·प्रस्तावना गेल्या अठरा वात दुग्यम शामतून संस्कृत शिकविताना जो अनुभव मिळारा त्याला प्रस्तुत पुस्तरात मूर्त स्वरुप देण्यात आलेले आहे या काळामध्ये व्याकरणप्रधान स्वरूपातून वाङ्मयप्रधान स्वरूपाकडे साकृतच्या अभ्यासमामाचा काटा झुक्त आला आहे. त्याचप्रमाणे सस्कृत शिकविण्याच्या पद्धतीतहि वदल होत आला आहे. गु. प्रो० बोकील यानी सस्कृत भाषा शिकविण्याचा अभिनव पद्धति दहा वर्षांपूर्वी सुरू केली व तिचा ठिरविरागी प्रसार होऊन तो यशस्वी रीतीने चालहि आहे. घामयाबरोबरच ज्याकरण शिकविण्याचे वापतांतहि बदल करणे क्रमप्राप्त होते. म्हणून प्रथम केवळ नियम शिकवून नतर रूपसिद्धि करण्याच्या पूर्वीच्या पद्धतीपेक्षा बरीचशी उदाहरणे प्रथम देऊन त्यावरून सामान्य नियम काढण्याच्या पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला. त्यामुळे विद्यार्थ्यांस व्याकरण शिक्णे रुक्ष न पाता मनोरजक वाटू लागले व विषय ध्यानात राहाण्यासहि मदत होऊ लागली. या अनुभवाचा आधार घेऊनच प्रस्तुत पुस्तकाची रचना करण्यात आली आहे. भीत् अपमादप्रचूर अशा सस्कृत व्याकरणारा ही पद्धति रावतोपरी लावणे अशक्य आहे याची जाणीव प्रस्तुत लेखकाला आहे हे पुस्तकातील विषयाच्या माडणीवरून ध्यानात येईल. प्रवेशपरीक्षेचे नवीन अभ्यासक्रमानुसार व्याकरणविपयाचें अध्ययन दुय्यम शाळातील पहिल्या तीन वर्षातच स्थूल स्वरूपात सपविणे आवश्यक आहे याच दृष्टीने या पहिल्या पुस्तकात सर्वनामें, सल्याविशेषणे वगैरे भाग देण्यात आग आहे देवळ च्याररण पुस्तक नौरस वाटू नये म्हणून व्यारणरमानुसार वाय- विमागहि पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात भावश्यक शब्दसमहासह देण्यात आरा आहे. मराटी सस्कृत भाषान्तर पाचव्या इयत्तेपासून चालू करावे असा मनप्रवाह पाई रागला आहे. परंतु ज्यास ते चौथ्या इयत्तेतच सुरू करावे असे वाटत ·असेल त्याचेकरिता तिसच्या भागामध्ये संस्कृत भाषान्तरारिता सूचना व छीपा यासह मराठा उतारे देण्यात आले आहेत प्रस्तुत पुस्तक लिहिताना सिद्धातकौमुदी व इतर प्रचलित संस्कृत पुस्तशचा मला को उपयोग झाला त्याचा या ठिकाणी तज्ञतापूर्वक उल्लेख करणे सहर आहे. त्याचप्रमाणे गु० प्रो० बोकील याच्या सानिध्यात नवीन पद्धतीने सास्त शिपविष्याची सधि मिळाल्यामुळे मला प्रस्तुत पुस्तक लिहिण्याची कल्पना सुचली व त्याच्या व इतर मित्राच्या प्रोत्साहनान ता अमलात आणता आली याबद्दल त्याचे आभार मानणे माझे वर्तव्य आहे पुस्तकाचे हलिखित मेहभावाने वाचून मार्मिक सूचना केल्याबद्दल माझे मिन श्री मो न मालेराव, एम् ए,बीटी, संस्कृत शिक्षक, सिटी हायस्कूल, धुळे याचाहि मी पार आभारी आहे स.रामद ·पुस्तकाचा उपयोग करणाऱ्या शिक्षकांस सूचना १ पुस्तक गुरू करण्यापूर्वी नवीन पद्धतीचा अवलंब करणाऱ्या शिक्षकांनी विद्याभ्यास एक महिनामा परिचित विषयांचे संस्कृतमध्ये वर्णन करण्यास संभाषणद्वारा शिक्यावे व नंतर पुस्तकांतील पाठ ऋमवार शिकवावे, २ जुन्या पद्धतीने शिकविणान्या शिक्षकांनी प्रथमत: सोपी सोपी कर्तृपद, क्रियापद र जरूर तेथें कर्मपद यांनी युक्त अशी वाक्ये विषयवारीने तीन्ही पुरुषामध्ये व क्चनामध्ये शिकवावी च म्हणवून घ्यावी आणि हे करताना मराठीचा उपयोग अर्थ सांगण्याकरितो जरूर तेवटा करावा. पुष्कळशा किया मुलाकइन करवून प्याच्या व त्या संस्कृत वाक्यरूपाने म्हणवून घ्याव्या व नंतर पुस्तकातील पाठ शिकविण्यास सुरवात करावी. यात मुख्य हेतु एवढाच की मुलांना वास्यरूपाने संस्कृतचा परिचय म्हावा, केवळ रुपसिद्धीच्या मार्गाने होत नये. ज्या शिक्षकांस वरील प्रमाणे करणे शक्य नसेल त्यांना अर्थातच पुस्तकातील पाठ शिकविण्यास एकदम सुरवात करता येईल. ३ प्रत्येक पाटाची मांडणी विद्याथ्यांस स्वावलंबी बनवील अशी असन्या- कारणाने विद्याथ्यास विशिष्ठ भाग स्वगत वाचावयास सागून नंतर शिक्षकांनी त्यासंबंधी चर्चा करावी. प्रत्येक पाठाव शेवटी दिलेले प्रश्न सोडवून व लिहवून प्यावे. संस्कृत शब्दांच्या रुपवैचित्र्यामुळे निरनिराळ्या शब्दांची रूपे कशी होतात व त्यांचा उपयोग कसा करतात हे शिकविल्यानंतर त्या रूपांचे पाठान्तर करवून ध्याने. ४ पहिल्या पाठामध्ये प्रथम गणाच्या फरक न होणा-या धातूची परस्मैपदी पात्मनेपदी रूपें एकत्र दिलेली आहेत, कारण ती सारख्याच नियमानुसार तयार केली जातात. जरूर तर ती निरनिराळी शिकविण्यास हरकत नाही, ५ वाक्यरचनेसंबंधी माहिती जरूरीप्रमाणे स्थूलस्वरूपात दिलेली आहे, आणि विस्तृत विवेचनाकरितां संरचन्त-वाक्यरचना या पुस्तकांतीत विशिष्ट भागार निर्देश करण्यात आलेला आहे, ६ वारयविभागांतील पहिले १० उतारे सोप्या भाषेत दिलेले आहेत याणि मंतर परतन्त्र व कथासरित्सागर यातील काही गोष्टी दुरोधता मालविण्यारिता ·६ इष्ट त्या फेरपारासह दिलेल्या आहेत. त्याचप्रमाणे दुर्योधता पमी करण्याकरिता पहिल्या १५ पाठामध्ये सन्धि केलेले नाहात, शेवटच्या तीन गद्यपाठामध्ये रघु- कशातील रघुराजाच्या अतापर्यंतची क्या सोप्या भाषेत दिलेली आहे. भाषा- विशेष नीट ध्यानात राहाण्याकरिता प्रत्येक पाठावर निरनिराळ्या त हेचे प्रश्न दिलेले आहेत. पविभागातील मुमापिताची निवड विषयवारीने केलेली असून तीन गोष्टी पद्यरूपात दिलेल्या आहेत नवीन शब्दाचे अर्थ शोधून काढण्याची सवय व्हावी म्हणून शब्दसग्रह देण्यात आला आहे. ७ सस्कृत भाषान्तराकरिता वर्णनात्मक अथवा क्थात्मक असे १५ मराठी उतारे देण्यात आले आहेत. ते चौथ्या इयत्तेत दुसऱ्या सहामाहीपासून शिकवि- ण्यास हरकत नाही. शब्दश भाषान्तरावर जोर न देता मराठी वाक्यातील अर्थ सस्कृत रूपान्तरामध्ये बरोबर आणला जातो की नाही याकडे लक्ष देणे इष्ट आहे ·... १ ४ ... संस्कृतभाषाप्रदीप-पुस्तक १ लें. अनुक्रमणिका भाग १-व्याकरण-पाट प्रास्ताविक माहिती-वर्णविचार १ रियापद-प्रथमगण-वर्तमानकाळ, परस्मैपद व आत्मनेपद नतुर्थ, पर, दसम गण ३ नामें-मनारान (पुंलिंगी व नपुंसकलिंगी) क्रियापद-१.४.६-१० गण (अनियमित परकाची) .(गुण-वृद्धि होणारी) नामें-आकारान्तु-ईकारान्त-स्वरसन्धि ७ उपसर्ग-स्वरसन्धि ... " . ८ " ४ १६ ५ " " ... २४ ८ भव्यय ... ... १० ... "" " ... ९ सर्वनामें-अस्मद् , युष्मद् तद् एतद्, किम्, इदम् , सर्व-स्वरसन्धि ३८ मयमभूतकाळ (परस्मैपदी व आत्मनेपदी)-व्यतनसन्धि ११ विशेषणे-दाकारान्त-विसर्गन्धि... (भूतवाल्पायक धानुसाधित) १३ इकारान्त नामें व विशेषणे-विसर्गसन्धि १४ उकारान्त ना व विशेषणे-स्वरमन्धि ५५ क्रमणि व मादेप्रयोग-व्यजमसन्धि १६ कर्मणिभूत धातुसाधित विशेषणेवल्यबन्त धातु अव्यय-व्यं सन्धि १७ अकारान्त नामें घटकारान्त चन्द-व्यजनसन्धि १८ तुवन्त घातुसाधित अव्यय व तव्यग्रत्ययान्त कर्मणि विध्यर्थक ... ... ७१ धातु विशेषणे ... १९ आदा-परस्मैपदी व आत्मनेपदी ... १४ २० विध्यर्य " २१ व्यंजनान्त नामें-विशेषणे (ल, द, च्, उ हे अन्त्य वर्ण असलेली) १.. २२ न अन्त्य वर्ग असरेरी नाम-विशेषणों " . " ...१११ " २४ वर्तमानकालाच धानुमाधिन विगेपणे उपसर्गमति महत्वाचे धातु यही व्याकरणाविषयक संता ... ...

·८ १४२ १४६ १४७ १४९ १५. १५२ . ८ भाग २ -----संस्कृत-पाट गद्यविभाग १ इश्वर । १२४ १४ यतेश्चातुर्यम् । २ शरारम्। १२५ १५ वञ्चित नृप । ३ हिमारय । १२६ १६ नागाजुनक्या। ४ उद्यानम् । १२८ १७ कृतज्ञ नवुल । ५ विहगा। १२९ १८ बुद्धिहीना विनश्यन्ति । ६ विद्यागृहम् । १३० १९ यतिद्रव्यनाथ । सागर । १३२ २० जामातृसम्भावना। नदा। १३३ २१ विचितो दैवयोग । ९ कृपावल । १३५ २२ गन्तव्य सह मिनेण। पशव। १३७ २३ दिलीपस्य पुनप्राप्ति । ११ न्यायप्रियोऽनङ्गपाल । १३८ २४ रघो राज्यप्राप्ति । १२ मूडशिष्यस्य । १३९ २५ रघुपुनस्याजस्य १३ मूर्स दास । १४१ पद्यविभाग १ गणेश । ८ सुभाषितपासा। २ पण्डितप्रशसा। १६१ ९ सबनप्रशसा। ३ विद्याप्रशसा। १६२१. परोपकारप्रसा। ४ सामान्यनीति । १६३१ उद्योगप्रशसा । ५ उदारप्रशसा। १६३.१२ स सनम । ६ मूर्खयायस । १६४ १३ भूमिगत धनम् । ७ अतिदर्पोऽवपाताया १५५ १५६ १५८ विवाह । १६० १६७ १६८ १६८ शब्दसष्ट्र भाग ३--मराठी उत्तारे (संस्कृत भाषान्तराकरिता) १ मराटाचे संस्कृत भाषातर-भाषातराकरिता सूचना २ मराठी उतारे ३ विस्तृत रापा १८२ १८८

·भाग पहिला-व्याकरण-पाठ
प्रास्ताविक माहिती-वर्णविचार
२ स्वर.-अ, इ, उ,र,ल-हस्व स्वर
आ, इ, ऊ, म-दाध स्वर
ए, ऐ, आ, औसयुक्त दाघ स्वर
याताल 'म-आ' हे 'मनाताय' व त्याशिवाय इतर सब त्याना
'विनाताय' त्याचप्रमाणे 'इ-ई' है मनाताय व त्याशिवाय इतर सर्व त्याना
विनाताय तसच 'उ-ऊ' हे सनाताय व इतर सब त्याना विनाताय
'ऋ' हे सजाताय व इतर सर्व त्याना विज्ञालाय
स्वराचा उचार स्वतन राताने पृथपणे करता येना
ए, ऐ, ओ, औ हे स्वतन दीर्घ सयुक्त स्वर आहत म्हणून हे लभान
ठेविलें पाहिले की 'ऐ' हा 'ए' चा दाप स्वर नव्हे २ 'औ' हा 'ओ' चा
दाय म्वर नव्हे ए, ऐ ओ, श्री याद्दा प्रया स्वतंत्रपणे दाघ आह
२ व्यंजन - , म्, ग, म, इ-नवगम्य व्यनने
च, छ्, 1,म् , य-चवर्ग-तालव्य
ट, ट, इ, ८, पटवर्ग-मूर्धन्य
२,५,६,८,---नवग-दन्त्य
५, ५, , म्, म्-पवर्ग-ओटा
य ( तालव्य ) व् (लोष्ठय) र (मृधन्य), २ ( दन्त्य) ही
अन्त स्थ व्यनने हात हा व्यतन इ, उ, ऋ,ल या स्वराबद्दर यऊ शक्नाल
म्हणून याना अर्धस्वर असहि म्हणतात (कारन्य), (मूधन्य ),
म् ( दन्त्य ), ह ( रम्य ) हा ऊप्म व्यान
"
"
"

·२ वरील वर्णाचा स्वतंत्रपणे पूर्ण उच्चार करता येत नाहा म्हणून याना व्यसने म्हणतात ३ जोडाक्षरें:- + अ - 2, + आ - का, क +इ-मि भ्यानात स्वर मिळाला म्हणजे पूर्णाक्षर होत स् + त्+र+इ-खी, म् + त् + य् + आ - स्त्या एकाहून अधिक व्यनन एकर जोहन त्यात स्वर मिरविरा म्हणजे पूर्ण जोडाक्षर होते जाडाक्षराताल उन्चाराच्या वर्णानुक्रमाप्रमाण जोडाक्षर लिहिण्याचा पति आरे ₹+म् + अ-हा ह + व + ए - हे, द् + २ + आ - हा, ह++ आ-हा ज्या जोडाक्षरामध्ये 'ह' हा वण आहे ते लिहिताना 'ह' पहिल्याने लिहिण्याचा प्रघात आहे. प् - क्ष, 7 +7- अशी विशिष्ट जोडाक्षरे लिहिण्याचा प्रघात आहे. यात प्रत्येक ४ व्यंजनाचे प्रकार:- ,ख, च, छ्,,,,,, हा प्रत्येक वर्गाची पहिरी दोन व श् , ५, म हे ऊप्म वण मिलन १३ क्टोर किंवा जीप आहेत ग, घ, , , , , , , , , ,,, भू, म्य, व्, र, ल, ह ही २० व्यतने मृदु अथवा अघोष आहेत वर्गाची शेवटची तान, अन्त स्थ वण, ब ह अशी येतात यातील इ, म् , [, न् , म ही प्रत्येक वर्गाची शेवटील ५ व्यजने अनुनासिक आहेत. स्वर व व्यजने याशिवाय आणग्या २ उच्चार उपयोगात येनात, व ते स्वराना जाहून रिहितात नमे अ, अ - हे चिन्ह अनुस्वार दशविते आणि । चिन्ह विसर्ग दर्शवित सीप-सम ये दार्पल हा स्वर नाझा त्याचामाणे बनहि नाही वेदातार सस्कृतासमान रहा व गादको है

·३
१, न , झ् याचा उचार मराठतार चार, लन् मेरण या शब्दातील उच्चारा
प्रमाणे रास्कृतम केला जातो चव, वन व हाड यानार उच्चाराम मन्डे
५ स्वरादि, व्यंजनादि, स्वरान्त, ध्यजनान्त -
ईश्वर, आनन्द या मदान्या आरमा स्वर आहेत, म्हणून हे 'स्वरादि
क्विा अनादि' आहेत त्याचप्रमाणे याचे शेवटीहि स्वर आहेत म्हणून हे
"सरान्न विधा अनन्त' आहेत
मरत्, राजन् या शब्दाच्या धारमा व्यपने आहेत, म्हणून हे 'व्यननादि
स्यिा हलादि' आहेत, त्याचप्रमाण याचे शवयाहि व्यतन आहेत, म्हणून हे
व्यसनात किंचा हलन्त आहेत 'सत्य' (शवनाल) व्यसन किंचा स्वर
याच्या पूर्वीच्या वाम 'उपास्य' पण म्हणतात नसें ईश्वर यात र आणि
राजन यात अह उपान्त्य पण आहेन
प्रत्येक शब्दाताल पूर्ण उच्चाराइतके त्या शब्दात 'अवयव' असनाल से
मरत् यात २ अवयर अहेित, त्वम् यात एक आहे
नेव्हा एकादा बदल घडतो अथवा न घडतो असा अर्थ दवावयाचा अमेर
तेव्हा तो यदल विर पान' पडता अस म्हणनात
मक्ष
१ पुडाल संयुक्त व्याने दिला स्वर जोहन रिहा --
++ई, हल्+आ, म्+त् +य्+ए, प+४++3
२ पुढाल व्यसनाचा वग व नाति सागा-
३ उडाल स्वराच रानाताय व विनाताय स्वर रिहा-
इ, उ,ल, ओ
४ पुार शदाताल आय उपान्त्य व अन्य वर्ण मागा-
भविपति, ईश्वर विष्णु पद प्रतिपद्, हम
पुरालभन्दानाल अवयव सगा-
इच्छति, बनानाम, आरम्भ , महिमन् , यानन्ददायिन्
६ स्वरादि यानादि स्वरान व व्यतनान्त अम प्रयकी तीन शब्द रिहा
५

·४ पाठ १-क्रियापदें वर्तमानकाळ-प्रथम गण-परस्मैपद व आत्मनेपद . १ प्रथम पुरप-अहं देव नमामि-यन्दे (मा देवारा नमस्कार करतों) आया , नमाव -चन्दावहे ( आम्ही दोघ देवारा नमसार करतों) चय नमाम-वन्दामहे (आम्हा-दोहोहून अधिर-देवाला नमस्कार करतों) द्वितीय पुरुष-त्य देवं नमसि-पन्दसे (तू देवाला नमस्कार करतास) युवा ,, नमथ -वन्देथे (तुम्हा दाघे दवाला नमस्कार करता) यूय ,, नमथ-वन्दध्वे (तुम्हा-दोहोहून अधिक- दवाला नमस्कार करता) तृतीय पुरुष-स देव नमति-चन्दते (तो दवाला नमस्कार करतो) तो नमत -चन्देते (ते दापे , करतात) ते नमन्ति-चन्दन्ते (त-दाहोहन अधिर- देवाला नमस्कार करतात) वरील वाक्यात नम् व चन्द ( नमवार करणे) या धातूपी वर्तमानराळा रूपें यापला आहेत त्यावरून पुटाल गोटा कळून येतात (१) सस्कृतमध्ये रियापदाची तान्ही पुरुषाची में होतात (1) मस्कृतमध्ये क्यिापदाचा तान वचने आहेत--एक्वचन, द्विवनन व बहुवचन अनेकवचन असा शब्द मस्कृतमध्य उपयोगात येत नाही, कारण द्विवचन हि अनश्वचनच आहे कारण अनेा या शदावरून दोहोंचाहि " वोष होइन ·स (३) प्रथमपुरुषवाचक सर्वनाम-अस्मद् , दि० पु० या सर्वनाम-युष्मदू, तृ० पु. वा० सर्वनाम तद् याचा प्रथमेची पे पुढीलप्रमाणे होतात- सर्वनाम एक्वयन द्विवचन बहुवचन अस्मद् अहम् आवाम् व्यम् युप्मद् खम् गुवाम् यूयम् तद वी (४) देवम् हे देव या शब्दाचे द्वितीयेचे एकवचन धर्मपद आहे (५) क्रियापदाचे रूप क्र्तृपदाप्रमाणे पुरुप व पचन यामध्ये कोरलेले असते. २. रूपांचे पृथक्करण,- (अ) नमविनम् + + ति वन्दते-वन्द् + अ + ते नमसि-नम् +अ+मि वन्दसे-वन्द + अ + से नमय-मम् +अ+ यम् पन्द-चे-बत् + + नमम --नम् ++ चन्देथे-चन्द् + अ + इथे नमत--निम्+अ+ तस् वन्देते-बन्द ++इते पन्दे-~~यन्द् + + (आ) नमामि-गम् +अ (आ)+मि पन्दावहे चन्द् + ar (आ) + वहे नमाव --नम् + {आ)+वस् वन्दामहे-चन्द + अ (आ)+महे नमाम-नम्+अ(1)+मग (६) नमन्तिनम् +अ+अन्ति वन्दन्ने-वन्द् +4 + अन्ते वरील पृथकरणावस्न पुनार प्रत्यय दिसून येतात, नम् चन्द ए.व. द्विव. ए.प. द्विष. १.. पम् महे मे चे ने घ.. मग ३ ध तम ·६ धातु व प्रत्यय यांमध्ये सर्वत्र 'थ' हा स्वर आला आहे. याला विकरण म्हणतात. नम् आणि बन्द हे प्रथम गणाचे धातु आहेत. अहे प्रथम गणाचे विकरण होय. टीप:-संस्कृतमध्ये स्वादर पााचे १० समूह अथवा गण केलेले आहेत, व प्रत्येक गणाची काही विशिष्ट गण असते. प्रथम गगाची गुण अथवा विकरण 'अ' आहे. 'आ' मधील प्रथमपुरुषी रूपामध्ये विकरणाच्या 'अ' चा 'आ' शाला आहे; कारण प्रत्ययांच्या आरंभी व किंचा म् हे वर्ण पाहेत. 'इ' मध्ये विकरणाच्या 'अ'चा लोप झाला आहे; कारण प्रत्त्रयांच्या आरंभी 'अ' हा स्वर आहे. नियम १ अन्त्य 'स्' या वर्गापुटें दुसरा वर्ण आल्यास अथवा न आल्यास त्याचा विसर्ग होतो. जसे- यस्-व., मम्-म.. नियम २–प्रथम पुरुषाच्या 'व्' किंवा 'म्' में आरंभ होणाऱ्या प्रत्यया- पूर्वीच्या मागील 'अ'चा 'आ' होता. नियम ३-'अ'ने आरंभ होणाऱ्या प्रत्ययापूर्वीच्या मागील 'अ'चा लोप होतो. ३ परस्मैपद-आत्मनेपदः- घरील नम् धातूला लावलेले प्रत्यय परस्मैपदी आहेत व बन्द धातला लावलेले प्रत्यय आत्मनेपदी आहेत. टोप-संस्कृतमध्ये काही बानु फक्त परस्मैपदी, काही फक्त आत्मनेपदी, व काही उभयपदी असतात. ज्या कित्येचे फल परस्म म्हणने दुस्मातरिना अपने में प्रियापन परस्मैपदी, ज्या किये, फल आरमने म्हणजे स्वा:करिता असते ते आत्मनेपदी व ज्या क्रियेचे फल कोणाकरितादि प्रभु शर्को ने उभयपदी गया या शब्दाचा मुळ अर्थ आधे. परंतु सामान्यतः क्रियापदाचा पदै टरलेली आहेत. ती लक्षातच दिला पाहिजेत. यावरून असे दिसून येईल की धातूंची रूपे तयार करताना प्रथम धातु घ्यावा, नंतर त्याला विकरण जोइन शेवटी प्रत्यय जोडावा. घातु + विकरण + प्रत्यय - इष्टरूप ·७ प्रथमगण-परस्मैपदी धातु अव् (अपति), रा ( रक्षति)-रक्षण धाव ( धावति) धावणे करणे नम् (नमति )-नमरसार करण कोइ (माउति !, सेल् (गलति)- यच् ( पति )-शिविणे पदों चल् (चलति )-हालगे, हालणे पत् (पति)-पडणे जीव् (जीवति)-जगणे निवत असणे । वद् (याति)-बोलण त्यञ् (त्यति)-साहन देणे, दारणे व (वपति)-पेरणे दह (दाधि)-जादण, जळणे *वह (वरति) नेगे, वाहाणे प्रथमगण-आत्मनेपदी धातु ইস্ (র)- लम (लभते)-मिळण, मिळविणे कम्प्(कपते), येप् विपते)-कापणे, चन्द (वन्दते) समसार करण क्षम् (समवे)-क्षमा करणे शिक्ष (शिक्षते )-शिरणे भाप (भापते)-बोरणे स्यन्द ( स्यन्दते)-सारा पडण, यत् (यतते )-अयन परणे বিগ रम् (रमते) संत्रणे घस् (बसते)-गळण, पडणे वरील सर्व यात्मन्ये विरणापूर्वी परक होत नाही * 'बो, उचलून ने यात्रियापदाचा उपयोग करताना या अवयवान उचलन न्यावयाचे त्या अर्थाच्या शब्दाची तीया विभात योनान प्रश्न सीध, बम् , बीड या धातूचा वर्तमान मळा स्पं लिहा २ मापेने, वदाम , क्षगन्ते, त्यान्ति, रमामहे या स्पाचे पृथकरण करा. ३ पुगल वाक्यारा दिरे या धातूचा योग्य ता वनमानकाळा र योता --- अह सायझाले (मध्याकाळा) (भाइ) युवा फ्ल राम अपराध (धम्)।

·८
(र)।
नृपौ ( दोन राजे ) राज्य
वय सूर्य
यूय मुसेन (मुसाने)
पवन (वारा) गन्थ
आवा मार्गेण ( वाटेन)
त्व कन्दुकेन (चेंहने)
(बी)।
(धाव )।
पाठ २-क्रियापदें (पुढे चाइ)
४, ६ व १० गणांतील फरक न होणारे धातु
१ (अ) मयूराः नृत्यन्ति-मोर नाचतात । रोगः न नश्यति-रोग
नाग पावत नाहीं । सागरः शुभ्यति-समुद्र रावळनी। धीर.
युध्यते-योमा रटतो । त्वम् उपायं न मन्यसे-तू उपायाचा
विचार करीत नाहीस।
(आ) वालः गृहं विशति-मुरगा घरात गिरती । योधः घाणं
क्षिपति-क्षिपत-योद्धा वाण पेस्तो । भक्तः देव स्पृशति-
भक्त देवाला पग करना । अहं शब्दं लिप्सामि-मा शान्द
लिहितो।
(इ) दृत पाना यथयति-क्ययने-दा यातमा मागतो । नरः
गृह रचयनि-मनुष्य पर यायनो। अहं गरीरं भूपयामि-
भूपये-मा शरागरा गोमा आगनों । नपः राज्यं तन्मयते-
गजा राय चारयितो । सिंहः मध्यं मृगयत-मिद भक्ष्य
।
सोचना।
टॉप-न नही' अव्यय गुरा वियावर योगात पता च्या म
नकार र म्यवादयाना भो या दो बार

·९
पृथकरण
२ (अ) नृत्यन्ति-नृ + य+अन्ति । नदयति-नश् + य+ति । क्षुभ्याति-
क्षुम्+य+ति । युध्यते-युध+३+ते । मन्यम-मन्+य+से ।
(आ) विशति-विश्+अ+तिक्षिपति-क्षिप्+म+ति । क्षिपते-क्षिप् +
अ+ते । स्पृशति-स्ट +अ+ति । रिखामि-लिस +अ+मि ।
(इ) कथयति-कथ +अय+ति । रचयति-र+अब+ति । भूपयामि-
भूप + अय+मि । तन्वयते-17+अय+ते । मृगयते-मृग+
अय+ते।
अ मध्ये मृत, नस्, शुम् याना परस्मैपदा प्रत्यय लावलेले आहेत आणि
युध् , मन् याना आत्मनेपदी रावलेले आहेत धातु व प्रत्यय यामध्य
य हे विकरण योजल्लें आहे चतुर्थ गणाचे विवरण यहोय
आ मध्ये विश् , स्पृश, लिस या धातूना परस्मैपदी व क्षिप् धातूला
आत्मनेपदी प्रत्यय सावलले आहेत पछ गणाचे विवरण अहोय
इ. मध्य क्थ् , रच् , भूपू हे धातु उभयपदा आहेत आणि तन्न् व मम्
हे उभयपदा आहेत दशमगणाचे विवरण अय आह
टीप - दशम गगाच धातु बहुधा उभयप । असतात
चतुर्थगण-परस्मेपद
अस् ( अत्यति)-फेक्ण कुस् (कुस्यति) आलिंगन दण
अ५ (ऋष्यति ), कुप् (कुप्यति - क्षुम् (धुभ्यति )-क्षामण, सवळण
रागावणे नृत् (नृत्यति ) नाचणे
तुम् (तुष्यति )-सनुष्ट होणे
मुह (मुह्यति ) माह पापण, पडा
नश् (नस्याने )-नाश होणे
होण, मूष्छा येणे
पुम् ( पुष्यति )-पापण करण, पोसण लुम् ( लुभ्यांत ) लाम धरण
लुप (लयति )-लोप हाणे
चतुर्थगण-आत्मनेपद
मन् (मन्यते)-विचार करण, मान । विद् (वियो)-अपण
युध् (युभ्यते - रणे

·पष्टगण-परस्मेपद
अप (पति) गागरण
तुद् (तुदति ) नारा दणे
विश् ( विशति )-शिरणे
मुद् (गुदति)-हारणे, पुड सारणे
लिस् (लिपति )-लिहिण
स्पृश् (स्पृशति )-पश करणे, शिवणे
पष्ठगण-उभयपद
क्षिप् ( क्षिपति-धिपते ) फरण
दशमगण-उभयपद
कथ् (क्थयति ते) सागणे
गण् ( गणयति-ते)-मावणे
पूज् (पूतयति-ते) पूना करणे
भूप (भूपयति त) भूपविण
प्रथ (प्रथयति-ते )-प्रसिद्ध करणे
स्पृट (स्पृह्यति-त) इच्छा वरण
रच (रचयति-ते)-रचण, वाधण
दशमगण-आत्मनेपद
मन्नू (मन्त्रयते)-एकत्र विचार करणे | तन्नू ( तन्नयने ) चालवण (राज्य)
ठरविण
मृग (मृगयते)-शोधणे, शिरार करणे
टीप -अम , इप-फा या नाना पयाग ज्याच्यावर काहा पावयाचे त्याची
सममा या न बरतात
प्र-कुप-रागाव) या धातूचा उपयोग याच्यावर रागवावयाओं त्याचा चतुथा योन
पलाम
स्पृ-या वरगे या धातूचा उपयोग याचारच्या वरावयाची त्याचा चतुर्थी यान्न
वरणात (हा धातु सम्मृतमय गर्मर आह)
का-मागणं या धातूचा उपयाग ज्यान मागावयाचे वाची चतुथा यान परता
क्या कधी दिया किंवा काचा षष्ठाह यानात

·प्रश्न
१४,६ व १० या गणाचे दोन्ही पदामध्ये प्रत्येस दोन दान धातु चालवा
२ पुनील रूपाचें पृथारण करा ---कुप्यन , युध्येने, मगयन्ते, मुद्याम ,
३ पुढील वाक्यात दिलेल्या धातूचा रूपें योना --
योधी (दोन योद्ध) (युए)। अह सेरफाय ( सवसावर)
वय कन्दुर (चैण्ड)-
(क्षिप्)
(व हर्पण (आनन्दान)----(नृत्)। यूय धन (लम् )।
नपा (राने ) विनयाय (अयावद्दर) आता क्षेन (शेत} (प)।
(द)। स पुत्र (कुन्)।
युना गनि (3)----(गण) ।
पाठ ३-नामें
अरारान्त पुंलिंगी र नपुंसरगी
१नृप. राज्यं रक्षति
--रामा राज्याचे रक्षा करता
प्रभाते भक्त हस्ताभ्या देव नमति-समा भक्त वाला हातानी
नमसार करता
धौर, रथात् पाणं शिपतियादा रथातून वाण पर
उद्याने माराः वृक्षान जलेन पुप्यति या माग का
पाप्यान पगतो
ईश्वरस्य प्रमादेन नर मुसं रमत-वराच्या मन मनुप्यारा
गुप मिटते
जनय यात्याय पुस्लपं यच्छनि-याप मुगरा मुना देना
छात्रा अध्ययनाय यतन्ते-विद्यार्थी बिरयाचा पन परिलान

·१२ , हे ययस्य, यालः कन्दुकेन फ्रीडति-हे मिता, मुलगा चेंडूनें सेळतो वराल वाफ्यातील अकारान्त नामाच्या विभक्ति व त्याचे अर्थ पुटीलप्रमाणे आहेन विभक्ति अर्थ नृप , भक्त, वार , मालाकार नर, छान, जनर, बाल पु प्रथमा -नर्तृपदें राज्यम्, मुसम्, पुस्तकम् न. देवम् ( देव ), उखान् (प ) द्वितीया-कर्मपदे पु हस्तेन (हस्त ), प्रसादेन (प्रसाद), बन्दुक्न ( फन्दुक ) पु तृतीया-चरण किंवा साधन चालवाय (बालक) पु चतुर्थी--ज्याला द्यावयाचे तो- सप्रदान अध्ययनाय ( अ ययनम् ) न. " --ज्याच्यावरिता किया घटते तें-प्रयोजन स्थात् ( रथ ) ५ पनमी-ज्याच्यापासून दूर क्रिया पडते सो-अपादान ईश्वरस्य (ईश्वर) पु पठी-सबंध न मतमा-नियेची जागा-अधि- उरण प्रभात (प्रभातम् ) -नियेची वेब अधिकरण वयत्य ( वयस्य ) पु सम्बोधन-ग्याराहार मारी तो यावरन अग दिसून येईल की, निरनिराज्या विभक्ताचे अर्थ मराठीत व संस्कृतात सारखेच आहेत. २ अकारान्तः पुंलिङ्गः देवशम्दः।अगाएतः नपुंसालिङ्गःवनशब्दः। एक्व. द्विव- बहुव० घटुव. देव देवी देवा. बनम् वो पनानि देवान् द्वितीया देवन दवाभ्याम् देव तृतीया बनन वनाभ्याम् वना उद्याने (उद्यानम् ) न. " पव. प्रथमा देवम् " " ·१३ . " " वन " " एक्व. द्विव. एक्व० बहुक देवाय देवाभ्याम् देवेष चतुर्थी बनाय बनाभ्याम् बनेभ्य देवान् पममी देवस्य देवयो देवानाम् पष्ठा वनस्य बनयो वनानाम देवे देवेगु सममी चने है देव है देवी देवा सम्बोधन हे दन हे वनानि वराल रपे पाहिल्यास असे दिसून येईल का पु व न. नामाच्या रूपामध्ये प्रथमा, द्विताया व सम्बोधन या विभत्तातच फरस आहे इतर विमतीची पं सारखाच आहेन 'अ'कारान्त पुलिंगी नामें 'देव' प्रमाणे चालवावा आणि नपुसमलिंगा 'वन' प्रमाणे चारनाता टोप- शब्दसमूहाने अ व मा अमे दान भाग येलेले आहन अर्थ मन्यून द मराठी या भाषल मारसे अमरेने शन्द ३ भान ये सदरारी भाना हिन्ले आदेश देवप्रमाण चारणारे अवारान पुरिगा वाद- (अ) अपराध , उदय , जन , आप, तट , वार , पाला , देव , पर्वत (आ) अनल विस्तव, अनिल:-पयन:- याग, अश्या-त्य -- घोडा, उपमा-उद्योगः, काय.-देहा-मार, पीपल.-- तक, सगः-विहग -विहङ्गम.-पक्षा, चरण-पाद.-- पाय, जनरः-याण, पाठ:--या, सैनिक-निपाई, वत्स.- वामय मूल घनममा बागारे यशरान्न नपुमरिंगा शद- (अ) रानम्, मम्, अरष्यनआरायम् , सामनम् , यागम, नम्, रापि,गम्, धान्पम्, न म्. पापम्, वयम्.ऽस्तरम, स्नम्, (आ)उपवनम्-उद्यानम्-दाग, युसुमम्पल, युण्डलम्- कानातील मरबर, पांडाङ्गणम्री आगा, मेहम्- ·" " आणि सदनम्-घर, चित्तम्-मन, तीर्थम्-पवित्रस्थान, तृणम्- गवत, नयनम्-डोळा, नीडम्-घरट, वीजम्-वी, भापणम्- वचनम्-योलणे, मुसम्-आननम्-तोट, सुवर्णम् काञ्चनम्- हिरण्यम्-सोन ३ तृतीया एपवचन पष्टी बहुवचन द्वितीया यहुवचन (अ) राम --रामेण रामाणाम् परनु रामान युभ-क्षण माणाम् वृक्षान् शेप-दोपेण शेषाणाम् शेपान् क-रेण साणाम् मान (आ) पण --णन रणानाम् वीन् चरण-चरणन चरणानाम् चरणान् 'अ'मध्य ज्या ठिकाणी देव दादाचे रूपात 'न्' होता त्या ठिकाणी '' याला आहे परंतु आ मय 'न्' च कायम राहिला आहे द्वितीयेच्या बहुवचनाताल मत्य 'न् दान्हा ठिकाणा तसाच राहिला आहे वराल रूपाच्या पृथवरणाचा नुलना केला असता असे दिसून येइल की मूल शब्दामध्ये सर, प् यापैकी एकादा वण असेल तर शब्दाच्या रूपामध्य येणान्या 'न् चा 'ण होतो मात्र *, र, प, आणि न् यामध्ये कोणताह स्मर, ल खेरान अन्त स्थ वण, वर्ग व पवर्ग याताय व्यसने वह याशिवाय अन्य वर्ण येता कामा नये द्विनायच्या बहुवचनी स्पावरन अग दिसून येईट की वसर परक 'न्' हा शब्दाचे रूपाचे शेवटा आयास होत नाही पृथकरण शेण-वस ए++भ दीपेण-र एए+न् +थ परतु कन-अर्ण प+न्+अ रामेण-रआ म् ए+-+- वरार 'न्'चा 'ण' करण्याचा नियम असरान्त नपुसरिया नामाच्या प्रथमा, द्वितीया, सयोधन याच्या बहानात थाणि तृतीया एरवचन व पष्टी बहुवचन यामध्ये अमलात आणता र ·- जसे--पुष्पम्-पुष्पाणि, पुष्पेण, पुष्पाणाम् नेनम् ने नाण, नेत्रण, नेनाणाम् परतु तृणम्-मृणानि, गुणेन, तृणानाम् हृदयम्-हदयानि, हृदयेन, हृदयानाम् युडाल शन्द वराल नियमाप्रमाण चालविता येतील - पुलिंगा. (अ) इश्वर , पुत्र , मृस , चन्द्र, सूय , स्वरा , पुरुष , शिष्य , आकार , शहर , राम , कम , आर्य , आश्रम , समुद्र (आ) वृक्ष -माड, कर्म-कासय, नृप राना, निडर, वार, भार.-ओमें, शर.-याण, सदाचार.-चागले वतन, छात्र.-शिष्य, कर.-हात नपुगलिंगा - (अ) मित्रम्, शरीरम्, (आ) क्षेत्रम्-शेत गृहम् ~र, नेत्रम्-डोग, पुष्पम्फल, शीर्पम्-डो टीप ---सम्कृतमय सामान्यत शय्याची लिंगे अर्थ वस्न टरविता येतात परतु वादी ची लिंग मात्र सिन्न आइत नमें-विन (५), मित्रम् (न), बम्न (न), राशि (३), न्यायि (यु), म(न), देवालय (पु), सर () म्हणून मगची लिग पार बेरलीच बरी विज्ञप माहिती सस्कृत वाक्यरचना पाठ २ मध्ये पहा प्रश्न १ पुरीउ वाक्यात पसातील शब्दाची योग्य रूपं योना १ नर (मुय) (अन्न) भभयति। (आकाश) ३ नमः (पुत्र) (सदाबार) नुध्यति । ४ नरा (म) लभन्ते। २ यार इते।

·दपन्ति । - (शाप) (भार) वहति । (स) (नाड) रचयन्ति। पव (क्षेत्र) (धान) ८ अधवार (उदय) नग्यति । २ पुढाररूप काय आहेत ते सागून ती सालाल वाक्यात यात्रा- पुष्प , तार्थे सैनिकान् पुनस्य पूर्णानि काडागणे पणया वृक्षान् १ क्षाणा परनन चलति। २ नम अपराध क्षमत। ३युमारा सायबाल नाडति। ४ नृप गणयति। . पत्रले वारस्य ६ नाना पप नयति ७ पुप्पान भूपयति । ८ भक्त व पूनयति। विद्यते । पाठ ४-क्रियापदे १-४-६-१० गण (निमरणापूर्वी अनियमित फरक हाणारी) , या शालागृह गच्छति-मुलगा मारत जाता धनिक भिलुवाय धन यच्छति-- मान् मनुष्य मिकाला धन देत घर आपधेन शाम्यति-ताप आपधानें क्मा हाता लोभात् मोह जायते--मोभापासून माह ट पन्न हाता नर धन बिन्दति-ते-मनुष्य दय मिरवितो पुत्र जना प्राणयति त-मुग्गा बापाला सतुष्ट करता ·वरील वाश्यामध्ये गम्, दा, हे प्रथम गणाचे परस्मैपदी, शम् चतुर्थगण परस्मैपदी, जन् चतुर्थगण आत्मनेपदी, विद् पष्ठगण उभयपदी, व मी दशमगण उभयपदी यातु योजलेले आहेत. या धातूमध्ये विकरणांपूर्वी अनियमित फरक होतो. गम्-पच्छ+अ+ति-गच्छति । जन्-जा+य +ते-जायते । विद्-विन्द्+अ+ति-विन्दति । प्री-प्रोण+अय+ते-प्रोणयते । २ अशा प्रकारचे धातु पुढे दिले आहेत. (१) प्रथम गण-परस्मैपद--(ऋच्छति)-जाणे, गम् (गच्छति जाणे, मा(जिति) वास घेणे, दा(यच्छति)-देणे, दश (पश्यति)- पाहाणे, ध्मा (धमति)-कुंकणे, काजवणे, पा (पिरति)-पिणे. आत्मनेपद-शद् (शीयते)माश पादणे. (२) चतुर्थ गण-परस्मैपद-लम् (क्लाम्यति)-थकून जाणे. क्षम् (क्षाम्यति क्षमा करणे, जू (जीर्यति )- वृद्ध होणे, दुर्वल होणे, दम् (दाम्यति)--ताव्यात ठेवणे, नियंत्रण ठेवणे, भ्रम् (भ्राम्यति)-भटकणे, फिरणे (भ्रमति-भ्रम्यति अशी रूपेहि होतात), व्यध् (विध्यति)-गुपसणे, शम् (शाम्यति )--शान्त होणे, कमी होणे, भ्रम् (श्राम्यति)- यकणे, दमून जाणे, आत्मनेपद-जन् (जायते)-उत्पन्न होणे, जन्माला येणे. (3) पठाण-परस्मैपद-इए (इच्छति) इचया करणे, कृत् (रुन्तति)- तोडणे, पुरतुडणे, कृ (किरति)-पसरणे, पसरविणे, नू (नुवति)- स्तुति करणे, प्रच्छ (पृच्छति }-विचारणे, मरन (मजति)-बुडणे, बुडी मारणे. आत्मनेपद-मृ (म्रियते) भरणे, धृ (ध्रियत्ते) अस्तित्वात असणे उभयपद्-मुच (मुञ्चति-ते)-सोडणे, सौदविणे, लिप् (लिम्पति- ते) लेप देणे, मारवणे, लुप् (लुम्पति- तेलुगडणे, विद् (विन्दति- ते)-मिन, निदविणे, सिच् (सिञ्चति-ते)-निपटगे. २ ·१८ (४) दशम गण उभयपद्--कृत् ( कीर्तयति-ते -सागणे, वर्णन धरणे, धृ (धूनयति-ते)-रविणे, प्री (प्रीपयति-ते)-संतुष्ट करणे, मृज (मार्जयति-ते)-सहा घालणे, स्वच्छ करणे ३ इतर गणाच्या काही महत्वाच्या धातूची रुपं--- अस्-असणे-द्वितीयगण प प. अरिम व स्म । असि स्य स्था अस्ति सन्ति। क-करणें-अष्टम गण उ प ( फक्त परस्मैपदी रुपें दिली आहेत) करोमि कुर्व कुर्म । वरोपि कुरुध कुरुय । करोति युरुत कुर्वन्ति । शा-जागणे-नवम गण. उ प ( फक्त प पदी स्पे दिली आहेत) जानामि जानीव जानीम । जानासि जानीय जानीय । जानाति जानात जानन्ति। ग्रह--घेणें-पकडणे-नवम गण उ. प (फक्त प. पदी रूपे दिली आहेत) गृह्णामि गृह्णाव गृहीम । गृह्णासि गृहीथ गृहीथ । गृहाति गृहात गृहन्ति । श्रु (श) ऐकणें-परम गण परस्मैपद- गुणोमि अणुव शृणुम । शृणोपि गाय आणुथ । शृणोति शुशुत शृण्वन्ति । शृण्व शुम । टीप -(१) गत्यर्थक क्रियापदाचा उपयोग स्थलमाचा शब्दाची द्वितीया योजून परिश (२) दान्य-देणे' या क्रियापदाचा उपयोग ज्याना घावयाचे त्या अर्थाच्या शब्दाची चतुर्थी योजून करतात (३) 'जन (ना)-उत्पन्न होणे' या प्रियापदाचा उपयोग व्यापासून उत्पत्ति होने त्या शब्दाची पचनी योजून बरसात नवीन शब्द (अ) चोर,, धनम्, पराक्रम , , वाण , राधम , धनम्, राक्ष, (आ) गन्धः-मुवास जालम्जाल गानम्--गाणे तण्डुलः–तादळ हरिण रणझणम्-युद्धाची जागा

·१
३
८
४
१ पुदील याक्यांतील क्रियापदातील मूळ धातु सांगून त्याचा पुरुप व बचन
सागा आणि योग्य ती कर्तृपद योजा.-
याण- हरिणं विध्यय। ६
ईश्वरं प्रणियथः।
२ रणझणे तिष्ठन्ति।
रक्षात् जलेन सिम्वतः।
पुष्पाणि पश्यामि।
अपराध क्षाभ्यामः।
राक्षमेन सह युथ्यो। ९
कीर्तयाम. परानमम् ।
तण्डुलान् किरति।
शरीरं भूपयन्ति।
२ साली दिलेल्या क्रियापदाना योग्य होतील ती पदें योजा व दुसन्या
समूहातील शब्दापकों योग्य ती कर्मपदें योजा,
क्रियापदसमूह:-इच्छन्ति, पृच्छामि, यच्छतः, धमाम, जिघ्रति, पृन्ताव',
मुञ्चथा, प्रीणयन्ति, शृणुय, धूनयति.
कर्मपदसमुहः-प्रश्नम् , शहम्, गन्यम् , जालम् , चोरम् , जनकम् ,
शुराम् , धनम्, गानम्, बलम्.
पाठ ५-क्रियापदें (नियमित फरक होणारी ).
१ गुण-प्रथमगण:--
*ईश्वराय पूजनं रोचते-ईश्वराला पूजा आवडते.
शानं मोक्षाय करपते-ज्ञान मोक्षाला योग्य असते (मोक्षारत नेते).
'स्म् (आनदणे) या क्रियापदाचा उपयोग ज्याला माही आवडते त्याची चतुर्थी
योजन व जे आवडते याची प्रथमा योनन परिता.
कृप् ( योग्य असणे, परिणाम हो) या रियापदाचा उपयोग ज्याप रिला योग्य
या शब्दाची अथरा परिणाममा यक शश्नाची सुश विमति को रितात.

·२० पर्वते वृक्षा रोहन्ति-पर्वतावर झाडे वाटतात यातः सुगन्धं हरति-वारा सुवास नेतो. योधः विपक्षं जयति योद्धा शरा जिंक्तो रामः पण्डितः भवति–राम विद्वान् होतो. दानेन पुण्यं वर्धते-दानाने पुण्य वाढते नाधिकः समुद्रं तरति-नावाडी समुद्र तम्न जातो चरील वाक्यात रस्, कुप, रुह्, ह, जि, भू, वृधू, तू या प्रथम गणाच्या धातूची रूपे योपलेला आहेत त्यामध्ये विवरणापूर्वी काही नियमित पार्ष झाला आहे. रु-रोध +अ+ते-रोचते । रुह-रोह + अ +ति-रोहति । ध-वर्ध + अ +त-घते । युए-मत्प् +अ+त-पत्पते । ह-हर् +अ+लि-हरति । जि-जे (जय*)+अ+ति-जयति । भू-भो (भव *)+अ+नि-भवति । तृ-त+अ+ति--तरति । वरील रूपात उपान्त्य हस्व उ, ऋ, ल बद्दल विरणापूर्वी ओं, अर, अल् असा फरक झाला आहे व अन्त्य इ, ऊ, श्र- बद्दल ए, ओ, अर् असा परक झाला आहे ह्या फरकारा गुण म्हपातात. गुण मूग स्वर सु-ऊ अ-मर ल फरक ए ओ अर अल 'धातुरा विवरण जोडताना ए, ऐ, ओ, औ यापुः स्वर आला तर त्याचा अनुरुम अय, आय, अच् , आव् असा परा होतो, व त्यातील य् आणि व ही व्यनने पुढील स्वरान मिकन पूर्णाक्षर होने थमा त हेर्न रुपे होणारे काही धातु- में-(गाय++ति-गापति)-गाणे, ग्ल-(ग्लायति)-राति

·यण, त्रै-(प्रायते)-रक्षण करण, म्ले-म्लिायति )-रान होणे, ह्वे-
(हृयति)-बोलावणे.
गुण फरक होणारी प्रथम गणाची क्रियापदः--
प --कृप (कर्पति)-ओतणे, क्षि-(क्षयति) कमी होणे, जि-
जे (जयति)-विकणे, (तरति)-तरून जाणे, द्र-द्रो (द्रवति)-
पाझरणे, पातळ होणे, ना-ने (नयति)-नेणे, वुध् (बोधति) जाणणे,
भू-मो (भवति)-होणे, रह (रोहति )-वाढणे, ए (सरति )-
हालणे, स्मृ (स्मरति )-~आठवणे, ह (हराति)-नेणे, हरण करणे
आ प-कृप-वल्प (कल्पते योग्य असणे, परिणाम होण, डी-डे-
ड्यू (डयते) उडणे, युत् (योतते)-प्रकाशणे, चावणे, मुद्
(मोदते)आनदित होण, वृत् (वर्तते) असणे, वागणे, वृध्
(वर्धते)बाटणे, शुम् (शोमते)ोभणे.
नियम.-प्रथम गणाच्या विवरणापूर्वी धातूच्या अन्त्य इ, उ, म, ल या
हस्व अशा दार्थ खराचा आणि उपान्त्य इ., ऋलया हस्व स्वराया गुण
रसा फरक होतो
२ गुण-दशम गण --
चोर:धनं चोरयति-चौर द्रव्य चौरतो
सुवर्णारः सुवर्ण तोलयति-सोनार सौने तोलतो
सैनिक. मृपस्य शासन घोपयति-शिपाई रागाचा हुकूम मोठ्याने
सागो
सूत. अभ्यान चोदयति-सारथि घोडे हाश्वती
परील वाक्याताल चुर्, तुल्, घुम्, चुद् या दाम मणाच्या क्रियापदानहि
उपान्त्य हत स्वराचा 'अय' या विश्रणापूर्वी गुगापा फरक झाले आहे
-चोर अय+ति-चौरयति।
नियम:--ददाम गणाच्या धातूतील उपान्य हव इ, उ, ऋ,ल या स्वराचा

·" गुण पररू होतो मान स्पृह आणि मृग हे अपवाद आहेत जसे-पृहयति मृगयते टीप-चतुर्थ व षष्ठ गणाच्या धातुम ये गुण परब होत नाही ३ वृद्धि-दशम गण.- याल मण्डूकं ताडयति-मुलगा वेडकाला मारता हस्तं क्षालयति जलेन -मुलगा पाण्यान हात धुतो अलङ्कारान् धारयति वाल. शरीरे -मुलगा दागिने आगावर घालतो. नर रोगेणा जारयति-मनुष्य रोगाने म्हातारा होतो नर दानं पुण्यं भावयति - मनुष्य दानारा पुण्य मानतो वराल पाच वाक्यात तड् , झल् , धृ, जु, भू हा दशम गणाचा क्रियापदे योनलेली आहेत त्याताल उपान्त्य 'अ चा अय पूर्वी 'आ' झाला आह, व अन्त्य ‘भर, ऋ. ऊ' याचा 'आर् आर् , औ ( आव)' असा फरक झाला आहे या फरकाला वृद्धि म्हणतात , . 'द्धि' मूद स्वर अ फरक था ऐ औ आर आलू नियम-दशम गणाच्या धातूच्या अन्य ६ उ, ऋव ल. या हस्व रिका दार्थ स्वराचा व उपान्त्य 'अ' या स्वराचा पिरणापूर्वी प्रदिपा परक होतो अपवाद-क्य (क्थयनि), गण , रच , प्रथ् , चि ( चपयनि-चययति) • सस्कृतम ये एकाच सा-या वाक्यातील शभाची रचना सामान्यत वशीहि रेस पालने सम्भ्वाक्यरचना पाठ ४ पहा to जयापर्दे फारौं उपयोगात येत नाईत नियम समजण्यारतिय ली आहेत ·याचा अर्थ ४ दशम गणाच्या घातूंच्या रूपांसारखी मूळ धातूंपासून तयार होणारी काही क्रियापदे. पुत्रः जनक कोपयति-मुलगा बापाला राग आणतो. शिक्षक छात्रान शिक्षयति--शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवितो आलस्य दारिद्यं वर्धयति-आळस गरिवी वाढवितो. वरील वाक्यात कुप् पासून कोपय, शिक्ष पासून शिक्षय, घृध् पासून वर्धय अशा मूळ धातूंना दशम गणाप्रमाणे 'अय' जोडून व 'अय' पूर्वी सामान्यत दशम गणासारखेद परक कम्न क्रियापदे तयार केलेली आहेत मूळ धातू, दर्शविलेली क्रिया कराविणे असा होतो याना भयोजक कियापदें म्हणतात. सम्र्मक तहेने उपयोगात येणारी आणखी काही प्रयोजक नियापदें - -अर्पय ( अर्पण करणे), शुभ-क्षोमय (प्रभुब्ध करणे), तुम्- तोपय (सन्तुष्ट करणे ), दर-दर्शय ( दाखविणे ), नश्नाशय (नाश करणे), मृ-मारय ( मारणे), स्था-स्थापय ( टेवणे } नवीन शब्द (4) इन्द्र , उपदेश , गन्धर्व , तात्वम् , दानम् , विम्यम् , मार्ग, मोक्ष रोग , वनम् , वानर , विजय , वेग , सइटम् । (आ) अलङ्कारः-दागिना, आलस्यम्--आळस, कृष्णपन्ना-महि- न्याचा दुसरा पधरवडा, दण्ड:-काठी, दारिद्यम्-परिची, नाधिक.-- नावाडी, न्यायः-न्यायशास्त्र, पूजनम्-पूता, मण्डूका-चेक, विनोदः-करमणूक, विपक्ष:--मनु, सुगन्ध, चागला वाम, सुवर्ण- कार:--मोनार, शासनम्---आचा, हुकूम . - १गुण व दि म्हणते काय हे सोदाहरण सागा प्रथम गणाताल धातूना गुण-फरक केव्हा होतो ? दशम यणाच्दा धातूमध्ये कोणने परम हातान।

·२ कसातील शब्दाचा योग्य ती रूप योजून वाक्ये पुरी करा - १ (वानर ) फलानि ( रुच्)। ६ चन्द्रस्य (प्रकाश) रक्षा (छन्) • नरा (शरार) वस्त्राणि (४)। ७ नृप ( सैनिक) रणाङ्गण (नी) ३ अह (नल ) पादी (क्षल )। ८ त्व (अलङ्कार ) (शुभ)। ४ यूय सङ्गटात् (मित्र) ()। ९ स्वर्गे गन्धर्वा (इन्द्र)विनोदाय (गे) ५ वय (नृप) विनय (घुप)। १० रागा (आकाश ) वेगेन ( डा )। ३ पुढाल रूपे काय आहेत त सागून त्याचा दिलल्या वाक्यात उपयोग करा -स्मराम , क्यत वर्धत, कल्पस, क्षयति, बोधय, नयन्ति बनि ताटयाव, चोरयति । १ अश्वी रथ मार्गेण ६ व लोसत्य स्याणाय स्तेन धनिवस्य धन ७ यूय न्यायस्य तत्त्वानि ३ कृष्णपक्षे च द्रस्य विम्य ८ वृपावला बरावन क्षेत्राणि- ननक्स्य उपदेशम् । ९ सजनस्य हृदय दुखेन ५ उद्यमेन नरस्य बन दण्डेन चारम्। । -I ४ चय १० आवाम् पाठ ६-आकारान्त व ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामे. १ वापीपु (विहित ) जलं वर्तते । जलस्य पानेन तृष्णा (तहान ) शाम्यति । पाठशालाया (शाळेनून) उमाप कुमार्य (मुला) च गृह गच्छन्ति । भक्ता पुप्पाणा मालाभि. (मावानी) ईश्यर पूजयन्ति । ईश्वर पूजया (पनेन) तुष्यति । राझ्या (राणाचा) सेवा पुर्यन्ति दास्य (दासी)। गङ्गा ब्रह्मपुत्रा यमुना गोदावरी नर्मदा राणा च ( आणि ) नद्यः ( नद्या) भारतवर्ष विद्यन्ते । कन्याभ्य (मुलीना ) यच्छति अलङ्कारान् जनक । ज्योत्स्नाया ( चन्द्रप्रकाशात) जना उद्याने रमन्ते।हे सरस्वति देयि अहं त्या नमामि।

·" " च " " प " " " स वराल चाफ्यात आकारान्त व ईरान्न स्रोलिंगी नामाची निरनिराळ्या विभक्ताची रूपें आरेला आहेत ता पुढे दिलेल्या माला व नदी शब्दाच्या रूपाप्रमाण होतात २ आकारान्तः स्त्रीलिङ्गामालाशब्दाइकारान्तःस्त्रीलिङ्गानदीशब्दः। माला माले माला प्र नदी नद्या मालाम् वि. नदीम नदी मालया माराभ्याम् मामि नद्या नदीभ्याम् नदाभि माराय मालान्य नी নবাব मालाया नद्या मालयो मालानाम् प नया नद्यो नदीनाम् मालायाम् मालामु स नयाम् नदीपु* हेमाले हे माले हेमारा हे नाद हे नया हे नय * सप्तमी बहुवचनात आकारान्त शब्दाच्या रुपात 'मु' हा प्रत्यय आहे व ईकारान्त शब्दाच्या रूपात तो 'पु' झाला आहे --''या पूर्वी अ-आ सेरीन स्वर, क्वर्ग आणि एवर्ग यारी व्यसने, विचार हे वर्ण आल्यास 'स्'चा बहुधा 'प्' होतो आवागन्त व ईकारान्त स्त्री नामानी रूपं मारा व नदी' या शब्दाप्रमाणे कराणा परतु पष्टी-बहुववनात 'न' चा 'ण' होतो की काय हे पाहिले पाहिजे आकारान्त नामें (स्त्रीलिंगी) (अ) अरा, इच्छा, कृपा, किया, क्षमा, दया, दशा, पूजा, भाषा, विद्या, मेवा (आ) कथा-गोष्ट नासिराना प्रमदा-सदा स्त्री मोडा खेळ निशा क्षपा-रान भार्या-बायको शुधा भूम नौका-होडा माला-मान जिला रसना जीम पाठशाला-शाळा लता-वेल तृष्णा-तहान वाला कन्या-मुलगा लरना-धी यसुधा वसुन्धरा-पृश्या ·२६ ईकारान्त नामें (स्त्रीगियी) (अ) दासा नदा पृथ्वा (आ) कुमारी-मुलगा भगिनी-वहीण राशी-राणा कौमुदी-चन्द्रप्रसा मही उधी पृथ्वी जननी आद रजना-विभावरी शर्वरी टीप-लक्ष्मी तरा (हाडी) तन्त्री (तन्तुपाप) धाकारान्त लाल्गा शमा प्रथमा एक्वचनी रूचे रक्ष्मी तरी ती अर्श होतात यापी विहा -रान नवीन शब्द (आ) अतिशय -अतिरेक खलु (अ)-सराखर अध्यापक-शिक्षक दृत दूत निराप नणारा आपण पाम् धातार निशाचर -राक्षस उद्य-उत्पत्ति ऊ (१प प ऊहति) | पारितोपिकम् व नीस सून् (१०उ प.) तर्क करणे | भारतवर्षम् हिंदु स्थान दश भृत्य-नोकर रस गाना चव पानम् पिण -मुरविण सन्धिनियम सस्कृतमध्य पास्याताल गद विवक्षित नियमाप्रमाणे नाइन लिहिण्याची पद्धति आह दान रथवा अधिक गल्दाचा समूह अथवा समारा करताना सुद्धा ते गन्द एकममाना नाइन रहिले पाहित अगा पद्धतारा सन्धि फरुन लिहिण अस म्हणतात तसच धातूला उपसग जोडताना मध कराया रागतो सधीचे पुनाल प्रकार होतात १ स्वर+स्वर २ विसग+स्वर ३ विमग+व्यतन ४ च्यान+स्वर, ५व्यजन+व्यानन (1) दन पगत आगमन करोति-वेगनागमन ज+आ-आ ·... ... ... *भापया आनन्दं सूचयति नृपः-भापयानन्द आ+आ-आ क्रोधेन अनलं क्षिपति गृहे-क्रोधेनानलं +अ-आ (आ) राशी ईक्षत्रे उद्यानम्-राज्ञीक्षते पृथ्वी रक्षति ईश्वर:-रक्षतीवरः दासी इच्छति पारितोषिकम्-दासीच्छति (इ) अश्रु उद्भवति नेत्रे-अश्रूद्धति उ+3-ऊ न्यायाधीशः खलु ऊहते अपराधम्-पलूहते ...उ+ऊ- गरयू + उद्भवः-(सामासिक गन्द)-शरयूद्भवः ऊ + उ'-ऊ (ई) पितृ +ऋणम् -- )-पितृणम्... ऋ+ऋ-ऋ 1 मिनं सुमार्गेण गन्तृ ऋच्छति मुखम्-गन्तृच्छति +-ऋ १ नियमः-अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ऋ- हे सजातीय स्वर एकमेकांपुढे आले असता त्या दोहोंबद्दल दीर्घ स्वर येतो. " " ७ १ कैसांत दिलेल्या शब्दांची योग्य ती रूपे योगा:-- १ भकाः देवं ( माला) पूजयन्ति । ६ अध्यापकः ( पाठशाला) कुमारान् २ नरः (नासिका) गन्धं निघ्रति । (कुमारी) च शिक्षयति। ३ (निशा) तारकाः द्योतन्ते । (विद्या) अडानस्य नाशः जायते । ४ वयं (रजनी ) (निदा) सुख त्वं सामरं (नौका) तरसि । लभामहे ।। ९ यूयं ( यौमुदी ) उद्याने रमध्ये । ५ मालाकारः (ला) जलं सिञ्चति । |10 (जिहा) नरः रसं जानाति । प्रथम पशच्या अन्य 'अ' मध्ये ज्या पेय पुढोल पदाचा आप 'आ' मिळनो त्या वेळी पुढील 'आ' बद्दल दोन अअग्रहचिन्दै लिहिण्याचा प्रयत आहे. असे भाषयाऽऽनन्दं... त्याचप्रमाणे पुढील शब्दाना आद्य स्वर 'अ' असेल तर त्या 'अबदल एक भवग्रह कार्टी ठिकाणी लिहिलेला आढळतो. न्यायाधीश रसोसर अपरामाचा तर्क करितो. : चागल्या मार्गाने जाणारा मित्र मुरात तो (सन मिटविये).

·१ ६ ७ पान्था २ पुढील रूपें कोणती आहेत हे सागून त्याचा वाक्यात उपयोग करा- वाप्या , गोदावया , रस्नानाम् , शर्वर्याम्, सेवया, क्याभि, विद्याया , आशया, कृपया, तृष्णाया तारे देवालया सन्ति। अतिशय दु सायकल्पते। • अलर शरीराणिशोभन्ते। ३मृत्यस्य घनिर तुध्यति । ८इश्वरस्य ४गरा जस भन्ते। देवता सरस्वती। निशाचरा चरन्ति । १. नृपस्य-सेना रणागण गति। ३ सन्धि क्रा गृपस्य आज्ञा । पश्यति ईश्वर । शोभते सलु उद्यानम् । वमलानि हसते । लगते पूनया आनन्दम् । काल नयन्ति। सइटानि नश्यन्ति। पाठ ७-उपसर्ग. नर गृह गच्छति ( जातो)। वारा शालाग्रहात् गृहम् आगच्छन्ति ( येतात ) । छात्र अध्ययनेन ज्ञानम् अधिगच्छति ( मिळवितो)। बाल जनवम् अनुगच्छति (मागून जातो)। मालासर उद्यानात् निर्गच्छति ( बाहेर जातो)। शिष्य आचार्यम् उपगच्छति (जवळ तातो ) रानपुरुषा नृप प्रत्युद्गच्छन्ति ( सामारे जानात )। यमुना गङ्गया सगच्छते ( मिलते )। वरील पाक्यात गम् (गर) या प्रथमगणाच्या परस्मैपदी धातूचा उपयोग करग आहे, परंतु त्याच्यापूर्वी वर्ण अथरा वणममृद्द सोडरेले आहत त्याना उपसर्ग म्हणतान

·२९
उपसर्गामुळे " गम्' धातूच्या अर्थात फरक झालेला दिसून येतो
उपसर्गामुळे धातूचा अर्थ बदस्तो अथवा ज्यास्त परिणामकारक होतो. कधी
कधी अर्थात यदलहि होत नाही शेवटच्या वाक्यामध्ये केवळ अर्थच बदलला नसून
पदहि बदलले आहे
उपसर्गेण धात्वों बरादन्या नीयते ।
प्रहाराहारसहारविहारपरिहारवत् ॥
वरील कवितेचा अर्य-धातूचा अर्थ उपसर्गामुळे जोराने दुसरीकडे नेला
जातो (बदलला जातो) असें -है-हरति-नेगे, ग्रह--यहार करणे,
आह-आणणे, खाणे, संह-सहार किंवा नाश करणे, विह-विहार करणे,
खेळणे, परिह-टाळणे
२ काहा मुख्य उपसर्ग व त्याचे अर्थ दिले आहेत उपसर्ग यातूच्या पूर्वी
जोडताना योग्य तो सपि देला पाहिजे
अति-पलीकडे-अतिगच्छति ( परीकडे जातो)
अपि-वर, वरती-अधिरोहति (वर बहतो )
अनु-पाठीमागून-अनुगच्छति (पाटामागून जातो)
अप-दूर-अपहरति ( दूर नेतो )
अभि-कडे-अभिधावति (हा करतो)
अर-शारी-अवतरति ( उतरतो)
उद्-वर-उद्गच्छति ( वर जानी)
उप-जघक-उपगच्छति (जवळ जातो)
निखारी-निवनति { पुरतो)
निम्-र-बाहेर-निगच्छति (बाहेर जातो )
नि मति (पाहेर पटनो)
परा-माग-परावर्तते (मागे वनो)
परि-सभोवती-परिभ्रमति ( वागेटा पिग्ला )
प्र-पुर-प्रगति (पुर नातो)

·३० हाण ठवणे प्रति-विरुद्ध-प्रतियच्छति (पड करतो) -विस्मरति (विसरतो) सम्-एकत्र-सङ्गच्छत ( मिळतो, भेटतो) अप-विशप माइतागरतास वाक्यरचना पाठ १३ पहा काही उपसर्गसहित क्रियापदें अय् (परा ला]-पलायते) पढ्न भाप् (प्रति प्रतिभापते)-उत्तर दणे नाणे भू (अनु-अनुभवति)-अनुभव पणे ईश् (अप-अपेक्षते)-अपक्षा करणे मन् (अनु-अनुमन्यते)-समति दर ऋथ (सम् समृध्यति) भरभराट मस्ज (नि-निमजति)-बुडण क (वि-विझिरति ) पसरणे यम् (नि-नियच्छति)-ताब्यात जि (परा-चि-पराजयते, विज रम् (वि-विरमति)-थावणे यते)-पराय करणे विणे तृ (वि-वितरति)-दणे, स्वार्थीन रह (आ-आरोहति)-चढणे करणे विश् (उप-उपविशति) चमणे दिश् (आ आदिशति) हुकुम करणे वृत् (नि-निवर्तते)-परस पिरणे नम् (अव-अवनमति)-वारणे स्था (म-प्रतिष्टते)-निघणे पद् (उद्-उत्पद्यते)-उत्पन्न होणे स्था (उद्-उत्तिष्ठति) उभे राहाणे प्रच्छू (आ-आपृच्छते) निरोप घेणे । स (म-प्रशंसति)-स्तुति परण टीप-इतर उपसर्गमाहा धातूचा याी सदभावरिता व्याकरणपाठाचे शेवरी रिली माहे सम् + गम् , वि-परा+जि, प्रस्था, आ+प्रच्छ हे धान उपसगामुळे आमनेपी थाले आहेत विरम् । परम्मैपटी झाग आहे नगीन गद (अ) आरम्भ , भागा, उपदंश , उपभाग जाय , आपधम् , बिरण , दुसम् नाटकम् , प्रयन , भयम् , राजधाना, मगार , मगृह, मुरम्, मूलधार, मया

·प्रणम्-बड़ी
(मा) उद्धृ (१ प.प.- फलक्षः-डाग पान्थ:-पथिक
उचल शोधा-राग -बासस
ऊर्ध्वम् (२.)-वर
विधादा-माण
दरिद्र:-मारीय मनुष्य हप-आनंद
पथ् (१ था. प.)-याडणें निर्म्दा(निर्यच्छति)
पेरावता-दाचा हती
सन्धिनियम
-नयनेनेक्षत आईए
पूजया ईयरः नुप्यति--पूजयेश्वरः
आनन्देन ऊवं पश्यति नर -आनन्देना
अ-ओ
इस्तेन उदाति पुस्तके वाल:-इस्तेमोदरति
अ+उ-ओ
मार्गेण ऋग्धति पान्य.--माणिज्ईति ........ अ + -अर्
गाया प्रदर्शनियच्छति दीए.-संपण
मा+-अर
नयनेन रखते नरः-
आ+ ई-ए

·ज्या वेळी सन्धि केग जात नाहा त्या वेळा मागील स्वर दाघ असल्यास
हव करावा
२ अनु, उप परि उद, व सम् या उपसानी युक्त अशा तान तान
क्रियापदाची अथासर बतमागराठा तृ.पु. एक्वचना रूप लिहा-
२ उपसगांचा उपयाग काय आहे ? उपसर्गामुळे धातूमध्ये काय फाय फरम
होतात हे सोदाहरण सागा
३ पुराल वाक्यात दिल्या धातूची योग्य रूपें योगा-
१ सेनिका भयेन रणात् (परा+ अय)। ६ नर समारे मुरादु ख च(अनुभू)।
२ द्वार पराक्षाया पारितोषिकम् ७ सूनबार नाटक्स्य आरम्भे
(अप + ई.)
पुप्पाणि (वि +)।
८ वृक्षा पाना भारेण (अव+नम्)।
३ सत्यम् एव (वि+लि)।
९ चन्दस्य वरद विरणाना समूहे
४ साभात् फोघ ( उन + पद्)।
{नि+मस्त)।
५ त्व मित्र हर्षेण (प्रति + भाप )। १० वयम् अथान् युदाय (आ+र
य (आ+रह्)।
४ पुरील उपसर्गसहित धातूच्या रूपाचा वाम्यान उपयोग करा -
(अ) आपृच्छते । आदिशथ । समृध्यन्ति । निवर्ते । प्रशासन्ति ।
(आ) पुराल वाक्याताल धातूचा याग्य ते उपसग लाइन स्पे तयार
करा-
।
१ रामपुरुष चोर दण्डन (8)
, खाध न (यम्)
३ दूत रानयानी (स्था)
४ वय पिवाद (मन्)
५ वाला सायाल शागमहान् (ख)
-
।

·३३
-
५ सपि करून लिहा
यमानि ईशवे बाल । मुयस्य उपभोग लभते नर । विनयस्य आशया
ऋषि सेवते नृप. चित्तेन ईयर चिन्तयति मत ।
६ साथ सोडवून रिहा
पुनस्यापराध शाम्यति जना । ईश्वरस्येच्छयनानि (ही) सानि नश्यन्ति ।
त्वरयर्षे कार्य करोति शिष्य । मित्रस्योपदेश शुणोति राम- । आनन्दस्याति
शयेनाद्वति नेने।
पाठ ८-अव्यये.
(अ) बालः शनैः शनेः (हछ हट्) चलति । अप (आर) अहं
मित्रं पश्यामि । अत्र (येथे ) मोटन्ति यालाः । वाल: उ:
(मोठ्यान) मन्दति।
प्रियाविशेषण शाम्य तिती नियापदानव मनतात आणि कारवाचा व
स्थत्यानक वियानि पाश्यारभी क्विा रियायोजन र योनार अन्याय
साप कधी बदलत नाही
(1) स्परपाया--अ-प्थे, तर तेथे, रह-ये-या जगाा,
अमुष-परशा.
(२) फारसार---अच-मन, श्यम्या, स्पार
इदानीम् तदानीम्रया मंत्री, पुरा-प्राचीन
पाली, अन्येपः-अपरेप: लगा दिपनी, अधुना-जाना,
प्रातर-म, सायम् -टी, दिया-दिया,
नम्म्-पानी, प्रतिदिनम् टरगेज, अनाप-भृशम्-पुर,
सम्यागचा शान, सरम्-रदा, नाव,
एयम्-पत्यम्-प्रार, पटु-नाम-स्टिागर (
३

·३४
वाक्यारभी येत नाहीत ), अपि---मुद्धा (ज्या शब्दाशी सबंध असेल
स्या शब्दातबर योरतात )
(३) चिरम्-पुष्पल वेळपर्यंत, नित्यम्--नेहमा, नियतम्-रारोखर,
द्रुतम्-शीघ्रम्-जलदाने, मन्दम्-हछ, शाश्यतम्-चिरकार
पर्यंत ही क्रियाविशेषणे मूळ विशेषणाच द्वितीयेचे एकवचनी रूप
घेऊन तयार केलेली आहेत
(४) सविनयम्-विनयाने, सहर्पम्-सानन्दम्-आनदाने, सत्व
रम्-जलदीने ही अव्यये मूळचे समास असून त्याचा द्विताया-एक
वचना रूपें क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे योजलेली आहेत.
(५) अर्जुन. इव शूर., मुखं चन्द्रः इव,-इव-प्रमाणे ह तुलनात्मक
अव्यय ज्याच्याशा नुलना करावयाची त्या शब्दानतर योनतात, प
ज्याच्याशी तुलना व ज्याचा तुलना करावयाची ते दोन्ही शब्द समान
विभकीत योतात
(६) दशरथस्य नाम नृपस्य राम नाम पुत्र.-नाम-नावाचा
ह अव्यय नामवाचक शब्द व ज्याचे नाव तो शब्द अशा दोहा
शब्दामध्ये योतताव आणि मागाल व पुढील अशा दोन्ही शदाबी
एक्च विभकि असते
टीप -~-वरील अन्ययाचा उपयोग शिकविताना शिवबानी ती वाक्यात योजून शिकवावी
त्याचप्रमाणे आ, इ, है, उ या विभागातील अन्ययेदि वाक्यात उपयोग स्न शिबवावी
उदाहरणादान प्रयेर विभागात थोडयो उदाहरणे दिलेली आहेत
(आ)कुन-क त्वं वससि । कदा अहं जननी पश्यामि । या
वाश्य न 'कुन-च म्हणते पोरें' आणि 'क्दा केन्हा' ही
प्रक्षार्थक क्रियाविशेषण योभरेग आहेत ती आरभी अथवा
वाश्यात कोठहि योजता येतात इतर प्रनाथक अव्ययें -यथा--
क्या रातीने, निम्-विमर्थम्-शाररिता, का.
टोप–साध्या प्रश्नाच्या आरमाँ अपि योजनात किंवा 'किन्' हे वाक्यात कोहि
योमताल. अ- अपि व गच्छमि विल गच्छमि रिम् ।

·(६) अहो मधुरं दर्शनं बालकृष्णस्य । अहह सङ्कटे पतितं
मित्रम् । या वाक्यांतील अहो हे आनंददर्शक उद्गारबोधक अव्यय
आहे, व अहह है शोकदर्शक उदारयोधक अव्यय आहे. ही
पाक्याच्या आरंभी येतात.
अहो, अरे, रे, भोः, है, ही संबोपनार्थी अव्यये आहेत. अयि हे
संवोधनार्थी अध्यय ज्यास्त प्रेमळपणा दाखविते. जसे-अपि वत्स ।
अहह, अहो, वत आणि हन्त ही उद्गारयोधक अव्यये वाक्याच्या
अर्थानुसार आनंद, शोक किंवा आश्चर्य दर्शवितात.
(ई) १ रामः च हरिः च क्रौइतः। रामः हरिः च क्रीडतः।
च-आणि
२ रामः वा हरिःथागच्छति ।रामः हरिःयागच्छति।
या-अथवा
३ घालः चतुरः अस्ति किन्तु उद्यम न करोति । किन्तु-परंतु
वाला चतुरः अस्ति उद्यमं तु न करोति । तु-परंतु
४ अहं गृहं गच्छामि यतः मित्रं माम् आद्धयति । यतः-कारण
अहं गृहं गच्छामि मि हिमाम् आह्वयति । हि-कारण
मिनं माम् आह्वयतिअतः अहं गृहं गच्छामि।अतः-म्हणून
५ अहं पाठशालां गच्छामि इति याला जननीं कथयति ।
इति-से
वरील धास्यातून उभयान्वयी अव्यये योजलेली आहेत.
१,२ च, या' ही अव्यये प्रत्येक जोदलेल्या शब्दानंतर अथवा वाश्यानंतर
योजून शिवाय शेवटाहि योजतात, किंवा फक्त एकदां शेवटी अंजतात.
३ 'किन्तु, परम्' ही उभयान्वयी अव्यय विरोधदर्शक पायाच्या
आरंभी योगवान 'तु' हे विरोधदर्शक यास्यांत पहिल्या शब्दानंतर योजतात.
४ 'यतः हे अव्यय कारणदर्शक वाक्याच्या आरंभी योजतात व

·३६
हे पहिल्या शब्दानतर योजतात. 'अतः' है कारणदर्शक वास्यानंतर वार्थदर्शक
वाक्याच्या आरंभी योजतात
५ 'इति' हे प्रत्यक्ष बोललेल्या विंचा विचारात आणलेल्या शब्दानतर
अथवा धास्थानतर योजान
काही अधिक उभयान्वयी अव्ययें-
यदा तदा (जेव्हा-तेव्हा ), यदि-तर्हि ( जर-तर), यद्यपि-
तथापि (जरी-तरीसुद्धा ), यथा-तथा (जसे-तसे ), यावत्-
तावत् (जोपर्यंत तोपर्यंत ) ही एकमेकावर अवलंबून असणा-या
वाश्याच्या आरभा योजतात. अवलंबून असणान्या वाश्याच्या
(गौण ) आरभी यदा, यदि, यद्यपि, यथा, यावत् ही योनतान
आणि ज्याच्यावर अवलबून असतात त्या वाक्याच्या (मुट्य) आरंभी
तदा, तर्हि, तथापि, तथा, तावत् ही योजतात.
(उ) वृक्षस्य समीपे ( जयळ) तिष्ठति गोपालः ।
नयाः उपरि (वर) नौकाः तरन्ति ।
वृक्षं परितः ( सभोवती ) लताः रोहन्ति ।
वरील वाक्यात समीपे, उपरि, परितः ही नामाच्या विशिष्ट विभक्ती.
घरोवर येणारी अव्यये (शब्दयोगी) योजलेली आहेत.
काही महत्वाची शब्दयोगी अव्यये
धिक् (धिकार यौ), सर्वतः ( सर्व बाजूनी), उभयतः (दोन्ही
वानूनी ), अभितः-परितः (सभोवती), प्रति (बडे ),
उद्दिश्य ( उद्देशन ), ही अव्ययें द्वितीयान्त नामावरोवर योजतात.
सह-सार्धम् ( यरोवर), अलम् (पुरे), ही तृतीयान्त नामांबरोबर
योजतात,
नमः ( नमस्कार असो ), स्वस्ति (शुभ अथवा बुशल असो), ही
चतुर्थ्यन्त नामावरोवर योजतात.
आरभ्य-प्रभृति (पासून), अर्घम्-अनन्तरम् (नतर),
चहिस् ( बाहेर ), ही पचम्यन्त नामावरोवर योजतात.

·उपरि (वर), अधः (खारा), कृते (करिता), समीप-पे (जवळ), पश्चात् (नतर), दूरम् (दूर), हों पष्टयन्त नामाबरोबर योजतात. विना (शिवाय ) हे द्वितीयान्त, तृतीयान्त किंवा एवम्यन्त नामा- बरोबर योजतात. नवीन शब्द विमानम् । (भा) अङ्कुर-बोब, असत्यम्-खोट, खला--दुष्ट मनुष्य, चीजम्की। प्रत्र चलवित १ पुडील वाक्यात रिकाम्या जागी योग्य ती अव्यये योना १ गज चलति- অস্ত্র २ वृक्षाणाम् फ्लानि पतन्ति । ३ कुमार "तत्तिप्रति अध्ययन क्रोति भूकम्पेन मनुना अनियन्त। ५ विमानानि देशात् देश सहरन्ति । ६ धीज अड्बुर ।७-- ला यद् त्वम् असत्य मापसे। ८ जनन पुना गच्छन्ति । मारतवर्षे पण्डिता काव्यानि रचयन्ति। १० सजना सलेपु-उप- कार कुर्वन्ति। २ पुढील शब्दयोगी अव्यय योग्य त्या विभक्त्यन्त नामावरोवर योजा- उपरि, नम , अहम्, अन्तरेण, वहिस्. ३ पुढील अव्ययांच्या विरोधक अव्यये सनून वास्ये तयार करा'-~ दिवा, समपिम्, उ, सत्वरम् , मन, इदानीम् . .

·३८ पाठ ९-सर्वनामें. १ (अ) रामाचदति-अहं पाठशालां गच्छामि । अस्मान् (वाम्हांला) अध्यापकः न ताडयति । अस्मासु (आमध्यावर) आचाया: स्नियन्ति । अस्माकं (आम) हितम् एव ते उपदिशन्ति । (आ) अध्यापकः शिष्यान् यदति-यूयं मम अतीव प्रियाः । युप्माभिः (तुमच्याकडून ) अध्ययन सम्यक् कृतम् । अतः अहं युष्मभ्यं (तुम्हांला ) पारितोपिकाणि प्रयच्छामि। वरील '' मध्ये 'अस्मद् ' या प्रथमपुरुषी सर्वनामाची रूपें योजलेली आहेत व 'आ' मध्ये 'युष्मद् ' या द्वितीयपुरणी सर्वनामाची योजलेली आहेत. याची सर्व लिंगाची रु एकाच तन्वी होतान, कारण बोलणारा पुरुष असो पो बोलपारी खी असो, तो अथवा ती कोणाशीरि बोलताना स्वतःबद्दल 'मी' व दुसऱ्याबद्दल 'हूं' असाय प्रयोग करणार, अस्मद् युप्पद् अहम् आवाम् वयम् प्र. त्वम् युवाम् मां- मानी अस्मान्–नः द्वि. ला-ला युवाम्-वाम् युप्मान्-व' मया आवाभ्याम् अस्माभिः ४. वया युवाभ्याम् मय-मे - अस्मभ्यं-म: च. तुभ्यं ते -वाम् युप्मभ्यं-वः मत् आवाभ्याम् अस्मन् पं. त्वत् युयाभ्याम् युप्मद मम-मे आवयो:-नी अस्माक-न: प, सव-ते युगयो:- पाम् युप्माक-वः मयि आवयोः अस्मामु युवयोः टीप-मर्वनामांचा संबोधनाची रूहानाहीत. सरमा व युभ याचा दि., च., प. या विमनाचा कगिक रू वाक्याच्या आमा, वरोिच्या चाणाच्या आमा, संबोधनाच्या पार्नर आणि च, वा, व, ६ या अव्ययांशी संबंध असतांना उपयोगात येत ना. संवास्यरचना पाठ १५नियन ३n. लिए (४५०प०)-प्रेम करने या भागना उपयोग ज्याच्यावर नवरावया यादी सप्तमी विभक्ति योन शाल. यूयम् युप्मानित म. वाय युप्मामु ·वयं स्यं रामः च गच्छामः । यूयं ते बाला च गच्छथ । त्वं रामः वयं वा क्रीडामःवयं त्वं या क्रीडसि । यूयं बालाः वा क्रीडन्ति। मिनपुरुषी क्लुपदें 'च'ने जोडलेली अस यास, कर्तृपदामध्ये प्रथमपुरुषी पर्तृपद असभ्यास क्रियापदाचा प्राम पुरुप, प्रथमपुरषी कर्तृपदाचे अभावी क्रियापदाचा द्वितीय पुरुष व इतर वेळी तृतीय पुरुष असतो व वचन सर्व र्तृपदाचे मिळून अर्थानुस्प असतं भिनपुरपी क्तपदें 'वा' में नोडलेली असल्यास क्रियापदाचा पुरुष व वचन जवळील कर्तृपदाप्रमाणे असतात २ तद् गोपाला उपवनं गच्छति । तत्र तस्य (त्याचे) वयस्याः अपि वर्तन्ते । तान् ( त्यानर) मालाकारः पश्यति । किन्तु सः तस्मै एव (त्याराच) पुष्पाणि यच्छति । तेषां (त्याचा) गन्धः मधुरः। अत. सः मालाकार ) तस्मात् (त्याच्यापासून) धनं लमते । तस्मिन् स्थले (त्या जागी) वापी वर्तते । तस्याः (तिचें) निर्मळं जलं स.पिचति । तस्याम् (तात) मत्स्या दर्दुराः च इतस्तत-प्लवन्ते। वराल वाक्यसमूहात 'तद्' या सर्वनामाचा दोन्ही हानी उपयोग केलेला आहे (1) तृतायपुरपाया सवनाम, (२) तो-ती-तें या अर्थी दर्शक सर्वनाम या सर्वनामाची रूपें तीन्ही लिंगामध्ये निरनिराठी होतात, कारण तो वृक्ष-स. वृक्ष, तो वेल-सा लता, वें फूल-तद् पुप्पम् . पुलिंगी त स्त्रीलिंगी ती ते तम् लान् द्वि वाम् ताभ्याम् ते त ताभ्याम् तस्मै ताभ्याम् तेभ्य तस्मात् तस्य तयो तासाम् तस्मिन् तेषु तायु स प्र सा aw ता " ता तामि तान्य प वस्था . " 11 तेषाम् प " स. 4 ·नपुंसकलिंगी:-प्र. द्वि.--तद् ते तानि. इतर रूपें पुंलिंगाप्रमाणे. ३ एतद्-ज्याप्रमाणे 'तद्' याचा शो-ती-ते या अर्थी दर्शक सर्वनामासारसा उपयोग होतो, त्याप्रमाणे 'एतद्' याचा हा-ही-हे या अर्थी उपयोग केला जातो. त्याची रूपे सामान्यत. 'तद्' सारखीच होतात. मान पु. व स्त्री. प्रथमा-एक्वचन एपः व पपा असें होतें, आणि द्वितीया, तु एक्पचन, पष्टी-सप्तमी द्विवचन यामध्ये 'त' ऐवजी 'न' घालूनहि रू होतात. " " द्वितीया तृ. ए. प. पाठी-सप्त. दिव. पु.-एतम्-एनम् एती-एनी एतार-एनान् एतेन-एनेन । एतयों -एनयोः वी.-एताम्-एनाम् एते-एने एता -एना एतया-एनया न.-एतद्-एनद् एते-एने एतानि-एनानि एतेन-एनेन टीप:-हा-ही- या अर्थी 'सन् ' हे सर्वनाम एतर पेक्षा ज्यान उपयोगात यो। स्याची रूपै सदीकरिता दिली आहेत टीप:- अगदी जवळची वस्तु दर्शविण्यात रिता एा, त्याच्याहून जरा दूर असणारी वस्तुविण्याकरिता इदम् न जी वस्तु समोर नाही स्यानदल त योजतात. पुंलिंगी इदम् श्रीलिंगी अयम् प्र. इयम् इमा. इमम्-एनम् ,,-एनी इमान्-एनान् द्वि इमाम्-एनाम् इमे-एने इमा -एना: अनेन-एनेन आभ्याम् एमि तु, अनया-एनया आभ्याम् आभिः एभ्यः र अस्य आभ्य अस्मात् पं. थस्या अस्य प. एनयो एनयो अस्मिन् ग, अस्याम् आमु " " . " " अनयो- एपाम् अनयो- आयाम् " " नपुं.-प्र. इदम् इमे इमानि, द्वि. इदम्-गनद इमे-एने मानि-एनानि, इतर म पुलिंगाप्रमाणे.

·४१ ५ सर्व-सर्वनामाप्रमाणे चालतें--(सगळे ) (पुंलिंगी) सर्वः सा सर्व प्र.। गवम् रावौं सर्वान् द्वि. । सर्वेण सर्वाभ्याम् सर्वं तृ.। सर्वस्मै सर्वाभ्याम् सर्वेभ्य च.। सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः पं.। सर्वस्य सर्वयो. सर्वेषाम् प. 1 सर्वस्मिन् सर्वयो. सर्वेषु स. । सर्व-नपुंसकलिंगी सर्वम् सर्वे सर्वाणि प्र.द्वि., इतर रूपे पुंलिंगाप्रमाणे, सर्व-स्त्रीलिंगी सर्वा सर्वे सर्वा प्र. । सर्वाम् सर्वे सर्वा. द्वि.। सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वामि तृ.। सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्य च.। सर्वस्या. सर्वाभ्याम सर्वाभ्य पं. सर्वस्याः सर्वयो- सर्वासाम् प. 1 सर्वस्याम् सर्वयों सासु स. । किम् (प्रश्नार्थक सर्वनाम (१) कस्मिन् (कोणत्या) कीडाङ्गणे स्वं क्रोडसि । (२) काः (कोणत्या ) भाषाः यूयं पाठशालायां शिक्षध्वे । (३) तब हस्ते किं (काय) वर्तते । (४) कः (कोण) मम कार्य करोति । (५) कस्य (कोणाचें } इदम् गृहम्। वरील वाक्यात प्रश्नार्थक सर्वनामें योजलेली आहेत. त्याची रूपं तीन्ही लिंगाची निरनिराळी होतात. ज्या नामाबद्दल प्रश्नार्थक सर्वनाम भालें असेल त्याच्याप्रमाणे 'विम्' याचे रिंग असते व वाक्यारा योग्य ती विभक्ति असते (वाक्ये ३, ४, ५). ज्या वेळेस 'किम्' हे प्रश्नार्थक विशेपण म्हणून उपयोगात येते ( वाक्ये -.), त्या वेळी ज्या नामाशा त्याचा सबंध असतो त्याच्या- प्रमाणे त्याचे लिंग, विभक्ति व वचन ही असतात. किम्-पु. की ये-अ., कम् की छान्-द्वि., वेन काभ्याम् के-7., कस्मै काभ्याम् केभ्यः-च., करमान् काभ्याम् केन्स - पं., स्य क्यो. वेशाम्-१, कस्मिन् क्यो पेषु-स., नपुं.प्र.द्वि. किम् के वानि, इतर पुलिंगाप्रमाणे, किम्-स्त्री.का के रा-प्र., काम के का -द्वि., क्या काभ्याम् कामिः- 4 ·तृ., कस्यै काभ्याम् काभ्यः-च., कस्याः काभ्याम् काभ्यः-पं., कस्याः कायोः कासाम्-प., यस्याम् कयोः कासु-स. टीप:-नरोल 'किंग' या सर्वगामाच्या रूपाना 'चि, चन, अपि ' हे प्रत्यय संधि नियमानुसार जोडले म्हणजे त्याचा अर्थ सामान्य सर्वनामाप्रमाणे होतो. जसै-का-पश्चिा-कश्चन-कोऽपि नरः, का-काचिन्-कानन-कापि नारी, कस्मिन्- करिमश्विद्-करिश्चन-कस्मिन्नपि गगरे, कान-काश्चित-काश्चन-कानपि जनान् , पस्याः- यस्याश्चिन-वस्याश्चन-वस्या अपि पाठशालायाः, -पैचि केयन-परपि वाले:, के- केचित्-केचन-केऽपि जनाः, केपाम्-देषानिन्-केपाचन-केपामपि वारानाम् , केभ्य:- केग्यश्चिन्-कास्यश्चन-वेभ्योऽपि जनेभ्यः । ... " उ+ " रम्यं वस्तु "" ...+ " " सन्धिनियम गच्छति एकः बालः गच्छत्येकः इ+विजातीय स्वर = य+वि.स्व. नदी अवतरति पर्वतात्-नववतरवि ई। न्य्+"" त्वं सलु अतीव चतुर.-खं गल्धतीय -+"" एतद्-रम्यं वस्त्वेतद् उ+ रक्षित पतद् मित्रम्-रक्षितद् । पितृ+इच्छा -पित्रिच्या (समास)+ र +0 ५ नियमः---ई, उ-ऊ, क-(), (ल) यांपुढे विजातीय स्वर आल्यास त्याचा अनुक्रम ,,र,ल, असा परक होतो व त्यांत पुटील स्वर मिळून पूर्णाक्षर होते. रक्षण करणारा हा मित्र आहे. वाराची इच्छा पुष्पे ईझने वालः-पुप्पे ईशते सन्धि होत नाही. फले आन यति मृत्यः–फले भानयति सन्धि होत नाही. वाली वन्देते ईश्वरम्-पन्देते ईश्वरम् ६नियम:- कोणत्याहि शन्दाच्या द्विवचनी स्पाच्या शेवटी पहा स्वर आल्यास त्याचा पुढे येणा-या स्वरागी सन्धि होत नाही. बने अस्ति गृधः--बनेऽस्ति......। ए+ए आशशेअरुणस्य प्रकाशः रमहः-आमाशेऽरणस्य... । ए+अETS . ... ... " ·४३ 1 ७ नियमः- शब्दाच्या द्विवचनी रूपाशिवाय इतर रूपाच्या शेवटील 'ए' या स्वरापुढे 'अ' हा स्वर माल्यास, 'अ' चा लोप होतो, व त्याचे जागी 5 असें चिन्ह (अवग्रह ) लिहितात व त्याचा उचार करीत नाहीत. वने ऋषि वसति-वनयपिः-वन ऋषि : अय्+-अ ऋ मुसेऔपथ लिपति नर -मुसयौपप-मुख औषप। अय्+ो-अभी मेघेइन्द्रस्य चाप-शोभते-मेपयिन्द्रस्य-मेघ इन्द्रस्य । अय्+इ-अ इ. ८ नियमः-शब्दाच्या द्विवचनान्त पाशिवाय इतर रूपार्शवटा 'ए' हा खर आल्यास व पुढे 'म' शिवाय इतर स्वर आल्यास 'ए' चा 'अय्' असा फरक होतो, आणि त्यातील 'य' पुटील स्वरात मिडन पूर्णाक्षर होते किंवा '' चा लोप होतो व त्यामुळे एकमेकापुढे येणाऱ्या दोन स्वराचा सन्धि होत नाही. नवीन शब्द अभिधानम्-नाव चाप:-धनुष्य वि+जि (विजयते)- अरुणः-सूयीचा सारथि ददुर:-चेटूक जिंकणे असुर:-राक्षस निर्मल (वि.)-स्वच्छ । विपाण:-णम्-शिंग आवश्यफ (वि) पुस्तकालया-पुस्तकाचा युगलम्-जोदी जरूरीचा रामह शरणम्-आश्रयाचे इतस्ततः(म.)-इक्टे छु (१ आ. प.)-जुडी ठिकाण तिकडे मारणे, तरगणे सुर:-देव उद्गम:-उगम मर्त्यलोक:-मृत्युलोक | हितम्-पायदा, हित. साद् (१५)-खाणे | मत्स्था मासा कारक गोष्ट ग्रामः-गाव रक(वि.)-लाल, तावडा हिमालयः-पर्वनाचे देवालयः-देऊ विकिस् (१ प प ) नाप, (बर्षाचा साठा) कुरण, उघडणे १ पुढील वाश्यान योग्य ती सर्वनामाची रूपें लिहा -- जनक (अस्मद् ) क्यनं शृणोति ।

·४४
(युष्मद ) सायदाल काडय।
(किम् ) ग्रामात् आगत दूत ।
(किम् ) नदानाम् उद्गम हिमालये वर्तत ।
(किम्+चित्) मामे (किम्+चित ) कपि वसति ।
(तद् ) बालाना प्रश्नान् (किम् ) स्थयति ।
(एतद्-इदम् ) पाठशालाया पुस्तकालय वतत ।
हे छाना (युष्मट) ब्रिह्मति अध्यापक ।
अयि पाल बिम् ( युप्मद् ) अभिधानम् ।
२ अस्मद् व युष्मद् याचा वैकरिएक रूमें शक्य तर योजा, नाही तर
दुसरा याना --
एतद् पुस्तकम् (अस्मद् ) एव । (युप्मद् ) प्रयत्न सफल जात ।
(अस्मद् ) च ( युष्मद् ) च सख्यम् आवश्यकम् । अह रामाय (युष्मद् )
वा कथा स्थयामि । हे इश्वर (अस्मद् ) त्वम् शरणम् असि ।
३ प्रभार्थक वाक्य सस्कृतमध्ये कशी तयार करतात व मनाथक सवनामावरत
सामान्य सवनामें कशी तयार करतात हे सोदाहरण दाखवा
४ सधि गाढवून लिहा
यनयिच्छति निवास मुनि । हिमालयेऽतीव शातम् । नाद्भवति ।
तृणान्यश्व खादति।
५ सच करून लिहा-
विक्सन कमल उदय सूर्यस्य 1 धम गयराय आवश्यक । मधु' एतद ।
भागारधी अवतरति । पापानि एव । विजयन्ते अमुरान् मुरा ।
शोभयित' हा विषाणयुगलम् ।
मष २शोमा दायद

·४५
पाठ १०-~-प्रथमभूतकाल.
१ यमः कृष्णः गोविन्दः गोपालः च देवालयम् अगच्छन् (गेले)।
तत्र रामः देवम् अनमत् ( नमस्कार केस) । कृष्णः अपि अनमत् ।
किन्तु गोविन्दः गोपाल वन अनमताम् । सायङ्काले जनका
अपृच्छत् (विचारले ) । अपि यूर्य देयम् अद्य अनमत इति ।
रामः प्रत्यवदत् ( उत्तर दिले) वयं सर्वे न अनमाम ! अहं देवम्
अनमम् इति । जनकः पुनर् अपृच्छत् । हे गोविन्द, गोपाल,
अपि युर्वा देवम् अनमतम् इति । गोविन्दः गोपालः च
अवदताम् आचां देवम् आलस्येन एव न अनमाय इति ।
जनकः कृष्णम् अपृच्छत् । अपि त्वं देवम् अनमः इति ।
कृष्णः प्रत्यवदत् । अथ फिम् ( होय तर) इति । पञ्चात् पुनः
ते सर्वे देवम् अनमन्।
वरील उतायात नम् या प्रथमगणी परस्मैपदी धातूची प्रथम भूतकाळी हमें
योजलेली आहेत. पुढील कोष्टकांत ती क्रमवार लिहिलेली आहेत यन्द या
आत्मनेपदी समानार्थक धातूचाहि दिली आहेत.
२ नम् (१ प. प.) चन्द् (१ आ. प.)
हम् अनमम्-अवन्दे । आवाम् सनमाव-अवन्दावहि वयम् अनमाम-अचन्दामहि ।
म् अनम -सबन्दया युवाम् अजमतम्-अवन्देथाम् यूयम् अनमत-अवन्दम्वम् ।
अनमत-अवन्दत तौ अनमताम्-अपन्देताम् । ते अनमन्-अवन्दन्त ।
पृथक्करण:-+नम् +अ+त् । अ+पन्द+म+त (त. पु ए. व.)
अ+ गम् + अ + अम् । म+चन्द्+अ+इ (प्र. एव)
अ+नम् +अ+चा अवन्द+अ+यहि (प्र.पु द्वि.व.)
अ+नम् +अ+अन् । अ+ पन्द्+म+अन्त(कृ.पु.व.व.)

·- अशा रीताने सर्व रूपाचे पृथक्करण केल्यास पुढील प्रत्यय दिसून येतील प्रत्यय अम् घ म परस्मैपद आत्मनेपद वहि महि स् तम् थास् थाम् ध्वम् त् ताम् अन् त इताम् अन्त प्रभम भूतानची रूपे मरताना धातूच्या पूर्वी 'अ' जोडतात त्यारा 'आगम' म्हणतात विक्रण व प्रत्यय जोडण्यापूर्वीचे नियम वर्तमानकाळा प्रमाणेच आहेत प्र भूतकाळी रूप-आगम + धातु + विकरण + प्रत्यय. ३ इतर गणाच्या धातूची रूपें वरील पद्धतीप्रमाणे तयार करता येतील, नृत् (४ प प.) अ + नृत् + य + त्-अनृत्यत् । जन् (जा ४ क्षा. प ) A+ जा + 2 + त-अजायत । सिच् (सिथ् ६ प. प.) अ+सिथ् + अ +त्-असिवत् । म (प्रिय ६ आ प)अ+म्रिय् + अ+त-अत्रियत । ग्री (ग्रीण १० उ प ) म+प्रीण + अग्र + त्-अप्रीणयत् । +त-अप्रीणयत । ४ याल: पारितोपिरम् ऐच्चत्-मुरगनें पक्षिसाची इच्छा रेली पान्थः बनम् आटत्-वाटसह अरण्यभर फिरला, नृपा मुसम् आईत्-रामा मुसाप्रत गेला मिथुफा धान्यकणान् औन्छत्-भिकारी धान्याचे कण निवन्ता शारा वरील वाक्यात इए , अद्, क, उन्छ् या स्वरारभी धातूचा प्रथमभून पाटी र योनलेला आहेत. त्याचे पृथकरण पुढीलप्रमाणे होईल आ + इच्च् + अ + - ऐच्छन् । आ + अट् + अ + त्-भारत मा+छ+ अ + त् - आच्छंन्। आ +3+ अ + त्-औन्छन् । यावरुन अरा दिसून येईल वी स्वरारभी धातूच्या पूर्वी 'भा' हा आगन जोडतान व त्याचा पान्नार आयतराशी सन्धि यदि परमात्रमाण होतो. शमें- आ+६-ऐ, या+थ-भा, मा+--आर, आ+ट-औ. " ·४७ ५ रामः रावणम् अम्यपतत्-रामाने रावणावर चाल केली. यालाः जनकम् अन्धसरन्-मुलगे वापामागून गेले. सैनिकाः उदतिष्ठन् युद्धारम्भे युद्धाच्या आरभी शिपाई उठले. वरील वाक्यात अमि+ पत्, अनुस्, उद्+स्था या उपसर्ग- सहित धातूची भूतकाळी रूपं योजलेली आहेत. पृथारण.---अमि+अ-पत्-अ~ अभ्यपतत् । अनु+अ-सर-4-अन्- अन्वसरन् । उद् +अ-तिष्ठ-अ-अन्- उदतिष्ठन्। यावरून असे दिसून येईल की उपसर्गसहित धातूची प्रथमभूतकाळी स्पे बरताना प्रथम मूळ धातूचे रूप तयार करून घ्यावे व नंतर त्याला मागे उपसर्ग जोड्न सन्धि पराया. ६ काही विशिष्ट धातूंनी भूतकाळी रूपं. अस् (२५.प.)-आसम् आस्व आस्म । आसी आस्तम् आस्त । आसीन् आस्ताम् आसन् । रु (८ प. म.)-भरकम् अर्व अर्म । अकरो अकुरुतम् अकुरुत । अरोन् अकुरुताम् अन् । धु (५ प. प.)- अग्रणवम् अशूणुद - व अणुम - अशुष्म । अरणो अणुतम् अशृणुन । अशुणोन् अणुताम् अगुप्चन् । शा (१ प.प.)-अनानाम् अजानी अजानीम। अजाना अभानीतम् अजानीत । अनानात् जनानीताम् अनानन् । ग्रह (९५ ५.)-मनाम् अगुन्द्रीय अएलीम । अग्ला अगृहीतम् अति । अरहात् अहाताम् अगृहन् । सन्धिनियम मक्त देवम् ईयते- देवमीलदे। पाल. सस्मितम् ऊर्य पश्यनि-मस्मितमूर्ष... ।

·४८
.
९ नियम -म् या व्यसनापुढे स्वर आल्यास दोहोंचे मिळून पूर्णाक्षर होते
पुष्पम् पश्यति वाल -पुष्पं परपति -पुपम्पश्यति
सनम् करोति नर - यत्न करोति - पत्नट्करोति
भानन्दम् जन अनुभवति-आनद नन -आनन्दक्षन
१०नियम -'म्' पुढे काणतेहि वर्गव्यजन आल्यास 'म्'चा अनुसार
होतो किंवा 'म् रहत पुरील व्यननाच्या वर्गाचें अनुनाशिक येते परंतु
सामान्यत अनुस्वार करण्याचा पद्वतिर आहे
मिनम् शसति राम -मिन्नं शसति
अन्धकारम् सूर्य नाशयति-अन्यार सूर्य
चन्द्रस्य विम्बम् रानी दृश्यते-विम्ब रानी
भूराम् हसति तना-मुख हसन्ति..
११ नियम.-'म् पुढे दर, ५, स् , र, ह ही व्याने आल्यास 'भू' या
नेहमी स्वार होतो
मित्रम् रोचनाभ्या पश्यति नर-मित्र लोचनाभ्या-मिलोचना
भ्याम् । सत्वरम् यति पूनयति नर –स वरं यति-सत्वरय्याति
१२ नियम --'म्' पुढे म् , , ही व्यननं आल्यास 'म्'चा
थनुस्वार होतो क्यिा 'म्' चा अनुनासिम्युक्त य, व्, त् होतो असे-उये
। परतु सामान्यत अनुस्वार केला जातो
पक्षान् उद्धेन सियति मृत्य --यक्षानुदकेन
पान् अप दत वाल-जपानवदत
परन्तु अवदन् एते बाला -अवदग्ग्रेते
एतस्मिन् उद्याने क्रीडन्ति हसा -एतस्मिनयाने ,
१३ नियम -'' पूर्वी १स्य स्वर असून पुढे कोणताहि स्वर आला तर
' चे द्वित्व होते 'न्' पूर्वी दार्य स्वर असेल व पुढे स्वर आला असेल तर
त्या दोहोंचे पूणाक्षर होते
ग्रामान् चलति भिशुर-ग्रामा चलति-प माश्चरति ।
उपाविशन् छायाया पान्धा -उपाविश छाया -उपाविशश्छाया ।

·४९ वलीवर्दान् ताउयति कृपीपल वलीनदीः ताडयति-वलीवर्दास्ताडयति...। छानान् टीका दर्शयति शिक्षकः-अधां टीम छानाीका...। १४ नियमः--अन्त्य 'न्' पुढे च, छ, ट्, (), त्, () यापैकी त्र्यंजन आल्यास 'न्' चा अनुस्वार व विसर्ग होतो; आणि नंतर पुढे च, छ, असल्यास विसांचा 'श्' होतो, त्, (३) भाल्यास विसर्गाचा 'ए' होतो आणि त्, (य्) यसल्यास विसर्गाचा 'स्' होतो. एतस्मिन् लोके दु सं वर्तते-एतस्मिलोके...! अवदन् लोश: वार्ताम्-अवदोका ...। १५ नियमः-अन्त्य 'न्' पुढे 'ल' हे व्यंजन आन्यास 'न्'चा अनुनासिक्युक्त 'ल' होतो (५). योध, सैनिकान् शरै विध्यति-सनिकाशर ...। नृप देशान् जयति- देशाजयति .. । १६ नियमः-अन्त्य '' पुढे च-वर्गातील न् वर हे तालव्य वर्ण आले पर '' बद्दल च-वर्गा, अनुनासिक देते. नवीन शब्द (मा) अभि + पत्-हला जमदग्निः (ई.) पीवर (वि.)-ला परणे पाचे नाव रजकः-धोनी उदकम् - पाणी दिव्य (वि.)- तेजस्वी, लगुडः-डम् - कारी उञ्छ् (६ प. प.) स्वर्गीय लोचनम् - डोळा --निवडणे धान्यरुण-धान्याचा शर:-बाण आ+छद् सस्मितम् (अ.)- (१० प. प.)-परप (वि.)-कड, मित करून भारणे, आच्छादन कठोर हस् (१ प.प.) हासणे करणे निःसारय (प्रयोक)- (नि.+2) पास्त्रून देणे देगे। कण उदासज-सोहन

·५०
१ पुटाल गोष्टात वर्तमानकाळाच्या रूपाबद्दल प्रथमभूतकाळा स्पें योजा
एकस्मिन् नगरे शुद्धपट नाम रजक प्रतिवसति । तस्य एक रासम अस्ति ।
दरिंद्र स तस्मै साद्य न यच्छति । एक्दा स व्याघ्रस्य चर्म* लभते । तदा
स चिन्तयति । अहम् एन रासभ व्याघ्रस्य चर्मणा आच्छादयामि क्षेनेषु च
उत्सनामि इति । एव स रासभ क्षेत्रेषु रानौ उत्सृजति । क्षेत्रपारा त व्याघ्र
मन्यन्ते । अत ते त न नि सारयन्ति । अनन क्रमेण स रासम पावर भवति ।
एकदा स अन्यस्य रामभस्य शब्द शृणोति । स अपि उच्चै शब्द करोति ।
क्षेत्रपाला त गन्द शृण्वन्ति । अत ते त रासभ मन्यन्ते लगुई च ताइयन्ति ।
२ पुढाल वाक्यात प्रथमभूतकाळा रूपें याजा
जमदग्नि चतुर पुनान्
पहप वचन (निर्+भर्ख।
अर्जुन इन्द्रस्य अर्धासने
(न + सद्)।
राम साता स्थाने स्थाने
( अनु + इ ) 1
अजुन वामुवस्य विश्वरूप
दिव्येन नयनेन (इम्।
कर्ण कृष्णस्य हेतुम् (ऊह)।
३ पुराल रूप ओळखून त्याचा वाफ्यात उपयोग करा-समपद्यत अकृन्तन
व्यक्सिम अधमन् , परानयामहि ।
४ स ध करा -एतस्मिन् उद्याने रोहन्ति वृथा । अगच्छन् अवस्मात
कुमारा बहि । अनयन् शूरा युद्धे राधमान् ।
५ सधि सोडवून रिहा-मारमवहनते सेवरा । वृक्षोंगेचनाभ्यामक्षात
कुमारा ।
चर्म (चर्म या न' शनाचे प्रथम सक्चन)-पाम चमगा है कृतीय
एरवचन

·पाठ ११-विशेषणे.
च,
१ (अ) चतुरेभ्यः पालेभ्यः तथा च चतुराभ्यः कन्याभ्यः शिक्षका
प्रभूतानि पारितोषिकाणि यच्छति-दुपार मुलाना व मुलीना
शिक्षक पुष्कल बक्षिसे देतात (देतो).
(आ) रम्येपु उद्यानेपु रम्यायां कौमुद्यां रम्यः पुष्पाणां गन्धः
चित्तम् आह्वादयति--रमणीय बागामध्ये रम्य चन्द्रप्रकाशांत
फुलांचा रम्य सुवास मनाला आनंद देतो.
वरील वापयांत चतुर, प्रभूत, रम्य अशी अकारान्त विशेषणे
योगलेली आहेत. त्याची रूपें, ज्या नामाची ती विशेषणे आहेत त्यांच्या
रूपांप्रमाणे लिंग, विभक्ति व बचन यामध्ये झाली आहेत.
विशेषण नाम
लिंग विभक्ति यदन
चतुरेभ्यः पालेभ्यः
बहुवचन
गन्धः
पुं. प्र. एकवचन
मभूतानि पारितोपिकाणि न. बहुवचन
रम्येषु उद्यानेषु न. स.
बहुवचन
परंतु चनुराभ्यः कन्याभ्यः श्री. बहुवचन ( चरआ चतुरा)
रम्यायाम् कीमुद्यार नी. २. एकवचन (एय+मा-रया)
वरील उदाहरणावरून असे दिसून येईल की अकारान्त विशेषणे पुंलिंगामध्ये
'देव' प्रमाणे चालतात, नपुंसकलिंगामध्ये 'वन' प्रमाणे चारतात; खीलिंगामध्ये
त्याना 'आ'हा प्रत्यय जोड्न 'माल'प्रमाणे चालवतात.
यही अकारान्त विशेषणे धीलिंगामध्ये 'आ' पहल हा प्रत्यय जोगन
'नदी' प्रमाण चालविली जातात,
जोगीर-गौरी, कन्याभ-कामाशी, सामा-मारती, पायन-पावनी,
सामा-मावती.
च.

·, काही विशेषणास दोन्ही प्रत्यय जोडतारा. जसे-चण्ड-चण्डा-ण्डी, सुन्दर-मुन्दरा-री, पुराणणा-गो, नौल-नीला-ली, विशाल-विशाला-ली, साधारण-साधारणा-णी. २ एक, द्वि, नि, चतुर्, पञ्चन ( सख्याविशेषणें ) पु एक शब्द दो शब्दो नय शब्दा चत्वार शब्दा पच दशब्दा स्त्री. एका भाषा द्वे भापे तिघ भाषा चतर भाषा पच भापा न एकम् अक्षरम् दे अक्षरे नीणि अक्षराणि चत्वारि अक्षराणि पक्ष अक्षराणि वरील उदाहरणात १ ते ५ या सख्याविशेषणाचा तीन्ही लिंगामध्ये उपयोग केरेला आहे 'एक' हे एक्वननात, 'वि' हे द्विवचनात, 'नि, चतुर, पशन्' हा बहुवचनात चालविरी जातात. पुंलिंगी रूप स्त्रीलिंगी रूपे एक द्वि त्रि एक द्वि चतुर द्वी चत्वार प्र एका द्वे विस्त चतत्र एवम् नीन् चतुर एवेन द्वाभ्याम् निमि चतुर्भि त एरया द्वाभ्याम् तिमभि चतरभि निन्य चतुर्य च. एकर तिरभ्य चतरभ्य एक्स्मात् प. एवस्या एवस्य द्वयो नयाणाम् चतुर्णाम् प एक्स्या यो जिसणाम् चतगृणाम् एकस्मिन् चतुर्यु स. एवस्याम् । तिरपु चत ए नय चापार स एके तिन चतम नपुंसकलिंगी:-प्र, द्वि एपम् द्वे त्रीणि चत्वारि चय द्वि एकाम् " " "" . " " " " M " " वे " " " इतर विभत्तीची रूपें पुरिंगा रूपाप्रमाणे पञ्चन:-(पु बी, न,) प्रस-पच, द्वि-पञ्च, तृ-पञ्चभि , च. पं- पद्यभ्य,प-पमानाम्, स-पचम.

·" गैस र सधिनियम मूर्सस्य पुस्तमैः कार्य न विद्यते-पुस्तक कार्य-सम्धि होत नाही. भयो. फलानि मधुराणि-क्षयो फ्लानि-मन्धि होत नाहा कृषीवल: सनति भूमिम् -कृषीवल सनति-मुन्धि होत नाही वृक्षा. फलानि धारयन्ति -भा पानि- १७ नियम.वरील वाक्यातील विसापूर्वी निरनिराळे स्वर काहेत व पुढे ३म्, प, ही कठोर व्याने आली आहेत म्हणून चिपगाचा सन्धि होत नाही नाविकातरन्ति सामरम् नाविस्तरन्ति कास्त वनमार्गःचरन्ति चोरा वनमार्गश्वरन्ति पविकः छायाम् आथयते पधिमकायाम् .. काखा कविः टीम करोति कविष्टीका दिए टी . १८ नियमः-विमर्गी कोणताहि स्वर असला व पुढे त् , (५), च, छ, द्, (८), यांनी व्याने आली तर विसर्गाचा मनुस्में स्, र १ ५, भगा परक होतो. मुनिः शास्त्राणि पनि-मुनिः सामाणि स्दिा मुनिश्शावाणि... । क्षेत्रपाला. सारमेयान् पाल्पन्ति क्षेत्रपाला: सारमेयान् पिया क्षेत्र- पालास्सार. । चन्दस्य कलाः पोटश सन्नि कलाः पोदश किया कलापोजन, । १९ नियमः विनापूर्वी योग्तादि स्वर अमेर व पुढे ,, स् ही कटोर पर धमनील तर रिसर्ग नसाय राहातो किंवा निगा या मनुकम्, प्, ग् असा पदल होतो, नवीन गुट (4) नामें -एमा, दिग, प्रना, भूम विशेष-श, कोमल चाल, सश, पवित्र, मार, दिन ·ध्वेत- क्षेत्रपालः-शेत शीतम्-थडी (आ) नागे --आम्र:- मृगः, हरिण.-हरिण नील-निळा आब्याचे झाड मेघ:-ढग पक्क-पिकलेला आम्रम्-आवा यात्रिका-यानेर परम-मोठा (फळ) यसमः-गाढव | प्रभूत-युम्कळ कला-कला, | लाङ्गलम्-शेपूट भीषण-भयकर चद्राची कोर वायसः-कावळा शीत-शीतल, घड कल्लोला-साट व्याघ:-पारधी पाउरा शुम्र- | विशेषणे -गभीर-साल श्याम-काळा करी खड्गः तलवार घन-दाट सुलभ-सोपा चन्द्रिका चन्द्र चण्ड-ऊष्ण | क्रियापदें -आ+नी- द्वितीय-दुसरा आणणे प्राश चार:-हेर चतुर्थ (स्त्री-थी)-नक्या नि+सद् (निषादति) तुद-उच -बसणे छत्रम्-उना दीर्घ-साय खन् (१ प.)- धारा-धार निशित-तीक्ष्ण खणणे शुष् (४ प. प.)- निवासः-राहाणे निखिल-अखिल-सर्व मुकणे नासिका-नार धवल-पाटरा प्रक्ष १ पुढील पाक्यात पसातील विशेषणाची योग्य ता रूपें योगा- १ (शीतल) छायाया पान्य निपीदति । २ (निशित ) गाणे व्याध मृग विध्यति । ३ धनिक (प्रभा) याराभ्य भूपणानि गच्छति । ४ (श्याम) मेघा (प्रभून) र वो-त । ५ (गभीर) वापीपु जल ग शुष्यति ।

·६ (धवल) चन्द्रिक्या र निसिल) पृथ्वी गोमते ।
७ नरस्य (एक) नासिका (वि) कर्णा (द्वि) नयने व सन्ति ।
८ अश्वस्य (चतुर्) पादा (दीर्घ ) लाडूल च वर्तन्ते ।
९ (चतुर्) मुखानि ब्रह्मदेवस्य ( चतुर् ) दिशासु सन्ति ।
१० मोक्षस्य (ति) मार्गाणा भक्तिमार्ग (मुलभ )।
२ पुढील नामविभाग व विशेषणविभाग याच्या योग्य जोड्या लाया -
नामविभाग
विशेषणविभाग
१वायसस्य स्वर ६ नदीना जल्म्
१ पवानि ६ चण्ड
२गतस्य आकार ७ न्यायस्य स्वभाव २ मीषया ७ मधुरम्
३ रागस्य धारा ८ रासभत्य रमी
३ दीर्थो ८ तादणा
४ आव्रत्य फ्रानि ९ शङ्करस्य नयनानि ४ करंश ९हिन्न
५ सागरस्य कलोला १० सूयस्य प्रकाश ५त्राणि १. स्थूल
३ पुढील विशेषणे वाक्यात ग्रोता
नील, पविन, चञ्चल, कोमल, दरिद, तुम, चतुर्थ, द्विताय, परम, घन.
४ सन्धि सोडवून लिहा --अधस्तृणानि भक्षयन्ति । वृक्षायया तोषयति
जनान् । नृपाचार पश्यन्ति।
५ सन्धि करून लिहा -~-पान्य छायायाम उपविशति आनन्देन ।
यानिमा तीर्थानि अति । धारयति सेवक छत्र नृपस्य उपरि।

·पाठ १२-विशेपणे (धातुसाधित, भूतकारदर्शक)
१ वालो ग्रामं गतो-दोन मुलगे गावाला गेले
राम. रावणाय बुद्धः-राम रावणावर रागावला
समुद्र. वातेन सुब्धः- समुद्र वाऱ्याने खवळला
जननी पुषस्य पराक्रमेण मुदिता-आई मुलाच्या पराक्रमानें
आनदित याली
चन्द्र. प्रकाशित. चन्द्र प्रकाशला
वैरम् वृद्धम्--वैर बाइलें
घराल वाक्यात क्रियापदें योजलेला नाहींत परतु त्याच्या ऐवनी गत, मुख।
क्षुब्ध, मुदित, प्रकाशित आणि वृद्ध अशी भूतकालदशर धातुसाधित
विशेषण योनलेला आहेत त्याचा रूपं अकारान्त विशेषणाप्रमाणे कर्तृपदाच्या
लिंग, विभक्ति, वचन याना अनुगमन भासा आहत, वारण वरील राव धातु
अस्मा आहत
असें --बाली-पुप द्विवचन-गती-पु र छिवयन
नना-श्री प्राद-मुदितावा ए. वचन
वैरम्-न म एब-दम्-नप्रए बचन
२ पालेन अध्ययनं वृत्तम्--मुराने अभ्यास वेग
भूपेण वाती थुता-रामाने वातमा एपिरा
मालाकारेण वृक्षा सिका-माळ्या झाई शिंपरी
वरीर वास्यातहि क्रियापदाऐदनी भूतकालदर्शक धातुमाधित विशेषणय
उपयोगात आणलेली आहेत परतु ती सम्मर धातूची असल्यामुन त्याची रूप
लिंग, विमति व वचन यामध्ये प्रथमात कर्मपदाप्रमाणे जाग आहेन व मूळ
पतृपदवारा शब्द तृतीयेत योनर हे आहेत

·यावरून असे दिसून येईल का भूतकालीन किया वरील दहेची धातुसाधित विशेषणे उपयोगात आणूनहि दविता येईल मात्र अशा रूपाचा वाक्यात उपयोग करताना ती सकर्मक धातूची आहेत की अश्म॑रु धातूची आहेत याचा नीट विचार केला पाहिने कारण त्यावरच पास्यांचा स्चना वर दृशविल्याप्रमाणे अवलनून राहील ३ यतं निश्चयं प्राशन त्यजति-वेलेला निधय शहाणा मनुष्य सोइन देत नाहीं लन्धेन विजयेन नृपः तुप्यति-मिळालेल्या विनयाने राजा सनुट होतो. वरील वाक्यात भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषण ज्या नामाशी त्यांचा सप आहे त्याचे बरोबर सामान्य विशेषणापमाणे उपयोगात आणलेरी आहेत ४ काही अकर्मक धातूंची भू० का या० धातुसाधित विशेषणे परा (ला) + अय्-पलायित । सम् + ध्-समृद । गम्-गन । जन्- जात । तुर-तुष्ट । भू-भूत । नर-नट 1 प्र+युध्-प्रमुख । भ्रश्-भ्रष्ट । पत्-पवित । मद्-मत्त । मस्त-मम । म-मृत । रम्-रत । भा+रह- शारद । उप+विश्-उपविष्ट । श्रम्-प्रान्ता स्था - स्थित। उद् + स्या-- उत्यिन) पाही सफर्मक धातूंची भू० का० पा० धातुसाधित विरोपणे, २५-२८ । कृ त । वि+ -विर्णि। -गात । मद्-गृहात । नि-पित। नौ-नी। रस-ए । वि+-विताण । त्यत्-स्यात । दर-दग्ध । दा-दत्त । आ+दिश-आदिए। - । नम्-नत । पा-पीत । प्रच्छ-पृ? ।आ+रभ-भारम्य । रम-रम्पारण-रक्षित। य्यर-पिन । -श्रावस्पर-स्टष्ट । भा+2-आहत । कम्-अथिन । क्षल-सालिन् । ३-अपय-अपित । स्था-स्थापय स्थापित । सन्धिनियम रामगबनम्-राम उगति रामोगपती

·..
नर अभ्युदय वा अति-नर उ अभ्युदय नरोऽभ्युदय
२० नियम -विसर्गापूर्वी 'ब' आणि पुढे 'मृदु व्यपन किंवा अ' असल
तर विसर्गाचा 'उ' होता व तो मागाल 'अ' मध्ये मिळून त्याचा 'को' होतो
योध इच्छति विनयम-योध इच्छति
बाल उदक पिबति-बाल उदक
वृक्ष एतै पुष्पै शोभते--यक्ष एत
२१ नियम -विसापूर्वी य' व पुढे 'अ शिवाय स्वर' असेल तर
विसगाचा लाप होतो व विसगाचा लोप याल्यामुळे एकमेकापुढे येणाऱ्या स्वराया
सन्धि हात नाही
बाला. गच्छन्ति पारशालम्-वाला गच्छन्ति
रमन्ते करेन-बाला रमन्ते
इच्छन्ति ज्ञानम्-बाला इच्छन्शि
उत्तिष्ठन्ति आसनेम्य-बाला उत्तिष्ठन्ति
२२ नियम -विसगापूर्वी आ' आणि पुढे 'मृदु व्यरन' अथवा 'कोणताह
स्वर' असेल तर विसगाचा लोप होतो, ६ नतर एक्मेकापुढे यणान्या स्वराचा
राधि होत नाही
एप -स अस्ति उद्याने-एपोऽस्ति सोऽस्त
एप-स इच्छति विनयम्-प-स इच्छति
एप-स उत्तिष्टति भासनात्-एप स उतिष्ठति
एए-स पदयति मित्रम्-एप-स पश्यति
एप –स नमति देवम्-एप-स नमति
२३ नियम -एप बस याच्या विरामापुरे 'अ' आल्यास विसमाचा 'उ'
होतो तो ' मागाल 'अ' मध्ये भिती व थो' हाता आणि नतर पुराल
अचा अवग्नह (5) शेता
-
ओ या स्वरानन्तर येणान्या 'स'चा सराप होऊन याच जागी अवमा
(अ)लिहितात

·'एपः व सः' यांच्या विसर्गापुढे 'अ' शिवाय इतर स्वर किंवा गहि मृदु किंवा कोर व्यंजन भाले तर विसर्गाचा प होतो. नवीन शब्द (अ) अधिकारः, आनन्दः, उपदेश , नाश:, निमयः, उत्तान्त:, परम्, वित्रयः, भारम्, साहाय्यम्, सेना. (या) अट् (१५.प.अटति )-बर-(१ प. प.) चालणे, गवत सा अनुरुध (अनुरभ्यते)-पठ् (१ प. प.)-पाठ म्हणणे आज्ञा पाटणे प्रशः, प्राशा-दादाणा मनुष्य अनु+स् (अनुमति)-भषणम्-मुंबणे अनुसरण पालय (पा. २५, प.-ययोजक)- आ+थि (१३.प.) पाळणे धाश्रय करणे भिक्षुकः-भिरारी अर्थ:-संपत्ति, द्रव्य महाध्यता-सी नांव चन्द्रापीड:-रामपुत्राचे धनमार्ग:-रानातील वाट नाय सैनिक-शिपाई आगमनम्-ये अध १ पुढील भूतकारी धातुसाधित विगैरणं सामान्य विशेषमाप्रमाणे पाया कृत, मुदिन, समृद्ध, सन्तुर, भारय. २ वांतील धातूंची मनचालवाचरु पा. वि. योगा. , प्यान या गगः (पर)। निरः चोर (म)। ३म्प पपस्पा: यमुनाराः दी (2+था)। सूत्रधारत उपानि {fa+) ५ विधायक दारया (प्र)। वामन पुत्र. (मा) ·६० ७ जनकेन कन्याभ्य. भूपणानि (दा)1 ८ प्रवासन पथिका (धम् ] ! ९ वानराः वृक्षस्य शासाम् (आ+ रुह्) । १. वसिष्ठेन राम (आ+ दिश् । ३ पुढील शब्दाची योग्य ती रूपं योजून वाक्ये तयार करा:- १ ईश्वर, वसुधा, अवतीर्ण, दुर्जन, नाश. २ चन्द्रापोड, वृत्तान्त, यत, महाश्वेता. ३ वानर, साहाय्य, राम, राक्षस, सेना, जित. ४ जनर,एन, अपराध, क्षान्त. ५ बुकुर, भपण, चोर, पलायित्त, ४ सन्धि सोडवून लिहा:- एपोऽस्त्या देवालयो गजाननस्य । एक्दर्पये यमुनायास्तीर उपाविशन् । जना इच्छन्त्येतेऽविरारम् । स वालोऽनुसरत्युपदेश जनयस्या ५ सन्धि करून लिहा - एप भिक्षुझ. याचते अर्थम् । पुनाः अनुरुध्यन्ते अ'देशम् । छाना उत्तिष्टन्ति आसनेभ्य अध्यापस्य आगमने। पाठ १३-इकारान्त नामें व विशेपणे. १ कविधु ( कवींमध्ये) कालिदासः श्रेष्ठः । कवयः (कवि) नृपान घर्णयन्ति काव्येषु । नृपः अपिणा सह (शबरोबर ) युध्यते । रवे: (सूर्याचा ) प्रकाशः मध्याह्ने चण्डः। कपिभ्यः (वानराना ) फलानि रोचन्ते । मुनिभ्यः (मुनीपासून ) शानं लमन्ते शिप्याः। वरील पाक्यात पुं. हस झारान्त नामें कवि, अरि, रवि, कपि, मुनि-निरनिराळ्या विभक्तीत योजलेली आहेत. त्याची पे पुढे दिलेल्या 'कवि' शब्दाच्या रूपाप्रमाण होतात.

·कवि क्वा क्य प, " स. " स. " सारान्त पुंलिङ्गः कविशन्दः। न क्वे विभ्याम् कविम्य कविम् कवीन् द्वि कन्यो कवीनाम् प दिना विभ्याम् रविमि त. क्वौ कविधु व्व्ये ऋविभ्य व हे करे हे का हे क्वय हस्व इकारान्त नामें चालविताना तु ए.व आणि पब व यामध्ये 'न्' चा 'ण' होईल ही काय हे पाहिले पाहिने. इकारान्त पुंलिंगी नाम (अ) ऋषि , कवि, व्याधि , निधि, मुनि , यनि . (आ) अरि.- हरि:-विष्णु, इन्द्र, अलि:-भुगा कलि. माडग, करियुग सिंह, वानर असि.-तरवार रविः-सूर्य २ मन्दा गतिः (गति) गजस्य । मुनिः ध्वरं प्राणयति भत्तया (मकीने )। रानिपु (रानी ) सचरन्ति निशाचरा. । युद्ध (बुद्धीच्या) प्रण नरः पीति (काति) लमते । भूमेः (अमिना. चान उड्यन्ते स्पोताः । मुल्ये (मोमारिता) यतन्ते यतयः। वरील यास्योत-गति, मत्ति, गति, धुद्धि, कीर्ति, भूमि, मुकि- ही नीरिंगा इशारान्त नामें निरनिराळ्या विमौत से परेसी बाहेत. स्वार्चा रूपे पदे दिया 'मति गल्लाप्रमाणे कराया माय ५२ वचनात 'न' का '' होईल की शय हे पाहिले पाहिले. कपिः-वानर ·हस्व झारान्त खालिंगी नामाचे दोन भाग पडतात (१) गूळ धातूदा 'ति' हा भाववाचक नामाचा प्रत्यय जोहन झालेली (तिबद्दल रायिनियमानुसार टि, डि, धि, नि असा फरक होता) (२) मूळ इसरान्त नामें १-कृति., जाति, दृष्टिः, धृति , नीति., प्रशतिः ( स्वभाव प्रमा, मन्त्री ), प्रतितिः (प्रविमा ), प्रातिः, बुद्धि, भूति (भरभराट), रतिः (प्रेम, मदनाध्या भायंचे नाव ), रूढि, वसतिः, वृत्तिः (वागणूक, भावनकम), श्रुति (वेद), सृष्टि, स्मृतिः (ग्रन्थाचें नाप, आठवण ) २-भूमिः (जमीन), मूर्तिः, रात्रि ३ मेघः वारीणा (पाण्याचा वाहकः । तडागस्य पारिणि (पाण्यान) कमलानि रोहन्ति । चारिभिः (पाण्याने) सिञ्चन्ति मेघा पृथ्वीम् । वराल वाक्यात 'पारि' या नपुसमलिंगी हस्व इकारान्त नामाचा उपयोग पेलेल आहे संस्कृतमध्ये ह्रस्व इकारान्त नामें फारशी नाहीतच इकारान्त नपुंसकलिङ्गः वारिशब्दः। पारि वारिणा पाराणि प्र. वारिण बारिभ्याम् वारिभ्य , मारिणो वारीणाम् प बारिणा वारिभ्याम् पारिभि तृ. चारिणि वारिपु स वारिणे वारिभ्य च. हे वारे रि हे वारिणी हे वारीणि से ४ सुरभ्या (मुवासिक) मालया भक्तः ईश्वरं पूजयति। गुचिनि-शुचौ (पविन ) या तीर्थ जना. स्नानं कुर्वन्ति । शुचिना (पविन ) आचारेण नर. आदरम् अर्हति । भूरये । पुरण) अर्थाय सय जना. स्पृहयन्ति । गङ्गाया. जलं नरस्य भूगणि (पुका) पापानि नाशयति । वरील वाक्यात इसरान्त विशेषणे-सुरमि, शुचि, भूरि-ही योगरा आहेत त्याची रूपे पुलिंगामध्ये 'कवि' प्रमाणे, नारिंगामध्ये 'मति' प्रमाणे " " " ·य नपुंसकलिंगामध्ये 'वारि' प्रमाणे आणि चतुर्या ए. . ते सप्तमी ए. य., पष्ठी-द्विपचन आणि सप्तमी-द्विवचन, यामध्ये 'कवि' प्रमाणहि होतात. गुचि. नपुं. च. ए. व.-शुचिने-शुचये, पं. व प. ए. व.--शुचिनः- शुगे, स. ए. प.-शुचिनि-शुची, प. व स. द्विष.---शुचिनो -शुष्योः. सन्धिनियम हरिः यसति वैकुण्ठे-हरिर वसति-हरिर्वसति... याणैः अरि विध्यति योधः-चार गरि-याणैररि... स्थेः आतप: चण्डा-खेर आतपः-रघरातपः...... * सूर्यचन्द्रयोः दर्शनम् आह्वादयम्-सूर्यचन्दयोर दर्शनम्-सूर्यचन्द्र- योदर्शनम् । २४ नियमः-विसापूर्वी 'अ-आ' शिवाय स्वर व पुढे 'पर' अथवा 'मृदु व्यंजन' असेल तर विसर्गाचा 'र' होतो आणि तो पर्दा घरात मिटन त्याचे पूर्णाक्षर होतें अथवा पुटील व्यंगनाला जोडला जातो. नृपतिः रक्षति प्रजापतिर रक्षति-नृपती रक्षति... चाणः रामः अयुध्यतयाणेर रामः-वाणे रामः... पुशलायो राम सिग्धः-युशलवयोर रामः कुशलायो रामः रविः रामी न प्रमाशते-रपिर रात्री-रवी रामा... मातर रमते कन्दुवेन पाल:-प्राता रमते... पुनर रय्यया पावति चौरस-सुना रस्यया... २५नियमः-विसर्गाबद्दल आलेल्या अथवा मूरच्या 'र' या व्यंजनापुढे 'र' ने भारंभ झालेला सम्म आला तर पहिल्या 'र'चा रोप दोनो व मागील पारस्व असेल तर दीर्घ होतो. मोह आगठन (या)-गोर इह मोरिह... मोः मम यचनं गाय ( एका )-भोर मन-भर्मम... भोः यार मम जीवितम्-मोः कर... २६ नियम:-भोग-अर-महो' या संबोधनाची क्षम्ययाच्या मिis:

·मृदु व्यंजन किंवा स्वर आला तर विसर्गाचा 'र' होतो, आणि पुढे कटोर व्यजन भाल्यास सन्धि होत नाही, टीप - सस्कृतमध्ये दोन अथवा अधिर समान महत्त्वाची नाम एके ठिसणी जोडून लिहितात अशा सामासिक शब्दाला इन्द्र समाग म्हणात मा द्वन्द समासाचे लिंग शवाच्या पदाच्या लिंगाप्रमाणे असते व वचन समासातील पदानी दर्शविलेल्या संख्येवर अबदून असते नसे-सूर्य च चन्द्र च-सूर्यचन्द्रौ । कुश च स्व च-कुशलवौ । धर्म मीम अर्जुन च-धर्मभीमार्जुना । बन्दा मूलानि फलानि च-वन्दमूलफलानि । । नवीन शब्द अटची-अरण्य पीडाकर (वि)-त्रास देणारा आतपः-सूर्याची उष्णता प्रमुख (वि)-मुरय उच्छ्वासः-बाहेर टाकलेला श्वास प्राकृत (वि )-सामान्य तडाग.-गम्-तराव मन्द (वि)हळू जाणारा अशक्य-(वि)-करता न येण्या | प्रार्थना-विनवणी सारसें । भारवाहकः-ओझें उचलणारा कप्ट (वि )-दु खदायक मध्याह्नः-दुपार नव-नवीन (वि)-नवें रघ्या-रस्ता निशाचरस-रासस वैकुण्ठम्-विष्णूचे निवासस्थान प्रकर्ष:-अति वाढ वर्ण ( १० उ.प)-वर्णन करणे पण्डित:-विद्वान् मनुष्य विहान (वि.)-नमलेल प्रभाव:-जोर, पराम्म स्निग्ध (वि)-प्रेमळ हेमन्तः-हिवाळा सम्+चर ( सञ्चरति )-हिंडणे भक्ष १ पुटील वातयात क्सात दिरच्या शब्दाची योग्य रूप योजा - १(व्याधि) मनुस्य शरीर पीडयन्ति । २ (नृपति ) (अरि) मह (असि) युप्यन्ते । ३ (रवि) उदये कृषीवरा क्षेत्राणि गच्छन्ति ।

·७ १ ४ { रात्रि) निसिला ( सृष्टि) अन्धकारे निमन्नति । ५ हेमन्ते शीताना ( वारि) स्पर्श पीडाकर भवति । ६ (स्मृति ) चतस्णा (जाति) आचार वर्णितः । (भूमि) मेघा (वरि) सिध्यन्ति । ८ (विपत्ति ) (धृति) विहाना नरा नश्यन्ति । ९ (यति) (वसति ) बटव्या वतत । १. ( कपि) प्रमुखेन (माइति) अशोकवने सीता दृष्टा । २ पुढील रूपें पूर्णपणे ओळखून पुढील वाक्यामध्ये योग्य ठिकाणा योजा शुता , राशीन् , हरे, रहिम्, शीतये, मुक्तिम् , कले , सटो, रीति , मूर्तये प्रभावेण वर्णाना सड्कर मवति । २ को किमपि अशक्य न । ३ पण्डिता स्पृहयन्ति । ४ यतय ससारात् इच्छन्ति। ५ प्राकृता जना अनुसरन्ति । ६ भक्त ईश्व पुष्पाणि अर्पयति । नवीना जनेभ्य रोवरो। भकाना प्रार्थनया --- चित्त द्रवति । ९ धान्यस्य यन्ति भृत्या । १. स्मृतय अनुसरन्ति । ३ पुढील नामाच्या रूपाना याग्य अशी दिलेल्या विशेषणाची रूपें योना- ( सुरभि ) पुष्पे । (शुबि) मत्या। (सुरभि) उभ्यासात् । (शुचि) शृत्तिम् । (भूरि) कीर्तये । ४ सन्धि करून लिहा एदै छानै अध्ययन कृतम् । कवि सन्याम् भाराशे तारका अप इयत् । हरि उदविछत् पुनर् रानी । भो भारसाहन अन कि तिष्ठसि । ५ सन्धि साडवून रिहा --- शमोरेता सेना वाणैवाराऽविष्यत् । मित्रयोरुपदेशेन कृष्णोऽप्यविन्दत मुखम् । आन- ·पाठ १४-उकारान्त नामें व विशेपणे, New १ कामः क्रोध. व प्रवलो रिपू (शन) वर्तेते। चातका: जलस्य विन्दून् (बिन्दू) मेधेभ्यः अपेक्षन्ते । भानुना (सूर्याने ) प्रकाशितं भूतलं शोभते। पशुभ्यः ( पशूना) तृणं रोचते। रात्रोः (शत्रूपासून ) रक्षणम् इच्छन्ति पौरा.। इन्दौ ( चन्द्रावर ) कलड्कः वर्तते । विनीतः छात्रः गुरूणा ( गुरुतीची ) आशां न उल्लङ्घयति । हे साधो ( साधुपुरुषा) तव उपदेशम् अहं न विस्मरामि । वरील वाक्यात-रिपु, विन्दु, भानु, पशु, शत्रु, इन्दु, गुरु, साधु-हे उकारान्त पुलिंगी शब्द मिन मिन विभकीत योजिलेले आहेत. उफारान्त पुंलिना. भानुशब्द । भानु मानू भानव प्र. भानो भानुभ्याम् मानुभ्य पं. भानुम् भानू भानून् द्वि. मानो भान्वो भानूनाम् प. भानुना भानुभ्याम् भानुभि तृ, भानी भानुपु स भानव भानुभ्य भानो हे भान है भानव सं. उकारान्त पुलिंगी नामाची 'भानु' प्रमाणे रू परताना तु ए वचन आणि प व वचन यात जर तेथे 'न्' वा 'ए' वेरा पाहिजे (अ) पगु, बन्धु , विन्दु, मृत्यु , वायु , विष्णु , शनु , साधु (आ) असु. प्राण* | प्रभुः-मालय, धनी विधुः-चन्द्र पु-वाण राहु:-ग्रहाचें नांव शम्भुः-शडकर परशु.-कुहाड | रिपुः-शनु शिशु-रहान मूल भनव प्राण देशद नेहमी बहुरचनात योजात. " ·६७ २ मित्रस्य प्राणानां रक्षणे साधवः तन्वाः (देहाचा) त्यागम् अपि न गणयन्ति । खगाः चन्या (चोचीने) उदरं पूरयन्ति । अन्धाः कदाचित् रद्धं दोरीला ) सपै मन्यन्ते । दिलीपेन धेनोः (गाईकडून) घरः लन्धः । शरय्याः (शरयूच्या ) तीरे अयोध्या तिष्ठति । शत्रोः चमूनाम् (सैन्याच्या) उपरि धीरः याणान् किरति । रामः यवा सह ( पत्नीबरोबर) अरण्यं गतः । स्नुपा श्वशुरं श्वधू (सासूला)च आपृच्छतेजनफस्य गृहं च गच्छति। वरील वाक्यात हस्त व दीर्घ उ-ऊकारान्त स्त्रीलिंगी नामें योजलेली आहेत. त्यापैकी हरव उकारान्त स्रोलिंगी नामें 'धेतु ' प्रमाणे चालवावी व दी ऊकारान्त 'वधू' प्रमाणे चालवावी. उकारान्तः स्त्रीलिङ्गः धेनुरादः। ऊकारान्तः स्त्रीलिङ्गः वधूशब्दः । धेनुः धेनू घेनवः वची धेनुम् धेनूः धेनुभ्याम् धेनुभिः तृ. वधूभ्याम् वधूभिः धेनुभ्यः च. स्य वधूभ्यः धेनो:-वाः पं. धेन्वोः धेनूनाम् प. वयोः वधूनाम् पेनी-ज्वाम् चचाम् वधूप हे धेनो र धेनू हे धेनव. सं. हे वधु हे वप्वी हे पथ्यः उपरान्त नारिंगी नामें.--:-चोर, तनु:-देह, धेनु:-गाय, रसुः-दोरी. ऊशरान्त ग्रीलिंगी ना..-चः- चाच, चमः- सन्य, चम्पू:- गद्यपरामय पाव्य, धधः- नवरी, सून, परनी, सरयू नदीचं नाव, मधूः- वनः द्वि. धूम " " धेन्वा वप्वा वध्वा. . " " " . स. " ३ शोकेन नयनयोः अभूणि (अ) उन्नयन्ति । मधुपः एप मधुनः (प्रपारा) मार्मिकः।

·६८ . 1 " मधूनाम् प. " " - दुर्लभाय वस्तुने (वस्तूकरता) न स्पृहयति प्राज्ञः । अस्पेन घसुना (द्रव्याने ) न तुप्यति कदर्य. । वरील वाक्याव हव उपारान्त नपुसबलिंगी नामाचा रूपें योनरेली आहेत उकारान्त. नपुंसकलिङ्ग मधुशब्द। मधु मघुनी मनि म मधुन मधुभ्याम् मधुभ्य पं. दि मधुनो मधुना मधुभ्याम् मधुमि तृ मधुनि मधुपु मधुने मधुभ्य च. हे मधो-धु हे मधुना हे मधूनि से हस्व उकारान्त नामें 'मधु प्रमाणे चालवावी व 'न्' चा 'ण' जहर तेथे करावा (अ) अनु वस्तु (आ) तालु-तोंडाच्या आतील परचा भाग, मधु-मध, वसु-धन उकारान्त विशेपणे गुरु भार. । पटु -पट्टी कन्या । स्वादु फलम् । सकारान्त विशेषणे पुलिंगामध्ये 'भानु' प्रमाणे चालवावी स्त्रीलिंगामध्ये 'धेनु' प्रमाणे अथवा दीप ईजोइन 'नदीप्रमाणे चालवावी व नपुसरलिंगामध्ये 'मधु' प्रमाणे चालवावा, मान चतुर्थी ते सप्तमा एक्पचन आणि पष्ठा सप्तमीद्विवचन यामध्ये विकल्पाने 'भानु'प्रमाणेहि पे करावी जसे स्वादु (न)-स्वादुने-स्वादवे-च ए व स्वादुन -स्तादो - व प ए व स्वादुनि सादा-स ए व स्वाटुनो -स्वादो-५ च स द्विवचन उकारान्त विशेपणे गुर-जड, मोना, चार-मुंदर, तनु-लहान, बारीक, पटु-हुपार, बटु-पुष्कर, मनु-मर लघु घोडा, एहान, स्वादु-गोड दीप-कारान्त विशेषणाच्या अन्य 'उ' पूर्वो नर सयुक्त भ्यान अमेट र सोनिया मध्ये फक्त धेनुप्रमाणे में चरावी जमें-पाण्डु रात्रि ।

·1
सन्धिनियम
पाल कमले ईलते-पाल कमले ईक्षते ।
रवी आगच्छत नृपस्य सभाम-कवी आगच्छत
शोध लोभ च रिपू अशर पाडायरी- रिपू अतीव
एते द्वे पहनी अह गृहामि-- वस्तुनी अह..।
२७ नियम -वरील दास्याताल कमल, क्वी, रिप, वस्तुना या इवीयान्त
शब्दाच्या शेवगल इ, ऊ ए याच्यापुढे थालेल्या स्वराशी त्याचा सन्धि
होत नाही या स्वरास 'प्रगृध स्वर असे म्हणतात
१ प्रमो अस्मान् रक्ष-प्रमो अस्मान् किंवा प्रभोऽस्मान्
२ इन्दो अब रम्य तव विम्यम्-इन्दो अद्य किंवा इन्दोऽद्य ।
३ विष्णो इच्छामि मोक्षम्-विष्णो इच्छामि किंवा विप्पाविच्यानि-
विमा विष्ण इच्छामि
४ भानो-एप यण्ड प्रशश असा-भानो एप किंवा मानवेष
किंवा मान पप
२८ नियम-वरील याश्यावरून असे दिसून येइस की सबोधनार्थी स्वरान्त
पदाचा पुढे येणाऱ्या स्वराशी विक पाने सधि केरा बानो, आणि या वेटर
मधि होतो त्या वेळेस मागील स्वर 'ओ' असून पुगल स्वर 'अ' असल्यास
स्माचा रोप करून त्याचे जागी (5)अपप्रद लिहितात आणि इतर स्वर असच्चास
'यो' या 'म' असा फरफ कम्न '' पुडीत स्वरात मिळवून त्याचे पू"क्षर
कानात अपका '' चा लोप करवान
यन्दामहे भर ययम्-वन्दामहा वर रिका यन्दामहायोपर
(नमस्कार कर पा)
समै अर परम्-रभायह विस्मा अद I(मिड़ )
तस्मै अलकार यध्यामि-दरसा सरकार किंवा तसापामार ।
२९ नियम -गदान पुलाहि स्वर धारा तर''
'भार' मानक परावा य ''पुगत र निम्न र पर
हिवा'' चा शेप वगया
।

·७० । रात्रौ इतस्तत । बली एव विचित्र प्रकार जायते-बलावेव-विवा कला एवं गुरो अताव लेह छात्राणाम्--गुरायतीव किंवा गुरा अतीव सचरन्ति राक्षसा रानावितस्तत किंवा रात्रा इतस्तव ३० नियमः-शब्दाच्या अन्त्य 'ओ' चा पुढाल स्वराशी सन्धि करताना 'औ' चा 'आव्' असा फरक होतो व त्याताल '' पुढील स्वरात मिळवून पूर्णाक्षर करतात किंचा '' चा लोप करतात टीप- दिवा व याचा लाप झाल्यामुळे एकमेकापुढे येणाऱ्या स्वराचा पुन्हा सन्धि होत नाही नवीन शब्द (अ) त्याग , प्रसिद्ध (वि), वर , शोक, सभा (आ) अन्ध (वि) आधा कीट:-कीटक:-किडा आस्पदम्-जागा घट:- मडके आ+हाद् (१ आ )- चातकः-पक्ष्याचे नाव आनदित होणे. थाहा | दिलीपः-रधुवशातील राजाचे नाव दयति' (प्रयोजक)-निपात-पडणे आनदित करणे. निषिद्ध (वि)-निषेध केलेला उद्+लड् ( उहते-गर- पूर ( ४ आ प.-पूर्यते १० उ.प- -ओलाडणे, पूरयति-ते) भरणे उापन करणे पौरः-शहरवासा मनुष्य कदर्य.-कृपणः--कप | मधुपः-भुगा मार्मिक:-मर्म ओळसणारा फ्लकः-टाग | घिनीत (वि)-विनयशील . इयति)- मनुष्य प्रश्न - १ पुटीउ वाक्यात मातार शब्दाची योग्य र साना १(वमु) रामेन नर आदरास्पद् भवति । २ (राहु ) पादयति (विड) (भानु) च ।

·. ३ (शिशु) मानन जननाम् बाहादयति । ४ (साधु) (तनु) परोपकाराय वर्तते । ५ (वारि) (विन्दु) निपात घट पूरयति । ६ (सु) (चम्) सह दिग्विजयाय प्रस्थित । ७ मृत्या (प्रभु) आदेशम् अनुरुध्यन्ते । (वधू) श्वशुर (वधू) च नमति । (४) विहगा कौटकान् उदरन्ति । १० (अन्न) आकुले नयने वारस्य । २ पुढील नामाना अनुरुप अशी दिलेल्या विशेषणाची रूपे योगा- (पद) ललना । (गुरु) मारेग । (लघु) नयने । (स्वादु) फलानि । (चार) चित्र (मपु) स्वरस्य । (मृदु) व्यवनानाम् । (भोर) नार्या । ३ पुढील रूपे काय आहेत हे सागून त्याचा वाक्यात उपयोग करा -- रिपो, धेन्वा , वस्तूनाम् , इन्दी, शवाम् । ४ सन्धि करा--प्रमो अस्मार शरणम् असि ! करी एतानि पत्यानि निपिज्ञानि । कालिदास भवभूति यद्वी या एतस्मिन् भारतवर्ष अतीव प्रसिद्धी । कृप द्रोण च कौरवाणा गुफ भास्ताम् । ५ सन्धि सोडवून रिहा -इन्दू रागायुदयत आकागे। सुना अतीव विश्वास- रवानाणाम् । विधायक कलहो वनते। पाठ १५ कर्मणि व भावप्रयोग. १(4) यालायां नमति-धन्दते--मुपा देवरारा नमस्कार करतो यारेन पर नम्यते-चन्यतेमगरल सारा नमस्कार देरा जातो.

·७२ " (आ) त्वं कन्दुकान क्षिपसि-तू चेण्डू फेंक्तोस त्वया कन्दुका. क्षिप्यन्ते तुझ्याकडून घेण्डू फेंकले जातात (इ) ईश्वर. अस्मान् पश्यति-इश्वर आम्हाला पाहातो ईश्वरेण वय दृश्यामहे-श्वराकडून आम्ही पाहिले नातों वराल तान्हा वाक्ये दोन दोन प्रकारानी लिहिलेली आहेत त्याताल अथा मध्ये भद नाही परंतु रचनेच्या पद्धतीत फरक आहे. पहिल्या प्रकारात कर्तु पदाला प्रामुरय दिलले आह व दुसऱ्या प्रकारामध्ये कर्मपदाला प्राधान्य दिलेले थाहे म्हणून पहिरा कर्तरि प्रयाग व दुसरा कर्मणि प्रयोग वराल वाक्यातील क्रियापदें सकर्मक आहेत पहिल्या प्रकारात प्रथमान्त स्तृपदाप्रमाणे किया पदाचा पुरुष व पचन झाली आहेत व दुसऱ्या प्रकारात प्रथमान्त कर्मपदाप्रमाणे कियापदाचे कर्मणि तह रूप पुरुप व वचन यामध्ये माले आहे व कर्तृपद तृतायेत योजलेलें आहे आता क्रियापदाची रूपें मणित हेची कशी झाली आहेत हे पाहू नम्यते -नम् + य+ते वन्द्यते - वन्द् + य+ते क्षिप्यन्ते - क्षिप्+ य + अन्ते स्यामहे - रस + य + महे यावरून असे दिसून येइल की सामान्यपणे वर्मगि त हेचे रूप करताना मूळ धातु प्रथम प्यावा, त्याला य हे चिन्ह सोढा, व नतर योग्य ते आमनेपदा प्रत्यय जोडावे २(अ) बाल आसने उपविशति-यालेन आसने उपविश्यते। (आ) त्व भृत्याय पुप्यसि में त्वया भृत्याय कुप्यते। (६) वय विजयेन मोदामहे-अस्मामि विजयेन मुद्यते। घरील वास्याच्या दो ही प्रारामध्येहि अर्थभेद नाही, परतु रचनेत मात्र भेद आहे या वाक्याताल प्रियापदें अकर्मक असन्यामुळे वर दावि या कर्मणि प्रयोगाप्रमाणे रचना झाला नाही मर्तृपदाची तृतीया विभत्ति झाशी आहे व रियापद रमणि त हेर्ने तृतायपुरुपी एप्रवचनामध्ये योनलेले आहे ·मा रचनेत त्रिया मार महत्त्वाचा आहे. म्हणून या प्रयोगारा भावे प्रयोग म्हणतात. टीप:--राहनीर भावे प्रयोग व मननशील मावे प्रयोग पार भेद आहे. त्याद- मा राटीलीन गावे प्रयोग सर्मक व मानक अशा दोन्दो क्रियादाचा होतो. सर- म पक र क्रियाशचाव होतो. 'य' पूर्वी होणारे फरक नि जयति गुणोति प्रयति-त सयति जायते धूयने श्रीयने चायते यावरून असे म्हणता येईल की, घाच्या अन्त्य हस्त 'इकिंवा र याचा “य' पूर्वी दौर्ष ई किंवा ऊ होतो. (२) धातु पर (अनु) स्या (अप) मो कतरि यच्चति पिबति 'अनुनिष्ठति गायति अवस्थति कर्मणि दीयने पौयते अनुठीयते । गीयते फरि रूप कमणि रूप अवसायने । - धातु स्ना (२ ग.प.प.) पा(२ ग.प.प.) ने फरि जानाति 'स्नावि पाति मायते कर्मी दायने -लायते पारते भारते. सावन्न असे दिमेल की कमधि 'य' पूर्वी दा, ला, पा, गे, अव + मो रच्या अन्य स्वगबद्दल '' हा स्वर नो, परंतु काव द्वितीय गमाचे आरारान्त धातु यांचा अन्य सर'य' पूर्वी 'आ' वराहातो. (३) यानु ह ह (धन) म १(ग.प.प.) पस्नु म 7 पनीर करोति पति सरनि स्मशुद्रिस्वति धर्मनिविलेले रिको ग्रयो भने स्वी बाराव घातील अन्र'' बाट ''ती 'समा फरक होती. परंतु ''जर गद म्यान अमेल त *'चा 'अर: गे. स्पारन 'पाग पुसमागमा पारी म ·स्वपिति गृहात पृथ्वी गृह्यते पृथ (४) धातु यत् वद् वह पम् (आ) हे स्वप् (२ग.प.प.) गड् प्रच वर्तरि यति वदति वहति क्सति यत्ति कर्मणि इज्यते उद्यते उहाते रम्यते हूयते सुप्यते वरील धातूंनी कर्मणि तन्हेची रूपें होताना धातूंतील य् , व् आणि र यान बदल इ, उ ऋ असा अनुनमें फरक झाला आहे. या परकाला संप्रसारण असे म्हणतात. य, व, र याचा इ, उ, ऋ असा फरक झाल्यावर पूर्वीच्या स्वराचा लोप होतो. जसे-यज्-इ + ज्+य+ते - इज्यते (य् +अ-इ) स्तप्-स्+उ+ प् + य + ते - मुप्यते (स् + व्+अ-सु) (५) धातु शंस् यस् दस् दम् भ्रंश् बन्ध् (९ ग. प. प.) पतरि शंसति खसते वसते, दशति भ्रंशते बनाति कर्मणि शस्यते सस्यते ध्वस्यते दश्यते भ्रश्यते यध्यते वरील धावतील अनुनासिकाचा 'य' पूर्वी लोप होतो. (6) धातु त तुल् (१० ग.) करि ताडयति तोलयति धारयति धूनयति भावयति मणि ताब्यते तोल्पते , धार्यते धून्यते भाव्यते धातु नश् (प्रयोजर) ,तुष् (प्र.) दर्श (प्र.) तरि नाशयति प्रयोजक तोषयति दर्शयति कर्मणि नास्यते तोभ्यते दर्यते वरील उदाहरणावरून असे दिसून येईल की, दशम गणाच्या धामध्ये ३ प्रयोजक क्रियापदामध्ये 'अय' पूर्वी जे फरक होतात ते “कर्मणि य पूर्वी कायम राहातात. (७) धातु जन् बनरि सननि जायने तीर्यते खन्यते-सायने जन्यते-जायते कर्मणि 'य' पूर्वी 'तू' भातील 'क' मा 'र' होतो. जन् व मन याची विकल्पाने य पूर्वी 'जा' व 'खा' अशी रूप होतात. भू १० गणावे . . . तृ , . . .

·३ पान्यः गोविन्दं मागे पृच्छति-पान्थेन गोविन्दः मार्ग पृच्च्यते । भिक्षुकः धनिक धनं याचते-मिक्षदे-मिभुफेण धनिकः धनं याच्यते निश्यते या।। जननी वालं देवालयं नयति-जनन्या पालः देयालयं नीयते । वरील दासातील मच्छ, याच् व नी है द्विकर्मक धातु आहेत. ज्याला विचारावयाचे, ज्याची याचना करावयाची व ज्या स्थलाप्रत न्यावयाचे ते शब्द गौण कर्मपदे व जे विचारावयाचे, जे मागावयाचे, व में न्यावयाचे ते शब्द मुख्य कर्मपदे. अशा वाक्याचा कमगि प्रयोग करताना पच्छ् य याच् याच्या गौण कर्मपदाची श्पमा विमति करावी व नी धातूच्या मुख्य स्मैपदाची प्रथमा विभक्ति करावी, आणि इतर कर्मपदे द्वितीयत्व ठेवावी. प्रथमभूतकाळ (कर्मणि रू) कर्मणि पृथकरण ४--अपरात् अक्रियन अ+,(क) + य + तह-अताइयत् अताधव अ+द (ताइ)+ य +1 यत्-- अयनत् ऐज्यत आ+य (इ)+ य+त अनीयत स+नि (जी) + य + दा-अयच्छत् अदीयत + दा (दी) + य+त , व्यस्मारत वि++स्मि (मी)+यत स्मू-अमरत अस्मत अस्मि (स्मर) + य+d . मशम् --प्राशंसर प्राशस्तं R+अ+शर (शस् }+२+त हर-रत्यत् स+ह ++ आ++ य+8 वरील भूतपदी धर्ममि तृ-पु. एकवचनी उदाहरणावरून असे दिसून येईल श्री प्रथमभूवशळी कर्मणि रूय करताना प्रथम अकिंचा आ हा मागम, मंचर मूद यातु अपदा 'य' पूर्वी होणारे रूप, नंतर य हे कर्मणि विन्द व शेवटी • प्रपनभूतकाळी आत्मनेपदी मत्स्य अशा क्रमाने झरे बनवावी लागतात. टोप-यात मतिपनि सत्तावातायना पा १ स. नि-अजयत वि+स्मि-व्यस्मयत. . ॥ .

·७६
सन्धिनियम
.
।
..
बनात् आगच्छति मुनि:-बनादागच्छति.. ...।
आगच्छत् एकदा कथित पान्ध---आगच्छदक्दा......।
ककुभ् + अन्तः--युवन्त. ( समास ) । ( दिशेचे टोक )
रामिध् + आहरणम्-समिदाहरणम् ( समारा ) । (रामिधा आणणों)
३१. नियमः-वरील उदाहरणावरून हे दिसून येईल की शब्दाच्या शेवटी
अनुनासिकावाचून कोणत्याहि वर्गाचे इतर व्यंजन आल्यास व त्याच्यापुढे स्वर
आल्यास मागील व्यंजनाबद्दल त्याच चगांचे तृतीय व्यंजन होते.
नगरात् वहिः गच्छति दूत:-नगराहि
आसनात् गुरु उत्तिष्ठति--आसनाद्गुरु
क्युभ् + मार्ग - ककुमार्गः । ( समास ) दिशेचा मार्ग,
समिध + मन -समिद्भः । (समास ) समिधेचा तुकडा.
३२ नियमा-कोणत्यादि वर्गाच्या अनुनासिकाशिवाय इतर 'व्यंजनापुः
मृदु व्यंजन बाल्यास मागील व्यजनाबद्दल त्यांच वर्गाचे तृतीय व्यंजन येते.
नगरात् नगरं प्रमति भिक्षुक -- नगरादनगरं विंदा नगरानगर... ।
अपश्यत् मण्डलं सूर्यस्य बांक:--
--अपश्यद्म मण्डलं किंवा अभश्यामण्डलं ...।
३३ नियम:- कोणत्याहि वर्गाच्या अनुनासिकाशिवाय इतर व्यंजनापुढे
अनुनासिकाने आरंग झालेला शब्द आल्यारा मागील व्यंजनाबद्दल त्यान्य वर्गाचे
तृतीय व्यंजन अथवा अनुनासिक येते.
मद् + मय (घट )- मन्मय घट (मातीचे बनविलेले मारें)
तद् + मग (भत्तः )-तन्मय भक्त (सन मारेग भक्त)
३४ नियमा-कोणत्याहि वर्गाच्या अनुनासिकाशिवाय इतर व्यसनापुढे जर
अनुनागिराने आरंभ झालेरा प्रत्यय आरा तर मागील व्यंजनाबद्दल त्याच
वर्गाचें अनुनासिर येते.
.

·भेद -फोडणे नवीन शन (अ) आरोग्यम् व्यायाम (आ) तुला तराजू | वर्षा वराकाळ तागडा पावसाळा विकट्ट (१०उप- दुर्ग-र्गम् विना मण्डलम्-विम्य विदारयति-त)- रानातालावकरबाट वनुल, समुदाय पाडणे तुकडे करणे स्वीकृत (वि) ध्रुव विष्णुभकाचे राज्यतन्त्रम्-राज्याचा सो (अव अवस्यति- नाव कारभार च गप- सपणे अत होणे स्वाकार केलेला प्रश्न १वतरि वर्मणिब मावे अशी प्रयोगाचा नावें का ठेवण्यात भाला आहेत हे सोदाहरण दाखवा - २ पुढाल वाश्याचा प्रयोग बदा १ नर उद्यमेन धनम् अधिगच्छति । २ सनव शरै सैनिकान् प्रहरति । 3 व्यायामन आरोग्य क्षते। नृपा चार राज्यतर पश्यन्ति। ५ स्वयवरमण्डपे राउपुना निपीदन्ति । ६ सेवम माम् अनुमरन्ति । ७ यूयम् अरण्ये घसय । ८ र नृप पुने राज्य * वितरति ।" ९ गनाम् उदर्पण देश समृध्यति । १० गुप युदाम् भात्यति । ३ युगल यास्यात सात दिलच्या रियापदाची योग्य रू योना- । विष्णु सुवाय दशन () मनाय मर. प्रयन (कृ)। ३ मीडया या (गुद)। ४ ढुंगत्य भदन संनिका बोरे (प्राम)" ५ योधा अरान् (वि+ft ) ६ मुणकारेण तुल्या मुर्ण (तुल), पि-वि+तो हवा घाणे-या प्रियापणाचा प्रयोग ज्याला द्यावयाचे किंवा न्याच्या वाग करावयाचे स्याची मामी योवन करतार चित तुर्धादि योगली गो ·७ पावले वर्षा क्षेने बौनानि (वा)। ८ सिंहेन अरण्ये मृगा(निम्। ९ मात्र स्वाकृतात् कार्यात् न (विरम् )।० जनन्या घोंट कोडापात् ( आहे)। ४ वराल प्रश्न ३ मध्ये दिलेल्या क्रियापदाची प्र. भूतकाळी रूमें वाक्याताल प्रयोगानुरूप लिहा ५ सन्धि करा -ग्रामात् ग्रामम् अति पान्य । वाक + ऐश्वर्यम् । वृक्ष अपतत् बाला । अवसत् एक्दा ऋषि आथमे । ६ मन्धि सोडवून लिहा ---दूरादायत दूतमीक्षते नृप । रक्षादृशमुरम्लवन वानरा । नादामा न्यवर्तत। पाठ १६-कर्मणिभूतकालवाचक धातुसाधित विशेषणे व ल्यवन्त धातुसाधित अव्ययें. धर्मणि भूतकात्वाचा धातुसाधित विशेषणाचा उपयोग ,सामान्यपण विशेपणाच्या धन्यात दशविलेला आहे. परंतु त्याचा उपयोग करताना वापर स्थना विशिष्ट प्रहाराची का असावा हे गुढाल उदाहरणावरून ध्यानात येईल १ राम निश्वयम् अकरोत्-रामेण निश्चय. अमियत-त घा। नृप पार्ताम् अशृणोत्-नृर्पण वार्ता अश्रूयत-श्रुता था। पाल चन्द्रस्य निम्नम् अपश्यत् -यालेन चन्द्रस्य बिम्बम अदृश्यत-दृष्ट वा। घराल वाफ्यातील क्रियापदें सम्मक आहेत म्हणून कर्मणि प्रयोगाची रचना यरून त्यामध्ये प्रियापदाएवनी वर्मणि भू० का. पा. विशेषणे योजता आली सम्भा धातूची कर्मणि भू० म० धा० विशेषणे योगताना यर्मणि तहेचा रचना अस वी लागते टीप-वा (पावसाय)कीलिंगीशद यहुवचनांन भोजनात टीप -वि+रन् ( यावर्ग ) या प्रियापदाचा उपयोग में गोट पाण्यावयाची का मर्थाच्या समाना पचमी यो जून कशात .

·७९ २ समुद्रःघायुना अक्षुभ्यत्-क्षुन्धः वा। समुद्रेण वायुना अक्षुग्यत- क्षुधम् था। अर्जुनः रणागणे अतिष्ठत्-स्थितः था । अर्जुनेन रणाङ्गणे- अस्थीयत-स्थितं था। नृपः विजयेन अमोदत-मुदितः था। नृपेण विजयेन अमुधत- मुदितं वा। वरील वारयातील क्रियापदें अकर्मक आहेत म्हणून अकर्मक धातूची भू.का. धा. विशेपणे कर्तरि व भावे अशा दोन्ही त हेव्या रचनेमध्ये योजता येतात. बर्तरि वाक्यरचनेंत योजल्यास त्याची रूपे प्रथमान्त पदाप्रमाणे होतात व भावे वाक्यरचनेत योजल्यास त्याची रूपें न० प्रथमेच्या एरवचनात असतात यापैकी कर्तरि वाक्यरचनेंत योनण्याची पद्धति ज्यास्त प्रचारात आहे. परख काही ठिकाणी दुसऱ्या व हेनोहे उपयोग केलेला आढळतो. जसे-याले. स्मितम्-इसितम्। रीप-विशेष माहिती स० माश्यरचना पाठ २० मध्ये पहा वरील रूपे पातूला 'ग' हा प्रत्यय जोडून करण्यात आली आहेत. काही धातूना 'त' पूर्वी 'इ' हा स्वर जोडतात, काहींना विस्पार्ने 'इ' जोडा र काहींना मुळीच जोडीत नाहीत ज्या वेळेस '' जोडीत नाहीत त्या वेळी 'त' चा सन्धिनियमानुसार 'ट, ठ, ध, आशि न होतो ल्यवन्त धातुसाधित अन्ययें ३ मुखं झालयित्वा वालः दुग्धं पिपति-तौड धुन मुलगा दूध पितो. निराशः भूत्वा शृगालः न्यधर्तत-निराश होऊन कोटा परता. सीतां त्यक्त्वा राम दुःखितः ज्ञाता-गीता दान राम दुसी झाला. पुस्तरानि आदाय चालः पाठशाला गता-पुस्तक घेऊन मुरुमा शात गेला. वृक्षस्य तले विधान्तिम् अनुभूय पान्यः चलितः-हादाच्या युधानी विश्रान्ति घेऊन वाटसरू चार लागला.. धर्मम् अनुसृत्य नरः पुण्यं लभते । धर्माप्रमाणे वागून मनुष्याला है पुण्य गमते ·८० वरील वाक्यात क्षालयित्या, भूत्या, त्यक्त्या, आदाय, अनुभूप, अद सृत्य ही ल्ययन्त अव्यये योजलेली आहेत. वाफ्याच्या रचनेवरून हे लक्ष येईल की ज्या वेळी एकाच क्र्तृपदाशी एकाहून अधिक क्रियाचा संबंध असतो तर वेळी शेवटच्या नियसेरीज इतर पुया झालेल्या क्रियावद्दलल्यवन्त अव्यये योजतार टीप:-त्यवन्त अव्ययाचा अर्थ मराठीतील उन्न-प्रत्ययान्त धातुसाधित अव्ययाप्रमाणे हो। क्षारयित्वा-क्षाल+अय+३+ त्वा । भूत्वा-भू+स्वा । त्यक्त्वा-त्यन् त्या आदाय-आ+दा+ य । अनुभूय-अनु+भू+य । अनुमृत्य-अनु+म+त्य। वरील पृथकरणायल्न हे लक्षात येईल की सामान्यपणे धातूला 'वा'. प्रत्यय रानून ल्ययन्त" अन्यये तयार करतात. परंतु उपसर्गसहित धातु असे तर 'य' हा प्रत्यय लावतात आणि उपसर्गसहित धातूचा अन्त्य स्वर इस असेल तर त्य' हा प्रत्यय जोडतात. 'वा' हा प्रत्यय जोडताना काही थाना 'या' पूर्वी '' जोडतात, काहींना विक्त्याने जोडतात व काहींना मुळीच जोडीत नाहीत ज्याम्न माहितीमाटी सफा-वाक्यरचना पाठ २१ पहा साधारणत कर्मणि भू० का.धा. विशेषणाया 'त' आणिल्यपन्ताचा 'वा' गांपूर्वी धाता सारमेर फरक होन असतान. काही महत्त्वाच्या धातूंची र १ सरान्त धातून परकन होणारी परान्त धानंत परस होणारी मा-मात-हाला (अनुशाय) दा-दत्त -दत्त्या (आदाय) जि-ति-रित्या (विनिय) । पा-पीत - पात्या (निाय) नि-श्रित - बिल्ला (आश्रिस्य) स्था-स्थिा -थिवा (प्रग्याय) नी-नान-नीचा (थानीय) उद+पा-टत्वित-उत्थाय भू- भूत , भूत्वा ( अनुभ्य) टा-टीन -यित्वा (य) -कृत-गया' (यनुय) 7- ता - नावी (धवन) 7-11-या (उद्ध) -गान - गोवा (अनुगीय) म-सूत्र-गुवा (अनुष्य) -मात-पावा (परयाय) F- - हवा (प्रदर) - ·. २ यातूतील य, च्, र बद्दल इ, उ, नद्र असा फरक होमारों यन् -- इष्ट - इश्वा {प्रेन्य) बद - मड- ऊड्वा ( मोहा) बद्-चदित - उदित्वा (अन्य ) व्यय -विद्ध-विदा (अनुविध्य) वप् -उप्त - सप्त्वा (पोप्य) स्वप् (२ ग पप.) मुप्त-मुप्चा (प्रमुप्य) चच् (२ ग प प )- उक्त - हे- हुत - हूत्वा (आय) उक्त्वा (मोच्य) ग्रह - गृहात - गृहीत्वा (अनुगृह्य) चम् - उपित-उपित्वा (प्रोप्य } प्रच्छ्-पृष्ट - पृष्ट्वा (साध्य) ३ धातूतील जन्त्य म् क्विान् चा लाप होणारी मम् - गत - गत्या (आगम्य त्य) मन् - मत - मत्वा (अनुमन्य-त्य) नम् - नत -नत्वा (प्रणम्य त्य) हुन् (२ ग प प )हत- हृत्वा (विन्यस्य) यम् -- यत - यत्वा (सयम्य त्य) सन् -सात-खनित्या-खात्वा (निसाय) रम् - रत - रत्वा (विरम्य त्य) जन् - जात - जनित्ला (सान्य) ४ प - पछ - पक्त्वा (विपच्य) तप् - दात - तपमा ( सनाप्य) सिन्-सिक्त-सिकत्ता (अभिपिध्य), लिप -लिश-लिप्त्या (विरिप्य) मुच् - मुक्त - मुक्त्वा (उन्मुच्य) । शप् - शप्त - शप्त्वा (सशप्य) रयत्-स्यप -पस्त्वा (सन्त्य य) धुम्-भुध-शुन्वा (प्रभुभ्य) गन् - भक्त - भरवा (विभन्य), रम् - ५ - रुवा (आरभ्य) भुन् (५१ प प ) भुक्त-मुक्त्वा लम् - लब्ध ~ लध्वा (विपरभ्य) (उपभुय) युर-युक्त-युश्त्वा (प्रयुय) ५ गुन्- सूट - सृष्टना ( विवश्य) । स्टा-पृष्ठ-स्पृश्वा (उपरपदत्य) दिर -दिष्ट -विश्वा ( सन्दिश्य) विश्-- विष्ट - विक्षा (प्रविश्य ) हरा -22- दृष्ट्या ( सन्दस्य) १-22-पृष्ट्वा (आकृश्य) नम् - नर-नट्या नट्या नशित्वा । नुम् - तुष्ट - तुष्ट्या (सन्तुप्य) मृदा - मुष्ट - मृदा (विमुदय) ६ (प्रणय) । पुष् - पुट - पुण्या (सम्पुप्य) ·६ न्ध – मद्ध- मदध्या (सभ्य ) | मुद्द-मूढ मुग्ध मूवा, मुगपा, महिला मोहित्वा (विमुदा) दह - दग्ध- दग्भ्या (प्रदह्य) रह-रह-रूवा (आरए) नह - गद्ध-गया (सनह्य ) सत्-सोत-साडवा-सहिला (विपद्य) ७ क्षम् --क्षान्त - क्षारया - क्षमित्वा (प्रशम्य) याचप्रमाणे-पम्, भम् दम् अम्, शम्, धम् प्-स-दृप्त्वा-दपि वा (अभिटप्य) याचप्रमाणे तृप् , कम् ८ राम-सक्त - सकवा (प्रसज्य ) दर-दष्ट - दट्या ( स दाय) भ्रश्-भ्रष्ट - प्रष्टया - प्रशिया (प्रभ्रस्य) याचप्रमाणे शर, सम् ९ सिद्-सिन्न-सित्वा (विविध) सद्-रान-रात्या ( विषय ) पद्-पन्न-पत्त्या ( प्रतिषय) १० रट - रक्षित - साया (सरदय) । जीव-जावित- पीवि वा (अनुराय) मुद्-मुन्दित - मुदिया (प्रमुय) युप - युक्ति-पित्या (प्राप्य) किरा-ए-ति-विशित्वा, सिवा (वय) " वधू - कथित-पथरिया पृ (कारय)-पारित-धारयिस्या (अनुस्य) -साति-पायिना (अभिताप) स्था (स्थापय)-रथापिा-स्थापयिका पुर-चारित-चोरदिया (अपचाय) सन्धिनियम प्रमादात् जन पदनि नूप -प्रागादान जन-प्रामादाजन एतान् जनान् एवि मर-खनान गृहात् चौर निगा-गृहाचार सन् शनी दया न घर निगम --स्मिन्नानी •दमघवा यावा मामा ATER'ग्य र नायन रेग्न पदमा या are र गम (माय) (प्ररथाप्य) ·... गृहाच्च ३५ नियम:-'त-वगांची व्यनने आणि स' याचा आणि '२-वर्गाची न्याने आणि स्' याचा सन्धि होताना ९ बद्दल च् , द् बद्दल ज, ध् ददल झ् , न पहल न् आणि स् बद्दल र असे फरक होतात तस्मात् शनो धन रमन्ते सैनिका -तस्मादानो विवा तस्माच्छनो तद् श्मशान भीषणम् वच्दमशान किंवा तच्चमशान गृहात् श्वः गच्छति राम -गृहाश्वः किंवा ३६ नियम:-वरील ३५ नियमानुसार पहिल्याने "तु चा च्' झाल आहे आणि विकल्पाने 'श्चा झारा आहे 'म्' में भारम होणा-या शब्दापूर्वी कोणत्याहि पगाचे अनुनासिकाशिवाय इतर ज्यान आल्यास आणि 'श्' च्या पुढे स्वर, अन्त स्थ वर्ण विचा अनुनासिर असन्यास 'श्'चा विकल्पाने 'छ' होतो भवदत् पोडश वाल गुरु --अक्ट् पोडन यात् उयन्ते शुका ---पृथाद् डयन्ते-साइयन्ते विविधान् प्रदेशान् डयन्ते सगा -प्रदेशाण्डयन्ते ३७ नियम.-'त-वर्गाचे स्थान आपि स्' याचा 'ट-वर्गाचें न्यान माण प्' याच्याशी सन्धि होताना त् चाट, चाड, ध् चाट, न चा ण् आणि स् चा वसा परक होतो नवीन शब्द (भ) आश्रम , देश , निरादा (वि), मारुति (1), रवा, शस्त्रम्, स्मशानम् (आ) अचिरात् (अ)- जरासन्धः--चेदि देशाचा राजा निषाद. पारधी अजः-सुक्शावीर स्वर.-ताप प्रासाद --रावाहा रासायें नांव पाचनमृग:-सो तलम्-तब, धुध महाश्वेता-गन्धर्व) मेरी हरिण तूरणीम् (अ)- शौच.-पत्याचे नाव स्वस्थपणे, सान्यपणे गाल:- कोल्हा गौतम.-युद्धाचे नाव। कन्येचे नाव ·प्रश्न १ पुराल वाक्यात सात दिलल्या धातूची ल्यवन्ते योजा- १ शनु (जि) नृप मुसम् अन्वभवत् । २ शाखाणि (ग्रह ) सैनिका प्रस्थिता । ३ तुरगातू ( अन + तृ ) चन्द्रापार महाश्वेताया आपमम् अगच्छत् । ४ ससार (परि + त्यन्) गौतम अरण्य गत । ५ अन राज्ये ( अभि + सिच् ) रघु नगरात् वहि अवसत् । ६ ला ( दह्) मारुति राम प्रत्यागच्छन् । ७ निविला पृथ्वी (भ्रम् ) पथिक गृह ज्यवर्तते । ८ अजुन चाप ( वि +सर) रणागे तूणी स्थित । ९ वायम् (आ+रभ) धीर नर तस्मात् न विरमति । १० यमिष्ठस्य स देश रामाय (नि+विद् प्र ) दन निगत । २ पुरील वाश्यांत घमातीर धातूती यमणि भू. पा. विरोपणे योना १ अरण्ये (या) सातया मशा अजुनेन यस्यस्य वध (मह)। (पति) २ कपस्य आश्रमे दुप्पन्न ४ दशरथ श्रावणस्य जनन माकुन्तला (परि+नी)। (प.)। ५ नयान (5) नृप अचिरान विनश्यति। ६ निषादनीच वाणेन (स्यध)। ८ पुनेण ना गुचरित ७ वाचन गय राम थाधमान् दा (ना)। (तुस् । ५ वरण (पार) नरण १. पृष्णेन रामय हाय संपर्थ {पा) (था+) ३ उपमाहित धातू स्यान्त पी तयार करतात हे गाव दोन दोन पातु पन तयार पम्न दाराला ४ाम गरेप दो पदची धमथि म. का.धा. विपर्ने भागवत या. अन्यय का नयर करनाागादाहरण दाया ·पाठ-१७ ऋकारान्त नामें. m नृणाम् ( लोकाचा ) अधिपतिः दशरथः अयोध्यायाम् अवसत् । तस्य चत्वारः पुत्राः एका च दुहिता (मुलगी ) शान्ता नाम । तस्य सुमन्त्रः नाम सत्येष्टा (सारयि)। पितुः (बदिलाच्या आया रामः भ्रात्रा सह (भावाबरोबर ) धनुर्विद्याम् अशिक्षत । रामस्य मार्या सीता। मर्तरि (नवन्यावर ) रामे तस्याः परमा प्रीतिः। तथा च देवुः (दिराचा) लक्ष्मणस्य यातरि (भावनयीसवीं) मातृषत् आदरः। सीतायाः अपि ननान्दरि (नगदेच्या ठिकाणी ) शान्तायाम् आदरः । रामस्य स्वसुः (पहिणीचा ) शान्तायाः भर्ता (नवरा) ऋष्यशृङ्गः । तेन सत्रम् आरब्धम् । तदा रामस्य मातरः (आया) जामातुः ( जावयाच्या ) गृहम् अगच्छन् । रामस्य पुत्रौ लवकुशी दशरथस्य नतारौ (दोघे नातू)। वरील उत्तान्यात ऋकारान्त पु० व स्त्री. नामें योजिलेला आहेत. ती पुढीलप्रमाणे पुस्-पित, भात, जामात, देव, न, सत्येष्ट्र, मत, सप्त स्त्री०--मातू, दुहित, नमान्द, यातू, स्वम. सु० नामें 'मन व नप्त' शिवाय 'पितृ' प्रमाण चाल्दावी व स्रो० नाम 'स्वम 'शिवाय 'मातृ' प्रमाणे चालवावा २ सकारान्त पुंलिङ्ग पितृशब्दः। ऋकारान्तः स्त्रीलिङ्गःमातृशब्दः । पितरी पितर मातरी पितरम् पितन् पिना पितृभ्याम् पितृभि पिने पितृभ्य मातृभ्य पिना माता द्वि. मातरम् मातर मात " " है. माना मातृभ्याम् मानि च. मात्र " " पं. मातु " " पिनो " पितृणाम् प. मागे पित स. मातरि हे पिना है पितर सं. हे मातर् हे माती हे मातर मादृष्यम् मान्य पितरि " हे पितर ·" स्वस स्वसार -भतर स्वस " " ४ 'भर्तृ व ना' हे पितृप्रमाणे व 'स्वर' हा मातृप्रमाणे प्रयमा, द्वितीया व रावोधन याशिवाय इतर विभक्तीमध्ये चालवावे. मत -प्रथमा -भती भतारो मतीर स्वस्-स्वसा स्वसारी स्वसार द्वितीया--भारम् स्वसारम्" भतार ३ शब्दाची रूपें ना नरौ नर प्र., नरम् नरी नृन् द्वि., ना नृभ्याम् नृभिः तृ., वे नृभ्याम् नभ्य च.,नु नृभ्याम् नृभ्य पं., नु नो नृणाम्- नृणाम् प., नरि प्रो नृषु स , नर् नरी नर सं. पर्तृवाचक शब्द (तृ-प्रयत्यान्त) विश्वस्यः स्रष्टुः ( उत्पत्तियां ) चातुर्यम् अवर्णनीयम् । राज्यस्य रक्षितृभ्यः (रक्षण करणाऱ्याना ) नृपः पारितोपिगाणि यच्छति। सन्मार्ग नेतृणः ( नेणाऱ्या) मित्रस्य साहाय्यम् इच्छति नरः। शुगः ललनाः अपि राष्ट्रस्य रक्षिध्यः ( रक्षण करणाऱ्या) भवन्ति । कार्यस्य आरम्भे विमानाम् अपहर्तृणि ( नाश करणाऱ्या देवतानि पूजयन्ति नराः। अधुना भारतवर्ष नन्थानां पीणां (रयणा या स्त्रिया) चाहत्यं वर्तते। घरील वाफ्यात स्रष्ट, रक्षित, नेत, अपहत, पर्नु इत्यादि धातृना 'न प्रत्यय लावून झारेले "किया करणारा' अशा अर्थाचे शब्द ती ही रिंगामध्ये उपयोगात आणलेले आहेत ज्याच्या सवधान 'तृ-कारान्त शब्दाचा उपयोग परापयाचा असतो त्याच्या रिंग, विमचि आणि वचन याप्रमाणे त्याचा उपयोग रावा लागती तृभारान्त शब्दांची पुंलिंगी म्प (नेत-) नेता नेतारी ननार नेतृभ्याम् नेतृभ्य नेतारम नेतृन हि. गेतृणाम् नेतृभ्याम् नेमि तृ. नेररि नपु नेतृभ्य च. नेतर् हे नेवारी हे नतार स. " नना र. " .

·- U 2 " " " " स्रोलिंगी रूप करतांना 'ई' हा प्रत्यय जोइन नंतर 'नदी प्रमाणे चालवावे. नेतृ + ई- नेत्री, फत् + ई - फर्नी, रक्षित + ई - रक्षित्री. नेत्री नेत्र्यौ नेभ्यः नेव्याः नेपीम् नेत्रीः द्वि. नेभ्याः नेभ्योः नेत्रीणाम् प. नेच्या नेत्रीभ्याम् नेत्रीभिः तृ. नेभ्याम् नेत्री नेत्रीभ्यः च. नेनि नेभ्यो नत्र्य. सं. तुकारान्त शब्दांची नपुंसकलिंगी रूपे नेतृ नेतृणी नेतृणि प्र. नेतृणः नेतृभ्याम् नेतृभ्यः पं. द्वि. नेतृणः नेतृणोः नेतृणाम् प. नेतृणा नेतृभ्याम् नेतृभिः तृ. नेतृणि नेतृपु स. नेतृणे नेतृभ्यः च. हे नेतृ तर् हे नेतृणी हे नेतृणि सं. काही तृ-कारान्त शब्दः-दातृ-देणारा, द्रष्ट-पाहाणारा, शात-जाण- णारा, श्रोत-ऐकणारा, वक्तृ-बोलणारा, खेतृ-जिऋणारा, रचयितृ-रचणारा, हर्तृ-नेणारा, पूजयित-पूजा करणारा. सन्धिनियम आकाशात् लोसन पश्यति देवः-आकाशालोकान् ...... । अपश्यत् लोचनाभ्यां रम्य स्थलं वाल:-अपश्यलोचनाभ्यो ......। ३८ नियम:-'त्' या संजनापुढे 'ल' में भारंभ झालेला शब्द आल्यास त्' चा 'र' होतो. समिध + खण्ड----समित्खण्डः ( समास)-समिधेचा तुकडा. ककुम् + प्रदेशः- कुप्रदेशः । -दिशेचा प्रदेश. विपद् पौडयति नरम्-विपत्पीडयति......संकट मनुष्याला त्रास देते. ३९ नियमः-कोणत्याहि वर्गाच्या अनुनामिशिवाय इतर व्यंजनापुढे कठोर व्यंजन आल्यारा, मागील व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचे पहिले अक्षर येते. पनिमात् हरति धनं चौर:--निशद हरति किंवा पनियादति । सूता पाक हरति चित्तत्यलेशम-वागहरति न्हिा वाघरति पानी-शब्द) " ·८८ ४० नियम.--'ह' ने आरभ होणा-या शब्दापूर्वी अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यजन आ यास 'ह' बद्दल विकल्पाने मागाल व्यजनाच्या वर्गाचे चौथे अक्षर येत गृक्ष + छाया-वृक्षच्छाया, dr + छाया-तरुच्छाया, मा+छेदय माच्छेदय, आ + छादयति -आच्छादयति, परतु लक्ष्मा + छाया रक्ष्मीछाया किंवा लक्ष्मीच्टाया. ४१ नियमः-'छ'च्या पाठीमागें रस स्वर, मा निषेधार्थी अन्यय, भागि आ हा उपरार्ग आत्यारा, 'छ् स '' हे व्यसन जोडतात. आणि 'छ'च्या पूर्वी इतर दो स्वर असल्यास '' विकर पाने जोदतात नवीन शब्द अन्तरपा (अ)-शिवाय, धनुर्विद्या-धनुष्यान शल्यः--मद्र देशाच्या सषधी लढण्याची विद्या राताचे नाव कर्ण:-भारतीय वाराचे नियन्तृ (3)–ताका सनम्--भोग यक्ष राव चारविणारा साहाय्यम्-मदत चातुर्यम्-हुपारी पारा:-दोरी, जाळे सुर्मायः-वानरश्रेष्ठ, दण्ड (१०उ प.)-शिक्षा बाहुल्यम्-पुप्पळ साया विषिधेचा राजा करणे यमः-देवाच नाम देवतम्-देवना रजागि स्लेन-चार टीप-अन्तरेण या अव्ययाचा उपयोग लिीयान समारोपेग आलो सून्त (वि-मृद, सभ्य प्रक्ष १ पुरील वाश्यात क्मातील लारान्त शब्दांची योग्य ती म् योजा - १ मनिका (नेतृ ) उपदेश न अन्वगन् अत ते पराजीयन्त । २ सौताया त्यागेन तस्या (मातृ ) बगुन्धरा (जामातृ) अनुप्यत । ३ सुप्रीव (मातृ) मार्ध विग्ग अयुध्यत । ४ (मन्येष्टी गन्येन युष्णा मेनापति वर्ण निर्मित ।

·८९ ५ (वियात) इच्छा केनापि न लड़य्यते । ६ कृष्णेन (स्वर) मुभद्राया विवाह: अर्जुनेन मह कृतः । ७ धनस्य (अपहत) स्नेनं नृपः अदण्डयत् । ८ सावित्री (भत ) यमत्य पाशेभ्य अमुयत् । ९ वाल. (पितृ ) हदयम् आदादयति । १. अधुना भारतय ययः (अभिनेतु ) ललना रजम् अवतीर्णा । २ पुढील रूप ओळखून त्याचा पुर्टाल वास्यान उपयोग करा:- नृणाम्, पितरी, नसारी, नियन्तु , द्रष्टारः, जेतारम् , गन्तार, योद्धार, प्रटारम्, दुहितुः, उपदेशार। १ मूर्स: निन्दति। २दशरथस्म लयः उदा. च। ३ गळायाः जलेन पापानि नयन्ति । विवाहम् अन्तरेण चिन्तानुरी भवतः। ५ थप्रियस्य पप्यस्य विरला ६ नृपस्य पश्चात् - अभावात् शगुणा देश: आक्रान्तः । ७पय मन्त्राणा सन्ति न तु कर्तारः। ८ कौरवाणा पाण्डवानां च बहवः ----- रणे पतिता। - राज्ये अभ्यपियन् । १. विमार्गे राटे पतन्ति । ३ तू-प्रत्ययान्त धातुमाथिा कर्तृवाचक शब्दांचा तीन्ही लिंगात उपयोग कानदागवा. ४ मन्धि परा:-रोभात् जायने कोध । दक्षिणात् हस्तार रंगानी पनिता । नरःसरस्य पूजनान् शान्ति समते। ५ सन्धि सोटान सिहा -- प्रामादागनातावानाति पातां नृपः। रामाधटया मोसो सम्भः । स्वगांवोशनीसव इंसाः । अचान प्रत्यस्य वनां । ४ प्रजाः ·९० पाठ १८-तुवन्त धातुसाधित अव्ययें. स . १ भक्तः ईश्वरस्य दर्शनाय (ईश्वरं द्रष्टुं) देवालयं गच्छति । चाला मोडागणं झोडायै ( क्रांडितुं गच्छन्ति । वातस्य सेवनाय (वातं संचित) जनाः समुद्रस्य तीरम् आश्रयन्ति। जना. धनस्य लाभ (धनं लन्धुम् ) इच्छन्ति । वरील पहिल्या तीन वाक्यामध्ये वातूला 'तुम्' प्रत्यय लावून तयार केलेली रूपें उपयोगात आणिलेला आहेत. त्याचा उपयोग पातून दर्शविले दिया करण्याकरिता' अशा अीरा जातो. म्हणून सामान्यत ही हुयन्त धातुमाधित अव्यये आहेत प्रचित् टिकाणा चौथ्या वाफ्याप्रमाणे याचा उपयोग यमपदाप्रमाणेहि होतो काही धातूना 'तुम्' प्रत्यय 'इ' स्वरामहित, काहींना 'इ' स्वराशिवाय, व काहाना बिल्पाने 'इ' सरासहित रावतात याही विशिष्ट धातूची तुवन्त रूपे पुढे दिली आहेत मागील पाटात सागितलेल्या कर्तृवावर विशेषणाचा 'तृ' प्रत्यय घासून रावताना, 'तुम् ' प्रत्यय रावताना पो फेरफार करावयाचा, तोच करावा लागतो २ 'तव्य'-प्रत्ययान्त कर्मणि विध्यर्थक धातुसाधित विशेषणे. छात्र अध्ययन क्तव्यम्-विद्याथ्यांना अध्ययन कराय ( पाहि । नरेण उपकारः स्मर्तन्या-मनुन्याने उप मर स्मरावा (स्मास पाहिने । गोपालेन धेनुः रक्षितव्या-गोपारान गाईचे पण परावं ( पाहिन करण योग्य आहे.) वरील वाक्यानाल 'दिया व पारित किया करण योग्य आहे' असर अधाची 'तव्य' प्रत्ययान्न धानुगाधित विगाणे मयंक भातृची आहेत म्हणून त्याचा उपयोग करताना वाश्याचा राना कमाण त हेरा हाली आहे, स्याची प्रथमान्न यमपदाप्रमाणे गि, विहिरवचन यामध्ये झाली आहेत, व कर्तृपदयाचर राम तृतीयत योनर आहेत

·९
३ पैः शुगुणा सह योद्धव्यम्-गजालीं मायूवरोवर ढावे.
छात्रैः गुरोः आगमने उत्यातव्यम्-विधाम्यांनी भिनाशाच्या येण्याच्या
वेळा उठले पाहिजे.
.
নঃ মলায় গন্যমূখীয়ানী আদায়, মাখন জাদ,
पारील दाम्यात तस्य प्रत्ययान्त हो 'रिया करावी किंवा केली पाहिजे'
साझा यांची अकर्मक धातूची रुपे योजरेटरी आहेत अर्थात् कर्तृपदवाचक शब्द
तृतीयेत आहे आणि रियावाचक धातुसाधिताचे रूप नपुंगरलिंगी एकवचनी आहे.
'तव्य' प्रत्यय धातूंना रावनाना 'तुम्' किंवा 'तु' पायाप्रमाणेच
धातूमध्ये परत करावे रागतात

·-पप्रम्-वर्णव्य वस्-वस्तुम्-वस्तय्य दह-दग्धुम्-दग्धव्य नह-नवम्-नन्य वर-वादुम्-वोदय त्यत्-त्यक्नुम्-त्यक्तव्य मन्-मन्तुम्-मन्तव्य कृप-कएम्-ऋग्रव्य मस्-मक्तम्-मवाच्य हन्-हन्तुम्-हन्तव्य यन-ययम् यटन्य क्षिप्-क्षेप्तुम्-क्षेप्तव्य युत-योक्तुम्-योक्तव्य सप्-सप्तम्-सप्तव्य मन्-मरम्-स्रष्टव्य सप्तुम्-सप्तव्य दृा-दष्टम्-द्रव्य लभ-लथुम्-लब्धव्य रह-रोदुम्-रोइन्य पद्-पत्तम्-पलव्य रम्-रधुम्-ख्यव्य गम्-प-तुम्-गन्तव्य नम्-नन्तुम्-नन्तव्य रम्-रन्तुग-रन्तव्य तुम् व तव्य या प्रत्ययांपूर्वी 'इ' घेणारी रूपे वद्-वदितुम्-वदितव्य नृत्-नतितुम्-नतितव्य कम्प् पम्पिनुम्-कम्पित मुद्-मोदितुम्-गोदितव्य ईक्ष्-ईक्षितुम्-ईक्षितव्य थुप्-कोपितुम्-फोपितय्य रक्ष-रक्षितुम्-रधितव्य रथ्-वर्धितुम्-वर्धितव्य जन-जनितुम्-अनितव्य जीव-जानितुम्-जीवितन्य मृत्-वर्तितुम्-वर्तितव्य दशम गण प प्रयोजक धातूंची रूप क्थ्-वयितुम्-क्ययितव्य कारयितुम्-धारयितव्य उड्-ताडयितुम्-तादयितव्य दृश् (प्र)- दर्शयितुम्-दयितव्य प्रा-प्रीणयितुम्-ग्रीणयितव्य स्था (7) -स्थापयितुम्-स्थापयितव्य धुष-पोषयितुम्-घोषयितव्य तुप (प्र)- तोपयितुम्-तापयितव्य - अक्ष - १. पुढील बाक्यान तुवन्त रूप योना (गातील धातूची) 1 शुक्स्य वृत्तान्त (2) सई क्षय जायालि परित उपविया । २ कार्यम (आ+रम ) सर्वे तत्परा भवन्ति । ३ रा यभार (वह) मचिवा इच्छन्ति । विवामिन दशरथ रामरक्ष्मी (या!) अयाभ्यां ग्राम ।

·पाठ-१९ आज्ञार्थ. WOwo- १ राम कृष्ण गोविन्द गोपाल च गुरणा सह क्रीडाङ्गणम् अगच्छन् । तदा राम गुरुम् अवदत्-अह कन्दुकेन क्राडानि रमै वा (मला चड़ने खेळू द्या)। गुरु प्रत्यवदत्-त्व क्रोड रमस्य था (खळ ) कृष्ण अपि मोडतु रमताम् चा (सल दे ) । गोपाल गोविन्द च गुरुम् अकथयताम्-आवाम् अपि क्रीडाव रमायहे या (आम्हाला दाधाना सळू यो ) । वय सब मिथ (एक्य) मीडाम रमामहै या (आम्हा सर्वांना सळू द्या)।तदागुरु अवदत्- है गोविन्द हे गोपाल युवाम् मीडतम् रमेथाम् वा (तुम्ह दोष सळा ) । एव यूय सर्वे क्रीडत रमध्यम् पा (तुम्हा राव रोला)। रमन्ताम् फ्रीडन्तु वा (सल दत ) एते याला स्थरम् इति उक्त्वा गुरु गृह न्ययर्तत । वरील उता-यात 'कोड् व रम्' या प्रयमगणा परस्मैपदा व आमनपरी धातूची आज्ञार्थी रूपें योरेशी माहेत त्याच्या अथावान असें ध्यानव येइल की हुकूम करण' हा अथ पत्त द्विताय पुरुषातच होतो प्रथमपुरुषा व तृतायपुरुषा स्पाच्या अथावस्न इच्छा अपक्षा, आशावाद व जनता यापैता काणता रा एम अथ दर्शविला जातो वाड्-परस्मैपद आशार्थ रम्-आत्मनपद क्रीडानि क्रीडाव काडतम् कान्त द्वि पु रगस्व रमेथाम् रमध्वम् श्रीन्तु पीताम् ग्रीन्नु तपु रमताम् रमाम् रमन्ताम् चराल म्पाचे पृथकरण कन्याम पुराल प्रत्यय दिसून यतार- आप यानि आवई आमई तम् ताम् ताम् अन्ताम २ काम रमापहे रमाई मा प्रत्यय-पप आव आम प्रत्यय ए त च्याम् धम् द्वाम् यन्तु ·हे प्रत्यय धातूंना लावून से बनविण्याची पद्धति वर्तमानकाळ व प्रघम भूत- काल. याममाणेच आहे, धातु (विशर)+ विवरण + प्रत्यय. प.प. आ.प. ३च. ग. नृत् + य + आनि - नृत्यानि । युध् + य + ताम्-युध्यताम् । प.ग. इम् (इच्छ)FI+अन्तु-इच्छन्तुविद् (विन्द + इथाम्-विन्देथाम् ६. प. प्री (प्राण) + अय - प्रीणय । मन्थ्+अय+ध्वम्-मन्त्रयध्वम् । वरील रूपावरून ४,६ व १. गणांच्या धातूची दोन्ही प्रदामध्ये आज्ञार्थी में कशी होतात हे दिसून येईल. ४ पान्यः वृक्षस्य छायायाम् उपविशतु-पान्येन वृक्षस्य छायायाम् उपविश्यताम् । त्वम् आलेरयं पश्य - त्वया आलेख्यं दृश्यताम् । यूयं माम् अनुसरत - युप्माभिः अहम् अनुनिये। महाराजः मम वचनं शुणोतु-धूयतां मम वचनं महाराजेन। वरील वाय कर्तरि व कर्मणि-भावे प्रयोगात लिहिलेली आहेत. कर्मणि जन्हेची रूपे करताना मूळ धातु थेग्न (जर तो कर्मणि “य' पूर्वी होणारा फरक वरून ) कर्मणि रूपाचें य हे चिन्ह व आत्मनेपदी प्रत्यय जोडलेले आहेत. जसे-उप+विश् + य+ताम् - उपविश्यताम् । दृग् +य+ताम्-दृश्यताम् । अनु + (य)लि+य+ऐ-अनुत्रिय । आज्ञार्थाच्या कर्मणि तृ. पु. एक्वचनाचा उपयोग विनंतिवाचक अर्थ असनाना केरा जातो. ५ हे वालाः असत्यं मा बदत (बोई नका)। कौरवाः यालेन अभिमन्युना सह मा युध्यन्ताम् (रई देऊ नका)। आज्ञार्धाच्या रूपाबरोबर 'न' या निषेधार्थी अब्दयाच्या ऐवजी 'मा' या अन्ययाचा उपयोग करतात. टीप आसान्या निनिराळ्या उपयोगात स वाक्यरचना पाट १५ पहा. ६ अम्-( १ ग, प.प.) समानि असाव असाम । एपिसम्ता अस्तु साम् सन्नु।

·कृ८ ग प प)
परवाणि करवाव करवाम । कुरु कुरुतम् पुरुत । रातु कुरताम् कुर्वन्तु ।
ज्ञा-(९ ग प प)
नानानि नानाव नानाम । नानीहि नानातम् नानीत। नानातु तानाताम् जानन
ग्रह-(९ ग प प )
गृह्णानि गृहाव गृहाम । गृहाण गृहातम् गृह्णात । गृह्णातु गृह्णाताम् गृहन्तु ।
थु-(५ग पप)
गणवानि शृणवाय गणपाम । शृणु शृणुतम् गुणुत । शृणोतु शृणुताम् शृण्वन्तु ।
प्रश्न
१ पुराल वाक्यात साताठ धातूची आहार्थी येग्य ता र योगा-
१ समें ना मुसम् (अनु+भू)।
२ शतून (वि+१) इति गुरुणा आशादि दत्त ।
३ अपि मिन गृह (आ+ना) इति बाल नम्म् अपृच्छन् ।
४ दूत राजधानी ( गम् ) नृपाय च स देश (नि+विद्-प्र० }
५ (निप) वाण जयद्रये इति अजुन कृष्णन आदिष्ट ।
'पुन (लम् ) गुण सम्पनम् इति वैखानसेन उत्तम् ।
७६ इश्वर ( मुच) माम् एतस्मात् सङ्कटात् ।
८ (यप्) कार पतन्य (भू) च मुभि । सवन ।
९ (गम् ) लया गोदावरातारण ।
१. (नर ) अस्मार सइटानि इ नरस्य कृपया ।
२ पुढाल रूप काय आहेत हे सागून दिल्या पाण्यात योग्य टिमणी याजा -
शायताम् , उपयत्र्यम् , उद्घोप्याम् , आहृयताम् , अनुमरन्तु ।
१ स नृपा द्रौपद्या स्त्रयवरायम् ----
२ गुणा वचन
डाना।
तु दुतस्य आगमने ।
-

·४ भो वपोता समम् एव आलेन सह । नृपस्य आज्ञा सर्वर ३ प्रश्न २ मघाल वाक्याचा प्रयोग बदला- टीप-सानस ---यति समिक्षा-मुबाड, मुदत्ता समम् एल (अव्यय)--एक्दम, पाच देही पाठ २०-विध्यर्थ. १ भूपतयः वसुधा नयेन रक्षेयु. (रक्षण करावें)। अहं किं पठेयम् (शिकावे) अधुना इति त्वं मन्यसे । त्वं नीराख्यं गिरिम् अधियसेः (राहावे) इति यक्षः मेघम् अवदत् । यूयं विजयं लभेष्वम् ( मिळवावा-मिलो) इति अहम् आशंसे। प्रवलेन रिपुणा सार्धं न युध्येत (लह नये ) दुर्यल। वयम् अधुना उड्डयेमहि (उड़न जावें ) इति खगाः अघदन् । वरील पाक्याच्या अर्धापरून असे दिसून येईल की क्रियापदाची रूपे विध्यर्था- मध्ये योपलेली आहेत सामान्यत 'क्रिया कराया अवया करणे योग्य आहे' अशा अर्थी विध्यर्थाचा उपयोग करतान ૨ रक्ष् (१ प.प) लम् (१ आ प) यह रक्षेयम् आया रक्षेव वय रक्षेम अह लभेय आपालभवहि वय लभेमाह रख रखे युवा रक्षेवम् यूय रक्षेन चलभेषा युवालभेयाथाम् यूयोध्वम् स रक्षेत् सी रक्षेताम् ते रोयु | स लभेत दो लभेयाताम् ते लभेरन् परील रूपाचे पृथक्करण केल्यास पुढाल प्रत्यय दिसून येताल प. प. आ. प. ईवहि ईमहि इतम् ईथा इयाथाम् इंश्वम् ईताम् ईशाताम् ईन् ई ·आ. प. विध्यर्थी रूपं सामान्य नियमाप्रमाणे बनविलेली आहेत. भूळधातु (अथवा विकार)+ विकरण + प्रत्यय. चतुर्थ, पछ व दशम गणाच्या धातूची दोन्ही पदामध्ये विध्यर्थी रूप वरील पद्धतीने करता येतील. नसे. प. प. च. ग. नश् - नर + य + ईत् - नश्येत् । जन् - जा+य+ईत - जायेत । प.ग.सिन्-सिम् + अ +ईयम्-सियिम् । विद् - विन्द +अ+ ईय-नि-देय। द.ग. प्री - प्रीण् +अय+ ई -प्राणये । मन्त्र-मन्त्र +अय+ईया -मन्वयेथा । ३ (१) जनाः सुखं विन्देरन् । (२) युष्माकं सङ्कटानि नश्येयुः। (३) अपि नाम शिशुः जीयेत् । (४) सर्वत्र मुभिक्षं भवेत् इति साधुः अवदत् । वरील पहिल्या पाण्यात आशा अपेक्षा, दुसयार-इच्छा, तिसन्यात अपेक्षा, व चवथ्यात भाशीर्वाद-शुभेच्छा विध्यर्थी स्पानी दर्शविलेली आहे. ४ यदि त्यम् मम गृहं आगच्छेः तर्हि अहं त्वां मम पुस्तकालयं दर्शयेयम्। यदि सुग्रीवस्य साहाय्यं वयं लभेमहि तर्हि शोभनं भवेत् इति मारुतिः रामम् अयदत्। वरील वाक्यात एक्मेमावर अवरवून असणारी वाक्ये योजलेली आहेत व त्या वाक्यात भविष्यकाळाचा अर्थ विध्यर्थी रुपानी दर्शविला आहे. ५ नृपः प्रजानां दुःपानि हरेत् । नृपेण प्रजानां दुःसानि विपरन् । भृत्याः भारं वहेयुः । भृत्यः मारः उद्यत । पश्चात्तापः पापानि क्षालयेत् । पश्चात्तापेन पापानि क्षाल्येरन् । सैनिकाः राजधानी परितः तिष्टेयुः। सैनिक: राजधानी परितः यता

·पर्जन्यः काले पतेत् । पर्जन्येन काले पत्येत ।
वरील वाक्य कर्तरि व कर्मणि-साये अशा दोन्ही प्रयोगात लिहिलेली
आहेत व त्याची रचना पूर्वीच्या नियमाना अनुसरूनच झालेला आहे
क्षाल्येरन् - (अल्) क्षाल +4+ ईरन् । हिरन् - (ह) हि+4+ईन् ।
उद्येत - (वह) उह + 2 + ईत । स्थायत - (स्था) स्यो+य+ईत ।
पत्येत - पत् + 2 + ईत।
वरील रूपाच्या पृयावरणावरन हे रश्वात येईल की विध्यर्थी कमणि रूपें इतर.
काळाच्या कर्मणि स्पाप्रमाणेच नयार केलेली आहेत --गूळ धातु (य पूर्वी
होणारा विकार)+ 2 + आ. प विघ्या प्रत्यय
अस् (१ ग पप)
स्याम् स्थाव स्याम । स्या स्यातम् स्यात । स्यात् स्याताम् स्यु।
क(८ ग य प.)
कुर्याम् क्यांव कुर्याम । कुत्या प्रयातम् पुर्यात । पुर्यात् कुर्याताम् कुर्यु ।
शा (९ ग प प)
जानायाम् जानीयाव नानीयाम । जानीया जानीयातम् जानीयात ।
जानीयात् आनायादाम् बानायु ।
ग्रह (१ ग.११)
गृहीयाम् गृहीयाय गृयाम । गृहीमा गृहीयातम् गृढ़ीयात। गूढीयात्
गुहायाताम् रीयु ।
थु (५ ग प प)
शृणुयाम् गृणुयाष शृणुयाम ) या गृणुयाम् शृणुयात । शृणुयात्
यातरम् गणयु।
प्रश
१ पुडील वाक्यात कमाताल धातूची वियर्या र योजा---
१ नरा काल सदाचारेण (नी)।
२ याचरेभ्य पनिका धन (दा)।
३ क पारण (गम् ) इति सहरे पतित नर अचिन्तयन् ।

·१००
४ प्रता मुख ( अनु + भू ) इति नृपस्य इच्छा।
५ मृगतृष्णिकामु नर कदापि जल न (रम्)।
६ यदि व मम उपदेश (U) तहिं तव सङ्कटानि ( नश् )।
७ नर प्राणव्ययेन अपि मिनस्य प्राणान् ( रक्ष-न)
८ ना कार्यन रित्तेन वचनेन वा परत्य अहित न (क)।
९ कातर युद्धे शत्रूणा पुरत न (स्था) अपि तु ( परा+अय् )।
१० एप मम मिय (भू ) इति मे तक ।
२ पुढील में ओळखून दिलेल्या वाक्यात योग्य जागी त्याचा उपयोग श्रा---
जायेत, अवसादेत, पृच्छेयम् , विजयेया , त्यनेत् ।
१नर प्रामार्थे कुल इति सुभापितम् ।
२ क्लह पुनेषु न इति जनकेन धनविभागा कृता ।
३ आलस्येन नर अत उद्योग क्तव्य ।
इति मार्गात् भ्रष्ट वाल अचिन्तयन् ।
५व पराआया
इति जनक अवदत् ।
३ अनुरुध्येयु , गृहयेम, समृध्येत्, वधैरन्, कल्पेत या विध्यर्थी रूपाचा
सस्कृत नाक्यात उपयोग करा
रीप-मृगाष्णिा- गनळ पाणब्यय प्राण सची धारणे
,
४ क मार्ग
पाठ २१-व्यंजनान्त नामें व विशेषणे.
१०, द, च, ज् ही अन्त्य ध्यंजने असणारे शब्दः-
युवरस्य सम्पद ( मपनि) अवर्णनीया । सम्पदः (रापत्तीच्या)
लामेन नरं सय गुणा. आश्रयन्ते। लोगोत्तराणा चित्तं सम्ममु
(मरमराटीच्या पेय) उत्पलम् इव कोमलं भवति । सम्पतिः
(मपत्तीने ) सत्पुरुषाः उद्धताः न भवन्ति । यतयः ऐहिया सम्पद

·प्र. " " (सपत्तीला) तृणाय मन्यन्ते । सजना, परस्य सम्पन्द्रयः (सपत्ती- साय ) न स्पृहयन्ति। वरील वाक्यार सम्पद या दकारान्त स्त्रीलिंगी नामाची निरनिराळ्या विभक्तीची र योनी आहेत तकारान्त व दकारान्त पुलिंगी वस्त्रालिंगी नाम एकाच ताहने चालनात्त सम्पद् (स्त्री) सम्पद् सम्पदौ सम्पर सम्पद सम्पद्याम् सम्पय पं. सम्पदम् सम्पद द्वि. सम्पदो राम्पदाम् प. सम्पदा सम्पयाम् सम्पद्धि तृ. सम्पदि सम्पत्सु स. सम्पदे सम्पद्भय च. सम्पद् है सम्पदी है सम्पद सं. व्यजनान्त नामाची व घी. रूपे करताना पुढील प्रत्यय सामान्यत जोडले जातात. अस् प्र भ्याम् भ्यस च. इ ओस् सु स. अस् द्वि अस् पं. औ अस् सं. आ भ्याम् भिस् तृ. और भाम् प. घराल प्रत्ययाचे तीन विभाग पडतात- (१) प्रथमा द्विव , २ 4, द्विताया ए व, द्विव. आणि सम्बोधन द्विव , व. व (२) द्वितीया व व व इतर विभक्त्याचे स्वरारभी प्रत्यय (३)यानारभी प्रत्यय टीप-व्यग्नान्त शब्दाला प्रथमा-एखवचनाचा प्रत्यय रावला म्हणजे पहिले स्वजन शिया ठेऊन बारीच्याचा लोप करतात ४२ नियमा-कोणत्यादि पदाच्या शेवटी अनुनारिकाशिवाय इतर वर्ग- व्यजन झाले तर त्याबद्दल त्याच वर्गाचे प्रथम किंवा तृताय अक्षर होते सम्पद' प्रमाणे चालणार्य तकारान्त व दकारान्त नाम पु०-भूभृत्-ता, पषत, मरुत्-देवाचे नाव, पारा, सुहद्-मित्र स्त्री-~-आप-विपद्-विपति, सम्ट, दृशद्-दगड, प्रतिपद-- परवज्याचा पहिला दिवा, मृद-माती, विद्युत्-चीर, शरद-शरद तु, सम्पद- सम्पत्ति, सरित्नदा अम् " 3 " " .

·१०२ २ नपुसकलिंगी तकारान्त नाम जगत्-नग प्रद्वि स–जगत् गता गन्ति इतर विभक्ताची रूप 'सम्पद् प्रमाणे हातात तारात नपुसकलिंगा नाम-वियत् आकाश नपुसक लेंगा व्यजना त नामाच प्रथमा द्विताया व सम्बोधनाचे प्रयय- बहुवचनाच इ या प्रययापूर्वी मूळ शब्दातील अन्य व्यजनापूर्ती अनुनासिक यत ३तकारान्त विशपणे हरित्-हिरला पुण्यकृत्-पुण्य करणारा देहभृत्-दह धारण परणारा व इतर वृत्, भृत् अरा अन्त्य भाग असणारी हा विशपणे पुलिंगामध्य व स्त्रालिंगामध्ये सम्पद प्रमाण चारतात व नपु समलिंगामध्य जगत् प्रमाण चालतात ४ चकारान्त व जमारान्त नाम व विशेषणे लौकिकाना साधना घाफ ( वाणा ) अर्यम् अनुसरति । आद्यानाम् मीणा धाचम् (शब्दाना ) अर्थ अनुवर्तते । चित्ते पाचि (वार ग्यात क्रियाया च साधूनाम् एकरूपता। क्यय वाचाम् (गन्दारे) अधिपतय सन्ति । अनृताभ्य वाग्भ्य ( वो ठण्यापासून ) सङ्कानि उद्यन्ति । साधय याचा (मन्दानी) न कमपि पीडयन्ति । वराल याक्यात 'याच' शब्दाची निरनिराळ्या विभक्ताची र योजरती आहेत चाच (घा) वाची वाग्भ्याम् वाग्भ्य वाचम् वाचो नाचाम् प वाचा वाग्भ्याम् वाग्भि तृ वाचे घाट वाचे वाची नियम –च् किंवा त्याचा प्रययाध्या कोर व्यंजनापूर्वी व होतो व गूढ व्यजनापूर्वी ग होतो वाक वाच वाच प स बाग्न्य च वार बार स ·१०३ याच सारखा चारणारी नामें-वा-~यी वाणी, चन्द, पणिज्- व्यापारी, हुतभुज- अग्नि, भिषञ्- वैद्य विशेषणे --मुखमाज-मुखा, आत्ममाज-वेहमाज- --आत्मा किंवा देह धारण करणारा, दु.खभाजदुखी ही विशेषणे पुलिंगामध्ये व घीलिंगमध्ये 'वाच ' प्रमाणे चाल्याची व नपुसकलिंगामध्ये तृतीया ते सहमीपर्यंत पुलिगाप्रमाणे चालवावी प्रद्वि म--सुराभार सुसभाता सुसभापि ५ वत्-मत् प्रत्ययान्त चिशेपण:- धनवतां नराणा पुनात् अपि भयं विद्यते । विद्यावद्भिः पुरुपे. प्रातुम् স্বয়ং यस्तु नास्ति । गुणवत्सु सुतेपु कुटुम्भार निक्षिप्य नरा. धनम् आश्रयन्ति । श्रीमद्भयः नरेभ्यः श्रीमतीभ्य, नारीभ्य. च धीमन्तः धनं लभन्त । चिनयपत्यः भार्य. भर्तुः प्रतीपं न गच्छन्ति । वसन्ते पुष्पवता वृक्षाणा पुष्पवतीला लताना च बाहुल्येन वनानि पुष्पवन्ति रश्यन्ते । वरील वाक्यात 'चत, आणि मत् ' हे स्वत्वदना प्रत्यय लावून झालेली विशेपणे योतरेली आहेत. गुणवत् (५) एणवान् गुणवन्ती गुणवन्त प्र. गुणवत गुणवदशम् गुणवन्द्ध पं. সিবাদু। गुणवत द्वि. गुणवतो गुणवताम् प. पुणवता गुणवद्याम् गुणवद्धि तृ. गुणवति गुणवत्यु पुणवते गुणवद्य च. हे गुणपन् हे गुणवन्ता है गुणवन्त सं. गुणवत् (न.) गतप्रमाणे प्रद्विस प्रद्वि स-गुणवत् गुणवती गुणन्ति, इतर विमति पुलिंगाप्रमाणे. गुणवत् (स्त्री)-दीप ई वाहन नदीप्रमाणे, गवती गुणवस्या गुणवत्य प्र. गुणवत्या गुणवताभ्याम् गुणवतीय पं. पुणवतीम् गुणवती गुणवत्यो गुणवतीनाम् प. पुणवत्या गुणवतीभ्याम् गुणवतीभि . गुणवरयाम् गुणयनीपु स. प्रणवत्य गुणवतीभ्य च. गुणपति गुणवत्यो गुणवाय सं. " " स. " " " " ·१०४ गुणवत् सारसी काही विशेषणे -कान्तिमा, गुणवत्, धनवत् , धीमत्, परवत्', बुद्धिमत् , बलवन् , भगवत् , विद्यावत् , श्रीमत् या शब्दाचा अर्थ ज्या नामाला 'वत् व मत् ' हे प्रत्यय लावले असतील त्याने युवा असा होतो. बसें कान्तिमत्-कान्तियुक्त, धनवन्धनयुक्त, ६ 'भवत्' हे सर्वनाम बहुमानार्थी 'आपण' या अर्थी व "कियत्' हे विशे- पण 'किती' या अर्थी-हे शब्द वरील 'गुणवत्' या विशेषणाप्रमाणे चालवावे. 'भवत् ' हे सर्वनाम अर्थाने जरी द्वितीय-पुरपयाचर असले तरी त्याचा उपयोग राचीयपुरुषी क्रियापदावरोवर करतात. जसे--भयान व उपविशति । हे 'भवत् ' सर्वनाम 'अत्र व तन' याना जोडून योजलें असता आदर- दर्शक भाव दर्शविला जातो अनभवान्' हे समोर हजर असलेल्या मनुप्याबद्दल बोलताना वापरतात आणि 'तनभवान् ' है हजर नसलेल्या मनुष्याबद्दल बोलताना वापरतात. ७ महान् महत्तु एव पराक्रम क्रोति । मोठा मनुष्य मोठ्या माणसाच्या ठिकाणीच पराक्रम गाजवतो. महतां चरित्रम् आहादकं भवति । मोठ्या मनुष्याचे चरिन आनन्दकारक असते. महतां नराणां महत्या बुद्धया महान्ति कार्याणि सिध्यन्ति । मोठ्या लोकाच्या मोठ्या बुद्धीने मोटी काय यशस्वी होतात. परीङ वाक्यात 'महत्' या विशेषणाची रूपें योजलेली आहेत. पुलिंगामध्ये प्र., नि. व सं. रोरीन इतर में “सम्पद्' प्रमाणे होतात त्रीलिंगामध्ये दीर्घ 'ई' जोइन 'नदी' प्रमाणे व नपुराकलिंगी प्र, हि. व स. शिवाय पुंलिंगाप्रमाणे होतात. पुंग- महान् महान्ती महान्त । द्वि. महान्तम् महान्ती महत स. महन् इतर “सम्पद्' प्रमाणे. स्त्री०-महत् + ई - महती-नदीप्रमाणे, न:-प्र. द्वि. सं.-महन् महती महान्ति । इतर पुस्गिाप्रमाणे, 'यहत्' (आकाराने मोटा ) हे विशेषण ‘गुणवन् ' प्रमाणे चालवा. मान पु. प्रथमे, एक्यचन 'वृहन् । असे होते. " " ·नवीन शब्द (ब) आहुति. (स्त्री.), विरोध , इन्द्रियम् . (आ) अनृत्तम्-खोटे बोलणे ऐहिक (वि. स्त्री.-ऐहिका)-~या अविषय:--अयोग्य विपर जगातील असंयमः---तावा नसणे, देशान्तरम्-- दुसरा देश स्वैरता लौकिक-(वि श्री.-लौकिरी-~ आय (दि )-पहिला या लोकातील, सामान्य उत्पलम-कमळ लोकोत्तर (वि.) सर्व लोकात श्रेष्ठ उद्धत (वि }--उद्धट, वि + लस् (१ ५ ५.)-प्रकाशणे कुवेरः सपत्तीच्या देवाचे संसर्गः-संगति गर्विच नाव प्रश्न १ पुढील वाक्यात सांतील शब्दाची योग्य रूपं योजा १ पानरा राक्षसान् (दृशद् ) अताडयन् । २ (आप) मित्रत्व परीक्ष्यते । ३ (मृद्) चय प्रतिविम्ब म हाति। ४ { भूभृत् ) न विचरन्ति (मस्त ) बेगेन । ५ ईश्वरस्य वर्णन (वाच् ) अगस्यम् । ६ (वियन ) विलसति तडित् । दुर्वलेन ( बलवत् ) विरोध न वर्तव्यः । ८ (हुत्भु ) आहुतय देवार प्रति नायन्ते । ९ (भिप ) ओपयानि सन्ति। १० (महन् ) संसर्ग (महन् ) फ्राय कल्पते । २ शुढील में मोटरडून दित्तेच्या वाश्यात योग्य जागी यौना --- आपदाम, हरन्ति, दुखभानाम् , आयुष्मत , धीमता, वणिज , भवद्भय, भगवता, प्रतिपद, बुद्धिगत्यु। ७ , ·वसन्ते । ६ ७ १ न कश्चित् अविषय । २ देशान्तर गच्छति। ३ धित मार्ग इन्द्रियाणाम् असयम : ४ वृक्षाणा पर्णानि ५सय जना पुत्रान् वान्छन्ति। वर यच्छति मुनि । आरभ्य चन्द्रस्य विम्ब वर्धते । वाल्मीरिना सीता राक्षता। ९ एतस्मिन् जगति वाहुल्य वर्तते। १० प्राणिपु नरा श्रेष्ठा । ३ सन्धि करा --Zक्षात् अपतत् चदरीफलम् । आपद् मित्र परीक्षते। सुखभार नर अयच्छत् धनम् । ४ सन्धि सोडवून लिहा -~-उद्यानाहिर्वापी वतते । स्वर्गाददातरनारद । अस्मान्मामपश्यनिक । ८ - पाठ २२-नकारान्त नामें व विशेपणे. १ पृथिव्यां यहयः राजानः {राने) सन्ति । राजानमन्तरेण ( राजा- वाचून ) प्रजानां रक्षणम् अशक्यम् । राजभिः (राजासहन ) शत्रध. जीयन्ते । अतःराशि-राजनि (राजाच्या ठिकाणी ) तासाम् आदरः। राशा (राताच्या) सभाः पण्डिताः अलष्यन्ति । राज्ञः ( राना पासून ) प्रसादम् अपेक्षन्ते परयः । राजे (रानारा) आशीर्वाद प्रयच्छन्ति ते। वरील वारयात 'राजन् 'यापु नकाराना नामाची योजलेली आहेत नकारान्त तारिंगी नामहि पुरिगाप्रमाणेच चारवान.

·१०७ " " राजन् (पु.) रातानी राजान रानभ्याम् राजभ्य पं. राजानम् राज* द्वि. राज्ञ राज्ञो राशाम् रक्षा राजभ्याम् राजनि तु. राज्ञिराजनि राजमु स. राक्षे राजभ्य च. हे राजन् हे राजानी हैराणान सं. * रानन् यातील उपान्त्य ''चा थरारभी प्रत्ययापूर्वी होर झाग आहे राजन्+अस्-रान् न+अस्-रान् न+अम् - रा+थम् - राम राजन् प्रमाणे पुढील नामें चालवावी. प्रावन्-पु. दगड, प्रेमन--पु. प्रेम, महिमन--पु. मोठेपणा, मूर्धन्- पु. डो, लघिमन्-. लहानपणा, सीमन-सी. मर्यादा, २ आत्मन--(पु.) यात्मा, अन्तरात्मन्-पु अन्तरात्मा, अश्म-पुं. दगड, विश्वकर्मन्-'. देवाचा कारागीर, ब्रह्मन्---पु. ब्रह्मदेव, ब्राह्मण, हे शब्दहि 'राजन् ' प्रमाणे चालवावे, मात्र द्वितीया बहुवचनापासून स्वरारमी प्रत्ययापूर्वी उपान्य 'अ' चा लोप करू नये, कारण या नामामध्ये उपान्त्य 'अ' पूर्वी 'म् अथवा २' में युवा असे मयुफ व्यंजन आहे. आत्मन् (पु.) आत्मा आत्मानी आत्मान. म. मारमन यात्मभ्याम् आत्मभ्य पं. आत्मानम् यात्मन• द्वि. यात्मनो यात्मनाम् प. आत्मना आत्मभ्याम् आत्ममि तृ. आत्मनि आत्ममु आत्मने आरमभ्य च. हे भारमन् हे आत्मानी हे मात्मान सं. ३ दशरथस्य पुराणां नामानि रामा लक्ष्मणः भरतः रामः च । भायर्यायाः नाम कौसल्या। रामस्य पुनयोः नामनी कुशः लयः। मोक्षस्य प्रीणि घरमानि सन्ति शान कर्म भक्तिःच। एतेषां दे यमनी दुकरे। एकं चर्म मुकरम् । वरील वाक्यात नाम व वर्मन् या नकारान्त नपुंसकलिंगी नामाची प्रथमैचों सूयोरलेली आहेत. . " " ·१०८ " -- नामन् (उपान्त्य य पूर्वी एकेरी व्यंजन असलेला.) नामन्-(न.) नाम नामनी-नाम्नी नामानि प्र. द्वि. हे नामन्-नाम, सं. इतर विभक्ताचा रूपें 'राजन्' प्रमाणे. नामन् सारर चालणारे शब्द -प्रेमन्-(म.) प्रेम, हेमन्-(न. ) सोने. ४ वर्मन् ( उपान्त्य अ पूर्वी म् किंवा व् युक्त असें संयुक्त व्यजन बसलेरी ) वर्म वर्मनी वानि प्र. द्वि. हे वर्मन् वर्म है , है, सं. इतर आत्मन् प्रमाणे, वर्मन् सारखी न. नामें कर्मन्-रस कृत्य, चर्मन-चामडे, जन्मन्----जन्म, भस्मन- राख, मर्मन्–शरीराचा नाजुक भाग, वर्मन्--चिलखत, सद्मन्-घर. ५ 'इन्-विन्' प्रत्ययान्त नामें-विशेपणेः- भाविनम् अनर्थ ज्ञातुम् असमर्थः एव मनुष्यः1 भाविन्याः कोतः कृते शूराः मृत्युम् अपि न गणयन्ति । दुश्चितानि भावनि सङ्कटानि सूचयन्ति । वरील वाक्यात 'भाविन्' (पुढे घडणारा) हे विशेषण तीन्ही लिंगात योभलेलें आहे. भाचिन् (पु.) भावी भाविनी भाविन प्र. भाविन माविम्याम् भादिभ्य पं. भाविनम् द्वि. भाचिनो भाविनाम् प. गाविना भाविभ्याम् भाविमि तृ. भाविनि गाविने भाविभ्य च. हे भाविन् भाविनी हे माविन सं. भाचिन् (न) तृतीया ते सप्तमीपर्यंत पुलिंगाप्रमाणे. भावि भाविनी भावीनि.द्वि., भाविन-वि भाविनी भावीनि स भाचिन् (स्त्री.)-भाविन्+ई-भाषिनी-नदीप्रमाणे, 'इन् ' अवयवान्त पुढील शब्द बहुधा पुंलिंगामध्ये चारवतात. अनुजीविन्–नोकर, कञ्चकिन्–अन्त पुरातील सेवा, पक्षिन्-पक्षी, " भाविपु स. " ·१०१ प्राणिन्-प्राणा, शशिन्-चन्द, शिखरिन्-पर्वत शूलिन्दाकर स्वामिन-धना परतु त्यास ई जोड्न धादिंगामध्येहि चालवता येतील 'इन्-चिन्' प्रत्ययान्य काहा विशेषणे -अपराधिन्-अपराध करणारा फुशलिन्कुशल असणारा क्षयिन्--कमी होणारा धनिन्-श्रामान्, बलिन्-वलवान्, मेधाविन्-बुद्धिमान ही विशेपणे भाविन् प्रमाणे दीन्ही लिंगाव चालवत्ता वाल ६ पञ्चन् ते नवदशन् (सरयाविशेषणे) ही सायाविशेषणे बहुवचनातच चारविली पाहिजेत हे अधोवस्त प्यानात येईल पञ्च वृक्षाः । पञ्च लताः । पञ्च पुष्पाणि । ही सरयाविशपणे तीन्ही लिंगामध्ये एकाच तहेने चालतात पश्चन् अष्टन प्र.द्वि.सं. पञ्च पर-ट अष्ट--अवै पनि पति अभि-अशामि च.पं. पचभ्य अष्टभ्य-अयभ्य पधानाम् पष्णाम् अयानाम् अरसु-अटामु नवन् , दशन् , एकादगन्, द्वादशन् , नयोदान् , चतुपयन , पथदशन् , पोग्छन् , सप्तदशन् , अष्टादशन व नवदशन् 'परन् ' प्रमाणे चालवावी नगीन गद (अ) उत्सव, रचना (आ) अङ्क --डाग दुश्चिह्नम्-वाईट चिह अनर्थ प्रसाद-पा अव+लम् (१ पविभूति (घी)-ऐपय अवर सून असण हनुमत्-(प) मारति प. सप्तन, ·प्रश्न १ साताल शब्दाची योग्य रूप योगा- १ साघव (प्रेमन्) जगत् जयन्ति । २ (ब्रह्मन् ) चत्वारि मुग्यानि । ३ हनुमान् (ग्रावन ) राक्षसान् प्राहरत् । ४ (रापन् ) काति कवय गायन्ति । ५ नरस्य ( महिमन् ) ( लघिमन् ) वा गुणान् एव अवलम्वते । ६ मनि मुप्रतिष्ठित (अश्मन् ) अपि देवत्व गच्छति । (शशिन् ) किरणेषु अङ्क निमन्तति । ८ (मेधाविन् ) छाने गुरु स्निह्यति । ९ (पक्षिन् ) बलम् आकाश । १० (अपराधिन् ) दण्डयति नृप । २ पुढील रूपे ओळखून दिरेल्या वाक्यात योगा-गोगिनाम् , धर्म, महात्मनाम् , विश्वकर्मण , माविन , वर्मनाम् , सामान , स्वामिन , अनुनीविन , U , , चर्मणा। १ जानीन् नर न जानाति। २मोक्षस्य नयाणाम् भक्तिमार्ग अतीव मुसर । ३ कलियुगे शरीरिणा जन्मन उत्सव क्रियते । ५ भटे रचनाया चातुर्य दृश्यते। ६ रजक रासभ ध्यानस्य आच्छादयन् । प्रभुम् अनुमरन्ति । ८ महता विभूनाना न सन्ति । १ मृत्येभ्य पारितोषिकाणि यच्छन्ति । १० श्रीकृष्ण श्रेष्ठ आर्मत् । ३ प्रश्न १२२ यामधील पाच पाच वाक्ये सन्धि कान लिहा. ७ ·पाठ २३-सकारान्त नामें-विशेषणे. १ चन्द्रमसः (चन्दाच्या) प्रमाशेन धवलं भवति भूतलम् । चन्द्रमसा (चन्द्रानें ) शोभते आराश. या तडागः पद्मन । चन्द्रमसि (चन्द्राच्या ठिकाणा) चैरं राहोः । चन्दमाः (चन्द) गुणप्रर्यात् तिष्ठति शङ्करस्य मोलो । पूर्णिमाया चन्द्रमसं ( चन्दाला) प्रमुदिता. भवन्ति जना । हे चन्द्रमः (चन्द्रा ) महत् ते माग्यम्। वराल वापयात 'चन्द्रमस्' या I सारान्त नामाची रप योपलेली थाहेत त्याची सर्व स्पें पुडारप्रमाणे होतात. " " 2 " चन्दमा चन्द्रमसौ चन्द्रमस प्र. चन्द्रमस चन्द्रमाभ्याम् चन्द्रमाम्य पं. चन्द्रमसम् द्वि. चन्द्रमसो चन्द्रमसाम य. चन्द्रममा चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रमोमि तृ. चन्द्रमसि चन्द्रमामु स. चन्द्रमसे चन्द्रभीभ्य च.हे चन्द्रम हे चन्द्रमसी हे चन्द्रमस सं. चन्द्रमस्' प्रमाणे चालणारे शब्द -नाम. जातवेदस् (3)-अग्नि दुर्वासस् (पु)-अपीचे नाव, घेधस् (पु) ब्रह्मदेव विशेषणे --दिवौकस्-वर्गात राहाणारा, प्रवयस्--चयोवृद्ध, म्हातारा महौजस्---परामी, बनोस् 1-वनात राहाणाग. ही विशेषणे पुलिंगामध्ये व श्रीलिंगामभ्य 'चन्दमम्' प्रमाणे चारतार नपुसकलिंगामध्ये 'मनस्' प्रमाणे याल्वाषा मनस्-मन नपुमलिंगी मना मनसी मनासि प्रदि स इतर विमति 'चन्दगम् ' प्रमाणे मनस प्रमाणे चालणारी नपुसकरिंगा नाम- (अ) तपस्, तेरम्, मनम् , यशम् , ययम् ·११२ " " 1 " हविर्य च. " प्र " " (भा) छन्दस् वेद, तमस्-कागेख, नमस्-आकाश, पयस्- पाणा, रक्षस्-राक्षस रजस्-धूळ, वक्षस्-छाती, बचस्- वोरणे वासस्वर शिरस्-डोके, सरस्-त. हविस्-हविभाग, आहुति (न) हवि हविधी हवापि प्र. हविष हविभ्याम् हविर्य पं द्वि. हविप हविषो हविपाम् हविषा हविया॑म् हविर्भि तू. हविधि हवि पु स हविषे हविपा हवींपि स चक्षुस्-न डोळा, धनुस्-न धनुप्य हे विम् प्रमाणे चाल्यावे अर्चिस्-स्त्री ज्वाळा हा शब्द व्यजनान्त नामाचे प्रत्यय जाहन चालवावर अचिस् (स्त्री) अधि अर्चिपी अर्चिप अर्चिप अर्चिाम् अचियं पं अचिपम् द्वि. अषिो अचिपाम् प अर्चिपा अर्चिाम् अचिमि कृ. अर्चिपि अर्चिप्पु स अचिषे अयि च. अर्चि अचिपी अर्चिप सं ३ भक्तिमार्गः झानमार्गात् श्रेयान् (ज्यास्त चागला)। लक्ष्मण. ज्यायासं भ्रातरं वने अन्वसरत् ( वडील भावारा )। मनोरथस्य सिद्धये नराः भूयस प्रयत्लान् (पुष्कळ यत्न) कुर्वनिा। वरील वाक्यात श्रेयस्, ज्यायस्, भूयस् ही नुलनात्मर विशेषणे यो परेली आहेत दोन वस्तूचा अथवा मनुष्याची तुलना करताना ज्याच्याहून ज्यास्त त्या शब्दाची पचमा विभक्ति योजतात. अशा प्रकारच्या शब्दाची रू 'श्रेयम्'च्या रूपाप्रमाणे होतात श्रेयस् (पु) श्रेयान् श्रेयास श्रेयस योभ्याम् श्रेयोभ्य ए प्रेयासम् श्रेयस दि. श्रेयसो धेयमाम् व प्रेयसा अयोभ्याम् श्रेयाभि ४. ग्रेयसि श्रेयसे योभ्य च. श्रेयन् यागी श्रेयारा " प्रेयास प्र. " " धेयरम स " U

·"
श्रेयम् नपुंसकलिंगामध्ये मनस्त्रमाणे चालवावा.
हीलिंगामध्ये दीर्व ई जोडून नदीप्रमाणे चालवावा.
स प्रकारने काही शब्द.-
कनीयस्-वयाने लहान; ज्यायस्-वयाने किंवा महत्त्वाने ज्यास्त; प्रेयस्-
ज्यास्त प्रिय; भूएस-ज्यास्त ( संख्येने किंवा परिमाणानें), नेयस्-ज्यास्त
चागरा.
नवीन शब्द
अपाऊह (१ प. प. अपोहति)- मौलिः ( स्त्री.)-डोके
नाश करणे वाल्मीकिः (पु.)-पीचे नाव
मानन्द्र. (आनन्दय)-आनन्दित | शप् (१ प. प.)-शाप देणे
करणे
जनस्थानम्-दण्डारण्याचा एक भाग | संहतिः (स्त्री.)-एको
निपूदित (धा. वि)-माररा मेलेला सहस्रम्-हजार
पादाघात:-पायाचा तडाखा स्तम्मा-खाब, लोट
१ सातील शब्दाच्या योग्य रूपानी पुडील वायें पुरी करा-
१ (चन्द्रमस् ) शोमते निशा निशया च शोभते ( चन्द्रमम्)।
२ इन्द्र (दिवोरस) अधिपति ।
३ (अवयस् ) नरस्य अनानि दुर्भलानि भवन्ति ।
४ ईश्वरस्य रूप ( मनस् ) अरविनायितुम् अशस्यम् ।
५ सीता ( रस ) मयेन ब्यानुरा अभवन् ।
६ (दुर्वास ) शान्तम् मापा ।
(वेधस् । वाल्मीरये वरम् अदछन् ।
८ (सरम् ) सूर्योदय क्मरामि विक्सन्ति ।
६ (च) (तेनम् ) जनान् आनन्दमत् वार ।
१० (जाववेदर ) (अबिस् ! ( हविस् ) नयन्ति ।

·- १ - मता। २ पुढाल वाक्ये शेवटी दिलेन्या शब्दातार योग्य शब्दानी पुरा करा सहस्राणि रामेण निपूदितानि । २ भ्रातर रावण विभापण उपादिशत् । ३ सायङ्काले भन्न तेत वर्धत । हुङ्कारेण एव विघ्नान् अपोहत् । वेदविद अवसन् सनस्थाने । ६ एतस्मिन् गति सहति एव नाना ७ श्रीकृष्णेन अर्मण बुद्धि ८ पय दष्टार न तु वार । कमलानि जायन्ते। १० सैनिकाना पादायात स्तम्भा उद्गच्छन्ति । (छन्दसाम् रनस , थेयसा ज्यायसा रक्षसाम्, धनुप , ज्यायासम् , भूयास अर्चिपाम्, सरसि) ३ सधि करा-शिष्यान् तापस अध्यापयति । वृक्षा पाथान् छायया तोपयन्ति । भक्त पूननात् लभते पुण्यम् । हस्तात् शस्त्र पतितम् । अप या जनक चार । अज्ञानात् टामा युर्वन्ति जना । गृहात् हरि निर्गत । ४ सय सोवा-रणागणाच्छन पलायित । परस्परमवदलना । सम्भा पणादेनुकायत । अवि यशल्यैव व्याधो मृगम् । . पाठ २४-वर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेपणे. १ (१) मार्गेण गच्छति (चाणाया) मित्राणि दृष्ट्वा अ६ तानि युशलम् अपृच्छम्। (२) गृह प्रविशन्त (शिरमान्य) चोर गृहीत्या राजपुरुष त कारागृहे न्यक्षिपत्।

·(३) वोरेश्य. पुत्रेभ्यः स्पृहयन्त्यः (इच्छिणा-या) ललना. पुरा
अक्सन भारतवर्षे ।
(४) युद्धे विजयम् अलममातं ( न मिळवणान्य) सेनापति नृपः
निरमसयत।
(५) आकाशे प्रकाशमानाना (प्रकाशणाऱ्या) तारकाणा सौन्दर्यम्
आहादयति द्रष्न् ।
(६) श्ययूं श्वशुरं च चन्दमानया (नमस्कार करणाऱ्या) स्नुषया
आशीर्यादा: लब्धाः।
(७) शत्रुणा दह्यमानात् नगरात् (जाळल्या जाणाऱ्या) पौरा.
पलायिताः आरमानं रक्षितुम् ।
(८) मुनिभि. श्रूयमाणः (ऐकला जाणारा) शुफस्य वृत्तान्तः
जाबालिना कथितः।
वरील सब वाक्यात पर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेषणाचा उपयोग
केलेला आहे, हे वावयाच्या अर्थावस्न मानात येईल
१,२,३ मध्ये परस्मैपदी धातूची रूपे, ४, ५, ६ मध्ये आत्मनेपदी धातूची
रू आणि ७ व मध्ये नमणि वर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेषणे उपयो
गात आणलेला आहेत, त्याची रूपे हिंग, विभकि, व वचन यामध्ये ज्या नामाशी
त्याचा सबध आहे त्याच्या लिंग, विभक्ति व नवन याप्रमाणे झाली आहेत असे
गच्छन्ति हेन वियव कारण मित्राणि हेन द्विप आहे
स्पृहयन्त्य. हे श्री प्र २३ कारण ललना. हेत्री आहे
धन्दमालया स्त्री ह ए द , कारण स्तुपया नीत ए च आहे
वर्तमानकार वाचक धातुसाधित विशेषणे कशी तयार करतात व ती कशा
पाटवतात हे माता पाहू-
परस्मैपदी-म्-~छन् (गच्छन्ति-अन्ति+अत्)
नार--नश्यत् (नस्यन्ति- अन्ति+अत्)
इ-इन् (इन्ति-अन्ति+अन्)
मा--प्राणयन (पीपयन्ति-अन्ति+अत्)
अम-सन्
(सन्ति - अन्ति+अन्)

·गच्छताम् प " " श्रु - गृण्वत् (शृण्वन्ति --अन्तियत् ) -युवर (युवन्ति - अन्ति+अत्) ग्रह- गृहत् (गृहन्ति - अन्ति+अत्) ज्ञा - जानन् (जानन्ति -अन्ति+अत्) वरील पृथकरणावरून असे दिसून येइल की धातूचें वर्तमानकाळी त पुन वरना रूप घेऊन त्यातून 'अन्ति' झ प्रत्यय वाढावा आणि 'अत्' घ प्रत्यय जोडावा, म्हणजे परस्मैपदा वर्त का था विशेषणे तयार होतात २ गच्छत् (पु) गच्छन् गच्छती गच्छन्त प्र. गच्छत गच्छद्याम् गच्छद्भय गच्छन्तम् गच्छत द्वि गच्छतो गच्छता गच्छद्याम् गच्छद्धि तृ गच्छति गच्छते गच्छद्य च. गच्छन् गच्छन्ती गच्चन्त स वरील रूमें 'वत्' प्रययान्त विशेषणाच्या रूपाप्रमाणे शारी आहेत मात्र प्रथमा एक्वचनात उपान्त्य स्वर 'अ'च राहातो प्रथम गण, चतुर्थ गण, पठ गण, व दशम गण याच्या धातूची परस्मैपदी वर्तमानकालवाचक धा विशेषणे, आणि सत्, शश्वत् , कुर्वत् , ज्ञानत् , गृहत् , याची रूपें पुलिंगामध्ये गच्छत्च्या रूपाप्रमाणे करावी. ३ गच्छत्-नपुसकलिंगी प्रग गच्छन् गच्छता गच्छन्ति प्रद्वि स इतर पुलिंगाप्रमाणे नयत् नस्यन्ती नश्यन्ति दग प्राणयत् प्राणयन्ती प्राणयन्ति " " " परतु " " " " " पछग इच्छत् इच्छनीन्ता इच्छन्त सन् सता सन्त पंग शुण्यत् शुण्यता शृण्वन्त सानत् जानता न ग गृहनी अ ग कुर्वन् कुर्वती युर्वन्ति " .

·- वरील स्पावरून असे दिसून येईल की श च व द गणाच्या धातूच्या वर्त. पाविशेषणची हमें नपुंसकलिंगामध्ये 'जगत् ' प्रमाणे होतात मान प्रद्विस द्विपदनात '' पूर्वी अनुनासिक येते पष्ठ गणाच्या वर्त० या विशेषणाच्या न' प्रद्विस द्विवचनाव '' पूर्वी अनुनासिक विकल्पाने येते व इतर पाच धातूची 'जगत् ' प्रमाणे होतात म्हणने अनुनासिक मुठीच येत नाही. स्त्रीलिंगी रूपे स्त्रीलिंगामध्ये वर्तमान का० धातु विशेषणे नयु. प्रथमा द्विवचनी रूप मूळ शब्द समजून 'नदा' प्रमाणे चालवावा. आत्मनेपदी वर्त० धारा विशेषणे प्रगमुद् मोदमान (मोदन्ते - अन्ते + मान) च ग युध युध्यमान (युध्यन्ते - अन्ते + मान) पग.मृ प्रियमाण (प्रियन्ते - अन्ते + मान) मृगयमाण (मृगयन्ते टीप- जरूर मान यातीलन चाम्बरावा वराल रूपं आत्मनेपदी १-४-६-१० या गणाच्या पानूची वर्त० धा०वि० आहेत ती मूळ घातूची वर्त तृपु. ३० वचनी रूम घेऊन त्यातून अन्ते हा प्रत्यय वाहन व मान हा जोडून तयार करण्यात भारी आहेत याची पुलिंगी रूपे 'देव' प्रमाणे, नपुसकलिंगी वन' प्रमाणे आणि स्त्रीलिंगा 'आ' जोडून 'माला' प्रमाणे केरी जातात कर्मणि वर्त० घा० विशेषणे गम्यते -गम्यमान दा -दायते दायमान जायते-जायमान - इयते हयनान है --हियन -हियमाण चुरे चायते -चौरमाण इयते -इज्यमान -ताच्यते-ताध्यमान वरील ही तयार करताना धातूच मंणि वर्त० पाळी त• पुरुषी एकपत्नी स्प घेऊन त्यातून 'ते' हा प्रत्यय कादन त्या ऐवरी 'मान' हा प्रत्यय अन्ते + मान) ·" जोडलेला आहे हा विशेषणे पुलिंगामध्ये 'देव' प्रमाणे, नपुसमलिंगामध्ये 'वन' प्रमाणे आणि स्वालिंगामध्ये 'आ' जोड़न 'माला' प्रमाणे चालवायी टीप-चतुर्थ गणाच्या आरमनेकी धातूचा चरि च कर्मणि वर्त० धातु विशेषणे सारखीच अरानाल-- युध-युध्यमान (वर्तरि व वणि) मन्-मन्यमान ( या धन्याच्या आरभी दिलेल्या वाक्यावरून हे रश्यात येईल की, वर्तमान कालवाचक धातुसाधिताचा उपयोग करावयाचा झाल्यास मुख्य क्रिया व गौण किया एवाय घेळी चाल अमल्या पाहिजेत जसे-पहिल्या वाक्यात मिनाची चालण्याची प्रिया च विचारण्याची क्रिया एकाच वेळी चाल आहेत ७(1) आगते मिने बाल अध्ययनम् आरभत–मिन आल्यावर .... (0) अजुनन वृताया प्रतिक्षाया जयद्रथ भयेन पाम्पत-अर्जुनाने प्रतिभा केली तेव्हा (३) सूर्य प्रकाशमाने अन्धकार न प्रसरति-सूर्य प्रवाशत असताना : (४) गृह त्यति पितरि पुत्र दुसित अभवत्-वडील पर सोडीत असताना...... वरील चार वाक्यामध्ये अधोरेखित शब्द गौण याश्याबद्दल योजलेले आहेत जसे यदा मित्रम् आगतम्, यदा अर्जुनेन प्रतिक्षा हता, यावत् सूर्य प्रकाशते, यावत् पिता गृहं त्यजति, या गौण वाक्याबद्दल पहिल्या दोन वाक्यात कर्मणि भू०या० विशेषणे व शेवटच्या दोन वश्यात वर्तमान या• वा. विशेषणे सप्तमीत योजून त्यातील प्रथमान्त पदें सप्तमातच योजले आहेत पहिल्या दोन गीण वाक्यातील किया झालेरी आहे म्हणून कर्मणि भूत. धा० वि० आणि शेवटच्या दोन गीण वाक्यातील पिया मुर य वाक्यानील प्रियायरोवर बाद आहेत, म्हणून पर्तमान का. था. वि. योनलेला आहेत. शिवाय गोण किया व मुख्य क्रिया याची पदें भिन्न आहेत. या रचनेरा सति सप्तमी म्हणतात. पश्यत- ईश्वरा बना पाप कुर्वन्ति-श्वर पाहात असताना मुर्धा..... ज्या वेदेश अनादर ग्वनित करावयाचा बसतो त्या पेटी सतापही योण्याचा प्रघात आहे. विगेष माहिती स. पाश्यरचना पाट १मध्ये पहा.

·नवीन गुन्द
असिधारावतम् - तरवारीच्या । निधनम्-मरण
धारेसाररों कटीण त प्रतिकार:-अडवणूक
कारागृहम-तुदंग
। राजपुरुषा-पानाचा अधिकारी
दुष्कर (वि.) करण्यास कठीण स्तोत्रम्-स्तुतिपूर्ण काव्य
धीर (पि.)-शहाणा, धीट स्नुषा-सून
प्रश्न
१ पुढील कायात वर्तमानकालाचक धानुसाधित विशेषणाची योजा:-
१ समुद्रस्य तीरं प्रति (आ+गम् ) नौकाम् अपश्यन् पाल: ।
२ पुत्रेण (प) धीरामस्य स्तोत्रं पितरम् आनन्दयन् ।
३ श्रावणस्य नियनेन (वि+सद् ) तस्य पितरी दारयः असान्त्वयन् ।
४ दुःरा (पी+ह) मिरे विश्वास, उपपत्रः ।
५ (यु) निकेभ्यः युद्धम् एव रोचवे ।
६ पुमनन्मनः यातां (कम् ) सेयदेभ्यः नृपेण पारितोपिकाणि दत्तानि ।
" (भग २ प. प.) भाचरणम् असिभारामतम् इव दुष्करं वर्तते ।
८ कपोने (व्य) व्याधस्य पादतलं स: अदान् ।
(आ+पर ) आपदा प्रतिगरं धीरः करोनि ।
१० (आ+रम् ) कार्य सम्या चिन्तयति प्रामः ।
२ पुरील ग ओठन वारयात योगा:-आनीयमानः, मगरना,
प्रतिमानः, जायमानान, आदिसता।
३ पठार य पनि पर्व- पापिया-दा, प्र+स्था, मन् + गम्,
स, रस, या, प्रा. दा, मा.

·१२० पराजय करणे १-४-६-१० गणांतील महत्त्वाचे उपसर्गसहित धातु. अथ ( उद्-उदयते )-उगवणे, उदय | गै (उद्-वि)-निन्दा करणे होणे चर् ( अनु )-अनुसरणे (परा-पला-पायते)-पलून जाणे (उद्)-धोरणे, वर जाणे अर्थ (प्र-प्रार्थयते)-प्रार्थना करणे चुद् (प्र-प्रचोदयति-ते)-हाववणे, अस् (अप-अपास्यति )-टाकणे उत्तेजित करणे (निर्-निरस्यति)-नाश करणे छद् (आ-आध्यादयति ते)-आधा इय् (बनु-अन्विप्यति )-शोधणे दित करणे ईक्ष ( अप-अपेक्षते )-अपेक्षा करणे (म-स)-स्पविणे (उद् प्रति )-वाट पाहाणे जि (वि-परा-१ आ. प.)-जिकणे, (उप-उपेक्षते)-उपेक्षा करणे (परि-परीक्षते |-परीक्षा करणे डी (उद्-उज्यते -उच उटणे ईर ( उद्-उदीरयति-ते)-उच्चार करणे तप् (अनु-पश्चात-१ प. प.)- मम् (सम्-समृध्यति)-भरभराट होणे पाश (प्र-१ था प.)-प्रमाणे त (अति-अतितरति)-परीयडे जाणे कर (नि-निसन्तति)-पाडणे (अप)-सारी उतरणे एम् (अप-अपकर्षति )-दुर मोहन (२)-ओलाटून जाणे नेणे (वि)-देणे (आ)-ओदणे दा (प्रति-प्रतियाति)-पात पेट क (प्र-रिति)-पमरणे, पेरणे चरण (वि)-उधळणे, पेरणे दिम् ( अप ६३, १.)-डॉग पर लिए (अधि)-निन्दा वरणे (था)-आशा करणे (नि)-स्वाधीन करणे, (टेय)टवणे (अप) उपदेश करणे गन् ( उद्-उत्पननि)-उपयों (निर)-ग परणे (नि)-पुरणे, पर यगविण (प्रया)-नावारणे,निगनार करण गम् ( उपसर्गाच्या पायनसिपा) (4मि-अभिटानि)- दर गार (बब-य-१ था प)-यान (प)-ग्राम देणे करणे, गा वि (उद-दगी पर डारण पधाताप होणे ·नन्द (अभि-१ प.प.)-अभिनन्दन (न्या-व्याप्रियते)-गुंतलेला असगे, करणे, आनन्दित होणे उद्योगात असणे नम् (भव-१ प.प.)-खाली वावणे प्रच्छ (मा-आपृच्छते)-निरोप घेणे (उद्-वर करणे (परि-परिपृच्छति)-चौकशी करणे (उप)-शिवा येणे पुथ् (प्र-४ आ.प )-जागे होणे नदा (प-प्रणश्यति )-नाच पावणे 'मा (वि-13. स.)-विभागणे नह ( अपि पि ४ उ. प.)-झाकणे, मर्स् (निर्-निर्भरसंयते)-निन्दा करणे घर बाधणे माप (अप-१ आ. प.)-वाईट मान्द (मम्-४ आ. प.)-तयार होणे बोलणे नी ( अनु-अनुनयति)-मनधरणी (प्रति)- उलट दोलणे करणे, मन वळविणे भू (अनु-अनुभवति)-अनुभव घेणे (अप)-पळवून नेणें, दूर नेणे (अभि)-अपमान करणे, हा फरणे (आ)-आणणे (आविस्-आविर्भवति)-प्रकट होणे (अमि)-अभिनय करणे (उद्-उत्पन्न होणे (निर्)-निधित करणे (परा)-पराग करणे (परि)-विवाह करणे भू (प्र.) (वि-विभावयति )-विचार नु (अप-अपनुदति)-हाकवणे करणे, निश्चित करणे (सम्)-मान देणे प्र--प्रणुादविहाकविणे भ्रम् (परि-परिभ्रमाति)-वाटोळा फिरणे पत् (अभि-१ प. प.)-हा करणे, (उद-सम् -गोपट्न जाणे, वेडा चाल करणे (उद्)-उडी मारणे, उड” मम् (प्र-प्रमायवि)-चूक करणे (40)-परत फिरणे मन (अनु-अनुमन्यते)-परवानगी देणे (परि)-पिरल्या पाल्में (अप-अब )-अपमान करणे (प्रणि ) नमसार करणे मन्न् (आ-आमन्त्रयते)-निरोप घेणे पद ( उद्-उत्पद्यते )-उत्पन्न होणे (नि) योगावणे (उप )-युचीला पटणे, जवळ जाणे महा (उद्-उन्मन्नति )-वर येणे (निस्-निष्पयते) परिणाम होणे (4)-शरण जाणे मील (उद्-उन्मीरति-डोळे उघडण पीड (निस्-निप्पीडयति )-दावणे, (नि)-डोळे मिटणे पिळगे मूल (उद्-उन्मूलमति-ते)-उपटणे ·૨૨૨ मुश् (परा-परामृशति)-स्पर्श करणे | वस् (प्र-प्रवसति )-प्रयास करणे (वि)-पिचार करणे (अनु, अधि, आ, उप, नि)-राहाणे यत् (प्र-प्रयतते)-प्रयत्न करणे | वह ( उद्-उद्वहति )-वर उचलण, यम् ( उप-उपयच्छते)-विवाह करणे विवाह वरण (नि-नियच्छत)-ताच्यात ठेवणे { वि-विवक्षति )-विवाह करणे रभ (आ-पा-प्रारभते )-आरभ करणे विग् (उप-उपविशति )-बसणे (परि)-आलिंगन देण | रन् (अनु-अनुवर्तते) अनुसरण रम् ( उप-उपरमति-ते)-थावणे, मरणे (नि)-परत फिरणे, थावणे (वि-विरमति )--थावणे (प्र) चालू करणे, पडून येण रान् (वि-विरारते)-शोभणे, प्रकाशणे राध (अप-अपराव्यति)-अपराध शस् (प्र-प्रशसति)-स्तुति करणे करणें, चुरण | शम् (नि-निशाम्यति )-ऐकणे रन् (वि-विरोचते)-काणे, प्रमाणे (नि-निशागयति ते)-ऐकणे रह (आ-आरोहति)-चढणे | सद् (अव-अवसीदति)-नाश पावणे (अव)-उतरणें (नि-निपीदति)-यसणे (प्र.)-याढणे, उगवण (प्र-प्रसीदति)-प्रसन होणे लप (अप-अपल्पति)-नाफ्यूल करणे (वि-विषीदति)-शोक करणे (प्र)-बडबडणे मृत् (उद-उत्सृजति )-गोइन देणे, वि-शोक परण (सम्)-समाषण करणे (पि-विसृजति )-पाठवणे सम् । उपा-उपारभते )-दोष देणे सो (अध्यव-अध्यवस्यति)-निणय करणे (विन)-पमविणे (व्यव)-निधय परणे, प्रयत्न करणे रम्ब ( अव-अवरम्यते )-रोवणे, स्था (अनु-अनुतिष्टवि) अमरीत अदक न ठेवणे आणणे, पुरा करणे (आ)-आधय करणे (उ-उत्तिष्टति )-उभे राहाणे (वि)-उशार करणे (उप-उपदिष्टने -पूषा करणे रिम् (आ-आलिम्पति)-वाणे, लिहिणे स्म (पि-पिम्मरति)-विरारणे (वि)-आरपडणे हा (उप-उपहमति)-यहा करणे चद् (भप-अपवदत)-निन्दा करणे (वि)- (प्रति-प्रतिवदति)-उत्तर देणे है (आ-आयति)-बोगावणे (वि-विवदते )-माइण (था-बाहयते)-आदान पर टाकणे " ·१२३ काही व्याकरणविषयक संज्ञा मराठी सस्कृत इंग्रजी वर्तमान The Present प्रथमभूतकाळ तड The Imperfect आनाथ The Imperative विध्यर्थ विधिारड The Potential प्रयोना णितन्त The Causal हत्वयक तुवन्त अव्यय तुमुनन्त The Infinitive पूर्वकालवाचक The Gerund or ल्यवतकवान्त "ल्यबन्त अध्यय The Indeclinable Past Participle or The Absolutive कमणि भूतकालवाचका The Past Passive क्वान्त Participle वर्तमानकाल. धातुशानन्त (प प) { The Present विशषण शान नन्त(आप) Participle तरि प्रयोग कतृवाच्य The Active Voice धर्मणि प्रयोग कर्मवाच्य The Passive Voice भाववाच्य The Impersonal Construction प्रयन पुरुप उत्तम पुरुष The First Person मध्यम पुरुप The Second Person तृताय पुरुष प्रथम पुरुष The Third Person प्रथमगण भ्वादिगण The First Conjugation चतुर्थगण दिवादिगण The Fourth Conjug? tion पत्रमण तुदादिगण The Sixth Conjugation दरामगण चुरादिगण The Tenth Conjugation घातु. विशेषण भाव प्रयोग द्विताय पुष्प

·भाग दुसरा-संस्कृत-पाठ
(गद्यविभाग)
१-ईश्वरः।
ईश्वरः पृथ्वी सृजति । स. मनुजान् पशून् खगान् सागरान.
पर्वतान् घृक्षान् च सृजति । जनाः ईश्वरं हस्ताभ्यां नमन्ति । ते
ईश्वरं कल्याणाय ध्यायन्ति । जनाः ईश्वरस्य प्रतिमा पुष्प
पूजयन्ति । ते ईश्वरं नयनान्या न पश्यन्ति । मता. ईश्वरं चित्तेन
पश्यन्ति । ते ईश्वरस्य गुणान् आनन्देन गायन्ति । भताना निष्ठया
एयर. तुष्यति । स. भतेभ्य. मुसम् आरोग्यं मोक्षं च यच्छति।
एवं ते सुरोन कालं नयन्ति । सङ्कटपु जनाः श्वरं दारण
गच्छन्ति । स जनान् रक्षति। श्वर. सकला पृथ्ीं पश्यति ।
सूर्य चन्द्रः च घरस्य नयने । अतः भयेन जना. पापं न पुर्यन्ति ।
स जनानां रक्षणाय पृथ्वीम् अयतरति । मत्स्यः ईश्वरस्य प्रथम
अवतार । कति यरस्य दशम अवतार । ईश्वराय नम ।
टीपा
'ने 'नारी' निशा मध्यय क्रियापदरोवर नगाराची यात
'मन'गण गान' उभयान्ददी व्यय याHTTERT योजन
'T'7' 'मन्वयी अवयव गेल्या गाया माने, मिठT* उन्धवा
वार्थ या 4 योगा,
विनोद राम पथवा यार
योदन पुरानी योजना
'नमः' गाने 'नवर गेस्य च नमामा
'दा परदेणे' पाग गदगदा न चतुदी यान या

·अभ्यास १ कि कि सृजति ईश्वर 1 जना ले कथ पूजयन्ति । भत्ता किं कुर्वन्ति । ईश्वर तेभ्य किं किं यच्छति । मक्का ईश्वर का पदयन्ति । सङ्करेषु अनाः किं कुर्वन्ति । ईश्वरस्य के के अवतारा । २ वाक्ये पुरी करा निष्ठया तुष्यति। (२) सूर्य -नेत्रे। (३) जना गुणान्' (४) ईश्वरः रक्षणाय -अवतरति । (५) जनाः च । ३ पाठ करा-अमरा निर्जरा देवान्निदशा विनुषा- सुरा । - २-शरीरम। एतद् मम शरीरम् । जीवः शरीरे वसति । अतः शरीरं जीवस्य गृहम् । अई शारीरस्य अवयवान् वर्णयामि । एतौ मम हस्तौ । अहं हस्ताभ्यां देवं नमामि । एकः मम दक्षिणः हस्तः अन्यः च वाम । अहं हस्तेन लिखामि शब्दान् पत्रे । एतौ मम चरणौ । अहं पादाभ्यां चरामि धावामि च । एते मम नेत्रे 1 अहं नेत्राभ्यां पश्यामि । एती मम कणों । अहं कांभ्यां शृणोमि गान भाषणं था। हे गम एतद् तच मुखम् । त्वं मुखेन वदसि अन्नं भक्षयसि जलं व पिबसि। गोविन्दः अपि मुखेन पद्धति अन्न भक्षयति जलंच पियति । एपा मम नासिका । अहं नासिकया गन्धं जिघ्रामि। पते मम दन्ताः । अह दन्तैः अननर्वामि। रामः अपि दन्तैः अन्नं चर्वति। एग तव जिदार व जिल्लया रसं जानासि । एतद मम उदरम् । उद्रम् अन्न धारयति । एतद् मम शीर्षम् शीर्षे देशाः रोहन्ति । शरस्य अन्तर्भागे हृदयं वर्तते । हृदयं शरीरस्य प्रमुखः भागः। हृदयात् रुधिर शरीरे प्रसरति । नरः अवयवः कार्याणि करोति।

·टीपा
पुं० एपः-हा, एतौ-हे दोन, म० एतद है, एते-हाँ दोन, स्त्री० एपा--
ही, एते-ह्या दोन.
'वा' म्हणने अथवा' या उमयान्वयी अव्ययाचा उपयोग 'च' प्रमाणे करावा.
'अपि-सुदा हैं अव्यय ज्या शब्दाशी त्याचा संबंध असेल त्याच्यानार योजतात.
अवयववाचक शब्द एकाच व्यक्तीसवाने बोलताना दिवचनात योजतात.
अभ्यास
१ जीवस्य किं गृहम् । वं हस्ताभ्या किं करोपि । नर नेनाभ्या कि करोति)
अहं मुखेन किं करोमि । वं कथं शृणोपि । भरः रसं कथं जानाति ।
क प्रमुख भाग शरीरस्य । हृदयात् कि प्रसरति ।
२ वाक्ये पुरी करा-(१) नर' दन्तै । (२)अहं नासिक्या ...
(३) पेशाः
(४) त्वं हस्तेन .
(५) नरः पादाभ्या .
-
.
-
३-हिमालयः।
हिमालयः पर्वतेषु श्रेष्ठः भवति । भारतवर्षस्य उत्सरतः सः
तिष्ठति । हिमालयः भारतवर्ष रक्षति । एतस्य नगस्य शिखराणि
अतीय उच्चानि । तानि सर्वदा हिमेन आच्छादितानि सन्ति । अतः
सः हिमस्य आलयः अथवा हिमालयः । हिमाचलस्य दुरारोहाणि
तुगानि फुटानि मेयाः आश्रयन्ति । तापसाः अपि तत्र यसन्ति
स्थिरेण चित्तेन च ईश्वरं ध्यायन्ति। हिमालयस्य अतितुङ्गे गड़े
मानसं नाम विशालः सरोवरः वर्तते । सः विकसितः कमले
शोमते । तस्मिन् हंसाः विहरन्ति । जलम् अपि स्वच्छ मधुरं च

·१२७ वर्तते । तस्य समीपे तिष्ठति शिवालयः। हिमालयस्य कन्या पार्वती शङ्करस्य भाया । हिमालयात् गगा यमुना ब्रह्मपुत्रा च उद्भवन्ति । पतस्य पर्वतस्य तटे निविडानि अरण्यानि सन्ति । तत्र व्याघ्राः सिंहाः च हिंस्त्राः सत्याः गुहासु यसन्ति । अतः वनेषु सञ्चार: अपि दुष्करः भवति । हेमन्तकाले हिमालये सर्वत्र हिमं वर्तते । अतः सः शुभ्रवस्त्रेण आच्छादितः इव शोमते । टोपा उचरत:-तम् प्रत्ययान्त पिशावाचक शब्द पपना नामाबरोबर योगा. नाम-नावाचा-ई मव्यय नावदर्शक शब्दान योजना व ज्याचे नाव त्या अर्थाचा शब्द पुढे असतो आणि ते मागील व पुदील दोन्ही शब्द वाच विभात अप्तताल. इस जणु राय, म द अव्यय कल्पनादर्शक मान्दानर येते, व याच्याशी तुलना परावयाची गे पूर्वीचा शब्द वयाची तुलना तो पुढील शब्द समान विमान अHITR. अभ्यास १ बुध तिष्ठति हिमालय । कोदशानि तस्य शिखराणि । के भात्रयन्ति शिखगगि । कुन वर्तते मानसम् । का. नद्यः उद्धवन्ति हिमालया । ये वसन्ति राहामु २रिकाम्या जागी शब्दयोगा:- (ग) हिमालयस्य शिराराणि २ (विशेषणे योगा). (आ) हिमालय पर्वतेषु श्रेष्ठ । (६) चन्द्र. इव धवला वीति । अर्जुनः श्रेष्ठ । - सत्यनियम । व सूरवार। (६) विशेषगानि नामानि नाम नृपस्य राम नाम अरण्यम् भोमाया नाम सरप राज्यम् अकरोत् । (बेल) जन्म कमरानि चित ३ -- ·४-उद्यानम् । विशालेषु नगरेषु उद्यानानि वर्तन्ते । उद्यानः नगराणां शोभा वर्धते । उपवने विविधाः वृक्षाः लताः च राहन्ति । वृक्षाः पणे पुष्पैः च शोमन्ते । पर्णाना वर्णः हरितः पुष्पाणां च विविधः । पक्कानि फलानि अपि वृक्षाणां भूषणानि । वृक्षाणा शाखाः पलाना भारेण नमन्ति । लताः वृक्षान् आश्रयन्ति । लतानां कुसुमानि श्वतानि पीतानि रक्तानि नीलानि चा सन्ति । वृक्षाणां छायासु जना विधान्तिसुखं लभन्ते । जनाः वृक्षाणा फलानि भक्षयन्ति । एव वृक्षा छायया फलैः च जनेषु उपकारं कुवन्ति । विहगाः वृक्षेषु धसन्ति । ते मोडानि रचयन्ति तत्र । खगाः अपि वृक्षाणां फलानि खादन्ति । वृक्षेपु सगानां मधुरं कृजनं मनोहरं वर्तते । उद्याने भूमिभाग हरितेन तृणेन आच्छादितः अस्ति । मालाकारः वृक्षान् लता. जलेन सिञ्चति । उपवनेषु तडागाः अपि सन्ति । तडागानां स्थिरे जले मन्देन पयनेन तरङ्गाः उद्भवन्ति । कमलानि अपि तडागेषु रोहन्ति । सूर्योदये प्रफुल्ल कमले. तडाग. शोभते । हंसाः तत्र मोदन्ति मयूरा. च नृत्यन्ति । प्रात काले सायंकाले च उद्यानस्य स्वरूपम् अतीव रमणीयम् । टीपा भूमिभाग (ममे माग ), सूर्योदय (सूर्यस्य उदय या सामासिक शाचा अर्थ पूर्ण असून प्रथम पदाचा दिनीय पदाशी पठी निमकोने सय दशावला जातो या समासाना षष्ठीत पुरुप समास म्हणता अभ्यास १ वाक्ये पुरी करा -वृक्षा जनेषु वृक्षाणा शाखा 1 रागा क्षेषु भूमिभाग हरितेन - च-- ।

·१२९
च
आश्रयन्ति ।मात्यकार:
२ कर्मपदें योगा.-लताः
सिन्धति । जनाः वृक्षाणा-
मक्षयन्ति । जनाः वृक्षाणां डायामु
लभन्ते।
३ योग्य विशेष्य योजा.---हरितानि । मधुरम् ।मन्दः प्रागनि विशालानि ।
पचम्।
वसन्ति।
यसन्ति । नराः
४ योग्य अन्द योजा:--रायाः
वमन्नि । मत्स्याः
वसन्ति।
५-विहगाः।
-
गरदः मयूरः शुकः कोकिलः च इति विविधाः सगाः सन्ति ।
गण्डः बिहगमानां प्रमुसः। गरुडा नारायणस्य चाहनम् । मयूरः
अपि सरस्वत्याः चाहनम् ! गण्डस्य शासने सगाः तिष्ठन्ति ।
विहगाः दिया इतस्ततः दयन्ते आकाशे । ते भश्यं मागंयन्ति ।
सगाः कीटपान् धान्यकणान् च भक्षयन्ति । राधी ते फुलायेषु
यसन्ति निद्रासुसम् अनुमयन्ति च ।
गुफा मयूरः कोकिलः कपोतः घायसः च जनानां परिचिताः
सन्ति । यायसरय धर्णः श्यामः शुशस्य हरितः मयूरस्य च चित्रितः
घर्तते । पायमस्य फर्कशः स्परः उनेभ्यः न रोचते । कोफिलस्य
मधुरः स्थरः जनान आनन्दयति । मयूरः केयारयं करोति नृत्यति
च आनन्दन पर्गकाले । गुरुः मनुजः इस सप्दान् यति । अतः
जना शुकान परषु स्थापयन्ति । फोतस्य स्यभायः साम्यः
पातरः चा मयूर पोषिलः गुका फपीतः पा जनानां प्रियः भवति
न सपा पायप्तः। मप्रस्य स्वरूपं मनोहरं पर्तते । तस्य मस्तके

·१३० रम्यः तरल' च पिच्छकानां कलापः शोभते । नृत्यकाले तस्य वई: य्यजनम् इव विस्तृतः भवति । - २ वापये टीप रुप-आवरण-याचा उपयोग ज्याला आपला त्याची चतुर्थी व सी वस्तु आवले स्या अर्थाच्या शब्दाची प्रथमा विभक्ति योजून परतात अभ्यास १ रागाना व प्रमुस । दिवा खगा कि युर्वन्ति। के सगा जनाना परिचिता । किमयं जना शुरु पपरे स्थापयन्ति । मयूरस्य रुप स्थ रम्य भवति । कीरा स्वभाव पोत्तत्य । दरा-मयूर वाहनम् । सगा धान्यरुणान् बरोनि । मयूरस्य कलाप गोमते । इस विस्तृत भवति बई। ३ गरूडम्य शासन खगा तिष्ठन्ति । त्याचप्रमाण, भामने छात्रा सेनापते प्रना ४ मयूर रोचत जनेभ्य । भीडा रोचत रोनो ईश्वराय । नृत्य रायते मक्षयन्ति । गुरु तरल 1 . - - ६-विद्यागृहम् । रामः मागे गोविन्दं पश्यति । तम्य हम्ने पुम्नानि मनि। अतः रामः तं पृच्छति । गोविन्द पुत्र गच्छमि त्वम् इति । गोविन्दः-अहं पाठशाला गच्छामि । किमय तय हस्तं ·पुस्तशनि न वर्तन्ते । अपि त्वं पाठशाला न गच्छसि । कि त्वं स्वैरं भ्रमसि। रामः-अध अस्माकम् अनध्यायदिनं वर्तते । यतः हाः पर वार्षिक: फ्रीडोत्सवः समाप्तः अपि अहं त्वया सह तय पाठशालाम् आगच्छामि। गोविन्दः -अथ किम् । समीपे एव प्रामात् वहिः अस्माकं भव्य विद्यामन्दिरं यते । तद् स्थानम् अतीव रमणीयम् । अस्माकं चित्तम् आहादयति तद्। रामा--कथम् इच। गोविन्दः-शालाग्रहस्य पुरतः मनोहरं सुरचितं च उद्यान धर्तते । तस्मिन् विविधाः पुष्पवृक्षाः लताः च रोहन्ति । पार्वतः तु वर्तते क्रीडाङ्गणम् । तत्र वयं सर्वे छात्राः विविधैः प्रकारः सायङ्काले क्रीडामः । अस्माकम् अध्यापकाः अपि विविधेषु सानेपु निपुणाः सन्ति । ते अस्मान् विविधान् विषयान् सम्यक् अध्यापयन्ति। रामः-शोमन खलु तय शालागृहम् । सुभाग्यं तव । अस्मा विद्यागृहे अपि कोडाङ्गणं विना अन्यानि उपयुक्तानि ज्ञानसाधनानि सन्ति । आचार्याः अपि पण्डिताः सन्ति । किन्तु फीडाहणं नास्ति यतः नागरिकाणां गृहः व्याते नगरस्य मध्यभागे तिष्ठति अस्माकं शालागृहम्। गोविन्दः-शीघ्रं गच्छावः पाठशालाम् । टीपा यन-चार या अव्ययाचा उपयोग कार्यवाचक वाक्यानर व बारावाचा पायापूर्वी परिसान हि-यानादि उपयोग याच अथी कारणवाचक यास्यामध्ये पहिल्या शब्दानर पोग्न पारितात अपि वकिम् थाना प्रश्नायर अव्ययाप्रमाणे टपयोग यति भरि पहिल्याने येते व विम् पोटहिवाश्यात येते

·१३२
अप किम् याचा उपयोग शेयारार्थी न्यू देताना यरितात
यहि-वाहर याचा उपयोग पञ्चम्यन्न नामावरोवर करतात
अभ्यास
१ राम किमर्थ पाटशाग न गच्छति । वन वारणेन तद् अनध्यायदिनम्
आशात् । गाविन्दस्य शालागृह यन यारणन आहादकम् । कुन वतते रामस्य
पाठशाला ।
२ अध्यापया शास्त्रेषु निपुणा । मयूर
प्रवीण । बारवा
च निपुणा । धीर
निपुण ।
राज्यतन्त्र निपुण ।
३ विद्यागृह प्रामात यह वर्तते । अक्षण यह वतता
क्रीडाक्षण बहि वतते । मस्य
बहिनजीवति ।
४ रामेण सह गोविन्द गच्छति। -
सह गुम गच्छति। ---सह
गापते नृप । सद अध्यापका मीडन्ति ।
७-सागरः।
भारतयया सागर पवित्र मन्यन्ते । सागरे सर्याणि तीर्थानि
सन्ति । सागर पृथिया मंग्वला इति पयय वर्णयन्नि । समुद्र
विस्तीर्ण जलसञ्चय भाति । उधे जर क्षारम् । अत जना
तट्ट न पिरति । सागरस्य पृष्ठभाग अग्निनीया मञ्चरन्ति । जना
तामि देशान्तर गच्छन्ति पाणिज्य च पुर्यन्ति । वर्षागारे सागरस्य
सले प्रयत्न यातन तुगा नरक्षा सल्यन्ति । नदा घार गर्मनारस
उत्पचत । सागर, याविधा मचा नियमन्ति मत्स्या प्रमा
मश्रा च । सागरम्य तले यह मूत्यानि रत्नानि मौक्तिकानि च
तिष्ठन्ति । अत' जना मागर रनायर पदन्ति । नच मागर
चिलीयन्ते । अत सागर नदीपति नदीश या मयति ।

·पात:काले सायङ्काले च समुद्रस्य तीरे सञ्चारः आह्वादकः स्वति । शुद्धः प्रशान्तःच पवनः इतस्ततः वहति । उद्यमेन श्रान्ताः तनाः समुद्रतीरे मन्दं मन्दं सञ्चरन्ति । वालुकासु ते सुखेन उपवि. हन्ति विधाम्यन्ति च । वालाः बालिकाः नराः नार्यः वृद्धाः तरणाः रनिकाः दरिद्राः च सर्वे समुद्रतीरं गच्छन्ति । वालाः बालिकाः सिकतामिः विविधैः प्रकारः क्रीडन्ति । सागरस्य जलं चन्द्रोदये पर्यते। टीपा विलीयन्ते-एकरूप मेगाव, मिड्न बागन (वि+री-ग.मा.प.) 'इति-असे' हे अभ्यय प्रथमान नामानतर अथवा वास्यानतर योजतात. पालुका:-सिरता-वार-रेशम शुरचनात योशात. अभ्यास १पेन कारणेन सागरः पवित्रः भवति । जना तस्य जलं किं न पियन्ति । वाभिः जनाः कुर्वन्ति । समुद्रं यदा तरमा उद्भवन्ति । सायबाले के समुदतीरं गच्छन्ति । सागरस्य वेला कदा विस्तृता भवति । २ वापय पुरी करा:- पारागु विश्राम्यन्ति ।- तखाः उद्भवन्ति। मागरे सन्ति । बदति। ३ पुर्दात विशेषणांना योग्य विशेष्य योरः-घोरः, पवित्राणि, प्रपल , महसून्यानि, भीपणाः, प्रशान्त । ४ मिमा करा:-जलमययः । गर्जनारव । रानावर: । समुदतीरम् । समुदस्य तीर ८-नदी। हा प्रामपुत्रा यमुना य इति नपः मारतवर्ष यतन्ते । नदी पर्यतात् प्रमयति । प्रथम नपाः प्रपाहः अल्पः विपते । पश्चात् ·क्रमशः सः विततः भवति । नद्याः उद्गमस्थानम् उच्च भवति । तस्मात् निन्नं प्रदेश प्रति नदी वहति । वर्षाकाले नदीनां पात्राणि जलेन पूर्णानि भवन्ति । निदाघे तु तानि शुष्यन्ति । अथया तेषु अतीव अल्पं जलं भवति । नद्याः जले नौकाः सञ्चरन्ति । जना. नामाभिः नद्याः पारं गच्छन्ति । नद्याः जलं जना क्षेत्राणि नयन्ति । तेन जलेन क्षेत्रेषु विपुलं सस्यं रोहति । नद्या, समीपे समृद्धानि नगराणि वर्तन्ते । नद्याः तीरे वृक्षा. रोहन्ति । तेषां छायालु पान्या. उपविशन्ति मधुरं जलं पिबन्ति मुखेन च विधाम्यन्ति । भारतवर्षीया. नदी पवित्रा इति मन्यन्ते । अत धार्मिकाः जना. नद्या जले स्नानं पुर्वन्ति पापं क्षालयन्ति पुण्य लमन्ते च । नद्या तीरे देवालयाः अपि विद्यन्ते । जनाः देवालय गच्छन्ति देवस्य प्रतिमा च पूजयन्ति पुष्प । नदीनां समीप तीर्थानि वर्तन्त । यात्रिया. पवित्राणि तीर्थानि गच्छन्ति प्रतिवर्षम् । अत पुण्यं नदीना दर्शनम् । नदीभ्यः नमः । टीपा 'मु-परतु' हे ग्मयान्वयी अभ्यय किन्तु, परम्, परन्तु याममार्ग दोन वाक्याच्या ये येत नाही तर दुसन्या पाया पहिया वानर 'प्रतिवर्षम-रवी' हा अव्ययीभाव समाप आहे, बारण पहिल पर भव्यय ৪াং ৰ শ য়ন'ৰা তখন ভয় ৪৯ ফাই গুরা ৭ নাম ‘ব ध-प्रतिवपन् । उमे मोक्तान अभ्यास १ वरमारप्रभवन्ति नद्य । नदीना पात्राणि पदा पूर्णानि भवन्ति । पु विपुल सम्य क्थ गेहनि । नश तोरे पिन। जना तीर्थानि गन्ति । धार्मिका नद्या जले किमर्थ स्नान नि। २ योग्य जम्पर योगरा -नानां वाल्या यान्द्रे । मित्र प्रदेश जट पद्दति । नद्या प्रवाद विनत भी ना जत निदाप -------अप भी। नया जाय नामपन्धि ·गोविन्द -कष्टमयं तर्हि कृषीवलस्य जीवितम् । किमर्थम् पर एवं परिश्रम करोति । नगरे एतादृश परिश्रम आवश्यक न भवति । राम -एष. परिश्रमेण एव आवश्यकं धनं सुखम् आरोग्यं च लमते । अस्य शरीरोगा न पीडयन्ति । अतः सःसन्तोपेण सुखेन च जीपति । क्षेनेपु शुद्धः पयन. यहति । निर्मलं जलं स. पिपति सात्त्विकं च अन्नं भक्षयति । नगरे तु सधैं विपरीतम् । पत्रिम साधने जना जीयन्ति । अत. ते विशुद्धं सुखं न लभन्ते । गोविन्द.-पीवलस्य जीवितस्य महत्त्वं शातं मया । अस्तंगत. दिवाकर. 1 गृहं निवर्तावहे। टीपा 'खलु-किल' ही अव्यय 'सगेरपर' या मधी वाफ्यावर आणण्याकरिता परिन्या शनर योजतान माछ-पूर्वी अव्यय पचम्यन नामाबरोबर याना अभ्यास १ राम गोबिन्देन राह युन गच्छति । पीवल्स्य र उद्योग । पीयर वथ विपुर धान्य रमने । स धेनु मारमेय च विमर्थ पारयति । परि श्रमस्य च उपयोग । जना नगरे विशुद्ध मुगदेन कारणेन न गन्त । २ वाश्य पुरी परागारमेय यावरी -1 रोगा पादर ३ योग्य भाव योजा-पाया बार नयन्ति नयति भक काल नयी 1 मूर्य पार नयनि ४ योग्य भन्द काजा--- प्रान् पय पद की। नरवर पूनपति । प्रार पार गुरु नमन । बार अध्ययन गनि। - पर्यावर कार 1 ·१३७ १०-पशवः। । सिंहाः व्याघ्राः गजाः भट्टकाः जम्बूकाः हरिणाः अध्याः धेनवः सारमेया: च इति विविधाः पशवः पृथिव्यां वसन्ति । एतेषां सिंहाः यात्राः मलूकाः जम्बूकाः च चन्याः पशवः कराः । गजाः हरिणाः च अपि चन्याः पशवः किन्तु ते सौम्या अभ्याः धेनवः सारमेयाः च जनानाम् उपयुक्ताः भवन्ति । पशूनां चत्वारः पादाः सन्ति । तथा च लागुलम् अपि धर्तते । हिंस्राः पशवः मांसं मक्षयन्ति । सौम्याः तु तृणं धान्यं च भक्षयन्ति । सौम्याः पशवः नरान् उपकुर्वन्ति विविधः प्रकारः । अश्याः रथान् कपंन्ति बलीयः शकटान् हलानि च की । सारमेयाः देवाणि गृहाणि च रक्षन्ति । धेनवः दुग्धं यच्छन्ति। हिंस्रः पशुमिः वनं भीषणं भवति । सर्वेषां धन्यपशूनाम् अथवा मृगाणाम् अधिपतिः सिंहः । अतः सिंहस्य मृगाधियः मृगपतिः मृगेन्द्रः मृगराजः इति अन्यानि अभिधानानि सन्ति । व्याघाः चन्यान् पशून शरैः विध्यन्ति । सारमेयाः तेषां साहाय्यं कुर्वन्ति । एवं ते न्यान् पशून गृहन्ति पक्षरेषु च स्थाप- यन्ति । पञ्जरेपु स्थापिताः सिंहाः श्यामा भटकाः च पशुसमहा- लयेषु वर्तन्ते। अभ्यास १ के पशवः पन्याः। के जनाना उपयुला. भवन्ति । केन कारणेन वन भीपणं भवति । अधाः धेनवः सारमेया: २ जनान् कपम् उपतन्ति । का मृगाणाम् अधिपतिः । व्याया: पशुन् कथं यन्ति । २ वा पुरी परा:-(1)यापाना সুশান वन्यान् पाए पशवः मम (४) अश्वा. उपयुषाः भवन्ति 1 (५) हिनः धनं मपति। - ·३ कर्मपदाना योग्य अशी कर्तृपदें व क्रियापदें योजा- स्थान् दुग्धम् मास गृहाणि ... चन्यान् पशन -- %3D । ११-न्यायप्रियः अनङ्गपालः। । हस्तिनापुरे नाम नगरे अनङ्गपालः नाम न्यायप्रियः भूप. अवसत् । तस्य प्रासादस्य द्वारप्रदेशम् उभयतः शिलासिंही स्थापिती । तयोः पृष्ठयोः उपरि वद्धात् दण्डात् अयालम्बत एका घण्टा । य एव घण्टाम् अनादयत् स. पचनृपात् न्यायम् अलभत । एकदा कश्चित् काफः तस्याः उपरि अकस्मात् उपाविशत् । अत. नादः उद्भवत् । अनङ्गपालः तम् अशुणोत् अपृच्छत् च द्वारपाल कः खलु नादयति घण्टाम् इति । वायसः एय इति प्रत्ययदत् द्वा.स्थः । तदा नृपः अमापत तर्हि सः घायसः न्याय प्रार्थयते। किंवाञ्छति सः इति । किन्तु न कोऽपि तस्य इच्छाम् अजानात् । अतः सः नृपः स्वयमेव घण्टास्थानम् अगच्छत् अवदत् च । एप' पायसः ययात्रम भक्ष्यार्थम् एच अप आगतः । किन्तु न अलमत किमपि अन । अतः सः साधम् पर इच्छति इति । पचं नृपस्य आशया सेवकः सिंहमुसयोः मासखण्डान् अस्थापयत् काय. च तान अभक्षयत् । अनद्गपालस्य राज्ये सर्व न्यायम् अलमन्त । अहोन्यायप्रियता नृपस्य। टापा उभयत -दोशे गजना मध्यम दिनीयान नामाबरोबर योता. ययात्र मम्-क्रमानुसार अन्ययीभाव समास-पिया (क्रमन् अनुन य) नादयति-न्द प्रयोग स्प-वारा

·१३९
अभ्यास
१ कुन अवसत् अनपाल । तेन कुन घण्टा स्थापिता । किं वस्या
प्रयोजनम् । अस्मात् तस्याम् उपाविशत् । का वारसस्य प्रार्थना ।
२ विग्रह करा-द्वारप्रदेश । घण्टास्थानम् । सिंहमुखम् । मांससण्डा ।
३ वाक्य पुरी करा
उमयत द्वारपाली तिष्ठत ।
उमयत नटी तिष्ठत । उमयत घालको उपविशत । चौरम्
उभयता
चलत।
४पुरी करा-
चपी पान उपाविशत्। उपरिप
उपविशति। ------- उपरि सगा वसन्ति । उपरि सेतु वर्तते ।
५ विग्रह करायथागारम् । ययावलम् । यथालेसनम् ।
१२-मूढशिष्यस्य।
आसीत् पुरा सुतर्क नाम अध्यापक वितर्क नाम एक बटु.
तस्य शिष्य आसीत् । तस्य आश्रम ग्रामात् यहि अरण्ये अवर्तत।
यहूनि दिनानि स रात्री निद्रा न अलमत मूपमाणाम् उपद्रवेण ।
अत स आइपत् स्वनियं चितर्षम् अवदत् च तम् । अपि जात
वितः मम झिमपि कार्य पुरु । भूपरसहाराय आनय फमपि
मार्जारम्पति । वितर्क भागर्यम् अपृच्छत् आर्य न जानामि अह
विडालस्य स्वरूपम् । पानि तस्य लक्षणानि इति । तदा स सध्या
पक रक्षणानि अकथयत्।
पाचवलोचने तस्य वर्ण कापल्यूसर ।
पृष्ठेच लोमश चर्म रध्यास्वटति चेहस ॥
पितर तदनुसारेण माजोरान्वेषणाय इतस्तत अनमत् ।

·१४० किन्तु न कोऽपि तेन तादृशैः लक्षणैः युक्तः दृष्टः । अन्ते सः मागे कमपि मुनिकुमारम् अपश्यत्। तस्य लोचने काचवत् आस्ताम् । वर्णः धृसरपिङ्गलः आगत् । पृष्ठे च तेन लोमशं हरिणाजिनम् धृतम्। मार्गेण च सः पर्याटत् । अतः एपः एव मार्जारः इति स वितर्कः अमन्यत तं च गुरोः पुरतः आनयत् अवदत् च अयं हि आवश्यकलक्षणै युक्तः मार्जारः आनीतः मया इति। एतेन तस्य मायण विस्मितः स. अध्यापकः उच्चैः व्यहसत् अवदत् च । अहो अज्ञानं वितर्कस्य । अयं तु ब्राह्मणकुमार. न मार्जार. । अत. एप मोचनम् अर्हति इति । एवं लजित. सः मूर्खः तम् अमुञ्चत् । अध्यापकः तु स्वयमेव कुतश्चित् मार्जारम् आनयत् भूपकोपद्रवात च मुक्त. अभवत् । रीपा 'बहूनि दिनानि-पुष्कळ दिवसपर्यंत ' उशा अर्थाचे पाल्याचर शब्द दिनीर्यंत योजतात लहान मुलाशी बोलताना 'जान-बाळ' असा शब्द योजतात व मोठ्या माणसाशी अदबीने किंवा आदराने बोलताना 'आर्य' असा शब्द योनतात अभ्यास १ केन कारणेन सुतर्क निद्रा न अलभत । किम् अक्थयन् स स्वशिष्याय । कानि माजारस्य लक्षणानि । मुनिकुमारस्य मार्जारेण सह क्य साम्यम् आसीत् । त दृष्ट्वा अध्यापक विम् अयपत् । क्य स भूषवाणाम् उपद्रवात् मुक्त । २ एषा क्या कुमारै नाटयितव्या । ३ स निद्रा न अलभत-तेन निद्रा न लव्या। याप्रमाणे पुढील वाफ्यात धातुसाधित भूतकाली विशेषणे योजा- वितर्क मुनिकुमारम् अपश्यन् (ट)। सुवरं मानारम् आनयत (आनीत ) । मुतर्क मनिकुमारम् अमुमत् (मुच)।

·१४१ १३-मूर्खः दासः । निवसति स्म पुरा उन्नयिन्यां नाम नगर्यो कश्चित् धनिकः हेम- चन्द्रः नाम । तस्य गृहम् आगच्छत् एकदा कोऽपि अतिथिः । अत. सः स्वदासम् आह्वयत् अवदत् च । रे सेवक अद्य गृहे घृतं न अस्ति । अपि त्वं तद् विपणेः आनयसि इति । गृहामि अई किमपि पानं तस्मिन् च धृतम् आनयामि आपणिकात् इति अवदत् सेवकः । अतः सः पात्रम् अगृहात् विपणि च अगच्छत् । तत्र आसन् यहवः आपणिकाः । तेषां पकं प्रति सः अगच्छत् अवदत् च । घृतं मम आवश्यकम् । अहं पृतस्य मूल्यं यच्छामि एतस्मिन् पात्रे च तद् नयामि इति । तदा आपणिकः तस्मिन् पाने घृतम् अस्थापयत् मूल्यं च अग्रहात् । स. दासः घृतपात्रेण सह गृहं प्रातिष्ठत । मार्गे तम् अपश्यत् एकः परिहासशील. याल. स. तम् अवदत् एतद् तय पात्रम् अधः प्रवति इति । यदा सः मूर्खः तस्य वालस्य शब्दान् अशृणोत् तदा स तद पर्यवर्तयत् तद् सवति न वा इति अपश्यत् । अत' तद् सर्व घृतं भूमी अपतत् स. याल. चसं मुखे व्यहमत् । अनन्तरं स. तद् सर्व धनिमय अश्ययत् । तदा धनिर' तस्मै भृत्याय अनध्यत् तं च गृहात् निरसारयत्। टोपा 'निवसति स्मन्यषसर ' स्म व मानरावी लारोए पोन याग भारतीय 'फ-गागो' याचा उपयोग या मागावपाचे स्यारी अनुमा योगन का अतिणि या पिता धीर योगत ". रागात याचा दाग पायावर दबावाची सभी योन "नपानम्-पृतेन पुन पात्रम् 'मी गाम भो.

·१४२ अभ्यास १ हेमचन्द्र स्वदास किमर्थम् आह्वयत् । किम् अवदत् स दास तम् । पात्रेण सह दास कुत्र गत । किस तस्मिन् अस्थापयत् । परिहासशील कुमार किम् अवदन् । पारस्य परिवर्तनात् किम् अभवत् । किमर्थ धनिक तम्भ अनुप्यन् । . २ दास पाने घृत स्थापयति' या वाक्याचे मूळ वाक्य पृत पाने तिष्ठति ' त्याचप्रमाण (१) दास पान परिवर्तयति। (२) धनिक दास नि सारयति । (३) काक घण्टा नादयति । याची मूळ नाश्ये लिहा ३ योग्य शब्द योना-धनिक 'अकुष्यत् । गुरु जनक -- कुप्यति । नृप बुप्यति । ४ खालाल शब्दसमूहाबद्दल एक्प समाप्त योगा-निलया निमित सिंह । पुष्पै युक्ता पृक्षा । जलेन युक्त कुम्भ । कुप्यति । १४-यतेः चातुर्यम् । एकदा कश्चित् गोपाल चलीवर्दस्य पृष्ठे प्रीहिमारम् अस्थापयत् मार्गेण च अचलत् प्रामान्तरं प्रति । मार्गमध्ये गोपाल. चिरात् आगतं मित्रम् अपश्यत् तेन सह सममाषत च । यावत् स सम्भाषणे मग्न तावत् स वलीवर्द इतस्तत. अम्रमत् अदृश्य च अभवत् । सम्मापणात् अनन्तरं यदा स क्लीवर्दै तत्र न अपश्यत् तदा स. खिन्न. अभवत् । पश्चात् स तं चिरम् अन्येप्यत् । किन्तु तस्य परिश्रम निरर्थक जात. 1अत यावत् स. गृहम् उद्दिश्य प्रस्थित यत् कोऽपि यति. तम् अपृच्छत् । मो. गोपाल किमये त्वं दुखितः । अपि तय बलीपर्द. नष्ट इति । अथ किम् इति गोपाल. प्रत्यवदत् । पुनरपि सः तम् अपृच्छत् । अपि तय बलीपर्द.

·दक्षिणेन नेत्रेण अन्धः इति । अप किम् इति पुनरपि सः अवदत् ।
पवं क्रमशः सः यतिः तम् अपृच्छत् । अपि तव वृपमः पादेन
खः अपि तस्य पृष्ठे प्रोहिमारः आसीत् इति ।
एतः प्रः गोपालः अचिन्तयत् । एषः यतिः मम यलीपर्दस्य
लक्षणानि यथार्थतः जानाति । पपः पय मम पमम् अचोरयत्
असंशयम् इति । अतः सः यतिम् आवेशेन अवदत् । त्वया
पच मम बलीपर्दः चोरितः इति अहं मन्ये । अहं त्यां
न्यायाध्यक्षस्य पुरतः नयामि इति । एवं तौ न्यायसभा गती।
न्यायाधीशस्य पुरतः यतिः अवदत् । महाराज मया यलीपर्द न दृष्टः
अपि । कयं तहि सः मया चोरितः इति शक्यम् इति । तदा न्याया-
धीराः तम् अवदत् । कर्य वहि त्वया तस्य लक्षणानि कथितानि
इति । स यतिः प्रत्यवदत् । मया मार्गे चलीबदस्य सुरचितानि
दृष्टानि । तपाम् एफ खुरविहं न स्पष्टम् । अतः वलीपर्दः एकेन
पादेन खलः इति मया तर्फः कृतः । तथा च मार्गेण चामपायय
तृणं भक्षितं दृष्टम् न दक्षिणपार्श्वस्थम् । अतः सः दक्षिणेन नयनेन
अन्धः इति मपा ज्ञातम् । खुरचिहानां समीपे च ब्रीहिकणाः एष
भूमी पतिताः आसन् । अतः तस्य पृष्ठे मोहिमारः आसीत् इति
मया चिन्तितम् इति । एतद् यतेः पचनं श्रुत्वा न्यायाधीश तस्य
चातुर्य प्राशंसत् गोपालं च अनिन्दत् ।
टीपा
'स्या'या बियादाम उपसर्ग वा हारेगमनेपदीयो.
'मयनेन अन्ध:' अश्यबाचा उमेा दारी हद अश्याचा हाच्या
जोरात यायोकर योचा.
अभ्यास
१एमापा गालि बाटस्तिम्या ।
२ भोपारस राम: बदा भारम अभवन् । अा. म मि मगर । पति.
मार्गे मिअर ! प्रान् प्रजा गांपर शिम अमन्यत । इम्प पुनः
म सरिर भर टिना सानिमाविमा डिम् भो ।

·। अन्या
३ योग्य अन्यये थोजा गोपाल बलीवर्द
अन्वैध्यत् । यति
यलीवर्दस्य लक्षणानि बजानान् । यति· वलीवर्दस्य लक्षणानि
अकथयन।
४ अन्य देश-देशान्तरम् याप्रमाणे अन्य धर्म
पाठशाला
। अन्यत् मिना
५ नयनेन अन्ध-काण याप्रमाणे-
यधिर ।
मूक ।
६ वरील पागतील राव स्वरसन्धि करून लिहा.
।
१५-वचितः नृपः।
कस्मिश्चित् अधिष्ठाने कुम्भकारः प्रतिषसति स्म । तस्य गृह
परितः अर्घभग्नानि फराणि अवर्तन्त । एकदा सः कर्परस्य तीपणा
ग्रस्य उपरि पतित । अतः कर्परस्य तीक्ष्णया कोट्या तस्य ललाटे
क्षतम् अभवत् । तस्मात् अन्नवत् बहु रविरम् । कालेन तदक्षतं
विरोपितम् औषधप्रयोगेण । किन्तु तस्य ललाटे प्रहारचिह्नम् अब
शिएम् । एकदा दुर्भिक्षसमये सः देशान्तरम् अगच्छत् । तत्र स.
नृपस्य प्रासादे सेयत्वेन स्थितः । सः नृपः तेन प्रहारविहन
अचिन्तयत् शूर. सलु दृश्यते अयम् इति । अतः सर्वेषु राजपुत्रेषु
सः तस्मिन् सविशेषम् आद्रेण व्यवाहरत्। एतद् राजपुत्राणाम्न
अभिमतम् ।
अथ एकदा तस्य नृपस्य देशः शनुणा अभिमान्तः । अतः
सनद्धाः अभवन् नृपस्य सैनिकाः वीराः च युद्धाय । स. नृप
तं कुम्भ सेनापतिपदे नियोक्तम् ऐच्छत् । अतः सः नृपः तम्
अपृच्छत् । कस्मिन् आइये हे शूर सम्मुखप्रहारः तय ललाटे लग्नः
इति । तदा सः अवदत् । देव न अयं शस्त्रप्रहारः । कुलालः
अहं

·प्रकृत्या । कर्पराग्रस्य उपरि पतितः अहम् एकदा। तेन अयं प्रहार- विकारः इति । अनेन प्रतिषचनेन ललितःसा नृपः अवदत् । आहो कथम् अहं वञ्चितः पजपुत्रसदृशेन फुलालेन ! अतः अर्धचन्द्र- प्रदानेन अस्य निम्मारणम् इएम् इति । एवं विचिन्त्य तेन नृपेण सः राज्यात् यहिः निःसारितः। टीपा परित:-अभितः (सोवनी) या अञ्चयाचा उपयोग दिनीयान्त गानाबरोबर परितात. व्यव-ह-वृत् (धागो) याचा उपयोग व्याच्या वागावयाचे त्याची सप्तमी योहुन करिताल. नि+युज (नर्मा) याचा उपयोग ज्या ठिकाणी व्यवा रामापर नेम्फ रावयाची स्वाची सप्तनी विभक्ति योड्न करितात. अभ्यास २ वाक्ये पुरी करा:-फुलाल: गृह परितः क्षवम् औषध- प्रयोगेण - नृप. प्रहारचिन --- नृपः लालस्य प्रतिबचनेन २ समास योजा:-तीया कोटिः । सम्मुमः प्रहारः। तीक्ष्णम् धनम् । यधमा वारम् । ३ योग्य प्रमाने वाक्ये लिहा:--(१) महाराज न अयं शवप्रहार: किन्तु प्रगावहम् एतद् दनि पुलाल. अवदन् । (२) एक्दा कुम्मकारः कर्परस्य उपर पतितः । (१) नृपस पुरतः गत. इमिंधगमये रा लालः। (४) मा राह युद्धराले नृपः उ मेनापति क्तुम् ऐच। (५) अतः सः नृपेग अर्धचन्दप्रदानेन नि सारितः। (6) प्रगस्य विरोषणा अनन्तर मदारविचम् अवशिष्टम् । (1) नृपः तस्मिन् सादरं पवादान् । (4) नृपतिः प्रहारबिहेन तं पौरप्रेष्टम् अमन्दत । (९) अन प्रतिवचनेन भितः बह कुरालेन इति नृपः दयः अवदन् । (१०) पुत्र खपा सम्मुखमदारः पति पेग स. पृटः । (११) न दस साटे क्षतम् अभवत् ।

·१४६ १६-नागार्जुनकथा। आसीत् पुरा चिरायुर्नाम नृपतिः । नागार्जुनो नाम तस्य दयालु दर्दानशीलश्च सचिव आसीत् । स सर्वासामोपर्धानां धर्मानयोध- दात्मानं नृपति च रसायनेन विजरमकरोत् । स भूपोऽष्टशतं याणि राज्यमकरोत् । एतस्मिन्दीर्घकाले तस्य यहयो भार्याः पुत्राश्च त्रिदिवं गताः । अन्ते स जीवहरं नाम पुत्रं युवराजपदेऽभ्यपिञ्चत् । स एतां घाती जनन्यै न्यवेदयत् । तदा सावदत् त्वादशा बहयो राजपुत्रा पूर्यमभिषिक्ता योचराज्ये । किन्तु नान्वभवराज्यमुखानि ते यतो नृपो नागार्जुनेन दत्तैरौपधैश्चिरायुर्जातः । अतो यदि त्वं राज्यपद वाञ्छसि तर्हि नागार्जुनं गच्छ तं च तस्य शीपमेव याचस्य । स हि याचकानां मनोरथान्सर्वदा पूरयति । एवं यदा नागार्जुनो म्रियते तदा नृपोऽपि सुचिरं न जीवति त्वं च नृपो भयसि इति । स पुत्री नागार्जुनं गत्वा तथाकरोत् । किन्तु नागार्जुनस्य शीर्पच्छेदने सोऽसमर्थः । अतो नागार्जुनः स्वयमेवात्मनः शार्पच्छेदमकरोत् । नागार्जुनवघं श्रुत्वा स भूपतिरपि राज्यमत्यजद्वनं च प्राविशत् । राजपुत्रः सिंहासनमारोहत्यिन्तु नान्वभवद्राज्यसुखं बहुकालं यतः कुबैर्नागार्जुनपुनस्तस्य यधः कृतः । टीपा चिरायुस-या व्यजनान्त शब्द आहे चिरायु - ए. चिरायुष-पठी ए. ब. 'भष्टशत घर्षाणि---८00 वर्षे' वालवाचक दिनीया शत, सइस हे शब्द बटुवचनी नामाषरोबरहि रक्षचनात योग 'नि+विद् (प्रयोजक)-निवेदयति-सागणे, वळविणे' याचा उपयोग स्याला सागावयाचे त्याची चतुर्थी योड्न करिनान 'दार्घकाल.-दीर्घ कार ' विदोषणविद्रोष्य कर्मचारय समा. आरमानम् स्वाय, आत्मना-वाचे.' ' ·अभ्यास १ चिरायुप के सचिवः । स क्य नृप दिनरम् अरोत् । जीवहराय जानना किम् अश्ययत् । स नागानुन किम् अयार । नृप विमर्थ वन प्रावि शत् । केन शरणेन नागार्नुनपुना जीवहरम् थमारयन् । २ वाक्यात उपयोग कग अभिषिक, अनुभूत, त्यात, वृत्त ३ दान भील यस्य 8 दानशील ' याप्रमाणे पुढील समासाचा विग्रह करा-उद्यमशील, परिहासशील , उपकारशील । ४ विग्रह करा --राज्यमुखानि, राज्यपदम्, शीपच्छेद , नाणा-नवध । ५ क्रियापदारहल भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषणे योm--राजपुत्रा निदिवम् अगच्छन् । नृपति वन प्राविशत् । रानपुर सिंहासनम् आरोहत् । . N १७-कृतज्ञो नकुलः। कस्मिन्नपि नगरेऽवसत्योऽपि ब्राह्मणः । एपदा तस्य भायर्यायां सुतो जातः । तस्य गृहे कापि नखुली पालिता । तस्मिय दिने तस्यामपि नकुलोऽजायत । अतः सा ब्राह्मणी स्वमुतवत्त नकुल- मध्यपुप्पत् । किन्तु पदाचित्स स्वदारक पाइयदिति घिगरण सा तस्मिन्निवासं नाश्रोत् । एक्दा सुप्त स्वपुत्रं शय्यापां स्थापयित्वा अलकुम्म च गृहीरपा सा तडागतीरमगच्छत् । गमनात् प्रात स्वपति सायदत् । नफुलाइक्षणमईति घाल इति । तस्या गमनाद- नन्तरं बालस्य न किमपि भय नकुलादिति मत्या म मामणोऽपि भिक्षार्य पुत्रापि गत । अधान्तरे कोऽपि पासपो पिलावहिपगतः। नयुलोऽपि स्यमापवरेण याला रक्षणार्थ तेन सहायुष्यत । एवं नबुलेन सडराः कृतः स सर्पः । यदा सा प्रामणी गृहं प्रारि

·१४८
शत्तदा स नकुलस्तस्याः समीपं गतः । सा तस्य मुखं रधिरेण
लिप्तमपश्यत् । अतः साऽचिन्तयन्नुनमनेन मम सुतस्य वधः कृत
इति । एवं क्रुद्धा सा जलकुम्भ तस्योपरि सहसेव प्राक्षिपत् ।
तेनाघातेन मृतः स नकुलः । पश्चागोता सा यावगृहं प्रविशति
तावत्सा बालकं सुरक्षितं तथा च सर्प मृतमपश्यत् । अतः साऽऽ
स्मनोऽविचारतामनिन्दन्नकुलस्य कृतेऽशोचञ्च |
अपरीक्ष्य न पर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् ।
पश्चायति सन्तापो ब्राह्मण्या नकुले यथा ।
टीपा
नूनम्-खरोखर' अव्यय जोर देण्याकरिता वाक्याच्या भारी योजतात
'ते मरिता' या अन्ययाचा उपयोग पपन्त नामावरोवर करितात.
अभ्यास
१ ब्राह्मणी नकुल क्थमपालयत् । केन कारणेन सा तस्मिन्विश्वास नाकरोत् ।
जलकुम्भ गृहीत्वा सा भिकरोत् । प्रामण किं मत्वा वहिगत । पाल्पस्य समीप
क आगत । तदा नकुल मिकरोत् । येन कारणेन सा नकुलस्योपरि जलकुम्भ
प्राक्षिपत् । किमर्थ साऽऽस्मानमनिन्दन् ।
२ ल्यबन्त अव्यये योजून वाक्ये लिहा
सा नकुल्स मुरा रधिरेण रिप्तमपश्यचिन्तयच ।
साऽऽत्मनोऽविचारतामनिन्दनकुरस्य ने शोचछ ।
३ ल्यबन्ताबद्दल रियापदाची योजा.
सा पुन शम्याया स्थापयित्वा पहिरगच्छत् ।
सा जल्युम्भ गृहीला तदागभगच्छत् ।

·१८-बुद्धिहीना विनन्यन्ति । । फरिमश्चिनगरे चत्वारो ब्राह्मणपुनाः परं मिनभावमुपगता वसन्ति स्म । तेषां प्रयः शास्त्रपारणताः किन्तु ते धुद्धिहीनाः। सुबुद्धिर्नाम चतुर्धश्चतुर, किन्तु शास्त्रपराङ्मुस । पपदा ते सर्वे मिथोऽमन्त्रयन्त पय देशान्तरं गत्वा भूपं च तापयित्वा द्रव्यार्जनं पुर्म इति । अतः शुभदिने ते प्रातिष्ठन्त । मागे ज्येष्ठोऽवदत् । वयं त्रयो नुपप्रसाद लमामहे यतो वयं शास्त्रनिपुणाः । पिन्वय सुबुद्धिः शास्त्र पिमुसः। अतः वेचलया युद्धया नृपप्रसादं स न लभत इति । पयं यावते मागंण गच्छन्ति तावत्तैरटच्या मृतसिंहस्थास्थीनि दृष्टानि । तरोनोक्तम् । यदहोऽहं पयामभाचं दर्शयामि । विधि- देतत्सत्यं मृतं वर्तते । तद्विद्याप्रमावण सजीवं कुर्मः। अहमस्थि सञ्चयं फरोमोति । एवमेफेनास्यिसञ्चय कृतः। द्वितीयेन चर्ममास- रधिरं च संयोजितम् । तृतीयोऽपि यावत्तस्मिञ्जीवनदानायोपतस्ता- चत्युद्धिस्तं तस्मात्यवारयस्वदश । एवं युग्मामिः सिंही निप्पाद्यते । यदि त्यमेनं सजीयं करोपि तहिं स सर्वानस्मान्च्यापा. दयति । अनेन पचनेन मुद्ध. स तृतीयों ब्राह्मणोऽयदत् । धिट् मूर्स नाहं विद्या विफलता नयााति । तदा सुयुद्धिनातं प्रतीक्षस्व क्षणं याबददं समारोहामीति । पश्चावायतृतीयेन स सिंहः सजीयः मृतस्तदेय स तीनमारयत् । चतुर्थस्तु सिंहस्य गमनादनन्तरं वृक्षादयतीय गृहं गतः । अत इदमुच्यते-- घरं युझिन सा दिवा विधाया बुद्धिमत्तमा । घुद्धिहीना घिनश्यन्ति यथा ते सिंहकारका ।। टोपा भरपीनि-भार' Fils पापा पिता रामचनी रस ·निप्पाद्यते-रभामहे-व्यापादयति' या वर्तमानकाळी रूपाचा उपयाग भविष्यशळा केले आहे अभ्यास १ ब्राह्मणपुना कादृशा आसन् । किं तेऽमन्त्रयन्त । मागे ते किं दृष्टम् । किं दर्शयितुमच्छ ब्राह्मणपुना । तदा सुवुद्धिस्तान् विमुपादिशत् । २ परिणाम स्तषामविचारस्य। २ कर्तृपदें योगा -१ भूप तुष्यति । निष्पाद्यते। सिह निप्पादयथ । ३ सर्वे व्यापद्यते। सर्वान् व्यापादयति । ४ तय अम्रियन्त । तान् वान् अमारयत्। ३ बुद्धपा हाना -युादहाना । यामध्ये समासाचा अर्थ पूर्ण शास्त्रात् विमुस-शास्त्रविमुख । आह म्हणून प्रथम पदाचा सबंध शास्त्रेषु निपुण - शास्त्रनिपुण | द्विताय पदाशी ज्या विभक्तीनें दशविला जातो त्या विभकीचा तत्पुरुष समास होता भूप तोषयाम । २ सिंह १९-यतिद्रव्यनाशः। Haram- कस्मिश्चिद्विचित प्रदेश आसीत्वस्यचिलुन्धमतेनीम यतेराश्रम | बहवो जनास्तम्याथम प्रतिदिनमगच्छन्ननुनहाय । अतस्तेन यतिना तेभ्यो बहन्युपायनानि लब्धानि । तपा विक्येण तेन प्रभूतो चित्त सञ्चय त । तदव्य तेन कक्षान्तर एघास्थाप्यत । यत कस्मिन्नपि न तस्य विश्वास । एकदाऽऽपाढमति म स्तनस्तस्य वित्तमपश्यद चिन्तपञ्च । अह भवामि यते शिप्य । तथा च तेन सहकत्रोपित्या तस्य घनमपहरामि प्रमश इति । अत सयंत समाप गत्वा त च सासागपात प्रणम्य प्रार्थयत । यतिश्रष्ट अह घिरत ससारात् ।

·अत इच्छामि तस्मादमुतिम् । उपदेशग्रहणायैवाहमागत इति । तस्य निछां दृष्ट्वा स यतिस्तस्य तनावस्थानमन्यमन्यत । केन- चित्कालेन स स्तेनो यति भन्याप्राणयत् । यतिरपि तं ज्ञानमार्ग- मुपादिशत्। एकदा स यतिभाजनार्य नामान्तर आहूतः। अतः शिष्येण सह स प्रस्थितः। प्रवाससमये वित्तं यतेः कक्षान्तर पचासीत् । भागे ताभ्यामेका नदी दृष्टा । तदा यतिनोतम् मन्यानोऽधुना। अतः स्नानार्थमहं नदीतीरं गच्छामि । त्वमय मां प्रतीक्षस्व इति । गमनामाग्यतिः स्पद्रव्यं कन्यामध्ये स्थापयित्वा स्नानार्थं गतः । स आपादमतिस्तत्सर्वमपश्यत् । यावत्स यतिर्गतस्तापदेव स धनं गृहीत्या सुदूरं पलायत । स्नानानन्तरं स यतिसमृलमागतः। फिन्तु तेन शिप्यो न दृष्टः । अतः कन्यायां द्रव्यमस्ति न चेति निपुणं व्यलोफयत् । तेन शिष्येण द्रव्यं हतमिति शात्या हा हतोऽस्मी- त्युधैरमोशत् पुनरपि स्वम न्यपर्वत । अर्यानामर्जने दुःसमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःसं व्यये दुसंधिगयी पटसंश्रयाः॥ टोपा स्नानार्यम्-स्नानागा, भोजनालयाकरितासामायित इन्द जियामिकामा यो ज्याध्यालित' अमायसवाक्याचा असेल त्याला मर्थ जोन न्तु अपना ए दयनीयार र 'पाहतास्मि'-'सयपदारसोर समो. अभ्यास १. पहिली पर या सन्धि स्तून लिहा- २ विद पग-विमगम , उपदेशमहानप्रामन्नाम्, कमान्तरम, पक्षम्, प्रविनिम, विपश, नमार्ग , आगमन ।

·१५२ ३ दिलेल्या नाक्याधसमूहातून योग्य वाक्यार्ध जोड़न वाक्ये तयार करा- बतो जना अप्राणयत् मुनि स्वनिष्ठया। यति तस्य अवस्थानम् कथामध्य स्थापितम् । आपादमति अनुग्रहाय आगच्छन् तस्य आश्रमम्। अन्वमयत । स शिप्य मध्याहे सभात । यते स्नानसमय द्रव्यम् अपाहरत् । यतिना सन्य २०-जामातृसम्भावना। अस्ति धरापीठे विकण्टक नाम पुरम् । तत्र महाधनो नाम भाण्ड पतियवसत् । तस्य चत्वारी जामातरोऽचन्तीनगर्यामवसन् । एकदा पर्जन्यामावात्सर्वध दुभिक्षमभवत् । भोजनमपि दुर्लभ जात तेषाम् । अतस्तेभ्यशुरगृह विषण्टकनगरे सम्माता । 'जामाता दामो प्रह' इति ज्ञात्वा स तेषु सरहमानं व्ययाहरत् । तेभ्य उत्तमानि चस्त्राणि भोजन च प्रायच्छत् । श्च ते तन मुसेन पण्मासाश्यघसन् । यदा महाधनस्तान् गमनोरमुफानापश्यत्तदा स स्वभार्यामवदत् । एते जामातर स्थगृह प्रति निवर्तनमपि न चिन्तयन्ति । अपमान विना ते गमनोत्सुकान भवन्तीत्यह मन्ये । अतोऽद्य भोजनवेलाया पादप्रक्षालनार्थ जलमपि न दातव्य यथा तेऽपमानेन सुद्धा भूत्वा निर्गच्छेयुरिति । एव गर्ग पादमक्षारनापमानात् सोमा लयासन दानादत्त क्षुद्रमोजनाञ्च निर्गता । किन्तु चतुर्थ श्यामल स्वयमेव नागच्छत् । अत स यानि सारिती गृहादहिरर्थचन्द्र प्रदानेन । गों हि पादशीचालपासनदानतो गत सोम । दत्त. पदशनमोज्याच्यामलकश्चार्धचन्द्रेण ॥

·टीपा 'न दातव्यम्-दिले जाऊ नये' कर्मणि वि यौँ धातुसाधित विशेषण 'सबहुमानम्'-मोठ्या मानानें- 'मानेन सर' सा या अयी मानापूर्वी स जोहन झालेश हा सहबहुमीहि समान अव्ययासारखा योजलेला आहे अभ्यास १ योग्य क्रमाने पुडौल वाश्ये लिहा -(१) पध्मासादनन्तरमपि ते गमनं नाचिन्तयन् । (२) विकण्टपे महायनो नाम भाण्डपतिर्निवसति स्म । (३) तेभ्य सुक्खामि मिटा पागच्छन् स । (५) तस्य जामादरोअन्तीनगराद्विवष्टक, माता । मराधनोऽन्ते तान् विविध प्रकारैरनादरमदर्शयत् । (५) चतुर्थोऽर्धचन्द्र प्रदानेन नि सारित । (६) तेषु स आटेण व्यवाहत् । (५) तेषा नयो गता। २ शेवटील पाच वाक्य मान्ध सोडवून लिहा. ३ योग्य शब्द योगा-प्रमा रुवहुमान व्यवहरन्ति । पुत्र सादर वर्तते । शिष्या सविनय वर्तन्ते। ४ योग्य शब्द योना-- सायवाले बारा उत्सुका दृश्यन्ते । बामात उत्युवा न आसन् । प्रना पस्य उत्सुका ५ पुढील समासातील पदे सागून त्याचा सवप स्पष्ट करा -पाद. प्रभारनापमान', एप्वासनदानम् , सुप्रभोजनम् । २१-विचित्रो दैवयोगः। आसीत्पुरा भिक्षापतिनाम दरिद्रो ग्राह्मणः । स मिक्षयैवान्न- मलभत । अतो ग्रामाग्रामं सोऽभ्रमत् । एकदा दीर्घमन्तरं गत्या श्रान्तः स कस्यचिद्देवायत्तनस्य समीपे वृक्षतलेऽस्यपत् । अनन्तरं प्रयुद्धो भूत्या यदा स गन्तुं प्रवृत्तस्तदा देवालयाधिपतिस्तमपृ- ·च्छत् । कस्त्वं कुत्र च गच्छस्पधुनेति । निर्धनोऽहं भिक्षार्थ मितस्ततः सञ्चरामात्यवदत्त भिक्षापतिः । तदा स देवालयाधिपः पुनस्तमवदत् । शृणु रे भद्र। अहं तुभ्यमन्नं वस्त्रं च प्रयच्छामि । अव स्थित्या क्रियतां मम साहाय्यं देवपूजायां देवालयरक्षणे चेति । हर्षनिर्भरः स भिक्षापतिस्तथेत्युक्त्या तत्र स्थितः । स दिया देवालयाधिपस्य साहाय्यमकरोदात्री च द्वारस्य समीप एवास्वपत्। एकदा मध्यरानादनन्तरं प्राप्तः कोऽपि चोरो देवालङ्कारानपहर्तुम् । यावत्स देवालयं प्रविष्टस्ताचदेव कश्चिदृश्चिकस्तमदशत् । अतः स दुःखेनाकन्दत् । तस्य क्रन्दनं श्रुत्या निद्रितो भिक्षापतिः प्रबुद्धो भूत्वा दीपं च गृहीत्वा तस्य समीपमगच्छत् । मन्दनकारणं ज्ञात्या स पीडापरिहारमकरोदोषधप्रयोगेण । यदा स दंशपीडया मुक्तोऽ: भवत्तदानेनातकिंतेन देवदण्डेन भिक्षापतेः सौजन्येन च स भूखं लशितोऽभवत् । अतःमभृति न जीवाम्यहमनेन पापमागणेति सशपथमुच्चैरुक्त्वा सहसेच निर्गतः स चोरः । भिक्षापतिस्तु बिस्मितस्तत्रैव स्थितः। . अर्थाच्या टीपा 'मम साहाय्य रियताम्'--'मला मदत पर' ज्याला मदत करावयाची त्या शब्दाची पठी निभक्ति योनतात 'जीवामि-जीवयान करोमि' च्या मार्गाने उदरनिर्वाह करावयाचा त्या अर्थाच्या शब्दाची तृतीया विभषि योगात अभ्यास १ मिक्षापति युवास्वपत् । वस्तस्य साहाग्यमारोत् । व आगतो राना एपदा । क्य स दण्डितो देवेन । प परिणामो धादशस्य । २ पुढील मू. का. धा०वि० वरील गोटीत योग्य टिवाणी योजा-न्य, गुप्त, पृट, दष्ट, क्रन्दित ३ पुढील सभामाचा विग्रह कम्न नावे सागा -- देवपूजा । हर्षनिर्भर । देवालद्वारा । मन्दनवारणम् । सशपयम् ।

·४ योग्य शब्द योजा यथा भिक भिक्षया जावति जीवयाना करोलिश तथा चोर " " " " " " " धीवर (कोला) व्याध (पारधी) " " " २२-गन्तव्यं सह मित्रेण । सुवर्णपुरे नाम नगरे ब्रह्मदत्तो नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म । स च प्रयोजनक्शाद् अामान्तरं गन्तुं प्रवृत्तः । तदा मानास उपदिष्ट । वत्स अपि त्वमेक एव प्रजसि नेतद्युक्तम् । मार्गे सहाय आवश्यकः । अतोऽन्विष्यतां कश्चित्सहाय इति । सोऽवदत् । अम्ब मलं भयेन । निरपद्रवोऽयं भार्ग इति । अथ तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा समीपस्थाया पाप्याः कर्कटमादाय मात्रा स कथितः । यदि तब गमनमावश्यकं तषि कर्कटस्तव सहायो भवत्धिति । सोऽपि मातु- पंचनादुमाभ्यां पाणिभ्यां तं सड़गृह्य कर्पूरपुटिकामध्ये स्थापयित्वा पात्रमध्ये च निक्षिप्य शीघ्र प्रस्थितः। सूर्यस्यातपैन सन्तप्तः स मार्ग पार्श्वस्थस्य वृक्षस्य छायायां सुप्तः । अत्रान्तरे वृक्षकोहरानि र्गत्य सर्पस्तत्समीपमागतः। सपस्य कर्पूरगन्यः प्रियः । अतः स पारस्थितां कर्पूरपुटिकामतिलौल्येन मक्षयितुमारमत किन्तु तत्र स्थितः पटस्तस्य प्राणानपाहरत् । ब्राह्मणः प्रधुद्धो भूत्वा याय- दुरियतस्तावलापूरपुटिकोपरि हतं कृष्णसर्पमपश्यत् । तद् दृष्ट्या स व्यचिन्तयत् । भोः सत्यं कथितं मम माना यत्पुरपस्य प्रवासे सहाय आवश्यक इति । अपि कापुरपो मार्ग द्वितीयः क्षेमकारकः। पटन द्वितीयेन जीवितं परिरक्षितम् ॥

·टीपा 'एम्-पुरे' या अम्पयाचा उपयोग तीयान्त गानाबरोबर त्या त्याच क्या धानध्या व्यग स्पारावर परत से-अनजान्या-रानिया "आव-डे मार' भम्मा हमजे माद या शगचें सोनाक्चन अभ्यास २ ब्रह्मदत्त किक मत्त । मातु व उपदेश । तस्मै माना किमर्य दत्त । स त पुन अस्थापयन् । मार्गमध्ये किं पृत तेन । व रान आगत । स्मिथं कपूरपुटिरा भवितुम् आरभत स । क तस्य परिणाम । २ 'रामीप तिष्ठतिरामापस्य ' याप्रमाणे पुढाल सामासिक शब्दाचें स्पष्टीकरण ररा-मागस्य , पाश्वस्थ , वृक्षस्य , मामरथ , गृहस्थ । ३ यया वपूरगन्ध सपस्य प्रिय । तथा श्रीना प्रिया । प्रिय यारस्य । मधु प्रिय . प्रिय कृपणस्य। २३-दिलीपस्य पुत्रप्राप्तिः। आसीत्पुरा सूर्यवंशे दिलीपो नाम नृपः । स सघर्गुणेरपेतस्तथा घ सकल शामनिपुण आसीत् । प्रजापालने स दक्ष । तस्य मुदक्षिणा नामानुरूपाभार्या । सा तस्य प्राणेभ्योऽपि प्रिया। सुत- मुखदर्शन पिना सर्वाण्यन्यानि सुखानि तस्य मुलमानि । अत सन्तानार्थ कमप्युपायं चिन्तयितुं स सरल राज्यभार सचिवेषु निक्षिप्य भार्यया सह कुलगुरोर्वसिष्ठस्याश्रमं गत. 1 मुनि सादर प्रणम्य तस्मै स स्वमनोरथ न्यवेदयत् । तदा स ऋपिणैव मुपदिष्ट । त्वया सुरथेनुरयज्ञाता पूर्वजन्मनि । अतस्तस्या. शापादेव त्व सन्ततिविहीनो जात । ममानमे वर्तते तस्या नन्दिनी नन्दिनी नाम। तामेयायध्य तय पुत्रप्रातिर्भवेदिति ।

·१५७ दिलीपो भार्यया सह ता नन्दिनीमाराधयत् । सा तस्य भक्त्या सन्तुष्या किन्तु परीक्षा विना तस्य मनोरथं पूरयितुं नैच्छत् । अत साऽऽत्मानं मायामयेन सिंहेनाभिभूतमदशयत् । एतद् दृष्ट्वा नपस्तस्य सिंहस्य बधाय सन्नोऽभवत् । तदा स सिंहो मनुजवाचं यैय तमुपहासेनावदत् केवलं शस्त्रेण त्व धेनुरक्षणाय नालमिति । तदा नृपोऽवदत् । अहमिमा प्राणैरेव रक्षामि । मा भक्षयित्या त्यमिमा मोचयति । अत्रान्तरे मायानिर्मितः सिंहोऽदृश्योऽभवत् । अनेन तस्य दृढनिश्चयेन प्रीता सा धेनुस्तमवदत् । मदीयेन दुग्ध पानेन तय मनोरथः सपालो भवेदिति । तदा नृपो मार्यया सह तस्या दुग्धमपियत् । पश्चाद्गुरुमामन्थ्य स्वराजधानी न्यवर्तत । यथा बाल सा सुदक्षिणा गर्भवती भूत्वा सुलक्षणसम्पन्नं पुत्रमजनयत् । दिने दिने वर्धमान, स पुनो मातापितरा आनन्दस्य परा काष्ठामनयत्। टीपा 'भरम् योग्य, ते दाचा' हे अव्यय तुबन्त थानुसाथित अव्ययादरोवर भरावा चतुय्यन्त नानावरोवर योजना 'यथाकारम् योग्य वेळी ' हा अव्ययीभाव समास माहे 'पूर्वजन्मनि '-पूर्वीच्या Tमात जमन् या शब्दाचे सप्तनाचे पाचन 'आमानम् 'स्वाग आमन् या शब्दाचे दिनाय एक्वचन है स्म एरवचनाव यातात आमना, आमने, आमन , आमन , आमान ही ते सतनांची रूप अभ्यास १ वाक्ये पुरी करा--दिीप सर्वशास्त्रेषु राज्यभार तेन जन्मान्तरे आराधयन् । तस्या प्राणान् ज्यत स 1 चर। तेन तस ग्रीता या अपूरयत् । मुदक्षिणा पुनम् ·२ विग्रह करा -प्रज्ञापालनम्, राज्यभारः, सन्तानविहीनः, धेनुरक्षणम् , दृढनिश्चय । ३ समास योजा:-सिंहेन अभिभूता, सिंहस्य वध , दिने दिने, परा काटा। २४-रघो राज्यप्राप्तिः। यौवनमापनो दिलीपसून रघुयांवराज्ये पित्राऽभिषिक्तः । पश्चा- दिल्लीप एकोनशततमं क्रतुं प्रारभत । तदा होमतुरङ्गरक्षणे रघुनि- युक्तः । किन्तु शक्रेण स तुरगोऽपहृतः । नन्दिनीप्रमावेण तज्ज्ञात्वा रघुधीरस्वरेण 'मुच्यतां तुरग' इति शकं प्रार्थयत । तदा शतकतु- रखदत् । तव पिता ममाभिधानं शतक्रतुं वाञ्छति । नेच्छाम्यह- मात्मन उपपदं त्यक्तुम् । अतस्तस्य मनोरथं निष्फलं कर्तुमेव मया तुरगोऽपहृत इति । एतच्छुत्वा रघुस्तं युद्धायाहयत । तदा तयोः स्तुमुलं युद्धमभयत् । रघोर्युद्धकौशलेन प्रीत इन्दस्तुरङ्गमाहते व किमिच्छसीति रघुमपृच्छत् । तदा रघुरयदत् । मम पिताशेपं फतुफलं लभतामिति । तथेत्युक्त्या वासवो नभोमार्गेण त्रिदिवंगतः। रघुरप्ययोध्यां निवृत्य स्वपित्रे तत्सर्य न्यवेदयत् । तदा हर्षभरणा- भिनन्दितः स पित्रा । एवं एकोनातं यज्ञान् कृत्वा रचौ च राज्यभारं निवेश्य दिलीपो देव्या सुदक्षिणया सह वनवासाय प्रस्थितः । रघुरपि नयेन राज्यं कृत्या प्रजानुरञ्जनमकरोत् । 'राजा प्रकृति- रञ्जनात्' इति सुभाषितं सार्थतामनयत् । किन्तु बहवः शत्रव आत्मना सह योद्धमुद्यता इति ज्ञात्वा रिपूर्णा दर्प शमयितुं दिग्विजयाय स प्रातिष्ठता क्रमेण सर्वाशनून् पराजित्य दिग्विजयं च कृत्वा निवृत्तः स राजधानीम् । पश्चात्तेन विश्वजिनाम यश आरब्धः । तस्मिन्यज्ञे कोपस्थं सर्व धनं तेन पानेभ्यो वितीर्णम् । अन्ते तु परतन्तुशिष्यः ·कौत्सो नाम दक्षिणार्थमागतः। किन्तु नृपस्य कोपागारं धनविहीन दृष्ट्वा निवर्तितुमैच्छत् । किन्तु रघोस्तन सम्मतम् । अतः स धन- पतः कुबेराद्धनं लन्धुं स्वयमेव गन्तुं प्रवृत्तः । यावत्स गमनोधत- स्तावदेव तस्य कोपगृहे हिरण्मयी वृष्टिरभवत् । तत्सर्वं सुवर्ण स कौत्सायायच्छत् । तदातीय प्रीतेन तेन कौत्सेन स आशीर्वचने- नानुगृहीतः । त्वमात्मगुणानुरूपं पुत्रं लभस्येति स आशीर्वादः । तदनुसारेण रयोर्भार्या काले पुत्रवती जाता । अज इति स्वपुत्रस्य नाम कृतं रघुणा। टीपा 'आ+ हे झाडयते-आह्वान करणे' हा पातु या अर्थी आत्मनेपदी होतो. 'प्रते-शिवाय' हे मव्यय पचम्यन्त नामाघरोबर योजतात. 'वि+तु-देणे' हे क्रियापद न्याला धादयाचे त्याची चतुर्थी किंवा सप्तमी योडून योजतात. अभ्यास रक्षितः 'तुरंग १ वाक्ये पुरी क्रा:-: यौवराज्ये इन्द्रण रघुणा कृतम्। रघोः प्रीवेन दिलीपाय दतम्। राज्यभारः निवेशितः। २ यथा हिरण्मयी वृष्टिः तथा घटः, अलहारा, पतरः, मूर्तिः, मादकः। ३ शेवटील १० वाक्ये सन्धि सोडवून लिहा. ४ पुढील शब्द वाक्यांत योजा.--सम्मत:, व्यतरन्, ऋते, न्ययोजयत् , अनुगृहीतः।

·१६० २५-रघुपुत्रस्याजस्य विवाहः । ra- स रघुकुमारोऽजो धैर्येण शौर्यणौदार्येण च पितरमन्वकरोत् । यावत्स यौवनपदवीमारूढस्तावककैशिकानामधिपतिना स्वसु- रिन्दुमरयाः स्वयंघर आरब्धः । समुतं रघु न्यमन्त्रयत स स्वयंवराय । रघुणापि ससैन्योऽजो विदर्भाणां राजधानी प्रस्थापितः। मार्ग मतङ्गमुनेः शापान्मतङ्गजत्वमापन्नो गन्धर्वस्तेन शापान्मुक्तः । अतः स गन्धर्वस्तस्मै सम्मोहनं नाम समन्नमस्त्रमयच्छत् । अस्त्रेण युक्तोऽजोऽपि स्वयंवराय सत्यरं गतः । तन्न कथकैशिकस्तं प्रत्युद्ग- च्छत् । स्वयंवरमण्डपे सोऽन्यैर्नृपैः सार्धमासन उपाविशत् । यदा पतिवरा राजकन्येन्दुमती मण्डपं प्रविष्टा तदा तस्या सौन्दर्येण सर्वेषां नृपाणां नयनान्याकृष्टानि । तस्याः सखी सुनन्दा सर्वेषां नृपाण गुणान् पराक्रमं चापर्णयत् प्रामेण । किन्तु रघुपुत्रस्या- जस्य वर्णनेनैव सा प्रीताऽभवत्तस्य च कण्ठे विवाहमालामार्पयत् । विवाहविधेरनन्तरं पित्रा स सिंहासने स्थापितो राज्ये चाभिषिक्तः । स प्रजानां भूतय एयायतत । रघुस्तु राज्ये मुप्रतिष्ठितं पुत्रं दृष्ट्या यदा धनगमनायोद्यतोऽभवत्तदाऽऽत्मनोऽपरित्यागं स प्रार्थयत । अनया प्रार्थनया रघुनं न गतः किन्तु नगराबहिरेप विजने स्थले पर्णशालामध्यवसत्कालेन च त्रिदिवमगच्छत् । एवं रघुः पराक्रमणी दार्यण सुराज्यतन्त्रेण च विख्यात आसीत् । अत एव दिलीपवंशी 'रघुवंश' इति विख्यातोऽभवत् । टीपा 'अनु+कृ-अनुकरण करणे ज्याचे अनुकरण करावयाचे त्याची प्रिन्यया किंवा पाठी योजतात. 'अधि+वस - राहाणे' याचा उपयोग स्थलबाचक शब्दाची द्वितीया विमति योजन करितात. .

·- अभ्यास १ रघुणा क स्वयवराय प्रस्थापित । मार्गे कि पातम् । इन्दुमत्या कि कृतम् । का नृपानवर्णयत् । कस्य वर्णन तस्या प्रियम् । विवाहादनन्तर किमभवत् । रघुवननिवासार्थ कि न गत । २ सुतेन सहित--ससुत रघु । याप्रमाणे पुढाल समासाचा विग्रह करा- यमनम् अक्षम् । समैन्य रघु । सशाप गर्व । ३ निदर्भाणा-विदर्भदेशस्य था । याचप्रमाणे निपधेषु वाविना ४ यावत्-तावत्, यदा-पदा, यदि-तर्हि ही अव्यये योजून पाक्य तयार या। परिहान् करा पद्यविभागः। CAR- १----गणेशः। अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थ पूजितो य. सुरैरपि । सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नम ॥१॥ २---पण्डितप्रशंसा। पण्डिते हि गुणा. सर्व मूर्ये दोषाश्च केवला । तस्मान्मूर्खसहस्रभ्य प्राश एको विशिष्यते ॥ १ ॥ कि बुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिन । (नरस्य) अकुलीनोऽपि विद्यावान् देवैरपि स पूज्यते ॥२॥ १ष्ट पन्त भिरविण्यापरिता २४ विभागाना) वाणान्या

·विद्वत्त्य च नृपत्व च नैव तुत्य कदाचन ।
स्वदेश पूयते राजा विद्वान् सर्वत्र पूयते ॥३॥
विद्यया शस्यते लोके पूज्यते चोत्तम सदा ।
विद्याहीनो नरोऽप्राज्ञ सभाया नैव शोभते ॥४॥
३-विद्यामशसा।
अपूर्व कोऽपि कोशोऽय विद्यते तघ भारति । (अवणनाय )
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥ १ ॥ (आगच्छति)
हतुन गोचर याति दत्ता भवति विस्तृता। (गच्छति )
कल्पान्तेऽपि न या नश्यत्किमन्यद्विद्यया समम् ॥२॥
विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विये प्रतिपत्तये।
आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥३॥
सद्विद्या यदि का चिन्ता घराकोदरपूरण ।
शुकोऽप्यशनमाप्नोति राम रामेति च प्रयन् । ४।। (लभता बदन)
न चोरहाय न च राजहार्य न भ्रातृभाज्य न च भारकारि ।
ध्यये ते वर्धत एच नित्य विद्याधन सर्वधनप्रधानम् ॥ ५ ॥
मातेव रक्षति पितेय हिते नियुदते । (नियानति)
पातच चापि रमयत्यपनीय रोदम् ।।
लक्ष्मी तनोति चितनोति च दिशु कीतिम् । (यधयति ।
प्रसारयति । दिशामु)
किफिन साधयति क्रपलतेच विद्या।६॥
विद्या नाम नरम्य रूपमधिर प्रच्छन्नगुप्त धनम् ।
विद्या भोगारा यश नाबारी विद्या गुरुणा गुरु ॥
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या पर देयतम् ।
विद्या राजसु पूज्यते न हि धन विद्याविहान पशु ॥७॥

·४- सामान्यनीतिः।
पृया वृष्टिः समुदेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् ।
वृथा दानं समर्थस्य वृथा दीपो दिवापि च ॥१॥
शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे।
साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने ॥२॥
उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् ।
विरक्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ ३॥
को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः।
मृदगो मुखलेपन करोति मधुरम्यनिम् ॥ ४॥
सदयं हृदयं यस्य मापितं सत्यभूपितम् ।
कायः परहिते यस्य कलिस्तस्य करोति किम् ॥५॥
प्रदोपे दीपश्चन्द्रः प्रभाते दीपको रविः।
त्रैलोक्ये दीपको धर्मः सुपुत्रः कुलदीपकः ॥६॥
गुणान् भूपयते रूपं शीलं भूपयते कुलम् ।
सिद्धिर्भूपयते विधां भोगो भूपयते धनम् ॥ ७ ॥
पिण्डे पिण्डे मतिभिन्ना कुण्ठे फुपडे नवं पयः ।
जाती जाती नवाचारा नया घाणी मुखे मुसे ॥८॥
विद्या मित्र प्रवासेषु भार्या मित्रं गृहेषु च ।
व्याधितस्वीप, मिर्ष घा मित्रं मृतस्य च ॥९॥
हस्तम्य भूषणं दानं सत्यं फण्ठस्य भूषणम् ।
थोत्रस्य भूपणं शास्त्र भूषणः फिप्रयोजनम् ॥१०॥
५-उदारप्रसा।
शतेषु आयते शुर: मदरपु च पण्डितः।
यता दशमदम्प दाता मयति पा न पा ॥१॥

·१६४
दाता नीचोऽपि सेक्ष्यः स्यान्निष्फलो न महानपि ।
जलार्थी वारिधि त्यक्त्या पश्य कृपं निपेवते ॥ २॥
युध्यन्ते पक्षिपशव. पठन्ति शुकसारिका ।
दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः स च पण्डितः ॥३॥
यद्ददासि विशिष्टेभ्योयच्चानासि दिने दिने। (यच्छसि । भक्षयसि)
तत्ते वित्तमहं मन्ये शेपं कन्यापि रक्षमि ॥ ४॥
गौरवं प्राप्यते दानान्न तु वित्तस्य सञ्चयात् ।
स्थितिरः पयोदाना पयोधीनामधः स्थिति ॥५॥
६-मृर्सवायसः।
विहरन्ति यदा हसाः सानन्द सरसीजले।।
तनागत्य जनाः सर्वे भवन्ति मुदितास्तदा ॥१॥
वृक्षस्थो पायस कश्चित्प्रापश्यत्तद्दिने दिने ।
चिन्ताकान्त इवासीत्स हंससौभाग्यकारणात् ॥२॥
भवितुं हंसवच्छेत उपायस्तैन चिन्तितः ॥
अत्यजत्पूर्वमिनाणि न्ययसच सरस्तटे ॥३॥
अथान्तं क्षालिती पक्षा धायसेन च वारिणा ।।
अभवत्पूर्ववच्छ्याम. स्वमायो दुरतित्रमः ॥४॥
सन्तोपश्च नरः कार्यो देवदत्तगुणै. खलु ।।
ईश्वरेच्छामनुसृत्य मुखिता. सन्ति मानवा.॥५॥
-अतिढधिपाताय ।
सोमवंशोद्य. पश्चिनपो नाम भूपतिः ॥
नयेनेवाररोद्राज्यं रक्षित्वा पुत्रवत्प्रजा. ॥२॥
फनूनां च शतं तेन एतमिन्द्रपदेच्छया ।
सपोप पालं प्रात माहेन्द्रं यमरं महत् ॥२॥

·१६५
दिव्येभ्योपभोगेन मदान्धः सोऽभवत्तदा ।
महर्षीनादिशद्दतः शिविका प्रोह्यतामिति ॥३॥
एतत्तद्वचनं श्रुत्वा पिमूढास्ते महर्षयः॥
अवहशिविकारुढं स्वांसस्ते नहुपं प्रभुम् ॥४॥
धामनत्वादगस्त्यस्य कम्पिता शिविकामवत् ।।
सत्यरं सर्प सपैति समोधो नहुपोऽवदत् ॥५॥
अपमानेन सद्धोऽगस्त्यस्तमशपपिः॥
न ते युक्तमिदं स्थानं भय सो महीतले ॥६॥
उक्तमात्रेपु शब्देषु सहसा नहुपस्तदा ॥
प्रमावान्मुनिशापस्य पृथिव्यामपतत्सलु ॥७॥
मुनयो हि क्षमाक्षीला यदा गच्छन्ति क्रुद्धताम् ॥
तदानिवार्यस्तरकोपः सर्वनाशाय कल्पते ॥ ८॥
८--सुभाषितमशंसा।
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमग्नं सुमापितम् ।
मूदः पापाणसण्डेपुरलसंशा विधीयते ॥१॥
धर्मा यशो नयो दाक्ष्यं मनोहारि सुभापितम्।
इत्यादिगुणरत्नानां सङ्ग्रही नावसीदति ॥२॥
संसारफटुवृक्षस्य ३ फलं धमृतोपमे।
मुमापितरसास्वादः सहतिः सुजनः मह ॥३॥
दाक्षा म्लानमुखी जाता शराचाश्मतां गता।
मुमापितरसस्याने मुधा मीता दियं गता ॥४॥
मागम मुख्या मधुरा दिया गीर्वाणभारती।
तस्मादि काव्यं मधुरं तम्मादपि सुभाषितम् ॥ ५॥

·१६६
सज्जनभशंसा।
यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः।
चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ १ ॥
उपकर्तु प्रियं यतुं कर्तुं स्नेहमकृत्रिमम् ।
सजनानां स्वमायोऽयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥ २॥
निर्गुणेष्वपि सत्येपु दयां कुर्वन्ति साधवः।
न हि संहरते ज्योस्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः॥३॥(गृहान् )
सझना एव साधूनां प्रथयन्ति गुणोत्करम् ।
पुप्पाणां सौरभ प्रायस्तनुते दिक्षु मारतः॥४॥ (प्रसारयति)
परदुःखं समाकर्ण्य स्वभावसरलो जनः ।
उपमारासमर्थत्वात्प्राप्नोति हृदये व्यथाम् ।'५॥
वित्ते त्यागः क्षमा शकौ दुःसे दैन्यविहीनता ।
निर्दम्भता सदाचारे स्वभावोऽयं महात्मनाम् ॥ ६॥
किमन्न चित्रं यत्सन्तः पपग्रहतत्पराः।
न हि स्वदेहीत्याय जायन्ते चन्दनमाः ॥ ७॥
स्वभावं नेघ मुञ्चन्ति सन्तः संसर्गतोऽमताम् ।
न स्यजन्ति रतं मज काकसम्पतिः पिकाः ॥ ८॥
यज्रादपि कठोराणि मृदूनि पुस्सुमादपि ।
लोतराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ९ ॥
साधौः मकोपितस्यापि मनो नायाति विप्रियाम् ।
न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया ॥ १० ॥
१०--परोपकारमगंसा।
रविश्चन्द्रो धना वृक्षा नदी गावश्च सन्ननाः। (चना)
एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिताः ॥१॥

·आत्मार्थ जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः । परं परोपकारार्थ यो जीवति स जीवति । २॥ श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । विभाति कायः खलु सजनानां परोपकारेण न तु चन्दनन ॥ ३॥ (शोभते ) परोपमायय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नयः। परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥ ४॥ (दुग्ध यच्छन्ति) मवन्ति ननास्तरवः फलागमैनयाम्बुभिर्वारिविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरपाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैप परोपकारिणाम् ॥५॥ ११---उद्योगमशंसा। उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा.॥१॥ उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराकमः । पडते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।२॥ आलस्यं हि मनुष्याणा शरीरस्थो महारिपुः । नास्त्युचमसमो बन्धुः कृत्वा यं नाचसीदति ॥३॥ न देवमिति सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः । अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यो नातुमर्हति ॥ ४॥ न लभन्ते विनोयोग जन्तव सम्पदा पदम् । सुराः क्षीरोदविक्षोममनुभूयामृतं पपुः ॥५॥ (अपियन् )

·१२-सत्सङ्गमः।
पाच. काञ्चनसंसर्गाद्धत्ते मारकती द्युतिम् । (धारयति )
तथा सत्सन्निधानेन मूखौं याति प्रवीणताम् ॥ १॥
फोटोऽपि सुमन.सगादारोहति सतां शिरः। (शापम् )
अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥२॥
महाजनस्थ संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः ।
पद्मपस्थितं तोयं धत्तेमुक्ताफलनियम् ॥३॥(मौक्तिकानाशोभाम्)
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वावि सत्यम् । (बुद्धे )
मानोन्नति दिशति पापमपाकरोति ॥ ( नाशयति )
चत प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिम् ।
सत्सङ्गति. क्थय किं न करोति पुंसाम् ॥ ४ ॥ (नराणाम्
१३-भूमिगतं धनम् ।
वसति स्म पुरा कश्चित्पण्डितो वृद्धतां गतः ।।
स्थपुत्रानल्सान्दृया चिन्तातुर इवाभवत् ॥ १ ॥
अर्थकस्मिन्दिने पुत्रान्समायावदन्मिथः।
मन्येऽह मृत्युकालो मे समीपं वर्ततेऽधुना ॥२॥
शृयता सावधानं च यत्र में वर्तते धनम् ॥
निसातं यनयुत्रापि द्रव्यं क्षेने सुरक्षितम्। ३।'
विस्मृतं तु मया स्थानं स्मृतिभ्रंशानुनिश्चितम् ॥
एवमुक्त्वा पच कष्टात्पश्चत्यं पण्डितो गत.॥ ४॥ (वचनम् )
धनलाभेच्छया पुत्रा अखनन्क्षेत्रमुत्लुराः।
न दृष्टं तस्तु कुत्रापि द्रव्यं भूमिगतं तदा ॥ ५॥
धान्यं दशगुणं लब्धं यदा क्षेत्रम्य कर्षणात् ॥
अपदस्ते तदा पुत्रा ज्ञातो हि पितुराशयः ॥ ६ ॥

·शब्दसंग्रह. अभिमत (भूत वि-आवडता आवडलला अ अस-खादा अकस्मात् (अ)--एकाएको अचम्-पाप अट (१५५)-हिंडणें, फिरण अटवा-अरण्य अवाफत (वि)-आकस्मिक अताव (अ)-पुष्पक अतिलौल्यम्-अतिशय हाव अथ किम् (अ)- होय तर अधिष्ठानम्-ठिकाण, शहर अधि+वस (१५ प)-राहाणे अर्ह (१८ अभिप्रेत (भूत वि)--इष्ट असलेला अभिषिञ्च (६ प प)-अभिषक करणे अभिधानम्-नाव अम्बु (न)-पाणा अम्बुना-मद अम्भस (न )-पाणा अम्भोधि (3)-समुद्र अक-सूर्य अधचन्द्राचाडा अपय (* चे प्रयोनक)-अर्पण करणे अध्यापय (अधि+इने प्रयोजक)- अधभम (वि)-अधवट मोडल्लें शिकविणे पप)-योग्य असणे अनघ्यायदिनम्-मुटीचा दिवस अलस (वि)-आळशी अनु+कृ(८ उ प )-अनुकरण करणे अव+तृ (१५५)--उतरणे अनु +इप (४५ प)-शाधणे अव+सद (१६पप अवसादति)- अनु+भू(१५)अनुभविणे नाशाप्रत जाणे अनु + मन् (४आ प)-समति दणे अव + लम्य् ( १ ा प ) आधार भध (वि)-आधळा घण नवलम्विणे अन्वयणम्-शाथ अपस्यानम् राहाणे अप+स(१५५)-दूर जाणे अगनम्-खाण अप+ह (१पप)-दर नेणे असता-दगडाचा स्थिति अपा+7 (८ उप)-नाश करणें । अयातम् (भ)-यवल्याशिवाय अभिकान्त (मूत वि)-हया केलेला । असन् (वि)-वाइट मनुष्य ·१७० उ " आराधना करण आ आ+कम् (१ प.प.)-आक्रोश उच्च (वि.)-उंच करणे, रडणें उचैस् (अ) उदात्त तन्हेनें, मोठ्याने आ+ चर् (१ प.प.)-आचरणे उटज -म्-झोपडी, लहानसा माधम आ+दा (१ प.प.)-घेणे उत्तरत (अ.)-उत्तरेकडे आ+द (६ आ.प)-आदर दासवणे उद्यानम्-बाग आ+मन्द् (१ प प.)-आनन्दित उदरम्---पोट होणे आनन्दय (प्रयोजक)-आनन्दित करणे उद्यत (वि)-तयार, सम्न आ+प्रच्छ (६ आ प )-निरोप घेणे उद्+गू (१ प.प.)-उत्पन होणे आपणि-दुकानदार, व्यापारी उद्+पद् (४था.प.)- आ+ राध (१० प प )-सतुष्ट परणे, उद्+स्था (१ प.प.)—उठणे, उभे राहाणे आ+रु (१५ प.)--वर चढणे, उदमस्थानम्-उगमाचे ठिकाण वर बसणे उद्यम उद्योग आलय -ठिकाण, स्थान उप+आम् ( • आ. प.)-उपासना भा+ लम्ब् (१ आ प.)-आश्रय करणे, पूजा करणे करणे, आधार घेणे उप+दिदा (६ उ. प)-उपदेश आशय-हेतु, उद्देश आ+ये (१ उ.प.) आश्रय घेणे उपपदम्-नाव, पदवी आहूत (भू था. वि ) -योलावलेरा उपपन (भू. वि.)-योग्य आ+२{११.५)-बोलावणे, हाक उपरि (अ.)—वर मारणे उपवनम्याग (५ मा.प)-आब्हान देणे आ+हाद् (१ आ. प.)-आनन्दित टप+विश् (१ प.प.) यमणे उपायनम्-यक्षीस, नजराणा आहादय (प्रयोग)-आनन्दिरा करणे उपेन (धा. वि.)-गुरु, सम्पन्न उलक-धुवट इवस्वत (अ.)-इकडे तिकडे एतादृश (वि, स्त्री. शी)-या मारगा ट , ·कन्या-मुलगा एकोनशततम (वि स्त्री भी)- कीट, कीटक --किडा नव्याण्णवाचा गुम्भकार,पुराल-कुम्मार ओ कुलाय-यम्---घर कुतचित् (अ) कोणीकडून तरा आषधि (खी )-वनस्पति , अपघा कुकुट -कावडा याड मुमम्---फुल T कम्-शिखरम् कमान्तरम्वाखेचा पोळा कृ (८ उपकरणे क्दशनम् --बाईट अन वृष (१-६५ प )-ओतणे नागरणे कराव-माराचा आवान के या-गोधना, ठिगळ्याचे वन वृष्ण (वि)- काळा कपिल (वि)-पिंगट रगाचा वृषापल-शतकरा कृषिकायम्-दोतका कोटि (सा-टोंक मयादा काटर -म्-याडाची दोला कोषागारम्-सनिना व'मुरिका---पापुरानी पुडा पटमय-(वि वी मया )-दुख क्रमश (अ)-ममान कारक झा- (१५ प)-रोदणे काकापळा कुध (४ प प )-रागावणे बोध-प-याचे नाव पाचवन् (अ)काचेसारसे कातर (वि)-मिना मौर्यम्-क्रूरपणा कान्ता-बायको भः (१० उप)-धुणे काधनम् -मुषणम्, सोने क्षतम्-जसम गोर क्षारोद सारगमुद्र कापुरुष--शुद मनुष्य कामदा (बी)-इच्छा पुरविणारी शुद्र (वि) हल्ल्या मनाचा, नीच पाय----देह , शरीरम् क्षेत्रम्-होत काठा-मर्यादा क्षेमारक (वि)-रक्षण किंवा हिन किल (अ)-बरोबर करणारा स्पोत --बूतर कर-हस्त रखेकडा वपर--सापरा ·चिन् (१.३.प.)-पितर करणे, चिन्तन करणे गग:-पक्षी गर(वि.)-रंगटा चित्रित (वि.)-चित्रविचित्र रंगाचा गटन, (८ उ. प.) तुद करने गुर (१० ३.५)-चोरणे चतम् (न.)-मनम् , चितम् ग गजः-सी छेद:-दनम्-तोडणे गन्धः-मुयास गानम्-गाणं गीर्वाणभारती-देवांची भाषा जननी-आई गुणोरकरः-गुणांचा समुदाय जम्बूक:-कोदा एच.-गियाट जायम्-अशान, मंदपणा प्राम-गाव जामातृ (पं.) जावई प्रामान्तरम्-दुसरा गाव जीव् (१ प.प.)-जगणे, जिवंत राहाणे घ जीवयात्रांक (८ उ. प.)-आयुष्य पालवणे घृतम्-सूप घ्रा (१ प.प.) हुंगणे, वाग घेणे डी (१ आ. प.)-उडणे चटकः (पं.), घटका (पी.)-एक पक्षी तदागः-तलाव, तळे चतुर (संख्यावि.)-प्र. चत्वारः-चार । तटः (पं.), तटी (स्त्री.), तटम् (न.)-- तीर, पृष्ठभाग चन्द्रिका-चन्द्रप्रकाशः तन (अ.) तेथे चरण.-पाय तरल (वि.) हालणारा, अस्थिर चर् (१ प. प.)-हिंडणें, फिरणे तरत:--लाट वर्ष (१ प. प.)-चायणे, रवंथ करणे सादृश (वि. स्त्री. शी)- त्याच्या वर्मन् (न.) चामडे द्वि. चतुर- . सारखा ·निदिवम्--आकाश, वापरा--पति, सन्यासा | देवायननम् --देऊळ तार्थम् पवित्र स्थल वाल्य देऊळ चीयागु पु)-सूय युति (वी)-तेर द्वास्थ-द्वारपाव तुरग, तुरड, तुरझम -घोडा ध नर (४ प ५)सनुष्ट होग तृण्म-गवत घम-धर्म गुण तृणोचा-गवताचा चूड धाद् (१५ प)-धावणे स्वर्ग धार्मिक-धमानमाणे वागणारा, साधु धिक (अ)-विवार असो द ५ (१० उ प)~-धारण वरणे दक्षिण (वि)--उनवा, उदार, कुशल धेनु (स्री )-गाय देण्ड-शिक्षा, काठा ध्ये (१५ प )-ध्यान करणे, दन्त-दांत নিল কী दर (१५ प-दशाति)-दास पेणे, न नकुल ()-मुगून (नी-नाला) दद्यगुण (वि)-दसपर नम् (१५५) नमस्कार करणे दा (१५५)-देणे नयनम्, ननम्-हाळा पाध्यम्-ौदाय, दक्षता मुलगी नवाम्मु (न)-नवीन पाशा दिगम्--दिवस नादय (नट में प्रयोनक)-कानदगें नासिमानाक दिवा (अ )-दिवसा निगाव (धा पि)-पुरले निन्द (१५)-निन्दा परों दुरागह (वि)-चद याम कथा निपुणम् (अ)-चारकाईने निवित (वि)-दार दुर्मिक्षम् ---दुधार दुननयार माध्य निIT (शा वि-पूण पार ग नि+म(.या पल्पों निम्न ()-गन चावणे, उस दारा () मुरपा, दारिका(बी) नय , नाति न्याय दुपर (वि)परण्यम स्ट (११५}-पादाग ·, पालवून देणे पाणि (पु)-हान नियुज (१५ प १० उप )-नेमणे परि+भ्रम् (१४ प ५) वाट लें निग (वि) क्वेर, क्रूर पिरणे निर्दम्भला-दाग न करणे परि + वृत् (१ आ घालणे निर्भर (वि)-भरलला पूर्ण नि+ (प्रयोनक)-निवारण करणे (प्रयोगक)-वाटोलें फिरवणें नि+मृत् ( १ आ प)-परतण परोक्षम् ( अ )-पाटीमारों निवर्तनम्-परत फिरणे नि सारय ( नि + रु चे प्रयानक).. पा(१ प प )-पिणे प-वान् (अ)-नतर, निस् + पद (प्रयोजक -घडवून आणणे पादप-वृक्ष नि सारणम्-चालवून देणे पार -रम्-दुसरी बाज़ नि + सव् (१ आ १) आप्रय करण पालय (पा २ प ५ चे प्रयोतक)-- नीड-डम्-घरटें पाळणे रक्षण करणे नूनम् (अ )-सरोखर पाषाण -दगड नृत् ( ४ प ५) नाचण पिर-मोर नौका-होडी पिण्ड-भाताचा गोमा पितृ (पु)-बाप प पिच्छम्-पिसारा पञ्चत्य गम्-मरणे पार (१० उप)-पाडा दण पघर-पिनरा पुष्पम्-ल पथिक पाथ-वाटसरू पुरत (अ)-पुढे पर्णम्-पान पुप् (४ पप)-पोसग पणशाला-व्यापडा पूर (१० प ५)-पुरे वरण भरमें परम्---पान पूवम् , मार (अ) पूर्वी पृष्टम्-पाठ पृष्ठभाग पयोधि (पु)-समुद्र प्रकृति (सा)-मूळ स्वभाव प्रभा पवन-वारा प्र+क्षिप् (६ उप-मणे परा+अय् (१ आ प पलायने - प्रच्छ (६५ प)-विचारणे पळून आग प्रतिपत्ति (धी)-सन्मान पयोद -मघ ·१७५ पाहाणे भार-आयें प्रच्छन (वि)-रूपलेला बहुमूल्य (वि)-फार विमतीचा प्रतिवचनम् --उत्तर बुभुक्षा-~भूक प्रति + ईक्ष (१ आ प)-वाट भ प्रति + चद् (१ प प)--उत्तर देणे । भक्ष (१० उप)-साणे प्रत्युद् + गम् (१ प प )-सामोरे भक्ष्यार्थम् (अ)-खाण्याकरिता जाणे भाएक ---अस्खल प्रत्यूह -विन भाण्डपति-व्यापारी प्रथ् (१० उप-प्रसिद्ध करणे भारतवर्षम्-भरतखण्ड प्र+नम् (१ प प )-नमस्कार करणे भारतवर्षीय --हिंदुस्थानातील मनुष्य प्रसुद्ध (पा वि)-जागा झालेला प्रभूत (वि)-पुष्पक भारती-वाणा, सरस्वता प्रवृत्त (धा वि)-चालू असलेला भार्मा-पत्नी म+शस् (१ प )-स्तुति करणे भाप (१ या प)-बोलणे मसारय (प्र+सू चे प्रयोजक)- मीषण (वि)-भयकर पसरवणे भूति (खा)-भरभराट +स्था (१ आ प)-निघणे भूमिभाग ---प्रदेश प्रा-शहाणा मनुष्य भ्रम् (१-४ प ५)-पिरणे प्र+अर्थ (१० आ प)-प्रार्थना करणे म पासाद-रावाहा | मनु (वि)-मधुर, मन्नुळ मा (१० उप)-सतुष्ट करणे मन् (४ आ )-मानणे, विचार करणे व मन् (१० आ पटरविणों, बद्ध (धा वि)बाधरेला सला घेणे मतगत इत्ती यलार (थ)-जोराने मन्द (वि.)मद परीवर्द-चल पहिस (अ)-बाहेर मात् (स्त्री)-आइ नई–पिसारा मयूर-मोर ·७६ मारक्त (वि)-पानाचे (स्त्री - (तस (न)-धूरि मारकती) रनपाल हे नाप मायारा रध्या-रस्ता राकार-मादा ख-आवान मिनभाव-भत्रा राज्यतनम्-राज्यकारभार मिथ (अ)-एपत्र, गुप्तपणे | रिपु (पु)--शनु मुक्तापरम्-माती रुच (१ मा प)-आवडणे मुराम्-चोड रुतम् आदान मुच (६ उ पसोडमें रधिरम्रक मोचनम्-मुमा | रह (१५ ५)पाणे मृग-हरिण, चनाताल पशु मूपक-उदार ल मेखला-कमरपट्टा लक्षणम्-चिह गौरयम् --गूसपणा | लग्न (धा वि) रागलेले चिक्टरेनें मौक्तित्रम्-मोती लता-वेल मनित्वम्-स्तब्धपणा, मुकेपणा | लम् (१ आ )-मिळणे ललाटम्--कपाळ य लागूलम्-शेपूट यति (पु)-मुनि लिख (६ प ५)-लिहिणे यथार्थत (अ)-रारोसर प्ति (धा नि) लेप दिरा, यान् (१ आ प)-मागणे याचना करणे लामश (वि) केसाळ याचक --भिक्षुक व यानिक-याना करणारा यौवनपदवा–तारुण्याची अवस्था वद् (१ प प)-वारणे वय (वि) रानी वयस्य - सोपता रक्ष (१५ प)-रक्षण करणे | वगक (वि)-प्रारीच रच (१० उ प)-रचना करणे पण (१० उ ५) वणन करणे बाधणे वर्ण-रग सारवलेला ·नाम (वि)-डावा . विक्षोभ-खळवळ . वर्षाकाल -पावसाय बुत् (१ मा प.) असणे, वाण बम् (१ प. ५) राहाणे वृश्चिक --विंच चढ् (१ प.प.)---उचलून नेणे, वाहाणे वृषभ --बैल पाग्देवी--सरस्वती पृथ् (१ था प)-वाढणे वा (१ प.प)-इच्छा करणे वेला--मर्यादा, भरती वैभवम् ऐचर्य चामनवम्-खुजेपणा व्यध् (४ प ५.)--टोचणे, खुपमणे यायम-कावळा व्याव--पारधी वारि (न)-पाणी व्याघ्र--वाघ वाधि -चारिधि (पु.)-समुद्र व्यव+६ (१ प प)-वागणे विकसित (घा. वि.)---फुललेला व्ययत (अ.)-व्ययामुळे व्यजनम्-पखा विरार, विकृति (स्त्री)-विक्रिया, व्या+पद् (४ आ. प.)-मरणे बदल (प्र. व्यापादयति)---ठार मारणे पिनच्छिद् (पु)-विननाशक मोहिमार-तादुळाचे ओझे निपर (वि)--वाईक्य नसलेला, तरुण श बितन (वि.)---निर्जन शस्ट-गाडी वितत (धा. वि.)-पसरलेला, रुद् पितृ (१ प.प)-देणे, सोपविणे वि+धा (कमणि)--करणे शर्करा--साखर विपणि (पु)---दुकान, बाजार । शाखा-फादी विकलोर (१० उ.प.)-पाहाणे शासनम्--हुकुम विरक्त (वि)--साराला टाळलेला शिविका---पालखी विरोपित (वि)यरा केलेला शिवाल्य-शराचे देऊन विविक्त (वि.)-गुप्त, निर्जन शिशिर (दि)-घड विविय (वि)-निरनिराळ्या प्रवरचा शीर्षम्टोके विशिष् (कर्मणि)श्रेष्ठ असणे वि+ह (१५. प.)-विहार करणे, अन् (१ प.प.)-शौक करणे सेटणे शाम-शिंग, शिसर शयनम्-विद्धाना " शुक ---पोपट १२ ·शोभन (वि)-चागला सिच् (१ प.)---शिंपडणे श्येन-वहिरी समाणा सिद्धि (ना)-जय, यश श्राग्य (धा वि)-यको मुधा-अमृत श्रु(५ ए) एक्णें सुप्त (धा वि) योपलेला श्रुतम्-तान, पिया सुभाग्यम्-सौभाग्यम्-चागले देव मुत-मुलगा स+ह (१५ प)-राहार करणे सुमनस् (स्त्रा)-फूल सचिव-प्रधान सृज् (६ प प}---उत्पन करण सक्ल (वि)-सव पूर्ण सीजन्यम्-चागुलपणा ससग-संगति सौरभम्-सुवास स्तेन-चोर सम्+चर् (१ पप)-फिरणे सत्व-चम्-ग्राणा स्था (१५ प)-उभे राहाणे सत्प्रभा-बागला प्रश स्थापय (स्थाच प्रयोनक) ठेवणे सद्यस् (अ)-भटकन् सु (१५ प)-स्रवणे, पायरण, सन्तानम्-सतति शिरपण सनद (पा वि) तयार स्वप् (२ प ५)-योगण सपद्यव (अ)-झटरन स्वस (खा)--वहाण समापम्-पे (अ) जवळ स्वधेनु (खा)-कामधेनु सम्प्राप्त (घा वि) आलेला, घडला | स्वयमव (अ)स्वत च सम्पर्क-संगति स्वैरम् (अ)-यथेयम् इछु सम्पन (धा वि) युक्त सरसी-तळे सरावर सविशपम् (अ)-विशिष्ट त हेर्ने हरित (वि)-हिरवा सहाय-मदतनास हरिणानिनम्-हरिणाचे कात. सारिका-मैना, सालुकी हलम्-नागर सार्थता--अथपूर्णता हस्त-हाव सारमेय -कुवा हा हतोऽस्मि-अरे मामा घात झाला सावधानम् (म)-लक्ष ऊन हिमम्-यफ सिक्दा-बाळू हिरण्मय (वि ला 'या)-सोन्याचा ·भाग तिसरा-मराठी उतारे मराठीचें संस्कृत भाषान्तर (भाषान्तराकरितां सूचना) १ सूर्य आकाशात प्रकाशतो-सूर्यः आकाशे प्रकाशते। सूर्योदयाचे वेख्य मनुष्य कामारा आरंभ करितात-सूर्योदये जनाः कार्यम् आरमन्ते। वरील मराठी वाक्याच्या संस्कृत भाषान्तरावरून असे दिसून येईल की, वाक्यातील कर्तृपदवाचक शब्दाची प्रथमा विभक्ति योजतात व कर्मपद- वाचक शब्दाची द्वितीया विभषि योजतात, आणि क्रियापदाचे रूप जरूर त्या कामाचें पुरुष व बचन यामध्ये पदाप्रमाणे असावे लागते. वाक्यातील इतर शब्द त्याच्या वाक्यातील उपयोगारा व पर्याय अनुसरून योग्य त्या विभकीत योजावे लागतात. जसें सूर्योदयाचे वेळी या कालवाचक शब्दाचे भाषान्तर 'सूर्योदये' या सप्तम्यन्त पदाने केलेले आहे. 'चन्द्र सूर्यापासून प्राश मिळवितो' या वाक्याचे भापान्तर 'चन्द्रः सूर्यात् प्रकाशं लमते' अरों होते. 'मी पाण्याने हात व पाय धुतों' या वाक्याचे भाषान्तर 'अहं जलेन हस्ती पादी च क्षालयामि' असे केले जाते. अशा रीतीने प्रयम कर्तृपद व त्याची विशेषणे, नंतर कर्मपद व त्याची विशेषणे आणि शेवटी कियापद व कियाविशेषणे योजून मराठीप्रमाणेच सामान्यत. संस्कृतमध्ये साच्या वास्यांची रचना करावी. विशेषणाची रूपें विशेष्याप्रमाणे हिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये केला जातात. त्याचप्रमाणे काही विशिष्ट क्रियापदें व अव्यये याच्या उपयोगासंबंधी पुस्तकांत ठिकठिकाणी दिरेच्या टोपाधनाणे वाक्यरचना करावी.

·२ मुलगा अध्ययनाला प्रारंभ करतो-चालः अध्ययनम् आरभते।
मुनि दुर्जनाचा त्याग करतो-मुनिः दुर्जनं त्यजति ।
भक्त ईश्वराची पूजा करतो--भकः ईश्वरं पूजयति।
गुलगा वडिलाची सेवा करतो—पुनः जनक सेवते ।
वरील मराठी वाक्यातील अधोरेखित शब्दांचे भाषान्तर एकाच सकर्मक
क्रियापवाचक शब्दाने केलेले आहे, व म्हणून त्यांच्याशी संबंध असणाऱ्या
नामाचे भाषान्तर द्वितीयान्त कर्मपदाने केलेले आहे.
३ मनुष्य प्रयत्न करतो-नरःप्रयतते।
हत्ती पाण्यात क्रीडा करतो-जले गजः क्रीडति।
वरील वाक्यातहि अधोरेखित शब्दाचे संस्कृत भापा-तर एकेका अकर्मक
क्रियापदाने केलेले आहे. परन्तु अशी क्रियापदें संस्कृतमध्ये फार थोडी आहेत.
४ चन्द्र प्रकाशतो-प्रकारात आहे.-प्रकाशत असतो. या सर्व क्रियापदाचे
भाषान्तर 'प्रकाशते' या एका साध्या वर्तमानकाळी रूपाने केले जाते.
श्रीमान् मनुप्य राहिला-राहात अरो-राहात होणा-या सर्व
क्रियापदाचे भापान्तर 'अयसत् किंवा यसति स्म' असे केले जाते.
(वर्तमानकाळी रूपायरोपर स्म हे अव्यय योजलें आमता भूतकाळी अर्थ
होतो.)
५ झाडे वाकली होती-वृक्षाः अवनताः आसन् ।
वेली दोभत होत्या-लताः शोभिताः अभवन् ।
जमीन आच्छादिलेली होती-भूमिः आच्छादिला आसीत् ।
परील वाक्यातील संयुक्त क्रियापदाचे भाषान्तर भूतकालयाचक धानुसाधित
विशेषणे व अम् हे क्रियापद योजून करतारा.
६ मी शाळेत जाऊ का-अपि अहं पाठशालां गानि ।
आम्हाला सोबत्यांबरोबर खेदं या-वयं पयस्यैः सह फ्रीडाम ।
त्याला विजय मिठो-सः विजयताम्-विजय समताम् ।

·" " M तो घरी जाऊ देस: गृहं गच्छतु । त्याना येथे बसू द्या-ते अत्र उपविशन्तु । वरील दहेच्या वाश्यानध्ये प्रथमपुरुषी व तृतीयपुषी पतपदाबरोबर भारार्थी स्पै योजण्याचा प्रघात आहे ७ मुलानो तुम्ही श्लोक पाठ करा-यालाः यूयं श्लोकं पठत । तुम्ही पाणी प्या- जलं पिवत। राता तुला विजय मिळो-हे भूपते विजयं लभस्य । द्वितीयपुरुषी कर्तृपदाबरोवर आता, उपदेश व आशीर्वाद दर्शविण्याकरिता वासायी समें योजतात ८ मुलानी शाळेत जावें-बालाः पाठशालां गच्छेयुः। मनुष्यानी ईश्वराचे स्मरण करावे--मनुजाः ईश्वरं स्मरेयुः । जर तो माझेकडे येईल तर मी त्याला मदत करीन-यदि सः मम गृहम् आगच्छेत् तर्हि अहं तस्य साहाय्यं कुर्याम् । वरील वाक्यातील पहिल्या दोन वाक्यातील मराटी विध्यर्थी क्रियापदायें मापान्तर सस्त विध्यधी क्रियापदानी फेरेलें आहे व एकमेकावर अवरसून असणान्या भविष्यकारीन वाक्यामध्ये विध्यार्थी र योजलेली आहेत ९ 'मुलाने आया गाण' या मराठी मणि प्रयोगातील वाक्याचें मापान्तर सस्कृतमध्ये वर्तरि किंवा कर्मणि दोन्ही प्रयोगात करता येते. जसे- यालः आम्रम् अमक्षयत्-यालेन आम्रम् भक्षितम् । रामाने रावणास मारिलें या मराठी सामंकमा प्रयोगाचें मापान्तर संस्कृतमध्ये पतरि व कर्मणि या दोन्ही प्रयोगात वरता येते जसे--रामः रावणम् अमारयत्-रामेण रावणः मारितः। १. दोन अथवा अधिक साधा या जोडनांना योग्य त्या अन्ययाचा उपयोग केा पाहिले च, या, इति, किन्तु-परन्तु-परम्-, यता-हि, अतः, या उभयान्वयी अपयश उपयोग योग्य नियम सार केला पाहिजे. यात माहिती यलो पाउ १५ सप्सत-बारचा पाठ ४,५.२४८ २५ पहा. .

·मुख अनुभवतात तर दु से गरीबाना नास देतात. येथील लोक निरनिराळे धर्म अनुसरतात. येथें विस्तीर्ण व रम्य बागा आहेत. तेथे सकाळी व संध्याकाळी लोक जातात व इकडे तिकडे फिरतात. या वागामध्ये शुद्ध व थंड वारा वाहातो व तो लोराची मनें आनन्दित परतो. तसेंच समुद्राच्या तीरावरहि तरीक सध्याकाळी जातात. ते वाळत बसतात अथवा तीरावर फिरतात. मुले वाढूत खेळतात किंवा पाण्यातून चालतात. येथे निरनिराळी वाहने आहेत. शहराच्या एका भागातून दुसन्या भागात रोक वाहनानी जातात येथे सर्व रोक कामात गढलेले असतात ७ वाराणसी नगरीत महाधन नावाचा श्रीमान् मनुष्य राहात होता. तो एक्दा रानी परी गम्रता तेव्हा त्याचे घरात दोन चोर शिरले. त्यानी सर्वन द्रव्य शोधले तेव्हा त्याना द्रव्याची पेटी सापडली. त्यानी ती उचलली व ते बाहेर गेले. इतक्यात पराच्या दाराशी यसलेला कुना मोठयाने गुळू लागला, त्याच्या भुकण्याने निजरेले नोकर जागे झाले ६ त्यानी त्या बोराचा पाठलाग केला. तेव्हा ते चोर त्याच्याशी लटले. परंतु त्या नोकरानी त्यागा कायानी मारले व त्याना परडले, अशा रीतीने त्या श्रीमन्त मनुष्याला त्याचे दम्य परत मिगले पु त्या चोराना न्यायाधीशामें शिक्षा फेली. महायनाला पार आनंद झाला व त्याने आपल्या नोश्राना बक्षीस दिलं ८ चाण कवि हा एका गरीव पण्डिताचा मुलगा होता तो पार दुपार होता व सर्व विषयामन्ये प्रवीण झाला. सर्व लोक त्यारा वासात, परंतु त्याचे वडीर त्याची स्तुति करीत नसत. यामु वाणाला दुभा होई. एकदा तो बदिरावर फारच रागावरा व यहिराच्या विद्यान्याशेजारी वरवार घेऊन लपून बसला. तेव्हा त्याने वडिलाचे व आईचे भापण ऐक्लेि वडील म्हणाले, 'माझा मुलगा फार हुपार आहे हे जाणतो. परंतु तो गर्विष्ट होऊ नये म्हणून मी सत्त: त्याची स्तुनि करीत नाहा. मरा त्याच्या पारीयद्दल अतिशय आनंद होतो.' है पहिलाचे बोलणे बाणाने ऐकिल व एक्दम तो बदिराच्या पाया पडला 4 ·आपल्या विचाराबद्दल त्याने त्याची क्षमा मागितली. तेव्हा त्यानी त्याला क्षमा केली व ते म्हणाले, 'अविचाराने कोणतीहि गोष्ट करू नये, कारण अधिकार हा सर्व दुम्माचे मूळ आहे.' ध्रुव हा उत्तानपाद नावाच्या राजाचा मुलगा. त्याच्या आईचे नाव मुनीति. त्या राजाची मुरुचि नावाची दुसरी आवडती वायको होती तिच्या मुलाचे नाव उत्तम होते. तिला धुव आवडत नसे. एकदा तो आपल्या बापाच्या माडीवर वमला होता. तेथे मुवि भाली, व तिने त्याला राजाच्या माडीवरून ओढला तेव्हा एव दु-सी झाला व आईजवळ गेला, तो आईला म्हणाला 'मी नारायणाची मज्ञि करतो व भचल पद मिळवितों ' एके दिवशी सुवानें घर सोडले व तो रानात गेला. त्याला नारद मुनि भेटले व त्याना त्याग उपदेश पेला तेव्हा भुकाने ईश्वराचे प्यान देले. नतर स्वत: नारायण त्याचे पुढे उसे राहिल व म्हणाले "वा, ऊट व परीना आणि मातापित्याना आनदित पर भी तुझ्या मत्ताने संतुष्ट झाले. त्याप्रमाणे भूप परत आईबापाकडे गेरा. दत्तानपादाने वृद्धपणी राज्याचा भार पावर सोपरिरा आणि आपण भरण्यात गेरा. भवाने पुप्पट व राज्य केले व शेवदा स्वगांत अटळ स्थान मिळविले. मौर्य युद्धात चन्द्रगुप्त नांवाचा मासात राजा होऊन गेरा, अशोक हा त्याचा मात. भशोक गुरुजींपासून निरनिराळे विषय शिरा व त्यात तो पारंगत झारा. पु] अशोकाने तक्षशिला नगरी जिकरी. त्याच्या बदिलांच्या मृत्यूनतर मुन्य भयानाने त्यारा सिंहासनावर बसविले. अशोशाच्या राज्यात विद्यालय स्थापन गेली. त्याला धनुचिचा नाद होता. त्याने परिंग देगाच्या राजाचा पराजय देश त्या पुरात असंख्य लोक मारले गेले. यामुळे त्याचे मना दिल उत्पम बाटी, साने गोदधर्म अनुगररा. स्याच्या रायत योदयमांची पर पावासी. एका गुरुवापरोपर पुा विशाल मा हर बात मेते, पागेंट ·पुप्फळ झाडे होती. ता झाडे फळाच्या भारानं वाकली होती. वेली सुवासिक फुलानी शोभत होत्या. जमीन हिरव्या गवताने आच्छादिलेली होती. रोथें ते मगळे इकडे तिकडे हिंडले. नंतर ते विद्यार्थी भरले व त्याना भूक लागली. तेव्हा गुरुजीनी माळ्याला बोलाविले व सागितले हे मुलगे पार भुकेलेले आहेत. याना गावयास पिक्लेली फळे दे. त्याची किंमत मी तुला देतो.' माळ्यानें पक्व फळे आणिली. तेव्हा गुरुजी विद्यार्थ्यांना म्हणाले, 'मुलानो, तळ्याच्या काठी झाडाच्या सावलयत बसा व ही गोड फळे खा. नंतर तलावाचें स्वच्छ पाणी प्या व विश्वाति प्या.' त्याप्रमाणे मुलानी वेलें व गंतर ने सर्व घरी परतले. १२ युधिष्ठिराचें धन व राज्य यूतात नए झाले. तेव्हा तो आपले भाऊ व द्रौपदी यामह अरण्यात गेला. तेथे ती सर्व झाडाची फळे व मुळे सात असत. युधिष्ठिराला या अवस्थेमुळे दुस होई. एकदा त्याने सूर्याची प्रार्थना केली की 'हे सूर्या, आमची ही वटवारक दशा पाहा व आमच्यावर दया वार, नाही तर आम्हाला मरणाशिवाय दुसरी गति नाही.' सूर्याचे मन द्रपले व त्याने युधिष्ठिराला अनाने भरलेली स्याली दिली. त्या स्थालीतून पाण्डवाना जरूर में अन मिळत असे. त्यामुळेच पाण्डवाना वनवासाचे दु ख सहन करता आले. १३ दशरथ राजाला चार मुलगे होते. त्यातील राग हा सर्वात वटील. म्हणून रयाने रामाला युवराजपदारर बसविण्याची इच्छा केली. हे क्वेयीला आवडले नाही. म्हणून दशरथ रानाने रामाला वनात पाठविलें. सीता व लक्ष्मण रयाचे यरोवर मेली. या दु ग्याने दशरथ मरण पावला. त्या वेळी भरत मामाचे परी होता. वैरेयीने भरताला बोलाविले व त्याला सिंहासनावर यस म्हणून गागितले. तो म्हणाला 'हे सिंहासन रामा आहे. मी रामायडे जातो व त्याला परत आणतो.' त्याप्रमाणे तो अरण्यात रामाकडे गेला. त्याने येण्याचे कारण रामाला मागितले. तेव्हा राम म्हणाला 'माझे पातणे अशान्य बाहे. कारण मी यवनाने बायला गेलो आहे. म्हणून तूं परन जा व राज्य कर.' पद भरत ·१८७ रामाशिवाय परत गेला नाही. शेवटी रामाच्या उपदेशानें तो अयोध्येय पान गेला. त्याने रामाच्या पादुश सिंहासनावर ठेविल्या व आपण रामाचा प्रतिनिधि या नात्याने राज्य केलें, १४ राम, लक्ष्मण व सीता ही जनस्थानात राहात होती. तेथें लक्ष्मणाने एक सुंदर झोपडी उभारली. एके दिवशी एक सुवर्णमृग झोपडीजवळ आला. सीतेने तो पाहिला व तिला तो आवडला. ती रामाला म्हणाली, 'या सुवर्णमृगाला पकडा व माझ्याकडे आणा.' तेन्हा राम लक्ष्मशाला म्हणाला, 'मी याला पकडतो. तू सीतेपासून दूर जाळं नको.' मतर सौतेने एकदम 'रक्ष्मणा, लक्ष्मणा, इकडे जलदीनें ये' असे दीनवाणे शब्द एक्लेि. तेव्हा ती लक्ष्मणाला म्हणाली, 'राम संकटाव आहे. त्याच्या मदतीला जा. लक्ष्मण म्हणाल, 'मी तुम्हाला सोडून कमा जाऊँ ? रानाची आज्ञा मी वशी मोहूं! हे रामाचे शब्द नव्हत.' तेव्हा मीता त्याच्यावर रागावली, म्हणून लक्ष्मण निघून गेला. मध्यंतरी रावण भिक्षु. रूपाने तेथे आला व त्याने सौतेला पळवितरी. १५ वाराणसी नगरीत महाप्रज्ञ नावाचे यति राहात असत. ते सर्व शास्त्रात प्रवीण होते. त्यानी एक्दा सभेमध्ये उपदेश फेरा, 'मनुष्यानी ईश्वराचे स्मरण करावें प स्थिर चिताने ध्यान करावे. ईश्वराची पूजा दरोज करावी, कारण ईश्वराला पूजा पार आवडते, व तो मकाचे मनोरथ पूर्ण करतो. मनुष्याने उद्योग दरावा व धन मिळवावें, नशिवावर अवलंबून राडू नये, भारसाने मनुष्य साला- बतो. मनुष्यानें दव्याची हाव धरूं नये, कारण लेभापासून पा उत्पर होतात. पापी मनुष्याला मनावे स्वास्थ्य मिळत नाही व तो सदोदित दास असतो,' ·दीपा १ उदय होणे-उद् + अय् (१ आ. प.) । अस्तास जाणे-अस्तं गम् (गच्छति) । कोवळा-कोमल (वि.) । सूर्याची उष्णता- आतपः। उन्हाळा-निदाघः । काम करूं लागणे---कार्यम् आ + रभ् (१ आ प.)। परत येणे-नि+ वृत् (१ आ. प.) । जेवण करणें-अग्नं भक्ष् (१० उ. प.)। २ रात्री-रात्री । थड-शीतल (वि.) । फिरणे-भ्रम् (१ प.प.)। पृथ्वीभोवती-पृथ्वी परितः । क्रमाक्रमानें-क्रमशः । वाढणे-- वृध् (१ आ प.) । कमी होणे-क्षि (१ प. प.-क्षयति) । कोर-- कला । दाट-निविड, घन (पि.)। चन्द्रप्रकाश-चन्द्रिका, प्योत्स्ना, कौमुदी। हिंदणे-सम् + चर् (१ प. प.-सघरति) । ३ विलाना-शयनम् , शय्या । उठणे-उद् + स्था (१ प. प.- उतिष्ठति) । धुणे-क्षल् (१० उ. प.-क्षालयति-ते)। दूध-दुग्धम् । अभ्यास करणे-पाठान् पट् (१ प.प.), अध्ययनं कृ (८ उ.प.)। अंगात कपडे घालणे-शरीरे वस्त्राणि धृ (१० उ. प. धारयति- ते) । पुस्तकें पेउन-पुस्तकैः सह । सोबती मला भेटताव-अई वयस्यान् पश्यामि-अहं ययस्यः सङ्गच्छे । निरनिराळा-विविध (वि.) । सिण-पट (१ प. प.), शिक्ष् (१ आ. प.) । इकडे तिकडे-इतस्ततः । फेणे-अस् (१ प.प.), क्षिप् (६ उ.प.)। यक्ष-श्रम् (४ प. प.-याम्यति) । मी झोपी जातों-स्वपिमि अहम्। ४ ध्यान बरणे-ये (१ प.प. घ्यायवि) । माडी–अङ्कः । दावा--धाम (वि.)। परणे-ग्रह (९ उ. प.), कृ (१० र. प.) उजवा- दक्षिण, सव्य (वि.) । वाजवणे-घद् (प्रयोजक-वादयति ) । मुफुट-किरीटः । चावणे-घुत् (१ भा. प. द्योतते ) । नेवणे- धृ । नाहीसे होग-नर (४ प.प.)। मोर-मयूरः । भक्तोपर उपचार करते-भवान् उपकरोति ।

·१८९ - पथिकः । ५ तलाव-तडागः । जुना-पुरातन (वि) । खोलगभीर (वि.)। आटणे-शुष् (४ प प )। स्वच्छ--निर्मल (वि)। गोड--मधुर (वि), त्याचप्रमाणे-तथैव । तरावावरून-तडा- गस्य उपरि । लाट--तरङ्गः । उमटणे-आविस् भू (आविर्भ- पति), उद् + पद् ( उत्पवते )। देखावा-आलोक', दृश्यम् । काठ-तीरम् । उच-तुङ्ग, उच्च (वि)। जणु काय तळ्याचे राराण- दारच--तडागस्य रक्षकाः इव । वारसह-पान्था, सावली-छाया। पडत नाहीत-न अवतरन्ति, न पतन्ति । शिर-शीर्पम् , अग्रभागः । सहन करणेसह (१ आ प)। सन्तुष्ट करणें--प्री (१० उ प प्रीणयति-ते), तोपयति । ताबडे- रक्त (वि.) । पाढरें--श्वेत (वि), ६ मोठे वेट-विशालं द्वीपम् । सगळीकडे-सर्वत्र । भव्य रानवाडा--- उत्तुङ्गः विशाल. या प्रासाद । गरीव-दरिद्रः। झोपडा--उट- जम् । धनाढ्य लोक-धनिकाः, धनसम्पन्नाः जना । नारा देणे. पीड् (१० उप)। निरनिराळा-भिन्न (वि) । वाग-- उद्यानम् , उपवनम् । बारा-पवनः । वात-घालुकासु, सिकतासु । चालणे-चर् , चल् (१ प.प.)। वाहन-वाहनम् , यानम्। एका भागा.. भागात-पपस्मात् विभागात् अन्य विभागम् । गढलेला-मग्न (पा वि.)। ७ श्रीमान् मनुष्य-धनिकः । एकदा--एफदा । शोधण-अनु+इप् (४५)1 पेटी-पेटिका । दाना सापडली-ते अलमन्त । उचलणे-उद्धृ, उद्+मह । इतक्यात-तस्मिन्नेय क्षणे। घराच्या दाराशी यारेला-गृहस्य द्वारे उपविष्टः। मोठ्यानें-- उच्चैः। भुक रागला-मपणम् आरमत, अभपत् । भुकणे-मपणम् । नोकर-भृत्यः, किङ्कर, सेवकः जागे झाले-प्रयुद्धाः अमपन्, अधुभ्यन्त । पान्लग करण-अनु+धा (१५५) याठी- दण्ड., लगुडः ! मारणे-+ (प्रहरति), तड् (वाडयति )। श्रीमत.. मिळाले-स. घनिका धनं पुनर् अलमत । शिक्षा , ·करणें-दण्ड् ( १० उ प )। आनन्द होणे-मुदु (भा प. मोदते )। बक्षिस-पारितोपिकम्। ८ वाखाणणें-प्र+शंस् (१ प ५) । वाणाला दु ख होई-वाण. दुखित अभवत् । फारच-भृशम् (अ )। तस्वार घेऊन-- असिना-खड्गेन सह । लपून बसला--प्रच्छन्न. अतिष्ठत् । गर्विष्ठ -- गर्वित, अवलित (वि)। वडिलाच्या पाया पडा- पितुः चरणयो. अपतत् । अविचार-अविवेकः । ९ गावडता यायका-प्रिया भार्या । वसला होता-उपविष्ट आसीत्। आढणे-आ+कृप् (१५ प )। भक्ति करणे-भज् (१ प.)। अचल-ध्रुव (वि ) । सोडणे त्यज् (१ प. प )। नारद मुनि त्याला भेटले-मुनि नारद तम् अपश्यत् । स्वत -स्वयमेध, साक्षात् ( अ ) । त्याचे पुढे-तस्य पुरतः । वृद्धापणा-वार्द्धकम् । सोपविणे–नि + क्षिप् । पुरळ वर्षे चाहनि घर्षाणि । १० होऊन गेला-अभवत् । नातू- -पात्र , नप्ता (नप्त ) । पारंगत-- प्रवीण (वि ) । निवणे-जि (१५ प पयति ) । मुख्य प्रधान-- प्रमुख. सचियः । चविणे-स्थापय (प्रयोनक। । विद्यालये स्थापिरी गेली--विद्यालया. स्थापिता. त्यारा धनुविधेचा नाद होता-स. धनुपिघाप्रिय. आसीत् । मलिश देश-कलिगा.। असल्य सो मारले गेले असङ्ख्या जना. हता । विरति- विराग.। ११ हिरवा-हरित (वि) : रयाना भूा लगी-ते क्षुधिता अभवन् । माळी-मालाकार घोगवणे-आ+हे (आइयति)। भुकेने क्षुधित (वि.] 1 यावयास-मक्षणार्थम् (अ)। पिक-पध (वि)। विमत-मूत्यम् । बाणणे-आ+नी (आनयति)। विधाति घेणे--वि+धम् (विश्राम्यनि)। परतणे-नि+वृद्ध (निवर्तते), १२ नष्ट होणे-नर ४ प ५)। मा-मूलम् । अवस्था-दशा । प्रार्थना करणे+अर्थ (१० आ प प्रार्थयते)। षटकार- -

·कष्टमयी (दशा) कष्टा।आमच्यावर दया कर-अस्मासु दया दुरु
अस्माक दयस्वा नाहा तर-नो चेत् (अ)। रूर-आवश्यक
रामाला
१३ चार मुलग-चत्वार पुत्रा । सर्वात वडाल-ज्येष्ठ (व )। त्यान
इच्छा करा-स राम युवराजपदे अभिपेतुम्
ऐच्छत् । पाठवणे-वि+सृञ् (६ प प ) । मरण पावणे-म
(६ आ प म्रियते)। मामा-मातुल । परत आणणे-प्रति+
आ+नी। रामाकडे-राम प्रति । यणे-आगमनम् । परतणे-
प्रत्यागमनम् । वाघलेला-बद्ध (घा वि) । ठेवण-स्थापय
(स्थाचे प्रयोतक ) । प्रतिनिधि या नात्याने-प्रतिनिधित्वेन ।
१४ उभारणे-रच् (१० उ प )। तरदानें-सत्वरम् (अ )। दानवाण
शब्द-दीन वचनम् । त्याच्या मदताला ता-तस्य साहाय्य कुर।
मोडणें-उद+लइथ् (१ आ प उल्लते)। मध्यन्तरी-
अत्रान्तरे । मिथुरूपानें-मिक्षुरूपेण । पळविणे-अप+ह (१ प
।
प),
१५ दररान-प्रतिदिनम् (अ)। पुरे करणें-पूर (१० उ प )।
नशाव-दैवम् । आळस-आलस्यम् । सारावणे-अव+सटू
(१६५ प अवसीदति)। हाव धरणे-लुम (४ प प )।
उत्पन होग-उद+पद् (उत्पद्यते) । पापा मनुष्य--पाप ।
उदास-उदासीन (वि)1 सदादित-सर्वदा।