·सीताविचारलहरी तरणीसमेता

·Sanskrit
Sītāvicăralahari
Sanskrit translation of
N. Kumaran Asan's Cintavistayaya Sītā by
N. Gopala Pillai M. A.
and its commentary Tarani by
D. Damodara Pisharodi, Panditaraja
Published by
D. Damodara Pisharodi
Narayanalayam, Kandiyoor Pisharam
Mavelikkara - 3, Tattarampa lam P.O.
1978
Price Rs. 6-00
Copies 500
Printed at SB Press, Tym.
1
Under permission obtained by D. Damodara Pisharodi
from Mrs. N. Gopala Pillai

·सीताविचारलहरी
तरणीसमेता
ब
मूलकाव्यकर्ता एन्. कुमारन् आशान्
अनुवादका एन्. गोपालपिल्ळ एम. ए.
व्याख्याता डि. दामोदरपिषारकः

·WORKS
BY
PANDITARAJA
D. DAMODARA PISHARODI
1) Commentary on Prahladacaritam, by Pariksit
Thampuran, Maharaja of Cochin.
(Copies available at Mangalodayam Press, Trichur.)
2) Commentary Sugalarthamala by Panditaraja
P. Narayanan 'Namboothiri.
(Copies available from P. Narayanan Namboothiri,
Sreenadam, Tripunithura.)
on
**

·PREFACE CINTAVIST AYAYA SITA (Reveries of SĪTA) by N. Kumāran Āśān is a well known poem of modern Malayalam. By translating it into beautiful and chaste Sanskrit. Professor N. Gopala Pillai, who was a brilliant scholar and a discerning critic, has made it possible for Sanskrit-knowing non-Malayalees to appreciate this little masterpiece. The translation closely follows the original, though the construction of sentences has been altered here and there to suit the genius of Sanskrit language. Since the publication of the original in 1920 critics have not been wanting, who found fault with the poet on the ground that the character of SITA depicted here is totally different from her character as delineated by Vālmīki or Kālida sa. Another criticism levelled against this poem has been that the reflections welling up in SITA's mind lack in internal coherence. However on a careful reading of the poem I am convinced that both these criticisms are without any substance. The reflections of SITA as presented here are perfectly consistent with her character as presented by Vālmiki in Rāmayaņa or by Kālidasa in Raghuvamsa, and they have a wonderful logical sequence. It was my desire to establish this fact which impelled me to write a commentary in Sanskrit on Professor Pillai's translation. This commentary has been completed about ten years ago. It was sent to Professor Pillai who read it carefully, highly commended it and wanted me to publish it. However, owing to various reasons it had not been possible for me to get this printed while Professor Pillai was still alive, ·vi and this has been my regret. I am grateful to Srimathy Vijayamma Gopala Pillai for graciously permitting me to publish Professor Pillai's translation along with the commentary. My thanks are due to Sri N. V. Krishna Warrior who has contributed an introduction to the present work, to Sri M. Madhavan Unni, Research Officer in the Manuscripts Library, University of Kerala, Trivandrum, who has rendered valuable assistance in various ways in seeing this through the press and to the Proprietor of S. B. Press, Trivandrum for printing it neatly and expeditiously. With great pleasure I place this work in the hands of indulgent readers. न सर्व सर्वस्य प्रियमपि भवेदप्रियमपि Gafaaraa fäfsagafa यदि सार्था मम कृतिः Kundi yoor Marelikkaru-3 12 Murch, 1978 D. Damodara Pisharodi ·INTRODUCTION Mahākavi Kumāran Aśān (1873-1924) is justly hailed as the morning star of renaissance in Kerala. Born in the then-untouchable Ezhava caste, he fell, in his early teens, under the benign influence of the dynamic personality of Saint Sri Nārāyaṇa Guru, who took no time to detect the latent talents of his young disciple, and sent him to Bangalore, Madras and Calcutta to undergo higher studies in Sanskrit. Returning to Kerala in 1900, Kumãran Āsān assisted his Preceptor in founding the Sri Nārāyaṇa Dharma Paripālana Yogam, which, in a few years, became the spearhead of social reform and played a notable role in the modernisation of Kerala. His short poem, “The Fallen Flower", published in 1907, has been acknowledged as the first shot in the romantic revolution in Malayalam poetry. As a pioneering poet, talented editor, ardent social reformer and able organiser, Āsan left an indelible impression on his contemporaries in the next sixteen years. He was nominated as a member of the popular Legislative Council in Travancore which position he fully utilised in promoting the interests of the backward communities in the State. In addition to being the foremost poet of his period he was also a forceful prose-writer, a penetrating ctitic, a convincing orator and an imaginative entrepreneur, His poetical works revealed not only his complete mastery over the language and the imagery but also a mature philosophical welt-anschauung which placed unequivocal emphasis on liberal humanism and the pressing need for undoing the age-old social injustices. At the acme of his intellectual powers he was snatched away by death in 1924 in a boattragedy.

·viii CINTĀVIS? AYA YA SITA (SI TA's Reveries) is considered by many as the magnum opus of Kumāran Āsān. This poem consisting of 192 stanzas brings out not only the deep insight of the poet into the inscrutable intricacies of human psyche but also his enlightened conception of the ideal womanhood. From the start to the finish the poem is majestic, sublime and soul-stirring, and embodies some of the most profound philosophic reflections on the unfathomable human destiny. Kumāran Āśān has been singularly fortunate in obtaining an ideal translator in Professor N. Gopala Pillai, who presided over the destinies of the Maharaja's College of Sanskrit, Trivandrum from 1939 to 1957, and was renowned for his vast scholarship as well as rich poetic gifts. His Sanskrit versions of the Malayalam poems. PREMASAN- GITAM by Ulloor S. Parameswara Iyer, and SITA's Reveries by Kumāran Āšān, not only reveal the ease and facility with which he could handle the medium of Sanskrit but also provide an opportunity for those who do not comprehend Malayalam to get some acquaintance with We cream of modern Malayalanı poetry. The Sanskrit commentary on "SITA's Reveries.” hy Panditaraja D: Damodara Pisharoti 'is an excellent guide to those who want to sound the depths of this deep poem. By providing suitable introductions to each stanza in the best tradition of the commentators in Sanskrit, Sri Pisharoti brings out clearly the logical consistency of the seemingly rambling.reflections of the heroine. By showing the five SANDHIs and the constituents thereof in the plot, the commentator establishes its perfect construction, which. according to Abhinava Gupta, is essential not only in dramatic but also in epic literature if the sentiments are to ·ix be properly delineated. The layers of meaning suggested by each word is explicated and the figures of speech (Alamkaras) are pointed out. Sri Pisharoti is one of the few remaining profound Sanskrit scholars in Kerala with equal mastery over Vyākaraņa, Nyāya and Alamkāra Šāstras, and the commentary bears eloquent testimony to his versatility. With great pleasure I commend this beautiful Sanskrit version of the great Malayalam poem and its equally magnificent commentary to the Sanskrit-knowing Sahrdayas all over the country. I have no doubt they will greatly enjoy and profit from a close study of, both the poem and the conimentary. N. V. Krishna Warrior Darsan Palkulangara Trivandrum-24 12 March, 1978 ·लीताविचारलहरी तरणीसमेता निधाय चिते चरणो गुरूणा तथा वचः, कोलुश चोदितोऽहम् । कौमारसत्काव्यविवर्त्त हृद्य सोशाविचारं विवृणोमि किञ्चित् ।। धर्मस्त्रिवर्गेषु नरेण सेव्य इतीद बुबोधयिषुणा राघवेण आवि- वाह द गृहे बने शैशवे यौबने च प्रतिक्षण प्रवृद्धोत्सुक्यप्रेममूच्छनामासेदुष्या अपि कोली नभीतेन त्यक्ताया मैथिल्या हृदि विवर्तमानानां भावानां २ हृदयहृदयदर्पणे प्रतिबिम्बमाघित्सुमहाकविः कर्तव्यनिर्णिनीषाप्रवृत्त- चिन्तामथितायास्तस्याः समवस्थामुपक्षिपन्नुपक्रमते- सुतमार्ग तयोर्महर्षिणा सह साकेतपुरी दिनात्यये। उटजोपमने स्थितैकदा बहुचिन्तामथिता हि मैथिली ॥१॥ सुतयोगत योरिति मत्सप्तमी द्ववचनेन चिन्तामथ ने हेतुरुक्तः । महर्षिणेति सन्निहि तत सीतादेहत्यागवेतृत्वं बोधयता श्रीवाल्मी केः पताकानायकत्वं सूचितम् । तद्व्यापारफले हि खकाव्यप्रख्यापन तद् द्वारा देवीदेहत्याग सम्पादनवा उक्तञ्चाभिनवभारत्याम् “पताकानायको हि स्वार्थ प्रवत्तते, परार्थञ्च" इति। दिनात्यय इति कालस्य, उपवन इति देशस्य च चिन्तीचितस्पोक्तिः । एकदा देहत्यागपूर्वदिने। तथा ऽनुक्ति: कवेभीवावहि तत्वात्, यथा 'कश्चित्कान्ता” इत्यत्रा कश्चिदनि - यथा ·2 - यक्षस्य । तथाच भट्टतौल : ''नायकस्य कवे: श्रीतु: समानोऽनुभवस्ततः” इति। चिन्तायां बहुत्वं दीर्घकालत्वं बहुल विषयत्वञ्च । मथितेत्यत्यन्ततिरस्कृ- तवाच्यमवस्थान्तरप्राप्ति लक्षयत् पारवश्याधिक्य व्यक्ति। अवधारणे हिर्मथनस्यात्यन्तायोग व्यवच्छिन्दन् प्रतिपादयिष्यमाणानां सम्भाव्यताबो- धनद्वारा सहृदयहृदयसंवादमार्गशुद्धि विधत्ते । मैथिलीति जनकलब्धविनयन- वत्त्व व्यञ्जनेनाविमृश्य करणशङ्कामपाकरोति । अतो धीरोदात्तयं नायिका । तदीयदेहत्यागात्मकमुख्यप्रयोजन पर्यवसायिन: श्रीवाल्मीक्यादिप्राप्तङ्गिक- व्यापारोपस्कृतस्य विचारलहरीरूपप्रधानेतिवृत्तस्य मुख सन्धि: सुवियोगरूपस्य बीजस्य देहत्यागोत्सुक्यरूपस्यारम्भस्य च द्वयोर्मेलनात्मा आषोडशश्लोक व्याप्नोति। अन च बीजन्यासात्मोपक्षेपस्तदङ्गमवगन्तव्यम् ॥१॥ अष्टभिश्चिन्तोचितां दशामाह- बिटयोऽमजदत्र कस्यचित् सुशिरीषस्य नवातपत्रताम् । हरिनीलनृणानि चाऽभवन्नथ सत्या मृदु भद्रमासनम् ॥२॥ । निटप इत्येकत्वमात पत्ररूपणोपयोगि । शत्रा विजनोप वने। सत्युपकर- णताप्राप्तस्य धन्यतां विचिन्त्य सु इति । आतपत्राहिलाद्योतके वा। विच्छिन्नातपा सम्बन्ध स्य पुनलाभानवेति । अथेति योग्यतारूपेऽधिकारे । योग्य मित्यर्थः। अत एव मृद्विति । रूपकद्वय ''क्व भोगमाप्नोति न भाग्य - भाग् जन:” इत्याभिपायेण अत एव सत्या हाता२॥ चिन्तामयित्व कार्येण प्रकाशयति- अपि चास्तमयं विजस्वतो जगतश्चन्द्रिकयाऽभिपूरणम्। लमेव विविक्तनाललो नहि सस्मार वसुन्धरेश्वरी ॥३॥ का नातिविपासो हि चिन्तां शिथिल येत्, नैतदुभूदिति । विविक्तमेवेति अपिचेति कर्मत्र यसमुच्चय । वसुन्धरेश्वरीति प्रशंसा ।

·पर्यायोक्तं प्रस्तुताङ्कुरो वा ॥३॥ तात्कालिकी सुषमा, सीतायास्तद नोकृष्टताव्यक्तये वर्णात- पुलकान् कुमुदैः स्फुटं ह दे तमसान्धवहेन तन्वता। चलिता वनराजिरादधौ कलधौतश्रियमैन्दवाचिषा ॥४॥ हृदे कुमदैः पुलकान् स्फुर तन्वतेति योजना। कुमुदविकासात्मकपुलक- तननकतत्वं गन्धवह उत्प्रेक्ष्यते। तस्प तमसासम्बन्धित्वं शैत्यादि गमकं सच्चिन्ताभङ्गप्रसक्तिं व्यनक्ति । वनराज्यां कलधौतश्रीमत्त्वारोपी निदशना। परोपास कचेतनव्यापार प्रतीते: समासोक्तिश्च ॥४॥ चिन्तामग्नतामेव व्यक्ति- 1 विधुतां नवमल्लिकाततेर्मरुतेवोपहृतां सुमावलिम् । बनवेणिरुवाह कैशिके कलितां तैजसकोटपङ्क्तिकाम् ॥५॥ तेजनकीटपङ्क्तिकायामुपहार सुमावलीत्वोत्प्रेक्षा समासोक्तिसङ्कीर्णा 'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्” इत्यभिप्रायेण । अत एव घनवेणिरिति मण्डनाहतोक्ता । केशिक एकीकृतबद्धे के श समूहे । पङ्क्तिकेति प्रकारवचने कन् । प्रकारश्च भेदात्मा। तेन पङ्क्तिब हुत्वं गम्यम् । त्रिभिरेभि- श्चिन्ताया बीजस्य बहुलीकरण परिनिष्पत्तिश्चोक्ते इति परिकरपरिन्यासौ सन्ध्या ॥५॥ रुचिरः कबरीभरस्तदा परिशोभाभरितो बभूव सः । विशदोडुपथांशको यथा निशि दृश्यस्तरुवाटिकान्तरे ॥६॥ स उक्तपातकावान् । उडुपथांशस्याल्पत्वात् कप्रत्ययः । उपमयाऽन्योन्य परभागलामो व्यङ्गयः ॥६॥ वनेति पाठान्तरम्। 1

·4
---
शुशुभेऽशंकपल्लवेन सा किल देव्यास्ताहिलरावृता।
मृदुलोरतले निधाय ते भुजशाखे निशाद सुन्दरी ॥१०
साक्षामक्षामा। किले नि निश्चये 'इदं किलाऽमाजमनोहर, इत्या
यथा। शोभां निश्चिनोमीत्यर्थ: । अत एव देव्या इति । दुःखाइस्यस्यामा
द्योतनखभावाया इत्यर्थः। ते अलसे ! सावयव जयकम् ।
तनावल्याइन
भेदो भेदकधर्मो वा न लक्षात इति मीलित सामान्यं वा ध्वन्यते ।
सुन्दरी प्रियदर्शना । अनयोश्चिन्तोचितावस्थितिप्रशंसया गुणवर्णनरूप
विलोमनमङ्गम् ॥७॥
सर्व भावाश्चक्षुषि व्यज्यन्त इति चाक्षुषी स्थितिमाह-
स्फुटलक्ष्यमृते स्थिते दृशावविकासे दरमीलिते उ ।
वहता मरता प्रसारितेष्वनिमेष परुषालकेष्वपि ॥८॥
"ऋते च द्वितीया" इति चान्द्रसूत्रेण द्वितीया लक्ष्यमिति । स्थिते निश्चल-
तारे। अविकासे इति मुकुल साम्यम् , उमें इति एकाकारताञ्च गमयति ।
अनिमेषे इत्यक्षिपुटधर्मोक्तिः । प्रसारितेष्वपीति योजना । अपिरवि काना--
दिभिर्विरोधे। निर्वेदचिन्तयोरुचिता शून्या दुष्टिरचोक्तेति बीजागमरूप
समाधानमङ्गम् ॥८॥
Rail
MAarad
अलसावयवाऽपि निश्चलं प्रगुणं साऽऽस्त तदाऽऽनता
लियमेन विना यथाऽनिलो चिनिशश्वास बलाऽन्तरा सती ।।९।।
अत्राsपिविरोधे। यथेत्युवमया सविशेषाधिक श्वसनस्याऽयत्नजातत्वं
गम्यते।
तनाऽनिवार्यत्वञ्च। बतेति देवीखेदेन खखेदे। सतीत्यनेन
तदनहता गर्भिता। प्रकरणेऽस्मिन् उक्तावस्थाया देव्या: प्रत्यक्षायमाणतया
भाव निदरलानिदैन्यासू बाचिन्नास्मृत्यावेगविषादौत्सुक्यमत्या-
दीनामुपरि व्यामानानामनुभामा वर्णिता:॥९॥

·5 चिन्तायां निपतामवस्थामुक्त्वा तत्कार्य मावाविर्भावमाह- अतिवेलमथोत्तरङ्गितो हृदि देव्यास्तु विचारसागरः । सुकपोलतटे विनिर्मले नवभावान् विविधानकल्पयत् ॥१०॥ अथेति भावकल्पनारम्भवाची । देव्या धीरोदात्तायाः। अनेन भाव- कल्पनमबुद्धिपूर्वकमिति द्योत्यते। तुर्विरोधे । द्योत्यते। तुर्विरोधे। विचारो यथायथमुक्त- भावानां कार्यकारणभूता चिन्तव सागर : । अनिषेध्यत्वं गम्यते । अतिवेलत्वमविच्छिन्नत्वं कूलातिक्रमश्च । उत्तरङ्गिन ऊर्ध्वप्रसारिततरङ्ग उत्तरोत्तरभावानुबन्धी च। सुकपोल तट इत्येकवचनेन साची कृत्याऽव- स्थानं गम्यते । सुनिर्मले स्फुटदृश्यानुभावके । नवान् प्रतिक्षण- मुन्मज्जतो निमज्जतश्च भावान् । अकल्पयत् स्फुट दृश्यान् विदधे ॥१०॥ विचारस्यानिषेध्यतां तत्प्रकार चाह- भ्रमदाकुलमक्षमा भनो विनिरोद्ध तु विचारभाषया । निजगाद सखेदमन्त रा वच एवं हि महामनस्विनी ॥११॥ आकुन्तम स्वाधीनम् । अत एव अमद् निय विषयस्थितिशून म् । विचार- भाषयेति रूपकमुपमा वा । तुरेवार्थे । तेनाऽचापल्य गम्यते । अतएवाऽन्तरेति। विचार भाषास्वीकारे हे तुमहामनाख नीति । हीति प्रसिद्धौ। अत्रा पूर्वा च प्रकृतार्थ समारम्भरूपं करणमङ्गम् ॥ ११ ॥ अथ देवी आपरिणयादा परित्याग सर्वत्र सर्वदाऽशिथिल प्रेम सर्वख - यो: स्वस्य प्रियतमस्य च अन्तगऽन्तरा काकतालीयन्यायेनाऽपत्तो: सुखदुःख योनिविधा: समवस्थाश्चिन्तयन्ती तासां हेतून्निणीय चित्त स्थिरीकर्तुकामाऽपि तेषामनिणे यादलब्धपदा ती खेतिपात् खस्य सदर्थ मुद्यमो विफत इत्पावध रयति ·6 नियनोऽस्ति न कोऽपि कस्यचित्, परमायान्त्यपि यान्ति वा दशाः। भ्र तोह नरः कुतोऽथवा भवतत्त्वं नहि वेद कश्चन ॥१२॥ , कस्यचित् तत्तत्कालेषु जायमानस्य सवस्याऽपि । नियमः इदानी मनाऽयमने नेत्थं भवतीति निश्चय प्रयोजिका व्यवस्था, नाऽस्ति । पर किन्तु। अपिवाशब्दी यानाडयानयोरहमहमिकाद्योतकौ । अतस्तत्र हेतु गवेषणं मेरुशृङ्गा नयनवद दुष्करम् , गत जलसेतुबन्धवतिफलञ्चेति भावः । यत्र हेतु: प्रत्यक्षेण दुग्रहः, तत्रानुमानादिना ग्राह्यः, तत्रानुमानादिना ग्राह्यः, येन भ विनि काल इष्ट नातीये प्रवृत्तिरनिष्टजातीयान्निवृत्तिश्च भवेदिति चेदाह --- भमतीति । इह संसारे। नरो नरसामान्यम् , न स्त्री पुस भिदेत भावः । कुन इति ले पन्नोप्पे कर्मणि पञ्चम वास्तसिल । अज्ञेयं किमपि की विचिन्त्य तत्ताधनायेत्यर्थः । नमति आयामम तमनुभवति । कथमि निर्णीयते भवत्या ? अत आह-भवेति । भवस्य सांसारिक वस्तु जातस्य तत्व पारमार्थि रूपम् । नहि वेद नैव वेत्तुं प्रभवति । लटा नित्यप्रवृत्त वत्त मानार्थका: । तत्त्वनिर्धारणात्मा मतिः, अलमेभिरिति प्रत्य पात्मा निवेदश्च म्हचारिणौ सञ्चारिणौ अत्र काव्यसाम्राज्ये शमस्थायिकशान रसमावभौम प्रतिष्ठापयत:। अर्थ सम्प्रधारणात्मिक। युक्तिरङ्गम् ॥ १२ ॥ तत्रा मतिमालम्व्य तदानीन्तनी मनोवृत्ति मनुसन्धत्ते- तरलः सुतरां कणो यथा रसशाल्योश्चलभृज्ज्यमानयोः । अनवस्थितमीर्यते मनो गुरु भूयो लधु हेतुनाऽऽधिना ॥१३॥ - सर्व भावाः सत्त्वरजस्तम स्स मष्टिरूपप्रकृतिपरिणामाः । तत्रा मनो नाम'- तःकरण यद द्रक्तमत्त्वं तदा लाघवाज्ज्ञानम् , यदोद्रिक्ततम स्कं तदा गौरव त प्रतिबन्धव विद्यते। रजस्तूम यत्रापि सहकारितामेतीति

·।
मनः,
साल पराद्धान्तानुरोधेने यमुक्तिः ।
"कणो धान्यांशलेशयोः" इति कोशः।
चलस्य रसस्य पारदा पस्य, भृज्ज्यमानस्य निर्जलं पच्यमानस्य शालेश्चेति
कमेणान्वयः । आधिना हेतुना असाधारणेन प्रयोज केन ।
अनवस्थित रजसा चलनस्वभावं सत्। भूय: अन्तराऽन्तरा। गुरु
मोहपापकम्, लधु ज्ञानसम्माद कञ्च । ईर्यते प्रवर्त्यते । उपमाभ्यां
दृष्टादृष्टहेतुकत्वमीरणस्य व्यज्यते । ॥ १३ ॥
नियमोऽस्ति नेत्यादिना सूचनां स्वीय सुख दुःख दशां परामृशति-
भुवनस्य सुविन नावहान् सुखकालानपि तान् स्मराम्यहम् ।
अपि दुर्ललितांश्च दुविधेर्मुखहासानिव तांस्तिरोहितान् ॥१४॥
सुविभ्रमावहान् सविशेष शोभाधायकान्, मिथिलादिषु सखीभिरायपुत्रोण
च निव साल्लोकोऽयमानन्दमय इति बोध जनका निति वा ।
तान्
अध्वस्तभावनाविषयान् । सुखकालानिति सुख गतं बहुत्वमारोपित
कले वैचित्रयं गमयति । तथा साकेतादिषु दुर्विधेः कामस्य दैवस्प
दुर्ललितान् दुष्ट परिणामिनो वञ्चनयाऽन्यथा प्रकाश्यमानान् मुखहासान्
हर्षाचीनानि भा समानान् वस्तुतो दुःख हेतुत्वेन दु:खात्मकान
निरोहितान् तान् सुखकालानपि स्मरमीत्यर्थः। भोक्तरि सुखिनि भोग्य
सुख साधनम्, दुःखिनि दु:ख साधनञ्च भासत इति नियतिमाल म्ध्येय
मुक्तिः । एकस्य सुख दुःखरूपाभ्यां भान विरुद्धमित्यपिशब्दः।
विरोधमानोपयोगि च तानि ति व्यक्त्यैक्यबोधकम् । उत्प्रेक्षा विधौ
ववकतां व्यक्ति । तदालम्बना व्यज्यमानाऽसू पा प्रापचिकेषु निर्व-
दस्याऽङ्गम् ॥ १४॥

·8 womaa उद्विक्ता यास्तस्या बाधिकां मतिमालम्बले- अपयाति च तापदस्तयो भुवि वर्षाः स्युरथानुवत्सरन् । अपि मुञ्चति पत्रकं ततः क्रमशः पल्लवति प्रपुष्प्यति ॥१५॥ चापी समुच्चये। अय क्रमे । अनुवत्सरं सर्वेषु वर सरेषु। इदं सर्वक्रिया न्वयि । पत्रकं शुष्कं पत्रम् । स्वीयसुखदुःख नत्साभग्रीणां क्रमिक सन्निधि बोधयन्तीयं सारूप्येणाऽप्रस्तुत प्रशंसाऽप्रतिविधेयता द्योतयति । व्यामिश्रतया सुखदुःखयो: प्रतिपादनाद् 'सुखदुःखकृतो योऽर्थ स्तद्वि- धान”मिति लक्षितमङ्गम् ।। १ ।। मतिनिर्वेदी युगपदालम्बते- सुलभेषु मृगादिजन्मिनामवकाशेषु, शुचोऽपि सा द्रुतम्। अवसास्यति, मानहेतुना मनुजस्यैव रुजाऽस्त्यनत्यया ॥१६॥ मृगादिजन्मिना मिति षष्ठी आधारस्य सम्बन्धित्वविवक्षया । सम्बन्धस्य नैयत्य व्यङ्गपम् । द्रुतमवसाने भावनानाधायक ज्ञ नब हुनत्वं हेतुश्चानेन गर्भितः। अवसास्यतीति लट् शुगनुभवकालापेक्षया भविष्य- त्त्वात्। मानेनैव हेतुना। मनुजम्य भावनाधायकबोवस्य । खस्येव रामस्याऽपीडशी दशेति पुंस्त्वनिर्देशः । अप्रयोगेऽपि सिद्ध स्याऽन: प्रयोगो रुजाया अत्यन्तायोगव्यवच्छेदप्रत्यायनार्थः । सामान्यतोऽस्तुत- प्रशंसा वाच्या, व्यतिरेको व्यङ्गयः । मयाऽपि रुजाशान्तये मनु जत्न- निवर्तनक्षम : शम एव शरणी करणीय इति चिन्तारूपोज प्रयोजनम्य देहत्यागस्य सम्पादनीयतयाऽध्यवसायात्तत्रौत्सुक्याच समाधानकरणे अङ्गे विन्यस्ते इति साङ्गो मुख सन्धिरिति सहृदौराकलनीयम् ॥ १६ ॥ एवं शोकसागरतरङ्गायितेष्यादिविपत्तरणिं मतिं निर्वेदानुकूलानि- तान्दोलितामारूढा मैथिली, मुन्यावदिन सन्ततिसन्तुष्टे राम मद्रे, ·9 तत्समावेदक सुनिमित्तमनुभवन्त्यपि, चक्रनेमिनमवत् सुख दुःखोदकमव- धारयन्ती तत्समागमस्याऽधि कानिष्ट साधकतां निश्चिन्वती डोषमाविष्करोति कृमिवत् स्फुरतीह मेंऽसको ननु वामोऽप्यधुना वृथा किल । अनुभोगमतः परं शिशुर्न निजच्छायमिव नमाम्यहम् ॥१७॥ विरोधे । इह प्रियसमा गमायोग्ये तपोवने, विपर्यस्तभागधेयेऽस्मिन् काले वा । मे शोकसागरनिमग्नाया:। नन्विति सम्प्रधरणे स्फुरणमवधारया- मीत्यर्थः । वमो विपरीतो वामभागिकश्च : अपीत्याद्यार्थरय कि लेत्यरुचौ । स्फुरण नेष्टमित्यर्थः। कृमि वदिति तस्यागण्यत्वमुक्तम् । अत एव वृथति। कुतो न गण्यम् ? तत्राह-अन्विति। भोग लक्ष्यीकृत्येत्यर्थः । शिशुनै निजच्छा यमिति व्यतिरेकणोपमा । शिशुः कृत्या कृत्यविधुर: । अहं निर्णीत- विषयस्वभावा । प्रकृष्ट शोकाभिभूतानां "यावत: कुरुते जन्तु: सम्बन्धान मनस: प्रियान् । तावन्तोऽस्य नि खन्यन्ते हृदये शोक शङ्कवः' इति विवेकेन विषयेषु दुष्टताध्यवसायस्य युक्तत्वात् , प्रियस्यैवाऽप्रियकारित्वाच्च नेत: परं विषयसुखं वृणे, तस्मादिदं स्फुरणं न गणयामीति भावः । निजच्छायमित्यत्र "विभाषा सेना" इत्यादिना क्लीवत्वम् । मतिनिर्वेदावेकव्याज कानु प्रविष्टौ पर शान्त पुष्णीतः। एतदाद्याचतुश्चत्वारिश निवेदसङ्कोणंदेहत्यागप्रयत्नस्य रामप्रेमादिविषयिण्या चिन्तयेषद्बाधितस्य प्रेमादौ दोषदर्शनरूपमा मत्या पुनरुद्रिक्ततां प्रपन्नस्य चिन्तास्थिरीभ वरूपावान्तरफलकस्य बिन्दोश्च सङ्कीर्णतया विन्यासात् प्रतिमुख सन्धिः। तदङ्गेषु प्रस्तुतशमस्थैर्याभि- लाषात्मा विलासस्त्वित पञ्चसु ॥ १७ ॥ "अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वा” इति सुनिमित्तस्य अन्य शुभोदर्कता सम्भावयत्ति- ·10 निशमध्य मुनेननोहरं नवकाव्यं मनुवंशलायकः । अनुतापमुपैनि वाऽधुना स पिता स्वौ तनयाववैति वा ॥१८॥ . मुने रिति तथ्य वक्तृत्वम् , मनोहर मिात निशमने हेतुम् , नवकाव्यमिति तमोत्सुक्यम्, मनुवंश नायक इति महा कुलीनतयाऽनुतापाहताम्, स इति प्रथित की तिघाम , पता व विति ख भ विकवत्सलताम् , तनयाविति वंशप्रतिष्ठापकत्वेन कृतकृत्यम्मन्यताश्च व्यनक्ति ।। १८ ।। साक्षात् खेष्टासाधकोऽपि त्वद्वात्सल्यास्पदतनयवात्सल्यवत:प्रियस्य समागमो न द्वेष्य इति चेदाह-- -- अत: यदिवा न लयं गताः स्वयं जियभावाः पतिरागजाः समे। हृदि न प्रकलान्ति ते प्रतिनादा लघवः श्रुताविव ॥१९॥ यदिबा यद्यपि प्रियभावाः "अद्वैतं सुखदुःखयोः” इत्यादिरूपेणोन्मील नाहीं:। प्रियरागात्पन्नाश्चित्तवृत्तयों न लयं गताः, किन्तु साक्षिभास्या दिराजन्त एव । तथापीत्यर्थात् । त हृदि प्रकटं न लगन्ति खनियतां प्रवृत्ति नोत्पादन्ति । मनोहरत्वेऽपि फलासाधकत्वमुपमया व्यज्यते । पुनरपि समागमो न काम्यत इति । १९ ॥ दीपस्य तत्सम्बद्धानाञ्च प्रकाश इव निरतिशयानन्ददस्प रागस्य तन्नियतभावानां च कुतो न लगनम् ? तत्राह- क्षणमात्रवियोग एव हवणमापादयदुबणो हि यः । निजशीर्षमनुन्नमय्य स स्वपितीव प्रणयः शयुर्यथा ॥ २० ॥ एक्कारोऽप्यर्थे । हृद् व्रणं दुःसहं क्लेशम् । उबण: प्रोढि मारूढः। आपा- दयद् उदपादयत् । हीति खानुभूनतामाह। यथोक्तम्- 'अस्मिन्नेव ल तागृहे रवनभवः” इत्यादि । स: प्रणयः । निजशीर्षमनुन्नमय्य स्वकार्याभि- मुख्यमप्राप्य। खपिति अज्ञेयतामाप्नोति । इवेत्युत्प्रेक्षया फल साधना- - ·11 सामर्थ्य गम्यम्। शयुवाहस: । यथेत्युपम्या यथेत्युपम्या कार्योन्मुखत्वे तु दुस्सहानिष्ट साधकत्वं व्यज्यते। ततोऽल गनमेव मे वरं प्रतिभातीति ॥ २० ॥ प्रणयस्य नष्फल्ये तदाश्रयस्याऽपि तदायातमिति निर्वेदं व्यनक्ति- स्वयमिन्द्रियमोदहेतुषु स्वकभावेषु गतेषु केषुचित् । भजते दयनीयतां मनो गतपारावतपञ्जरोपमम् ॥२१॥ इन्द्रियमोदहेतुपु इन्द्रियाधीनानन्द प्रति सहकारितां प्रपन्नेषु । मोदे इन्द्रियाणां सम्बन्धित्वोक्ति स्तदनुत्पत्तौ तद्वैफल्याभिप्रायिका। स्वकेषु अनन्यसाधारणेषु भावेषु प्रेमादिषु। खयं गतेषु कारणविर हेणाऽनुत्प- द्यमानेषु सत्सु तदास्पदं मनोऽपि दयनीयतां भजते । न रक्षणीय मि- त्यभिप्रायेणोपमा गतेत्यादि। अती मनोधारणाय शरीरं न धारणीय- मिति । २१ ॥ "नियमोऽस्ति न कोऽपी” त्याद्यूरी कृतं भवत्यैव । अत: प्रणयादे- रुन्मज् जनं ना सम्भाव्यमिति शरीरान्तं भोग साधनं न त्याज्यम् । यदु- क्तम दिकविनैव "जीवन प्राप्नोति भद्रकम्" इति चेदाह- उदयास्तमयौ विना सदा हृदयाकाशतले समुज्ज्वलम् । विरराज करं प्रसार्य यः, स च चन्द्रः स्मृतिदर्पणे स्थितः।।२२। उद गस्तमयो प्रयम वरमदर्शने । विविधभावावकाशदातृत्वाद् हृदय एव आकाशतले। समुज्ज्वल निरावरणं सुतरामानन्ददायि च यथा तथा । करो हस्तो रश्मिश्च । स आर्थपुत्र एव चन्द्रः। अनुभूतान्यूनानतिरिक्त- मा सकत्वेन स्मृतिरेव दर्पणः तत्रा। स्थितः पुनरुदय विना तिरोहितः । न चक्षुषाधह इति यावत् । “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” इति धातुः । समागमा शायामनवकाशायां जीबितत्याग एव युक्त इति । अत्रा दृष्टनष्टानुसन्धानरूपानुस पणेन परिसर्पोऽङ्गम् ॥ २२ ॥ अतः ·12 प्रणये दुःखोदकॆ निर्णीतेऽध्यवसितपूर्वजीवितत्यागोपायमनुसन्धत्ते- उचिता व्रतवृत्तिरीयते, सशमः काल इहाऽत्मविद्यया । विशुचाऽस्म्यवमानशल्यमप्यवशिष्येत विवेकशक्तितः ॥२३॥ उचिता शी लिता, योग्येत्यप्यर्थः । व्रतवृत्तिः व्रनोचिनो व्यापार:। एतदन्यस्याऽनहतेत्यभिप्रायेणोचितेत्पनूद्य व्रतवृत्तिविधीयत इति नाविमृष्ट- विधेयांशः। ईयते, 'ईङ् गतौ” इति धातो: । सशम: नियत- शान्तिः। इह ज्ञानवासिष्ठादिप्रभवे देशे। आत्मविद्यया आत्मविचार रूपयो- पनिषद्विद्यया। अनात्मविद्याप्रवणत्वमर्थानिरस्तम्। अङ्गीकृतस्य फल- लाभमाह-विशुचास्मि। शुचेत्याबन्तः । तर्हि चिन्ताया: का प्रसक्तिः? तत्राह-अवमानशल्यमिति । रूपकेण दुरुद्धरत्वं गम्यते। विवेकस्य उक्त विद्याधीनस्य निर्णयस्य शक्ति: । अपिविरोचे । विवेकनाऽप्यध्वस्ते-- ऽवमाने आधिक्यात्तन्निवारणोपायचिन्तेदानी प्रसक्तेति। अत्र शमस्याही- पनानि विततानि। एतदादिचतुस्त्रिांशान्तेष्वरत्यु पशमात्मा शमोऽङ्गम् ॥२३॥ यद्यवमान शल्यमव शिष्यते, तहिं सतीव शरीरं कुतो नोदसाक्षी; ? ताह- अविहाय शरीरकं मया दयया गर्भभरो यतो धृतः । पृयुको प्रियचेष्टितैहि मे व्यदधातां कुतुकं स्वनिष्कृतिम् ॥२४॥ सत्यम् खतः शीर्यमाणमत एव कुत्सितमिदं कले बरमुदस्राक्ष्यम् यदि गर्भिणी नाभविष्यम् । अनुत्सर्जनाल्लब्धमुत्कृष्ट फल मित्याह- पृथुकाविति । 'अनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्य"मिति लक्षितौ । मे निमीगधेयतया ग सम्भावितायाः । खाभ्यां निर्वाह्य निष्कृतिम् । कुतुकमीषदनु- स्य सुखनियता भूयोऽनुबुभूषा । गर्भधारणांपाकरणायेव पुत्रयो: कविधानमिति गम्योत्प्रक्षा ॥२४।

·13 उक्त सामान्यत: समर्थ पते-- हृदयद्रुतिकारिणा तमो हियते यदुहासरश्मिना। नरजीवनवेदनामिमां शिशवस्ते प्रतिहन्तुमौषधम् ॥२५॥ हृदयद्रुतिरानन्दजा' शीलार्थे णिनिः वारणेति। तस्यां सामथ्र्यमाह- तमो दु:खमन्धकारञ्च । दु:खे विवेकतिरोबाय कन्व, शिशुषु चन्द्रत्वञ्च गम्यते। वेदनानिश य जनकत्वान्नर जीवन मेव वेदना । औषधमुपायः । नियमतो वेदनानिवृत्ति गम्या ।। २५ । तामेव कालतो देशतश्च दृष्टान्ताभ्यां स्फुट पति- स्फुटतारततिर्दृढे तमस्युदधौ द्वीपगणोऽस्ति चान्तरा। उपयात्यपनेतुनामयं नहि हेतुर्न महाविपत्स्वपि ॥ २६ ॥ बोधितमर्थमुपनीय कथयति-उपयातीति । आमयं तनियतं क्ले शाति- तशयम् । एवार्थक हि सहित नन्दयं विपरीशङ्कप्रसक्तिमपाकरोति । तथाच बामन:-"सम्भाव्यनिषेवनिवर्तने नद्धयम्" इति । अपिरापाततो विरोधे ॥ २६ ॥ हेतूपयानेऽपि हेतुं निश्चिनोति- इदमेवमवेयते ततो नहि जन्ती नियतेः स्थिरारिता। प्रहरत्यमुमेकबाहुना ननु संवाहयतीतरेण सा ॥ २७ ॥ लत: हेतूपयानादेवः अवे पते निश्ची यते। इदमर्थ विवृणोति- नहीति। निपतेरचिन्त्यशक्तेः । जन्तौ न केवलं नृषु। अरिता अनिष्ट माधकता । स्थिरा सदातनी । बाहुपदमुपायरय लक्ष खाधीनतां व्यनक्त्तिा प्रहरति अनिष्टं जनयति । संवाहयति इष्टं जन यति। नन्वित्ति निधये। अने तसुखदु:ख नम्पादकस्त्रीयवहारप्रतीने समासोक्तिः ॥ २७ ॥ min ·14 wrom- उक्तेऽर्थ विपर्यय शङ्कावार के तर्क प्रकट गति...- तत एव निरन्तरं सदा सरणिः स्थाद्विधमेह जीविनः । स्कुरतः सुजःखके उसे खलु तेजस्तनसी यथा मुहुः ॥२८॥ तत एबनियते:स्थिरताजिरह देव । निरन्तरमविच्छेदेन जीविनः प्राणि मात्रस्य । नरणिः पन्या उपायश्च । समा अनुत्खातिनी सुखानु कू जा च । सवैयपि गम्यते । विषमा उत्खातिनी दु:खानुकूला अत्र विरोधाभासो गयः । इह संसारे। ततः किमायातम् । तर भाह-स्फुत इति । सुख दुःखञ्च सुखदुःखे । लत: कुत्मायां कः । दुखमपमानिन: सुखयाप कुमा। उमे इति मियो मिश्रतागमकम् । खत्चति पसिनी। तथा च नियतपदि स्यिगरिः स्थिर मित्र वा स्यात्, तर्हि प्राणिषु सुखदुःखयोरन्यत रनियतं दद्यादिति। मुहु रति चक्र गमयति । उपमया संम रिणामवर्जनी यत्वं च ॥ २८ ॥ का कारण देवादिना मतेन सुखदुःख चक्रकमुपपाद्य तयोरभेद- मातिष्ठान, नां मतेन तत् समर्थ यते- अथवाऽस्ति तदेकमेव यत् परिवर्तेत सुखासुखे इति । अत एव न विन लन्ति ते मतिमन्तस्त्वनयोद्धयोरपि ॥२९॥ अन्त:कर णपारगाभः सुख दुःखे इति साङ्ख्या: । ब्रह्मविवत्त इत्यद्वैतिन: क्षणिकविज्ञानाकारावशेष इति बौद्धाः। तथाचैकमन्त:करणम्, विज्ञान वा मुखदु:खे इति प्रकाशात या परिणमते, विवर्तते, आ करोति वन्यर्थः अत एव तयोढरीश स्वभावत्वादेव ! मतिमन्तस्ते विवेकित्वेन प्रथिना: तु न विनमत सम्पादनीयता हे यतां वा न गृह्णन्ति अपिविशेष धेनयति ॥ २९ ॥ इतर गते भरत्या कि पध्यमिम् ? तरह- इति यादो इनिशब्दस्य पका शायित्व प्रथितम् । - - ·. 15 सविपन्न सुखं मयेष्यते, तदहं दुःखमितः परं वृणे । स्पृहयेदसुखाय चेन्ननः स्वयमीया बिजहाति दुबिधिः ॥३०॥ तत् सुखद ख तत्त्वस्य निर्णीतत्वात् । खसा ग्यधीनस्य दुःखस्यावर्जनीय- स्वात्त्तं भोक्तव्य प्रसक्त गति तमिवृत्युपाय निर्णीतमाह-अहमिति । दोषास्पद क्थं वरणो यम ? तबाह --स्पृहयेदिति । असुख य दुःखाय । स्पृहेरीसितः" इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी। दुर्विधि: इष्टविपरीतमम्पादनव्यसनी विधिः । ईष्याम इष्टेतरप्रदानविषयि- काम् । व विजडाति स्वेष्ाा बन्ध्यात्वनिश्चयादिति भावः । भुजङ्गप्रयात पठेद्य-तु व्रनत्यच्युतम्” इतिवल्लट: साधुत्वम् ॥ ३०॥ खो विजह्यात्, तीक्तया भवद्भावं विजानन् विधिर्ट दी न नीत्य दुःखमापादये देवति चेह- -- तम एम बिराय संस्तुतं प्रतिपद्येत शनैः प्रकाशताम् । सुतरां मधुरायते स्वयं स च तिक्तः परिशीलितो रसः ॥३१॥ एवकारो विराधे, यथा स्मर एव तापहेतुः" इत्यादौ । एवं चकारोपि। सस्तुतं परिचित, चिगनुभूत मिति या पत् । स्वयं विना रसान्तराधान- प्रयत्नम् । अप्रस्तुतप्रशंसाद्वयम् । अतो भाविनि काले दु:ख मपि सुख- स्वेन भायादिति ॥ ३१ ।। तमस्तितावमान्तस्य न विपरीततया भासेते। जीवितन्तु सुखापे क्ष याऽधिक दुःखदायीति विषमौ दृष्टान्तावित्याशयेनाह- अधियुक्त शुभशुभे दधत् सततं श्रान्तिदमेव जीवितम् । भुबने भ्रमति क्षमाकरो दिवि पक्षद्वयसंयुक्त पथा ॥ ३२ ॥ - ·16 धारयत्, DANA - अवियुक्ते अन्योन्यनियत सहचारिणी, शुभशुभे, दधत् स्वप्रयोजकतया खप्रयोज्यतया च जीवित जन्मिनां सततमविच्छेदेन तत्र ता प्रवत त्वेन श्रान्तिदमाया सदाय्येव सद भुवने भ्रमति संसारितामविरमयद्वर्तते। श्रान्तिमध्यगस्य सुखलेशस्याऽप्यविगणनीयतेत्य- भिप्रायेणैवकार:। अत्रोपमा क्षपाकर इति। असतीत्यनुषङ्गः। सञ्चरतीत्यर्थः ।। ३२॥ तर्हि दु:खनिवृत्तिनमःपुष्पकल्पेत्यत आह- गहनेषु परं निमज्ज्य वा मुहुरुन्मज्ज्य सुखासुखोमिषु । सुचिरेण तु मोहवारिविवशः पारमुपैति चेतनः ॥३३॥ गहनेषु अज्ञातहेतुपु, अग धेष्विति च । परं नितराम् । इदमुन्मज्ज्येत्यन, मुहुरि त निमज्ज्पत्या सम्बध्यते अकिञ्चनप्रादेशिकोपकरणवत् । सुखासुखौष्विति रूपकम कस्मिकन्वेन दुसहता व्यक्त्ति । उन्मज्ज्न निमज्ज्ने प्रस्तुते विविधा नुमवरूपे। विवश: भाविनस्तादृश स्यानुभवस्य चिन्तया क्लिश्नन् । चेतनस्तनिवृत्त्युपाय विजानन् । मोहात्मकाद्वारिधेः । सुचिरेण सत्वशुद्धज्ञाननिष्ठाकर्मन्यासक्रमेण । उपैति प्राप्नोत्येव। खननक तथा दृष्टत्त्वात् । अतो ममाऽपि नासुलभा दुःखनिवृत्तिरिति ॥ ३३ ॥ तस्यामभिलाष मुत्पादयत: क्लेशस्य दातार विधावीयों त्यजन्ती मनुते- अधिरोपयितुं शरीरिणं सुखदुर्ग दययैव सुस्थिरम् । अपि कोऽपि भुजः प्रचोदयत्यनुवेलं व्यथया हि पद्यया ॥३४॥ सुस्थिर निरपायम् । अनिष्ट दुष्प्रवेशत्वात् सुखमेव दुर्गम् । उक्तस्वरूपस्य सुखस्याऽपवर्गत्वमुक्तम् । दपयेति विद्या सूपाशान्तिरता । कोऽपि अचिन्त्यमहिमा। भुजः, प्राप्य बोधकत्वादिना विधिनिंगीयते । दुस्तरत्वेन - व्यथा ·17 रद्यया क्लेशमुपाये मध्येकृय । हि युक्तरूपकेणाऽनन्योपालत्वं बोधितम् । एकदेशविवर्ति सावयवं रूपक मप्रस्तुन प्रशंसा च ॥ ३४॥ निश चतेऽभ्युदयापाये कुनश्चिन्तामथिता भवती भवतीति सङ्क- मप्रस्तुतं सामान्य विन्यस्याऽपाक गेति-- उपाति शुभेऽपि मानसं विपदित्येव विशक्य भेष्यति । कृपया परिलाल्य पोषितुं जुगृहीतो विहगलसन्निव ॥३५।। उपवाती ति वर्तमानमामोप्ये भविष्यति शचन्तात् सप्तमी । अपीति शुभो रयान वरदाशङ्कयो विरोधे। मानसं शङ्का शीलम् । भेध्यति उद्वेगमेष्यति निष्पन्नस्यापि कूपस्य भाविनमनुभवमादाय कूपो भविष्पती तिवद्धये अयोगः। विवेचनवैबुर्यमुपम या गम्यते । अतश्चिन्तामथिता मामीति । "या तु व्यसन सम्प्राप्तिः स निरोध” इति लसितो निरोधोऽङ्गत्र ५३५ । इदमनुभूतान्तरोक्त्या द्रढ यति --- विशामकरोत् स लक्ष्मणो नृवराज्ञामिह मामपासितुन् । सहसा भुवनं तमोऽगोदपतं वज्रहता हता ह्यहम् ॥ ३६ ।। सः अग्र जानुवर्ती । नृवरस्याऽलयशासन स्य । इह वने । सहसेत्यादिन मोहावस्थोक्ता। हता विपर्यस्तभाग्या । वज्रेण असम्भावितनितिशयक्नेश- द्वायिना हता। हता हतेति शब्द शक्तिमूल विरोधध्वनि: पिष्टपेषण बन्द - शक्यत्वात्। हीति खानुसन्धाने। स्मृतिर्भाव: । इन: प्रभृति षट्सु सोपपत्ति श महेतूपन्या सात्मा “उपपतकता का उपन्यासस्तु" इति लक्षित उपन्यासोऽङ्गम् ॥३६॥ तदानीन्तनं दुःखातिशय मनुमन्दधाना पाह.-- स्वहतौ न मनो घृतं हिते मरणे वा लम पर्भचिन्तया । अणजेतु किणे पुरा पुनःक्षतमेत्याऽधतिविहलाऽभव ।। ३७१ -- अहमशरणा ·18 - हिते दु:खपरिहाररूपेष्ट साधके । अप्यर्थक वाशब्दोऽत्र योज्य:। मर रंग विषये, तदर्थमिति यावत् । इष्टार्थमालम्वितमनिष्टार्थ मभूदित्याह- व्रणजे त्विति । अपितुशब्दावुक्तं विघरात सूच यत: ॥३७॥ अतिविह्वलात्वनिवर्तकत्वेनेष्ट मुपायं स्मरति- अभितप्तमृते गति मनो मम नोन्मादमवापदाकुलन् । यदिवाऽभ्यलषं ततो धुरामसितुं ग्रन्थिमपोह्य मे शुचः ॥३८॥ गतिमभितापनिवृत्त्युपायम् । मा शिथिल बन्धं भारमिव दुवह तापं सोदुम- समर्थ या तान्नवृत्त्युपायान्तरम जानत्या यद्यप्युन्मादोऽ भिलषितस्तथापि नांदभूदित्यर्थः ॥३८॥ तदिच्छाया अनर्हता सिद्धान्त यति- - अथवा द्विगुणां व्यथां ददत् स गदो बाढमनागतो वरम् । करणक्षतिमेत्य चेन्नृणां मरणं स्यादपि जीविताद्वरम् ॥३९।। अथवेति कथयिष्माणस्य सहेतुकत्वेन सम्यक्ता सूचिता। द्विगुणामभ्य - धिकाम् । वरं मनाक प्रियम्। करणय चित्ता: क्षति स्वफलनिर्वाहाs- सामथ्यम् । अयं भाव: वक्तते खल्वापिपीलिक न न भूयासम् , किन्तु भूयासामति मृतौ द्वेषो जीविते चाशा। भोगसाधनस्य चित्तादेः क्षती तु आशाद्वेष योविपरीतविषयकत्वमहम् , तयोर्विषयाऽसिद्ध्याऽतिक्लेशकर- त्वात्। अतस्तादृशो जीविताद् भोगविरतिकारण मरणमीषत् प्रियम् । अतिदु खदस्य तून्मादस्याऽनुत्पादस्ततोऽपि प्रिय मिति । उक्त क्रमाऽभि- प्रायेणापिशब्द: । ३९ । अथेत्य सुख कामनया प्रवृत्ति दुःखायेति मत्या दत्तहस्ताऽरूदनिर्वदा- मपस्थाना प्रागरेतपुष्टान्तस्तुष्टिर्निगौ तमनुसन्धत्ते-- ·19 कलये वनमर्कटाय तां नहि दातुं गुणपुष्पवाटिकाम् । नहि चालपितुं वनानिले वह ति च्छिद्रितवेगुक्त् स्वयम् ॥४०॥ केटायेति चापल्यातिशयान्मनसा निगरणम् । जनेन पोष्यमाणस्य तु पादपि विवे स्येति बनेति । तां हृद्यतया मान्तीम् । गुणा एव लोमनी यत्वेन पुष्पाणि तेषां वाटिकेति जिजीविषा निगमम् । दातुमधीनी क तुम् । हि कलये नैवऽध्यवस्यामि । अत्र अन्वयेनोपमा गम्यां विधाय तिरेकेण नां वयां विधते-नहीति। कलय इत्यनुषङ्गः । खयं बुद्धिपूर्वम् । माल पेऽनियतकालिकत्वं व्यङ्गगम् ॥ ४० ॥ यथा कुतस्तव मतिजीता ? नत्राह- मनुजस्य नहीतरो गुरुनहि बन्धुश्च परस्तथैव, यः। प्रददाति विदां शुभवतं विदधातीह यथा व्यथाक्षमे ॥४१॥ इह दुःख प्रचुरे लोक । व्यथाक्षमे इतीतरेतर योगद्वन्द्वो मिथ:सहचारिता- व्यजकः। विदां विवेकम् । शुभवतमिष्टसाधकमनिष्टवार कञ्च । प्रददाति, मनुजस्यत्यनुषङ्गः। कापवरस्य ददावितिवत् षष्ठी । इतर:, अर्थाद व्यथायाः। गुरुर ज्ञातज्ञापक:। नहि नास्त्येव। क्षमायाः परः। बन्धुः कुशलानुकूल: । व्यथानुभवादेव नरः कृत्या कृत्ये विविध कृत्यं करोति, क्षमया लोकहयो भवति चेति भावः । अत एव व्यथाक्ष में इति द्वन्द्वे क्रमः । अत्र विदद्यातीत्यस्य द्विवचनान्तविपरिणामः । ४१ । अकर्तव्याकरणेन जादं फलमनुसन्धत्ते- असजद्यपधे न मे मनो मृतिमन्विष्य तु, भाग्यमेव तत् । अत एव कुलस्य भावुकं परिपाको मम चाभवत् फलम्॥४२॥ खनिष्ट्र कतत्व मनस्यारोपित खस्य पारतम्य तस्य खातम्यञ्च गमयति । मृतिमन्विस्य तामिष्टतया गृहीत्वा । अर्धे पापपयोजिका यां वहती नासजत्। - ·20 . तदर्थ न प्रावति । तद् अप्रवर्तनम्। भारयम् इष्ट सम्पादकम् । किं मिष्टम् ? तत्राह-अत एवेति । खहत्यर्थमप्रवत्तनादेव। कुलस्य पतिवंशस्य, भावुक श्रेयस्कर फल मभवत् , सन्मानानुच्छेदादिति । परिपाक: कलेश प्रयुक्तः शमश्च अत्र स्वहत्यथमप्रवृत: फल विशेष कथ नरूपं पुष्पमङ्गम् । तच्च शमं फलमभवत् । पोषयति ४२॥ अविवेकेन वृतायाञ्च हतो प्रसक्तमनिटे विचिन्त्य सो दुमननयों परामृशति- अविषह्यमिदं, बनावृते सतमिस्र हृदयाङ्कणे मम । शलभा इव वर्षजा मुहुः पुरुचिन्ता उदयन्ति वृन्दशः ।।४३।। इदं घनावृत इत्या दिनोच्यमानम् । घनेन निबिडमेघेन तमोगुणेन च आवृते पाच्छादितेभिभूते च। सतमिस्त्रे अन्धकारिते कृत्य निर्णयानिपूणे च हृदयाङ्कणे अजिरतुल्ये मनसि । मुहुरुत्तरोत्तरम् । वृन्दश: बहुमवरूपेण उपमयाऽविच्छन्नत्वझाटित्यादि चिन्तासु गम्यते । चिन्तावस्थानु- सन्धानान्मतेरतिरस्कारो बोधपः । अनुभवे शार्य विषयकरवप्रतिपादकमिदं वज्रनामाङ्गम् ॥४३॥ पुरुचिन्तानामसम्भाव्यता शङ्कां सो पमं सहे तुकञ्च निरस्यति---- विगते कथमप्युपेक्षणे स्मृतिधारा हृदये स्फुरेदपि । शिशरेऽपगते नवोदिता लतिकायामिव सूनमञ्जरी ॥४४॥ उपेक्षणे स्मृतिप्रतिबन्धके विगतेऽपगते । स्मृतिधारा सजातीयपूर्षिका स्मृतयः। स्फुरेदपि। अहीर्ये लिङ्। उत्पत्तुमर्हत्येवे यर्यः । पूर्वोत्तरका लिकमत्यन्तवैलक्षण्यं हृदयस्य व्यज्यते ॥४४॥ अथ कतिमिश्चिद् विषयनिरूपणेन पुरुचिन्तां विवृण्वती तन्निदान त्यगामावेदयन्तं लक्ष्मण स्मरन्याह- उपमा wasna ·21 कृमिवत् स्फुरतोभ्रुवोः शिरः स्वभुजाभ्यामवलम्ब्य सव्यथम् । विरहास हमास्मराम्यहं विसृजन्तं नयनाम्बु लक्ष्मणम् ॥४५॥ कृमवत् स्फुरतो: सतोः । स्फुरणयाविच्छिन्नत्वानिवार्यत्वादि गम्यते । मव्ययं भाव्यनिष्टचिन्नासहितम् । आलम्बान्तरविरहात् स्वभु नाम्यामिति । ग्लानिदैन्यावेग द यो लक्ष्यणगता व्यज्यन्ने । आ कृत्स्नविषपं स्मरामि । मा इति खेदे वा । लक्ष्मण रामं दशरथं विद्धि मा विद्धि जनकात्मजाम्" इति मात्रापदिष्टपूर्वम् स्वभावो के तभीविकश्च । इतः प्रभृति एकादशाधिक - शततमान्तश्लों के मुख प्रतिमुखा रूढयाऽपि चिन्ताफलस्य शमस्य लक्ष्मण- वाल्मीकितापसी नागार कावस्थाचिन्तारूपप्रतिबन्धक समापातादाशङ्कनीयाप. कर्षतां प्राप्तस्य परामर्शात्मा गर्भसन्धि: । तत्र लक्ष्मणवृत्तान्ते च्छलाधीन. व्यापार परामर्श द्वारा निर्वेदमत्युपयोगि अभूताहरणं नामाङ्गमन ४५1 मतिमान् दृढभक्तिरग्रजे पृथुशक्तिः स्थितधीः स तादृशम् । यदखि द्यत, तद्विलोक्य मे हृदयादर्धमयादिवामयात् ॥४६॥ मा . मतिमान् विवेकी । अ. ए दृढभकिनः । "ढभक्तिरिति ज्येष्ठे" इतिवदयं प्रयोगः स्थितधी: अनाल पवमाय: । पृथुशक्ति: ऊरीकृत निर्वहणसमर्थः। विलोच५, स्थिताया इति शेषः । तन ल्यप: साधुता। आमयादित्यन्तभूतविभागक्रियापादानत्वात् पञ्चमी । समुदायरूपादामया--- दु:खादधमयात् । इवेति प्रतीतो यथा दूर तिष्ठन् देवदत्त इवेति संविभक्तं हि दुःखे सावेदनं भवतीति भावः असन्निहितमपि तं भावनाभवाद्योगी ध्येयमिव माक्षात् कुर्वतीव ।। सप्तभिः अवसः सविधेऽनयो हि नौ पुरकान्तारभिदाति विना ।। असहा विनयामाननं तव विस्मर्तमतोऽस्मि देवर! ॥४७।।

·22 हीति निश्चये। निश्चितानघत्ववानित्यर्य:। तज्ज्ञापकमाह-पुरेत्य दि। असहा अशक्ता। विमरणाशक्तः त्वे हेतु:-विन याद्रमिति। तत्र हेतु: देवरेति ॥४७॥ - स्वमुख नर भिलाषे तत्तादृशे कृतज्ञता प्रकट यति- गिरिकाननकान्तिमश्नतोदिवसा उत्सादिनो हि नौ गताः। अरिभीषण! सोढया त्वया परिचर्याव्रतनिष्ठयैकया ॥४८॥ अश्नताः यावद्भिरिन्द्रियैरनुभवतोः । उत्सविनः प्रतिक्षणपवर्धमाननियत- सुखजनकाः। गता: न गमिताः। एकया इतरासाधारण्या परिचर्या- व्रतनिष्ठया अनिर्विष्णशु अषाव्रतेन। तन सामथ्र्य गभयन्ती सम्बुद्धि- ररिभीषेणेति ॥४८॥ मा शविष्ठाः, मदीयदुष्कर्म परिपाक- भात नायात्यागेनाऽपराधीति निमित्तत्त्वात्तस्येत्याह--- अजहाद् गहने पुरा कटूमन वाचो निशमय्य मां भवान् । अथ मां प्रति तानिशम्य मां कुटिला कर्मविपाकपद्धतिः॥४९।। कटुवाचः श्रीरामायणे द्रष्टव्या: । अय कालान्तरे। अत्र अजहादू भवा- नित्यनयोरनुषङ्गः। उक्तमन्येनाऽपि--"जनो हि यः कर्म करोति यादृश समश्नुते तादृशमेव तत्फलम्" इति । न चेदम सम्भाव्य मित्याशयेन समर्थ यते- कुटिलेत्यादि। कुटिला वक्रा दुर्विज्ञेया च । पद्धतिरित्यवर्जनीयत्वं कर्मणो व्यजाते ॥४९॥ कटुवाङ्मर्षणं प्रार्थयते- अविचिन्त्य मयोदितं क्रुधा दयया देवर ! मृष्यतां वचः। अनियन्त्रितमेति यैः क्वचिन्न मनस्ते नहि सन्ति कापथाः ।।

·23 मर्षणे हेतवः अविचिन्त्य, क्रुवा, दयया, देवर ! इति । एक स्याऽपि तत्र हेतुत्वे बहूनां तत्त्वमनिवार्यमिति भावः । कृतपूर्वामुपकृतिं कुतो विस्मरन्ता चुक्रोध ? तनाह --- अनियन्त्रितमिति । अप्रतिबद्धमित्यर्थः यैरिति मानस विषयाणां करणत्वे माधकतमत्वमुक्तम् । कुत्सिता:- पन्थान: कापथा: । पथि शब्दो विषयेषु लाक्षाणिकः । भस्य समर्थक: कुटिलेत्याद्यर्थान्तरन्यासः ॥५०॥ सौमात्रतिशयं स्मरन्त्याह- विपुलेषु महावनेषु यो विरहाा परिशुष्क एककः । व्यवरद्रधुनायकं हि तं परिचर्योदधरत् कुलं भवान् ॥५१॥ विपुलेषु महावनेष्विति परिचर्यायाः कृत्वं तस्यामनिर्वेदश्चोक्ते । परिशुष्क: दृष्टणामपि शोकदायीत्यार्तेराधिक्यम् । एकक: स्वदन्यमहायशून्यः । लक्ष्मण विशेषणं वेदम। तेन विश्रान्त्य लाभो गम्यते। रघूणां नायको मुख्यः। नायकशब्द शक्त्या रघुषु मालारूपत्वं रामे मध्यमणित्वं तेन सर्वथा रक्षणीयत्वञ्च ध्वन्यते। लक्ष्मणे उदात्त तातिशय: ख्यापित: ॥ ५१ ॥ न केवलं ज्येष्ठे भातरि, किन्तु तत्पत्न्यां मय्यपि तलाशी भक्तिरित्याशयेनाह- श्रुतमिन्द्रजितं सुदुर्जयं प्रतियातः समिति त्वमित्यहो ! सहसैव यदा, तदाऽविदं प्रियतायास्त्वयि मेऽप्यागाधताम् ॥ इन्द्रजितमिति दुर्जयत्वोपपादकम् । अहो इत्यविज्ञातपूर्वस्य निश्चयाद्विस्मये । सहसैव स्वप्राणानपिन तृणाय मत्वा प्रतियातः। त्वयि त्वानिष्ठायाः। मे मातृजायाया। वैषयिकाधिकरणस्य सम्बन्धित्वेन विवक्षया षष्ठी तस्य दुरुच्छेद्यत्वं व्यनक्ति। अगाधतामपरिच्छेद्यताम् ·24 ताहश्याः प्रियतायाः देवरत्वस्य चोचिता मिदानीन्तनी प्रवृत्ति निर्धारयति -- -w मुनिदर्शितवत्सकौ मम स्वयमाश्लिष्यसि वत्सलोऽद्य वा । अनसूयकपावनं मनः प्लबते ते प्रमुदापगोमिषु मुनिना कुशल काक्षिणा । दर्शितौ मत्पुत्र त्वेन बोधिती वत्स को चिरकाङ्झा- लब्धौ। माता पान्य तरानेय वि' हचिन्तया अनुकम्पायां कः । मम निरतिशयत्वानभूमेः । स्वयमिति अपरिचयेन तयोराश्लेषेऽप्रवृत्तेः । अद्य अस्मिन् सुदिने। वेत्यवधारण आश्लेषान्वयि। अनसूयकं भ ग्या- भिनन्दनशीलम् अत एव पावनं स्वसङ्गिनामपि शुद्धिकरम् । प्रकृष्टा मुदेवा- विच्छिन्न वृत्तत्वादापगा। त स्वसुखनिर भिलाषस्यऽपि ॥५३॥ देवरस्य स्नेह वृत्ति विचिन्त्य तरलचित्ता सती ततो निवृत्ति कासन्याशिषं प्रयुक्ते- अयि देवर ! मुञ्च मत्का, सुचिरं ज्येष्ठनृपैकबान्धवः । गुणिभिः सहितः स्वबन्धुभिविगताधिजय जीव मङ्गलम् ॥ मुञ्च मकथाम् , सा न केवलं मे. किन्तु तवापि खेददा, अनस्त- द्विस्मरणमेव शोभनमिति । तत्रोपायमुपदिशांत-सुचिरमिति। ज्येष्ठेति युक्तरवम् , नृपेत्यपेक्षितत्त्वम् एकेतीतरान हत्वञ्च बान्धवत्वस्योक्तम् । गुणिभिः स्वन्धुभिरित्याधिविगमप्रयोजनोक्तिः। जयेत्यादौ आशिषि लोट् । मङ्गले ससुखम् । जीव माऽहमिव त्यक्तजीवितो भवेति ॥५४॥ देवराच्चित्तं निवर्त्य तस्मिन् दृष्टिपथं व्यतीते स्वानुभूतां मूर्छा . वस्थामनुसन्दधाति- अपनीय सुषुप्तिबोधने अपवार्याऽप्यखिलेन्द्रियाणि मे। कलये वणिते हृदि स्त्र तां नवमूर्छामिव रोपणौषधीम् ॥५५।।

·25 अपवार्य, अपनीय मुतामिति योजना । मुख व्यादाय स्वपितीतिवदयं प्रयोगः । सुषुप्तिं सौषुप्तंखात्मानन्दानुभवम्, बोधनं जाग्रत्कालिक विषयाधीनबोधञ्च । व्रणिते दुस्वात्तिशय दन्तुरे । हृदि बाह्येन्द्रियप्रवर्तके । त्रुतां तत: प्रवृत्ताम् । नवामननुभूतचरीम् । मूच्छीम् । रोषणौषधीसाम्यकथनेन मूच्छीया अनिष्टावेदकत्वाभावो व्यजित:। अस्मिन्ननन्तरे च पद्ये तस्या अतिशय- *धनात् 'यत्सातिशयवद्वाक्यम्” इति लक्षितमुदाहरणमङ्गम् ॥ ५५ ॥ सा सुखदायिकाऽप्यभूदित्याह- गणिता दुहिता नृतेरिति स्थितिरेषा भयदापि देहिनान् । दहला हत्येन मदितान सुतरां सा सुखयेत् सुशीतला ॥५६॥ मृदु हतति गणितेति । चैतन्यमानान्मरणपुत्रीत्वेन सम्भावितेत्यर्थः । एषा रियलिच्छा इहला अतिशायितं दुःखमनुभवता । मर्दितान् कलेशितान् । सुशीतला जाड्यातिशयं जन पन्तीत्युपचारेणोक्तः । शीलं हि दाहनिवर्तकम् ॥५६. ॥ तात्कात्तिकी खचित्तावस्था परामृ शति- दयितं प्रति रोषमन्तरा भयलज्जाविकृती विहाय च । इयमेत्य तनोहदं तमा स्वयमस्थादवमज्ज्य मे मतिः ॥५७।। न्य गादोषः, एकाकिनीत्वाद् भयम , अपवादचिन्तया लज्जा च प्रसज्यन्ते । तनिवर्तिकेयं मूर्च्छति भावः तमाऽज्ञानमेव दुरवधारणीयत्वा दिन। इदम् । अवमज्जनेन प्रातिनि गीयते । खयं विषयसंसर्ग विना। अत्रात्तरत्र च तत्त्वार्ध कीर्तनात्मा मार्गाऽङ्गम् । ५७ ॥ सरुज मा पुष्पतल्पकेऽप्यलसाङ्ग धनगर्भदुर्वहम् । तदशेत भुवस्तले तदा गतचेष्टं कृमिकण्डकाकुले ॥५८॥ पकरणेऽस्मिन् समर्थ माणा मूर्छावस्या निर्वेदानुकूला मती स्थायिन: शमस्याङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षितेति बोध्यम् । ५८ ॥ अनमज्ज्य ·26 मूच्छानन्तरसुखावस्थामनुसन्धत्ते- अतिवृष्ठिनिमज्जनाद् भुवो व्यथितायाः शरदागमो यथा । निकटं य उपेत्य मे स्थितः, परविद्यानिधिमास्मरामि तम् ।। यथेत्युपमया झटिति व्यथानिवृत्तिः, पूर्वोत्तरावस्ययोर त्यन्त वैलक्षण्यञ्च व्यज्यते। परविद्यानिधिम् आत्मवित्तममिति तत्सन्निधेरपि सुखदत्वमुक्तम् । तं निषादविद्धाण्डजदर्शनेनापि प्रोदभूतकरुणम् ॥ ५९ ॥ करुणोचितां तद्वाचमनूद्य सुखदतां प्रकट यति- दुहितः! सविधे भमाश्रमः, सुखमायाहि, गृहं तवैव सः। ऋतमेवमुदीर्य मन्मनः पितृबन्धुनिरवापयन्मुनिः ॥६०॥ दुहितरिति सम्बुद्धिरादौ निवां पणे नितरामुपकरोति । सुखमायाहि, त्यक्त- शोकमागच्छ । आयानं ते सुखजनकञ्च भविष्यतीत्यभिप्रायेण वेदम् । साध्वी नाहं परगृहमावसामीति चेदाह -गृहं तवैव स इति । ऋतमेवेति यथोक्तमनुभूतत्वात् । पित्रोर्जनकदशरथयोबन्धुः। तथाच कथमयमाश्रम: परकीय इति भावः । निर वापयद् नियंथं व्यधात् । मुनिरिति तत्त्वदर्शिन इयमुक्तिर्युक्तेति साभिनन्दनं वचनम् ॥ ६ ॥ मुनेः परविद्यानिधितां तद्वाचैव प्रकटयति- जगदस्ति मरीचिकेव, सा ध्रु वशान्तिस्तु गतिः परेत्यपि । सदयं हृदयङ्गमा गिरां गतिमालम्ब्य महर्षिरब्रवीत् ॥६१॥ जगद् दृश्यजातम् । अस्ति सत्त्वेन भाति केवलम् , नतु पारमार्थिकम् । अत्रोपमा -मरीचिके वेति । अनुपादेयत्वं गम्यम् । ध्रुवा अनपायिनी । शान्ति: क्लेशनिवर्तक: शमः। गतिरालम्बनम् । हृदयङ्गमां भावना- धायकबोधनिकाम् , फल संवादेन हृद्याञ्च । गति रीतिम् । महर्षिराततमः । अनयो: प्रस्तुतशमोपयोगिसान्त्ववचनात्मा सङ्ग्रहोऽङ्गम् ॥ ६१ ॥ m ·27 - तपोवनस्य सुखदत्वमाहार्येण सन्देहेन कथयति- अपि दग्धमहावनान्तिके लसितं शीतलजीवनं सरः ? । सुता तुमुलस्य वारिधेरथवा शान्तिकरं तपोवनम्? ॥६२॥ शान्तिकरं दुःख निवृत्तिसुख सम्पत्तिनिदानम । सन्देहस्तूल्लेखसङ्कीर्णः शान्ते: शीघ्रत्वाकस्मिकत्वादि गम्यम् । सामान्येनोक्तिः श्रीवाल्मीक्याश्रमे पत्रवस्यति । लिङ्गादभ्यूहनमनुमानमङ्गमत्र ॥६२ ॥ अथाष्टभिस्तपोवन स्य शान्तिकरत्वप्रयोजिकाः खालम्बनीभूता- स्तापसीविशिषन्ती स्तौति मलिना किल धूम्योपया नहि यासां मुखभाः कदापि, ताः। बिल पन्तु मुनीन्द्रयोषितः शमसौम्याश्रमरत्नदीपिकाः ॥६३॥ किलेति प्रसिद्धौ। ईष्या या धूम्यात्वरूपणं मुखमासि दीपप्रकाशत्व- गमकम् । मलिना दुष्दा कज्जल वती च। शमेन शान्त्या नेत्राप्रतिहत्या च सौम्या: सोमवत् प्रियदर्शना आश्रमग्य रत्नदीपिका अनिवापणीय- प्रकाशवत्यः । मुनीन्द्रयो षत्सु उत्कर्ष पर्यवसायी व्यतिरेको व्यज्यते । विलसन्तु अविच्छिन्नशोभं वर्तन्ताम् । पौरनारीषूक्तवैपरीत्यं गूढं गम्यते । तापसीष्वाराध्यात्वप्रतीतेभक्ति:, आशिषा हर्ष:, प्रकरणायत्ता मतिश्च शमं पोषयन्ति । तापसी प्रशं मापरेऽस्मिन् प्रकरण इष्टार्थोपायानुसरणात्मा आक्षेपोऽङ्गम् । ६३ । शमफलं प्रणि सामान्येऽप्येकाकार स्नेहात्मकं मुनिधर्म तासु स्मान्त्याह- तरुपक्षिमृगेषु मानुषेष्वपि देवेषु समं सदैव ताः । हृदये कलयान्ति यं तु, तं सरलस्नेहरसं स्मराम्यहम् ॥ ६४।। संमारिणां तवदिषु मम्मवत्तारतम्यं स्नेह हदि निवार्य क्रमः। देवेष्वपि. किम्पुनरन्येष्विति अर्थापत्तिः प्रमाणम् । मदेवेति अतिपरिच गदवझोत ·28 - नीतेरपवादः। हृदय इति बहिः प्रकाशनेऽव्यग्रतोक्ता। तमेकाकारम् । भरले निष्कृतिकामनाशून्यम् । स्ने हरसं रस्यमानम् आनन्दमयतयानुभूय- मानं स्नेहम् । स्मरामि, अविच्छेदेन । अहं व्रणितान्त:करणापि कि पुनारतर इति भावः तासां स्वोपयोगिष्ववैषम्येण वर्तनन ज्ञाप्य स्थितप्रज्ञत्वं मुनिधर्म- मनुसन्चत्ते- वनशैलभुयो हुताशनः सविता सोग इति अयोति च । न मनो भ्रमयन्त्यमीषु थाः, सुदृढास्तिक्यक्तीः स्मरामि ताः।। इतीति प्रत्येक सम्बयत । मन सोऽप्रमणे हे तुः सुदृढे त्यादि । आस्तिक्य- माममलफलजनकत्वानश्चयाल्भिका श्रद्धा तत्स्थित शताप्रयोजिका ज्ञानवृद्धि स्तौति द्वाभ्य म्---- श्रुतिवन्महिता महीतले प्रयतालान ऋषिप्रसूतयः । विहिताविहिते दिशन्ति या रुचिराचारनिदर्शनैः स्वयम्॥६६॥ म हातल हात महनाय मात्रिकत्वम् , श्रुतिवदित्यनाशकनी याप्रामाण्य- वत्त्वञ्चोक्तम् । प्रयतत्यादिद्वयी उपमासाधारणधर्मोक्तिः। संसर्गमात्रेणाप पावनीकरण व्यङ्ग यम्। दिशान्ति उपदिशन्ति । चत्वं मनोरञ्जकत्वम् खयमुक्त्यनपेक्षम् । ६६ । इतिहासपुराणसत्कथास्त्र तिमासिच्य सुजीवितावनौ । बितरन्ति चितं तुचेतनालतिकायां कुसुमं फलञ्च ताः॥६७।। त्रुति तं पय इत्ययः, कृदभिहित यायात् । अविच्छिन्नत्वं कथायां गम्पते । चित सञ्चिनम् । कुसुमेन भ्युदयः, फलेन नियमञ्च निगीर्यते । वितरणे सम्प्रदानानुक्त: सर्वोद्देश्यकत्वं गमयति ॥६७ ॥ तसां ज्ञानवृद्धिफलं कथयति- - ·29 परनिर्वृतिमामनन्ति या दयितानां वतिनामुपासनम् । विषये वितृषा जयन्तु ताः शुचिरागाः पतिदेवताः शुभाः ॥ परामुत्कृष्टाम् । निवृतिमव्यभिचारेण सुखज निकाम् । विषये बन्धके । जातावेकत्वम् । वितृषा निस्पृहाः । शुचिः स्वसुखानुद्देश्यको रागो यासान्ता:। पतयः देवता उपास्या यासान्ताः। पतीनामुपास्या इति च गम्यते । अत एव शुभा अनुकरणीयशीलाः । जयन्तु अविच्छिन्नं त्कर्षी वर्तन्ताम् ॥ ६८ ॥ तासामाचारस्य लोकपवित्रतामाह---- यदि मज्जति कालवारिधौ श्रुतिराहो स्मृतिरेति विस्मृतिम् । ध्रुवमेव पवित्रवृत्तिभिः क्षितिरेताभिरुपैति धन्यताम् ।।६९।। क :ल एव वारची। मञ्जति तिरोधत्ते । विस्मृति नष्टताम् । क्षिति: तत्स्था: सर्वे प्रणिनः । धन्यतां सत्फलवत्ताम् ॥ ६.९ ॥ यमिनां समगीदन्येषां यमनियमादिसम्पत्तिरन्यन दृष्टपूर्वा । अत्र तु तासां संसर्गात मिनां सा दृश्यत इति प्राशस्त्यातिशयं सविस्मयमाह- इह तैर्वनितावतंसः सह सङ्गात् करुणामृतोत्सकैः। अवियुत्ताविरतिक कशा अपि सायमिनो भवन्ति ते ७०॥ करुणेवामृतं सन्तर्पकत्वात् , तस्यात्स: उत्पत्तिस्थानः । वनितावतंस के- रलङ्कारभूभिः स्त्रीभिः। साद्री: अरुणाशालिन: । अपि: कर्कशत्वाईत्वयो- अतो युज्यते स्वस्यापि शममम्पत्तिरिति हृदयम् ॥ ७० ॥ अन्नार्थे कुलपातमव वाल्मीकि दृष्ट न्त ति--- भुवनं शुभशंसनलंबू कुरुते यो गुरुभिर्महाकविः । दपते स्म यते नुनिः पतथुिन देकमवेक्ष्य भारितम् ॥७१।। शंमरिति अनुक्ततश्च हनादे” रिति शील र्थे यु'चू। भुवनं तत्स्थान सर्वान् । लघू कुरुते सत्त्वगणवायलाघवकार्य यत्सुखं तद्वत्कुरुते । गुरुभिः विराधे।

·30
पूजनीयैः। अत्र शब्दशक्त्या विरोधध्वनिः । महाकविः वर्णनी. हृदय-
संवादवान् । दयते स्मेत्यादि । वृत्तान्तोऽयं श्रीरामायण आदौ द्रष्टव्य: ॥७॥
तासां सङ्गात् स्वप्यापीया पगमं शमञ्च विचिन्त्याह-----
अवकाशममूभिरेव मे सहवासाय तदाऽतनिष्ट यः ।
ऋणवत्यहमस्य विभिषजः शल्यकृतः पटोर्यथा ॥७२॥
अवकाशमवसरम् । एवकारः पौरनारीव्यवच्छि नत्ति। मे ध्वस्तालम्बायाः।
तदा त्यागानन्तरकाल एव । शल्यं दुःखातिशयं करोति, शल्येन शस्त्र-
विशेषण कृन्तति छिनात्तीति च, तस्य । पटो: असम्भाव्यसम्भावक स्य,
भैषज्यममर्थस्य च ऋण वती कृतज्ञा
॥७२॥
तापसी विरुद्धशीलानां पौरीणां सङ्गस्यानिष्ट करना बोधयन्ती ता:
कुत्सयति-
सततोद्यदतृप्त कामनाज्वलनस्येन्धनमेव याः स्त्रियः ।
नगरे दधति स्व जीवितं स्वयमङ्गारमथापि भस्म ताः ॥७३।।
सततमुद्यन्ती प्रवर्धमाना अतृप्ता अलम्मावशुन्या कामना भोगतृष्णा,
सैवाऽश्रयनाशकत्वाज्ज्वल नस्तस्य । स्वेति स्वयमिति चाविमृश्य रितातिशयं
व्यक्ति, यदेव रक्षणीयम्, तदेव नाश यतीति। अथापीत्यन्यतगवस्था-
नातिनै यत्यमाह । रूपकाभ्यां कल किन त्वागणनीयत्वादि ध्वन्यते
उक्तदोषानुबन्धीनि तासां दोषान्तराण्याह-
परागहणमभ्यसूयनं तृषितं दुर्व्यतियानवासना।
इति चैभिरुपासितैर्हता बत ! पौरप्रमदापरम्परा ॥७४।।
दुपति याने औपपत्य दिके वासना उन्मुखत्वम् ।
प्रमदा: इतरान
प्रमादयान्ति स्वयं प्रमाद्यन्ति चेत्यन्वर्य नाम्न्यः, तासाम्परम्परति
हतात्वस्य सार्वत्रिक सार्वदिकत्वे प्रकाटते। खेदातिशयाद बतति । हता
अमङ्गलास्पद त्वेन नष्टा ॥४॥

·31
परगहणादी हेतुं दर्शयन्ती तासां दुर्विपाकमाह-
निजदोषनिदर्शनाऽदृशः सुजनाचारविधौ विशङ्किताः।
सरुजां जिनौध कामलाव्यथया ता मृतिमप्यवाप्नुयुः ॥७५॥
निजदोषणां, निदर्शने सहेतुकं ग्रहणेऽडशोऽसमर्था: विशङ्किता असाधुत्व-
भान्तिमन्यः। व्रजिनौषमेव फलानुभवमात्रोन्नेयत्वेन कामला रोगविशेषः ।
दुष्परिहरत्वं व्यङ्गयम् । तया या व्यथा तया। रुजा तदधीन दुःखम् ।
अपीति गहीं पाम् । "गहींयाश्च” इति सार्वकालिकलिङ् अवाप्नुयुरिति ।
स्वापवादका स्त्रीषु पर्यवसानाद प्रस्तुतप्रशंसा ॥७५ ॥
खलतां स्त्रीपुंसमाचारणी सामान्यतः कथ यति
गतमा मणिवनिषदरे कृमिवद्वा हृदयान्तगह्वरे ।
तमलोपहते हि चेतना मल गर्ते पिशुनस्य जीर्यति ॥७६॥
निषद्वरे कर्दम मशिव दित्यम लिनस्यापि संभगदोषान्मलिनता, गह्वरतुल्ये
हृदयान्ने कृमिवदिति दुरिता च गम्ये। तमसोपहते मलगर्त इत्युपमान-
विशेषणयोः साधारण विशेषणम् पिशुनस्प दोषै कहशः । जातावेकवचनम् ।
पिशुनानामत्यन्त वर्जनी यत्वं गम्यम्
पिशुन ताफलमुपपादयति-
अमुना खलु गह्वरेण यत् तृषितोऽयं विषयस्पृहाफणी।
विषपावकमुद्वमत्यतो निकटस्थैनितरां विषद्यते ॥७७॥
यद् अत इत्यभाम्यामुपपादकत्वलामः । खल्विति प्रसिद्धौ उयपाद्ये
विमति सक्तिमपाकरोति । अमुना उक्तरूपेण गह्वरेण। विषय स्पृहै व फणी
दुम्सहानिष्ट साधकत्वात् । अत एव नितरामिति । विषमेवऽल्पत्वेऽपाश्रय-
नाशकत्वादिना पावक स्तम् । निकट स्थै : समीपस्थैः उदासी नैरिति च ।
विषद्यते ॥७७॥
॥ ७६ ॥

·32 सम्पन्नानां पौराणां को लाभो भवत्या बञ्चनेन? इति चेद परदुःखा- धीनं खसुखमेवेत्याशयेनाह- वसनानि महाधनानि वा कनकश्रीमणिभूषणानि वा। असतां वनकूपसंहति परितः पुष्पलतावितानकाः ॥७८॥ वाशब्दः समुञ्चये संहतिमिति द्वितीया "अभितःपरित:” इत्यादिना । पुष्पलतारूपा विताना:। कुत्सिताः शोमाधायकाच्छाद का: । विशिष्टानां वसनभूषणानां वितानानाञ्चोपमापरिकल्पिका निदर्शना । असम्भावितानिष्ट- प्रति लम्भस्तु गम्य: ॥७८ ॥ ईतिरायात् पुनरपि निरूपयति- मधुरा मधुनोऽपि वाक् परा, हसितं सुन्दरचन्द्रिकासितम् । हतपोरहदुद्धते इमे अतिसन्धाननिशाचरस्पशौ ॥७९॥ सुन्दरं चन्द्रकावत् सितच्च । हततीयांग वितः। अतिसन्धानाय बचनाय निश चरस्य पूर्ववञ्चक स्य रावणस्य स्पशी गूढपुरुषो। उपमा विशिष्ट रूपक - म पस्ततप्रशंसाच पौरवाचोऽतिमन्धान सामय भामान्यत: मतातिरेकमाल रथके जुबलैः शितायुधरपि दुगर्वरणादिविना । निभिषण दलातयत् खलजिह्वाऽसिलवैरिकाननम् ।।८।। रथ के तुवलैरिति जातिपरैकवचनान्तानां द्वन्द्वतया न समहारक वच-म विरोधेऽपिक्निानन्तरं योज्य: । अतो विभावना । जिह्वा तनहायवन: । दाहात्मकना शस्य ने ग्यत्य गम्यम् । अनान वादति ग्वालवाचोऽल्पत्वेऽपि दह जननमामथ्य सिद्धम् । प्रकरणेऽ'रमन् रोष र लुषभावाविष्करणरूपं तोटक- मङ्गम् । उत्तरत्र रामदाषाविष्करणपरे च ताहापौर निघनस्य समस्य साहसिकता विचिन्त्य सामा यता निरूपति- aawware ·33 परतो नृपगाइचिन्तनादपरोक्षीकृतमेव वस्तु यत् । सहसाऽप्यपणेन तद्विशनुपजापः कुरुतेऽधरोत्तरम् ॥८१॥ नृपाणां प्रजारअनमात्रतत्पराणां गाई कृत्याकृत्यनिश्चयपर्यवसायि यश्चिन्तनं तत:, परतोऽनन्तरम् , अपरोक्षीकृतं सर्वविदितं कृतम् । एवोऽप्यर्थे । वस्तु तथ्यभूतम् तद् सहसा अपथेन विशन् झटित्यप्रति- विधेयतां प्राप्तः उपजाप: अधरोत्तर विपरीतं कुरुते। पूर्व यथा कर्तु निश्चितम्, तदन्यथाकर्तुं निश्चाययतीति यावत् ॥ ८१ ॥ उक्तं प्रस्तुते विशेषे निगमयति द्वाभ्याम्--- सुपरीक्षितशुद्धरागमप्यनुकम्पामपि विस्मरन्नृपः। अपबुद्धि निशम्ब भाषितं कृपणालामपकर्मभूत्पतेत् ॥८२॥ सुपरीक्षितमग्निप्रवेशनेन । शुद्ध निष्कलङ्कम् । अनुकम्पां गर्भिणीत्वादि- चिन्तयोत्पत्त महींम् । अपिर्विराधे। अपबुद्धि विवेकशून्यं यथा तथेति निशमन उत्पतने चान्वितम् । कृपणानामगावचसाम् । भाषितं निशम्य अपकर्मसु अतिव्येषु उत्पतेत् कर्तगतया निश्यिनुयात् । ॥ ८२ ॥ साहसिकतां रामस्य कारणगुणप्रक्रमन्यायेन समर्थयते- तनयं प्रदिशेद्वनाय कोऽप्यभिषेकाय निमन्त्र्य सोत्सुकम् । अविचार्य जहाति तत्सुतो दयितां दोहदिनी महावने ॥८३॥ तनयं वंश सन्ततिकारम् । प्रतिदिति शक्ती लिङ् । कोऽपीति तनयत्यागिनो वैरल्य व्यनक्ति । अविचायति पूर्वोत्तरान्वयि । आनुरूप्य प्रत्यायनात सम- विशेषोऽलङ्कारः। उपालम्भस्तु व्यङ्ग्य: । अन: एव दयितां द्रोहदिनीम् ॥ ८३॥ उद्रिक्तया चिन्नया रिवर्तमानस्य मनसो खेद प्रकट यति--.-. अहह ! स्मृतिमारुतः पुनर्ह दये वह्निशिखां समिन्धयन् । प्रसूतः पुटपाकवन्मम प्रसभं हन्ति हतं हि जीवितम् ॥८४॥ - ·34 स्मृतिरेव मारुतः हृदये तदात्मकेन्धने । वह्निशिखामिति सन्तापो निगीयते । पुन: सविशेषं समिन्धयन्, सामग्रीसम्पत्त्या दुरिता गम्यते, तदनुरूपोपमा -पुटपाकवदिति । औषधादिपा काय प्रतिरुद्धोष्माग्निको मृदादिलिप्तः पानविशेषः पुटपाकः । हतं हि हन्तीति विरोध:। दुभंग जीवित प्रसभं हन्तीति तत्परिहार: आर्यपुत्रस्येयमविवेकिता न केवल मे, किन्त्वितरेषामप्यनिष्ट- मापादयेदित्याह- इति भूपतिरेव विश्रुतो व्यतियानं स्वयमारभेत चेत् । इह धर्मगतेः क्षतिर्भवेदनिवस्यापि सतां क्षितिर्भवेत् ॥८५॥ इति अनेन प्रकारेण । भूपतिरेव, का कथा तत्प्रजानाम् ? । विश्रुतोऽ- नुकार्यचरितः। स्वयमनिष्टमविचार्य । इह न केवल कोसलेषु, किन्तु क्षिती सर्वत्र धर्मस्य गते: प्रसरस्य । क्षतिफलमाह-अनिवास्येति । सतां धर्मश्रद्धावतामपि । उलूकमध्यपातिपारावतभ्यायोऽनेनानुसंहित: ॥ ८५ ॥ रामं निष्प्रणयमाशङ्कते---- मयि सोऽस्फुटयद्विरक्ततामधिलङ्क निभृतं पुनश्च किम्?। स्वपदे हि निधाय कर्दमे प्रकट क्षालयतेऽद्य राघवः ॥८६॥ अघिलक्लङ्कायाम् । यदि रामो मयि प्रणय्यभविष्यत् , न तर्हि मामग्नी प्रावेशयिष्यदिति भावः। प्रकटं सर्वविदितं यथा तथा! राघव इति प्रथितय- शस्कस्य नितरां विनिपातोऽभिप्रेतः । ललितं निदर्शना वाऽलङ्कारः । ८६ । विश्वसितघातकतां प्रकट यति- महता प्रणयेन केनचिद् दृढपाशेन वशीकृतां विभो !। पुनरिष्टिपशुं प्रकल्पयत्यबलां पूरुषधीरमानिता ॥८७॥ महता प्रकाशित नुच्छेद्यत्वेन ! केनचिद् दुर्निरूपेण। विभो इति खेदाधिक्याद्विधि प्रतिः सबुद्धिः । पूरुषधीरमानिता प्रजाप्रियानुरोधेन दोहदिनी पत्नीमप्य- ·35 त्यजम् , अहो अहं धीर इत्येवमभिमान: । अनयो: कपटेनातिसन्धानरूप- मधिवलमङ्गम् ॥ ८७ ॥ चारित्रश या त्यागोऽयं त्यक्तारं त्यक्तञ्च प्रदहतीत्याह- इतरेतररागिणो गृहव्रतबन्धून् सततं सचेतनम् । प्रदहत्युपगृह्य या मिथः परिशङ्कास्ति नृणां चितैव सा ॥४८॥ मिथो रागित्वनिश्चायकं गृहेत्यादि । चिता /मृतं दहेत्, चारित्रशङ्कारूपा तु सा जीवतोऽपीति व्यतिरेकामिप्रायेण सततं सचेतनं प्रदहतीति। ना च नारी चेत्येकशेष: । स्वदाहाय प्रवृत्तस्य रामस्य मौढ्यम पारमिति भावः । दहतीति दुःखातिशयलक्षकम् । दुस्स हत्वं व्यङ्ग्यम् । अस्ति उत्पद्यते। उत्पत्ति प्रदाहयो: समकालिकता गम्यते ॥ ८८ ॥ सदुद्देशेनानुष्ठितां स्वपरिणीतिमनिष्टान्तामनुभूय तत्सामान्य तादृशं परिकल्प्य शोचति- परिणीतिरतीव पावनी श्रुतिमन्दारमनोज्ञमञ्जरी । ददती सुचिरं सुखं स्थिता कियतीमपदधोगति क्षितौ ॥८९॥ अतीव पाबनी पुमर्थचतुष्टयसाधिका। श्रतिवद एव मन्दारः कल्पवृक्षः, तस्य मनोज्ञा सर्वकम्रा मजरीति परम्परितरूपण फलसाधनसामर्थ्य गम्यते । सुचिरमिति आमुष्मिकस्यापि सुखस्य हेतुत्वात् । कियती वागविषयाम् अधोगतिं गीताम् । क्षिती, लोकान्तरे तु न जान इत्याशयः ॥ ८९ । श्रुतिविहिताया: परिणीते: कथं गाता ? तत्राह- विधिरम्युदयाय कल्पते, विकलः स्यात् स तु कर्तृदोषतः । अहितश्च विरुद्धवृत्तितः, श्रतिरप्यस्त्यबला निराश्रया ॥९०॥ अभ्युदयायेति कलापि सम्पद्यमगने च” इति चतुर्थी । स अभ्यु- दयोद्देश्यको विधिः। तृर्विशेषे। कर्तुर नुष्ठातुर्दोषतो रागद्वेषमोहात्मकता , - ·36 विकलः पूर्णफल दाना समर्थः! विरुद्धवृत्तितो विपरीतानुष्ठानात् । अहित: अनिष्टफलदाता च स्यात्। तथाच मत्परिणीतिः कर्तुंराथपुत्रस्य दोषाद्वि- परीतफला संवृत्तति दृष्टान्नाने नेतापि विहितानि कमीपण्यनिष्ट- फलकान्याशङ्कयेरन नानूष्ठीयेरंश्चेत्यननुष्ठानात्मकापामाण्यं श्रुतीनां प्रसक्तमिति रामदोष एव कथं त्व परिणोती दोषमावहेरिति शङ्का परिहतुमितरेषा- मदोषतां प्रब टयन्ती र मदोषे परिशेषयति- अवसान बनेपचिरापराधः किमु ? मामकोऽस्ति तत् । हतराक्षसचऋतिनो मयि मोहः किमु ? मेऽपराद्धता ॥९१॥ लक्ष्मणान्तमविणा अवमाम इति बहुत्वम् । वनवासोऽपराधश्चे- लक्ष्मणग्यापिस प्रमज्यत इति । तद वनवासः । किमु इत्यत्र विपरीतकारमानाची बाधितः । रावणप्रेमा-पदत्वं त्यय्येवेति चेदाह- हतेनि। चक्रवर्ति पदमैश्वर्यप्रयोज्यत्वं मोहस्य व्यनक्ति । मोहः सीता मय्यनुत्ता स्यादिति भात्यत्रीनी राग:। अत्रापि काक्वाभप्राय: पूर्वक एव । वनवासोऽन्य काम्यात्वञ्चेत्यभयं मय्य पराधश्चेत्तुल्यं लक्ष्मणेऽपि वनवासि- स्वाच्छ्रपणखा काम पात्वाच्च । तयात्वेऽपि तस्यानपाराधित्वे रामेणानुमोदिते ऽविमृश्यकारिरी रामाये त भावः । अत्र प्रकरणे केषुचित प्रतिपादनात्मक राशा हि प्रजानां रअकेन भाव्यम् । तास्त्वरयेव दोषदर्शिन्यो, न राम इति चोदिमङ्गीकृत्य दूषयलि--- ध्रुवमेव नृपोऽनुवर्ततां चरितव्येषु निजप्रजामतम् । बहुभिर्बहुधेप्सितं जनैः किमु ? संशोध्य न बुध्येते नृपः ॥१२॥ अनुवर्ततामिहनुमतौ लोट् , प्रजानुवृत्तिर्ममाप्यनुमतेति । ध्रुवं निश्चितम् । तहि राम कोऽपराधः? तत्राह-~-बहुभिरिति। ईप्सिते प्रकारबहुत्वोप- ·37 करा। पादकमिदम् । जनै: जानिमात्रधर्मभिः । तेषां पामरमायतया तदीप्सितं ना- दरणीयम्, तत्त्वेऽपि नृपैः प्रजाहितमीप्सु भस्तथ्यातथ्यविचार: कार्यः , तदकरणं रामस्यापराध: । नृपैरिति सामान्यत उक्ती रामस्य निरपराधत्व प्रकाश नानौचित्याभिप्रायकम् ॥ ९२॥ प्रजानां त्वच्चारित्र शङ्कायामैकरूच्यात्त द्विपरीताचारो दुश्शको राज्ञो ममेति चेदाह- रसनाऽतिघना खलस्य, सा निजदृग्भ्यामपि युध्यते भृशम् । वितथो जनवाद इत्यहं शुचिवृतिर्मम साक्ष्यमादधे ॥९३।। वलस्येति जातावे त्वम् । रसना आकारतो मृद्यपि कार्यतोऽतिघना वक्तगत क्रूरत्वं तस्यामारोपित दुस्सहतां व्यनक्ति । कुतो निश्चीयते ? तत्राह-सेति । निजहरभ्यामिति । निजेत्यनुचितत्वं , द्विवचनेन प्राबल्यञ्च गमयति। युध्यते विजिगीषया प्रवर्तते। ख- चाक्षुषमपि खला अन्यथा वदन्तीति तद्वादो न श्रद्धेय इति भावः । कल्पितम- प्यवर्णमङ्गोकुर्वाणा बुन -वितय इत्यादि। इतीत्यव्ययं सप्तम्पन्नार्थ म् अत्र विषय इत्यर्थः । साक्ष्यमित्यनेन सम्बन्धः। मम मत्सम्बन्धि साक्ष्य निर्णेतृत्वमादधे। सच्चरित्राहं लोकोक्तिमिथ्ये ते विषयेऽहमात्मान- मेव साक्षिणमध्यवस्यामीत्यर्थ: ॥९३॥ प्रजारजकत्वमपि रामस्य न नियत मिति सोत्प्राशं ब्रूते- श्रियमेव भुजान्तरागतामदयं दूरमपास्यदञ्जसा । जननी भरतस्य, किं तदाऽप्यबुधद् भूमिपतिः प्रजाहितम् ? ॥ भुजान्तरमुर आगताम् अयत्नसिद्धाम् । अन्याज्यात्वं गम्यते । श्रिय सर्वकाम्याम् अजसा विना विमर्शम् ।। अदयं लक्ष्मणादिभिः प्रतिषेधे कृते पि अनर्ह यथा तथा अपास्यद् अत्या जयत् । अन्तर्भावितण्यर्थकोऽयम् ।

·38 , । प्रयोजककी भरतस्य जननी, रामः प्रयोज्यकर्ता। कैकेय्या: खपुत्रे पक्षपातोऽर्थशक्त्या गम्यते। तेन त्यागायोग्यता च । अपीति साम्ये मत्त्यागकाल इवेत्यर्थः। प्रजानामाप्तत्वेनाभिमतानां हितम् । यदि रामः प्रजाहितव्यसनी, तर्हि मत्याग इव श्रीत्यागेऽपि तथा भवितुमर्हतीति भाव: । सोत्प्राशोक्त्या ई-प्रकर्षों गम्यते। पूर्वार्धे समासोक्ति: ॥९४ ॥ तदानीं पितुः सत्यसन्धताम् , इदानीमात्मनो धर्मनिष्ठाञ्च निर्वोढुं राघवे विरुद्धवृत्तितेति चेदाह- तदहो! दृढसत्यसन्धता परमेतद् ध्रुवधर्मनिष्ठता । महतां किल चापलानि वा जनता स्तौति महागुणा इति ॥ तत् श्रियोऽपासनम् । ईष्यातिशयादुद्देश्यविधेयमध्ये अहौ इति। दृढा अन्यथाक्र्तुमशक्या। पर मिति वैपरीत्ये । उभयत्रापि विधेयभागे विपरीतकाकुः । तवैवैकस्या विपरीतभानमिति चेदाह-महतामिति । किलेत्यरुचौ, ईदृशेषु महत्त्वमेव विप्रतिपन्नमिति। चापलानि अस्थिरचित्तचेष्टितानि । जनता अवि- वेकि समुदाय: । महागुणाः कर्तव्पानि। इति स्तौति । अथान्तरन्यासः ॥९५॥ रामकृतम नुमोदमानाया जनताया अविवेकं विवृणोति- अवृणोज्जनता मुदा महामहिषीत्येव पुराऽऽदरेण माम् । पुनरेमि कथन्नु ? निन्द्यतां मनुवंशाकुरगर्भधारणात् ॥९६॥ अवृणोदङ्गीचकार। हृदयपूर्वकताभिप्रायकं मुदाऽऽदरेणेति च। एवकारो लेशतो- ऽप्यच्छदामनस्कत्वं तदानीन्तनं प्रजानां गमयति। निन्द्यताहेतुमधुनातन- माक्षि पति-कथन्विति । अनियतचित्ता जनता न गण्या इति भावः॥९६ रामजनतयोर्निर्दोषतां मनसिकृत्य स्वविपत्ती हेत्वन्तरं सम्भावयति- प्रियता नयतो ययेय॑या चिरवन्ध्येति मयि प्रदर्शिता । अपवादशरेण सा पुनः प्रहरेदित्यपि सम्भवेन्न किम् ॥९७॥ m ·39 नयत: कपटमुपायमालम्ब्य। ययेयं या मयि प्रियता प्रदर्शितेति योजना । चिरं भर्तृसाहचर्येपि गर्भाधारणाद् वन्ध्येति निश्चित्य मामीया सेहे । इदानीमवन्ध्यात्वे निश्चिते राजमातृ-वादिकमुत्कर्ष मयि भविष्यन्त निश्चित्या- पवाद शरं विधाय मां सा प्रहरेदिति किन्न सम्भाव्य मित्यर्थः । जनतानिष्ठ प्रियतादर्शनमीष्यायामारोपितम्। तस्यां सपत्नीव्यवहारप्रतीते: समासोक्तिः । ईष्यव परिवादस्य हेतुरिति भाव: । तस्याऽतथ्यत्वादिकं व्यङ्गयम् ॥ ९७ ॥ रामं प्रतीष्यांकषायितचेतास्तमेवापराधिनं निश्चिनुते भरते वनमागतेऽपि यत् परशङ्कामलिनं मनोऽभवत् । नरकल्मषसंशयं विना धवलं जतमहो ! तदेव किम् ? ॥९८॥ आत्मानं साकेत नेतुमागते भरतेऽपि पर: शत्रुरिति शङ्कया रामस्य मन: कलुषमभूदित्यर्थः । धवलं निदुष्टम् । अहो इत्यसहने। किमित्यत्र विपरीतकाकुः । यद्यपि श्रीवाल्मीकिना धीरोद्धते लक्ष्मण एव भरत- शवत्वशङ्का वर्णिता, तथापि कविना तुल्ययुक्त्या रामेऽपि सा सङ्घटितेति केचित् । तत्तु पूर्वप्रसिद्धिविरोधाद्रसिकानां हृदयसंवांदं निरुन्धत् काव्यस्य दुष्टि विदधीतेति परे। ये तु समयाद्रामायण द्रामं धीरोदात्तमग्रहीषुस्तेषां दोषतया मानेऽपीलरेषां तथा भानं न नियतमित्यन्ये । ९८ ॥ रामस्य विश्वसितघातुकतां विचिन्तयन्ती ब्रते- दयिते परदैवते मनो दधुषी किन्नु न भक्तिमत्यहम् ? । अहितं मम मां नृपोऽवदद्यदि का हानिरिदन्तु किं कृतम् दयिते दैव तत्वरूपग चितज्ञत्वाध्यवसापात् । मनो दधुषीत्येकाग्रतोक्ता भवितव्यक्षिका । मम सर्वथा दयितानुवृत्तिपराया अहितं त्यागरूपम् । नृपः स्वतन्त्रवृत्तिः । का हानि:? न कापि । त्याग एव न युक्तः, तत्रा- प्यकथायित्वा सुतरामित्यमर्कातिशयो व्यज्यते ॥९९ ॥ .

·40 इत्थं पर काष्ठामारूढायां चिन्तायां देव्या: सात्तिकभावावस्था सहृदयेषून्मीलयति कवि:---- अथ वाममुरोऽस्फुरत् सतीनयने चाशु कणानर्षताम् । पुटभेदकमारुतेरिते सहिमे गुल्मदले इवान्तरा ॥१०॥ अवर्षतामित्य श्रुकणानामविच्छिन्नत्वम् , उपमया शोकचिन्त देर निषेध्यता- सहनीयते च व्यज्यान्ते ॥१०० ॥ अत एवाह- Patnaman तरसाऽनुबबन्ध चिन्तनं तरलापाङ्गविभङ्गधारया । किमपां स रयो निरुध्यते मरुदारब्धतरङ्गसेतुना? ॥१०१॥ तरलापाङ्गील्युक्तभावानुभावोक्तिः। अविभङ्गध रयेति वैशिष्ट्यरूपोपलक्षणे तृतीया । अनुबन्धन क्रियाविशेषणमेतत् । तस्य सम्भवं अतिरेकेण प्रति- वस्तूपमया द्रढयति-----किमयामिति । तरङ्गसेतुनेति रूपकेण निरोधा- शक्तिरुक्ता । १०१॥ त्यागस्यानिवेदने हेतु सम्भाव्य निषेधति द्वाभ्याम्--- गिरिगह्वरमुनकाननं हरिशार्दूलभुजङ्गसंहतिः । पिशिताशनवृन्दवासभूर्जलधिस्तुङ्गतरङ्गसङ्कुलः ॥१०२॥ इति तानि मनुष्याभोषणान्यखिलान्यन्तिक एव याऽविदम् । यदि साऽहमवैष्य मेव तत् किमभेष्यं ? किमिदं कृतं रहः ? ।। भय तून मुत्तरोत्तर त्कृष्टत्व त् कमेण निर्देशः । नत त्यागरूपम् । लङ्वयेन पूर्व ज्ञातेऽमि त्यागे ग मे भर्म जायेतेति गम् ते । कि करमाद्धेतो: । इदं तविदम्यां सर्वना द्वारा त्याग थन रेल याति- शयात् ॥१०२, १०३॥ त्यागात्मरम ·41 यदि त्वां पूर्वमबोधयिष्यम् , तहिं प्रतिबन्धं व्यधास्य इतिचेन्नेत्याह- पतिचित्तविरुद्धवृत्तितां किमु यायान्मनसापि जानकी ? । प्रवहेत् किमहो ! महोदधेः प्रतिकूला स्वरयेण जाह्नवी? ॥ मनसापि, किम्पुनर्वाचा कर्मणा वा ?। अप्रतीकारपारुष्याणां तरुणीनां विरुद्धवृत्तिता स्यादेवेति चेदाह-जानकी ति। विवृतभावमिदमादौ। अहो इति विस्मये । सकाकुना दृष्टान्तेनानुकूल्यं स्वस्मिन् प्रत्याय्यते ॥ १० ॥ अपकी तिपरिजिहीर्षया त्यागोऽयमनुष्ठेयः संवृत्त इति चेदाह- अपकीत्तिभयान्ध इदृशः स्वपरिक्षालनतत्परो नृपः । कृपणोचितकर्मणाऽकरोदपवादं सुदृढं पुनर्न किम् ? ॥१०५।। अन्धो ध्वस्त विवेकः । ईडशो दुष्करकारी। स्वस्य परिक्षालने दुर्यश:- पङ्कप्रमार्जनफ न के। नृपो यशोधनाभिमानी। कृपणस्याऽविवेकिन उचित- मभ्यस्त योग्यञ्च यत्कर्म तेन । यन्निवारणाय या प्रवृत्तिः सैव तद्विरुद्ध- फला जाते ति विषमभेदः। पुन: सविशेषम् ॥१०५ ॥ न केवलं भतुरै हिकोऽवर्णः, पार त्रिकोऽपि दुर्वारोऽजनीत्याह- न च दण्डयतेऽपराधिनं कृपयाऽऽगोविशयेन धार्मिकः । अपराधमृतेऽस्मि दण्डिता तदपास्येत् कलुषं कथन्नृपः ?॥ धर्म चरतीति धार्मिकः धर्मकाङ्क्षीति यावत् । आगोविशयेन अयमागस्वी अपराधी न वेति संशयेन । अनपराधिनो दण्डनेन पीडा मा भूदिति कृपया न च नैव दण्ड यते । आर्य पुत्रस्तु मयि प्रतीपमाचरदिति तजयं कलुषं कथं केन प्रायश्चित्तेन अपास्पेच्छिन्द्यात् । “शकि लिङ् चे”ति लिङ। नैव शक्त इत्यर्थः ॥ १०६ ॥ वनगम नमर्थयमानायै ते तन्निर्वाहको राम: कथमपरायेद् ? इति चेदाह- ?

·42 मम दोहदमेव गभिणी प्रणयप्रत्ययतस्तदाऽवदम् । यदवञ्चयदध्वनाऽमुना नृपतिर्मा,मविषह्यमेव तत् ॥१०७॥ दोहदो गर्मिण्य मिलाष: । प्रणयप्रत्ययत: प्रणयोचितं विदध्यादिति विश्वा- सत: । अध्वना उपायेन । फलस्य सुसाधत्वं व्यङ्गयम् । अवञ्च यत्त्यागरूपं वर्जनमकरोदित्यर्थः। प्रतारणार्थकत्वे तु ''गृधिवञ्चयोः” इत्यात्मनेपदापक्तेः। नृपतिरिति महतां विश्वसितघातित्वं नोचितमिति । अत एवाविषह्य मिति ॥ तस्यानुचि। कृत्युमुद्घाट यति- अगमं गहने सहाऽमुना पितुराज्ञामनुसृत्य गच्छता । अनयोऽशरणां प्रियोऽनयत् स निजाज्ञामिषतां वने तु माम् ॥ पितुरलयाज्ञस्य । गहन इति चिर वासप्रतीतये कर्मणोऽधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी। उचिताचारा सती माहमपराध्यामि, आर्यपुत्रस्तु न तथा, यत: अनयः नीतिशून्य: । प्रियः प्रियशब्दमात्रभाक। स कृतब्नो निर्दयश्च । भक्ष्यार्थक अमिषशब्दोऽधीनतां लक्षयन् रामे त्यागस्येष्टतां ट्यनक्ति ॥१०८ ॥ कृतघ्नतां सेष्य मुदघाट यति- इतरेतरभेदमन्तरा हृदि जातः प्रणयः, स तिष्ठतु । अपि तांप्रथितां कृतज्ञतां स हताया नृपतिर्ममाऽऽहत॥१०९।। इतरेतरभेदमन्तरा देहादिप्रयुक्ते सत्यपि भेदे तगानविरोधी। हृदि जातो रूढः । स: हृदयन्त्वेव जानाति प्रीतियोगं परस्परमि"ति संस्तुतः प्रणय: । निष्ठतु मा भूदत्याज्यतया गणनीयः। तां स्वयमनुभूताम् । हताया अव- मतायाः। आहत नाशितवान् । "आङो यमहनः” इत्यात्मनेपदम् । मदीयाया आर्यपुत्र विषयिण्याः कृतज्ञताया विस्मरणादिति भावः ॥१०९ ॥ आर्य पुत्रो न मह्यमेव स्वस्मै चापराद्धवानिति प्राणिसामान्यविरुद्ध- वृत्तिः संवृत्त इत्याह- - ' ·कृपयैव विषह्य वा रुजां स पिपीलोऽप्यवति प्रजां निजाम् । दयितः सुजनाग्रणीः स मे निजगर्भ विपिनेऽप्युदक्षिपत् ।।११०।। कृपया नरवन्न प्रत्युपकारार्थितया । पिपील: पिपीलिका क्षुद्रजन्तुरपि , किम्पुनर्विवेकी नरः । निजां निरुपाधिकवात्सल्यास्पदम् । दयितो निष्प्रेमा, सुजनाग्रणीः दुर्जनाग्रगण्य इति विपरीतलक्षणा। निर्दयत्वदुर्जनत्वातिशयो व्यङ्गय: । निजगभम् अपि न मामेव । रामे स्वस्येातिशयः प्रकटितः ॥११॥ जनकानुवर्तित्वेन प्रथितोऽपि वस्तुतस्तद्विपरीतकारीत्युद्घाटयति- श्वशुरोऽशुभहारिभिर्महाक्रतुभिर्यं लभते स्म नन्दनम् । स निशम्य तु पैशुनं वचः शिशुलाभोत्सवपुण्यमत्यजत्॥१११॥ महाक्रतुभिः विविधैः कृच्छ साध्यैश्च । नन्दनम् आनन्दन्धित्वेनोपश्लोक्य- मानम् । स नन्दनस्तु। पैशुनमश्रद्धेयम् । शिशुलामोत्सवस्य तद्धेतुं पुण्यम् अत्यजद् निष्फलं व्यघात् । पिता पुत्रं चकमे, पुत्रस्तु राम: स्वपुत्रत्यागं कृतवानिति विरुद्धकारित्वम् । अत्र प्रकरणेऽधिबलमा पुनरनुसंहितम् ॥ १११ ॥ स्वस्मिनिवान्यत्रापि निर्दयत्वं रामशीलमन्यथाभवितुं न प्रभवेदिल्या शयेनाह- अपि नैष जनाधिपोऽवधीददयः कञ्चन शूद्रयोगिनम् । अथवाऽमुममूमुहन्नृपं वनितापादजहिणी श्रुतिः ॥११२॥ जनाधिपोऽपक्षपाताह:। शूद्रयोगिनं परपीडां विना स्वभूतये प्रवर्त्तमानं शम्बूकनामानम् । कञ्चन अज्ञातपूर्वत्वेन द्वेषानहम् । शूदेति रामस्य द्विज पक्ष्य- त्वाभिप्रायेणोक्तिः। इत्थं विस्तृते गर्भसन्धौ तापसीभकत्यादिना शमे प्रौडिं गतेऽपि पौररामविषयकेष्यांदी शमविरुद्ध प्रवृद्धे तबाधकतया स्थिते चेष्यादिबाधकमत्यादीनामुत्तरोत्तर प्रकर्ष शमस्थायिताफल के स्थूणानिखनन- न्यायेनाधातुमना विस्तरेणैवावमर्शात्मिकां चिन्तां विधातुमारभते ·44 अथवेत्यादि । एतेन अधमनारीवव्या मैथिल्या: खिलीकारः कृतः कविनेति ये निरूपकम्मन्या: प्रलपन्ति, ते तु कविप्रतिमा या देवानाम्प्रिया निरस्ता वेदितव्याः। वनितायाः पाद जस्य शूद्रस्य च गर्हिणी अपकर्षबौधिका श्रुतिरमू- मुहत्। नचेदमसम्भाव्यम् । अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजो- निमीलिताः। अत्र कुलटाया ऐश्वर्यवन्तं कश्चन पिशुनोक्त्याऽकृत्ये प्रवर्त- यन्त्या: समाधिः। इतः प्रभृति द्वाषष्ट्य धिकशततमं पद्यं यावद् निर्वेद- मत्योविरोधिन्या विषयचिन्तया तरलतामापन्नस्य मनस: शमाय हेत्वव- मशपुरस्सरं तत्स्थिरत्वसम्पादनप्रयोजना चिन्ता नियताप्तिप्रकरीसम्बन्ध- रूपा अवमर्शसन्धिः। प्रकरी च विश्वास्यताप्रकाशककरटवृत्तान्तादिचिन्ता बोध्या ॥ ११२ ॥ रामस्य शीलवरुद्ध्ये हेतुं सम्भाव्याऽल्पागस्कतां व्यनक्ति- अपि धार्मिकतार्द्रतादिकां महनीयात्मगुणावलीमहो ! । सहसा निरवासयनृपस्तदनु स्वां सहधर्मिणीमपि ॥११३॥ अपिः सम्भावनायाम् । धार्मिकताऽद्रता प्रति हेतुरित्यभ्यर्हितत्वाद् धार्मिकते- त्यस्य द्वन्द्वे पूर्वनिपातः। आत्मेति साहजिकत्वाभिप्रायेण। तादृशगुण- निर्वास नस्य दुष्करत्वादहो इति विस्मये। तदनु गुणावलीनिर्वासनानन्तरम् । सहधर्मिणीमत्याज्याम् । कलुषशेमुषीकान् नलादीन् निदर्शनतया हृदि निधाय नृप इति सामान्येनोक्तिः ॥ ११३ ॥ स्वत्यागस्य गुणावलीत्यागहेतुकतां व्यतिरेकसहचारेण विशदयति- उटजे विपिने ममैव सा हरिणी दुर्वहगर्भमन्थरा । अयते पदवी दृशोर्यदा, द्रवतो मे दयितस्य लोचने ॥११४॥ ममैव मत्पोषितत्वमात्रवती। हरिणीति जात्यन्तरत्वेन स्नेहप्रकर्षस्याऽ- प्रसक्तिर्गमिता। तादृश्यामपि यो दयावानभवत् स गुणावलीत्यागाभावे

·45
निदयः कथं मां त्यजेदिति दयाति शयं बोधयितुमथुगता दुतिर्लोचनयो-
रारोपिता। वृत्तोऽप्ययं वृत्तान्तो भावनावैभवाद्वर्तमानत्वेन भानादयते द्रवत
इति लटौ । अतो भाविकमलङ्कारः ॥ ११४ ॥
सदयनिर्दयत्वयोरेकस्मिन् सहकारिवैचित्र्यात् सम्भवं समर्थयते
समुदेति मनोगतिर्वने मृदुला सेव नवा दलावली ।
क्षितिभृन्मुकुटोत्कटापि सा भजते वज्रकठोरतां पुरे ॥११५॥
मनोगतो मृदुलत्वकठोरत्वे तु सदयत्वनिर्दयत्वे । उत्कटत्त्वं सगर्वत्वम् ।
उपमासहिताऽप्रस्तुतप्रशंसा समर्थिका। अनाऽनन्तरे च दोषप्रल यापना-
स्माऽपवादोऽङ्गम् ॥ ११५ ॥
उक्तं विशेषे निगमयति
दयितोऽयमनन्यसन्निभं वनवासे मयि हार्दमावहत् ।
विभुताऽभ्युदिता यदा स्वयं क्षयमेयात् परमार्थसौहृदम् ॥
अनन्यसन्निभमित्यनन्वयोऽसमो वाऽलङ्कारः । हार्दातिशयो गम्यः । परमार्थ-
सौहृदमनुपाधिकं प्रेम । खयमिति विभुताभ्युदयादन्यस्य हेतुतानिरासः । अत्र
मतेः पुनरुद्गम:, ईष्यायाः प्रशाम्यदवस्था च
पूर्वसौहृदस्य स्मरन्त्याह कतिभिश्चित्-
नियमानतिवाह्य चान्वहं प्रियगोदातटिनीतटेष्वहम् ।
दयितेन सहाऽवसं प्रिया प्रिय शिष्येति च यत् स्मराम्यहम् ॥
अतिवाोति। तावत्यपि कालेऽसहवासस्य दुःसहत्वम्, अन्वहमित्यतृप्तत्वम्,
प्रियेति प्रीणने प्रियशिष्येत्यनुवर्तने च चातुर्य व्यज्यते ॥ ११७॥
गतगर्वमनन्यदम्पतिप्रतिपन्नेषु विविक्तकेलिषु ।
भवि न तनचेतनो वपुर्युगसंयुक्त इवारमावहि ॥११८॥

·46
अनन्येति गर्वस्य प्रसक्तिरक्ता। तदनुत्पत्तिस्तु प्रेमदायत्तिद्विरुद्ध-
भावनिरोधात् । अत एवोत्प्रेक्षया प्रेम्णः परा काष्ठा प्रकटिता ।
अरमावहीति च्छेदः
॥ ११८॥
तादृशे प्रेमाण कार्यमुखेन स्तौति-
नलिनानि विलय सन्तरन् विनिमज्जन् हिमशोतले ह्रदे ।
पुलिनेषु मया सह द्रवन् शिशुवत् खेलति मत्प्रियस्तदा॥११९।।
शिशुवदित्युपमया कर्तव्यान्तर विस्मरणादि, खेलतीति लटा अतीतस्यापि
वर्तमानतया भानश्च गम्यते ॥ ११९ ॥
पशवस्तु विवेकिनो यथा गतपक्षाः पतगा नवा यथा ।
परमन्वभवाव कानने सुखमावां किमिदं स्मराम्यहम् ।।१२०॥
पशवस्त्वित्याद्यसम्भावितोपमाद्वयं पूर्वोत्तरावस्थाविस्मरणकालिक त्वं सुखानु-
भवे व्यनवित। गतपक्षाः पक्षशून्याः। नवा इत्युपमानद्वयेऽपि योज्यम् ।
उपमानविशेषणाभ्यामेक गुणहानी गुणान्तरैः साम्य द्रढ यति । किं शब्दः क्षेपे।
नेदं स्मरणाहमधिकदुःखदत्वादित्यर्थः । १२० ॥
तादृशं प्रेमाणं देवकल्पं स्तुवन्त्याह कतिनिश्चित
सहजामलराग ! मानसे कुहरे त्वं स्फुरसि स्फुटो मणिः ।
महनीय ! भवन्तमावहत्युरसाऽऽत्मा रुचिरं विभूषणम् ॥
सहजत्वं वास नारूपेणानादित्वात् । अमलत्वं विरुद्धमनोवृत्यरूषितत्वात् ।
मानसे कुहर इति रूपक रागस्येतरापरिच्छेद्यत्वं गमयति । त्वं मणिरनाश्य-
प्रकाशत्वात् । महनीय पूजनीय। आत्मा जीवः। उरसा मुख्येनावयवेन ।
रुचिरं विभूषणं सदातनशोभाधायकत्वात् ॥ १२१॥
पुरुषेषु पुमर्थकारणं त्वमसि स्त्रीषु शुभाः स्त्रियो गुणाः ।
मरुभूमिमहो ! मनोहरां कुरुषे त्वं नवपुष्पवाटिकाम् ॥१२२॥

·47 अत्र्य नसूयादिरागा यथायथमत्र निदर्शनीकर्तव्याः । ललितं निदर्शना। वातालङ्कारः ॥ १२२॥ अनुग्रहे निग्रहे च सामर्थ्य देवसाम्यं हृदि निधायाह--- नयमार्गचरान् प्रदीपवद्दिवमानेतुमुदेति ते प्रभा । असतो नियतञ्च नारकं विपरीताचरितं तवानयेत् ॥१२३।। रागे प्रभा कृत्येषु प्रवर्तना । दिवे दुःस्वासङ्कीर्ण सुखम् । नारक सुखासङ्कीर्ण दुःखम् ॥ १२३ ॥ अयि राग! विराज शाश्वतं, मरणेनापि कृता न ते क्षतिः । नयनोदनिवापमापिबन् स्मरणेनापितमेष जीवसि ॥१२४।। शाश्वतं विराज मनोवृत्त्यन्तरेणानिरुद्धं शोभस्व । सम्भावित नाश निषेधत -मरणेनापीति । यथोक्तं "स्मरति नून मबोधपूर्व भावस्थिराणि जनना- न्तरसौहृदानि” इति। कुतो न क्षति: ? तत्राह---नयनोदनिवापमिति । 'उदशोषं गमिष्यति" इतिवदयं प्रयोगः। स्मरणेन त्वदात्मजस्थानी येन । एतेषु स्वकी यरागगुणाविष्करणरूपं विचलनम् , देवत्वेनाध्यवसितस्य यस्य स्तुत्या गुरुकीर्तनात्मा प्रसङ्गश्चाङ्गे । १२४ ॥ कथमहं विराजेयम्! मद् द्वेषिणि द्वेषे जाग्रतीति मा शकिष्टाः यतस्तवारिन द्वेष:, किन्तु गवः । स तु परिहर्तव्य इत्युपदिशिति- न हि ते प्रतिरोधको भवेत् स विरोधः प्रियते ! गतच्छलः । रतिवम निरुद्ध्य हन्ति यो हृदये त्वामिह गर्व एव सः ।। गर्वः स्वस्मिन्नुत्कृष्टत्वबोधको मोहः । परिहार्य सूनास्थानमुपदिशति-हृदय इति। रतिवमं प्रेम्णस्त वेष्ट साधनत्यज्ञानात्मकमुपायम्। निरुध्य अनुत्पाद्य । रामे मां प्रति वर्तमानन्त्वां राजत्वाद्यधीनो गर्व: ध्वंसितुमध्यवस्य तीत्या- इतः प्रभृत्यष्टाभी रामस्य तत्प्रेम्णश्च तिरस्कारप्रतीतेगुरुतिर- स्कृतिरूपो द्रवोऽङ्गम् ॥१२५॥ १ ramme कूतम् ।

·48
गर्वण प्रेमनाशे साध्ये सहकारिवर्गमाह-
समदृष्टिरबाधचिन्तना क्षमिताऽन्योन्यगुणानुरागिता ।
इति ता दशति श्रमं विना क्रमशश्चान्तरगर्वमूषिकः ॥१२६॥
आन्तरः बहिरप्रकटः, दशनी यान्तः प्रविष्टश्च । गर्व एवापरिहार्यदोष-
करत्वान्मूषिकः । दम्पत्यो : सुखदुःखयो : समा दृष्टिबुद्धिः । अबाधचिन्त ना
इतरेतर पीडाऽजनकत्वचिन्ता । क्षमिता सत्यप्यपराधे प्रतिचिकीर्षाशून्यता।
अनुरागिता अनुमोदनम् । श्रमं विना इतवेद्यतया। क्रमशः ग्रीष्मे जल-
हासवत्। गर्वो ह्युक्तान् गुणान् उक्तेन प्रकारेण नाश यित्वा दम्पत्योः
प्रेम्णो हान सम्पाद्य तं समूलघातं हन्तीति भावः
गर्वोत्पत्तेः कारणान्याह-
विभवः श्रुतिरुत्तरोत्तरो विजयः कर्मसु वैभवं परम् ।
प्रभुतेति च तैर्नवोदितै ईरहन्ता प्रभवेत् समेष्वपि ॥१२७।।
"आनुपूव्य द्व वाच्य” इति द्विरुक्तमुत्तरोत्तर इति यथायथ लिङ्गविपरिण मेन
विभवादिषु सर्वत्र सम्बध्यते। तथा पर मिल्यपि । विभवः सम्पत्समृद्धिः
श्रुतिः ख्यातिः। विजय: शत्रुनाशादौन्नत्यलाभः। कर्मसु वैभवं फलोधाया--
कत्वम् । प्रभुता स्वातव्यम् । नवोदितः नूतनत या भासमानैः। दुर हन्ता
गः। समेषु सर्वेषु साधुषु च । अपि प्रभवेत् प्रेमनाशनायाले भवेत् ।
क्रमशो बर्द्धमाना विभवादयः परा कोटि प्रतिपन्नाः सन्तः प्रत्येक मपि
प्रेमाणे हिंस्य: । रामे तु समुदिता ह्ये । इति प्रम्णः का वथेति भाव:
एतेपा स्व नेकपोतनपायेन फल जनकत्वात् समुच्चयोऽलङ्कर: ।१२०॥
ताहश्या दुहन्ताया विलास: स्वत्याग इति मनसिकृत्याचष्टे
अभिमानमरुद्धता यदा बत ! निर्वात्यनुरागदीपिका ।
अनुयन्निनदं स्तुतेस्तदा निपतेत् साहसकपके मनः ॥१२८॥

·49 अभिमान एवेतरानपेक्षकार्य का रित्वान्मरुत्तेन हता। बतेति रामविषयके खेदे। सुजीवितसर णिसञ्चारोपयोगितयाऽनुराग एव दीपिका। कप्रत्ययेन कोमलत्वं गम्यते । स्तुतेः त धीनं निनदम् । यद्वा स्तुतिरेव निनदः । राहो: शिर इतिवत् षष्ठी। आव र्षकत्वं गम्यम् । साहस एव कुत्सिते कूपे । अनिष्ट- निवारणोपायालाभेन नाशहेतुत्वात् । मन एव पान्थ इति एक देश- विवर्तिरूपकम्। इदं प्रस्तुते रामव्या पारे पर्यवस्यति तस्य गर्वजन्यत्वं निगमयितुमितरजन्यत्वनिरासकं तर्क प्रकटयति- इयमस्ति तथा स्थितिर्न चेदपकीतीवविरक्त एव सः। भुवमद्य भुनक्ति किं नृपो विपिनेऽपास्य सती हि गभिणीम् ।। इयं स्थितिस्त्त्यागात्मिका तथा गर्वहेतुका न चेदस्ति । भुनक्ति किमिति निषेधकाकुः। भुवमिति पालनीयवैपुल्यस्य प्रतीतेरपकीर्तेर पि तथात्वं गम्यम् । अद्य, एतावन्त कालमविरागेण भोगे भाविन्पपि तथात्वं सम्भाव्यमित्याकूतम् । अवनार्थत्वाद् भुजेगम ने पदामावः । साध्वी- त्यागपूर्वकुलटामोगः प्रतीयत इति समासोक्तिः । १२९॥ त्वत्त्यागेन क्लिश्नन्नेव भुवं बिभर्ति राम इति चेदाह- सहजा निहतारयो भुवो भरणे नो निपुणा नृपस्य किम् ? । गहने सहधर्मचारिणीसविधे वस्तुमिहास्ति नो स्थली?॥१३०॥ सहजा इत्यग्र जानुवतित्वत्य, निहतार य इति नैपुण्यस्य च गमकम् । किमित्यन निषेधकाकुः । स्थली अकृतिमापि भूः। गहन इत्यैहिकावर्णपरिहार: पारविक श्रेयोल'भश्च स्यादिति व्यज्यते ।१३०॥ - - शी लितराजसुख : कथं गहने वसेदित्यत्राह- परिशील्य न वेत्ति किं नृपः परिशुद्ध तमिमं वनाश्रमम् ? । किमनेन चिरं न शीलता विमलाध्यात्मविचाररीतयः ? | ·50 - वेत्त्येव। परिशुद्ध नगरवन्ना शुचिम् । वनाश्रमं वनप्रस्थोचितम् । न वेत्ति किम् ? वनवासोचितमतिविरागादिविरहोऽपि नात्र बाधक इत्याह - किमिति । अनेन विज्ञानयोगवासिष्ठ दिना । विमलः अन्तःकरणशुद्ध्या- दिद्वारा मोक्षपर्यवसायी। अध्यात्मविवार: आत्मानात्मचिन्ता। इत्थं कृते गलितवयसामिक्ष्वा कूणां कुलव्रतमपि पालितं भवेदिति ।१३१ ॥ तरमाद्रामस्यावस्थान्तरप्राप्तिरेव त्यागहेतुरिति निश्चिनोति दयितां प्रति वाच्यमुच्यते यदि नीचोऽपि न तत् सहिष्यते । अशृणेत् स कलङ्कमुत्तमः श्रुतिवन्मां प्रति भाषितं कथम् ? ॥ वापमपवादः । उक्ति कत्रनुक्तिर्वक्तृविशेषमनाहत्य । श्रुतिवदित्युपमा भाषितस्याविचारेण प्रमाणतया ग्रहणं सूचगति । अत्र विस्मयस्योद्गमावस्था । विस्मये हेत्वन्तरं विवृणोति- अकुपत् करटाय यो निशाचरवंशाटविमातनोन्मरुम् । प्रणयेन पुरा, मयोदृशं स तु वीराग्रसरश्चरेत् कथम् ?॥१३३॥ अकुपदिति लुङ् पुषादित्वात् । कर टायेति चतुर्थी 'क्रुधदुः” इत्यादिना। सम्प्रदानत्वात् । निशाचराणां वंश एव बंशो वेणुस्तस्याटविम् अटविशब्द इकारन्तोऽपि। राक्षसर्वशे वैपुल्यं गम्यम् । निश्शोषनष्टप्रायत्वञ्च । मयीति पूर्वोत्तरान्वयि । न चायपुत्रोऽविमृश्य कारी, यतो वीराग्रसरः। अग्रेमरस्थाने अग्रसर इति बाहुल कादिति पदमअरी ॥१३३ । मरूकरणेन २ वाच्यापाकरण उपायान्तगलामात् खत्यागः कृत इति मतिमा- लम्ब्याहanAIMERI अथवा नयवर्मना नृपो विविधाश्चारकथा विबुध्यते । प्रथमानयशोधनो व्रजेदपकीाऽप्यनया व्यथां पराम्॥१३४॥ अथवेति शङ्कितपूर्वीया अविमृश्य कारिताया अतथ्यत्वं बोधयति । पूर्वार्धन चारेक्षणविश्वसनीयत्वं नृपस्य व्यज्यते। प्रथमान विततं यश एव धने ·51 परमप्रीस्यास्पदं यस्य सः। यशोनाश: परां व्यथां जनयेदेवेति भावः । एतदादिषु मतेदृढ़तापत्ययाद् भावियोनिर्णयरूपं प्ररोचनमङ्गम् ॥ १३४ ॥ धर्मशूराणां व्यथा धिक्ये सम्भाव्यमेवेदमिति मन्वान! रामस्य निर्दोषतामाविष्करोति--- हृदये ज्वलिताद् द्रुतोदिता शिखिनः सा खलु धर्मशूरता। अमुमप्यपकर्म कारयेद् विपदं नो गणयन्ति मानिनः ॥१३५॥ हृदये गूढे स्थाने ज्वलिताच्छिखिन इति प्रकटदुःखातिशयो निगीयते। संविभागानहतयेशस्य दुःसहत्वमुक्तम् । धर्मशूर ता व धर्मनिर्वहणोत्साहः तृत्वविवक्षा सातिश यशक्तिमत्तां व्यक्ति गम्यामिमां रामीयामवस्था सामन्येन समर्थ यते--विपदमिति । विपदपेक्षया मान एव माननीय इति प्रेमन्यूनता रामस्य न त्यागहे तुरिति ॥ १३५ ।। शूराणां ख सन्तापचिन्तया ख सन्तापचिन्तया पर सन्तापकर त्व दृष्टचरमिति त्यागे हेत्वन्तरं सम्मावात----- अथवा नृपधर्ममामनन् कथाप्याचरदेवमेव सः। विषसक्रमशङ्कया बुधो विषहेताऽपि निजाङ्गकृन्तनम् ॥१३६।। आमनन्निात शब्दशक्त्या नृपधर्मस्याम्नायप्रतिपादितम्येवाननुष्ठाने पापजनक त्वं व्यज्यते । दयितावस्थाचिन्नया कथमपीति । एवकार उपायान्तर व्यवच्छेदक:। दृष्टान्त:.-- विषेत्यादि । बुधो विवेकी। निजेति दुःसहत्वाभिप्रायकम् ।। १३६. ।। चिकीर्षित स्य त्यागस्य पूर्वनिवेदन हेतुमागूर यति- बहिरप्रकटो मनस्विनः स विकारोऽन्तररुन्तुदः परम् । प्रकटाद् गहनहदोद्धतादपि भङ्गाद् भयदोऽम्भसां भ्रमः ॥१३७॥ बहिरिप्रकटत्वे हेतुर्मनस्विन इति । स्थिरचित्तस्येत्ययः । आकस्मिकः । परं नितराम्। ताहशस्य विकारस्य सम्भाव्यतायां अत्रा स ·52 इति दृष्टान्त:-प्रकटादिति । भङ्गात्तरङ्गात् । "पञ्चमी विभक्त" पञ्चमी ।। १३७॥ त्यागस्यावश्यकतव्यतां व्यवस्थापयति- स राजा । परकार्यपरः स्वकृत्यमित्यरमालोचितमाशृणोति सः । न परं विरमेद्यदाश्रुतं तदकृत्वा रघुनन्दनो महान् ॥ १३८ ॥ अत एव परेषामेव कार्य पर पर निर्वाह्यतयेच्छाविषयो यस्य सः। अरमअसा आशृणोति ताटकानिग्रहात् प्रभृति सर्वत्र स्वयमनुभूत त्वात्। परमित्येवार्थं न विरमेदिति क्रियान्वयि . रघुकौत्सा- दिवृत्तं मनसि निधाय रधुनन्दन इति । अतो महान् पूजनीयः । ईष्यादेः शान्तिः प्रेमोद्भिन्नभक्तेरुदगमश्च। इतः प्रभृति प्ररोचनादत्तपोषो गुरुकीत नात्मा प्रसङ्गोऽङ्गम् ।।१३८।। आश्रुतादविरामे दृष्टान्तावाह- अधिदण्डकमाशृणोदसावसुराणामतिदुष्करां हतिम् । सहसा पुनरश्यमूकभूधरसोम्नि क्षणनं च बालिनः ॥१३९।। असुराणां सुरबिरोधिनां राक्षसामाम् । क्षणनमिति 'क्षणु हिंसाया" मिति धातो:। सहसेंति पूर्वत्तिरान्वयि। वञ्चनेनाप्याश्रुतनिर्वाहे द्वितीयो दृष्टान्तः । अत एव पुनरिति विशेषेः ॥ १३९ ।। यावतां दृष्टान्तानां परिगणनं दुष्करमित्याह- बहु तादृशमस्ति भानुमत्कुलशार्दूलकृतं हि साहसम् । महतः सुषमावहो भवेदगुणः कोऽपि दरो गिरेरिव ॥ १४०॥ वश्यानामेकरूपेण वृत्ति: ख्यातिदेत्याशयेन मानुमत्कुलेति । तेन पूज- नीयतता व्यज्यत। शार्दू लेति साहसार्थघटनौचित्याय। हि प्रथितम् । नात: परिगणनमपेक्षितमिति । बालिवधादिष्वारोप्यमाणं वन्चकत्वमपि me- ·53 राघवे न दोषमावहेदित्याशयेन-महत इत्यादि । अगुणो दोषः । उपमया राघवेऽलध्यत्वं गम्यते ॥ १४० । अविमृश्यकारित्वमपि न रामोपक्रमम्, किन्तु परम्परायातमित्याह त्रिभिः- गज इत्यनुमाय मागंणैर्मुनिसूनुं जनको जघान यः । अनुतापसमातुरोऽमृत प्रणयिन्यै च वरं प्रदाय सः ॥१४१॥ अत्र श्रावणवधकैकेयीवरदाने दशरथस्यानुसंहिते। तेन रामेऽप्यनुतापातु- रत्वावकाश: प्रकटितः। अमृतेति लुङ् ॥१४१ ॥ चिन्ताया मतिपर्यवसायितास्वभावादाह- इति तान्यतिसाहसानि चेद् गणितान्युज्झितरोषया धिया । सुसहानि सुतेऽपि तान्यतः क्रमते हेतुगुणोऽपि वस्तुनि ॥१४२।। उज्झितरोषया धियेति बुद्धेस्तत्त्वपक्षपातो दर्शित:, दोषजन्यो अमस्तदधीनो रोष इति। सुसहानीत्याधुषीयत्वेन णिजभावे प्राप्तकाले लोट् । सहनमेव प्राप्तकालं युक्तश्चेति। युक्ततामेव समर्थयते--क्रमत इति। वृत्तितायनयोरात्म- नेपदम् । अपीति क्रमणान्वयि। न खस्मिन एव तिष्ठति, किन्तु खजन्येऽ- प्यप्रतिबन्ध सङ्क्रम्य स्फीतो भवतीत्यर्थ: ॥ १४२ ॥ रामस्यानिष्ट सम्भावयन्ती सचकितमाह- समवेक्ष्य पितामहो महानजनामा दयितामृति पुरा। सरुजोऽमृत, तत्कुलाङ्करे परिदृश्येत च तद्गुणक्रमः ॥१४३॥ पितामह इति गुणसङ्क्रमोपपादकम् । महानिति प्रेमादिप्रशंसा । अङ्कुरश- ब्दशक्तया वृक्षादेरिव गुणसङ्क्रम इत्युपमा ध्वन्यते । १४३ ॥ स्वस्मिन् रामस्य प्रेमातिशय निर्धारयति कतिमिश्चित्.- विशयो नहि तत्र भूधवोऽप्यधुना मत्प्रणयैकदीक्षितः । विरहाद्विधुरं परस्त्रियां रमते मे रमणस्य नो मनः ॥१४४॥ - ·54 विशयो नहीति निषेधेनोपक्रमो वक्ष्यमाणे विपरीतसम्भावनाया अत्यन्त- निरासप्रत्यायनार्थः। तत्र वक्ष्यमाणे । भूधवोऽपि स्वधमेनिष्ठोऽपि। अधुना निरवधिके स्वमूल के विरहे। दीक्षित इति शब्दशक्त्या यागादिदीक्षित- साम्यप्रत्यायनद्वारेतरस्यां प्रणयस्याधर्महेतुत्वं ध्वन्यते । विधुरं कृत्यनिर्णया- शक्तम् । परस्यरमणे हेतुः-मे प्रियस्येति ! मन;, बहुत चञ्चलप्रेमत्वेन प्रथितमपि ॥ १४४॥ क्थं प्रणयातिशयो निर्णीत: ? तत्राह- विरहावसरे प्रियः पुरा परमुन्मादमगात् स राघवः । जयमेत्य निवृत्त्य निस्तुलं प्रणयं मय्यदिशदिने दिने ।।१४५।। जयमेत्य निवृत्त्येति कृतकृत्यस्य कामेऽधिकार इति नीतिदर्शिता। निस्तु- लमनन्वयालङ्कारतां प्राप्तम् । दिने दिन इति क्रमप्रवृद्धत्व प्रणयस्य दर्शितम् ॥ १४५॥ "यावत: कुरुते जन्तुः" इत्युक्तनीत्या रामे निस्तुलां व्यथा सम्भावयन्ती सानुकम्पमाह- अधुना नृपतिः कियत्ततो व्यथतेऽयं नवविप्रयोगतः। धृतिमेत्य सहेऽद्य यां स्थिति सहते सानुशयः कथं स ताम् ॥ भावनादाढ्यात् प्रत्यक्षायमाणत्वेनाय मिति : नृपति: खतन्त्र इति विप्रयोगस्य स्वयंसम्पादितत्वमुक्तम् । नवत्वं पूर्वापेक्षया दुःसहत्वात् ! यां स्थिति तामिति स्वस्य रामस्य चाऽवस्थयोरभेदनमरूपा प्रत्यभिज्ञा । दुस्सहत्वे हेतु:- सानुशय इति । इतः प्रभृति प्रसङ्ग एवाङ्गमनुवर्तते । १४६ ॥ सानुशयत्वे ज्ञापकहेतुमाह- यजनेऽस्य हिरण्मयं नवं प्रतिरूपं मम नाम साम्प्रतम् । भजते सहधर्मिणीपदं गहनेयं महतां विविधा ॥१४७॥ -- ·55 - अस्य सानुश यस्य । नामेति प्रसिद्धौ। साम्प्रतं मत्याग काले । यद्वा युक्तं पश्चात्तप्तस्य प्रायश्चित्तायमानत्वात् । स्वाभिन्नत्वेनाध्यवसितायाः प्रतिकृतेः पूजनीयतालामः स्वात्मगामीति भजत इत्यात्मनेपदम् । स- निहित स्वं त्यक्त्वा स्वप्रतिकृति मानयतो रामभद्रस्य हार्दम विज्ञाय सविस्मय तद्व्यापार समर्थयते - गहनेयमिति। यथोक्तं "लोकोत्तराणां चेतांसि" इत्यादि। ईदृशस्यैतरानिवाह्यत्वं व्यङ्गम् । विस्मयेन हर्षोद्गम: ॥१४८ ॥ राजव्यापाराणां कृछसाध्यतां विचिन्त्य सविषादहर्षमाह- इह नीतिगतिविसङ्कटा परतन्त्रा बत! ते नरेश्वराः। स तु मां निरवासयत् पतिः प्रतिमां मे परिपूजयत्यपि ॥१४८॥ इह राजलोके, तदनुष्ठेयेति यावत् । विसङ्कटा दुरनुष्ठाना । कुतः तबाह -परतन्त्रा इति । नरेश्वरत्वेऽपि पारतन्त्र्यभिति विरोधध्वनि: । अपि- विरोधे निर्वासन परिपूजनयोः । परिवाद प्रणयतिशयहेतुकत्वेन तत्परिहारः । अत्यन्तमी-निवृत्तिर्गम्यते ॥१४८ ॥ तामेव हर्षविस्मयादि भावानुभावसात्त्वि कमाववर्णनेन कविराविष्कुरुते- सुषमा विससार काप्यथो ललिताङ्ग या मृदुगण्डयोस्तदा । पुलकोऽप्युदगाद्यवाङ्कुरः पुलिने काञ्चनसैकते यथा ॥१४९॥ अथो अनन्तरमेव। कापि निर्वचनमतिक्रान्ता । काञ्चनसैकत इत्यने- नेषत्पाटलत्वं गण्डयोगम्यते । उपमयाऽन्योन्य शोभाघायकत्वलक्षणान्योन्या- लङ्कारध्वनि: ॥ १४९॥ हर्षोद्गमेन चिन्तायाः प्रसक्तायां विरतावविरतिं तदाब्यंगमिकामाचष्टे- अनतिक्षुभिता स्थिता तदा प्रतिबद्धा पृथुलानुकम्पया। जनकात्मभुवो हृदोऽवहनवचिन्तावनवाहिनी मुहुः ॥१५०॥ अन तिक्षुभिता ईष्यांपगमात् । गमस्य शोकेन समानशोकात्वात् पृथुला- ·56 नुकम्पयेति। जनकात्मभुव इत्यनुकम्पाप्रयोजकं कुलीनत्वविन पवत्त्वा- दिक मुक्तम् । नवा पूर्वचिन्तातो विभिन्न स्वभावा । अविच्छिन्नप्रसरत्याश्चिन्तैव वनकल्लोलिनी ति ईष्यादिकालुष्यगहित्यं गम्यते। हृदः पर्वतरूपणं गम्य- मित्त्येक देशविवर्ति अपरिच्छेद्यस्वभावत्वं ध्वन्यते। मुहुर विरामेण ॥ १५ ॥ इत्यं मत्या स्थिरीकृते रामस्य निरपराधित्वे, प्रणये चाविच्छिन्नं प्रवहति, उभयो: शोके साधारणीकरणच्यापारमहिम्ना एकाकरतामुपगते चासन्निहितमपि तं साक्षात्कुर्वाणेवाह तदवैमि यदस्त्युपग्रहो बत! नीतेनिलयान्तरे भवान् । बहिरुद्धतमीक्ष्यते क्षतं निजहस्तेन गतः सदेति च ॥१५॥ तच्छब्दं यच्छब्दघटितवाक्येन विवृणोति -- यदित्यादिना। नीतेः राज- निर्वाह्य नीत्यधीने नेल यान्तरे पारतन्त्र्ये । उपग्रह उपगृहीतः अधीन इति यावत् । अथवा नीतेः निलयान्तरे नीत्यभिन्ने कारागारान्तः । राहो: शिरः इत्यनेव षष्ठी। शेषं पूर्ववत् । अस्ति अवतिष्ठते । उद्धतो धीरः । ईक्ष्यते जनैरिति शेष: आकृतिविशेषेण धीरो निश्चीयते, अन्तस्तु शोचन् वर्तत इत्यर्थः ।। अत्र ज्ञापकम्-क्षतमित्यादि । निजहस्तेनेति । स्वयं सम्पादितमनर्थमनुभवन्निति भावः । अन्न ललितं निदर्शना वा धीरस्य शुरस्य च कथमनुताप: ? कथं वा परी दापकरणा- सामयम् ? अत आह -- । मनुजस्य तिरोभवेदपि प्रतनाचारबलात् स्ववैभवम् । विहगश्चिरबन्धने स्थितो निजशक्ति गरुतोऽपि विस्मरेत् ॥ मनुजस्येति जातावेकत्वम् । तिरोभवेत् । अपीति लिङर्थसम्भावनोपोद्- बलकम् । सम्भावनया तिरोभावविपरीतकोटे: प्रत्यक्षीभावस्य अत्यन्तातिर- स्कारः सूचितः । प्रतनो विस्तृतः, सर्वविदित इति यावत् । खमसाधारणं ·57 वैभवं कर्मसु -- - कौशलम् उक्तं सामान्य समर्थ यते -विहग इति। तथाच रामे धैर्यशीर्थयोस्तिरोभूतत्वादनुतापपरीवादापाकर णयोर सामर्थ्य मिति प्रतिवस्तूपमा प्रस्तुत प्रश से अव ॥ १५२ ॥ अधीरतां प्रपञ्चयति- प्रियया तनुभिश्च शाबकैविपिनान्यव्युषितानि संस्मरन् । स्वयमुद्गल एवं पञ्जरे प्रयतः सम्प्रति सम्भ्रमेद् भवान् उद्गल उन्नमितकण्ठः सजातोत्कण्ठश्च एव पजर एव इत्युयत्रै वकारसम्बन्धः। पञ्जर शब्देन राजन यनिगरणम् । गमीय स्वच्छन्दव्यापारविरोधिनि पार तन्त्र्ये वर्णनीये तादृशविहगव्यापार वर्णन निदर्शना ललित वा। अत्र रामस्य शो केन सीतायाः स उद्दीपितः ॥१५३ ॥ प्रस्तुत मेवाऽप्रस्तुतविहगवृत्तान्तं निगम यन्नेव रामस्य वैक्लब्यातिशय प्रख्यापयति निनदं निशय कञ्चन व्यथया कान्तिमवेक्ष्य काञ्चन । गरुतौ प्रविचाल्य तिष्ठसि भ्रमसि त्रोटिपुटे प्रसार्य वा ॥१५४॥ कञ्चन सर्वलोभनीयम् । निनदशब्देन आह्लादप्रयोजकं निगीर्णम् । निशमय्य साक्षितयाऽनुभूय । कञ्चन हृद्याम् । तिष्टसि उत्सुको वर्तसे । यथोक्तम् रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् पर्युत्सुकीभवती"ति । भ्रमसि रणरणिकामनुभवसि । अलङ्कारभावौ पूर्ववत् ॥ १५४ ॥ अनिवार्यरुजाकुलो भवान् निजतल्पेऽपि विवर्ततेऽथवा । करुणं प्रलपत्यथानिशं विवशः स्वप्नमवेक्षतेऽथवा ॥१५५॥ अपीति वर्तमान कालिकक्रियाणां सम्मावनां द्योता ति । अथेत्येवार्थ विपलम्भशोक साचारण्यो जागराद्यवस्था: प्रतिपादिता: ॥१५५ ॥ उक्तरामावस्था या व्यतिरेकमाह- ·58 सुकरा दयिताविरक्तता, सुसहः स्याद्विरहोऽपि दुर्गतः। परमीदृशकृत्य निष्ठया माहितस्त्याग इहाऽन्यदुर्लभः ।।१५६।। सुकरा सुसम्भवेत्यर्थः । 'कृभ्वस्तयः क्रिया सामान्यवचना:” इति महा- भाष्यात् । दुर्गत: दुर्दैवनिमित्तः । विरहः प्रेममूञ्छित: शोकः । परमिति विशेषे । तं वाच्यतया स्फुटयति -ई दशेत्यादिना । ईदृशकृत्यनिष्ठया समुचितधार्मिक व्यापारोत्साहन उपलक्षितः । अत एवाना दुर्लभः । अत एव महित: पूज्यतां गतः। अन्न प्रर्शमा नुविद्धोऽनुतापो रामविषयको गम्य: । त्यागप्रयोजक राघवीय धैर्य प्रशंसति- मुकुटं तदुदस्य याचतां, स्वतनुं मुञ्चतु वा परार्थतः । इदमेव यथा प्रजाहितं भरणं तद् धरणेः सुदुष्करन् ॥१५७॥ तद् राजसामान्य लालितम् । खां राजत्वादपि प्रेष्ठां तनम् ! परार्थ मुकुटत्यागपूर्वकयाचनं खतनुमोचनञ्च हरिश्चन्द्रजीमूतवाहनादौ दृष्टचरमिति तदुभयमप्यनुमन्यते मया, इद-तु मे विस्मयमावहति यत् प्रजाभिलाष- मनतिक्रम्य दुर्भरो भूभारो निरुह्यते मणेतीति भावः ॥ १५७॥ नाऽसंयतचित्तेन धरणीभरण सुकर मिति राघवस्य तत्त्वं प्रशंमति- अतुलात् स्वयमादिशीलनाद् व्रतिभिर्वा महितो महानयम् । जनरञ्जनधर्मदीक्षयाऽप्यतिवर्तेत समस्तराजकम् ॥१५८॥ स्वस्यानन्यसाधारणस्य यमादेः शील नात् । अत एवातुलत्वम् । प्रतिभिः शरभङ्गादिभिः । वाशब्दोऽवधारणे महितान्वयी। दीक्षा र श्रद्धा प्रवृत्ति : इदानीन्तनावस्थाया अनिश्चयात् सम्भावनायां लिङ अतिवर्ततेत । राजक राजसमूहम् । १५८ ॥ प्रस्तुतो रामव्यापारः सामान्यसमर्थकोऽप्यभूदित्याह- । yaser ·59 कर्म । -- महते तपसेऽस्ति जीवितं कृतिनां नो स्वसुखाय केवलम् ॥ सततं विपदं समेत्ययं स परार्थाय जगत्त्रयोत्तरः ॥१५९॥ विपदं सततं समेति विपदुत्तरमपि विपदमनुभवति । विपदमिलीप्सिततमं तेन परार्थत्वेन काम्यता गम्यते। अत एव जगत्त्रयोत्तरः । सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा दर्शिता ॥१५९ ॥ विपन्मग्नमात्मानं राघवञ्च विचिन्त्य जीवितस्यारक्षणीयतां निश्चिनोति- तृषितानि सदेन्द्रियाणि तान्युपलाल्यापि निराशमेव यत् । तदिदं मृतिभीतिपीडितं श्वसितं नो गणयामि जीवितम् ॥ सदा तृषितानि, यथोक्तम् ---"न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाऽभिवर्धते” इति ! तानीत्युक्तरूपेण प्रसिद्धिमाह उपलाल्यापि प्रिय तरतत्तद्विषयार्जनेन सन्तपि । निराशमेव, अर्था- तृषाशान्ती। जीवितृनिष्ठ निराशवमारोपित जीवित यावज्जीवनिराशत्व- ख्यापनाय । तदिदमस्मादृशैरनुभूयमानम् । श्वसित श्वास क्रियामात्रफलकम् न केवलमिष्टाफ नकम्, किन्त्वनिष्टफलक मपीत्याह ..-मृतीत्यादि । अत्राप्या- रोपच्याभिप्रायः पूर्वक एव । न गणयामि न रक्षणीयताबुद्धिं विदधे। अत्र प्रत्या निर्वेदः शान्न सञ्चारी परां कोटिमारोपित इति देहत्यागात्मक- कार्यसमहरूपमङ्गम् ॥ १६० । त्यागाइभरभूभरणाच्च राघवस्याराध्यत्वमपि सम्पन्नमित्याह- अतिमानुषशक्तिरप्ययं यमशाली यमिनोऽपि राघवः । अतिभासुरधर्मदीपकः स तु वन्धो मम सर्वथा महान् ॥१६१॥ अतिमानुषशक्ति:, सेतुबन्धविभीषणाऽभयप्रदानादेः। तथात्वेन कथमवि- मृश्यकारिता तस्मिन् सम्भाव्येति अपिशब्द:। यमिनोऽपि यमिसामान्य- मपेक्ष्याऽपि। यमशाली प्रशस्तयमवान् । अन्त्याऽश्रमस्वीकर्तृ रघोः कुले - - ·60 जातस्य यमित्वं युक्ततममित्यभिप्रायेण राघव इति। अत एव परिभासुरस्य प्रकृष्टफलप्रदातुः धर्मस्य दीपक: स्वयमनुष्ठानेन प्रकाशक : । दीपरूपणेन परोद्देशेन प्रवृत्तिः सूच्यते। अत: सर्वथा महान् पूजनीय: । तद्विषयक- मीयां दिकं ममानुचितं संवृत्तमिति विषाद: । १६.१ ॥ व्यअनास्पदीकृतां रामस्य निदर्शनतां प्रमोदातिशवाद्वाच्यता नयन्त्याह- यदिवाऽतिविभिन्नकालादिस्थितिभिर्नोतिरतीव भिद्यते । क्षितिनाथ ! परार्थजीविनामतुलं नित्य निदर्शनं भवान्।।१६२।। यदिवेति । यद्यपि कालभेदादेशभेदाच राजकीया जनकाया वाचार । योजिका नीतिविभिन्ना भवतीति जनहितानुरोधी मत्त्या गो युक्तो वाऽयुक्त्तो वा भवतु, तथापीत्यर्थात् । परार्थमेव जीवतां तादृशं जीवित निर्वो दुमिच्छतामिति यावत्। नित्यनिदर्शनम् , भवादशस्ये तरस्याभावात् । "अयप्रसिद्ध यशसे हि पुसामनन्यसाधारणमेव कर्म" इत्युक्तदिशा भवदीयस्य यशःशरीरस्य स्थायित या युक्ता ते क्षितिनाथत्वे सार्वदिकी दृष्टान्ततेति भावः। पूर्वत्राऽत्र च रामगुणाविष्करणात्मक विचलनमङ्गम् । इत्थं साङ्गेऽवमर्श निबद्धैः शान्ताङ्गे वैः गर्भे रामादिविषयकमीष्यांदिभावजात बाध्यत्वेनाऽभिप्रेतन्निबद्ध बाधितमवगन्तव्यं सहृदयैः ॥ १६२ ॥ इत्थं निश्चिते रामस्यानगस्त्वे, स्वकृतस्य दोषारोपस्य क्षान्ति प्रार्थयते- - क्षुभितेन्द्रियया मयाऽधुना यददृश्यन्त कलङ्कबिन्दवः। अभिमानविमोहिते विभो! स्वकलो कृपया क्षमस्व तत् क्षुभितेन्द्रिययेति प्रान्त्यात्मके दर्शने क्षन्तव्यत्वे च हेतुः । मया वैक्लव्य- मनुभवन्त्या। अधुना, नेत: पूर्वमित्यचिन्तितभवत्प्रभावाया एकोऽपराधो ·61 । मर्षितव्य इति व्यज्यते। बिन्दुरूपणं कलङ्कानामल्पतां द्योतयति। स्वं निमित्तीकृत्य राक्षसवंशोन्मूलनात् प्रेयस: प्रेमातिशय विचिन्त्य योऽभिमान- स्तेन विमोहिते तत्त्वनिरीक्षणासमर्थीकृते स्वकलत्रे क्षान्त्यर्हे। विभो! सर्वशक्त! शक्तानां भूषण क्षमा। सन्तु क्षान्तेर्हेतव:, तेषामभावेऽपि सा युक्तेत्याशयेन कृपयेति । काकादिन्य पराधिन्यपि दृष्टपूर्वयेति भावः। क्षमस्वेति प्रार्थनायां प्रातकाले च लोट् । क्षान्तिः प्रार्थिता प्राप्तकाला चेत्यर्थः। इतः प्रभृति निर्वहणसन्धिः । मुखादौ शमोद्देशनानुस्यूता याश्चिन्ताया नायिकायां सीतायामुपनायकादिषु श्रीवाल्मीक मादिषु च विद्यमानानामङ्गनाश्चात्य- न्तिकदेहत्यागात्मकमुख्यफलानुगुण्येन विन्यासात् । अत्र तु श्लोके पर्युपासनात्मकः प्रमादोऽङ्गम् । प्रसादनोपयोगिखापराधविवरणत्वा- गामिभिस्त्रिभिः कृतश्चेत्यवधातव्यम् ॥ १६.३ ॥ क्षान्तेः प्रार्थनयापि मनसः स्वास्थ्य मलममानाऽत्मानमेवोपलभते- चरितं मम निन्द्यमस्त्यह सुचरित्रापि निरूप्यते यदि अनयं बहुवारमेव तं परितापामिषतां मम प्रियम् ॥१६४॥ मम चरितं निरूप्यते यदि मिन्धमस्ति निन्द्यत्वेन भाति । सुचरिता चेत्त्वं कथं निन्या? तबाह -अनयमिति । प्रियेण साकं वनवासाय प्रस्थानादापतितानां विपदा र मृतेः परितापनयने बहुवारत्वमुक्तम् । प्रियमपरितापनी यम् ॥ १६४ ॥ स्वचरितस्य निन्द्यतायां हेत्वन्तरमाचिनोपि-- कति वा पुरुदुःखपीडिता मम हेतोविधवाः कृताः स्त्रियः । कति वा शिशवोऽपि तापिताः पितृमृत्याऽशरणाः कृतास्तथा ॥ कति वा इयत्तया गणनामतिकान्ता:। मम हेतोसित सन्तापस्य हेतो: स्नातीतिवद 'षष्ठी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी।। ममै कस्या दु:ख निवर्ति- - ·62 तुमित्यर्थः। स्त्रीणां वैधव्यसम्पादनम् , तच्छिशूनां पितृवियोजनेन तापनञ्च खस्य पतिवियोग सुतयो: पितृलालनाऽलामञ्च व्यदधातामिति भावः । अत्र मृताद्यालम्बनः शोक: प्रतीयते ॥१६५॥ कर्मविपाकस्य गहनत्वात् कथमिदं निशंचतं भवत्या ? तनाह- - यदिवाऽनिलवत् स्थिरेतरः सुदुरूहोऽपि स नीतिसङ्ग्रहः । का कर्मफलं कलम्बवन्निजलक्ष्ये कुरुते क्षतं द्रुतम् ॥१६६।। यदिवा यद्यांप : नीयते फलमनयेति नीति: धर्माचर्मात्मिका तस्याः स- ग्रहः सञ्चयः। अनिलवत् स्थिरेतर इत्य सम्भावितफलदानशक्त्तिनी- तावुपपादिता । अत एव सुदुरूहः । अपि तथापि । कलम्बवत् शरेण तुल्यम् कटु दुस्सहम् । कर्मण: तत्तत्फलहेंतोव्यापारस्य बाणसन्धान- रूपस्य च फलम् । निजलक्ष्ये स्वसम्बन्धाहै पाणिवर्गे श रव्ये च । क्षतं स्वस्थ वेषयकफलानुभवं छेदञ्च । मुक्तेषुवत् प्रारब्धस्वकर्मफल- मवश्यं भोक्तव्यामति मतिर्गम्यते । १६३ ॥ स्वापराधप्रमार्जनं देहत्यागेनैव प्रायश्चित्तेनेति हृदि गूढं निधायाह- - मन: विशिखा! निशिता विरम्यतांक्षतमेयात् स्तिमितं न मे मनः। पुरतो मन लोकचक्र : मां त्यज सीतामिह तां हतामहो । विशिखा इति दुष्कर्म फलानि निगीयं सम्बोध्यन्ते । निशिताः दुस्सहाः । विरम्यतामिति प्रार्थना । यलो मे चिरानुभूतदुःखधारायाः । स्तिमितं दुःखसंवेदनाहंतामतिक्रान्तम्। न क्षतमेयाद् आविर्भावेऽपि युस्माकमनुभवं नाप्नुयात् । लोकचक्र ! अलातचक्रवद् बम्भम्यमाणलोक इह अस्यामवस्थायाम् । तां बहुशः प्राणिदुःखदात्रीम् । त्यज मा त्वन्मध्य- वर्तिनी मनुमन्य स्व । अनेनोत्तराम्याञ्च कर्तव्यान्वेषणरूपो विबोधोऽङ्गम् । देहत्यागस्यौचिती व्यक्ति-

·63
*
नहि देहिनि शोभनं भवेच्चरितार्थे सति जीवितं पुनः ।
सुतरां नटने समापिते स च रङ्गाद्विरमेत् कुशीलवः ।।१६८।।
चरितार्थे उपभुक्तकर्मफले। पुनश्चरितार्थ तानन्तरम् । शोभनमभिनन्दनार्हन्नहि।
अन दृष्टान्तः -सुतरा मित्यादि ॥१६८ ॥
अथ धीरा निश्चितस्प कालान्तराक्षमतां सदृशव्यापारद्वयेन
व्यनक्तिः
इतरेषु वितीर्य कानने स्वधनान्यन्तमयन्ति शालयः ।
जलधेः सलिलेषु शुक्तयो विलयं यान्ति वितीर्णमौक्तिकाः ॥
इतरेषु वतृषु तद्भिन्नेषु वा। रघुवंशाङ्कर द्वयोत्पत्त्या प्रजायै गृहमेधित्वरूपा
वश्यधर्मो नियूंढ इति भावः । प्रथमेन प्रजानां पुत्राधीनयोगक्षेमकत्वम्,
द्वितीयेन तासां शाभाधायकत्यञ्च व्यजितम् । अत्र निर्वेदातिशयो व्यङ्गयः॥१६९॥
स्मिततोऽभिवपके शमातिशय खस्मिन्ननुसन्दधाना चरितार्थतां प्रकट यति-
विशदं हि विभाति मे मनोगगन, बुद्धिरुदेति भासुरम् ।
परमुल्लसतीयमबुधौ प्रवहन्ती विमला तरङ्गिणी ॥१७०॥
वैशधे मनसि राजसमस वृत्तिशून्यत्वम् , गगने तु विमघत्वम् । मनसो
निश्च लरवादि गम्यम् । अन्त:करणत्य सङ्कल्पादिमत्त्वे मनस्त्वम् , निश्चया-
दिमत्त्वे बुद्धित्वमित्यौपनिषदसिद्धान्तानुसारेण भेदोक्तिः । भासुरं तत्त्व-
निर्णयसमर्थ यथा तथा। विमला रागादिशून्या पङ्कादिशून्या च । इयमिति
बुद्धिमुद्दिश्य तरङ्गिणीत्वविधाने रूपकं दुङ्गिणीविशेषणत्वे त्वतिशयोक्तिरिति
साधकबाधकामावात्तयोः सन्देहमकर:, अम्बुधौ प्रवहन्ती समुद्राभेदम् ,
अपरिच्छिन्नात्मस्वरूपश्च लममाना। परमुल्लमति के वलानन्दाकार वृत्तिमती
भवताति जीवन्मुक्तावस्था परामर्शः । अती वाज्झितातिरूपानन्दःखनिगम-
रूपसमयश्चात्र प्रकरणेऽङ्गे वोध्ये
प्रकरणेऽङ्गे वोध्ये ॥ १७० ॥

·64 ७ निश्चितदेहत्यागोपासितपूर्वान् नमति कतिमिश्चित्- इयमस्तु नतिर्ममान्तिमा दिनसाम्राज्यपते दिवस्पते! कनकांशुशरौघधारिणे भवते दुष्ठासहप्रदीप्तये ॥१७॥ अस्त्विति प्राप्तकाले लोट् , नतु प्रार्थनायाम् नव्या आप्तकामात्वात् । अन्तिमा आगामिसायङ्काले नत्यवस रालामात् । दिन साम्राज्य पते ! लोकानां कृत्येषु प्रवर्तकत्वात्। यथोक्तमादिशेषेण 'सवित युदिते करोति कर्माणि लोकोऽय"मिति । दिवस्पते ! सूर्य । र वर्षते ! इति तु गम्यते । अतिशयित- सुखदत्वञ्च । सम्राट्त्वोपपादकं कन केल्यादिविशेषणद्वयम् । स्त्रीणां परिणीतेः परं भर्तृकुलेष्टदेवतैव परा देवतेति सूर्य स्यादौ नति: ॥१७१॥ सुसिताम्बर वन्ध वृद्ध भो बिसिनीतन्तुमरीचिकैशिक लसितस्मित चारुचन्द्रिकाभसितस्नात मृगाङ्क! ते नमः सुसितमम्बरं येन, सुसितमम्बरं वस्त्रं यस्येति च । वृद्धत्वमाकारतः वयस्तोऽपि गम्यते । तदुपपादकम -बिसिनीत्यादि । बिसिनीतन्तव इव मरीचयः कैशिक यस्य सः स्मित हास: पकाशश्च । वृद्धतापस चिनदया- धीनमृगपोषकत्व मृगाङ्क देन गम् ते। अब जनक निगम्यत इति ये बदन्ति ते दशरथनत्यनुक्तेहेतुं प्रष्टा: ॥ १७२। निजगाः प्रविचार्य दूरतो गहनं सन्तमसं विदार्य याः स्वमहांस्युपदर्शयन्ति नः शुभतारा ! भवतीनमामि ताः गावो रश्मयो नाचश्च। प्रविचार्य पाता विधाय उचार्य च। गाढान्धकारमज्ञानञ्च । • 'अवसम'धेभ्यस्तमसः” इत्यचू समासान्तः । विदार्य विनाश्य. उक्त कालानुवृत्ति विघटय्य च । नः तमोवृतान् समारिणश्च । खान्यसाधारणगन मसि तेजांसि विज्ञानानि च । शुभाः शुभफल प्रदाः! ताराः । विज्ञानदातृव्यापार प्रतीते: समासोक्तिः । . Home ·65 इह सायमुषम्सु चाऽन्वहं वयमाना शबलांशुकानि या । छदतेऽम्बरवेश्मतोरणं प्रियसन्ध्ये ! भवतीं नमामि ताम् इहाऽस्मिन्नेव लो। अन्वहम् , नित्यनूतनं यथा तथेति भाव: । शबलानि चित्राण्यंशुकानि सूक्ष्मान् अंशुन् रश्मीनेव च्छादनपटान् वयमाना र चयन्ती । अम्बर स्यैव वेश्मनस्तोरणं बहिद्वारम् । छदते "छद अपवारणे आधृषीयः स्व रितेत् । आच्छाद यतीत्यर्थः । मनोज्ञ वस्तुनिर्माणात् प्रिया सन्ध्या। श्लेष पङ्कीर्णमेक देश विवत्ति रूपकम् ॥ १७४ ॥ रमणीयवनालयो! रणभ्रमरव्याकुलसूनराजयः । बहुधा भवतीषु याऽरमे, विरमामीयमहं प्रणम्य वः ॥१७५॥ रमणीयानां वनानमालय: पङक्तय एव सख्य: !। रमणीयत्वे हेतुः-रणदि- त्यादि। बहुधा अलम्भावविर हात् भवतीष्वाद'णी या सु अरम इति च्छेदः । विमामीति वर्तमा नसामीप्ये भविष्यति लट् व्याङ्परिभ्यो रम:" इति परस्मैपदम् । कृतज्ञता प्रकटिता ॥ १७५ ॥ अथानुष्ठितामापृच्छां लोकान्तर गत्यमम्भवप्रतिपादनेना क्षिपन्त्य 'ह अथवाऽतिमनोहराद् बहिर्जगतो मे विरहो न सम्भवेत् । अवनौ च तनु,मनोरथो मम चैषां सुषमासु लेष्यते ॥१७६।। अतिमनोहराद हृदयरञ्जकात् । जगत: भौतिकादरम लोकाद् बहिः । विरहो वियोगः न सम्भवेत् । कुतो न विरह: ? मृतानां लोकान्तर गतिश्रुतेः । अत आह -~~-अवनी चेति। एकश्चकारोऽधिकरणयो:, अपरः कर्तोश्च समुच्चायकः। एषां दिवस्पत्यादीनाम् । तयाच संसारिणामिव न मे जन्मान्तर प्रयोजिका मृतिः, अपि तु मुक्तिरेवेति न लोकान्तरप्रसक्तिः । तथाच श्रुतिः "यत्र स्वात्मे, त्यादिः, “न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ती" त्यादिश्च ॥ १७६ ॥ मातरं सर्वधात्री मप्रार्थनं निवेदयति- -- - ·66 ॥ १७७ ॥ जनयित्रि ! विलोकयाम्यहं भवती मां दधतीं सुवत्सलाम् । निजमञ्चभुवं समुज्ज्वलामुपायान्तीमनधे वसुन्धरे ! ॥१७७॥ योगिनां छन्दमृत्यूनां प्रणविलय,न्तरं देहघट का भौतिकास्तत्तभूतेषु लीयन्त इति खशरीरस्य पृथिव्यां लय: पर्यायोत्तमर्यादयात्रोक्तः अथ विदेहमुक्त्यवस्थां प्रतिपादयति कतिभिश्चित्- गिरिनिर्झरशान्तिगायनं शयिताहे निशमय्य तद्दरे । सविधेतरुगुल्मसन्ततिः करिता सूनति ममोपरि ॥१७८॥ *गायनं गानम् तहरे गिरिदाम् । दरी कन्द दयश्शब्दास्त्रिलिङ्गा इति वैज यन्त्याम् । शयिताह इत्यनद्यतनभविष्यति लुट् । तथा करिता इति कधातो: । यद्यपि विदेहमुक्तस्य न गानश्रवणाद्युपपद्यते, तथापि 'अन्धो मणिम विध्यत् । तमनङ्गलिरग्रथत् अग्रीवस्तं कण्ठे धृतवान् । तमजिह्वोऽस्तोत" इतिवद् "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः" इति योगसूत्रग्रथित - विकल्पाख्यवृत्ति विषयमसन्तमर्थ परिकल्प्योच्यते। एवमुपर्यपि ॥ १७८ ॥ डयिता विकिरालिरम्बरे परितो गास्यति मजुलस्वना । धनवृन्दविलोलशाद्वले हरिणानां निवहोऽपि नत्तिता ॥१७९।। डीङ् विहाय सा गतौ इत्यतो लुट् डयितेति । विकर: पक्षी। घनवृन्: सदृशे विलोले च शाद्वले नर्तितेति सम्बन्धः ॥ १७९ ॥ अथ सानुनि धातुसंहतिर्नवरत्नावलिरप्यनारतम् । मम दास्यत्ति कौतुकं मुहुर्भविता तन्निखिलं हि मामकम् ॥ अथेत्यपिचेत्यर्थे । कौतुकदाने समर्थयते भवितेति । हि यत: । प्रसिद्धोऽ यमर्थ इति वा। प्रसिद्धि श् चोपनिषदादिषु । १८० ॥ वसुधे ! भवदङ्गतल्पके परिरन्तास्मि सुषुप्तिनिर्वृता । नहि नायवा ममाम्बिके ! प्रणिपत्योत्पतितास्म्युपर्यहम् ॥ - * cfr Dictionary by M. Williams ·67 भवत्या अङ्क उत्सङ्ग एव तल्पस्तत्र । कप्रत्ययेन मृदुलत्वादिक मुक्तम् । सुषुप्तिः स्थूल लिङ्गशरीरलयपूर्वकाज्ञानोपाधिकी जीवचैतन्यावस्था यस्यां स्वात्मानन्दाकारा वृत्तिर ज्ञानस्यत्यद्वैतिनः तया च निर्विषयसुखानुभव- मात्रमत्र विवक्षितम् । परिरन्तास्मीति परस्मैपदं “व्याङ्परिभ्यो रम:” इत्यनेन । सौषुप्तसुखानुभवसाम्यबोधन मुक्तसुख स्यापकर्षांपादक मित्याशयेन निषेधति ... नहि नहीति । अत्यन्तानिष्ट व्यजिका द्विरुक्तिः। ममाम्बिक इति दुरुच्छेदत्वान्मातृस्नेहस्य ! प्रणिपत्य शरीरं त्वय्यर्पयित्वा । उपर्युत्पति- तास्मि अज्ञानमप्यपास्य विदेहमुक्ता भवितास्मि ॥ इतरैनम्यानामपि योगिनां माता नन्तव्येति यथाश्रुतोऽप्यर्थो विवक्षित एव । अत्रोत्तरत्र च कृत्त कर्मपाशस्य जीवस्यालौकिकाकाशगमनं मुक्तिरिति दिगम्बरमतं शब्दशक्त्या प्रतीयते ॥ उक्तामेव स्थितिं प्रेष्ठतया पुनरप्यन्यथा प्रतिपादयति- तटिनीजलबिम्बिता धरां प्रणमन्ती विमलेव तारका । भवदङ्घ्रिलयं गताऽप्यहं दिवि काचिद् भवितास्मि दीपिका ॥ उपमयाऽनश्वरत्वनिर्लेपत्वादिकमात्मनो दर्शितम् । दिवि आकाशे, तद्वद व्यापके खयंप्रकाशे चैतन्ये च । काचिद् एका वागव्यवहारमतिक्रान्ता च । दीपिका दीपवत् स्वयंप्रकाशचैतन्यरूपा भवितास्मि । दिवि दीपिकेत्युपमेयपक्षे "दाने कर्णसम” इतिवत् सप्तमी ॥ १८२ ॥ स्थिरविरागाधीन शमसम्पादनेन परमपुमर्थमुक्तिलब्धये खत्यागेनोप करि राममामन्याह- प्रिय राघव ! ते नमो, भवद्भुजशाखाश्रयणादुदेम्यहम् । अभयं पुनरुड्डये स्वयं विशदेऽस्मिन् गगने विनाश्रयम् ॥१८३॥ भवानेव परमात्मा वृक्षः तस्य भुज एव शाखा तस्याश्रयणादुपासना- रूपाद् उदेमि ऊर्ध्व गच्छमि निस्संसारा भवामि । कथं निस्संसारात्वम् ·68 - तबाह --अभयमिति । विशदे अज्ञानमलसम्बन्धशून्ये । अस्मिन् साक्षितया भासमाने गगने तद्वद् व्याप्तब्रह्मचैतन्ये । अभयं यथा तथा। पुनः सविशेषम् । विशेषश्च पुनरावृत्तिशून्यत्वरूपः । उड्डये ऐक्यमाप्नोमि । लड्भ्यां भावि- नोऽपि सिद्धप्रायतोक्ता ॥ १८३ ॥ तादृशं ब्रह्मैव परामृशाति- क्रियते हि ययाऽण्डमण्डलं नहि सा स्थूलमृदत्र विद्यते । दिनरात्रिविहीनमुल्लसत्यनघं शान्तमिदं परम्पदम् ॥१८४॥ यया स्थूलमृदा । उपलक्षणमिदमितरेषां जडानाम् ॥ अन्न असङ्गे ब्रह्मणि सा स्थूलमृद् जडजातमिति यावत् । नहि विद्यते नैव सत्तां लभते. निश्चित मथ्यात्वादिति भावः । दिनरात्रिविहीनम् , दिनकरादेर पि वस्तुतोऽ- सत्त्वात् । अनघं रागादिदोषरहितम् । शान्तं निर्धर्मकम् । इदं निर्विकल्पक- वृत्तिविषयचिद्रूपम् । पदं पदनीयं प्राप्यमित्यर्थः । अत्र पूर्वत्र च सिद्धतया परामर्शेन स्थिरीकरणात् कृति माङ्गम् ॥१८४॥ न केवलमहम् , भवानपि मदूरीकृतयैव पदव्या मत्प्राप्तं पदं प्राप्स्यतीत्याह- रुजया परिपक्वसत्त्वभा निजभारान् परिहाय पुण्यतः। अजपौत्र! भवानिदं पदं भजमानकविभाव्यमेष्यति ॥१८५॥ परिपक्वभा विमलान्त:करणः । निजान् आत्मीयत्वेनारोपितान् भाररान् क्लेशफलकान् विषयान् । परिहाय निर्वेदादिना त्यत्तवा भजमानैक विभाट्य बागद्यविषयं स्वप्रकाशम् । सम्पादनीयार्थस्थिरीकरणरूपं ग्रथनमङ्गमन ॥१८५॥ इत्थमुभयोरात्यन्तिके देहवियोगे निश्चिते पूर्वकावस्थानां मनसि प्रतिबिम्बितत्वेन देवी ईषत्कर्म पाशबद्धा सती सांसारिकीमवस्थामन्व- भूदित्याह कविः- ·69 - - त्रसति स्म तनुमदुस्तदा तरसोत्कम्पमियाय जानकी स्फुटमित्यवदत् ससम्भ्रमं सुगिरां शब्दविचारसङ्कराम् ॥ सुगिरामित्याबन्तम् शब्देन गद्गदखरात्मकेन विचारेण च सङ्कीर्णाम् ॥१८६॥ नासादिहेतुं विवृण्वत्याह- किमियं पुनरप्युपेत्य मत्पुरतः साक्ष्यमपि प्रकाश्य मे। महिषी च भवेदितीहितं ? नृपतेरस्म्यपि सालभञ्जिका ? ॥ इयं मत्कलत्रतया मदाज्ञानुवर्तनाहीं । पुनरिति साक्ष्यप्रकाशनस्य वृत्तपूर्व- त्वेनानौचित्यं गमयति । चकार एवार्थे । भवेदेवेत्यर्थः । विधौ लिङ् । नृपतेः प्रभुत्वाभिमनिनः। गृहितामनहतां सालभाजिकात्वरूपणाक्षेपेण स्फुटयति नाहं कृतिमपुत्रिकेव केवलमुपभोग्येति ॥१८७ ॥ ईषस्फुरितामीयां मत्या निवारयन्ती क्षान्ति प्रार्थयते- अनघाशय ! मृष्यतामिदं, मम वश्यं न मनो न चेतना। तदहो! न विचिन्तयान्यथा, विनयाधीनमिदं व्रजेद्वपुः॥१८८॥ अनघाशयेति मर्षणप्रार्थनाहेतुः। कस्तेऽपराध: ? येन मर्षणं प्रार्थयसे, तबाह --- ममेत्यादि। मनश्चेतनयोर्मदनधीनतया त्वदभिमतानङ्गीकार एव ममापराध इति । तद मनश्चेतनयोर वश्यत्वाद्धतोः। अहो इति खेदे। अन्यथा ईष्यांद्यधीनानिष्टाचरणरूपेण । विनयस्येष्यां दिविरोधिनोऽधीनम् । महिषीत्वाङ्गीकारस्यासम्भाव्यता गम्यते। बीजार्थोपगमात्मा सान्धिरङ्गम्। तदानीन्तनी दशामुपमया दर्शयति कविः- स्फुटमन्तरुदित्वरेण सा स्वविचारेण तदाऽप्यवेपत । स्वदुकूलविसारिणा द्रुतं शिखिनाऽङ्ग दहतेव बालिका ॥१८९॥ उदित्वरणेत्तरोत्तर प्रवर्धमानेन स्वेनासाधारणेन, पूर्वकविजातीयेनेति यावत् । दुस्सहत्वं गम्यते। दुकूले खविशेषणेन विसरणस्पऽविज्ञातत्वञ्च ।

·70 द्रुतं दाहप्रतिबन्धकाचरणं यथा नोपपद्यते तथा। बालिका दयास्पदं बाला उपमया मूच्छींद्यवस्था व्यज्यते ॥ १८९ ॥ अतिक्रान्तायामपि सन्ध्यायां सीतामुटजेऽसन्निहितां मार्गयमाणो- पवनान्तं प्रविष्टा काचन सस्वी तापसी तस्याश्चिन्तां व्यरमय दित्याह- - 'उच्चरभादुडुतती रजनीमुखे या सा पश्चिमाद्रिशिखरेषु तिरोदधाति । अन्योडुसंहतिरुदेति किमेतदत्रे- त्येतामगात् सपदि कापि तपस्वियोषा ॥१९० ।। इतीत्यन्तं तपखियोषावाक्यम् । - अनुचिते काले देशे त्वमेकाकिनी चिरं वर्तसे, कोऽत्र हेतुरिति भाव: ॥ १९०॥ अनन्तर वृत्तान्तं स क्षिपति- - तदनु च बहुवारं प्रोक्ष्य तीर्थ सती सा सदयमवहन्तश्चोटजेऽशाययत् ताम् । समगत च विभातं भासुरं, कोसलेभ्यः कुलपतिरुपतस्थे रामसन्देशवाहः ॥ १९१ ॥ - प्रोक्ष्य तीर्थ मिति सूचितमूच्छापगमार्थम् । सदयमिति दयायास्तदानीन्तना- धिक्यं गमयति । “समो गमृच्छिभ्याम्” इत्यात्मनेपदं समगतेति । उपतस्थ इति तु सङ्गतिकरणार्थे । समागतोऽभूदित्यर्थः । चकारः क्रियाद्वय- समुच्चये। अनेन समागमस्याप्रतीक्षितत्वं गम्यते । तथाविधागमने हेतु: रामसन्देशवाह: इति । वयं दौत्याङ्गीकारेण कार्यगौरवमितरानिर्वाह्यत्वरूप ध्वन्यते ॥ १९१॥ विचारफलं देवीदेहत्यागात्मकं पताकानायकव्यापारोपकृतं प्रदर्श- यन्नुपसहरति- ·71 'वत्से ! मा स्म शुचोऽनुयाहि सुख'मित्याशंसिनो योगिनः पादाब्जे निहितेक्षणा नृपसभं सम्प्राप्य चाऽधोमुखी। तूष्णीमन्तिकमेत्य तं त्वनुशयक्लान्तास्यमालोकयत् कान्तं पौरसमक्षमेवमथ सातत्याज लोकं सती ॥१९२। त्वं मा स्म शुचः, सुखमायहीति लोकदृष्ट्या । नेतः परं सांसारिकस्ते क्लेशः, परमानन्दं लक्ष्यीकृत्य प्रवर्तस्वेति मुन्यभिप्रायेण । अत एव योगिन इति। नृपसभ मिति जनबाहुल्य गम्यते। 'सभाराजे"त्या दिना क्लोबत्वम् । योगिन: पादाब्जेत्यादिना आलोक यदित्यन्तेन लज्जादिव्यक्तिः । अभय प्रदानेत ज्ञानविज्ञान सम्पादनेन चोकृतवति श्रीवाल्मीको भक्त्यति- शयात्तदनुवर्तनेच्छा तु निगूढा । कान्तालोकनस्य तु मदीयेयं दशा भवतोऽ यविलम्बेन भाविनीति । पौरसमक्षमिति सतीत्वख्यापनाय । तत्याज लोकमिति "जनयित्रि ! विलोकयाम्यह" मित्यादेरध्यवसितस्य निर्वहणम् । सतीत्यन्ते मङ्गलार्थम् । दाक्षायणी साम्य शब्दशक्तया गम्यते । अदभुतप्राप्तिः काव्या- र्थोपसंहारश्चेत्यद्वयमन । । १९२॥ इत्थं साङ्गैर्मुखादिभिः सुगाढानुबद्धचिन्ता त्मकेतिवृत्ते प्रबन्धेऽ स्मिन्नङ्गी रस: शान्त: मोक्षश्च परम: पुमर्थ इत्यवसीयते । शान्तस्य स्थायी तत्त्वज्ञानोत्थो निर्वेद इति केचित् । अत एव "नियमोऽस्ति" इत्यारभ्य आसमाप्ति क्रमशः प्रवृद्धा मतिविषय निर्वेदायोपकुर्वाणा "किमिय पुन"रित्यन्तेन पर कोटिमारूढा निबद्धति । अपरे तु शरीरेन्द्रिय- विषयविषयिण्या रतेविलक्षणा 'यश्चात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च” इति श्रीगीताद्युपदर्शितखभावाऽत्म विषयिणी सा शान्तस्य स्थायिनी। यतो विश्वमेव वैकृतं हामस्य, विनाशित्वेन शो कस्य, अनिष्टापादकत्वेन क्रोधस्य, संमोहे सति विनिपातापत्त्यामपस्य, असम्मोहाध्यवसायात्मकोत्साहस्य, दोषास्पदत्वेन जुगुप्सायाश्चास्पदं पश्यन्तस्तत्त्वज्ञानोर्थ स्वमहिमानं सवि- -- ·72 स्मयमाकल यन्तश्च तत्त्वज्ञानोपर कृतामात्मरतिमेवाद्रियन्ते महान्त: । ता- दृश्येव मैथिल्यत्रापि चिनिता तत्रतत्रत्यातिष्ठन्ते। अभिनवभारत्यनुयायिनस्तु अस्त्येवात्र प्रबन्धरत्ने परापरमुक्ते: परामर्शः । तां प्रति तत्वज्ञानमेव परमं कारणममनन्ति सर्वे तान्त्रिकाः। तचात्मतदिर विषयकतया द्विधा । तत्र प्रथम द्वितीयेन विषयनिर्वेददाढ्य सम्पादनद्वारोपस्कृतं स द्विषयवासना- स्रोत: खिलीकरोति आत्मरति प्रवृद्धां विधत्ते च । आत्मा च ज्ञाना- नन्दरूप इत्योपनिषदाः । तादृशमात्मानमेव स्थायिनं 'ध्रुवशान्तिस्तु” "विशदं हि विभाति” इत्यादिरूपेणानुसन्धत्ते देवीत्याहुः। इत्थश्च वीचीतरङ्ग- न्यायेन सुगाढपूर्वापरबन्धचिन्तां सीतां सहृदयचे नस्यार्पयतो मूल प्रबन्ध- रत्नस्य सीमाविचारलहरीत नामान्तरकरणमाप विवरणायत इति संहृदय- वरेण्यैराकलनीयमिति सर्व शिवम् ।। श्रीनारायणभूसुराद् बुधवराद्विज्ञाय शब्दागमं कृत्स्नं रामपिषारकात् सहृदयैराराधितात् साहितीम् । काणादादि परीक्षिदाख्यनृपतेर्गोश्रीशमुक्तामणे- विश्वामित्रमुनेरचीकतनयो मन्त्रं यथा भाति यः ॥ सीताविचारलहरीतरणी रचिता मया । "पूर्णत्रयोशदास्ये"न तेनपूतहृदा मुदा ॥

·श्लोकानुक्रमणी Page Page Page 13 22 अभितप्त 44 64 29 55 65 12 70 44 11 17 40 अकुपत् 50 अपि धार्मिक अगमम् 43 अपि नैष अजहात् अतिमानुष 59 अभिमान अतिवृष्टि 26 अमुना अतिवेल 5 अयि देवर अतुलात् 58 अयि राग अथवातिमनो 65 अलसावयवा अथवा द्विगुणाम् 18 अवकाश अथवा नय 50 अवस: अथवा नृप 51 अवसाम अथ वाम अविचिन्त्य अथ सानुनि अथवास्ति 14 अविषह्या अघिदण्डक 52 अविहाय अधिरोपयितुम् 16 अवृणोजनता अधुना नृप 54 असजद्यदधे अनघाशय 69 अहह स्मृति अनतिक्षुभिता 55 इतरेतरभेद अनिवार्यरुजा 57 इतरेतररागि अप्रकीति 41 इतरेषु वितीर्य अपनीय 24 इति तनि मनुष्य अपयाति 8 इति तान्यति अपिचास्तमय 3 इति भूपतिरेव अपि दग्ध 27 इतिहास 66 अवियुक्त 44 इदमेव 43 इयमस्ति 18 इयमस्तु 48 इह तैर्वनिता 31 इह नीतिगति 24 इह साय 47 उचिता व्रत 4 उरभाद 30 उटजे 21 उदयास्तमयो 36 उपयाति 22 कति वा 15 कलये 20 किर्मिय पुन 12 38 कृमिवत् 20 कृमिवत् स्फुरतो 33 क्रियते हि 42 क्षणमात्र 35 क्षुभितोन्द्रिय 63 गज इत्यनुमाय 40 गणिता 53 गतगर्व 3:4 "गतभा. 28 गह नेषु 61 19. 69 कृपयैव 43 9 21 68 . 10 60 53 25 45 31 16 ·74 34 परकाय परतो नृप गिरिकानन गिरगहर गिरिनिर्झर चरितं मम जगदस्ति जनयित्रि डयिता तटिनी तत एव तदनु च तदवैमि तदहो तनयम् तम एव तरल: तरसाऽनु तरुपक्षि तृषितानि वसति दयितं प्रति दयितां प्रति दयिते पर दयितोऽयमनन्य दुहितः ध्रुवमेव न च दण्डयते मार्गचरान् नानि Page 22 नहि देहिनि 40 निजगा: 66 निजदोष 61 निनदम् 26 नियमानति 66 नियमोऽस्ति 66 निशमय्य 67 पतिचित्त 14 70 परगहण 56 पर निवृति 38 33 परिणीति 15 परिशील्य 6 पशवस्तु 40 पुरुषेषु 27 पुलकान् 59 प्रियता 69 प्रियया 25 प्रिय राघव 50 39 बहताहश 45 भरते वन 26 भुवन शुभ 36 भुवनस्य 41 भमदाकुल 47 मतिमान् 46 मधुरा 47 Page Page 63 मनुजस्य नही 20 64 मम दोहद 42 31 मयि सोऽम्फुटयत् 57 मलिना किल 27 45 महता प्रणयेन 34 6 महते तपसे 59 10 मुकुटं तद 58 41. मुनिदर्शित 24 52 यजनेऽस्य 54 30 यदि मज्जति 29 29 यदि वाति 60 33 यदि वा न 10 35 यदि वाऽनिलवत् 62 49 रथ केतु 32 46 रमणीय 46 रसनाऽति 37 3 रुचिर: 3 38 रुजया 68 57 वत्सं मा स्म 71 67 वनशैल 23 51 वमनानि 32 52 वसुधे 66 39 विगते 20 29 विटपोऽमजद 2 7 विशदामकरोत् 17 5 विधिरभ्युदय 35 21 विधुतां नव 3 32 विपुलेषु 23 56 विभव 48 65 बहिरप्रकटो मनुजस्य तिरो ·75 Page Page 54 समदृष्टि 63 समवेक्ष्य 8 55 वरहावसरे विशद हि विशयो नहि विशिखा शुशुभेऽशुक श्रियमेव श्रुतमिन्द्र श्रुतिवन्महिता श्वशुरोऽशुभ सततोद्यद् 64 13 69 Page 48 सुलभेषु 53 सुषमा 45 सुसिताम्बर 25 स्फुटता 15 स्फुटमन्त 49 स्फुटलक्ष्य 46 खयमिन्द्रिय 58 खहतौ न हृदयद्रुति 33 हृदये ज्वलितात् 53 समुदेति मनो 62 सरुज मम 4 सविपन्न 37 सहजा निहता 23 सहजामल 28 सुकरा दयिता 43 सुतयोगतयो 30 सुपरीक्षित 4 11 17 13 - 51 संशोधनम् अशुद्धम् शुद्धम् Page Line अशुद्धम् शुद्धम् Page Line तटे तले 5 3 स्वबन्धु 24 8 18 11 17 2 मीरण 7 6 शोक मीरिण शीक निवेद पैनि वेकना 13 17 2 11 10 12 12 12 19 खन्धु पूवो पूर्वो 46 निश्शोष निश्शेष 50 धमे धर्म 54 त्याश्चि त्वाच्चि 56 नेल निल शंस शंसे 57 र्णन र्णन माज्य प्राज्य 64 पसचि पसोचि प्रण प्राण 66 दन यवा थवा निर्वेद पैति वेकेन आनन्द शुभाशु दाति विष्य क्षणि 3 হামহা 16 1 19 14 14 23 निवस्य 3 क्षाणि 23 5 22 23 "