·KASHI-SANSKRIT-SERIES
(HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA )
53.
(Kavya Section No. 6.)
RASACHANDRIKA
BY
PARBATIYA PANDIT VISHWESWAR
PANDEYA
EDITED BY
PANDIT VISHNU PRASAD BHANDARI
Printed Published & sold by
JAI KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir Benares City
1926.

·1
Agents:
Luzac & co, Booksellers,
LONDON
2
Otto Harrassowitz, Leipzig:
GERMANY
The Oriental Book-supplying Agency,
POONA

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ माला समाख्य काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः ५३ काव्यविभागे (६) षष्ठं पुष्पम् । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय- निर्मिता रसचन्द्रिका। नेपालदेशीय-- पण्डितविष्णुप्रसादभण्डारिणा संशोधिता। प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः, चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज-आफिस, विद्याविलासप्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। १९८३

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई व जिल्दसाजीका कार्य भी होता है
हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा पुस्तको के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·भूमिका। . इयं रसचन्द्रिका कूर्माचलदेशीय-पाण्डेयकुलभूषणपण्डितप्रव. रश्रीविश्वेश्वरशर्मणः कृतिः । अदसीयमितिवृत्तं पूर्व मुद्रिताया एतनिर्मिताया आर्यासप्तशत्या भूमिकायां यथाश्रुतं सन्निवेशितम- स्ति । तत् तत एवावगन्तव्यमितिहासरसिकैर्धीमद्वरैः । अयं च प्रबन्धो नायकनायिकादीनां परिष्कृतलक्षणनवीनप्रायो- दाहरणरसादिनिरूपणादिभिः स्वसदृशानपरान् प्रबन्धानतिशेत इत्यत्र न बहुवचनप्रपञ्चनस्य प्रयोजनमस्ति, समास्वादितैतद्न्थ- कर्मपरकृतीनां कृतिनां सहृदयानां साकल्येन ग्रन्थावलोकनसमये स्वयमेव व्यक्तीभविष्यति । दुर्लभप्राय ग्रन्थरत्नमिदं मुमुद्रयिषुणा नेकविधामुद्रितचरप्रव. न्धरत्नमुद्रणबद्धपरिकरेण श्रीहरिदासगुप्ततनूजेन श्रीजयकृष्णदास- महाशयेन शोधनकृते प्रार्थितोऽहं प्रावर्तिष्येतच्छोधनाय । लब्धान्यादर्शपुस्तकानि- एकं वाराणसीस्थपर्वतीयपन्तोपाहकेशवशास्त्रितनूजश्रीकृष्णा- नन्दसकाशात् शुद्धप्रायम, अपरं वाराणसेयराजकीयपुस्तकालयात शुद्धं, एकं च केनचित्पर्वतीयेन निर्मितया टोकयोपेतमपूर्ण नाति- शुद्धमिति । इत्थं पुस्तकत्रयाधारेण विषयसूचीशुद्धिपत्रप्राकृतपद्यच्छाया- दिभिरलङ्कत्य संशोधितेऽप्यत्र मदीयमतिदोषेण शीशकाक्षरयोज- कदोषेण वा जातानि स्खलितानि क्षमिष्यन्ते गुणैकपक्षपातिभिः को- विवरैरिति- प्रार्थयते- १९८३ भाद्रशुक्ल विनीतो विदुषां विधेयो १५ भौमवासरे नेपालदेशीयो विष्णुप्रसादभण्डारी । - ·श्रीरसचन्द्रिकाया विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० पृ० पं० ५ ८ " " २ २ २ m १४ १८ . " गुप्ता त्रिविधा - mr " my १२ " " " " मङ्गलाचरणम् ज्येष्ठाभेदेषु धीराया उदा० पितुर्वन्दनम् अधीराया उ० ग्रन्थनिर्माणप्रयोजनम् धीराधीराया उ० नायकनायिकानिरूपणे कारणाभिधानम् , ९ कनिष्ठाभेदेषु धीराया उ० नायिकायाः प्रथमं निरूपणे कारणम् । अधीराया उ० नायिकायात्रैविध्यम् धीराधीराया उ० स्वीयालक्षणम् १६ / परकीयाया लक्षणम् स्वीयोदाहरणम् अस्या उदाह, स्वीयायाविध्यम् १ अस्या गुप्तादिसप्तभेदाः मुग्धाया लक्षणं तद्भेदाश्च । १८ सामान्योदाहरणम् आद्याया3० अज्ञातयौवनाया उदाहरणम् २४ / द्वितीयाया उ० ज्ञातयौवनाया उदाहरणम् तृतीयाया उ० अस्या एव नवोढात्वविश्रब्धनवोढात्वं च विदग्धाया द्वैविध्यम् नवोढाया उदाहरणम् १५ / वाग्विदग्धाया उ० विश्रब्धनवोढाया उदाहरणम् क्रियाविदग्धाया उ० मध्याया लक्षणम् लक्षिताया लक्षणम् अस्या उदाह० अस्या उदा० प्रगल्भाया लक्षणम् कुलटाया लक्षणम् अस्या उदाहरणम् अस्या उदा० मध्याधीराया उदा० ६ १४ | अनुशयानाया लक्षणम् मध्याधीराया उदा० १ ९श्रस्यामविध्यम् मध्याधीराधीराया उदा० 'आयाया उ० प्रगल्भाधीराया उदा० द्वितीयाया उ० अधीराया उदा० तृतीयाया उ० धीराधीराया उदा. " १३ | मुदिताया लक्षणम् धीरादिभेदाः स्वीयाया एवेति प्राचीन- अस्या उदा० मतप्रतिपादनम् कन्यकाया उ० एते भेदा. परकीयादरपीति नवीनमतप्र- सामान्याया लक्षणम् तिपादनम् १९ अस्या उदा० ज्येष्ठाकानिष्ठयोलक्षणे पुनरपि स्त्रीयादीनामन्यसम्भोगदु खि- ५ ८ " . " " " " " " २२ २ " ४ " " " " ९ १८ ८ ·विषयानुक्रमाणिका। ३ पृ० पं० पृ० पं० १ आयाया उ. ३६ A " १ " " " ९ ७ , १७ २२ १२ १५ २० " ता, वक्रोक्तिगर्विता, मानवती चेति कथनम् त्रैविध्यम वासकसजाया लक्षणम् अन्यसम्भोगदु खिताया उ० मुग्धाया. स्वीयाया वासकसज्जाया उ० प्रेमगर्विता, सौन्दर्यगर्विता चेति मध्याया स्वी० धास० या उ० गर्विताभेदद्वयम् प्रगल्मायाः स्वी० वास० या उ० परकीयाया वास. या उ० द्वितीयाया उ० सामान्याया वास० या उ० प्रणयात् ईतिश्चेति मान- विरहोत्कण्ठिताया लक्षणम् द्वैविध्यकथनम् विरहस्य लक्षणम् २५ प्रणयमानस्य निरूपणम् मुग्धाया. स्वीयायाविरहोत्कण्ठिताया उ. नायिकानिष्ठप्रणयमानोदाह० मध्याया. स्वी० विरहो० या उ० नायकनिष्ठप्रणयमानोदाह० प्रगल्भायाः स्वी० विरहो० या उ० युगपदुभयनिष्ठमानोदा० परकीयाया विरहो० या उ० सामान्याया विर० या० उ० ईर्ष्यामानप्रतिपादनम् स्वाधीनभर्तृकाया लक्षणम् अस्य लघुत्वादिनिरूपणम् मुग्धाया स्त्री० स्वाधीन या उ० लघोरुदा० २१ मध्यस्योदा० मध्याया स्वी० स्वा० या उ० गुरोरुदाह. प्रगल्भाया. स्वी० स्वा० या उ० परकीयाया स्वा० या उ० पत्युरन्यासङ्गप्रत्यक्षोदा० स्वप्नायितोदा. सामान्यायाः स्वा० या उ० भोगाइदर्शनोदा० १६ | कलहान्तरिताया लक्षणम् गोत्रस्खलनोदा २१ मुग्धाया स्वी० कलहा० या उ० मध्याया. स्वी० कलहा० या उ० पत्युरन्यासक्तिश्रवणोदा सामादिमाननिवृत्त्युपायषट्कप्रति- प्रगल्भाया. स्वी० कलहा०या० उ० पादनम् परकीयाया कलहा० या उ० सामान्याया कलहा० या उ० साम्न उदा० भेदस्योदा० १९ खण्डिताया लक्षणम् २४ दानस्योदा० खण्डितालक्षणप्रतिपादकभरतवचन- नतेरुदा० व्याख्यानम् उपेक्षाया उदा० मुग्धाया. स्वी० खरिडताया उ० रसान्तरस्योदा मध्यायाः स्थी.. खुण्डि० या उ० उक्तभेदाना सङ्कलनेन चतुरधिकशतत्रय प्रगल्भाया. स्वी० खण्डि० या उ० त्वप्रदशर्नम् परकीयायाः खण्डिताया उ०, दिव्यत्वाद दाप्रयोजकत्वप्रतिपादनम् सामान्याया खण्डि० या उ०. मुग्धाया धीरादिभेदानुपपत्तिपरिहार १७ विप्रलब्धाया लक्षणम् परनियो. कन्यकोढयो दाष्टकमध्ये विविधा मुग्धाया स्वी० विप्र. या उ० वस्थावस्वमेवेति केषाचिन्मतस्य निरासः २० मध्यायाः स्वी० विप० या उ. भस्तोक्तवासकसज्जाद्यष्टविधभेद- प्रगल्भायाः स्वी० विप्र० या उस " " ३ ३ ८ " ३ " " - , * " ७ ". * 4 ·विषयानुक्रमाणिका। पृ० पं० " ७ " . " ४ " " . " . दक्षिणलक्षणम् अस्योदाहरणम् पृ० पं0 परकीयाया विप्र० या उ० सङ्ग मनावस्या कर्म सामान्याया विप्र० या उ० १८ सङ्ग मनोदा० प्रोषितभर्तृकाया लक्षणम् २२ विरहनिवेदनोदा० मुग्धायाः स्वी० पोषि. या उ० कुलभोगाद्याधिक्यकथनोदाह० मध्याया स्वी० प्रोषि० या उ० १० नायकनिरूपणे कारणाभिधानम् प्रगल्भायाः स्वी० प्रो० या उ० १५ नायकस्य पत्यादिवविध्यम् पत्युर्लक्षणम् परकीयाया प्रोषि० या उ० सामान्याया: प्रोषि० या उ० ૧૮ तदुदाहरणम् अभिसारिकाया लक्षणम् उपपतिलक्षणम् अभिमारिक पदेणिजथस्याविवक्षितत्वम् , ११ | तदुदाहरणम् अत्र भरतवचनम् १४ । वैभिकलक्षणम् विद्यानाथोक्ति तदुदाहरणम् भोजराजोक्ति पत्युरनुकूलादिचतुर्विधत्वम् । अनुकूल- लक्षण च मुग्धाभिसारिकाया उव अनुकूलोदाहरणम् २२ मध्याया आभि० या उ० प्रल्भाभिसा या उ० परकीयाभिसा० या० उ० धृष्टलक्षणम् सामान्याभिसारिक या उ० तदुदाहरणम् अन्धकाराभिसा० या उ० शठलक्षणम् ज्योत्स्नाभिसा० या उ० १५ अस्योदाहरणम् दिवाभिसारिकाया उ० १८ भरतोक्तचतुरादिभेदपञ्चक तल्ल. एतासामुत्तममध्यमाधमभेदेन त्रैविभ्यम् , २२ क्षणानि च उत्तमाया लक्षणम् अस्या उदा० मध्यमादा० मध्यमाया लक्षणम् अस्या उदा० १४ मानिन उदा० अधमाया लक्षणम् २९ वचनव्यङ्गयसमागमत्वेन चेष्टाव्यङ्गयस- अस्या उदा २३ । मागमत्वेन च चतुरस्य द्वैविध्यम् १२. सख्या लक्षणम् २५ आयस्योदाहरणम् मण्डना यस्याः कर्म द्वितीयस्योदा० मण्डनोदाह... उदाहरणान्तरम् उपालम्भोदाहर ९ नायकाभोसलक्षणम् शिक्षादाह० १२ अस्योदाह परिहासोदाहर १७ स्वभावस्यैवनायकभेदप्रयोजकत्वं न त्वव- प्रियंपरिहासोदा० २० स्थाभेदस्येति व्यवस्थापनम् प्रियापरिहासोदाम २५. पोषितपतेरुदाह दूच्या लक्षणम् ३ ।। उपपनेरुदाहरणम्। ar 2 " " A " " उत्तमोदाहरणम् هه ر له " ११ अधमोदा० " " " " . or " R " " C ·विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० पृ० पं० ११ -" ० " " " . " 0 उदाहरणान्तरम् सलक्ष्यक्रमध्वनेर्मेदा वैशिकस्योदाह. अर्थशक्तिमूलध्वनेरष्टविधत्वम् नायकसहायाना पाठमदीना विद्याना कविनिवद्धवक्तृप्रौढौक्ति सिद्वत्वेन भेदा- थोक्तलक्षणानि न्तरकल्पनस्य खण्डनम् साहित्यदर्पणोक्तान्येषा लक्ष० १४ शब्दशक्तिमूलालङ्कार वनेरुदा० एतेषा व्यापार २७ | शब्दशक्तिमूलवस्तुभ्वनेरुदा० व्यापारादाह. स्वत सम्भविवस्तुनावस्तुवनेरु विटोदाह. स्वत सम्भविवस्तुनाऽलङ्कारध्वनेरु० १८ अस्य सामान्यवनितायामपि सहायत्वम् स्वत सम्भव्यलकारण वस्तुवनेरु. २२. अस्यौदाह स्वत स० अलङ्कारेणालङ्क रध्वनेरु० ५३ ३ चेटोदाहरणम् .१७ कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुनावस्तुध्वनेरु० विदूषकोदा० कवि० वस्तुनालङ्कारध्वनेरु० वृत्तिनिरूपणम् कवि० अलङ्कारेण वस्तु वनेरु० शक्तिलक्षणम् ३ कवि० अलङ्कारणालङ्कारध्वनेरु० रूढादित्रिविवशब्दनिरूपणम् उभयशक्तिमूलध्वनेरु० शक्तिप्राहकप्रमाणप्रदर्शनम् २२ अविवक्षितवाच्य वनेरु० लक्षणा तद्भेदाश्च अत्यन्ततिरस्कृतवाचवनेरु व्यज्जनानिरूपणम् ४३ २०/विप्रलम्भे हरिहरोक्ता दशावस्थाः ध्वनिस्तद्भेदाश्च २५ । अभिलाषस्य लक्षणमुदाहरणं च -२१ रसस्वरूपविषये भट्टलोल्लटादिमतम् ४४ १३ | उदाहरणान्तरम् श्रीशङ्कुकमतम् 1.२१ चिन्तालक्षणम् " भट्टनायकमतम् उदाहरणम् अभिनवगुप्तपादाचार्यमतम् " उदाहरणान्तरम् रसस्य कार्यत्वज्ञाप्यत्वादिखण्डनम् ४७ १३ स्मृतिलक्षणम् शङ्गाररसनिरूपणम् ४८.१७ एतदुदाहरणम् तद्भेदकथनम् २४ उदाहरणान्तरम् सम्भोगशृङ्गारोदाहरणम् गुणकीर्तनलक्षणम् उदाहरणान्तरम् उदाहरणम् अभिलाषहेतुकविप्रलम्भोदा० १२. उदाहरणान्तरम् सङ्गमोत्तरकालीनविप्रलम्भोदा० १८ उदंगलक्षणम् भावस्वरूपनिरूपणम् उदाहरणम् देवविषयरतेख्दा० उदाहरणान्तरम् १३ मुनिविषयरतेरुदा २५ विलापलक्षणम् पुत्रविषयरतरुदा० उदाहरणम् ५८२ व्यभिचारिण उदा० उदाहरणान्तरम् साभासोदा० उन्मादलक्षणम् भावाभासोदा० १९ कायिकोन्मादोदाह० " " " ७ ० मी ·६ विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० पृ० पं० " . १२ ४ " " ८ . ॥ २२ ५ “ " ९ " १५ ४ " उदाहरणान्तरम् भयानकरसनिरूपणम् वाचिकोन्मादोदा० उदाहरणम् उदाहरणान्तम् अस्य व्यभिचारिभावा- व्यांधिलक्षणम् बीभत्सरसनिरुपणम् उदाहरणम् उदाहरणम् उदाहरणान्तरम् अस्य व्यमिचारिण जडतालक्षणम् १७ अद्भुतरसनिरूपणम् उदाहरणम् उदाहरणम् जातप्रायत्वन वर्णनीयमरणोदा० अस्य व्यभिचारिण. उदहरणान्तरम् शान्तरसनिरूपणम् आकांक्षितत्वेन वर्णनीयमरणोदा० १६ | 'अष्टोवेव रसा नाटये' इत्युक्त खण्डन- उदाहरणान्तरम् पूर्वकं व्यस्थापनम् पूर्वरागलक्षणम् २३ निर्वेदस्य शान्त स्थायित्वोपपादनम् श्रवणादितत्कारणम् ६११ शान्तरसोदाहरणम् श्रवणोदाहरणम् शान्तरसस्येव मायारसस्याप्यधिकस्या- इन्द्रजाले दर्शनोदा० शङ्कनम् चित्रे दर्शनोदा० १५ | तत्खण्डनम् साक्षादर्शनोदा० २२ | व्यभिचारिणो लक्षणम् स्वप्ने दर्शनोदा० निर्वेदादित्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिण: हास्यरसनिरूपणम् मात्सर्यादीनामुक्तेष्ववान्तर्भावप्रदर्शनम् तदुदाहरणम् सहेतुनिर्वेदस्वरूपकथनम् तयभिचारिभावाः उदाहरणम् स्मितादीना स्वरूपकथनम् ॥ १६ | ग्लानिनिरूपणम् करुणरसनिरूपणम् उदाह. उदाहरणम् शङ्कानिरूपणम् तयाभिचारिण उदाहरणम् रोदरसनिरूपणम् ११ असूया लक्षणम् " उदाहरणम् १५ उदाह* तयभिचारिभावा' सहतुसकार्यमदलक्षणम् वीररसनिरूपणम् उदाह दानवीरोदा० सहेतुसकार्यश्रमलक्षणम् दयावारोदा० उदाह०. युद्धवीरोदा० आलस्यलक्षणम् धर्मवीरोदाहर० १९ उदाह. व्यभिचारिभावा: २२ दैन्यलक्षणम् रौद्रे क्रोधस्य स्थायित्वं वारे व्यभिचारि- उदा० त्वमिति कथनम् चिन्तालक्षणम् " २२ ६ " १३ " 27 7 " ३ " १० १३ " ३ ·विषयानुक्रमाणिका। पृ० पं० " " " पृ० प० १९ । मातिलक्षणम् उदाह० व्याधिलक्षणम् उदाह० उन्मादलक्षणम् उदाह २ ८१ ० ० . ८ G ११ मृतिलक्षणम् १९ १ " उदा० मोहलक्षणम् उदाह० स्मृतिलक्षणम् उदाह० धृतिलक्षणम् उदा० ब्रीडालक्षणम् उदाहः चापललक्षणम् उदाह० हर्षलक्षणम् उदा० आवेगलक्षणम् उदाह जडतालक्षणम् उदाह. गवलक्षणम् " " " " " स " ९ " २३ " ८४ उदा. ७ विषादलक्षणम् " उदाह " " " उदाह० त्रासलक्षणम् उदाह. २० तर्कलक्षणम् उदाह० ६ स्तम्भायष्टविधसात्त्विकभावनिरूपणम् ८३ स्तम्भलक्षणम् उदाह० स्वेदलक्षणम् उदाह० रोमाञ्चलक्षणम् २ उदाह० स्वरभेदलक्षणम् उदाह० कम्पलक्षणम् उदाह० १८ वैवर्ण्यलक्षणम् उदाह० अश्रुलक्षणम् उदाह० प्रलयलक्षणम् उदाह० यौवनकालिकभावनिरूपणम् भाव-हाव-हेलानो विवेककरणम् लीलादिदशहावजन्यचेष्टाविशेषा' भावोदाहरणम् हावोदाह० हेलोदाह १२ | लीलालक्षणम् १५ । उदाहर " १८ " " " " औत्सुक्यलक्षणम् उदाह० निद्रालक्षणम् उदाह अपस्मारलक्षणम् उदाह० स्वप्नलक्षणमू उदाह० प्रबोधलक्षणम् उदाह० अमर्षलक्षणम् उदाह० भवहित्थालक्षणम् उदाह० उग्रतालक्षणम् " " " ८६ " १२ ८० " ० .

·८ विषयानुक्रमणिका । पृ० प पृ० पं० " " ९ विलासलक्षणम् उदाह० विीच्छत्तिलक्षणम् उदाह विभ्रमलक्ष " १९ , " उदाह. मनदिमा विगुण: २३ | शोभालक्षणम् १६ रूपलावण्ययोर्लक्षणम् २० शोभोदाह २३ फान्तिलक्षणम् उदाह. २ दीप्तिलक्षणम् " ९० ४ " उदाह० किलकिश्चितलक्ष० . 16 उदाह " " १४ . मोट्टायितलक्ष उदाह . उदाह स १०. | माधुर्यलक्ष० १ कुट्टमितलक्ष. " उदोह. " " " " " विश्वोकलक्ष० उदाह. ललितलक्ष उदाह. विहृतलक्ष० उदाह. १७ धैर्योदाह० १९ प्रागल्भ्यलक्ष उदाह. औदार्यलक्ष० १ उदाह. ८. ग्रन्थसमातिसूचकं पद्यम् इति विषयानुक्रमणिका । " ov 30 रसचन्द्रिकायाः शुद्धिपत्रम् । पृ. पं. OM १ १३ २० २३ अशुद्धम् जानानाम् कनिष्ठादिभेदेषु एस्य पतिप्रसाद बधू-रतः मर्यादाय परोपकारकत्वरूप रुद्रदेवानाम् मुञ्चन्ती विकर्तश्च साध्यात्वात् शुद्धम् जातानाम् (टि०) कनिष्ठाभेदेषु एतस्य (टि०) पति प्रसाद (टि०) वधूरतः मर्यादाप परोपकारकस्वरू० रुद्रचन्द्रदेवानाम् मुश्चन्ती वितर्कश्च साध्यत्वात् ५२ ४ ६५ १३ ८३ १२ ·श्री: अथ श्रीविश्वेश्वरपण्डितरचिता रसचन्द्रिका। श्रीगणेशाय नमः। तिर्यकमात्रप्रवणनयनोपान्तदृश्यत्वलोभा- दन्योन्यावयवघटितं स्वाङ्गमाधायि याभ्याम् ॥ तौ सदूपावपि जनकतां जन्यमाने भजन्तौ देवावाद्यौ जगति जयतः प्रेमसीमायमानौ ॥ १ ॥ जयति (१)यथाजानानां वाग्जातसुजातपारिजातश्रीः । श्रीलक्ष्मीधरविबुधावतंसचरणाब्जरेणुकणः ॥२॥ सारासारविचारैकपरायणहृदां सताम् । चमत्कारप्रकाराय क्रियते रसचन्द्रिका ॥३॥ इह खलु: नायकसमवेतायां रतौ नायिका विषयः नायिका. समवेतायां च (२)नायक इति विषवस्य. रतावसाधारणकारण- त्वमिति तौ निरूप्येते ॥ तत्र नियामकाभावान्थभेदेन पौर्वापर्या- नियमदर्शनेऽपि इच्छाया एव नियामकत्वादिह बहुवक्तव्यत्वात्मा थमं नायिका निरूप्यते । सा त्रिविधा-स्वीया परकीया सामा न्या चेति । तत्र पतिमात्रविषयकानुरागवती स्वीया। पतिश्च वि. वाहजन्यसंस्कारविशेषवान् । उभयानुरक्तायामतिच्याप्तिवारणाय (१) यथाजानानाम्-मूर्खाणाम् । । (२) तथा च विषयत्वसम्बन्धावच्छिन्ननायिकानिष्ठरतिनिष्ठकार्यता- निरूपिता या तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नकारणता तच्छालित्वं नायक- त्वमिति नायकलक्षणं पर्यवसन्नम् । एवं नायिकालभाषामन्यूह्यम् । .

·रसचन्द्रिकायाम्- - . मात्रेति । सा यथा- सञ्चारो रतिमन्दिरावधि सखीकर्णावधि व्याहृतं चेतः कान्तसमीहितावधि महामानोऽपि मौनावधि । हास्यं चाधरपल्लवावधि दृशोः कोणावधि प्रेक्षित सर्व सावधि नावधिः कुलभुवां प्रेम्णः परं विद्यते ।। परं केवलम् । अस्याश्चेष्टा-शीलसंरक्षणं कुलटादिसंसर्गपरि- हारः। स च "सकृदपि कुलटाभिर्योगिनीभिक्षुकीभि(१)नटविटघटि- ताभिः संसजेन्मेलिकाभिः। (रतिर० भीर्याधिकारे ५० १२ श्लो०४) इति कामशास्त्रे, “न गणिकाधू भिसारिणीप्रजिताप्रेक्षणिकामा. यामूलकुहककारिकादुःशीलादिभिः सहैकत्र तिष्ठेत् , संसर्गो हि चा. रित्रं दुष्यति" इति शङ्खस्मृत्यादौ चोक्तः। भर्तृसेवा तदानुकूल्यम् अहितात्तन्निवर्सनं च ।(२) "पतिप्रियहिते युक्ता स्वाचारा विजितेन्द्रिया। कुर्याच्छ्वशुरयोः पादचन्दनं भर्तृतत्परा ।। इति योगीश्वरोक्ता हितमायतिमुखमिति विज्ञानेश्वरः "तत्र निषिद्धोद्युक्तः प्रतिषेद्धव्यः प्रणामाद्यैः" इतिकामशा- स्त्रम् । सेयं त्रिविधा मुग्धा मध्या प्रगल्भा च । तत्र लज्जापे. क्षापकर्षवद्रतिका मुग्धा । अपकर्षश्च द्विधा । स्वरूपेण तत्पतिबध्य- व्यापारकत्वेन च । द्वितीयमपि द्वेधा। व्यापारे यावत्व-पत्किञ्चिच्चयो विवक्षाभेदात् । आद्या अज्ञातयौवना। द्वितीया नवोढा । तृतीया विश्रब्धनवोढा । नवोढादिभेदद्वयं ज्ञातयौवनाथा-बो- । (३) अंत्र न च इति पाठः समीचीनो भवेत् । तस्य च संसृजेत् इत्यनेनान्वयः। अत्र मेलिकाभिः इत्यस्य वशीकारादिप्रयोगेण सं. मेलनकारिकाभित्यिर्थः । रतिरहस्ये तु मौलिकीभिः इतिपाठः तत्र . हेत वशीकरणकर्मणा चरन्तीत्यर्थे ठक् प्रत्ययो बोध्यः । (२) अस्व. चमकि पूर्वणान्धयः । - ·नायिकाभेदेषु स्वकीयाभेदाः। mr 1 ध्यम् । तथाच भरतः- "पानोरुगण्डजघनस्तनाधरं कर्कशं रतिमनोज्ञम् । मुरतं प्रति सोत्साई प्रथमं तद्यौवनं विद्यात् ।।" पीनपदं किञ्चिदुपचयाभिप्रायम् । "गावं पूर्णावयवं पानौ च पयोधरौ नतं मध्यम् । कामस्य सारभृतं यौवनमेतत् द्वितीयं तु ॥" • इति तदुक्तेः । तथाच प्रथमयौवनस्य पूर्वापरावस्थाद्वयमत्रा. ज्ञातज्ञातताभ्यां विवक्षित्वा भेदद्वयाभिधानम् । ज्ञानं च स्वनिष्ठं पर- निष्ठं वेसत्र नाग्रहः । सामान्योदाहरणं गथा- उरःस्थलमदन्तुरं वचसि नाश्रिता चातुरी विकारि न विलोकितं न च मुखे स्मितस्योद्गमः । तथापि हरिणीशो वपुषि कापि कान्तिच्छटा पटातमहामणिद्युतिरिवात्र संलक्ष्यते ।। यौवनस्य लेशमात्रेणाप्यनुदये रत्यालम्बनत्वे प्रमाणाभावा- त्किञ्चित्तदुन्मेषो मुग्धाया श्रावश्यकः । नायिकाविभाजकोपाधिम-- ध्ये रत्वालम्बनदुश्शायामसतो धर्मस्य परिगणनानईत्वात् । एतेन सुधायाः सध्रीची नच वचनवीची वस्ततोः स्तनश्रीः कर्कन्धूफलमपि न बन्धुकृतवती । न शीलं दृग्भङ्गी कलयति कुरडीनयनयो. स्तथापि श्रीरस्या युवजननमस्या विजयते ॥ इत्यादिकमपि व्याख्यातम् । अज्ञातयौवना यथा मम- व्युत्तिष्ठन्ते हृदयगतयो बालकेलीकलापा नाप्यन्यस्मिन् सजति विषये लेशतोऽप्यात्मवृत्ति एतरिक स्यादिति नववधून्तराळोचपन्ती । *- ·रसचन्द्रिकायाम्- - . धत्ते दोलामिव तरलताशालिनीमेव बुद्धिम् ॥ ज्ञातयौवना यथा मम- (१)जाता कुहरुतरवा विहसन्मुखश्री. लब्धा तपःश्रवणसंयुतदृष्टिपाता । अोदये सति पयोधरयोः प्रियस्ते पुण्यं प्रकाशयतु तत्परिशीलनेन ॥ इयमेव रतिकार्याभिभवसमर्थलज्जायोगात् नवोढा, लत्ता- याः किञ्चिदपकर्षे विश्रब्धनवोढा, लज्जामदनयोः साम्ये तु मध्या वक्ष्यते । केचित्तु विश्रब्धनवोढाया मध्यमायामेवान्तर्भा- वमिच्छन्ति । तथाच विद्यानाथ:- उदयद्यौवना मुग्धा लज्जापिहितमन्मथा । लज्जामन्मथमध्यस्था मध्यमोदितयौवना ।। स्मरमन्दीकृतत्रीडा प्रौढा सम्पूर्णयौवना । इति । आद्या यथामम- नीता माणसमेन दृग्विषयतां सद्यः परावर्तते । तस्मिन्सन्निहिते बुभुषति भवत्यस्माद्विात्पुनः । (१) नायिका प्रति सख्या उक्तिः । अत्र कुहूः उत रचौ इहेति च्छे दः । उतत्यानन्दे । सन्मुखश्रीः रवौ-रविवारे जाता तपसि माधे श्रव. णनक्षत्रयुतः दृष्टं दर्शनमस्यास्तीति दृष्टी दृष्ट इत्यर्थः । पाता व्यतीपातो यस्यां सा । कुहू =अमा लब्धा । एतेन अमार्कपातश्रवणयुक्ता चेत्पौषमाघयोः। अर्धोदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहैः समः ॥" इति स्कन्दपुराणायुक्तोऽधौदयाख्यो योगः सूचितः । यत्र स्नाना- दिना स्वों भोगश्च जायते। पक्षे-कुहूरुतरवेत्येकं पदम् । कुहरुत कोकिल- शब्दः तदिव रवो यस्याः विहप्तन्मुखश्री तपसा श्रवणसंयुतष्क्षिपातः कर्णान्तगतहपातो,यस्याः सा त्वं प्रियेणेति शेषः । लब्धा । स्तनयोः अ. र्धाविर्भावे सति प्रिय तयोःस्तनयोः परिशीलनेन, मर्दनेन पुण्यम् अ- (दयस्नान कटीकरोतु। अधौदयस्नानकणा त्वाश्यः स्त्रियो भवन्तीति भावी - ·- 4 JAN नायिकाभेदेषु स्वकीयाभेदाः। संयोगे विहितेऽपि तेन तनुते तस्माद्विभागं स्वयं प्रायस्तत्पतिकूलमेव चरितं प्रीणाति वामभ्रवः ॥ द्वितीया यथा मम- हस्तस्वस्तिकगोपितस्तनतटा सम्बद्धबिम्बाधरा वक्षोदेशमिलन्मुखी दृढतरं लग्नोरुयुग्मा मिथः । स्वप्नोद्भाविततद्विरोधिदयितव्यापाररोधोल्लस- तद्यत्नेन धिनोति नूतनवधूप्रस्वापरीतिर्मनः॥ (१)समप्रधानलज्जामदना मध्या । इयमेवातिविश्रब्धनवोढा । (२)यथा जं जं सो णिज्झाअई अङ्गोआसं मह अणिमिसच्छो । पच्छाएमि अ तन्तं इच्छामि अ तेण दीसन्तम् ॥ अत्र नायकेन द्रष्टुमिष्यमाणस्याऽङ्गस्य आच्छादनेन लज्जायाः तेन दृश्यतामितीच्छया कामस्य च समं प्राधान्यम् । लज्जाभिभा- वकमदना प्रगल्भा । तस्याश्चेष्टा रतिप्रीतिरानन्दात्सम्मोहश्च । आद्या यथा-- (३)आणासआइ देन्ती तह सुरए हरिसविअसितकवोला । गोसेवि ओणअमुही अह सत्ति पिआ ण सद्दहिमो ॥ द्वितीया यथा-- धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । (१) समप्रधानौ तुल्यप्रधानो लज्जामदनौ यस्याः सा । तुल्यत्वं च परस्परनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यताशालिव्यापारकत्वम् । त- था च लज्जाप्रतिबद्धमदतव्यापारकत्वे सति मदनप्रतिबद्धकिञ्चिल्लज्जा. व्यापारकत्वं मध्यात्वमिति फलितम् । (२) यद्यत्स निभालबत्यङ्गोपाङ्गं ममानिमिषाक्षः । मच्छादयामि च तत्तदिच्छामिच तेन दृश्यमानम् ॥ इतिच्छाया। (३)आशाशतानि ददती तथा सुरते हर्षविकसितकपोलान प्रमानेऽप्यवनतमुखी अथ सेति प्रिया न श्रद्दध्माइति छाया ।

·रसचन्द्रिकायाम्- - नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ॥ मध्या- प्रगल्भयोर्मानावस्थायां त्रयो भेदाः धीरा अधीरा धीराधीरा चेति। तदुक्तं दर्पणे-- "ते धीरा चाप्यधीरा च धीराधीरा च षड्विधे । प्रियं सोत्पासवक्रोक्या मध्याधीरा दहेद्रुषा ।। धीराऽधीरा तु रुदितैरधीरा परुषोक्तिभिः । प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा ॥ उदास्ते सुरते तत्र दर्शयत्यादरान्बहिः। धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषितैः खेदयेदमुम् ॥ तर्जयेत्ताडयेदन्या"इति । (साहि० द० ५०३) अन्या अधीराप्रगल्भेत्यर्थः । मध्याधीरा यथा मम- पलाशकुसुमानि ते वपुषि विभ्रते दृश्यतां वहन्ति वदनानिला मलयजस्फुरत्सौरभाः । । इयं दयित ! माधवी मधुरता समाधीयते ततो भवति मीयते कुसुमधन्वनः सौहृदम् ।। अधीरा यथा- (१)तेण ण मरामि मण्यहि पूरिआ जेण रेसुहा तुग्गअमणा मरंती पुणोवि मा तुज्झ लगिस्सम् ॥ धीराधीरा यथा- (२)वाहोल्लफुरिअगंडाहराइ भणि विलक्ख हसिरीए। अज्जवि कीस रूसिज्जइ सवहावत्थं गए पेम्मे ।। (१)तेन न म्रिये मन्युभिः पूरिता येन रे सुभग!। त्वगतमना म्रियमाणा पुनरपि मा त्वामेव लगिध्ये ।। इतिच्छाया। (२)वाप्पाईस्फुरितगण्डाधरया भणितं विलक्ष्य हसितया । अद्यापि कुतो रुध्यते शपथावस्थांगते प्रेमिण ॥ इतिच्छाया । - ·नायिकाभेदेषु स्वकीयाभेदाः । प्रगल्भा यथा- - एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्गमादृरत- स्नाम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि सम्विन्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ।। अत्र सामानाधिकरण्याद्यनुपपादनद्वारकं रतौदास्यम् । तत्स- श्वेऽपि यथा- (१)जाणइ जाणावेउं अणुणअविद्दविअमाणपरिसेसम् । पारिकम्मिवि विणआवलम्वणं सच्चिअ कुणंती ।। अत्रैकान्तादिसत्वेऽपि विनयालम्बनात्तत् । अधीरा यथा- कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो मैवमिति स्खलन्मृदुगिरा सञ्चिन्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नुतिपरः प्रेयान् रुदन्त्या हसन् । धीराधीरा यथामम- आलक्ष्यैव विपक्षपक्ष्मलदृशो वक्षोरुहाद्वक्षसि प्राणेशस्य घनानुषङ्गि घुसृणं वक्रीबुभूषाजुषा । उत्तंसोत्पलमुत्तरत्वरपरावृत्तिस्यदात् प्रस्खल- श्रेत्रस्य प्रतियातनेत्र दयितं द्रष्टुं विसृष्टं रसात् ॥ धीरादिभेदाः स्वीयायामेव । परकीयादौ मानसत्त्वेऽपि नाय- कस्य नायकान्तरसम्भोगमभ्युपगम्यैव तत्रानुरक्तत्वादुक्तभेदप्रयोज- कत्वाभावादिति प्राश्वः । नव्यास्तु स्वीयाया अपि नायकस्यान्यस- म्भोगानभ्युपगमेनानुरागोत्पत्तौ मानाभावान्मानम्य सर्वत्र कादाचि- (१)जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्राषितमानपरिशेषम् । पत्युरेकान्तेऽपि विनयावलम्बनं सत्यमिव कुर्वन्ती॥ इति उछाया।

·रसचन्द्रिकायाम्- - M - कतया निमित्तत्वोपपत्तेश्च परकीयादेरपि उक्तभेदाङ्गीकारो युक्त इ- त्याहुः । एताश्च ज्येष्ठाः कनिष्ठाश्चेति द्विधाः । परिणायकनिष्ठोत्कृष्टस्नेह- विषयभूता ज्येष्ठा । तादृशापकृष्टस्नेहविषयभूता कनिष्ठा। ज्येष्ठा. भेदेषु धीरा यथा- (१)पुसिआ कण्णाहरणेंदणीलकिरणाहआ ससिमऊहाः। माणिणिवअणम्मि सकज्जलसुसंकाइ दइएण ।। अधीरा यथा- (२)हिअअम्मि वससि ण करोस अपि तहवि णेहपडिएहिं सङ्किज्जसि जुअइसहावगलि अधीरेहि अह्मेहिं ।। धीराधीरा यथा- (३)णवि तह अणालवंती हिअ दूमेइ माणिणी आहि । जह दूरविअम्भिअगरुअरोससमज्झत्थवअणेहिं ।। कनिष्ठादिभेदेषु धीरा यथा- (४)अणुणअ णाहं कुविआउअऊहसु किं मुहा पमाएसि। तुह मण्णुसमुप्पाअएण माणेणवि ण कज्जम् ॥ अधीरा यथा- (५)पिअविरहो अप्पिअदंसणं अ गरुआइ दोवि दुक्खाई। जीआ तुमं कारिज्झसि तीअ णमो आहि आईए । (१)प्रोञ्छिनाः कर्णाभरणेन्द्रनीलकिरणाहताः शशिमयूखाः। मानिनीवदने सकज्जलसुशङ्कया दयितेन ॥ इतिच्छाया। (२)हृदये वससि न करोषि अप्रियं तथापि स्नेहपतिताभिः। शङ्ख्यसे युवतीस्वभावगलितधैर्याभिरस्माभिः ॥ इतिच्छाया। (३)नापि तथा अनालपन्ती हृदयं दुनोति मानिन्यधिकम् । यथा दुरविजृम्भितगुरुकरोषमग्नार्थवचनैः ॥ इतिच्छा० । (४) अनुनय नाथं कुपिता मुहुर्मुहुः किं प्रमाद्यसे । तव मन्यूत्पादकेन मानेनापि न कार्यम् ॥ छा०॥ (६)प्रियविरहोऽप्रियदर्शनं च गुरुणी द्वे अपि दुःखे । यया त्वं कार्यसे तस्यै नमोऽस्त्वायत्यै ।।

·नायिकाभेदेषु परकीयाभेदाः । धीराधीरा यथा-- (१)सा सुहअ अहि अगुणरूअसोहिरीआ मणिग्गुणाअह । भण तीअ जो णसरिसो सो किं सवो जणो मरउ ।। इति स्वकीया। परपरिणीतत्वे सति स्वानुरक्ता परकीया। स्वपदं यनिरूपि. तं परकीयात्वं तत्परम् । परिणीतपदेन सामान्यायां परपदेन स्व- कीयायामतिव्याप्तिनिरासः । नन्वेवं कन्यकायामव्याप्तिः । परो- ढाकन्यकाभेदेन परकीयाद्वैविध्यस्याभियुक्तैरङ्गीकारात् । नच स्वापरिणीतत्वं ससन्तार्थः । सामान्यायामतिव्याप्तेः । सत्यम् । यथोक्ता कन्यका चेत्येतदन्यतरत्वं परकीयात्वमिति तात्पर्यात् । वस्तुतस्तु यद्विषयकानुरागवत्वज्ञानेन लोकानां तस्यां विगानं तदनुरक्तत्वं लक्षणं बोध्यम् । यथा. अनाहूतैवैत्य प्रगुणगुणलोभेन भवतः समीहे सौभाग्यं तदिदमुपहासं प्रथयति । विदग्ध ! त्वामेवं तदपि कथयाम्याचर तथा यथा न स्यादालीकपटकरतालीपटुरवः ।। सा च गुप्ता विदग्धा लक्षिता कुलटानुशयाना मु. दिता कन्यका चेति सप्तविधा । तदुक्तम्-- गुप्ताविदग्धाकुलटानुशयानादयस्तु याः। परकीयासु सर्वासामन्तीवो निरूपितः ॥ तत्र गुप्ता त्रिविधा । भूत भाविवर्तमानरतगोपनभेदात् । (१) ला सुभग ! अधिकगुणरूपशामिता मनारगुणा चाहम् । भेण किं तस्य योन सदृशः स सर्वो, जनो नियताम् । - !

·रसचन्द्रिकायाम्- आधा यथा-- हंसैः वळमञ्जरीति कबरी चञ्चूभिराषिता बके चन्द्रधिया चकार कुफ्तिा(१)चक्री नखैराक्रमम् । भृङ्गः पङ्कजकोरकप्रतिधिया वक्षोरुहोऽपि क्षत- स्तन्मातः ! करवै पुनर्न सरसावोयावगाहोघमम् ।। द्वितीया यथा-- दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ! क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोपिता न विरसा कौपीरपा पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वरामितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ।। तृतीया यथा- (२)गहवइ गोलसरणं रक्खसु एति अडअणा भणिय । सहसागअस्स तुरिअं पइणो कण्ठं मिलाएइ ॥ अत्र शरणागतोऽयमिति जारस्य भत्रे समर्पणम् । विदग्धा द्विविधा। वाग्विदग्धा क्रियाविदग्धा च । आद्या यथा- नाथो मे विपणिं गतो न गणयत्येषा सपनी च मां त्यक्त्वा मामिह (३)पुष्पिणीति गुरवः प्राप्ता गृहाभ्यन्तरम् । शय्यामात्रसहायिनीं परिजनः श्रान्तो न मां सेवते स्वामिन्ना(४)गमलालनीय(५)रजनी लक्ष्मीपते ! रक्षमाम् ।। १) चक्री-चक्रवाकी। (२) गृहपते गतोऽस्माच्छरणं रक्षखनमिति स्वैरिणी भणिया। महसागतस्य पत्युस्त्वरितं कण्ठे मेलयति । छा। (३) पुष्पिणी रजस्वला । (४) आगमलालनीय ! विष्णुपक्षे वेदस्तुत्य ! जारपक्षे आग. मेन आगमनेन लालनीय ! (५) रजनीमिति रात्रि व्याप्यर्थः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ।

·- पथा- नायिकाभेदेषु परकीयाभेदाः। द्वितीया यथा- नाथेऽनिशं निजनिवाससमीपनीप- मुच्छेत्तुमादिशति संसदि सेवकेभ्यः । खिन्ना वधूः सखि ! सदैव सदैवतोऽय- मुक्त्वेति सपदि पूजयितुं प्रतस्थे ।। अन्यैातोपनायकानुरागा लक्षिता । यथा- (१)दिछीअजं ण दिठो सरलसहावाइ जं अणालविओ। उअआरो ज ण फओ तंच्चिअ कलिअं छइल्लेहिं ।। (२)परिणीतत्वे सति अनेकानुरागिणी कुलटा। पृथ्वी तावत्रिकोणा नगनगरगिरिग्रामरुद्धं तद सत्राप्यर्दै युवत्यः शिशुविगतवयोदृषितं यत्तदर्दम् । त्याज्यास्तत्रापि पुत्रश्वशुरगुरुजनाः शेषवन्तः कियन्तो मिथ्यावादो जनानां मुखरमुखरवः पुंश्चळी पुंश्चलीति ॥ सङ्केतविघटनदुःखवत्यनुशयाना । सा च विधा । स्व. विरहितसङ्केतस्थाने नायकगमनज्ञानवती, सङ्केतस्थानस्य स्वरूप- तो विघटनज्ञानवती' भाविसङ्केतस्थानाभावशङ्कावती चेति । आद्यायथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नवबजुलमञ्जरीसनाथफरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ।। द्वितीया यथा- (३)वाहिता पडिवअणं ण देइ कसेइ एक्कमेक्कस्स । अज्जा कज्जेण विणा पलिप्पमाणे णईकच्छे ।। (१) दिष्ट्या यन्न दृष्टः सरलस्वभावया यदनालपितः। उपचारो यन्न कृतस्तदपि च कलितं विदग्धैः ।। (२) का रा०पु० पुस्तके 'परिणीतत्वे सति' इति नास्ति । (३) ब्याहना प्रतिवचनं न ददाति रुप्यति एकमेकस्य । आर्या कार्येण विना प्रदीप्यमाने नदीकच्छे । छा० - ·रसचन्द्रिकायाम् - तृतीया यथा- (१)किं रुसि ओणअमुही धवलाअंतेमु शालिछेत्तेसु । हरिआलमंडिअमुही गडिव्य शणवाडिआ जाआ । (२)प्रियप्राप्तिजन्यानन्दवती मुदिता यथा- . - (३)अलससिरमणी धुत्ताण आग्गिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णअंगी पप्फुल्लविलोअणा जाआ । कन्यका यथा- आरोपिता शिलायामश्मेवं त्वं स्थिरेति मन्त्रेण । मनापि परिणयापदि जारमुखं वीक्ष्य हसितैव ।। इति परकीया। वित्ताभाववता सहास्याः सम्भोगो मा भूदित्येताहशेच्छावि. षयत्वे सत्यनुरक्ता सामान्या। विषयत्वं चेच्छाविशेष्याभाव- प्रतियोगिप्रतियोगित्वम् । भवति चोक्तेच्छाविशेष्योऽस्याः स. म्भोगाभावः तत्र प्रतियोगी सम्भोगः तत्प्रतियोगित्वं चास्याम् । तादृशेच्छा च कचिद्वेश्यायाः कचित्तन्मात्रादेरिति नाव्याप्तिः । (४)क उव्वरिआ के उण ण वंचिआ के अलुत्तगुरुविहवा । णहराई बेसिणिओ गणणारेहा विअ वहन्ति । इति सामान्या। A (१) किं रोदिषि अवनतमुखी धवलायमानेषु शालिक्षेत्रेषु।' हरितालमण्डितमुखी नटीव शंणवाटिका जाता। छा० (२) प्रियादि वत्यन्तं की० रा पु० पुस्तके, नास्ति । (३) अलसशिरोमणिधूर्तानामग्रिमः पुत्रि! धनसमृद्धिमयः। इति भणितेन नताली प्रोत्फुल्लविलोचना जाता॥ छा० (४) के उर्वरिताः के पुनर्न वञ्चिता के अनुसगुरुविभवाः ।। नखराणि वेश्या गणवारेखा इथं वहन्ति ॥ छा! पत्र के इण इत्यन्न के इह इति पावः कारापु० पुस्तके ।

·नायिकाभेदेषु प्रणयमानीदाहरणानि ।
एताश्च तिस्रोऽपि अन्यसम्भोगदुःखिता, वक्रोक्ति-
गर्विता मानवती चेति त्रिविधाः ।
आद्या यथा-
निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मुक्तरागोऽधसे
नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ।
मिथ्यावादिनि ! दृति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे !
वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ।।
गर्विता प्रेमगर्विता सौन्दर्यगर्विता च ।
आद्या यथा-
(१)हल्लफलल्हाणपसाहिआण मज्झे सवत्तीणं ।
अज्जाइ मज्जणाणाअरेण कहिअं व सौहग्गम् ।।
द्वितीया यथा-
गर्वमसम्भाव्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे !।
सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरस्सु ननु नीलनलिनानि ।।
मानस्तु द्विधा । प्रणयादीातश्च । तदुक्तं दर्पणे-
• "मानः कोपः स तु द्वेधा प्रणयेयासमुद्भवः ।
द्वयोः प्रणयमानः स्यात्ममोदे सुमहसपि ॥
प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना" ।
प्रियापराधातिरिक्तहेतुजन्यः कोपः प्रणयमानः । द्वयोरिति
कदाचिन्नायिकायाः कदाचिन्नायकस्येत्यर्थः।
आद्यो यथा-
(२)पशुपइणो रोसारुणपडिमासङ्घतगारीमुहअन्दम् ।
गहिअग्घर्पकवि संझासलिलंजलिं णमेह ,
(१) हारिद्रफलमानप्रसाधितानां मध्ये सपत्नीनाम् ।
आर्याया मजनानादरेण कथितमिव सौभाग्यम् ॥
ER) पशुपते रोषारुणप्रतिमासक्रान्तं गौरीमुखचन्द्रमा
गृहीतार्षपङ्कजमिव सन्ध्यासलिलाञ्जलिं नमक।

·१४ रसचन्द्रिकायाम्- - - द्वितीयो यथा- अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तक्षण: सा हंसैः स्थिरकौतुका चिरमभूगोदावरीसकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ।। युगपद्यथा- एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो. रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दम्पत्योः शनरपानवलनाम्मिश्रीभवचक्षुषो- भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यासक्तकण्ठग्रहः ।। ईयोमानो यथा दर्पणे- "पत्युरन्यप्रियासने दृष्टयानुमिते श्रुते । ईOमानो भवेत्स्त्रीणां तत्र त्वनुमितिस्त्रिधा ॥ तत्स्वमायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनसम्भवा । अपरस्त्रीदर्शनादिजन्योऽल्पयवसाध्यत्वात् लघुः । गोत्र- स्खलनादिजन्यः कष्टसाध्यत्वान्मध्यमः । परस्त्रीसम्भोगजन्यो बहुपयाससाध्यत्वाद्गुरुः । अयं चोत्सर्गः । गोत्रस्खलनादिजन्य. स्यापि कचिद्गुरुत्वात् परस्त्रीभोगजन्यस्यापि मुग्धादौ ल. - घुत्वात् । लघुर्यथा- (१)जो कहंवि मह सहीहिं छिदं लहिऊण पेसिओ हिअअम् । सो माणो चोरिअकामुओव्य दिहे पिए हो । (१) यः कथमपि मम सखीभिश्छिद्रं लब्ध्वा प्रधेशितो हृदयम् । समानचोरितकामुक इव दृष्टे प्रिये नष्टः ॥

·नायिकाभेदेषु ईामानोदाहरणानि।
१५
मध्यो यथा-
(१)अवलंबिअमाणं परमुहीअ एतस्स माणिणि पिअस्स ।
पुढिपुल उग्गमो तुह कहेइ समुहठि हिअअम् ।।
गुरुर्यधा-
(२)णेउरकोटिविलग्गं चिउरं दइअस्स पाअपडिअस्स ।
हिअ पउत्थमाणं उम्मोअन्तिचिअ कहेइ ।।
प्रत्यक्षं यथा-
-
विनयति सुदृशो दृशः परागं प्रणयिनि कौसुममाननानिलेन ।
तदहितयुवतेरभीक्ष्णमक्ष्णोद्वयमपि रोषरजोभिरापुपूरे ॥
स्वप्नायितं यथा-
एते लक्ष्मण ! जानकीविरहिणं मां पीडयन्त्यम्बुदा
मर्माणीव विघट्टयन्त्यलममी क्रूराः कदम्बानिलाः ।
इत्थं व्याहृतपूर्वजन्मचरितो यो वीक्षितो राधया
सेयं शङ्कितया स वः सुखयतु स्वमायमानो हरिः॥
भोगाङ्कदर्शनं यथा-
तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनतटपश्लेषमुद्राङ्कितं
किं वक्षश्वरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते ।
इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमाष्टुं मया
सा श्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तस्याश्च तद्विस्मृतम् ।।
गोत्रस्खलनं यथा-
मयि व्यक्तं गोत्रस्खलनमपराधं कृतवति
प्रसन्नैवास्यश्रीलंकमपि न भेदं गतवती ।
(१) अवलम्ब्य मानं परामुख्या एस्य मानिनि ! प्रियस्य ।
पृष्ठपुलकोद्गमस्तव कथयति सम्मुखस्थितं हृदयम् ॥
(२) नूपुरकोोटविलग्नं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य ।
हृदयं प्रोत्थित्तमानमुन्माचयतीव कथयति ।

·-
-
१६
रसचन्द्रिकायाम्-
परं त्वस्या मन्युभयचकितदूतीविनिहितै.
रितः प्रत्यासन्नैरसरलगन्तैरभिहितः ।।
श्रवणं यथा मम.-
प्रणयरभसादाभासत्वस्पृशां परिशीलना-
पिशुनवचसामन्तः सञ्चिन्तनेन तदागसाम् ॥
सितकररुचामाविर्भावा(१)ल्लसत्कुसुमायुध.
स्फुरितरमणोत्कण्ठाः सम्पेदिरे मदिरेक्षणाः ॥
माननिवृत्त्युपाया यथा-
"साम भेदोऽथ दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरम् ।
तद्भङ्गाय पतिः कुर्यात् षडुपायानिति क्रमात् ।।
तत्र पियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम् ।
दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥
सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् ।
रभसत्रासह देः कोपभ्रंशो रसान्तरम् ॥
साम यथा-
(२)देसु अणुपसिअ एहिं पुणोवि सुलहाई रोसिअम्बाई ।
एसा मिअछि मिअलंछणुज्जला गलइ च्छणराई ।
भेदो यथा-
(३)मा कुण पडिवक्खसुहं अणुणेहि पई पसाअलौहिल्लम् ।
अइ गरुअगहिअमाणे णपुत्ति ! रासिब छिज्जिहिसि ।।
(१) विभाव्यविभावरी विमतविधयो मोघाः सम्पेदिरे मदि.
रेक्षणे । इति पाठः का० रा० पु० पुस्तके ।
(२) पश्यानुप्रसीद इदानीं पुनरपि सुलभानि रोषितव्यानि ।
एषा मृगाक्षि मृगलाञ्छनोज्ज्वला गलति क्षणदा ॥ छा० ।
(३) मा कुरु प्रतिपक्षसुखमनुनय पतिप्रसादलुब्धम ।
अयि गुरुकगृहीतमाने न पुत्रिरात्रिरिव क्षीणा भविष्यसि ॥छा

·माननिवृत्त्युपाया।
१७
-
दानं यथा-
न खलु वयममुष्य दानयोग्याः
पिवति च पाति च यासको रहस्त्वाम् ।
विट ! विटपममुं ददस्व तस्यै
भवति यतः सदृशोश्चिराय योगा(मा०स०७श्लो०५३)
ननिर्यथा-
(१)पाअपडिअं अइव्वे किं दाणिं णोलोसि भर्तारम् ।
एचित्र अवसाणं रंमि गअस्स पेम्मस्स ।।
उपेक्षा यथा-
स्वचरणपीडानुमितत्वन्मौलिरुजाविनीतमात्सर्या ।
अपराद्धा सुभग ! त्वां स्वयमहमनुनेतुमायाता ।।
रसान्तरं यथा-
विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखी-
- नुनेतुमवला: म तस्वरे ।
आचकाङ्क घनशब्दविलवाः
ताः स्वयं प्रविशती जान्तरम् ।। (र०व०स०१९ श्लो०३८)
असाध्यस्तु मानो रसाननुगुणत्वान्न प्रकृतोपयोगीति ना.
अोपन्यस्तः । यथा-
(२)तह माणो माणधणाइ एमेअ दूरमणुबद्धो ।
जह से अणुणी पिओ एक्कग्गामच्चि अपउत्थो ।
(१) पादपतितमभद्रे किमिदानी नोत्थापयसि भर्तारम् ।
एतावदेवाघसानं दुरं गतस्य प्रेम्णः ॥ छा०
(२) तथा माना मानधनाया एवमेव दूरमनुबद्धः।
यथाऽस्या अनुनीय प्रिय एकग्राम एव प्राषितः ॥ छा०
-
३

·१८ रसचन्द्रिकायाम्- इह मुग्धा तावदेकैव । मध्या-प्रगल्भेधीरादिभेदेन षद्, ज्येष्ठा-कनिष्ठाभेदेन द्वादशेति त्रयोदश स्वीयाभेदाः। परोढा क- न्यका चेति परकीयाद्वैविध्यम् । सामान्या एकैवेति षोडश भे. दाः। तासांच वक्ष्यमाणैरष्टभिर्भदरष्टाविधायधिकशतं भेदा। प्र. सेकमुत्तमादिभेदत्रयेण शतत्रयं चतुरशीतिश्च भैदा भवन्ति । तदुक्तं प्राचीन "त्रयोदशविधा स्त्रीया द्विविधा च पराङ्गना । एका वेश्या पुनश्चाष्टाववस्थामेंदतो मताः ॥ पुनस्ता त्रिविधाः सर्वा उत्तमाधममध्यमाः । इत्थं शतत्रयं तासामशीतिश्चतुरुत्तरा ॥ जातिकालवयोवस्थाभावकन्दर्पनायको इतरा अप्यसङ्ख्याता नोक्ता विस्तरभीतितः ॥" दिव्यादिभेदास्तु न सम्भवन्ति । दिव्यत्वादेर्याववव्यभाकि. स्पेन अवस्थात्काभावात् । अवस्थाभेदादेव भेदस्य शास्त्रकार परिगणितत्वात् । तद्व्यवहारोलाइने च दिव्यत्वादिव्याध्यविद्याधा- रत्वादिनापि भेदापत्तावुन्मत्तकलहप्रसङ्गात् । ननु मुग्धायास्तथाविधज्ञानसामग्रीविरहाद्धीरादिभेदानुप- पत्तिः । अत एव वक्ष्यमाणभेदाष्टकमध्येऽपि केचिंगदा अनुपफ- मा इति चेत्, सत्यम् । नवोढायां तदुपपत्तेः । केचित्तु-परस्त्रियौ कन्यकोढे सङ्केतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते प. श्वाद्विदूषकादिभिः सहामिसरन्त्यावभिसारिके कुतोऽपि सङ्केत- स्थानमपाते नायके विप्रलब्धे इति त्रिविधे एव । तयोरस्वाधीन- प्रिययोरवस्थान्तरानुपपत्तेरित्याहुः । तन्न, खण्डितादिभेदानामपि वक्ष्यमाणरीत्योपपत्तेः सख्यादिद्वारा प्रियागमनादिनिश्चये बाध. काभावादिखि दिक् ।

·अष्टविधनायिकासु वासकसज्जिकाभेदाः । १९ -- अष्टभेदानाह-भगवान् भरता- तत्र वासकसज्जा च विरहोत्कण्ठितापि वा। स्वाधीनभर्तृका वापि कलहान्तरितापि वा ।। खण्डिता विपलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका । तथाभिसारिका चैव इत्यष्टौ नायिकाः स्मृताः ॥ वाशब्दः समुच्चयार्थः । प्रियसमागमननिश्चयजन्यसम्भोगसा- मग्रीसम्पादनपस पासकसज्जा। तदुक्कं मुनिना- "उचिते वासके या तु रतिसम्भोगलालसा । मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका ।" अत्रोक्तनिश्चयजन्यानन्दवत्वं लक्षणम् । मण्डनादिकं तु चेष्टेति रहस्यम् । मुग्धा वासकसजा यथा मम- मुग्धाक्ष्या दयितागमस्य दिवसं निर्णीय मानान्तरा- न्मन्दाक्षातिशयात्मसाधनविधौ साक्षादपर्याप्तया ॥ पश्यत्येव सखोजने सुमनसामाकाङ्क्षया कैतवा- त्कुञान्तर्गमनादनायि घसनालङ्कारमुत्सारणम् ॥ मध्या यथामम- सन्धत्ते श्रुतिसीम्नि गन्धफलिको गण्डस्थलालम्बिनीं पिण्डालतकाईमेन चरणावारञ्जयत्यनमा । ईमान्याभरणानि कुङ्कुमरसाीयां तनो यच्छति माप्याइर्दयितागमाधिकरणत्वेनाववुद्धं वधूः ॥ प्रगल्भा यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम्-. स्नात्वा वारिण चन्दनैः सुराभिते धूपाकुले मालती- पुष्पाणि प्रतिमुच्य केशनिचये कण्ठेऽपि पुष्पसजः ।

·रसचन्द्रिकायाम्- भाले कुङ्कुमपत्रकं सुवसना कृत्वा स्थिता वासके कान्तस्यानयनाय सौरभततीमादिश्य नीमिव ।। परकीया यथा मम- निर्णीय प्रतिवेशिनां श्रुतिवशादभ्यागमं प्रेयसो नन्दिन्या सहसा विधाय कलहारम्भं विना हेतुना । वारेऽपि प्रतिसुध्रुवो गृहपतेः सस्नेहमात्मीयता- मध्यारोप्य सुमध्यया तनुलतासंस्कार आरभ्यते ॥ सामान्या यथा मम- धत्ते लोभमिव प्रसृत्वरतरं रत्रांशुजालं तनी दत्ते चाटुमिवातिरञ्जनकरं काश्मीरपङ्कवम् । गृहीते शठतामिवानुपहतां जातीपमूनस्रज तत्रैवाहनि वारवामनयना विज्ञाय कान्तागमम् ॥ सङ्केतस्थाने प्रियानागमनहेतुचिन्ताब्याकुला विरहोत्क- ण्ठिता । अत्र तदनागमजन्यदुःखवत्वं लक्षणं तद्धतुचिन्तादिकं तु चेष्टितमिति विवेकः । तदुक्तम्- "अनेक कार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तस्यानागमदुःखार्ती विरहोत्कण्ठिता मता ॥" विरह स्तु समानदेशस्थत्वे सति सम्भोगाभावः । सत्यन्तं प्रवासेऽतिव्याप्तिवारणार्थम् । न च सोऽपि लक्ष्य एवेति वाच्य- म् । मोषितभकाया विरहोत्कण्ठितायाश्च भिन्नत्वेन मुनिना परिगणितत्वात् । मुग्धा धिरहोत्कण्ठिता यथा मम- अंबिभ्रत्यासात्तिं हृदयदायिते नूतनवधू. रता स्यादन्यस्यामिति परिकलय्य प्रतिपदम् ।

·अष्टविधनायिकासु विरहोत्कण्ठिताभेदाः। २१ न धत्ते निश्वासं न च वहति वाष्पं नयनयो- विधार्बिम्ब वैभातिकमिव मुखं किन्तु विभृते ॥ मध्या यथा- - अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहा मुह घो मां नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बालाऽऽवृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रा निशि ॥ प्रगल्भा यथा मम- - कामिन्याः सति बाधकस्य विरहे याचाननेहा प्रिय- प्रत्यासत्तिधिया प्रतीक्षितुमभूद) गते तावति । अम्लायञ्छ्वसितैः स्रजः सुमनसा धारा शोरम्भसा पामार्जन घुसृणं कपोलतलतश्चुक्षोभ वक्षोरुहः ॥ परकीया यथा- (१)एहिसितुमति णिमिसम्ब जग्गिअ जामिणीअ पढमद्धम् । सेसं सन्तावपरब्बसाइ वरिसंव चोल्लीणम् ।। सामान्या यथामम- नोपायातः किमिति स भवेदित्थमालोचयन्ती रूपाजीवा वदनमरुतं सन्दधे चात्यजच्च । अर्थस्योपस्थितिमथ सखीभाषितादल्लभाच्च प्रत्यादिक्षन्मुखमनुशयं मानसे च न्यधत्त ।। स्वसन्निधानत्यागेच्छाविरहविशिष्टवरलमा स्वाधीन भर्नु का । स्वपदं नायिकापरम् । (१) एण्यसि त्वमिति निमिषमिव जागरितं यामिन्याः प्रथमार्धम् । शेष सन्तापपरवशया वर्षमिव चोनीतम् ॥ छा०

·२२
रसचन्द्रिकायाम्-
तदुक्तम्
"सुरतातिशयबद्धो यस्याः पार्श्वगतः प्रियः
सामोदगुणसम्पन्ना भवेत्स्वाधीनभर्तृका ॥
विचित्रोचलनेत्रान्ताप्रमोदोद्योतितानना
उदीर्णशोभातिशया कार्या स्वाधीनभरीका ।।"
मुग्धा स्वाधीनभर्तृका
"श्यामा विलोचनहरी बालेयं मनसि सज्जन्ती ।
लुम्पति पूर्वकलत्रं धूमलता भित्तिचित्रमिव ॥"
यथा
-
मध्या यथा-
पुंसां दर्शय सुन्दरि ! मुखेन्दुमीषचपामपाकृत्य ।
जायाजित इति रूढा जनश्रुतिर्मे यशो भवतु ।।
प्रगल्भा यथा-
(१)अण्णमहिलाप्पस हे देव्व करेम अह्मदइअस्स ।
पुरिसा एकंतरसा गहु दोसगुणेवि आणन्ति ।
परकीया यथा-
अस्तु म्लानिर्लोको लाञ्छनमपदिशतु हीयतामोजः ।
तदपि न मुञ्चति स त्वां वसुधाच्छायामिव सुधांशुः ।।
सामान्या यथा-
कृत्रिमकनकेनेव प्रेम्णा मुषितस्य वारवनिताभिः ।
लघुरिव वित्तविनाशक्लेशो जनहास्थता महती ॥
मियानुनयानभ्युपगमजनितदुःखवती कलहान्तरिता।
तदुक्तम्-
ईष्यांकलहसन्तप्तो यस्या नागच्छति प्रियः ।
सामर्षवशसन्तप्ता कलहान्तरिता भवेत् ॥
(१) अन्यमहिलाप्रसङ्ग हे वैध कुरु अस्महयितस्य ।
বৃথা যা ল অন্তু বায়গা মিলাৰবি ।

·अष्टविधनायिकासु कलहान्तरिताभेदाः । २३ अमर्षोऽत्र प्रियानुनयपत्याख्यानजन्यः स्त्रविषयको ग्राह्यः । मुग्धा कलहान्तरिता पथा मम- प्रत्यादिश्य रुषां वशादनुनयं भर्तुर्मकत्यावद- त्यामोदस्पृशि सिन्दुवारसुमनःसन्दोहदोलायितैः । मुग्धाक्ष्यानुशयानयापि नवया न त्वन्यदातन्यते श्वासेनागमि परागदलवन्मालिन्यमेवाधरः ।। मध्या यथा मम- - आदर्श समयेन दर्शितवति प्रातर्वयस्याजने बहायस्थति यास्यतो विशदतां श्वासस्य रोधाय सा । प्राणेशस्य तथा गिरामनुररीकाराग्निधत्ते परम् हेलामन्थरतारकाः प्रतिफलत्यात्मन्यजस्रं दृशः ॥ प्रगल्भा यथामम- पचेलिमरसोदयं विदुषिचेलि ! मिथ्याग्रहा- हलितवती तथा मदनहेलितप्तं प्रियम् । चलेऽलिकगतालका स्वकरकेलिपाथरुह- प्रमेलितमुखी मृषा क्षितिमये ! लिखस्युन्मनाः ॥ परकीया यथा मम- शीलं साधु मिमील यत्प्रणयतो लज्जा ममज्जाखिला मर्यादाय विपर्ययं बहुमतो दुर्वारगुर्वाद । आसीच्चापलमेव नापलपितं सोऽनुग्रहार्थं नम- मापातप्रतिभासया बत मया पापेन नापेक्षितः ॥ सामान्या यथा मम- साकृतं करवाणि पाणिकमले माणिक्यजं कङ्कणं मानं संसय हंसकं पदयुगे संसज्ज यानि स्वयम् ! - ·रसचन्द्रिकायाम्- वक्षोजे निदधानि दाम जनितं पाण्मासिकैमौक्तिकै- रेवं सोऽनुनयन्मया हतधिया फेलिं विना हेलितः ।। अन्यसम्भोगचिन्हविशिष्टनायकदर्शनजन्यदुःखवती खण्डि. ता। तदुक्तम्- "व्यासङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः । तदनागमनाता तु खण्डितेत्यभिसंज्ञिता ॥" व्यासङ्गो नायिकान्तरसम्भोगप्रसक्तिः । तत्पदम् अन्यसम्भो. गाभावविशिष्टनायकपरम् । तस्यानागमनम् =अन्यसम्भोगचि- न्हाभावविशिष्टमियागमनाभावः । स च सम्भोगचिन्हाभावरूपं यद्विशेषणं तदभावप्रयुक्त एव ग्राह्यः। आगमनस्यापि स्वरूपतो दु:- खजनकत्वानुपपत्त्या आगमनदर्शनजन्येत्युक्तौ चागमनपदवै. पात् सम्भोगचिन्हविशिष्टप्रियदर्शनजन्यदुःखवत्वं लक्षण प. र्यवसन्नम् । यथाश्रुतमुनिवचनव्याख्याने विरहोत्कण्ठितायामति. व्यप्तिरिति रहस्यम् । स्यादेतत् । पराङ्गना सङ्गजन्यमानवसाः खण्डितायाश्च कथं भेद इति चेत् , अत्र केचित्-हेतुदर्शनकाले खण्डिता तज्जन्य- सम्भोगानुमितिकाले मानवतीत्याहुः । तन्न । तत्रापि सम्भोगानुमि- त्यैव ईष्र्योत्पत्तेः। तस्मान्मानवती न भेदान्तरम् । षोडशानां प्रेमग- विता सौन्दर्यगर्विता मानवतीतित्रैविध्यस्याभियुक्तैरनुक्तत्वात् । किंतु उक्तभेदाष्टकस्यैवोदाहृतत्वात् । मुग्धा वाण्डता यथा मम- वीक्ष्य प्रियस्य रदनच्छदमन्यनारी- विश्राणितं रदपदं दधतं विदुरात् । सन्तप्तमीक्षणयुगं करकाधियेव नासाग्रमौक्तिकमधि न्यपतत्प्रियायाः ।। - ·अष्टविधनायिकासु खण्डिताभेदाः । - मध्या यथा मम- नेतुर्नखक्षतमुदीक्ष्य कपोलभूमौ किं नाम कुश्चयास सुश्रु ! हगञ्चलं त्वम् । तत्तावकीनवदनाम्बुरुहस्थमेव वैशद्यतः प्रतिफलप्रतिभाति तत्र ॥ प्रगल्भा यथा- (१) संवाहणसुहरसतोसिएण देतेण तुह करे लक्खम् । चरणेन विक्कमाइम्वचरिअमणुवाट्टि अं तिस्सा ।। परकीया यथा मम- पश्यन्त्या सहजारुणं प्रणयिनो बिम्बाधरं मुभ्रुवा प्रत्यूषेऽभिमुखस्य कज्जलतमोलेखाकलङ्काकुलम् । वैमुख्यं सहसैव हन्त विहितं सावेगमुत्कम्पितं प्रादुर्भावसमानकालिकतिरोभावं तु वाष्पं कृतम् ।। सामान्या यथा मम- प्रातः प्रबालमणिना मणिमालया च वीक्ष्य प्रसाधिततर्नु तमुपेयिवांसम् । तस्यापरावयववनिभिरदचन्द्र- ाराङ्गनाहृदयगा व्यगमंस्तदाशाः । दत्तसङ्केतप्रियानवाप्तिजन्यदुःखवती विप्रलब्धा । तदुक्तम्- यस्या दृती प्रियः प्रेष्य दत्त्वा सङ्केतमेव वा । नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा स्मृता ॥ (१) संवाहनरसतोषितेन ददता तव करे लाक्षां (लक्षम् ) । चरणेन विक्रमादित्यचरितमनुवर्तितं तस्याः।। इति च्छाया। •अत्र लक्खमिति पदं श्लेषेण लाक्षां समन्याविशेषं च प्रति. पादयति ।

·रसचन्द्रिकायाम्- - - मध्या यथा मम- -- मुग्धा विलब्धा यथा मम- वयस्याभिर्नीता कथमपि निकुञ्ज नववधू- रनायाते तस्मिन्नयनविषयत्वं प्रियतमे । दधाने राजीवभ्रममनुसरत्यास्यमलिना कलापे निःशङ्कं दिशति विकृतामालिषु दृशाम् ।। सङ्केतगोचरमुपेत्य विलोचनस्य सीमासु वल्लभतमं न निभालयन्ती। श्वासं श्रमाभिनयनेन विजृम्भमाण. व्याजेन वाष्पविसरं विदधाति बाला ।। प्रगल्भा यथामम- वानीरवने वल्लभविरहिणि पाणौ कपोलमुपधाय । तद्वृत्तीन् पुलकानिव वामभूरश्रुबिन्दुभिरमाक्षीत् ॥ परकीया यथा- (१)आअण्ण अइ अडअणा णिजहेम्मि दिण्णसङ्केआ। अग्गपअपेल्लिआणं मम्मरअं जुण्णपत्ताणम् ।। सामान्या यथा मम- दीघत्वमागतवतो बहुजीवनस्य मूलायितानविरतं हृदि धार्यमाणान् । अप्रेक्ष्य वारयुवती दयित निकुञ्ज श्वासानिव व्यरहयद्रविणाभिलापान् ॥ प्रियप्रवासज्ञानजन्यदुःस्ववती प्राषितभर्तृका। तदुक्तम्- "गुरुकार्यान्तरवशाद्यस्यास्तु पोषितः प्रियः । सा रूक्षालककेशान्ता भवेत्सोषितभर्तृका" (१) आकर्णयति स्वरिणी निकुञ्जमध्ये दत्तसङ्कता । अप्रपदप्रेरितानां मर्मरकं जीणपत्राणाम् ॥ इ० छा।

·अष्टविधनायिकासु प्रोषितभकाभेदाः। २७ - प्रोषितेति क्तप्रत्ययार्थो भूतत्वमतन्त्रम् । प्रवासस्य स्वरूपनो दुःख नुपपादकत्वात् । प्रवासज्ञानस्यैव तथात्वात् । भूतभविष्यत्य. वामज्ञानस्यापि तदुपपत्तेः । तदुक्तं काव्यप्रदीपे-"वर्तमानवय. न्तावपि स्वज्ञानद्वारा विप्रलम्भश्योजकाविति नाव्याप्तिः। प्रवास- पदेन तज्ज्ञानलक्षणाद्वा" इति । अन्यथा प्रवमत्पतिका-प्रवत्स्यत्प. निकयोर्भेदान्तरवापत्तः । न चेष्टापत्तिर्मुनिवचनविरोधात् । मुग्धा प्राषितभर्तृका यथा- (१)हत्थेसुअ पाएसु अ अंगुलिगणणाहि उअगआ दिअहा । एहिंउण केण गणिज्जउत्ति भणिउं रुअइ मुद्धा।। मध्या यथा मम- विश्लेषतस्तव परिश्लथमम्बुजाक्ष्या वक्षो विभिद्य विविशुलयानिलाः किम् । यस्मात्तदव्यवहितोत्तरकालमेव -प्रादुर्भवन्ति नवनिश्वसितप्रवाहाः ।। प्रगल्भा यथा- भवद्भवनमागतं भ्रमितमीक्षिता नैव सा कलामयकलावती कुतुकमेतदालोकितम् । विधुर्वलति पल्लो तडिदलिन्दमालम्बते पतत्यचलयोस्तले कमलयोश्च मुक्तावलिः ।। परकीया यथा मम- आयातेऽपि महोत्सवे रतिपतेः पसौ मुखप्रेक्षके- ऽप्यावेशात्पतिवेशिनीषु विहितोत्साहासु भूषाविधौ । (१) हस्तेषु च पादेषु च अङ्गुलिगणनाभिरुपगता दिवसाः । इदानीं पुनः कंन गण्यतामिति भणित्वा रोदिति मुग्धा ।। इ० छ.

·रसचन्द्रिकायाम्- आलीभिर्विहितो बलादपि परिष्कारः कुरङ्गीदृशो दूरस्थे दयितेऽनुकल्पविधिमत्काम्यप्रयोगायते ।। सामान्या यथामम- अन्येन प्रहितं विटेन सरसं रायोऽतिबंहीयसो दानस्याभ्युपपत्तिगर्भितमियं लेख दृशोः कुर्वती । दूरस्थप्रथमाप्रियान्तिकनुपायातुं जनस्येच्छतो वाष्पैराविलितं व्यनक्ति वदनं वेश्या गवाक्षादहिः ॥ प्रियसमीपगमनोद्यमवती अभिसारिका । तदुक्तम्- हित्वा लज्जां समाकृष्य मदेन मदनेन वा । अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका ॥ णिजर्थोऽत्र न विवक्षितः । “कान्तार्थिनी तु या याति सङ्के- तं साभिसारिका" इत्यमरोक्तः। तयाख्यायां यथोक्तवाक्यस्यैव क्षीरस्वामिनोपन्यासाच । "वेश्यायाः कुलटाया वा प्रेष्याया वा प्रयोक्तृभिः । एभिर्भावविशेषैस्तु कर्त्तव्यमभिसारणम् ॥ समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनान्विता । नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गनाशतैः॥ संलीना स्वेषु गात्रेषु लज्जासन्नमितानना । अवगुण्ठनसंवीता गच्छेत्तु कुलजाङ्गना ॥ मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसञ्चारा गच्छेत्प्रेष्याङ्गना तथा"। इति भरतेनोक्तत्वात् । "कान्ताभिसरणोयुक्ता स्मराग़ साभिसारिका" ·अष्टविधनायिकास्वभिसारिकाभेदाः। इति विद्यानाथोक्तेश्च । "या वल्लभागमनकालमपारयन्ती सोढुं स्मरज्वरभरातिपिपासितेव । नियोति वल्लभजनाधरपानलोभात् सा कथ्यते कविवरैरभिसारिकेति"। इति भोजराजोक्तेश्च। न च स्वीयाया अभिसारानुपपत्तिः सपत्न्यादिभयादुपपत्तेः। मुग्धाभिसारिका यथा मम- विधाय वरवर्णिनीमभिनवां कथंचित्सखी- जनैः सह कृतः कृतप्रियतमाभिसारोन्सवाम् । दिया हृदि तिरस्कृतः स्पृशति तत्प्रतीपायित- श्रमापनयनेच्छया बहिरिव प्रमूनाशुगः ॥ मध्या यथा- . उपविश मृदुतल्पे कल्पिते पल्लवौघै- (१)विरचय कचभारं स्वस्तमंसस्थलीषु । इह हि मलयजन्मा मारुता मन्दमन्दं पिवतु तव कपोलालम्बिनः स्वेदविन्दुन् । प्रगल्भा यथा मम-- बन्धभ्रंशस्खलदलकभूनिर्मलद्वारिबिन्दु- व्याजाल्लाजाञ्जलिमिव तडित्पातवह्नौ क्षिपन्ती वकं भर्तृध्रुवमनिमिषं प्रेक्षमाणा मृगाक्षी कुञ्जस्यान्तर्लसति पुनरारब्धपाणिग्रहेव ॥ परकीया यथा मम- (२)पता जाग्रति यातरोऽयवहितास्त्वत्पादरोपादरा (१) नियमय इति पाठः का० रा० पुस्तके । (२) प्रतीपमाहिला-लपत्नीइ त्वरि ! हेसखि ।

·रसचन्द्रिकायाम्- - - मिथ्यैव स्वपिति प्रतीपमहिला दीपः पुरो दीप्यते । हृवृत्त्या कृतमित्वरि ! त्वरितया किञ्चित्प्रमाद्यत्वरि- त्रातः कातरता मृषा तरलता किंवा तदातन्यते ।। सामान्या यथासम- अपद्मा श्रीरेषा प्रतिहतमनङ्गस्य ललितं कुलस्त्रीणां शोको मदनवर वृक्षस्य कुसुमम् । सलीलं गच्छन्ती रातिसमयलज्जाप्रणयिनी रतिक्षेत्रैरङ्गैः प्रियपथिकसाथैरनुगता ॥ अन्धकाराभिसारिका यथा-- "गन्तुं यदि व्यवसितासि घनान्धकारे नीलाञ्चलेन तनुमावृणु मुग्धशीले !। विद्युल्लता यदि पथि प्रतिरोधिनी स्था. दप्रातैव कनकद्रवगौरि ! गच्छेः ।। ज्योत्स्नाभिसारिका यथा मम--- अवदातवेषवयां वरवर्णिन्यामभिसरन्याम् । समजान निशीथसमयेऽप्यौषसिकीवाखिला ज्योत्स्ना ।। दिवाभिसारिका यथा-- सायं स्नानमुपासितं मलयजनाङ्गं समालेपितं यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिर्विश्रब्धमत्रागतिः। आश्चर्य तव सौकुमार्यमभितः क्लान्तासि येनाधुना नेत्रद्वन्द्वममीलनव्यतिकरं शक्नोति तेनासितुम् ।। एताः सर्वा अप्युत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिधा। तदुक्तं भरतेन-- सर्वासामेव नारीणां त्रिविधा प्रकृतिः स्मृता। उत्तमा मध्यमा चैव तृतीया चाथमा स्मृता ।।

·सख्या लक्षणं मण्डनादि तत्कर्म च ।
उत्तमा यथा--
या विप्रियेऽपि तिष्ठन्तं न वदत्यप्रियं प्रियम् ।
न चिरं कोपमायाति दोषान्प्रच्छादयत्यपि ।।
इसादि।
यथा मम--
प्रियान्यव्यावृत्तिः परिजनभयं स्वस्थ विभुता
गुणा भासन्तेऽमी सखि ! यदपि माने बहुविधाः ।
तथापि प्रारब्धप्रणयपरिपाटीषु विषया.
न्तराणां सञ्चारोऽनुपममपकर्ष ध्वनयति ॥
मध्यमा यथा--
ईर्ष्यातुरा वा निभृता क्षणक्रोधा च गर्विता ।
क्षणप्रसादना चैव सा नारी मध्यमा स्मृता ॥
यथा-
दृष्टे लोचनवन्मनाङ्मुकुलितं पार्थस्थिते वक्रवत्
न्यग्भूतं बहिरासितं पुलकवत्संस्पर्शमातन्वति ।
नीवीबन्धवदासितं श्लथतया सम्भाषमाणे ततो
मानेनापसृतं हियेव सुतनोः पादस्पृशि प्रेयसि ॥
अधमा यथा-
अस्थानपरुषा या तु दुःशीला चातिमानिनी ।
परुषा प्रतिकूला च दीर्घरोषाधमा स्मृता ।।
इयमेव चण्डीत्युच्यते ।
यथा मम--
अनुनयति प्रेयसि यन्मानातिशयस्वया कृतश्चण्डि !।
इदमेव शान्तिकर्मणि वेतालाभ्युदयमनुहरति।।
स्त्रीत्वे सति अनुकूला सखी । अनुकूलत्वं-स्वनिष्ठप्रणय.

·- - रसचन्द्रिकायाम्- नायिकानिष्ठप्रणयविषयत्वम् । तस्याः कर्म मण्डनोपालम्भशिक्षा. परिहासादि । मण्डनं यथा-- प्रभाते पृच्छन्तीरवरहसवृत्तं सहचरी. नवोढा न व्रीडामुकुलितमुखीयं मुखयति । लिखन्तीनां पत्राङ्कुरमनिशमस्यास्तु कुचयो. श्चमत्कारं गूढं करजपदमासां कथयति ॥ उपालम्भो यथा- सा सर्वतोऽनुरक्ता राग गुञ्जव न तु मुखे वहति । वचनपटोस्तव रागः केवलमास्ये शुकस्येव ।। शिक्षा यथा मम- मुग्धे ! कृत्रिमतव्यतिक्रमशतोपन्यासवैज्ञानिकै- ग्गुिम्फान्परिकल्पितान् श्रवणयोस्त्वं माध्वनीनान कृथाः। एते प्रेमभराभिचारमनवो विश्रम्भविसंसनाः स्वोत्कर्षच्छिदुरा विपक्षरमणीसौभाग्यजन्माकुराः ॥ परिहासो यथा- स्मरशास्त्रमधीयाना शिक्षितासि मयैव अगोपि सोऽपि कृत्वा किं दाम्पत्यव्यत्ययस्त्वया ॥ प्रसङ्गात्प्रियपरिहासो यथा- नक्तं रत्नमयूखपाटलमिलत्काकोलकोलाहल- त्रस्यत्कौशिकमुक्तकन्दरतमाः सोऽयं गिरिः स्मर्यते । यत्राकृष्टकुचांशुके मयि रुषा वस्त्राणि पत्राणि ते चिन्वत्या वनदेवतास्तरुलतामुच्चैय॑धुः कौतुकात् ॥ प्रियापरिहासो यथा- कस्त्वं शूली मृगय भिषजं नीलकण्ठः प्रियेऽहं केकामेकां कुरु पशुपति व दृष्टे विषाणे । यम् ।

·दूती तत्कर्म च।
स्थाणुर्मुग्धे ! न वदति तरुर्जीवितेशः शिवाया
गच्छाटव्यामिति हतवचाः पातु वः शूलपाणिः ॥
सङ्गमादिकुशला दूती। तथा च भरतेनोक्तम्-
पातिवेश्या सखी दासी कुमारी कारुशिल्पिनी ।
धात्री पाखण्डिका चैव दृत्यः स्त्रीक्षणिका तथा ।।
कारुपदं रजक्यादिपरम् । शिल्पिनी चित्रकारस्त्री।
तथा-
तया प्रोत्साहनं कार्यमनुरागानुकीर्तनम् ।
कुलभोगधनाधिक्य कार्य चैवाविकथनम् ।। इयादि ।
सङ्गमनं यथा--
पुरश्चदंगगस्तदनु मनसोऽनन्यपरता
तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव ।
युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने! मुश्च जडता
विधातुर्वेदग्ध्यं फलतु च सकामोऽस्तु मदनः ।।
विरहनिवेदनं यथा-
आलिङ्गनानि वचनामृतसेचनानि
वामाशयेन विधिनैव निवारितानि ।
आलोकनेऽपि यदि गोकुलनाथ! बाधा
राधा कथं हृदयसौष्ठवमादधातु ॥
कुलभोगाद्याधिक्यकथनं यथा-
मन्दाकिनीनन्दनयोर्विहारे देवे वरे देवरि माधवे च ।
श्रेयः श्रियां यातरि यच्च सत्यां तच्चेतसा भामिनि ! भावयस्व ।।
इति नायिका निरूपणं समाप्तम् ।

·३४ रसचन्द्रिकायाम्- नायिकानिष्ठरतौ विषयत्वान्नायकनिष्ठरतावाश्रयत्वाच्च नायकोऽपि निरूप्यते । स त्रिविधः । पत्यु-पपति-चैशिकभेदात् । विवाहजन्यसंस्कारवान् पतिः। न च स्वीयायामतिव्याप्तिः, पुंस्त्वे सतीत्यभिधेयत्वात् । यथा- इयं वनी घनीभूतकुशाङ्कुरकरम्बिता । शिथिलं धेहि वैदेहि ! मदर्पितपदे पदम् ।। तद्भिन्नत्वे सत्यनुरागविषय उपपतिः । . प्राङ्गणकोणेऽपि निशापतिः सन्तापं सुधामयो हरति । यदि मां रजनिज्वर इव सखि ! स न निरुणद्धि गेहपतिः।। वेश्योपभोगरसिको शिकः। यथा- (१)णन्देउ सुरअसतिगापराहाई सअललोअस्स । बहुकइअवमग्गविणिम्मिआई वेस्साण पेम्माई ।। यत्तु-- धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च । धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमं चतुर्भेदः॥ इत्यन्यत्रोक्तम्, तदिह प्रकृतानुपयोगानोपन्यस्तम् । पतिश्च- तुर्दा-अनुकूल-दक्षिण-धृष्ट-शठभेदाव तन्मात्रविषयकानुराग- वाननुकूलः। यथा--- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयो- रहस्यस्याः स्पर्शो वपुषि बहल श्चन्दनरसः । (१) नन्देयुः सुरतसतृष्णापराधानि सकललोकस्य । बहुकैतवमार्गविनिर्मितानि धेश्यानां प्रेमाणि । इति च्छाया।

·नायकभेदेषु अनुकूलादिलक्षणोदाहरणानि । ३५
अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः
किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥
अनेकविषयकतुल्यानुरागवान् दक्षिणः ।
यथा--
--
स्नाता तिष्ठति कोशलाधिपमुता वारोऽङ्गराजस्वमु-
छूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाधाय च ।
इत्यन्तःपुरसुन्दरी प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते
देवेनापतिपत्तिमूढमनसी द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ।।
स्वतिस्कारयुक्तलज्जाशून्यत्वे सत्यनुरक्तो धृष्टः।
यथा--
(१)केदाव किआ अहवा करोसि काएसि सुहअ एदाहिं ।
अवराहा णअ लज्जिअसाहसुत्ता खमिज्जन्तु ॥
रतिकपटशीलः शठः।
यथा-
कान्ते सागसि शायिते प्रियसखीवेषं विधायागते
भ्रान्त्यालिङ्य मया रहस्यमुदितं तत्सङ्गमाकाङ्क्षया ।
मुग्धे ! दुष्करमेतदित्यतितरामुन्मुक्तहासं बला-
दालिङ्य च्छलितास्मि तेन कितवेनाद्य प्रदोषागमे ।।
एते भेदा उपपतेरपि बोध्याः । चतुरादिभेदा अपि मुनिनोक्ताः ।
पुनरेव तु पुरुषगुणान् कामिततन्त्रे प्रवक्ष्यामि ।
चतुरोत्तमौ च मध्यस्तथाधमः सम्प्रवृत्त कश्चैव ॥
स्त्रीणां प्रयोगविषये ज्ञेयाः पुरुषास्त्विमे पञ्च ।
दुःखलेशसहिष्णुः प्रियवाग्दाता प्रसादने कुशलः ।।
(१) के तावत्कृता अथवा करोषि कार्य से
सुभग ! एताभिः।
अपराधा न च लज्जितसाहसोत्तराः क्षम्यन्ताम् ।

·रसचन्द्रिकायाम्- रत्युपचारनिपुणो दक्षश्चतुर स्वसौ बोध्यः । यो विप्रियं न कुरुते धीरोदात्तः प्रियंवदो मानी ।। अज्ञात हृदयतत्वः स्मृतिमात्रज्ञेयः स तु ज्येष्ठः । सर्वार्थ मध्यस्थो भावग्रहणं करोति नारीणाम् ।। किश्चिदोषं दृष्ट्वा विरज्यते मध्यमः पुरुषः । काले दाताह्य पमानितोऽपि न क्रोधमतितरामेति ॥ दृष्ट्वा व्यलीकमानं विरज्यते मध्यमोऽयमपि । अपमानितोऽपि नार्या निर्लज्ज समुपसर्पति तथैव ।। अन्यनरे सङ्क्रान्तामारूढस्नेहभावनया। अभिनवकृते व्य लीके प्रत्यक्षं रज्यते दृढतरं यः॥ मुहृदापि वार्यमाणो विज्ञेयः सोऽधमो नाम । अधिगणितभयामर्षों मूर्खः सततं प्रसक्तहासश्च ॥ एकान्तदृढग्राही निर्लज्जः कामतन्त्रेषु । रतिकलहसंप्रहारे सुकर्कशः क्रीडनीयकः स्त्रीणाम् ! एवंविधो विधिः प्रवृत्तको नाम विज्ञेयः ।। इहाद्यन्तयोद्वितीयचतुर्थान्तर्भावादुत्तममध्यमाधमेति त्रैविध्य- मेव पुरस्कृतमभियुक्तः। उत्तमो यथा- तच्छ्रमस्तमदिदीक्षत क्षण तालसन्तचलनाय नायकम् । तद्विधा हि भवदैवतं प्रिया वेधसोऽपि विदधाति चापलम् ॥ मध्यमो यथा- (१)लज्जाविदा सीलंअ खण्डिअं असईघोसणा दिण्णा। जस्स कए णं सहभरि ! सजेव्व जणो अजणौ जाओ। (१) लज्जापिता शीलं च खण्डितमसती घोषणा दत्ता। यस्यं कृते ननु सहचरि! स एव जमोऽजनो जातः॥

·नायकभेदेषु मानिचतुरौ ।
अधमो यथा--
चतुरिमकलाकण्ठच्छेदो मनोभववञ्चनं
दृषदि मधुनो लिप्सा लोके विडम्बनमात्मनः ।
उपरि परितः सङ्कल्पानां शिलाशतपातनं
सहचरि ! परीतापस्थानं जडे हृदयार्पणम् ।।
मानिनो मध्यमे चतुरस्य च उत्तमे अन्तर्भावः ।
मानी यथा-
-
विरहविषमः कामो वामस्तनुं कुरुते तनुं
दिवसगणनादक्षः सोऽयं व्यपेतघृणो यमः ।
त्वमपि वशगो मानपाधेविचिन्तय नाथ हे
किसलयतनु वत्येवं कथं प्रमदाजनः ।।
चतुरो द्विधा-वचनव्यङ्ग्यसमागमश्चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमश्चेति ।
आद्यो यथा--
.उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी
कुञ्जोत्कर्षाकरितरमणीविभ्रमो नर्मदाया।
किं चैतस्मिन् सुरतमुहृदस्तन्धि ! ते वान्ति वाता
एषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥
द्वितीयो यथा मम---
• अवाप्यावस्थानं कथमपि मृगीचक्षुषि पुरो
गुरूणां दृग्भझ्या मिलनसमयं जातु मनसि ।
अपन्हुत्य प्रेयान्किल किमपि सामाजिकजनान्
दृगम्भोजद्वन्द्वं परिमुकुलयन्नुत्तरितवान् ।।
यथा वा--
आघात कमलं प्रियेण सुदृशा स्मृत्वापनीतं मुखं
दत्तं विट्ठमकन्दुके नखपदं सीत्कृत्य गूढौ स्तनौ ।

·रसचन्द्रिकायाम्- - दत्ता चम्पकमालिकारास तया प्रोद्भिन्नरोमाञ्चया मीलल्लोचनमासितं चतुरयाईरेऽपि पूर्णो रसः । अनभिज्ञस्तु नायको नायकाभासः। यथा मम-- - साकूतं ग्रथिता दृशोः पथि यथाशोभं दृशोभङ्गयो मन्दं कन्दलितं रदच्छदनयोरानन्दनं स्पन्दनम् । निन्याते कुचकोरको विशदतां विन्यासवैचित्र्यतो वैचित्र्यं न तथापि चेत्तदितरां रीतिरीवर्ति किम् ।। स्यादेतत् । अवस्थाभेदादपि नायकभेदोऽस्तु इति चेत , न । स्वभावादेव · तद्भेदाङ्गीकारात् । प्रोषितप्रियाकत्वादेरनौचित्यस- ञ्जनकत्वात् । अत एव पोषितत्वं नायक भेदप्रयोजकतया अङ्गीकृ. तम् । तस्य नायिकाभेदत्वेनागणितत्वात् । प्रोषितपतियधा- रात्रौ वारिभरालसाम्बुदरवोद्विग्नेन जाताश्रुणा पान्थेनाथ वियोगदुःखपिशुनं गीतं तथोत्कण्ठया। आस्तां जीवितहारिणः प्रवसनालापस्य सङ्कीर्तनं मानस्यापि जलाञ्जलिः सरभसं लोके न दत्तो यथा ॥ उपपतियथा मम-- अप्रादुर्भवदनवारि कुचयोरीपत्परिस्पन्दन- प्रत्येयप्रकृतातिरिक्तनियतश्वासावसीदद्गलम् । लोकत्रासनियन्तृतान्तरपरावृत्तस्खलत्तारकं हम्भङ्ग सुतनोः प्रतस्थुषि मयि ध्यायामि नायामिनम् ॥ यथा वा-- - तीर्णा बाष्पपरम्परैव सरितां पूरेषु कः सम्भ्रमः सोढा कातरदृष्टिरेव कियती वज्राभिघातव्यथा ।

·- - नायकसहायाः पीठमर्दादयः। ३९ श्वासा एव नतभ्रुवो न गणिताः के नाम झंझानिला: प्रेमैवायमपेक्षितो ननु सखे ! प्राणेषु को नो ग्रहः ॥ वैशिको यथा मम- असङ्कुचितलोचनाञ्चलमनन्तरायीकृत- स्तनावरणनीविकानिरसनप्रयत्नोदयम् । तरङ्गितमनङ्गभूविविधभङ्गिविच्छित्तिभिः स्मृतं सदपि रञ्जयजयति वारनारीरतम् ।। एषां सहायश्चतुर्दा । पालमर्द-विट-चेटक-विदूषकभेदात् । तथा च विद्यानाथ:- किञ्चिदूनः पीठमर्द एकविद्यो विटः स्मृतः । सन्धाननिपुणश्वेटो हास्यप्रायो विदूषकः ॥ केचित्तु पीठमईस्यान्यत्रोपयोगो न शृङ्गारे । तदुक्तं . दर्पण- दूरानुवर्तिनि स्यात्तस्य प्रासङ्गिकतिवृत्ते तु । किश्चित्तद्गुणहीनः सहाय एवास्य पीठमाख्यः॥(१०३का०३९) यथा रीमादीनां सुग्रीवादयः । शृङ्गारेऽस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्युः । भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानभानाः शुद्धाः। (१०३का०४०) आदिपदान्मालाकाररजकताम्बूलिकगान्धिकादयः । सम्भोगहीनसम्पद्विटस्तु धूर्तः कलैकदेशज्ञः। वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्याम्॥(प.३का.४१) चेटः प्रसिद्धः। कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मवपुर्वेशभाषायैः । हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात्स्वकर्मज्ञः ( ५० ३का०४२) अन्ये तु पीठमर्दः स्वकल्पितवाग्भिः स्त्रियं समाधत्ते, विटस्तु कामशास्त्रोपायेनेत्याहुः । एतेषां नायकानुकूलाचरणं व्यापारः। इत्याहुः ।

·४० रसचन्द्रिकायाम्- - - व्यापारी यथा-श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम्- मानं त्यक्ष्यमि कान्तमेष्यसि पुनः सम्भावयिष्यस्यलं भूषाः, पास्यसि वारुणी रतिकलाकलिं समारोक्ष्यसि । किश्च त्वां विनिवेदयामि सरले ! मन्दानिलोल्लासिता पालेयांशुकृतोदया मधुनिशा हस्तं गता हार्यते ॥ विटो यथा- तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो विगणय गणिकात्वं मर्गजाता लतेव । वहसि हि धनहायँ पण्यभूतं शरीरं सममुपचर भद्रे ! सुप्रियं वाऽप्रियं वा ।। अयं च सामान्यवनितायामपि सहायः। यथा- भवति वसन्तसेने! साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः शाठ्यात्मकस्य रतिकेलिकृतालयस्य । वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसङ्ग्रहस्य दाक्षिण्यपुण्यसुखनिष्क्रयसिद्धिरस्तु॥ चेटो यथा- दुईकज्जाअण्णपडिरोह मा करेउ अअमत्ति । उत्तंभे इव तुरिअं तिस्सा कण्णुप्पलं पुलहो ।।(१) विदुषको यथा मम- परिशिथिलय ग्रन्थींस्तावत् क्रुधो हृदयस्थिता- निति विनयवसाचक्षाणे तदा दयितां मयि । लघु परिमृषन्नात्मीयस्योपवीतगुणस्य तान् विहसितमुखी सामाधत्त क्षणेन विदूषकः ।। इति नायकनिरूपणम् । - (१) दूतीकार्याकर्णनप्रतिरोधं मा करोत्वयमिति । उत्तम्भयतीव त्वरितं तस्याः कर्णोत्पलं पुलका । छा० ॥

·शक्तिनिरूपणम्। ४१ ननु कोऽयं रसो नाम ? यहालम्बनमेतनिरूपितमिति । तदु- च्यते । अर्थोपस्थिनिहेतुः पदस्य पदार्थेन सह सम्बन्धो वृत्तिः । सा त्रिविधा । शक्तिलक्षणा व्यञ्जना च । तत्रास्मात्पदादयमर्थो बो- ध्य इत्याकारकेच्छात्मकः सङ्केतः शनिः। स च गवादिपदे ईश्व- रीयः। आधुनिकचैत्रादिपदे तत्तत्पुरुषीय इति नैयायिकाः। पदा- र्थान्तरं शक्तिरिति मीमांसकाः। शत्त्या प्रतिपादकः शब्दःशक्त इत्युच्यते । स त्रिविधः रूढो यौगिको योगरूढश्च । रूढो यथा- गवादावर्थे गौरियादिः । गमेडोंरित्यौणादिकप्रत्ययस्य शस्यनङ्गी- कारात् । अवयवार्थस्य तत्रानवबोधात् । यौगिको यथा-दण्डी पाचक इत्यादिः । प्रकृतिप्रत्ययार्थमर्यादया दण्डविशिष्टपाककर्तादे. बोधात् । योगरूढो यथा-पङ्कजादिः। स हि अवयवशक्त्या पङ्कज- निकर्तृत्वेन रूपेण रूढ्या च पनत्वेन पद्म बोधयनि। तेन शैवाले स्थलकमले वा न तस्य मुख्यप्रयोगः किंतु लक्षणैव । अन्ये तु योगरूढपदात् कचिद्रूड्यर्थमात्रबोधः क्षीराम्भोधिरित्यादौ । तत्रा. म्भोधिपदासमुद्रत्व रूपेणैवान्वयवोधात् क्षीरनीरयोरभेदान्वया. नुपपत्या निराधारत्वरूपेणान्वयबुद्धेरभावात् । कचिदवयवार्थमा. प्रबोधः । यथा कल्हारं पङ्कजमित्यादौ । तत्र पनत्वजातेरभावात् योगार्थस्यैवान्वय इत्याहुः । कोचित्तु रूढयौगिकमपि चतुर्थभेदमा- हुः यथा मण्डपादि । तद्धि कदाचिद्रूत्यर्थमेव गृहविशेषमुपस्थापय- ति। कदाचिद्योगार्थमेव मण्डपानकर्तारं पुरुषमिति । रूढियोगार्थ- योरभेदान्वयानहत्वात् । शक्तिग्राहकं च व्याकरणादि । तदुक्तम्- शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विस्तेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः॥ व्याकरणाद्यथा 'भू सत्तायाम्' इत्यादौ । उपमानातु-'गोसह. शो गवयपदवाच्य' इत्यादौ । कोषात्-"इन्द्रो मरुत्वान्मघवा" ६ ·रसचन्द्रिकायाम्- - इत्यादौ । आप्तवाक्यात्-'अयं गवय इत्यादौ । व्यवहारतः- 'घटमानय'इत्यादावव्युत्पन्नस्य व्युत्पन्नद्धकृतस्य कम्बुग्रीवादिम. व्यक्तेर्देशान्तरसंयोगादेर्शानात् । वाक्यस्य शेषात्- 'यवमयश्व- रुभर्वति'इत्यादौ । म्लेच्छानां यवशब्दस्य कङ्गुषु व्यवहारेऽपि वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोदमानाश्च तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः ॥ इत्यादेर्दीर्घशूके । विवरणात्-पचति पाकं करोतीत्यादेः पचादेः पाकादौ । सिद्धपदसान्निध्यात्-इह सहकारतरौ म. धुरं पिको रौति' इत्यादौ बोध्यम् । शक्यसम्बन्धो लक्षणा। 'मुखं चन्द्र' इत्यादौ गौण्यां चन्द्र- पदशक्यस्य चन्द्रस्य मुखे सम्बन्धः । गङ्गायां घोष इति शुद्धायां गङ्गापदशक्यस्य प्रवाहस्य तीरे संयोगः । साद्विविधा। निरूढा प्र- योजनवती च । निरूढा यथा-'नीलः पट' इत्यादौ लाघवाद्गुण- मात्रशक्तानां नीलादिपदानां समवायसम्बन्धेन नीलादिमत्पर- स्वात् । द्वितीया द्विविधा गौणी शुद्धा च । शक्यस्य सादृश्यात्मकः सम्बन्धो गौणी, तदन्यसम्बन्धः शुद्धा । गौणी द्विविधा । सा. रोपा साध्यवसाना च । आधा उपमानोपमेययोरुपादाने 'मुखं चन्द्र' इत्यादौ । द्वितीया उपमेयस्यानुपादाने 'चन्द्रोऽयम्' इत्यादौ । तत्राधे रूपकालङ्कारः, द्वितीये त्वतिशयोक्तिभेद इति विवेकः । तदुक्तं काव्यप्रकाशे- सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषय्यन्तः कृतेऽन्यस्मिन् भवेत्साध्यवसानिका ॥ (उ.२का.११) यस्मिन्नारोप्यते तद्विषयः, यदारोप्यते तद्विषयीति बोध्यम् । यथा 'चन्द्रो मुखम्' इत्यत्र चन्द्रो मुखे आरोप्यते इति चन्द्रो विषयी मुखं विषय इति विषयिविषययोः पृथनिर्दिष्टयोरभेद .

·लक्षणाभेदाः। आरोपः । अप्रयुक्त विषये विषय्यभेदस्त्वध्यवसानमिति विशेषः। आरोपे ताद्रूप्यं प्रतीयते अध्यवसाने तु मुखत्वादिवैधानुप. स्थित्या सर्वथैवाभेद इति विवेकः। शुद्धा पञ्चविधा । जहत्स्वार्था अ- जहत्स्वार्थी जहदजहत्स्वार्थी सारोपा साध्यवसाना चेति । जह- स्वार्था यथा-गङ्गायां घोष इत्यादौ शक्यप्रवाहसंयोगिनस्तीर- स्यैव इतरपदार्थान्वयेन प्रवाहरूपस्वार्थान्वयबहिर्भावात् । अत्र तीरस्य पावनत्वप्रतीतिः फलम् । एवम् "उपकृतं बहु तत्र किमु. च्यते" इत्यादौ अपकारिणि उपकृतमित्यनन्वयात्स्वार्थविरुद्धस्या- पकारादेर्विरोधसम्बन्धेन प्रतीतेः । अत्र स्वसाधुत्वप्रतीतिः फ. लम् । अजहत्स्वार्था यथा-'कुन्ताः प्रवेश्यन्ताम्' इत्यादौ । भो- जनाद्यर्थप्रतीतेः कुन्तादीनामनन्वयात्कुन्तादिपदस्य कुन्तादिमत्सु पुरुषेषु लक्षणा पुरुषादेर्भोजनाद्यर्थप्रतीतेः पुरुषसाहिये न कुन्तादेर- पि क्रियान्वय इत्यजहत्स्वार्था । अत्र लेषां निर्दयपहर्तृत्वं फलम् । जहदज हत्स्वार्था यथा-पटैकदेशदाहे पटो दग्धः पुष्पितं वन- मित्याद। एकदेशरूपस्वार्थपरित्यागेन एकदेशान्तररूपस्वार्थपर- त्वात् । अत्र भूयस्त्वादिप्रतीतिः फलम् । सारोपा यथा -आयुर्घ- तमित्यादौ । अत्र जनकत्वं सम्बन्धः इतरवैलक्षण्यप्रतीतिः फलम्। साध्यवसाना यथा-आयुरेवेदमित्यादौ । आयुर्जनकत्वाव्य- भिचारप्रतीतिः फलम् । तदेवं सप्तविधा फललक्षणेति सङ्क्षपः । गङ्गाया घोष इत्यादी लक्षणया तीरादिवोधेऽपि शैत्यादि. प्रतीतेस्तदसाध्यत्वात् । यया तत्प्रतीतिः सा व्यञ्जना । तदुक्तं काव्यप्रकाशे- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यअनानापरा क्रिया॥ इति ।(उ.२का.१४ एतद्बोधयश्चार्थों ध्वनिरित्युच्यते । स द्विविधः शक्तिमूलो ·रसचन्द्रिकायाम्- लक्षणामूलश्च । शक्तिमूलो विवक्षितान्यपरवाच्यः लक्ष. णामूलस्तु अविवक्षितवाच्य इत्युच्यते । आद्योऽमल्लक्ष्य. क्रमः संल्लक्ष्यक्रमश्चेति द्विविधः । असंल्लक्ष्यक्रयो रसादिः । संल्लक्ष्यक्रमस्तु वस्त्वलङ्काररूपभेदात् द्विविध इति शब्दशक्ति- मूलस्य त्रैविध्यम् । लक्षणामूलस्तु द्विविधः । अविवक्षितवा- च्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च ।। यत्र वाच्योऽप्यर्थों रूपा- न्तरेण संल्लक्ष्यते स आद्यः । यत्र वाच्यस्य केनापि रूपेणीव- यप्रवेशः स द्वितीयः । एषां भेदान्तराण्यग्रे वक्ष्यामः । ननु रसादेरसंल्लक्ष्यक्रमत्वं कथमिति चेत् , उच्यते । नहि विभावादय एव रसाः, किंतु रसस्तैर्निऽपद्यत इति अस्ति क्रमः । तत्क्रमसत्त्वेऽपि क्रमानवबोधात् । अत्र भरतसूत्रम्-"विभा- वानुभावव्याभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" इति । अत्र भट्टलोल्लटादयः । स्थायिनां रत्यादीनां विभावेन सह जन्यजनकभाव उद्दीप्योद्दीपकभावश्च, अनुभावेन ज्ञाप्यज्ञा- पकभावः व्यभिचारिभिः पोष्यपोषकभावः सम्बन्धः । निष्पत्तिस्तु क्रमेणोत्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्टिश्वेयर्थः । तथाहि-ललनादिभिरा. लम्बनर्जनित उद्दीपनविभावैश्चन्द्रादिभिरुद्दीपितः कटाक्षादिभिर- नुभावैः प्रतीतियोग्यः कृतः निर्वेदादिमियभिचारिभिः पोषितो रामादावनुकार्ये स्थितो रत्यादिरूपो रसः । स तुल्यरूपत्वान्नटे आरोप्यमाणः सामाजिकानां चमत्कारहेतुरित्याहुः । श्रीशङ्ककस्तु विभावादिभिः सह स्थायिनः संयोगात् व्या- प्यव्यापकरूपात्सम्बन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरनुमितिरित्यर्थः । 'रा. म एवायम्' इत्ययोग्यव्यवच्छेदः 'अयमेव राम' इत्यन्ययोगव्य- बच्छेदः इति नियमविषया सम्यग्बुद्धिः । यस्यां समनन्तरमेवाप्रा. माण्यं गृह्यते सा मिथ्याधीः । यथा 'रामोऽयम्' इति ज्ञानान- .

·रसविषये भट्टनायकादिमतम् । न्तरं 'नायं राम' इतिबाधावतारे 'रामोऽयम्' इति पूर्वज्ञानम् । 'रामोऽयं न वा' इतिविरूद्धोभयकोटिकबुद्धिः संशयः । रामसह. शोऽयम्' इति सादृश्यधीः । एताभ्यो लोकसिद्धाभ्यो विलक्षणया चित्रे तुरगोऽयमिति वत् रामोऽयम् इति बुद्ध्या प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयीक्रियते तेनाभ्यासातिशयवशात् रोमाञ्चादिप्रदर्शने रतिव्याप्यत्वं गृहीतवता सामाजिकानां रत्यायनुमितिः । रो- माश्चादीनां कृत्रिमत्वेनाज्ञानात् । न च नटे रत्यभावाद्वाधः, रत्यभावनिश्चयाभावात् । न चानुमित्या चमत्कारो न स्यात् साक्षात्कारस्य चमत्कारत्वादिति वाच्यम् । विषयसौन्द- यस्यैव तन्नियामकत्वात् । घटादिसाक्षात्कारस्याचमत्कारतया र. तिसाक्षात्कारात्कथं चमत्कार इत्याशङ्कायां त्वयापि तथैव वा- च्यत्वादित्याह। भट्टनायकस्तु-स्थायिनो विभावादीनां च भोज्यभोजक- भावसम्बन्धाद्रसस्य निष्पत्तिर्भोग इति सूत्रार्थः । तथाहि का- व्यस्य त्रयो व्यापाराः अभिधा भावकत्वं भोगकर्तृत्वं च । अमिधा द्विविधा । निरन्तरार्थनिष्ठा सान्तरार्थनिष्ठा च । आद्या शक्तिरेव । द्वितीया लक्षणेति विवेकः । अभिधाभिन्नं व्यापारद्वयं नाट्येऽपि । कान्येऽभिधया पदार्थोपस्थितिः नाट्येऽभिनयेनेति विशेषः । तथोक्तरीत्या पदार्थोपस्थितिः । द्वितीयेन भावकत्वाख्य. व्यापारेण सीतादीनां कान्तात्वादिरूपेणावस्थानम् । अभिधाज. न्यायाः सीतात्वादिप्रकारकोपस्थिते रसाननुगुणत्वात् । आरा- ध्यत्वज्ञानस्य तद्विरोधित्वात् । एवं साधारणीकरणेन भावकत्व- निवृत्तौ तृतीयस्य भोगकर्तृत्वव्यापारस्य प्रभावात रजस्तमसोर- भिभवे सच्चोद्रेके च प्रकाशमाना आनन्दमयी या संवित् तत्र विगलितवेद्यान्तरत्वेन स्थितिरूपा या विश्रान्तिस्तत्स्वरूपेण सा.

·४६ रसचन्द्रिकायाम्- -- - क्षात्कारेण विषयीक्रियमाणो रत्यादिस्थायिभावो रसः । स्था- यिनो भावकत्वव्यापारेण साधारणीकृतत्वात् सत्त्वादीनां त्रया- णामुद्रके सुखदुःखमोहाः क्रमात्प्रकाशन्ते । उद्रेकश्च स्वेतरद्वया(१) भिभव इति साङ्ख्यप्तिद्धान्तात् इति व्याख्यौ । अभिनवगुप्तपादाचार्यास्तु-व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावरूपस- म्बन्धपरतया व्याचख्युः । लोके कटाक्षादौ रतिव्याप्यत्वज्ञान- वतां सामाजिकानामन्तःकरणे वासनारूपतया रसादिः प्रसवति- ष्ठते स स्थायी। लोके रत्यादिकारणानि प्रमदादीनि, तत्कााणि कटाक्षादोनि, निर्वेदादीनि सहकारीणि । तेषामेव काव्यादौ क्रमेण विभावानुभावव्यभिचारिशब्दैर्व्यवहारः । नचैवं नामभेदमकिञ्चि- करमिति वाच्यम् । विभावनानुभावनसञ्चारणव्यापारभेदस्वी. कारात् । तेषां च ईपत्स्फुटस्फुटतरप्रकाशरूपत्वात् । तदुक्तम्- विभाषा अनुभावाश्च तथैव व्यभिचारिणः । प्रतीयमानाः प्रथमं खण्डशो यान्त्यखण्डताम् ॥ लोके सम्बन्धिविशेषीयत्वेन गृह्यमाणे कान्तादौ कटाक्षादि- लिङ्गकरत्यनुमितौ न चमत्कारः काव्यादौ वाक्यार्थबोधानन्तरं चमत्कारविशेष इत्यनुभवसिद्धत्वात् । एतेन शकुन्तलादीनां सा- माजिकैरसम्बन्धात् कथं तेषां रसोद्धोध इति निरस्तम् । काव्यादौ तेषां साधारणीकरणमिति स्वीकारात् । “ता एव परिहृतविशेषा रसहेतव" इति । एवं हि स्थायिनोऽपि तद्बोध्यम् । प्रमाविशेषनिष्ठत्वेन प्रतीयमानस्वरूपपरिमितत्वे रसस्वरूपानु- पपत्तेः। स्वगतत्वेन रसादिप्रतीतो सभ्यानां वीडाभयाद्यापत्तेः । परगतत्वेनानास्वाद्यत्वप्रसङ्गात् । साधारणस्वीकारेणैव सर्वदोषप- रिहारात् । एवं हि सति विभावादिभिः स्थायिन्यभिव्यज्यमाने (१) बलवद्विजातीयसंवलितत्वमभिभवः । सूत्रकारोक्तः ·४७ रसस्य कार्यत्व-ज्ञाप्यत्वादिनिरसनम् । चैतन्यानन्दस्वरूप आत्मा भासते । वेदान्तिमते ज्ञानमात्रे तद्भा- नस्वीकारात् । नच घटादिज्ञानेऽप्यानन्दोदोधापत्तिः । तत्र आ- नन्दांशे आवरणभङ्गाभावात् । अत्र सहृदयत्वविशेषस्यैव तद्भङ्गहे- तुत्वात् । तथा च रत्याधवच्छिन्नं चैतन्यमावरणभङ्गादानन्दरूपतया प्रकाशमानं रसपदार्थः । विभावादिचर्वणाया रसव्यञ्जकत्वात्तन्नि- ष्ठयोरावरणभङ्गनिष्ठयोर्वा उत्पत्तिविनाशयोरारोपाद्रम उत्पन्नो रसो नष्ट इत्यादिव्यवहारः । चैतन्यस्यात्मरूपतया उत्पत्तिविना- शानहत्वात् । चर्वणानिवृत्तौ च प्रकाशस्यावतत्वाद्विद्यमानस्यापि स्थायिनो न प्रकाशः । तदुक्तम्-काव्यप्रकाशे "विभावा- दिचर्वणावधिः" इति । चर्वणा तु आवरणभङ्गो रत्याद्याका- रान्तःकरणवृत्तिविशेषो वेति बोध्यम् । सत्यां वाभिव्यक्तौ विभा- वादिरपि विषयः। पानकरसन्यायन चय॑माण इत्युक्तेः । स चायं न कार्य:, विभावादिज्ञाननाशेऽपि रसानुभवप्रसङ्गात् । निमित्त- नाशे कार्यनाशानङ्गीकारात् । रत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य रसत्वात् । चैतन्यस्य कार्यत्वशङ्कानवताराच । नापि ज्ञाप्यः, विभावादिज. न्याभिव्यक्तिविशिष्टरसादेरेव सत्त्वात् । तस्य च विभावादिव्यक्ति पूर्वमसत्त्वात् । पूर्वसत एव घटादेरालोकादिनाभिव्यक्तिदर्शनात् । तद्ग्राहकं न निर्विकल्पकम् । विभावादिज्ञानस्य रस निर्विकल्पक- जननायोग्यत्वात् । निर्विकल्पकस्य जन्यज्ञानाजन्यत्वनियमात् । नापि सविकल्पकम् । विभावादिममूहालम्बनस्य रसवात्तेषां सम्ब- न्धग्रहाभावात् । नच स्वभिन्ननिर्विकल्पकाग्राह्यत्वेऽपि (१)स्वप्रका- शकत्वात्स्वाविषयकत्वात् । इदं च युक्तयोगिज्ञानाद्विलक्षणम् । तस्या- सन्मात्रविषयकत्वात् । अस्य च गुणालङ्काराद्यधिकविषयत्वात् । युञ्जानयोगिज्ञानादपि तथा। तस्य भेदावगाहित्वान । लौकिकर- (१) अत्र किंचित् त्रुटितं भाति ।

·४८ रसचन्द्रिकायाम्- . त्यादिज्ञानादपि तथा । अस्य गुणालङ्काराद्यधिकविषयत्वात् । ननूभयग्राह्यत्वनिषेधे ग्राह्यत्वमेव न स्यादिति चेत् , सत्यम् । लोकोत्तरत्वादभिव्यक्तरिति दिक् । ननु- रजनिरजनि चन्द्रिकावदाता मलयजमौरभमेदुरः समीरः । कलमिह कलयन्ति चञ्चरीकास्तदनुनयःपरिहारि मा प्रियस्य ।। इत्यादावालम्बनविभावमात्रस्य, शरकाण्डपाण्डुगण्डस्थलेयमाभाति परिमिताभरणा। माधवपरिणतपत्रा कतिपयकुसुमेव कुन्दलता ॥ इत्यादावनुभावमात्रस्य, स्तिमितकुसुमितानामुल्लसद्बलतानां मसृणमुकुलितानां प्रीतिविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किश्चिदाकुञ्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ।। इयादौ सञ्चारिमात्रस्य सत्त्वेऽपि रसानुभवाद्विभावादीनां प्र. सेकं रसाभिव्यञ्जकत्वात्सूत्रे द्वन्द्वे मिलितानामुपादानं कथमिति चेत् , सत्यम् । तत्राप्यन्तरेण द्वयोराक्षेपात् प्रत्येकमात्रस्य रसा- न्तरसाधारण्यात् । रतिर्यत्र स्थायी स शृङ्गारः। रतिश्च स्त्रीपुंस- योरन्योन्यालम्बनप्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेष इति रसगङ्गाधरः । सजातीयविजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् । पद्रसं वर्तमानः स्थायी भाव उदाहृतः ॥ भरत- यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां गुरवो यथा । तथैव सर्वभावानां स्थायी भावो महानिह ।। स द्विविधः सम्भोगो विप्रलम्भश्च तदुक्तम्- अनुरक्तौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोगो मुदान्वितः ।। .. SARALIA ·सम्भोग-विप्रलम्भशृङ्गार-भावाः । ४९ - यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ। (सा. द. प० ३ का०२१०११८७)। सम्भोगो यथा- गाढालिङ्गनपूर्वमेव मनसा द्यूते जितं चुम्बन तत्किञ्चित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पितं चानया । नैतत्ताहगिदं न ताशमिति प्रत्यर्पणव्यग्रयो- यूनोश्चुम्बनमकमेव वहुधा रात्रिर्गता तन्वतोः ।। यथा वा- मुक्ताः पतन्ति भूमौ बालाः कलयन्ति केवला मुक्तिम् । चुम्बत्यम्बरमवनी विपरीते किं न विपरीतम् । विप्रलम्भो यथा- क्षामक्षामकपोलमाननमुःकाठिन्यमुक्तं स्तनं मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डुरा । शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ।। अयमभिलाषहेतुकः । पूर्वसङ्गमस्यानुपजातत्वात् । सङ्गमोत्त- रकालीनो यथा- (१)अज्ज मए तेण विणा अणुहू अमुहाइं सम्भरन्तीए । अहिणवमेहाण रवो णिसाभिओ वज्झपडहव्व ॥ देवादिविषया रतिः प्राधान्येन व्यञ्जितोव्यभिचारी च भावः। देवविषया रतियथा- अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वास्यनपाश्रयः । नान्यथेहावयोरों राजसेवकयोरिव ॥ मुनिविषया यथा-- भवत्सम्भावनोत्थाय परितोषाय मूर्च्छते । अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रभवन्ति मे ।। (१) अद्य मया तेन विना अनुभूतसुखानि स्मरन्त्या । अभिनवमेघानां रवो निशामितो वध्यपटह इव ।। IP ·५० रसचन्द्रिकायाम्- -- - पुत्रविषया यथा-- आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहामै- रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ।। एवं राजादिविषयत्वेऽप्युदाहाय॑म् । व्यभिचारी यथा--- श्लिष्टः कण्ठे,किमिति न मया मूढया प्राणनाथ- श्चुम्बत्यस्मिन्वदनविहृतिः किं कृता किं न दृष्टः । नोक्तः कस्मादिति नववधूरन्तरालोचयन्ती पश्चात्तापं वहति तरुणी प्रेम्णि जाते रसज्ञा ।। एत एवानौचित्यप्रवृत्या आभासाः । रसाभासो यथा- शस्त्रीकृतस्तरुवरो हरिपुङ्गवेन लङ्केन्द्रवक्षसि मृणालमृदुः पपात । तत्र स्थितैस्तु कुसुमैः कुसुमेधुरेनं सीतावियोगविधुरं दृढमाजघान ॥ भावाभासो यथा- मुखं यदि किमिन्दुना यदि चलाञ्चले लोचने किमुत्पलकदम्बकैयदि तरङ्गभङ्गी ध्रुवोः । किमात्मभवधन्वना यदि सुसंयताः कुन्तलाः किमम्बुरुहडम्बरैयदि तनूरियं किं श्रिया ।। अत्र स्मरणमनौचित्यप्रवृत्तम् । एवं भावशान्ति तदुदयसन्धिः भावशबलानामप्यलक्ष्यक्रमत्वं बोध्यम् । "रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः" ( उ० ४ का० २६) इति काव्यप्रकाशोक्त। NRA- ·ध्वनिनिरूपणे संलक्ष्यक्रमध्वनिभेदाः । - इत्यसंल्लक्ष्यक्रमध्वनिः। संल्लक्ष्यक्रमध्वनिस्त्रिविधः शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूल उभ- यशक्तिमूलश्च । तदुक्तम्- "अनुस्वानाभसंल्लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य (१)क्रमस्तु यः। शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥ (का० प्र० उ० ४ का०३७)। आद्यो द्विविधः । व्यङ्ग्यस्य वस्त्वलङ्कारत्वभेदात् । "अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासत । प्रधानत्वेन स शेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा" ॥ इत्युक्तेः । (का० प्र० उ० ४ का० ३८) द्वितीयस्त्वष्टविधः । व्यञ्जकार्थस्यालङ्कारत्ववस्तुमात्रत्वरूपेण द्विविधस्यापि लोकसिद्धत्वकविप्रोढोक्तिमात्रकल्पितत्वाभ्यां दै. विध्येन चातुर्विध्यम् । व्यङ्ग्यस्यापि वस्त्वलङ्कारत्वभेदेन द्वैवि. ध्यमिति विभागात् । यस्तु कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धत्वेनापि वस्त्वलङ्कारयोर्भेद उक्तः, सोऽत्र न पुरस्कृतः । कविनिबद्धवक्त. निबद्धवक्तृमौढोक्तिसिद्धत्वादिना भेदापत्तेः । तस्यापि कवि- निबद्धत्वमविशिष्टमित्युक्तौ तु प्रथमस्यापि कविनिबद्धवक्तु लोकोत्तरवर्णनानिपुणत्वेन कवित्वानपायात् । तत्काल्पितस्यापि कविप्रतिभाकल्पितत्वदुरित्वात् । शब्दशक्तिमूलोऽलङ्कारध्वनिर्यथा- (२)लंकालआणं पुत्तअ वसन्तमासेकलद्धपसराणम् । आपीतलोहिताणं वेहेइ जणो पलासाणम् ॥ (१) क्रमध्यङ्ग्यस्थितिस्तु यः इति च पाठः। (२) लङ्कालयानां पुत्रक! वसन्तमासैकलब्धप्रसराणाम् । आपीतलोहितानां विमेति जनः पलाशानाम् ।

·५२ रसचन्द्रिकायाम्- me- अत्र पलाशादिपदानां राक्षसादिरूपद्वितीयार्थप्रतिपादकत्व. ममङ्गतं माभूदियतः किंशुकपुष्पे राक्षसोपमा व्यज्यते । रूपकापे- क्षया प्रथमप्रतीतिकत्वात् । न च व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यादलङ्कारत्वा- नुपपत्तिः तस्य परोपकारकत्वरूपत्वादिति वाच्यम् । रसापेक्ष- या गुणीभावेऽपि वाच्यापेक्षयैव प्राधान्याङ्गीकारात् । तादृशवस्तुध्वनियंथा- यामि विधावभ्युदिते पुनरेष्यामीति यत्त्वया कथितम् । जानात्युदन्तमात्रं नेदं तत्त्वेन.मुग्धवधूः ॥ अत्र प्रवासोद्यमानिवर्तस्वेति वस्तुरूपोऽर्थस्तच्छब्दमाग. म्यः । स शब्दशक्तिमूलः । देवादिपदोपादाने यथोक्तार्थानवबो- धात् । तदर्थकपदान्तरप्रयोगेऽपि यो गम्यते सोऽर्थशक्तिमूल इति विवेकः । अथार्थशक्तिमूलानामुदाहरणम् । तेषु खतः सम्भावना वस्तुना वस्तुध्वनिर्यथा- राज्याभिषेकसलिलक्षालितमौलेः कथासु कृष्णस्य । गर्वभरमन्थराक्षी पश्यति पदपल्लवं राधा ॥ इह मामेव प्रणंस्थतीति व्यज्यते । तेनैवालङ्कारस्य यथा- (१) णीससिउकंपपुलइएहिं जाणंति णचिउं धण्णा । अह्मारिसिहि दिढे पिअम्मि अप्पावि वीसरिओ ।। अत्र ता अधन्या अहं तु धन्येति व्यतिरेकः । तादृशालङ्कारेण वस्तुनो यथा- (२)सा तइ सहत्थदिण्णं अजवि रेसुहअ गन्धरहि अंबि । उव्वामिअणअरघरदेवएव्व णोमालिकं वहइ ॥ (१) निःश्वसितोत्कम्पपुलकितै नन्ति नर्तितुं धन्याः। अस्मादृशीभिर्दष्टे प्रिये आत्मापि विस्मृतः। (३) सात्वया स्वहस्तदत्तामद्यापि रे सुभग !गन्धरहितामपि । उद्वसितनमरगृहदेवतेव नवमालिका वहति ॥ MiN -- ·ध्वनिनिरूपणे संल्लक्ष्यक्रमध्वनिभेदाः । अत्र नगरदेवतेवेत्युपमया तस्या अवश्यादरणीयत्वम् । तेनैवा. लङ्कारस्य यथा- एकैकशो युवजनं विलङ्घमानाक्षनिकरमिव तरला । विश्राम्यति सुभग ! त्वामङ्गुलिरासाद्य मेरुमिव ॥(१) अत्रोपमया युवान्तरापेक्षया तव्यतिरेकः । कविप्रौढोक्तिसि- देन वस्तुना वस्तुनो यथा- लक्ष्मीनिःश्वासानलपिण्डीकृतदुग्धजलधिसारभुजः । क्षीरनिधितीरविहगा यशांति गायन्ति राधायाः ॥ अत्रोक्तार्थस्य कविमात्रकल्पितत्वात्तेन सपत्नीसौभाग्यं स्त्री. णामतिदुःसहमिति वस्तु । तेनैवालङ्कारस्य यथा- (२)सा तुज्झ वल्लहा तं मि मज्झ वेसोसि तीअ तुज्झ अहं । बालअ फुडं भणामो पेम्मं किल वहुविआत्ति ।। अत्र सा तव वल्लभा त्वं मम वल्लभः द्वेष्योऽसि तस्यास्त- वाहं द्वेष्या इतिवस्तुना मयि त्वदनुरक्तायामपि न तवानुराग इति विशेषोक्तिस्तस्यां त्वदनुरागहीनायामपि त्वदनुराग इति विभाव- ना च | तादृशेनालङ्कारेण वस्तुनो यथा मम- आथर्वणीमुपनिषद्विद्यामिव लब्धुमेष त्वाम् । शिरसा वहति भवत्पदनूपुररक्तोत्पलकलापम् ।। (१) अत्र युवजनपदेन स्पृहणीयत्वं द्योत्यते । अक्षाणां-माला- मणीनां निकरं समुदायमिव एकैकशा=प्रत्येकं युवजनं वि- लङ्घमाना-गणयन्ती पक्षे उल्लङ्घयन्ती तरला अङ्गुलिः मेरुं= मालाप्रान्तमाणिमिव हेसुभग ! त्वामासाद्य न विश्राम्यति नोल्लङ्घयिष्यतीत्यर्थः। एतादृशनायिकासक्तिन भाग्य विनेति व्यज्यते । मेरोरुल्लङ्घनं न कार्यमिति जापकसम्प्रदायः । (२) सा तव वल्लभा त्वमसि मम द्वेभ्योऽसि तस्यास्तवाहम् । बालक ! स्फुटं भणामः प्रेम किल बहुविकारमिति ॥

·रसचन्द्रिकायाम्- - तेनैवालङ्कारस्य यथा मम- उत्तंसितं किसलयं श्रवणाभरणारुणमणीनाम् । मिलनात्प्रथममशोकः पदपरिरम्भेण पुष्पितः पश्चात् ॥ अत्र हेत्वलङ्कारेण रक्तमणीनामशोकतादात्म्येन रूपकम् । यत्र कचिच्छब्दाः परिवृत्तिसहाः केचित्तदसहाः स उभयश. क्त्युत्थः । यथा मम- पीताम्बरेण चपलान्तरात्मना घनतमालनीलेन । भवतामिव व्रतक्षतिरारम्भि न नाम कासां वा ॥ अत्र तमालनीलेत्येतत्पदं परिवृत्तिसहं न त्वन्यानि । अयं भेदो वाक्यमात्रे । अन्ये तु पदे वाक्ये चेति विशेषः । एवं सङ्क्षिप्य- प्रसङ्गादुक्ता ध्वनिविशेषाः। भेदान्तराण्याकरेषु द्रष्टव्यानि । विस्त- रभयान्नात्र प्रपञ्चितानि इति दिक् । लक्षणामूलध्वनिद्वये अविवक्षितवाच्यो यथा- (१)एकच्चि अधूआ गहवइस्त महिलत्तणं समुन्वहइ । अणिमिसणअनो सकलो जीए देवीको ग्गामो ॥ अत्र महिलापदस्य प्रशस्तमहिलात्वेन रूपेण महिलायां लक्षणा लोकोत्तररूपवत्वं व्यङ्ग्यम् । अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथा- (२)आम असइह्म अह्मे पइवएण तुह मलिणि गोत्तम् । किं उण जणस्स जाएव्व चंडिलं ताण कामेमो॥ अत्र पतिव्रतापदं तद्विरुद्धमसतीत्वं लक्षयति । त्वया मम दो पोद्भावनेऽपि मया तव दोषो नोद्भाव्यत इति स्वसाधुत्वं व्यङ्ग्यम् । (१) एकैव युक्ती गृहपतेर्महिलात्वं समुदहति । अनिमिषनयनः सकलो यया देवीकृतो.ग्रामः ॥ (२) आम असत्यः स्म वयं पतिव्रतेन तव मलिनितं गोत्रम् । किं पुनर्जनस्य जावेव चण्डित्वं तच कामयामः ।।

·विप्रलम्भस्थाभिलाषादिदशावस्थाः।
--
यद्यप्युत्तरार्द्ध तद्दोष उद्भावितस्तथापि जनजायात्वरूपसामान्य.
धर्मपुरस्कारेणैवेति न दोषः । अयमत्र सङ्ग्रहः ।
द्वौ शाब्दी शक्तिरष्टार्थी दव्युत्थैकं भेदमञ्चति ।
द्वौ लक्षणेत्यमी भेदा प्राधान्येन त्रयोदश ।। इति सङ्केपः ।
विप्रलम्भे दशावस्था हरिहरेणोक्ता:--
प्रथमे त्वभिलाषः स्याद्वितीये चिन्तनं भवेत् ।
अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥
उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तों विलापः षष्ठ उच्यते ।
उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्वयाधिस्तथाष्टमे ।।
नवमे जडता चैव मरणं दशमे भवेत् ।
तद्विषयकोत्कटेच्छा-अभिलाषः । यथा--
मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोः स्पृहयान्तरुपेतयोः।
ग्रहणशक्तिरभृदिदमीययोरपि न सम्मुखवस्तुनि वास्तुनि ।
यथावा-
सम्भूयैव सुखानि चेतमि परं भूमानमातन्वते
यत्रालोकपथावतारिणि रति प्रस्तौति नेत्रोत्सवः।
यद्वालेन्दुकलोदयादवचितैः सारैरिवोत्पादितं
तत्पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम् ।।
तत्समागमोपायपर्यालोचनं चिन्ता। फलेच्छानन्तरमुपा-
येच्छोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । तदुक्तम्--
केनोपायेन सम्प्राप्तः कथं वा स भवेन्मम ।
दूतीनिवेदितै वैरिति चिन्तां विनिर्दिशेत् ।।
आकेकरा विप्रेक्षितानि रसनावलयपरामर्षः ।
नीवीनाभ्योः सन्दर्शनं च कार्य द्वितीये तु ॥

·५६ रसचदिन्कायाम्- - इदं पुरुषव्यापारस्याप्युपलक्षणम् । यथा- किं तंवितइणणा अंजहसा आसंदि आहिव हुआहि । काऊण उअरिविडिअं तुह दंशणलेहडापडिआ ॥ (?) यथावा- स्वत्मापकात्रस्यति नैनसोऽपि त्वय्येव दास्येऽपि न लजते यत् । स्मरेण बाणैरतितक्ष्य तीक्ष्णनः स्वभावोऽपि कियान्किमस्य ।। तद्विषयकसंस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः। तदुक्तम्-- मुहुर्मुहुनिश्वसितैमनोरथविवर्तनैः । प्रदेष्या अन्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता ॥ (१)पिअसंमरणपलोतवाहविणिवाअभीआए । दिज्जइ वंकग्गीआइ दीवओ पहिअजाआए । यथा- यथा वा- - Padmaa लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितवान्तर्निखातेव च । सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया ।। तद्गुणानामुत्कर्षप्रतिपादनं गुणकीर्तनम् । यथोक्तम्- अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक चेष्टाहसितेक्षणैः । नास्त्यन्यः सदृशस्तनेत्येतत्स्याद्गुणकीर्तनम् ॥ यथा- तदद्य विश्रम्य दयालुरोधि मे दिनं निनीषामि भवद्विलोकिनी । नखैः किलाख्यायि विलिख्य पत्रिणा तचैव रूपेण समः स मत्प्रियः ॥ (१) प्रियसंस्मरणप्रवर्तमानवाप्पविनिपातभीतया। दीयते वक्रग्रीवया दीपकः पथिकजायया।

·विप्रलम्भस्थाभिलाषादिदशावस्था। न घधा वा- सा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा सौन्दर्यसारसमुदायनिकेतनं वा। तस्याः सखे ! नियतमिन्दुसुधामुणाल- ज्योत्स्नादिकारणमभूनमदनश्च वेधाः ॥ विषयेष्वरतिः उद्वेगः । तदुक्तम् - आसने शयने वापि न तिष्ठति न दृष्यति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमेव तत् ॥ यथा- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि ! मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला। घथा वा- (१)परं जोहा उहा गरलसरिसो चन्दनरसो खदक्खारो हारो रआणिपवणा देहतवणा ।। मुणाली वाणाली जलदि अ जलद्दा तणुलदा परिठ्ठा जं दिहा कमलवअणा दोहणणा ।। तदनुध्यानजन्यो वचनन्यापारो विलापः । तदुक्तम्- इह स्थित इहासीत इह चोपगतो मया। इति तैस्तैर्विलपितविलापं सम्प्रयोजयेत् ।। उद्विग्नासन्तमौत्सुक्यादरस्या च विलापिनी । सतस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता ॥ (१) पर ज्योत्स्ना उष्णा गरलसहशश्चन्दनरस: अतक्षारो हारो रजनिपवना देहतपनाः। मृणाली बाणाली ज्वलति च जलार्द्रा तनुलता धरिष्ठा यदृष्टा कमलयदना दीर्घमनया ॥

·रसचन्द्रिकायामू-
यथा-
(१)अमअमअ गअणसेहर रअणीमुहतिलअ चंद दे छिवसु ।
छित्तो जेहि पिअअमो ममंत्रि तेहिं चिअ करहिं ॥
यथा वा-
--
उन्मीलन्मुकुलकरालकुन्दकोषप्रश्च्योतद्धनमकरन्दगन्धबन्धो !!
तामीषत्प्रचलविलोचनां नताङ्गीमालिङ्गपवन ! मम स्पृशाङ्गमङ्गम् ।।
प्रियभावनाजन्य व्यापार उन्मादः। तदुक्तम्--
तत्संश्रयां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतोऽपि हि ।
प्रद्वे चापरान् पुंसो यत्रोन्मादः स उच्यते ॥
तिष्ठत्यनिमिषदृष्टि िनिःश्वसिति गच्छति ध्यानम् ।
रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे ॥
स द्विधा । कायिक-वाचिकभेदात् ।
प्राद्यो यथा-
(२)माजूर पिआलिङ्गणसुण्णब्भमिरीण बाहुलइआणम् ।
तुहीअं कुरु पणेहं इमेण माणंसिणिमुहेण ॥
यथा वा-
बिभेति रुष्टासि किलेत्यकस्मात्स त्वां किलोपैति हसयकाण्डे ।
यान्तीमिव त्वामनु यात्यहेतोः पृष्टस्त्वयेव प्रतिवक्ति मोघम् ।।
द्वितीयो यथा--
त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्र सहसा व्यबुध्यत ।
क नीलकण्ठ ! जसीत्यलक्ष्यवागसत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ॥
(१) अमृतमय! गगनशेखर! रजनीमुखतिलक! चन्द्र ! त्वं स्पृश ।
स्पृष्टो यैः प्रियतमो ममापि तैरेव करैः॥
(२) माखिद्यस्व प्रियालिङ्गनशून्यभ्रमणयोर्बाहुलतिकयोः ।
तूष्णीकं कुरु स्नेहमनेन मनस्विनीमुखेन ॥

·विप्रलम्भस्थाभिलाषादिदशावस्थाः।
यथा वा-
हृत्तस्य यन्मन्त्रयते रहस्त्वां नधक्तमामन्त्रयते मुखं यत् ।
तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य ।।
मदनपीडाजनितसन्तापदिविकारो व्याधिः । तदुक्तम् -
सामदानादिसंयोगैः काम्यैः सम्प्रेषणैरपि ।
सर्वैर्निराशीकरणाच्याधिः समुपजायो ।
--
(१)णीसासा हारवल्लीमरिसपसरणा चन्दणुव्वेअकारी
चण्डो (दीहो) देहस्स दाहो सुमिरणसरणा हाससोहामुहम्मि।
अंगाणं पण्डुभावो दिअहससिकलाकोमलो किञ्च तीए
णिच्चं वाहप्पवाहा सुहअ तुह कए होति कुल्लाहितुल्ला ।।
यथा वा--
यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते
व्यनत्यन्तस्तापं यदयमतिधीरोऽपि विषमम् ।
प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि वा पाण्डुमधुरं
वपुः क्षामक्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥
जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा ।
इति दर्पणः।
तथाच भरत:--
पृष्टा न किश्चिद्रूते च न शृणोति न पश्यति ।
हाकष्टवाक्मतूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः ।।
(१) निःश्वासा हारवल्लीसदृशप्रसरणाश्चन्दनोद्वगकारी
चण्डो (दीर्घो) देहस्य दाहः स्मरणशरणा हासशोभा मुखे च ।
अङ्गानां पाण्डुभावो दिवसशशिकलाकामलः किञ्च तस्याः
नित्यं वाष्पप्रवाहाः सुभग! लव कृते भवन्ति कुल्याभिस्तुल्याः ।

·६०
रसचन्द्रिकायाम्-
अकाण्डदत्तढुङ्कारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका।
श्वासप्रस्तानना चैवं जडताभिनये भवेत् ।।
यथा
(१)वअणे वअणे अ चलन्तमीससुण्णावहाणहुङ्कारम् ।
सहि ! देंती णीसासन्तरेसु कीस म फेसि ॥
दर्पणे
रसविच्छेदहेतुत्वान्मरणं नैव वर्ण्यते ।
जातपायं तु तद्वाच्यं चेतसाकाङ्कितं तथा ॥
आद्यं यथा--
अधिकः सर्वेभ्यो यः प्रियः प्रियेभ्यो हृदि स्थितः सततम् ।
स लुठति विरहे जीवः कण्ठेऽस्यास्त्वमिव सम्भोगे ।
यथा वा---
सव्यापसव्यत्यजनाविरुक्तैः पश्चेषुवाणैः पृथगर्जितासु ।
दशासु शेषः खलु तद्दशा या तया नभः पुष्प्यतु कोरकेण ॥
द्वितीयं यथा--
अनलभावमियं स्वनिवासिनो न विरहस्य रहस्यमबुद्ध्यत ।
प्रशमनाय विधाय तृणान्यमून् ज्वलति तत्र तदुज्झितुमैहत ॥
यथा वा---
--
यदि प्रियावियोगेऽपि खिद्यते दीनदीनकम् ।
तदिदं दग्धमरणमुपयोग क यास्यति ॥
अज्ञाते विषये इच्छानुदयात् शाब्दं चाक्षुषं वा मियज्ञानम् ।
तदुक्तम्-
श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथःसंरुढरागयोः ।
दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥
(१) वचन वचने च चलच्छीर्षशून्यावधानहुङ्कारम् ।
मनिती निःश्वासान्तरेषु कुतोऽस्मान्दुनयसि ।

·रसचन्द्रिकायाम्-
स्वम यथा-
तदाकर्ण्य वचस्तस्य तत्कन्यारूपदर्शने ।
अतृप्त एव सहसा प्रबुद्धोऽस्मि निशाक्षये ॥
मुक्ताफलध्वजस्य पूर्वजन्मानुभूतां पद्मावती स्वप्ने दृष्टवत इयमुक्तिः।
प्रमङ्गद्रसान्तराण्युदाहियन्ते । हासस्थायिभावो हास्यः ।
यथा--
मम मअणमणंगं मम्महं वड्ढअन्ती-
शिशिअशअणके मे गिद्दअं पक्खिवंती ।
पसलसि भअभीदा पक्खलन्ती खलन्ती
मम वशमनुजादा लावणस्सेव कुन्ती ।।
अत्र ययापाराद्धासोत्पत्तिः स आलम्बनम् । अधरस्पन्दा.
दिरनुभावः--
ग्लानिः शङ्का ह्यमूया च श्रमश्चपलता तथा ।
मुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः॥इति व्यभिचारिण।
स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितापहसितातिहसितमिति ।
द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतेः ॥
ईपद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षः सौष्ठवान्वितैः ।
अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ।।
उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैविहसितैरथ ।
किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते ॥
आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथा ।
कालागनं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ।।
उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् ।
निकुञ्चिताङ्गकशिरं तच्चोपहसितं भवेत् ॥
अस्थानहसितं यच्च साश्रुनेत्रं तथैव च ।
उत्कम्पिताङ्गकशिरं तचाप हसितं भवेत् ।।
-

·करुण-रौद्र-वीररसाः।
शोकस्थायिभावः करुणः ।
स्त्रीनीचप्रकृतिह्येष शोकव्यमनसम्भवः ।
धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च ।।
यथा--
(१)जोचिअ जेऊण जमं दिठो इछासुहं तुए जमलोओ।
दछिहसि कहं णु पत्थिअ! एहिं तं च्चेअ सेसअणसामण्णम् ॥
अत्र रावण आलम्बनम् । तद्दशाविशेषदर्शनमुद्दीपनम् ।
परिदेवनादिरनुभावः ।
निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यस्रमेवच ।
जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः॥ इति व्यभिचारिणः।
क्रोधस्थायिभावो रौद्रः ।
इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागणचेष्टितः ।
शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः ॥
यथा-
--
देशः सोऽयमरातिशोणितजलैयस्मिन् इदाः पूरिताः
क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहात् ।
तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यस्वाणि भास्वन्ति मे
यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥
अत्रापकारक आलम्बनम् । तदपराधज्ञानमुद्दीपनम् ।
नेत्रारुण्यादिरनुभावः।
गर्वोऽसूया तथोन्माद आवेगो मद एव वा ।
क्रोधश्च जडता हर्षों रौद्रे तूग्रत्वमेव च ॥ इति व्यभिचारिणः।
उत्साहस्थायिभावो वीरः।
(१) य इव जित्वा यमं दृष्ट इच्छासुखं यमलोकः।
द्रक्ष्यसि कथं नु पार्थिव ! इदानीं तमेवाशेषजनसामान्यम् ॥

·६४
८
--
रसचन्द्रिकायाम्-
उत्साहाध्यवसायादविषादत्वादविस्मयामोहात् ।
विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति ।।
स्थितिशौर्यबीर्यधैयरुत्साहपराक्रमप्रभावश्च ।
वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः ॥
एष दानदयायुद्धधर्मरूपाणामुत्साहोपाधीनां भेदाच्चतुर्दा ।
आद्यो यथा-
जीवतावधि वनीपकमात्रैरीमानमखिलैः सुलभं यत् ।
अर्थिने परिवढाय सुराणां किं वितीयं परितुष्यतु चेतः ॥
छितीयो यथा--
स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद ।
दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विमुच्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥
तृतीयो यथा मम--
स्थितः सोऽहं मैत्रावरुणिकुशिकापत्यवशगः
प्रतीपस्य स्वाश्यपि नृपदिलीपस्य कुलभूः ।
चिरादस्माभिः किं न भवदवदानं श्रुतचरं
मनोऽध्यक्षीकर्तुं तव विभवमुत्कण्ठितमतः ।।
श्रीरामस्य खरं प्रत्युक्तिः ।
चतुर्थो यथा--
यत्किञ्चनेदं वित्तमस्यां पृथिव्यां यदेवानां त्रिदशानां परं यत् ।
प्राजापत्यं त्रिदिवं ब्रह्मलोकं नाधर्मतः सञ्जय ! कामयेऽहम् ॥
अत्र तत्तद्विषया आलम्बनानि अनुभावाः स्पष्टाः ।
असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च ।
अमर्षप्रतिबोधश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा ॥
गर्वश्चैव वितर्कश्च मतिश्चैव तथोग्रता ।
अमर्षोऽथ मदश्चैव वीरे भाषा भवन्ति हि ॥ इति व्यभिचारिणः।

·भयानकबीभत्सरसौ। रौद्रे क्रोधः स्थायी अत्र तु व्यभिचारीति भेदः । नच विनिगमकाभावः । प्ररूढत्वापरूढत्वयोस्तथात्वात् । तत्त्वं च बहल्प- विभाजकत्वमित्यभियुक्ताः । तथा च मुनिनोक्तम्- सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु । स मन्तव्यो रसस्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ।। रत्नाकरेऽप्युक्तम्-- रत्यादयः स्थायिभावाः स्युर्भूयिष्ठविभावजाः । स्तोकैर्विभावैरुत्पन्नास्त एव व्यभिचारिणः ॥ एवमन्यत्राप्यूह्यम् । भयस्थायिभावो भयानकः । -- यथा-- घोरां नारकपालकुण्डलवती विद्युच्छटा दृष्टिभि- मुञ्चन्ती विकरालदृष्टिमनलज्वालापिशङ्गैः कचैः । दंष्ट्राचन्द्रकला गुरान्तरल लजिहां महाभैरवीं पश्यन्त्या इव मे मनः कदलिकेवाछाप्यहो वेपते ।। इह भयहेतुरालम्बनं ग्रहणोद्यमादिरुद्दीपनं मुखशोषाद योऽनुभावाः। चरणहृदयकम्पैः स्तम्भनजिह्वाविलेहमुखशोषैः । सस्तसविष-णगात्रैरस्याभिनयः ससन्त्रासैः ।। स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा । त्रासश्च मरणं चैव वैवयं च भयानके ॥ इति व्यभिचारिणः । जुगुप्सास्थायिभावो बीभत्सः । यथा-- अन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनद्धशिरसो हृत्पुण्डरीकरजः ।

·रसचन्द्रिकायाम्- एताः शोणितपतकुङ्कुमजुषः सम्भूय कान्तैः पिष- त्यस्थिस्नेहसुराः कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिर्वीभत्सरसः समुद्भवति ॥ मुखनेत्रविकूणनया नासापच्छादनावनमितास्यैः । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः ॥ अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युाधिभयं चैव भावा बीभत्ससंश्रिताः ॥इति व्यभिचारिणः। विस्मयस्थायिभावोऽभुतः । यथा- आक्षिप्तो जयकुञ्जरेण तुरगानिर्वर्णयन्वल्लभान् संगीतध्वनिना हृतः क्षितिभृतां गोष्ठीषु तिष्ठन् क्षणम् । सद्यो विस्मृतसिंहलेन्द्रविभवः कक्षाप्रदेशेऽप्यहो द्वाःस्थेनैव कुतूहलेन महता ग्राम्यो यथाहं कृतः। अत्र विभावादयः स्पष्टाः । यत्वतिशयार्थयुक्तं वाच्यं शिल्पं च कर्मरूपं च । सत्संबद्धैरर्थे रसोऽद्भुतो नाम विज्ञेयः ॥ स्पर्शग्रहणोल्लसितैहाहाकारैश्च साधुवादैश्च । वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदाचैरभिनयस्तस्य ॥ स्तम्भः स्वेदोऽथ मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा । आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः। इति व्यभिचारिणः। काव्ये शान्तोऽपि रसोऽनुभवसिद्धत्वात् । तत्र निर्वेदः स्थायिभावः । तदुक्तम्- न यत्र दुःख न मुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ॥

·शान्तरसस्य स्थापनमू। ६७ अत एवायं नाट्ये न सम्भवति गीतवाद्यादेस्तद्विरोधित्वात् अन्य तु नाट्येऽपि स युक्तः । तद्गीतवाद्यादेस्तद्विराधित्वानही. कारात् । विषयचिन्तासामान्यस्य तद्विरोधित्वे पुराणश्रवणादेस्तद्वि- रोध्युद्दीपनस्यापि विरोधित्वप्रसङ्गात् । यत्तु- शान्तस्य शमसाध्यत्वान्नटे च तदसम्भवात् । अष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तत्र युज्यते ॥ इति । तदप्यनुपयुक्तम् । नटे रसाभिव्यक्तेरनङ्गीकारात् । सामा- जिकानां शमवत्वे तदभिव्यक्तौ वाधकाभावात् । नटे भयक्रोधाद्य- भावेऽपि तल्लिङ्गानामिव शिक्षाभ्यासपाटवेन शान्तरसलिङ्गाना- मप्यभिनयोपपत्तेः । न चास्य रसत्वे सूत्रकारानुमतेरभावः, निर्वे- दस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथमनिर्देशो मुख्यत्वेन स्थायित्वलाभार्थ इति काव्यप्रकाशकारादिभिरुक्तत्वात् । मनु निर्वेदस्य स्वावमाननरूपस्य स्थायित्वानुपपत्तिः, शा. न्तस्य सर्वविषयपरिहारजनितात्ममात्रविश्रामानन्दरूपत्वात् । यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते कलां नाईन्ति षोडशीम् ।। इत्युक्तेः । एतेन सर्ववृत्तिविरामोऽस्य स्थायीत्यपि निर- स्तम् । अभावस्य तदयोगात् । नच चित्तव्यापारनिवृत्तिरूप- स्वाच्छमस्यापि कथं स्थायित्वमिति वाच्यम् । निरीहावस्थाया- मात्मविश्रान्तरेवात्र शमपदार्थत्वात् इति काव्यप्रदीपादिभि- निरूपितत्वात् । एवञ्च कथं सूत्रसम्मतिलाभ इति चेत् , ससम् । तत्र निर्वेदो नाम दारिद्यन्यकारव्याध्यपमानोत्क्रुष्टक्रोधताडनेष्ट- जनवियोगतत्वज्ञानादिभिर्विभावैरुत्पद्यत इति सूत्रकारेणोक्त- त्वात्, नियानित्यवस्तुविवेकरूपतत्त्वज्ञानजन्यस्य च निर्वेदस्य शृङ्गारादो व्यभिचारित्वानुपपच्या तत्स्थायित्वस्य तदनुमत- ·रसचन्द्रिकायाम्- त्वात् । तदुक्तम्-- स्थायी स्याद्विषयेष्वेव तत्त्वज्ञानाद्भवेद्यदि । इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्य सौ ॥ इति । विषयेष्वनुपादेयज्ञानस्य च निर्वेदपदार्थत्वात् “परी- क्ष्य लोकान् कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात्" इति श्रुत्यादि- सिद्धत्वात् । रागाभावमात्रस्य तथात्वे सुषुप्त्यादौ निर्विष्णत्व- व्यवहारमसङ्गात् । आत्मनिर्विकल्पकस्य च काव्याद्यनुपपधि स्वात् । रसस्य विभावादिसमूहालम्बनरूपतायाः सर्वसिद्धत्वात् । यथा अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपो वा सुहृदि वा । तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ।। केचित्तु निवृत्तौ शान्त इव प्रवृत्तौ मायारसोऽपि युक्तः । तत्र रसोत्पत्तिर्नेति दुर्वचत्वात् । ननु स रतिरेवेति चेत् , मै- वम् । स न तावत् शृङ्गार-हास्य-रौद्राणां व्यभिचारी, तद्वैरिणां वीभत्सकरुणाभुतानां तत्र सत्त्वात् । नापि बीभत्सकरुणा - तानां तद्वैरिणां शृङ्गारहास्यरौद्राणामपि तत्र सत्त्वात् । नच माया सामान्यरसस्तद्विशेषास्त्वन्य इति वाच्यम् । शान्तस्य ब- हिर्भावापत्तेः, किन्तु प्रबुद्धमिथ्याज्ञानवासना रसः। मिथ्याज्ञानं स्थायिभावः, भोगार्जकधर्माधर्मा विभावाः, पुत्र कलत्र-विजय- साम्राज्यादयोऽनुभावाः, विद्युद्वत्कादाचित्कप्रकाशा रत्यादयो. ऽष्टौ भावास्तत्र व्यभिचारिणः । यथा-- वाटी लाटीगम्भोरुहरभसकरी वापिका कापि कान्ता ·निर्वेदादिव्यभिचारिभावाः । . तल्पं चन्द्रानुकल्पं प्रकटयति मिथः कामिनां कामिनीतम् । रूपं कामानुरूपं मणिमयभवनं बन्धुरं बन्धुरङ्के लोके लोकेश ! कस्य त्वमसि न भुवने सर्वदा सर्वदाता ॥ इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । शान्तरसस्याप्यविद्यातत्कार्यान्य- तरविषयकत्वेन बहिर्भावस्य शङ्कितुमनहत्वात् । मिथ्याज्ञानवा- सनायाश्च सर्वदापि प्रबुद्धत्वात् । काव्यादिभ्यो जायमानस्य विषयज्ञानमात्रस्य रसत्वापत्तेश्च । तत्र चमत्कारस्याननुभूयमा नत्वात् , व्यभिचारिस्थायिभावानां व्यवस्थानुपपत्तेश्चेति दिक् । अथ व्यभिचारिणो निरूप्यन्ते। विविधमाभिमुख्य. न रसान् प्रति चरन्तीति व्यभिचारिणः । स्थाय्यनुकूलत्वे सति विभावानुभावभिन्नत्वं लक्षणम् । अनुकूलत्वं तु रसव्य. अकत्वे सति रसप्रतीतिविषयत्वम् । अतो रसकाव्यवाक्ये भा. वनायां वा नातिव्याप्तिः । ते च त्रयस्त्रिंशत् । तदुक्तम्-- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ।। व्रीडाचपलताहर्पा आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ मुप्तं विबोधोऽमर्षश्च अवहित्थं तथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ त्रासश्चैव विकर्तश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामभिः ।। त्रयस्त्रिंशदिति आधिक्यनिरासार्थम् । तेन मात्सर्यो. द्वेगदम्भाविवेकनिर्णय क्लैव्यक्षमाकुतुकोत्कण्ठाविनयसंशयधा- ष्टानामाधिक्यमनाशक्यम् । मात्सर्यस्यास्यायामुद्वेगस्य त्रासे दम्भस्यावहित्थे इाया अमर्षे विवेकनिर्णयमितौ क्लैब्यस्य

·रसचन्द्रिकायाम्-
..
-
दैन्ये क्षमाया धृतौ कुतुकोत्कण्ठयोरौत्सुक्ये विनयस्य लज्जाया
संशयस्य तर्के धाय॑स्य चापले चान्तर्भावात् । एतेन छलस्य
व्यभिचायन्तरत्वमिति निरस्तम् । अवहित्थकुक्षावन्तर्भावात् ।
अवान्तरभेदस्य सतोऽप्यनादरणीयत्वात् । विभागे शास्त्रकारे-
च्छायाया एव नियामकत्वात् ।
तत्त्वज्ञानापदीर्खादेनिर्वेदः स्वावमाननम् ।
तदुक्तम्--
इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्याव्याधितस्तथा शोकात् ।
परद्धिं दृष्ट्वा वा निर्वेदो नाम सम्भवति ॥
वाष्पपरिप्लुतनयनः पुनः पुनः श्वासदीनमुखनेत्रः।
योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः ॥
यथा-
सन्तापो हृदये स्मरानलकृतः सम्प्रत्ययं सधतां
नास्त्येवोपशमो हि सम्प्रति पुनः किं त्वं मुधा ताम्यसि ।
यन्मुढेन मया तदा कथमपि प्राप्तो गृहीत्वा चिरं
विन्यस्तस्त्वयि सान्द्रचन्दनरसस्पर्शो न तस्याः करः ॥
रत्यायासकलाभ्यासाद्ग्लानिनिष्पाणतेव या ।
आधिव्याधिजन्यबलहानिजन्यो दुःखविशेष इवशब्दार्थः ।
एतेन बलहानिरेव ग्लानिरिसपास्तम् । नाशस्य भावत्वानुपपत्तेः।
नचायं श्रम एवेति वाच्यम् , तद्धत्वभावादिति रसगङ्गाधरा-
दयः। यथा--
अतितमा समपादि जडाशयं स्मितलवस्मरणेऽपि तदाननम् ।
अजनि पङ्गुरपाङ्गनिजाङ्गणभ्रमिकणेऽपि तदीक्षणखञ्जनः ॥
चिन्तावैलव्यजनिका शङ्कानिष्टसमुन्नयः ।

·शङ्कास्यादिलक्षणोदाहरणानि । उम्मय उत्प्रेक्षा । तदुक्तम- द्विविधा शङ्का कार्या आत्मसमुत्था च परसमुत्था च । या तत्र परसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः ।। कश्चित्प्रवेपिताङ्गस्तथोन्मुखो वीक्षते च पाश्र्वानि । उरुसज्जमानकण्ठः श्यानास्यः शङ्कितः पुरुषः ।। यथा मम- पुलककुलकञ्चुकवृतं कपोलफलकं विलोकने तस्य । मुग्धे ! संवृणु वसनाञ्चलेन गवेक्षणेन कृतम् ।। परोत्कर्षाक्षमाऽस्या गर्वदौर्जन्यमन्युजा । तदुक्तम्-- परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयं दृष्ट्वा । अभिनेतव्याऽसूया कृतापराधा भवेयुश्च ॥ भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेाक्रोधपरिवर्त्तनैश्चित्रः। गुणनाशनविद्वेषैस्तस्याः कार्यः सदाभिनयः ।। -- यथा- तचापमीशभुजपीडितसारमेव प्रागप्यभज्यत भवांस्तु निमित्तमात्रम् । राजन्यकप्रधनसाधनमस्मदीय- माकर्ष कार्मुकमिदं गरुडध्वजस्य ॥ संमोहानन्दसम्भेदः स्खलदङ्गवचोगतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो मदो विविधभावकृत् ।। तदुक्तम्- विविधस्तु मदः कार्यस्तरुणो मध्यस्तथापकृष्टश्च । करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनये प्रयोगविदाम् ।। कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित् तथा हसति कश्चित् । परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति ॥

·७२ रसचन्द्रिकायाम्- उत्तमसत्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी रोदित्यपि वाधमप्रकृतिः ।। स्मितमधुरवचनरागो हृष्टतनुः किंचिदाकुलितवाक्यः । स्वप्रचारविरुद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः ॥ स्खलिताघूर्णितनयनः सस्तव्याकुलितगात्रविक्षेपः । कुटिलव्याविद्धगतिमध्यमदो मध्यमप्रकृतिः ।। नष्टस्मृतिहतगतिश्छर्दिताहिकादिकैः मुबीभत्सः । गुरुसज्जमानकण्ठो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः ॥ इत्यादि। यथा- - (१)देइ विलासर्वईणं मुहे अ दुःक्खे अपाअपडिअसभावा । अणवेक्खिअलज्जाई सहिव्य वीसत्थजपिआई पसण्णा ।। श्रमः खेदोऽध्वगसादर्निद्राश्वासादिकृन्मतः । तदुक्तम्- अध्वगतिव्यायामानरस्य सञ्जायते श्रमो नाम । निःश्वासदर्शनस्वेदैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ अस्य बलसच्चेऽपि जायमानत्वाच्छरीरव्यापारजत्वाच्च न- ग्लानावन्तर्भावः। यथा- स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणात अद्यापि स्तनवेपथु जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः । बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने धर्माम्भसा जाल बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्द्धजाः ॥ श्रमादिजन्यमालस्यं पुरुषार्थेष्वनादरः । (१) ददाति विलासवतीनां सुखे च दुःखे च पादपतितसद्भाधा । अनपेक्षितलजानां सखीव विश्रब्धजल्पितानि प्रसन्ना ॥

·निर्वेदादिषु दैन्यचिन्तालक्षणोदाहरणानि । ७३
क्रियासु द्वेष इत्यर्थः । असामर्थ्याभावाविवेकशून्यत्वाभा-
वाच्च ग्लानिजडताभ्यां भेदः ।
यथा-
प्रबुद्धायाः प्रातलंसदलसदोल्लिबलयं
गलन्मल्लीदाम्नः शिथिलकबरीबन्धसमये ।
प्रियालोके घूर्णन्नयनममृणस्निग्धमधुरो
मुखे जृम्भारम्भो जयति भृशमम्भोरुहशः ॥
दौर्गत्यादेरनौजस्य दैन्यं मलिनतादिकृत् ।
यथा-
वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥
ध्यानं चिन्ता हिताप्राप्तः सन्तापादिकरी मता।
तदुक्तम्-
सोच्छ्वसितैनिःश्वासैः सन्तापैश्चैव शून्यहृदयतया ।
अभिनेतव्या चिन्ता मुदा विहीनैरधृत्या च ॥
यथा-
-
मालत्याः प्रथमावलोकदिवसादारभ्य विस्तारिणो
भूयः स्नेहविचेष्टितमगदृशो नीतस्य कोटिं पराम् ।
अद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासमबन्धस्य मे
कल्याणं विदधातु सा भगवती नीतिर्विपर्येतु वा ।।
न चोयं वितर्क एवेति वाच्यम् । किं भविष्यतीति चिन्ता-
याः पूर्व पश्चाद्वा तदुपपत्तेः । "वितर्कोऽस्याः पूर्वक्षणे पाश्चात्ये वो.
पजायते' इत्यभियुक्तोक्तेः ।

·७४
रसचन्द्रिकायाम्-
-
मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः ।
-
अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्वा पृथग्विधैः ।
तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ॥
व्यसनाभिघातपूर्ववैरानुस्मरणजो भवति मोहः ।।
सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥
वस्तुतच्चानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः । शून्यताव्यवहिता
सेति केचित् । यथा-
निवृत्तिः प्रत्येकं भवति करणानां स्वविषया-
तथा सर्वाण्यत्र स्मृतिजनकतामेव दधति ।
अस्मिस्तद्भावं भजति च समस्तं स्वपरथा
कथङ्कारं सर्व परिणमति कान्तामयमिदम् ॥
स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते ।
तदुक्तम्--
अन्यतत्वमतिक्रान्तं यथामति विभावितम् ।
विस्मृतं च यथावृत्तं स्मरेयुः प्रीतमानसाः ।।
स्वास्थाभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिनिपुणैः ।
शिर उद्वाहनकम्पर्धक्षेपैश्चाभिनेतव्या ॥
यथा-
(१)ण हाणाहि तिलन्तरं विचलिआ सुत्था णिवत्थली
थोउबल्लवलीतरङ्गमुअरं कण्ठोतिरिच्छडिओ।
-
(१) न स्थानाद्धि तिलान्तरं विचलिता सुस्था नितम्बस्थली
स्तोकोद्वेलवलीतरङ्गमुदरं कण्ठोऽतितिर्यकस्थितः ।
वेण्या पुनराननेन्दुवलने लब्धं स्तनालिङ्गनं
जाता तस्याश्चतुर्विधा तनुलता तत् संचरन्तीव मे ।।

·निर्वेदादिषुधृतित्रीडाचापल लक्षणोदाहरणानि । ७५
वेणीए उण आणणेन्दुबलणे लद्धं थणालिङ्गणं
जादा तीअ चउब्धिहा तणुलदा तं संचलन्तीअ मे ।।
अभीष्टार्थस्य सम्प्राप्ती स्पृहापर्याप्तता धृतिः।
सौहित्यवदनोल्लासमहासप्रतिभादिकृत् ।।
तदुक्तम्-
प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शगन्धानाम् ।
अप्राप्तानामनुशोचनं च न भवेद्धृतिः सा तु ॥
विज्ञानशौचसमुद्भवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः ।
भयशोकविषादाथै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या ॥
-
यथा-
(१)मुहपेच्छओ पई से सावि हु सविसेसदसणुम्मत्ता ।
दोवि कहत्था पुहई अमहिलपुरिसं व मण्णन्ति ।।
सङ्कोचश्चेतसो ब्रीडा वैवाधोमुखत्वकृत् ।
तदुक्तम्-
लज्जाधोगूढमुखो भूमिं च लिखन्नखांश्च परिकृन्तन् ।
वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्श वीडितः कुर्यात् ।।
यथा-
(२)णिहुअणसिप्पं तह सारिआइ उल्लाविअह्म गुरुपुरो।
जह तं वेलं माए ण आणिमो कहं वच्चामो ॥
वाक्पारुष्यकरी चित्तस्यावस्था चापलं मता।
वाक्पारुष्यमिति वधबन्धनादेरप्युपलक्षणम् । तदुक्तम्-
(१) मुखप्रेक्षकः पतिस्तस्याः सापि खलु सविशेषदर्शनोन्मत्ता ।
द्वावपि कृतार्थों पृथिवीममहिलापुरुपामिव मन्यते ॥
(२) निधुवनशिल्पं तथा सारिकयोल्लापिता स्म गुरुपुरतः।
यथा तस्यां वेलायां मातन जानीमः कथं वर्तामहे ।।

·रसचन्द्रिकायाम्-
अविमृष्टं यत्कार्य पुरुषोऽज्ञानात्समाचरति ।
अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्जेयः ॥
यथा-
कामस्तु वाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवह्निमुखं विविक्षुः ।
उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुराममर्श ॥
मनःप्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्तिस्तवादिभिः । यथा-
स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुख स्थितासि सुमुखि ! त्वम्
उपरागान्ते शशिनः समुद्गतो रोहिणीयोगः ॥
आवेगो राजविद्रावरसादेः सम्भ्रमो मतः ।
तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेदः कम्पः स्खलद्गतिः ॥
तदुक्तम्-
इयेषोऽष्टविधो ज्ञेय आवेगः संभ्रमात्मकः ।
स्थैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चोपसर्णात् ।।
अष्टविधः उत्पातवातवर्षाग्निकुअरोभ्रमणप्रियश्रवणाभि-
यश्रवणव्यसनभेदात् । एवं च सिंहाभियोगादेरप्युपलक्षणम् ।
--
यथा-
m
अस्थानगामिभिरलङ्करणैरुपेता भूयः पदस्खलितनिन्हुतिरप्रसन्ना
वाणीव कापि कुकवेमधुपानमत्ता गेहान्निपातबहुलैव विनिर्जगाम ।।
अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः ।
अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीम्भावादयस्तत्र ।।
मोहे चाक्षुषादेरनुत्पत्तिरेव । इह तु तदुत्पत्तावपि प्रकारवि.
शेषावगाहनं बाहुल्याभावश्चेति विशेषः ।
यथा.
(२)पेछइअ लद्धलक्खं दीहं णीससइ सुण्ण हसइ ।
(१) प्रेक्षते लब्धलक्ष दीर्ध निःश्वसिति शून्यं हसति ।
यथा जल्पति स्फुटरार्थ तथास्या हृदयस्थितं किमपि ॥

·निर्वेदादिषु गौत्सुक्यनिद्रालक्षणोदाहरणानि । ७७
--
जह जंपइअ फुडथं तह से हिअअडिअंकिंपि ॥
गर्वोऽभिजनलावण्यधनैश्वर्यादिभिर्मतः ।
मविलासाङ्गवीक्षाविनयावज्ञादिकृत्तु सः ।।
यथा-
धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः ।
यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन सेत्स्यते ॥
प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेविषादः सचसङ्क्षयः ।
निःश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेषणादयः ।।
तदुक्तम--
कार्यानिस्तरणकृतश्चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्यैः ।
दैवादिष्टो योऽर्थस्तदसम्प्राप्तौ विषादः स्यात् ॥
यथा-
मम प्राणाधिके तस्मिन्नङ्गानामीश्वरे हते ।
उच्छ्वसन्नपि लज्जेऽहमाश्वासे तात ! का कथा ॥
कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसम्भ्रमैः ।
तत्रोच्छ्वासत्वराश्वासहत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥
-
यथा-
श्वस्तस्याः प्रियमाप्तुमुधुरधियो धीराः सृजन्त्या रया-
नम्रोन्नम्रकपोलपालिपुलकर्वेतस्विनीरश्रुणः ।
चत्वारः प्रहराः स्मरातिभिरभूत्सा या क्षपा दुःक्षपा
तत्तस्याः कृपयाखिलैव विधिना रात्रित्रिपामा कृता ।।
मनःमम्मीलनं निद्रा चिन्तालस्यश्रमादिभिः ।
तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनाच्छ्वसनादयः ।।
तदुक्तम्-
आलस्याद्दौर्बल्यालमाच्छमाञ्चिन्तनात्स्वभावाच ।

·रसचन्द्रिकायाम्- - रात्री जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति ॥ तां मुखगौरवगात्रप्रविलोलनयनानिमीलनजडत्वैः । जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्माज्ञः ॥ यथा- -- निःश्वासोऽस्य न शङ्कितः मुविशदस्तल्पान्तरे वर्तते दृष्टिगढिनिमीलिता न विकला नाभ्यन्तरे चञ्चला ।। गात्रं स्रस्तशरीरसन्धि शिथिलं शय्याप्रमाणाधिक दीपं वापि न धर्षयेदभिमुखं स्याल्लक्ष्यमुप्तं यदि ॥ मनाक्षेपस्त्वपस्मारो भूतावेशादिसम्भवः । तदुक्तम्- भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनाद । कालान्तरातिपातादशुचेश्च भवयपस्मारः ।। सहमा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च । निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे । न च व्याधित्वादेवास्य सङ्ग्रहे पृथगुपादानवैयमिति वा- च्यम् । बीभत्सभयानकयोरेवास्य व्यभिचारित्वामियेतदर्थत्वात् ॥ यथा मम- -- वेगादुत्पत्य भूमौ विहितनिपतनाः पाण्डुरत्वं वहन्त्यः फेनैर्विस्फार्यमाणैर्ध्वनिभिरनिभृतीतिमुद्भावन्त्यः ।। तिर्यपश्चात्पुरस्तादपि पवनवशादव्यवस्थं प्रजन्त्यः सद्यो नद्यो दुरीक्षाघनसमयमयोद्भूतभूताभिभूताः । स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । कोपावेगभयग्लानिमुखदुःखादिकारकः ।। यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम्- पान्यः स्वमदशां गतः प्रियतमामालिय वकासवं --

·निर्वेदादिषु स्वमप्रयाधामर्षलक्षणोदाहरणानि । ७९
पातुं यावदियेष तावदसममैस्वनैबोंधितः ।
प्रागङ्के शयने ततोऽवनितले पर्येषयन्प्रेयसी
भृतावेशमितः किलेति (१)समयासनिर्जनः स्तम्भितः ।।
निद्रापगमहेतुभ्यः प्रबोधश्चेतनागमः ।
जृम्भाङ्गभङ्गनयनोन्मीलनाङ्गावलोक कृत् ॥
तदुक्तम्--
आहारापरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः।
प्रतिबोधस्त्वभिनयो ज़म्भणपरिवेदनाक्षिपरिमर्दैः ॥
यथा--
--
--
प्रत्यग्रोन्मेषजिह्मा क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणा-
मात्मव्यापारगुर्वी जनितजललवा जृम्भणैः साङ्गभङ्गैः ।।
नाङ्गाङ्ग मोक्तुमिच्छोः शयनमुरुफणाचक्रवालोपधानं
निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरेदृष्टिराकेकरा वः ॥
अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता।
तत्र स्वेदशिरःकम्पनेत्ररागाङ्गविक्रियाः ॥
तदुक्तम्
आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्यैश्वर्यबलाधिकः ।
नृणामुत्साहसम्पन्नो ह्यमर्षों नाम जायते ॥
उत्साहाध्यवसानाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः ।
शिम्प्रकम्पस्वेदायैस्तं प्रयुञ्जीत नाव्यवित् ।।
यथा--
पितुर्मूर्ध्नि स्पृष्टे ज्वलदनलभास्वत्परशुना
कृतं यद्रामेण श्रुतिमुपगतं किन्न भवताम् ॥
किमद्याश्वत्थामा तदरिरुधिरासारवियर्स
(१) समयासीनैः समीपोपविष्टैः ।
--

·८०
रसचन्द्रिकायाम्-
न कर्म क्रोधान्धः प्रभवति विधातुं रणमुखे ॥
लज्जाद्यैर्तिक्रियायोगादहित्थात्माविक्रिया ।
व्यापारान्तरसङ्गित्ववदनानमनादिकृत् ॥
तदुक्तम्-
धाष्टर्यजैह्मादिसम्भूतमवाहित्थं भयात्मकम् ।
तच्चाङ्गाभिनयः कार्य याति चोत्तरभाषणात् ॥
यथा---
स्निग्य वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेषयन्त्या तया
यातं यच्च नितम्बयोगुरुतया मन्दं विलासादिव ।।
मा गा इत्यवरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सखी
तत्सर्व किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति (१)॥
अधिक्षेपावमानायैश्चतश्चण्डत्वमुग्रता ।
अत्र स्वेदशिरकम्पतर्जनाताडनादयः ॥
यथा-
निर्वीयं गुरुशापभाषणवशाकि मे तवेवायुधं
सम्प्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा ॥
जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले
क्षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्योण नास्त्रेण किम् ॥
श्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्वधीमतिः।
स्मेरता धृतिसन्तोषौ बहुमानस्तथात्मनि ।।
यथा--
भव हृदय सावधानं सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः ।
आशङ्कमे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षम रत्नम् ॥
विरहादेर्मनस्तापो व्याधिर्दुःस्थाङ्गतादिकृत् ।
(१) अत्र शकुन्तलानिष्ठमवाहित्थं न तु राजनिष्ठम् ।

·निर्वेदादिषून्मादमृतिलक्षणोदाहरणानि। ८१
अरोऽत्र सशीतः सदाहश्च | काव्येषु द्वितीय एव । तस्य
शीताभिलाषादयोऽनुभावाः।
यथा-
(१)विसव्व विसकन्दली विसहरब्ध हारच्छता
विसग्गिमिव अप्पणा किरइ तालवेटाणिलो।
तहाअ करणिग्गअं जलइ जंतधाराजलं
न चंदणमहो सही इरइ देहदाहं अ मे ।।
सन्निपातग्रहादिभ्य उन्मादश्चित्तविभ्रमः ।
तदुक्तम्--
इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातापित्तकफकोपात् ।
विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति ।।
अनिमित्तहसित्तरुदितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः ।
अन्यैर्विकारजातैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत !!
अस्य व्याधित्वेऽपि पृथगुपादानं व्याध्यन्तरापेक्षया वै-
चिध्यविशेषसूचनार्थम् ।
(२)अवलंबह मासंकह माइगहलंपिआ परिब्भमइ ।
अत्तत्थगजिउब्भंतसुण्णहिअआ पहिअजाआ ।।
रोगादिभिः प्रागवस्था मरणस्य मृतिर्भवेत् ।
मुख्यस्य भावत्वानुपपत्तेः।
(१) विषमिव विषकन्दली विषधर इथ हारच्छटा
विषाग्निमिवात्मना किरति तालवृन्तानिलः।
तथा च करनिर्गतं ज्वलति यन्त्रधाराजलं
न चन्दनमहो सखि ! हरति देहदाहं च मे ॥
(२) अवलम्बत माशङ्कत मातृप्रहलड़िता परिभ्रमति ।
भत्यर्थगर्जितोमान्तशून्यादया पथिकजाया ॥

·रसचन्द्रिकायाम्-
यथा-
(१)सञ्जीवणोसदं विअ सुहस्स रक्खइ अणण्णवावारा ।
सामूणबब्भदंसणकंठठि अजीविकं सोह्नम् ।।
केचित्तु अत्र करुणं पठन्ति । तदयुक्तम् । दुष्टप्रहाणेच्छा-
रूपतया चित्तवैक्लव्यरूपेण शोकेनैव गतार्थत्वात् दयावीरे स्था-
यित्वाच्च । न चान्यत्र सञ्चारित्वदर्शनार्थमत्रोपादानमिति वाच्यम्।
रत्यादेरपि तथात्वात् ।
शृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः ।
शान्ते जगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ।।
इति काव्यप्रदीपादयः ।
औत्पातिकैर्मनाक्षोभस्त्रासः कम्पादिकारकः ।
पूर्वापरविचारोत्थं भयं त्रासात्पृथग्भवेत् ॥
यथा-
रेणुर्बाधां विधत्ते तनुरपि महतीं नेत्रयोरायतत्वा-
कम्पोऽल्पोऽप्यन पीनस्तनभरित उरः क्षिप्तहारं दुनोति ।
ऊोंः स्तम्भेऽपि जाते पृथुजघनभराद्वेपथुर्वर्द्धतेऽस्या
वात्या खेदं मृगाक्ष्याः मुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति ॥
नर्को विचार: सन्देहाळूशिरोऽङ्गुलिनकः
यथा--
भत्त्या नन्दकुलानुरागढया नन्दान्वयालम्बिना
किं चाणक्यनिराकृतेन कृतिना मौर्येण सन्धास्यते ।
स्थैर्य भक्तिगुणस्य वा विगणयन् किं सबसन्धो भवे.
दियारूढकुलालचक्रमिव मे चेतश्चिरं भ्राम्यति ॥
(१) सञ्जीवनौषधमिव सुखस्य रक्षत्यनन्यव्यापारा ।
साश्रुनवाभ्रदर्शनकण्ठस्थितजीवितं सोष्णम् ।।

·स्तम्भाद्यष्टविधसात्त्विकभावलक्षणोदाहरणानि । ८३ एवं चित्तत्तिविशेषरूपान् रसविशेषव्यवस्थितान व्य- भिचारिणो निरूप्य शारीराः सर्वसाधारणाः सात्त्विका नि. रूप्यन्ते । ये स्विमे साविका भावा नानाभावसमाश्रयाः। रसेषु तेषु सर्वे ते विज्ञेया नाययोक्तृभिः । इति मुनिनोक्तत्वात् । ते चाष्टभेदाः । तदुक्तम्--- स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इसष्टौ सात्त्विका मताः ॥ एवं च जृम्भितस्य नवम भेदत्वमनुपादेयम् । महर्षिकृतवि- भागविरोधात् । अन्यथा कटाक्षादीनामपि तदापत्तेः । यत्तु ज़म्भायाः पुरुषेच्छानधीनत्वाद्वैषम्यमिति, तच्चिन्यम् । रसभावा- दिदृष्टीनामपि मनोविकारमात्रसाध्यात्वात् । तत्र- हर्षभयरोगविस्मयविषादमदरोषसम्भवः स्तम्भः। निश्चेष्टो निष्पकम्पश्च स्थितशून्यजडाकृतिः। ''नि:संज्ञः स्तब्धगात्रश्च स्तम्भं स्वाभिनयेद्बुधः ।। - स्तम्भस्तथालम्भितमा नलेन भैमीकरस्पर्शमुदः प्रसादः । कन्दर्पलक्षीकरणार्पितस्य स्तम्भस्य दम्भं स चिरं यथाऽऽपत् ।। श्रमादिना दृश्यतामापन्नं गात्रजलं स्वेदः।: व्यजनग्रहणैर्वापि स्वेदापनयनेन च । स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः ।। यथा- प्रारब्धनिधुवनैव स्वेदजलं कोमलाङ्गि ! कि वहसि । ज्यामर्पयितुं नमिता कुसुमास्त्रधनुर्लतेव मधु ।। स्पर्शभयगीतहर्षक्रोधाद्रोगाच्च रोमाश्चः।

·रसचन्द्रिकायाम्- मुहुः कण्टकितत्वेन तथाङ्गाकुञ्चनेन च । रोमाञ्चस्त्वभिनेयोऽसौ गात्रसंस्पर्शनेन च ॥ यथा- (१)जे अस्स तिहुस्णस कंटआ जे कदंबकुसुमस्स केसरा । अज्ज तुज्ज्ञ करफंससङ्गिणो ते हुवंति मह अंगणिग्गदा ॥ स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः। स्वरभेदस्तथा चैव भिन्नगद्दविस्वरैः । यथा मम- निपीतवत्या मधु सन्दधानः प्रसूनधन्वानममन्दभावः । क्षगेन मन्दाक्ष इवेन्दुमुख्याः स्वरोऽपि भङ्गं बिभरांबभूव ॥ शीतभयहर्षरोगस्पर्शजरासम्भवः कम्पः । वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथु सम्प्रयोजयेत् ॥ घेपनमवयवैकदेशस्य परिस्पन्दः, स्फुरणं निरवच्छिनो. ऽवयवस्पन्दः, कम्पः सकलशरीरस्पन्द इति भेदः। यथा-- -- तुलेन तस्यास्तुलना मृदोस्तु कम्पास्तु सा मन्मथवाणवातैः । चित्रीयितं तत्तु नलो यदुच्चैरभूत्स भूभृत्पृथुवेपथुस्तैः ।। शीतक्रोधमयश्रमरोगलमतापजं च वैवर्धम् । मुखवर्णपरावृत्या नाडीपीडनयोगतः ॥ वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नादङ्गसंश्रयम् । यथा-- कुसुमचापजतापसमाकुलं कमलकोमलमैक्ष्यत तन्मुखम् । अहरहर्वदभ्याधिकाधिका रविरुचिग्लपितस्य विधार्विधाम् ।। (१) ये नलस्य तीक्ष्णस्थ कंटका ये कदम्बकुसुमस्य केशराः। अद्य तव करस्पर्शसाहनस्ते भवन्ति मम मानिर्गताः ॥

·A
भाव-हाथ-हेलालक्षणोदाहरणानि ।
नेत्रजलमश्रु । स्वदलक्षणे नेत्रभिन्नत्वमवयवे विशेषणंबोध्यम् ।
आनन्दामर्षाभ्यां
धूमाञ्जनजम्भणा
णाद्भयाच्छोकात् ।
अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदसम् ।।
यथा--
वाष्पाम्भसा मृगशो विमलः कपोल:
प्रक्षाल्यते सपदि राजत एव यस्मिन् ।
गण्डूषपेयमिव कान्त्यमृतं पिपासु-
रिन्दुर्निवेशितमयूखमृणालदण्टः ।।
चेष्टानिरोधः प्रलयः।
चेष्टा च प्रयत्नवदात्मसंयोगजन्या शरीरक्रिया । वाय्वादि-
संयोगजन्यायां मृतशरीरक्रियायामतिव्याप्तिनिरासाय जन्यान्तम्।
उज्वलनादिरूपान्यादिक्रियावारणाय शरीरेति ।
यथा-
(१)वावारविसम्वाअं सअलावअवाण कुणइहअ लज्जा ।
संवणाण उणो गुरुअणपुरोवि ण णिरुभइ णिओओ।
इति सात्त्विकलावनिरूपणम् ।
प्रसङ्गाधौवनकालीनभावा अपि निरूप्यन्ते ।
तव भरत:-
देहात्मकं भवेत्सत्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः ।
भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता ।।
अनभिव्यक्तो मानसो विकारो भावः, किश्चिदभिव्यक्तो
हावः, स्फुटतरमभिव्यक्तो हेलेति विवेकः ।
बाह्यार्थालम्बनो यस्तु विकारो मानसो भवेत् ।
(१) व्यापारविसंवादं सकलावयवानां करोतीह च लज्जा।
भवणयोः पुनर्गुरुजनपुरोऽपि न निरुभ्यते नियोगः॥
-

·८६ रसचन्द्रिकायाम्- -- -- भाव इत्युच्यते सद्भिस्तस्योत्कर्षो रसः स्मृतः ॥ इति हलायुधोक्तः-- रसाभिज्ञानयोग्यत्वं भाव इत्यभिधीयते । ईषदृष्टविकारः स्याद्भावो हावः प्रकीर्तितः ॥ मुव्यक्तविक्रियो भावो हेलेति परिकीर्त्यते । इति विद्यानाथोक्तेश्च । हावजन्यचेष्टाविशेषाश्च तदनुमाप- कतया हावशब्देनोच्यन्ते । तदुक्तम्- लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिश्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा ॥ विहृतं चेति सम्मोक्ता दश स्त्रीणां स्वभावजाः । तत्र भावो यथा-- कथाप्रसङ्गेषु मिथः सखीमुखात्तृणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते । द्रुतं बिधूयान्यदभूयतानया मुदा तदाकर्णनसज्जकर्णया ।। हावो यथा-- निराकूतैरेव प्रियसहचरीणां शिशुतया वचोभिः पाञ्चालीमिथुनमधुना सङ्गमायितुम् । उपादत्ते नो वा रहयति न वा केवलमियं कपोलौ कल्याणी पुलकमुकुलैर्दन्तुरयति ॥ हेला यथा-- विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुरद्धालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ॥ चेष्टासु आधचतुष्टयं नवमं च शारीराणि, षष्ठसप्तमाष्टम- दशमान्यान्तराणि, पश्चममुभयसङ्कीर्णमिति विवेकः । वागङ्गालङ्कारः श्लिष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः। इष्टजनस्यानुकृतिीला ज्ञेया प्रयोगः ।

·लीलाविलासविच्छित्तिविभ्रमलक्षणोदाहरणानि।८७ यथा मम- निर्मायाभरणं मृणालयलयानाशीविषाणां गणा- न्मूर्द्धन्यप्युपधाय केतकदलं खण्डं सुधादीधितेः । आलेपं हिमबालुकाभिरुररीकृत्याभितो भूतिभि- स्तन्वानात्मनि नीललोहिततुलां देवी प्रदेयान्मुदम् ॥ स्थानासनगमनाना हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात् ।। यथामम- कर्णोत्तंसपरिभ्रमन्मधुकरव्यासेधलक्ष्योल्लस- पाणिव्यापृतिजन्यकर्मजमिथोयोगकणत्कङ्कणा । हासारम्भभवद्विभागमधुरं मन्दं दशन्ती रदैः श्रोत्रोपान्तविजृम्भमाणनयनं धन्यं वधूर्वीक्षते ॥ माल्याच्छादनभूषणविलेपनानामनादरन्यासः । स्वल्पोऽपि परां शोभां जनयति यः सा तु विच्छिात्तिः॥ यथामम- - .. बाले ! किं वलयैरलं कुवलयाल्यत्वमापादितैः को वा स्यादनया गुणो रसनया तारेण हारेण किम् । नीतेन श्रवणावतंसपदवीमेव प्रबालेन ते सर्वत्रावयवे शिरीषजनुषा कान्तिनिरीषत्कृता ।। विविधानामङ्गानां वागङ्गाहार्यसत्त्वयुक्तानाम् । मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमः प्रोक्तः ।। यथा- सितं वसनमर्पितं वपुषि नीलचोलभ्रमा. न्मया मृगमदाशया मलयजद्रवः सेवितः । करेण परिबोधितः स्वजनशङ्कया दुर्जनः

·८८
रसचद्रिकायाम्-
परं परमपुण्यतः सखि ! न लम्बिता देहली ॥
स्मितहसित्तरुदितभयरोपमोहदुःखश्रमाभिलाषाणाम् ।
सङ्करकरणं इर्षादसकृत्किलकिश्चितं प्रोक्तम् ।।
यथा-
--
आज्ञा कार्याश्चाक्षेपो हसितं च शुष्करुदितं च ।
इति निधुवनपाण्डित्यं तस्या ध्यायन्न तृप्यामि ।।
इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलाभिदर्शने चापि ।
तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोहायितं नाम ॥
यथा--
मत्मस्तावमकुर्वति प्रियसखीवन्देऽपि मन्दायते
प्रस्तावे सति निन्दिकैव पुलकप्राचुर्यपर्याकुला ।
ध्यायसेव हि मां रहः पुनरहो दृष्ट्वापि नालोकते
बाले ! मानकलां बिभर्ति विपुलां प्रेमा तु हेमाचलः ।।
केशस्तनाधरग्रहणेष्वतिहर्षसम्भ्रमोत्पन्नम् ।
कुमितं विज्ञेयं मुखेऽपि दुःखोपचारेण ॥
यथा--
पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः ।
कामिनः स्म कुरुते करभोरुहारि शुष्करुदितं च रतेषु ।।
इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्भसम्भूतः ।
स्त्रीणामनादरकृतो वियोको नाम विज्ञेयः ॥
असम्मुखालोकनमाभिमुख्य
निषेध एवानुमतिप्रकारः।
प्रत्युत्तरं मुद्रणमेव वाचो
नत्राङ्गनानां नव एव पन्थाः ॥

·-
शोभादिस्वाभाविकगुणलक्षणोदाहरणानि। ८९
करचरणाङ्गन्यासः सभ्रूनेत्रौष्ठसंयुक्तः ।
सुकुमारविधानेन स्त्रीभिरितीदं स्मृतं ललितम् ॥
यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम्-
धम्मिल्ले कुसुमोत्करं श्रवणयोः प्रसग्रफुल्लाम्बुजं
भाले कुङ्कुमपत्रकं च सरसं कण्ठे च मल्लीस्रजः ।
गात्रे पद्मपरागशोभि वसनं विन्यस्य मीनेक्षणा
चित्तं क्षोभयति स्मरस्य पुरतो यान्ती पताकेव नः ॥
प्राप्तानामपि वचसां क्रियते यदभाषणं हिया स्त्रीभिः ।
व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम् ।।
जथा--
पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया
हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् ।
न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदचनयना
हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ।
अथ स्वाभाविकगुणाः ।
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च ।
धैर्य प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयनजाः ॥
तन्त्र--
--
रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितः ।
अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तितम् ।।
रूपलावण्ययोलक्षणमन्यत्रोक्तम्--
अङ्गान्यभूषितान्येव कङ्कणाद्यैर्विभूषणैः ।
येन भूषितवद्भान्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥
मुक्ता फलेषु च्छायायास्तरलत्वमिवान्तरा।
प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमिति श्रुतम् ।।

·रसचन्द्रिकायाम्- -- - - काव्यप्रदीपादयस्तु-- अवयविनः संस्थानसौष्ठवं लावण्यमित्याहुः । यथा- (१)तहा रमणवित्थरो जह ण माइ कंचीलदा तहा सिहिणतुङ्गिमा जह ण एइ दिठी पअम् । तहा णअणवढिमा जह ण किंवि कण्णुप्पलं तहा अ मुहमुज्जलं दुससिणी जहा पुणिमा ।। विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैनापूर्वमन्मथा । यथा (२)मंजिठ्ठीओष्ठमुद्दा घणघसणसुवण्णुज्जला अंगलच्छी दिछी बालिन्दुलेहाधवलिमजइणी कुन्तला कज्जलाहा । इत्थं विण्णाणलेहा विहरइ हरिणीचंचलच्छीअ तीए कंदप्पोज अदप्पो जुअजणजअणे वद्धलक्खो विभादि ।। कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते । यथा मम शृङ्गारमञ्ज-म्- (३)धावइ पुरओ पुरओ मुहजोहाए तुह पवाहो वअणावरणणिअंसणमज्झिममग्गप्पणालेण ॥ (१) तथास्ति नितम्बविस्तरो यथा न माति काञ्चीलता सथा स्तनतुङ्गता यथा नैति राष्टिः पदम् ॥ तथा नयनवृद्धिता यथा न किमपि कर्णोत्पलं तथा च मुखमुज्ज्वलं द्विशशिकी यथा पूर्णिमा । (२) माजिष्ठी ओष्ठमुद्रा घनघर्षणसुवर्णोज्ज्वला अलक्ष्मी ईष्टिर्बालेन्दुलेखाधवलिमजयिनी कुन्तलाः कज्जलाभाः। इत्थं विज्ञानलेखा विहरति हरिणीचञ्चलाक्याश्च कन्दर्पो जीवदो युवजनजयने बद्धलक्ष्यो विभाति ।। (३) धावति पुरतः पुरतो मुखज्योत्स्नायास्तव प्रवाहः । पदनावरण निरसनमध्यममार्गप्रणालेन ॥ - तस्पा:

·माधुर्यधैर्यप्रागल्भ्यौदार्यलक्षणोदाहरणानि । ९१ सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललिलेषु च । अनुल्वणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति संज्ञितम् ।। यथा- भ्रूभङ्गे सहसोद्गतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरम् । अन्तर्वाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारित कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च न प्रश्रयः ॥ धैर्य यथा-- (१)चचरघरिणी पिअदंसंणा अ तरुणी अ पडत्थपइआ अ । असईसहरिआ दुग्गआ अ ण हु खण्डिअं सीलम् ।। यथाप्रतिभानं प्रागल्भ्यम्-- -- - वृथा परीहास इति प्रगल्भता ननेतिच त्वादशि वाग्विगर्हणा। भवत्यवज्ञा च भवत्यनुत्तरादतः प्रदित्सुः प्रतिवाचमस्मि ते ।। स्थूललक्षत्वमौदार्यम् । यथा-- प्रातर्वर्णनयानया निजवपुर्भूषाः प्रसादानदा- देवी वः परितोषितेति निहितामान्तःपुरिक्या पुरः । सूता मण्डनमण्डली परिदधुर्माणिक्यरोचिर्मय- क्रोधावेशसरागलोचनरुचा दारियविद्राविणीम् ॥ श्रीमन्महीमहिततत्तदसीमधीम. न्मूर्द्धन्यताकलनसङ्गतधन्यताकः । लक्ष्मीधरोऽयमुदस्त मुदं प्रस्तां विश्वेश्वरस्य कृतिरस्य चिरस्य लोके ।। इति श्रीपण्डितप्रकाण्डविश्वेश्वरपण्डितरचिता रसचन्द्रिका समाप्ता। (१) चत्वरगृहिणी प्रियदर्शना च तरुणी च प्रोषितपतिका च । असतीसहचरी दुर्गता च न खलु खण्डितं शीलम् ॥

·हमारे यहां हर तरह की छपाई तथा जिल्दसाजी का कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथाभाषाभाष्य पुस्तकों के मिलने का पता-
-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·. । । हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरीज़-पुस्तकमाला। इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतप्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रका- श्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । परंतु एतस्या नियमेनाऽविच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविंशतिमुद्राः ( कमिशन ) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक दातव्यो भवेत्। तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । मूल्यम्। १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामितान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम्। (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । ( वैदिकं १) रु००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्री. कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १)रु०६-८ ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कृतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि- कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २)रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। पण्डितवरविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं१) ९ अनङ्गरङ्ग:महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो०१) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम्। ( कर्म. १) रु००-८ ·२ - प्पणा। - काशीसंस्कृतसीरीज़ । १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु० १-- १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्यया च संवलितम्। ( वेदान्तं ३)रु० १ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० । सञ्जी. वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं २) रु०१-- १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु.:- १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- ( न्याय २) रु०१- १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कृतम् । हरिहरभाष्यस- हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प- ण्यादिभिः सहितं च । ( कर्मकाण्ड २) रु०३- १८ संक्षेपशारीरकम-मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४) रु०८- १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरण) रु० २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्डं) रु०१- २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( संस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- बिम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रेण च समन्वितम् । ( स्तोत्रवि०१) रु. १- २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः-भाषा- टीकासहितः ( बौद्धन्याय वि० १) रु०१- २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः (व्याकरणं ३) २०४-- २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका-श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता । सम्पूर्ण ( न्यायविभाग ३) रु०६- २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः ( मीमांसा१) रु०२- CN में ·काशीसंस्कृतसीरीज़। २६ पौरोहित्यकर्मसारः (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) रु० ०-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभविरचितः। अव्ययी- भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।व्याक रु०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा त्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं० श्रीकनकलालठक्कुरकृताऽर्थप्रकाशिकाटीकया च सम- लङ्कृतम् । (काव्यवि०३)रु००-१२ २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नैरासादितथा पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परि. पूर्य, सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्। काम० रु०८-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलिः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविर- चितः। महामहोपाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासितमहाम- होपाध्यायवर्द्धमानोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः। न्यायंरु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। व्याकरणं रु०३-० ३२ अर्थसंग्रहः । पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः। मीमां० रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाप्योपळहणम् । परमषि- भारद्वाजोद्दयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्ब- लितबृहत्भूमिकासहितम् । न्यायं रु०६-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुब्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाप्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ )वैदिकं रु. ८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसाय गाचार्यविरचितभाष्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता । ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्ण लङ्काराख्य- या ब्याख्यया समलंकृतः । ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचित याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. द्वहर-बामन-जयादित्यविनिर्मिता। व्याकरगं रु०६-० . वैदिकं रु०६-० वेदान्तं रु०६-० ·ग्रन्थः । कोशं रु०१-८ काशीसंस्कृतसीरीज़। ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः। व्याकरणं रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा. दसमेतः। वेदान्तं रु०२-० ४. श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- ज्योतिषं रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः-मेदिनीकारविरचितः । ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् । ( भाग-२) मीमांसा रु०१.-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनिप्रणीतम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि. तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् न्यायं रु०३-० ४४ दानमयूखः । विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। धर्मशास्त्रं रु०१-८ ४५ कालमाधवः । विद्रद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। धर्मशास्त्र रु. १-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( दैवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। ज्योतिष रु०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः। उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। व्याकरणं रु०१-४ ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाब्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च । वेदा० रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्री मम्मटाचार्य विरचितः। पं० श्री हरिशङ्कर- शर्म गामैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरी टीकयासमलङ्कृतः। रु० ४.००० ।

·No text on this page.