·Printed by Ramchandra -Yesu Shedge, at the 'Nirnaya Sagár Press,
26-28, Kolbhat Lane, Bombay.
Published by Dhirajlal - Trajdas Sanllia, B. A. LL. Big Advocate,
at Khakhar Building, C. P, Tank, Bombay 4.

·Editors" Note:"}, By the Grace of God we are able to put before the public, the final six Adhyayas of the Tenth Skandha, which technically constitute, the 98. The Tenth Skandha is the adatti and is divided into five divisions or Prakaranas viz जन्म, तामस, राजस, सात्त्विक & गुणप्रकरण, all tending to accomplish the Art of various types of Tis. Four Adhyayas constitute the TFTTT. The twenty-eight following Adhyayas deal with तामसप्रमाण, तामसप्रमेय, तामसंसाधन & तामसफल each of seven Adhyayas. The following twenty-eight similarly describe the TITETSTATT, राजसप्रमेय, राजससाधन and राजसफल.' In the case of Fiftas, SRIU is not necessary, they' being themselves so imbued as not to need Japó any longer. There are thus twenty-one Adhyayas of this "HTT, divided into three groups of seven Adhyayas each called सात्त्विकप्रमेय, सात्त्विकसाधन and सात्त्विकफल respectively. 1 It should be noted here that this sub-division of #9, राजस and सास्तिक is peculiar only to Shree Vallabhacharya, based on the different kinds of 277 of the 19th towards nor and is quite distinct from the generic terms of the game of the niet, generally known as such in Vedanta literature. The last six Adhyayas, the subject-matter of the present volume, depict Shree Krishna. the निरोधकर्ता possessed of six गुणs viz:-ऐश्वर्य, वीर्य, श्री, यश, ज्ञान and वैराग्य and thereby accomplish the निरोध of the भक्त by His Leela in wbich the particular guna preponderates. The 27 of 7917 is depicted through the medium of the gas and this constitutes a separate sub-division by itself known as agat. We have based the readings in the present volume on the following manuscripts available to us: 1. Dated San. 1689 from the collection of the Brair of fair, A very incorrectly written Mss, 2. Dated Sam. 1742 also from the collection of the faceHort of fa14at said to have been prepared for female at the grand-son of Shree Vitthaleshwar. This is a very neatly written manuscript and is very reliable, ·2 manuscript without date, appearing to be recent, corrected by the late Shastri vielsale of Nathadrar containing marginal notes from other Mss, and readings. 4-5. Two manuscripts out of the collection of HRACIE ofta singeraft. One of these appears to liave been very intelligently read and punctuated, and from the notes made, seems to confirm the inference that the reader thereof is Agentia the erudito writer of IT on BT4. 6. A manuscript without date belonging to Mr. Mohanlal of Dabhoi which is a fair written manuscript and tolerably correct. As before we have made use of the press-copy of the present Matur out of the collection of Goswami Shri Gokulnathji Maharaj which was kindly left with our departed colleague. Our thanks are therefore due to the said H. H. Shri Gokulnathji Maharaj. In the present volume as before, we have included the relevant portions from निवन्ध etc. and have also printed a खतन्त्रलेख on पीतशेष गदाभृतः, occaring in the 36th (85) Adhyaya, which has been made available to us from the collection of भा. मा. पं. गठूलाला नी. The indexes and the 2771areguales are also printed, the latter with a view that the reader may at a casual glance know the remarkable views of vitammar. Our thanks are due to गोखामितिलकश्रीगोवर्धनलालजीमहाराज of Nathadivar, who has kindly furnished funds for bringing out the present volume. The learned Shastri Kalyanji Kanji bas considerably assisted us in carrying out this edition through the press and our hearty thanks are due to him. With feeliogs of joy we offer this fruit of our labour of love at the Lotus Feet of Lord Shri Krishna. रामनवमी Dhirajlal Vrajdas Sanklia. Jamoadas Kanji Morparia. Heeralat Moolji. Govardhandas Pragji Merchant Purushottam Kanji Morparia.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीसुबोधिनी। (दशम-उत्तरार्ध-गुण-प्रकरणम्।) पत्रिंशोध्यायः । श्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रणीता। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। एवं निरोधः सर्वेषां भगवत्कृत ईरितः । स किं साक्षात्सर्वयुक्त्या भगवानन्यथापि वा ॥१॥ अन्यथा चेत्कृतोप्येप निरोधो निष्फलो भवेत् । तस्मात्कृष्णस्य सर्वोक्या भगवत्वं तु साध्यते ॥२॥ अतोऽग्रे भगवान् व्यासः पडध्यायीं चकार है। ऐश्वर्यादिग्रसिद्धयर्थ सङ्गतिस्त्वियमेव हि ॥३॥ तत्रादौ भगवद्भावसिद्ध्यर्थं युक्तिपूर्वकम् । ऐश्वर्यादीन पडर्थान् हि पडध्याय्यां निरूप्यते ॥ ४ ॥ पत्रिंशे तु तथाध्याये कृष्णस्यैश्वर्यलक्षणः। अलौकिको लौकिकश्च क्रियाज्ञान विभेदतः॥५॥ निरूप्यते यतः पित्रोरैश्वर्य हृदतं भवेत् । अनुभावात्पुरैश्वर्य तयोर्हदयसंहितम् ॥ ६॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । अतोऽग्रे इति अत्र व्यासस्य कर्तृत्वोत्या समाधी पौर्वापर्येणैव लीलां दृष्टवान् , इति सूचितम् । कथानुरोधमकृत्वा विमर्शप्राधान्येन निरूपणात् व्यासस भगवत्वमुक्तम् । संगतिस्त्विति तुशब्देन कथासंगतिव्यावृत्तिः तत्र पडघ्यायेप्वादौ प्रथमाध्याये क्रमानुसारेणैश्वर्य निरूपणीयमियमेव संगतिः। तथा चोपोद्वातसंगतिनिरूपिता न ववसर- संगतिः । कथातो विमर्शस्य मुख्यत्वं युक्तमिति हिशब्दः । भगवद्भावेति युक्तिपूर्वकं भगवत्त्वसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । निरूप्यते इति, दिवादेराकृतिगणवपक्षेण श्यन्, व्यासो निरूपयतीत्यर्थः । ऐश्वर्यलक्षण इति, भगवद्भाव इति शेषः ।

·श्रीसुघोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ. ३६ श्लो. १-२ येन स्तुतिः कृता ताभ्यां कृष्णवाफ्यात्तु निर्णयः । तीर्थयज्ञसदुक्त्या हि शुद्धान्तःकरणो भवेत् ॥ ७ ॥ ततः कृष्णगुणज्ञाने तस्वेच्छाभूदितीर्यते । तथैव देवकी देवी ज्ञात्वा माहात्म्यमुत्तमम् ।।८।। ऐश्वर्यस्य परीक्षार्थ पुत्राहृतिमुवाच ह । एवमेतावद्भिरघ्यायैस्त्रिविधानां निरोधो निरूपितः। अथ भगवतः पगुणाः पनिरध्याय- निरूप्यन्ते क्रमेणैव । ऐश्वर्य लोकवेदातिशायि । स ईश्वरः यः अलौकिकं करोति, यो वा वेदस्याप्यशक्यं करोति सोऽत्र निरूप्यते । पिने पुत्रलं स्थापयित्वैव ज्ञानोपदेशं यत्करोति, यचाप्यखण्डं, तथा बाल्ये मृतानां कालेन परमाणुसात्कृतानां पुनः कालमुलक्ष्य यथास्थानं प्रापयित्वा तत्समानयनं, ततोऽपि खपदनापणमपि । एवं वेदकालोलनं न पुरुषोत्तमा- दन्यस्स शक्यम् । फलप्रकरणस्य संनिधान एवं गतत्वात् पित्रोरभिलषितं च करोतीत्य- ध्यायसंगतिः । कथायाः पौर्वापर्यं नाभिलषितमिति भिन्नक्रमेणारमते अथेति । श्रीशुक उवाच-अथैकदात्मजौ प्राप्ती कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या संकर्पणाच्युतौ ॥१॥ एकदा प्रसन्नसमये, खयमेवात्मजा प्राप्तौ लालनसमये । ततः कृतपादाभि- वन्दनी जाती । ततो वसुदेवोऽपि तत्कृतमभिनन्द्य लौकिकप्रीतियुक्त एव ज्ञानार्थ- मुवाच संकर्पणमच्युतं च । सर्वमेतज्ज्ञाने पूर्वाङ्ग श्रुतिविरुद्धम् । स्वयं गुरोमुहे गत्वा नमस्कारानन्तरं गुरुणाभिनन्दितः एकं स्तौतीति मर्यादा ॥१॥ तत्रापि पूर्व तत्कामनया तदर्थ न प्रवृत्तः किं तु प्रासङ्गिकस्मरणेन तथा कृत- वानित्साह मुनीनां तद्वचः स्मृत्वेति । मुनीनां तद्वचः स्मृत्वा पुनयोर्धामसूचकम् । तबीयर्जातविश्रम्भः परिभाप्याभ्यंभापत ॥ २॥ 'यस्यानुभूतिः कालेन' इत्यादि मुनिवाक्यं, तस्य चाकस्मात्स्मरणं, तच पुत्रयोर्धाम, तेजः सरूपं वा सूचयति । केवलवाक्यं स्मृतं वा चेत् ज्ञानं जनयेत्तदापि न काचि- चिन्ता । किंच । संवादात्तस्स प्रामाण्यमवधृतमित्याह तवीर्यैर्जातविभ्रम्भ इति । गोवर्द्धनोद्धरणादीनि चीर्याणि, तर्जातो विश्वासो मपिवाक्ये यस । ततः हे कृष्ण हे रामेत्युक्त्वा अभ्यभापत स्तुतिं कृतवानित्यर्थः ॥ २ ॥ श्रीविदेशरायरमनीयलमतलेरः। तीर्थति तीर्थयज्ञयोर्मध्ये या सतामुक्तिस्त्रयेत्यर्थः। तथैवेति तीर्थयज्ञसदुत्त्या मुनीनामित्यत्र फेवलवाक्यमिति पुत्रवधर्मपुरस्कारं विना नक्षत्वमानयोधक शुद्धान्तःकरणवेत्यर्थः । यमित्यर्थः।

·, श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३६.श्लो.३-६ ततः 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुनाविशत्' इतिवत् अन्तःप्रविश्य, प्रवेशे केवलमात्मनैव प्रविश्य, पश्चात्तत्रानकरूपो जात इत्याह । आदौ आत्मा तत्सर्वं व्याप्य स्थितः, पश्चाजीवरूपेण प्राणरूपेण च जातः । प्राणशब्देनेन्द्रियाण्यपि संगृहीतानि । 'सच त्यचाभवत्' इति श्रुत्सर्थो निरूपितः । ततः सर्वमेव जगच्छरीरादिकमपि बिभर्पि। धारकशक्तिमपि तत्रैव योजितवान् । अन्तर्यामी वा तदर्थमधिकः प्रविष्टः सर्वे श्रुत्युक्ताः प्रकारा अत्र संगृह्यन्ते॥५॥ एवं स्थितिमुक्त्वा तस्याधिदैविकमपि रूपमाह माणादीनामिति । प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो याः परस्य ताः। पारतच्याद्वैसादृश्याद् द्वयोश्चेप्टैव चेष्टताम् ॥६॥ प्राणादयः सर्वे स्खक्रियाशत्तया विश्वमेव सृजन्ति । कर्मेन्द्रियैरेव सर्व सृज्यत इति विश्वस्मयोगः । एतेषां याः शक्तयस्ताः परस्यैव आधिदैविकस्यैव, न त्वाध्यात्मि- कस्स आधिभौतिकस्य वा । यथा आत्मप्रयत्न एव इन्द्रियाणां शरीरस्य च भवति । नन्वेतेषां सहजाः शक्तयः कुतो नाङ्गीक्रियन्ते किमित्याधिदैविकमधिकं कल्प्यत इति शङ्का परिहरति पारतच्यादिति । एते आध्यात्मिकाः परतत्राः कथं स्वतत्रतया कार्यं करिष्यन्ति अन्यथा सर्वदैव कथं कार्य न कुर्युः तस्माद्यदैव शक्त्याधानं तदैव कार्य कुर्वन्ति नान्यदेति सर्ववस्तूनां वस्तुस्वरूप आधिदैविकापरपर्यायः । 'चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः' इत्यादिश्रुतिवाच्यो भगवानेवेत्यर्थः । ननु जीवोऽङ्गीकर्तन्योऽवश्यमिति अन्तर्यामी जीवो वा खशक्त्याधानं करोतु किमन्तर्गडुना रूपान्तरेणेति चेत् तग्राह वैसादृश्या- दिति । सर्ववस्तूनामात्मा विसदृशः चेतनत्वादन्येपां जडत्वात् , यदि विसदृशोऽपि स्वशक्तिमादध्यात् , अन्धादिपु श्रोत्रादिष्वपि चक्षुःशक्तिं कुतो नादध्यात् । अतः प्रतिनियत- पदार्थसिद्ध्यर्थं तत्तत्स्वभावापन्नं अतिरिक्तमेव रूपमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः । किंच । यदेतदुक्त- माध्यात्मिकगाधिभौतिकं च ताभ्यामेव कार्य सिध्यत्विति । तत्रोच्यते । द्वयोरपि तयोश्चेष्टैव तृणादीनामिव, न तु प्रेरकत्वं कर्तृत्वं वा संभवति । कुतः एतत् इत्या- काङ्क्षायां देहलीप्रदीपन्यायेन अने योजयित्वा निरूपयति चेष्टैव चेष्टतामिति । चेष्टतां क्रियावतां चेटैव धर्मों भवितुमर्हति, न तु प्रेरकलं कदाचिद्वा चेष्टाभावः, तस्मा- दाधिदैविकरूपमवश्यमङ्गीकर्तव्यमिति भावः । की सर्वप्रविष्टात्मा नानारूपस्तथा परः। चतुर्धा वेदरक्षार्थ चतूरूपो निरूपितः ॥ १॥६॥ श्रीविट्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेसः। प्राणादीनामित्यत्र प्राणस्य विश्वकर्तृत्वमुपपादयन्ति कर्मेन्द्रियैरेवेति, तथा च क्रियायाः प्राणधर्मत्वात् प्राणस्यैव कर्तृत्वं सिद्धमित्यर्थः । अन्धादिष्विति अन्तर्यामी जीवो वा अन्धादिपुरुपेपु श्रोत्रादीन्द्रियेषु च दर्शनसामर्थ्य कुतो नाध्यादित्यर्थः ।

·५ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । विभूतिरूपं निरूपयति कान्तिस्तेज इति । कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यःविद्युताम् । यत्स्थैर्य भूभृतां भूमैत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥ सर्ववस्तुपु या कान्तिः । सौन्दर्य, तेजः दीप्तिः मण्यादिष्विव प्रभा परप्र- काशिका, सत्ता वस्तुस्थितिः । यद्यप्येतचतुष्टयं सर्ववस्तुपु विद्यमानं भवानेव, तथापि तद्धर्मा येपु प्रसिद्धास्तान् गणयति कान्तिश्चन्द्रे, तेजः सूर्ये, प्रभा अग्नौ ऋक्षाणां च, विद्युतां सत्ता । यथा भगवळ्यतिरेकेण विद्युतां न कापि स्थितिः एवमेतेपामपि भग- वतैव कान्त्यादिकं नान्यथेत्यर्थः । धर्मरूपोऽयं निरूपितः । सोऽपि भगवानिति ज्ञापयितुं पधर्मपूर्वर्थ पुनर्धर्मावाह यद्भूभृतां स्थैर्य यच्च भूमेगन्धः। तदुभयमपि त्वमेव । तत्र सर्वत्र हेतुः अर्थत इति, कार्यतः सुखादिकार्याणि जनयन्ति। यदि सुखजनकत्वं धर्मिणि स्यात्तदा धर्माणामपि स्यात् । 'कारणगुणा हि कार्यगुणमारभन्ते' इति यत्सामर्थ्य धर्मिणो नास्ति तद्धर्माणां युक्तिवाधितमपि । अथापि धर्मेषु कार्यातिशयो दृश्यते तेन ज्ञायते ते धर्मा भगवद्पा इति । एवं कार्येष्वपि कारणातिरिक्तसामर्थ्य यत्र दृश्यते तद्भगवानिति ज्ञातव्यम् । अनेन तेजोभूम्योः धमी भगवद्रूपा निरूपिताः ॥ ७ ॥ प्रसङ्गादन्येपामपि महाभूतानां धर्मा भगवद्रूपा इति निरूपयति । तत्र प्रथम जलस्साह तर्पणमिति । तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रसः। ओजः सहो बलं चेष्टा गतियोस्तवेश्वर ॥ ८॥ यदकस्मात्पीते जले काचित्तृप्तिर्जायते । सा तृप्तिन जलस्य अन्यथा जलस्य शोषो न भवेत् । प्राणानामप्याप्यायनं जायते तिष्ठन्ति तेन प्राणाः, एवं सति जले मग्नः पुरुषो न मियेत । तस्मान्न जलस्य धर्मः प्राणनं किं तु भगवानेव । किं च । जलस्य देवत्वं श्रूयते गङ्गादिपु 'आपो वै सर्वी देवताः' इति श्रुतिश्च, अन्यथा पापक्षयादिजनकत्वं न स्यात् । किं च । ताश्चापः कूप्यादिभेदभिन्नाः । तासां दृष्टादृष्टादिफलभेदा दृश्यन्ते । तद्भगवत्त्व एवोपपद्यते । किं च । तद्रसोऽपि नानाविधः । कथमेकविधाजलादनेकविधो रसो भवति । भूमावपि तत एव रस इति तत्रापीदं दूपणम् । वायोराह ओज इति । ओज इन्द्रियाणां सामर्थ्य, सहोऽन्तःकरणस्य, पलं शरीरस्य । एतद्वायुकार्यमिति लोकः, तथा सति वायुच्याप्तस्यैतदाधिक्यं भवेत् । तस्माद्वायुधर्मत्वेन प्रसिद्धावपि भगवानेवेत्यर्थः । किं च । या काचिचेष्टा तृणादिषु या वा जङ्गमानां गतिः, सापि पूर्वोक्तन्यायेन भगवानेव । वायोस्तवेति वायुरपि त्वमेवेत्युक्तम् । वायुभेदाश्च शतशः । ईश्वरेति वायोः सूत्रात्मक- स्वाभावोऽपि भगवानेवेति निरूपितम् ॥८॥ श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तर्पणमित्यत्र वायुव्यासस्येति वात्सायां स्थितस्पेत्यर्थः ।

·६ श्रीसुयोधिनी [भा.स्क.१० उ.अ.३६.श्लो.७-११ आकाशस्याह दिशामिति । दिशां त्वमवकाशोऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः। नादो वर्णस्त्वमोंकार आकृतीनां पृथकृतिः ॥९॥ प्राग्भागे गतस्य तत्रापि महानवकाशो दृश्यते दिग्भेदश्च तदाह दिशः खमिति । ग्रह्मवादे दिग्धर्म आकाशः तत उक्तं दिशश्च सर्वत्र नानाविधा भवन्तीति । सर्वत्र सर्व भगवतः एव भवतीति दिशोऽपि त्वमेव । तत्र यः स्फोट: सोऽपि, अन्यथा शब्दे अर्थस्फुरणं न स्यात् । स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति । आकाशस्य श्रुतावाश्रयः श्रूयते दिशां च । पूर्वमागे सः दक्षिणमागे स इति । अत आश्रयोऽपि भवानेवेत्यर्थः । बाह्यमुक्त्वा आन्तरमाह नादो वर्णस्त्वमोंकार इति । अनुरणनात्मकः आन्तरो नादः, स एव साकारत्वमापन्नो वर्णः, स एवान्तःकरणे आवेष्टित ओंकारः, ततो वैखरीप्रकारेण निर्गताः पञ्चाशद्वर्णाः तेषामाकृतय आकारा भिन्नाः तेषां करणान्यपि भिन्नानि कण्ठादीनि । कथमेकस्मात्कारणादनेकप्रकारवर्णा अनेकस्थानप्रकारा भिन्ना भवेयुः । अत आकृतीनां वर्णानां पृथतिः पृथक्रिया भवानेवेत्यर्थः ॥९॥ एवं महामूतान्युक्त्वा इन्द्रियाण्याह इन्द्रियमिति । इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रहः । अवधोधो भवान्बुद्धीवस्यानुस्मृतिः सती ॥ १० ॥ सर्वपामिन्द्रियाणां यदिन्द्रियं तदेकं सर्वानुस्यूतं वर्तत इति वक्तव्यम् । तत्सं- यन्धादेव शरीरावयवविशेषाणामिन्द्रियत्वम्। 'इन्द्रियं वीर्य पृथिवीमनुव्याछत्' इति श्रुतिरपि संगच्छते तद्भवानेव । अत एवं तस भाषानं नानारूपत्वं च संगच्छते । इन्द्रियाधिष्ठातृदेवा अपि त्वमेव । चकारात्तत्संबन्धः । तेषामे ग्रहोऽपी- न्द्रियेपु अन्तःकरणस्याह अवयोधो भवान् घुद्धेरिति । बुद्ध डाय: योऽवयोधः विषयप्रकाशरूपः स भवानेव । जीवस्यापि जीवात्मनः या अनुस्मृतिः पूर्वापरानुसंधानं स भवानेव । अनुमयू एवं ब्रह्मणः स्मृतिजीवस्य, इन्द्रियद्वारा अनुभवस्तु कृत्रिमः । अत एवेन्द्रियैरपि जनितोऽनुभवः आत्मार्थ संस्कारमेव जनयति। यथा रमृत्युद्गमयोग्यो भवत्सात्मा, सापि जीवस भगवानेवेत्यर्थः । सा दोपवशात् कदाचित प्रकारान्तरेणापि स्फुरति, यया शुक्तिका रजतत्वेन । तां वारयति सतीति ॥ १॥ एवं सर्वकार्यधर्माः भगवानिति निरूप्प कारणता भगवानेवेति निरूपयति भूतानामसि भूतादिरिति । भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तेजसः। वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुगायिनाम् ॥ ११ ॥ पचमहाभूतानां कारणं भूतादिरइंकारः, इन्द्रियाणामपि तैजसो राजसः, मीविहारापारमाधीवामहालेखः । भूतानामसीत्या भूमादिरिति तामस इत्यर्थः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तथा विकल्पानां संकल्पविकल्परूपमनसः कारणं चैकारिक: सात्त्विकोऽहंकारः । अनुशायिनां महत्तत्त्वादिजीवानां कारणं प्रकृतिर्भवान् ॥ ११ ॥ एवं कारणस्य कारणतामुक्त्वा कार्यस्यापि कार्यता भवानवेत्साह नम्वरेविह भावेष्विति । नश्वरेष्विह भावेंपु तदसि त्वमनश्वरः। यथा द्रव्यविकारेषु ह्यन्यदा व्यावहारिकः ॥१२॥ नाशप्रतियोगि कार्यम् । ततथ्य कार्यस्य नाशे कार्यता नोपपयेत, कार्यस्य नटत्वात् । अतः कश्चन पदार्थों वक्तव्यः । यः कार्य: कार्येषु स्थिरो भवति यस्य नष्टत्वं धर्मः । कार्यस्येति संबन्धश्व, स अनश्वरः सर्वदा स्थिरः स एकः सर्वकार्यानुस्यूतो वक्तव्यः । तमेवाश्रित्य कश्चिदाह 'नमसन् घटादिन घटादिः' इति । ननु नश्वरेपु भावेषु कोऽप्यनश्वरो न दृश्यते को वा भगवान् भविष्यतीति चेत्, तन दृष्टान्तमुपपादयति यथा द्रव्यविकारेष्विति । द्रव्यविकारेपु घटपटादिपु सोऽन्यो घटपटादिरूपो वर्तते । तद्वत्सर्वेष्वपीत्यर्थः । ननु स एव नास्ति को दृष्टान्तेन साध्यत इति चेत्, तनाह अन्यदा व्यावहारिक इति । घटाभावसमये यस्तु घटव्यवहारं साधयति, अन्यथा सझ्यवहारः धाधित्तार्थविषयकः कथं स्यात् । स घटो भग्नः भूतले घटो नास्ति । पञ्च घटा भग्ना इति । एवं धर्मधर्मिव्यवहारः सद्विपयक एवेति सोऽवश्यमशीकर्तव्य इति हिशब्दार्थः ॥१२॥ एवं कार्यकारणरूपत्वं निरूप्य सर्वाधारत्वं निरूपयन् तत्कृतगुणदोषाभावार्थ- माह सत्त्वमिति । सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तवृत्तयथ याः। त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥१३॥ सत्त्वादयो गुणाः तद्वृत्तयः अहिंसायाः एकादशस्कन्धोक्ताः ते सर्व त्वय्येय ब्रामणि । परे शन्दब्रह्मवाच्ये तवैव योगमायया तर कल्पिताः अतस्तदाधार- खेऽपि न तहोपसंबन्ध इत्यर्थः । ब्रमणीयपहतपाप्मत्वमुपपत्तिरता । उपपत्त्यन्तरं पर इति । नियामकत्याच तदाज्ञयैव तन्न स्पृशन्तीत्यर्थः । योगमाया च तादृश्येय, यथा योगेन नाधारं स्पृशेयुः ॥१३॥ श्रीविट्ठलेशरायारमनधीवरुभकृतलेए । नश्वरेष्वित्या कारणता कारणानामेपां धर्म इत्यर्थः । न यसनिति, न घटादिरिति व्यवहृतोपि घटादिरसन्नेत्यर्थः । द्रव्येति मृद्विकारे घटे पूर्वमेव मृत्तिकायां सिद्धो पटोज्यो वर्ततेऽन्यया असतः सत्ता स्यादिति भावः । स एयेति दृष्टान्तीगत एय नास्त्युपलभ्यभावात् तया च तस्सामावात् तेन साध्यः को वा भवतीत्यर्थः ।

·सुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३६ श्लो-१२-१६ ननु विधमानाः कथं नस्पृशन्तीत्याशझायामाह तस्मान्न सन्त्यमी भावा इति । तस्मान सन्त्यमी भावा यहि त्वयि विकल्पिताः। त्वं चामीपु विकारेषु येऽन्यदा व्यावहारिकाः ॥१४॥ पर्हि त्वयि विकल्पिताः । त्वत्तो मिन्नतया निरूपिताः । तदा तेषां पृथक्- सत्त्वामावात् न सन्त्येव अविकल्पितास्तु सन्ति, न तु विकल्पिता इति स्थितिः । अतो दोपाभावाय तेषां विकल्पो योगमायारपत्वं च निरूप्यते । नहि मायया छिद्य- मानः पटः छिन्नो भवति । मायिकपटधर्मा वा कदाचित्संबन्धिषु भवन्ति । ननु तेषा- ममा भगवान् कयं सर्वाश्रय इति चेत्, तत्राह त्वं चामीषु विकारेषु न पर्तस इत्ययः । विकारित्वमेव हेतुः । नन्वेवं सति कयमसद्भिर्व्यवहार इति चेत्, तत्राह येऽन्यदा व्यावहारिका इति । यथा अन्यदा एते व्यावहारिकाः तथा विद्यमान दशायामपि व्यावहारिका भविष्यन्ति को दोप इत्यर्थः ॥ १४ ॥ एवं भगवतो निर्दोषपूर्णगुणत्वं निरूप्य एतत् सिद्धान्तं ये न जानन्ति तानिन्दति । यतोऽस ज्ञानस्स मोक्षसाधकत्वं भविष्यतीत्याशयेनाह गुणप्रवाह एतस्मिन्निति । गुणप्रवाह एतसिन्नवुधास्वखिलात्मनः। गति सूक्ष्मां न जानन्ति संसरन्तीह कर्ममिः॥१५॥ गुणानामयं प्रवाहः । अनेन मायाकल्पितपक्षो निरुक्तः । तत्र सत्यबुद्ध्या ये प्रवर्तन्ते ते अवुधाः, तुशन्दः तेषां सुधत्वपक्षं सिद्धान्तान्तरसिद्धं वारयति । ननु विपयाणागसत्यले ययन्यः समीचीनो भवेत् तदा स आत्मार्थ गृोत । तदमावादगत्या विपयेप्येव सातव्यमिति चेत्, तबाह अग्पिलात्मनः गति सूक्ष्मां न जान- न्तीति । भगवान् सर्वात्मा स च पूर्णानन्तगुण इति पूर्वमेयोक्तम् । गत आत्मनो भगवत्व- सिद्धी तेनैव नातेति किं विपर्यः । किं च । तस्स प सूक्ष्मा गतिरस्ति भक्तिमार्गानुसा- रिणी । सो वा ज्ञातव्या । उगयायोधे इह फर्मभिः संसरन्ति । असिलात्मनः सपोधेन संसरन्तीति योजना । गति सूक्ष्मां वा अयुध्येति विपरिणामः कर्तव्यः । तम्माखाय दूयं निरुपितम्, भगवानात्मत्वेन भातव्यः, मक्तिरी कर्तव्येति ॥ १५॥ एतदुगयागाने दोपमाद यदृच्छपा नृतां प्राप्यनि । पहच्या ननां प्राप्य सुकल्पामिा दुर्लभाम् । गार्थ प्रमत्तम्य यपो गनं त्यन्मायगेश्वर ।। १६॥ शानाधिः पन्या कांनि फुरीन्ति । तेन नानारियजति संगारे प्रयादन्यायेन पदानिया नमागरि प्रारम्ति । तत्रानि मुफल्पा मगाजनादिषु मगा। महानिनिमार मंगारे दुभाम् । एवं पुरणार्थमापनीमनं दुटमशरीरं प्राप्य, माय माने महापा, सः प्रमा: निः उगपपिराधिय गत इसः । तारले पुमाधि- a ·लेदो मवति तदाह आर्तपन्यो इति । एतावता ससान्तं पूर्वमेवोतमिला। श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। साधनीभूते देहे वय एव प्रयोजकम्, तस्मिन् गते जरठः किं साधयिष्यति । एतादृशं वयस्त्वन्मायया गतं भोगेच्छया । ईश्वरेति समर्थत्वज्ञापनाय ॥ १६ ॥ न केवलं भोगेच्छा किं त्वन्येऽपि दोपा जाता इत्याह असाचह मिति । असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिपु। लेहपार्शनिवनाति भवान्सर्वमिदं जगत् ।। १७ ।। असौ देहः वसुदेववाच्यः । अहमित्यस्मिन् या बुद्धिः । एते च पुत्रवित्तादयः ममैच, न स्वहमेतेपामपीति । एवमहंममताभ्यां व्याप्तः नाशं गच्छामीत्सेको दोपः । द्वितीयमाह देहे चास्यान्वयादिष्विति । अस देहस्सान्वयः वंशः पुत्रादिः आदिशब्देन स्त्रीश्वशुरायाः । न केवलं तेष्वेव किंतु देहे च चकारात्तत्संबन्धिषु पिना- दिष्वपि । लेपार्शनिघनातीति । न केवलं मामेव किं तु सर्वमेव जगत् ॥१७॥ अत्रैकोऽर्थः संदिग्धः । अहं किं विषयत्वेन त्वां वधामि, अथवेश्वरत्वेन एवं जगदपि तत्राह युवां न नः सुताविति । युवां न नः सुतौ साक्षात्प्रधानपुरुपेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्थों तथात्थ ह ॥१८॥ विपयत्वेन चेद् वनासि तदोपकारोऽपि भवेत् वस्तुखभावात् । परं विपयतैव नास्ति । तयो युवां न नः सुतौ। एवं विपयत्वेन बन्धनं दूरीकृत्य प्रकारान्तरेण बन्धने सामर्थ्यमाह साक्षात्मधानपुरूपेश्वराविति । प्रधानपुरुपयोरीश्वरी कालपुरुषोत्तमौ । तादृशयोः कथमागमनमिति चेत् तबाह भूभारक्षप्रक्षपणे अवतीर्णाविति । किमत्र प्रमाणमिति चेत् तत्राह तथात्थ हेति । यया 'ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदितः' इति ग्रन्ये अनुक्तमपि प्रेरणं अस्मादेव वास्यादवगम्यते । एवमत्रापि भूगाररूपक्षत्रियहननार्थ अवत्तीर्ण इति भगवतैव कदाचिद्भुक्तमिति ज्ञातव्यम् । हेसान्धर्य- जनकम् । अनेनात्र कल्पना निवर्तिता ॥ १८॥ तर्हि किमयोग्यत इत्याशङ्कायामाह तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्येति । तत्ते गतोऽस्म्यरणमय पदारविन्द- मापन्नसंमृतिभयापहमार्तयन्धो। पतायतालमलमिन्द्रियलालसेन मात्मा त्वयि परे यदपत्यबुद्धिः ।। १९ ॥ ते पदारचिन्दमहं शरणं गतोऽस्मि । अनेन पूर्व मवान् पभातीत्यनिष्टमुक्त तनिवृत्तिरयोत्स्यते । चरणारविन्दशरणागतेः को विशेष इसाक्षायामाह आपनसंमृनि- भपापाहमिति । आपन्ना ये शरणागताम्तेषां भयमपहन्तीति तया । बतस्वी पितापमानेऽपि चरण एर वा कृतार्य करिष्यतीति चरणानुमृतिः । मगरतोषिक ·श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६नसो.१७-२१ ननु विषया भुज्यन्तां किं वैराग्येणेत्यत आह एतावतालमिति, इन्द्रियलालसेन एतावता अलम् । इन्द्रियलालसं इन्द्रियलालसा सा पूर्यतामित्यर्थः । इन्द्रियलालसेन वा मया एतावता एवमवस्था प्रापितेन अलमिति । अतः परमियमवस्था मा मवत्वित्यर्थः । किं च । मयात्मगिति द्वितीयो दोपः । त्वयि परे यदपत्यबुद्धिरिति, तृतीयः । भोगेच्छा देहाभिमानः भगवति चान्यथाबुद्धिरिति अचिकित्स्सखिदोपः । एतं दूरी- कुर्वित्यर्थादुक्तं भवति ॥ १९ ॥ नन्वेतत्सर्वं त्वया कुतोऽवगतमिति चेत् तत्राह अस्मिन्नर्थे त्वमेव गुरुरिति- सूतीगृहे ननु जगाद भवानिति । सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ संजज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुष्टयै । नानातनूर्गगनवद्विदधजहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥ किं जगादेत्यत आह नौ आवयोः अज एव संजज्ञ इति । देवकीवसु- देवयोः पूर्वदृष्ट एवाहं जात इति । तत्र मम संदेहः । किमस्मदर्थमेव भगवान जातः, आहोखिदनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै जायमान इति । ननु धर्मरक्षार्थ जनने त्वद्हे कथं जायेत । अतस्त्वदर्थमेव जात इति चेत् तत्राह गगनवद्विदधजहासीति । आकाशो हि सर्ववस्तुभिः स्वाकारं करोति घटवत् पटवत् पुरुपवचेति । तस्मात् स्थानात् तस्मिथापगते फलान्तरे रूपाणि गृहन्नेव पूर्वरूपाणि जहाति । एवं भवानप्यविकृतः देवकीगृहे प्रादुर्भूतः तत्रत्यमायां दूरीकृत्य प्रादुर्भूतो निश्चल एव । ततः प्रदेशान्तरगमने पूर्वस्याने माया संवृता । स्थलान्तरस्थापगतेति प्रतिक्षणं रूपान्तराणि भवन्तीति गगनवदेव भगवतोऽपि देहग्रहणपरित्यागौ । इयांस्तु विशेषः । उपाधिवशात्तस्य देहग्रहणम् । मग- वतस्तु मायाजवनिकापगमादिति । अत एव किमस्मदर्थमागतः अन्यार्थ वा समागत इति प्रतिक्षणं गृहीतरूपाणां प्रयोजनवत्त्वमेव दुर्निरूपं प्रयोजनविशेपस्य का वातति भावः । तस्मिन्नर्थे सिद्धान्तो ज्ञातव्य इति चेत् तत्राह हे उरुगायेति । संवरेवं गीयत इति गानार्थमेव करोपीत्यर्थः । विशेपतो वक्तव्ये न ज्ञायत इत्याह विभूतिरूपां मायां को वेदेति ॥२०॥ एवं स्तुतिप्रपत्ती निरूप्य अचिन्त्यरूपत्वे निरूपिते भगवान् प्रसन्नः खण्डज्ञानं तस्य जातमिति अखण्डयोधार्थ प्रवृत्त इत्याह आकर्पत्थमिति । श्रीशुक उवाच -आकण्यत्वं पितुर्वाक्यं भगवान्सात्वतर्पभः । प्रत्याह प्रश्रयाननः प्रहसन् लक्ष्णया गिरा ॥२१॥ पितृवाक्यत्वात् स्वामिवल लीलाप्रदर्शनमयुक्तम् । अतः प्रश्रयानम्रः सन् अग्रेऽपि मोहाय प्रहसन चित्तसंतोपार्थ श्लक्ष्णया गिरा, सात्वतर्पभो वैष्णव- . ..

·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता । ११ पतिरिति । एवं प्रपत्तिकथनेऽपि तूष्णी स्थिती वैष्णवानां दुःखं भविष्यतीति 'युवां मां पुत्रभावेन' इति वाक्ये निर्णयस्योक्तत्वात् प्रयोजनाभावाद्वाक्येन बोध हास्येन मोहं च कुर्वन् आहेत्यर्थः॥ २१॥ आदौ तदुक्तमभिनन्दति वचो वः समवेतार्थमिति । श्रीभगवानुवाच-वचो वः समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्नः पुत्रान्समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः॥ २२ ॥ अस्मिन् वाक्ये अर्थः समवेतोऽस्ति । एतद्वाक्यं तथा उपमन्महे । स कोऽर्थ इति चेत् तबाह यन्नः पुत्रान् समुद्दिश्येति । इयं स्तुतिर्न भवति किं तूप- देशः, यथा तत्त्वमस्यादिवाक्यमेवमिदमपि ब्रह्मात्मभावमित्यर्थः । अङ्गीकारे दोपः स्यात् अनङ्गीकारे च । अतोऽन्यथा वर्णनम् ॥ २२ ॥ एवमुक्तस्य प्रकारमुक्त्वा तस्य सर्वदुःखनिवृत्त्यर्थं पूर्ण बोधमुपदिशति अहं यूयमिति । अहं यूयमसाचार्य इमे च द्वारकौकसः। सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृश्याः सचराचरम् ॥ २३ ॥ यथा मां जानासि तथा सर्वानेव जानीहि । 'अखण्डं कृष्णवत्सर्वं यथा तत्तु निरूपितम्' इतिवत् सर्वस्य शुद्धभगवत्त्वे ज्ञाते न किंचिदवशिष्यत इति गगांस्तदेवो- पदिशति समुदायपर्यवसानव्यावृत्त्यर्थं प्रत्येकमनुवदति । अहमिति दृष्टान्तानुवादः । यूयमिति पितुरेव बहुवचनम् । असाचार्यों बलभद्रः, इमे च द्वारकावासिनः, अन्ये च ब्रह्माण्डस्थाः सर्व एव एवमेव विमृश्याः साक्षाद्भगवानेवेति । सचराचर- मिति स्थावरजङ्गमेऽपि यथा मयि तथा बुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः ॥ २३॥ यथेच्छां भगवान् विष्णुः पुरस्कृत्याभवत्स्वयम् । एवं सर्वत्र तत्तत्स्यामिति जातः खयं हरिः ॥ नन्वेवं सति ब्रह्मानन्त्यं स्यात् महाबुद्धिपरत्वे तु आरोपितज्ञानविषयत्वेन अनित्यफल- साधकता स्यादिति शहां दूरीकुर्वन् आधाराधेयभावं च दूरीकुर्वन् सर्वनात्मप्रतीतिसिद्ध्यर्थ च अखण्डात्मत्वं बोधयति आत्मा ह्येकः स्वयंज्योतिरिति । श्रीविठ्ठलेशरायास्मजश्रीवछकृतलेख । वचो वः इत्यत्र व्रमात्मभावमिति ब्रह्मण आत्मभावो यस्मातादृशं वाक्यमित्यर्थः । अङ्गीकारे इति तत्र पितृवस्थापनात् तद्वाक्यस्य स्तुतित्वेनाङ्गीकारे दोपः सादित्यर्थः । अनङ्गीकारे चेति पितृत्वादेवानगीकारे दोष इत्यर्थः । आत्मा घेक इत्यस्याभासे ब्रह्मानन्त्यमिति ब्रह्मानेकत्वमित्यर्थः । अनित्येति प्रतीकज्ञानस्यानित्यफलफवं 'भप्रतीकालम्ननान्नयति' इति सूत्रे निरूपित, एतच्छादूरी- करणार्थ प्राण आरमत्मसण्डं बोधयति । प्रयोजनान्तरमाहुः सर्वत्रेति, आत्मपदेन जीवस्तथा च सर्वत्र स्वात्मत्वेन प्रतीतिसिद्ध्यर्थं जीवस्यात्मत्वमखण्ड पोधयति । असण्डात्मत्वं पोषयति जीवनमणोरिति शेषः । पूर्वप्रयोननार्थ ब्रह्मणः ·१२. श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३६श्लो.२२-२४ आत्मा धेका स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणः। आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥ अतति व्यासोतीत्यात्मा। परिच्छेदे आत्मत्वमेव भज्येत । एकेनैव कार्यसिद्धौ द्वितीयकल्पना व्यर्था । भोगस्य तु न व्यवस्थापकत्वं ईश्वरेच्छयैव व्यवस्थासंभवात् । या क्रिया यदीयव्यधिकरणगुणाजन्या सा तत्संयोगासमवायिकारणिकेति च्याप्तिाधितव । ईश्वरेच्छायाः सर्वत्र कारणत्वात् तत्संयोगः जीवात्मसु न संगच्छते । अजसंयोगस्या- नङ्गीकारात् । तस्माद्भोगसान्ययाप्युपपत्तेरेक एवात्मा । युक्तश्चायमर्थः । 'एकमेवा- द्वितीयम्' 'जहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः' 'नित्यः सर्वगतः' इत्यादिवाक्यसहस्रः आत्मन एकत्वमेव निर्णीतम् । 'नानात्मानो व्यवस्थातः' इति सूत्रमकारप्रश्लेषेणापि योज- नीयम् । अव्यवस्था अविचार इति । ननु जीवस्य नानात्वे परिहतेऽपि जीवब्रह्मणो- भेदोऽङ्गीकर्तव्यः, अन्यथा ज्ञानोपदेष्ट्रभावात् मोक्षो न स्यात् , अंत आह खयंज्योति- रिति । स हि स्वप्रकाशः नास्यात्मप्रकाशार्थ कश्चिदपेक्ष्यते । मोक्षार्थं वा । अन्यत्त्वात्म- वैलक्षण्यं नास्तीत्युक्तमेव 'पुरुपेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि' इति । तस्य नानात्वाज्ञाने श्रीविठ्ठलेशरायारममनीवल्लभकृतलेखः । द्वितीयप्रयोजनार्थ जीवस्य चाखण्डमात्मत्वं घोधयतीत्यर्थः । व्याख्याने आत्मन एकल्लाहीकारे हेतुमाहुः एकेनैवेति । नन्वेवं सति किंचिदवच्छिन्ने आत्मनि सुखं किंचिदवच्छिन्ने दुःखमिति न स्यात् पापपुण्यकर्तुरेकत्वात् । अतो भोगेन हेतुनात्मनो नानात्वमवस्थाप्यते इत्यत आहुः भोगस्य त्विति । यत्र सुखं दित्सितमीश्वरस्य तत्र सुखं, यत्र दुःखं दित्सितं तत्र दुःखमिति व्यवस्थासंभवादित्यर्थः । ननु भोगे ईश्वरे- छाया न हेतुत्वं वक्तुं शक्यं कृप्तव्याप्तिविरोधादिति वक्तुं तां व्याप्तिमाहुः या क्रियेति । या क्रिया यनिष्ठेन खव्यधिकरणगुणेन यत्लादिना जन्या तत्र क्रियायां तत्संयोगोऽसमवायि- कारणत्वेनापेक्षित इत्यर्थः । याधितैवेति अत्रेति शेपः । अत्र हि क्रिया लक्ष्या भोगस्त्व- नुभवात्मा ज्ञानरूपः । अतस्तस्य लक्ष्यत्वामावादियं व्याप्सिरबाप्राप्तवेत्यर्थः । ईश्वरेच्छाया इति अन्यथेति शेपः । भोगस्यापि लक्ष्यत्वेऽनेन प्रकारेण व्याप्तिरेव न सिद्ध्येदिति भावः । तस्मादिति ईश्वरेच्छाया मोगव्यवस्थापकत्वाद्मोगस्येश्वरेच्छया अप्युपपत्तिरित्यर्थः । ननु ताहि गौतमो नानात्वं कयमयोचदित्याशय 'कणादादिमुनिश्रेष्ठाः' इति वाक्यात्तद्वचनस्स व्यामोहकत्वे सिद्धान्तितेपि तुप्यतु दुर्जनन्यायेन सूत्रव्याख्यानमाहुः नानात्मान इति जीव- अक्षणो भेदेपि अखण्डात्मत्वं न सियतीति तद्भेदोपि निराकृतः । अयं ब्रह्मवादाविरोधि- सांख्य सिद्धान्त उक्त इत्याशयेनाहुः पुरुपेश्वरयोरिति । अविरोधस्तु समष्टिरूपः चिति तन्मात्रेण' इति पक्षे जीवप्रवेशाधिकरणत्वेनोक्तः सचिदानन्देपु मध्ये चिद्रप एक तमाटिरूपा विस्फुलिङ्गन्यायेन निर्गलिता जीया अणयो नानेति, तथा च विरफुलिङ्गानां नानात्वेप्यमेरखण्डखमेव तयेति ज्ञेयम् । तस्येति जीवस्येत्यर्थः । नानात्वाजाने इति ·: श्रीविहलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १३ अग्ने निरूपयिष्यते । वास्तवस्त्वयमर्थः । कालेन स्वप्रकाशनिवृत्तिमाशझ्याह नित्य इति, सदैकरूप इत्यर्थः । तर्हि काल एवायं स्यात् तत्राह अन्य इति, काला. दन्यः । यस्य चेष्टा कालः इति 'चेष्टामाहुः' इति वाक्यात् । ननु तादृशः परमात्मा पुरुषोत्तमः । न तु जीव इति चेत् तत्राह निर्गुण इति । अयमेव जीवो गुणातीतः न तु ततोन्योऽस्ति कथित् । नन्वेवं सति नानात्वमुचावचत्वं कथं घटत इति चेत् तत्राह आत्मस्पृष्टैर्गुणैः । तैरेव गुणैः कृतेषु देवतियानुष्यादिदेहेषु भूतशब्द- वाच्येपु आधारवशाद् अग्निरिव बहुधा ईयते ॥ २४ ॥ एवमेकस्सानेकधा भानप्रकारमुक्त्वा नानात्वमपि व्यवस्थया आह खं वायुरिति । खं वायुयोतिरापोभूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तारोल्पभूर्यको नानात्वं यात्यसाधपि ॥२५॥ पञ्चमहाभूतानि तत्कृतेषु भौतिकेषु आशयमनुल्लघय आविस्तारोऽल्पभूर्यक इति एतान्येव भूतानि कचिद्विस्तारं प्राप्नुवन्ति हस्त्यादिशरीरे । कचिदल्पत्वं मशकादौ । कचिबहुरूपत्वं चित्रपटमयूरादौ । कचिदेकत्वं कोकिलादौ धात्वादी चा । एवं परिमाणरूपादिवलक्षण्यात् पृथिव्यादीनां नानात्वम् । एवमात्मनोऽपि तत्तदुपादानोप- लम्भकतया नानात्वमित्यर्थः । उच्चनीचत्वं देहकृतं, नानात्वं परिमाणधर्मकृतमिति । वस्तुतः स्वरूपमेकमेवेत्यर्थः । यथा सर्वत्र भौतिकेषु पृथिव्यादिरेक एव । न तु कार्य- पैलक्षण्येन कारणभूतायाः पृथिव्याः नानात्वं वैलक्षण्यं वा कल्प्यते पृथिवीगुणवेनैव तत्सिद्धेः । एवं सचिदानन्दधर्मतारतम्येन ऐश्वर्यादितारतम्येन अयादितारतम्येन या नानात्वमात्मन उपपद्यत इति न खरूपे भेदस्तदनुरोधेन कल्पनीयः । उपाधिकृत- चैलक्षण्यमिति सर्व सुस्थम् । असायप्यात्मापि । अपिशब्देन भूतानि संगृहीतानि । अतः खेन्छया स एव सर्वरूपेण तिष्ठतीति विचारप्रवणं चित्तं कृत्वा यथा मां जानासि तथैव सर्व मां जानीहीत्युपदेशः । एप एवाखण्डाद्वैतवादः ॥ २५ ॥ एवं भगवता उपदिष्टः ऐश्वर्यभावप्राकट्याद् बोधितमर्थ भावान्तरमापनोऽपि गृहीतवानित्याह एवं भगवतेति । श्रीशुक उवाच-एवं भगवता राजन्वसुदेव उदाहतम् । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तृपणी भीतमना अभूत् ॥ २६॥ उदाहतं सिद्धमेव । विनष्टा नानावुद्धिः पञ्चविधापि यस्य । ततो वक्तव्या- धीपिहलेदारापारमनध्रीयभकृतलेखः । द्वितीया द्विवचनान्तम् । निरूपमिप्यते शुक इति शेपः । वास्तवस्त्विति नानात्वानाने त्वोपाधिके इति भावः। खं वायुरित्या विस्तारं मर्यादीकृत्य वर्तत इत्याविस्तारःखं वाय्यादिरित्यर्थः । पयं भगवतेत्यत्र पत्रविधापीनि । 'अहं चूयमसावार्यः इमे च द्वारकीकस.' सचराचरं संबपि, इति पञ्चविधापि नानावुद्धिर्भगवत्ता नाशिता इत्यर्थः । .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०७.अ.३६ श्लो.२५-२९ भावारतस्मिन्नपि तथा स्फुरणातूष्णीभूत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ एचमेकस्य ज्ञानोपदेशो निरूपितः खज्ञानशक्तिप्राकट्येन क्रियाशक्तिप्राकट्यार्थमुपा- ख्यानान्तरमारभते अथ तत्रेति । अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता। श्रुत्वाऽऽनीतं गुरोः पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कुरुश्रेष्ठेति क्रियाधिक्यं तस्य हृदये समायास्यतीति संबोधनम् । वसुदेवः कृतार्थो जात इति स्वस्यापि हृदये, भगवता कृतार्थत्वं प्राप्तापि पूर्वसंजातदुःखवासनाया अनिवृत्त- त्वात् तन्निवृत्त्यर्थं भगवन्तं प्रार्थयते । वाक्येन तु न तन्निवर्तते । नाट्येन निवर्तनेऽपि तेषां जीवानाममुक्तत्वात् ज्ञानोत्तरं सर्वज्ञत्वे सिद्धे भगवता वञ्चितमिति प्रतिभायात् । पुनस्तदुद्धारार्थ चिन्तापि सादिति तेष्वेव समागतेषु तदुःखं गच्छति नान्यथेति निश्चित्य तदर्थ भगवतः सामर्थ्यं पुत्राणां स्वरूपप्रतिपत्तिश्च संभावितेति दृष्टान्तेनावगता तामेवाह श्रुत्वाऽऽनीतं गुरोः पुत्रमिति। खस्यैवात्मजाभ्यां रामकृष्णाम्यां खरूपं प्रापयित्वा आनीतं श्रुत्वा सुष्ठु विस्मिता जाता ॥ २७ ॥ ततो वस्तुनिधीरं ज्ञात्वा भगवन्तं याचितवतीत्याह कृष्णरामाविति । कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान्कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादथुलोचना ॥२८॥ सम्यगाश्राव्य सावधानं शृण्वित्युक्त्वा कंसविहिंसितान् पुत्रान् स्मरन्ती कृपणं यया भवति तथा प्राह । तेनैव स्मरणेन वैक्लव्यादथुलोचना च जाता ॥२८॥ एवं कायवाम्मनोवैकल्यमुक्तं तन्निराकरणार्थमादौ भगवन्तं स्तौति राम रामेति निमिः । देवक्युवाच-राम रामाऽप्रमेयात्मकृष्ण योगेश्वरेश्वर । घेदाहं वां विश्वराजामीश्वरायादिपूरुपौ ॥ २९ ॥ भगवान् शरणागतानामेव दुःसंदूरीकरोतीति प्रथमतः स्वस्यापि शरणागतिः कर्तव्या। तर यदि फलं न कीर्तयेत् तदा गोक्षार्थ सा भवेत् । भगवतो वा तन्निवारणे सामध्यं न भवेत् । स्वयं या न जानीयात् तथापि सर्व शिकलितं भवेदिति प्रथमतो भगवतः सामध्यं खस ज्ञानं चाह । देवत्याः कृष्णरामयोः अवान्तरपरिज्ञानं नास्तीति ज्येष्ठानुक्रमेण सौति । पीप्मा आदरे । अपमेयात्मन्निति वं सनसगर्थस्तथापि भागिराया'मधीपामगरे । अय तत्सम नाट्यनेति । मायिफान् कल्पयित्या प्रदर्शनेन दुःरानितिकतेपी- समः । सप्येपेीि न तु मायि वित्येवकारः । तामेवाति अगतिमवादेत्यर्थः ।

·श्रीविट्टलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। लोको न जानातीति साधनान्तरे यतते । नहि कश्चिचिन्तामणिं प्राप्य पुनरन्यत्साधनमङ्गी- करोति । भगवतस्तथात्वाज्ञाने हेतुर्भगवत्स्वरूपधर्म एव । यथा परमाणोः अप्रत्यक्षतायाम् । एवं प्रमातुमयोग्यमेव भगवत्स्वरूपमित्यर्थः । कृष्णस्यापि संवोधनमाह निकटे शृणोति सावधान इति सकृदेव संबोधनम् । योगेश्वरेश्वरेति सर्वसाधनसंपत्तिः । एवमुभयो- माहात्म्यमुक्त्वा अध्यारोपापवादनिराकरणा) खस्यापि याथार्थ्यज्ञानमनुवदति वेदाहं वां विश्वसृजामिति । वां युवामहं जाने । केन प्रकारेण जानासीत्याकाहायामाह विश्वसृजामीश्वराविति । ब्रह्मादीनामपि नियन्तृत्वेन कालव्युदासाथ पुरुषोत्तमत्वेनापि जानामीत्यर्थः ॥ २९॥ तादृशस्य कथमागमनमिति शङ्काव्युदासायाह कालविध्वस्तसत्त्वानामिति । कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमे रायमाणानामवतीर्णौ किलाय मे ॥३०॥ भूभाररूपराज्ञां वधार्थं भगवानवतीर्ण इत्यर्थः । ननु राजानः सात्त्विकाः कयं माररूपा जाता इत्याह कालविध्वस्तसत्त्वानामिति । कालो हि कदाचित् सत्पदार्थान् दूरीकरोति, कदाचिदसत्पदान् । यथा पुरुषः शिष्टागमनमालक्ष्य दुष्टागमनं वा, तथा कालोऽपि सर्वेषां सत्त्वगुणं विवेकादिकं च हृतवान् । अत एव उच्छास्त्रवर्तिनो जाताः । राजत्वेन सामर्थ्य सत्त्वामाचे सामर्थ्य सर्वेषां दुःखदमिति भूमे रायमाणा जाताः । मशकाथ धूमवत् तेषामर्थे भगवानवतीर्णः । किलेति प्रमाणम् । मे मत्तः ॥ ३० ॥ ननु भूभारहरणार्थमेव जातः न त्वन्यार्थमिति तत्रैव मम सामर्थ्यमिति चेत् तत्राह यस्यांशांशांशभागेनेति । यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया। भवन्ति किल विश्वात्मस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥ यस्य पुरुषोत्तमस्य, अंशः अक्षरं तस्याप्यंशः प्रकृतिः, तस्यांशा गुणाः, तेपां भागेन विश्वस्योत्पत्तिलयोदया भवन्ति । किलेति प्रसिद्ध । अनेन सामर्थ्यगुक्तम् । करणावश्यकत्वायाह विश्वात्मन्निति सर्वस्यापि स्वकृत्यमावश्यकमिति । अतस्तादशं त्वां खकार्यसिद्ध्यर्थ शरणं गता ॥ ३१ ॥ तत्काय साधकपूर्वकगाह चिरादिति द्वाभ्याम् । चिरान्मृतसुताऽऽदाने गुरुणा किलनोदिती। आनिन्पधुः पितृम्यानागुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ यथा गुरुवाक्यं कर्तव्यम्, एवं ममापि । यथा गुरोः पुत्रः निरन्वयं गतः तथा प्रकृतेऽपि । यया दक्षिणा अवश्यं देया, एवं मकामनापि पूरणीया । अतो दृष्टान्तः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३६ श्लो.३०-३५ चिरान्मृतस्य सुतस्याऽऽदाने आदानार्थ दक्षिणात्वेन गुरुणा प्रेरितौ । किलेति प्रमाणम् । तदा पितृस्थानं गत्वा यत्र पुरुषाणां जीवतां गमनागमने न। स्तः । ताशस्थानादपि गुरवे गुरुदक्षिणां धर्मार्थ आनिन्यथुः, पदव्यत्ययश्छान्दसः, आनीतवन्तौ ॥ ३२॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान्पुत्रान्कामये द्रष्टुमागतान् ॥ ३३ ॥ तथा मे ममापि कामं कुरुतं अपमृत्युमृतत्वात् प्रायेण तत्रैव गताः । सामर्थ्य सूचयति युवां योगेश्वरेश्वराविति । योग एव कामनां पूरयति तत्रापि तस्येश्वरः किं वक्तव्यः । भगवांस्तु ततोऽप्यने योगश्चेत् कदाचिद्वदेत् मप्रवर्तको नाज्ञापयतीति सोऽपि चेद्वदेत् ममान्तर्यामी न प्रेरयेदिति तन्निरासार्थमेतावदुक्तम् । खकामनामाह भोजराजहतान् पुनानिति । आगतान् द्रष्टुं कामये । यस्सामवस्थायां स्थिता मत्तो गताः ताहगवस्थायुक्ता एव द्रष्टव्या इति भावः ॥ ३३॥ ततो भगवत्कृतमाह एवं संचोदिताविति । श्रीऋषिरुवाच-एवं संचोदितौ मात्रा रामः कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ।। ३४ ॥ गुर्वर्थनान्वेपणार्थं गताविति पूर्वमप्युक्तम् । तथात्रापि सिद्धवत्कारेण जानीत इति सुतलमेव गतौ । गमनमार्गमाह योगमायामुपाश्रिताविति अष्टाविंशति- तत्वेभ्योऽधस्ताद्योगमाया तस्यां प्रविष्टौ स्वगृहदेशे मध्ये व्यवधायकाभावात् सुतल एव प्रादुर्भूतौ ॥ ३४ ॥ ततो दैत्यः कदाचिदाज्ञां न करिष्यतीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं पलिकृतां पूजामाह तस्मिन् प्रविष्टाविति चतुर्भिः । तस्मिन्प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराविश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मनः । तदर्शनाल्हादपरिप्लुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः ॥ ३५॥ तस्मिन् सुतले प्रवेशमात्र एव दैत्यानां स्वामी शीघनिवेदकैदैत्यैः भगवदागमन- श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । चिरादित्यत्र पदव्यत्यय इति आनपत्यस्य दक्षिणार्थत्वेनात्मगामिफलकत्वादा- त्मनेपदं प्राप्तं तन्यत्यय इत्यर्थः । तथा मे इत्यत्र योगश्चेदिति योगमात्ररूपश्चद्भगवान् स्यात् तदा एवं वदेदित्यर्थः । एवमित्या गुर्वर्थ इति तदा समुद्रे गमनं तत्र स्थितांशग्रहणार्थं न तु अज्ञाने- नान्वेषणार्थमिति तत्र निरूपितमित्यर्थः । स्वगृहदेश इति गदापागिभगवान् बलिद्वारि तिष्ठति तत्प्रदेशे पलिगृहदेशे सुतल एव प्रादुर्भूतावित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। मुपलभ्य सद्यः समुत्थाय ननामेति संवन्धः । पूर्व भगवता बद्ध इति कदाचिद्- द्वेपायाद्वा संमुखो न भवेदित्याशझ्याह विश्वात्मदैवमिति, विश्वस्यात्मा देवं च भगवान् तेनात्मत्वान्न भयम् , आराध्यत्वान्न द्वेप इत्यर्थः । यत्र भगवान् जगत एवं एवंविधः साधारणस्यापि भयद्वेपसंभावनारहितः तत्र स्वस्थ महतः कथमेवं भवि- ध्यतीत्यर्थः । न च वक्तव्यं विश्वस्य भगवान्नापकारं करोतीति । यतः सर्वस्योत्पत्ति- प्रलयकर्ता स एव । तथा ज्ञानं नास्तीति चेत् तर्हि ज्ञानं गुणो जात इति ज्ञानवता. मधिक एव पूज्य इत्याह सुतरां तथात्मन इति । किंच । पूर्व संसारव्यावृत्त्या अनिर्वतः स्थितः । इदानीं सुतले स्वर्गाधिके सुखेन तद्भावनया तिष्ठतीति स्मृतिसंजातया भक्त्या पूर्णान्तःकरण एव तद्दर्शनालादेन अधिकेन परिपूताशयो जातः । अत आलस्यादिधर्मेपु लीनेषु सद्यः समुत्थाय ननाम। तत्पुत्रस्य घाणस्य बाहुच्छेदो भगवता कृत इति कदाचिदनमनं स्यात्तत आह सान्वय इति, पुत्रपौत्रादिसहितः ॥ ३५॥ ततः पूजामाह तयोः समानीयेति । तयोः समानीय घरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयोः। द्धार पादाववनिज्य तजलं सवृन्द आब्रह्मपुनद्यदम्बु ह ॥ ३६॥ मुदेत्युभयत्र संवन्धः । आसनस्याग्रणे पुनर्भयं संभावितं स्यात् , अत आह निविष्टयोस्तति, तनासने उपविष्टयोः सतोः। महात्मत्वात् निःशकतया तत्रोप- वेशनम् । अन्यथा पद्धस्स गृहे प्रभुः सशको भवति । तदा तत्पादाववनिज्य चरणोदकं सकुटुम्यः दधार । तस्य माहात्म्यमाह यदम्बु गङ्गारूपमानम ब्रा- लोकमारभ्य पातालपर्यन्तं पुनातीति आब्रह्मपुनत् । हेत्याश्चर्ये । कथमन्यस्य शेयभावं प्राप्त अन्यस्य शोधकमिति ॥३६ ॥ समयामास स तौ विभूतिभिर्महाहवस्त्राभरणानुलेपनैः। स्रग्धूपदीपामृतभक्षणादिभिः खगोत्रचित्तात्मसमर्पणेन च ॥३७॥ ततः पुष्पादिमिः समयामास । महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च अनु- लेपनानि च चतुःसमादीनि तथा सग्धूपदीपाः । अमृतममृतमयानि वा भक्ष्याणि । आदिशब्देन ताम्बूलाधुपचारा गृप्यन्ते । नैतावता साधारणधर्मेण भगवांस्तुष्यतीति स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणं च कृतवान् । गात्मीयाः धनं देहथेति त्रितय एव सर्वानुप्रवेशः ॥ ३७॥ धीविट्ठलेशरापारमधीपालमतलेयः। तयोः समानीयेत्यसाभासे पूजामाहेति, कायिकी मिति शेषः । पूर्वलोकेन मानसी पूजोक्ता, एताम्यां कायिकी, अगिमेण वाचनिकी इति चतुणां शोकानां पूजैव पास्यार्थ इति पूर्वलोकामासे निरूपितम् । ३ बो.

·१८ . श्रीसुपोधिनी [भा.रकं.१०२.अ.३६.लो.३६-४० ननु दैत्योऽयं कथमेवं भगवद्भक्त इति चेत् तत्राह स इन्द्रसेन इति । स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं विभन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया। उवाच हानन्दकलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्दाक्षरम् ॥ ३८॥ इन्द्रस्येव सेना यस्येति । इन्द्र उत्तमसत्त्वांशः, तस्येन्द्रियादिसामग्री अत्यन्तं भगवत्परा, तथास्यापीत्यर्थः । वाह्यसेनापि तथैवेति ज्ञातव्यम् । महत्त्वमपि सूच्यते । तादृशोऽपि भगवत्पदाम्बुजं विभ्रद्धस्तद्वयेन, पश्चान्मुहुः प्रेमवि- भिन्नया धिया च बिभ्रदुवाच । वचनस्यान्यानीन्द्रियाणि सहायभूतान्याह आनन्दकलाकुलेक्षणः, प्रहृष्टरोमा, गद्गदाक्षरः, इन्द्रियाणां, देहस्य, वाचन वैकल्य निरूपितम् ॥ ३८॥ एवं परमभक्तियुक्तः भगवतः पडणप्रतिपादकैः भगवत्प्रतिपादकेन च सप्तमिः स्तुत्वा प्रार्थयते नमोऽनन्तायेत्यष्टभिः श्लोकः । आदौ भगवत ऐश्वर्य स्मृत्वा नमस्सति नमोऽनन्तायेति । बलिरुवाच-नमोऽनन्ताय वृहते नमः कृष्णाय वेधसे । सांख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥ ईश्वरः स एव यो न केनापि परिच्छिद्यते । अयं च देशकालापरिच्छिन्नः। किं च । स एव समर्थो यो महान् मवति तदाह वृहते इति । बलभद्रनमस्कारो वा । अयमनन्त इति शेपः प्रादुर्भूतः । स एव वृहत् ब्रह्मेति । स एवेश्वरो यो नित्यानन्दः स कृष्णः । यश्च जगत्कर्ता तदाह वेधसे इति । जगत्कर्तृ मुख्यं ब्रह्मेति भगवत एव विशेषणम् । शास्त्रयोनित्वमपि ब्रह्मलक्षणमिति विशेषसिद्धान्तप्रतिपादकत्वेन माहास्यमाह सांख्ययोग- योर्वितानाय विस्तारहेतवे । तत्र हेतुमिव वदन् सिद्धान्तान्तरकर्तृत्वमा ब्रह्मणे परमात्मन इति । ब्रह्मत्वाद्वेदतदर्थरूपत्वम् । परमात्मन इति वैष्णवशैवसिद्धान्त- प्रवर्तकत्वं तदर्थप्रतिपादकत्वं च । सांख्या ज्ञानप्रधाना इति ब्रह्मपराः । योगिनस्तु 'परमात्मध्यानपरा इति तद्वितानकर्तृत्वं सिद्ध्यति । अनेन शास्त्रदृष्ट्या ज्ञानम्, ध्यानेन च ज्ञानं भगवतः ॥ ३९ ॥ न तु भगवत्साक्षात्कारः कस्यचिद्भवति । स मम जात इति केवलं भगवद्वीर्येणैव तद्भवतीति भगवद्वीयं समर्थयन्नाह दर्शनं वां हि भूतानामिति । दर्शनं वां हि भूतानां दुम्मापं चातिदुर्लभम् । रजस्तमास्वभावानां यन्नः प्राप्तौ यदृच्छया॥४०॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजीवलमकृतलेखः । स इन्द्रसेन इत्यस्सामासे ननु दैत्योऽयमिति । अयंपदसार्थ उक्तः वाक्यार्थस्तु पूजारूपः पूर्वमुक्त एवेति मावः । वचनस्पति आनन्दकलाकुलेक्षणपदसार्योयं न तु पदत्रयस, ईक्षणपदमन्येन्द्रियाणामुपलक्षकम् ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १९ ये उत्पद्यन्ते प्रवाहे तेपामुत्पत्तिविरोधित्वाद्भगवदर्शनं दुर्लभम् । वां ब्रह्मपरब्रह्मणोः। खक्रियया प्राप्यं दुःखेनापि यन्न भवति तदुःप्रापम् । देवादिवरेणापि यन्न लभ्यं तद् दुर्लभं चकारात्सर्वसाधनैरप्यलभ्यता निरूपिता । तन हेतुः रजस्तम:- स्वभावानामिति । राजसानां दुःप्रापम् । तामसानां दुर्लभम् । राजसानामपि पांचिद् दुर्लभमिति चकारः । एतादृशावपि नोऽस्माकं रजस्तमास्वभावानां यद्यकस्मात् प्राप्तौ । तत्र हेतुर्यदृच्छैव ॥ ४० ॥ कथं राजसतामसानां दुर्लभमित्यत्र हेतुमाह श्लोकद्वयेन दैत्यदानवगन्धर्वा इति । दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधचारणाः। यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः॥४१॥ दैत्यदानवगन्धर्चा इति राजसे गुणभेदः। सिद्धविद्याधचारणाश्च द्वितीयाः तामसराजसाः । यक्षरक्षःपिशाचास्तामसाः । भूतप्रमथनायकास्तामसतामसाः । प्रमथा महादेवगणाः, तयोर्वा नायकास्तृतीयाः ॥४१॥ एवं सर्वान् गणयित्वा तेषां स्वरूपमाह विशुद्धसत्वधाम्नीति । विशुद्धसत्त्वधाम्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः ॥४२॥ भगवत आत्मत्वेऽपि उपाधिगुणेनैव विरोधः । किंच । भगवान् वेदादिशास्त्रं कृतवान् । ते च लोकप्रधानाः अत उभयेषां विरोधो युक्त इत्याह शास्त्रशरीरिणीति शास्त्रैकसमधिगम्यशरीरयुक्ते । अत एव नित्यं निबद्धवैराः, ते पूर्वोक्ताः, वयं च । यद्यप्यस्माकमिन्द्रियादिवर्गः सात्त्विकः तथापि देहो राजस एवेति भिन्नतया गणयति । अन्ये च तथा ब्राह्मणाः । चकारात्तत्संवन्धिनश्च ॥ ४२ ॥ ननु ते चेद् द्वेषिणस्तदा तेषां नरकपात इति 'आसुरी योनिमापन्नाः' इति वाक्या- नुसारेण कदाचिदप्यमुक्ती कथं भगवान् सर्वात्मेति चेत्, तत्र मुख्य सिद्धान्तमाह केचनोहद्धवरेणेति । केचनोवैरेण भत्त्या केचन कामतः । न तथा सत्वसंरब्धाः संनिकृष्टाः सुरादयः॥४३ ॥ विविधा लोकाः लौकिकाः । तत्र तामसाः उद्धवैरण त्वां जानन्ति प्राप्नुवन्ति वा । सात्त्विका भत्तया, राजसाः कामतः, तथा वैदिकाः सात्त्विकाः सत्त्वेन संरब्धाः सत्वगुणेन साहंकारेण कर्मखाविष्टचित्ताः सुरादयोऽपि ॥ ४३ ॥ इदमित्वमिति । इदमित्थमिति प्रापस्तष योगेश्वरेश्वर । न यिदन्यपि योगेशा योगमायां कृतो ययम् ॥ ४४ ॥ - ·१८ श्रीसुपोधिनी [भा.रकं.१०२.अ.३६.श्लो.३६-४० ननु दैत्योऽयं कथमेवं भगवद्भक्त इति चेत् तबाह स इन्द्रसेन इति । स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं विभ्रन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया। उवाच हानन्दकलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥ इन्द्रस्येव सेना यस्येति । इन्द्र उत्तमसत्त्वांशः, तस्येन्द्रियादिसामग्री अत्यन्तं भगवत्परा, तथास्यापीत्यर्थः । बाह्यसेनापि तथैवेति ज्ञातव्यम् । महत्त्वमपि सूच्यते । तादृशोऽपि भगवत्पदाम्बुजं विनद्धस्तद्वयेन, पश्चान्मुहुः प्रेमवि- भिन्नया धिया च विभ्रदुवाच । वचनस्यान्यानीन्द्रियाणि सहायभूतान्याह आनन्दकलाकुलेक्षणः, प्रहृष्टरोमा, गद्गदाक्षरः, इन्द्रियाणां, देहस्य, वाचश्च वैकल्यं निरूपितम् ॥ ३८॥ एवं परमभक्तियुक्तः भगवतः पहुणप्रतिपादकैः भगवत्प्रतिपादकेन च सप्तमिः स्तुत्वा प्रार्थयते नमोऽनन्तायेत्यष्टभिः श्लोकैः । आदौ भगवत ऐश्वर्य स्मृत्वा नमस्यति नमोऽनन्तायेति। चलिरुवाच-नमोऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे । सांख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥ ईश्वरः स एव यो न केनापि परिच्छिद्यते । अयं च देशकालापरिच्छिन्नः । किं च । स एव समर्थो यो महान् भवति तदाह बृहते इति । बलभद्रनमस्कारो वा । अयमनन्त इति शेषः प्रादुर्भूतः । स एव वृहत् ब्रह्मेति । स एवेश्वरो यो नित्यानन्दः स कृष्णः । यश्च जगत्कर्ता तदाह वेधसे इति । जगत्कर्तृ मुख्यं ब्रह्मेति भगवत एव विशेषणम् । शास्त्रयोनित्वमपि ब्रह्मलक्षणमिति विशेषसिद्धान्तप्रतिपादकत्वेन माहात्म्यमाह सांख्ययोग- योर्वितानाय विस्तारहेतवे । तत्र हेतुमिव वदन् सिद्धान्तान्तरकर्तृत्वमाह ब्रह्मणे परमात्मन इति । ब्रह्मत्वाद्वेदतदर्थरूपत्वम् । परमात्मन इति वैष्णवशैवसिद्धान्त- प्रवर्तकत्वं तदर्थप्रतिपादकत्वं च । सांख्या ज्ञानप्रधाना इति ब्रह्मपराः । योगिनस्तु परमात्मध्यानपरा इति तद्वितानकर्तृत्वं सिद्ध्यति । अनेन शास्त्रदृष्ट्या ज्ञानम्, ध्यानेन चज्ञानं भगवतः ॥ ३९ ॥ न तु भगवत्साक्षात्कारः कस्यचिद्भवति । स मम जात इति केवलं भगवद्वीर्येणैव तद्रवतीति मगवदीयं समर्थयन्नाह दर्शनं वां हि भूतानामिति । दर्शनं वां हि भूतानां दुःप्रापं चातिदुर्लभम् । रजस्तमःस्वभावानां यन्नः प्राप्तौ यदृच्छया।। ४ ।। श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवलमकृतलेखः । स इन्द्रसेन इत्यस्याभासे ननु दैत्योऽयमिति । अयंपदस्यार्थ उक्ता वाक्यार्थस्तु पूजारूपः पूर्वमुक्त एवेति भावः । वचनस्पति आनन्दकलाकुलेक्षणपदस्पार्थोयं न तु पदत्रयस्य, ईक्षणपदमन्येन्द्रियाणामुपलक्षकम् ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभफतलेखसमेता ।
१९
ये उत्पद्यन्ते प्रवाहे तेपामुत्पत्तिविरोधित्वाद्भगवद्दर्शनं दुर्लभम् । वां ब्रह्मपरब्रह्मणोः।
स्वक्रियया प्राप्यं दुःखेनापि यन्न भवति तद्दुःप्रापम् । देवादिवरेणापि यन्न लभ्यं
तद् दुर्लभं चकारात्सर्वसाधनैरप्यलभ्यता निरूपिता । तत्र हेतुः रजस्तमा-
खभावानामिति । राजसानां दुःप्रापम् । तामसानां दुर्लभम् । राजसानामपि केपांचिद
दुर्लभमिति चकारः । एतादृशावपि नोऽस्माकं रजस्तमावभावानां यधकस्मात्
प्राप्ती । तत्र हेतुर्यदृच्छैव ॥४०॥
कथं राजसतामसानां दुर्लभमित्यत्र हेतुमाह श्लोकद्वयेन दैत्यदानवगन्धर्वा इति ।
दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधचारणाः।
यक्षरक्षःपिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः॥४१॥
दैत्यदानवगन्धर्वा इति राजसे गुणभेदः। सिद्धविद्याधचारणाश्च द्वितीयाः
तामसराजसाः । यक्षरक्षःपिशाचास्तामसाः। भूतप्रमथनायकास्तामसतामसाः ।
प्रमथा महादेवगणाः, तयोर्वा नायकास्तृतीयाः ॥४१॥
एवं सर्वान् गणयित्वा तेषां स्वरूपमाह विशुद्धसत्त्वधानीति ।
विशुद्धसत्त्वधाम्नयद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि ।
नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः॥४२॥
भगवत आत्मत्वेऽपि उपाधिगुणेनैव विरोधः । किंच । भगवान् वेदादिशास्त्रं
कृतवान् । ते च लोकप्रधानाः अत उभयेषां विरोधो युक्त इत्याह शास्त्रशरीरिणीति
शाकसमधिगम्यशरीरयुक्त । अत एव नित्यं निबद्धवैराः, ते पूर्वोकाः, वयं च ।
यद्यप्यस्माकमिन्द्रियादिवर्गः सात्त्विकः तथापि देहो राजस एवेति भिन्नतया गणयति ।
अन्ये च तथा ब्राह्मणाः । चकारात्तत्संबन्धिनश्च ॥ ४२ ॥
ननु ते चेद् द्वेपिणस्तदा तेपां नरकपात इति 'आसुरीं योनिमापन्नाः' इति वाक्या-
नुसारेण कदाचिदप्यमुक्तौ कथं भगवान् सर्वात्मेति चेत्, तन मुख्यं सिद्धान्तमाह
केचनोबद्धवरेणेति ।
केचनोवद्धवैरेण भत्तया केचन कामतः ।
न तथा सत्त्वसंरब्धाः संनिकृष्टाः सुरादयः॥४३॥
त्रिविधा लोकाः लौकिकाः । तत्र तामसाः उद्धवैरेण त्वां जानन्ति प्राप्नुवन्ति
वा । सात्त्विका भत्तया, राजसाः कामतः, तया वैदिकाः सात्त्विकाः सत्त्वेन
संरब्धाः सत्त्वगुणेन साहंकारेण कर्मस्वाविष्टचित्ताः सुरादयोऽपि ॥४३॥
इदमित्थमिति ।
इदमित्थमिति मायस्तष योगेम्वरेश्वर ।
न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां फुतो ययम् ॥ ४४ ॥

·२०
श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६.श्लो.४१-४६
प्रायेण ते योगमायां न विदन्ति कुतो वयं न लौकिका न वैदिकाः
निषिद्धभावनयाधापतिताः । योगेश्वरेश्वर इति संयोधनात् भोगाभिनिविष्टाः देवा
मा जानन्तु । योगेश्वरा ज्ञास्यन्तीति तान्निषेधति योगेशा अपि ॥४४॥
एवं भगवतो माहात्म्यं खस्सानधिकारं च निरूप्य अनधिकारिणा भगवदाज्ञा-
व्यतिरेकेण परित्यागः कर्तुमशक्य इत्याज्ञां प्रार्थयते तन्नः प्रसीदेति ।
तन्नः प्रसीद निरपेक्षविमृग्य युष्म-
त्पादारविन्दधिपणान्यगृहान्धकूपात् ।
निःक्रम्य विश्वशरणाशयुपलब्धवृत्तिः
शान्तो यथैक उत सर्वसखश्चरामि ॥४५॥
ननु किमिति परित्यागः पार्थ्यते तत्राह हे निरपेक्षविमृग्येति । निरपेक्षा ये
सर्वतः तपामेव विमृग्येति । अनेन गृहे स्थितस्स शूद्रस्येव वेदोचारणमिव भगवदन्वेपणं
निपिद्धमिति ज्ञापितम् । साक्षादपि गृहस्थस्य भगवदन्वेपणं नास्तीत्साह युष्मत्पादार-
विन्दधिपणान्यगृहान्धकूपादिति युप्मत्पादारविन्दे धिषणा येषां तेभ्यो ये
अन्ये तेपामेव गृहं तदन्धकूपप्रायमेव भवति । भगवचरणारविन्दस्मृतिप्रकाशाभावात् ।
अत एव तस्माद्विनिःक्रम्य तादृशमस्मद्गृहं दैत्याक्रान्तमिति । चरामीति प्रार्थना । नन्व
नाद्यमावात् कथं चरणं सेत्स्यतीति चेत् तबाह विश्वशरणाङ्युपलब्धवृत्तिरिति
विश्वस्यापि शरणभूते अड्डी येषां येषां परिभ्रमणेन सर्व एव संसारिणः गृहं त्यक्त्वा
क्षणमप्यन्यत्र गन्तुमशक्ताः तेऽपि कृतार्या भवन्तीति सन्तो विश्वशरणासयो भवन्ति तैः
कृत्वा लब्धा उपजीविका वृत्तिर्भवति, 'ता ये पियन्त्यवितृपो नृप गाढकर्णैः' इति
प्रकारेण । एवं सद्भिर्वाधायां निवृत्तायामान्तरदोपोऽपि निवृत्तो भविष्यतीत्याह शान्त
इति । यथा यथावत् एकः परमहंसो यथेति वा तथा भविष्यामि, बाह्याभ्यन्तरदोषस्य
निवृत्तत्वात् । एवं कियत्कालं परिभ्रमणेन उत सर्वसखोऽपि भविष्यामि यथा सन् ।
एतत्सर्व गृहपरित्यागव्यतिरेकेण न भवतीति गृहे उद्विग्मो भगवन्तं प्रार्थयते । एतत्काला-
सांप्रतं किं कर्तव्यमिति विज्ञापयति शाध्यस्मानिति ।
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान्कुरु नः प्रभो ।
पुमान् यच्छूद्धया तिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६॥
ननु यथाशास्त्रमेव कर्तव्यम् । अभ्यागता वयं कथमाज्ञापयिष्याम इति चेत्
तबाह है ईशितव्येशेति ईशितव्या एव वयं सर्वे जीवाः तेषां त्वमेवेशः, अत-
स्त्वया आज्ञापनीयाः । ननु विशेषतः किमिति प्राय॑ते, तत्र वीजमाह पुमान्
यद्धया तिष्ठग्निति । चोदनाया पिपिनियोगान्निवर्तत इत्यर्थः ॥६॥
,
न्तरकृत्यम् ॥४५॥

·श्रीविट्ठळेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। २१ प्रथमवाक्ये अनङ्गीकारमिव ज्ञापयन् द्वितीयस्योत्तरं वक्तुं प्रसङ्गमाह आसन् मरीचे पद पुत्रा इति । श्रीभगवानुवाच-आसन्मरीचे पटू पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवाः के जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम् ।। ४७ ॥ प्रथमकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे, मरीचेः ऊर्णा नाम पत्नी अभूत् । यथेदानी कला । तस्याः पडिन्द्रियदेवा इव पुना जाताः। प्रथमकल्पे यदन्तरं मन्वन्तरं, त एवैत इति वक्तुं तेषामपराधमाह देवाः कं जहसुर्वीक्ष्येति । 'वाचं दुहितरं तन्वीम्' इति यनिरुपितं तेन प्रकारेण सुतां यभितुं संभोक्तुमुद्यतं कं ब्रह्माणं जहसुः॥४७॥ कामो भगवान् तेन प्रेरितः तत्सेवार्थ वा प्रवृत्तो निःकपटः शुद्ध एव । परं ये त- सिद्धान्तानभिज्ञाः ते तत्रोपहासं कुर्वन्तः भक्तोपहासका इवासुरी योनि प्राप्नुवन्ति तेनेति। तेनासुरीमगन्योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥४८॥ देवक्या उदरे जाता राजन्कंसविहिंसिताः। सातान् शोचत्यात्मजान् स्वास्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ।। ४९ ।। तेनेमामासुरीं योनि प्राप्ताः । तावतापि भगवदपराधो न शान्त इति अधुना आसुरयोनौ उपहासफलत्वेन प्राप्तायामवद्यं कर्म कृतवन्तः । तेनावद्यकर्मणा हिरण्यकशिपोर्भगवद्विमुखात् कस्यांचिजाताः । ततस्ते योगमायया देवक्या उदरे विद्यमानमरिपडर्ग दूरीकर्तुं 'दोपेणैव दोपो हन्तव्यः' इति योगमायया देवक्या उदरे नीताः । राजनिति राजसत्वात्तवाज्ञानं न दोपाय । ततः कंसेन वि- हिंसिताः विशेपेण मारिताः । एवं तेषां वारत्रयं दण्डो जातः, निसत्यो भगवानिति । इदानीमस्मन्माता तान् दोपहारकान्, अत एव स्वान् आत्मजानिति पुना एते ममेति तान् शोचति । ते पुनरव. हिरण्यकशिपुवंशत्वात् ते अन्तिके आसते ॥४८॥४९॥ एवं तेषां वृचान्तमुक्त्वा तर कर्तव्यमाह इत एतान् प्रणेप्याम इति । इत एतान्प्रणेप्यामो मातृशोकापनुत्तये। ततः शापविनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विचराः ॥५०॥ प्रयोजनं मातृशोकापनुत्तिः । प्रसझानेऽप्युद्धर्तव्या इत्याह ततः शापवि- निर्मुक्ता इति । अस्मन्गातुः शोकापहरणातेयां शापापनोदः । ततो विज्यराः सन्तो ऋपिलोकं यास्यन्ति ॥ ५० ॥ तेपां नामान्याह स्मरोगीयश्चेति । स्मरोद्गीयः परिष्वगः पतगः क्षुद्रभृढणी। पछिमें मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ।। ५१ ॥

·२२ - श्रीसुबोधिनी [भा. रकं.१०७. अ, ३६.लो.४७-५५ एकभावापन्नौ द्वौ स्मरो मानसः, उद्गीथो प्राणः, परिष्वङ्गः श्रोत्रम् , पतङ्गो नेत्रम् , क्षुद्रभृजिह्वा, घृणिः स्पर्शः । ततो घृणा संजायते इति । चक्षुपा वा व्यत्यासः । पडिमे स्वकर्मणा नष्टा अपि मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥५१॥ अत एतान् देहीत्यनुक्त्वैव सेवकत्वं तस्य स्थिरीकृत्य तान् गृहीत्वा स्वयमेव निर्गत इत्याह इत्युक्त्वेति । इत्युक्त्वा तान्समादाय इन्द्रसेनेन पूजिती। पुनरवतीमेत्य मातुः पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२॥ इन्द्रसेनत्वात् पूजां कृतवान् । येन मार्गेण गतौ तेनैव द्वारवतीमेत्य मातुः पुत्रान् तान् मात्र अयच्छताम् ।। ५२ ॥ तान्दृष्ट्वा बालकान्देवी पुत्रलेहलुतस्तनी। परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्यजिघदभीक्ष्णशः ॥५३॥ ते च गुरुपुत्रन्यायेन पूर्वावस्था प्रापयित्वा समानीता इति तान् बालकान् दृष्ट्वा पुत्रस्नेहेन स्नुतस्तनी जाता । ततः परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्यजित् । अत्यन्तं लेहोमिव्यक्तः । अभीक्ष्णश इति स्नेहे विह्वलितत्वं सूचितम् ॥ ५३ ॥ अपाययत्स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्रुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥५४॥ ततः स्तनमपाययत् । पालभावं दृढं कुर्वती प्रीता गतदुःखा, न केवलं दुःख- निवृत्तिरेव किंतु सुखमपि जातमिति ज्ञापयति सुतस्पर्शपरिस्रुतमिति । सुतानां स्पर्शेन परितः सर्वाङ्गेभ्यः सुतम् । ननु भगवत्पुत्रयोः कथमेवमन्यत्र लेहः तबाह मोहिता मायया विष्णोरिति । कथमन्यथा सृष्टिः प्रवर्तते । केचिदियमेव पूर्वमणे- त्याहुः ततः पूर्ववासनया तेषु स्नेहाधिक्यम् ॥ ५४॥ स्तनपानानन्तरं तेषां विवेकाधुत्पत्त्या स्खलोकगतिमाह पीत्वामृतमयमिति द्वाभ्याम् । पीत्वामृतमयं तस्याः पीतशेपं गदाभृतः। नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः ॥१५॥ अमृतमयत्वं भगवदर्थं देवैस्तत्रामृतं स्थापितमिति । पीतशेपं गदाभृत इति पानं तु पूर्व स्थापितम् । यदैव भगवन्तं स्मरति तदामृतं भगवानेव पिवतीति इत एव वा थीविटलेशरायारमनधीवलभकृतलेखः । पीत्वामृतमयमित्यत्र देवैरिति । स्तन्योत्पादकैः भगवद्विषयकलेहांशैरिसर्थः । पूर्व स्थापितमिति । निवन्धे इत्यर्थः । तद्विशेषयन्ति यदैवेति ।

·श्रावट्ठलशरायात्मजश्रीवतभकृतलेखसमेता। २३ यदा प्रथमं समागतः । एतेषां स्वपदप्राप्तौ ज्ञानं हेतुः । तस्य हेतुत्रयं भगवदुच्छिष्टपानं, अमृतपानं नारायणागसंस्पर्शश्च । अत्र नारायणपदं धर्मावतारनारायणांशानिरुद्धचरित्रं ख्यापयति । तेन प्रतिलब्धमात्मदर्शनं येषाम् ॥ ५५ ॥ ततो ज्ञानशक्तिवत् क्रियाशक्तिरपितेपामाविर्भूतत्याह ते नमस्कृत्य गोविन्दमिति । ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकी पितरं बलम् । मिपतां सर्वभूतानां ययुर्धाम विहायसा ।। ५६ ॥ आदौ स्वामिनं पश्चान्मातापितरौ तदनु पलभद्रं भगवत्साधनभूतम् । एवं चतु- मूर्तिमिव भगवन्तं नमस्कृत्य सर्वसाक्षिकं विहायसा खधाम ययुः । एवं खतो गमन जातमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ ननु देवकीकामनापूर्वर्थ भगवता ते समानीताः । सा च कामना न क्षणमात्रेण पर्यवस्पति । अत एवं शीघ्रं तेषां गमने को हेतुरिति चेत् तबाह तं दृष्ट्वेति । तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७॥ तेषां पुत्राणां पूर्वमृतानामागमनं तदनन्तरमेव च निर्गमं दृष्ट्वा विस्मिता सती सर्वमेव कृष्णचरितं मैने । एतज्ज्ञानसिद्ध्यर्थमेव समानीताः न तु पुत्रतया स्थापयितुम् । अन्यथा कंसद्वारा भगवत्कृतवधो व्यर्थः स्यात् । भगवचरित्रज्ञानेनैव कामनापूर्तिः। मोहान्तरानुत्पत्यर्थं विशेपणं देवीति । तत्रापि मायां मेने तेनासत्यतापि पदार्थानामभिज्ञाता । नृपेति संवोधनमाश्चर्य मनोभिनिवेशनार्थम् ॥ ५७ ॥ एवं चरित्रद्वयमुक्त्वा ऐश्वर्ये एतदेव द्वयमिति कदाचिच्छङ्का भवेत् तदर्थमन्यान्यपि सूचयति एवंविधानीति । एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मनः । वीर्यापयनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥५८॥ भगवचरिचत्वे ज्ञापकम् , अद्भुतानीति । यान्येवा तानि भगवचरित्राणीति तानि । भगवानपि किमर्थमेवं करोतीत्याशवाह कृष्णस्येति । अवतीर्णत्वात्करोतीत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमप्याह परमात्मन इति । 'सर्वेपामात्मनामात्मा' इति तत्संग्रहार्थमेवं करोतीत्यर्थः । अत एव वीर्याण्यनन्तानि सन्ति । तथाकरणे सामर्थ्यमनन्तवीर्यस्येति। श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । तं दृष्ट्वैत्यत्र तत्रापीति वधादिकं सर्व कृष्णचरित्रमेव न तु कंसकृतमिति मेने । कृष्णचरित्रत्वेपीदं मायारूपमाश्चर्यजनकमित्यर्थः । तेनाश्चर्यरूपत्वज्ञानेनैते वधादिपदार्थी असत्या निःप्रयोजनका लीलया प्रदर्शिताः वस्तुतस्तु शापवशादेवं भावस्ततो मोक्ष इति ज्ञानमित्यर्थः।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३६.लो.५६-५९ ननु वीर्याणामनन्तत्वात् कथं सर्वसंग्रह इति चेत् तत्राह सन्तीति सदा सन्ति नित्यानीत्यर्थः । भारतेति विश्वासार्थ संबोधनम् ॥ ५८ ॥ एवं भगवचरित्रस्य नित्यता स्थापयितुं तच्छ्रवणादेःफलमाह य इदमनुशृणोतीति । सूत उवाच-य इदमनुशृणोति श्रावयेद्वा मुरारे- चरितममृतकीर्वर्णितं व्यासपुत्रैः। जगदधभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूर भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९॥ श्रद्धया अनु गुरूच्चारणमनु यः शृणोति श्रावयेद्वा । ननु किमर्थं शृणोति श्रावयति तदर्थमाह मुरारेरिति । मुरो हि विनात्मकः दोपात्मकश्च । किंच अमृत- कीर्तरिति अमृतरूपा कीर्तिर्यस्येति । चरित्रं श्रवणेऽपि सुखजनकम् । अत एव व्यासपुत्रैर्वर्णितम् । इदं चरित्रमनन्तरूपो भूत्वा शुको वर्णितवानतो बहुवचनम् । सर्वैरेव व्यासशिष्यैः पुनश्चेति वा । शिष्याणामपि पुत्रत्वात् । सवैरेव श्रोतव्यमित्येतदर्थ वहन्येव फलान्याह । जगदघभिदिति सर्वपापनाशकम् । किंच । अलमत्यर्थ, सतां कर्णपूरं कर्णाभरणम् । अनेन सतां निरन्तरं सेव्यता निरूपिता । अतो य एवं निसं कर्णे स्थापयति स एव सन्नित्यपि सूचितम् । प्रयोजनान्तरमप्याह भगवति कृतचित्त इति । भगवति तस्स चित्तं स्थिरं भवति । ऐहिकमुक्खा पारलौकिकमाह याति तत् क्षेमधामेति । धाम यातीत्येव फलम् । धामप्रशंसायं क्षेमेति । एवं विघ्ननिवृत्तिमारभ्य भगवत्स्वरूपप्राप्तिपर्यन्तं भगवतीर्यश्रवणफलान्युक्तानि मगवत ऐश्वर्य स्थापयन्ति, अतो भगवान् कृष्णः सर्वेश्वर इति स्थितम् ॥ ५९ ॥ इति श्रीभागवतसुपोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे पट्त्रिंशाध्यायविवरणम् ।। ३६ ॥ श्रीविट्ठलेशारायारमनश्रीवलभकृतलेरा । य इदमित्यत्र क्षेमेति धामविशेषणं न व्यावर्तकं तथा सति, अक्षेमरूपमपि किंचिद्धाम स्यात् किं तु स्वरूपयोधकमित्याशयेनाहुः धामप्रशंसार्थमिति । ।। इति पत्रिंशाध्यायन्यारया समाप्ता ॥

·श्रीकृष्णाय नमः। सप्तत्रिंशोऽध्यायः। प्तित्रिंशे हरेर्वीय त्रेधा प्राह सुनिश्चितम् । र्वेषां सर्वकार्याणि कृतवानित्युदीर्यते ॥१॥ देव भगवद्वीय यन्न शक्यं हि लौकिकैः । हिन्यो भगिनी दातुमेवं शक्तो हरि विना ॥२॥ नापि स्वयं यस्य कस्य गृहे स्थातुं विभूतये । पि धर्म स्वहीनार्थमन्यः कथयितुं प्रभुः ॥३॥ अनाहूतः स्वयं कापि गच्छतीत्यपि नो मतम् । पथा ग्रन्थानुसारेण प्रसङ्गोत्र विचारितः॥४॥ कमपाठादिभेदेपु तथा व्याख्यानमिप्यते । उदासीनो हरिया॑सः फलसिद्धेरशक्यतः ॥५॥ ग्रन्थारम्भे तथैवासान् बोधयामास माधवः । राजा परीक्षित् पूर्वाध्यायान्ते भगवतीर्याणामुपसंहृतत्वात् स्वसंदिग्धानर्यान् पृच्छति श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। गृहे स्थातुमिति स्वयं महान् यस्य कस्यचिदल्पस्य गृहे स्थातुं न शक्त इति पूर्वेणान्वयः । स्वरूपस्य हीनत्वमर्थः प्रतिपायं यत्र तादृशं धर्म विभूतये खविभूतिरूपाय ब्राह्मणाय 'न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतचतुर्भुजम्' इत्यादिवाक्यैः कथयितुमन्यो न प्रभुः शक्तः । ननु व्यासेन विमर्शाथ व्युत्क्रमेण निरूपणेपि खयं व्याख्यानं कयानमणैव कर्तव्यम् । यथा तैत्तिरीयशाखीयमन्त्रयामणानामृपिग्रहणक्रमेणैव पाठेपि वेदमाप्ये व्याख्यान पूर्यक्रममनुसृत्सव, तथेत्याशवाहुः यथेति । कथाक्रमः शुकाध्यापनं पाठः आदिपदेन लीलाक्रमः एतनेदेषु सत्सु ध्यासेनान प्रसङ्गो यथा विचारितस्तथा ग्रन्यानुसारेण व्याख्यानमपीप्यते । - ·२६ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३७ श्लो.१-३ तत् प्रसङ्गाच्छुकोऽन्यदपि वक्ष्यति । व्यवहारे भगवद्वीर्यान्यथामावो यत्र प्रतीयते स प्रष्टव्यः । वैदिकविरोधः सोऽपि भजनीयविरोधश्च । एतत्कमेणाध्यायप्रयेण प्रष्टव्यम् । यादृशश्च प्रसङ्गः शुकोक्तौ हेतुः स तत्र तत्र वक्ष्यते । कथापक्षे त्वियं संगतिः, विचारे तु पूर्वोक्त इति क्षत्रियो हि वलादेव विवाहं करोति 'गान्धर्वो राक्षसश्चेति वाक्यात् । भगवांश्च सर्वाजेयः, अतो विरुद्धत्वात् सुभद्राया विवाहं पृच्छति वमन्वेदितुमिच्छाम इति । राजोवाच-ब्रह्मन्वेदितुमिच्छामः स्वसारं रामकृष्णयो। यथोपयेमे विजयो या ममासीस्पितामही ॥१॥ रामकृष्णयोः - स्वसारमिति अजेयत्वे हेतुः । यथा यथावच शास्त्रोक्त- प्रकारेणोपयेमे । दैन्येन विवाहं वारयति विजय इति । या ममासीस्पितामहीति सैव वंशजननी जाता । तादृश्या विवाहः नान्यथा भवितुमर्हतीति भावः ॥१॥ उभयसमर्थनार्थं शुकः प्रकारमाह अर्जुनस्तीर्थयात्रायामिति । श्रीशुक उवाच-अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभुः। गतः प्रभासमशृणोन्मातुलेयी स आत्मनः ॥२॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सुः स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥३॥ वस्तुतः स्वयं नरः जीवकलात्मकः । सा च मायाशक्तिः या पूर्व यशोदायां जाता सा देवक्या स्नेहात्परिगृहीतेति देवकीस्नेहवशात् कंसहस्ताद्विनिर्मुक्ता स्थानाष्टकमिव देवकीमपि प्राप्ता सुभद्रेति व्याख्याता । स्त्रीभावेनैव मोहः संभवतीति अर्जुनस्यैव स्त्री भवितुमर्हति । अत एव तया व्यामोहितः कलौ तस्या एव वंशः स्थास्यतीति अवाज वीकृत्य वश्चयित्वा कन्या हृतवान् । चौर्याधर्मवेपौ क्षत्रियस्य निपिद्धौ तथापि हृतेति पितृभ्यां च दत्तेति तीर्थयात्रायां निगवेपो न निपिद्ध इत्युभयात्मकत्वात् द्वयं समर्थित भवति । अत्र तीर्थयात्राप्रसङ्गो मारते निरूपितः । द्रौपदीविवाहानन्तरं पञ्चानामेका पम्यहेतर्मवतीति प्रचेतसामिवैक्यगावाभावात् कामो दुर्लधः उयतः क्षणमात्रमपि प्रति- पद्धयेत् प्रतियन्धकार हन्तीति नारदः सुन्दोपसुन्दकथामुक्त्वा प्रत्येक वर्षमात्रमोगाय कालव्यवस्था निरूपितवान् । तन्मध्ये यद्यन्येन भुज्यमानामन्यः पश्येत्तदा स वर्षमात्रं धीविट्ठलेशारायारमनधीवहभवलेसः । तत्प्रसद्गादिति अपृष्टं जनकश्रुतदेवप्रसङ्गमपि वक्ष्यतीत्यर्थः । स प्रष्टव्य इति सः अर्थ इति शेषः । यत्र धैदिकविरोधः सोप्यर्थः प्रष्टव्यो भजनीयविरोधश्च या सोप्यर्थः प्रष्टव्य इत्यर्थः । अर्जुन इत्यत्र द्वयमिति, चौर्यानिषिद्धत्वं पितृभ्यां दानाद्विहितत्वं चेत्यर्थः । एवं करणे हेतुः उभपात्मकत्वादिति, नरोहि ऋषिर्भगवदंशधारकथेति, प्रापित्यासिनोरनु- मला ग्रहणं, भगवत्यानिपिप्रकारेण प्राणि विधिनिषेधस्पशीभावादितिभावः ।

·श्रीविट्ठलेशरायालजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । तीर्थयात्रां कुर्यादिति । ततः कदाचित् कश्चिद्राह्मणः चौरैरपहृतगोधनः अर्जुनं प्रोवाच मदीया गावः संरक्ष्या इति । ततः शस्त्रागारे युधिष्ठिरो द्रौपद्या सह स्थितः । ततः कार्यस्यावश्यकत्वात् विलम्बासहिष्णुत्वाच व्यवस्थां जानन्नपि शस्त्रगृहे प्रविष्टः रममाणौ दृष्ट्वापि शस्त्राणि गृहीत्वा चोरान् हत्वा ब्राह्मणाय गा दत्तवान् । ततो युधिष्ठिरेण निवारितोपि 'कामादेव दर्शने दोपः' इति सत्यवाक्यत्वात् भगवदिच्छया तीर्थयात्रार्थ प्रवृत्तः तदाह अर्जुनस्तीर्थयात्रायामिति । ततः अवनी पर्यटन् । प्रभुः समर्थः हरणे, एकाकिपर्यटने वा । प्रभासं गतः किंचिदशृणोत्तदाह मातुलेयामिति । 'मातुलस्येव योपा भागस्ते पैतृष्वसेयी वपागिव' इति श्रुतेः । खभागमन्यो नेष्यतीति आत्मनो मातुलेयीम्। रामो दुर्योधनाय दास्यतीति सोऽपि कलित्वात् अधर्म- हेतुरिति तस्यापि लौकिक एव भविष्यतीति प्रसस कन्याहरणत्वे शुद्धधर्मत्वं च भविष्यतीति भोगार्थमेव तां लिप्सुः पतिर्भूत्वा यत्र कस्यापि कामसंभावनैव न भवति पर्वणि क्षार विधाय पीठादिद्वात्रिंशत्पदार्थपरिग्रहं कृत्वा त्रिदण्डी सन् द्वारकामगात् ॥२॥३॥ तत्र वै वार्पिकान्मासानवात्सीत्वार्थसाधकः । पौरः सभाजितोभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः ॥४॥ ततो वपीकाले यतेः पर्यटनं निपिद्धमिति चार्पिकान्मासानयात्सीत् । ननु कृत्रिमे वे किं धर्मकरणेनेत्यत आह खार्थसाधक इति यथैव तस्याः हरणं संभवति । ततः अज्ञैरेव सर्वैः पौरः सभाजितः अभीक्ष्णं एक एव बहुवारं मिक्षार्थ कथयति । रामेण च नरमायया मोहितेन गगयदिच्छया च अजानता सभाजितः लौकिक 'चक्षुःप्रीतिः प्रथमम्'इति तदर्थं परिचया) पश्चाद्धरणसिद्ध्यर्थं च तस्याज्ञान निरूप्यते । पलगद्रो हि परमहंसं तं ज्ञाला तत्र हेतुभिर्विचारो न कर्तव्य इति शास्त्रमेवावलम्ब्य तूष्णी स्थितः । अतस्तवाधर्मजिज्ञासा नोत्पन्ना । सादृश्यं प्रतिभातमपि धर्मज्ञानस्य बलिष्ठत्वात् न प्रत्यभिज्ञासाधकं जातम् ॥ ४॥ अत एव तस्य भत्त्या समाजनमाह एकदा गृहमानीयेति । एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्य तम् । श्रद्धयोपहतं भक्ष्यं पलेन युभुजे किल ॥५॥ धीविहलेशरापारमधीपासमानलेराः । दुर्योधनायेत्या । तस्यापीति कलिरुपत्याद् दुर्योधनस्सापि विवादो लौकिक एव भविष्यति न तु प्रसाद हरणरूपः क्षामधर्मसिद्धः । अतोऽविशेपानमयय लीकिको विवाहः कर्तव्यः इत्यर्जुनस्साशयः । स्वयं प्रसय कन्याहरणामाये हेतुगाहुः प्रसाधेति । सम्रयापिकान् इत्यत्र अजानतेत्यस वचन विपरिणामेन पौरविशेषणत्वमा पीत्याशयेनाहुः अझरेयेनि । लौकिके इति, निःकपटयपे जाते मदतां चक्षुः कथ- मनुरज्येतत्यर्थः । तदर्थमिति चक्षुःप्रीत्यर्थमित्यर्थः । तस्येति पलस्सेत्यर्थः ।

·२८ • - श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३७ श्लो.४-९ निकटे गच्छन्तं प्रसङ्गाहे समानीय पश्चादातिथ्येन निमन्त्रणं कृत्वा पांक- सिद्धिपर्यन्तं बहुकालं. स्थापयित्वा यथा निलीय दर्शनं भवति कन्यायाः स्थित इत्यर्थात् तमातिथ्येन निमध्य स्थित इति ततस्तेनैव बलभद्रेण नद्धयोपहृतं भक्ष्यं बुभुजे। अयमों महतः वक्तुमनुचित इति किलेत्युक्तम् ॥५॥ तत एतस्यापि दर्शनमाह सोऽपश्यदिति । सोऽपश्यत्तत्र महती कन्यां चीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥६॥ महती स्थूलां, अर्जुनादर्पमात्रन्यूनाम् । यस्या रूपेण वीराः प्राणानपि त्यजन्ति सा वीरमनोहरा । ततस्तस्सा दर्शनेन तद्दर्शनसहितेन प्रीत्या कृत्वा उत्फुल्लेक्षणो जातः । तावता कामवशं गतः भावक्षुब्धं मनो दधे ॥६॥ अकामाया ग्रहणं न संभवति इति तस्या अपि भावो निरूप्यते सापि तं चकम इति । सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती वीडितापाङ्गी तन्यस्तहृदयेक्षणा ॥७॥ सौन्दर्येणैव तस्सा मनोहरणम् । प्रथमतो हसन्ती ततो नीडितापानी तस्मिन्नेव न्यस्तं हृदयमीक्षणं च यया । एवं तया वृतः ॥ ७ ॥ तां परं समनुध्यायन्नन्तरं मेप्सुरर्जुनः। न लेभे संभ्रमचित्तः कामेनातिवलीयसा ॥८॥ महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः ॥९॥ ततो भिक्षा विस्मृत्य तागेव ध्यायन् हरणार्थमन्तरप्रेप्सुर्जातः । तादृशोऽप्यन्तरं न लेभे, अप्रगतः संरक्ष्यमाणस्वात् । अत्र मारतोक्तमधिकमपि ज्ञातव्यम् । भगवता नीतो देवकीवसुदेवसमक्षं ततस्ताम्यां सा कन्या दत्ता । ततः अतिथलीयसा कामेन संभ्रमरित्तो जातः । ततो भगवान् दयालुः यात्रां कल्पयित्वा पुरादहिस्तां निःसारित- पान् । ततो महत्यां सपागुत्सवयम्ये पूर्वोक्तन्यायेन पित्रोरनुमतः कृष्णस्य च ततो महारधा मननिराकरणे समर्थः । दुर्गनिर्गतां रथस्थां तामहरत् ॥ ८॥ ९ ॥ भाविहगरापारमगधीभगदेशः । सोऽपपरित्या चर्पमात्रन्यूनामिति 'कन्यां चैपानुवरसरम्' इति वाक्यात् भगवदपेक्षया पर्पमायन्यूनामिति । भगवान नथ ययसा समानायत एवमुक्तम् । तद- चीनसहितेनेति पीरमगोदरता साप्पन पश्यति तया च मुभद्राकर्तृकदर्शनसहितेन मुभहाकर्मदगंगनेत्यर्थः । एवमन्योन्यदर्शनेन प्रीनिवातति मायः । ।

·.
..
श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३७श्लो.१०-१४
अतोपमाननग्रस्तावे भगवान् भतार्थमेवागतः ज्ञात्वैव अमानी मानद इति सर्व
करोतीति कैमुत्यन्यायेन मार्गान्तरभक्तयोरपि खापमानेनापि हितं करोतीति निरूपयति
कृष्णस्यासीविजश्रेष्ठ इति ।
श्रीशुक ज्याप-कृष्णस्यासीद्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः।
कृपणकभत्तया पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पदः ॥ १३ ॥
ब्राह्मणत्वादयं प्रकरणी, क्षत्रियस्तु प्रासद्धिकः, अत एव मध्ये निरूपितः । अतो
नोपकान्तकमविरोधः । कृष्णस्य संवन्धी आसीत्, भगवदीय आसीदित्यर्थः । तथा-
भवने तस्य साधनमाह द्विजश्रेष्ठ इति । तदेवोपपादयति श्रुतदेवः श्रवणे देववत्
प्रज्ञावान् । तत्त्वेन च विख्यातः । ततः कृष्ण एव या एका भक्तिः तयैव पूर्णाः ।
एतत्तस्स दारिद्यदोपामावाय निरूप्यते। वियमानायां इच्छायां भत्तया विपयामावोन
युक्तः । यत आह शान्त इति । आन्तरोऽयं गुणः । कविर्विचारकश्च । स्वभावतोऽपि
तस्पेन्द्रियाणि न पहिर्मुखानीत्साह अलम्पट इति । भगवत्संनन्धे तस्स पहुणा
निरूपिताः । तन द्विजश्रेष्ठत्वमैश्वयं, नाम कीर्तिः, भक्तिः श्रीः, शान्ति नं, कविर्वलं,
अलम्पटो पैराग्यमिति तदीयस्तत्तुल्यो भवति इति निरूपितम् ॥ १३ ।।
ततस्तारशस सात्तिकदेशे खितिर्युक्तेति मिथिलायां स्थितिमाह स उवास
विदेहेपियति ।
स उवास विदेहेपु मिधिलायां गृहाश्रमी।
अनीहया गताहार्यनिवर्तितनिजक्रियः ॥ १४ ॥
विदेहाः देशाः, या सिताना देहाभिमानो न भवति, तनापि मिथिलायां
गतदेदाभिमानतायाम् । अभिमानामारे इतरायगेम्योपि गृहसाभग एर मुल्यः,
तम दोपानी निरभिमानसासंभात् । यतः गृहाश्रमी । तत्र वृत्यमा धान
फटतीति तज्ञ मुल्या प्रतिमाद अनीहया गताहार्य इति । समयानन्यतिरेकेण
भागतमादाय भक्ष्यादिक यस तेनैप नियतिता क्रिया येन नाम क्रियाः निजाः
न परपमा मनपाप कर्ममागांनुसारी मक्तः ॥ १४ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अनीहया कदाचित् अनाभावात् क्रियाविच्छेदः सादित्याशझमाद याना- मात्रमिति । यात्रामात्रं त्वहरहदैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्टः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः ॥ १५ ॥ यात्रा शरीरनिर्वाहः सकुटुम्बस्य, तचाहरहः तदपि दैवादुपनमति । ईश्वरेच्छया कदाचिच्छरीरे चले विद्यमाने एकादश्युपवासादौ वा नोपनमयतीत्यपि सूचयति उतेति । अधिकं तु नोपनमति । कदाचिदपि तावतैवं संतुष्टः, अन्यथा दोषः स्यात् । अत एव यथोचिताः क्रियाश्च चक्रे ॥१६॥ एवं ब्राह्मणं निरूप्य क्षत्रियं निरूपयति तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्गेति । तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग यहुलाश्व इति श्रुतः। मैथिलो निरहमान उभावप्यच्युतप्रिया ।। १६ ॥ भगवद्भक्तवासात् सोऽपि भक्त्यङ्गे प्रविष्ट इति तथेत्युक्तम् । यतस्तस्य विदेह- राष्ट्रस्य पाल: । अङ्गेत्यप्रतारणार्थ संवोधनम् । बहुला अश्वा यस्येति क्रियाशक्ति- निरूपिता । स तु मिथिलवंशोद्भवत्वात् मैथिलः । अस्य तु पङ्गुणाः । राज्ञस्त्वभिमाना- भाव एव । यथा कर्मनिष्ठः प्रियः तथा ज्ञाननिष्ठोऽपि भगवत्प्रियः अत आह उभावप्यच्युतप्रियाविति । यथा धर्मनिष्ठः प्रियः एवं ज्ञाननिष्ठोऽपि । एतावद्वर्णनम् भगवता तथाभूतौ तौ स्मृताविति भगवन्मानसक्रियाविपयत्वात् भगवच्च- रित्रत्वेन निरूपितौ ॥ १६ ॥ अत एव तद्गुणान् स्मृता भगवान् तयोरिष्टसिद्ध्यर्थं तद्गृहं गत इत्याह तयोः प्रसन्नो भगवानिति । तयोः प्रसन्नो भगवान्दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान्प्रययौ प्रभुः ।। १७ ।। नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः । अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्यवनादयः॥१८॥ पूर्व गमनयोधनाभावात् लौकिकाभावेनोत्सवाभावाच कदाचित्समागमनार्थ दारुकेण समानीतं रथमारुह्य विदेहानेव प्रययौ । नन्वेकाकी सर्वाननुक्त्वा च कथं प्रस्थित इति चेत्, तबाह प्रभुरिति । मुनिभिः साफमारुह्य विदेहान् प्रययौ । तौ हि भगवन्तं मुनिसहितं भावयतस्तत्रापि राजा मुनीनपि भगवद्रपाने जानाति, माधणस्तु मुनिरूपान् । अत एव स्वयं मुनिरूपधारी राजगृहे गमिष्यति, मुनिभिः सहितस्तु ब्राह्मणगृहे । उभावपि कालात् परभूतं भगवन्तं ज्ञात्वा कालावयव भूतान मुनीन् जानीतः । अतो द्वादशमुनीन् नाना परिगणयति, प्रकारपरत्वाय, आदिपदप्रयोगः । कृष्णो वेदव्यासः । रामः परशुरामः । आदिशब्देन गौतमादयः ॥ १७ ॥ १८ ॥ अहं शुक्र ·4 . ३२ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३७लो.१५-२१ गुप्ततया अलौकिकन्यायेन गमनं व्यावर्तयितुं सर्वानुभवार्थ मध्ये पूजामाह तत्र तत्रेति। तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थुः सार्घहस्ता ग्रहै। सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥ सार्घहस्ता उपतस्थुः । प्रत्येक पूजाग्रहणे कालविलम्बो भवेद् अग्रहणे तु दोपः स्यादित्युभयथापि दोपं व्यावर्तयितुं दृष्टान्तमाह ग्रहैः सूर्यमिवोदितमिति । महस्थानीया ऋपयः । नहि सूर्यः सर्वेषामयं गृह्णाति । निरीक्षणेन च गृह्णात्यपि एवं भगवानपीत्यर्थः ॥१९॥ मध्यस्थान देशान् द्वादश नामा निरूपयति आनतति । आनर्तधन्वकुरुजागलककमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोसलार्णाः । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- लिग्धेक्षणं नृप पपुईशिभिनार्यः ॥ २०॥ अन्ये च अप्रसिद्धाः प्रसिद्धाथ । भगवतोमुखसरोज पपुरिति तेपामुपासनाफलं निरूपितम् । सरोजत्वनामृतपानं दृष्टमेव प्रयोजनं स्यादिति मुखं विशिनष्टि उदारहास- लिग्धेक्षणमिति । उदारः सर्वपुरुपार्थदायी हासः स्निग्धं चेक्षणं माया बहिर्मुखत्वेऽपि संपादिते सर्वपुरुषाचीन साधयति । ज्ञानं तु भगवत्संवन्धिनं करोति । अतः अष्टमपि फलं प्रयच्छतीति निरूपितम् । एतादृशं नरा नार्यश्च सर्वधिकारिणो ह्यनेति न्यायेन पपुः ॥२०॥ ततो भगवान् फलरूपेणापि भजने फलान्तरं प्रयच्छन् ततोऽप्यने फलपरंपरा- सिद्ध्यर्थमुपायं कृतवानित्साह तेभ्य इति । तेभ्यः संवीक्षणविनष्टतमिस्रहरभ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरदृशं च यच्छन् । शृपयन्दिगन्तवलं खयशोऽशुभम गीतं सुरैर्चभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ।। भगवद्वीक्षणेन विनष्टं तमः अज्ञानं यस । तादृशदृष्टियुक्तेभ्यः वस्तुसामी- देव दोपे निवृचे खयमधिकं क्षेमं दत्तवान् । उपस परिपालनं क्षेमः। यथेयं मूर्तिः सर्वदा दृष्टी सन्निहिता भवति तथा वरं दत्तवानित्यर्थः । तदैवेदानी प्राप्तस परिपालनं MTनु गध्ये विषयान्तरदर्शनसावश्यकलात् कथमेतस्यैव दर्शनं निरन्तरं मवेदि- धाविहारापामवीरभशवसेर।। आनतत्यप हासः ईक्षणं उभयत्रापि यति शेपः, पहुनीहिद्वयानन्तरं कर्मधारयः। - ·-श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । त्याशमाह त्रिलोकगुरुरिति । त्रिलोकस्य स एव गुरुः यत्रान्तर्यामिप्रेरणया सर्वेषां सद्धिरुत्पद्यते । पहिर्वाक्यं त्वायोजक व्यभिचारात् । अतो यदैवान्यदर्शनं प्राप्नोति तदेव तनिषेधार्थमुपदेशं करोतीत्यर्थः । किञ्च अर्थदृशं च यच्छन् सर्वत्र ते यथा अर्थरूपं भगवन्तमेव पश्यन्ति सर्ववस्तुषु वस्तुखरूपम् । अतो यत्किञ्चिदपि ते पश्यन्तो भगवन्तमेव पश्यन्तीति पूर्वदत्तक्षेमस्य न कापि प्रच्युतिः । चकारात्तत्र स्थितमपि भगवन्तं द्रष्टुं सामर्थ्य दत्तवानित्यर्थः । नन्वकस्मात्कथमेतावत्फलं प्रयच्छतीति शङ्कां व्यावर्तयन् तेन दत्तं फलं सर्वदैव सास्सतीत्यपि ज्ञापयति शृण्वन्द्रिगन्तवलं खयश इति । तेषां मुखेभ्य एव शृण्वन् । मध्ये कालादिवशात् जाताधर्मेण प्रतिवन्धमाशयाह अशुभत्रमिति । कदाचित्तत्कीर्तिविस्मरणे साधनाभावमाशझ्याह गीतं सुरैर्नृभिरिति । ये देवरूपा मनुष्याः तैर्गीतम् । सुरैर्नृभिश्च गीतमिति वा । तेन कीर्तेरक्षयत्वं निरूपितम् । एवं मध्यस्थेभ्य एतावत्प्रयच्छति यदर्थ तु गच्छति तेभ्यः किं दासतीति शक्कामुत्पादयन्नेय उद्देश्यदेशान् गतः शनकैरिति मध्ये तेपु सेहो निरूपितः ॥ २१ ॥ उद्देश्यदेशस्थानां भगवति हादिकमाह तेऽच्युतं मासमिति । तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीताहणपाणयः ॥ २२ ॥ पुरवासिनो देशवासिनब । नृपा इति पाठे भगवांस्ता गग्छतीति भगवदर्शनार्थ प्रथमत एव सर्वे गताः । तेऽपि भगवति पुरवासिनजाता इति निविधा निरूपिताः । तेषां कायिकादिभावमाह आभिमुख्येन ईयुरिति कायिकं, मुदिता इति मानसं, गृहीताहणपाणय इति धनद्वारा ममतास्सदेनापि भजनमुक्तम् ॥ २२ ॥ तत ऐन्द्रियकमाह दृष्ट्वा तमिति । दृष्ट्वा तमुत्तमश्लोकं प्रीत्युत्फुल्लाननाशयाः। कधृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजा इति । भगवद्दर्शनं तादृशं येन भगवानन्तः प्रविशति भविष्टोतिप्रीतिमुत्पाप उत्फुल्लान्याननानि पहिः आशयांधान्तःकरोति । ततः कैमस्तकैर्धताअलिभिः सवीपराधक्षमापकैः भगवन्तं नेमुः मुनींध । विशेपानभिज्ञतात् तथा नमन मिति शगं व्यावर्तयति श्रुतपूर्वानिति ।। २३ ।। दीपिटारापारमनप्रीयतलेपः । तेभ्य इत्यम यति यत्रोपदेशे कृते सत्यन्तर्यामिप्रेरणया सर्वेषां सदुद्धिरुत्पपते तामोपदेशकतेत्यर्थः । तत्रस्थितमपीति 'तदेवानुप्रावियत्' इति श्रुतेः सर्वधानु- प्रविमिसर्थः।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ अ.३७.श्लो.२२-२६ साधारणानां प्रतिपत्तिमुक्त्वा मुख्ययोराह खानुग्रहाय संप्राप्तमिति । खानुग्रहाय संप्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुःप्रभोः॥ २४ ॥ .ननु सर्वदा भगवान् दृश्यत एव सेव्यते च तथा सति को विशेष इति शङ्का वारयति जगद्गुरुमिति । किमस्माभिर्यस्क्रियते तदेव कर्तव्यमाहोखिदन्यद्वा, एतनिर्णय भगवानेव करिष्यतीति विशेषतः समागमनमित्यर्थः । अत एव पादयोः पेततुः । अनेन ब्राह्मणस्यापि नमस्कारः अनिषिद्ध इति निरूपितम् । प्रभोः समर्थस्य । चरण- नमनमात्रेणैव सर्वमेव खहितं करिष्यति । नाधिकं खार्थमपेक्षते फलदानार्थ वेति सूचितम् ॥ २४ ॥ तत उभावपि खखगृहे समानयनार्थ निमन्त्रणं कृतवन्तावित्याह न्यमन्त्र- येतामिति । न्यमनयेतां दाशाहमातिथ्येन सह द्विजैः। मैथिलः श्रुतदेवश्व युगपत्संहताञ्जली ॥ २५ ॥ भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्नेहमुभाभ्यां तदलक्षितः॥ २६ ॥ खगृहे समायास्यतीत्यत्र हेतुः वाशाहमिति । सह द्विजैरिति भागो निमन्त्रण वारयति । उभयोस्तु कर्तव्यमेव तत् । लोके त्वशक्त्या कालभेदेन भागभेदेने वा लौकिका- स्तथा कुर्वन्ति भगवांस्तु प्रभुरिति सर्वं संपादयिष्यति । राजत्वान्मैथिलः प्रथमं निर्दियः । चकारः राजसमत्वं वोधयति । श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली इति कालभेदव्या- वृत्त्यर्धमुक्तम् । ततो भगवान् तयोरभिप्रायं ज्ञात्वा भगवतो वैभवं च ज्ञातुं भगवतोऽशक्यं किमपि नास्तीति तत्तथैव संपादनीयमिति भगवानुभयोरपि गृहे गतः । तत्र प्रकारमाह उभाभ्यां तदलक्षित इति । भगवान् समूहद्वयं जातः । तत उभयोहे गतः । यस्मिन् देशे मार्गभेदोस्ति ततो भगवन्माहात्म्ये तधावगते तथा रसो न भविष्यतीति ताम्यामलक्षित एवं गतः । (जनकगृहे स्वस्खांशेन आगतः । ) मुनीनामपि तथावं धीविट्ठलेशरायारमनधीवाभकृतलेसः । न्यमनयेतामित्यत्र उभयोस्त्विति हितमिति शेपः । स्वशक्त्येति खस शक्तिभूतं मुख्यसेवकमेकस्स गृहे ग्रेपयन्तीत्यर्थः । ततो भगवानिति अग्रिमशोकस्य प्रतीकमिदं, ततस्तदनन्तरं भगवानिति श्लोक उन्यत इति शेषः। व्याख्यानमाहुः तयोरिति भगवतो वैभवं, चकारात् सामयं च ज्ञातुं तयोरभिप्रायो वर्तते इति ज्ञालेयर्थः । मूळे उभाभ्यांखरूपाभ्यामित्यर्थः। राजनि मुनी. नामिति रानो ज्ञाननिष्ठत्वान्मार्गे च 'विद्याविनयसंपन्ने' इति वाक्यात सर्वप्र तुल्यदृष्टया ·श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। जातमिति केचित् । राजनि मुनीनां विशेषाभावात्सर्वत्र भगवद्बुद्धेस्तुल्यत्वात् 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति वाक्याच श्रुतदेवगृह एव मुनिभिः सहितो गतः । राजगृहे तु खयमेव गतस्ताग्रूप इति विमर्शः ॥ २५ ॥ २६ ॥ ततस्तस्मिन् देशे राजा मुख्य इति प्रासङ्गिकत्वाच राजवृत्तान्तमाह श्रोतुम- प्यसतामिति । श्रोतुमप्यसतां दूराजनका खगृहागतान् । आनीतेष्वासनाम्येषु सुखासीनान्महामनाः ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभत्तया उद्धर्पहृदयात्राविलेक्षणः । नत्वा तशीन्मक्षाल्य तदपो लोकपावनीः ॥२८॥ सकुटुम्बोऽवहन्मूर्धा पूजयांचक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घगोवृपः॥ २९ ॥ चाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहानतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशन शनकैच्दा ॥ ३० ॥ ये असन्तस्तेषां श्रोतुमपि दूरे । एते मुनिभावापन्नाः भगवन्तः तादृशाः स्वगृहे समागता इति महदन्तरम् । असत्त्वं तु देहाभिमानात्सर्वेपामविशिष्टम् । अतः स्वगृहा- गतान् दृष्ट्वा स्वस्य सिंहासनसदृशानि आसनानि खमित्रेभ्यः समानीतवान् । ततस्तेष्वा. सनाय्येपु सुखासीनान कृत्वा कथमेतावती पूजां करिष्यामीति चिन्तां परित्यज्य महामना भूत्वा तेषु या प्रवृद्धा भक्तिः तया उद्धपं ऊर्ध्वहर्पयुक्तं यत् हृदयं तेनानयुक्ते आविले अक्षिणी यस्स तादृशो जातः । अनेन देहे पूजा निरूपिता । ततो बाह्यद्रव्यैः पूजामाह नत्वा तदवीन् प्रक्षाल्येति । नत्वेति पूर्वेण संवध्यते । तेन पूजासमाप्तिः आन्तरेण सूचिता । वाद्यार्थमनुज्ञा च प्रार्थयते । आदौ तदवीन्प्रक्षाल्य तदपोलोकपावनीगङ्गारूपत्वात् , सकुटुम्बो मूर्ना अचहत् । ततः पूजायोग्यो भूत्वा पूजयांचके सर्वानेव ईश्वरान् न तु जीवेश्वरान् । पूजासाधनानि गन्धमाल्यादीनि गोवृपैरिति शास्त्रार्थसिद्धये । स हि मर्यादया प्रवृत्तो न तु भक्त्या । अतो यथा- वाक्यमेव करोति । गोनिवेदनं च मुख्यम् । ततो मधुरया वाचा इदमने वक्ष्यमाण- श्रीविठ्ठलेसरायारमधीपलभकृतलेसः । मुनिसंवन्धिविशपो राजनि नास्तीत्यर्थः । तादृग्रूप इति तावन्मुनिरूप इत्यर्थः । प्रास- निकत्वाचेति उपक्रमोपसंहारयोः प्रकरणनिर्णायकत्वात् प्रासनिकस्स मध्ये कथनमित्यर्थः । श्रोतुमप्यसतामित्यत्र नन्वसतां दूरे भयं तु सन्नतः एतहागमने किमान्धर्य- मित्यत आहुः असत्त्वं त्विति जडस्य देहस्सात्मत्वेन स्वीकारासवरेव तरात्माऽविचमानः। कृत इति सर्वेषामेव देहाभिमानिनामसत्वमित्यर्थः ।

·- ३४ धीसुबोधिनी [भा.कं.१०३ अ.३७.श्लो.२२-२६ साधारणानां प्रतिपत्तिमुक्त्वा मुख्ययोराह खानुग्रहाय संप्राप्तमिति । 'खानुग्रहाय संप्रासं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुःप्रभोः ॥ २४ ॥ ननु सर्वदा भगवान् दृश्यत एव सेव्यते च तथा सति को विशेष इति शहां वारयति जगद्गुरुमिति । किमस्माभिर्यस्क्रियते तदेव कर्तव्यमाहोखिदन्यद्वा, एतन्निर्णयं भगवानेव करिष्यतीति विशेषतः समागमनमित्यर्थः । अत एव पादयोः पेततुः । अनेन ब्राह्मणस्यापि नमस्कारः अनिषिद्ध इति निरूपितम् । प्रभोः समर्थस्य । चरण- नमनमानेणैव सर्वमेव खहितं करिष्यति । नाधिकं स्वार्थमपेक्षते फलदानार्थ वेति सूचितम् ॥ २४ ॥ तत उभावपि खखगृहे समानयनार्थ निमन्त्रणं कृतवन्तावित्साह न्यमन्त्र- येतामिति । ज्यमनयेतां दाशाहमातिथ्येन सह द्विजैः। मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली ॥ २५ ॥ भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्रोहमुभाभ्यां तदलक्षितः ॥ २६ ॥ खगृहे समायास्यतीत्यत्र हेतुः दाशाहमिति । सह द्विजैरिति भागशो निमन्त्रणं वारयति । उभयोस्तु कर्तव्यमेव तत् । लोके त्वशक्त्या कालभेदेन भागभेदेन वा लौकिका. स्तथा कुर्वन्ति भगवांस्तु प्रभुरिति सर्व संपादयिष्यति । राजत्वान्मैथिलः प्रथम निर्दिष्टः । चकारः राजसमत्वं बोधयति । श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली इति कालमेदव्या- वृत्त्यर्थमुक्तम् । ततो भगवान् तयोरभिप्रायं ज्ञात्वा भगवतो वैभवं च ज्ञातुं भगवतोऽशक्यं किमपि नास्तीति तत्तथैव संपादनीयमिति भगवानुभयोरपि गृहे गतः । तत्र प्रकारमाह उभाभ्यां तदलक्षित इति । भगवान् समूहद्वयं जातः । तत उभयोएहे गतः । यस्मिन् देशे मार्गभेदोस्ति ततो भगवन्माहात्म्ये तथावगते तथा रसो न भविष्यतीति तान्यामलक्षित एव गतः । (जनकगृहे खवांशेन आगतः 1) मुनीनामपि तथात्वं श्रीविठ्ठलेशरायात्मजधीवलमकृतलेखः। न्यमन्त्रयेतामित्यत्र उभयोस्त्विति हितमिति शेपः । स्वशक्त्येति स्वस्थ शक्तिभूतं मुख्यसेवकमेकस्य गृहे प्रेपयन्तीत्यर्थः । ततो भगवानिति अग्रिमश्लोकस्य प्रतीकमिदं, ततस्तदनन्तरं भगवानिति श्लोक उब्यत इति शेषः। व्याख्यानमाहुः तयोरिति भगवतो वैभवं, चकारात् सामर्थ्य च ज्ञातुं तयोरभिप्रायो वर्तते इति ज्ञात्वेत्यर्थः । मूले उभाभ्यांखरूपाभ्यामित्यर्थः। राजनि मुनी. नामिति राज्ञो ज्ञाननिष्ठत्वान्मार्गे च 'विद्याविनयसंपन्ने' इति वाक्यात् सर्वत्र तुल्यदृष्टया ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। जातमिति केचित् । राजनि मुनीनां विशेषाभावात्सर्वत्र भगवद्गुद्धस्तुल्यत्वात् 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति वाक्याच श्रुतदेवगृह एव मुनिभिः सहितो गतः। राजगृहे तु खयमेव गतस्ताग्ररूप इति विमर्शः ।। २५ ॥ २६ ॥ ततस्तस्मिन् देशे राजा मुख्य इति प्रासनिकत्वाच राजवृत्तान्तमाह श्रोतुम- प्यसतामिति । श्रोतुमप्यसतां दूराजनक: खगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्येषु सुखासीनान्महामनाः ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभत्त्या उद्धर्पहृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तदङ्गीन्प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः॥२८॥ सकुटुम्वोचहन्मूर्धा पूजयांचक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घगोवृपैः ॥ २९ ॥ चाचा मधुरया प्रीणन्निवमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशन् शनकैर्मुदा ॥३०॥ ये असन्तस्तेषां श्रोतुमपि दुरे । एते मुनिमावापन्नाः भगवन्तः तादृशाः स्वगृहे समागता इति महदन्तरम् । असत्त्वं तु देहाभिमानात्सर्वेपामविशिष्टम् । अतः खगृहा. गतान् दृष्ट्वा स्वस्स सिंहासनसदृशानि आसनानि खमित्रेम्यः समानीतवान् । ततस्तेष्वा. सनाम्येषु सुखासीनान कृत्वा कथमेतावती पूजां करिष्यामीति चिन्ता परित्यज्य महामना भूत्वा तेषु या प्रवृद्धा भक्तिः तया उद्धपं ऊर्ध्वहर्षयुक्तं यत् हृदयं तेनास्रयुक्ते आविले अक्षिणी यस्य तादृयो जातः । अनेन देहे पूजा निरूपिता । ततो । बाह्यद्रव्यैः पूजामाह नत्वा तदङ्ग्रीन् प्रक्षाल्येति । नत्वेति पूर्वेण संवध्यते । तेन पूजासमाप्तिः आन्तरेण सूचिता । बाह्यार्थमनुज्ञां च प्रार्थयते । आदौ तदनीन्प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीगंझारूपत्वात् ,सकुटुम्यो मूर्ण अवहत्। ततः पूजायोग्यो भूत्वा पूजयांचवे सर्वानेव ईश्वरान् न तु जीवेश्वरान् । पूजासाधनानि गन्धमाल्यादीनि । गोवृपैरिति शास्त्रार्थसिद्धये । स हि मर्यादया प्रवृत्तो न तु भक्त्या । अतो यथा- वाक्यमेव करोति ! गोनिवेदनं च मुख्यम् । ततो मधुरया वाचा इदमने वक्ष्यमाण- श्रीविट्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेसः । मुनिसंवन्धिविशपो राजनि नास्तीत्यर्थः । तादृग्रूप इति तावन्मुनिरूप इत्यर्थः । प्रास- शिकत्वाचेति उपक्रमोपसंहारयोः प्रकरणनिर्णायकत्वात् प्रासनिकस्स मध्ये कथनमित्यर्थः । श्रोतुमप्पसतामिलन नन्वसतां दूरे अयं तु सनतः एतहागमने किमाश्चर्य- मित्यत आहुः असत्त्वं त्विति जडस्स देहस्यात्मत्वेन स्वीकारासवरेव तैरात्माऽविद्यमानः । कृत इति सर्वेषामेव देहाभिमानिनामसत्चमित्यर्थः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.३७ श्लो.२५-३३ माह अनतर्पितानिति । भोजनताम्बूलविश्रामशयनान्तं कृत्वा पश्चात् स्तोत्रं कृतवान् । अन्नेन तृप्तिस्तदैव भवति यद्यन्नमुद्वेजकं न मवेत् । तत्ताम्बूलविश्रामशयनसहितमेव । तत्रापि विशेपमाह पादावङ्कगताविति । विष्णोर्मुख्यत्वेन समागतस्य, सर्वत्र विष्णु- बुद्धिरैक्यबुद्धिथेति विशेपाभावात् वा । शनकैः संस्पर्शः अभ्यनुज्ञार्थः । जाते स्पर्श संतोपाविर्भावः ॥ २७-३०॥ स हि यादृशं भावयति तादृशं वदन् भगवत्वज्ञापनाय पड़िः वौति भवानिति । राजोवाच-भवान्हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी खग्विभो। अध नस्त्वत्पदाम्भोज मरतां दर्शनं गतः ॥३१॥ स हि सर्वदा सर्व मगवत्कार्यमेवेति मन्यते । सर्व च भगवद्रपमिति । तादृशस्य कथमिदानी विशेषतो पाक्यं संभवति । विरुद्धं च न वक्तव्यम् । अतः पूर्वावस्थामन्य विशेष योधयति । ययपि भगवान् सर्वरूपेण जात्मरूपेण च दृष्टः तथापि मक्तिमार्गानु- सारेण यादो भाव्यते तारयोऽधैव इष्ट इति । युक्तयायमर्थः । सर्वभूतानामात्म- त्वात् सर्व भगवानेव । साक्षित्वात् खात्मा साक्षिचैतन्यं वा । तत्रापि स्वहरु समकाशः, अनेन तयकाशार्थमपि नान्यापेधेति निरूपितम् । विभो इति संपोधनं सर्वसामय सूचयति । तेनास्माकं हृदये तथा प्रतीतिजननं नान्येपामिति सर्व संपपते । तथापि सत्पदाम्भोनं भक्तिमार्गेण तां मरतामय दर्शनं गतः ॥ ३१ ॥ नन्यस दर्शनस कोपयोगः । न हि दर्शनार्य चिन्तनं करोति किन्तु सतः पुरुषार्थवेनय तपाऽऽह सवचस्तहतं कर्तुमिति । स्वयचस्तहतं कर्तुममग्गोचरो भयान् । यधात्धफातमतान्मे नानन्तः श्रीरजामियः ॥ ३२ ॥ को नु त्यधरणाम्भोजमविद्विगत्पुमान् । निनिधनानां शान्तानां मुनीनां यत्पमात्मदः ॥ ३३ ॥ गमगानः प्रसिद्ध पपः भातं मयं कर्नु भयानमादृग्गोचरः । ननु कि तर झी अन् ।वाद गवारगी मनपाने पिन नामयोनिन रस। मनोन नानपारमा पानपात्' इति । एसपपा एमालमतोमममिप शी याप्ये राता या यानि मान | प्रातमा रोजी होनः । गुणावतारोन uttarsite मशान, ही गमन्पातिी मुनु मानवादितः । ना ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। तस्याप्यनत्वात् , आत्मापि तत एव । अंत एतत्संगच्छते एकान्तभक्तादिति । प्रियवं तदैव भवति यदि गत्वा दृश्यते । अतः प्रियत्वान्यधानुपपत्या भगवान् स्वयमागत्य दृष्टवानित्यर्थः । एवं भगवद्गुणं ज्ञात्वा आत्मत्वसाक्षित्वयोरपि सिद्धत्वादधिकमेवं करोतीति सुगमत्वादुत्तमत्वाच एवंवित्को वा त्वां चिसृजेत् । ननु प्राप्तात्मभावस्स भच्या सर्व सिध्यति यस्य त्वात्ममावो न जातः तस्य तदर्थ परित्याग इति चेत् तबाह नि:किञ्चनानां शान्तानामिति । ब्रह्मात्मभावे साधनत्रयम् । आदौ नि:किञ्चनत्वं सर्वपरित्यागः। तदनन्तरं शमः। एवमन्तर्वहिर्विक्षेपरहितः मननं कुर्यात् । ततो प्रयभावः तदुक्तं नि:किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां त्वमात्मद इति ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ नन्वेतादृशो भगवान्नाहमित्याशमाह योऽवतीयति । योऽवतीर्य यदोवंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्य त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥ स एव भगवान् सर्वेषां मोक्षार्थमेव यदोवंशे अवतीर्य संसरतां नृणां संसारदुःखदर्शनेन जातकरुणः तनिवृत्त्यर्थ यशो वितेने । तस्य कथं संसारनिवर्तकत्व- मित्याशा स्पष्टमेव द्वारमाह त्रैलोक्यवृजिनापहामिति । पापवशाहिर्मुखतादिसवें दोपाः, संसर्गिदोपाद्वा । यशस्तु सर्वेपामेव दोपनिवर्तकम् । अतः सप्टमेव तस्स संसारनिवर्तकत्वमित्यर्थः ॥ ३४॥ एवं जगत्कृतार्थत्वायावतीर्णः स्वकृतार्थत्वाय च समागत इति निरूप्य कर्तव्यान्तरा- भावानमस्सति नमस्तुभ्यमिति । नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय मापये संशान्ततपईयुपे ॥ ३५ ॥ तुभ्यमित्यपरोक्षत्वाय । अन्यो भगवान् मविप्यतीति उपचारल्यावृत्त्य, कृष्णा. येति । साक्षागवत्वे हेतुः अकुण्ठमेधस इति । न कुण्ठा कुण्टिता मेधा यति । सर्वस्यापि भगवत्वे एतेनैव लक्षण्येन अस तथात्वात् । साम्प्रतं येन रूपेण समागत. स्तनिर्दिशति नारायणाय प्रापय इति । नारायण एवायं तृतीयलीलां करोतीति स एन पिः । अनेन प्रसाण्डविग्रहो नारायणः तदंशो पेति पक्षो निराकृतः, विशेषरूप. निर्वचने य उत्तपहेतुस्तलिदिशति संशान्ततपईयुपे इति । सर्वप्राणिनां मुखजनक खसाप्पक्षोम एतादृशं तपः तनारायण एव करोतीनि ।। ३५ ॥ मीगिरेगापामभाववेगः । नमस्तुन्पमित्य एतेनवेनि ययपि सर्पा भगवरी तथाप्यकुण्ठमेधस्त्वेनेर क्तक्षयन भगानमाल मुस्पतमा नमसममिन्ययः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ. ३७ श्लो.३४-३९ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा कर्तव्यं च कृत्वा किञ्चित् प्रार्थयते दिनानि कति. चिद्भूमन्निति । दिनानि कतिचिद्भूमन्गृहान्नो निवसविजैः। समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम् ॥ ३६॥ द्विजैरेतैः सह पादरजसा निमेः कुलं पुनीहि । यद्यपि सेवा कापि नास्ति तथापि पादरजः निमिकुलसंचारस्थाने पतिष्यतीति कुलपावित्र्यार्थमेव तदुच्यते । तेन सर्व एव कुलोत्पन्नाः कृतार्थी भविष्यन्तीति तद्वंशसम्बन्धनिःकृत्यै स्थितिप्रार्थनेति सूचितम् ॥ ३६॥ तथैव भगवान् कृतवानित्याह इत्युपामन्त्रित इति । इत्युपामश्रितो राज्ञा भगवाँल्डोकभावनः। उवास कुर्वन्कल्याणं मिथिलानरयोपिताम् ॥ ३७॥ तत्र हेतुः लोकभावन इति । ठोकानेवानुभावयति तत्र निमिकुलानुभावने का प्रयास इत्यर्थः । भगवान् स्वयं स्थितः स्वधर्म तत्र योजयति । अतोऽनुभावः संपद्यते । तदर्थमन्त्रापि स्थितः । प्रयोजनान्तरमप्याह मिथिलानरयोपितां कल्याणं कुर्व- निति । ज्ञानिनस्ते नात्यन्तमुत्सवं जानन्ति । अतस्तेषामुत्सवसिद्ध्यर्थ कियत् कालं तत्र स्थितः ॥ ३७॥ प्रासङ्गिक निरूप्य प्रस्तुतं निरूपयति श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तमिति । श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्त स्वगृहाजनको यथा । नत्वा मुनीन्सुसंहृष्टो धुन्वन्वासो ननत ह ॥ ३८ ॥ नन्वहं दरिद्रः कथं भगवन्तं नयामीति न विचारितवान् किन्तु यथा जनक तथैव जातः । किश्च । अधिकोऽपि जात इत्याह मुनीन् नत्वा मुनीश्च प्रासान् दृष्ट्वा वासो धुन्वन ननर्त आनन्दात् । खस्यात्युपकारो जात इति ज्ञापयितुं नमनम् । आगमनेनैवान्तः परमानन्दश्च प्रवृत्तः । इदं भक्तानां कार्य शास्त्रानुसारिणाम् ॥ ३८॥ ततो यथासम्म पूजां कृतवानित्साह तृणपीठपीविति । तृणपीटयूपीप्येतानानीतानुपवैश्य सः। खागतेनाभिनन्द्यानीन्सभार्योऽयनिजे मुदा ॥ ३९ ॥ भगवदासने सहृदयमेव मन्यते । मुनीनां च सिंहासनापेक्षया तादृशान्येय प्रियाणि, न हि तपोयुक्तानां ग्राम्याः पदापीः प्रियहेतवो भवन्ति । अतस्तृणपीठादिकमेव तेषां धीपिलेशरायारामजीपठभकृतलेस.। तृणपीटेल्या अपनिजे इति निनिजे इति वक्तव्ये सवर्ण वर्णलोपो तसिद्ध ·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्रियम् । केपांचिदर्थे तृणान्येव दत्तवान् । केपांचित्पीठानि । केषांचित् वृषीः । ऋषीणा- मासनं वृपीति । कोमलकुशैः चतुरस्रं पश्वाल्लम्बमानपुच्छाकारं क्रियते । तेषु आ- नीतानुपवेश्य ततः खागतेनाभिनन्द्य सभार्यः अङ्ग्रीन् अवनिजे ॥ ३९ ॥ राजवदुपचार कदाचिन्न करिष्यतीत्याशङ्कया पुनरुच्यते ब्राह्मणत्वात् । अतः पुनराह तदम्भसेति । तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । लापयांचक उद्धों लब्धसर्वमनोरथः॥४०॥ स्त्रीपुत्रादिसहितमात्मानं लापयांचके । तस्य धर्मजनकत्वासंतोपजनकत्वं न भविष्यतीत्याशझ्याऽऽह उद्धर्य इति । उद्भतो हो यस्येति । फलार्थमेवं करोतीति चेत् तत्राह लब्धसर्वमनोरथ इति । चरणोदकप्राप्त्यैव सर्वे मनोरथाः प्राप्ता इति ॥ ४० ॥ ततः समाराधनमाह फलाहणेति । फलाहणोशीरशिवामृताम्बुभि- दंदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥४१॥ फलान्यहणसाधनानि । तानि फलाणानीत्युच्यन्ते। उत्तमानि फलानीत्यर्थः । उशीराणि च सुगन्धानि तत्सहितं शिवामृताम्बु पर्यवसानसुखदं अमृतं मिष्टं च । ततो हस्तपादप्रक्षालनार्थ मृत्सुरभिः परिमलयुक्ता ततः पूजार्थ तुलसीकुशाम्बु- जानि तैः यथाशास्त्रमाराधयामास पूजां कृतवान् । यथोपपन्नया सपर्ययेति एत- साधनमपि न क्लेशेन कृतवान् किन्त्वनायासेनैव सिद्धैव सामग्री । किम । पूजानन्तरं तादृशमन्धः अन्नं दत्तवान् । येन सत्वगुणो वर्धते । शिलोच्छवृत्त्या संपादित- नीवाराधोदनम् ॥४१॥ एवं पूजां कृत्वा दुर्लभं भगवद्दर्शनं मम कथं जातमिति मानसिकपूजार्थ तसा. लोचनमाह स तयामासेति । स तयामास कुतो ममान्यभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य संगमः । यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः ॥ ४२ ॥ साधने सति साध्यं भवति । गृहान्धकृपे पतितस्य मग साधनसम्पतिः सुवर्ण लावत् सात्विकमपि गृहमन्धकूपप्रायमेव । स्वपरासदहात् । तदेव निवारक यझेदयुदिनिवर्तकं अतो गृहान्धकृपे पतितस्य कृष्णेन मुनिभिर्वी कथं संगमः।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३७ श्लो.४०-४४ कृष्णस्य दुर्लभस्वं सर्ववादिसंमतम् । मुनीनामपि तथात्वमाह यः सर्वतीर्थास्पदपाद- रेणुभिरिति । ब्राह्मणपादरेणुपु सर्वाणि तीर्थानि वसन्तीति । न केवलमेतावानेवोत्कर्षः किन्त्वस्य भगवतः आत्मनः निकेतनरूपाः आश्रयभूता ये भूसुराः ब्राह्मणाः भूमा- वेव देवभावं प्राप्ता इति फलम् । भगवत्स्थानत्वेन साध्योत्कर्षः तीर्थत्वेन साधनो- कर्पश्चेति ॥४२॥ ततो भगवन्तं स्तोतुं उपकान्तवानित्याह सूपविष्टानिति । सूपविष्ठान्कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः। सभार्यः स्वजनापत्य उवाचामयभिमर्शनः॥४३॥ सत्त्वसाधकत्वात् अस्सानसाने दुःखजनकत्वाभावात् सम्यगुपवेशनमात्रेणैव पूजा- समाप्तिः सूचिता । तदेवाऽऽह कृतातिथ्यानिति । कृतमातिथ्य येभ्यः तानुपसमीपे स्थितः सभार्यः सर्वथाप्यरक्षितसूक्ष्मांशः खजनाः अपत्यानि च यस्येति भार्या- खजनापत्यसहितः ततो भगवतः अवयवमर्पणः चरण स्पृशन् वाचा स्तोत्र कृतवानित्याह ४३ राजवदयमपि पडिभगवन्तं स्वौति अद्य नो दर्शनं प्राप्त इत्यादिभिः पद्धिः श्रुतदेव उपाच-अद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुपः। यहीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥४४॥ यथा राजा निरूपितवान् तथैव प्रथममयं निरूपयति । दर्शनं त्वयैव प्राप्तवानसि । नाय नो दर्शनं प्राप्त इति पाठः कचित् । अयैव दर्शनं प्राप्तः नोऽस्माकम् । किन्तु । यदैवात्मसत्तया सर्वत्र प्रविष्टः तदैव सर्ववस्तुषु दर्शन प्राप्तवान् । हि युक्तचा- यमर्थः । एतादृशमेव सर्वत्र त्वां पश्यामीति । अथवा । दर्शनं चक्षुपा अद्यैव, शास्त्रतस्तु यः शक्तिभिः सृष्ट्वा आत्मसत्तया प्रविष्टः स कीदृश इति मनोरथ एव स्थितः । गतु कदाचिदृष्टः अद्यैव पर स दृष्ट इति ॥ ४४ ॥ नन्वेकस सर्वत्र कथमनुप्रवेशः संभवति । सूर्यकिरणनदनुप्रवेशे या कथमन्योन्या- ननुसन्धानम् । तादृशस वा कय सत्यत्वमिति शकाव्युदासार्थमाह यथा शयानः पुरुप इति । श्रीविहलेसरापारमजीवाभावलेपः। सूपविष्टानित्यन खजना इति यस खजना अपत्यानि चअपरक्षितानीति शेपः। भगवतः सकाशात गोषितानि इत्यधकथन न तु बहुव्रीहिः । चरणमिति चरणं कायेन स्पृशन् स्तोत्र याचा कृतवान् इति शुक उवाचेति पदेनाह एतस्मैव पदस्साधिकथनं न स्वमिमनोरामामः।

·४१ श्रीयिट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यथा शयान: पुरुषो मनसैयात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाममनुविश्यावभासते॥४५॥ एक खममेव एक एव पश्यति । यानपि जीवतः स्वप्ने पश्यति तेपामप्यनुसंधान नास्ति स्वप्नश्च मायिक इति सिद्धम् । ततश्च स्वप्ने यावन्तो गजतुरगादयो दृश्यन्ते तेपामपि चैतन्यान्तराभावात् द्रष्टुरेव चैतन्यं संक्रान्तमिति मन्तव्यम् । श्रुतौ भगवचैतन्य- मित्युक्तम् । प्रकृते जीवनमणोलक्षण्यं न निरूप्यत इति पदार्थनिरूपणे जीववादो वा ब्रह्मवादो वा नातिरिच्यते, दोपनिरासगुणाधानभेदेन मतद्वयस्य समर्थितत्वात् । अतो जीवः स्वयमेव स्वामं दृष्ट्वा तत्रानुप्रविष्टः स्वात्मानमेकदेशस्थं मन्यते, अन्योन्यानभिज्ञय भवति परमेतावान् विशेषः, तदज्ञानसृष्टं इदं ज्ञानसृष्टमिति । अतो भगवान् जानाति, जीवस्तु न जानातीति प्रकारस्तुल्य एव । तदाह यथा शयानः पुरुषः आत्म- मायया सामय्या मनसैव करणेन इमं च लोकं परं च सृष्ट्वा अस्मालोकात्परं भिन्नं खानं ततस्तमेवानुविश्य, अवभासते देवतियंगादिरूपेण । अनेनैक एव भगवान् सर्वत्र भासते । परं सोयैव दृष्ट इति ॥ ४५ ॥ ननु दर्शनसाधनानि बहूनि श्रूयन्ते को विशेष इति चेत्, तबाह शृण्यतां गृणतामिति । . शृण्वतां गृणतां शश्वदर्चतां त्वाऽभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तहदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६॥ ये पञ्चविधा भक्तिं कुर्वन्ति तेषां हृदये भासते न तु पहिः, मम तु पहिरपीत्या- धिक्यम् । संघदतामिति स्मरणं, सम्यग्यदतामिति कीर्तनं वा । तदा गृणन् उच्चारयन् । सर्वदा भगवन्नामोचारणं कर्तव्यमिति । शश्वदित्युभयत्र संबध्यते । नासि द्वयं रूपे च द्वयमिति । उभय विधस्य संवदनं पञ्चमी । तेषां हृदि अन्तः तत्रापि सूक्ष्मतया भासि । ननु को विशेषः सर्वत्र वर्तसे तथापि तेषामेव हृदये भासीति तत्राह अमलात्मनामिति । विद्यमानोऽपि मलिनदर्पण इव न प्रकाशसे । अयणा. दीनां तु चक्षुःसंस्कारकत्वं चित्तसंस्कारकत्वं च । यथा केचन गुणाः दर्पणशोधकाः । धीपिटलेशरापारमनप्रीपउभरतलेसः । यथा शयान इत्यस्वाभासे अन्योन्याननुसंधानमिति मत्प्रविष्टमेव भगवद्र यज्ञदत्ते प्रविष्टमिति देवदचो न जानाति तथा देवदत्ते प्रविष्टं यज्ञदत्त इत्यर्थः । तादृशस्य वेति अन्योन्यमज्ञानस प्रवेशयेत्यर्थः । व्याख्याने तेपामपीति खानिक- देवदत्तादिषु अन्योन्यं चैतन्यैश्यानुसंधानं नास्तीत्यर्थः । चैतन्यैक्यं विवृण्वन्ति स्वमश्चेत्सारम्य अन्योन्यानभिज्ञश्च भवतीत्यन्तम् । शृपयतामित्या प्रयणादीनां स्थिति दर्पणस्थानीय चित्ते सितं भगवन्तमा. वृत्तचक्षुपा पश्पति अत उभयसंस्कारकत्समुक्तन् । ६ पुगे .

·४२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.भ.३७श्लो.४५-४८ केचन दृष्टिशोधका इति । तदुभयमत्रोक्तम् । अमलात्मनामिति रूपस्य दृष्टिशोधकत्वं नानोऽन्तःकरणशोधकत्वमिति निर्णयः ॥ ४६ ॥ अन्येषां तु हृदये वर्तमानोऽपि न भासस इत्याह हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ इति । हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्रायोऽप्यभ्युपेतगुणात्मनाम् ॥४७॥ कर्मणा विक्षिप्तं चिचं येषाम् । न हि जलप्रतिविम्बो जले चलति दृश्यते । यथातिदूरस्थो न दृश्यते तथा न दृश्यत इति धर्मसाम्याथ दूरस्थत्वं, अन्यथा दूरस्थोऽपि दृश्यत इति भगवद्दर्शनमुक्तं स्यात् । ननु कर्मविक्षेपे को दोपः संपद्यते येन हृदिस्थो न दृश्यत इति चेत्तत्राह आत्मशक्तिभिरग्राह्य इति । यद्यपि अन्तःकरणादिपु भगवच्छत्तय एव भगवद्वाहिकाः सन्ति ताश्चेस्थिरा भवन्ति तदा भगवन्तं पश्यन्ति, कर्मविक्षेपे तु शक्तीनामन्यत्र विनियोगाद्भगवदर्शनं वाधितमित्यर्थः । तदा आत्मशक्तिभिर- ग्राह्यो भवतीति हेतुः । शुद्धानामपि कर्मविक्षेपे भगवददर्शनमुक्तम् । नन्वेवं सति जडानां कर्मविक्षेपरहितानां भगवद्दर्शनं सादित्याह अभ्युपेतगुणात्मनामिति । आभिमुख्येना- भितः सर्वतो वोपेताः स्वीकृताः गुणा एव आत्मा येन । भगवान् गुणाश्चेति कोटिद्वयम् । सत्त्वादीनामात्मत्वे जडो भवति जडात्मस्वीकारात् । भगवत आत्मत्वग्रहणे चेतनो भवति । अतो जडात्मता स्वीकृता तेषामप्यग्राह्य इत्यर्थः ।। ४७॥ एवं भगवतो दुर्लभं दर्शनमिति समर्थयित्वा तस्मिन् जाते प्रत्युपकारार्थ बहु कर्तव्य- मिति विचार्य अन्यस्याशक्यत्वात् नमस्कारमेव करोति नमोऽस्तु त इति । नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यये । सकारणाकारणलिङ्गमीयुपे खमायया संवृतरुद्धदृष्टये ॥४८॥ श्रीविडलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेपः। तदुभयमिति, चित्तचक्षुपोः शोधनममलात्मनामिति पदेनोक्तं तथा चामला- त्मनामित्यत्रात्मपदेन चित्तमात्मगामि परावृत्तं चक्षुश्वोच्यत इति भावः । हृदिस्थ इत्यत्र न हीति चञ्चले जले प्रतिविम्यो न दृश्यते तथा कर्मणा चित्तस्य विक्षिप्तत्वात् चिते सितोपि न दृश्यते । धर्मसाम्पामिति यया दरसोऽश्यस्तथा भगवानपीत्यदृश्यत्वधर्मेण भगवतो दूरस्थपुरुषस्य च साम्यं वर्तत इति एतावन्मात्रवोधनार्थ दूरस्थत्वमुक्तम् । तथा च भगवानदृश्यत्वधर्मेण दूरस्थमप्यतिकान्तो दूरस्थादप्यधिकोऽदृश्य इत्यर्थः । अन्यथेति अतिदूरस्थपदस्सादृश्यत्वपर्यायार्थकत्वाभावे इत्यर्थः । आत्म- शक्तिभिरिति विक्षिप्तचेतसा आत्मनो विक्षिप्तसान्तःकरणस्य याः शक्तयस्ताभिरग्राह्य इत्ययः । तदाहेति आत्मशक्तिमिरनायो भवति इत्यदर्शने हेतुः कर्ता भगवदर्शनस्या- मापितलं काहेत्यन्वयः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। कीशो भगवानिति संदेहे नमस्करणीयनिर्धारमाह अध्यात्मविदां परात्मन इति । ये अध्यात्मविदः ब्रह्मात्मत्वैकत्वविदः तेपामात्मानुभवयुक्तानां पर उत्कृष्टः आत्मा आत्मनामात्मेति । ननु ब्रह्मविदामात्मनामात्मा चेद्भगवान् तदा भगवतोप्यन्य आत्मा स्यादत आह अनात्मन इति । न विद्यते अन्यः आत्मा यस्य । एवं ये ज्ञाननिष्ठाः तेपामात्मत्वेन प्रकाशमानत्वमुक्त्वा ये न ज्ञानिनः तेपामयमेव कालरूपेण मृत्यु प्रयच्छती- साह स्वात्मविभक्तमृत्यव इति । खात्मन्येव ये विभक्ताः आत्मभेदं कृत्वा स्थिताः तेषां मृत्युः । ब्रह्म तं परादात्' इत्यादिश्रुतिभिः ब्रह्मक्षत्रादिरूपत्वादात्मनः आत्मघाती दण्ड्य इति तादृशस्य वधं करोतीति युक्तमेव । ज्ञानिनां तु ज्ञानोत्तरं पूर्वकृतदोपनिवृत्तिः । भक्तावपि भगवत्स्मरणादिना तन्नाशः । ननु भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तथाङ्गीकर्तुः को दोप इति चेत् तत्राह सकारणाकारणलिङ्गमीयुप इति । एक एवं भगवान् नित्यमनित्यं च जगद्रपं शरीरं गृह्णाति । कालादयो नित्याः, घटादयो अनित्या इति । उभयमपि भगवच्छरीरम् । नन्वेवं सति कथं सर्वो न प्रतिजानीते तबाह स्वमायया संवृतरुद्धदृष्टय इति । समायया कृत्वा उभयशक्तिरूपया कृत्वा आत्मा संवृतः, ज्ञानशक्तिश्च रुद्धा, यथेन्द्रियं पिधत्ते, घटं चाच्छादयति । अन्यथा आत्मप्रकाशेनैवाति- पुष्टेन पिहितेपि ज्ञाने प्रकाशः स्यात् । ज्ञानापिधाने वा पिहितमप्यात्मानं पश्येत् । अत उमयं मायाकार्यम् ॥ ४८ ॥ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा नमस्कृत्य तादृशं प्रार्थयते स त्वं शाधीति । स त्वं शाधि स्वभृत्यानः किं देव करवाम ते । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्भवानक्षगोचरः॥४९॥ खभृत्यानित्याज्ञापनावश्यकत्वम् । शास्त्रद्वारा कर्तव्यमुपदिष्टमिति चेत्, तबाह किं देव करवाम त इति तुभ्यं किं करवाम । शास्त्रे तु स्वार्थ निरूपितम् । ननु वार्थमेव क्रियतां किं मदर्थेनेत्याशक्याह एतदन्तो नृणां क्लेश इति । एतादृश- दर्शनान्त एव प्राणिनां दुःखानुभवः । न हि प्रसन्ने भगवति दृष्टे कस्यचिदुःखं संभवति । अतः खार्थ नापेक्ष्यत इति दासत्वात्स्वामिकार्यमेव कर्तव्यमत आज्ञापयेत्यर्थः ॥ १९ ॥ भगवांस्तु तसेच्छालक्षणदुःखदूरीकरणार्थ खस्य सेवां निरूपयतीत्याह तदुक्तमिति । भीविडलेशरापारमनप्रीयालभातलेसः ।

·४४ श्रीसुयोधिनी [भा.स्फ:१०३.अ.३७लो.४९-५२ श्रीशुक उपाप-तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान्प्रणतातिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥५०॥ गृहीत्वा पाणिना पाणिमिति खतुल्यता निरूपिता। ततो यत्सकर्तव्य तदेवोपदेश्यति न सेवककर्तव्यमिति लक्ष्यते । प्रहसन्निति कृतकृत्यत्वात् न तव किंचित् कर्तव्यं, येनैतावत्वं जातं कर्तव्यं चेत् तदेव कर्तव्यम् । इदं च फलम् । तथापि यत् पृच्छति, तदा यथा मया लोकसङ्ग्रहार्थ क्रियते व्यामोहा) वा तथायमपि करोत्विति भावः । हेत्याश्चयें । एतादृशमपि भगवान् खसेवायां न प्रेरयतीति स्वसेवाया दुर्लभत्वं योतितम् ॥ ५०॥ अत्र भगवानिति मन्यते । समागता ब्राह्मणाः तांश्चायमात्मतुल्यान् मत्वा तथा न मन्यते तदा समागतानां क्षोभो भवेत् , स मा भवत्विति तेषां संबोधयति । समता तु खस्मिन्नेव स्थापिता। अतोऽहं परं तथा न पूजनीयः किन्त्वेत एव पूजनीया इत्युप- दिशति ब्रह्मस्तेऽनुग्रहार्थायति सप्तभिः । लीभगवानुवाच-ब्रह्मस्तेऽनुग्रहार्थाय संप्राप्तान्वियमून्मुनीन् । संचरन्ति मया लोकान्पुनन्तः पादरेणुभिः ॥५१॥ यावान् धर्मः खस सर्वश्रुतिप्रतिपाद्यः तावान् ब्राह्मणेषु निरूप्यते । तद्रपोऽपि भगवानिति वाक्यं न वाधितविषयम् । इमान् मुनीन् तेऽनुग्रहार्थाय समागतान् विद्धि न तु प्रसङ्गात्, अन्यार्थं ते वा समागताः । ननूभयोः समागमनं प्राधान्येन 'कथमेकस्सिन्कार्ये संभवतीति चेत्तत्राऽऽह संचरन्ति मया लोकानिति । मया सह एते लोकान् संचरन्ति । तेन सहभावो मम प्राधान्यमेतेपामेवेति निरुक्तम् । एतेषां पावन प्रकारमाह पादरेणुभिरिति ॥५१॥ नन्वन्यान्यपि लोके पावनानि सन्ति क एतेषामेवाग्रह इति चेत्तत्राऽऽह देवाः क्षेत्राणीति । देवा क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः। शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यहत्तमेक्षया ॥५२॥ देवा क्षेत्राणि तीर्थानि च त्रयो लोके पावनहेतवः । कालस्याप्येतच्छेपेणैव पावनजनकत्वम् । स्नानान्त एव सूतकादावपि शुद्धेः द्रव्याणां देश एवान्तर्भावः । कर्तारस्तु प्रकृताः मत्रकर्मणोरपि देवतास्वन्तर्भावः तादर्थ्यात् । एवं शुद्धिहेतूनां पण्णा- मपि अत्रैवान्तर्भावात् त्रय एव निरुक्ताः । ते दर्शनस्पर्शनार्चनैः पुनन्ति । दर्शनं सर्वेपां, दर्शनसर्शने तीर्थस्स, प्रितयं देवतायाः, एवमप्येते शनैरेव पुनन्ति । :

·ठ V श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। तत्र हेतुः कालेनेति । कालो हि पृथक शुद्धिहेतुः । अन्यथा दशाहादवीगपि तीर्थ- स्नानादिना पुरुषः शुद्धो भवेत् । तस्मात् यावता कालेन शुद्धिर्भवति तावरकालेनैव तीर्थादिना शुद्धो भवति । ब्राह्मणास्तु सद्यः शुद्धिहेतवः, तेषां वाक्यात् अत्यन्त- निकृष्टमपि शुद्धं भवति । 'आकरस्थं सदा शुचिः' 'लेहपकं न दुष्यति' 'प्रयतेन शूद्रेणाप्या- हृतं भोज्यम्' इत्यादिवाक्यानि निर्विचिकित्सं सर्वेषां शुद्धिप्रतिपादकानि । तस्मात् क्षेत्रादिभ्यो ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः । किंच, तदपि तीर्थादिकृतमपि अर्हत्तमस्येक्षया दृष्टयैव मवति । सर्वत्र ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् । 'अभ्यनुज्ञाविहीनं हि ब्राह्मणानां विशेषतः । सर्व निःफलतां याति व्रतदानाचनादिकम्' इति ॥५२॥ ननु ब्राह्मणस्योत्कर्षहेतुर्यः स चेदन्यत्रापि भवेत् किं ब्राह्मणेनेत्याशझ्याह ब्राह्मणो जन्मना श्रेयानिति । ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान्सर्वपां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः ।। ५३ ।। उत्पन्न एव ब्राह्मणः सर्वैम्यो वर्णेभ्योऽतिरिच्यते। सर्वेपां प्राणिनां पूज्यो भवति । तत्रापि तपसा विद्यया तुष्टवे इति तुष्ट्या । एवं त्रिभिरेव महत्त्वं सिद्ध्यति । तपसा देहमाहात्म्यं, विद्यया चेन्द्रियाणां, तुष्ट्या त्वन्तःकरणस्येति । अनेन गुणत्रयमपगच्छति । सर्वोत्कृष्टमपरं हेतुमाह किमु मत्कलयति । मत्कला भगवदीयत्वं भक्तिर्वा । तद्युक्तः श्रेयान् भवति किं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ५३॥ ननु तथापि त्वत्सेवकाः त्वामेव भजन्ते, उत्कर्पापकर्ष न मन्यन्ते यथा स्त्री स्वपतिमेवोत्कृष्टमपकृष्टं मन्यते न त्वन्यं महान्तमपि । तस्मात्कथं ब्राह्मणा भक्तानां सेव्या इति चेत् , तत्राह न ब्राह्मणान्मे दयितमिति । न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतचतुर्भुजम् । सर्वदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ।। मरसेवकर्मद्धितं कर्तव्यं, मम तु प्रीतिः स्वस्माद्रामण एवाधिका तत्र हेतुः, 'सर्व- देवमयो विष्णुः' सर्ववेदमयो विप्र इति । सर्वे वेदा बामगे तिष्ठन्ति, देवास्तु मयि । प्रमेयाच प्रमाणमधिकम् । मानाधीना मेयसिद्धिरिति । अनेनान्तहदयमपि ज्ञापितम् । प्रमेयपलं मया क क प्रकटीकर्तव्यं, अतः प्रमाणभूता एत इत्येतदनुरोधः क्रियत इति युक्तचायमर्थः ॥ ५४॥ ये तु पुनर्मााणातिकमं कृत्वा गुरूपदेशं विनैव स्वतः पूजां कर्तुं वान्छन्ति तेतिदुर्युद्धय इत्याह दुःप्रज्ञा इति । दुःप्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्यसूययः । गुमं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टयः॥५५॥ .

·श्रीमुघोधिनी (भा.स्कं.१०३.अ.३७लो.५३-५८
एवं मदभिप्राय सिद्धान्तं चाविदित्वा ब्राह्मणवाक्येष्वसूयां कृत्वा तानव-
जानन्ति । तत्रापि मुख्यो गुरुः तदवज्ञाने न पूजा फलति । यतः सोऽहमेव । अहं
च पूजकस्सात्मस्वरूपम् । तेनात्मैवावज्ञात इति । खार्थत्वात्सर्वस्य कथं तत्कर्तारः
उत्तमा भवेयुः । अर्चादौ । अर्चा तीर्थक्षेत्रादिपु इज्यदृष्टयः पूज्यदृष्टयः व्यवस्थ-
यैवा दिपु पूजा कर्तव्या, नत्वव्यवस्थयेति भावः । 'सानालंकरणं प्रेष्टम यामेव' इति
व्यवस्था ॥ ५५ ॥
ननु तथापि भगवत्सांनिध्यलक्षणो गुणः अचीदावेव वर्तत इति जीवान्तर-
संबन्धेनाभिमानश्च नास्ति इति दोषाभावसहितगुणस विद्यमानत्वात् अर्चेव ब्राह्मणा-
दुत्कृष्टेति चेत्, तबाह घराचरमिति ।
चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः।
मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥५६॥
प्राह्मणे सर्वमस्ति । स हि स्वात्मनि सर्व विश्वं ज्ञानेन मन्यते ।
मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ।
मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माक्षरमव्ययम् ॥
'अणोरणीयानहमेव विष्णुः' इत्यादिश्रुतेः 'यावती। देवतास्ताः सर्वा वेदविदि
ब्राह्मणे वसन्ति' इति च। तदाह इदं चराचरं विश्वं अस्य च मूलभूताः ये भावाः
एतकार्याणि वा। ये चास्य हेतवः कारणभूतानि तत्वान्येतानि सर्वाण्येव भगवद्रूपा-
णीति चेतसि विप्रः आधत्ते । अत एव विप्रः विशेषेणाऽऽत्मानं पूरयतीति
प्रापूरण इति । तत्रापि मदीक्षया मम ईक्षा भगवत्साक्षात्कारः भगवन्तं स्थापयित्वा
भगवद्रूपाण्यपि स्थापयति । अथवा । आदौ मत्साक्षात्कारे जाते खात्मनि यन्मां
पश्यति तत्र मयि चराचरं च पश्यतीति ब्राह्मणे चराचरं सर्वमेव वर्तत इत्यर्थः ॥ ५६ ।।
एवं ब्राह्मणोत्कर्पमुक्त्वा कर्तव्यमाह तस्माद्ब्रह्मऋपीनेतानिति ।
तमाद्रह्मऋपीनेतान्ब्रह्मन्मच्छूद्धयाऽर्चय ।
एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः॥५७॥
एते च तादृशा ब्राह्मणाः काण्डद्वयनिष्णाता इति ज्ञापयितुं ब्रमर्पिपदम् ।
ब्रह्मन्निति त्वमपि तादृश एव । अतस्त्वया चेन्नाङ्गीक्रियते तदान्योऽपि नाङ्गीकरिष्यतीत्यपि
ज्ञापितम् । किंच । एकस्मिन् ब्राह्मणे यथाकथंचिदर्चिते अहं नानाविभूतिभिः अर्चितो
भविष्यामि ॥ ५७॥
एवमुपदिष्टस्तथैव कृतवानित्याह स इत्थं प्रभुणादिष्ट इति ।
भीशुक उवाप-स इत्थं प्रभुणादिष्टः सहकृष्णान्द्विजोत्तमान् ।
आराध्यैकान्तभावेन मैथिलश्वाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। प्रभुत्वान्नान्यथा कर्तुं शक्यम् । ततः सहकृष्णान् भगवत्सहितान् तान् अधिष्ठानरूपान् स्वभावतोप्युत्तमान् द्विजोत्तमान् एकान्तभावेन अनन्यभक्त्या आराध्य सद्गतिमवाप । सतां या गतिस्तां भगवत्सायुज्यं प्राप्तवान् तदानीमेवान्यदा वा मैथिलच देहान्ते भगवत्सायुज्यं प्राप्तवान् । चकारात्तत्संबन्धिनोऽपि तथातथा प्रवृत्ताः ॥५८॥ एवं भगवच्चरित्रमुक्त्वा चरित्रान्तरकथनार्थ पुनर्भगवतः प्रत्यापत्तिमाह एवं स्वभक्तयोरिति । एवं खभक्तयो राजन्भगवान्भक्तभक्तिमान् । उपित्वादिश्य सन्मार्ग पुनरवतीमगात् ॥५९ ॥ राजनिति विश्वासार्थम् । भक्तपु भक्तिमानिति, खतो गत्वा करणे हेतुः । मैथिलवाक्यान्मैथिलगृहे उपित्वा श्रुतदेववास्यात् तस्मै सन्मार्गमादिश्य सतां गतिभंगवान् तत्र मार्गभूता ब्राह्मणा इति तेपां भजनमादिश्य पुनः स्वस्थानमागत इत्यर्थः ॥ ५९॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे सप्तत्रिंशाध्यायविवरणम् ।। ३७ ।।

·श्रीकृष्णाय नमः। अष्टत्रिंशोऽध्यायः। शब्दार्थयोरुत्तमयोः संवन्धो यादृशो मतः। तं विवेचयितुं कृष्णः श्रुतिगीतं चकार ह ॥१॥ प्रमाणं ब्राह्मणः प्रोक्तः प्रमेयमपि वै बृहत् । स एव भगवान् कृष्णस्ततो भजनमीरितम् ॥२॥ तत्रोपपत्तिः प्रष्टव्या वाच्यवाचकनिर्णये । अतो राजा श्रुतीनां वै निर्णयार्थमपृच्छत ॥३॥ सगुणं चेद्वेदवाक्यं ब्राह्मणास्तत्र च स्थिताः । ततोऽत्र भगवानेव पूज्यो नान्यः कथञ्चन ॥४॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ..अष्टत्रिंशेऽध्याये कारिकासु शब्दार्थयोरिति । उत्तमयोः वेदनयरूपयोः शब्दार्थयोः संवन्धो वाच्यवाचकभावलक्षणो यादृशो मतः शक्तिगौणीतात्पर्येति प्रकारत्रये यत्प्रकारको मतो महतां संमतः तत्प्रकारकं संपन्धं विवेचयितुं प्रकारान्तर- संबंधेभ्यः पृथक्कारयितुं कृष्णो व्यासः श्रुतिगीतं चकार । एतदध्यायग्रन्थस्स 'श्रुतिगीतम्' इति नाम । श्रुतिभिर्भगवतो रमणान्ते स्वस्यापि तथादर्शनेनानन्दोद्रेकात् प्रकटीकृतमित्यर्थः । विवेचयितुमिति हेतुमण्णिच् अस्मदादिविविनक्ति व्यासो विवेचयति, एतेन व्यासस्य विवेकः सिद्ध एव किंत्वस्मदादीनां विवेकसिद्ध्यर्थमिदं चकारेत्यर्थः । ईक्षत्यधिकरणमत्र समर्थितं भविष्यति । संगतिमाहुः प्रमाणमिति । ब्राह्मणः श्रुतदेवः 'सर्ववेदमयो विप्रः' इत्युक्तत्वात् प्रमाणप्रधानत्वात् प्रमाणरूपः स पूर्वाध्याये प्रोक्तः । प्रमेयं वृहत् 'यावती देवताः इति श्रुतेः ब्राह्मणस प्रमेयत्वमपि इत्यपिशब्दः । तदस्मिन्नध्याये निरुप्यते इति वाक्यशेषः । तथा च 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इतिन्यायेन प्रमेयस्य प्रमाणोपजीवकत्वात् उपजीव्योप. जीवकभावसंगत्येदं निरूपितमित्यर्थः । अन्त्यश्लोके भजननिरूपणे हेतुमाहुः स एवेति । तत्रेति तेषु प्रमाणप्रमेयभजनेषु मध्ये वाच्ये प्रमेये ब्रह्मणि वाकचस प्रमाणस्य यो निर्णयस्तत्रोपपत्तिः प्रष्टव्या इत्यर्थः । एतनिर्णयस प्रयोजनमाहुः सगुणं चेदिति । वेदवाक्यं भगवतोऽनन्तगुणप्रति- पादकं चेदयेत् ब्राह्मणाश्च तत्र भगवत्येव स्थिताः परिनिष्ठिता भवेयुः ततो भगवानेव पूज्यो भवेदित्यर्थः।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ४९ मतान्तरोक्तिरेपा हि सिद्धान्ते वैदिके तथा । अनन्तगुणपूर्णां हि हरिब्रह्म श्रुतिस्तथा ॥५॥ त्रयमेकं खशक्ति हि त्रेधा स्वसिन्निधाय हि । फलप्रमेयमानत्वं सच्चिदानन्दतां गतम् ॥६॥ तथापि सायसिद्धान्ते तथा तदुपजीवके । वैष्णवेन्यत्र वा वाच्यं श्रुतिसंग्रहणं यथा ॥७॥ अष्टत्रिंशे श्रुतीनां हि यथा वाच्यं बृहद्भवेत् । तदर्थ पूर्वपक्षादिसिद्धान्तफलमीर्यते ॥८॥ राजा भगवद्गुणविरोधे परिहृते प्रमाणविरोधमाशते ब्रह्मन्निति । श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । मतान्तरोक्तिरिति । हि युक्तोयमर्थः । गूढार्थकथने महतां संमतियुक्तेति सनन्दनमतत्वेनोक्तिर्न स्वियं मतान्तरभाषा 'इत्याधमृपिम्' इतिश्लोके व्याससंमतेर्वक्ष्य- माणत्वादिति भावः । वैदिके सिद्धान्ते तथाभूतैषा मतान्तरोक्तिः हि युक्तैवेत्यर्थः । अनन्तेति । हि यतः अनन्तगुणपूर्णः सर्वसमर्थो हरिः । अतो हरिः कृष्णः, ब्रह्म अक्षरं, श्रुतिथेति त्रयमेकमेव कर्तृफलप्रमेयप्रमाणभेदेन सचिदानन्दभेदेन च त्रेधा स्थितां खशक्ति खस्मिन्निधाय स्वीकृत्य फलप्रमेयमानत्वं सचिदानन्दतां च कर्म, गतम् । गतमिति कर्तरि क्तः । एकमेव स्वरूपं फलत्वं गतं सत् कृष्णः, प्रमेयत्वं गतं सद् ब्रह्म, मानत्वं गतं सच्छ्रुतिः सचिदानन्दतामिति प्रतिलोमक्रमः । आन- न्दांशस प्राधान्येन स्वीकारे कृष्णः, चिदंशस्य प्राधान्येन स्वीकारे ब्रह्म, सदंशस्य प्राधान्येन स्वीकारे श्रुतिः सच्चिदानन्दानां खरूपधर्मलेन मुख्यत्वात् शक्तित्वं युक्तमिति हिशन्दः । खरूपधर्मत्वादेव तत्स्वीकारोपि युक्त इति द्वितीयो हिशब्दः । नन्वेवं खरूपैक्ये श्रुतिपु वन्दिदृष्टान्तकथनं न युक्तमित्यत आहुः तथापीति । सायसिद्धान्ते तदुपजीवके सगुणे वैष्णवे सिद्धान्ते, अन्यत्र मुख्यमक्ति- सिद्धान्ते वा श्रुतीनां संग्रहणं तथा भकत्वेन वाच्यम् । सांख्यस सगुणपक्षस्य च भेदसहिष्णुत्वात् । भक्तिसिद्धान्तेपि 'आनन्दादयः प्रधानस्य' इति सूत्रे आनन्दादीनां भगवत्येव व्यवस्थापितलात् । अत एव श्रुतीनां गोपिकात्वमिति मावः । ज्ञानमार्ग एव तुल्यत्वेन व्यवहारः । अतोन चन्दिदृष्टान्तो युक्त इति भावः । पूर्वपक्षादीति पूर्वपक्ष आदिर्यस्खेति तद्गुणसंविज्ञानो बहुचीहिः तादृशः सिद्धान्तः फलंर्यते तेन वाच्यत्वप्रकारनिर्णयः सेत्स्सतीत्यर्यः । भगवगुणेति पूर्वाघ्याये वीर्यवतो भगिन्याहरणं न संभवतीयाशझायां भगवतो वीर्य न ठोकप्रकारकं किंवलौकिकमिति समाहितम् । ततोऽलौकिकवीर्यकयनेन भगवतः मुगे.

·. ५० श्रीसुबोधिनी [भा.कं.१०१.अ.३८ को.१ परीक्षिदुवाच-ब्रह्मन्ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः। कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे ॥१॥ ब्रह्मणि साक्षात्कथं श्रुतयश्चरन्तीति प्रश्नः । अत्र श्रुतीनामेकवाक्यता- मङ्गीकृत्य पृच्छति अर्थैकत्वादेकं वाक्यमिति । तत्र किं बृहवेदानां तात्पर्यार्थः, आहो- खिद्वाक्यार्थ इति । अखण्ड एव वाक्यार्थ इति मतमज्ञात्वा पृच्छति । पदार्थाः करणता- मापन्नाः स्वसंसर्ग वाक्याथ बोधयन्तीति मन्यते । 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति च श्रुतिस्मृतिभ्यां सर्ववेदानामेकार्थप्रतिपादकत्वं च श्रूयते । श्रुतयश्च भगवतः क्रियाशक्तिं ज्ञानशक्तिं च प्रतिपादयन्ति नानाविधाम् । शक्तिं च अलौकिके गुणमयीं मन्यन्ते । अतः सगुणाः श्रुतयः, पदानां सङ्केतः लौकिक एवेति, सङ्केताभावात् । तैर्भगवत्संबन्धिनः पदार्थाः अलौकिकाः कथं स्मारयितव्याः । लौकिकते ब्रह्मणो लौकिकत्वापत्तिस्तत्संवन्धात् । अतः पूर्वपक्षे साधनपरत्वमेव वेदानाम्, अतः खप्रकाशमेव ब्रह्म खानुभववेयं प्रसन्नं सत् कृतार्थतां करिष्यतीति प्रमेयवलेनैव कार्य- सिद्धिान प्रमाणबलेनेति पूर्वपक्षः । ब्रह्मणोऽलौकिकत्वार्थ हेतुमाह अनिर्देश्य इति । श्रीविहलेशरायात्मजश्रीवल्चमकृतलेखः । अलौकिकत्वे ज्ञाते तादृशे प्रमाणानां चक्षुरादीनां श्रुतीनां च सगुणत्वात् प्रवृत्ति कथमित्याशका भवतीत्यर्थः । ब्रमन्नित्यत्र । ननु न सर्वासां श्रुतीनां धर्मप्रतिपादकत्वं किंतु कासांचित् 'सर ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादीनां स्वरूपप्रतिपादकत्वमपि । अतः सर्वासां गुणवृत्तित्वमङ्गीकृ प्रश्नो नोपपद्यते इत्याशक्याहुरत्रेति । एकवाक्यता तु प्रतिपायैक्ये भवति । अतः सर्वाः मेव गुणप्रतिपादकत्वमिति भावः । तत्रेति एकवाक्यत्वे सतीत्यर्थः । वाक्यार्थत्वम. विशेषणयोः तात्पर्यार्थत्वं चान्त्यविशेषणे निराकरिष्यते । पदार्था इति स्मर्यमाणा, शेषः । पदार्यास्तस्मृतिर्वा स्यादितिवाक्यादिति भावः । स्वसंसर्गमिति खेषां पदा संसर्ग वाक्यप्रतिपायमित्यर्थः । तथा चाखण्डवाक्यार्थमतमज्ञात्वा पृच्छति यतः पदार्थ सखण्डमेव वाक्यार्थ मन्यत इत्यर्थः । पूर्वपक्षहेतोः संशयस्यैकां कोटिमाहुः वेदैश्चेति । त चबाण एव वाक्यार्थत्वमित्यर्थः । इतरां कोटिमाहुः श्रुतयश्चेति । तथाच सगुणत्वार निर्गुणप्रतिपादनेऽसमर्या इयर्थः । शक्तेर्गुणमयत्वे उपपत्तिमाहुः पदानामिति । वाक्यार्थ ज्ञाने पदार्थज्ञानं करणम् । भगवदीयाः पदार्थाः लोकविलक्षणाः । यथा पूर्वाध्याये एवं भगिनी दानलक्षणं वीर्य सर्वथा लोकविरुद्धमुक्तम् । अतोऽलौकिकाः पदार्थास्तैगृहीतलौकिक सकतेः पदैः कथं मारयितव्याः सदृशस्यैव स्मारकत्वादतो वेदप्रतिपाद्याः शक्तयो गुण मप्यो लौकिक्य इत्यर्थः । लौकिकत्व इति भगवत्संवन्धिपदार्थानामिति शेषः । साधन परत्वमेवेति गुणमयशकिप्रतिपादकत्वमेवेत्यर्थः । पूर्वपक्षे ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वात् न लोक वर्मनिरूपणेन धमिसिद्धिरिति भावः । अत इति वेदप्रतिपाद्यत्वाभावादित्यर्थः । कार्य ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। निर्देशो लौकिकबुद्धिविपयीकरणं अयं घटोऽयं पट इतिवत् । वृहत्त्वहणत्वयोगोऽपि विचारे क्रियमाणे लौकिकधर्मातिरिक्तत्वेन ब्रह्मणि फलिप्यतीति न ब्रह्मपदानुपपत्तिः । 'अवाच्यः सर्वशब्दानां वुद्ध्या वाच्यो निगद्यते । ततः समानधर्मेण व्यवहारो निरूप्यते ॥ इति । किश्च । निर्गुणे निर्धर्मके श्रुतयश्च पदशो गुणवृत्तयः धर्मप्रतिपादकत्वात् । अन्यथा संसर्गप्रत्यायकत्वं न स्यात् । सर्वत्रैकार्थत्वात्सायकत्वात् । ब्रह्मणश्च धर्माङ्गीकारे अद्वैतहानिः । अतः साक्षानिर्धर्मके ब्रह्मणि कथं श्रुतयश्वरन्ति । ननु कार्यकारण- भावं स एवापन्न इति तत्प्रतिपादनद्वारा तत्र पर्यवसितास्तद्वारा धर्मिणि पर्यवस्यन्तीति लक्षणया गोण्या तात्पर्यवृत्त्या वा ब्रह्मपरत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह सदसतः पर इति । कार्यकारणवानिमिञ किं तस्स खानन्दपूर्णस्य कार्येण कारणेन वा प्रयोजनम् । अतः संवन्धाभावात् गुणाभावादज्ञानादेव तात्पर्याभावाच न केनापि प्रकारेण श्रुति- प्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्यर्थः ॥१॥ सिद्धान्तमाह बुद्धीन्द्रियेति । श्रीशुक उवाच -बुद्धीन्द्रियमनःप्राणाञ्जनानामसृजत्प्रभुः । मात्रार्थ च भवार्थ च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २॥ अत्र पूर्वपक्षवादी प्रष्टव्यः । किं ब्रह्म श्रुतिसिद्धं श्रुतिद्वारा त्वया अवगतं विचार्य- वन निर्दिश्यते आहोखित् खवुझ्या परिकल्पितम् । आये प्रतिपाद्यत्वे न संदेहः गत्तयिष्यते । द्वितीयपक्षस्त्वप्रामाणिकः सद्विरुपेक्ष्यः । प्रद्य च यादृशं वेदान्तेष्ववगतं न्दमेव मन्तव्यम् । तत्र मूलभूतं सर्वव्यवहारातीतमपि खयमेव स्वशक्तिरूपेण स्वधर्म- खी- श्रीविठ्ठलेशरायारमजीनछभकृतलेसः । रिति ब्रह्मज्ञानसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथेति पदशो ब्रह्मप्रतिपादकत्व इत्यर्थः । न्धाभावादिति अनिर्देश्यत्वेन घटादिवद्वाच्यवाचकमावाभावादित्यर्थः । अज्ञाना- ति कार्यकारणवार्तानभिज्ञत्वादित्यर्थः । वुद्धीन्द्रियेत्यत्र । उत्तरे धुद्धिसर्गकयनेन बुद्ध्यैव वेदमालोचनीयमिति सूचि- तत्वात् आलोचनमाहुः अत्रेति । प्रकार इति खण्डशो वाक्यानां तात्पर्यवृत्त्या प्रमप्रतिपादकत्वमगिधया भगवद्भावप्रतिपादकत्वमेवं महावाक्यस्य भगवत्प्रतिपादकत्वमिति 'प्रकार इत्यर्थः । तत्रेति वेदान्तेष्वित्यर्थः । अनिर्देश्यादिविशेषणत्रयं निराकुर्वन्ति स्वशक्तीति त्रयेण । व्यवहाराविषयत्वं खस ज्ञात्वा सशक्तिरूपेण खयं जातं तथा चालौकिकज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वेन वैदिकशब्दैनिर्देशसंभवानानिर्देश्यं प्रा । तया 'पूर्ववद्वा' इति न्यायेन स्वधर्मरूपेण स्वयं जातम् । अतो न निर्गुण भस । दैतदोपस्तु 'उभपव्यपदेशदहिफुण्डलवत्' इति सूत्रनपप्रकारेण खसैव धर्मरूपलात् परिहर्तन्यः । खरू -- ·. - श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०१.अ.३८ को.१ परीक्षिदुवाच-ब्रह्मन्ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः। कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे ॥१॥ ब्रह्मणि साक्षात्कथं श्रुतयश्चरन्तीति प्रश्नः। अत्र श्रुतीनामेकवाक्यता- मङ्गीकृत्य पृच्छति अर्थैकत्वादेकं वाक्यमिति । तत्र किं वृहवेदानां तात्सर्यार्थः, आहो- खिद्वाक्यार्थ इति । अखण्ड एव वाक्यार्थ इति मतमज्ञात्वा पृच्छति । पदार्थाः करणता- मापन्नाः स्वसंसर्ग वाक्याथ वोधयन्तीति मन्यते । 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति च श्रुतिस्मृतिभ्यां सर्ववेदानामेकार्थप्रतिपादकत्वं च श्रूयते । श्रुतयश्च भगवतः क्रियाशक्तिं ज्ञानशक्तिं च प्रतिपादयन्ति नानाविधाम् । शक्ति च गुणमयीं मन्यन्ते । अतः सगुणाः श्रुतयः, पदानां सङ्केतः लौकिक एवेति, अलौकिके सकताभावात् । तैमगवत्संवन्धिनः पदार्थाः अलौकिकाः कथं स्मारयितव्याः । लौकिकत्वे ब्रह्मणो लौकिकत्वापत्तिस्तत्संवन्धात् । अतः पूर्वपक्षे साधनपरत्वमेव वेदानाम्, अतः स्वप्रकाशमेव ब्रह्म खानुभववेद्यं प्रसन्नं सत् कृतार्थतां करिष्यतीति प्रमेयवलेनैव कार्य- सिद्धिान प्रमाणबलेनेति पूर्वपक्षः । ब्रह्मणोऽलौकिकत्वार्थ हेतुमाह अनिर्देश्य इति । श्रीविडलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः । अलौकिकत्वे ज्ञाते ताशे प्रमाणानां चक्षुरादीनां श्रुतीनां च सगुणत्वात् प्रवृत्ति कथमित्याशा भवतीत्यर्थः । प्रमन्नित्यत्र । ननु न सर्वासां श्रुतीनां धर्मप्रतिपादकत्वं किंतु कासांचित् 'सर ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादीनां खरूपप्रतिपादकत्वमपि । अतः सर्वासां गुणवृत्तित्वमङ्गीकृ प्रभो नोपपद्यते इत्याशमाहुरचेति । एकवाक्यता तु प्रतिपायैक्ये भवति । अतः सर्वाः मेव गुणप्रतिपादकत्वमिति भावः । तत्रेति एकवाक्यत्वे सतीत्यर्थः । वाक्यार्थत्वम. विशेषणयोः तात्पर्यार्थत्वं चान्त्यविशेषणे निराकरिष्यते । पदार्था इति स्मर्यमाणा, शेषः । पदार्थास्तत्स्मृतिर्वा सादितिवाक्यादिति भावः । स्वसंसर्गमिति खेषां पदा संसर्ग वाक्यप्रतिपायमित्यर्थः। तथा चाखण्डवाक्यार्थमतमज्ञात्वा पृच्छति यतः पदार्थ सखण्डमेव वाक्यार्य मन्यत इत्यर्थः । पूर्वपक्षहेतोः संशयस्यैको कोटिमाहुः वेदैश्चेति । ते ब्रह्मण एव वाक्यार्थत्वमित्यर्थः । इतरां कोटिमाहुः श्रुतयश्चेति । तथाच सगुणत्वात् निर्गुणप्रतिपादनेऽसमर्था इत्यर्थः । शक्तेर्गुणमयत्वे उपपत्तिमाहुः पदानामिति । वाक्यार्थ- ज्ञाने पदार्थज्ञानं करणम् । भगवदीयाः पदार्थाः लोकविलक्षणाः। यया पूर्वाध्याये एवं भगिनी- दानलक्षणं वीर्य सर्वथा लोकविरुद्धमुक्तम् । अतोऽलौकिकाः पदार्थास्तैहीतलौकिक- संकेतेः पदैः कथंमारयितव्याः सदृशस्यैव स्मारकत्वादतो वेदप्रतिपाद्याः शक्तयो गुण- मप्यो लौकिक्य इत्यर्थः । लौकिकत्व इति भगवत्संवन्धिपदार्थानामिति शेषः । साधन- परत्वमेवेति गुणमयशक्तिप्रतिपादकत्वमेवेत्यर्थः । पूर्वपक्षे ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वात् न लोक- वर्मनिरूपणेन धर्मिसिद्धिरिति भावः । अत इति वेदप्रतिपाद्यत्वामावादित्यर्थः । कार्य- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। निर्देशो लौकिकवुद्धिविषयीकरणं अयं घटोऽयं पट इतिक्त् । वृहत्त्वबृंहणत्वयोगोऽपि विचार क्रियमाणे लौकिकधर्मातिरिक्तत्वेन ब्रह्माणि फलिप्यतीति न प्रापदानुपपत्तिः । 'अवाच्यः सर्वशब्दानां बुद्ध्या वाच्यो निगद्यते । ततः समानधर्मेण व्यवहारो निरूप्यते ॥ इति । किञ्च । निर्गुणे निर्धर्मके श्रुतयश्च पदशो गुणवृत्तयः धर्मप्रतिपादकत्वात् । अन्यथा संसर्गप्रत्यायकत्वं न स्यात् । सर्वत्रैकार्थत्वप्रत्यायकत्वात् । ब्रह्मणश्च धर्माङ्गीकारे अद्वैतहानिः । अतः साक्षान्निधर्मके व्रह्मणि कथं श्रुतयश्चरन्ति । ननु कार्यकारण- भावं स एवापन्न इति तत्प्रतिपादनद्वारा तत्र पर्यवसितास्तद्वारा धर्मिणि पर्यवस्यन्तीति लक्षणया गोण्या तात्पर्यवृत्त्या वा ब्रह्मपरत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह सदसतः पर इति । कार्यकारणवार्तानभिजे किं तस्य खानन्दपूर्णस कार्येण कारणेन चा प्रयोजनम् । अतः संवन्धाभावात् गुणाभावादज्ञानादेव तात्पर्याभावाच न केनापि प्रकारेण श्रुति- प्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ १॥ सिद्धान्तमाह युद्धीन्द्रियेति । श्रीशुक उवाच- -बुद्धीन्द्रियमन:प्राणाञ्जनानामसृजत्प्रभुः। मात्रार्थं च भवार्थ च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २ ॥ अन्न पूर्वपक्षवादी प्रष्टव्यः । किं ब्रह्म श्रुतिसिद्धं श्रुतिद्वारा त्वया अवगतं विचार्य- का निर्दिश्यते आहोखित् खबुद्ध्या परिकल्पितम् । आये प्रतिपाद्यत्वे न संदेहः प्रकार- गत्तयिष्यते । द्वितीयपक्षस्त्वप्रामाणिकः सद्भिरुपेक्ष्यः । ब्रह्म च यादृशं वेदान्तेष्ववगतं न्दशमेव मन्तव्यम् । तत्र मूलभूतं सर्वव्यवहारातीतमपि स्वयमेव स्वशक्तिरूपेण स्वधर्म- श्रीविठ्ठलेशरायारमजीवलभकृतलेखः । रिति ब्रह्मज्ञानसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथेति पदशो ब्रह्मप्रतिपादकत्व इत्यर्थः । पंन्धाभावादिति अनिर्देश्यत्वेन घटादिवद्वाच्यवाचकमावाभावादित्यर्थः । अज्ञाना- सति कार्यकारणवार्तानभिज्ञत्वादित्यर्थः । युद्धीन्द्रियेत्सर । उत्तरे घुद्धिसर्गकवनेन वुखैव वेदमालोचनीयमिति सूचि- तत्वात् आलोचनमाहुः अत्रेति । प्रकार इति खण्डशो वाक्यानां तात्पर्यवृत्त्या प्रसप्रतिपादकत्वमभिधया भगवद्भावप्रतिपादकत्वमेवं महावाक्यस्य भगवत्प्रतिपादकत्वमिति प्रकार इत्यर्थः । तत्रेति वेदान्तेष्वित्यर्थः । अनिर्देश्यादिविशेषणत्रयं निराकुर्वन्ति स्वशक्तीति येण । व्यवहाराविषयलं स्वस्य ज्ञात्वा खशक्तिरूपेण स्वयं जातं तथा चालौकिकज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वेन वैदिकशब्दै निर्देशसंभवान्नानिर्देश्यं ब्रह्म । तथा 'पूर्ववद्वा' इति न्यायेन सधर्मरूपेण खयं जातम् । अतो न निर्गुण ब्रह्म । द्वैतदोपस्तु 'उभयव्यपदेशदहिकुण्डलवत्' इति सूननवप्रकारेण खस्यैव धर्मरूपत्वात् परिहर्तव्यः ।

·५५ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.२ रूपेण खकार्यरूपेण च जातमिति श्रुतिः प्रतिपादयति । स्वयमेव च वक्ति । अतः सर्व- सैव श्रुसैकसमधिगम्यत्वात् सङ्केतश्चादूरविप्रकर्पण लोकधर्मसाम्येन वैदिकपरम्परयैव जायत इति सर्वसैव भगवद्भावस्य खण्डशः प्रतिपादकत्वात् संपूर्णवाक्यस्य तादृशं ब्रह्मेति ब्रह्मपरत्वं सेत्स्यति । स च वाक्यार्थः अपूर्वः । यथा लोके लौकिकबुद्धिविषयः पश्चा- तद्वाक्यविषयः तदभिप्रेप्सोनीपकः । एवमीश्वरवुद्धिविषयः तद्वाक्यप्रतिपाधः तज्ज्ञानेच्छु बोधयतीत्येवं निश्चित्य शुको भगवता कृतां चतुर्धा सृष्टिं प्रतिपादयति । भगवानादौ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । तथा लोकरीत्या व्यवहार्यों भविष्यामीति ईक्षया स्वकार्यरूपेण जातमतो न सद- सद्वार्तातीतं ब्रह्म । विष्वपि खपदेन ब्रह्मण एव ज्ञानक्रियाशक्तिब्रह्मरूपा न त्वस्मदादीनां जन्या व्यावहारिकी । ब्रह्मण एव धर्मा ब्रह्मरूपाः न त्वस्मद्धर्मा अनीशत्वादयः । ब्रह्मण एव कार्य ब्रह्मरूपं न त्वविद्याकार्य मरुमरीचिकास्वप्नसृष्टयादिकम् । एवं ब्रह्मस्वरूपविचारेण निराकृत्य श्रुतिखरूपविचारेण निराकुर्वन्ति खयमेव चेति । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदैव सर्वैरहमेव वेद्यः' इत्यादिवाक्यैः स्वयमेव श्रुतीनां ब्रह्मप्रतिपादकत्वं वक्ति । अत: श्रुतयो न गुणवृत्तयः । अत इति श्रुतीनां ब्रह्मप्रतिपादकत्वश्रवणात् सर्वस्यैव शत्तया. दिरूपत्रयस्स मूलरूपस्य च श्रुत्यैकया तर्करहितया समधिगन्तुं योग्यत्वात् यादृशं. वेदान्तेष्वगतं तादृशमेव अझ मन्तव्यमिति पूर्वेणान्वयः । पदानां संकेत इत्यनेन शकेर्गुणमयले उपपत्तिक्ता तत्राहुः संकेतश्चेति । लोकधर्मसाम्याददूरं सामीप्यमित्यर्थः । साम्यस मेदसहिष्णुतात् लोकभिन्नत्वेन विप्रको दूरमित्यर्थः। तथाच लोकधर्मसाम्पेन हेतुनाऽदरविप्रकर्पणसंकेतो वैदिकपरंपरपैव जायत इत्यर्थः । सर्वस्यैवेति कतरि पष्ठी, वेदवेत्यर्थः । भगवद्भावस्येति कर्मणि पष्ठी। तथाच संकेतो वैदिकपरंपरयैव जायते इतिहेतोः सर्व एव वेदः खण्डशो भगवद्भाव भगवद्धर्म प्रतिपादयति । अतो महावाक्या? प्रवेत्यर्थः । अपूर्व इति वेदोक्तो भगवद्भावो ब्रह्म च वाक्पार्थोऽपूर्वः। नतु तत्र लोक- सिद्धानुवादः । 'शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे तधोक्तः । अनुवादवे लौकिकप्रतिपादकत्वेन श्रुतीनां सगुणत्वं सादिति भावः । ननु वाक्यार्धस्यापूर्वत्ले तदोपः कथं स्यादित्याशा शान्तेन साधयन्ति यथेति। चैत्रो पटं करोतीत्यत्र घटकृतिरूपो वाक्यार्थः लौकिकस वक्तवुद्विविषयः पश्चात्तद्वाक्यविपयः सन् घटकर्तृजिज्ञासु पुरुषं घटकर्तारं योधयति, तथा वैदिको जगकृतिरूपो वाक्यार्थः प्रलये पेदस्पेश्वरयुद्धिस्यत्वादीश्वरवुद्धिविषयः पबादीश्वरयाफ्यविषयः सन् जगत्कर्तृजिजामु पुरुषं जगत्कर्तारं योधयतीत्यर्थः । एवं निश्चित्य शुक इति । नन पूर्वपक्षवादीसारभ्य योधयतीत्यन्तोक्तं सिदानं निमित्येत्यर्थः । यतोऽयमेव सिद्धान्तः 'समष्टमिदमापीय' इति विशेपोतरे सनन्दनेन पकन्यः प्रटये पन्याभावात् सर्वव्यपहारातीतविपयत्येनानिर्देत्यादिरूपमेव अम, का समरनेम्पा सयज्यादिनिरुपमपनात् निर्देश्य सधर्मकं सदसायं च जातं ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । बुद्धिमुत्सादयति, तत इन्द्रियाणि, ततो मनः, ततः प्राणानिति । सर्वेषां जनानां करण- चतुष्टयं जनयति । जीवसंवन्धित्वेन तयतुष्टयमुत्पादयतीत्यर्थः । तत्र सामर्थ्य प्रभुरिति । प्रत्येकं चतुर्णामुत्पादने प्रयोजनमाह । तन बुद्धेः प्रयोजनं मात्रार्थमिति मीयन्ते त्रायन्त इति मात्राः ज्ञानक्रियोपयोगिनो विषयाः सर्वमेव जगत् । ते विशकलिताः शब्देनापि बोधिताः पुरुषस ज्ञानक्रियाविषयोपयोगिनो न भविष्यन्तीति बुद्धिमुत्पादितवान् । सा बुद्धिः सर्वानेव संगृह्णाति । यथा चित्रे सर्वपदार्थस्फूर्तिः तथा बुद्धौ सर्वजगत्स्फूतिरिति । ततस्तया बुद्ध्या यत् किञ्चित् ज्ञेयं कार्य वा तत् सर्व कर्तुं शक्यत इति मात्रार्थ बुद्धि- निर्माणम् , अनेन वेदानामपि खण्डशोऽर्थप्रतिपादकानां बुद्ध्या महावाक्यार्थज्ञानं भवतीति तात्पर्यतो ब्रह्मप्रतिपादकत्वं सेत्स्यति । चकारादने यत् वयं प्रतिपाद्यं फलत्वेन तदर्थं च बुद्धेर्निर्माणं निरूपितम् । भव उद्भवः, सर्वे प्राणिनः बुद्ध्यैव सर्वोत्करं प्राप्नुवन्ति । तथैवात्मने । बुद्ध्यैव भगवनिष्ठा आत्मनिष्ठाम्य भवन्ति भगवत्सेवां च कुर्वन्ति । अकल्पनाय च । बुद्ध्यैव ज्ञाननिष्ठा भवन्ति । नानाविधपदार्थध्यानार्थ कल्पनामपि कुर्वन्ति, तस्मात्सर्वं यथा सेत्स्यति, सर्वां चानुपपत्तिः सर्वेषां परिहृता भवति, तदर्थ बुद्धिमुत्पादितवान् । अनेनायं पूर्वपक्षोऽपि बुद्ध्यैव परिहर्तव्य इति सूचितम् । तथा भवार्थ- मुद्भवार्थ जन्मान्तरसिद्ध्यर्थ वा इन्द्रियाणि कृतवान् । बुद्धिसिद्ध्यर्थमिति विमर्शः । यथा बुद्धेः उद्भवो भवति तदर्थमिन्द्रियाणि सृष्टवान् । इन्द्रियैः कर्मकरणे च तैः कर्मभिरु- द्भवो जन्मान्तरं च भवति । चकारादन्यान्यपि प्रयोजनानि इन्द्रियाणां सूचयति । विपयास्तैरेव ज्ञायन्ते क्रियन्ते च । इन्द्रियैरेव भगवत्सेवा भवति । इन्द्रियैरेव च श्रीविठ्ठलेशरायारमनश्रीवल्लभकृतलेखः । तदा पोधयांचकुरिति तदर्थः । जीवसंयन्धित्वेनेति । तथा च जीवानामालोचनसिद्ध्यर्थ तथेत्यर्थः । तत्रेति चतुर्णा जीवसंवन्धित्वकरणे इत्यर्थः । मात्रा इति मीयन्ते इति माः ब्रायन्त इति त्राः, उभयत्रापि वाहुलकात् कर्मणि किप, आकारान्तौ शब्दो, ततो माश्च नाश्चेति द्वन्द्वः । ज्ञानक्रियेति ज्ञाने क्रियायां च विषयत्वेनोपयोगिन इत्यर्थः । फलत्वेनेति भवादिनयं बुद्धेः फलं मात्रासंग्रहणकार्यमित्यर्थः । कल्पनाय चेत्सत्राकारप्रश्लेयाभाव- माश्रित्याहुः नानाविधेति । वुद्धिसिद्ध्यर्थमिति इन्द्रियसृष्टेः केवलं भवार्थत्वेन कथन- मप्रयोजनकं स्यात् अत उत्तरोत्तरं सापेक्षत्वं ज्ञायते, तथा हि बुद्धिविचारार्थ बुद्धिसष्टिः बुद्धीनेन्द्रियजन्यत्वेनेन्द्रियसापेक्षत्वादिन्द्रियसृष्टिः, इन्द्रियाणां मनःसहकृतानामेव कार्य- क्षमत्वेन मनःसापेक्षत्वान्मनःसृष्टिः, 'अन्नेन प्राणाः' इति श्रुतौ मनसः परंपरया प्राणपोपित- त्वकथनेन प्राणसापेक्षत्वात् प्राणसृष्टिः, अतो बुद्धिसिद्ध्यर्थमिति विमर्श इन्द्रियादिविमर्श इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे भवार्य बुद्ध्युद्भवार्थमित्यर्थः । इन्द्रियाणामुद्भवार्थकत्वं जन्मान्तर- सिद्ध्यर्थकत्वं चोक्तं तद्विशदयन्ति इन्द्रियैरिति । अन्यान्यपीति मानासंग्रहः आत्मरूप- ·५४ , श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८सो.२ नानाविधकल्पना भवति, मोक्षश्च योगादिद्वारा । तथा आत्मने आत्मार्थ मनः सृजति । 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किचन' इति श्रुतेः। इन्द्रियाणां च प्रवृत्त्यर्थ मनसः सृष्टिः । प्राणानां प्रयोजनमाह अकल्पनायेति । प्राणा हि कल्पना दूरीकुर्वन्ति । सर्वमेकतामापादयन्ति । यदि प्राणा न भवेयुः तदानादिपरिणामप्रदर्शनेन सर्वस्यापि जगतः प्रलये एकतावुद्धिन स्यात् । क्रियाशक्तिश्च तत एवेति सर्वत्र हेतुभूताश्च । 'अन्नेन प्राणाः प्राणैर्वलम्' इत्यत्र 'प्राणैर्मनो मनसच विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः' इति निरूपितम्। स क्रमोनापि ग्राह्यः । एवं सर्वोपयोगार्थ यतो भगवांचतुष्टयमुसादितवान् । अनेनैव सर्वानुपपत्तिः परिहर्तव्येति शुकहृदयम् ॥ २ ॥ धीविट्ठलेशरायारमधीपउभवलेसः । भगवत्सेवा अकाराप्रश्लेषप्रक्षेपाम्यां नानाविधकल्पना मोक्षश्चेत्यर्थः । इन्द्रियाणां च प्रवृत्त्यर्धमिति अयमपि विमर्श इत्यर्थः । तस्मिन् पक्षे आत्मना इन्द्रियाणामावृतचक्षुषां बुद्धिद्वारा सात्मनि प्रवृत्तिसिझर्यमित्यर्थः । एवं मनःपोपार्थ प्राणसृष्टिः आत्मदर्शनार्य मनःसृष्टिरुक्ता, तयात्ममानगामित्वे भवति । अतो मनसः आत्ममानगामित्वाय प्राणसृष्टिरित्या- अनाहुः प्राणा हीति । एकतापादनेन मनसः कल्पना दूरीकुर्वन्ति, तदा पलादिकमेण मनीपासिया मनः सर्वकल्पनारहितं पुष्टं सत् आत्मगामि भवति, तदा अकल्पनाय कसनाराहित्यायेत्यर्थः । सर्वमिति । सर्व सर्वगामि मनः एकतामापादयन्त्यालगामि कुन्तीत्यर्थः । अन्नादीति । अन्नं पृधियी । तयाच पृधियादीनां ये परिणामा पटपटा- यस्तेषां प्रदर्शनेन तद्विषयकमनोवृत्त्या मोक्षदायां सर्वस्यापि जगतः आत्यन्ति- पाठये सत्येकताद्विात्ममापिपपिणी पुदिन स्यादित्यर्थः। सर्वप्रेति भुक्ती मुक्ती पेसमा भुजि.साधारयुत्लादयन्ति क्रियाशक्तिश्चेति प्रागेन्य एप क्रियाशक्तिरतो भोग- सायका इत्यर्थः । मस्मिन् पधेकारप्रक्षेपाभावेन कल्पनाय सागविसर्थः । मुक्तिसाधकलं प्रमानेनाः अमेनेति । अस्मिन् पक्षे अल्पनायन कल्पना यम तारणाय गोक्षायेत्यर्थः । अनेनयति पानपोतिमनायतेन्द्रियोन्तपुरमा पालोचनेत्यर्थः। थालोचनं सम पू- समादीलारय पोपपतीलतानोरकमेप । यतिस्तु टीफिकलाल यतम्सेरकारः । इदमेय नियन्ध निरूपित रिपेशिनि मादिगानतोकिस्सा करमापनो पातमटीकिश। कारादि साकि लोमियकारक पपरदा एकिमिद सुमिमा युरिया मोन इतः। ताकि कम सरूपसर यरूपेण मानहानि का साइटीरिकीरितमानागम्यं यमो नार। मन माfifthi भाषाबाvिi मा भिटीरिक- ARTमारनाriili fiमानासम्म पनि निः- पाitter.१.५441लाalini fatti l ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। अयमर्थः खेनैव परिहन इति कदाचिच्छका स्यात् तत्परिहारार्थमाह सैपा धुप- निपट्टानीति । सैषा धुपनिपड्राह्मी पूर्वपां पूर्वजैधृता । श्रद्धया धारयेद्यस्ता क्षेमं गच्छेदकिंचनः॥३॥ इयमुपनिपत् ब्रह्मविद्याप्रतिपादिका श्रुतिः । ब्राह्मी ब्रह्मणैव प्रतिपादिता। अत्र प्रमाणं सा प्रसिद्धा । युक्ताश्चायमर्थः । न ह्यन्य इममय परब्रह्मणो निर्वक्तुं शक्नोति । उपनिपच्छब्देन च ब्रह्मविद्या निरूप्यते । 'उपोपसर्गः सामीप्ये तत् प्रतीचि समाप्यते । विविधस्य पदर्थस्य निशब्दोऽपि विशेपणम्' | 'पद्द विशरणगत्यवसादनेषु' इत्यनुशासनात्। जीवात्मानं परब्रह्मनयनार्थं पूर्वभावाद्विशीणं कृत्वा ततः संघातात्केवलमुद्धृत्य ब्रह्म प्राप- यित्वा तत्रैव तमवसादयतीति । यथा सर्वोऽप्यंशः विशीर्णो भवति । यथा वा सर्व- भावेन तं प्राप्नोति । यथा वा कदाचिदपि ततो न निवर्तते स निशब्दार्थः । एतादृशी ब्रह्मविद्यैव भवति । तथात्रापि सर्वानुपपत्तिपरिहारं कृत्वा वेदान् ब्रह्मप्रतिपादकान् कृत्वा ब्रह्मणि संयोज्य तत्रैव पर्यवसित्तान् करोतीति । इदं वाक्यं तादृशार्यप्रतिपादकत्वेनानु- पपत्तिं परिहृत्य सिद्धान्तं स्थापयतीत्युपनिषत्प्रतिपादकत्वादुपनिषत् । तर्हि मदन्तःकरण- श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखः। सैपेत्यस्यामासे आहेति परम्पराकथनपूर्वकमस्य क्षेमप्राप्तिसाधनत्वमाहेत्यर्थः । खक- पोलकल्पितत्वेऽनेन क्षेमप्राप्तिन स्यादितिभावः । सैपेत्यत्र । इयमिति पूर्वश्लोके अत्र पूर्वपक्ष- वादीत्यारम्य बोधयतीत्यन्तार्यसूचकं शुकस्यान्यस्य वा वाक्यमित्यर्थः । उपनिपद्विशेषणत्वा- स्त्रीत्वम् । अत्रेति ब्रह्मणा प्रतिपादितत्वे इत्यर्थः । अयमर्थ इति ब्रह्मप्रतिपादितत्वरूपोर्थों युक्तश्च । तत्र हेतुः न धन्य इति ब्रह्मणोन्य इत्यर्थः । उपनिपच्छन्देन चेति उपनि- पत्त्वेन ब्रह्मविद्यात्वमपि पूर्वोक्ते प्रमाणमिति चकारः । तथा च तच्छन्देन हिशब्देन उपनि- पच्छन्देन च नासीत्वे प्रमाणमुक्तमित्यर्थः। तत्प्रतीचीति तत्सामीप्यं प्रतीचि प्रत्यगात्मनि समाप्यते तत्र पर्यवसन्नं भवति प्रत्यगात्मनः समीपे इत्यर्थः । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्' इति कठश्रुतेरितिभावः । परब्रामनयनार्थमिति परब्रह्मणि तत्समीपे नयनार्थमित्यर्थः । सप्तमी शौण्डैरिति योगविमागात् समासः । तथानापीति श्रुत्यर्थरूपा श्रुतिपु विद्यमाना नाविद्या जीवस्य पदधात्वर्थवयं करोति तपास्मद्वाक्येपि विद्यमानो वाक्यार्थों वेदानां पद- धात्वर्थवयं करोति । अनुपपत्तिपरिहारादिकमस्मान् बोधयतीति ज्ञानकर्मा करोति घट करोतीसमापि 'नासतो विद्यते भावः' इतिवाक्यान्मृत्तिकायां विद्यमानमेव घटमस्मदज्ञान- विषयं करोतीत्यर्थः । तथाच घटनानं करोतीत्येव पर्यवसन्नमिति भावः । वाक्यस्योप- निपत्यमुक्कं साधयन्ति इदं वाक्यमिति । सिद्धान्तमिति वेदानां ब्रह्मणि संयोजनं तत्रैव पर्यवसानं चेत्यर्थः। तहीति उपनिपदो ब्रह्मप्रतिपादितले ब्रह्मण एवान्तःकरणे सिता ·श्रीसुबोधिनी [भा.कं.१०२.अ.३८लो.३-४ स्थिता इयमनुपपत्तिः कथं गच्छतीत्याकाक्षायामाह पूर्वेषां पूर्वजैर्धतेति धारणे संमतिः । एतादृशी श्रद्धया योधारयेत् स त्वकिञ्चन: सन् क्षेमं गच्छेत् सर्वसन्देह- निवृत्त्या भगवन्तं प्रामुयात् । अतः सर्वे संदेहाः उपनिषदर्थविचारेणैव निराकर्तव्या इति सिद्धान्त उक्तः ॥३॥ स विचारो राज्ञा कर्तुमशक्य इति सर्वश्रुत्यालोडनं महतामपि दुर्घटमिति कृपया स्वयमेव पूर्व विस्तरेण निर्णीतमिममर्थ वक्तुं प्रतिजानीते अत्र ते वर्णयिष्यामीति । अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम्। नारदस्य च संवादमृपेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥ गाथा पूर्ववृत्तान्तप्रतिपादिका वाक्यपरम्परा, सा श्रुतिगीतारूपा। तत्रापि प्रमाणमाह नारायणान्वितामिति । आदिनारायणेन लक्ष्मीभुजान्तरगतेन उदारगुणवारिधिना संस्थापितोदरजगता शयानेनान्विता । तत्प्रवोधनार्थमेव प्रवृत्तेति । अयमप्यर्थः कुतो ज्ञात इत्याकालायामाह नारदस्य च संवादमृपेनारायणस्यचेति । अत्र ते वर्ण- यिष्यामीति पूर्वेणैव संवन्धः । महता कृते निर्णये निरुक्ते च सर्वेषां संदेहनिवृत्ति- भवति । न तु येनकेनचिदुदाहृते । अत एतदर्थं संवादं च कथयिष्यामि । चकारात्तेन प्रोक्तं जनलोकसवादं चोदाहरिष्यामीति ज्ञापितम् ॥४॥ श्रीविहलेशरायामजश्रीवलभकृतलेखः । सती तदन्तःकरणस्थितामनुपपत्तिं परिहरिष्यति मदन्तःकरणस्थितानुपपत्तिस्तु ब्रह्मणोपदिष्ट- स्वाभावात्कथं गच्छतीत्याशक्य ब्रह्मणः सकाशादन्येपामपि धारणमाहेत्यर्थः । तथाच । पूर्व नाही ततोऽन्यैर्धता एवं परम्परया त्वय्यपि सैवागताऽनुपपत्तिपरिहारं करिष्यतीति भावः । धारण इति एतदुपनिषद्धारणे सति श्रुतीनां संमतिर्भवति । एकवाक्यता ज्ञाता भवती- सर्थः । एवमुपनिपदः परंपरासिद्धत्वमवान्तरवाक्यार्थ उक्तः । महावाक्यार्थमाहुः एता. शीमिति । स त्विति धारकः, अकिंचनो न विद्यते भगवद्व्यतिरिक्त किंचन यस्य तादृशः सिद्धान्तपरिज्ञानाद्भवति । अतः क्षेमं गच्छेत् । अधारकस्तु बुद्धिपरिभ्रमणात्तथा न भवति इति तघ्यावृत्त्यर्थं तुशब्दः । अत इति धारकस्य संदेहनिवृत्तिद्वारा क्षेमप्राप्तिकथनादित्यर्थः । स्वयमेवेति प्रतिजानीत इत्यनेनान्वयः । चिस्तरेण निर्णीतं सनन्दनादि- मिरिति शेपः। ते इत्यत्र । तत्रापीति वक्ष्यमाणश्रुतिगीताया गाथाले प्रमाणं भगवद्वो- धनार्थ प्रवृत्तत्वं पूर्ववृत्तान्तवोधकवाक्यैरेव भगवत्प्रयोधो भवतीति भावः । वक्ष्यमाणग्रन्थस्स श्रुतिगीतेति रूढ नाम ज्ञेयम् । लक्ष्मीति खसृष्टमिदमिति श्लोके शक्तिसाहित्यगुणकरणक जोधनजगत्यानशयनानामुक्तत्वाद्विशेषणचतुष्टयमुक्तम् । संस्थापितेति संस्था लयं प्रापित उदरस्थितं जगयेनेति समासः । उदरस्थं जगत्सूक्ष्मरूप कृतमित्यर्थः । अत्र । +- ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता। संवादार्थ कथाप्रस्तावनामाह एकदा नारदो लोकानिति । एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः। सनातनमृर्षि द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥ लोकपर्यटनेनास्याः श्रवणे अधिकारनिरूपिका शुद्धिर्भवतीति सूचितम् । एकदेति कालस्तत्र न नियामकः । नारदस्य पर्यटने हेतुमाह मंगवत्प्रिय इति । क भगवतो माहात्म्यं ज्ञातं भवति क भगवानिति प्रियान्वेषणार्थं परिभ्रमतीत्यर्थः । एवमेव च परिभ्रमणं कर्तव्ये यथा कौण्डिन्येन कृतम् । ततो भगवद्रूपं भगवत्प्रतिपादकं च नारा- यणमृपिं बदरीनाथं द्रष्टुं नारायणाश्रमं ययौ बदरीस्थाने समागतः ॥ ५ ॥ सानस्याप्युत्कर्पमाह यो वै भारतवऽस्मिन्निति । यो वै भारतवर्षेऽस्मिन्क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः॥६॥ अस्मिन् भारते कर्मभूमौ एकेनापि तादृशं कर्म क्रियते येन जगदेव प्रलयं याति । अतस्तस्य रक्षा दुर्लभेति स्वयं तत् क्षेमाय उत्तरोत्तरकल्याणसिद्धये च सर्वेपा- मेव नृणां आकल्पात् कल्पप्रभृति तप आस्थितः ॥६॥ तत्रापि तपाकुर्वाणं कार्यान्तरव्यग्नं एकान्तस्थितं प्रष्टुमशक्त इति सुगमावस्था निरूपयति तन्नोपविष्टमृपिभिरिति । तत्रोपविष्टमृपिभिः कलापग्रामवासिभिः। परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥७॥ उपविष्टत्वादवैयम्यं कलापग्रामः सर्वविद्यानिधानभूतः कलाः पातीति ग्रामस्तेषामपि समूहरूपः सर्व एव कलापा इति । तैटित इति वहिःसत्त्वावस्था प्रति- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः। एकदेत्यत्र । भगवत्प्रतिपादकमिति भगवान् वेदस्तत्प्रतिपादकम् । मन्त्रद्या- रमिति ऋपिपदस्सार्थ उक्तः । यो वै इत्यस्याभासे स्थानस्यापीति दृश्यस नारायणस्य तदाश्रमस्य स्थानस चेत्यपिशब्दः । तत्क्षेमायेति ताशकर्मणः सकाशाद्रक्षा क्षेमः, उत्तरोत्तरकल्याणसिद्धिः स्वस्तिरिति मूलोक्तक्षेमखस्योविभेद इति भावः । एतादृशनारायणस्साश्रम इति स्थानोकों वाक्यतात्पर्यायः आभास सोनूयते तत्रापीति सानोत्कर्षेपि सतीत्यर्थः । कार्यान्तरव्यग्रमिति लोकानां क्षेमखस्तिसंपादने व्यग्रमित्यर्थः । तत्रोपविष्टमित्या उपविष्टत्वादयग्र्यम् । प्रापिभिः परीतखादेकान्ता- भावः प्रापीणां कलापग्रामवासिवायनाचाशवेष्टितत्वकथनेन सत्त्वस यहि प्राकय्याति. --- उक्तः .मु.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८.श्लो. ५-९ पादिता । ततः स्वयं प्रणतः सन्नपृच्छत् । इद्रमेव यत्त्वया पृष्टम् । कुरूद्वहेति विश्वासार्थ माहात्म्यम् ॥ ७॥ तस्मै ह्यवोचद्भगवानृषीणां शृण्वतामिदम् । यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८॥ अत एव तस्मै नारायणो वृत्तान्तमचोचत् । ऋषीणां शृण्वतामिति अति- प्राकट्यात् निःसन्दिग्धता निरूपिता । तस्मा अपि भगवानिदमेव पूर्व निरूपितवान् ॥८॥ ततः संक्षिप्तत्वात् यदा नारदस्यापि सन्देहो न गतः तदा नारायणः पुरावृत्तमाह खायम्भुवेति । श्रीभगवानुवाच-खायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत्पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९॥ पूर्व जनलोके ब्रह्मसत्रमासीत् । यथा कर्मसनं सप्तदशावरास्तुल्यफला- स्तुल्यसाधनाश्च अमहमिकया प्रधानगुणभावमाश्रित्य कर्म कुर्वन्ति, एवं निःसन्दिग्ध- ब्रह्मज्ञानार्थ सर्व एव निर्णयार्थ प्रवृत्ताः तेषां विचारो ब्रह्मसत्रम् । तज्जनलोके आसीत् । महापर्यन्तं कर्मफलमेवेति शुद्धब्रह्मविचारो न भवतीति जनलोकग्रहणम् । खायम्भुवेति संयोधनं विश्वासार्थम् । न स्थानोत्कर्षमात्रेण विचारः समीचीनो भवतीति विचारकाणां जन्मकर्माधुत्कर्षमाह तत्रस्थानामिति, तत्रैव तिष्ठन्तीति कर्मसंवन्धिदोपाभावस्तेपा- मुक्तः । मानसानामिति ब्रह्मणो मनसा उत्पन्नानां सनकादीनाम् । अनेन जन्मोत्कर्षः सूचितः । .तेपां कर्माह मुनीनामिति मननशीलानाम् । अर्ध्वरेतसामिति ब्रह्मविद्याया अधिकारः॥९॥ नन्वहं कथमिमम न ज्ञातवान् तबाह श्वेतद्वीपं गतवतीति । श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । श्रीविठ्ठलेशरायारमधीपलमकृतलेसः । पादनात्तपोवस्थाभाव उक्तः । सत्त्वसान्तःखितावुपदेशादिकं रजःकार्य न स्यादत एवं तपोवस्थायां नोपदेशादिकमिति भावः । कुरूद्वहेतीति । विवक्षितार्थविश्वासार्थ रानो माहात्म्यं कुरूद्वहतिपदनोक्तमित्यर्थः। अत एवेति । विश्वासस दुर्लभत्वादेवेत्यर्थः । उत्तरार्धामाहुः तत इत्यारम्याह इसन्तेन । प्रमणो निद्धाराय यादो यत्र तादृशो विचारः पुरावृत्तत्तमाहेत्यर्थः, तथा च मूले 'भगवानिदमयोचत्' तावता संदेहानिवृत्ती यो वधवादः पुरावृत्तस्तमवोचदित्यर्थः । सायम्भुयेत्या सप्तदशेनि 'चतुर्विशतिपरमाः सप्तदशावरी' इति श्रुतेरिति भारः । जन्मकर्माद्युत्कर्पमिति जन्मकर्मगौरादिन्तं दोपाभावरूपमुकर्पमित्यर्थः । ..

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते। तत्र हायमभूत्प्रश्नस्त्वं मां यं परिपृच्छसि ॥१०॥ क्षीरोदस्खानं भगवतोऽनिरुद्धस क्रीडासाधनम् । तत्र श्वेतद्वीपपतिं द्रष्टुं त्वयि गते ब्रह्मवादः सुसंवृत्त इति संवन्धः । अनेन सर्वे खस्वस्थाने यदा स्थिताः तदा ब्रह्मवादोऽजायत इत्यपि सूचितम् । पूर्वलोकानां स्थितत्वात् कर्मिणः सुखिनः । भक्ता अपि भगवद्दर्शनं कुर्वाणाः यदा सुखिनः तदा ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः ब्रहानिरूपणार्थ वादो वीतरागा कथा यत्र तादृशो विचारः सम्यनिष्पन्न इत्यर्थः । ननु तदपि स्थानं स्थाना- न्तरतुल्यमिति कथं तत्र निर्णय इति चेत् तत्राह श्रुतयो यन शेरत इति । श्रुतयः सर्वत्र भ्रमणं कृत्वा शयनार्थ तत्र गच्छन्ति । अतस्तासामपि विश्रामस्थानमिति तत्र स्थिताः श्रुतयः स्वाभिप्राय निवेदयन्तीति श्रुत्सभिमानिनीनां देवतानां मूर्तिधराणां श्रुतीनां वा विचारे वाक्यं संवादीति तत्रयो निर्णयः अबाधितः । ननु तत्रत्यानां श्रुत्यभिप्रायपरिज्ञानान्निःसन्देहानां विचार एव कथं घटत इति चेत् तत्राह तत्र हायमभूत्प्रश्न इति । तत्रैव ह निश्चयेन अयं प्रश्नोऽभूत् तत्राप्यय विचारः अपेक्षित इति विचारस्योत्तमत्वमुक्तम् । यन्मां त्वं परिपृच्छसि 'कथं चरन्ति श्रुतयः' इति । अत एव प्रश्नो न निरूपितः॥ १०॥ ननु प्रश्ने अज्ञोधिकारी उत्तरे च सर्वज्ञ इति कथं तत्र संवाद' इति चेत् तबाह तुल्यश्चततपःशीला इति । तुल्यश्चततपाशीलास्तुल्यखीयारिमध्यमाः। अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूपवोऽपरे ॥ ११ ॥ तुल्यमेव श्रुतं अध्ययनं तपः शीलं च येपाम् । त्रयं समानमदृष्टजनकम् । नीविट्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेख.। श्वेतदीपमित्या पूर्वलोकानामिति । 'यो चै भारतवर्षे इत्यनेन लोकानां स्थिति- सूचनात् भगवत्संपादितक्षेमेण पूर्वलोकानां स्थितत्वाद्रक्षितत्वात् तत्र कर्मकुर्वाणाः सुखिन उत्तरोत्तरस्वस्तिमन्त इत्यर्थः। भक्ता अपीति एतच्छोके नारदस्स भगवद्दर्शन- कथनादिति भावः । ज्ञानिनां त्वधुना निर्णयस्वाजातत्वान्न सुसमिति द्वयोरेव सुखमुक्तम् । वीतेति तत्त्वबुभुत्सो कथावाद इत्युक्तेरिति भावः । तत्र हायमित्यस्साभासे तबाहेति तन इति संदेहे सति तादृशानां विचारमाह तेन तादृशानां विचाराधिकारसूचनेन विचारसोत्तमत्वमुक्तं भविष्यतीति भावः । तुल्येत्यस्यामासे तत्रेति तुल्येष्वित्यर्थः । व्याख्याने अदृष्टजनकमिति अग्रिमविशेषणोक्तभावजनकमित्यर्थः, तथा च विशेषणयोर्हेतुहेतुमद्भाव इति भावः । , - ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.१०-११ एकतराभावेऽपि । शिष्टमप्रयोजकं स्यात् । तुल्यखीयारिमध्यमा इति । अन्तःकरण- शुद्धिब्रह्मज्ञानौपयिकी । एवं दृष्टादृष्टप्रकारेण येऽधिकारिणः तेषां मध्ये एकं प्रवचन- कारं चक्रुः । प्रकर्पण वचनं सिद्धान्तनिरूपणरूपं वचनं यस्येति । अपरे च शुश्रूपवो जाताः । 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायेन ब्रह्मविचारावृत्ति कुर्वन्तो जाता इत्यर्थः ॥११॥ तन सनन्दनो वक्ता सनकादयः श्रोतार इति । सनन्दन आह । संदिग्धार्थनिर्णयार्थ श्रुतीनां वचनानि । तत्तस्य च प्रसङ्गार्थ स्वयमाह द्वाभ्याम् । वेदवाक्यैरेव वेदार्थनिर्णय इति मतम् । संदिग्धेषु वाक्यशेपादिति न्यायात् सर्वेषु वेदेषु तत्त्वनिरूपणप्रकारेणाष्टा- विंशविधा भिन्नेषु तत्तत्संदेहनिवृत्त्यर्थ वाक्यशेषरूपाः एतेष्टाविंशतिश्लोकाः । तेपां प्रकरणं नास्तीति तत्तत्प्रकरणेपु न पठिता इति अनारम्याधीतानामपि निर्णायकत्वात् सर्वतत्त्वरूपे भगवति शयाने शुद्धरूपेणास्फुरणदशायां मुख्यस्फुरणार्थ तत्त्वभेदनिर्णयान्वदन्तः प्रकृते तात्पर्यरहिता घोधनमेव तात्पर्यविपयं ज्ञातवन्तः । नटा इव रसाभिनयेन अर्थनिरूपको शब्दार्थरूपी वेदभगवन्तौ यथोचतुः तनिरूपयितुं तादृशीमवस्थां निरूपयति । श्रीपिलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखः । आवृत्तिरिति कथं संवादः संभवतीत्याभासोक्ताशङ्कायामिति न्यायोक्तप्रकारेण संभव- तीत्युत्तरं पर्यवसनं तथा च मूल एवं चा: आवृत्त्यर्थमिति शेपः । तत्तस्य चेति । तदस्म- दुक्तमेव सिद्धान्तमाहेत्यन्वयः । तस्य निर्णयस्य प्रसङ्गार्थ चेत्यर्थः । तत्त्वेति तत्त्वानि भग- बद्भावरूपाणि भगवत्कारणतारूपाणीति व्यवस्थापितम् । तथा च भगवत्कर्तृत्वनिरूपक- त्वात् वेदा अष्टाविंशतिविधा इत्यर्थः । तेपां प्रकरणमिति तत्प्रकरणं तेषां नास्ति तदेशे पाठे प्रयोजनं नास्तीति यावत् । अतस्तद्देशे न पठिता इत्यर्थः । असंनिहितानां कथं तन्छेपत्तमित्यत आहुः अनारभ्येति । प्रकरणे पाठाभावेपि तत्तत्संदेहनिवृत्त्यर्थत्वेन तत्तद्वा- क्यशेपत्वं वर्णताया इव क्रत्वर्थत्वमित्यर्थः। सर्वति सर्वाणि तत्त्वानि रूपे खरूपे यस तादृशे शयाने सतीत्यर्थः । अधुना तत्त्वानि स्वरूपनिष्ठान्येव जातानीति भावः। शुद्धति कारण- रूपेणेत्यर्थः । ती तृतीया। कार्यरूपमापीयकारणरूप एव जात इति हेतुनाऽस्फुरणमित्यर्थः । मुख्यति जगत्कर्तृत्वस मुख्यलक्षणस्य स्फुरणार्थमुद्दोधार्य तत्त्वभेदनिर्णयान् वदन्तो चाफ्यशेपात् एवं ज्ञातवन्तः इत्सन्ययः । प्रकृते इति विधेरिख स्वार्थे तात्पर्यासंभवात् पोपन एप तात्पर्य जानन्ति नमामिरेवं तद्धर्मनिरूपणेनोदोधितो भगवान् राष्टिं करिष्यति तदर्थ स्वप्रतिपापा कारणता भगवते वोधनीया । श्रुतिपु तु सा प्रतिपाद्यत्वेन सिद्धवास्ति शति खातात्पपरहिता इत्यर्थः। तम दृष्टान्तः नटाइयेति । यथा नटा रसामिनयेन द्रष्टुनटनिएरसपोपने तासर्ययुका न तु खस रसानुभने तेषां तात्पर्य, तथा वाक्यशेपा अपि भारतः सानिपापार्यपोपने तात्पर्ययुकान तु सा इत्यर्थः । वेदभगवन्तारिति पेदानां ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। नाप्येताक्ता सर्ववेदसन्देहनिवृतिः किन्तु केपांचिदेव परार्थ प्रवृत्तानां वेदानांवोधक- मेतदिति ज्ञापनार्थं वेदानां वैतालिकत्वं भगवतो राजत्वं च दृष्टान्तेन निरूप्यते । तेन निर्णायका अपि अदूरविप्रकणैव खप्रकरणसन्देहं वारयन्ति नतु भगवन्तं दृष्ट्वेति सूचितम् । वेदतत्त्वानां निवृत्तिरूपत्वं वक्तुं भगवतः पूर्वावस्था निरूप्यते खसृष्टमिदमापीयेति । सनन्दन उवाच-खसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः। तदन्ते योधयांचक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥ १२॥ सृष्टेरनादित्वं वक्तुं वसृष्टमिति । इदं जगत् परिदृश्यमानं तस्य सर्वतः पानं पूर्व- सृष्टान् सर्वान्मुक्तान् विधायाने स्वस्थ कर्तव्याभावमिव ज्ञापयन् शयान एव भगवान् स्थितः, ततो वेदाः सृष्टी तत्त्वभेदं विस्मृत्य तिष्ठतीति सदुक्तिभिः निःसन्देहप्रतिपादकै- पोधयन्त इव जाताः । ननु कालात्मिकैव शक्तिः प्रबोधिका वर्तते किं वेदैरिति चेत् तबाह शक्तिभिः सहेति । ततस्तदन्ते शयनान्ते प्रबोधसमये, अन्यथा पोधनमपराधायेति । तत्तल्लिङ्गः तत्त्वान्येव भगवतो लिङ्गानि तानि वीर्यापरनामानि भगवन्तं लीनमर्थ गमयन्तीति तैरेव बोधयांचक्रुः । यत एताः श्रुतयः श्रवणमात्र• श्रीनिलेशरायात्मजश्रीषभकृतलेखः । सदशत्वात् केवलानां वचनासंभवेन तत्प्रतिपाद्यरूपो भगवानप्यभिमानिव्यपदेश इतिन्यायन वाक्यान्युक्तवानिति भावः । तन्निरूपयितुमिति वेदभगवतोर्वाक्यं निरूपयितुमित्यर्थः । अग्रिमश्लोकार्थमाहुः नापीति । परार्थमिति स्वार्थे तात्पर्यरहितानां सिद्धार्थ- प्रतिपादकानामुपनिषदामित्यर्थः । बोधकमिति राजा प्रबुद्ध्य जगत्वालनं करोलित्याशयेन वैतालिकाः प्रबोधयन्ति, पालनं तु राजाधीनमित्यर्थः । निवृत्तिरूपत्वमिति सृष्टिर्वन्ध- मोक्षभेदेन द्विविधा इति तृतीयस्कन्धे व्यवस्थापितम् । शक्तिभिः सह शयानो भक्तसहितो भगवान् मोक्षोपयोगिनी सृष्टिं करिष्यतीति वेदप्रतिपादितानामेषां तत्त्वानां निवृत्तिरूपत्वं मोक्षोपयोगिसृष्टिनिरूपकत्वमित्यर्थः । वसृष्टमिदमित्यत्र नन्विति । तत्राहेति शक्तिसाहित्यमाहेत्यर्थः । शक्तिभिः सहितो लक्ष्मीभुजान्तरगतो भगवान् कालेन प्रयोधयितुमशक्यः किं तु श्रुतयो यथा ययु- रित्यत्र श्रुतीनां मनोरथान्तानन्दप्राप्तिकथनादत्यन्तरङ्गदैरेव चन्दिभिरिख प्रबोधनीय इति भाषः। कालस्यापि प्रलयकथने तदा वेदानामपि स्थिति स्यात् , तदन्ते प्रयोधसमय इत्यनेन कालस स्थितिकथनाच । तानीति वीर्यापरनामानि तत्त्वानि प्रयोजककणि ब्रह्मणि लीनं जगद्गपमर्थ प्रयोज्यकतीरं भगवन्तं कर्म गमयन्ति । भगवद्वीपैरेव जगतो भगवत्राप्तिर्भवतीति यावत् । इति हेतोमोक्षसृष्टयर्थ तैरेव प्रबोधनमित्यर्थः । अवणेति ·भीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.१०-११ एकतराभावेऽपि । शिष्टमप्रयोजकं स्यात् । तुल्यस्खीयारिमध्यमा इति । अन्तःकरण- शुद्धिब्रह्मज्ञानौपयिकी । एवं दृष्टादृष्टप्रकारेण येऽधिकारिणः तेषां मध्ये एकं प्रवचन- कतारं चक्रुः। प्रकण वचनं सिद्धान्तनिरूपणरूपं वचनं यस्येति । अपरेच शुश्रूपवो जाताः । 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायेन ब्रह्मविचारावृत्ति कुर्वन्तो जाता इत्यर्थः ॥११॥ तन सनन्दनो वक्ता सनकादयः श्रोतार इति । सनन्दन आह । संदिग्धार्थनिर्णयार्थ श्रुतीनां वचनानि । तत्तस्य च प्रसङ्गार्थ स्वयमाह द्वाभ्याम् । वेदवाक्यैरेव वेदार्थनिर्णय इति मतम् । संदिग्धेषु वाक्यशेषादिति न्यायात् सर्वेपु वेदेषु तत्त्वनिरूपणप्रकारेणाप्टा- विंशतिधा भिन्नेषु तत्तत्संदेहनिवृत्त्यर्थ वाक्यशेषरूपाः एतेष्टाविंशतिश्लोकाः । तेपां प्रकरणं नास्तीति तत्तप्रकरणेपु न पठिता इति अनारम्याधीतानामपि निर्णायकत्वात् सर्वतत्त्वरूपे भगवति शयाने शुद्धरूपेणास्फुरणदशायां गुख्यस्फुरणार्थ तत्त्वभेदनिर्णयान्वदन्तः प्रकृते तात्पर्यरहिता पोधनमेव तात्पर्यविषयं ज्ञातवन्तः । नटा इव रसाभिनयेन अर्थनिरूपको शब्दार्थरूपौ वेदभगवन्तौ यधोचतुः तनिरूपयितुं तादृशीमवस्थां निरूपयति । श्रीपिलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । आवृत्तिरिति कयं संवादः संभवतीसाभासोक्ताशङ्कायामिति न्यायोक्तप्रकारेण संभव- तीत्युत्तरं पर्यवसन्नं तथा च मूल एवं चक्रुः आवृत्त्यर्थमिति शेपः । तत्तस्य चेति । तदस्म- दुक्तमेव सिद्धान्तमाहेत्यन्वयः । तस्य निर्णयस्य प्रसङ्गा चेत्यर्थः । तत्त्वेति तत्त्वानि भग- बद्भावरूपाणि भगवत्कारणतारूपाणीति व्यवस्थापितम् । तथा च भगवत्कर्तृत्वनिरूपक- त्यात् पेदा अष्टाविंशतिविधा इत्यर्थः । तेषां प्रकरणमिति तत्प्रकरणं तेषां नास्ति तदेशे पाठे प्रयोजनं नास्तीति यावत् । अतस्तद्देशे न पठिता इत्यर्थः । असंनिहितानां कथं तन्छेपत्वमित्यत आहुः अनारभ्येति । प्रकरणे पाठाभावेपि तत्तत्सदेहनिवृत्त्यर्थ ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। नाप्येतावता सर्ववेदसन्देहनिवृत्तिः किन्तु केषांचिदेव परार्थ प्रवृत्तानां वेदानां बोधक- मेतदिति ज्ञापनार्थ वेदानां वैतालिकत्वं भगवतो राजत्वं च दृष्टान्तेन निरूप्यते । तेन निर्णायका अपि अदूरविप्रकर्षेणैव स्वप्रकरणसन्देहं वारयन्ति न तु भगवन्तं दृष्ट्वेति सूचितम् । वेदतत्त्वानां निवृत्तिरूपत्वं वक्तुं भगवतः पूर्वावस्था निरूप्यते खसृष्टमिदमापीयेति । सनन्दन उवाच-स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः । तदन्ते योधयांचक्रुस्तल्लिङ्गः श्रुतयः परम् ॥ १२ ॥ सृष्टेरनादिवं वक्तुं स्वसृष्टमिति । इदं जगत् परिदृश्यमानं तस्य सर्वतः पानं पूर्व- सृष्टान् सर्वान्मुक्तान् विधायाने खस्य कर्तव्याभावमिव ज्ञापयन् शयान एवं भगवान् स्थितः, ततो वेदाः सृष्टौ तत्त्वभेदं विस्मृत्य तिष्ठतीति सदुक्तिभिः निःसन्देहनतिपादकै- बोधयन्त इव जाताः । ननु कालात्मिकैव शक्तिः अयोधिका वर्तते किं वेदैरिति चेत् तबाह शक्तिभिः सहेति । ततस्तदन्ते शयनान्ते प्रबोधसमये, अन्यथा योधनमपराधायेति । तत्तल्लिङ्गः तत्त्वान्येव भगवतो लिङ्गानि तानि वीर्यापरनामानि भगवन्तं लीनमर्थ गमयन्तीति तैरेव बोधयांचक्रुः। यत एताः श्रुतयः श्रवणमात्र: श्रीविठ्ठलेशरायारमजीपालभकृतलेखः । सदशत्वात् केवलानां वचनासंभवेन तत्प्रतिपाद्यरूपो भगवानप्यभिमानिव्यपदेश इतिन्यायेन वाक्यान्युक्तवानिति भावः । तन्निरूपयितुमिति वेदभगवतोवाक्यं निरूपयितुमित्यर्थः । अग्रिमश्लोकार्थमाहुः नापीति । परार्थमिति खार्थे तात्पर्यरहितानां सिद्धार्थ- प्रतिपादकानामुपनिपदामित्यर्थः । बोधकमिति राजा प्रवुझ्य जगत्पालनं करोत्चित्याशयेन वैतालिकाः प्रबोधयन्ति, पालनं तु राजाधीनमित्यर्थः । निवृत्तिरूपत्वमिति सृष्टिर्वन्ध- मोक्षभेदेन द्विविधा इति तृतीयस्कन्धे व्यवस्थापितम् । शक्तिमिः सह शयानो भक्तसहितो भगवान् मोक्षोपयोगिनी सृष्टिं करिष्यतीति वेदप्रतिपादितानामेषां तत्वानां निवृत्तिरूपत्वं मोक्षोपयोगिसृष्टिनिरूपकत्वमित्यर्थः । खसृष्टमिदमित्यत्र नन्विति । तत्राहेति शक्तिसाहित्यमाहेत्यर्थः । शक्तिभिः सहितो लक्ष्मी जान्तरगतो भगवान् कालेन प्रयोधयितुमशक्यः किं तु श्रुतयो यथा यय- रित्यत्र श्रुतीनां मनोरथान्तानन्दप्राप्तिकथनादत्यन्तरङ्गैवेदैरेव चन्दिभिरिव अयोधनीय इति भावः। कालस्यापि प्रलयकथने तदा वेदानामपि स्थितिर्न स्यात् , तदन्ते प्रबोधसमय इत्यनेन कालस स्थितिकथनाच । तानीति वीर्यापरनामानि तत्त्वानि प्रयोजककर्तृणि ब्रह्मणि लीनं जगामधं प्रयोज्यकार भगवन्तं कर्न गमयन्ति । भगवद्वीयरेव जगतो भगवत्प्राप्तिर्मवतीति यावत् । इति हेतोमोक्षसृष्टवर्य तैरेव प्रबोधनमित्यर्थः । श्रवणति ·J . श्रीसुवोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो.१२-१३ रूपाः, नतु प्रत्यक्षदर्शिन्यः। तत्रापि न साक्षाद्वोधनं किन्तु योधकमेवोपस्थापयन्ति ॥१२॥ } एतासां श्रुतीनां पुनः स्वतत्रतयान्यार्थप्रतिपादकत्वे एतद्विचारोऽपि कर्तव्यों भवेदिति नैपां प्रकरणरूपेण वोधनमिति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह यथा शयानमिति । यथा शयानं सम्राजं यन्दिनस्तत्पराक्रमैः । प्रत्यूपेऽभ्येत्य सुश्लोकर्योधयन्त्यनुजीविनः ॥ १३ ॥ तेपामनुवादकत्वात् न खातव्येण प्रतिपादकत्वम् । तथैताः श्रुतयो भगवन्तमेव तत्कृतान् पराकमान् श्रावयन्ति । तत्र हेतुमाह बन्दिन इति । प्रबोधनाधिकारिणस्ते विद्योपजीविनश्च । तत्त्वविद्या उपजीव्यैव अधिकफलनिर्णयार्थ प्रवृत्ताः । प्रबुद्धो भगवान् कदाचित्साक्षात्कृतो भवेत् कदाचित्खानन्दं वा प्रयच्छेदिति तासामप्यमिलापा। ताः पूर्ववृत्तान्तमेव जानन्ति नानिमवृत्तान्तमिति ज्ञापयितुं निशन्मुहूर्ते अहोरात्रे मुहूर्त- द्वयात्पूर्वमेव समागताः तावदेव बोधयन्ति । यतस्ते अनुजीविनः सेवकाः तदप्रयोधे तासां खरूपनाश एवं स्यादिति सूचितम् । श्रुतयश्व प्रथमनिःश्वासोद्गता इति केचित् । न दृष्टान्तादिना विरुध्यते परं ताः पृथगेव तिष्ठन्ति दृष्टान्तानुरोधेन निरूप्यते ॥ १३ ॥ एवं प्रसङ्गमुक्त्वा वाक्शेषरूपेषु प्रथमं प्रकृतिप्रतिपादिकाः श्रुतयः किं स्वतन्त्रतया प्रकृति प्रतिपादयन्ति तथा सति शक्तेर्दैवताया वा प्राधान्यं स्यात् । आहोखिद्भग- चद्रपां भगवत्त्वेन निरूपयन्ति, आहोखिजीवधर्मरूपेयं प्रकृतिरिति तेपामेव प्रयत्नेन खरूपज्ञानेन वा निवर्तनीयेति निरूपयन्ति, आहोखिनिःस्वभावा शशविपाणवत् प्रति भासत इति, आहोस्तिदन्तरगा इयं भगवच्छक्तिलक्ष्मीरूपा सत्या, अतस्तस्यामेव स्थितियुक्तेति प्रपश्यनिःप्रपञ्चयोस्तुल्यतया प्रतिपादयन्ति । एवमनेकविधसन्देहोत्सत्तौ प्रकृतिप्रतिपादिकानां श्रुतीनां निर्णयार्थमाह जय जयेति । धीविहलेशरायामजीवल्लभकृतलेखः। भगवतो गुणश्रयणमाननिरूपकास्तत्संपादिका इत्यर्थः । मात्रपदव्यावर्त्तमाहुः नत्विति प्रत्यक्षदर्शनेन साक्षात्सेपाकों न वित्यर्थः । तथा सति चरणसंवाहनादिना प्रबोध कुयुरिति भावः । योधकमिति भगवीर्यगुणमुपस्थापयन्त्युबोधयन्तीत्यर्थः । एतेन श्रुतयस्तरि भगवन्तं बोधयन्यतो नानिर्देश्यादिविशेषणकं ब्रह्म नापि श्रुतयो गुणवृत्तयः इत्युत्तरं पर्यवसन्नम् । स्वतन्त्रतयेति एतासां वाक्यशेपत्वमेवेति भावः । यधाशयानमित्सन तेपामिति पन्दिनामित्यर्थः श्रुतीनां विद्योपजीवित्वं विशद- पन्ति तत्येति । उपजीव्यैप श्रुतीनामिति शेषः । अधिकेति । यथा चन्दिनोऽधिक प्याशिवणार्थ प्रयोषयन्ति तपता पपीत्यर्थः । अनाधिकफलखरूपमाहुः प्रवुद्ध इति । जय जयलसाभासे आहेति । एको वाक्यशेपः प्रकृतिप्रतिपादकश्रुतिनिर्णया , ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। श्रुतय ऊचुः-जय जय जयजामजित दोपगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः। अगजगदोकसामखिलशत्रयवयोधक ते कचिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेनिगमः ॥१४॥ यथा 'शर्करा अक्ता उपदध्यात्' 'तेजो घृतम्' इति घृतपदश्नवणेनैव तैलमधुक्षीरादि- निवृत्तिः, एवं भगवत्समीपे मायास्वरूपगुणप्रतिपादनश्रवणेनैव , सन्देहो निवृत्त इति न पुनस्तत्तत्पक्षनिराकरणार्थं युक्तयो वक्तव्याः । तथाप्युच्यन्ते । तत्र आदी प्रकृतिनिराकरणार्थ भगवतः स्वरूपेण स्थितिं प्रार्थयन्ते । जय जय सर्वोत्कर्पण वर्तखेति चीप्सया सर्वदा सर्वोत्कर्पप्रार्थना, अन्यथा अस्मांस्तत्संवपिनो हन्युः । अन्यदपि प्रार्थयन्ते जह्यजा- मिति निद्रां त्यज । ततस्तां मूलतो नाशय येन सम्यक् प्रबोधो गवतीति भावः । ननु तयैवाहं एतावत्कालं वशे नीतः कथं हन्तुं शक्येति चेत् तत्राहुः हे अजितेति । त्वं न केनापि जितः । योगनिद्रा त्वया लीलयैव गृहीता, न तु जीव इव निद्रया अभिभूतः । भगवन्निद्रा माया सैव प्रकृतिरिति स्वरूपत्रयं एकमेव । अत एव मार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मणा योगनिद्रा स्तुता । अनेन तस्या जगत्कर्तृत्व सुतरामेव निवारितम् । खप्नसृष्टिः परं तया सुज्यते न तु सत्या अग्ने सत्यसृष्टेः उत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यति । नन्वेपा कथं हन्तव्या यतो गुणवती सुषुप्तौ परमानन्दलक्षणं गुणं प्रयच्छतीति चेत् तत्राह दोपगृभीत- गुणामिति, दोपार्थमेव स्वरूपाज्ञानार्थमेव गृहीता गुणा यया । इयमेव स्वशक्तिद्वारा जीवान् व्यामोहयति । तेपामपि निद्रालस्यादिरूपेण ध्यामोहिका वर्तते । तत आह अगजगदोकसामिति स्थावरजङ्गमदेहस्थितानां जीवानामर्थे जीवानां संवन्धिनी वा। थीविट्ठलेशरायामजनीवल्लभकृतलेसः। प्रकृतिस्वरूपमाहत्यर्थः । व्याख्याने यथेति शर्करास्तैलायन्यतमेन केनचिदत्ताः कर्तव्याः इतिप्रासावनुक्तोषि तैलादिनिरासस्तेजो धृतमितिवाक्यशेपे घृतपदश्रवणेनैव सिद्धस्तथा प्रकृतिखरूपं पूर्वोक्तिप्वन्यतममिति प्राप्ती अनुक्तोपि पक्षान्तरनिरासो भगवत्समीपे प्रकृति- खरूपगुणप्रतिपादनश्रवणेनैव सिद्ध इत्यर्थः । अन्यथेति कालान्तरे भगवदुस्कीमावे प्रकृतिसंवन्धिनो जना उच्छला वेदान्न मन्येरनित्यर्थः । शयनान्तस्सोक्तत्वात् यत्किम्विन्नि- द्रात्यागस्तु सिद्ध एवेत्यत आहुः मूलतो नाशयेति । अनेनेति सृष्टेः पूर्वमेव तत्त्यागप्रा- धनया करणत्वस्मैवासंमतले कर्तृत्वं सुतरामेव निराकृतमित्यर्थः । दोपेति पदस्याभासे गुणं प्रयच्छति जीवानामिति शेपः । अतः सर्वानन्ददातृत्वात्तिष्ठत्विति भावः । व्याख्याने स्वरूपाज्ञानार्थम् , जीवानामिति शेषः । ननु जीवेपु क्षुद्रा जीवशक्तयो दोपमुत्पादयन्ति नत्वियं मायेत्सत पाहुः इयमेवेति ता अपि व्यष्टिरूपा एतस्सा एव शक्तयः इति भावः ।

·सर्वदा , श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.१४ ननु ममाप्येपा सुखदायिनी अतस्तिष्ठत्विति चेत् तत्राहुः त्वमसीति । यद्यमा कारणात् त्वमात्मनैव समवरुद्धसमस्तभगोऽसि । स एव क्षुद्रादिसुखमपेक्षते निद्रालस्यप्रमादोत्यं यस्य स्वरूपानन्दः सात्त्विकानन्दो न संभवति । योधकत्वं तु तस्या निवर्तितमेव अजितेति पदेन । इष्टसाधकत्वं तु निराक्रियते । त्वमात्मनैव तदपेक्षाव्यति. रेकेणैव सम्यगवरुद्धाः समस्तभगाः अणिमादिसुखानि स्वरूपानन्दाय यस्य । अत एव तदपेक्षा केत्यर्थः। ननु सेवार्थ जीवा अपेक्ष्यन्ते तेपां चेन्द्रियवर्गः प्राकृतो भवति तत्प्रकृतिविनाशे सर्वमेव विनश्यतेति बाधकमिति चेत्, तत्राह अगजगदोकसामिति स्थावरजङ्गमानामखिलेन्द्रियाणां शक्त्यवयोधकस्त्वमेव, न प्रकृतिरिति । किञ्च । सुतरां ये ते स्थावरजङ्गमास्त्वदीयाः तेषां त्वमेवोद्बोधकः । प्राकृतानां तु विचारोऽप्यस्ति । ननु प्रकृतेर्नाशे तत्पुरःसरतया वेदा मद्वोधने प्रवृत्ताः कथं प्रवर्तिष्यन्त इति चेत्, तबाह कचिदिति । निगमो वेदः त्वामनुचरेदेव । कचिदेवाजया चरतः, आत्मनैव चरतः । चकारादजया चरणदशायामपि आत्मनैव चरसीति सूचितम् । अत एतदर्थमपि अजा न संरक्ष्या । निगम इत्येकवचनात् कश्चिदेव वेदः अजासंवन्धपुरःसरं बोधयति, तत्रापि स्वरूपस्थितस्यैव । नन्वेतादृशमेव वेदो वोधयतीति कुतो नोच्यते । मैवम् । अरूपमस्पर्शमित्यादिश्रुतयः तत्संबन्धाभावमेव प्रतिपादयन्ति, तथान्या अपि श्रुतयः खरूपानन्दवोधिकाः सृष्टिप्रतिपादकाच केवलब्रह्मपरा इसने वक्ष्यते । अतो मोहिकां शक्ति नाशयेति प्रार्थना । प्राकृताः श्रुतयः सर्वा भगवन्तमघोक्षजम् । स्तुवन्ति दोषनाशाय तत्राविष्टो भवेद्यथा ॥१॥१४॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इयं माया चिदंशस्य समष्टिरूपस्य शक्तिरत्र श्लोके प्रतिपादितेति ज्ञेयम् । क्षुद्रादिसुख- मिति क्षुद्रादिभिः शक्तिभिः कृतं निद्राथुत्थं तामसम् , आदिपदेन विषयकृतं विषयेन्द्रिय- संयोगजनितं राजसं सुखमित्यर्थः। भगवति मायया दोषोत्पादनासामर्थ्याद अगजगदो- कसामितिपदं देहलीदीपन्यायेनोभयत्राप्यन्वेति न तूत्तरत्रैवेत्याशयेनेदं पदं पूर्वान्वयेन व्याख्यातम् । अगजगदोकसामर्थे तत्सवन्धिनी वा तेपु दोपोत्पादकत्वात्यजेत्यर्थः । अग्नेप्यन्वयार्थमाभासमाहुः नन्विति । अगानि जगन्ति च शरीराण्योको येपामिति विग्रहः ताशजीवा इति पूर्वान्वयेऽर्थः । तादृशानीन्द्रियाणीत्युत्तरान्वयेऽर्थः। एवमत्र श्लोके भगवतः सर्वोत्कण स्थितिरजात्यागश्च वाक्यार्थः । त्यागावश्यकत्वाय दोपोत्पादकत्वमजाया निरूपितम् । तात्पी) कारिकयाहुः प्राकृता इति अजात्यागकथनेन तस्वीकारस्य कादाचि- रकत्वयोधनाद् वेदस्य सर्वस्य चैकार्थप्रतिपादकत्वात् प्रकृतिप्रतिपादिका अपि श्रुतयः तथाभूतं भगवन्तमेव स्तुवन्ति । साक्षारस्वरूपं विहाय तयाभूतस्तुतौ हेतुमाहुः अधो ·श्रीपिलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । ततो ब्रह्मप्रतिपादनार्थ प्रवृत्ताः श्रुतयः, 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इति मध्ये भूतभौतिकसृष्टिं संपादयन्ति ब्रह्मनिरूपणार्थम् । तासां किं ब्रह्मपरत्वं सृष्टिपरत्वं जगतो वा ब्रह्मत्वप्रतिपादकत्वं अध्यारोपापवादेन ब्रह्मावबोधस्थिरीकरणाथै माहात्म्यप्रतिपादनार्थं वेत्यादि नाना- सन्देहे तन्निर्धारार्थमाह बृहदुपलब्धमेतदिति । बृहदुपलब्धमेतदवयन्स्यवशेषतया यत उदयास्तमयो विकृतेदि वाऽविकृतात् । अत ऋपयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि वृत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥ यदा विश्वस्स ब्रह्मवं सिद्धं श्रुत्यनुभावाभ्यां तदा अन्याः श्रुतयः तदेकवाक्यतया योजिता एव भवन्तीति भगवन्माहात्म्यप्रतिपादनद्वारा सिद्धार्थप्रामाण्याः साक्षाद्भग- वत्प्रतिपादिका इति फलिष्यति, तदर्थं प्रथमं जगतो ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते । एतदुपलब्धं चराचर जगत् बृहदित्येवावयन्ति ब्रह्मविदो वेदाश्च । नन्वेतदनित्यानात्मदुःखात्मकं, ब्रह्म तु तद्विपरीतमिति युक्त्या बाधात् प्रत्यक्षविरोधाच कथं ब्रह्मत्वमिति चेत् तबाह अवशेपतयेति । अवशिष्यत इत्यवशेषः । तस्य भावस्तत्ता लोके यदवशिष्यते श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेस. । क्षजमिति । साक्षात्स्वरूपं श्रुतीनामपि स्वसामर्थेन ज्ञातुमशक्यमित्यर्थः । दोपनाशा- येति अजायागायेत्यर्थः । यथा अजात्यागेन तत्र जगति आविष्टोऽनुप्रविष्टो भवेत् , अतो अजात्यागार्थ भगवन्तं स्तुवन्तीत्यर्थः । अस्मिन् वाक्यशेपे अजात्यागकयनादेतच्छेपिभूता- खपि श्रुतिष्वजात्याग एव तात्पर्यविषयः । तेजो घृतमिति वाक्यशेपेणाअननिर्णयवदनापि निर्णय इति भावः । व्रत्मपरत्वमिति जगत्कर्तृत्वेन गुख्यलक्षणेनाभिधयैव ब्रह्मप्रतिपादकत्व- मित्यर्थः । तेन निमित्तकारणत्वं सिद्ध्यति । विवर्तपक्षमाहुः सृष्टिपरत्वमिति अभिधया सृष्टिप्रतिपादकलं तनिषेधद्वारा प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । सृष्टिकथनप्रयोजनसंदेहमाहुः अध्यारोपेति । वृहदुपलब्धमित्यत्र सिद्धार्थति सिद्धोऽर्थः प्रतिपायो भगवान् या तादृशत्वेन प्रामाण्यमासामित्यर्थः । तद्विपरीतमिति सचिदानन्दात्मकमित्यर्थः । विकारयुक्तस्य जगतो निरवशेषतामाशबाहुः यत इति । यतो हेतोः विकारयुक्तस्य जगतो ब्रह्मण एयो- दयस्तस्मिन्नेव चास्तमयः अतो मृदादिदृष्टान्तेन मझारशेप इत्यर्थः । अस्तं गच्छत्यस्तम- यति अस्तमयनमस्तमयः विकारयुक्तसोत्पत्तिलयकथने विशेषणसोत्पत्तिनाग पदार्थस्य प्रात्यमिति वदिष्यन्त आहुः नन्विति । यथा घटस्य लये विकारस नाशः पदार्थस मृत तयेति भावः । मूले विकृतिपदेन पिविधा कृतिर्यसेति व्युत्पत्या परिच्छेदविशिष्ट जगदुन्यते । तथा च यतो हेतोः पिकृतेरेपोत्पत्तिनाशापतः पदार्यसायशेप इत्ययः । समुपो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो. १५ तस्यैव व्यपदेशः । यथा काचादिसहिते सुवर्णे यदेवावशिष्यते तस्यैव मूल्यादौ च्यपदेशः । यथा वा घृतार्थिनः तन्दुलार्थिनो वा दुग्धधान्यादिषु यदेवावशिष्यते तत्त्वेनैव व्यवहारः क्रयविक्रयादिः । तथा विकारसहिते जगति विकारेष्वपगतेषु ब्री- वावशिष्यत इति । ब्रदात्वेनैव व्यपदिशन्ति धान्यमन्नत्वेनैव । नन्वशेष एवं कथं ब्रह्मणो निरवशेषतयापि नाशसंभवात् । न ह्यगिना जले आवर्त्यमाने सर्वशोषे किश्चिदवशिष्यते । तस्मात्कथं ब्रह्मेति चेत् तत्राऽऽह यत उदयास्तमयाविति । 'यतो वा इमानि' इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मण एव जगदुत्पद्यते, ब्रह्मणि च लीयते । अतो मृदादिदृष्टान्तेन ब्रह्मावशेषोऽङ्गीकर्तव्यः । यथा सुवर्णाआते कुण्डले सुवर्णे च लीने अवश्यं सुवर्णमेवावशिष्यते । अतः सुवर्णमेव कुण्डलमिति लोका जानन्ति । ननु जगत उदयास्तमयावेव न स्तः । जनी प्रादुर्भाव इति जननस्याविर्भावात्मकत्वात् णश अदर्शन' इति नाशस्यादर्शनरूपत्वाच दर्शनादर्शनरूपत्वमाविर्भावतिरोभावरूपत्वं वा जगतोऽवगन्तव्यं । उत्पत्तिप्रलययोः । नत्वसतः सत्ताध्वंसो वाङ्गीकर्तुं शक्य इति चेत् तत्राऽऽह विकृतेरिति । अस्तु धर्मिणो वार्ताविकाराः सर्वं पूर्वमविद्यमाना एव आश्रयमानिस उत्पयन्ते इत्यवगन्तव्यम् । अन्यथा ते अविकृता एव स्युः अत उदयास्तमयावेव विकारजातस्याङ्गीकर्तव्यौ । तथा विकारेषु गतेपु ब्रह्मैवावशिष्यत इति । तत्र दृष्टान्तमाह मृदि वेति । यथा मृदवशिष्यते यथा वा पार्थिवगुपलब्धं सुदेव । ननु मृदेव कथमवशिष्यते कपालादीनामवशेपदर्शनादिति चेत् तबाह अविकृतादिति । अविकाराद्धेतोः न हि विकृतं स्थिरं भवति, ततः कपाल स्यापि विकृतत्वादविकृता मृदेवावशिष्यत इत्यर्थः । कुण्डले द्रव्यान्तरसंवन्धोऽपि कदाचिद्भवेदिति मृदेव दृष्टान्तीकृता । ननु किमतो यद्येवमेवमेतदित्साह अत ऋपयो श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेखः । ध्वंसो वेति सत इति शेषः । तत्राहेति अङ्गीकृत्योत्तरमाह सत्यं, परंतु विकारसोत्पत्ति नाशौ स्त इत्यर्थः । अस्त्विति धर्मिणः कार्यभूतस्याविर्भावतिरोभावावेव । परंतु का प्रतीयमानस्य विकारस्योत्पत्तिनाशावेवेत्याहुः विकारा इति । लोके मृदो विकारानन्त कार्यभावः, ब्रह्मणस्त्वविकृतत्वात्स्वत एव धर्मरूपजगद्भावस्ततो जगति कार्य विकारा परिच्छेदादयः कालकृताः प्रतीयन्ते इति विशेषो धर्भिग्राहकप्रमाणादवगन्तव्यः । अत एक नियन्धे निरूपितम् 'सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वात्सरिच्छेदकरः स्वयम् । इदं कालस्य कालत्वमा विभीवादिक खतः' इति । पूर्वमिति कार्यभावात्पूर्वमित्यर्थः । आश्रयमिति कार्य मित्यर्थः । अन्यथेति विकाराभावे ते आश्रयाः कार्यरूपाः अविकृताः स्युः । तथा च कार्य भाथानन्तरं परिच्छेदादिविकारा जायन्ते इति कार्यस्य विकृतत्वं कारणभूतस्याविकृतत्वमि भावः । अत इति कार्यभावानन्तरं जातत्वादित्यर्थः। तथेति परिच्छेद गते अपरिच्छिा प्रदेव तदित्यर्थः । यथेति वृहले अवशेषत्वे च मृदो दृष्टान्तः । अविकृता मृदेवेति ब्रह्मत्वात् ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमता । धुरिति । ऋपयो वेदास्तद्रष्टारो वा त्वय्येव मनोवचनाचरितं दधुः। यत्किश्चिन्म- सा विभाव्यं यत्किञ्चिद्वाचा अनूधं तत्सर्वं त्वय्येव विपये भवति इति त्वय्येव दधुः । निस्तु मनोरथं भावयतीति मिथ्याविषयमेव भवति तथा वागपि । अत्यन्तासत्यपि नमर्थे शन्दः करोतीति 'अनृतं वै वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायति' इति श्रुतेः । यत्र [मनोविपयस्यापि ब्रह्मत्वं तत्र कात्स्येनाभिव्यक्तस्य जगतो ब्रह्मत्वे कः सन्देह त्यर्थः । तेन ब्रह्मविदां सर्व व्यवहारा ब्रह्मपरा एवेति न केनापि कर्मणा तेषां लेप ति सिद्ध्यति । नन्वसत्यस्य कथं ब्रह्मत्वमिति चेत् तत्राऽऽह कथमयथा भव- तीति । यत्र कचित्स्थापितानि पदानि भुवि कथमयथा भवन्ति । भूमि न व्यभि- परन्तीत्यर्थः । भूमायेव पतन्ति भ्रमादपि स्वीकृतो विपयः परमार्थतो भगवानेव वितीत्यर्थः । भ्रमप्रतीतपदार्थानामपि ब्रह्मत्वात् तत्त्वेनैव तस्य भानात् । नहि ब्रह्मा- रिक्तो भासते । तन्तुभ्यः पटरूपेणाविर्भावे शुक्तिकायां वा रजतरूपेणाविर्भावे गवदिच्छायां कश्चन विशेपोस्ति कार्यस्यापि प्रावरणस्य सुखस्य वा तुल्यत्वात् । तो मूलभूतस्य सत्यत्वादन्यथाबुद्ध्यापि मनोवचनस्थापनं ब्रह्मविपयमेव भवतीत्यर्थः । सत्यो हरिः समस्तेपु भ्रमभातेष्वपि स्थिरः । अतः सन्तः समस्ता) कृष्णमेय पिजानते ॥ २॥१५॥ श्रीषिटुलेशरापात्मजधीवल्लभकृतलेखः । रिच्छेदे' गते निवृत्तकपालादिविकारा सती मृदवशिष्यते इत्यर्थः । अविकृतादित्यत्र मृत्पक्षे वंसो नर्थः । भावेक्तः । ध्वस्तो यो विकारस्तस्माद् विकारनाशादित्ययः । नहि कपाले सर्वथा विकारराहित्यं भवतीति भावः । कुण्डले इति कुण्डले रत्नादिसंबन्धोऽपि जायत इति रत्नादिकमप्यवशेपः स्यान्नतु सुवर्णमेवेत्यर्थः । नन्विति विकारविशिष्टस्यापि ब्रह्मव- विशेषेण साधितमतः किमित्याशक्य विकृतविषयकस्यापि ब्रह्मविट्यवहारस्य ब्रह्म- वेपयकत्वं सिद्भ्यतीत्याहेत्यर्थः । मूले अत इति यतो हेतोविकारविशिष्टमपि वस्तुतो पौवातः सर्व विकृतविषयकं मनोवचनाचरितं ब्रह्मण्येव दधुः । तत्रैव पर्यवसितं जान- तीत्यर्थः । मनोवचनाचरितस्य विकृतविषयकत्वं साधयन्ति मनस्त्विति । आमासे एवमेतदित्यनेनोक्तमर्थ स्पष्यन्ति तेनेति विकारवैशिष्टयेप्यवशेषाद्धतोपियस्स ग्रह- वेनेत्यर्यः । ब्रहमपरा एवेति ब्रह्मपरत्वेन ज्ञाता इत्यर्थः । ननु उपलब्धं सर्वमेव वृह- दिति प्रतिज्ञातम् । तत्र प्रमाविषयस घटादेरवशेपेण ब्रह्मत्वं साधितम् । प्रमविषयस (जतादेस्तु कयं महात्वमित्याहुः नन्यसस्यस्येति । तत्येनवेति ब्रह्मत्वेनैव हेतुना प्रमप्रतिपनस भानमित्यर्थः । नहीति प्रधातिरिक्तले न भासेत भानस अधर्म त्यादिति भावः। भगवदिच्छायामिति परिच्छिन्नमपटरूपेण रजतरूपेणाविर्भावे भग- पदिन्छायां कोपि विशेपो नास्तीत्यर्थः । कार्याव्यभिचारो भगवदिच्यया लक्षणं तूमयत्रापि तुल्य इत्याहुः कार्यस्थापीति । कारिफायां समस्ता इति प्रमविषये ·श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो. १५ तस्यैव व्यपदेशः । यथा काचादिसहिते सुवर्णे यदेवावशिष्यते तस्यैव मूल्यादौ व्यपदेशः । यथा वा घृतार्थिनः तन्दुलार्थिनो वा दुग्धधान्यादिपु यदेवावशिष्यते तत्त्वेनैव व्यवहारः क्रयविक्रयादिः। तथा विकारसहिते जगति विकारेष्वपगतेयु ब्री- वावशिष्यत इति । ब्रह्मत्वेनैव व्यपदिशन्ति धान्यमन्नत्वेनैव । नन्वशेष एवं कथं ब्रह्मणो निरवशेषतयापि नाशसंभवात् । न ह्यग्निना जले आवर्यमाने सर्वशोपे किश्चिदवशिष्यते । तस्मात्कथं ब्रह्मेति चेत् तत्राऽऽह यत उदयास्तमयाविति । 'यतो वा इमानि' इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मण एव जगदुत्पद्यते, ब्रह्माणि च लीयते । अतो मृदादिदृष्टान्तेन ब्रह्मावशेषोऽङ्गीकर्तव्यः । यथा सुवर्णाजाते कुण्डले सुवर्णे च लीने अवश्यं सुवर्णमेवावशिष्यते । अतः सुवर्णमेव कुण्डलमिति लोका जानन्ति । ननु जगत उदयास्तमयावेव न स्तः । जनी प्रादुर्भाव इति जगनस्याविर्भावात्मकत्वात् ‘णश अदर्शन' इति नाशस्यादर्शनरूपत्वाच दर्शनादर्शनरूपत्वमाविर्भावतिरोभावरूपत्वं वा जगतोऽवगन्तव्यं । उत्पत्तिप्रलययोः । नत्वसतः सत्ताध्वंसो वाङ्गीकर्तुं शक्य इति चेत् तत्राऽऽह विकृतेरिति । अस्तु धर्मिणो वार्ताविकाराः सर्वे पूर्वमविद्यमाना एवं आश्रयमाश्रित्य उत्पद्यन्ते इत्यवगन्तव्यम् । अन्यथा ते अविकृता एव स्युः ब्रह्मत्वात् । अत उदयास्तमयावेव विकारजातस्याङ्गीकर्तव्यौ । तथा विकारेषु गतेपु ब्रह्मेवावशिष्यत इति । तत्र दृष्टान्तमाह मृदि वेति । यथा मृदवशिष्यते यथा वा पार्थिवमुपलब्धं मृदेव । ननु मृदेव कथमवशिष्यते कपालादीनामवशेषदर्शनादिति चेत् तत्राऽह अविकृतादिति । अविकाराद्धेतोः न हि विकृतं स्थिरं भवति, ततः कपाल- स्थापि विकृतत्वादविकृता मृदेवावशिष्यत इत्यर्थः । कुण्डले द्रव्यान्तरसंयन्धोऽपि कदाचिद्भवेदिति मृदेव दृष्टान्तीकृता । ननु किमतो यद्येवमेवमेतदित्याह अत ऋपयो ·दिति प्रतिज्ञातम् क्तिति । अत्रारुचिमाहुः तस्मिन्निति । तादृशज्ञानिनां तापासंगवात् रजतादेस्तु कथं न तापजनकत्वात् साधनत्यागकथनमसंगतं स्यात् । भक्तानां तु खादिति भावः । नत्यागो मार्गदयेप्युक्तः परंतु ज्ञानमार्गऽनावश्यकलात्यागः । भक्ति- श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमता। दधुरिति । ऋपयो वेदास्तद्रष्टारो वा त्वय्येव मनोवचनाचरितं दधुः। यत्किञ्चिन्म- नसा विभाव्यं यत्किञ्चिद्वाचा अनूयं तत्सर्वं त्वय्येव विपये भवति इति त्वय्येव दधुः । मनस्तु मनोरथं भावयतीति मिथ्याविषयमेव भवति तथा वागपि । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोतीति अनृतं वै वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायति' इति श्रुतेः । यत्र वामनोविषयस्यापि ब्रह्मत्वं तत्र काररुयेनाभिव्यक्तस्य जगतो ब्रह्मत्वे का सन्देह इत्यर्थः । तेन ब्रह्मविदां सर्व व्यवहारा ब्रह्मपरा एवेति न केनापि कर्मणा तेषां लेप इति सिद्ध्यति । नन्वसत्यस्य कथं ब्रह्मत्वमिति चेत् तत्राऽऽह कथमयथा भव- न्तीति । यत्र कचिरस्थापितानि पदानि भुवि कथमयथा भवन्ति । भूमि न व्यभि- चरन्तीत्यर्थः । भूमावेव पतन्ति भ्रमादपि खीकृतो विषयः परमार्थतो भगवानेव भवतीत्यर्थः । भ्रमप्रतीतपदार्थानामपि ब्रह्मत्वात् तत्त्वेनैव तस्य भानात् । नहि ब्रह्मा- तिरिक्तो भासते । तन्तुभ्यः पटरूपेणाविर्भावे शुक्तिकायां वा रजतरूपेणाविर्भावे भगवदिच्छायां कश्चन विशेपोस्ति कार्यस्यापि प्रावरणस्य सुखस्य वा तुल्यत्वात् । अतो मूलभूतस्य सत्यत्वादन्यथाबुद्ध्यापि मनोवचनस्थापनं ब्रह्मविषयमेव भवतीत्यर्थः । सत्यो हरिः समस्तेषु भ्रमभातेष्वपि स्थिरः। अतः सन्तः समस्साथै कृष्णमेव विजानते ॥२॥१५॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीवल्लभकृतलेखः । परिच्छेदे गते निवृत्तकपालादिविकारा सती मृदवशिष्यते इत्यर्थ; Perman-MATTER- ध्वंसो नर्थः । भावेक्तः । ध्वस्तो यो विकारस्तस्माद जादोनामविधेयत्वनिर्णये सूरीणां सर्वथा विकारराहित्यं भवतीति भावः । कृपता शमादीन्न त्यजेयुरिति भावः । इत्ये- इति रत्नादिकमप्यवशेषः स्यान्नतु सा साधनान्यनूधन्ते न तु विधीयन्ते इति निश्चि- मवशेपेण साधित साधनत्यागेनायमों निर्णीत इति भावः । अखिलेति विपयकवं . किमल: संसारः । तस्य कथामृतेन क्षपणे मोक्षः सिद्ध एवेति भावः । जीवातः ति तमभायंशभागिनामित्यर्थः । वेदेनेति 'शमेन शान्ताः शिवमाचरन्ति' । ये अविद्यावन्त इति अविद्यावतां तावान् क्लेश आवश्यक इति एवमेतदित्यनेनोक्त खानताशेभ्यः साधनेभ्य इत्ययः । शान्तो दान्त इत्यारभ्य भगवत्परत्व- विधानम् । सूरीनुदिश्य त्वत्रानुवाद एवेति भावः । दुःखसाधनेभ्य इति स्वेनेत्यर्थः । ब्रह्म नणय इति शब्दस्वार्थ उक्तः । इतिशब्दस्य पूर्वोक्तवाचकत्वपक्षमाहुः न्तीत्यर्थः । म प्रमप्रतिपन्नस भाषस्थापनात् तापसंभावनेति भावः । 'तावत्कर्माणि कुर्वीत' इति तूभपमापि ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ.३८ श्रो. १६ तेषां निर्भयत्वमुक्त । भगवत्सबन्धिनामपहतपाप्मत्वात् य एव कथादिपु सबध्यते तस्यैव पाप दूरीकरोतीति अखिललोकमलक्षपणत्वम् । तत्सनापि सबध्यते । कथैव अमृताधिः । कथाया अमृतत्व तव कथामृतमित्यन निरूपितम् । कथायास्त्व- धित्व एकस्यां कथाया हृदि स्थितायां ततो भगवदीया. कथा. सहस्र भवन्ति । तत एवोत्पद्यन्ते । यथैकस्य वाक्यस्य बुद्धिमता सहस्रार्थस्य स्फूर्तिः । यथा कस्यचिद- चनम् । यस्य कस्यापि पद्यस्य शतमान् प्रचक्ष्महे । हठादुक्तस्य तस्यैव सहस्र सन- चक्ष्महे । एव यस्य हृदये सहस्रशो भगवत्कथास्फति. स समुद्रो विवक्षित तना- वगाहन निरन्तर येषा हृदये भगवत्कथानन्त्य स्फुरति तयैव निर्वृत्या पूर्णाः केशान् जहुरित्युक्तम् । एतादृशा एव गुरवो भवन्तीति 'अथ ह वाव तव महिमा समुद्रविग्रु- पा' इत्यत्रापि गुरूपदेशलक्षण. विग्रुट् वर्णितः । अन तु कथामात्रमिति समुद्रावगाहनोक्तिर्न विरुद्ध्यते । सिद्धान्तान्तराद्वा । अन तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी । ततोऽपि क्लेशोक्तिन श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेख । सर्वत्वेन स्वत्वाभिमानरहिता भक्ता उच्यन्ते । स्वार्थमध्यासाऽस्थापनात् तानुद्दिश्यापि न विधिरिति भावः । कथाया लोकमलक्षपणत्व साधयन्ति । भगवत्संबन्धिनामिति पदार्थानामिति शेषः । अत. कथाया अप्यपहत. पाप्मा यया तादृशत्वमतः स्वसवद्धस्य पाप कथा दूरीकरोतीति हेतो. कथाया अखिललोकमलक्षपणत्वमित्यर्थः । तवे- त्यत्रापीति तवेतिपद सूरिपदेन सवद्धमुक्तमखिलेयत्रापि सबध्यते । तव य. कथा- मृतान्धिरित्यर्थः । स समुद् इति तस्य हृदय इति शेप. । यस्स हृदये अनन्त- कथारूपतरङ्गस्फूर्तिस्तस्यैव हृदये तादृशतरङ्गजनक. पूर्वोक्त कथासमुद्रोपि विवक्षित इत्यर्थः । यथैका गोचारणकथा । स समुद्रः । ततस्तदवान्तरभूता अनन्ता. कया भवन्ति ते तरहा इति ज्ञेयम् । स्फुरतीति येपा हृदये तत्स्फुरति तेपा तत्स्फुरणमेवावगाहनमित्यर्थ । क्लेशानिति साधनक्लेशानित्यर्थः । एतादृशा एवेति स्फुरत्कथानन्त्यहृदया इत्यर्थः । इति हेतोरुपदेशो विगुट्, हृदये समुद्र , उपदेशस्तु विप्नुडेवेत्यर्थः । कथामात्रमिति मात्रपद कास्य इति ज्ञेयम् । अत एव तत्र विस्मारितेत्युक्तम् । शिष्यस्य विस्मारितेत्यर्थ । सिद्धान्तान्तरादिति । तम विनुषोपि ताशत्वे अधिकस्य किं वाच्यमिति कैमुत्येन सिद्धान्त. समर्थितः । अन तु स्वरूपत. सिद्धान्त उक्त इति सिद्धान्तान्तरत्वमन्यदप्याहु. अत्रेति । तपांसि जहुरियन ताप- जनकत्वात्साधनत्यागकथनेनोक्ता तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी पुनस्तापो नोत्पयते इत्येव- रूपा, अतस्तदर्थ समुद्रावगाहनमुक्तम् । तत्र तु विग्रुपा विस्मारितप्पश्रुतसुखलेशाभासा विस्मारणोत्तया कदाचित्तत्सुखस्मरणे सासारिकतापोपि भवेदित्याहु. ततो- ति । तति शेष । विगुडाखादनानन्तरमपि प्लेशोक्तिर्दोपाय न भवति । पिन्दोः ·श्रीविट्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। ७१ दोपाय । तपःप्रभृतिसाधनानीति विमर्शः । अयं भगवत्सरोक्षे स्थितस्य साधनविचार उक्तः । यः पुनरपरोक्षे तिष्ठति वैकुण्ठस्थ इव उद्धव इच वा तस्य किं वक्तव्यमित्याह किमुतेति । प्रसङ्गादनवगतमाहास्या यथा यादवाः समागताः ते चरणसेवका अपि पुष्टिविचारेण कृतार्थाः मयांदायामकृतार्थी उच्यन्ते । यथा यदवो नितरामिति । तघ्यावृत्त्यर्थमाह खधामविधुताशयकालगुणा इति । खस्सैव धाम स्फूर्तिः । तेनैव विधुताः दूरीकृताः आशयगुणाः कालगुणाभ यः । आशयगुणाः कामाद्यः कालगुणा जरादयः । यथा भगवत्कृपया कालगुणाभावो निरूपितः तथा स्वस्फूर्सव येपामाशयकालगुणनिवृत्तिः ते मुख्या भगवत्सेवकाः मुक्तोपस्प्यो भगवानिति । ननु किं तेषां भजनेनेत्याशयाऽऽह परमेति तेपामप्युत्तमः । यथा तेपामपि फलं भवति तादृश इत्यर्थः । अत एव ते अजस्रसुखानुभवरूपं पदं भजन्ति । अन्तर्याम्यवतारादिरूपे पादत्वमित्यन्तरेव तं ब्रह्मानन्दमनुभवन्तीत्यर्थः । कथानत्योक्तिहदयाः साधनानि न कुर्वते। साक्षात्ते पादसंग्लिष्टास्ते किं वाच्या महाशयाः ॥ ३॥ १६ ॥ एवं साधनविधीनां निर्णयमुक्त्वा ये देवतान्तरोपासनादिविधयः कर्मविषयो वा तेषां निर्णयो निरूप्यते । सूत्रात्मको महानिति । तेपां करणं किं विधिसामर्थ्यात् नियोगन्यायेनाहोस्विकामनायां सत्यामभ्यनुज्ञामानं क्रियते, आहोस्सिनिषेधार्थ- श्रीविहलेशरायारमधीयामवलेसः। समुद्रान्यूनकार्यजनकताया युक्तत्वादिति भावः । तपासीत्युपलक्षणमित्याहुः तप:- प्रभुतीति । स्वधामेति विशेषणं यादवादिव्यावृत्यर्थमित्याहुः प्रसङ्गादिति । यथा भगवत्कृपयेति 'तत्र प्रवयसोप्यासन् युवानोतिबलीयसः' इत्यत्र भगः वत्कृपया कालगुण नरामावो निरूपितः । तथैतेषां बानेनैव तन्निवृत्तिनं तु भगवत्कृपा तदर्थमुपक्षीणा । अतोनुपक्षीणा कृपामुख्यफलेऽकुण्ठशक्तिमवत्सतो मुख्या इत्यर्थः । कृपैर सर्वसंपादिकति तु पुष्टिमार्ग इति न खसिद्धान्तविरोधः । मुख्यक्तिमार्ग मुक्तेरनमिलपितत्वकथनारादिनिवृत्तिरपि नापेक्षितेखारा साहुः मुक्तोपमृप्प इति भगवान् मुख्यतया मुक्तरेयोपमृप्यः इति स्वरुपयोग्यनाथ मुक्तिरपेशिय परमफललेन नापेक्षितेति भावः । कारिकायां फधानन्त्येनि कथाया आनन्सेनोक्तिः तम्मा हृदयं येपामित्यर्थः । अनिमास्योपस मदत्तत्वप्रतिपादकलं साधयन्ति सूनामक इति । देवाः सर्व वायुगेदा इति निदेवतानिये निरूस्तिन् । कांग्यति मागापेय, भाण एष नामष्टिहेनुगतः । एवं तदेव रूपगरिदेनुभूनं महत्तत्तन् । अत एर सूर्य महांस्तथा प्राण इत्यनेन प्रयाणामे कर नियन्धे निरुपितमती देशान्तरोपाननम्धिीनां कर्मविधीनां च गदत्वत्त्वप्रतिपादकसमिसथः । तपामिनि मारमानिमिवोरासमानां ·७० श्रीसुबोधिनी भा.स्कं. १० उ.अ. ३८ श्लो. १६ तेषां निर्भयत्वमुक्त । भगवत्सवन्धिनामपहतपाप्मत्वात् य एव कथादिषु सयध्यते तस्यैव पाप दूरीकरोतीति अखिललोकमलक्षपणत्वम् । तवेत्यनापि सबध्यते । कथैव अमृताधिः । कथाया अमृतत्व तव कथामृतमित्यन निरूपितम् । कथायास्त्व- धित्व एकस्यां कथाया हदि स्थिताया ततो भगवदीया. कथाः सहस्र भवन्ति । तत एवोत्पद्यन्ते । यथैकस्य वाक्यस्य बुद्धिमता सहस्रार्थस्य स्फूर्तिः । यथा कस्यचिद- चनम् । यस्य कस्यापि पयस्य शतमान् प्रचक्ष्महे । हठादुक्तस्स तस्यैव सहस्र सम- चक्ष्महे । एव यस्य हृदये सहस्रशो भगवत्कथास्फूर्तिः स समुद्रो विवक्षित. तना- वगाहन निरन्तर येपा हृदये भगवत्कथानन्त्य स्फुरति तयैव निर्वृत्या पूर्णाः क्लेशान जहुरित्युक्तम् । एतादृशा एव गुरवो भवन्तीति 'अथ ह वाव तव महिमा समुद्रविनु- पा'इत्यत्रापि गुरूपदेशलक्षण. विद्युत् वर्णितः । अन तु कथामात्रमिति समुद्रावगाहनोक्तिन विरुद्ध्यते । सिद्धान्तान्तराद्वा । अन तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी । ततोऽपि क्लेशोक्तिर्न श्रीविखळेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेख । सर्वत्वेन खस्वाभिमानरहिता भक्ता उच्यन्ते । स्वार्थमध्यासाऽस्थापनात् तानुद्दिश्यापि न विधिरिति भावः । कथाया लोकमलक्षपणत्व साधयन्ति । भगवत्संबन्धिनामिति पदार्थानामिति शेप । अत. कथाया अप्यपहत पाप्मा यया तादृशत्वमतः स्वसपद्धस्य पाप कथा दूरीकरोतीति हेतो. कथाया असिललोकमलक्षपणत्वमित्यर्थः । तवे- त्यनापीति तवेतिपद सूरिपदेन सबद्धमुक्तमखिलेत्यनापि सवध्यते । तव य. कथा- मृतान्धिरित्यर्थः । स समुद्र इति तस्य हृदय इति शेष. । यस्य हृदये अनन्त- कथारूपतरङ्गस्फूर्तिस्तस्यैव हृदये तादृशतरङ्गजनक. पूर्वोक्त कथासमुद्रोपि विवक्षित इत्यर्थः । यथैका गोचारणकथा । स समुद्रः । ततस्तदवान्तरभूता अनन्ता. कथा भवन्ति ते तरङ्गा इति ज्ञेयम् । स्फुरतीति येपा हृदये तत्स्फुरति तेपा तत्स्फुरणमेवावगाहनमित्यर्थः । क्लेशानिति साधनक्लेशानित्यर्थः । एतादृशा एवेति स्फुरत्कथानन्त्यहृदया इत्यर्थः । इति हेतोरुपदेशो विग्रुट्, हृदये समुद्र, उपदेशस्तु विगुडेवेत्यर्थः । कथामात्रमिति मात्रपद कारुर्षे इति ज्ञेयम् । अत एव तत्र विस्मारितेत्युक्तम् । शिष्यस्य विस्मारितेत्यर्थः । सिद्धान्तान्तरादिति । तर विप्नुपोपि ताशत्वे अधिकस किं वाच्यमिति कैमुत्येन सिद्धान्त समर्थितः । अन तु स्वरूपत. सिद्धान्त उक्त इति सिद्धान्तान्तरत्वमन्यदप्याहु. अप्रेति । तपांसि जहुरित्यन ताप- जनकलासाधनत्यागकथनेनोक्ता तापनिवृत्तिरात्यन्तिकी पुनस्तापो नोत्पद्यते इत्येव- रूपा, अतस्तदर्थ समुद्रावगाहनमुक्तम् । तन तु विग्रुपा विस्मारितदृष्टश्रुतसुखलेशामासा विस्मारणोत्त्या कदाचित्तत्सुखस्मरणे सासारिकतापोपि भवेदित्याहु. ततो- । तति शेषः । विघुडास्वादनानन्तरमपि देशोक्तिर्दोपाय न भवति । प्रिन्दोः .

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता। दोपाय । तपःप्रभृतिसाधनानीति विमर्शः । अयं भगवत्परोक्षे स्थितस्य साधनविचार उक्तः । यः पुनरपरोक्षे तिष्ठति वैकुण्ठस्थ व उद्धव इव वा तस्य किं वक्तव्यमित्याह किमुतेति । प्रसङ्गादनवगतमाहात्म्या यथा यादवाः समागताः ते चरणसेवका अपि पुष्टिविचारेण कृतार्थाः मर्यादायामकृतार्थी उच्यन्ते । यथा यदवो नितरामिति । तन्यावृत्त्यर्थमाह वधामविधुताशयकालगुणा इति । स्वस्सैव धाम स्फूर्तिः । तेनैव विधुताः दूरीकृताः आशयगुणाः कालगुणाव यः । आशयगुणाः कामादयः कालगुणा जरादयः । यथा भगवत्कृपया कालगुणाभावो निरूपितः तथा स्वस्फूर्सव येपामाशयकालगुणनिवृत्तिः ते मुख्या भगवत्सेवकाः मुक्तोपसृप्यो भगवानिति । ननु किं तेषां भजनेनेत्याशयाऽऽह ,परमेति तेपामप्युत्तमः । यथा तेपामपि फलं भवति तादृश इत्यर्थः । अत एव ते अजस्रसुखानुभवरूपं पदं भजन्ति । अन्तर्याम्यवतारादिरूपे पादत्वमित्यन्तरेव तं ब्रह्मानन्दमनुभवन्तीत्यर्थः । कथानत्योक्तिहृदयाः साधनानि न कुर्यते। साक्षात् पादसंलिष्टास्ते किं वाच्या महाशयाः॥ ३ ॥२६॥ एवं साधनविधीनां निर्णयमुक्त्वा ये देवतान्तरोपासनादिविधयः कर्मविधयो वा तेषां निर्णयो निरूप्यते । सूत्रात्मको महानिति । तेषां करणं किं विधिसामर्थ्यात् नियोगन्यायेनाहोखिकामनायां सत्यामभ्यनुज्ञामानं क्रियते, आहोखिनिषेधार्थ- श्रीपिलेशरायारमनश्रीवछमातलेपः। समुद्रान्यूनकार्यजनकताया युक्तत्वादिति भावः । तपासीत्युपलक्षणमित्याहुः तप:- प्रभृतीति । खधामेति विशेषणं यादवादिव्यावृत्त्यमित्याहुः प्रसङ्गादिनि । यथा भगवत्कृपयेति 'तत्र प्रवयसोप्यासन् युवानोतिबलीयसः' इत्यत्र भग. वत्कृपया कालगुणजराभावो निरूपितः । तथैतेषां ज्ञानेनैव तनिवृत्तिनं तु भगवत्कृपा तदर्थमुपक्षीणा । अतोनुपक्षीणा कृपामुख्यफले कुण्ठशक्तिर्भवत्यतो मुख्या इत्यर्थः । कृपैव सर्वसंपादिकेति तु पुष्टिमार्ग इति न खसिद्धान्तविरोधः । मुख्यभक्तिमार्ग मुक्तेरनमिलपितत्वकथनाजरादिनिवृत्तिरपि नापेक्षितेत्याशमाहुः मुक्कोपमृप्प इति भगवान् मुख्यतया मुक्तैरवोपम्प्यः इति स्वरुपयोग्यतार्थ मुक्तिरपेशितव परमफलसेन नापेक्षितति भावः । कारिकायां कथानन्त्येति कराया आनन्यनोक्तिः तस्यां हदयं येषामित्यर्थः । अनिमवाक्यशेपस महत्तत्त्वप्रतिपादकत्वं साधयन्ति सूत्रात्मक इति । देवाः सपै यायुभेदा इति निदेवतानिये निरूपितम् । कर्माप्यति प्राणकार्याण्येव, प्राण एव नाममष्टिहेतुभूतः । सूत्रं तदेव रूपमूप्टिहेनुभूनं महत्तत्वम् । अत एव सूर्य महास्वधा माग इत्यनेन प्रयाणामेकर नियन्धे निरूपितमतो देवान्तरोपासनविधीनां कर्मविधीनां च महत्तत्वप्रतिपादकसमित्यर्थः । तेपामिनि आरमानिरिक्तदेवोपासनानां ·७२ . श्रीसुबोधिनी [भा.रकं.१० उ.अ.३८ मो.१७ मनुवाद इति । अथ 'योन्यां देवतामुपास्ते' इत्यादिषु तेपा निर्णयार्थमाह इतय इव श्वसन्तीति । इतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन्यदनुग्रहतः पुरुपविधोऽन्चयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सदसतः परं त्वमथ यदेववशेषमृतम् ॥ १७ ॥ ये लौकिकाः कामनया प्रवृत्ताः तदर्थं श्रुतिर्व्यर्थेति साधनसंपन्धमात्रसार्थ- कत्वेऽपि इतरवैयर्थ्यापत्तेः नियोगपरतया तत्करणं मन्यन्ते । ते उभयेऽपि दृतय इव श्वसन्ति । एके प्राणपोपकाः तत्पोपाधं श्रुत्युक्तं कुर्वन्ति । अत्र केवललौकिकाः प्रकरणेनैव निषिद्धा अत एव नोच्यन्ते । ब्रह्मविदामेव विचारविषयत्वात् । वैदिकाः सर्व एव ब्रह्मवादिनो भवन्तीति कामनापरत्वं विधिपरत्वं वा ये मन्यन्ते वेदानां ते निन्यन्ते प्राणपोपका इति प्राणोपाधिग्रस्ता इति च । दृतयो हि अतप्तानेव सर्वान् एव धातून् तप्तान् कुर्वन्ति । अतस्ते परतापकीरः वहिर्मुखाः समर्थाः सन्तः अन्या- नेव पीडयन्तीति । सुतरां पशुधातकाः । 'यो नः शपादशपतः' 'यो नः सपत्नः' 'यो मां द्वेष्टि जातवेद' इत्यादिश्रुतिभिः अलौकिकप्रकारेणापि सर्वोपद्रवकर्तारः ते मृतप्राया एव श्रीविहलेशरायात्मजधीवलभकृतलेखः । कर्मणां चेत्यर्थः । इत्यादिप्चिति इत्यादिपु निषेधार्थमिति पूर्वणान्वयः । आदिपदेन पूर्वविद्वांसो अग्निहोत्रं न अहवांचकुरित्यादिपु कर्म निषेधार्थ कर्मणामनुवाद इति । दृतय इसत्र ये लौकिका इति पशुपुत्रस्वर्गादिकामनया ये सन्मार्ग प्रवृत्तास्तेपां तदर्थ स्वकामनापूर्व) तत्करणमुपासनायाः कर्मणो वा करणं ये मन्यन्ते इत्युत्तरेणान्वयः । एतेन द्वितीयपक्षस्था उक्ताः। प्रथमपक्षस्थानाहुः श्रुतिय॑ति तथा सतीति शेपः । कामनाया अधिकारिविशेषणत्वे सति श्रुतिर्थी स्यात् । वैयय साधयन्ति साधनेति । यद्यपि कामिमाने साधनसंवन्धबोधेन सार्थकलं तथा- पीतरस्मिन् निःकामे पुरुपे वैयर्थं सादेवातस्तथाकपने श्रुतिया स्यादिति हेतोयें नियोगपरतया सर्वथाकर्तव्यत्वेनोपासनाकर्मकरणं मन्यन्ते इत्यर्थः । तृतीयपक्षस्तु सिद्धान्तः । पूर्व कामनानुवादेनोपासनां कर्म चाभ्यनुज्ञाय निन्दया तनिषेधेन निःकाम- तया यज्ञं भगवद्रूपं ज्ञात्वा तत्सेवाभावनया कर्म कर्तव्यं देवांश्च भगवदावरणानि ज्ञात्वोपासना कर्तव्येति बोधयतीति भावः । वैदिकाः कर्मिणोपि स्वर्गात्पञ्चामि- प्रकारणागत्य प्रवादिनो भवन्तीत्याशयेनाहुः सर्व एवेति । उभयोईतिसाम्यमाहुः पहिर्मुग्वा इति कर्मिण उपासकाश्वेत्यर्थः । एते उपासनया समर्था भूत्वा खैश्चर्य- मलेनान्यान् पीडयन्त्येव । कर्मिणतु पशुघातकत्वात् सुतरां पीडयन्सत उभयेपि ·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेससमेता । इहामुत्रार्थफलरहिताः परोपद्रवार्थमेव जीवन्तीत्यर्थः। ये पुनः 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त' इति प्रकारेण यज्ञादिभिः त्वदावरणत्वेन देवतान्तरोपासनां च कुर्वन्ति ते त्वदनुविधाः। ये त्वदनुविधाः अनु विदधतीत्यनुविधा भक्ताः ते एवासुभृतः सफलप्राणाः । न तैः परोपद्रवः संभवतीति । किंच। ये पूर्वोक्ताः तेपां दूपणान्तरमुच्यते महदहमादयः इति ‘कृतघ्ने नास्ति निःकृतिः' इति भगवदाज्ञया महदादिभिः कृते ब्रह्माण्डे तत्र स्थित्वा तैरेव निष्पादितं शरीरं परिगृह्य तेषां तत्स्वामिनो वा येऽनुविधानं न कुर्वन्ति ते कृतघ्नाः । अथ च ये भगवत्सेवकाः तेपां सर्वभावेन भगवद्भजनं युक्तमिति वक्तुं नहदादयोऽपि भगवत्सेवार्थं भगवत्क्रीडाभाण्डं ब्रह्माण्ड ससृजुरिति निरूपितम् । करणेऽपि तेषां न स्वतः सामर्थ्य किंतु यदनुग्रहादेव, अतो भगवच्छेपतया देवतान्तरभजने न कोऽपि दोप इत्यपि सूचितम् । प्रकारान्तरेणाप्युभयेपां निन्दास्तुती निरूप्यते पुरुषविधोऽन्वयोत्र चरमोऽनमयादिपु य इति । अत्र देहे पुरुपविधोऽन्वयः यश्च भगवान् अन्नमयादिषु चरमः । यथा भाण्डकीरः प्रथमतः आकृतिं कृत्वा पश्चाद्धातून् पूरयन्ति अन्यथा पूरितभाण्डनिर्माणं न भवति, तादृशो देहः । अन्ये तु घटादयः कृतिसाध्याः । ततोऽत्र देहे कश्चिदान्तरो वर्तते य एवं विधः यदुपरि समागताः अन्नरसादयो भवन्ति । अन्यथा भस्मोत्कर इव राशीभूताः स्युः । अतो योऽन्तःस्थितः प्रत्यहं तादृग्भावं संपादयति सोऽत्यन्तं मान्यो भवति तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुपविधः' इति श्रुतौ तस्य भगवतः पुरुष- प्रकारमेव लक्षीकृत्य अयमन्नमयादिः पुरुपविध इति अस्य पुरुपविधत्वं भगवदन्वयेनैव निरूपितम् । पुरुपविधस्त्वन्वयः वंशन्यायेन समागत इत्यर्थः । नन्वन्नमयान्वय एव भगवतो भवतु को विशेप इति चेत्, तबाह अत्र अन्नमयादिषु श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । दृतिसमाना इत्यर्थः । मृतप्राया इति चर्मसाम्यकथनादिति भावः । इहामुत्रेति अर्थतः परमार्थतो यत् फलं तद्रहिता लोकद्वयेपीत्यर्थः । जीवन्तीत्यर्थ इति यथा दृतयः परोपद्रवार्थ वायुधारकास्तथैतेपि प्राणधारकाः । जीव प्राणधारणे इति पाठादिति भावः । यज्ञादिभिरिति, त्वत्सेवामिति शेषः । कुर्वन्तीयग्रिमेणान्वयः । तेपामिति भगवदा- वरणत्वं ज्ञात्वाभासोक्तप्रकारेण महत्तत्त्वभेदानां देवानामित्यर्थः । तत्स्वामिन इति भग- वत्त्वं ज्ञात्वाऽवयवभूतदेवविशिष्टस्य यज्ञस्येत्यर्थः । अथ चेति एतेनैव तृतीयस्य स्तुतिरपीति चकारः । प्रकारान्तरेणापीति । पुरुपविधः सन्नन्ववः । एवमुपकारकस्सासेवायां कृतन्नता, सेवायां चोचितत्वमन्नमयायन्तरश्चातोप्यसेवासेवाभ्यां निन्दास्तुती इत्यर्थः यथेति मृदादीनामन्तर्वहिश्च तदाकृति विधाय मध्येवकाशं स्थापयित्वा तत्र धातून पूरयन्ती- त्यर्थः । वंशन्यायेनेति यथा मनुष्यवंशो मनुष्याकार एव तथानन्दमयोपयुपरि विद्यमानः पुरुषाकार एवेत्यर्थः । नन्विति अन्नमये एवान्वयोस्तु तत्तदन्तरन्वये को विशेष १० सुपो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.कं. १० उ. अ. ३८ शो. १५ यश्चरम इति । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयेषु चरम आनन्दमयः स तु सर्वान्तरः आनन्दमयतादेव न तस्य प्रयोजनमन्यदस्ति । अन्यं च नापेक्षत इति सूचितम् । अन्तःस्थितो ह्याकारसमर्पको भवति । तस्य पुरुपविधतामित्यत्र प्रकृतः पष्ठयन्तेनोच्यते तसैव पूर्वोक्तत्वात् पूर्वोक्त एव हि परामृश्यते । 'स वा एप पुरुषविध एवं' इति पूर्ववाक्यम्, अयमिति सर्वत्रान्नमय एव ग्राह्यः । अनन्तरोक्तो वा, न तु पूर्वपुरुपविधत्वेनोत्तरस्य पुरुषविधत्वमिति कदाचिदपि मन्तव्यम् । भगवांश्चा- ऽऽनन्दमयः । अत्र केचित् कोशप्रतिपादकाः खा) शोकप्रतिपादका एव । आनन्दमयस्स त्यागे शोकस्यैवावशेपात् । मयदप्रत्ययानुपपत्तिश्च सूत्रकारेणैव परिहता प्राचुर्यादिति । 'ट्यचश्छन्दसि' इति व्याकरणेऽपि विकारे आनन्दशब्दात् त्र्यचः मयडिधानाभावः, तस्मात्साकारब्रह्मद्वपादेव कैश्चित्तथा व्याख्यातम् । ब्रह्म- पदश्रद्धया वा । 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन ब्रह्मनिरूपणात् । 'हंसाकृतित्वकथने पुच्छत्वं परमात्मनः' इति सिद्धान्तापरिज्ञानात् । अन्यथा ज्ञान- भक्तिमार्गयोरेकफलत्वं न स्यात् । भगवञ्चरणस्याब्रह्मत्वादित्यलं विस्तरेण । भाष्ये विस्तरस्योकत्वात् । अतः योऽन्तःस्थितः आनन्दं संपादयति पुरुषलं चैतादृशं ये न मन्यन्ते ते कृतमा इति किं वक्तव्यम् । ये वा भजन्ते तेषां युक्तमिति वा किं वक्तव्यमित्यर्थः । किंच । यत्किचिजगति कार्य तस्य सर्वस्य त्वमेव नियन्ता तदाह सदसतः परं त्वमिति । यत् सदसतः कार्यकारणयोः परं नियन्तृत्वेन विचारितं ब्रह्म तत् त्वमेवेत्यर्थः । किंच । न केवलं नियामकत्वमानं किंतु भिन्नप्रक्रमेण भेदं परिहत्य एतद्पत्वेनैवोत्तरमुच्यते यदेष्वधशेपमिति । अवशिष्यत इत्यवशेषः । एतत् पूर्वमुपपादितम् । यथा सर्ववस्तुष्वयं भगवानवशिष्यत इति । अतः पर्यवसानन्यायेन तस्मैवानुसरणं कर्तव्यं सर्वत्र नान्यस्य नश्वरस्येति हेतुरुक्त उभयत्रापि । किंच । यदेयु ऋतं तद्भगवानेव इत्यर्थः । अवशेषमात्रेण न कार्य श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवलभकृतलेखः । इत्यर्थः । सर्वान्तरान्वयाभावे तस्य पुरुषविधत्वाभावेनान्येपामपि पुरुपविधत्वं न स्यादित्याहुः अन्तस्थितो हीति । कोशप्रतिपादका इति आनन्दमयोपि कोश एव न तु भगवानिति प्रतिपादका इत्यर्थः । शोकस्यैवेति अधिकान्वयेषणायानन्दमयोपि त्यक्तः तदा तदभावरूपस्तु शोक एवेति । स एव तेपामर्थेऽवशिष्ट इत्यर्थः । अन्यथेति परमात्मनः पादत्वपुच्छत्वाभावे इत्यर्थः । उत्तरमुच्यत इति सदसतोवशेषरूपमुत्तरं खरूपम् । भेदं परिहत्यैतद्रपत्वेनैवोच्यते । उभयत्रापीति स्तुतौ निन्दायां चेत्यर्थः । १. पठ्यन्तेन प्रकृतपरामर्श युतिमाहुस्तस्यैवेलादि । अप्रिमार्थमाहु. पूर्वेत्यादि । तथा च तन तत्र प्रकृतस्य प्राणमयादेरेवान्योन्तरात्मा इति निर्दिश्य 'वेन एप पूर्ण.' इत्यन्नमयादेः पूर्णत्वाय तेन इलनेन प्रकृत प्राणमयादि परामृश्य तदाकार उच्यते स वा इत्यादिना । अतस्तधेयर्थः । (धोपुरुषोत्तमाना हस्ताक्षरेण लिसिदेयं टिप्पनी)।

·श्रीविठ्ठलेशरावात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । सेत्स्यति तस्यापि कालान्तरे नाशसंभवात् घृतादिवत् । अतो हेत्वन्तरमुच्यते मतमिति । एवं पञ्चहेतवो निरूपिताः स्तुती निन्दायां च । कृष्ण एव सदा सेव्यो निर्णीतः पञ्चधा बुधैः । शरीरदः प्रेरकश्च सुखदः शेपसत्पदः ॥ ४॥ १७ ॥ एवं देवतान्तरकमान्तरविधीनां निर्णयमुक्त्वा भगवदुपासकानामेव बहुविधानां तारतम्येन फलनिर्णयमाह उदरमुपासत इति । उदरमुपासते य ऋपिवमसु कूर्पदृशः परिसरपद्धति हृदयमारुणयो दहरम् । तत उद्गादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥१८॥ भगवदुपासकास्त्रिविधाः कर्मिणो योगिनो ज्ञानिनश्चेति । तन ज्ञानिनः श्रेष्ठाः अन्ये तु प्रथममध्यमा इति । 'एकत्वेन पृथक्त्वेन पहुधा विश्वतोमुखम्' इति वाक्याद्भगवद्गजनं पहुधा संभवति । केचिदिदं पद्यं योगपरत्वेनैव योजयन्ति तच्छु- तिनिर्णय विरुद्धमिव प्रतिभाति । ऋपिवर्त्मसु वेदोक्तमार्गेषु ये उदरमुपासते कर्मोपासत इत्यर्थः । वेदस्योदरं कर्मेति उदरपर्यवसानाच उदरशन्दस्योभयथापि लक्षणा। मणिपूरकचक्रपरत्वे कर्मपरत्वे वा पण्णां चक्राणामत्रानिरूपणात् प्रात्यभावश्च । पञ्चात्मकविचारेऽपि उदरं सोमो भवति निन्दार्थ चोदरपदम् , शिश्नोदरपरायणा लोके निन्दिता भवन्तीति । ते कूर्पदृशः स्थूलदृष्टयः । शर्कराः कूर्पशब्देनोच्यन्ते । अति स्थूलदृष्टय इत्यर्थः । कूपेक्षया न्यूनं न पश्यन्ति । अथवा कच्छपपृष्ठं कूप तत्र रेखाकारा भवन्ति ता दृष्टिवन्निरूप्यन्ते । तेन किमपि न पश्यन्तीत्युक्तं भवति "एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते' इति वचनात् निन्दा श्रूयत इति । एवं प्रथमस्थितानुक्त्वा मध्यमानाह परिसरपद्धति हृदयमिति । परितः सरन्तीति परिसरा नाड्यः तासां पद्धतिः मार्गो हृदयमनेन तन स्थिता योगाभ्यासेनाधश्चोय च सर्वानेव मार्गान् शोधयन्ति । एवं योगिनः हृदये भगवचिन्तका निरुताः । ते आरुणयः अरुणवदल्पप्रकाशयुक्ताः। अरुणस्य पुत्रः आरुणिः। दहरमिति अल्पं छिद्रमिति केचित् । दहरशन्दोऽल्पवाचको वेदे निरुक्तः 'दहरं पं सा पराभ्यां दोहाभ्यां दुहः' इति । अल्पप्रकाशाः स्वल्पं चोपासत इत्यर्थः । एवं सर्वात्मकस्य भगवतः कंचन उदरं केचन हृदयं चौपासते। कर्मयोगौ गीतायाम् । योगप्रशंसा तु योगशास्त्रत्वात् पहि- श्रीविट्टलेशरायारमधीपलभकृतलेपः। अनुमतव्यमनुसरन्तीति स्तुतिः, नानुसरन्तीति निन्दा । अननुसतंन्यं नानुसरन्तीति स्तुतिः अनुसरन्तीति निन्दा। उदरमित्यत्र आरुणय इति अरुणसदृशत्वातपुत्रा इवेत्यर्थः । केचिदिति अभियुक्ता इत्यर्थः । अतोयं पक्षः खसंमत इत्याशयेन दृढोकुर्वन्ति दहर शब्द इति ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८श्लो.१८-१९ मुखोद्देश्यत्वाद्वा । तर्हि मुख्याः के इति जिज्ञासायामाह तत उद्गादिति । तव धाम शिरः परमं तदाहुरक्षरं ब्रह्मः सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम' इति वाक्यात् । भगवतो बहूनि स्थानानि तेष्वप्यक्षरं परमम् । अक्षरसदप्रयोगादेव परमत्वं ज्ञातव्यम् । अतस्त्रैलोक्यात् कालादपि शिरः ऊर्ध्वमेवोदगात् । तस्यैवाधि- भौतिकं रूपं ब्रह्मलोक इति तस्य शिरस्त्वम् । पूर्वात् फलतः तस्योत्कर्षमाह पुनरिह यत्समेत्येति । यत् भगवत्स्वरूपं प्राप्य प्राणिनः कृतान्तमुखे न पतन्ति । 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इति । अतो ज्ञानिन एवोत्कृष्टा इत्यर्थः । कर्मरूपं हरि केचित् सेवन्ते योगरूपिणम् । तेभ्योऽप्यक्षररूपस्य सेवकाः संमताः सताम् ॥५॥१८॥ एवमुपासनाभेदनिर्णयमुक्त्वा अनुप्रवेशश्रुतीनां निर्णयमाह स्वकृतविचित्र- योनिष्विति । स्वकृतविचित्रयोनिपु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत्स्वकृतानुकृतिः। अथ वितथाखमूष्ववितथं तव धाम सम विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यच एकरसम् ॥ १९॥ 'तत्वा तदेवानुप्राविशत्' 'स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः' इत्यादिश्रुतिः प्रवेशः श्रूयते । 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनाद्' इति न्यायेनापि निर्णीतः । स च प्रवेशः सर्वथा पहिःस्थितस्य आहोखिदन्तरेव स्थितस्य प्रकाशे लोकास्तत्र पश्यन्तीति लोकप्रतीतिमाश्रित्य प्रवेशोऽनूद्यत इति भवति विचारः । तत्र वहिःस्थितस्यैव प्रवेशे आत्मसृष्टिविरोधः अद्वैतविरोधश्च, निरवयवत्वशब्दकोपश्च । प्रवेशेऽपि उभयोः प्रवेशो न्यायेन निरूपितः । कचित् प्रविष्टस्य जीवब्रह्मभावः । पूर्व तु भेदे कारणामावादतो द्वयं निर्णतव्यम् । किं वहिःस्थितः प्रविशति उभौ वा प्रविशत इति । एतदत्र क्रमेण श्लोक- येन निर्णय करिष्यति । खेनैव कृतेषु विचित्रयोनिषु भगवान् हेतुतया तत्र स्थित एव विशन्निव चकास्ति । अनेन दृष्टानुवादिका प्रवेशश्रुतिरिति निरूपितम् । कार्ये कारणस्यानुप्रवेशः पृधवतते इति केचित् । अन्यथा तत्र प्रतीतिर्न स्यादिति । अत धीविट्टलेशरायाएमजीवभकृतलेखः । स्वकृतेत्यत्र फचिदिति उक्त प्रवेशपक्ष एव पक्षद्वयमिदम् । प्रवेशान्तरं तथाभावे हेतुमाहुः पूर्व स्विति । उभौ वेति तुल्यतयेति शेषः । यथा भगवान् तत्तत्समः प्रशिति तथैव जीवः प्रविशत्युनाणुरित्यर्थः । एतेन जीवप्रवेशविचार उक्तः। किंबहिः- स्थितः प्रविशतीत्यनेन पक्षद्वयविशिष्टः प्रवेशपक्षोन्तःस्थितिपक्षवेत्येवं ब्रह्मप्रवेशविचार उक्त इति ज्ञेयम् । एतदित्यव्ययम् । प्रतीतिन स्यादिति प्रविष्टलेन प्रतीतिरित्यर्थः।

·७७, श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। उभयसंग्रहार्थ इवेत्युक्तवान् । 'परस्य दृश्यते धर्मों वपरस्मिन् समन्वयात्' इति । भागवतेऽपि कारणस्य कार्य प्रवेश उक्तः । अतो हेतुतया उपादानत्वेन स्थितोऽपि पुनः प्रविशति । एवं प्रवेशमुक्त्वा 'सच त्यचाभवत्' इत्यादिभिः प्रविष्टस्य वैलक्षण्यश्नुतेः । तस्यापि निर्णयमाह तरतमतश्चकास्सीति । देवतिर्यमनुष्यादिभावेन राजसादिभावेन च । नन्वेक एवान्तःप्रविष्टः कथं नाना भासते तत्राह अनलवदिति । अनेन जीवकृतं वैलक्षण्य मिति पक्षो निराकृतः । भगवांस्त्वन्तर्यामी सर्वत्रकविध एवं जीव- वैलक्षण्येन देवादिभेद इति । यथामिः सर्वत्र काठेपु स्थित एव पुनस्तत्र प्रविशन् वर्णभेदं स्थूलसूक्ष्मभेदं दीर्घवकादिकं च तनुते न त्वन्येन तस्य वैलक्षण्यमित्यर्थः । ननु दृष्टान्त- मानमुक्तं न तूपपत्तिरिति चेत् तत्राह खकृतानुकृतिरिति । सर्वत्र भगवान स्वकृतमनु- करोति । यथा शिक्षकः शिष्यविद्यामनुकरोति । एवं जगद्रूपेण भगवान् क्रीडितुं सर्वत्रानु- प्रविष्टः तत्तद्रपो जात इत्युक्तम् । तथा सति ये दोपास्तान् वारयति अथेति । 'अमूपु वितथाखपि अवितथं तव धाम' । पाश्चभौतिकानां वितथत्वे स्वस्य चावितथत्वे हेतुमा सममिति । विपमाः पृथिव्यादयः उत्तरोत्तरदशगुणत्वात् प्रवेशे तेपां न समता संभवति । कठिनविरलावयवत्वेन वैषम्यावश्यंभावात् । आकाशस्याप्यनित्यत्वात् वैषम्यमेव परं सूक्ष्मत्वात् तदाकलयितुं न शक्यते । भगवांस्तु सम एव सर्वत्र प्रविष्टः 'निर्दोपं हि समं ब्रह्म' इति । ज्ञानादितारतम्यं तु जीवनिष्ठमित्युत्तरश्लोके वक्ष्यते । सर्वसमत्वमत्र विवक्षितम् । यत्र प्रविशति तत्समो भूत्वा तत्र प्रविशति । 'समः प्लुपिणा समो मशकेन समो नागेन' इत्यादिश्रुतेः । भगवतस्तुल्यांशप्रवेशे तु सर्वसमत्वं नोपपद्येत । श्नीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवलभकृतलेखः । { कारणानां जलादितन्मात्राणां रसादीनां पृथिव्यां प्रतीतिराधाराधेयभावेन पृथिव्यां रसादि- रिति, अतस्तथेति भावः । अनेनेति अनलदृष्टान्तकथनेनेत्यर्थः । तस्य यथा स्वयोनि- दारुकृतमेव वैलक्षण्यम्, तथान्तर्यामिणोपि खाधिष्ठानभूतदेवादियोनिकृतमेव लक्षण्यं न तु जीवकृतम् , तत्तदेहे प्रविष्टोन्तर्यामी तत्तदनुरूपतयैव तत्तजीवं प्रेरयतीत्यर्थः । अन्यथा तस्मैव देहान्तर्गतौ तदनुरूपत्वं न स्यादिति भावः । निराक्रियमाणं पक्षं विशदयन्ति भगवाँस्त्विति भेद इतीत्यन्तेन । देवादिषु भेदस्तत्तदनुरूपप्रेरणं जीववैलक्षण्येन । जीवानामेव तथातथाविधत्वेन तथातथा प्रेरणं संपद्यते अन्तर्यामी वेकविध एवेत्यर्थः । देहकृतत्वकथने जीवानां समत्वेनान्तर्यामिण एव विशेपतो नानाविधप्रेरणकथनात् नाना- विधत्वं स्यादिति भावः । न त्वन्येनेति खयोनितोन्येनेत्यर्थः। तव धामेति धाम तेजः खरूपमित्यर्थः । भगवत इति नागे यावानंशस्तावान् मशके इति न किंतु ·-- श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.१९ नन्वेवं सति कथं समता न प्रतीयते । अन्यथा भगवत्कार्येष्वपि वैषम्यप्रतीतिर्न स्यात् । भगवत्कार्याणि च 'योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्ताम्' इत्यादिना निरूपितानि तत्राह चिरजधियोऽन्वयन्तीति । ये विरजधियः रजोगुणरहिताः ब्रह्म- दृष्टयः त एव तद्वैलक्षण्यं जानन्ति । यथा यो रत्नपरीक्षकः स एव कृत्रिमं सहज च जानाति । अनु भगवत्स्वरूपमन्वयन्ति जानन्तीत्यर्थः । ननु तेषामेव तदभिज्ञाने को हेतुस्तत्राह अभिविपण्यव इति । अभितः सर्वतः इह लोके परलोके च विगतपण- युक्ताः सर्वव्यवहारातीताः । यो हि यदभ्यासं करोति स तं पश्यति । यथा व्यवहारनिपुणाः तोलनादिना दृष्टया वा पदार्थसमतां विषमतां वा जानन्ति । तथा ये व्यवहारं परित्यज्य सर्वथा ब्रह्मानुचिन्तकाः ते सर्वत्र ब्रह्मैव पश्यन्ति न तु विकारजातं तच सममेव । ननु ब्रह्मैव पश्यन्तुनाम सममेव पश्यन्तीत्यत्र को हेतुः । ब्रह्म सममेवेति चेत् एतदेव विचार्यते समं विपमं वेति । तस्मात्समतायां हेतुरतिरिक्तो वक्तव्य इति चेत् तत्राह एकरसमिति । रसस्त्वनुभवगम्यः सर्वत्रैव च तेपां रतिः सगा । अन्यथा अनुभवविरोधे दृष्टिः समा न स्यात् । लोके रसवैलक्षण्यामिज्ञाः विलक्षणरसेपु पदार्थेषु तुल्यरूपेप्वपि विपमदृष्टय एव भवन्ति । 'ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने' इति वाक्ये समदृष्टे- निरूपितत्वात् । अतो भगवान् सर्वसम एव सर्वानुस्यूतः प्रविष्ट इति जगद्रपेण प्रविश्य क्रीडन्नपि निर्दुष्ट इति निरूपितम् । सर्वत्र भगवांस्तुल्यः सर्वदोपवियर्जितः। क्रीडार्थमनुकुर्वन् हि सर्वत्रच विराजते ॥ ६॥ १९ ॥ - श्रीविट्ठलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेसः । नागे नागसमः मशके मशकसम इत्यर्थः । तत्तत्स्वभावगुणैः साम्यं तत्तत्समत्वेन नवे हेतुरित्याशयेन पृथिव्यादीनां विपमत्वमुक्तमिति शेयम् । नन्विति समतायां सत्यां तत्प्रत त्यभावः कथमित्यर्थः । तदभावं साधयन्ति अन्यथेति । भगवतः समताप्रतीतो भगवत्का वैपम्यं न प्रतीयत तेनार्थापत्त्या समताऽभावः साधितः । उदाहरणमाहुः भगवत्कार्यानि चेति । अन्तःप्रवेशेन यासंनीननं भगवत्कार्यम् । तत्तत्समत्वेनैव प्रवेशे तद्धतुस्वभार गुणैरपि साम्यं सात्तथा च प्रसुप्तवाचि पुम्पे प्रसुखवास्येनैव प्रवेशः स्यान्न तु पार जीवनमित्यर्थः। तदेलक्षण्यमिति प्रवेशेपि कचित्तथैव स्थितिः कचिदधिककार्यकरणर्माि पलक्षण्यम् । तदनुभवगम्यमतो नात्र युक्तिवक्तव्येति भावः । एवमनुपपत्तिः परिहत एकरसमित्यनेनोपतिरुति ज्ञेयम् । पश्यन्तीत्यति ते समं पश्यन्तीत्येवमस्माकम भिभाने को इंतुरित्यर्थः । 'मायणे पुत्कसे' इति याक्यं तेषां समदृष्टी प्रमाणत्वे पश्यन्तीति नेयम् । विलक्षणरसेविति न्यूनाधिकरसेप्नित्यधः ।

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ७९ एवं प्रवेशप्रसङ्गेन भगवतो दोपान् परिहत्य द्वयोः प्रवेशस्य श्रुतत्वात् द्वितीयस्य का वातेति शङ्कां वारयितुमाह खकृतपुरेष्विति । खकृतपुरेष्चमीष्ववहिरन्तरसंवरणं तव पुरुष वदन्त्यखिलशक्तिधुतोशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽभिमभवं भुवि विश्वसिताः॥२०॥ भगवत्कृतेष्वेव देवतिर्ययानुष्यादिशरीरेषु भगवदंशः पुरुपो जीवः पहिरन्त:- संवरणरहित एव तत्कृतगुणदोपरहित एव, अंशेन कृत इति विषमो भवति । अय- मर्थः । जीवो नाम भगवतश्चिदंशः अत्यन्तं विरलात्मा स सर्वेषु पुरेपु प्रविशन् अन्तर्वहि- चैतन्यगुणपूर्ण एव तिष्ठति तेन खभावतः सोऽप्यविपन एव । तथाप्यंशेन विषम- भावापन्नेन तिरोहितानन्देन कृत इति स्वानन्दापेक्षार्थ पुरेपु प्रवर्तते । तत्र च सुखम- प्रामुवन् विपम इव भवति इति । इयानेवार्थोऽत्र निर्णीतो भगवति जीवे च वैलक्षण्यहेतुः। भगवांस्तु आनन्दपूर्णः कस्मादप्यानन्दं न वाञ्छति । जीवस्तु तिरोहितानन्द इति यतः कुतश्चिदानन्दमपेक्षते तेन विपम इव भवतीति । अंशकृतपदेन चायमर्थः सूचितः। . एवं जीववैलक्षण्यं ये जानन्ति ते भगवन्तं भजन्ते न त्वन्य इत्याह इति गति विविच्येति । आनन्दार्थमेव जीवस्य प्रवृत्तिः, आनन्दश्च भगवत्येवास्ति नान्यत्र । 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । एप घेवानन्दयाति' ' इति श्रुतेः । यत्र जीवानामेवानन्दस्तिरोहितः तत्र जडानामानन्दगन्धोऽपि नास्ति परं मरुमरीचिकावदत्यन्तनिर्जलभूमौ यथा जलप्रतीतिर्धान्तानामेवं स्रक्चन्दना- दिष्वपि आनन्दोऽस्तीति भ्राम्यति लोकः । सर्वो हि स्वस्मिन् विद्यमानं प्रयच्छति, नत्वविद्यमानम् । अतः पण्डिता इममर्थं ज्ञात्वा भगवत एवाभिमुपासते आनन्द- निधिम् । ननु परमानन्दो भगवति भवतु नाम स्वर्गाद्यानन्दस्त्वन्यत्रापि भवि. व्यतीलाशङ्कयाह निगमावपन मिति । निगमाः आसमन्तादुप्यन्ते अस्मिन्नडाविति । श्रीचिट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः। सकृतेत्यत्र । विरलात्मेति विरलः सर्वदेहव्यापिचैतन्यगुण आत्मा स्वरूपं यसेत्यर्थः । अवहिरन्तरसंवरणमित्यस्यार्थमाहुः चिदंशपूर्णा इति चिद्रपा एवेति यावत् । देहनिष्ठगुणदोपसंवन्धाभावायैवकारः । स्वभावत इति वचैतन्यगुणत इत्यर्थः । अचिपमो देहसम एवेत्यर्थः । विपम एवेति सुखार्थ देहापेक्षाया विद्यमानत्वात् स्वरूप- तस्ततोन्यूनोऽणुरेवेत्यर्थः। अंशेनेत्यभेदे तृतीया, अंशप्रकारेण कृतोंशरूपः कृत इति यावत् । अयं तु देहात्सुखाकाली देहसमत्वे तु देहे सर्वाशे अयं भृतः स्यान्न तु देहसुखमस्मिन्ना- गच्छेदतस्ततोन्यूनोऽणुरेवेति भावः । अखिलशक्तिधृत इत्यस्यार्थमाहुः भगवांस्त्विति । । am - ·श्रीसुबोधिनी [भा.कं.१०उ.अ.३८लो.२०-२१ 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति श्रुतेः । वेदानां प्रतिपाद्यो भगवदभिरेव स च फलसाधन- रूपः अतो यागा अपि चरणरूपाः स्वर्गोऽपीति मुख्यः सिद्धान्तः । 'अस्यैवानन्दस्यान्यानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः । तथा सति एप एवानन्दयाति'इत्येवकारोऽपि संगच्छते । अतो वेदोक्त्यापि भगवचरणारविन्दादन्यत्र नानन्द इत्यर्थः । नन्वस्याप्युत्पत्त्यादिनां विरुद्धधर्मसमवायात् जीववदानन्दतिरोमावो भविष्यतीति चेत् तबाह अभवमिति । कदाचिदप्युत्पत्त्यादिरहितं प्रत्युत अन्येषामपि तन्निवर्तकमित्यर्थः । स्वगादौ सामग्री- दर्शनात् विशेपादर्शनाच आनन्दशकापि भवेत्, भुवि तु संभावनापि नास्तीलाह भुवि विश्वसिता इति । तीर्थादिसंभावनया वा शुद्धान्तःकरणाः सन्तः भूमौ भगवति विश्वास कुर्वन्ति, अन्यत्र भोगाभिनिवेशात् न विश्वासो जायत इत्यर्थः । गुप्तानन्दा यतो जीवा निरानन्दं जगतः। पूर्णानन्दो हरिस्तस्माजीवेः सेव्यः सुखार्थि मिः ॥ ७ ॥२०॥ एवं प्रवेशश्रुतिप्रसङ्गविचारेण जीवानां खरूपमुक्त्वा तेषां आनन्दाकाहायां भगवत्सेवैव कर्तव्येति निश्चित्य तत्रासंभावनाविपरीतभावनाप्युदासाथ भगवत्यपि कदाचिदानन्दो न भवेदिति को वा भगवान् यः पूर्णानन्द इति च संदेहद्वयं वारयितुमाह दुरवगमात्मतत्त्वनिगमायेति । दुरवगमात्मतत्वनिगमाय तवात्ततनो- चरितमहामृतान्धिपरिचर्तपरिश्रमणाः। न परिलपन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसविसृष्टगृहाः ॥ २१ ॥ भगवत्यानन्दोऽस्ति न वेति शङ्कापि न कर्तव्या नापि को वा भगवानिति, नापि जीववजनेन आनन्दतिरोभावः शङ्खनीयः । यतोऽवतीर्णस्य कृष्णस्य चरित्र- मात्रश्रवणेऽपि तादृश आनन्दो जायते येन विचारकाः अपवर्गमपि परमानन्द- प्रापक न परिलपन्ति कदाचिदपि न वाञ्छन्ति । न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम च्यापातात् । एतस्याप्यभिज्ञापकमन्यदस्तीत्याह चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्ट- गृहा इति । गृहे हि महत्सुखं भवति । तत्सिद्धं विद्यमानं तदपि परित्यजन्ति । यदि भगवति सहस्रांशेनाऽप्यानन्दसंदेहो भवेत् तर्हि विद्यमानं को वा त्यजेत् । अतो श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृरालेखः । दुरवगमेत्यत्र 'तेभ्यः खवीक्षणविनष्टतमिस्रदरम्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन्' इति पूर्वाध्याय उक्तत्वात्तदात्मतत्त्वनिगमायात्ततनुत्वं कृष्णस्येत्याशयेनाहुः अवतीर्णस्य कृष्णस्येति । एतस्यापीति वाञ्छाभावस्य अपिशब्दात् संदेह्य- भावयेत्यर्थः । गृहत्यागः संदेहामावस्याभिज्ञापकः । चरणसरोजहंसकुलसङ्गोऽपवर्ग- वान्छामावसाभिज्ञापक इति विभेदः पूर्णानन्दो भगवान् का, कृष्णोऽन्यो वेति संदेई ·नियामिकेति अभिज्ञापिकेत्यर्थः । भगवति परमानन्दाभावे तत्कथायां परमानन्दो श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । भगवति आनन्दे कोऽपि संदेहो न कर्तव्य इत्यर्थः । अवतारोऽपि भगवतो ज्ञानार्थ इति विपरीतार्थतां वदन् संव्यवहार्यस्यापि पूर्णानन्दत्वमिति स्थापयति दुरवगमो य आत्मा केनापि ज्ञातुमशक्यः यश्चक्षुष्मान्न पश्यति तत्रोपायः कठिनः । यः स्वात्मानमेव न जानाति तं को वा वोधयेत् । तथापि न बुध्यते स्वात्मा एवं सति कीदृशोऽयमात्मेति भवति संदेहः । तस्य च तत्त्वमपि दुर्जेयं किंरूपं तस्य परमार्थ- भूतमिति । एतादृशस्य ज्ञानं यदि लोके प्रसिद्ध स्यात् तदैतावता कालेन सर्वे मुक्ताः स्युः अत आत्मतत्त्वज्ञानार्थ लोकापगतं कारणं नास्तीति भगवानाविभूतः नितरां गमो ज्ञानम्, देहग्रहणमज्ञानकार्य भगवतश्चेदमद्भुतचरित्रं अज्ञानकार्यसदृशं गृहन् प्रकटीकुर्वन् सर्वेपां ज्ञानं संपादयतीति । अतोऽद्भुतकर्मणो भगवतश्चरित्रमेव महान- मृताधिर्महत्त्वं लोकसिद्धसमुद्रापेक्षयाप्यधिकमिति । अयं समुद्रः कथंचिच्छोपं पानं बन्धनमुलधनं वा प्राप्नोति स तु न केनाप्येतत्कर्तुं शक्य इति । अधित्वं तूपपादितमेव अमृतत्वं च । तत्र परिवर्तनं परिवर्तः बहुधा आलोडनं तदर्थं परितः श्रमो येपाम् । येषां तादृशचरिनालोडने सामर्थ्य भवति ते महारसपानमत्ता इव वयं प्राप्त केनचिद्दीयमानं वा अपवर्ग न गृह्णन्तीति किं वक्तव्यम् । बहुधा प्ररोचनायामपि तेपा- मिच्छापि नोत्पद्यत इत्यर्थः । ईश्वरेतिसंवोधनात् त्वया दीयमानमपि न गृह्णन्तीति सूचि- तम् । ननु परमानन्दस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् कथासमुद्रे अवगाहनक्लेशाधिक्यात् किमि- सपवर्ग न वाञ्छन्तीति चेत् तत्राह ते चरणेति । यथा लोके एकाकी यथा रसानुभवं करोतीति तदपेक्षया सर्योग्यैः सह रसानुभवः सुखाधिक्यहेतुर्भवति एवं परमानन्दोऽपि । ते चरणसरोजैकाश्रया ये हंसास्तेपां कुलं समूहस्तेपां सङ्गार्थं विसृष्टं खगृहं यस्तैः सह परमानन्दो बहुधा भोक्तव्य इति मोक्षापेक्षयापि भगवत्कथाश्रवणरसोऽधिको निरूपितः । गृहस प्रतिवन्धकत्वात् भगवत्सेवकानां च संमत्यभावात्त्यागः । कृष्णे हरौ भगवति परमानन्दसागरः। वर्तते नात्र संदेहः कथा तत्र नियामिका ॥ ८॥ २१ ॥ श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । निराकरोति अवतारोपीति ज्ञानार्थमज्ञानकार्यसदृशग्रहणमिति वैपरीत्यं कथयन व्यवहा- । यस्य निरानन्दत्वेन प्रतीयमानस्य पूर्णानन्दत्वं महामृतचरित्रकरणमित्यपि वैपरीत्यं स्थाप- , यन्तीत्यर्थः । तथापीति यद्यपि खात्मा तथापि न बुद्ध्यत इत्यर्थः। एवं सतीति अबोधे सतीत्यर्थः । तदर्थं परित इति यैस्तदवगाहनार्थ साधनाश्रयः कृतः साधनश्रमेण यैश्चरितामृतावगाहनं फलत्वेन संपादितं 'दानव्रततपोहोम' इति वाक्यादितिभावः परिलपन्तीत्युपसर्गस्यार्थमाहुः बहुधेति । तैः सहेति हंसैः सहेत्यर्थः । कारिकायाम न स्यादितिभावः। ११ सुवो. ~~ ।

·८२ भीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० ७.१.३८ श्लो. २२ एवं जीवानां परमानन्दप्सूनां भगवानेव सेव्य इति निरूप्य तसिल्वर्य वत्प्रतिबन्धक विशेषतो निर्दिशति त्वदनुपथमिति । स्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न चत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महंनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः॥ २२ ॥ स्वाभिलपितस्यैव प्रतिवन्धकत्वं नान्येषामिति वक्तुमन्येषां प्रतिवन्धकतां निराक- रोति । तत्र प्रथमं शरीरप्रतिवन्धकता निराक्रियते । शरीरं हि सर्वदोषदुष्टं असमर्थ- मालस्ययुक्तं च । अतो भगवद्भजने इदं प्रतिवन्धकं मविष्यतीति शक्षा निराक्रियते तव अनुपधं अनुगुणं सेवकरूपं सर्वेन्द्रिययुक्त बलविवेकादियुक्तं च । इन्द्रियवत्त्वमेवाधिका- रिविशेषणमिति तादृशे चेद् अहन्ताममता दृढा वा स्यात् तया भगवदर्थं व्याप्तं न कुर्या- दिति तदर्थमाह कुलायमिति । कुलायः पक्षिणां नीडं पक्षयोः समागतयोः तत्र ते न तिष्ठन्ति । शरीरं पुत्रादिभ्यश्च भिन्नं तथा यैः स्वशरीरं ज्ञातमस्ति केवलमिदं गृहरूपं तत्राप्यविवकिनामेव हितकारीन्द्रियादिभ्योऽपि भिन्नं विवेके जाते सर्वदा त्यक्तव्यमिति यैरवगतम् । तत्रापि स्त्रीदेहश्चेत् सेवकदेहो वा मिन्नस्वभावेन द्वेपिदेहो वा भवेत् तदा कार्य न सिद्ध्यतीत्याह आत्मसुहृत्प्रियवचरतीति । आत्मवत् सुहृद्वत् प्रियवच्चेति । आत्मा स्वाधीनो भवति । तेनास्य स्त्रीदेहवत् सेवकदेहवद्वा न भवतीति निरूपितम् । तत्तु पराधीनम् । तथापि धर्मकार्ये चेद् असहिष्णु क्षमं भवेत् तथापि कार्य न सेस्पति तदर्थमाह सुहृद्वन् मित्रवत् । मित्रं हि स्वस्य हितमेव करोति तथेदमपि धर्मकार्यादि- समर्थम् । किंच। प्रियो यथा लेहविषयो भवति एवं स्नेहपात्रम् । नतु महापातक- युक्तमिव द्विष्टम्, चण्डालादिदेहवन्मनःपीडाजनकम् । एवं देहस्य प्रतिबन्धकता निवा- रिता । कदाचिद्भजनीयो भगवान् प्रतिवन्धं कुर्यात् तदा का गतिरिति चेत् तत्राह तथोन्मुखे त्वपि हिते प्रिय आत्मनि चेति । भगवानपि ब्राह्मणादिदेहमुताय खसेवार्थ कदा मत्सेवां करिष्यतीत्युन्मुखोऽस्ति । किंच । हितकारी यदा तस्य देहस्य विघातकं किंचिदापतति प्रमादात्तदा पालयति सुहृत्कृत्यमेतत् । तथा भगवान् प्रियः श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृत लेखः। त्वदनुपथमित्यत्र तत्प्रतिवन्धकमिति असत्सङ्गमित्यर्थः । प्रतिवन्धकज्ञाने ततः सावधानो भवेदिति भावः । स्वाभिलपितस्यैवेति असत्सङ्गस्येत्यर्थः । तत्रापि स्त्रीदेहश्चेदिति स्त्रिया सेवकस च देहो भर्चधीनोपि भर्तुरात्मरूपो न भतवीत्यर्थः । भिन्नेति समानखभावेन सुहृत्, अयं भिन्नत्रभावेन धर्मकार्यविमुखो मवेदित्यर्थः । द्वेषीति अशुचित्वेनात्मनो पिदेहो भवेदित्यर्थः । पराधीन मिति भाजीवाधीन- मित्यर्थः । अनुशययुक्ता इति स्थितियुक्तास्तनिष्ठा इत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ८३ प्रीतिविषयः न हि प्रियकार्यं कुर्वन् कश्चित् खिन्नो भवति । आत्मा चास देहस्य सर्वेषामात्मा आवश्यक इति । एवं साधने सेव्ये चानुगुणे यो न सेवते तत्र हेतुः असदुपासनयेति । असतामुपासनया, दुष्टसङ्गान्न भजतीत्यर्थः । उपासनापदेन च बाह्यदेवताः परिगृहीताः तेषामपि सकृदपि सङ्गे भगवद्भजनं न नश्यतीति ज्ञापितम् । नन्वसत्सङ्ग सर्वपुरुषार्थनाशकं किमिति कुर्वन्ति इत्याशझपाह आत्महन इति । ते पूर्वकृतपापादात्मनो जाता यशादसत्सहस्तेषां जात इति । असतामिन्द्रियाणां घा उपासना । ततः किमत आह यदनुशयाः यस्मिन्नसत्सङ्गे अनुशययुक्ताः । उरुभये संसारे कुशरीरं प्राप्य अनेकजन्मसु परिभ्रमन्ति । न तु कदाचिदपि सुखलेशं प्रामुवन्तीत्यर्थः ॥ २२ ॥ असत्सङ्गो न कर्तव्यो भक्तिमार्गस्य वाधकः। देहे घनुगुणे कृष्णे नेन्द्रियाणां प्रियं चरेत् ॥९॥ २२ ॥ एवं भगवनजनमेव जीवानामवश्यकर्तव्यमिति निरूपितं तत्र केन प्रकारेण भगवान् भजनीय इति विशेपजिज्ञासायां निर्णयार्थमाह निभृतमरुन्मनोक्षदृढयोगयुज इति । निभृतमरुन्मनोऽक्षढयोगयुजो हृदि यन् मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियो वयमपि ते समाः समदशोऽनिसरोजसुधाः ॥ २३ ॥ 'तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' इति भगवचरणपरतैव प्रयोजिका नतु प्रकारविशेषः प्रयोजक इति वक्तुं मर्यादामार्गेण, निषिद्धमार्गण, पुष्टिमार्गेण, प्रवर्तक- मार्गेण वा ये भगवदुपासकास्ते सर्वे भगवद्विचारेण समा एव साधारणधर्मस्य प्रयो- जकस्य सर्वन विद्यमानत्वातन विहितमर्यादामार्गेण ये सेवन्ते तान् प्रथमतो निर्दि- शति नितरां भृतः मरुद्वायुः मनः अक्षाणि च, प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं चोक्तम् । एवं त्रिभिः कृत्वा ये दृढयोगयुजः योगेन निरन्तरं भगवचिन्तकाः । हदि भगवन्तं मानसपूजादिना उपासते भगवति दृढं मनः स्थापयन्ति । तदेव भगव- त्वरूपं तदरयोऽपि स्मरणाययुः । सर्वात्मना यत्रैव मनो निविशते तदेव प्राप्नु- वन्तीति विहितानां निपिद्धानां च तुत्यैव गतिरुक्ता । अनेन भगवति प्रमेयपलमेव मुख्यं न प्रमाणवलमित्यपि सूचितम् । उभयेपामेषामन्तर्मुखता वर्तत इति । पहि- मुंखानप्याह स्त्रिय इति । उरगेन्द्रस शेपस भोग इव काय इव यौ पाहू तत्र च विपक्ता धीर्यासां तादृश्यो गोप्यः अतिपहिर्मुखाः वयं च श्रुतयः अन्तर्मुखाः धीचिटुलेशरायाएमजीवल्लभकृतलेसः। निभृतेत्यत्र साधारणधर्मस्येति अनिसरोजसुधास्वसेत्यर्थः । धारयन्तीति इदं धानोर्थ कयनं विग्रहस्तु सु दधतीति जेयः।

·. श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.२३-२४ सर्वादरणीयाः। एवं पुरुषाः स्त्रियश्च सर्व एव ते समाः। यतो भगवान् समटक सर्वानेव खकीयान् समत्वेन मन्यते । साधारणं तेपां धर्ममाह अनिसरोजं सुछु धारयन्तीति । मुनीनां चरणधारणं स्पष्टम् । द्वेपिणां तु मारणार्थं समायातीति भावनायां चरणदर्शनमेव दृढं भवति । समागमनमेव तेषां भावनीयमिति । गोपिकानामपि तथा अभिसारप्रेप्सूनां, वयं च श्रुतयः । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति । सर्व एव हरेभक्तास्तुल्या यान्मन्यते हरिः। अतः कृष्णो यथात्मीयान्मन्यते भजनं तथा ॥ १०॥ २३ ॥ एवं भक्तानां तुल्यता निरूपिता तत्र शास्त्रविरोधमाशय परिहरति क इह नु वेदेति। क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उद्गापिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥२४॥ ननु 'ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ विभर्ति माम्' 'चतुर्विधा भजन्ते माम्' इत्युप- क्रम्य तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते' इति ज्ञानिनः प्रशंसाश्रवणान्मुनीनां स्त्रीणां द्विष्टानां श्रुतीनां च कथं तुल्यतेति चेत् तत्राह क इह नु वेदेति । इयं ज्ञानप्रशंसा यो जानामीति मन्यते तद्बुद्धिमाश्रित्य निरूपिता न तु परमार्थतः कश्चि- जानाति तत्र हेतुः इहास्मिन् संसारे को वा भगवन्तं जानाति यतो वयमपि न जानीमः । अत एव श्रुतिः 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः' इति । ननु कथमज्ञानं प्रमाणस्य विद्यमानत्वादित्याशमाह अग्रसरं, सर्वप्रमाणात् पूर्वमेव सिद्धम् । ज्ञाता च अवरजन्मलय: मध्य एवोत्पथ गतः । भगवान् प्रथमत एव सृष्टिमुत्पाय तिरोहितो जातः, मध्ये सृष्टौ जीवा उत्पन्नाः श्रान्ताश्च, पश्चात् प्रलया समाया- स्थति । यदि वा अयं प्रथमत एव स्थितः स्यात्, प्रलयपर्यन्तं वा तिष्ठेत् , तदा सृऐ- श्रीबिटुलेशरायारमजश्रीयठभकृतलेसः। क इह नु इत्यत्र कधं तुल्यतेति अशेषविशेषनानं न कसापि यत्किचि- ज्ज्ञानं तु गुन्यादिचतुणीमप्यतस्तुत्यतेति समाधानं भविष्यतीति ज्ञेयम् । प्रथमत एवेति राष्टिमुत्साय सृष्टानां प्रमाणसंपन्धानथमत इत्यर्थः। उत्पन्ना इति देहसंबन्धेन प्रमाणसंघद्धा इत्यर्थः । श्रान्ता इति प्रमाणवियुक्ता इत्यर्थः । पश्चादिति प्रमाण- योगानन्तरं तेषां स्वस्मिन् प्रकरण लयाधं समायास्यति आविर्भविष्यतीत्यर्थः । पपीधिमातुः यदि येति । स्थितः स्यात् देहसंपन्धेन प्रमाणसंपद्धः स्यादित्यर्थः । ब्रह्मणो गुसादकत्वात् सर्माप्रसरोऽत पपरजन्मा न जानातीत्यर्थः । उत्तरार्धमा ः प्रलयति । तहिन समित्यनेन प्रलयानन्तरं ज्ञाप्रभावकथनेनापि प्रलयान जानातीत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । व्यवधायकत्वाभावात् भगवन्तं जानीयात् , 'न तं विदाथ य इमा जजानान्यधुष्माक- मन्तरं बभूव' इति श्रुतेः । अतः सृष्टेर्व्यवधाकत्वान्न कश्चित्सृष्टावुत्पन्नो भगवन्तं ज्ञातुं शक्तः। यत उदगादिति यतः खत्तः ऋपिब्रह्मा उत्पन्नः । तं ब्रह्माणमनु उभये आध्यात्मिका आधिदैविका देवगणा उत्पन्नाः । ननु प्रलयानन्तरं व्यवधायकत्वाभावात् कथं न ज्ञायत इति चेत्, तत्राह तर्हि न सन्न चासदिति । यहि भगवान् सर्वमेवाचकृष्य शयीत तर्हि ज्ञानसामग्री कापि नास्ति, प्रधमतो न सत् सन्वा ज्ञाता, नासत् ज्ञापकमिन्द्रियादि कार्य वा हेतुभूतम् । नाप्युभयम्. इन्द्रियसंनिकर्षः व्यापारो वा, उभी यातीत्युभयम् , सदसदात्मकं मनो वा नासदासीनो सदा-सी तदानीम्' इति मन्त्रव्याख्याने उभयात्मकं मनो निरूपितम् । तथैवानिरहस्ये उभयात्मकं मनो निरूपितम् । केचिदुभयात्मकं जगदित्याहुः 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति प्रयो- जकस्य मनसा निषेधः । कालवेगोऽपि मात्राखरादिनियामकः सत्त्वगुणप्रेरको वा यो ज्ञानमुत्पादयति । न वा किमपि शास्त्रं वेदपुराणादि । यतः सर्वमवकृष्य शयनं करोति । अतो ज्ञानसामग्र्याः सर्वस्सा एवाभावात् कस्यापि नापरोक्षं भगवज्ज्ञानमित्यर्थः । कदाचिद्भगवत्साक्षात्कारस्तु तावन्मात्रज्ञापको नापविशेपं बोधयति । अवतारे तु मर्यादावादी आनन्दमयं देहं मन्यते । आत्मसाक्षात्कारे तु न भगवद्वैभवपरिज्ञानम्, .योगजधर्मजनितत्वाच स्वप्नवन्न तस्य वस्तुनियामकत्वं, प्रमाणसंवादस्तु नानाविधानु- भवान्न निर्विचिकित्सं ज्ञानमुपपादयति तस्मात्सृष्टिदशायां प्रलयदशायां वा सर्वथा --- श्रीविठ्ठलेशरायास्मनश्रीयल्लमकृतलेखः । व्यवधायकत्वाभावादिति सृष्टिस्तु ब्रह्मरूपा कारणरूपेण तिष्ठत्येव किं तु तस्या व्यवधायकत्वं नास्तीत्यर्थः । अत इति सृथ्घुत्पत्त्या भगवत्तिरोभावात् सूटयवधाय- 'कत्वं तिरोधायकत्वमित्यर्थः । प्रलयपर्यन्तमित्यनेनोक्तमेवार्थ विशदयन्ति ननु प्रलया- नन्तरमिति । मात्राखरादीति एतेपांमूलकालत्वेनामिज्ञानकथनादिति भावः । यो ज्ञानमिति सत्त्वस्यैव ज्ञानजनकत्वमिति निवन्धे व्युत्पादितम् । ननु तर्हि 'कश्चि- शीरः प्रत्यगात्मानक्षत्' इति कथमित्लत आहुः कदाचिदिति अपविशेषज्ञानं न भवतीत्यर्थः । आनन्दमयमिति सत्त्वरूपं देहं पुरुषोत्तमावेशादानन्दमयं मन्यते तथा च सत्त्वस्यैव प्रमाणावेद्यत्वं जातं न भगवत इति भावः । निरावृत्तप्राकट्यं तु पुष्टया भवतीति मर्यादावादीत्युक्तम् । आत्मेति जीवसाक्षात्कारे इत्यर्थः । ननु शास्त्र- मालोड्य निर्धारः कर्तव्य इत्यत आहुः प्रमाणेति । प्रमागस्य संवादः कथनमित्यर्थः । तस्मादिति सुटेर्व्यवधायकत्वादित्यर्थः । कारिकायाम् । भ्रान्तिमूलेति वयं सर्वथा भगवन्तं ज्ञासाम इति वुझ्या प्रवृत्तिरतो भ्रान्तिस्तादृशं ज्ञानं मूलं यस्यैताशो ज्ञानस्य मार्गस्तत्यापक आत्मानुचिन्तनादित्यर्थः ।

·. श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.२५ ज्ञानसामध्यभावान्न कोऽपि ज्ञाता । प्रशंसा तु प्रवर्तिका यथाकथंचिचित्तशुवयं प्रवर्तयति । ततः शुद्धो भगवद्भजनं कुर्यादिति भावः । ज्ञानमागाँ भ्रान्तिमूलस्ततः कृष्णं भजेदुधः। प्रवर्तक ज्ञानकाण्डं वित्तशुद्ध्यै यतो भवेत् ॥ ११ ॥ २४ ॥ एवं ज्ञानकाण्डस्यापि भगवद्भजनपरत्वं निरूप्य येऽन्ये वादिनः भगवजनं न सहन्ते अन्यथा च शास्त्रं वदन्ति तान्निधति जनिमसत इति द्वाभ्याम् । जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं सरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः। त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदयोधकृता त्वयि न ततः परत्र स भवेदवयोधरसे ॥२५॥ ते प्रतिकूला द्विविधाः अर्धवैनाशिकाः सर्ववैनाशिकाश्च । तत्र प्रथममध्ये नाशिकान्निराकरोति, ते चत्वारो वादिनः । नैयायिकाः, वैशेषिकाः, मीमांसकाः, सांख्यै कदेशिनधेति, तन्मतं हसन्स इव श्रुतयो -निरूपयन्ति, तत्र नैयायिकाः असत ए पटादेः जनि वदन्ति । असन्नेव पश्चाजननेन सद्भवतीति । एतदसंगतम् । सत्ताया संवन्धस्स च नित्यत्वे कथं घटस्यासत्त्वं स्यात् सत्वासत्त्वयोर्विरोधात् । नाप्य सत्वस जातित्वं तत्समवायो वाह्रीक्रियते येन कालव्यवस्थया घट उभयं प्राप्नुयात् अतः केवलमदर्शनमात्रेणासत्त्वं वदन्तो भ्रान्ता एव नैयायिकाः । एवं सति भक्ति मार्गो विरुध्यते । भगवत्कृपादीनां नित्यत्वे भवनेन कृपा न स्यात्. । इच्छादीनामा निसत्वादिच्छयावतारो न स्यात् । परमान्दस च सुसत्वेनानियत्वात् पूर्णानन्दं भगवान सात् । अत इदं मतं निराफियते । वैशेषिकादयस्तु सतो मृतिमाहुः भीपिद्वारापारममभीरणभवलेराः । जनिमसत इत्यन्न फेवलमिति आविर्भावतिरोभावाखीकारणेत्यर्थः । एतन्मत निराकरणसावश्यकत्वमाहुः पयं सतीति । शक्तिद्यास्वीकारे सतीत्यर्थः । विरोधं विशद यन्ति भगवत्कृपादीनामिति । भगपद्धर्मागां नित्यत्वमनिसत्वं वा नित्यत्वपक्षे पार निलगिनत्यानननेन सा न सात् तथा सति भवनं निःप्रयोजनकं सात् कृपाय सतामिद्धत्वात् । इन्जया नी नित्सवात्सदेवापतारः सात् तथा सत्यस्ताराय भक्तान प्रायनान सात् । अनिलत्यपधे तु परमानन्दसापि मुरातन धर्मरूपत्वेन भगवतः पूर्णा 'दरन सात विकासारिधिन मानन्दः सात् , न इदं गतं निराकतन्यम् । आ भोपतिरोमा सान्यो तथा मनि माया नियोपि मा भजनेनापिर्मवनि भतो मन मतमम् । इन्गपा लियोनि मा भकानां प्रार्थनपारिभाति तदा भगवानयतीनों भव मामानामा परमानन्दो धर्मरूपोरिनिस एनः पूनानन्दो भगवान् नयापति इससीकार नगमापारिनामगिरीमा सीसीपीची न ससनो जन सीकर्तव्यं पातुदो ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता। संघातः सन्नेव पश्चाम्रियते तथा सति तस्याने परलोकचिन्ता न कर्तव्या । संघातस्यैव देवदत्तशब्दवाच्यत्वात् । याद्यानां मुख्योऽयं सिद्धान्तः । भोगव्यवस्था तु तादृशान्येव तानि भूतानि स्वभावादेव भवन्ति । एतत्पक्षे तु ज्ञानभक्त्यादि- मार्गाः सर्व एव तिलापःकृताः । अत एतन्निराकर्तव्यम् । संघातादिन्द्रियवर्ग- सहितः आत्मा उत्कामति 'उत्क्रामन्तं स्थितं वापि' इति वाक्यात् ब्रह्मविदा- मनुभवोऽस्त्येव । जातिस्मराणामपि लोके संभवात्, अन्यथा तेषामप्यहिंसादिविधि- र्व्यर्थः सात् । ज्योतिःशास्त्रप्रामाण्याच संवादित्वेनापि तन्मतं व्यर्थ खात्, 'अनन्तं नाम' इति श्रुतेः । अर्थाश्रयत्वश्रवणाच नित्यसिद्धोऽर्थः देवतारूपो वा आधिदैविको वा देवदत्तशब्दवाण्यः । एतदुपपादितं चतुर्थे कर्मनिर्णये देहस्योपलक्षकत्वमेव न तु विशेषणत्वमिति । यथावस्थान्तरेण पाकादिसाधनमुत्पाद्य पुनरन्यावस्थापन्नः पुनरन्य- गोगं करोतीति सिद्धम् । नामकरणं च तत्रत्यात्मन एव न तु देहसहितस्यैव शास्त्रीयत्वात् । केशांदिवद्वस्त्रादिवद्वा देहस्यापि सहभावमात्रत्वात् । अतः सत आत्मनः मुख्यसंघातस्य वा परलोकायन्यथानुपपत्त्या न मृतिः, तस्मिन् सति पूर्वोक्तन्यायेन भक्तिमार्गः सेत्स्यति । मीमांसकादयः आत्मनां जीवानां भेदमङ्गीकुर्वन्ति आत्मनीश्वरे यज्ञादिरूपे वा, तथा सत्येक ईश्वर इति पक्षो न संगच्छते अन्यथा एकश्चेदीश्वरः श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । अस्तत्वादिति भावः । संघातादिति स्थूलदेहादित्यर्थः । वैशेपिकनिराकरणे अन्यथेति । परलोकामावे इत्यर्थः । ज्योतिःशास्त्रेति तत्रैतादृशेषु महेपु एतादृशे लोके गच्छतीति फल- 'सोक्तत्वादित्यर्थः । संवादित्वेनापीति अङ्गत्वेन ज्योति शास्त्रस्य प्रामाण्यं सिद्ध- मेवास्ति परं तु बाह्यानां तन्नादर्तव्यं भवति इति संवादित्वेन दृग्गणितेनैक्येनापि हेतुना प्रमागत्वेन स्वीकृतं ज्योतिःशास्त्रमतं तदुक्तार्थानङ्गीकारे व्यर्थ सादित्यर्थः । श्रवणाचेति 'नित्से शब्दार्थसंबन्धे' इत्यादियु नामोऽर्थाश्रयत्वं श्रूयतेऽतः पूर्वोक्तश्रुते च नियो योर्थ- संघाताभिमानिदेवतारूप आधिदैविकः सूक्ष्मसंघातो वा स तद्वाच्य इत्यर्थः । उपलक्ष- कत्वमिति सूक्ष्मदेहरूपं धर्मान्तरमुत्थाप्य व्यावर्तकत्वमित्यर्थः । नामकरणं चेति आत्मन एव देवदत्तादिनामकरणमित्यर्थः । देहेति देहविशिष्टस्यैव न । तत्र हेतुः शास्त्रीयत्वादिति नाम इति शेषः । तथा सति देहे गते तन्नाम तस्य न साचदा श्राद्धादिपु तदुचारो न साजन्मान्तरे तयाव्यवहाराभावस्तु तस्यैवेदं जन्मान्तरमित्यज्ञाना- दिति भावः । मुख्यसंघातस्येति सूक्ष्मसंघातस्पेत्यर्थः । तस्मिन् सतीति आत्मनो लिजस्य वा मरणाभावे सतीत्यर्थः । पूक्तिति परलोकस्य विद्यमानत्वात्तचिन्तया भत्तया. दिक कर्तव्यं भवेदित्यर्थः । जीवानां भेदमिति भगवतः सकाशाद्भदमित्यर्थः । आत्मनीत्यस्सार्यान्तरमाहुः आत्मनीति । यज्ञादिरूप एषेवर आत्मपदेनोच्यते इत्यर्थः । तथा सतीति कर्मरूप ईश्वरे सतीत्यर्थः । भिन्नेश्वरपक्षं दूपयन्ति अन्यति ।

·८८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ. अ.३८ श्लो.२५ कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थः स कुथं विपमं जीवेभ्यः फलं दद्यात् कुतो वा विषमं कर्म कारयेत् । कारयिष्यन्वा वैषम्यघृण्ये वा कथं न प्राप्नुयात् । तस्मादीवर एव नास्ति कर्मातिरिक्तः। स चानेक इति प्रतिनियतं कमैव कर्तव्यमिति मन्यन्ते । तन्मतमपि निराकर्तव्यम् । अन्यधेश्वराभावे कस्य प्रणिधानं स्यात् । तेऽप्यारोपादेव तथा मन्यन्ते । कर्म कुर्वाणाः फलं प्राप्नुवन्ति । दातारं तु न पश्यन्तीति । अन्याधीने फले अवश्यं दातुरपेक्षा । साक्षादजन्यफलेषु राजभित्तिनिर्माणादिपु तथा दर्शनात् । न हि यागः खर्ग पाक ओदनमिव साधयति येनेश्वरापेक्षा न स्यात् । खर्गश्च ब्रह्माण्डाधिपत्यधीनो लोकात्मकः । सुखसाधनान्यपि तदीनानि । अन्यथा तदानीमेव वर्गः कुतो न भवेत् । अत ईश्वरे अवश्याङ्गीकर्तव्ये एकेनैव महाराजवत् कार्यसिद्धौ प्रतिनियतेश्वरकल्पना व्यर्थी, गौरवात् । जीवानां तु भेदो नानोद्दिष्ट इति प्रतिभाति एकवचनप्रयोगात् प्रकृतानुपयोगाच । जीवभेदः प्रत्युत भक्तिसाधकः न तु याधकः । सोऽपि बहुधा निराकृतो निराकरिष्यते च । अन्ये पुनः सांख्यैकदेशिनो योगिनश्च विपणं कर्मफलं नित्यं मन्यन्ते 'योगेन साधितो योऽर्थः स नित्यो हि निगद्यते । वैदि- केनाप्यक्षयात्मा लोकः स्यान्नित्यकर्मणा' तस्मिन्नपि पक्षे नेश्वरग्रयोजनम् । खसाध्येनैव कार्यसिद्धः तदपि निराकर्तव्यम् । आरोपैरेव प्रशंसावाचकशब्दानां सत्यत्वारोपक- वुद्ध्यैव तत्संभवात् । 'अपाम सोमममृता अभूम' इति सोमप्रशंसावाक्यम् । 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतम्' इति तु सुकृतप्रशंसा । तस्माद्भमसिद्धान्ता एत इति नैतद्वाक्यानुरोधेन पूर्वोक्तसिद्धान्ते दूपणमाशहनीयमिति भावः । ननु भक्तिमार्गोऽपि त्वदुक्तन्यायेन न संगच्छते विष्णुर्हि सेव्यः शिवो ब्रह्मा वा एते गुणाभिमानिनः प्रतिनियतकार्यकर्तारः स्वस्वाधीनमेव स्वभक्ताय कार्यं कुर्वन्ति । अतस्त्रिगुणमयोऽयं पुरुपः नारायणो ब्रह्माण्डाभिमानी गुणैः कृत्वा सत्त्वरजस्तमोभिः भिन्नः सन्नुपाधिभेदेन जीवभेदेन वा स्थित्यादिकं करोतीति अल्पदातृत्वात् किं भक्तिमार्गेणापि गुणमयत्वाच सोऽपि तिरोहितानन्द इति' राजसेवकवदन्योन्योपधावनमपेक्षते । दृश्यते च तथा पुराणे लोके चेति यत्स्मार्तानां मतं तदपि निराकर्तव्यन् । अन्यथा पूर्वोक्तमार्गों न सिद्धयेदिति त्रिगुणमयः पुमानिति । यो भजनीयभेदः सोऽपि यदयोधकृतः भगवत्स्वरूपाज्ञानादेव जायते यतः । म प्रसिद्ध्या आर्ताः स्मार्तशब्दवाच्याः । ते धीविहलेसरायारामजीवलभवलेसः । न पश्यन्तीति . अतः कर्मण्येवेश्वरत्वमारोपयन्तीत्यर्थः । भिन्नेश्वरपक्षं साधयन्ति अन्पाधीने इति । आत्मनां जीवानामित्यनेनोक्तं प्रथमपक्षं निराकुर्वन्ति जीवानां स्विति । सोपीति द्वैतपक्षोपीत्यर्थः । उपाधिभेदेनेति विष्णुः स्थिति, रुद्रः संहारं, ब्रह्मा मुष्टि करोतीत्यर्थः । जीवभेदेनेति सात्विकानां स्थित्यादिकं विष्णुस्तामसानां रुद्रो राजसानां प्रया करोतीत्यर्थः । मूलभूतस्येति कर्तरि पदीयम् । .

·श्रीबिटुलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। यमाचक्षते सा खेका भगवद्विभूतिः । न तु तावन्मानो भगवान् भक्तिमार्गप्रतिपाद्यः किंतु पुरुपोत्तम इति बहुधा निरूपितम् । ननु पुरुषोत्तमत्वपक्षेऽपि यद्यज्ञानं स्यात् मूलभूतस्य तदा स दोपस्तदवस्थः । अत एव केचिन्मूलभूतमेव ब्रह्म अज्ञानाश्रयो विषयश्चेत्याहुः। 'आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निविभागचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः' इति । अयमपि पक्षो निराकर्तव्यः । अन्यथा भक्तिमार्गः परमार्थपर्यवसायी न सादतो निषेधति त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरस इति । त्वयि पुरुषोत्तमे स अबोधः कथमपि न प्रवर्तते । तत्र हेतुद्वयम् , ततः परत्रेति अवयोधरस इति च । 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् 'यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः' इति 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति 'स्वप्रकाशश्चिदात्मा इत्यादिश्रुतिसहस्रैः अज्ञानसंबन्धो निराक्रियते । ज्ञानस्यापि यो रसः परमानुभवरूपः स एव आत्मा खरूपं यस्येति । अतो मतान्तराणां भ्रान्तिमूलत्वात् निर्दुष्टत्वाच भगवन्मार्गस्य भगवान् सेव्य इति सिद्धम् । भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः । न तद्विरोधात् कृष्णाख्यं परं ब्रह्म त्यजेद्बुधः ॥ १२ ॥ २५॥ एवं सिद्धान्तान्तराणि परिहृय भक्तिमार्गे स्थापितेऽपि जगत्कर्तृत्वसर्वांश्रय- वादिधर्माणां माहात्म्यार्थमङ्गीकरणे तद्गतो दोपः प्रसज्येत । तन परःसहस्रं दूषणानां संभवेऽपि दूपणद्वयं मुख्यं जगदाश्रयत्वेन जगत्संवन्धिदोपसमूहः उपादानत्वाथ भगवत्येव भवति, जीवस्य च भगवत्त्वे कामक्रोधादिसर्वे दोपाः भगवति भवन्ति । एतदुभयपरिहारार्थमाह सदिव मन इति । सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयात्मविदः। न हि विकृतिं. त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया खकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६॥ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । सदिवेत्यस्याभासे जगदाश्रयत्वेनेति सर्वाश्रयत्वे शरीरोपादानत्वं च सिद्धम् । तत्र शरीरोपादानवे इदं दूपणमुक्तम् । जीवोपादानत्वे दूषणमाहुः जीवस्य चेति। व्याख्याने असतोऽविद्यमानस्य भावकमतोऽसदित्यर्थः। मनुष्यपर्यन्तमावने तथा, देवादि- भावने तु तेषां सर्वत्र संनिधानसामर्थन भावनायां विद्यमानत्वात् नाविद्यमानभावकलेना- सत्त्वमिति वक्ष्यन्ति । कदाचिद्वियमानमपि भावयतीति सत्तमप्यागन्तुकत्वेनोक्तम् , कदाचिद देवादयोपि संनिहिता न भवन्तीति तदाऽसत्त्वमित्याशयेन तदा कचिदसदिवेति वक्ष्यन्ति । १२ मुषो.

·९० श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ. अ. ३८ श्लो.२६ आदौ जीवभावे यानि दूषणानि तानि परिहियन्ते । मनस एव ते दोषाः न तु जीवस्य तचासदेव विशेषतो निरूपयितुं न शक्यत इति । 'नासदासीनो सदासीत्' इति मन(स)स्तादृशं रूपं सदसदात्मकमिति । तत्रापि तस्यासत्त्वं सहजम् । सत्त्वं तु आगन्तुकमिति श्रुत्यादिना ज्ञायत इति सदिवेत्युपमया निरूपितम् । तस्योभया- स्मकत्वे हेतुमाह त्रिवृदिति गुणत्रयवेष्टितम् । तन सत्त्वांशे सत्त्वं संभवति, अंशद्वये त्वसत्त्वमिति । एतादृशस्य प्रकाशः न जीवसंवन्धात् किंतु त्वय्येव विभाति । 'मनसो वशे सर्वमिदं बभूव नान्यस्य मनो वशमन्वियाय । भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान्' इति श्रुतिः मनसो माहात्म्यमाह । न तन्माहात्म्यं जीवाश्रयत्वे घटते । नन्वस्तु भगवदाश्रयत्वेनैव तव माहात्म्यं तथापि तद्दोपसंवन्धः स्यादेवेति चेत् तबाह आमनुजादिति । मनुष्यपर्यन्तमेव परिभ्रमणे तस्य मनसः स स्वभावः तृणस्तम्बमारभ्य महत्तत्त्वपर्यन्तं जीवगणाः । तत्र मनुप्यो मध्यस्थः । मनश्च सर्वेपामर्थे भगवता नियुक्तं सर्वत्र परिभ्रमति । यथा तस्य परिभ्रमणं संभवति तथांशभेदाः सामर्थ्य वा कल्पनीयम् । उत्पत्तौ तस्यैकत्वप्रतिपादनात् । अतो मनुष्यपर्यन्तमेव यावत् परि- भ्रमति तावद् असत् सदिव प्रतिभाति । अग्रे तु सदिव क्वचिदसदिव प्रतिभाति । तस्मा- कामादिदोपाणां मनोमूलत्वात् मनसश्च तत्स्वाभाविकं न भवतीति न तदोपेण भगवति दोपः। द्वितीयं परिहरति सदभिमृशन्तीति । अभिमझे ज्ञानम् । आत्मविदो- ऽत्यन्तं प्रमाणभूताः । इदमशेषं जगत् सर्वं नानाप्रकारेण भ्रान्तदृष्टया भासमानमपि आत्म- तयैव सदेवेत्यभिमृशन्ति सर्व ब्रह्मेत्येव जानन्ति । मनसोऽप्यत्र दोपः परिहृतः । यथे- न्द्रजालिकस्य अन्यथाप्रदर्शनसामर्थ्य गुणः न तु दोपो भवति तथा मनसोऽपि कामादिभासनं गुण एव कौतुकार्थत्वात् । वस्तुतस्तु ब्रह्मैव । आत्मविद इति वचनात् तेषां ज्ञानमात्मनि पर्यवसितम् । अत आत्मा परमार्थसत्यः स एव यदि संवं कथमसत्यता आशोतेत्यर्थः । तथापि युक्तिर्वक्तव्येति चेत् तत्राह न हि विकृति त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतयेति । कनकस्य विकृतिं कुण्डलादिकं कनकार्थिनो वणिजः किं त्यजन्ति अपि तु गृहन्त्येव । तत्रापि हेतुस्तदात्मतयेति श्रीपिलेशरायारमधीयानुभकृतलेसः । असत्वं सहजमिति असद्भावकत्वादित्यर्थः । तृणस्तम्बमिति देहजीवाभेदविवक्षया तृणादयोपि जीवाः परं स्वावराः महत्तत्त्वमपि 'चित्तेन हृदयं चैत्यः' इत्युक्तजीवप्रवेशाजीव एवेसर्थः । एफत्वप्रतिपादनादिति मनो दूरदेशे गच्छति तदा तदंशास्तावत्पर्यन्तं गच्छन्तीति वक्तव्यम् । मनसोणुत्वात्तावतोऽशाः कथमिति चेतादृशं सामर्थ्य कल्पनीयं न तु तदेशपर्यन्तं पूरितानि यावन्ति भवन्ति तावन्ति मनांसि कल्पनीयानीत्यर्थः । अग्रेत्विति मनुप्यादने यदा देवादीन् भावयति तदेत्यर्थः । मनसश्च तदिति कामादिदोपवत्त्वमि- सर्पःप्रमाणभूता इति प्रमातार इत्यर्थः । द्वितीयस्कन्धे 'भत्र प्रमाणं भगवान् परमेष्ठी' ·. श्रीविठ्ठलेशययात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ९१ कनकात्मतया । ननु कनकमुपादानमिति मध्ये द्रव्यान्तरापूरिते विकृते कनकतया ग्रहणं युक्तम् । जगतु जडोपादानकं जीवसामग्र्या पूरितं कथं भगवानिति चेत् तत्राह खकृतमनुप्रविष्टमिदमिति । खेनैव कृतं आत्मोपादानकं ‘स जात्मानरखयमकुरुत' इति श्रुतेः । खेनैव चानुप्रविष्टं 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्' इति । अतो जगत्तत्र स्थिता च सामग्री भगवानिति । इदं सर्वमात्मतयैवावसितम्। ततः सर्वस्यापि ब्रह्मत्वात् कस्स दोपः कुत्र भवेनू मतान्तर एव दोपाणां दोपत्वं ब्रह्मवादे तु ब्रह्मत्वमेवेति सर्वमविरुद्धम् । जीवानां ब्रह्मरूपत्वाद्दोपा अपि च मानसाः। जगच सकलं ब्रह्म ततो दोपः कथं हरौ ।। १३ ॥ २६ ॥ एवं भगवति दोपान् परिहृत्य मक्तिमार्गे भगवान्निर्दुष्टो निरूपितः । इदानीं फलतो दोपं परिहरन्त्यः भक्तानां दोषं निराकुर्वन्ति तव परि ये चरन्तीति । तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो नितेः। परिवयसे पशुनिव गिरा विवुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥२७॥ ये त्वां परिचरन्ति उत त एव निर्कतेमृत्योः शिरः पदा आक्रमन्ति । तत्रापि नाज्ञानात् किंतु ज्ञात्वैवाविगणय्य । अनेन भगवतो दानं तिष्ठतु सेवा- मात्रेणैव मृत्योर्जयो भवतीत्युक्तम् । सर्वस्यापि द्वयमभीष्टं दुःखहानिः सुखावाप्तिश्चेति । तत्र सुखं भगवतैव सिद्ध्यति नान्यथेति निरूपितम् । दुःखहानिरपि भगवत्सेवयैव नान्यथे- ति निरूप्यते । दुःखानामवधिर्मृत्युः स कर्मानुसारेण प्राणिम्यो दुःखं प्रयच्छति । सर्वकमीपेक्षयापि दुःखदातुरवज्ञा महांथातिक्रमः शिरोमर्दनरूपः बहेव दुःखं प्रयच्छति 'तदपि चेत्तेपां भगवद्भजनसाधनं ततः कुतस्तेपां दुःखम् । स्पष्टमेव मृत्योमूर्ध्नि पददानं ध्रुवे निरूपितम् । ये हि निरन्तरं सेवां कुर्वन्ति ते सेवार्थ वैकुण्ठेऽप्यपेक्ष्यन्त इति देहान्तरादिनिर्माणे कदाचित्संस्कारनाशो विलम्बश्च भवेदिति तदेव शरीरं गृहीत्वा ते सेवार्थ द्रुतं गच्छन्ति तदा मध्ये प्रतिवन्धकत्वेन मृत्युश्चेदायाति तदा तं दृष्ट्वा श्रीविट्ठलेशरापारमनश्रीपठभतलेसः । इति श्लोके प्रमाणशब्दः प्रभातृवाचको निरूपितः । जगत्त्विति शरीरं तु जडो- पादानकम् , जडः समष्टिरूपो विराददेहः उपादानं यस्खेत्यर्थः । आत्मोपादानक- मिति प्रमाण्डमपि भगवद्रसमेवेति भावः । तव परीत्यस्याभासे फलत इति । अन्येपामपि मृत्पतिक्रमणफलसाधका स्वयं निर्दष्ट एवेत्यर्थः। दोपं निराकुर्वन्ति दुःसाभावं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । अनेनेति खत एवाक्रमणकयनेनेत्यर्थः। निरूपितमिति इति नृगतिम्' इत्यादिनेति शेपः। अवज्ञति दुरखमासी महान हेतुरिति शेषः। भुवे साक्षान्मूर्वि पददानमाधिदैविकन्यवसोका। आधि- ·९४ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८ श्लो.२८ कारकाणां पण्णामप्याधारादिशक्तयः तेषां शब्दाश्रयत्वादनित्यत्वात् जातिवन्नियत- शक्तिमत्त्वे कार्यान्तरानुदयात् सर्वशक्तिमत्त्वे एकेनैव सर्वकार्यसंभवात् शुब्रह्मत्वापत्तेः अनेककृतिवैयर्थ्याच सर्वाः शक्तीः कारकाणां भगवानेव सर्वदा विभर्ति । तत्तदवसरे तां तां तत्र स्थापयतीति च नन्तव्यम् । बस्मिन्नर्थेऽन्यथानुपपत्तिरूपं हेतुमाह तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिपा इति । यदि अनिमिषाणां खतः शक्तिः स्यात् खाधीना वा । तदा भगवते वलिं दत्त्वा तच्छेपं खयं न गृह्णीयुः । सृष्टौ तथा प्रार्थना च श्रूयते । 'यावद्वलिं तेऽज हराम काले' इति वाक्ये । किंच । अजया व्याप्तास्ते प्रकृत्या वशीकृताः कथ स्वतत्रा भवेयुः । लोके हि अजारक्षका अपि स्वामिने सेवां कुर्वन्ति । अजामात्रपरिग्रहा वा एते अत्यल्पाः । यत्रेन्द्रियस्वामिनामप्येपा गतिः तत्रे- न्द्रियशक्तयः कथमिन्द्रियेपु स्थास्वन्तीत्यर्थः । एतदल्पानां कृत्यमित्याशक विश्वसूजां महता- मप्येतदिति ज्ञापयितुं अल्पान्तररूपं दृष्टान्तमाहुः वर्पभुजोऽखिलक्षितिपतेरिवेति । नव वर्षाणि जम्बूद्वीपे तथान्येपु सप्त सप्त वर्षाणि । तत्र एकैकोऽधिपतिर्भवति । ते सार्व- भौमस सेवा कुर्वन्ति खनिर्वाहार्थम् , तथैकैकेन्द्रियखामिनः सर्वसंघाताधिपतेः सेवां कुर्वन्ति । नाप्यते अप्रयोजकाः किंतु विश्वसृजः। किंच । वर्षाधिपतयः कदाचित्स्वतन्त्रा अपि भवन्ति । एते तु केवलं त्वदधीना एवेत्याहुः विदधति यत्र ये त्वधिकृता इति । सुतरां भगवतः सकाशाद्भीताः सन्तः तथा तथा कुर्वन्ति । अन्यथा अनभिप्रेते न प्रवर्तेरन् । 'दुर्गन्धे दुष्टशब्दे च विरसे च भयनाके । खरस्पर्शे दुःखपुञ्ज वर्तन्ते खानि यद्भयात्' । सुतरां मलोत्सर्गादौ लोकनिन्दिते अधिकारं न गृह्णीयुः । सुवर्णप्रतिमेवासो सर्वानन्दमयोऽधिराट् । सर्वसेव्यो नियन्ता च निर्दुष्टः सर्वथैव हि ॥ १५॥ २८ ॥ धीविट्ठलेशरायात्मनश्रीवलुभकृतलेसः । एवं स्वरादत्वेन खरूपस्सैवेन्द्रियकार्यकर्तृत्वमुक्तम् । कैमुत्येनाप्याहुः किंचेति कारककार्य- मपि स्वयं करोति तन्द्रियकार्यकरणे कः संशय इति भावः। आधारादीति भावेत्र घञ् आधारादिकारकाणां सस्मिन् धारणादिशक्तय इत्यर्थः । तेपामिति करणत्वादयः शब्दनिष्ठाः शब्दस्तु न क्रियाकारी अतस्त्वमेव तथेत्यर्थः । अर्थाश्रयत्वमाशयोभयसाधारणं दूपणमाहुः अनित्यत्वादिति एकत्र कर्मणोऽन्यत्र कर्मत्वादित्यर्थः । नियतेति यथा जाति- नियता तथाधारादिशक्तयोपि तत्र तत्र नियता इत्यर्थः । एफेनैवेति सर्वेपां सर्वशक्तिमत्त्वे गौरवमत एफस्सैव तावच्छक्तिमत्वं बोध्यम् । तदा तदेव ब्रह्मेत्यर्थः । अस्मिन्नर्थ इति सरूपस्सैव सर्वशक्तिरूपेः इत्यर्थः। विश्वसृजामिति विश्वसृज इतिपदेन विश्वराजां फुत्यमुक्तं तदसानां तेषां मविप्यतीत्साशन महतामप्येतत्कृत्यमिति ज्ञापनार्थमपेम्यो यदन्तरं भेदस्वनिरूपकं दृष्टान्तमाहुरित्यर्थः । कारिकायां सर्वानन्दमय इति सर्वत्र सर्वाशे सचितोषियमानलेप्यानन्दः प्रचुर इत्यर्थः । । ..

·श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता । एवं धर्मर्मिप्रकारेण भजनार्थ दोपाभावमुक्त्वा कार्यद्वारा प्राप्तं दोपं निराकुर्वन्ति स्थिरचरजातयः स्युरिति । स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीचया यदि परस्य विमुक्त ततः। न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवे- द्वियत इवापदश्च तव शून्यतुलां दधतः ॥ २९ ॥ ननु यदि भगवान् पूर्णानन्दः सर्वदोपविवर्जितस्तर्हि किमर्थं तदंशाः नानाविधा योनि प्राप्नुवन्ति । अंतो ज्ञायते भगवानेव तानुत्पादयति खहितार्थम् । अन्यथा तेपा- मुत्पत्तिन पटेतेति चेत् तत्रोच्यते । यदि तव चिहरः विहारः खानन्देन क्रीडा, यथा राज्ञः खगृहे रममाणस्यापि तदानन्दोद्रेकात् बहिर्गमनेच्छा भवति तथा भगवतोऽपि कदाचिद्विहारः । तदा स्थिरचरजातयः स्थावरजङ्गमभेदाः वयमेवोत्पद्यन्ते यया वपीकाले जीवाः । नहि पर्जन्यः वर्पणादधिकं किंचित्कार्यं करोति जीवानामुत्पत्त्य- थम् । तथा भगवानपि केवल एव विहरति । ततश्चेष्टायामुद्गतायां स काल इति तेन प्रकृत्यादिशक्तयः प्रेरिता भवन्ति । यथा राजनि निर्गते सेवका अप्रेरिता अपि कार्येषु प्रवर्तन्ते तथा कालो गुणक्षोभं कृतवान् । तथा प्रवलामो उद्गते विस्फुलिङ्गा इव जीवा अपि निःसरन्ति । ततः कालेन क्षुब्धा गुणाः साक्षात्परंपरया च सर्वमेव कार्यजातमुत्पादयन्ति । ततस्ते जीवाः भगवतः सकाशानिर्गताः प्रकृतिमुपगूह्य यम क्वचित्कामवशात् निमित्तं, कर्म, अज्ञानं वा समाश्रित्य नानाविधयोनीः प्राप्नुवन्ति । यथा विस्फुलिङ्गा अग्नेनिर्गताः वायुमालिङ्गय तेन यतःकुतश्चिन्नीयमानाः तृणादिपु पतिता उद्भवं प्राप्नुवन्ति । जले पतिताः निर्वीर्या भवन्ति । भूमौ पतिताः मध्य- माधन तिष्ठन्ति । नत्वन मूलभूतो पाहि कमा पिस्फुलिझं कधिोजयति । तधेदमिति निरूपयन्ति अजया प्रकृत्या उत्थिताः सन्तः तयैवोत्थितं कर्मापि निमित्तं युआत इति । विहार एव तत्र निमित्तम् । केवल क्रियाशक्तर्निमित्तत्वमाशा ज्ञान- शक्तिमप्याहुः उदीक्षयेति । यदा उद्गता ईक्षा भवति तया सहितश्च विहारः ज्ञानपूर्विका क्रीडेत्यर्थः । ननु विहारोऽप्यजया भवतु तथासति प्रकारान्तरेणापि दोपः स्थादत आह परस्येति । अजायाः परो नियामकः । ननु भार्ययैव तया मोहोऽस्तु आसक्तिवी तस्साम् । हे ततो विमुक्तति । तया सह संपन्ध एवं नास्ति । यतः धीविट्टलेदारायारमनधीयउमटवटेसः । स्थिरचरेत्या अत इति तारशस्यांशानां सतो योनिप्रातः प्रयोजनाभावा- दसंभवतोऽतो भगवानेव स्वकीडाय तानुत्पादयति तया च वैपम्पनेण्ये इति भावः । अज्ञानं चेति निर्गमनानन्तरं धर्मरूपचित्तिरोभावादज्ञानाश्रयणमित्यर्थः । कर्मापीति अपिशब्देनाज्ञानम् । तया सहितम्वेति चकाराचया जनितय ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८ श्लो.३० सिद्धम् । एवमात्मनः परिच्छेददयाभावः सकलमूर्तद्रव्यसंयोगच अवश्यमङ्गीकर्तव्य इति तन्मतमनूध परिहरति तनुभृतो यदि सर्वगतास्तहि न शास्यतेति नियमः। अत्र शासनं न कर्मनिमित्तं तत्तु यमादिकार्य किंतु दासस्वामिवत् नियम्यनियामकमावः । व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यादित्यर्थः । तथासति नेश्वरश्च सेत्स्यति प्रयोजनाभावात् । सर्वत्रात्मनः कारणत्वेन विद्यमानत्वात् खभोगस्तेनैव संपादयितुं शक्यते, अदृष्टनिया- मकं तु कर्मैव भोगस्त्वदृष्टनियम्यः, कर्म प्रयत्ननियम्यमतो जीवार्थमीश्वरापेक्षाया अभावानेश्वरोऽपि सेत्स्यति नियम्यनियामकभावो दूरे। यच्छ्रुतय एवमाहुः नियम्यनिया- मकभावो न सेत्स्यतीति । तासामयमभिप्रायः भोगनियामकः परमेश्वर एव । अन्यथा भोगनियमो न स्यात् । दृश्यते च भोगनियमः पहुषु विद्यमानेष्वेकस्मिन् शरीरे सर्वे- पामेव संबन्धस्य तुल्यत्वात् एकशरीरे आम्रफले भक्षिते कथमेकस्यैव सुखं भवेत् । तददृष्टेन जनितमिति चेत्तस्यैव तददृष्टं नान्यस्येत्यत्र को नियमः । आत्मसंयोगस्स तुल्यत्वात् ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामपि तुल्यत्वापत्तिः । नचेश्वरव्यतिरेकेण कश्चिदन्यो निया- मकोऽस्ति येन प्रतिनियतभोगदर्शनस्स नियमः सिद्ध्येत् । ईश्वरे तु नियामके- ऽङ्गीक्रियमाणे एक एव भुतां नान्य इति ईश्वरनियमनात् नियमः संगच्छते । तथा अदृष्टेऽपि । अतोऽवश्यं भोगनियमार्थं ईश्वरो नियामको वक्तव्यः । तच्च व्यापकत्वे न संगच्छते । महत्त्वेन तस्याभिमानात् तुल्यत्वाच न भगवन्तं मन्यते । ईश्वरेणैव घेद्भोगः सेत्स्यति प्रतिनियतस्तर्हि व्यापकता न वक्तव्या । अणुपरिमाणस्यापि आदेहव्यापी चैतन्यगुणः संभवति गन्धवत्, आश्रयाविच्छेद एव गन्धस्य युक्तो दृष्टत्वात् यत्र निरन्तरोत्पत्तिर्मुग्यते । अन्यथा आश्रयमपि परित्यज्य पत्रपुष्पादिवदन्यत्र गच्छतीयेव धीविट्ठलेशरायारमजधीवलभकृसलेखः । कर्मनिमित्तमिति यादृशं कर्म तादृशं शासनमतः कर्मनिमित्तं यत्र तादृशं शासनं नात्र विवक्षितमित्यर्थः । तथासतीति व्यापकत्वे सतीत्यर्थः । ननु तर्हि मूले ईश्वरसिद्ध्य- भाव एव दूषणं कुतो नोक्तमित्यत आहुः यच्छुतय इति । अणुत्वपक्षः साधनीयो न तु वितण्डा कर्तव्येतीश्वरमङ्गीकृत्य तन्नियम्यत्वेन व्यापकतां दूपयित्वाऽणुत्वं स्थापयन्तीत्यर्थः । अयमभिप्राय इति नियामको वक्तव्य इत्यन्तोभिप्राय इत्यर्थः । नन्वणुत्वे सर्वदेहव्यापि. चैतन्योपलम्भः कथमित्याशक्य दृष्टान्तेन साधयन्ति गन्धवदिति । यत्र देशेऽन्यैर्वादिभिः गन्धस्य दूरदेशगमनाय गन्धवतोवयवानां तावद्देशपर्यन्तमन्तररहितोत्पत्तिर्मुग्यते तत्र देशे गन्धस्य आश्रयविच्छेदमानं मन्तव्यमाश्रयावच्छिन्नः सन् तं विहाय दूरदेशपर्यन्तं गन्ध एवं गच्छत्तीत्यर्थः तथा च गुणो गुणिनं विहाय न गच्छत्तीति नियमे गुण्यवच्छिन्नस्तिष्ठतीत्यर्थो ज्ञेयः । अन्यथैति अवयवोत्पत्तिखीकारे यया वृक्षादुत्पन्नं पत्रपुष्पादिकं खाश्रयं वृक्षं परित्यज्य ग्रामान्तरं गच्छति तथापयवास्तत्सङ्गेन गन्धोपि वायोर्गन्धवहनस्य प्रकर्षण सिद्ध्यर्थ खाश्रयं विहाय नामान्तरं गच्छतीति मन्तव्यं सात्तथा च प्रत्यक्षविरोध इति ·. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता। ९९ मन्तव्यं वायोर्गन्धवाहत्वप्रसिद्ध्यै । 'यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्स दूरागन्धो वाति' इति श्रुतेश्च । अवयवगतिकल्पना तु योजनगन्धायां वाषिता । यादृशः प्रकटो गन्धः पुष्पाणां सन्निधौ भवेत् । एकस्मिन्नपि तत् पुष्पे तथा प्राणगते न हि ॥ तस्माइन्धवचैतन्यमपि सर्वदेहव्यापि तिष्ठति लोके च परिच्छिन्न एव नियम्य- नियामकभावः । ननु नियामकोपि परिच्छिन्नोऽस्तु को दोप इति चेत् तत्राह हे ध्रुवेति यो निश्च स व्यापक एव भवति । प्रकारान्तरेण ध्रुवता तु भूम्यादावपि न दृश्यत इति ईश्वरो व्यापक एव । तस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्च' इति श्रुतेः । 'आराममानो छपरोऽपि दृष्टः' इति 'नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात्' इति न्यायाच । “तरथा जीवस्य व्यापकत्वे भगवतः अणुवे एकदेशसाप्यन्ययात्वे वा नियम्यनिया- कभावो नोपपद्यत इति भावः । नन्वत्र न काचिदृढोपपत्तिः व्यापकत्वमप्यस्तु निय- पत्वमप्यस्तु को दोषः । अल्पेनापि वालकेन सिंहेन महागजो नियम्यते । सूक्ष्मेणापि |ज्ञा सर्व लोका नियम्यन्ते, सूक्ष्मेणाप्यमिकणेन सर्वे गृहा दह्यन्ते इति न स्थूल- रिमाणवान् नियामक इति, नापि सूक्ष्मपरिमाणवान् नियम्य इति । अतो व्यर्थ आग्रह ति चेत् तबाह अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तु भवेदिति । यद् न्मयमजनि तदविमुच्य तदत्यक्त्वा नियन्त किं भवेत् अपि तु न भवेदेवे- पर्थः। बाध्यवाधकभावो दाह्यदाहकभावश्चान्यः नियम्यनियामकभावस्त्वन्यः, राज्योत्पन्नाः श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेपः । नावः । अवयवोत्पत्तिकल्पनामावे श्रुतेरपि संमतिमाहुः यथेति । नन्ववयवानामुत्पत्तिर्मास्तु सेद्धा एवावयवास्तावद् दूरं गच्छन्तामित्याशझ्याहुः अवयवेति । नहि द्रष्टुमप्यशक्याः पूक्ष्मावयवा योजनपर्यन्तं गन्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः यादृश इति पुप्पाणां बहूनां संनिधिमात्रेण यादृशो गन्धो भवेत् तादृशे गन्धो प्राणसंलग एकस्मिन्नपि पुणे सति न जायते चेत् तदा तदवयवेष्वतिसूक्ष्मेपु गन्धः कुतः स्यादित्यर्थः । नन्विति लोकदृष्टान्तेन नियम्यस्य परिच्छिन्नत्वे सापिते लोके नियामकस्यापि परिच्छिन्नत्वदर्शना- दियमाशति ज्ञेयम् । यो निश्चल इति भगवान् निधलो नियामकः लौकिक- राजादिस्त्वध्रुव इति नियामके न तदृष्टान्त इति भावः । ननु भुक्त्वमपि लौकिक- राजवत्कादाचितमस्तीत्यत आहुः प्रकारान्तरेणेति । कादाचित्की भुक्त्ता तु भूम्या. वायपि नास्ति भूमिरपि नित्यं धुवा तथा च लोकदृष्टपदार्थस नित्यभुयत्वं चेद्भगवतस्तु नित्यध्रुवत्वं ततोषिकं च्यापकतं च यान्यमिति भावः । यद्यन्मयमिति यद्यन्मयं भवे- तवत्यक्त्वा निपन्त भवेत् तदेव नियन्तृ भवेदित्यर्थः । तथा च भगवन्मयत्वात् ·. १०० .श्रीसुबोधिनी - [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.३० प्रजा राज्यमया भवन्ति । राज्यं च राज्ञोऽङ्गमिति राजमयो एव प्रजाः। तथा जीवा अपि भगवन्मयाः व्यापकाश्चेत् कथमपि न तन्मया भवन्ति । नियतान्वये विद्यमानेऽपि अप्रयोजकत्वं वदन् साहसी भवति । तस्मात्तन्मयत्वान्यथानुपपत्त्या न व्यापकलं जीवस्येति सिद्धम् । ननु वेदान्तिनोऽपि आत्मैकत्वं वदन्तः नियम्यनियामकमावं नामी- कुर्वन्ति सर्वत्र तुल्यदर्शनात् । अतो वेदान्ते नियम्यनियामकभावो नास्तीति ये वदन्ति तदनूय परिहरन्ति सममनुजानतां यदमतमिति । ये सर्वन ब्रह्म सम- मनुजानन्ति 'ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽके स्फुलिङ्गके। अरे क्रूरके चैव समदृक्पण्डितो मतः' इति ॥ ब्रह्मविदः समदृश इति । तेपामप्येतदननुमतं तेऽपि नियम्यनियामकभाव- मङ्गीकुर्वन्त्येव । अन्यथा भगवान् मुक्तोपसृप्यो न स्यात् । 'चतुर्विधा भजन्ते माम्' इति ज्ञानिनोऽपि मजनश्रवणाच । नन्वस्त्वनियम्यता ज्ञानमार्गे को दोष इति चेत् तत्राऽऽह मतदुष्टतयेति । मते ब्रह्मवादे अयमों दुष्ट इति । एष सर्वेश्वर एप लोकपाल एप भूताधिपतिः' इति । सर्वत्रोपनिषत्सु भगवतो नियामकत्वश्रवणात् । 'एत- वैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठतः' इत्यादिश्रुतिभिः स्पष्टमेव प्रशासन दृश्यते 'सा च प्रशासनात्' इति न्यायेन च निर्णीतः। तस्माद्भगवतः प्रशासनं सर्ववादिसंमतं तच व्यापकत्वे न घटते । अतन्मयत्वप्रसङ्गादिति । नियन्ता जीवसंघस्य हरिस्तेनाणवो मताः। जीवा न व्यापकाः कापि चिन्मया ज्ञानिनां मता ॥ १७ ॥ ३०॥ एवं भक्तिसिद्ध्यर्थं नियम्यनियामकभावो निरूपितः । तत्र हेतुश्च तन्मयत्व- मुक्तम् । तेन यन्मयं यत् तत्तस्य नियम्यं भवतीति फलति । एवं सति देहादिसंघा- ताविष्टे जीव जडांशस प्रकृतिमयत्वाचिदंशस्य पुरुषमयत्वाच प्रकृतिपुरुपनियम्यतैव युक्ता न पुरुषोत्तमनियम्यतेत्याशक्य परिहरति न घदत उद्भवः प्रकृतिपूरुष- योरजयोरिति । श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भगवनियम्यत्वमुच्यते भगवन्मयत्वं तु व्यापकले न संभवत्यतोऽणव इत्यर्थः । निय- तान्वय इति नियतमीश्वरेण समन्वयो वर्तते तथापि भोगेऽदृष्टमेव प्रयोजकं न त्वीश्वर इति कथने तु पूर्वोक्तप्रकारेणेश्वर एव न सेत्स्यति अत इदं कथनं वादिनः साहसकार्यमित्यर्थः । एतदननुमतमिति एतद्व्यापकत्वं ब्रह्मविदामप्यननुमतमसंमतमित्यर्थः । तत्र हेतुः ते- प्रीति । निर्णीत इति । भगवतो नियामकभाव इति शेपः ।

·1229. श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। न घटत उगवःप्रकृतिपूरुपयोरजयो- - रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलवुहुदवत् । स्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेपरसाः ॥ ३१ ॥ तदात्मकता तदा घटते यद् यद्रूपेणाविर्भवितुमर्हति । जीवास्तु विस्फुलिङ्ग- न्यायेन भवन्तीति तदात्मकता युक्ता । संघातस्तु न प्रकृत्यात्मकः नापि पुरुषात्मकः नाप्युभयात्मकः उभयोरप्यजत्वेन कार्यरूपाविर्भावाभावात् । तदाह न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुपयोरजयोरिति । तर्हि कथं संघातोत्पत्तिरिति चेत् तत्राह उभययुजा भवन्त्यसुभृत इति । उभययुजा उभययोगेन प्रकृतिपुरुषसंवन्धेनासुभृतः संघाता देवतिर्यगादयो भवन्ति । ननु यत्केवलाभ्यां न जायते तत्तत्संयोगे सति कथं जायत इति तबाह जलवुढुवदिति । न केवलं जलेन वायुना वा बुद्बुदा जायन्ते उभययोगेन तु जायन्त इति तथा प्रकृतिपुरुषसंयोगेन संघाता जायन्त इति न काप्यनुपपत्तिः । किमतो यद्येवम् । एवमेतदित्याह त्वयि त इम इति । असुभृतः इमे परिदृश्यमानाः सर्वे ततः कारणात्वय्येव । अयमभिप्रायः, अजयोः संयोगो नेष्यते । उभयोरप्यजत्वेन व्यापकत्वेन च क्रियावत्त्वाभावात् संयोगाभावः । तादृशयोः संयोगः । अघटमानः सन् भगवद्रूपो वा भगवता वा सिद्धो भवति । अनुतकर्मा भगवानेव श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखः । न घटत इत्यत्र यद्भूपेणेति मृत्स्वरूपेण घट आविर्भवति अतो मृदात्मको पट इत्यर्थः । ब्रह्मवादे ब्रसात्मकमेव जगत् प्रकृतिस्तु योनिरूपा निमित्तकारणमिति भावः । तदात्मकतेति पुरुषात्मकता युक्ता भवेदपीति शेपः । संघातस्य प्रकृत्युपादानकता- निराकरण इदमपि निराकृत भविष्यति । प्रकृत्यात्मक इति प्रकृत्युपादानक इत्यर्थः । यदि संघातः प्रकृतिरूपेणाविर्भवेत् तदा प्रकृत्यात्मकः स्यात् तथाविवस्तु न संगवति प्रकृतेरजवादित्याहुः कार्यरूपेति । ब्रह्मणस्त्वजत्वेपि अचिन्त्यशक्तिमत्त्वेन समाधान वक्ष्यन्ति । तहीति प्रकृतेस्तत्त्वरूपत्वात् सा सृष्टौ प्रकारभूता तथा च तदुपादान- कत्वाभावे केन प्रकारेण संघातोत्सतिरित्यर्थः । प्रकृतीति अनेन प्रकार उक्तः यथा 'भूमिजलसंयोगेन धान्यमुत्पद्यते परं तत्खवीजोपादानकमेव न तु तदन्यतरोपादान तथा प्रकृतिपुरुपसंयोगेन ब्रह्मोपादानका संपातो जायते न तु स तदन्यतरोपादानकस्तयो- रजवादित्युक्तमेव । भूमेनिर्गतस्स संपातस्स धान्यस भौमत्त्वमिव प्रकृतेर्निर्गतस्य संघातस प्राकृतत्वं, प्रकृतिरादित्येन ब्रह्मण एवं सकाशानिर्गतसाप्राकृतत्वमिति विवेकः । जलबुद्दष्टान्तः संयोगांशे न तु बुद्धदस्य जलोपादानकलांश इति ज्ञेयम् । किमत इति प्रत्यात्मकतानिराकरणात् किं सिद्धमित्याशन भगवदात्मकता सिद्धे- त्याइत्यर्थः । त्वय्येयेति त्वदुपादानका इत्यर्थः । भगवद्रूप इति भगवति रूपं खरूप ·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०७.अ.३८श्लो.३१-३२ भवतीति, अतो भगवदात्मकतैव सर्वेषां संघातानामतो भगवत्येव ते सर्व पर्यवसिता भवन्ति नान्यत्रेति निर्णयः । किंच । विविधनामगुणैरिति । एकरूपाश्चेत्संघाताः भवेयुः तदा कथंचित् प्रकृतिपुरुषात्मकतापि कल्प्येत तत्तु नास्ति । किंच विविधानि नामानि रूपाणि गुणाश्च परस्परविलक्षणाः सर्वेषां भवन्ति । अतस्तैीयते भगवत एव भवन्ति । अचिन्त्यशक्तिरनन्तमूर्तिश्च भगवानेवेति । नन्वर्वाचीनयोरपि प्रकृति- पुरुषयोः कथं नानन्तशक्तितेत्याशक्याह परम इति । परम एव ते धर्मा नान्यस्येति सिद्धान्तादित्यर्थः । किंच । त एव तदात्मका भवन्ति ये यत्रैकतामापयन्ते यथा सर्वाः सरितः अर्णवे भवन्ति । अर्णवादेव मेघद्वारा उत्पद्यन्ते अर्णवे च प्रविशन्ति । ततोऽर्णवस्य जलात्मकस्य नद्योऽपि जलात्मिकास्तदात्मिका भवन्ति । न तु पर्वता- त्मिका भूम्यात्मिका वा । अतः सचिदात्मका एते सचिदात्मके भगवति एवं प्रतिष्ठिता भवितुमर्हन्ति नान्यत्रेत्यर्थः । ननु यदि भगवदात्मकं विश्वं भवेत्तर्हि भगवति विश्व प्रतीयत । यस्य यस भगवत्साक्षात्कारो भवति तस्य तस्यानुभवे विश्वस्फूर्तिः स्यात् । ततश्चानीक्षापि प्रसज्यतेति चेत् तत्राह मधुनि लिल्युरशेपरसा इति । यथा अशेपरसाः मधुनि लीना भवन्ति तथापि भिन्नतया न प्रतीयन्ते । अयममुकपुष्पस्य रसो- ऽयममुकपुष्पस्य रस इति, किंत्वेकतामापन्ना मधुत्वेनैव प्रतीयन्ते तथा भगवत्यपि सर्वे सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति न तु भिन्नतया प्रतीयन्त इत्यर्थः । नामरूपप्रपञ्च हि देवतिर्यरात्मकम् । कृष्णादेव समुद्भूतं लीनं तत्रैच तन्मयम् ॥ १८॥ ३१॥ एवं नियम्यत्वाय भगवदात्मकता प्रत्येकसमुदायाभ्यां जीवसंघातयोनिरूपिता । तेनावश्यं भजनीयत्वं निरूपितम् । एवं भजनीयत्वे ज्ञातेऽपि भजनार्थ प्रवृत्तावपि भत्तयुन्मुखान् कालचेगक्षयेत् तदा भजनं कथं सियेदिति शां निराकर्तुमाह नृषु तव माययेति। नूपु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भुकुटिः सृजति मुहुत्रिणेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२॥ श्रीविहलेशरायारमजधीवलमकृतलेसः । यसेत्यर्थः । भगवतो विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वादिति भावः । तथाप्यन्योन्यं तेपा सामानाधिकरण्यं भवतु न तु संयोग इत्यत आहुः भगवता वेति । ननु तयोरेव स्व. संयोगसंपादनसामर्थ्य कल्पनीयमित्याशदर्श परिहरन्ति प्राणोप्यजत्वात् । कार्यरूपेणाविर्भावा कयमित्याशकामपि परिहरन्ति अद्भुतकर्मति तयात्वं नान्यस्येति । भगवानेवेत्येवकारः भन्यस तयात्वस्वीकारे सर्वेपि ब्रह्मधर्मास्तत्रैव स्वीकर्तव्यास्तदा तदेव ब्रह्मेति भावः । अनीक्षापीति विषस सिद्धत्वात् 'स ईक्षा चके' इत्यनेनोक्तक्षा न सादित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । भगवान् सृष्टचादौ कालं मायां च सृष्टवान् । ये मायया मुग्धा भविष्यन्ति तान् कालो असिष्यति । ये तु लोकान् भगवन्मायाग्रस्तान् ततः कालेन ग्रस्तानालोक्य मायापगमे निस्तारे च भगवद्भजनमेव गतिरिति ये भगवन्तं सेवन्ते तेषां पुनर्मायामोहः सर्वथा न संगच्छते । ततः कालग्रासामावोऽपि सिद्धः । यदि कथंचिद्भक्तिमार्ग विपयाणां विद्यमानत्वात् कदाचिन्मोहः स्यादपि तदापि कालपासो न भवेत् । तत्र हेतुः कथमनुवर्ततां भवभयमिति। तत्रापि हेतुः यस्मात्कारणात्तवैव भृकुटि: अभवच्छ- रणेपु भयं सृजति । अतो भक्तिमार्गस्स सर्वथा कालनाशकत्वं मनुष्याधिकारित्वाच्छास्त्रस्य कर्माधिकारादन्येषां भोगदेहित्वात् मनुष्यशरीरानन्तरमेव पुनर्नानाविधयोनिसंबन्धः । 'स्वर्गापवर्गयोर तिरश्चां पुनरस्य च' इति वाक्यात् । अतो नृणां भ्रममित्युक्तम् । अतो ये सुधियः स्वयमपि नरत्वं प्राप्ताः यदि प्रमत्ता भवेयुः तदा पुनः कालचक्रेण हीन- स्वमुत्तमत्वं वा प्राप्ताः कृतार्थी न भविष्याम इति निस्तारार्थं यतमानाः तादृशं गुरुमेव भजन्ते । स च गुरुभगवानेव भगवानेव वा गुरुः । शक्तिद्वयं तव ज्ञातमिति प्रवर्तकत्वं भजनीयत्वं च । नतु 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' इति न्यायेन कालान्तरे तत्त्वं सिद्ध्यति । श्रीविठ्ठलेशरायास्मजीवाभकृतलेखः। नृपु तचेत्या ये त्विति । मूले भ्रमो भ्रमणं नानाविधयोनिपु भ्रमणमित्यर्थः । तन्मायामोहजनितकालग्रासेन भवतीति व्याख्याने ग्रस्तानालोक्येत्युक्तं भृशमित्यस्या- वगत्येत्यनेनान्वयः तथा च भ्रमणं यथा न भवति तथावगत्येत्यर्थः । तं प्रकारमाहुः मायापगम इति । तत इति मायामोहाभावादित्यर्थः । एवमवगत्य भजन कुर्वन्तीत्येतावत्कथनेनैव भजनस्य कालग्रासनिवर्तकत्वं सिद्धं भवतीति कथमनु- वर्ततामित्यनेन पुनस्तत्साधनमनयोजनकमित्याशय किंचिदपिकसूचनार्थमित्याहुः यदीति। भवभयं कालग्रास इत्यर्थः । चतुर्थचरणे तथा व्युत्पादनादिति भावः । भ्रमणस तिर्यगादिसाधारण्येपि नृष्विति कथने हेतुमाहुः मनुष्येति । नृणामिति सप्तम्यर्थ एव पष्ठयन्तेन विवृतः तथा च पूर्व नरसैव जातत्वात् नरसैवान्यत्र भ्रमणमित्यर्थः । अत इति ये सुधियस्तेऽतो नृणां भ्रमणावगमाद्धेतोगुरुं भजन्त इत्यनेन्वयः । भवे. युरित्यस पूर्वणाप्यन्वयः यदि प्रमत्ता मवेयुस्तदा खयमपि नरत्वं प्राप्ता भवेयुर्न लभवः सिद्धोत् । तदेति नरखप्रासावित्यर्थः भविष्याम इत्यन्तेन यत्नहेतुभूतज्ञानं विवृतम् । इति ज्ञात्वेति शेषः । तादृशमिति अभवमित्यर्थः । भजनेन 'यो यद्धः' इति वाक्याचवे सिद्ध वयमप्यभवा भविष्याम इति भावः। मूले त्वयीतिपदस गुवाचकल व्युत्पादयन्ति स च गुरुरिति अयं भिवगुरुपक्षः गुरुमुदिश्य भगवत्त्वमननोच्यते अग्रे मगयन्तमुद्दिश्य गुरुत्वं विधीयत इति विभेदः । भिन्नगुरुपक्ष आहुः नन्विति । तत्व ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.३२-३३ सोऽपि चेत्पुनरुत्पद्यत तदा को विशेष इति शङ्कायामाह अभव इति । भिन्नगुरुपक्षेऽपि भगवदीयत्वान्न तस्यापि भवः । ननु कियत्प्रभृति भगवद्भजनं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह अनुप्रभवमिति । प्रकृष्टो भवो बुद्धिसहितं जन्म यदैव भगवति सद्बुद्धि- भवति । तत आरभ्यैव भगवति भावः कर्तव्य इत्यर्थः । अनुवृत्तिश्च कर्तव्या । कालो हि बाह्यः न केवलमान्तरेण भावेन पीडातो निवर्तते अपि तु पीडयत्येव । अत एवं ज्ञानिनामान्तरभक्तानां वहिर्मुखात् केशः स च जडभरते वर्णितः । तेन क्लिष्टाः कदा. चिन्मुग्धा अपि भवेयुरिति प्रथमत एव बाह्याप्यनुवृत्तिः कर्तव्या । एवं बाह्याभ्यन्तर- भेदेनानुवर्तमानान् वस्तुतः सेवकभूतान् जीवान् कामात् सेवामकुर्वतः शिक्षार्थमेव दण्ड कुर्वाणः कालः कथं भयं तेषां कुर्यात् हन्याद्वा । कालस्य भूरूपत्वं पूर्व वर्णितम् । ननु कालेनाल्पो दण्डः कर्तव्यः ततो लौकिकभयवत्सोऽप्यल्पमिति कथं भजनं सिद्धयेदि- त्याशयाह मुहुरिति । ननु कालो न दृश्यते दृष्टादेव हि लोका विभ्यतीत्यत आह त्रिणेमिरिति संवत्सरात्मकः प्रत्यक्ष एव कालः। यस्य शीतातपवर्षाख्यास्त्रयो नेमयः तल्लोके प्रकटीकुर्वन् खपराक्रमं ज्ञापयतीत्यर्थः । न विद्यते भवान् शरणं येषां 'ये यथ मां प्रपद्यन्ते' इति शरणत्वेन न स्वीकृतवन्त इत्यर्थः । नृणां दुर्गतिमालोक्य ये सेवन्ते दृढव्रताः। फणं तद्भुकुटिः कालो न तान् हन्ति कदाचन ॥ १९ ॥ ३२ ॥ एवं भजनमुपपाद्य योगादिना भजनं न कार्यसाधकम् । योगशेषत्वादिति स्वतन्त्र- मेव भक्तिमार्गानुसारेण भजनं कर्तव्यमित्यभिप्रायेण योगपक्षं निन्दति विजितहृषीक- वायुभिरिति । विजितहपीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः। श्रीपिलेशरायारमजश्रीयछभकृतलेस. । गुरुत्वम् । सोपि चेदिति गुरुरपि सन्नित्यर्थः । गुरोर्भगवत्त्वं 'संवन्धादेवमन्यत्रापि' इति सूनेऽन्यत्र च निरूपितम् । कियत्प्रभृतीति कियदारभ्येत्ययः । बुद्धिसहितं जन्मेत्यस जन्मनो बुद्धिसाहित्यं यदवधीत्यर्थ इत्याशयेनाहुः यदैवेति सविशेषणे हीतिन्यायादिति भावः । उत्तरार्धार्थमाहुः अनुवृत्तिश्चेति । पीडात इति पीडा- संपादनादित्यर्थः । सेवामति इत्यस्याने पीक्ष्येति शेषः । सोप्यल्पमिति कालोप्यस्प- भयं कुर्यादिति शेषः । ये यति भगवतः शरणभावनामाचे तत्कृतस्वीकारामावो हेतु रित्पने प्रतिज्ञादेत रित्सधः। चिजितेयस्याभासे योगादिनेति तन्मार्गानुसारेणेत्यर्थः । योगशेषत्वा दिति सन्मार्ग भजनस योगार्थत्वात् तन्पत्यम् 'शेपः परार्धत्वात्' इति लक्षणा- दित्यर्थः । नत एप चित्तवृत्तिनिरोधसिद्धी 'तचापि चित्तयडिशं शनकैर्वियुहे' इत्यनेन 1. परिमा ·- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवलभकृतलेखसमेता। १०५ सिनशतान्विताः समपहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥ पूर्वश्लोके गुरुद्वारा भजनं निरूपितम् । तदेव फलपर्यवसायि । योगस्तु सर्वथा न कस्यापि सेत्स्यति । खतः प्रवृत्तस्य मनसः प्रतिवन्धकत्वात् । मनो घसत् भगवता लब्धशक्ति ईश्वरगुरुप्रसादयुक्तश्चेत् किं योगेन, साधनेनैव कृतार्थत्वसंभवात् । अतो लौकिका इव योगिनोऽपि संसार एव परिभ्रमन्ति न कृतार्थी भवन्तीति निरूप्यते । ननु योगमार्गः कथं कृत इति चेदुच्यते । अणिमादिसुखार्था ये ये चात्यन्तवहिर्मुखाः । क्लेशकार्यरता ये च तदर्थ योग उच्यते ॥ १॥ परंपरासाधनं वा फलार्थ वा निरूपितः । योगः साक्षान्न मोक्षाय निषेधान्याससूत्रतः । 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' प्रशंसार्थी फलश्रुतिः ॥२॥ अतः खतत्रयोगस्य निषेधार्थमिदमुच्यते । विशेषेण जितानि हृषीकाणीन्द्रि- याणि वायुश्च यैः । अनेन प्रत्याहारपर्यन्तं सिद्ध्यतीति निरूपितम् । अन्यथा योगाजेषु श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भजनत्याग उक्तः । व्याख्याने फलेति अभवपर्यवसायीत्यर्थः । स्वतःप्रवृत्तस्येति कर्मणि पष्ठी गुरूपदेशमाने जातेपि पूर्वश्लोकोक्तरीत्या गुरुं भगवन्तं भगवन्तं गुरुं वा अप्रसाद प्रवृत्तस्येत्यर्थः । मनस इति कर्तरि पठी प्रतिबन्धो विसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः, अतो 'विसामनी स्पष्टयन्ति मनो ह्यसदिति । असद्भावक तथा चासद्भावनं चित्तवृत्तिनिरोधे विसामग्रीत्यर्थः । तर्हि भगवत्प्रसादे कथं तदसंपादकत्वमित्यत आहुः भगवतेति । तत्सामर्थ्य भगवदत्तमिति 'सदिव मनः' इति श्लोके निरूपितम् । अतो भगवत्प्रसादेन प्रभवतीत्यर्थः । तर्हि प्रसाध योगः कर्तव्य इत्याशक्य तदा सोन्यथासिद्ध इति आहुः ईश्वरेति । साधनेनैवेति अभवसाधनेन । पूर्वश्लोकोक्तभजनेनेत्यर्थः । उच्यत इति नेदं मूलव्याख्यानं किं त्वस्माभिः समाधानगुच्यत इत्यर्थः । परंपरेति अत इति शेपः । प्रथमेषु परंपरासाधनं योगः अणिमादिसिद्धौ सर्वत्र गमन सामर्थ्य नं महता ऋषीणां सङ्गे सति ज्ञानेन भत्त्या वा मोक्षः सिद्ध्यतीत्यर्थः । द्वितीयतृतीयेषु फलार्थ निरूपितः तादृशेषु किंचित्सुखमन्ते जनयन्तीत्यर्थः । तदुक्तं 'योगसांख्ये धर्महीने विमार्ग- परिपोपिते । नरकायैव भवतः पश्चात् किंचित् सुखं भवेत्' इति । अनेनेति विजित हपीकत्वकथनेनेसर्थः । इन्द्रियनिग्रहस प्रत्याहारपदार्थत्वादिति भावः । विजितहपीक- वायुभिः पुरुषैः हेतुभिः यतन्ति तान् दृष्ट्वा यतन्तीत्यर्थः । अन्यथेति प्रत्याहारपर्यन्तं १४ सपो. - ·। श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.३३ प्राथमिकेष्वसिद्ध्यमानेषु प्रवर्तमानस्य शङ्का स्यात् । अतो वोध्यते पञ्चाङ्गान्येव सेत्स्यन्ति नाधिकानीति बोधयति । मनसो निग्रहाशक्यत्वे हेतुमाह अदान्तेति । स्वभावत एव अदान्तम् । प्रतिनियतेन्द्रियपक्षे येषां मनः स्वभावतो दान्तं सात्त्विकप्रकृति तेषां योगः सिद्ध्येदपीति ज्ञापितम् । येषां त्वदान्तमेव मनः तदपि तुरगरूपम् । तस्मिन्नारूढो जीवो भवति मनोविलासाकाही तस्य त्वशक्य एव निग्रह इति ज्ञापितम् । स्वयं च इह लोकानुसारेणैव स्थितो यन्तुं वाञ्छति । ननु तुरगोऽपि कथंचिनियम्यते तद्वन्मनोनिय- मनमपि भविष्यतीति चेत् तबाह अतिलोलमिति । प्रयत्नेन ग्रहीतुमेवाशक्यम् । ननूक्तं 'यतो यतो निःसरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्' इति चञ्चलस्यापि निग्रहे साधनमुक्तमिति चेत् तबाह उपायखिद इति । उपाय एव खेदं प्राप्नुवन्ति । योगशास्ने ततः पूर्व पञ्चाङ्गानि निरूपितानि । तान्येव मनसोऽतिचाञ्चल्ये साधयितुमशक्यानि । नहि विक्षिप्ते मनस्यासनं सिद्ध्यति यमादिकं वा । यतः सर्वथाऽदान्ते योगारम्भ एव न कर्तव्यः । किंच । महता कालेन यमादिसाधनानुष्ठाने चित्तशुद्धौ सत्यां कदाचित्साधनान्तरं सिद्ध्ये- -दपि तदपि नास्तीत्याह व्यसनशतान्विता इति । उत्पन्नस्य प्राणिनो विक्षिप्तमनसः प्रतिक्षणमनेकानि व्यसनानि भवन्ति । ननु प्रथमं व्यसननिराकरणाय साधनान्तरं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह समपहाय गुरोश्वरणमिति । आदौ व्यसनापगमे गुरुरेवैकं साधनं 'एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या' इति वाक्यात् सम्यक त्यागः साधनत्वेनापि । गुरुसेवायां तु तेनैव कृतार्थत्वाद् योगो व्यर्थ इति भावः । ततस्तेपामुभयभ्रंशमाह वणिज इवाज 'सन्तीति । सांयात्रिकाः कर्णधारमप्यकृत्वा जलधावेव सीद्यमाना भवन्ति । न तु कार्येऽ- प्यसिद्धे, गृहमागच्छन्ति । जलधित्वात्तत्र महान् क्लेशः सूचितः । तथा योगे शरीरशोधन कृत्वा स्थितः महान्तं क्लेशमेव प्रामोतीत्यर्थः । अदान्ते मनसि साते योगार्थ न यतेद्बुधः । गुरुसेवापरो भूत्वा भकिमेव सदाभ्यसेत् ॥ २०॥ ३३ ॥ एवं भजने प्रकारान्तरं निराकृत्य वैराग्यमोहापगमामा भक्तिर्न सेत्सतीति वैराग्य. मुपदिशन्स आहुः खजनसुतात्मेति । श्रीविठ्ठलेशरायारमजमीयलभकृतलेसः। सिद्धनिरूपणाभावे श्रुतिपु अनामस्वशका स्यादित्यर्थः । प्रतीति उत्तरमीमांसामते इन्द्रियाणि मनश्च प्रतिजीवं भिन्नानि तत्पक्ष इत्यर्थः । तस्य त्विति कर्तरि पष्ठी अनारूदो निगृहात्यपि आरूटो हि विलासाकाही सर्वत्र गमनाय प्रेरयत्येव न तु निगृहातीत्यर्थः । - पञ्चाशनीति यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारा इत्यर्थः । गुरुसेवायां विनि योगसाधनेनापि गुल्मेवावश्यकी तसां सत्यां तु योगो व्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १०७ खजनसुतात्मदारधनधामधराऽसुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मान सवरस । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां । - सुखयति कोन्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥ स्वजनानां प्रयोजनमावश्यकं तदर्थ स्वजनानामपेक्षा कर्तव्यैव । अपेक्षापार- त्यागस्तु खात्मस्थितिव्यतिरेकेण न भवति । अतो ज्ञानोत्तरमेव वैराग्यं स पक्षः प्रकृते नोपपद्यते । अतः प्रयोजनमङ्गीकृत्यैव साधनान्तरेण तत्सेत्स्यतीति पूर्वसिद्धसाधनान्येव निराकुर्वन्ति । यथाकथंचिलोकसिद्धसाधननिवृत्तौ प्रयोजनं भगवता क्रियमाणमलौ- किकमेव भवतीति मुख्यतुत्यमेवैतदपि वैराग्यम् । वजनानामिह लोके उपयोगः । ऐहिकप्रतिष्ठादिस्तैरेव सिद्ध्यतीति । सुतस्य परलोकोपयोगः । आत्मनो देहस्य तु पर- लोकसाधककर्मकरणार्थमैहिकभोगार्थ चोपयोगः । दाराणां बाधककामनिवृत्त्यर्थं सुखार्थ चोपयोगः । ततो धनधामधराः धनगृहभूमयः सुखस्थितिनिर्वाहकाः । एत एव असवः 'माणभूताः । एतद्विघाते प्राणांस्त्यजन्तीति । अश्वरथैरिति वा पाठः । गतिसाधनान्येतानि सुखकरणानि । अष्टविधान्येतानि यावन्तं उपकारं करिष्यन्ति स सर्वोऽप्युपकारः कोटि- गुणितो भगवता कियते । यदि सुखमेवापेक्षते तदा खयमेव सुखं प्रयच्छति । यदि साधनपुरःसरमपेक्ष्यते तदा गलौकिकानि साधनान्यपि प्रयच्छतीति भावः । नृणामिति काममयत्वं विवेकवत्त्वं च प्रतिपादितम् । ननु कदाचिद्भगवान्न कुर्यात्तदा का गति- रिति चेत् तत्राह श्रयत आत्मनीति । यस्त्वाश्रयते तस्यात्मत्वेनैव प्रकाशते । यथा स्वस्य हितं स्वयं करोति तथा भगवानपि करोतीत्यर्थः । ननु विषयांचेद् भगवानपि दद्यात् तदोपस्थितपरित्यागे किं कारणमिति चेत् तत्राह सर्वरस इति । सर्वे रसाः कीर्त्यादयो.भगवत्येव भवन्ति । एते च रसाः प्रकटा एव न तु मधुनीवाव्यक्ता। ननु किमन युक्तं भगवति विद्यमाना रसाः किं भोक्तव्याः स्खसिद्धा वेति। तत्रावश्यकत्वाला- घवाद् भार्यादिभिः सहैव भगवद्भजनं कर्तव्यं नतु सर्वपरित्यागेनेति चेत् तबाह इति सदजानतामिति । अत्र पूर्वोक्तौ न भगवान् खजनाश्च समतया निरूपिताः । किंत्वेते दुःखदाः भ्रमादेव सुखाभाससंपादकाः। भगवांस्तु निर्दोपानन्दसंपादक इति । एवं वैलक्षण्ये ज्ञाते संदेह एव नोत्पद्यते । अतो वैलक्षण्यज्ञानार्थ सुतादीनां खरूपं श्रीविट्टलेशरायारमनधीयलभकृतलेखः । खजनेत्यत्र स्वजनानामिति खजनकृतं प्रयोजनं फलं तत्कृतोपकार इत्यर्थः । सुखेति सुखसाधकाः स्थितिसाधका निर्वाहकाचैते त्रय इत्यर्थः । सुखस्थितिभ्यां सह निर्वाहो यैरिति विग्रहः । गतीति एतान्येव सप्ताश्वरूपाणि गतिसाधनानीत्यर्थः स्वरूपाणि च सुखकरणानीत्यर्थः । कीर्त्यादय इति खजनानां कीर्तिसापकत्वस्य पूर्व- मुक्तत्वादिति १t..

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.३४-३५ निरूपयन्ति । इत्येवं प्रकारेण सत् परमार्थतत्त्वं ये न जानन्ति खजनादेभगवतश्च तार- तम्यम् । रतये च मिथुनतश्वरन्ति ग्राम्यसुखाय सर्वत्र मिथुनीभूय चरन्ति । यथा खोप- वेशनार्थ कश्चित् स्थूलं मञ्चकं नयति पथिकः । तथेमे निमिपार्धमानरत्यर्थं सर्वथा शृङ्खलाबद्धा इव तया सह चरन्ति । एवमतिक्लिष्टानां को वा अर्थः सुखयेत् । नात्यन्त- पीडित विषयाः सुखयन्ति । स्वजनानां तु सुखजनितवार्तापि दूरे । साधनान्तरेणापि भगवतापि तेषां सुखं न भवतीत्यर्थः । नु इति वितर्के । अस्माभिः सर्वमन्विष्टं तादृशस्स कापि न सुखदातोपलब्धः । किंच । कश्चित्सुखं दास्यतीति शङ्का न कर्तव्या । यतोऽ- स्मिन् जगति स्वत एव विहते पतितगृह इव विशीणे । तत्रापि निरस्तभगे उत्कृष्ट- पदार्थरहिते शून्ये अमेध्यादियुक्त इव को वा सुखदातापि तादृशे स्थाने सुखं ददाती- सर्थः । अत्र परित्सागावस्था अधिकरणत्वेन विवक्षिता । जगत्पक्षेऽपि भगवत्सेवकः यत्र कचिदपि सेवमानो वैकुण्ठे एव सेवते । न तु जगतीति ज्ञातव्यम् । पुत्रादीन संपरित्यज्य कृष्णः सेव्यो न तैः सह । तत्सुखं भगवान दाता ते तु क्लिष्टेतिदुःखदाः ॥ २१॥ ३४॥ एवं सर्वपरित्यागेन भगवद्भजनं कर्तव्यमिति निरूपितम् । तत्र प्रथमं किं कर्तव्यमि- त्याकाङ्क्षायां क्रमं निरूपयन्स आहुः भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनानीति । भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्पयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिटिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुपसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥ आदौ भूमिसमाश्रयणं कर्तव्यम् । भूमिहिं भगवच्चरणारविन्दरूपा । तत्र मनक- पादुकादिपरित्यागेन भूमावेव निरन्तरं तिष्ठेत् । अनेन सर्व एव भोगा व्यावर्तिताः । ततस्तीर्थाश्रयणं कर्तव्यं विशेषतश्चरणारविन्दस्फूर्त्यर्थम् । गङ्गा सर्वतीर्थानां मुख्या चरणारविन्द एव तिष्ठतीति गङ्गातीरे चरणारविन्दस्फूर्तिः आधिदैविकपक्षे आवेश- पक्षे च स्फुटा । तत्रापि पुरुपुण्यानि तीर्थानि सेव्यानि कुरुक्षेत्रादीनि । न केवलं तान्येव तीर्थानि सेव्यानि किंतु गुरुरूपाण्यपीत्याह तीर्थसदनानीति । तीर्थानां गुरूणां सदनानि गृहाणि भुवि वर्तन्ते । अतस्तानि सेन्यानीसर्थः । ननु के ते इत्याका- श्रीविहलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेसः । भुवि पुरुपुण्येत्यत्र आधिदैविकेति 'अत्रैव देवतामूर्तिभक्त्या या दृश्यते कचित्' इत्यत्र तथानिरूपणादाधिदैविकी भगवद्रूपा तस्सास्तीरे तचरणप्राकट्यं भवत्ये- वेत्यर्थः। आवेशेति कृष्णाविरेण्यम्यधिकाम्युगशायामाविष्टमिति पक्षे इत्यर्थः । तीर्थ- पदस्यावृत्तिरमिप्रेता । तन्नापीति भुव्यपीत्यर्थः । ऋपय इति ते गुरवो विमवा ऋषयः उत पुनर्भवत्पदाम्बुजहदोघभिदद्धिजलाश्चेति मूलेन्वयः अतस्तत्सदनानि ·श्रीविठ्ठलेश यात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। हायामाह ऋपय इति । ते हि मन्त्रद्रष्टारः । तदुद्धारकालौकिकप्रकार जानन्ति अतस्तेषु गत्वा मवाद्यलौकिकं भगवद्भजनसाधनं शिक्षणीयमित्यर्थः । ननु तेषु को विशेष इति चेत् तत्राह विमदा इति । मदो गर्वः येन खपरज्ञानं न भवति । अनेन ऋषी- णामभिज्ञानमपि निरूपितम् । ननु केवलं मदाभावे सात्विकाः कर्मिणोऽपि सेव्या भवेयुः देवतान्तरोपासका वा तत्राह ते पुनः भवत्पदाम्बुजहृदो भवन्ति । नेपामन्तर्वहिर्माहात्म्यं निरूप्यते । अन्तस्तेपां हृदये भगवान् भवति भक्तिमार्गप्रकारेण पहिच ते भगवदाज्ञाकारिणो भवन्ति । सर्वलोकोपकारार्थ कृष्णेन सहितास्तु ते । परिभ्रमन्ति लोकानां निस्ताराय महाशयाः ॥ अत एव सर्वेपामघं भिनत्ति यदाद्भिजल तादृशं येपाम् । ततस्तचरणारविन्दजलेन पापक्षयः । तदुपदेशेन तदृदयस्थभगवचरणारविन्दं सदामतीति सूचितम् । ननु तत्सेवायां कृतायां भगवति च हृदये निविष्टे यदि शीघ्रमेव देहपातो भवेत्तदा न काचिचिन्ता । यदि विलम्बः तदा कालादिना बुद्धिभ्रंशे पुनर्गहासक्तिः स्यात् ततः कृतं सर्व व्यर्थं भवेदित्याशक्याह दधति सकृन्मन इति । ये गुरूपदेशादिना त्वयि सकृदपि मनो दधति । यथा कामिनां स्त्रीविशेपे सकृचित्तं तत्सर्वथा अननुभूय न निवर्तते । तथा नेहे जाते भगवद्रसाभिनिवेशे यदा भगवति चित्तं भवति तादृशः कदाचिदपि गृहं न सेवते । अदृष्टपूर्वः सेवेतापि दृष्टपूर्वस्तु न सेवत एवेत्यर्थः । ननु तादृशः पूर्णार्थः गृहेऽपि समागतः भगवन्तं न त्यक्ष्यतीति गृहे समागते को दोप इति चेत् तबाह पुरुषसारहरावसथानिति । विवेकधैर्यादिकं पूर्वावखां च समेत गृहा हरन्तीत्यर्थः । परिभ्रमन् तीर्थनिष्ठो गुरुलधदरिस्मृतिः । न सेयते गृहान दुप्टान समात्यन्तनाराकान् ॥ २२ ॥ ३५ ॥ एवं सर्वप्रकारेभगवद्भजनं निरूप्य सम्यग्मार्गानुसारेण स्थिरीकृत्य भजनीयनिद्धी- रार्थ यतमानाः सचिदानन्दो भगवान् भजनीय इति वक्तुं लोके सचिदानन्दा धर्मा एकर न सन्तीति किं वक्तव्यम् । प्रत्येकमपि कचिदपि धर्मान सन्तीति कथनार्थ पतिः शोकेर द्वाभ्यामेकैकस लोके जडे सत्त्वम् । चेतने पित्वं स्वर्गादावानन्दतं च नास्तीति निरा- कुर्वन्ति । तत्र प्रथमं द्वाम्यां जगति सत्त्वं निराक्रियते अन्यथा भगवानेव सविसयों मीविलेशरापामयभीवरामस्वयः। समाश्रयणीयानीति शेपः । अत इति पटौकिकसकारज्ञातृमादित्यर्थः । अदृष्टपूर्व इति नए पूर्व येनेति न्यपिकरणपदो पानीहिः येन पू नगान हटो मनमा न ध्याद- खाय इत्यर्थः। २ ·११० ..धिनी [भा.स्कं.१०२.अ.३८श्लो.३५-३६ नोपपद्येत । भजनीयनिधीरे गौणसत्त्वस्याप्रयोजकत्वात् । ज्ञानार्थ दोपाभावार्थ वा तदुपयोगः । असत्सेवया पूर्व नाशो निरूपितः । सत्सेवया कृतार्थता च । यदि जगत्यपि सत्त्वं स्यात् तदा तत्रापि भजन भवेत् । भजने वा दोपो न स्यादिति । तदवश्यं निराकर्तव्यम् । तत्र जगतः ये सत्त्वं वदन्ति तन्मतं वादमुद्रया निराकुर्वन्ति तत्रैवं संशयः। सत इदमुत्थितं सदिति चेन्न नु तर्कहत व्यभिचरति क च क च मृपा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इपितोन्धपरंपरया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्धजडान् ॥ ३६॥ यदस्य जगतः सत्त्वमुच्यते तत्किं प्रतीत्यनुरोधात् आहोस्थिव्यवस्थापकं कारणमस्ति आहोखित्प्रमाणमस्तीत्याशक्य निराकुर्वन्ति । प्रथमतः कारणवशादस्य सत्त्वमिति पक्षो निराक्रियते । तदा जगतः सत्त्वं अनुमानात्सेत्स्यति । तत्र पूर्वपक्षे अनुमानं इदं जग- त्सदेव सत उत्पन्नत्वात् । यो यादृशादुत्पद्यते स तादृश एव भवति । यथा सुवर्णा- दुत्पन्नं कुण्डलं सुवर्णमेव भवति । तथा ब्रह्मणोऽप्युत्पन्न जगत्सदेव । 'कथमसतः सजा- येत' इति श्रुत्या सतः कारणत्वे कार्यमपि सदेव भवतीति निरूपितम् । तद्रूपयति इति चेन्नेति । दूषणे प्रमाणं दूषणं चाह । नु इति वितर्के । अनेन तर्कवाध उक्तः । यतः श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। सत इदमुत्थितमित्यस्याभासे जडे सत्त्वमिति यथा ज्ञानस्वरूपस्य जीवस्य ज्ञानधर्मज्ञानतिरोभावादजलं तथा सत्वरूपे जडे सत्त्वतिरोभावादसत्त्वमिति ज्ञेयम् । आनन्दत्वमिति धर्मरूप आनन्द इत्यर्थः । लोकपक्षे स्वर्गादौ स्वर्गादि- स्त्रीषु भोग्ये उपस्थविपये इत्यर्थः । गौणसत्त्वस्येति ब्राह्मणादिः सन् शूद्रादिरसन्निति ब्राह्मण्यादिगुणयोगाजातस्य सत्त्वस्येत्यर्थः । ज्ञानार्थमिति तादृशस्य सेवया ज्ञानदोपाभावो वा भवतीत्यर्थः । उत्कृष्टत्वं धर्मरूपसत्त्वपदार्थ इत्याशयेनाहुः अस. त्सेवयेति । वादमुद्रयेति वादप्रतिवादरीयेत्यर्थः। आशङ्कयेति पूर्वमत इति शेषो ज्ञेयः । एव संशयः अत आशय निराकुर्वन्तीत्यर्थः । कारणवशादिति द्वितीयः पक्षः प्रथमतो निराक्रियत इत्यर्थः । सदेवेति सत्त्वयुक्तमित्यर्थः । सत इति सत्त्वयुक्तादित्यर्थः । सुवर्णादिति सुष्टु वर्णो - यस्य तादृशाद्धम्न उत्पन्नं कुण्डलं समीचीनवर्णयुक्तमेव भवतीत्यर्थः । ब्रह्मणोपीति सत्त्वयुक्तादिति शेषः । सदुत्सन्नत्वप्रमाणिकां श्रुतिमाहुः कथमिति । तद्पयन्तीति तन्मतमसंभावनादोपयुक्तं करोतीत्यर्थः । इति चेन्न न संभवतीत्यर्थः । दूपर्ण इति पदद्वयस्याभ्यासोऽयं असंभावनारूपपणे प्रमाजनकं विरु- द्वतर्क 'नु' इतिपदेनाह तेन विरुद्धतर्केण पूर्वतर्कस्य वाधः तन्मते दूपणं तर्कहतपदेना- हेयर्थः । वितर्क इति विरुद्धत इत्यर्थः । अनेनेति तर्कहतपदेनोक्तस्तयाधो भनेन ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १११ पूर्वपक्षिणापि व्याप्तिवलं प्राप्तेन तर्केणैव पदार्थों निर्णीयते तर्कः शशावधिरिति तदेवाह तर्कहतमिति । अयमर्थः यजगति सत्त्वं साध्यते तत्किं कारणसत्त्वमेव कायें समायाती- त्युच्यते । आहोखिदारम्भन्यायेन कार्य सत्त्वान्तरं जन्यते । तत्र नाद्यः पक्षः साधीयान् । यतस्तण हन्यते । यदि कारणसत्त्वं कार्ये समागच्छेत् । कारणमसत्स्यात् स्वनाशे आशयमाने कार्यमपि न जनयेत् । अतः स्वसत्त्वनाशशङ्कया भगवान् जगदपि न कुर्यात् । नापि सत्त्वलक्षणो गुणः कचित्कारणे स्थितः कार्ये समागत इति आवयोः संप्रतिपत्तिरस्ति तस्मादहुतर्कपराहतत्वात् न कारणसत्त्व कार्ये समायातीत्यर्थः । अथ द्वितीयः पक्षः सत्त्वान्तरमारभ्यत इति । तदप्यसत् । व्यभिचारित्वात् सतोऽप्यगाद्वेनः असन्नेव जातः । न च वक्तव्य तत्रासदंशः संघाते स्थित इति । तथा सति तावन्मात्रमेव कार्येऽप्यसत् स्यात् न तु स्वभावादिः अतिरिक्तोऽपि । ननु चीजे स एव संकान्त इति चेचर्हि ततः पृथोराविर्भावो न स्यात् । तस्मात्कार्यकारणयो_लक्षण्यात् न कारणसत्त्वेन नियमेन कार्य सत्त्वमुत्पाद्यते । ननु न कारणमात्र कार्ये सत्त्वमुत्पादयति किंतु समवायिकारणमेव । वीजं तु निमित्तकारणम् । तत्र योनिदोपात्स्वभावदोपाच स तथा जातः । वीजं तु श्रीविट्ठलेशरायात्मजधीवल्लभकृतलेख.। 'नु' इतिपदोक्तविरुद्धतर्केण भवतीत्यर्थः। विरुद्धतर्केण यदि कार्ये सत्त्वमागच्छेत् तदा कारणमसत् स्यात् इत्याकारकेण पूर्वपक्षिणोभिमतस्य तर्कस्य यदि सन्न स्यातर्हि सदुत्पन्नं न स्यात् इत्याकारकस्य घाध इत्यर्थः । ननु प्रमाणमार्गे तर्केण कथं निर्णयः क्रियते इत्यत आहुः यत इति तर्कः शङ्काया अवधिः शहानिवर्तक इति हेतोः पूर्वपक्षिणापि तर्केणैव निर्णयः क्रियते अतोस्माभिरपि कण्टकन्यायेन तर्केण निर्णय उक्तः । वस्तुतस्तु प्रमाणसिद्धत्वादेव तथोच्यत इति भावः । तदेवाहेति तर्केण पूर्वतर्कवाधन तन्मते दूपणमाहेत्यर्थः । प्रमाणं 'नु' इतिपदेनोक्तमित्येवकारः। अयमर्थ इति मूले तर्कपाधो व्यभिचारश्चेति दूपण- द्वयमुक्तम् । तत्र पक्षद्वयं संभाव्य प्रथमपक्षे तर्कवाधोपि दूषणं व्यभिचारस्तु गक्षद्वयेपि दूपणमिति व्याख्येयमित्यर्थः । तर्कमाहुः यदीति । तेन तर्कान्तरमाहुः खनाश इति । ननु प्रत्यक्षत एव सत्त्वमुपलभ्यते का तकीपेक्षा इत्यत आहुः नापीति । सत्त्वमानं प्रत्यक्ष- । सिद्वं तदेव सत्त्वमत्रागतमिति तु प्रत्यक्षमपि नास्तीत्यर्थः । बहुतर्केति तर्कोनाम खो- लेक्षिता युक्तिः । तथाच तादृशप्रत्यक्षाभावात् तन्मतस्य युक्तिमिः पराहतत्वमित्यर्थः । वीज त्विति रेत इत्यर्थः । रेतोन्तस्थितास्तदवयवास्तददृष्टवशादागताः समवायिकारणमन्यथा योनौ पतितात्सर्वस्मादेव रेतसः कार्योत्पत्तिः सात, एकस्मादेव रेतसः कश्चिदौरः कश्चि- छयाम इति च न स्यात् , अत एव 'पुसो रेत कणाश्रयः' इतिवाक्यं तथा च सम वाग्यसमवायिभिन्नत्वात् निमित्तकारणमेव रेत इत्यर्थः । ननु यथा योनिदोपः सकान्तस्तथा तुल्यत्वाद्वीजगुण एव कुतो न सकान्तस्तनाहुः बीजं त्विति । गुणा भूताः स्थिता या ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो. ३६ गुणभूतमपि बलवता दोपेण तिरोहितम् । समवायिकारणं तु तत्तदवयवा भिन्ना एवेति न व्यभिचार इति चेत् तबाह क च मृपेति । शुक्तिकातः भ्रान्तप्रतिपन्नं रजत- मुत्पद्यते । शुक्तिकायाः सत्त्वेऽपि न तत्सत्यं भवति शुक्तिकाश्रयत्वात् तद्रजतस्य शुक्तिकैव समवायिकारणं तस्माब्यभिचारः सिद्धः । ननु न केवला शुक्तिस्तत्रोपादानं किंतु दोपसहिता । चाकचक्यादिदोपाद्विशेषादर्शनसहकृतात्तद्रजतं जायते । न तु केवलाश्रयात् । ननु तथापि एकांशेन रजतं सत्यं स्यान् न तु सर्वथा असत्यं तदाह नेति । ननु सदंशो दोपवशात्तत्र तिरोहित इति चेत् तर्हि प्रकृतेऽपि तथा प्रतीय- ताम् । मनोदोषेण जगदन्यथा प्रतीयत इति । अन्यथा जगत् सच्चिदानन्दरूपेण कथं न भासते । किंच न केवलं ब्रह्मकारणवाद एव सर्वत्र वक्तव्यः किंतु प्रकृतिपुरुष. कारणवादोऽपि अत उभययोगात् जगत् सदसदात्मकं न केवलं सदित्यर्थः । एवं हेतुं खरूपासिद्ध्या व्यवहारेण च दूपयित्वा हेत्वन्तरमाशक्य निराकुर्वन्ति व्यवहृतये विकल्प इपित इति । इदं जगत् सत् सत्त्वेन प्रतीयमानत्वात् । ब्रह्मवदित्यनुमानं तदपि दूपयन्ति अयं विकल्पो विशिष्टकल्पना जगतः सत्त्वरूपा प्रातीतिकी न तु परमार्थरूपा व्यवहारमात्रत्वेनापि प्रतीतिसिद्धौ वास्तवसत्यत्वकल्पनायां प्रयोजनाभावात् । नन्वनादिरयं संसारः सर्वेषां चात्र सद्बुद्धिः अतो ज्ञायते सदेवेति तबाह अन्ध- श्रीविठ्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। तादृशं वीजं तथापि योनिदोपस्य ततो बलवत्त्वात् तेन तिरोहितं तिरोहितशक्तीत्यर्थः । तत्राहेति अत्र व्यभिचारनिराकृति संभाव्य तत्संभावनारहितमुदाहरणमाहेत्यर्थः । द्वेधा हि वेदान्तानां वोधनप्रकार इति निवन्धे निरूपितं तत्र विकाराणां वाचारब्धत्वपक्षमाश्रित्येदं सर्वमुच्यते विकाराणां ब्रह्मत्वपक्षे शुद्धब्रह्मवादे त्वन्यख्यातिस्वीकारान्नेदं दूपणमिति भावः । वादी समाधत्ते नन्विति । अर्धाङ्गीकारेण तन्मतं दूपयन्ति ननु तथापीति । तदाहेति सत्त्वासत्त्वयोरंशभेदो नास्ति किंतु मृपैवेत्याहेत्यर्थः । मूले न तथा अतः सत्यं नेत्यर्थः । तत्रेति रजत इत्यर्थः । प्रकृतेपीति सत्त्वस्य भगवदिच्छया तिरोभावादसत्त्वेन प्रतीयता. मित्यर्थः । तर्हि सत्त्वं कथं प्रतीयते इत्यत आहुः मनोदोपेणेति । अन्यथा प्रतीयत इति मिन्नसत्तया प्रतीयत इत्यर्थः । मनोदोपाभावे भिन्नसत्ता न प्रतीयेत । अत एव ज्ञानिनां तथेति भावः । मनोदोपसत्त्वे प्रमाणमाहुः अन्यथेति । उभययुगित्यस्यार्थमाहु- किंचति । उभययोगात्सत्त्वमात्रं साधयितुमशक्यमित्यर्थः । एतदन्तेन द्वितीयपक्षो निराः कृतः प्रथमपक्षे प्रतीत्यनुरोधात्सत्वमुक्तं तस्स निराकरणमधुनोच्यते इत्याशयेनाहुः एवं हेतुं स्वरूपासिद्धयेति । उभयोत्पनत्वात् सदुत्पन्नं हेतुः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । शुक्ति- कातो रजतोत्पत्तेष्टत्वान्यवहारेण साध्यव्याप्तिरहित इत्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति तथा च प्रतीतिरूपो हेतुः सत्त्वसाधनेऽप्रयोजक: रजते तथाप्रतीतावपि सत्त्वाभावात् तेन विनापि भवन्नित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। ११३ परंपरयेति । अन्धपरंपरापि परंपरा न चात्र चक्षुष्मत्परंपरेति प्रमाणमस्ति । प्रत्युत महतां बुद्ध्या असदेवेदमित्याभासते । ननु वेदानुरोधाजगतः सत्त्वमशीक्रियते तत्राह भ्रमयति भारतीति । भारती वेदरूपा त्वदीया वाणी उक्थजडान् कर्म- परान् भ्रामयति । भ्रामणप्रकारस्तु द्वितीयस्कन्धे निरूपितः 'वेदोहि ब्रह्मगतमेव सर्वमाह लोकः परं भ्राम्यति जगद्गतम्' इति । क्रियासक्ताः पदार्थान न विचारयन्तीति उक्थजडा उक्ताः। साझ्या सर्वथा सद्भिन सेव्यमसिलं जगत् । भ्रान्त्या सद्बुद्धिरति सन्तं कृष्णं भजेदुधः ॥ २३ ॥ ३६॥ ननु जगतः सत्यत्वं मास्तु । तेन विशेषतः सेवमाना न सेविप्यन्ति । ये तु पुनः खभावतः सेवन्ते तेषां निषेधः केन वा सिद्ध्येत् । सत्त्ववद् असत्त्वस्यापि जगत्सभावात् । यथा सत्त्वमस्य साधयितुं न शक्यं तथा असत्त्वमपि तैरेव हेतुभिः । तस्माजगत्सदसद्विलक्षण- मेवास्तु ततस्तत्सेवायां न गुणो नापि दोपः । ततो जगत्परित्यागः कथं सिद्ध्ये दित्या- शवाह न यदिदमग्र आसेति । न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः ॥ ३७॥ यद्यसत्त्वसाधकमत्र न भवेत् तदैवं वक्तुं शक्येतापि । असत्त्वसाधकं तु वर्तते । इदं जगदसत् कादाचित्कत्वाद् यन्नैवं तनैवं यथा ब्रह्मेति । केवलन्यतिरेकी हेतुरस्तीति निरूपयति न यदिति । कादाचित्कत्वमेव निरूप्यते । यद्यस्मादिदं जगद्ग्रे सृष्टेः पूर्व नास । न वा अतो निधनात्यलयानन्तर च भविष्यति । अतो मध्ये कदाचिदेव जातं तेन ज्ञायते असदिति । यद्धि सत् तत्कालत्रयेऽपि भवति । नहि सत् कदाचिदस- द्भवति अन्यथा कदाचिद्धटोऽपि पटः स्यात् तस्मादान्तरालिकत्वाद् असज् जगत् । नन्वनेन हेतुना सत्त्वाभाव एव सेत्स्यति न त्वसत्त्वम् । व्यतिरेकिणापि तदभाव एवं श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेख । न चात्रेति इयं चक्षुष्मत्परपरेत्यत्र प्रमाणं नास्ति अन्धपरंपरात्वे तु प्रमाण वर्तते इत्याहुः प्रत्युतेति । सर्वमाहेति पदार्थजात ब्रह्मगतं कर्मोपयोगित्वेनाह । 'तत्साधन च स हरिः प्रयाजादि सुगादि यत्' इति सिद्धान्ताज्ञानाजडा भ्राम्यन्तीत्यर्थः । न यदिदमित्यत्र अतो निधनादित्यत्र विद्यमानावस्थेदंपदवाच्या ज्ञेया । भवतीति सदेवेति शेषः । अन्यथेति खरूपस कालभेदेन भिन्नत्व इत्यर्थः । व्यति रैकिणेति धर्मान्तरसाधने तु असत्त्वरूपधर्माभाववति कादाचित्काभावोपेक्षितः स च १५ सुवो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं. १० उ.अ.३८श्लो.३७ साध्यते न तु धर्मान्तरमिति चेत् तबाह अनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपेति । इदं जगन्मृपेव भाति । तत्र हेतुस्त्वयीति । यद्धि यस्मिन् विद्यमाने अति- रिक्तं भासते तत्त्वेन तन्मिथ्येति सिद्धम् । यथा शुक्तिकायां रजतं तथा सर्वमिदं ब्रह्म श्रुत्या ब्रह्मविद्भिश्व निर्णीतम् । तथापि यदन्यथा भासते जगत्वेन तन्मपैव भवितुमर्ह- तीत्यर्थः । हेत्वन्तरमप्याह अनुमितमन्तरेति । प्रत्यक्षे तु रजतं न दृश्यते इन्द्रिया- र्थसन्निकर्पस्य शुक्तिविपयत्वात् । नहि रजतेन सह सन्निकपीऽस्ति । सतोरेव संयो- गात् । 'सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्' इति प्रत्यक्षलक्षणम् । रजतं तु तदनन्तरं बुद्ध्या जन्यते विषयीक्रियते च । तत्र सा धुद्धिरेव करणम् । तेन ज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमानमिति रजतमनुमितिविपयो भवति । किंच । अन्तरा विभाति । इन्द्रियार्थयोर्मध्ये भाति तन्मृपा । तथानापि प्रमातृचैतन्यब्रह्म- चैतन्ययोर्मध्ये जगद्भातीति । यावदेतयोर्न सम्यक् परीक्षा तावत्प्रतिभासते । अतोऽ- न्तरैव विभाति । एतस्मिन्नुभयस्मिन् विचारिते तत्त्वमसीति वाक्ये अवगते पश्चात्सर्वत्र ब्रह्मैव भासते । किंच । एकरसे त्वयि यन्नानाप्रकारेण भाति तन्मपैवेति ज्ञातव्यम् । यथैकस्मिन् चन्द्रे द्वैतप्रतीतिर्धान्त्या । ननु तथाप्यसत्त्वं कथं सेत्स्यति नह्यसतः प्रतीतिरस्तीति चेदत आह अत उपमीयत इति । असत्सादृश्याजगदसदित्युप- मीयते । यथा द्रविणजातिविकल्पमार्गः पदार्थी उपमीयन्ते यथा गोसदृशो गवय इति वाक्यं श्रुत्वा अरण्ये गवयं पश्यन् सादृश्यं वाक्यावगतं स्मृत्वा तद्वये पश्यन् गवयोऽयं गोसदृशत्वादिति मन्यते । द्रविणानां गवादीनां या जातिः गोत्वादिस्तासां विकल्पोऽवान्तरभेदः स एवोपमाने मार्गः अन्यथा गौरित्येव प्रतीयेत । एतस्मादेव श्रीविठ्ठलेदारयात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । नास्ति असत्त्वाभाववति सदसद्विलक्षणे कादाचित्कत्वाभावाभावाद् अतः सत्त्वाभाव एव साधनीयः तदा सत्त्वाभावाभाववति ब्रह्मणि कादाचित्कवाभावस्य सत्त्वाद् व्यातिः संभवति तथा च जगतः सदसद्विलक्षणत्वमेव सेत्स्यति रजतवदिति भावः । तत्वेनेति तथा च विकाराणां वाचारब्धत्वपक्षेऽन्यथाख्यातिरेव स्वीकर्तव्या न त्वनिर्वचनीयख्यातिः । अतः सदसद्विलक्षणपदार्थ एव नास्तीति भावः । अनुमितिविपयमिति ब्रह्मवादे परोक्षज्ञाने ऽनुमानव्यवहारयोक्तत्वात् परोक्षज्ञानविषयमित्यर्थः । विषयपदादर्श आवचि टापि कृते विषयापदं भवति विपयिणीत्यर्थः । अनुमितिविषया विपयिणी यस्येति विग्रहः । नासत इति विचारे कृते यथा रजतस्यासत्त्वेन प्रतीतिस्तथा जगतोऽसत्त्वेन प्रतीतिनास्तीत्यर्थः । अत आहेति विचारे कृते असत्वेन प्रतीतिमाहेत्यर्थः । तं विचारमाहुः असत्सादृश्यादित्यारम्य निश्चीयत इत्यन्तेन । विचारे कृतेऽसत्त्वेन प्रतीतिविषयत्वं सादृश्यपदार्थ इत्यग्रे वक्ष्यन्ति साध्यमसत्त्वं, धर्मान्तररूपं यत्र रजतादौ सादृश्यं गृहीतं तत्रासत्त्वं सत्त्वाभावरूप अतो-वैजात्यादुपमितिलम् । हेतौ साध्यव्याप्तिग्रहस्तु सरसद्विलक्षणपदार्थनिराकरणेन सिन ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ११५ विशेपानानुमानविषयता । वह्निस्तु व्याप्त्यादौ सर्वत्रैकजातिरेव । सादृश्यज्ञानं तु भिन्न- जातीयं ज्ञापयति । तथा ये असन्तो दृष्टाः ते विचारे क्रियमाणे न संभवन्तीत्येतद्धर्म- जाम्याजगदप्यसदेवेति निश्चीयते । भानं तु शशशृङ्गस्यापि भवतीति नासत्त्वं निराक- रोति । सत्त्वमपि भासते । असत्त्वमपि भासते । परं विचारसहिष्णुगुणयुक्तप्रमाणेन उद् भासते । विचारासहिष्णुदोषसहितकरणेन असदिति विशेषः । ननु वैदिकानां महता- सपि जगति सद्बुद्धिः अन्यथास्यासत्त्वे स्थैर्याभावादु विश्रम्भेण सर्व व्यवहारा न भवेयुः । तस्मात्सत्त्वं सदसद्विलक्षणत्वं चा वक्तव्यमिति चेत् तबाह वितधमनोविलास- मेति । इदं जगत्सर्व वितथमेव मिथ्याभूतमेव यतो मनोविलासम् । यो हि जगति ननसा यद्यथा मन्यते तं प्रति तत्तथा प्रतिभाति, इष्टं द्विष्टं शुद्धमशुद्धमात्मीयं परकीयं चेति । नहि निसर्गतः जगति कश्चित्पदार्थः एवंभूतोऽस्ति यः सर्वान् प्रति प्रियो भवति । अतो मनोविलासकृतमेवैतदिति मनोरथवन्मिथ्याभूतमेव । एतादृशमपि ये सत्समिति मन्यन्ते अबुधाः न पण्डिताः, विचाररहिता इत्यर्थः । खपुप्पादिसमत्वाद्धि मिथ्याभूतं जगद्यतः। अधिष्ठानाञ्च सद्भानं तं कृष्णं नियतं भजेत् ॥ २४ ॥ ३७ ॥ श्रीविहलेशरायास्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । इति ज्ञेयम् । चहिस्त्विति व्याप्तेरादौ महानसीयवहिज्ञानेपि वहिरेव । उपमाने तु व्याप्तेरादौ गोज्ञानं तत्र गवयाद्भिन्नजातीया गौरिति विभेदः । असन्त इति रजतादय इत्यर्थः । न संभवन्तीति । सत्त्वेनेति शेपः। एतद्धर्मेति विचारसत्यत्वेन प्रतीति- विषयत्वरूपधर्मेण साम्यादित्यर्थः। सत्त्वमपीति अर्शआधच सत्त्वयुक्तं शुक्त्यादीत्यर्थः । असत्वयुक्तं रजतादीत्यर्थः । इदमेवाग्रे सदसत्पदेनोच्यते तथा चास्मदिन्द्रियाणामविद्या- दोपयुक्तत्वात् तद्भानविषयस्यासत्त्वमेव युक्तमित्यर्थः । नन्विति यथा चास्मादिन्द्रियैः दुष्टैः सत्त्वेन भानविपयत्वादसत्त्वं तथा महतामिन्द्रियैर्गुणयुक्तैरपि सत्त्वेन भानविपय. त्वारसत्वं भवेदुभयसाधने सदसद्विलक्षणत्वं वा भवेदित्यर्थः । अन्यथेत्यस्सैव विवरण- मस्यासत्त्व इति। कारिकायां खपुष्पादीति । रजतं वादिमते अनिवर्चनीयं सपुष्पं तु तन्मतेप्यसदित्ययं दृष्टान्त उक्तः । मिथ्याभूतमिति एतस्माद्धेतोमिध्या स्वयं सत्त्वरहितं तथापि भूतं जातं यथा खपुष्पं खाद्भिन्नसत्ताकं न, तथा जगदपि प्राणो मिन्नसत्ताकं न, वाचारम्भणवाक्यादित्ययः । स्वाधिष्ठाने सत्त्वप्रत्यायनसामग्रंमाकाशे नास्ति अतीन्द्रियत्वात् भगवतस्त्वतीन्द्रियत्वेपि भगवति सर्वसामर्थ्यमस्तीति खाधिष्ठेयं भगवानेव सत्वेन प्रत्याययतीत्यर्थः । भेदवादे जगदिन्नसत्ताकमतः सत्, ब्रह्मवादे कारणगतेव सत्ता अतो जगत् सत्, मायावादेऽनिर्वचनीयं जगदिति विभेदः । ननु तर्हि असतः सत्वेन मान कथं नहि सपुष्पं सत्त्वेन भासते तनाहुः अधिष्टानादिति । यथा कलगत्वमपि सत्ता तथापि घटत्वाद्भिता न भवतीति कलशत्वं न जातिरित्युच्यते तया जगदपि सदेव परं ब्रह्मणः ·११६ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८श्लो.३८ एवं द्वाभ्यां भजनार्थमन्यन सत्यत्वं निराकृत्य तत्त्वेन सत्यत्वे तदेव भजनीयमिति सदर्श विचार्य द्वाभ्यां चिदंशं विचारयन्ति स यदजयेति । स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुपन्- भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः। त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः॥ ३८ ॥ चित्सेव्येति पक्षेऽपि भगवानेव सेव्यो न तु जीवाः । स्वरूपस्थितो हि सेव्यः जीवास्तु स्वरूपात् प्रच्युताः । तत्र हेतुमाह स एव भगवद्रूपोऽपि जीवः यदा यद्य- स्मात्कारणाद्वा अजया भगवन्मायया कृत्वा, अजामविद्या प्रकृति वा, अनुशयीत तामनुसृत्य जीवभावं प्राप्नुयात् तदा तस्या गुणान् जुषन् खानन्दं परित्यज्य जडेभ्यः आनन्द प्राप्स्यामीति यदा जडानुभवं करोति तदा खयमपि स्वचैतन्यं परित्यज्य सरूपता भजति जडभावं प्राप्नोतीत्यर्थः । एवमविद्यासंबन्धादानन्दांशश्चिदंशोप्यपगच्छति केवलं जडतामापद्यते । जडसोपास्यता पूर्वमेव निषिद्धा । ननु जडभावे को दोपः । रत्ना- देर्महतोपि जडभावात् तत्राह तदनु मृत्युमपेतभग इति । कालोहि जडान् गुणान क्षोभयति अन्नप्रायांश्च भक्षयति । तथा एनमपि कालो भक्षयतीति, तदनु जडतामनु मृत्युमपि प्राप्नोति । नाप्येतावदेवानिष्टम् । यथा राजा यावजीवं सुखं जीवति अन्ते मृत्युं प्राप्नोति । ततोप्यस्स जीवस्याधिकं दुःखमित्याह अपेता भगा ऐश्वर्यादिभाग्यानि श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । सकाशाद्भिन्नसत्ताकं न भवतीत्यसदुच्यते यद्यप्येत्तदृष्टान्तेन ब्रह्मणोऽसत्त्वं जगतः सत्त्वमपि संभवति तथापि ब्रह्मणः सत्त्वस्य प्रमाणसिद्धत्वाजगदेवासद् ब्रह्माभिन्नसत्ताकमिति भावः । खपुष्पाधिष्ठानं खमपि परमार्थतोऽसत् जगदधिष्ठानं ब्रह्म तु प्रमाणवाक्यैः परमार्थतः सत् , अतस्तदधिष्ठेयस्यापि सत्त्वेन भानमित्यर्थः । मायावादिना व्यावहारिकी सत्तास्तीति रजतदृष्टान्तः । स्वमते तु व्यवहारेपि कारणगतैव सत्ता यथा व्यवहारेऽपि घटसत्तापि मृत्स व तथेति । यद्यपि श्रौतो घटदृष्टान्त एव वक्तव्यः तथाप्यविवकिनां तत्र घटसत्तैव प्रतीयते इति स्पष्टार्थ खपुष्पदृष्टान्त उक्तः । सत्वभानसमाधानं तु अधिष्ठानादित्यनेन कृतमय । पूर्वश्लोकेन भेदवादो जगतः सत्त्वसाधको निराकृतः । अनेन मायावादो जगतोऽनिर्वचनीयत्वसाधको निराकृत इति ज्ञेयम् । यतः कृष्णादेतादृशं जगजातं यतः कृष्णादधिष्टानाच सद्भानं तमुभयविधसामर्थ्यवन्तं कृष्णं भजेदित्यन्वयः । स यद्जयेत्यत्र जडभावमिति देहभावमित्यर्थः । केवलमिति चित्त्व मपि विस्मृत्य देह एवाहमिति जानातीत्यर्थः । अन्नप्रायानिति गुणक्षोभेण प्रशिथिला- वयवानोदनसदृशान् देहानित्यर्थः । एनमपीति देहभावापन्नं जीवमपीत्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । यस्य । एवं लोप्टप्रायो मृत्युग्रस्तश्च यो जातः स कथं सेव्यो भवेदित्यर्थः । ननु भग- वतोपि मायासंवन्धोस्ति 'मम माया दुरत्यया' इतिवाक्यात् । ततः सोपि तथा भवे. दियाशङ्कयाह त्वमुत जहासि तामिति । त्वं तु तां मोहिका जहासि 'जहासेनां भुक्तभोगामजोन्यः' इति श्रुतेः । इदमेव जीवाद्वैलक्षण्यम् । एतन्मूलकमन्यदाह आत्त- भग इति । ऐश्वर्यादिभगाश्च स्वीकृता एव भवन्ति । नाशककारणाभावात् । ननु तया सह किर्मीरितः स्थितः तां चेत्त्यजेद् विशिष्टं तस्य स्वरूपमेवापगच्छेदिति कथं तो जह्यात्तत्राह अहिरिव त्वचमिति । सर्पाः कालेन कृत्वा जीर्यन्तो मन्यन्ते । ततः कसीरस्तेषां मुख्यः काद्रवेयः काश्चिन्मत्रान् भूमिभूमा' इत्यादीन् दृष्ट्वा तैः सर्वेसर्पा जरातो विमोचिताः ततः सर्वे सर्पा जीर्णास्तनूरपानत तथा भगवानपि सहजसंवद्धामपि त्वयूपां अखण्ड एवं वैश्वर्यण स्थितपूर्वावस्थः तां जहातीत्यर्थः । ननु सणां त्वपरित्यागेपि न कोपि विशेपो जायते । तथा भगवतोपि मायाग्रहणपरित्यागावस्थयोः कोपि विशेपो न स्यात् । ततः परित्यागो व्यर्थ इति चेत् तत्राह महसि महीयस इति । महसि पूर्ण तेजोरूपे अटेश्वर्यसहित महीयसे विराजस । सत्यं तस्यां विद्यमानायामविद्यमानायां वा कोप्युपचयापचयो वा सर्वदैव स्वरूपानन्दे परगप्रकाशमाने अष्टैश्वर्ययुक्ते विराजस्येव तथापि लोकदृष्ट्या तत्संबन्धे दोपप्रतिभाने एतदुच्यते तां जहासीति । वस्तु- तस्तु ताः सर्वा भगवत्येव वर्तन्ते न ताभिः कापि क्षतिः पृथग्भूतानामेव ताभिर- निष्टनवणात् । त्वं तु अपरिमेयभगः मातुं योग्या हि क्रियया निवर्त्यन्ते, अमेयास्तु क्रियाशक्त्यापि किं नष्टा भवेयुः । तस्मात् । सर्वसद्गुणमाहात्म्यः सर्वदोपविवर्जितः । भगवानेव सेव्यो हि न तु जीवाः कदाचन ॥ इत्यर्थः ।। कालादितृणपर्यन्ता न सेव्या मुक्तिमिच्छता। दोपत्याजनशक्तो हि सेन्यो दाता गुणस्य च ॥ २५ ॥ ३८॥ ननु भगवत्सेवापेक्षया जीवभजनमेव मुख्यं जीवे भगवानप्पस्ति जीवोप्यस्ति अतः सांशो भगवास्तत्र वर्तत इति तं परित्यज्य निरंशः केवलः कथं सेव्य इति चेत् तत्राहुः यदि न समुद्धरन्तीति । श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीपछभकृतलेखः । एतन्मूलकमिति अजात्यागो मूलं यस्येत्यर्थः । अजात्यागे सति भगाः स्थिताः अन्यथा जीववदपेता भवेयुरिति भावः । दृष्ट्येति स्वत्वचं वक्तवानिति शेपः । तदनन्तरं तैर्मः सर्वपि विमोचिता इत्यर्थः । पृथग्भूतानामिति भगवतः सकाशात् पृधग्भूतानां जीवानामित्यर्थः। कालादीति तृतीयस्कन्धे कालसृष्टयनन्तरं मुक्तजीवसृष्टिनिरूपिता तथा च काल आदियपी मुक्तजीवानामित्यतद्गुणसविज्ञानः । तथा च मुक्तजीवानारम्य तृणपर्यन्ता जीवा इत्यर्थः । यदि न समुद्धरन्तीत्यम्पाभासे निरंश इति विस्फुलिङ्गवनिर्गता अंशा जीवा यस्मानाश इत्यर्थः । केवल इति जीररूपांशरहित इत्यर्थः । व्याल्याने ·१२० श्रीसुयोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.४०-४१ साधारणेपि सुखदुःखातुभवे रागद्वेपयोर्जायमानत्वात् प्राणिनां संबन्धिविधिनिषेधवाक्यान्यपि तस्य भवन्तीति स्पष्ट एव भगवत्संवन्धे एव सुखं नान्यथेति स्पष्टम् । ननु कथं वा त्वदवगमी सुखदुःखयोः रागद्वेपो न प्राप्नोति । कथं वा तस्यापकीर्त्यादिकं न भवती- त्याशङ्कायामाहुः अनुयुगमन्वमिति ।मनुजैरनुयुगमन्वहं वं श्रवणभृतः यतस्त्वम- पवर्गगतिः । अयमर्थः । भगवद्गुणानुश्रवणं नित्यं कर्म । देशकालविशेषनियमाभावात् । यत्कालोपाधिना प्रवर्तते तत्सर्व काम्यं कर्मेति पूर्वमेवोक्तम् । अतो भगवतः गुणगी- तपरंपरा गुणानां यानि गीतानि व्यासादिभिः कृतानि तेषां परंपरया तच्छ्रवणद्वारा भगवान् श्रवणे भृतः तेनान्यं निषेधादिकं न शृणोति भगवतैव श्रवणस्य पूरितत्वात् नित्यकर्मणा भगवता च सर्वपापक्षयान् न दुःखजनकमपकीादिकं प्रामोति । यतो भगवान् मोक्षद इति मोक्षस्तस्य सिद्ध एव सर्वदैवायं धर्म इति न कालधर्मा वाधन्ते । भगवांश्च सुप्रसिद्धः भक्तहितकर्ता । मनुजैः सवैरेव भगवान् धृत इति भगवत्सेवका भगवदैक्यं प्राप्ता इति न कोपि निन्दा करिष्यतीति । अतो भगवत्सेवक एव निर्दोष- सुखभोक्ता न त्वन्य इति निरूपितम् । सुखसेवापरो यस्तु स आनन्दं हरिं भजेत् । अन्यथा मुखसंप्रेप्सुः सर्वथा दुःखमामुयात् ।। २७ ॥ ४० ॥ किंच । तदेव सुखं सेव्यं यनश्वरं न भवति । सुतरां देशकालपरिच्छिन्नं न सेन्य- मिति वक्तुं भगवदानन्दस्य देशकालापरिच्छेदमाह झुपतय एव ते न ययुरिति । द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः। ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यकृतय- स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवनिधनाः॥४१॥ द्युपतयः वर्गपतयो देवेन्द्रादयः ते सुखतारतम्यं जानन्ति तेपि भगवतः स्वरूपानन्दस्य अन्तं न ययुः। ब्रह्मानन्दपर्यन्तस्यापि शतसङ्ख्या आनन्दपरिमाणस्स श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । भुक्तभोगादिनापि दुःखादयो न भवन्तीयर्थः । अनुयुगमित्यस्य तात्पर्यमाहुः सर्वदेवेति नात्र कृतादियुगनियम इत्यर्थः अन्वहमित्यस्स तात्पर्य नित्यं कर्मेत्यनेनोक्तम् । गीतपदतात्पर्यमाहुः सुप्रसिद्ध इति भगवद्गुणप्रतिपादकवाक्यानां व्यासादिभिः कृतत्वाद भगवान् सुप्रसिद्ध इत्यर्थः । युपतय एवेत्यस्याभासे सुतरामिति पूर्वमत इति शेपः । अनश्वरस्यैव सेपितु- नात् एतादृशं सुतरां न सेव्यमित्यर्थः ।

·८.mr... श्रीविट्टलेशराया.. ज्ञातत्वादानन्दमयस्सैव परमन्तो न ज्ञायते । नन्वन्तोस्ति चेत्" किमज्ञानेन । ज्ञातो वाऽज्ञातो वा विद्यमानः खसमाप्तौ दुःखानुभवं कारयत्येवेत्याशझ्याह अनन्ततयेति । विद्यमाने अन्ते यदि न जानीयुस्तदैवेदं दूपणं तेपामसार्वज्ञं च तदेव तु नास्ति । किंच । त्वमपि न वेत्सि । नापि सर्वज्ञो भगवान् कथं न जानातीति मन्तव्यम् । विद्यमान- सैवाज्ञानं सार्वज्ञप्रतिवन्धकं न त्वविद्यमानस्य । एवं कालापरिच्छेदमुक्त्वा देशापरि- च्छेदमाह यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा इति । यस्य भगवतः अन्तः मध्ये आण्डनिचया अण्डसमूहाः अन्तरा अण्डनिचया वा तेपि सावरणाः प्रकृतिपर्यन्त- मुत्तरोत्तरं दशगुणावरणयुक्ताः । अनेनैकस्य ब्रह्माण्डाधिपतेर्बह्मानन्दो गणित इति मगवदा- नन्दस्य अनन्तता समर्थिता । ननु तथापि ब्रह्माण्डानां संख्यावत्त्वे आनन्सं नोपपद्यत इति चेत् तत्राह ख इव रजांसि वान्तीति । यथा जालार्करश्मिषु कोटिशो रेणव उत्पतन्ति । एवं भगवद्रोमकूपेषु ब्रह्माण्डानीति केचित् । वस्तुतस्तु एक रोमकूपस्थानं अतिविशालमाकाशवत् तत्र यथा भूरेणवः कोटिशो वान्ति तथा ब्रह्माण्डानि परिभ्रमन्ती- सर्थः । ननु तर्हि कालो महान् भविष्यतीत्याशझ्याह वयसा सहेति । काला अपि तन कोटिशः परिभ्रमन्तीत्यर्थः । वायुस्थानीयो वा कालः । ननु तथापि प्रमाणेन परि- च्छेदो भविष्यति अनन्तादिशब्दवाच्यादित्साह यदन्तरा श्रुतयोऽपि यद्यस्मा- दान्ति । ब्रह्माण्डानन्यवद् वेदानन्त्यमपि । तेनैकस्यैव ब्रह्माण्डस्य वार्तामेको वेदो वदतीति न वेदैरपि परिच्छेत्तुं शक्यते । ननु एवं सति सर्वप्रमाणानामगम्ये भगवति तादृशानन्दे किं प्रमाणमिति चेत् तत्राह त्वयि हि फलन्तीति । श्रुतय एव प्रमाणं, परं पर्यवसानवृत्त्या न तु वाच्यवृत्त्या । यथा अनन्तवृक्षा भूमौ फलन्ति तत उच्चस्थिता- न्यपि फलानि भूमावेव पतन्ति, एवं सर्वे वेदाः खखरीत्या खशक्यं माहात्म्यं भगवतो वदन्ति । तानि ज्ञानानि फलान्युच्यन्ते । तेषां कापि पर्यवसानाभावाद्भगवत्येव पतन्ति पर्यवसिता भवन्ति । एवमनन्तवृक्षाणामनन्तानि फलानि भूमौ पतन्यपि भूमेः सह- श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेसः। केचिदिति एतन्मते जालान्तर्वांकाशं तदिव रोमकूपः तदा रोमकूपो ब्रह्माण्डैः परित इव भवति । वस्तुतस्त्विति मते तु रोमकूपस्यातिविशालत्वमायातीति भावः । ननु तथापीति । शब्दवाच्यादिति भावप्रधानम् । तथाच प्रमाणेन वेदेन ब्रह्मणोनन्त- शब्दवाच्यत्वात् शब्देन परिच्छेदो भविष्यतीति हेतोराह श्रुत्यगम्यत्वमिति शेपः । तदतिरिक्ततामिति नहि तावानेव भगवान् किंतु ततः सहस्रगुणाधिक इति बोध- यन्तीत्यर्थः । पदार्धनिषेधकैरिति तावन्माननिषेधकैरित्यर्थः । निषेधस्येति निषेधस्तु सावधिर्भवति अतोवधिज्ञानमपेक्षते अन चावधिभूतस्य पदार्यस परिज्ञानाभावः । त निषेधस्य पर्यवसानाभावादित्यर्थः । अनिर्देश्यपीति पूर्वमनिर्देश्यमपि शक्ति १६ मुनो.

·१२२ श्रीसुवोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३८ श्लो.४१-४२ खांशमपि न पूर्यन्तीति मेरुसर्पपन्यायेनार्थाद् भगवन्माहात्म्यं ज्ञापयन्तीत्यर्थः । एवं विधिमुखतया भगवत्स्वरूपबोधकत्वमुक्त्वा निषेधमुखेनापि भगवद्वोधकत्वमाहुः अत- निरसनेन भवन्निधना इति । यत्किंचिद्वेदप्रतिपायं तत्सर्वमन्य योऽस्मात्सर्वस्मा- त्पर इति भगवतस्तदतिरिक्ततां वोधयन्ति 'न तदश्नोति कश्चन' 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतिसहस्त्रैः प्रतिपाद्यपदार्थनिषेधकः, निपेधस्य सावधित्वेन पर्यवसाना- भावात् पदार्थस्य चावधिभूतस्य परिज्ञानाभावात् वाचकशक्तौ कुण्ठितायां अप्रमाण- भावमिव प्राप्नुवत्यः भगवत्येव निधनं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । तस्मादेतादृशः परमानन्दरूपः कृष्ण एव सेव्यो नान्य इति सर्वेषां वेदानां पर्यवसितोर्थ इति सूचितम् । वेदाश्च तमेवं पोधयन्ति । एवं ज्ञातुं भगवता बुद्धिरुत्पाद्यत इति सूक्ष्मेक्षिकया सर्वे वेदा एवं भगवन्तं प्रतिपादयन्तीति जानीयादिति अनिर्देश्येपि ब्रह्मणि गुणवृत्तीनामपि साक्षात्प्रतिपादनमिति निरूपितम् । अत्र सर्वत्र श्रुतयो मूलभूताः स्वयं द्रष्टव्याः। विवादविपयाश्च अतिविस्तर- शझ्या न लिखिताः । एवं श्रुतिभिः प्रतिपादितोर्थः गूढोऽप्युपनिवद्धः । रुप्णानन्दः परानन्दो नान्यानन्दस्तथाविधः। घेदा अपि न तच्छकाः प्रतिपादयितुं स्वतः॥२८॥४१॥ इत्येवं श्रुतिगीतायाः संक्षेपेण निरूपितः । अर्धराशिः समुद्रो हि ययाहुल्या निरूप्यते ॥ श्रुतिमिरुतानि वाक्यानि, सनन्दनोऽनुवादमात्रं कृतवान् । ततो व्याख्यानव्यति- रेकेण तदर्यावगतिरस्ति न वेति संदिध भोत्पत्तिकमनीपर्यतज्ज्ञायत इति ज्ञापयितुं तस्यार्थस्सा- वयोधमाह इत्येतदिति । भीभगवानुपाप-इत्येतद्रमणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमधानचुः सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२॥ नारदं प्रति नारायणवाक्यम् । श्रोतारो प्रसणः पुत्राः। संपूर्णश्रुतिगीताय संक्षेपेणार्धमाद् आत्मानुशासनमिति । आत्मनां जीवानामनुशासनमुपदेशः । भ पानेव सेय्य एवेति च । एतावानेव श्रुतिगीतार्थः । स तेपां हृदये समागत इति गु पूजनं मृनयन्त इत्याद सनन्दनमिति । अथेति मिन्नप्रक्रमेण । पूर्व समाः सि 'त्पश्रुतताःगोठाः' इति वाफ्यात् । इदानी तु श्रुतिगीतारूपोधः तेनैव विशेष ज्ञापत इति प्राचनाधिकारे दत्ते वत्सन नायते तदेव वक्तव्यमितीदमुपाख्यान धानिधारापामायणभावदेना। पाभिावानन्तरगंगतो निर्देश्यम् । श्रुतया गुणवृत्तपो भगवट्ठणमानचित्लेन यायः प्रतिसादनासनमा मारि नेपां गुणानामपि सगुणलामावाज सगुणवृत्तयः किं तु नि प्रतिपादका पानांनो नगाहपान् पर्यवसानत्या च खरूप योषयन्तीत्यर्थः ।

·.. -- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १२३ तवान् । यदि तेषामयमों न ज्ञातः स्याद् विशेषाकारेण तदा 'श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्' इति न्यायेन विशेषाज्ञानात् विशेषतः पूजां न कुर्युः । अतोऽयमर्थः अपूर्वः जनवासिनामपि दुर्लभः केवलमिदानीमेव प्रकट इति ज्ञापितम् । ततः सिद्धाश्च जाताः । नातः परं श्रोतव्यमस्ति । पूर्वमपि तैरात्मा ज्ञातः परं तस्य गतिरेतादृशी केवलं भगवानेव सेन्यो नान्योऽस्त्युपाय इति इदानीमेव ज्ञातवन्तः । अतः सिद्धा इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ नारदस्यात्रैवं जिज्ञासा उत्पन्ना । एतादृशोर्थोन्योपि भविष्यतीति तनाह इत्यशे- पसमानायेति । इत्यशेषसमाम्नाय पुराणोपनिपद्रसः। समुद्धृतः पूर्वजातैमियानैर्महात्मभिः॥ ४३ ॥ अर्थः स्थलत्रये गूढः पुराणोपनिषच्छ्रुतौ । सर्वतः सारमेतद्धि समुद्धृतमिहोच्यते ॥ अतो नान्योस्ति सारांश इति वक्तुं निरूपयति । अशेषाः सर्व एव वेदाः पुराणानि उपनिपदश्च तेषां निर्मथनेन अयमों निर्गलित इति रसः । स पूर्व तत्रैव स्थितः पश्चान्पूर्वजातैर्महात्मभिव्योमयानः सनकादिभिस्ततः समृऋत्य पृथक स्थापितः । नन्वेतत्सगुद्धारे किं प्रयोजनमिति चेत् तनाह महात्मभिरिति । महा- न्तस्ते सर्वोपकारकाः ॥ ४३॥ एवं श्रुतिगीताया माहात्म्यमुक्त्वा नारदे विशेपमुपदिशति त्वं चैतद्रम- 'दायादेति । त्वं चैतब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽत्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥ ब्रह्मणः पुत्रो ब्रहमदायादो भवति । अत्र तु ब्रह्मण्येव दायं प्राप्तवानिति विशे- 'पतो वचनम्, अधिकारनिरूपणार्थ वा । यस्तु ब्रह्मणि दायभाक् तस्स हृदये अयमर्थः 'स्फुरति । अतः श्रद्धया आत्मानुशासनं तवात्यन्तोपदेशपूर्वकं रूपमतो धारयन् इमम सर्वदा विचारयन्, गां चर सर्वत्र परिभ्रमणं कुरु । परित्यागेनैवास शास्रायस श्रीविठ्ठलेशरापारमनधीपएभावलेसः । इत्येतदित्य आभासोक्तं वाक्यार्थ व्युत्पादयन्ति यदि तेपामिति । पूजाकथनस प्रकृतोपयोगमाहुः अत इति विशेषपूजाकथनादित्यर्थः । इत्यशेपेत्सन सर्व एव वेदा इति त्रिविधा अपि मत्रा इत्यर्थः । उपनिषदो ब्राह्मण- भागे अन्येषु माह्मणेषु मघाणामेव विनियोगकथनात्तदकयनमिति माः । त्वं चैतदिसत मखदायादेवस मसरूपं दायमादत्ते इति पिग्रहो ज्ञेयः । आत्मा- नुशासनमित्यसात्मनः सस नारदसानुशासननिसर्थ इत्याशयेनाः तपास न्तेति । शास्त्रार्धस्पेति एतन्यासप्रतिपापभजनसेत्यर्थः ।

·१२४
श्रीसुपोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.३८शो.४४-४६
संभवात् । आत्मानुशासनेनैव निरन्तरं भगवत्स्मरणं प्राप्तम् । नारदस्स सिद्ध-
मप्यस्ति । एकमेव वाधकं महतो भगवत्स्मरणे काम इति । 'कश्चिन्महान् तस्य न काम-
निर्जयः' इति वाक्यात् तस्यैतत्कामभजनसाधन, कामानामिति बहुवचनं सर्वाकाला-
निवतर्कमिदमिति सूचयति । नृणामिति मनुष्याणां विशेपहितकारीत्युक्तम् ॥४४॥
अयमुपदेशो नारदस्स हृदये समागत इति ज्ञापयितुं तस्य कथामाह एवं स गुरु'
णादिष्टमिति ।
श्रीशुक उवाच-एवं स गुरुणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् ।
पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः ॥४५॥
यद्यपि वहून्येव व्याख्यानानि श्रुतानि तथाप्यत्र विशेषतः श्रद्धावान् जातः । आत्म-
वानित्यधिकारी । पूर्ण इति तस्यावियोधो जात इति सूचितम् । श्रुतधर इति श्रवण-
मात्रेणैव शब्दतोर्थतश्च धारयतीति नित्यस्मरणमुक्तम्, अभ्यासापेक्षा च निवारिता । राज-
निति । अयमों ग्राह्य इति वोधनार्थ, सोर्थस्तेनेति ज्ञात इति ज्ञापयितुं गुरुं प्रति किंचिदाह
यतो वीरव्रतः वीरवद्वतं यस्येति । वीरः सकृदेव कार्य करोति । न तु विलम्ब सहत
इति । एव क्रियाशत्त्याधिक्यमुक्त्वा ज्ञानशक्त्याधिक्यमाह मुनिरिति ॥४५॥
खगुरुं नमस्यति नमस्तस्मै भगवत इति ।
नारद उवाच-नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलमूर्तये ।
यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशती कलाः ॥ ४६॥
नारायणस स्वरूप कृष्णः, कृष्ण एव नारायणरूपेणावतीर्ण इति कृष्णो मूलं
भवति । यद्यपि लोके नारायणस्सैवांशः कृष्ण इति प्रसिद्धिः। 'ताविमौ वै भगवतो
हरेरेशाविहागतौ' इति वाक्यात् । तथापि श्रुतिगीताशिक्षया विपरीत ज्ञातवान् । तत्र
हि स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियः' इति श्रुतितुल्या निरूपिताः । तादृश्यः
कृष्ण एव भवन्ति गोपिकायाः, नान्यावतारेष्विति स एव भजनीयः श्रुतिगीतासु निरू-
पित इति ज्ञातवान् ।
माहात्म्यं बहुधा ज्ञात्वा जीवानां च गति पराम् ।
सर्व त्यक्त्वा विधायैतन् नित्य कृष्णं स्मरश्चरेत् ॥
एतावानेवोपाख्यानार्थ इति शात्वा कृष्णमेव नमस्यति अवतारेण दोषप्रतिभान
वारयति अमलमूर्तय इति । अमलेषु वा मूर्तिर्यस्येति । भगवत्प्राप्त्युपायो वा
निरूपितः । नन्वय साक्षाद्गुरुनारायणस्तस्य चावतारस्त प्रत्यक्षं विहाय तस्मा इति
परोक्षः कृष्णः कथ नमस्कृत इति चेत् तनाह यो धत्ते सर्वभूतानामिति ।
स एव भगवानस्मदादिसर्वभूतमोक्षार्थ उशती: कला धत्ते । स एवैतद्रूपेणास-
दुद्धारार्थ समागतः तथा सत्यय मूलभूतो न भवतीति तस्यैव चायमुपकार इति स एव
नमस्कृत इत्यर्थः ॥४६॥

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। १२५ ननु गुरोर्नमस्कारः कर्तव्यः स कथं न कृत इति चेत् तत्राह इत्याद्यमृपि- 'मानम्येति । . इत्याद्यमृपिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः। ततोऽगादाश्रमं साक्षात्पितुद्वैपायनस्य मे ॥४७॥ इत्येव स नमस्कृतः यतः स आयो ऋपिः । स्वखरूपं जानाति कृष्णोऽह- मिति तच्छिष्याश्च तं जानन्ति यतो महात्मानः वस्तुखरूपं जानन्ति न तु वहिर्मुखा इत्यर्थः । केवलपरमतत्वब्युदासाय व्याससंवन्धमाह ततोऽगादाश्रममिति । यद्यपि व्यासस्य वहून्येव स्थानानि सन्ति तथापि साक्षात्तदेव स्थानम् । ननु व्यासः साक्षाभगवान् कथं खतो न ज्ञातवांस्तत्राह द्वैपायनस्येति ॥४७॥ सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः । तस्मै तद्वर्णयामास नारायणमुखाछुतम् ॥ ४८॥ ततस्तेन सभाजितः महता पूजितः सन् आसनं च तदत्तं गृहीत्वा नारायण- मुखाच्छ्रतं यद्भूढ तद्वर्णयामास । ततः परंपरया प्राप्तं मयापि ते वर्णितमिति । एतद्विचार- प्रकारेणैव यथा निर्गुणे मनः प्रविशति तथा कर्तव्यम् । भगवता चेत्तादृशी बुद्धिस्त्वयि कृता तदा तया मनः प्रवेक्ष्यतीति भावः ॥४८॥ इत्येतदर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९॥ एतदर्थानवबोधात्पृष्टमन्यदुत्तरं चान्यदत्तवानिति न मन्तव्यमित्येतदर्थमाह यः प्रश्नः नोऽस्मान् प्रति त्वया कृतः तस्यैवैतदुत्तरमिति । वेदास्तु निर्गुणं प्रतिपादयन्ति तत्केन प्रकारेणेति सदेहे अनेनैव प्रकारेण प्रतिपादयन्तीति ज्ञातवतः निर्गुणेऽपि ब्रह्मणि मनश्चरेत् ॥ ४९॥ शुकोऽपि श्रुतिगीताप्रतिपाद्यमर्थ पुनः स्वयं सक्षेपणाह प्रतिपत्तिसौकर्याय योस्यो- योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋपिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः। यं संपद्य जहत्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजीवल्लभकृतलेख. । इत्याद्यमित्यन केवलेति यद्यपि सनन्दनोक्तत्वात् परमतं भवति तथापि व्यास- । संमतमतो न मतान्तरभाषेति भावः । द्वैपायनस्येतीति द्विगता आपो यस्मिन् तादृश- मयनं यस्येति बुद्धरपि कदाचिद् द्विधाभावः सूच्यते इति भावः । त्प्रेक्षक इति ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३८शा.५० माहात्म्यं ज्ञावा, भगवन्तं भजेदिति, अर्थद्वयं श्रुतिगीवार्थः माहात्म्यं भजनं चेति। तत्र भजनप्रतिपादिकाः सर्वा एकीकृत्साह ध्यायेदजस्रमिति । अन्तर्भगवन्तं स्थापयित्वा' तत्र सेवां कुर्यादित्यर्थः । तस्य फलत्वायाह अजस्रं सुखरूपं सर्वदुःखहर्तारं चेति । तत्र भगवतो माहात्म्यं गुणरूपं दोपाभावरूपं च । तत्र गुणरूपं द्वादशधा निरूपयति । यो भगवान् अस्य सर्वस्यापि जगतः उत्प्रेक्षकः ऊर्ध्व प्रेक्षते । कथमेते जीवसंघा निस्तीणी भविष्यन्तीति विचार्य एवं भविष्यन्तीति तेषां हितं चिन्तयतीत्यर्थः । अयमेको भजनीयगुणः । आवश्यकत्वाय गुणत्रयमाह अस्य जगतः आदिमध्यावसानरूपः एवं चतुष्टयमेकं सृष्टिकारणरूपम् । माहात्म्यत्रयमाह यः अव्यक्तं प्रकृतिः जीवः पुरुषः ईश्वरः कालो नियन्ता त्रितयरूप इत्यर्थः । एवं सप्त गुणा निरूपिताः । अवशिष्टान् पञ्च गुणानाह यो भगवानिदं सृष्ट्वैत्येकम् । अनुप्रवेशो द्वितीयः । ब्रह्माण्डं सृष्ट्वा ब्रह्माण्डमध्ये प्रविष्ट इत्यर्थः । ततो ऋपिणा वेदेन मुख्यजीवेन वा सहितो जात इत्यर्थः । ततो देवतिर्यगादिपुरश्चके चतुर्थोऽयं, शासिता इति पञ्चमः । दोपत्रयाभावमाह में संपद्येति । जीवा अपि संप्राप्य मनसा भावनयापि लब्ध्वा अजां जहति अविद्या दूरीकुर्वन्ति । ननु स्मरणेनैव तर्हि मुक्ताः स्युः तथा सति पुनर्देहग्रहणं न सात् । तबाह सुप्तः कुलायं यथेति । नहि सर्वात्मना अजापरित्यागः किंत्वेवं भगवतो माहात्म्यं निरूप्यते यत्संवन्धमात्रेणैव अजां सकार्यां पुरुषो जहाति सर्वथा न स्मरती- त्यर्थः । यथा सुप्तः पुरुषः शरीरं न स्मरति एवं परंपरयापि दोपामावो निरुक्तः । साक्षादाह कैवल्येन केवलभावेन निरस्ता योनिः कारणभूता येनेति । सर्वमेव भगवानिति योनिरधिका कुतः स्यात् । अभयमिति । अभयमिति तृतीयो दोषो निवार्यते । स्वयं भयरहितः सर्वेपामपि भयनिवर्तक इति । एवं निर्दोपपूर्णगुणरूपो भगवानिति खत एव परमानन्दं प्रयच्छति दुःखं च दूरीकरोतीति तमेव सर्वोऽपि भजेदित्यर्थः ॥ ५० ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्या श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोत्तरार्द्धविवरणे अष्टत्रिंशाध्यायविवरणम् ॥३८॥ - श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीवलभकृतलेखः। योस्योत्प्रेक्षक इत्या सेवां कुर्यादिति चेतस्तत्प्रवणं सेवा' इत्यनेन चेतसो भगवद्गामित्वं सेवालक्षणमुक्तमतो ध्यान सेवेति भावः । चतुष्टयमेकमिति भज- नीयत्वसाधकमित्यर्थः । योनिरधिकेति प्रकृतिस्वीकारपक्षे सापि भगवद्पैवातो नाधिकेति भावः। ॥ इति अष्टनिंशाध्यायः॥

·श्रीकृष्णाय नमः। एकोनचत्वारिंशाध्यायः। एवं कृष्णस मूलत्वे संदिहानस्य संशयः । निवारितोऽतियतेन येन कृष्णः परः स्मृतः॥१॥ च्यवहारस्तथैवान कृष्णे पर्यवसानतः। सर्वेन्द्रियाणां ग्राह्यत्वं श्रुतीनां हि यथोदितम् ॥२॥ भजनीयगुणे त्वत्र संदेहः कश्चिदुद्गतः। तनिवारयितुं प्रश्नः पुना राज्ञा निरूप्यते ॥३॥ पूर्वाध्यायो यशोव्यक्त्यै श्रियै चायमुदीरितः । अतः श्रियं सदा कृष्णे नित्यामाहाव्ययां कचित् ॥४॥ यथानन्दो न सर्वत्र तथा श्रीरपि देवता । तथात्वं दुपणं लोके भ्रान्तबुद्धौ निरूपितम् ॥५॥ अतोऽत्र भजनीया लक्ष्मीनिर्णय उच्यते । एकोनचत्वारिंशे च तत्प्रसङ्गात्कथान्तरम् ॥ ६॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः। एकोनचत्वारिंशे कारिकासु एवं कृष्णस्येति पूर्वाध्याये सुभद्राहरणादिकार्याणां वीर्यविरुद्धानां दर्शनात् कथं कृष्णख मूलत्वमिति संशयोऽलौकिकत्वकथनेन निवारितः । तस्तादृशे श्रुतयोपि न चरन्ति कुतस्तरां चक्षुरादिग्राह्यत्वमत्र तु प्रमाणानि चक्षुरा- दीनि संचरन्त्यतः कथं मूलत्वमिति प्रमाणद्वारा संशयः, सोपि श्रुतिप्रतिपाद्यत्वकथनेन निवारितः।अतियनेन अतिसूक्ष्मेक्षिकयेत्यर्थः । येन संदेहनिवारणेन कृष्णः परत्वेन स्मृतः मानसानुमवपूर्वकं ज्ञातो भवतीत्यर्थः । सिद्धमर्थमाहुः व्यवहार इति। अत्र कृष्णे चक्षुरादिभिर्व्यवहारस्तथैव तद्रप एवेत्यर्थः । ननु श्रुतिप्रतिपाद्यत्वकथनेन चक्षुरादिव्यव- हार्यत्वं कथं सिद्धं भवतीत्यत आहुः पर्यवसानत इति । यथा पर्यवसानतो हेतोः श्रुतीनां ग्राह्यत्वं भगवत्युदितं तथा पर्यवसानादेव हेतोरिन्द्रियग्राह्यत्वमप्युदितं, यथाऽलौकिकः शब्दो भगवत्येव पर्यवसन्नः तथाऽलौकिकानीन्द्रियाण्यपि भगवत्येव पर्यव- सन्नानीत्यर्थः । अत एव गोपिकानां चक्षुपि परिभ्रमन्ति सर्वत्र विषयीकुर्वन्ति भगवन्मुख- लावण्यामृतमेवेति निरूपितम् । तथाच श्रुतिप्रतिपायत्वमलौकिकप्रमाणमात्रग्राह्यत्वोपलक्षक- मिति भावः । इन्द्रियाणां श्रुतीनामिति कर्तरि पष्ठी आवृत्तचक्षुपा दर्शनस श्रुतिसिद्धत्वाद- लौकिकप्रमाणाधवं युक्तमेवेति हिशब्दः । एवं पूर्वाध्यायार्थमनूप विवक्षितमर्थमाहुः भजनीयति। कचिदिति अपीति शेषः कचिदपि व्ययरहितामित्यर्थः । देवतेति न सर्वत्रेत पूर्वेणैवान्वयः । तथात्वमिति नियधावत्यादिदोषयुक्तत्वात् तत्संवन्धित्वं भगवत्याप ·- १२८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०.उ.अ.३९ श्लो. १ शिवादिसर्वदेवानां दातृत्वमविचारतः । विचारेण तु दातृत्वं कृष्णस्यैव विशेषतः ॥७॥ अविचारितदानेन स्वयं दातापि नश्यति । संप्रदानस्य का वार्ता तमाच्छ्रीशो न तत्पदः ॥८॥ दुष्टैच श्रीरन्यगता शुद्धा कृप्यैकतत्परा । कृष्णमेव ततो वाञ्छन् न श्रियं बुद्धिमान् कचित् ॥ ९॥ पूर्वाध्याये परब्रह्मरूपे भगवति प्रमाणविषयदोपान् परिहत्य प्रमेयविपये भगवद्दोप- परिहारार्थमध्यायान्तरमारभते । तत्र राजा भगवति दातृत्वे संदिहानः अदातृत्वस्य च लोके निन्दानवणान् निर्णयार्थ पृच्छति देवासुरमनुष्येष्विति द्वाभ्याम् । राजोवाच-देवासुरमनुष्येपु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पति हरिम् ॥१॥ विविधा जीवा उपासनसमर्थास्तेपां भगवदुपासनं विधीयते अन्योपासनव्यावृत्ति- पूर्वकम् । तत्रान्येपामैहिकदातृले कथं व्यावृत्तिः स्यादिति महादेव उपक्षिप्यते । त्रिविधेपु जीवेषु ये अशिवं लक्ष्मीकृतशोभारहितं नामा शिवं कल्याणरूपं वा ये भजन्ति ते प्रायेण धनिनः । ज्ञानार्थिनस्तु ततो धनं न वाञ्छन्ति इति प्रायेणोक्तम् । भोजा भोक्तारश्च । दानभोगक्षमं धनं शिवः प्रयच्छतीति, यदि भगवानपि प्रयच्छेत् तदोक्तं दूषणं न संगच्छत इति प्रकृते निषेधति न तु लक्ष्म्याः पतिमिति विद्यते लक्ष्मीः स्वयं परदुःख- हर्ता च ये लक्ष्मीपतिमुपासते न ते धनिनो न वा भोजा इत्यर्थः । गुणानां तारतम्यमत्र विचार्यते इति तुल्यता ॥१॥ श्रीविठ्ठलेशरायास्मश्रीवल्लभकृतलेखः । दूपणमित्यर्थः। श्रीनिर्णयमाहुः दुष्टैवेति । शुद्धा चाञ्चल्यादिदोपरहिता तथाच भगवनिष्ठायाः श्रियोऽदुष्टत्वात्तत्संवन्धित्वं भगवति न दूपणम् । अन्यनिष्ठायास्तु चाचल्या- दिदोपयुक्तत्वात् तत्संवन्धित्वमन्यत्र दूषणं भवत्येवातो न ददातीति भावः । प्रमाणेति कृष्णस्य प्रमाणविषयत्वे ये दोषाः सगुणत्वादयः प्राप्ताः तान् निर्गुणस्यैव प्रमाणविषयत्व- कयनेन परिहत्येत्यर्थः । तदा प्रमेयरूपविपयत्वे सति प्रमाणगम्यश्चेद्दोषपरिहारार्थ विचारोपि कर्तव्य इति भगवति प्रतीता ये दोपा अदातृत्वादयस्तत्परिहारार्थमित्यर्थः । देवासुरेत्यत्र पवादीनामकथने हेतुमाहुः उपासनसमर्था इति । अत एवं श्रुतौ 'त्रया ह प्राजापत्याः' इत्यत्र त्रयाणामेव प्रजापतिसमीपे गमनमुक्तम् । तेषामिति अबाध्याय इति शेपः । तत्रेति अन्योपासनव्यावृत्तौ वक्तव्यायामित्यर्थः । दान भोगेति भुजन्तीति भोजाः पचाद्यच् भुज पालनाभ्यवहारयोः तथाच धनदानेन सर्वान् पालयन्ति स्वयं च धनमभ्यवहरन्ति तद्भोगं कुर्वन्तीत्यर्थः । ननु भगवाननन्तगुणपूर्णः ·'श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभक्तलेखसमेता । नन्वेवमेव स्वभाव इति चेत् तत्राह एतद्वेदितुमिच्छाम इति । एतद्वेदितुमिच्छामः संदेहोऽन्न महान्हि नः। विरुद्धशीलयोः प्रभवोविरुद्धा भजतां गतिः ॥२॥ एतदनलं संदेहनिवर्तकं यतोऽन महान् संदेहः । हि युक्तश्चायमर्थः । भक्तत्वाद्जनीयगुणसंदेहो वारणीय इति । नोऽस्माकं सर्वेषामेव । यतोत्र कौतुकावि- पानामपि संदेहनिवृत्त्यर्थ प्रयत्न इति ज्ञापयितुमाह विरुद्धशीलयोः प्रभ्योरिति । एको लक्ष्या सहितः । अपरो विहीनः । तत्सेवकस्तु लक्ष्मीरहितः सहितश्चेति । यस्य हि यद्रोचते स स्वभक्ताय तत् प्रयच्छति, प्रकृते तु तदभाव इत्यर्थः । अत्र संदिग्धः प्रष्टव्यः शिवः कथं स्वयं न भुक्ते कथं प्रयच्छतीत्यत्र किं विपया राज्यादय उत्कृष्टाः आहोखिदपकृष्टा इति । उत्कृष्टाश्वेच्छिवः कथं स्वयं न भुते, अपकृष्टाश्चेत् कथं प्रयच्छतीति । तत्रोत्तरमपकृष्टा एवेति । अतस्तस्य भोगाभावः समर्थितः । तादृशं कथं ददातीति चेद् उपासकानामेव दोपादिति वक्तुं ये धनाथ शिवमुपासते ते साहंकाराः सन्तः अहंकाराभिमानिनमेव शिव- मुपासते । नतु शैवतन्त्रसिद्धं सदाशिवं वा साधारणत्वाज् ज्ञानाधिकाराभावाच ॥२॥ अतस्तान प्रति शिवस्तादृशमेवेति तन्निरूपयति शिवः शक्तियुत इति । श्रीशुक उवाच-शिवः शक्तियुतः शश्वत्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। चैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चैत्यहं त्रिधा ॥३॥ अहंकाराभिमानेऽपि शिवस्य तादृशत्वे हेतुः शक्तियुत इति । 'शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः' इति वाक्यात् । प्रलयकी शक्ति यदि शिवः शान्तात्मा क्षणमपि परित्यजेत् तदा सा प्रलयं कुर्यात् । यदि वा कण्ठे कालकूटं न स्थापयेत तदा सर्ववस्तूनां दोपस्याधिदैविक रूपमिति तत्परित्यागे सर्ववस्तुपु दोपोद्मे सर्वोऽप्यन्नादि- भक्षणेन प्रियेत । यदि वा सान्न धारयेत् तदा सर्व एव पुरुषाः कुण्डलिनीव्याप्ताः तयैव हताः स्युः । तदाधिदैविकान्निरुद्ध्य स्थापयतीति न कुण्डलिनी कमपि हन्तीति सूचितम् । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजन्नीवलभकृतलेखः। शिवस्तु तामसस्तदंशो भक्त इति का तुल्यत्वशका तबाहुः गुणानामिति । सात्विक- कल्प भगवदाविष्टस्य विष्णोः सत्त्वगुण इतरयोश्च रजस्तमसी इति गुणानां तारतम्यं विचार्यत इत्यर्थः । कृष्णचरित्रप्रसङ्गे तत्स्वरूपविचारस्य गुणप्रकरणार्थत्वेन विष्णोरप्रसङ्गेपि सात्त्विककल्पे विष्णोर्भगवदाविष्टत्वेन भगवत्त्वमभिप्रेस प्रश्नोत्तरे उक्त तुल्यता तु गुणमात्र- शिव इत्यत्र । अहंकाराभिमानेपीति अहंकाराध्यासो जीववन्नास्ति किं त्वभिमानमात्रमेव तथापि शक्तिसाहित्यात्ताशत्वमुपासकानुरूपफलदातृत्वमित्यर्थः । शक्तिसाहित्येन स्थितौ हेतुमाहुः प्रलयेति । प्रसमादन्यदप्याहुः यदि वेत्यादि । 2 विचारेणेति भावः। १७ सुवो.

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.३९श्लो.२-४ एवमग्नेर्धारणं अन्यथा सर्व दहेदिति । एवं चन्द्रमसोऽपि । अन्यथा सर्व क्षीणं कुर्यादिति । वस्त्राणां सर्वदेवतामयत्वात् न घाधकत्वमिति न तद्धारणम् । शार्दूलचर्म तु 'मृत्योर्वा एष वर्णो यच्छार्दूलम्'इति श्रुतेः प्राणिनां मृत्युनिवारणार्थ विभर्ति गङ्गां च विभर्ति । सापि स्पर्शमात्रेणैव पूर्वदेहं दोपरूपं निवर्त्य भगवदीयं देहं संपादयति । जटाश्च विमति । अन्यथा वायुना हृता मेघा गच्छेयुरेव न स्वागत्य वृष्टिं कुर्युः । एवं सर्वेषां प्रयोजनानि शैवतत्रे निरूपितानि निर्दोपपूर्णगुणविग्रहनिरूपणप्रस्तावे । एवं परमकृपालुरपि उपासकानुरोधात् त्रिलिङ्गो जातः। ततो गुणैरपि सत्त्वरजस्तमोमिः संवेष्टितः । ननु तस्य त्रिलिङ्गत्वे वा गुणवेष्टनत्वे वा को हेतुरिति चेत् तत्राह चैकारिकस्तैजसश्चेति । चैकारिकः सात्त्विकः । तैजसो राजसः । अहमहंकारस्तदधिष्ठाता जात इति तस्य त्रिलिङ्गत्वाद गुणसंवृत- त्वाच स्वयं चापि तथा जातः ॥३॥ ततः सहिता शक्तिः पुरुषसंवन्धात् प्रलयकर्तृत्वं परित्यज्य सृष्टिं कृतवतीत्याह ततो विकारा अभवन्निति । ततो विकारा अभवन्पोड़शामीपु कंचन । उपाधावन्विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥ ४॥ भूतानीन्द्रियाणि च विकाराः पोडश, महादेवः पोडशरूपो जात इत्यर्थः । 'पोडशकलोऽयं पुरुषः' इति श्रुतेः । ततः अमीषु भगवन्मूर्तिपु कंचनापि महादेवं उपा. धावन् सर्वासामेव विभूतीनां गतिमश्नुते । यतः स विभूतिपतिः ऐश्वर्याण्यक्षयरूपाणि कृत्वा विभौति । अनेन तस्य विभूत्यभावो निराकृतः ॥ ४ ॥ एवं महादेवे दोपं निराकृत्य भक्तानुरोधेन विकारजातं प्रयच्छतीति निरूपितम् । भगवति च वादी प्रष्टव्यः । किं लक्ष्मीरूपा विषया उत्तमा अधमा वेति । उत्तमत्वे कथं न प्रयच्छति । अधमत्वे कथं स्वयं भुत इति संदेहः । तत्र हिशब्दः पूर्व- पक्षोक्तं प्रकार वारयति । लक्ष्मीरूपविपया उत्तमाः । अतो भगवान् विभीति श्रीविट्टलेशरायास्मजधीवल्लभकृतलेखः । सापीति गङ्गाया निरोधाभावे सापि सर्वेपामेव भगवदीयदेहं संपादयेत् अधिकारिनियमो न स्मादित्यर्थः । जटाश्चेति अम्बुवाहाः केशा इतिवाक्यात् जटानां मेघरूपत्वमित्यर्थः । एतेषां सर्वपामेव नियमे ईश्वरेच्छानुरूपं नियतमेव कार्य कुर्युरिति भावः । निदापति भगवद्धर्मा अपि निर्दोषपूर्णगुणा इत्यानन्दधर्मतमोरूपशियोपि निर्दोपपूर्णगुणविग्रह इति भावः । वैकारिक इति अहंकारस्य त्रिविधत्वात् तत्तदधिष्ठातापि त्रिविध इत्यर्थः । ततो चिकारा इसत्र । भूतानीति तामसाहंकारकार्याणि भूतानि पञ्च, राजसाह- कारकार्याणि दशेन्द्रियाणि, सात्विकाहंकारकार्य मन एकमेवं पोडशेत्यर्थः । ऐश्वर्याणीति विभूतिपतित्वादैश्वर्याणि पोपयतीत्यर्थः । अपकृष्टत्वात्खयं न भुते इति भावः ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मनश्रीवल्लभकृतलेससमेवा ।
१३१
युक्तम् । दोपरूपपक्षस्थापनार्थ भगवता शिवरूपमेव कृतमिति नात्र पुनः तत्पूर्व-
पक्षाः समायान्ति । तम भक्तेभ्यः कथं न प्रयच्छतीत्याशझायामाह हरिरिति ।
हरिहि निर्गुणः साक्षात्पुरुपः प्रकृतेः परः।
स सर्वगुपद्रष्टा तं भजनिर्गुणो भवेत् ॥५॥
प्रयच्छत्येव न तु दुःखरूपान् । यथा हरिगजेन्द्राय पूर्वावस्थास्थितदेहभार्यधर्या-
दिकं त्याजयित्वा परमानन्दरूपान् तानेव दत्तवान् । हि युक्तधायमर्थः । ननु शिवपत् कथं
न प्रयच्छतीति चेत् तबाह निर्गुण इति । गुणायं तदेव रूपं जातमिति तेनैव रूपेण
तत्कार्य सिद्ध्यतीति स्वयं गुणातीतः स्थितः । अत्र रूपे गुणग्रहणे प्रयोजनं नास्तीत्साह
साक्षात्पुरुप इति । अयं सर्वेपामुपासकानामात्मा अतस्तद्वितमेव विचारयति न तूपा.
सनानुरोधं करोति । किंच अस तारशी कापि शक्तिीति यदनुरोधातां परिगृह्य
सगुणो मवेत् । ननु पुरुषत्वाप्रकृतिरायातीति चेदत आह प्रकृतेः पर इति । ननु
तथापि भक्तलेशं दृष्ट्वा कथं न संपादयतीति चेत् तत्राह स सर्वदृगिति । स प्रसिद्धः
आत्मा हितकारी। सर्वस्यापि सर्व पश्यति । किं । अन्तर्यामित्लानिकटेऽपि सितः
पश्यति । ततो यदैव यद्विना कार्य न भवतीति जानाति तदैव तत्प्रयच्छतीति भावः ।
अत एवैतादृशं परमविचक्षणं भजन स्वयमपि निर्गुण एव भवेद् गुणप्रयोजनाभावात् ।
भगवांध तेनैव रूपेण प्रकट इति न भक्तोपेक्षते नापि गगवान् प्रयच्छत्तीत्यर्थः ॥ ५॥
प्रत्युत दोपरूपान् विपयान् भक्तेपु पश्यनपहरतीति वक्तुमुपाख्यानमाद नियु-
त्तेप्वश्चमेधेप्यिति ।
निवृत्तेप्यन्वमेधेपु राजा युप्मत्पितामहः ।
शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ।।६।।
स आह भगवांस्तम्मै प्रीतः शुश्रूपये प्रमुः।
नणां नि:श्रेयसार्थाय योग्यतीणी पदोः पुले॥७॥

·१३२. श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९ श्लो. ५-१० भगवानाह यस्याहमनुगृहामीति । श्रीभगवानुवाच-यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः। अतोऽधनं त्यजन्त्यस्य वजना दुःखदु:खितम् ॥ ८॥ केवलं यमनुगृह्णामि तं तु ततोऽन्यत्र नीत्वा भक्तैः संयोज्य कृतार्थमेव मुख्यं करोमि । न तत्र हरणादिप्रयासः । यस्य तु संबन्धिनः सर्वानेवानुगृह्णामि सर्वापकारि- त्वात्तस्य धनं हरिष्ये । क्षिप्रवचने लट् । तत्रापि शनैः यद्यल्पे हियमाणे विवेको भवेत् तदा न हरिष्यामीति ज्ञापयन् । ननु धने हृते किं स्यादत आह अतोऽधनं तस्य जनाः संवन्धिनस्त्यजन्ति । तत्र हेतुः दुःखदुःखितमिति । अधनत्वेऽपि समर्थश्चेन्न त्यजन्ति तदीया दुःखिताः तेभ्योऽप्ययमत्यन्तं दुःखित इति तेभ्यश्चैदन्नादिकं वाञ्छतीत्यर्थः । सर्वथा अप्रवृत्तस्येयं व्यवस्था, वीजसंस्कारश्च यस्य जातः ॥ ८॥ ननु बन्धुपरित्यागे किं स्यादत आह स यदा वितधोद्योग इति । स यदा वितथोद्योगो निर्विणः स्याद्धनेदया । मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥९॥ यदा स त्यक्तवन्धुस्तदा धनमुपायं वन्धून् वशीकरिष्यामीति निश्चित्य धनार्थ यतते ततस्तस्य धनवद्धनकारणमपि नाशयामीत्याह वितथोयोग इति । वितथा उद्योगाः धनार्जनोपाया यस्य । तदा केवलधनेहया उपायरहितया क्लिष्टः सन् निर्विपणो भवति विरक्तो भवति । तदा योग्यं योग्येन संवध्यत इति मत्परैः कृतमैत्रो भवति । तदा मत् मत्त एव खत एवाहं अनुग्रहं करिष्ये ॥ ९॥ कोऽनुग्रह इति चेत् तत्राह तद्ब्रह्मेति । तब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मानं सदनन्तकम् । अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः ॥१०॥ ममानुग्रहो ब्रह्मभावः पश्चान्मत्सेवया सर्वसुखमिति । अत्रायं क्रमः, प्रथमतः सेवकैः सह मैच्या सेवकसमानशीलव्यसनत्वे सेवकतुल्यता । ततस्तैर्मया अन्येन वा तस्य ज्ञानो- दयः, ततो ज्ञानपूर्णः केवल एव मां भजते । शब्दब्रह्मव्यावृत्त्यर्थ परमम् । कार्यव्यावृत्त्यर्थ सूक्ष्मम् । सगुणव्यावृत्त्यर्थं चिन्मात्रम् । असजीवभावव्यावृत्त्यर्थं सदिति । सजीव- व्यावृत्त्यर्थ अनन्तमिति । एवं 'सत्सं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति यलक्षणमुक्तं तत्त्वं करोमीत्यर्थः । नन्येवं कृते कः पुरुषार्थः सिद्धयेत् कथं ज्ञानमेव प्रथमतो नोपदिश्यते । सत्यम् । अन्यदपि प्रयोजनमस्तीत्साह अतो मां सुदुराराध्यमिति । स्वयं न प्रयच्छति स्थितमपि हरति । मुक्तिमेव प्रयच्छति । नत्वैहिकं प्रार्थ्यमानमपि इति दुराराध्यता । अत एव ऐहिका मां श्रीविट्टलेशरायारमनप्रीवल्लभकृतलेखः । तद्रलेला ब्रह्मभावः ततः संसारदुःखस्स निवृत्तियोधनम्' इति न्यायो भपताल ·श्रीविट्टलेशरायात्मजधीवाभवलेखसमेवा । हित्वा अन्यान् मजन्ते । अन्यथा मद्भक्ता नानाविधाः दुष्टाः शिष्टा अपि भवेयुरिति तन्मावृत्यर्थ तथाकरणमित्यर्थः ॥१०॥ अन्योऽप्येवं चेत्को विशेष इत्यत आह तत इति । ततस्त आशुतोपेभ्यो लन्धराज्यधियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मरन्यवजानते ।। ११ ।। सबै बाधा आशुतोपाः यथा यथा सूक्ष्मो यायलया तथा शीघ्रं परितुप्यतीनि सोकसिद्धोऽयमर्थः । ततस्त्रेभ्यो राज्यादिकं लन्ध्या राज्यश्रिया उद्धताः सन्तः पादी मता गयन्ति खात्मानमेव न जानन्ति । ततः प्रमत्ताः असावधानाः सन्तः धर्मादि- कार्येषु विमुखा भवन्ति । तत उपजीव्यानपि न गणयन्तीत्याह वरदान् विनारन्तीति । स्मरन्सेवन । अब यदि प्रसादात्स्वयमेव स्मृतियारूढा भवेयुः वरदान्तदाप्पयजानते । तस्मादये धनधः पर्यवस्सतीति भगवान् प्रथमत एव निवर्तत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ आस्तां धनादिवाती शापासादायेव भगवान करोति आत्मसात् । दानपानी दर इति निरुपयितुमुपाख्यानान्तरमारभते शापप्रसादयोरिति । भीक उपार-शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशियादगः।

·.. १३४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३९श्लो.११-१७ कथमित्याकाहायां सर्वमेव वृत्तान्तमाह वृको नामेति । वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् । दृष्ट्वाशुतोपं पप्रच्छ देवेपु त्रिपु दुर्मतिः॥१४॥ स आदिदेश गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यति । सोऽल्पाभ्यां गुणदोपाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥ कर्मणापि वृक इति तस्य वृक एव नाम । शकुनेः हिरण्याक्षपुत्रस्य पुत्रः। स हि दुरात्मा सर्वान् देवान् मूलतो नाशयिष्यामीति विचार्य तेषां मूलभूतात्रय इति तन्निरा- करणव्यतिरेकेण निराकर्तुमशक्या इति ते चैकस्यापि वाक्यं सर्वे मन्यन्त इति तत्कृतो- पायेनैव ते मारणीया इति निश्चित्स तेपामन्यतरं प्रसाचैतमर्थं साधयिष्यामि इति तदभिज्ञं नारदं पप्रच्छ । सोऽपि नारदो देवसूत्रकर्ता । पथि दैवगत्या मिलितः । त्रयाणां मध्ये क आशुतोप इति पृष्टः सन् गिरिशमादिदेश । स च दुर्मतिकः । न हि नारदः कदाचिदपि देवनाशोपायं उपदेश्यति नाप्यज्ञः। एवं ज्ञात्वापि पृष्टवानिति दुर्मतिरेव । नारदस्य वाक्यमुपाधाव आशु सिध्यतीति । सेवां कुरु शीघ्रमेव फलसिद्धिर्मविष्यतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह सोऽल्पाभ्यामिति । स शिवः अल्पाभ्यामेव गुणदोपाभ्यामल्पेन गुणेन तुष्यति, अल्पेनापि दोपेण कुप्यति ॥ १४ ॥१५॥ त्वदभिलषितं जानामीति ज्ञापयन् दृष्टान्तमाह दशास्यवाणयोस्तुष्ट इति । दशास्यवाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसंकटम् ॥ १६ ॥ का तेपामुपासनेत्याकाङ्क्षायामाह स्तुवतोरिति । स्तोत्रमात्रेणैव संतुष्टस्तदपि स्तोत्रं नैव भक्त्या किंतु जिघृक्षयेति वक्तुं दृष्टान्तमाह पन्दिनोरिवेति । यथा वैता- लिकाः स्तुवन्ति । ततस्तयोरैश्वर्यमतुलं दत्त्वा ततः स्वदत्तैश्वर्येणैव संकटमाप । तयोः पुरपालो जात इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं स्वहितं श्रुत्वा तथा कृतवानित्याह इत्यादिष्ट इति । इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः। केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥१७॥ तं महादेवम् । असुरः स उपाधावत् । उपाधावनमेवाह खगात्रतः खशरीरादेव खस क्रव्यं मांसमुद्धृत्य अनी महादेवं मत्रेण भावयित्वा केदारे अति- शुद्ध हिमालये अग्निमुखं फव्येणोपाधावदित्यनेन महादेवोदेशेन खमांसमजुहोदिति ज्ञापितम् ॥ १७॥ एवं सप्तदिनपर्यन्तं कृतवान् । महादेवः कोऽपि भगवत्प्रतीक्षया सप्तदिवसा- नजीकृतवन्तौ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वदात्सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत्खधितिना तत्तीर्धक्लिन्नमूर्धजम् ॥१८॥ ततो भगवान् फलदो जात इति निश्चित्य देवस्याप्युपलब्धिमप्राप्य सप्तमे- उहनि मरणं वा फलं वा साधयिष्यामीति निश्चित्य स्खधितिना खशिरः अवृ- श्चत् । संकल्पपूर्वकं तथा कृतवानिति ज्ञापयितुमाह तत्तीर्थक्लिनमूर्धजमिति । तत्र केदारोदकतीर्थ प्रसिद्धम् । यस्मिन्पीते उदरे लिङ्गानि भवन्ति । तेन क्लिन्ना मूर्धजाः । केशा यस्य ॥ १८॥ एवं तस्य साहसं दृष्ट्वा महादेवो मूलकारणाच्छङ्कितमनाः प्रसन्नो जात इत्याह तदा महाकारुणिक इत्यादि । तदा महाकारुणिकः स धूर्जटि- यथाऽवयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोभ्यां भुजयोन्यवारयत् तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः ॥१९॥ परदुःखं दृष्ट्वा यो दुःखितो भवति स कारुणिक इति । भगवांस्तु परमकारुणिकः दुःखोत्पत्तिसंभावनायामपि दुःखितो भवति । तत्र हेतुभूतं विशेषणमाह स धूर्जटि- रिति । स्मशाने वृथामृतान् दृष्ट्वा दुःखितः तत्पांशुषु लोटनासरवर्णा जटा जाता इति । यथाह्वयमिति आवयमाद्वानम् । आगच्छ रुद्र इमं वलि गृहाण स्वाहेत्यत्र यदैव शीघ्रमागच्छेत्याहानं कृतं तदैव समागतः । संदेहाभावाय प्रत्यक्षदृष्टं दृष्टान्ती- करोति अग्निरिवेति-। चकारान्मनसाह्वानसंभावनेनैव समागत इति ज्ञापितम् । तदा भगवानालिङ्गनेन निष्पीड्य न्यवारयत् । शिरश्छेदनं न कर्तव्यमिति । नन्वेवं चेद्दया, प्रथमं गात्रच्छेद एव कथं न निवारित इति चेत् तत्राह तत्पर्श नाद्भूय उपस्कृताकृतिरिति । महादेवस्य स्पर्शमात्रेण भूयः उपस्कृता पूर्व- वपुष्टा आकृतिदेहो यस्य । सर्शमात्रेणैव पूर्ववजात इत्यर्थः । एवं सति तस्य प्रत्यापत्तिरुक्ता ॥१९॥ अधिकं दातुमाह तमाहेति । तमाह चाङ्गालमलं वृणीच मे यथानिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीये यतो येन नृणां प्रपद्यतां अहो त्वयात्मा परितप्यते वृधा ॥२०॥ श्रीविहलेसरायारमधीपाठभवलेयः देवोपलन्धिमित्यम अश्चदिति । भने निवारणेन फलस्यासंपत्तावपि व्यापारस्तुमंपन एवेति भारः। - ·१३६ श्रीसुयोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ. ३९श्लो. १८-२२ वचनेनापि निराकृतवानित्यर्थः। तदेव वचनमाह हे अङ्ग अलमलमिति । मे मत्तो वृणीष्व । यथानिकामं यथेच्छं ते तुम्यं वरं वितरामि दास्यामि । ननु किमिति दास्यसीति चेत् तत्राह यतः प्रीये प्रीतो भवामि । प्रीतादेव किं कारण- मिति चेत् तत्राह नृणां प्रपद्यतामिति । येन कारणेन प्रपन्ना भवन्ति प्राणिनस्तत- स्तेन कारणेन प्रीय इत्यर्थः । प्रपत्तिः प्रीतिहेतुनिरूपिता । ननु अपत्तिमानेण कथं वान्छितं दास्यसीत्याशङ्कायामाह अहो इति । न तादृशी प्रपत्तिः क्वचिदृष्टा वर्तते । अत आश्चर्य- रूपत्वाचीत इत्यर्थः । एवं प्रसादानन्तरमपि क्लेशं कुर्वन् वृथैव आत्मा त्वया परितप्यते। आत्मा देहो वृथैव खेदं प्राप्यते । आत्मपदेन आत्महानमपुरुपार्थ इतिवत्, ज्ञापितम् । त्वयैव केवलमेवं क्रियते नत्वन्येनेति ॥२०॥ एवं स्वाभिलपितं सिद्धमिति वरं याचितवानित्साह देवं स वने इति । देवं स पत्रे पापीयान्वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीणि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥ नन्वत्र न स्वस्य सुसं नापि दुःखाभावः किमित्येवं प्रार्थयतीति चेत् तबाह पापीयानिति पापिष्ठः पापमेव निरन्तरं कर्तुं वाञ्छति । तत्र वधादिरूपं पापं क्लेशेनैव सिद्ध्यतीति । अक्लेशाथ मारणजनितदोपसंपादनाय तादृशं वरं याचितवानित्यर्थः । वरस श्रवणमात्रेणेव भूतानां भयमावहति । वरस स्वरूपमाह यस्य यस्य करं शीkिण इति । स्थापनमात्रेणैव प्रयत्नान्तरव्यतिरेकेणापि स म्रियतामिति ॥ २१॥ ततो महादेवस्य शमा उत्पनेत्याह तच्छुत्वेति । तच्छत्वा भगवावद्रो दुर्मना इव भारत । ओमिति प्रहसंस्तस्मै ददेहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥ यतो भद्रः प्राणिनो दुःसं दृष्ट्वा रोदितीति । ततो दुर्मना इव जातः । ततः किं कर्तव्यमिति विचार्य यरे दत्ते कि भविष्यतीत्यग्रिम पिचारितवान् । ततो भगवान्, परमे. श्ररेणायं वायिला मारणीय इति पनिगं सूर्य पिचारितवान् । ततः ओमिति तर भवतिनि प्रहसनाह । नन्यानिष्टं पिचारयन् समेर मरिप्यसीति । भारतति विधा साध संबोधनम् । गा दानमाणा सानिट करिष्यतीति किमज्ञात्वा दत्तवानित्याह हरमृतं यति । 'प्रदेखि पापोपः पोपफसाप्यनर्थ कृत्' इति । सानिष्टं ज्ञात्वारि दतवाहित्यर्थः ।। २२ ।। धीग्पिामभीमाभाारसः । तकृत्येयमानाने महादेयम्प शबोत्पनी नोः साफ वरदान शुरु मदिन : नाल्याने मार्गमाः परमेश्वरगा।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । ततो यजातं तदाह स तदरपरीक्षार्थमिति । स तदरपरीक्षार्थ शंभोमर्मि किलासुरः। खहस्तं धातुमारेभे सोऽविभ्यत्वकृताच्छिवः ॥ २३ ॥ किलेति महतोऽनिष्टं न वक्तव्यमिति । न करिष्यतीति शङ्कां वारयति असुर इति । अतः खहस्तं धातुमारेभे उद्योगं कृतवानिति । ततस्तस्योद्योगं ज्ञात्वा स अधि- देवः देवानामधिपतिरपि शिवः अविभ्यत् अविमेत् भीतवान् । शिवत्वात् परमार्थतो भयं न भविष्यतीत्यर्थः ॥२३॥ ततः पलायित इत्याह तेनोपसृष्ट इति । तेनोपसृष्टः संत्रस्तः पराधावत्सवेपथुः । यावदन्तं दिवो भूमेः काष्ठानामुदगादुदक ॥ २४ ॥ तेन वृकैण उपसृष्टः निकटे समागतः, तदा संत्रस्तो जातः ततोऽत्यन्तमधा- वत् । ततः कम्पमानोऽपि जातः । ततः दिवोयावदन्तं भूमेश्च यावत्काष्ठानामपि पूर्वमूर्ध्व निर्गमः ततोर्वाक् ततो दिक्चतुष्टये गत्वा च्याघुट्य पश्चादुदग्दिर्श प्रति गतः । तस्य खेदार्थं तावत्परिभ्रमणम् ॥ २४ ॥ ननु तनत्यैः कथं महादेवसाहाय्यं न कृतमिति चेत् तत्राह अजानन्तः प्रति- अजानन्तः प्रतिविधि तूष्णीमासन्सुरेश्वराः। ततो वैकुण्ठमगमद्भाखरं तमसः परम् ॥ २५ ॥ सुरेश्वरा अपि तूष्णीमेव स्थिताः । ततो महादेवो वैकुण्ठमगमत् । इदं वैकुण्ठस्थानं यदयां नारायणपर्वतपश्चिममागवं प्रसिद्धमेव । तत्र तस्यापि मूठवैकुण्ठ- धर्मसंबन्धमाह भाखरं तमसः परमिति । वैकुण्ठावेशात् तत्रापि भाखरत्वं प्रकृतेः तल्कि वैकुण्ठस्थानमित्याकाङ्क्षायामाह यत्र नारायणः साक्षादिति । यत्र नारायणः साक्षाश्यासिनां परमा गतिः । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः ॥ २६ ॥ नारायणो बदरीनाथः साक्षात्संन्यासिनां परमा गतिः । वैणवदण्डादिधार- पेन परमहंसत्वात् साक्षाच्यासिनामाधारभूतो भवति सजातीयत्वाच । किंच। शान्तानां न्यस्तदण्डानां अन्तर्वहिःसाधनयुक्तानां विशेषतः परमा गतिः । तथापि पूर्ववदेव मविष्यतीत्साशमाह यतो नावर्तते गत इति । तत्र गतस्ततो नावर्तते । अनेन कोऽपि नावतिष्यत इति सूचितम् ॥ २६ ॥ ततो यजातं तदाह तं तधाव्यसनं दृष्ट्वेति । तं तधान्यसनं दृष्ट्वा भगवान्वृजिनार्दनः। दुरात्मत्युदियाभूत्वा पटुको योगमापपा ॥२७॥ विधिमिति । परत्वं च ॥ २५ ॥ - १८ ·(१३८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९ शो.२३-३० 'अशक्ये हरिरेवास्ति' इति भगवतैव तत्कर्तव्यमिति भगवान् यतो वृजिनार्दनः सर्वदुःखनाशकः । अतो महादेवस्यापि दुःखं दूरीकरिष्यामीति दूरादेव प्रत्युदियात् आभिमुख्येन गतः। ननु ङ्करस्याग्रे कथं गत इत्याशझ्याह योगमायया बटुको भूत्वेति । अल्पो बटुवटुकः अतिसूक्ष्मब्रह्मचारी भूत्वा पूर्वविद्यां स्मृत्वा माययैव दैत्या मारणीया इति योगमायाकृतत्वात् मोहमेव प्राप्स्यति न तूपद्रवं करिष्यति इति प्रत्युद्गतः ॥ २७॥ भगवतो वेप वर्णयन् वाक्यैर्मोहितवानित्याह मेखलाजिनदण्डारिति मेखलाजिनदण्डास्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥ मेखला मौली। अजिनमुत्तरीयं । दण्डः पालाशः । अक्षमाला जपाथी । एतैः कृत्वा अन्तःस्थितेन तेजसा च साक्षादग्निरिव सर्वप्राणिनामधृष्यः ज्वलन् देदीप्यमानः कुशपाणिभूत्वा तं हिरण्याक्षपौत्रमतिश्रोत्रियं विनीतवदभिवादयामास । अभि- वादनेन तस्य आयुर्खतवान् , कुशैस्तत्पुण्यं, मेखलादिभिश्चतुर्विधपुरुषार्थान् , तेजसा तचेजा, अग्मितुल्यतया तद्गतबलादिकम् ॥ २८ ॥ एवं सर्वं हृत्वा वाक्येन बुद्धिं मोहयति शाकुनेय भवानिति द्वाभ्याम् | श्रीभगवानुवाच-शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः। क्षणं विश्रम्यतां पुंसामात्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥ हे शकुनेः पुत्र भवान् व्यक्तं श्रान्तः, प्रखेददर्शनात् । अनेन दुःखानुवादेन कुशलमिवापृच्छत् । किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह किं दूरमागत इति । किं धावता दूरे समागत प्रयोजनाभावाझ्यर्थमागमनमित्यर्थः । प्रश्नो वा । अस्तु यदर्थं तदर्थ अस्मदाश्रमे क्षणं विनम्यताम् । ननु शीघ्र स्खकार्य कर्तव्यमिति चेत् तबाह पुंसां स्वतचाणां प्राणिनामयमात्मा देहः सर्वकामधुक । अमेण देहः पतिष्यतीति प्रतिभाति गते च देहे किं कार्य सेत्स्यति । अतः कार्य परित्यज्य शरीररक्षार्थं विश्रामः कर्तव्य इति भावः ॥ २९॥ कि कार्यमेतादृश येनैतादृशः श्रमो जात इति पृच्छति यदि नः श्रवणा- यालमिति । यदि नः श्रवणायालं युष्मद्यवसितं विभो । भण्यतां पुरुषव्याघ्र पुम्भिः खार्थान् समीहते ॥ ३०॥ गुसं चेत् न वक्तव्यम् । अस्मच्छ्रवणाय योग्यं चेत् तदा युष्मयवसितम् श्रीविहलेशरायारमजश्रीवलभकृतलेख. । मेखलाजिनेत्यत्र अभिवादनेनेति । अस्यासुरत्वेन तजनकैस्तत्तन्नाश इति भावः।

·१३९ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता । एवं प्रयत्नेन कर्तुमभीष्टं भण्यताम् । पुरुपव्याघेति स्तुत्या संवोधनं कथनार्थम् । ननूक्ते किं भविष्यतीति चेत् तत्राह पुम्भिः स्वार्थान् समीहत इति । सर्वोऽपि पुरुपः खमित्रः पुरुपैः स्वकार्य साधयतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ श्रीशुक उवाच-एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा। गतश्रमोचवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ।। एवमाकृत्या विनयेन वचनैश्च तोपं प्रापितः, भगवद्वाक्यसामर्थ्यादेव गतश्रमो भूत्वा स्वाभिप्रायं खश्रुतं च मगवान् मित्रमिति युद्धा तस्मै अब्रवीत् । यथापूर्व नारद- प्रश्नप्रभृति । अनुष्ठितं तपसादि ॥ ३१॥ ज्ञातार्थ एव भगवान् तं विश्वस्तं कृत्वा पश्चान्मदुक्तं ग्रहीष्यतीति निश्चित्य महादेव- मोक्षार्थमुपायमाह एवं चेदिति । श्रीभगवानुवाच-एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात्पैशाच्यं प्राप्त:-प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२॥ अस्माभिज्ञातं किंचित्कार्यान्तरं महदस्तीति । एवं चेन्महादेववाक्यपरीक्षामा कर्तव्यं चेत् तदापि मयापि उपाय उच्यते । यदि मद्वाक्ये विश्वासस्तदा तद्वाक्यं न किंचिद्भविष्यतीत्यर्थः । अनेन दत्तोऽपि वरः भगवता निषिद्ध इति भवति । तथा सति न तस्स मरणं न वा लोके. अनिष्टम् न वा महादेवस्य पीडा । यदि वृकोऽ- जीकुर्यात् एवं निश्चित्याह न वयं श्रद्दधीमहीति । ननु महानयं महादेवः कथम- देवैः सह भाग न लभताम् देवगणेषु अधमश्च भवतु । तत्र पिशाचा एव अधमाः अतः पैशाच्यं प्राप्तः। दृश्यते चपैशाच्यं स्मशानादिषु परिभ्रमणात् । किंच। प्रेतपिशाचराह । खभावतोपि प्रेतानां पिशाचानां राजा। पिशाचराजः पिशाच एव भवति । अतस्त्वमपि चेन् गगुझ्या गृहीतमङ्गीकरिष्यसि तदा तस दत्तो वरः मिथ्याभूत इति अनङ्गीकृत्य निश्चिन्तो भव ॥ ३२॥ अथ यदि तव विश्वासस्तदा मदुक्तप्रकारेण परीक्षा कर्तव्या इत्याह यदि वस्तत्र यदि वस्तत्र विनम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरी । तगाशु स्खशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥ घ इति गौरवार्थ पहुवचनम् । हे दानवेन्द्रेति संवोधनं च । एवं पुरस्कृतः समाहात्म्यमेव स्मरति । न तु परमाहात्म्यमिति । विश्वासे हेतुं चाह जगद्गुराविति । ताह विश्वासे किं कर्तव्यमिति चेत् तबाह तर्शनेति । मद्विश्वासे तव जीवन वा भविष्यति महादेवविश्वासे तु नाशमेव यायसीति भावः । अति संवोधन विश्वा विधम्भ इति ·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.३९श्लो.३१-३६ साय | आशु शीघ्रमेव विचारमकृत्वा खशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयतां सत्यं वा मिथ्या वेति ॥ ३३॥ सत्यत्वे तव परीक्षा उत्तमैव भविष्यति । असत्यत्वे तु दण्डं करिष्यामीत्साह यद्यसत्यमिति । यद्यसत्यं वचः शंभोः कथंचिद्दानवर्षभ । तदन्ते जयसवाचं न यद्वक्तानृतं पुनः ॥ ३४ ॥ कथंचित्केनाप्यंशेन । यस्य यस्येति वीप्सया । अन्यश्चेदभिप्रेतः स्यात् मया वा नाङ्गीकृतमिति तदा असत्यं भवति । दानवर्पभेति पूर्ववद् अपराधव्यतिरेकेण मार• यितुं न शक्यत इति । असत्यवादित्वेनापराधे जाते तदन्ते अपराधान्ते, असदाचं जहि । तथा सति तव वधदोपोऽपि नास्तीत्याह न यद्वक्तानृतं पुनरिति । यद्य- स्मात्पुनरयमनृतं न वक्ता । यद्दोपात्पुरुषोऽधो याति । अनेन 'तद्वधस्तस्य हि श्रेयः' इति तपक्ष उक्तः ॥३४॥ ततो यजातं तदाह इत्थमिति । इत्थं भगवतश्वित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः। भिन्नधीर्विस्मृतः शीणि स्वहस्तं कुमतिळधात् ॥ ३५ ॥ भगवतश्चित्रैर्वचोभिरिति दृष्टादृष्टप्रकारेण वचनानां मोहकत्वमुक्तम् । खरूप- तोऽपि मोहकत्वमाह सुपेशलैरिति । यथा कश्चित् रूपविशेपे मुह्यति एवं भगव- द्वाक्यसौन्दर्येणापि मुग्धः । खतो भिन्नधीभूत्वा भगवद्वाक्यमनृतमपि भविष्यतीत्सपि पक्षः तद्धृदये स्फुरितः । अतः पक्षद्वये बुद्धिाश्तेति भिन्नधीत्वम् । ननु द्वितीयपक्षे खक्रिया- व्याघातः । यदि महादेववाक्यं शतांशेनाप्यनृतं स्यात् तदा खयमेतादृशं क्लेशं कर्य कुर्यात् । ततश्च कथं तस्स बुद्धिभेदो जात इति चेत् तत्राह विस्मृत इति । पूर्वमा विस्मृतवान्, विस्मित इति वा । भगवद्वाक्यात् । 'न वयं श्रद्दधीमहि' इति कथमुक्तवान् इति । अतः खशीपर्यव हस्तं व्यधात् । ननु पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इति द्वितीयपक्षे खनाशलक्षणो महान् दोप इति कथमेवमङ्गीकृतवानिति चेत् तत्राइ कुमतिरिति ॥ ३५॥ ततो यजातं तदाह अथापतदिति । अथापतद्भिन्नशिरा वजाहत इव क्षणात् । जयशब्दो नमाशब्दः साधुशन्दोऽभवदिवि ॥ ३६ ॥ भिन्नं शिरो यस तादृशो भूत्वा भूमावपतत् । अथेति मिन्नप्रक्रमः । न भगवद्वाक्यानुसारेण तद्वाक्यस्यानृतत्वम्, नापि सदेहः किंतु सत्यमेव जातमिति । ननु भगवान् भक्तवत्सलः किमिसेवं कृतवानियाशझ्याह वजाहत इति । बत्रेणाइत: पर्वत इव चूर्णीभूतो चा । जगदपकारित्वात् मारित इत्यर्थः । ततो भगवदनुमा बना

·,
श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता ।
जयशब्दः, महादेवो मोचित इति नमःशब्दः, भगवतो मोहकवाक्यानि स्मृत्वा साधु-
शब्दा, एवं त्रिविधः शब्दो दिव्यभवत् राजससात्त्विकतामसानां । दिवीति देवानु-
मोदनेन वञ्चनेन मारणम् । महादेवनिन्दा स्वयं न मन्यत इत्यन्यथावचनं च न दोपाय
भवतीति सूचितम् ॥ ३५॥
कायिकमाह मुमुचुः पुष्पवर्षाणीति ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे ।
देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचितः संकटाच्छिवः॥ ३७॥
देवर्षिपितृगन्धर्वाः सर्व एव देवगणाः। नन्वत्र भगवचरित्रं किं जातमित्या-
शङ्कायामाह मोचितः संकटाच्छिव इति स्वस्साजरामरत्वं स्ववाक्येन विरुध्यत इति ।
तन्मध्ये पतितो महादेवः संकटे पतितः । यत्रैव पक्षद्वयमपि विरुद्धं तत्संकटस्थानमिति
वदति लोकः, इतो व्याघ्रस्ततो दरीतिवत् ॥ ३७॥
ततो भगवान् महादेवस्स लजया खेदो भविष्यतीति तन्निवारणार्थ महादेवं स्तौती-
साह मुक्तं गिरिशमभ्याहेति ।
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान्पुरुपोत्तमः।
अहो देव महादेव पापोऽयं खेन पाप्मना ॥ ३८॥
हृतः को नु महत्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्विपः।
क्षेमी स्यात्किम विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
पुरुपोत्तमत्वादतुल्यातिशयः ततो न केनापि कर्मणा न्यूनो भवतीति सूचितम् ।
भगवतः स्तोत्रमाह अहो देव महादेवेति । अमरत्वं सर्वपूज्यत्वं च वदन् तस्य मृत्यु-
संभावनामेव निराकृतवान् । उपकारेण स कदाचिद्व्याप्तो भवेदिति तन्निराकरणार्थ अन्य-
थैव तन्मरणं निरूपयति पापोऽयमिति । अयं केवलपापरूपः अतः सेनैव
पाप्मना हतः। किंच । सर्व पापमेकत्र, ईश्वरावज्ञा चैकनेति तत्कृतवानित्याह को नु
महत्सु कृतकिल्विपः क्षेमी स्यात् । महादेवसेवकेष्वप्यपकारकर्ता न क्षेमं मामोति।
ईशेति संयोधनात्तं भवानेव हन्तीति सूचितम् । यत्र सेवकातिकमेऽप्येवं तत्र खाम्यति-
क्रमे किं वक्तव्यमित्याह किमु विश्वेशे कृतागस्क इति । जगद्गुरावित्यदृष्टोपायेनापि
हननं सूचितम् ॥ ३८॥३९॥
मतान्तरत्वादस चरित्रस प्रकृतोपयोगिवं फैमुतिकन्यायेन वदन् चरित्रश्रवणादेः
फलमाह य एचतिति ।
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्यतः
परस्य साक्षात्परमात्मनो हरेः।
गिरिमोक्ष कधपेच्कृणोति या
विमुच्यते संसृतिभिस्तधारिभिः ॥ ४० ॥

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.३९ श्लो.३७-४०
अव्याकृतीनां शक्तीनां उदन्वान् समुद्रो भगवान् । तेनानन्तशक्तेश्चरित्राणामा-
नन्त्यं सूचितम् । तस्यैकमेतत् गिरित्रमोक्षलक्षणं चरित्रं न केवलं शक्तिसंव-
न्धादेव भगवच्चरित्रं किंतु गुणातीतस्यापि चरिनानन्त्यमस्तीत्साह परस्येति प्रकृतेरपि
नियन्तुः । भगवान् चरित्रकरणेन महानित्येव न किंतु सर्वेषामात्मापीत्साह परमात्मन
इति । एवं प्रकारत्रयेण हितमेव करोतीत्येव न किंतु हरेः सर्वेषां दुःखमपि दूरीकरोति ।
शानदृष्टया सर्वेषामपि परमात्मत्वमस्तीत्याशवाह साक्षादिति । वृकागिरित्रस्य मोचनं
न तु लोकसिद्धमोक्षः । तं यः शृणोति कथयेद्वा श्रावयति वा स संसारवन्धनैरपि
चिमुच्यते अज्ञानवासनाभिः, तथा अरिभिः कामादिभिः शनुभिर्वा । अहंकाराधिष्ठाता
भगवान् सः अहंकारनिवर्तनद्वारा सर्वान्मोचयति । सोऽपि चेत्संकटान्मोचितः तदा
तचरित्रं महादेवादप्यधिकं कथं संसाराच्छनुभ्यो वा न मोचयेदिति । भगवतो विवेक
निधेः श्रीप्रस्तावे दानस्वरूपं निरूपितम् । लोकानां दाता महादेवः तेनानर्थे जाते तस्यापि
मोक्षदो भगवानिति ॥ ४० ॥
इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां
दशमस्कन्धोत्तरार्धविवरणे एकोनचत्वारिंशाध्यायविवरणम् ॥ ३९ ॥

·-- श्रीकृष्णाय नमः । चत्वारिंशोऽध्यायः। एवं दातृत्वसंदेहः कृष्णस्य विनिवारितः । अनेनैव महत्त्वं च हरौ निर्धारितं भवेत् ॥१॥ तथापि स्पष्टमध्याये चत्वारिंशे निरूप्यते । माहात्म्यं द्विविधं लोके प्रमाणाच प्रमेयतः ॥२॥ वेदानां मूलरूपेण प्रथमं विनिरूप्यते । द्वितीयं च प्रमेयेण हरिणैव निरूपितम् ॥३॥ ज्ञानशक्तिश्च पूर्णात्र क्रियापर्यवसायिनी । मूलत्वात्सर्वसहनं जनकस्येव रूप्यते ॥४॥ यदा गुणा भगवतश्चत्वारो विनिरूपिताः । तदावशिष्टद्वितयं खयमेवापदच्छुकः ॥५॥ महत्त्वलक्षणज्ञानशक्तिनिरूपणार्थं शुकः स्वयमेव पूर्वसिद्धनिर्णयरूपां कथामारभते सरखत्यास्तट इति । -सरस्वत्यास्तटे राजनृपयः सत्रमासत । वितर्कः समभूत्तेपां विष्वधीशेपु को महान् ॥ १॥ सरखतीतीरे पूर्व पयः सनं कुर्वाणा जाताः । देशाधिकारिकर्मणां प्रासशिकाना- मुत्कर्षों निरूपितः । तदा तेषां कर्मफलसमर्पणा) जिज्ञासा उत्पन्ना । क कर्मफलं समर्प- णीयमिति । ततः पितृत्वात् ब्रह्मणि समर्पणीयमिति केचित् । यज्ञात्मकत्वाद् विष्णो समर्पणीयमित्यपरे । ज्ञानोपदेष्टुत्वाद गुरौ महादेवे समर्पणीयमित्यपरे । ततः प्रयोजकानां प्रयाणां एकशेपनिर्णयः कर्तुमशक्य इति महत्त्वं व्यवस्थापितं प्रयोजकत्वेन । तय महत्त्वं सद्गुणैर्भवतीति सगुणानां मध्ये सर्वावसामु क्षोभाभावो महानिति । को पाऽक्षोम्य इति विचारार्थ महत्त्वसाधनाय वितको जात इत्याह वितर्कः समभूदिति । पितर्कशरीरमाह त्रिवधीशेपु को महानिति ॥ १॥ तहि एतन्महत्त्वं कथं ज्ञातव्यमिति जिज्ञासायां विचारेणैव तज्ज्ञानं भवतीति निश्चित धीविट्टलेसरापारमनधीयभावलेयः। चत्वारिंशेध्याये सरसत्या इत्यत्र ततः प्रयोजकानामिनि फळे प्रयो- चकानां प्रयागां मध्ये एकस कस रोपनी द्वौ इत्येकगेपत्तस निर्णयः कर्तुमशक्य इति देतोः प्रयोजकलेन निर्मपदेनुत्वेन महत्वं व्यासापितमित्यर्थः । श्रीशुक उवाच- ·-- श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.१-४ विचारार्थ प्रत्यक्षमेव प्रमाणमङ्गीकृतवन्तः । ततः प्रत्यक्षसंवादी योऽर्थः स एव निर्णायक इति तदर्थ प्रवृत्ता इत्याह तस्य जिज्ञासयेति । तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञष्ट्यै प्रेषयामासुः सोऽभ्यगाब्रह्मणा सभाम् ॥२॥ सर्वेषां ब्रह्मशक्तिः ज्ञानात्मिका महत्त्वामृगौ समारोपिता । तदा भृगुः साक्षात्पर- ब्रह्माविष्टो जातः । ततो विस्मृतदेहसंबन्धः । अक्षोभ्यपरीक्षार्थ सवैाह्मणैः प्रेषितः । आदौ ब्रह्मसभामगात् ॥२॥ स चेदक्षोभ्यः स्यात् पितापि भवति, ब्रह्मशब्दवाच्योऽपि भवति, सर्वप्रवर्तकोऽपि भवतीति तावतैव निवृत्तो भविष्यामीति निश्चित्य तत्राल्पमेवातिक्रमं कृतवानित्साह न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रमिति । न तस्मै ग्रहणं स्तोत्रं चक्रे सत्वपरीक्षया। तस्मै चुक्रोध भगवान्प्रज्वलन्तेन तेजसा ॥३॥ पूर्व यावन्तः समायान्ति ते नमस्कृत्य स्तुत्रा अवतिष्ठन्ते । भृगुस्तु तं गुणं न कृतवान् । अनेन मानसी अवज्ञा सूचिता । ननु कर्तव्यं न कथं कृतवान् तबाह सत्त्व परीक्षयेति । ब्रह्मशब्दवाच्योपि तस्य सत्वं विवेकधैर्यादिकं परीक्षणीयमिति । अतः खभावतः अकरणं न भवतीति न तस्य दोपः । प्राप्तसेवापरित्यागो द्वेषमूलमिदं स्मृतम्' इति न्यायात् ब्रह्मणः क्रोधो जात इत्याह तस्मै चुक्रोधेति । ननु ब्राह्मणः सोऽपि महान् तत्राह भगवानिति । नन्विदं तत्रापि तुल्यम् । प्रज्वलनिति वेदगर्भवात् ब्रह्मतेजसा प्रज्वलन्नास्ते । भृगावपि एवमस्तीति चेत् तत्राह खेन तेजसेति भृगौ तु ब्राह्मणैः स्वस्वतेजः स्थापितमिति विशेपः ॥३॥ ततः सहजकृत्रिमयोः रूपं तुल्यमिति ब्रह्मास्त्रयोरिव खत एव तत्तेजः शान्तमित्याह स आत्मन्युत्थितमिति । स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभुः। अशीशमद्यथा वह्नि खयोन्या वारिणात्मभूः ॥४॥ आत्मजोऽपि खत उत्पन्नः मन्युरपि । अतस्तुल्यबलत्वेन कलहः परं भविष्यतीति ! एतावन्मानं विचार्य आत्मनैव खेनैव खतेजः अशीशमत् । एवं करणे सामर्थ्य प्रभुरिति । एतत्तु ब्रह्मणो मनोरथमात्रम् । वस्तुतस्तु भृगुतेजसैव तच्छान्तमिति वक्तुं दृष्टान्तमाह वयोन्या वारिणेति । यथा वहिं कश्चिच्छामयति वह्वेरेवोत्पन्नेन जलेन । 'अनेरापः' इति श्रुतेः । कारणेन कार्यनाशः प्रायेण सर्वत्र स्वतो धर्मतो वा ॥ ४ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायायमजधीवल्लभकृतलेखः । तस्य जिज्ञासयेत्यत्र परब्रह्माविष्ट इति मूले एतज्ज्ञापकपदामावे परमगुणः स्वयं प्रकाशत्वात् तदावेशाभावे तत्परीक्षा न सादित्सर्यापत्त्यैवमुक्तम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवाभकतलेखसमेता। १४५ ततः कैलासमगमत्स तं देवो महेश्वरः। परिरन्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥५॥ एवं तस्य क्षोमं दृष्ट्वा अयं महान्न भवतीति निश्चित्य महादेवो लोकानां ज्ञानोपदेष्टा कदाचिदेवं भविष्यतीति तजिज्ञासार्थ भगवन्तं भोगाविष्टं मत्वा तं परित्यज्य प्रथमतः कैलासमगमत् । तस्य भ्रातृत्वेन तुल्यत्वात् तूष्णीभावो न क्षोभक इति वाचनिकोऽ- पराधः कृत इति वक्तुं तस प्रसङ्गमाह स तं देवो महेश्वर इति । तुल्यत्वेऽपि तस तेजो दृष्ट्वा देवोऽपि ज्ञानशक्तियुक्तोऽपि ऐश्वर्ययुक्तोऽपि सन्माननार्थ परिरन्धु समारेभे । तत्राप्युत्थाय । तत्रापि मुदा । अनेन मानसः कायिकः ऐन्द्रियकथ पुरस्कार उक्तः ॥६॥ अतिक्रममाह नैच्छदिति । नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचनः । पतित्वा पादयोर्दैवी सान्त्वयामास तं गिरा ॥ ६ ॥ इच्छाभावो मानसः तेन सहितं वाचनिकमाह त्वमुत्पथगोऽसीति । एवं वाच- निकातिको जाते देवत्वात् खच्छन्दचारित्वं न दोपायेति चुकोप । हत्यायें ज्ञानिनः कमेवं क्रोध इति । ततः पूर्वीपेक्षया अस्स दण्डोऽप्यधिको जात इत्याह शूलमुथम्येति । तिग्मानि लोचनानि यसेति ज्ञानशक्तितिरोभावः । तदा पार्वती ज्ञानशक्तिः तत्सरूपं नाला सक्रियया तद्दण्डे प्रतिवन्धरूपा जातेत्याह पतित्या पादयोरिति । गिरा विज्ञासाप्रवृत्तिरूपया ॥६॥ एवं तत्तगुणपुरःसरं उभयोः स्थाने गत्वा खरूपेणैव मिनप्रमेण प्णिोः साने गत इत्याह अधाजगामेति । अधाजगाम चैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः। शयानं श्रिय उत्सने पदा वक्षस्यतारगत् ॥ ७॥ स हि जामाता भृगोभवति लक्ष्मीपतिः । अतो द्वारपाटेरगर एव धिप उत्सा शपानं परमेश्वरं सन्तातिक पूर्वापेक्षयापि कुन: यक्षसि पदा अतारगत् ॥का स हि परीक्षार्थमागतः ग्लिम्यं न सहने, मनपा पाने न मनाया भकिमो भाति आप्रपोधनकर सदर कामान् । 4 पिरोनित मदान् । मालामाविरपिाठागा पा । परिमा f.....!

·.
श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो. ५-११
प्रत्येकेन मिलिता भगवान्न स्यात् तदा क्षोभं प्राप्नुयादेव भगवांस्तु खभावतो भगवा-
न्मूलभूतः अतः सहजान् स्वपगुणान् तत्र प्रकाशयामासेत्साह तत उत्थायेति चतुर्मिः ।
तत उत्थाय भगवान्सह लक्ष्म्या सतां गतिः।
खतल्पावरुह्याशु ननाम शिरसा मुनिम् ॥८॥
आह ते स्वागतं ब्रह्मन्निपीदानासने क्षणम् ।
अजानतामागतान्वः क्षन्तुमर्हथ नः प्रभो ॥९॥
अतीव कोमलौ तात चरणी ते महामुने ।
इत्युक्त्वा विप्रचरणौ मर्दयन्खेन पाणिना ॥१०॥
मानसान् पढ्नुणानादौ ततः काये सुसंस्थितान् ।
ततो वाचनिकानाह पूर्णोऽतो भगवान् हरिः ।।
प्रथममक्षोभ्यत्वाय मानसान् पङ्गुणानाह यतो भगवान् , अत ऐश्वर्यविरुद्ध
मारणानन्तरमुत्थानं कृतवान् , तत्रापि सह लक्ष्म्या । वीर्यविरुद्धमेतत् । न हि
सामर्थ्य विद्यमाने कश्चित्सुखं परित्यजति । यशोविरुद्धं चैतत् । यतः सतां गतिः।
एवं सति सन्तः कथं भजेरन् अपकर्पख्यापनात् । खतल्पावरुद्येति श्रीविरुद्धम् ।
तस्याः शोभायास्तिरोधानात् । आश्विति विकलतया विरोधः समर्थितः । ननामेति
ज्ञानविरुद्धम् । हीनो हि नमस्करोति तत्रापि शिरसा। शिरो हि ब्रह्मादीनामपि
स्थानम् । वैराग्यविरुद्धं चैतत् । मुनिमिति मुनित्वादयं क्रोधं करिष्यतीति तदभावापेक्षा
सापेक्षा न विरक्ता इति ॥८॥
कायिकभगवद्धर्मविरुद्धानाह आहेति । ते स्वागतम्, कुशलेनागमनं किं
वृत्तमिति कुशलप्रश्नः। समतामापादयन् ऐश्वर्यविरुद्धो भवति । ब्रह्मन्निति तस्योत्कर्पण
संयोधनं वीर्यविरुद्धं, च । अत्रासने क्षणं निपीदेति प्रार्थना कीर्तिविरुद्धा क्षण-
मित्यतिदैन्यात् श्रीविरुद्धा च । अजानतामागतान् व इति स्पष्टो ज्ञानविरोधः ।
नोऽपराधं क्षन्तुमर्हथेति । अपराधक्षमापनं सापेक्ष्यत्वं ख्यापयतीति वैराग्यविरुद्धम् ।
प्रभो इति संवोधनं स्वगुणान् भगवास्तत्र स्थापयतीति सूचयति । अमानी मानदो
भगवान् इति परीक्षायां निर्णयः सिद्धो भविष्यति । एवं वचसा खापकर्ष ख्यापितवान्
अपराधकर्तुः स्तोत्रं च ॥ ९॥१०॥
वचसैव कायिकान्पूर्ववद्विरुद्धान् प्रतिपादयति पुनीहीति द्वाभ्याम् ।
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् ।
पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥११॥

·श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
१४७
परमपवित्ररूपो भगवान् , पावित्र्ये परमैश्वर्य प्राप्तः। अत एव नखोदकरूपायां गङ्गा-
पामाजया पावित्र्यं स्थापितवान् । अन्यथा कथं शाखनिपिद्धे पावित्र्यं भवेत् । तद्विरुद्ध-
मेतत् पुनीहि मामिति । लोकसहितत्वेन सुतरां खस्सापावित्र्यख्यापन विरुद्धम् ।
भगवान् खधर्मान् तत्र स्थापयित्वा तद्धर्मान् स्वयं गृहीत्वा सर्वमेवमाद, अन्यथा वायु-
मस नाशो भवेत् । प्रमेयवलेन सन्मार्ग एव नाशितः स्यात् । यथा महति राजद्रोहे
कृते राजकीयास्तन्नाशयेयुरेव स चेद्राजा तमपराधकर्तारं खसिंहासने निवेशयेत्तदा
पापकाः सर्वे साधका भूत्वा न पीडां कुर्युः । अन्यथा यथाकथंचिदपि तं नाशयेयु-
खे। अतो भगवानेवं प्रघट्टकेन स्तोत्रं करोति । स्वधर्मान् सापयितुं तुल्यत्वाभावाय
च तद्धर्मान् गृहाति । मोहिकैपा लीला हीनत्वप्रतिपादिका ज्ञातव्या । अतिदन्यं
स्यापयन् वीर्यविरुद्धमाह मद्गतान् लोकपालांध पुनीहीति । खस्मिन्वियमानानां
तस संपन्धामाव एव, पापनं दूरे । तत्रापि पादोदकेन पावनं सुतरां कीर्तिविरुद्धम् ।
तीर्धानां तीर्थकारिणति गमादीनामप्यनेनैव तीर्थत्वमिति सहेतुकं तस्स पावनकर्तृत्वं
निरूपितम् ॥ ११॥
लक्ष्मीविरुद्धमा अद्याहं भगव॒ल्लक्षम्या आसमेकान्तभाजनमिति ।
अद्याइं भगवल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् ।
वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहसः॥ १२ ॥
नित्यसिद्धा भगवति समीराधिदैविकी । इयं चाधिभौतिकी सापि नित्ला । तनम
उश्मीखरूपेण सखरूपेण चैतद्विरुझते । शानविरुद्धमाद पत्स्यत्पुरसि मे भूति-
रिति । नहि मियाशक्तिज्ञानपूर्णे तिष्ठति । तमाप्यन्तरता भूला पसतीलागनात्
राग्यविरोधोऽसि । भवत्पादहताहस इति । लघरपारपिन्दसंपन्न सस पाप-
ध्ययन पर्मिविरुद्धग। एवं सधर्ममात्मानं तर सापपिता नदीपं सलिन् रीता
नपोक्तवान् । अमेय तस प्रायवितमप्युपदिएम् । यदा कदागिन्नचरमा परिणत
नदा तर पायो भविष्यतीनि । एपं अमानित मानस्तं प समाता माता
Hi matha:॥१२॥

·१४८ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१.उ.अ.४०श्लो.११-१५ वामनश्चरित्रं स्वीकृतवान् । अत एव सर्वभावेन संतुष्ट इत्याह, आदौ तन्मन्द्रया गिरा निवृतः भगवता च तर्पितः स्वधर्मारोपणेन । अतः सनकादिवत् प्रत्युत्तरसंदेहादिकं न कृतवान् किंतु तूष्णीमास । किंच । भगवानद्भुतकर्मा भक्तिविरुद्धकर्मणा तस्मै भक्तिं दत्तवानित्याह भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन इति । भत्त्या प्रेमलक्षणया भगवति परमो- स्कण्ठावान् जातः । अहो भगवचरित्रमित्याश्चर्येण अश्रुलोचनोऽपि ॥१३॥ भगवन्माहात्म्यं ज्ञात्वा निर्णयकथनार्थमागत इत्याह पुनः स्वसत्रमाव्रज्येति । पुनः स्वसत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । खानुभूतमशेषेण राजन्भृगुरवर्णयत् ॥ १४ ॥ मुनीनां ब्रह्मवादिनामिति ज्ञानक्रियावैशिष्टयं तेन विश्वासो ज्ञानं च भविष्य- तीति । अतो निःशङ्क अशेपप्रकारेण खानुभूतमवर्णयत् । उपसंहारे भृगुपदं तस वैष्णवत्वं ख्यापयति ॥१४॥ ततोऽपि किं पुनः संदेहः स्थितो न वेति शशाव्युदासपूर्वकं निःसंदेहं ख्यापयितुमाह तन्निशम्येति । तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः। भूयांसः श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १५ ॥ आदौ भगवचरित्रनवणाद्विस्मिताः । अल्पोत्कर्पज्ञानार्थ प्रवृत्ताः परमोत्कर्ष ज्ञातवन्त इति । ततो मुक्तसंशयाः। भगवानेव महानिति निश्चयात् । एवमपि सति भूयांसो विष्णुमेव श्रद्दधुः । अयमेव महानिति पदार्थे श्रद्धां कृतवन्तः। ये तु पुनः पितृत्वेन गुरुत्वेन वा अन्यत्रापि श्रद्धायुक्तास्तेषामन्याभिनिविष्टानां प्रमाणमपि बोधयि- तुमसमर्थमिति ते खसेव्यसदृशमेव भगवन्तं ज्ञातवन्त इति तद्व्युदासार्थ भूयांस इत्यु- क्तम् । सन्मार्गे भगवानेवोत्कृष्टो मन्तव्य इति ख्यापयितुं सन्मार्गोपयोगिनः सर्वानेव गुणान् भगवत्याह यतः शान्तिरिति । 'तत्तीर्थसाधनम्' इत्यन्तेन आदौ सन्मार्गे गुण- क्षोभनिवृत्तिरपेक्ष्यते ततो भगवद्धर्माः मार्गरक्षा चेति । तत्रापि पहुणा भगवांश्च वक्तव्यः ! एवं पोडशकलो भगवान् मार्गे निरुक्तो भविष्यति । शान्तिरान्तरो धर्मः, इन्द्रियाणां रजोगुणक्षोभाभावः अनेन भवति । यतोऽभयं भयाभावः सत्त्वक्षोभनिवृत्तिः ॥१५॥ श्रीविट्टलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। तन्निशम्येत्या यतः शान्तिरित्यत्र । तनापीति मार्गरक्षायामपि पडणा धर्मी चाधिकः । पूर्व भगवद्धर्माः पडुक्ता इत्यपिशन्दः । ततः पूर्व गुणक्षोमनिवृत्तिस्त्रिविधा त्रिविधत्वात् । एवं पोडश जाता इत्याहुः पोडशेति ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
धर्मः साक्षाद्यतो ज्ञानं वैराग्यं च दयान्वितम् ।
ऐश्वर्य चाष्टधा यस्माद्यशश्चात्ममलापहम् ॥१६॥
धर्मस्तामसामावः। ततो भगवद्धर्माः। यसात्सर्वेषां प्राणिनां साक्षाज्ज्ञानं निरू-
पाधिकं वैराग्यं च तद्विधमेव । दयान्वितमित्युभयन्त्र विशेषणम् । ज्ञानेन वैराग्येण च
प्राणिनां पीडा संभवतीति तदर्थमेतदुक्तम् । दयाभावा) हि भगवानर्जुनमुपदिदेश ।
वैराग्येण खकीयानां पीडा लोकसिद्धा तदन्वितमिति कचित्साठः । तदा ज्ञानसहितं वैराग्यम् ।
न तु मर्कटवैराग्यमित्यर्थः । यतो भगवतः सकाशात् अष्टधा ऐश्वयं भवति अणिमा-
दिनभेदमिन्नं यशश्च भवति । आत्मनोऽन्तःकरणस्य मलं दूरीकरोतीति यशसो विशे.
पगम् । अनेन असप्रकारेण नटविटादिभ्यो दानेन ययशस्तव्यावर्तितम् । श्रीः वीयं च प्रकृते
वया नोपयुज्यत इति दयायां वीर्यस्यान्तभीवं, अष्टधा ऐश्वर्ये श्रियच मन्यते ॥ १६ ॥
एवं भगवतः सकाशात् प्राणिनामेवं भवतीति निरूप्य मार्गानुसारिणि भगवति
मार्गसिद्धयर्थं गुणानाह मुनीनामिति त्रिभिः ।
मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् ।
अकिंचनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ १७ ॥
यस्तु भगवान् पङ्गुणयुक्तानामपि परमा गतिः फलरूप इत्यर्थः । आहुरिति
प्रमाणम् । परमत्वं यतो नावर्तते यस्मादने गन्तव्यं च नास्ति । पहुणान्मुनीनां वर्ण-
यति तेपामेव भगवान् फलमिति ज्ञानार्थम् । मननं ज्ञानसाधनम् । तेन मानसिद्धिः !
दण्डन्यासो वैराग्यम् । शान्तिः कीर्तिः। समचित्तता श्रीः । अकिंचनानामिति वीर्य
संभवति, अपेक्षायां च तदग्रहणात् । साधूनामिति सदाचाराणार , भनेनैवयं निरूपितम्,
टोकिसामच्या वैदिकत्वसंपादनात् । एवं फलरूपता एको गुणः सन्मार्ग
साधनोरूपमाह सत्त्वं यस्य मिया मूर्तिरिति ।
सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिस्मिणास्त्यिष्टदेयताः ।
भजन्त्यनाशिपः शान्ता यं वा निपुणगुद्धगः ॥१८॥
सत्यगुण एव भगवनिरूपका । सत्तोसादका अतिम मुलगा इत्याद नाप्रणा.
स्त्यिष्टदेयता इति । यस्य भगवतः इष्टदेवता ब्राप्रणाः। भनि प्रमानसिकता
निपारिता । पि । यस्मिन मार्गे गुपययुक्ता भजन्ति । अनाशिप: पला
दिनाः । शान्ताः सापनदोपहिताः। निगुणगुदगःHITE मातो.
कपः । पेसनादरे । नगलने निमा पुदिनास प्रसोनिका गुपए
एमाद त्रिविधातर सी।
प्रियिभागृतपस्तस्प राक्षसा भराराः राराः।
गुणिन्पा माणगा गष्टाः सामीमाभनम् ॥१॥
..
-
नितिन् ॥ १८॥

·. श्रीसुयोधिनी [भा.कं. १० उ. अ.४० श्लो. १६-२१ भगवतः आकृतयः रूपाणि विविधानि । तानि गणयति राक्षसास्तामसाः । असुरा राजसाः । सुराः सात्त्विकाः । अनेन सर्वरूपो भगवानिति सर्वत्र भगवद्बुद्धिरेको गुणः । तत्रापि सत्त्वं तीर्थानां पवित्रहेतूनां साधनमिति । इदं वैराग्यस्थानीयम् । ततः पूर्व ज्ञानस्थानीयम् । भजनं श्रीः । ब्राह्मणाः कीर्तिः। सत्त्वं बलम् । गतिरैश्वर्यमिति । यस्मादिति, भगवान् इतिः धर्मी निर्दिष्टः । तस्मात्कृष्ण एव महान् सर्वप्रकारेणेति निरूपितम् ॥ १९॥ एतत्प्रासनिकमुक्त्वा निर्णयकर्टणां किं जातमित्याकासायामाह इत्थं सारखता विप्रा इति । श्रीशुक उवाच- -इत्थं सारखता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गताः ॥ २० ॥ सरस्वतीतीरस्था' मुनयः प्रमाणोत्कर्षमापन्नाः वाक्यमात्रेण नृणां संशयो न गच्छतीति संशयनिवृत्त्यर्थं वयं भजनं कृत्वा ततस्तयैव सेवया तयैव गन्तुं योग्य भगवन्तं गताः। 'भक्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित् । स एव मुक्तिदाता च भक्तिस्तत्रैव कारणम्' इति वाक्यात् ॥ २०॥ एवमुपाख्यानस्य फलपर्यन्ततामुत्तवा तस्य च फलं सर्वदैव भवतीति ज्ञापयितुं सूतः फलश्रुतिमाह इत्येतदिति। सूत उवाच-इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूपं भवभयभित्परस्य पुंसः। सुश्लोकं श्रवणपुटैः पिबत्य भीक्ष्णं पान्थोऽध्यभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥२१॥ इतीति कथासमाप्तिः सूच्यते। एतदित्यनुवादः । यतः कुतश्चिदपि श्रुतं भगवचरित्र कार्य साधयत्येव । फलरूपता तु साधारणानामपि भक्तमुखश्रवणादेव भवतीति ज्ञापयितुं विशेषणं मुनितनयास्यपद्मगन्धपीयूपमिति। मुनितनयत्वेनान्यथा ज्ञानं निवर्तयति। आस्यपद्ममिति पाने क्लेशाभाव उक्तः । अधःस्थितपभे तु निम्नतासंपादनक्लेश इति । गन्धयुक्तं पीयूपमिति भक्तिरसालोदितं चरित्रमुक्तम् । अनेन खतःपुरुषार्थता निरू पिता साधकत्वमप्याह भवभयभिदिति । संसारभयं निवर्तयति । भवपदं भयसा निपर्यत्वं ज्ञापयति । कीर्तरेतत्साधकत्वे हेतुमाह परस्य पुंस इति । नहि प्रकृतिमध्य- स्थितस्य चरित्रमेतादृशं भवतीति । शब्दतोऽप्युत्तमतामाह सुश्लोकमिति । शोभनाः शोका व्यासादिकृता यस्मिन् । श्रवणपुटैरिति उत्तभितकर्णपुटैरिति बहुवचनेन वरत्वेन प्राप्तः । 'विधत्स्व कर्णायुतम्' इति वाक्यात् । एवं यः पान्धो भूत्वा अभीक्ष्णं पिवति तस साधनदशास्थितावपि क्लेशो निवर्तत इत्यर्थः ।। २१ ॥

·1.रामराम्यसागुमनामानमरमरमदयामानी। श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एवं प्रमाणवलेन भगवतो ज्ञानशक्तिनिरूपिता । प्रमेयवलेन निरूपयितुमुपाख्याना- न्तरमारमते शुकः स्वयमेव एकदेति । इतीहशानीत्यन्तेन । श्रीशुक उवाच-एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपन्याः कुमारकः । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २२ ॥ 'प्रमेययले पूर्वपक्षे कालस्यापि वलं निरूपणीयं ततो न देशादीनां चलेन सह विरोधः एते दश लीलारूपाः प्राणरूपा वा। निर्गुणया भक्त्या सह मक्तिरूपा वा, येपामर्थे भगवान् गच्छतीति । तेजसः प्रत्यापत्तिरपि कर्तव्येति भगवतो गमनमित्येके । अनिरुद्धचरित्रत्वादर्जुनेन सह गमनम् । अर्जुने सर्वदेवतानामस्त्राणि वर्तन्त इति तत्यामध्ये निराकृते सर्वेषामेव सामर्थं निराकृतं भवतीति ज्ञापयितुं तत्कथा । एकदा यस्मिन् काले भगवतः खसामर्थ्यप्रदर्शनेच्छा। तुशब्दो वैकुण्ठे कथमेवमिति शङ्का- व्यावृत्त्यर्थः । कस्याश्चिद्विप्रपत्या कुमारकः पुत्रःजातमात्र एव तदानीं कालो भूमौ तिष्ठतीति भूमिस्पर्शमात्रेणैव मृतः । किलेति प्रसिद्ध्या शुकः स्वदोपं परिहरति । भार- तेति विश्वासार्थम् ॥ २२॥ गृहीत्येति । ततो ब्रह्मणः अभूतपूर्वोऽयमर्थ इति भगवता कालस्य पूर्वभोगोऽपि व्यावर्तित इति । विद्यमानेऽपि भगवति यत्पुत्रमरणं तच्छम्युकन्यायेन जातमिति प्रत्यापत्तिर्भविष्यतीति राजदोपेणैवैवं जातमिति तान् ज्ञापयन् पालकं गृहीत्वा राजद्वारि गत इत्याह विमो विमो गृहीत्वा मृतक राजद्वायुपधाय सः। इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानसः ॥ २३ ॥ उपचारल्यावृत्त्यर्थं मृतकमिति। राजद्वारि स्थापयित्वेति विचारार्थ शववाहकस वचनं निषिद्धमिति उपधाय इदं मोवाचेत्याह । चिलपन्निति कृत्रिमताब्युदासाय पायो भाव उक्तः । दीनमानस इत्यान्तरः ॥ २३ ॥ बोधनार्थमाह ब्रमद्विप इति द्वाभ्याम् । नामद्विपः शठधियो लुन्धस्य विपयात्मनः । क्षत्रसन्धोः कर्मदोपात्पनत्वं मे गतोऽर्भकः ॥ २४ ॥ प्रकृताप्रकृतभेदाद द्वारकायां यादृशो राजा मृग्यते तादृशोऽयमुग्रसेनो न भव- भीषिकेशरापामनाभीपाभागटेसः । पिनो गृहीत्येत्यसागासे शम्युफैन्यापेनति कमलादियुक्त मानसे समि जलदोपान्मुक्तयोपि जायन्ते तथा भगपसहितदेशेपि राजदोपादेयं जातं परं भगवतो. मानत्वात् प्रत्यापतिर्भषिप्यतीसर्यः ।

·m १५२ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१०उ.अ.४०.२२-२७ तीति तदोपः प्रायेण भविष्यतीत्याशयेनाह राज्ञो दोपत्रयं महत् । ब्रह्मद्वेषो जडबुद्धिः लोभश्चेति । विषयात्मकता • चतुर्थः साधारणः । चतुर्विधोऽपि प्रायेणायं राजा । ब्रह्म- द्वेपेण तस्स धर्माभावः । शठवुद्ध्या नार्थः । लोभान्न कामः । विषयासक्त्या न मोक्ष इति स राजा सर्वपुरुषार्थवचितो भवति । तादृशस्य कर्माणि तस्य पुरुषार्थाभावात् तत्रापकारं कर्तुमसमर्थानि मदुपरि पतितानीत्साह पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक इति । चतुष्वं स एव गतः तस्यैव पञ्चत्वे क्षत्रवन्धुत्वाद्रक्षा न भविष्यतीति ब्राह्मणास्तदीया इति तेपु पतति ।। २४ ॥ ननु पुरोहितविपयमेतत् 'गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च' इति वाक्यात् । साधारणच ग्राह्यणस्त्वं तादृशः कथं दुःखी जात इति चेत् तबाह हिंसाविहारमिति । हिंसाविहारं नृपतिं दुःशीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः ॥ २५ ॥ राज्ञो महान् विदोपः सर्वानेव व्यामोति राज्यस्थितान् । निपिद्धस कर्ता विहित- स्साकर्ता दुष्टपोपकश्चेति दोपत्रयं क्रमेणाह । हिंसायामेव विहारो यस । दुष्टं शीलं यस्य । न जितानीन्द्रियाणि येनेति तादृशं नृपति भजन्त्यः प्रजाः क्रमेण तत्तद्दोपं प्राप्नुवन्ति । आदाववसादं हिंसाफलम् । मृतप्राया भवन्तीत्यर्थः । दुःशीलत्वात् धर्माभावाद दरिद्रा भवन्ति । ततः शत्रुजयाभावानित्यदुःखिताः । एवमुपदेशार्थमुक्त्वा बालक गृहीत्वा गच्छति ॥ २५ ॥ एवमेकवारकथामुत्त्वा पर्यायान्तरेप्वतिदिशति एवं द्वितीयमिति । एवं द्वितीयं विप्रर्पिस्तृतीयं स्वेचमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २६ ॥ तृतीयमप्येवमेव । पालकमानीयैव वदति । ततो लोकानां प्रतीतिजीतेति पश्चात् पद पुत्रा नानीताः, परं स्वयमेवागत्य वाक्यं वदति । तृतीयं तु तत्रैव सक्तवानिति लक्ष्यते । द्वारकायां भगवान्मुख्यः स तूष्णीं तिष्ठति । तत्रत्याः सर्व एव तूष्णीं तिष्ठन्ति । यथा कायिकोऽपराधः ब्राह्मणस्य सोढः । एवं वाचनिकोपीति । यथा ब्रह्मविचाराय प्रवृत्तस तथेति ब्रह्मणः कार्यम् । तथानापि भगवता नीयन्त इति तूष्णींभावः ॥ २६ ॥ ततो भिन्नखभावः जीवभावमेवापन्न इति द्वारकायामपि गतो लौकिकवुझ्या विट्पतिरहमिति साभिमानः किंचिदुपाचेत्साह तामर्जुन इति । तामर्जुन उपश्रुत्य कहिचित्केशवान्तिके। परेते नवमे वाले ब्राह्मणं समभापत ।। २७ ।। श्रीविठ्ठलेशारायामजश्रीवलभरुतलेखः । एवं द्वितीयमिसन तृतीयं त्यिति। तातुशब्देन पूर्वव्युदाससूचनादिति भावः।

·- तामर्जुन इत्या भगवतस्तापत्साहने हेनुमाहुः भगवानिनि । निगुणकायमेव श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १५३ केशवान्तिक एवोपविश्य । उपश्रुत्य ब्राह्मणं समभापतेति संवन्धः । सगवान् भक्तार्थमेव सर्व करोतीति ज्ञापयितुं तत्र विलम्वाभावाय परेते नवमे बाल इत्युक्तम् । गुणानां कार्ये जाते अहकारदेवता असहमाना तथा प्रोवाच । दशैव पुत्रा मर्यादायामकस्याम् 'दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति श्रुतेः । अत एक एवावशिष्यते । अतो विलम्बमकृत्वा ब्राह्मणं समभाषत ॥ २७॥ अर्जुनो ह्येवं मन्यते मृत्युरेनं नयतीति । स मृत्यु ह्मणक्षत्रिययोर्मित्रं तदुप- पादितम् 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इत्यत्र तुल्य. व्यसनत्वान्मित्रत्वम् । तत्रोभौ स्वधर्मपरी मृग्यते न तु जातिमात्रपराविति तदाह किंखिद्रह्मस्त्वन्निवास इति । किंखिद्रास्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः। राजन्यवन्धयो ोते ब्राह्मणाः समासते ॥ २८ ॥ त्वं यत्र निवससि तत्र कश्चिद्धनुर्धरो राजन्यः किं नास्ति । ननु सन्येव बहवः सर्व एवैते सभायां स्थितास्तत्राह राजन्यवन्धवो ह्येते इति । एते नोत्तमाः क्षनियाः एतेषां पूर्वजाः परं राजन्याः स्थिता इत्यर्थः । ननु ब्राह्मणानामेवं दोपः कुतो न भवतीत्याकाङ्क्षायामाह ब्राह्मणास्तु सत्रमासत एव ॥ २८ ॥ अतः अलौकिकदोपेण न वालकानां मरणं किंतु क्षत्रियाणामेव दोपेणेत्याह धनदारात्मजापृक्ता इति । धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः। ते वै राजन्यवेपेण नटा जीवन्त्यसुंभराः ॥ २९॥ धनदारात्मजः सर्वधा अपेक्षितैः अपक्ता रहिता । एकाकिन इत्यर्थः । यत्र ब्राह्मणाः एवं दुःखं प्राप्नुवन्ति । ते वै निश्चयेन राजन्या नटा एव । राजन्यवेपं कला लोकेभ्योऽन्नं प्राप्य जीवन्तीत्यसुंभराः ॥ २९ ।। मासणश्चेद्रक्षितो भवेत् सोऽन्यं रक्षयेन वात्मानं स पालयितुं शक्तः । तथा सति क्षनियनिर्माण व्यर्थ स्यात् । अतो बन्योन्यमात्मानं नस क्षन च रक्षतः' 'तपाणा- पास्जयास्मान्' इति च तस्मादेवश्यमन क्षत्रियेण रक्षा कर्तच्या । अतोऽह करिष्यामी. साह अहमिति । अहं प्रजां यां भगवत्रक्षिप्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽमिं प्रवेश्ये हतफल्मपः ॥३०॥ वां स्त्रीपुरुपयोः तस्मिन् रक्षिते उभयोपकार इति । तस्सादयावत्वं सूचयितु- मीनिगरापारमउभीमसेस.। । 1 करोतीति नपमे परेते न पिठम्पः इसः ।

·श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.२८-३४ माह दीनयोरिति । ननु स्वद्वाक्ये को विश्वास इति चेत् तत्राह अनिस्तीर्णप्रतिज्ञ इति । नन्वनिप्रवेशे किं स्याद् वालकस्तु न जीविष्यत्येवेत्याशयेनाह हतकल्मष इति । तदा तस्य पापं न भवति, क्षत्रियदेहस्य परित्यागात् ॥३०॥ तदा ब्राह्मणस्तमुपदिशति, अझं मत्वा मित्रत्वात् संकर्पणो वासुदेव इति । ब्राह्मण उवाच-संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शकुवन्ति यत् ॥ ३१ ॥ चतुति भगवन्तं सर्वथा खभावतोऽपि रक्षकं निर्दिशति संकर्षण इति । धन्विनां घर इति लौकिकमपि सामर्थ्य सूचितम् । पूर्वयोस्तु सामर्थ्य दृष्टचरम् । अनिरुद्धस्त्वप्रतिरथः, न केनापि रुद्ध इति सार्थकता तस्य निरूपिता । एवं मिलिता अपि अस्मत्पुत्रं वातुं न शक्नुवन्ति । यस्मात्कारणादस्ति किंचित्कारणं येन तेऽपि न शकुवन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ वावता किमित्यत आह तत्कथमिति । तत्कथं नु भवान्कर्म दुष्करं जगदीश्वरः। चिकीर्षसि त्वं वालिश्यात्तन्न अद्दध्महे वयम् ॥ ३२॥ एते जगदीश्वराः भगवदवतारत्वात् । असाध्यं चाल एव वदतीति त्वं बालिशः। अतस्तव वाक्यं न श्रद्दध्महे ॥ ३२ ॥ अर्जुनस्त्वयं मन्यते । चतुमूर्तिभगवान् प्रतिनियतकार्यकर्ता । तदंशोऽपि तत्रैव निविशते । यस्तु तदनंशोऽपि भूत्वा विशेषकार्यार्थ उत्पन्नः स एवं कर्तुं शमोतीति । अतो निषेधति नाहं संकर्षण इति । अर्जुन उवाच -नाहं संकर्पणो ब्रह्मन्न कृष्णः काणिरेव वा। अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः ॥ ३३ ॥ जगदीश्वरत्वमप्रयोजकं प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वस्य प्रतिबन्धकत्वात् । काणिः प्रद्युम्नः, वेत्यनिरुद्धे अनादरः स्वस्यानिरुद्धाशाद्वा न साक्षानिपेधं करोति । अन्यथा अन्त वादी स्यात् । अहं चै निश्चयेन अर्जुनः । येन गावः प्रत्यानीता: मम चासाधारणं साधनं कार्य चेत्साह गापडीवं यस्य वै धनुरिति साधनोको निरूपितः ॥ ३३॥ भावमंस्था मम ब्रह्मन्वीय त्र्यम्बकतोपणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेप्ये ते प्रजां प्रभुः ॥ ३४ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायारमधीयलभकृतलेसः । अहमिसन तस्येति । दीनयोः कापीकरणादुअसेनस्यादयावत्त्वमित्यर्थः । नाहं संकर्षण इत्यूसाभासे तदनंशोपीति संकर्षणादिवत्तसंततावप्रक्टिोप्यई आत इत्यर्थः ।।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता।
त्र्यम्बकतोपणमिति कार्योत्कर्षः। स हि मृत्युंजयः नान्येन मृत्युर्जेतुं शक्यः ।
सोऽपि चेन्मवीर्येण तुष्यति तदा मम मृत्युजये कः संदेह इति भावः । यदि मृत्युः
प्रार्थितवेदास्यति तदा न काचिचिन्ता । यदि वा कलहं करिष्यति तथापि प्रधन
मृत्यु विजित्य ते प्रजां आनेष्ये यतोऽहं प्रभुः ॥ ३४ ॥
एवं सोपपत्त्या निरूपणे ब्राह्मणस्य विश्वासो जात इत्याह एवं विश्रम्भित इति ।
एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परंतप ।
जगाम खगृहं प्रीतः पार्थवीर्य निशामयन् ॥ ३५ ॥
एवं विशम्भो विश्वासः यतोऽयं विप्रः 'विप्राः पश्चिमवुद्धयः' इति । परंतपेति
विश्वासार्थं संबोधनम् । फाल्गुनपदं लोके विद्युन्निवारकत्वेन प्रसिद्धमिति तद्वाच्यः कथं
मृत्युं न निवारयेदिति विश्वासः । ततो ग्राममध्ये सर्वन पार्थवीर्यं भावयन् खगृहं
गतः ॥ ३५॥
ततो वर्षपर्यन्तं प्रीतः स्थितः । ततो यजातं तदाह प्रसूतिकाल आसन्न इति ।
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः।
पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुरः ॥ ३६॥
द्विजसत्तमो महान् अन्यथा शापं दद्यात् । मृत्योः सकाशात्प्रजां पाहि ।
आतुर इति शरीरेऽपि दैन्यं प्रतिभातीत्युक्तम् ।। ३६ ॥
ततोऽर्जुनस्य रक्षाप्रकारमाह स उपस्पृश्येति ।
स उपस्पृश्य शुच्यम्मो नमस्कृल महेश्वरम् ।
दिव्यास्त्राणि च संस्मृत्य सज्जं गाण्डीवमाददे ॥ ३७॥
अर्जुनो महादेववलेन सर्व करिष्यामीति सर्वदेवाविष्टस्तथा करोति । उपस्पर्शनम्
देवतासान्निध्यार्थम् । शुच्यम्भ इति मत्रपूतम् । देवताप्रार्थनार्थ नमस्कारः। दिव्यास्त्राणां
सर्वेषां संस्मरणं सर्वन सर्वसंवन्धार्थम् । सनं आरूढप्रत्ययं गाण्डीवमादद इति
तस्य दृष्टसामग्री निरूपिता ॥ ३७॥
न्यरुणसूतिकागारं शरैर्नानानयोजितः।
तिर्यगूर्ध्वमधः पार्थश्चकार शरपजरम् ॥ ३८ ॥
नानानयोजितैः शरैरिति देवतान्तराप्रपेशाय । ततः सर्वतः शरपजरं
चकार ॥ ३८॥
ततः कुमारः संजातो विषपन्या रुदन्मुहुः ।
सयोऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहापसा ॥ ३९ ॥

·श्रीसुघोधिनी [भा.कं.१० उ.अ.४० श्लो.३५-४३ ततः पञ्जरमध्य एव कुमारः संजातः । विप्रपत्याः सकाशाद् भूमिस्पर्शा- भावात् ! कठिनमार्गेण गच्छामीति सद्योऽदर्शनमापेदे । सशरीर एव आकाशमार्गेण गतः । आकाशं भित्त्या कालं मायां च भगवत्स्थाने गत्वा भगवता सह लोकालोकात्सरभागे आविर्भूत इत्यर्थः ॥ ३९॥ तदाह विमो विजयं विनिन्दकृष्णसंनिधौ। मौढ्यं पश्यत में योऽहं श्रद्दधे क्लीवकत्थनम् ॥ ४० ॥ तदा भार्यया वृत्तान्ते कथिते भगवत्सन्निधाने समागत्य अर्जुनं विशेपेण निन्दन क्षोभजनकं वाक्यमाह, सार्धाभ्यां निन्दति । अर्जुनो निर्दुएः अहमेव भ्रान्तः । तत्कथ- मित्याकाक्षायामाह मौढ्यं पश्यत ममैव । योऽहं क्लीयस कत्थनं श्रद्दधे । यदि तस्मिन् शौर्यसंभावनापि स्यात् तर्हि तत्र क्लीवत्वं न भवेत् ॥४०॥ यदक्लीवानामप्यसाध्यं तत् क्लीवः कथं कुर्यादित्याह न प्रद्युम्न इति । न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः । यस्य शेकुः परित्रातुं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः॥४१॥ यदि धनदानेन पुत्रा रक्षितुं शक्याः स्युः तर्हि प्रद्युम्नः पालयेत्, यदि बलेन तदानिरुद्धः, यदि रत्युत्सादनेन तदा रामः, यदि सृष्टिप्रलयाभ्यां तदा केशवः । एतेषां पुरे वासात् शक्तौ सत्यां पालनमावश्यकं यदेतैरप्यशक्यं परिपालनं तेन ज्ञायते कश्चिदन्य एवोपायोऽस्तीति तथा सति कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः । धर्मेण चेद्रक्षा तर्हि मयैव रक्षितः स्यादिति चत्वारो गणिताः ॥४१॥ धिगर्जुनं मृपावाद धिगात्मश्लाघिनो धनुः। देवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीपति दुर्मतिः॥४२॥ एवं साधनपशकरहितोऽपि अर्जुनः यद्रक्षार्थमुत्तवान् तेन अर्जुनं धिक् । यतो मृषा वदति । तस्य धनुरपि धिक्, ज्वाल्यताम् । ननु धनुपः कोऽपराध इति चेत् तत्राह आत्मश्लाघिन इति । य आत्मानं वृथैव श्लाघते । ननु शूराः प्रतिजानते । ततः कदाचित्प्रतिज्ञा पूरिता भवति कदाचिन्न नैतावता प्रतिज्ञाकर्तुर्दोष इति चेत् तत्राह देवोपसृष्टमिति । आनिनीपति आनेतुमिच्छति । संदिग्धेऽर्थे प्रतिज्ञा युक्ता न तु निश्चित इति भावः । एवमपि प्रतिज्ञां कुर्वन् दुर्मतिः ॥ ४२ ॥ ततो यजातं तदाह एवं शपतीति । एवं शपति विप्रों विद्यामास्थाय फाल्गुनः। ययौ संयमिनीमाशु यत्रास्ते भगवान्यमः ॥ ४३ ॥ विद्यामास्थाय देवानां विद्यामैच्छिकगतिपदाम् । ततः फाल्गुना अति- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । ततः कुमार इत्यन भूमीति कठिनमार्गेण गच्छामीति हेतोः भूमि- स्पर्शाभावादित्यन्वयः । भूमिस्पर्श तथा सामर्थ्य न तिष्ठेदिति भावः ।

·दर्शये इत्यनावज्ञ इति लोटो मध्यमपुरुषः । पृच्छां करोति पृच्छति ततो ण्वुलि श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकतलेखसमेता। निर्भयः संयमिनी यमस्य पुरी ययौ, संयमिनी यातनाभूमिरूपा यमराजधानी : भवति । तत्र द्वारकायां ब्राह्मणगृहे उत्पन्नः यातनास्थाने न गमिष्यतीति निश्चित्य यत्रास्ते भगवान् यम इत्युक्तम् ।। ४३॥ विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात्पुरीम् । आग्नेयीं नैऋती सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः॥४४॥ ततस्तत्राप्यदृष्ट्वा पूर्वादिक्रमेण दश दिशः अन्विष्टाः । सौम्या उत्तरा दिक् । रसातलं अधः । नाकपृष्ठमुपरि । अन्यानि गन्धर्वादीनां स्थानानि । तस्य सर्वत्र निर्भयतया गमने हेतुः उदायुध इति ॥ ४४ ॥ ततः किं कृतवानित्याकाङ्क्षायामाह तत इति । ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्श्रुतः। अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिपेधता ॥ ४५ ॥ न लब्धो द्विजसुतो येन । अत एव न निस्तीर्ण प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञा यत्र । ततो द्वितीयां प्रतिज्ञा कर्तुमुद्यतः अग्निं विविक्षुः । तामपि प्रतिज्ञां कर्तुं न शेके इत्याह कृष्णेन प्रत्युक्त इति अग्निप्रवेश प्रतिषेधता प्रत्युक्तः प्रतिकूलतया उक्तः ॥४५॥ तदैव भगवदचनमाह दर्शये द्विजसूनूनिति । दर्शये द्विजसू-स्ते मावज्ञामात्मनः कृथाः। ये ते नः कीति विपुलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति ॥ ४६॥ ब्राह्मणपुत्रांस्तुभ्यं दर्शयामीति ततो हेतोः आत्मनः स्वस्यावज्ञां मा कृथाः । अपकीर्तिशङ्कया तव मरणम् । तन्मृते अधिकाप्यपकीर्तिर्भविष्यति । मदुक्तप्रकारेण चेजीविष्यसि तर्खेतेन जीवनेन ते कीति विपुलामपि मनुष्याः स्थापयिष्यन्ती- त्यर्थः । मनुष्या हि दृष्टपराः न परमार्थ जानन्ति । अतः पुत्रानयनं दृष्ट्वा कीर्तिमेव वक्ष्यन्तीत्यर्थः ॥४६॥ इति संभाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीची दिशमाविशत् ॥४७॥ एवमुक्त्वा भगवानप्रतिहतः सर्वज्ञस्तेनैव सह स्वस्य गरुडध्वजं रथं दिव्यं आधिदैविकरूपं स्वभावतो वा अलौकिकं पश्चिमां दिशमभिप्रस्थितः ॥४७॥ धीविटुलेशरापारमनश्रीयष्ठभकृतलेसः । पृच्छक इति रूपं मनोरमायां साधितम् । तथाऽवज्ञां करोति अवकृतीति नामधातुयः 'भदिप्रभृतिभ्यः शपः' इत्यत्र प्रभूतिग्रहणेनादादेरप्याकृतिगणलसूचनात्सिद्धं व्यत्ययाद्वा । इति संभाष्येसन स्थमिति आस्थायेति मूलवासनयान्वयः ।

·१ -१५८ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.४४-५१ ततो बहुदूरे गत इत्याह सप्तद्वीपानिति । सप्तद्वीपान्सप्तसिन्धून्सप्त सप्त गिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तमः ॥४८॥ जम्बूद्वीपादि सप्तद्वीपान , लवणादीन् सप्तसमुद्रान् , प्रत्येकं द्वीपेषु सप्त सप्त गिरीन् मर्यादापर्वतान् उलय अथ सर्वान्त सुवर्णभूम्यनन्तरं लोकालोकपर्वत- मप्यतीत्य तत्सरभागे यत्तमः तत्प्रविष्टवान् ॥४८॥ तत्र तमसो माहात्म्यमाह तत्राचा इति । तत्रावाः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पयलाहकाः। तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥४९॥ भगवतश्चत्वारोऽपि प्रसिद्धा अश्वास्तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुः । विश्वासार्थं संबोधनम् ॥ ४९ ॥ तान्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः । सहस्रादित्यसंकाशं खचक्र प्राहिणोत्पुरः ॥५०॥ तदा भगवान् अश्वानां तदगमनं दृष्ट्वा महायोगेश्वराणां ब्रह्मादीनामपि ईश्वरः सगर्थः । सर्वथा गन्तव्यमेवेति निश्चिस सहस्रादित्यसंकाशं खचक्र सुदर्शनमग्ने प्राहिणोत् ॥ ५० ॥ ततस्तस्मिन्नन्धकारे सुदर्शनस्य गतिमाह तमः सुघोरमिति । समः सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद्भरितरेण रोचिपा। मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमूः ॥५१॥ सुघोरं तमः विदारयन् निर्विविश इति संवन्धः । तमसः स्पर्शोऽपि निराकरणार्थ कठिन इति वक्तुं सुघोरत्वमुक्तं अतिभयानकमित्यर्थः । गहनमतिगम्भीरम् । महत्कृतम्, आलोकापेक्षयापि अधिक परिमाणतो वलाच्च । आगमनप्रतिषेधार्थ वा महत्कृतम् । नन्वेतादृशमन्धकार कथं दूरीकृत्य निर्विविशे तबाह भूरितरेण रोचिष ति ततोऽप्यधिकेन तेजसा। ननु भूयान् देशो वर्तत इति गमनेऽपि यावजन्म सात्ततो व्यर्थः प्रयास इति चेत् तबाह मनोजवमिति । ननु गन्तव्यदेशः कस्मिन् मागे वर्तत इति सुदर्शनस्य ज्ञानाभावात् तस्य कथमग्रे तदेशगमनमियाशा दृष्टान्तमाह गुणच्युत इति । यथा दाशरथेः वाणः य देशमुद्दिश्य त्यज्यते तमेव देशं प्राप्नोति । अचेतनोऽपि चेतनवत् प्रेरणगतिसामर्थ्यात् रेखामात्रमपि नान्यत्र गच्छति । तया यदैव भगवान् सुदर्शन प्रक्षिप्तवान् तदा तदेशसंमुखमेव चिक्षेपेति यथा शरः गुणाद्विमोकमेवापेक्षते तथा चक्रमापि हस्ताद्विमोकमेवापेक्षते इष्टदेशगमनाथ नान्यदित्यर्थः ॥ ५१ ।।

·८ श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १५५ ततश्चमेणैव मार्गः कृत इति तेनैव मार्गेण रथो गत इत्याह द्वारेणेति । द्वारेण चकानुपथेन उत्तमः परं परंज्योतिरनन्तपारम् । समश्नुवान प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षोऽपिदधेऽक्षिणी उभे॥५२॥ चक्रानुपधेन द्वारेण चक्रनिर्मितमार्गेणैव तादृशमपि तमः कर्म । परमुत्कृष्ट ज्योतिर्यस्य तादृशं सुदर्शनम् । परं ब्रह्म तेजोरूपमनन्तपारमित्युभयविशेषणम् । तमस्तेजश्थ उभयं सम्यगनुवानं अग्रपवादावेन तमसा तेजसा च व्याप्तं रथं दृष्ट्वा फाल्गुनः विद्युन्निवारकोऽपि प्रकर्पेण ताडिताक्षो जातः । विद्युता प्रतिहताक्ष इव भीती जात इत्यर्थः । अगाधे मार्गे गच्छन् अग्रे पश्चाच रथदर्शनार्थं चञ्चलदृष्टिः । उभयोस्तुल्यत्वं दृष्ट्वा महान्धकारे विद्युदयि भयाद् अक्षिणी अपिदधे मुद्रितवान् । अनेनार्जुनस्स . ज्ञानगमने शङ्कापि परिहता ॥ ५२॥ ततो भगवदिच्छया ब्रह्माण्डमतिक्रम्य आवरणे जले रथः प्रविष्ट इत्याह तता प्रविष्टौ इति । ततः प्रविष्टौ सलिलं नभस्वता बलीयसैजट्टहदूर्मिभीपणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥५३॥ तदा जलमध्ये रथे प्रविष्टे रथस्थावपि जले प्रविष्टौ । तत्सलिलं वर्णयति बलीयसा नभखता एजदिति । महावायुना कम्पमानम् । अत एव वृहदूर्मिभिः स्थूलतरङ्गैः विशेपेण भीपणं भयानकम् । अनेन अर्जुनस्य मनसाप्यगम्यो देश इति सूचितम् । एतादृशजलमध्ये एक गृहमस्ति तत्प्रविष्टाविति वक्तुं तगृहंवर्णयति तत्रा- द्भुतं चै भवनमिति । युमत्तममतितेजोयुक्तं स्वतेजसैव प्रकाशमानम् । सूर्यादीनां काशकानामभावात् । भ्राजन्तो ये मणिस्तम्भास्तपां सहस्रेण शोभितम् । अनेनैव सर्वोत्को भवनस्य वर्णितः ॥ ५३ ।। तन्मध्ये एक शेपं दृष्टवानित्याह तस्मिन्महाभीममिति । तस्मिन्महाभीममनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणियुभिः। विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्यणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम्॥५४॥ सलिलं प्रविष्टौ गृहमपि प्रविष्टौ । ततो भगवान् कृष्णः तस्मिन्महाभीम- मनन्तं ददर्श । तद्भोगसुखासनं भगवन्तमपि ददर्शति संवन्धः। सर्वमर्जुनस्स भयो- पादनार्थ आश्चर्यरसोत्पादनार्थं च वर्णनम् । महाभीममतिभयानकं सर्पविशेष अद्भुत श्रीविठ्ठलेशरागात्मनश्रीवछभकृतलेस.। द्वारेणेसन अनेनेति अक्ष्णोरपि गुद्रणकथनेनार्जुनस्य भगवन्तं विना तत्स्थान- जानं तत्र गमनं च शशितमपि न भवतीत्यर्थः । तसिन महाभीममिसन अन्यथेति कान्त्यभावे तमसा दर्शनमेव न मवेत तदा भयमपि न भवेदित्यर्थः ।

·१६० सीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४० श्लो.५२-५५ कदाप्यदृष्टपूर्वम् । एवं स्वरूपभूतं गुणत्रयमुच्या विशेषतो वर्णयति सहस्रसञ्जयायुक्तेषु मूर्द्धसु यानि रत्नानि तानि मूर्धन्यानि फणानां सवन्धिनो मणयः फणामणयः फणाशब्द आकारान्तः मूर्धन्यानां फणामणीनां द्युभिः कान्तिभिः कृत्वा विशेषेण भ्राजमानम् । अन्यथा तस्स दर्शनेन तथा भयं न भवेदिति दर्शनोपाय उक्तः । यदर्थमेतदुक्तं तदाह द्विगुणानीक्षणानि सहस्रद्वयमितानि च पि तेन उल्वणमतिकूरम् । तादृशस्यापि महत्त्वमाह सिताचलाभमिति । सिताचलः शेतपर्वतः कैलासो वा हिमालयो वा । तत्सदृशम् । शितिनीलवर्णः कण्ठो जिह्वा च यस्य । नीलकण्ठो नीलजिह्वश्चेत्यर्थः । महादेवस्य तदाधिदैविक रूपम् । तेन जिह्वायां मृत्युः कण्ठे कालकूट इति उभयोनलिं रूपं वर्णितम् ॥ ५४॥ ददर्श तोगसुखासनं विढं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवकं रचिरायतेक्षणम् ॥ ५५॥ एतादृशे अतिभयानके सर्पशरीरे सुखासीनं भगवन्तं ददर्श । ननु सर्प स्थितः कथं सुखेन तिष्ठतीत्याह विभुमिति । लोकानामेव स भयानकः न तु तस्यापि नियामक- स्वेत्यर्थः । किंच । महानुभावम्, महाननुभावो यस्येति । तादृशोऽपि दूरः भग- वस्थित्या भगवदनुभावेन अतिरित्यर्थः । तत्र स्थितं भगवन्तं वर्णयति पुरुषोत्तमो- सममिलादिमिः । पुरुषोत्तमा ये सर्वपुरुषेष्वतिसुन्दराः सर्वलक्षणसंपन्नाः तेभ्योऽप्युत्तमः । सौन्दर्यमुक्त्या रूपमाह सान्द्राम्बुदाममिति । अतिनिविडो योयमधुः तद्वत् आभा कान्तिर्यस्येति नीलमेघश्यामम् । इदं भगवतः सहज रूपमिति । सत्त्वगुणेने वा, पर्यवसानेन वा, इन्द्रियाणां दर्शनसामर्थ्याभावेन वा, शृहरिण या, कामेने वा, आनन्द- खभावेन वा, भगवद्रुच्या वा, लक्ष्मीरूंच्या वा, तादृशस्यैव सहजत्वेन वा नीलरूपो भग- वानिति ज्ञातव्यम् । सुष्टु पिशङ्गं पीतवर्ण वासो यस्य । एवं रूपवस्त्रयोः परब्रह्मशब्द- ब्रह्मता निरूपिता । एव प्रमेयप्रमाणे निरूप्य साधनं भक्तिं निरूपयति प्रसन्नं वर्क यस्य । ज्ञानविज्ञाने साधनान्तरं निरूपयति रुचिरे आयते ईक्षणे यस्येति ॥ ५५ ॥ श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेख, । सान्द्राम्बुदानमित्यत्र सत्त्वेत्यादि । सत्त्वस्य नीलत्वात्तस्याधारत्वेन ग्रहणे भगवत्यपि नीलत्वं प्रतिफलतीति। पर्यवसानं कालस्तथा च कलेनलित्वात् तदा भगवतोषि नीलं रूपमिति 'चक्षुः रूपवद्र्व्यं गृह्णत् तदमावे दूरं गत सन्नीलमिव पश्यति'इति शृङ्गाररसस्स नीलरूपं तदात्मकत्वाद्भगवतोपि तथेति । कामभावो नील इति आनन्द: खभावत एव नीलः, अतः पूर्णानन्दो भगवानपि नीलः इति भगवतस्तादृशमेव रूपं रोचते, अत एव 'रूपं नीलं रसो नवनीतस्य' इत्यायुक्तमिति लक्ष्म्या विद्युनिभायाः खयोग्य तादृशमेव रूपं रोचते इति नीलं रूपं भगवत्तः सहजमेव नानोपपत्तिर्मुग्या इति । एवमिति रूपस नीलवेन वस्त्रस्यापि पीतत्वेन चेत्यर्थः । 'आकाशशरीरं ब्रह्म, 'वासश्छन्दोमय पीतम्' इति वाक्याभ्यामिति भावः ।

·. श्रीविट्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। एवं सर्वसाधनसहितं भगवन्तं निरूप्य फलवाय प्रथमतो पहिशोभामाह महा- मणिनातेति । 1 • महामणिवातकिरीटकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । मलम्बचावष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया घृतम् ॥५६॥ महामणीनां समूहः येषु, तादृशाः किरीटकुण्डलमुकुटादयः तेषां प्रभाभिः परितः क्षिताः सहस्रं कुन्तला यस्य । कुन्तलानां मध्ये रत्नानां तेजःप्रवेशन नील- मणिखचितपदकवद् भगवतः उपरिभागो वर्णितः । भागं वर्णयति प्रकर्येण लम्बा: चारव अष्टौ भुजा यस । जानुपर्यन्तं लम्बाः तादृशा अपि न केनाप्यंशेन विकृताः ये भगवतः अष्टौ गुणाः अणिमादिप्रकृतिरूपाः तेप मूलभूता ये योगाः क्रियाशक्तिरूपाः तेपामाधारभूता भगवतो वाहवः । कौस्तुभसहितः कण्ठभागः श्रीवत्स एव लक्ष्म चिन्हें यस । वनमालया च वृत इति जीवमायाकीर्तय उक्ताः भगवदवलम्बाः ॥५६॥ एवं भगवत्स्वरूपमुक्त्वा एकाकी कदाचिद्भगवांस्तत्र तिष्ठतीति शङ्कां वारयितुं सुनन्दादीन् पार्पदप्रवरान् वर्णयति सुनन्दनन्दप्रमुखैरिति । सुनन्दनन्दप्रमुखैः खपार्पदश्चकादिभिर्मूर्तिधरैनिजायुधैः। पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलद्धिभिर्निपेव्यमाणं परमेष्ठिनां पतिम् ॥१७॥ खपादरनिरुद्धसेवकः । एतैर्निपेव्यमाणमिति संवन्धः । मूर्तिधराश्चकादयः आधिदैविकाः। चक्र शसस्तथा खड्नश्चर्म शाझं गदा तथा । वाणः पद्म तथान्यानि मुशलाद्यायुधानि हि । मूर्तिमन्ति हरेः पार्थे तिष्ठन्ति परितः सदा । निजायुधान्यनिरुद्धायुधानि । ततः पुष्ट्यादि शक्तयः चतस्रोऽनिरुद्धस्य वर्ण्यन्ते । पुष्टिः श्रीः कीर्तिः अजा प्रकृतिरिति । अखिलाश्च ऋद्धयः। धनधान्यादिसंपत्तीना- आधिदैविकरूपाणि । तैः सर्वेरेव निपेव्यमाणम् । एतावतापि साधारणमेवैश्वर्य- आयातीति असाधारणब्रह्माण्डकोव्वैश्वर्यार्थमाह परमेष्ठिनां पतिमिति । एकैकस्य साण्डस्यैकैकः परमेष्ठी तादृशानां सहस्राणां पतिः ॥ ५७ ॥ तादृशं खांशस्य मूलभूतं दृष्ट्वा भगवता लोकशिक्षार्थं यत्कृतं तदाह ववन्द' इति । ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वसः तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुद्धाजली सस्मितमूर्जया गिरा ॥६॥ आत्मानमेव भगवान् कृष्णो ववन्दे । ननु मूर्तिभेदस्य प्रत्यक्षतो दर्शनात् का- श्रीविट्ठलेशरायारमनधीवलुभकृतलेसः । ववन्द इत्यस्यामासे खांशस्येति कृष्णे आविष्टस्य नारायणस्य. मूलभूतमनिस्ट- नेत्यर्थः। . - २१ सपो.

·१६२ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४०श्लो.५६-६० मात्मत्वमत आह अनन्तमिति । अनन्तमूर्तिभंगवानेक इत्यर्थः । तर्हि खण्डशोऽन- न्तता स्यादत आह अच्युत इति । खरूपाकेनापि प्रकारेण न च्युतः । जिष्णुरर्जुनश्च । भगवदर्शनेन जातसाध्वस: ववन्द इति संवन्धः । चकारात्तस्यापि भगवानात्मा। ततो भगवाननिरुद्धः किंचिदुक्तवानित्याह तावाहेति । भूमा अनिरुद्धः 'यो वै वाचो भूमा तं न्यर्बुदम्' इत्यत्र वाक संवन्धिनं भूमानमुद्दिश्य न्यर्बुदत्वं विधीयते । अनिरुद्धो हि मानसः पुरुप इति । शब्दात्मकत्वं तस्य सिद्धमिति अनिरुद्धस्य भूमत्वमिति । पर- मेष्ठिना प्रभुरिति । ब्रह्माण्डे समागच्छति तं प्रति तस्याज्ञा चलतीति पुत्राणां नयने निर्भयतया तथा कथने च हेतुरुक्तः । यद्धाजली कृष्णाजुनौ अर्जुनं वञ्चयितुं भगवान- पि तथा नाट्यं करोति । अत एव कृष्णो भूमा च सर्वथैक इति अर्जुनाहंकारभङ्गार्थमेव निरोधमध्यपातात् प्रपञ्चविस्मृत्यर्थ तथा करोतीति सूचितम् । ऊर्जया गिरा लोकसिद्ध- वाण्यपेक्षयापि महत्या ॥ ५८॥ यथाकथंचित्किचित्कौतुकं वक्तव्यमिति किंचिदाह द्विजात्मजामी इति । द्विजात्मजामी युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेरासुरान्हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५९॥ सन्धिरापः । अर्जुनं प्रति संवोधन वा अदीर्घदर्शित्वं ज्ञापयितुं व्यामुष्यायणत्वात् परंपरया व्यासात्मजत्वाच द्विजशब्दस्य ब्राह्मणपरत्वेऽपि न दोपः । युवयोर्दिदृक्षु- णेति प्रयोजनम् । तयोमहत्त्वात्साक्षादाकर्पणं न संभवति, अतो द्विजात्मजा एवं मया समानीताः। ननु आवां कौ किमर्थं वा तव दिदक्षा तबाह द्विजधर्मगुप्तये अवतीणौँ मम कलारूपाविति । युवयोः स्वरूपं मम कलाया अवतारः । अतः स्नेहा- दिक्षा । कलावतारस प्रयोजनं द्विजधर्मगुप्तय इति । एको द्विजगुप्तये ।अपरो धर्मगुप्तय इति । उभयमुभयन वा । अनिरुद्धस्य धर्मरक्षाप्रयोजनमिति । द्विजैः स्वभावत एवं धर्मः कर्तव्यः । तत्रावयोः किं कर्तव्यमिति चेत् तत्राह भूमेभीररूपान् असुरान् हत्वेति । भूयस्त्वरया इह इतं आगच्छतं, मे मम अन्ति समीपे । अनेनेदानीं स्थितिनिपिद्धा ॥ ५९॥ न केवलं धर्मरक्षव कर्तव्या अपि तु धर्मः प्रवर्तनीय इत्साह पूर्णकामावपीति । पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृपी। धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋपभी लोकसंग्रहम् ॥ ६० ॥ खतो धर्मप्रयोजनाभावेऽपि करणावश्यकत्वाय पूर्णकामत्वम् । धर्मकरणसामर्थ्य निस्पृहत्वे च हेतुः नरनारायणावृपी इति । नरनारायणत्वात्पूर्णकामत्वं ऋपित्वाद्धर्म- करणसामर्थ्य मिति । तथापि 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति प्रयोजनं वक्तव्यः मिति चेत्, तबाह । स्थिरी अनिरुद्धः पालक इति जगतः स्थित्यर्थ धर्मकरणम् । ननु - ·पीति अन्यैर्देवैः समतामित्यर्थः । हीनतां चेति अनिरुद्धादिति शेपः । तथापि न्यवर्ततामित्यन इयं च लीलेति यथाऽन्ये देवा अंशतोवतीगीस्तया भगवान- नारायणांशस्सैव तत्र गमनारंशिन्येवं कर्तव्यमिति टोकशिक्षार्थ फतेति भावः । श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १६३ नारायणेनैव स्थितिः संपाद्यत इति भूभारहरणार्थमेव समागतयोः आवयोः किं धर्मेणेत्यत आह लोकसंग्रहमिति ॥६॥ ततो यजातं तदाह इत्यादिष्टाविति । इत्यादिष्टौ भगवता तो कृष्णी परमेष्टिना। ओमित्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ।। ६१॥ उभयोः कृष्णनामत्वं समानांशत्वाय । ननु भगवान् कथं भगवन्तमाज्ञापयति "नाह परमेष्टिनेति । अयं भगवान् ब्रह्माण्डे रक्षार्थ प्रवृत्तः अतः खांशान् सर्वानेव तथा धयति । अतः स्वस्य रूपं तथैवेति मिति तदुक्तं स्वीकृत्य । भूमानं भगवन्तमा- नम्य यदर्थ गतौ तान् पालकानादाय ॥ ६१ ॥ न्यवर्ततां वकं धाम संप्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतुः पुत्रान्यथारूपं यथा प्रभू ॥ १२॥ खक धाम द्वारकां न्यवर्तेतां व्याघुट्य समागतौ। ततो निःशौ प्रहृष्टौ गमन- मार्गेणैव समागतौ । इयं च लीला अन्यैः समतां हीनतां च बोधयति ततः प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थ विप्राय ददतुः पुत्रान् । एकः प्रार्थितो रक्षार्थ सर्व एव च दत्ता इति महत्त्वम् । यथारूपम् रूपमनतिक्रम्य । रूपशब्देन वयःस्वभावादिकमपि जन्मकालीनं गृह्यते । यथा यथावद् अन्यूनानतिरिक्तम् । सान्दीपिनिपुत्रवदेषामपि व्यवस्था । ननु कथमेवं प्रतिज्ञाय गतौ तबाह प्रभू इति । तथा करणे वा हेतुः । एवमुमयोश्चरित्रमुक्त्वा तुल्यत्वमाशय परिहरति निशम्येति । निशम्य वैष्णवं धाम पार्थः परमविसितः। यत्किंचित्पौरुपं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ १३ ॥ अर्जुनस्तु यावद्गत्वा समागतः तावकिमपि न ज्ञातवान् । पश्चाद्भगवता स्वरूपे निरूपिते पश्चात् तद्वैष्णवं धाम ज्ञातवान् तदाह निशम्येति । परमविस्मयं प्राप्तः । विष्णोरेतादृशं स्थानमिति । स हि जानाति ययेन्द्रादीनां स्थान तथा विष्णोरगीति । पञ्चा- न्मेरुसर्पपयोरिवान्तर ज्ञात्वा अत्यन्त विसितः। नन्तावता किमर्जुनस संपन्नमिया- काहायामाह यत्किंचित्पौरूपमिति । खतः करणेऽहंकारो भवति । अतो यत्किंचित्पूर्व कृतवान् तदन्यत्कृतं च तत्सर्वं कृष्णानुकम्पितमेव गेने । एवं निरोधै नन्दप्रभृतिअर्जुनान्ता निरुद्धाः । फाल्गुनान्तावावेशाः ॥ ६३ ॥ मीविट्ठेशरायारमनधीवाभससेसः ।

·- १६४ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.४०श्लो.६१-६६ अतस्तस्मिन्निरुद्ध निरोधान्तरस्य वक्तव्यत्वाभावाद् उक्तमानपरत्वं दूरीकतु प्रकार- मतिदिशति इतीदृशान्यनेकानीति । इतीहशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । वुभुजे विपयान्ग्राम्यानीजे चात्यूर्जितैमखैः ॥ ६४ ॥ ज्ञानरूपाणि निरोधरूपाणि वा । वीर्याण्यलौकिकसामर्थ्यानीह भूमौ माहात्म्यार्थ खासक्त्यर्थं च प्रदर्शयन् ग्राम्यान् विपयान वुभुजे । अन्यथा लोकसमान- धर्माभावे नाट्यं न भवेत् विश्वासश्च न भवेत् , सर्वमुक्तिश्च स्यात् । अतो लौकिकं वैदिकं च लोकवत् कृतवान् तदाह ग्राम्यान् विषयान् वुभुजे । अत्यर्जितैर्मखैश्च ईजे इति । पलपपर्यन्तं सर्वानेव यज्ञान् कृतवानिति प्रसिद्धिः॥६४ ॥ दानमपि यज्ञसदृशमिति तस्यापि लोके उत्कर्षहेतुत्वाद् विशेपेणाह प्रववर्षा- खिलान्कामानिति । प्रववर्षाखिलान्कामान्प्रजासु ब्राह्मणादिपु। यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान श्रेष्ठ्यमास्थितः ॥ ६ ॥ प्राणिमात्रस्य कामना पूरितवान् । विशेषतो ब्राह्मणादिषु । तत्रापि यथाकामम् । यावता तासां कामः पूर्णो भवति । एतत् पूरणाभावे तदानींतना लोकाः सर्वे नष्टा एव भवेयुः इति ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह यथैवेन्द्र इति । सर्वे प्राणिनः अन्नैरेव जीवन्ति तदन्न वृष्टयधीनं ततः पर्जन्यश्चेत्क्षणमात्रमप्युदासीनः स्यात् तदा प्राणिनो नष्टा एवम वेयुः । तथैव भगवानित्यर्थः । भजनार्थं पर्जन्याद्विशेषमाह भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित इति । सर्वतः श्रेष्ठयं ज्ञापयन्नेव अखिलान् कामान् प्रववर्ष येन कृतार्थता भवति ॥ ६५ ॥ एवं प्रजापालनमुक्त्वा विशेषतः स्वावतारकृत्यमुपसंहरन्नाह हत्वा नृपान- धर्मिष्ठानिति । हत्या नृपानधर्मिष्ठान्धातयित्वार्जुनादिभिः। अखसा वर्तयामास धर्म धर्मसुतादिभिः ॥ ६६ ॥ नृपाणां वधो न दोपायेति ज्ञापयितुं विशेषणम् । ते नृपाः कंसादयः । अर्जुना- दिभिः भीष्मार्जुनभीमादिभिः । कांश्चिद्धातयित्वा दुर्योधनादीन् ततो निष्कण्टकभूमौ अअसा सामस्त्येन धर्म प्रचर्तयामास । तत्र हेतवो युधिष्ठिरादयः । भगवतः करणद्वयं दुष्टनिवारणे अर्जुनादिः, धर्मकरणे युधिष्ठिरादिरिति ॥ ६६ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धोचरार्धविवरणे चत्वारिंशाध्यायविवरणम् ।। ४० ॥ श्रीविट्ठलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेसः। इतीदृशानीपत्र ज्ञानेति । निरोधेति ज्ञानसाध्यायार्थत्वादध्यायार्थानुवादपत्रे ज्ञानरूपाणि, निरोपस स्कन्धार्थत्वात् स्कन्धा नुवादपक्षे निरोधरूपाणीत्यर्थः । " ·सुखं वपुर्यामित्या तनापीति मोक्षस परमानन्दस धारभूतायामित्यर्थः। श्रीकृष्णाय नमः। एकचत्वारिंशोऽध्यायः । एवं सर्वान् समुदत्य क्रीडत्यमाकमीथरः । क्रीडायां प्राप्तसंसारः स्त्रीणामपि निवार्यते ॥१॥ ज्ञानं निरूप्य वैराग्यं निरूपयितुमुद्यतः । अद्भुतत्वाचरित्रस रागलीला निरूप्यते ॥२॥ खार्थ रतिः पूर्वमेव भगवत्वानिवारिता । स्त्रीणां तु रागसंप्राप्तिस्ततोच विनिवार्यते ॥३॥ एकचत्वारिंशेऽध्याये भक्तानां सुखसिद्धये । परमोत्सवलीलां हि श्रीशुको वर्णयन्मुदा ॥ ४ ॥ पूर्वाध्याये सर्वलोकार्थ चरित्रमुक्तमुपसंहृतम् । इदानीं भक्तानां भगवति मनः- सैर्यार्थ परमानन्दलीलां निरूपयति सुखं वपुर्यामिति । श्रीशुक उवाच-सुखं स्वपुयाँ निवसन्द्वारकायां श्रियःपतिः। सर्वसंपत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवः ॥१॥ खभावतोऽपि सर्वचिन्तामावः खपुयां भवति । तत्रापि द्वारकायां, श्रियः- पतिरिति विलाससाधनसंपत्तिरुक्ता । लौकिकीमपि संपत्तिमाह सर्वसंपत्समृद्धाया- मिति । कदाचित्साधारणोपद्रवसंभावनायामपि न खप्रयत्नोऽपेक्ष्यते । वृष्णिश्रेष्ठरेष तनिवृत्तिसंभवात् ॥१॥ श्रीविडलेशरायामननीयउभरलेसः । एकचत्वारिंशेध्याये एवमिति स्कन्धारम्भे 'निरोधो यौगिकध' इत्यनेन नियन्धे उक्तो निरोधः पूर्वाध्यायान्त उपसंहृतः इति तमनुवदन्ति समुत्येति अस्मिन्नध्याये 'निरोधोस्थानुशयनम्' इति लक्षणोक्त एव निरोपो निरुप्यते इत्याशयेनाहः कीडतीति । अस्मिन्नध्याये निरूप्यते इति शेषः। क्रीडायामिति अन्येषां प्रपथविस्मृतिः पूर्वमुक्तैव, अब स्त्रीणामपि संसारो निवार्यते परंतु फीडायामुक्तायां संसाररूपो दोपः प्राप्तः, अतस्तदभावत्वेन प्रपश्यनिवारणमुन्यते न तु यौगिकनिरोधागलेनेति मा स्वार्थमिति अतो भगवतो विपयरागो न प्राप्त एव किंतु मीणां ग्राम सोपि 'कृष्णस्यैवं विहरतः' इति लोकोक्तगत्यादिमिनिवार्यत इत्यर्थः । दारमैच द्वारिकति व्युत्तेः सा कः । चनुपरपसार्थनाः कदाचिदिति। .

·श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं. १० उ.अ.४१ श्लो. १-४ असाधारणानां पूर्वमेव निवृत्तत्वान्मुख्यभोगसाधनानि निर्दिशति स्त्रीभिश्चो; त्तमवेपाभिरिति । स्त्रीभिश्चोत्तमवेपाभिनवयौवनकान्तिभिः। कन्दुकादिभिहयपु क्रीडन्तीभिस्तडिद्युभिः॥२॥ पुरुपश्चैतन्यात्मकः काममयः, इन्द्रियाणि तत् दुःख निवर्तकानि करणानि, प्रवृत्त्यर्थं तेभ्यः सुखदानं नान्तरीयकं तनात्मकामः स्त्रीभिरेव पूर्यते । तत्र स्त्रीणां पडिन्द्रियसुख- दातृत्वाय विशेषणानि उत्तमवेषाभिरियादीनि । अलौकिकवेपेण मनोदृष्टिप्रीतिः । नवयौवनकान्तिभिरिति सर्शरसयोः । हम्यपु कन्दुकादिभिः क्रीडन्तीभि- रिति शब्दघ्राणयोः, चित्तचक्षुपोर्वा तदा आयेन व्यत्यासः । अनेन विभावा अनुभावा- श्रोक्ताः । तडिद्युभिरिति । इतररागविस्मारणम् । धादिफलरूपत्वं वा तासां निरूपितम् । एवं सर्वपुरुषार्थरूपाः स्त्रियः भगवदर्थ निरूपिताः । साधारणीनां नागरीणां वा वर्णनम् ॥२॥ ततः केवलभोगस्थानत्वे गन्धर्वादिविमानवत् लोकोत्कर्षस्तथा न भविष्यतीति सेना वर्णयति नित्यं संकुलमार्गायामिति । नित्यं संकुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः। खलंकृतैर्भटैरश्चै रथैश्च कनकोज्वलैः ॥३॥ आस्रवन्मदैर्गजैः सर्वदैव संकुला मार्गा यस्याः । ततो भटा अपि स्वलंकृता अश्वा रथाश्च । एवं चत्वार्यङ्गानि उत्कृष्टानि निरूपितानि ॥३॥ एवं शौर्य सिद्ध्यर्थं सेनां निरूप्य मोगसिद्ध्यर्थमुवानानि निरूपयति । उद्यानोपवनाब्यायां पुष्पितद्रुमराजिपु । निर्विशङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः॥४॥ श्रीविठ्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृत्तलेखः । स्त्रीभिश्चेत्यत्र नान्तरीयकमिति इन्द्रियद्वारा आत्मनि सुखं भवतीत्यर्थः । स्त्रीभिरेवेति 'पुरुषोधवृगल' इति श्रुतिसिद्धत्वादिति भावः । स्पर्शरसयोरिति मृदुस्पर्शोधररसश्च यौवने विशिष्टोनुभूतो भवतीति तयोरनुभवः, तेन त्वग्रसनयोरिन्द्रिययोः प्रीतिरिति शेषः । शब्दघ्राणयोरिति घ्राणं गन्धः, क्रीडादर्शनात्तवर्णनरूपः काव्यादि- शब्दा, कन्दुकानां पुष्पमयत्वाद्गन्धश्च विशिष्टोनुभूतो भवतीति तयोरनुभवः तेन श्रोत्रनासिक- योरिन्द्रिययोः प्रीतिरिति शेपः। व्यत्यास इति उत्तमचेपाभिरित्यनेन शब्दध्राणयोरिति तत्राप्युत्तमवेपदर्शने कान्यं, पुष्पाणामपि वेपे स्थितत्वात् गन्ध इति तथैवार्थः । इतर इति तडितामितरविस्मारकत्वादिति भावः । विशेषणचतुष्टयस्य तात्पर्यान्तरमाहुः धर्मादीति । धर्मार्थकाममोक्षफलरूपत्वमित्यर्थः । संख्यातात्पर्यत्वान्नातीव विवेचनीयम् ।

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता। १६७ उद्यानं पुष्पप्रधानं, उपवनं फलप्रधानम् । तैराक्ष्या संपन्ना। कामकलायां गन्धोत्कर्षमुक्त्वा शब्दोत्कर्षमाह पुष्पितद्रुमराजिपु निर्विशन्तो ये भृङ्गाः विहगाथ तैर्नादितायाम् । राजिपदेन एकस्यां पसौ एकजातीया एव विहगाः प्रविशन्तीति ज्ञापितम् । अन्यथा विजातीयशब्दसाइये कोलाहलः स्यात् । समन्तत इति पूर्वोक्ताः सर्वत्र ज्ञातव्याः ॥४॥ रेमे पोडशसाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः। तावन्ति विद्रूपाणि तद्गृहेषु महर्दिषु ॥५॥ ताशस्थाने पोडशसहस्रस्त्रीणां एक एव वल्लभो रेमे । सर्वासामेकत्रैव स्नेहः । पोडशविकारेपु प्रतिविकारं मनसः सहस्रधा सुखसिद्ध्यर्थं पोडशसहस्राणि । ताव- वीनामपि धर्मसाधकत्वमपीत्याह पत्नीनामिति । ननु भगवान् स्वकामनापूर्व) न प्रवृत्तः किन्तु स्त्रीणां कामनापूर्वथं तदेवं प्रकारे सर्वथा कामो न पूर्यते । एकगुणस्यापि कामस्य पूर्व) पदयोऽपेक्ष्यन्ते । अष्टगुणकामानां तु कथमेकेन पूर्तिः । तत्रापि वहीनामेक इति दोपं व्यावर्तयितुमाह तावन्ति विभ्रद्रूपाणीति । यावत्यः स्त्रियः तावन्ति रूपाणि कृत्वा रेमे । तासां कामनापूर्थमेव तानि रूपाणि जातानीति एकस्याः कामः अष्टगुणो- प्येकेन पूर्यते तदर्थमेव प्राकट्यात् । सर्वासामेका रमणे मात्सर्यकृतः क्लेशो भवेत् तदर्धमाह तद्गुहेपु महर्द्धिप्विति । तासामेव गृहेषु सर्वसमृद्धियुक्तेषु । एकैकं हऱ्या एकैकस्यै दवा तत्र सर्वसमृद्धि संपाद्य स्वयमेकरूपेण तत्र प्रविष्टः सम्यग्यावता सुखस्फूर्ति- भवति तथा रेम इत्यर्थः ॥ ५॥ एवं प्रत्येकरमणमुक्त्वा गृहस्थतुल्यता जाति विशेपरमणकथनार्थं समुदायेनापि रमणमाह मोल्फुल्लेति सप्तभिः । मोत्फुल्लोत्पलकहारकुमुदाम्भोजरेणुभिः। वासितामलतोयेपु कुजद्विजकुलेषु च ॥ ६ ॥ प्रकर्षण उत्फुल्लाः जलपुष्पजातयः कहारकुमुदाम्भोजनातयः सन्ध्यारानि- दिनविकासयुक्ताः तासां रेणुभिः वासितानि यान्यमलतोयानि तद्युक्तेषु भगवान् रेम इति संवन्धः । कूजतां द्विजानां कुलानि यत्र । गन्धसंपत्तिः शब्दसंपत्तिय तमोक्ता। स्पर्शरसौ तत्र सहजौ । रूपं तु सिद्धगेव ॥ ६ ॥ विजहार विगाधाम्भो हदिनीपु महोदयः। कुचकुलामलिप्तानः परिरन्धश्च योपिताम् ॥७॥ भीविहलेसरापारमयीनवटेनः। प्रोत्फुल्लेत्सा-एतादृशेषु गृहेषु रेमे इति पर्णपान्वयः। अत एसामासे रमणमादे- युक्तम् । स्पर्शरसाविति गृहिणी गृहमन्यः' इति गृहिण्या गृहसरूपत्वात् तपोचम- सशसभा सदनः सिर एपेत्यर्थः । रूपं त्विनि 'तापन्ति रिवद्रपाणि इत्युकलादिला ·: १६८ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो.५-१० तत्र अम्भो विगाह्य विजहार जलक्रीडां कृतवान् । ननु जलक्रीडायाः क्वोपयोग इति चेत् तत्राह महोदय इति। महानभ्युदयो यस्य । तेने कर्तव्यमि- त्यर्थः । तत्रापि शोभामाह कुचकुङ्कुमैरा लिप्ताङ्ग इति दूरीकरणार्थ वा जलावगा- हनम् । तत्रत्यरसस्य खरूपमाह योपितां परिरब्ध इति । योपिता संबन्धी तामिश्न परिरब्ध इत्यर्थः ॥ ७॥ तदा प्राकाराद्वहिः स्थितै रसोत्पादनार्थ गानस्तोत्रादिकं कर्तव्यं तदपि कृतवानि. त्याह उपगीयमानो गन्धर्वैरिति । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुदगपणवानकान् । वादयद्भिर्मुदा वीणाः सूतमागधवन्दिभिः॥८॥ उपगानं तबामगीतानां गानम् । वायमप्याह मृदङ्गपणवानकान् । वीणाथ वादगिरिति । अन्येषामपि प्रशंसामाह सूतमागधवन्दिभिरिति ।। ८ ॥ एवं वहिरुद्दीपनादिकमुक्त्वा स्त्रीणां खैरलीलामाह सिच्यमानोऽच्युतस्ता- भिरिति । सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिहसन्तीभिः स्म रेचकैः। प्रतिसिञ्चन्विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव ॥९॥ अच्युतत्वात् वहीभिरपि न भगवतः कामस्य कापि हानिः। रेचकैः चर्मवंशनि- मितैः, स्वभावतोऽपि हास्यं जयाद्वा । उभयथापि तासां परमसंतोप उक्तः । अत्यन्तं स्पष्ट कामः ईश्वरस्य निरूपयितुं अनुचितमिति स्मेत्याह । ताः प्रतिसिञ्चन् विशेषेण चिक्रीडे । यक्षाः कामरसकलहे निपुणाः । तथा प्रकृते स्त्रीणां भगवतश्चेति एकदेशप्रसिद्धिः माहात्म्य सूचयतीति अयुक्तोऽपि कुवेरयक्षिणीनां दृष्टान्तभावो निरूप्यते । यथा समुद्र इव गाम्भीर्य धैर्येण हिमवानिव' इति वाक्यानि ॥९॥ ततस्तासां रसाभिनिवेशेन विस्मृतदेहानां कामलीलामाह ताः क्लिन्नवस्त्रेति । ताः क्लिन्नवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृतवृहत्कवरप्रसूनाः। कान्तं स्म रेचकजिहीरपयोपगुह्य जातस्मरोत्सवलसद्वदना विरेजुः ॥१०॥ क्लिन्नवस्त्रेण कृत्वा विवृता उद्घाटिताः । उरुकुचमकृष्टदेशा यासां तादृश्यो- ऽपि सिञ्चन्त्यः । उद्धृतानि वृहत्कवरेभ्यः प्रसूनानि यासाम् । यथा ताः प्रसूनार्थ भगवत्समीपमायान्ति तथा भगवानू । विवृतावयवा अपि सेचन एव आसक्ता जाता: श्रीविट्टलेशरायास्मजनीवल्लभकृतलेखः। ताक्लिन्नेत्यत्र प्रसूनार्थमिति प्रकृष्टा सूना जलेन हननं तदर्थ भगवजयार्थमित्यर्थः। .

·नटानामित्यस्साभासे पडूगुणवत्वमिति । समुदायरमणस पड्भिः श्लोकै- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १६९ तदा केशपाशेभ्यः पुष्पाणि गृहीतवानित्यर्थः । अनेन रेचकान्यपि गृहीतवानिति लक्ष्यते । ततो भगवानुचहस्तः पुष्परेचकानि गृहीत्वा यदा स्थितः तदा रेचकजिहीया कान्त- मुपगुह्य मध्ये जातस्मरेण य उत्सव आसीत्परमानन्दस्तेन लसद्वदनाः सत्यः मध्ये नीलमणेः परितः पद्मरागाणीव विरेजुः ॥ १० ॥ एवं तासां सुखार्थमतिकमेऽपि तासां सौन्दर्य मिव भगवतोऽपि सुखमेव जातमि- साह कृष्णस्त्विति । कृष्णस्तु तत्स्तनविपजितकुङ्कुमस्रक क्रीडाऽभिपङ्गधुतकुन्तलवृन्दवन्धः । सिञ्चन्मुहुर्युवतिभिः प्रतिपिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः ॥ ११ ॥ तासां स्तनेषु विपज्जितं यत् कुङ्कुम तद्युक्ता सा माला यस्य, तादृशो जातः । ततः क्रीडायां योऽभिपङ्गः आसक्तिस्तेन धुता मुक्ताः कुन्तलवृन्दानां वन्धाः यस्य, नानाविधो बन्धः कौतुकार्थ कृत इति प्रतिभाति । यथा तासामवयवप्राकट्यं तथा भगवतोऽपि कुड्मसंवन्धः केशपाशविमोकश्च । एवं तुल्यतया स्वयं सिञ्चन् , अविचारार्थ तादृशदशायुक्ताभिः परिपिच्यमानः रेमे । अमर्यादया रमणं प्रतिपादयन् गोपीविव दृष्टान्तमाह करेणुभिरिवेभपतिरिति । करिणीभिर्वेष्टितो यथा गजेन्द्रो भवति ॥११॥ एवं समुदायवर्णनमुक्त्वा एतस्या लीलायाः पहुणवत्त्वं प्रतिपाद्य तत्रोपजीविनां दानेन तदुपसंहरति नटानां नर्तकीनां चेति । नटानां नर्तकीनां च गीतवायोपजीविनाम् । क्रीडालंकारवासांसि कृष्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः ॥ १२ ॥ गीततालानुसारेण ये नृत्यन्ति ते नटाः, केवलनृत्येन रसाभिनयकः नर्तक्यः। नटा एवं स्त्रीपुरुषा वा, चकारात्तत्संवन्धिम्योऽपि भगवान् दत्तवान् । गीतवाद्योपजी. विनोन्ये । क्रीडासाधनानि अलंकारा वासांसि च । क्रीडार्थमेव वा योऽलंकारः तदर्थं च यानि वासांसि तानि कामशास्त्रे निरूपितानि तानि सर्वाणि कालान्तरोप- भोगार्थ न स्थापितानि किंतु वन्दिभ्यः अदात् भगवान् दत्तवान् । तथा तस्त्रियोप्यदुः ॥ १२ ॥ श्रीविट्ठलैशरायात्मजश्रीपञ्चमहतलेसः । निरूपणादिति भावः। अनेनेति जयपराजयविचारकथनेनेत्यर्थः । - २२ सुबो ·" श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो. ११-१४ एवं साधारणासाधारणलीला निरूपिताः एतनिरूपणम्य लौकिकालव्यावृत्त्यर्थ फलान्तरमाह कृष्णस्यैवं विहरत इति । कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितः। नर्मकेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥१३॥ एवं सामान्यविशेषप्रकारेण विशेषेण चित्तं हरतो विहारं कुर्वतः । चतुर्विधैर्भावैः स्त्रीणामन्तःकरणचतुष्टयं हृतमित्याह । आदौ गतिः संमुखमागमनम्, तत आलापः, ततो जाते वाग्बन्धे कामकलाभिरीक्षणम्, ततो भावप्रकाशकानि स्मितानि, तत कायिकादिविलासाः, ततः नर्म परिहासोक्तिः, केलिः क्रीडा मानसी, परिष्वर द्वादशविधालिङ्गनानि अष्टविधानि वा । एवं सर्वप्रकारैः स्त्रीणां धियः अन्तःकरणानि हृतानि । किलेति प्रसिद्धिः पूर्ववत् । एतानि प्रपञ्चविस्मृतौ साधनान्येव जातानि न तु प्रपञ्चे भावसाधकानीत्यर्थः ॥ १३ ॥ अस्मिन्नर्थे प्रमाणलेन तासां वाक्यानि निरूपयितुमाह ऊचुमुकुन्दैकधिय इति । ऊचुमुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवजडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥ १४ ॥ प्रपञ्चं विस्मृत्य काममपि विस्मृत्ल मुकुन्दे मोक्षदातर्येव एका धीर्यासा, तादृश्यो भूत्वा-गिर ऊचुः यथा खहृदयख्यापिकाः । तहि ब्रह्मविदामिव तासां वाक्यानि भवन्तीत्याशवाह उन्मत्तवदिति । असंबद्धानि वाक्यानि । उन्मतो गन्धर्वगृहीतः तथा भगवगृहीताः । न तु लौकिकाः स्वस्थाः तत्रापि जडं यथा भवति । अचेवनादिषु चेतनधर्मारोपात् । ननु केवलप्रपञ्चविस्मृतिः जगति जडवनिन्दाहेतुरत आह चिन्त- यन्योरविन्दाक्षमिति । अनेन पूर्गों हेतुः सिद्ध इत्युक्तं भवति । तानि निरोधार्थ गदतः कथयतो मे मत्तः शृणु । कदाचित्याकृतत्वशङ्का स्यात् तदर्थ सर्वथा श्रोतव्यमित्यर्थः ।। १४॥ ता गिर आह दशभिः कुररीति । महिष्य ऊचुः-कररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेपे स्वपिति जगति राज्यामीश्वरोऽगुप्तयोधः । श्रीविठ्ठल रायारमजीवभकृतलेपः। कृष्णस्यैवमित्यस्खामासे साधारणासाधारणेति प्रत्येकसमुदायलीलामित्यर्थः । अचुरित्यत्र यधति यघावदित्यर्थः । ब्रह्मविदामिवेति यया यद्यविदां वाक्यानि जगतो ब्रह्मत्वबोधकानि यथार्थानि, तधैतासामपि वाक्यानि अचेतनानां चेतनत्वोप- कानि यथार्यानि भविष्यन्तीत्यर्थः । पूर्णी हेतुरिति प्रपथविस्मृतिपूर्षिका भगवदासक्ति, स्कन्धोक्तलीलाफलं सिमित्यर्थः । निरोधार्थमिति श्रोतृणामिति शेपः । , 4 ·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । १७१ चयमिव सखि कचिद्गादनिभिन्नता नलिननयनहासोदारलीलेक्षणेन ॥ १५ ॥ कुररी चक्रवाकोऽब्धिश्चन्द्रमा मलयानिलः । मेघकोकिलकेल्यद्रितन्नधो हंस एव च ॥ दशधा भगवरस्नेहैमक्ताः स्त्रीभिः स्वभावतः । मनसैव तिरोधानमुक्त्यैवोक्तं न पूर्ववत् ॥ वाचिकेऽपि तिरोधानं वाक्यैरेव निरूपितम् । विद्यमानेऽतिसंभोगसौख्यदेऽपि विशेषतः ॥ तत्सङ्गलालसाः प्रोक्ता दृढासक्तिप्रसिद्धये । आसक्तिहकार्यादिनिद्रादिविनिवृत्तये ।। स्वधर्मान् खप्रियं चापि कल्पयित्वाखिलेपु हि । पहिस्तत्त्वं निरीक्ष्यैवं प्रलपन्त्यस्तथा जगुः ॥ प्रथमं खाभिलपितलीलानन्तरं भगवति शयनलीलायामारब्धायां पहिः स्वाभाविक कुररीविलापं श्रुत्वा राजसराजसभावापन्नाः महिष्यः कुरीविलापेन भगवत्प्रयोधमाशङ्क- मानाः स्वकामलीलां परित्यज्य भगवति परमलेहेन निद्रामङ्गो मा भवत्विति कुररीनिवा- रणार्थं प्रवृत्ता दुःखितां कुररी दृष्ट्वा आवासनार्थ संबोधनं कुर्वन्य ऊचुः हे कुरीति । भगवद्ध्यतिरिक्त सर्व जगत् स्त्रीरूपमेवेति ताः पश्यन्ति । अत एव सर्वासां भगवानेवैकः पतिरिति । अतो या काचिदुःखं प्राप्नोति तत्र भगवद्विरह एव हेतुः । अन्यदुःखं भग- चतैव दूरीक्रियत इति । अत इयमपि नी भगवद्विरहाकुला भगवता संभोगार्थमानीय श्रीविठ्ठलेशरायरसमजधील भकृतलेखा । कुररीत्यत्र दशति सगुणनिर्गुणभेदेन दशकारकैः भगवत्स्नेहै। करणैः स्त्रीभिः कीगिः पूर्वोक्ता उता इत्यर्थः । ननु मानसतिरोधानमिदमिति कथमवगम्यते तथाज्ञाप- कवाक्याभावादित्यत आहुः मनसैवेति । एतादृशवाक्योक्त्यवोक्तं सूचितमित्यर्थः । न पूर्ववत् यथा कायिकतिरोधाने तत्रैवान्तरधीयत' इति स्पटमुक्तं तथा नेत्यर्थः । वाचि- केपीति तत्रापि ताशवाक्यरेव चितं न पूर्ववत्स्सएमुक्तमित्यर्थः । मानसतिरोधान- खरूपमाहुः विद्यमान इति । आसक्तिरिति । अन्यत्रासक्तिः गृहकार्यादिः निद्रा- दिश्चैतेषां विशेपेण निवृत्त्यधं वधर्मान् वियोगजनितरिलापादीन् स्वमियं चासिलेषु कुरर्यादिपु कल्पयित्वाऽस्मद्धर्मा एव विलापादयः कुरर्यादिपु अस्मत् प्रिय एव च तेषां प्रिय इति कल्पयित्वा यहिरपि तत्त्वं तेषां साभाविकपिलापादिधर्मवत्वं निरीक्ष्य प्रलापयुक्तास्तथा गानं कृतवत्स इत्यर्थः । सकामलीलामिति यद्यपि ताभिर्भगमयो पुनलीला संपयते तयापि परमप्लेहेन सस तायलीलाकाहां परित्यज्य निवारणायमेव असा इत्यर्थः । यपि कुरपीदयो न संनिहिनाः 'तथाप्युन्मत्तवनम्' इत्युक्तत्वात् सनि ·१७२ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो. १५ कटाक्षविशिखैहता । अतो विलापं करोतीति निश्चित्य तां प्रत्याहुः हे कुररि अस्माभि- ज्ञातं त्वं कोलाहलं करोपि तदयुक्तमिति निवारयितुमागताः, त्वं किं विलपसि हा कष्ट- मित्यर्थः । विलापो निवारयितुं न शक्यते । कारणदुःखस्स संजन्यमानत्वाद वेदना- वदिति भावः । निद्राभावशयनाभावौ स्वतुल्यतया अनुवदन्ति । त्वं किं वीतनिद्रा नापि शयनमपि करोषि । निद्राभावेऽपि काश्वित् पतित्वा तिष्ठन्ति तदपि तव नास्तीत्यर्थः । यदा देहेऽतिचिन्ता स्यात् धातुवैपम्यमेव वा । भयादिना विशेषेण तदा निद्रा न जायते ॥ भगवान् दुराराध्यः कथं वश्यो भविष्यतीति महती चिन्ता । यदाङ्गेषु समस्तेपु तापोऽनिचिरेख वा। तदैकत्र जनः स्थातुं न शक्नोति कथंचन ॥ तापश्च विरहात् । एतावपि खधर्मों तर्हि अस्मदुःखं भगवते निवेदयन्विति चेत् तत्राहुः स्वपितीति । अयं च खापः विहितकाले, तस्मादावश्यकत्वान्न निपेढुं शक्यः । तदाह राज्यामिति । ननु भगवान् गतनिद्रः परब्रह्मरूपः कथं निद्रां प्राप्नोतीति चेत् तनाहुः जगतीति । सर्वन जगति भगवानेव शेते । नान्यो निद्रासुखमोक्ता भवति । सर्वेषां प्राणिनां सुखार्थं वा । जगति जगन्निमित्तं निद्रां विस्तारयतीत्यर्थः । तर्हि तन्निद्रया लोकार्य स्वीकृतया खात्मापि मुझेदत आह अगुप्तबोध इति । निद्रायामपि न गुप्तो धोधो यस्य । तर्हि कथं नज्ञायत इत्याशङ्कायामाहुः ईश्वर इति । ईश्वरो लीलयापि सुप्तो बोधयितुमशक्यः तस्मादस्माभिः सहेष्टगोष्टया दुःखं दूरीकुर्वित्याहुः वयमिवेति । हे सखि तुल्यव्यसने । कचिदिति कोमलप्रश्ने । गाढनिर्मिनचेता इति दुःखानुसारेण हेतुं महान्तं कल्पयन्ति । पीडा कामकृतैवेति । कामः पुष्पायुध इति भगवन्नेत्रमपि नलिन- रूपमुच्यते । नन्वविकसितं पुष्पं किं करिष्यतीत्याशङ्कयाह नलिनसदृशे नयने यो हास: सहित इति । ननु हृदये वेधव्यतिरेकेण पीडा न भवतीत्याशयाह ईक्षणेनेति । ईक्षणं तीक्ष्णवाणस्थानीयम् । ननु तथापि दयया न मारयिष्यतीति चेत् तत्राह उदारेति । - श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । हितत्वेनैव जानन्तीति भावः । अत इयमपीति दुःखे भगवद्विरहस्सैव हेतुत्वात् इत्यर्थः हृतेति मनसि हते इयमेव हृतेति भावः । यदाङ्गेष्विति न शेपे इत्यनेनैकत्र पतित्वा न तिष्ठतीति सूचनात्तदर्थोयं स्वधर्माविति महिपीणां धर्मावित्यर्थः । वहिर्धर्मों विलापस्तु ससष्ट एव निद्रामावस्थैर्याभावकधनेनान्तरधर्मावतावपि (विरहतापो) सूचितापित्यपिशब्दः । तहीति समानधर्मलेन सखिले सतीत्यर्थः । नलिनेति यो भगवान् नलिनसदृशे नयने हाससहित इत्यर्थकथनम् ।। विग्रहस्तु नलिननयने हासो यस तादृशम ·नेत्रे इत्यत्र मत्वेति एतस्यानुवदन्तीत्यनेन समानकर्तृकस्वम् । तन्नेति भावित- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । उत् ऊर्ध्व आरा यस्य, उद्गता वा दाराः अतः स्वयं पीडितः अन्यानपि पीडयिष्यति । किंच लीलायुक्तं निरीक्षणम् । क्रीडायामासको न कस्यापि सुखं विचारयति । अतस्तेन गाढं यथा भवति तथा निभिन्नम् । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्भक्तियोगस्तथैव च । मायावैभवकालौ च सतां हितकरौ तथा ॥ पञ्चैते हरिसंबद्धा यस्यान्तहदये सदा। विराजन्ते खभक्तेपु भक्तोऽनिर्वृत उच्यते ॥ एवं तस्या दुःखमनुवादेन अङ्गीकृतम् ॥ १५ ॥ अन्याः पुनः राजससात्त्विक्यः चक्रवाकं पूर्ववन्निवारयितुं प्रवृत्ता आहुः नेत्रे ऽनिमीलयसीति । नेत्रेऽनिमीलयसि नक्तमदृष्टबन्धु- स्त्वं रोरवीपि करुणं यत चक्रवाकि। दास्यं गता वयमिवाच्युतपादजुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसे कवरेण चोदुम् ॥ १६ ।। तासामवयव विशेपे खेलनार्थ चक्रवाको स्थापिताविति मत्वा, तौ द्रष्टुं काचिचक- वाकी समागता । ततस्तां निकटे दृष्ट्वा सापि रोदितीति विचार्य तस्या अपि दुःखं दूरीकर्तुं क्लेशमनुवदन्ति । निद्राभावेऽपि कश्चिन्नेत्रे निमील्य तिष्ठति । त्वं तु तदपि न करोपीति । किमनिमीलयसीति प्रश्नः । नक्तमिति निमीलनस्वायं काल इति निरूपितम् । स्वास्थ्ये सति निमीलयति प्राणी । त्वं चादृष्टवन्धुः मम भी क वर्तत इति तं द्रष्टुं न निमीलनं करोपि । अत एव त्वं रोरवीपि अत्यन्तं शब्दं करोपि । करुणं यथा भवति तथा । यतेति खेदे । तत्रेदानी द्वितीयमपि तथैवागतं चक्रवाकमुपलभ्य प्रायेणेयं भक्ता, भर्ता त्वस्या वर्तत एवेति इयं भगवतो दासी भवति । ततो दिनान्तसेवां कृत्वा यथा वयं दासो जाताः तथेयमपि सेवाफलं वाञ्छति तच्च फलं प्रसादरूपं, प्रसादश्च खचरणसमर्पित- श्रीविष्टलेशरायास्मनश्रीवल्लभकृतलेख. । यदुदारलीलेक्षणं तेनेति । उद्गता वेति अस्मिन् पक्षे ताशहासश्वासावुदारश्चेति भगवत एवं विशेषणद्वयम् । उद्गता ऊर्ध्वभूताः प्रवलाः कटाक्षैः पीडाजनका दारा यस्येति उदिति तकारलोपः पृपोदरादित्वात् । ज्ञानेति ज्ञानशक्तिरीक्षणम्, क्रियाशक्तिीला, भक्तियोगः, उदारत्वं गुख्यभक्तेस्तादृशत्वात् । माया हासः । वैभवकालो नयन- योर्नलिनसादृश्यकथनेन सूचितो गलन्मकरन्दस्वस्थानीय नानाविधसंकेतसूचनकालः । एते पञ्च हरिसंवद्धा भगवत्संवन्धिनो यस्यान्तर्हृदये सदा विराजन्ते य एतैर्गाढनि- मिनचेताः स भक्तः स्वभक्तेपु मध्येऽनिवृत उच्यत इत्यर्थः । चकवाकीसले चक्रवाकीसकाशाद द्वितीयं चक्रवाकमप्यागतं भावनयोपलभ्येत्या ·१७४ श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो.१६-१७ मालां चेत्प्रयच्छति तदा भगवान् सेवां खीकृतवानिति निश्चित्स तां भक्तिरूपां मालां शिरसि स्थापयित्वा कृतार्थतामापद्यते । इयं च तन्न प्राप्तवती । अतस्तकामनया खेदं करोतीत्याहुः वयमिव, अच्युतपादजुष्टांस कवरेण वोटुमिच्छसि । कघरादयः स्वधर्माः॥१६॥ राजसतामस्यस्तु समुद्रध्वनि श्रुत्वा तमपि पूर्ववत्संबोधयन्ति भो भो इति । भो भो सदा निष्टनसे उदन्वनलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः। किंवा मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्॥१७॥ द्विरुक्तिः श्रवणार्थं, त्वं यत्सदा निष्टनसे । स्तन शब्दे नितरां शब्दं करोपि। तेन ज्ञायते रात्रौ त्वमपि न शेपे । तत्र शयनाभावे हेतुः हे उदन्वन्निति । यस्तु जलवान् भवति स शीताततॊ भवति । अत एव अलव्धनिद्रः न कुतश्चित्तेन निद्रा प्राप्ता प्रत्युत प्रकृष्ट जागर एव प्राप्तः । यत्र हि जलं तिष्ठति तत्र लक्ष्म्याः उत्तम रमणं न भवतीति इन्द्रवेन्द्राणी च नान्तस्तत्र भोगं कुरुतः अतस्तादर्थ्याभावात् प्रजागर एव प्राप्तः, न तु निद्रा तेन प्राप्ता । ननु तथाप्यामोशे को हेतुः तत्राहुः किंवा मुकुन्देति । पूर्व यथा भगवानस्पदये शेते, एवं समुद्रेऽपि शेपपर्यवे शयानः स्थितः, तत इदानीमत्रावतीर्णस्तिष्ठति तथैवास्मद्धृदयाच तिरोहितः । अत एव सर्वस्खे गते आक्रोशो युक्त एव । मुकुन्देन मोक्षदात्रा अपहृतं आत्मन इव लाञ्छनं चिहं यस्य । अतो मोक्षोऽपि नास्ति । संसारोऽपि नास्ति । अत उभयभ्रष्टतया अस्माभिर्या दशा प्राप्ता तां दशां त्वमपि गतोऽसि । एवं दुःखमनूध 'न दुःखं पञ्चभिः सह' इति न्यायेन परिहतम् । प्रकारान्तरेणापि परिहरन्ति दुरत्ययामिति । इयं दशा अस्माकमिव तवापि नियैव जाता । अतोऽस्याः प्रतीकाराभावात् दुःखं न कर्तव्यमिति भावः ॥१७॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजधीवल्लभकृतलेखः । तथा च भर्तर्यपि सति रोरवणात् वक्ष्यमाणैवामिलापेति भावः । कवरादय इति कवरा- दयो नायिकानामेव भवन्तीति दृष्टान्तस्यैव धर्माः तथा च यथा वयं कवरेण वोडं स्पृह- यामस्तथा त्वं शिरसा वोढुं स्पृह्यस इत्यर्थः । भो भो इत्यत्र जागरस्वरूपं वक्तुमाहुः यत्र हीति । अत एव कमलं जलाद पहिर्भूतम् । सदेति तत्र निवासो लक्ष्म्या इति भावः । तादर्थ्याभावादिति दक्षिणे- क्षिणीन्द्रो वामे इन्द्राणी निद्रायां तावन्योन्यं भोगं कुरुत इति तयोमोगार्थ निद्रेति श्रुतावु- पाख्यानम् । तथा च जलवति देशे लक्ष्मीरत्यभावनोत्तमत्वाभावात् तयोर्भोगो न संपद्यते । अतोत्र तादर्थ्य निद्राया नास्ति तथा च निद्रा न प्राप्ता, निद्राफलं तयो गश्च न प्रात इत्यर्थः । तथाच तयो गाभावो जागर इत्यर्थः । तत्राहुरिति तत्राशङ्कायां सत्यां निश्चित पक्षमाहुरित्यर्थः । तथैवेति यथा समुद्रादन्यत्र गतः तथेत्यर्थः । आत्मन इवेति महिपीणामिवेत्यर्थः । चिह्नमिति देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणानीत्यर्थः । अत इति मुकुन्देन हरणान्न संसारः, तस्यापि तिरोभावान्न मोक्ष इत्यर्थः । १. अनेन्देन्द्राणीशब्दी लक्ष्मीनारायणपरी।

·भवेत्, तथा स्वमस्मान् करोपीत्यर्थः । गोविन्दपदेन गोकुलगतस्य भगवतो लीला स्मृता । अत एव महद्दुःखं जातमिति सूचितम् । अथ यदि सांगतं वयं तप्ता इति किं वा चरितमित्यन गोविन्दपदेनेति अन तु मनसा तिरोधानभावनात् श्रीविठ्ठलैशरायात्राजश्रीवल्लभकृतलेससमेता । १७५ तामसतामस्यस्तु कालं शपन्त्यः रात्रिश्चेदपगच्छति तदास्माकं दुःखनिवृत्तिरिति निश्चित्य चन्द्रास्तमये प्रातःकालो भवतीति चन्द्रस्य गतौ दत्तदृष्टयः ज्योतिषां गतिरदृश्यति शनैश्चलति न चलतीति वा निश्चित्य अतिकामेन अन्धा इव जाताः । सर्व तमसा व्याप्त पश्यन्त्य आहुः त्वं यक्ष्मणेति । त्वं यक्ष्मणा बलवताऽसि गृहीत इन्दो क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोपि । कचिन्मुकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः॥१८॥ यक्ष्मा क्षयरोगः, सोऽपि वलवान् दक्षशापात् प्राप्त इति, अत एव तेन गृहीतः अतो न चलसीति युक्तम् । इदं त्वत्याश्चर्य यन् न निजदीधितिभिस्तमः क्षिणोपि । अत्रास्मदनुभव एव प्रमाणम् । एवं चन्द्रमसि दोपमनूय प्रायेणास्यायं दोपः न खाभाविक इति निश्चित्योभयत्र हेतुं कल्पयन्ति कचिदिति । मुकुन्दो मोक्षोपदेशार्थ कानिचिद्वाक्यान्युक्तवान् तानि दुर्लभानि मत्वा विस्मृत्य पश्चात्परमचिन्तया स्थगित- गीर्जातः। मुखाद्वाक्यमपि न निःसरति । चन्द्रमसो वाक्यमेव गोत्वात्किरणरूपम्, इन्द्रिय- रूपत्वेन चरणरूपत्वं च । तदभावादुभयमपि तव न जायते । शीघ्रं गमनमन्धकारदूरी- करणं च । भो इति संवोधनं प्रश्नार्थे अस्माभिरुच्यमानमेवं भवति न वेति । भवतीभिः कथं ज्ञायत इति चेत् तबाहुः एवं नोऽस्माभिरुपलक्ष्यसे इति ॥ १८ ॥ तामसराजस्यः कामेन पीडिता मलयानिलं शपन्य आहुः किं वाचरित. किं वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥ १९ ॥ हे मलयानिल ते तुभ्यमस्माभिः किं वा अप्रियमाचरितम् । मलया. निलस्य शीतलस्य अप्रियमुष्णत्वापादकं, यदा भगवता सह स्थितं तदा स्वहृदयचन्दना- दिभिः त्वमस्माभिरतिशीतलः कृतः । एवमुपकारिपु कथं त्वमपकारं करोपि । को वा अपकारः कृत इति चेत् तत्राहुः गोविन्दस्य अपाङ्गेय स्मृतेन निर्भिन्ने हृदये स्मरं प्रेरयसि । यथा कश्चित्कोटरे अग्निं प्रयच्छति येन सर्वोऽपि वृक्ष आर्दोऽपि दग्धो श्रीविठ्ठलेशरायारमजधीयल्लभकृतलेखः । - मस्माभिरिति ।

·श्रीसुपोधिनी [भा.स्कं.१०३.अ.४१मो.१८-२० तब रोषस्तथापि मलयानिला सादिभिर्ग्रस्तः समायाति । तादृशस्य केनापकारः कर्तव्य इति सूचितम् ॥ १९॥ तामससात्विक्यस्तु मेघ भगवत्सदृशं दृष्ट्वा चन्द्रव्यवधायको जात इति क्षणं शैत्यं प्राता इव तं स्तुत्वा पश्चात्स्वधर्मारोपेण तमपि दुःखितं कल्पयित्वा तदुःखापनोदनं साम्येन कुर्वन्ति मेघ श्रीमनिति । मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्सावं घयमिव भवान्ध्यायति प्रेमबद्धः। अत्युत्कण्ठः शयलहृदयोऽस्मदिधो याप्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥२०॥ मेघे परमा शोमा विद्युदादिरूपा वर्तत इति श्रीमान् भवति । तादृशं तं संभावयन्ति । त्वं भगवतः दयितोऽसि । श्यामत्वात्पीतवसनत्वात् प्राणिभ्यो जीवनदातृत्वात्तापहारकत्वाचेति । अत एव नूनं दयितः । ननु तहिं सुखी युष्मानपि सुखयुक्ताः करिष्यामीत्याशङ्ख्याहुः श्रीवत्साई चयमिव भवान ध्यायतीति । तवापि न स्वास्थ्य, मित्रं हि मित्रं भावयति तस्मिन् प्राप्ते दृष्टे वा तस्य सुखम् । इदानी- मन्तर्भगवान् शेत इति तस्य दर्शनाभावात् केवलं तं ध्यायति । ननु सोऽपि सुखेन शेते । ततो मित्रस्य सुखावस्यां स्मृत्वा सुखी भवेन् नतु कदाचिद्दुःखं प्राप्नुयादित्याशङ्ख्याहुः श्रीवत्स एव अङ्क: चिह्नं यस्येति । ब्राह्मणास्तस्यातिक्रमं कुर्वन्तीति चिन्तया दुःख- मित्यर्थः । यथास्माकं श्रीवत्से लक्ष्मीस्तिष्ठतीति सांप्रतं तया सह स्थितोऽस्मान्न गणयतीति दुःखं तस्मादेकस्सैव श्रीवत्सस उभयोर्दुःखे निमित्तत्वमिति वयमिवेत्युक्तम् । विस्मरणं क्रियतामित्याशझ्याहुः प्रेमवद्ध इति । प्रेम्णा अन्तःकरणे पद्धो विस्मर्तुमशक्य इत्यर्थः । नन्वहं सुखी दुःखितधी मयि भवतीभिः के दृष्टा इत्याकाङ्क्षायामाहुः अत्युः कण्ठ इति । पञ्चविधः क्लेशस्त्वय्युपलम्यते । आदावुत्कण्ठातिशयस्त्वयि मानसः । शवलहृदय इति शवलं लौकिककर्मणि वाच्यत्वेनोपस्थिते हृदयं यस्येति । अत एव समागतमपि गर्जनं निवारय । अतोऽस्मद्विधः धूसरो गतिहीनो विच्छायश्च जातः । उपर्यासीनं दृष्ट्वा वदन्ति । एतस्य सर्वस्यापि नियामकं दुःखमाहुः याष्पधारा विसृज- सीति । पुनः पुनर्विरम्य विरम्य वर्षणं जायत इति स्मृत्वा स्मृत्वेत्युक्तम् । पुनः पुनः श्रीविदलेशरायारमजीवलभकृतलेखः । गोकुललीलास्मरणेन तत्रैव भगवान् गतः इति भावना जातेति मावः। तव रोष इति तमासु लेहे वसंवन्धान्मामपि तापविष्यतीत्यतो रोप इत्यर्थः । तादृशस्येति जातोपि तापः सर्पग्रासादधिकदुःखदस्तु न भविष्यतीत्यर्थः । मेघ श्रीमनिसा अमद्विध इति यथा वयं भगवत्प्रयोधमाशकमाना नोवै- ·, मिपरापेला अमत्युपकार शापिं सामनना हातस्यानिट- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १७७ स्मरणं चातिदुःखदम् । नन्वस्मामिः कोऽपराधः कृतः येनास्माकं दुःखं भवेदित्या- शझ्याहुः दुःखदस्तत्प्रसङ्ग इति । तस्य प्रसङ्गमात्रमेव दुःखहेतुः, प्रकृष्टः सङ्गः सुतरा- मेव । अन्यथास्माभिवा कोऽपराधः कृतः। जगति च कोऽप्येतादृशो न दृश्यते यो भगव- संबन्धं प्राप्य क्षणं वा स्वस्थो भवति । इदं च दूषणं प्रसङ्गानन्तरमिति । अननुभूतो न जानातीति न वाधकत्वम् ॥ २० ॥ सात्विकसात्त्विक्यो निरूपयन्ति प्रियरावपदानि भापस इति । मियराव पदानि भाषसे मृतसंजीविकयानया गिरा। करवाणि किमय ते प्रियं वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल ।। २१ ।। ताः कोकिलाशन्दं श्रुत्वा भगवानस्मानाकारपतीति क्षणं परमानन्दमनुभूय, एता- इशं सुखमस्मभ्यं कोकिलवाक्याजातमिति तं स्तुवन्ति । प्रियस्स राववद्रावो यस्स, हे मियरावेति भगवत्संवन्धोस्मिन्वर्तत इति त्वया सह आलापेपि न किंचिपणमस्ति । ननु कथमेतदवगतं भगवद्वाक्यमेव तन्न भवति किंतु कोकिलवाक्यमिति तबाहुः पदानि भापस इति । तदुच्चारित वाक्यार्थों नावगम्यत इति न तदुचारितस वाक्य- त्वम्, किंतु भगवदुक्तपदानि स्मारयन्तीति सादृश्यात्पदत्वम्, तवंताशवाण्याः फोपयोग इति चेत् तबाहुः मृतसंजीविकयानया गिरेति । पूर्व भगवद्विरहेण मृतप्राया जाताः । यदि क्षणमयं शब्दो न श्रुतः स्यात् तदा मृता एव भवाम इति । इयं पाणी मृतसंजीविका । अनया कृत्वा उपलक्षिताय तुभ्यं किं प्रियं करवाम । प्रत्युपकारेणापि हेतुत्वादा तृतीया । तत्रैका विशेषतो वदति मे वदेति । मम साने एकान्ते कथय । क्षीरोदनं दास्यामीति भावः । परं त्वया एतादृशः शन्दः पुनः पुनान्य इलभिप्रायेणाहुः पल्गितकण्ठेति । यस्गितः कण्टो यस । शन्दोवारपार्थ प्रयन करोपि परं न वदीति कयनयोधनार्य संयोधनम् । कोफिलेति संयोधन तस शन्दमाधान्यलाय ॥ २१॥ सात्विकराजस्स आहुर्न चलसि न पदसीति । न चलसि न वदस्युदारवुद्ध क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमम् । अपि पत वसुदेवनन्दनानि वयमिव कामयसे स्तनर्विधर्तुम् ॥ २२॥ अयमपि पर्वतो भगवचरणारपिन्दपारपानको भातीति नियत । नामोति पचामोवारणं न करोति, अतस्ता कारण मन्ति प्रान्त निवारपन्सेप दे उदारमुढे भगिनाममयः। दामन्तया त्वमपि न गर्नसीत्ययः । भगवान् गगः, एनास्नु मनदिरापान्तीति मेपरदादीनां दर्शननिनि मा । अननुभूत शी तरि । सामत्युपको नुमा पानीलमः ।

·१७८ श्रीसुपोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१लो.२१-२३ इति । उदारा बुद्धिर्यस इति । तस्य बुद्धिरेवं विचारयति किं नामोच्चारणेन आश्रयमात्रमेव कृतार्थ भविष्यति । तथोपायः कर्तव्यः येन विश्वमेव कृतार्थ भवतीति विचारयति । अतः सर्व एव पुरुषार्ययुक्ता भवन्विति बुद्धिरुदारा भवति । अत एव महान्तमर्थ चिन्तयसे। अतो मनो निश्चलमिति कायोपि वागपि निश्चला तदाह न चलसि न वदसि इति । अस्य सौबुद्ध्ये उपपत्तिरस्तीत्याहुः क्षितिधरेति । भूमौ स्थितो यो भूमि निभर्ति सोत्सन्तं सुबुद्धिर्भवति । तर्हि क एतादृशो महानों भविष्यतीति विचार्य स्वयमेव तमर्थ- माहुः अपि यतेति । वसुदेवनन्दनस्यैव अभिरेतादृशो भवति । तमेकोपि चिन्तयन् विश्वं मोचयितुं शनोति । अतोधिचिन्तनमेव प्रायेण तवामिलपितम् । नन्वेतत्कथं ज्ञायते न हि साधारण इममर्थ जानातीति चेत् तबाहुः वयमिव कामयस इति । अस्माकमप्येपैव कामना स्तनोपरि भगवचरणः स्थापनीय इति । इदं तु शयाने भगवति अस्माकं पादसंवाहनादिना सिद्ध्यति । तव तु बहुपरि परिभ्रमणे । स्तनाः प्रत्यन्तभागाः पर्वतस्य, विशेषेण धारणं बन्धादौ । तस्स च सात्तिकमावो- द्रेकेण प्रस्तरादिषु चरणाकृतिधारणे यथा गयायां एतावान् विशेष इत्यर्थः ॥ २२ ॥ सात्विकतामस्स आहुः शुष्यद्दा इति । शुष्यद्धदाः करशिता यत सिन्धुपत्यः संप्रत्यपेलकमलश्रिय इष्टभर्तुः। यद्वयं यदुपतेः प्रणयावलोकमप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म ॥२३॥ क्रीडापर्वतानां या नद्यः ता अन्तःपुरे स्थिताः, ताः पूर्व अगाधजला वर्षासु, ततः क्रमेण तायां निदाचे हृदानामपि शोषो जातः। एतनिरूपणं स्वस्यातिकृशत्वज्ञापनार्थम् । वतेति खेदे । कियत्कालानन्तरं स्वरूपमपि गमिष्यतीति । ननु कया उपपत्त्या नद्यो गृद्यन्ते । कोपि धर्मो भगवदीयस्तासु नास्ति तत्राः सिन्धुपत्त्य इति । सिन्धोर- म्बुराशेरपि पत्यो भूत्वा यथैताः परमक्षीणाः तथा वयमपि कोटिब्रहमाण्डाधिपते- रानन्दमूर्तेः पत्योपि क्यं परमखेदं प्राप्नुम इति निरूपयितुं तासां कथा । शरीरक्लेशेपि यदि चिन्ता न भवेत् तदाप्यन्ततो गत्वा मुखवैवण्यं न स्यात्तदपि नास्तीति ज्ञापयितु- माहुः संप्रत्यपेतकमलश्रिय इति । एवमन्तःकरणलेशः शरीरक्लेशश्च कुतो जायत इत्याकाज्ञायां स्वयमेव हेतुं कल्पयन्ति इष्टभर्तुर्यदुपतेः प्रणयावलोकममाप्येति । इष्टाप्राप्त्या मनसि क्लेशः । सवर्धकदृष्टयभावात् कृशलम् । यद्यपि नदीनां भर्ता समु. द्रोऽस्ति । तथापि न स इष्टः । मगास्तु सर्वपतिरिति इष्टो मा भवति । अन्न भर्तृपदं परिपालकपरम् । दृष्टान्ते व्यावृत्त्यप्रसिद्धेः । यद्वद्वयम् । इष्टस्य भर्तुः सांप्रतमेव प्रण- यावलोको नास्तीति क्षणमात्रेणैव कर्शिताः । सजातीयस्य सजातीयो भर्ता भवति । श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखा। शुष्यद्रदा इत्यत्र कोपि धर्म इति महान्तमपि प्राप्य कदाचित्तद्वियोगे परम- क्षीणत्वं भगवदीयेषु स्थितो भगवदीयो धर्मः इति भावः। सजातीयस्येति सजातीया ·, १८० भीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४१ को.२४-२५ गमनं व्ययमेवेति । बजितत्वात्पराजयामावोपीति संदेहात्मनः । कुशठेन वर्तते इत्यङ्गी- कारेणैवोत्तरसिद्धौ प्रष्टव्यान्तरमाहुः उक्तं पुरा किं वा नश्चलसौहृदः स्मरतीति । पुरा यदुक्तं 'न त्वाशी प्रणयिनी गृहिणी गृहेषु पश्यामि'इति यत्पुरा उक्तं तरिक सरति न वेत्यर्थः । ननु सर्वज्ञास्मरणे को हेतुरिति चेत् तत्राः चलसौहृद इति । न हि सर्वदा कोऽपि कमपि स्मरति । सौहार्दै सति स्मरणं भगवांश्च चलसौहृदः । सर्वथा स्मरति समागन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः तं कस्माद्वयं भजाम इति । कार्या- न्तराणि निवृत्तान्येव । सौहादेपि संदेहस्तस्मात्कारणाभावात् किमयं भजामः । तत्रापि वयं प्रसिद्धाः । तथापि क्रोधस्त्याज्यः समागन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः हे क्षौद्रालापेति । क्षौद्रवच्छकरावन्मिष्टः आलापो यस । तव केवलं वामाधुर्यम् । क्षौद्रालापं यातीति क्षौद्रालापयः तस्य संवोधनम् । क्षौद्रेति संयोधनेपि मिटता व्यक्ता। क्षुद्रस्य संवन्धीति निन्दापरतया केचिदाहुः। तमेव भगवन्तं आलापय कथय च कामदं भगवतं आलापय गानेन आलापनं कुरु । कामदं भगवन्तं प्रति वा क्षौद्रा- लापयो भवान् । परमालापे लक्ष्म्या आलापो न कर्तव्यः । तदाहुः श्रियमृत इति । ननु सा परमभक्ता भगवदेकपरायणा कथं सह न गीयत इति चेत् तनाहुः सैवैकनिष्ठा स्त्रिय इति । सैव किं एकनिष्ठा अपि तु सर्वाः स्त्रियः, श्रीणां मध्ये इति पष्ठी वा । जात्यपेक्षया चैकवचनमिति केचित् । एवंभावाः खियः पर्यवसितनिरोधा वर्णिताः ॥२४॥ एवं त्रीणां क्रीडायां प्राप्तः' संसारः निवारितः । ततो भगवद्भाव एवाविकल इति फलमुच्यते इतीदृशेनेति । इतीहशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥ २५ ॥ ईडशो मावः सर्वप्रकारः लोकातीतः भगवतैव भ्रान्ततामापादितः । एतस्य मोक्ष- सापकत्वं प्रमेयपलेनेति ज्ञापयितुमाह कृष्णे योगेश्वरेश्वर इति । योगादयोऽपि फळ प्रयच्छन्ति भगवदनुग्रहात् । स एव भगवान् कृष्ण इति तासां परमानन्दप्रासौ का सदेह इत्यर्थः । योगेश्वरा महादेवादयस्तेषामपि नियन्ता । साधनेषु योगो महानिति स एवोक्तः । भक्तियोगादयोऽपि योग(पद)वाच्याघोगा एव । माधव्यो माधवस्य त्रियः । परमा गतिभंगवत्प्राप्तिः। यदापि ता न भगवत्संवद्धाः तस्मिन्नपि क्षणे भीबिडवेश्वरायारमनश्रीरलभकृतलेख. । नन्तरं भगवान् करोतीति शेषः । कार्यान्तराणीति नायिकान्तरसामीप्यस भाविवाद: स्मद्भोगादीनि निवृत्तानीत्यर्थः । कथय चेति तमित्यस्सालापयेत्यनेनान्वयः। कस्मादजाम इत्यनेनाप्यन्वयः पूर्वमुक्त इति चकारः।। -- ३ - .

·करणलं तथा च मावस साधनरुपलं सान्न तु फठरूपत्वं, नियमपक्षे तु तारशनिपने श्रुतमानोपीला महतत्वायेति प्रगतो हतः महतः निहत इत्यर्थः। पहुमिर्गीतत्वानगवानप्रतिदव उपदवासपेर । तीनस गानरूपत्वादरिगीतपद- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता। १८१ भगवन्तं प्राप्तवत्स इत्यर्थः । नियमविधिवद् आसां फलसंवन्धो व्याख्येयः । अन्यथा शरीरात्मादिविकल्पानां माधव्यादिपदैः सह विरोध आपद्येत ॥ २५ ॥ ननु बहिर्मुखानां संसाराविष्टचित्तानां संसारप्रकारेणैव भगवन्तमपि प्रपन्नानां कथमेवं सर्वसंघातस्य भगवति प्रवेशस्तत्राह श्रुतमात्रोऽपीति । श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्पते मनः। । उरुगायोरुगीतानां पश्यन्तीनां कुतः पुनः ॥ २३ ॥ मगवान् स्त्रीणामेवार्थे प्रादुर्भूत इत्युक्तम् । अतस्तदर्थमेवावतारात् तत्कार्यमा- वश्यकमिति संबन्धमात्रमपेक्षते । तत्र श्रवणमात्रमतिसुलभः संवन्ध इति स एवोक्तः । मात्रशब्देन विचारादिव्युदासः । प्रमेयबलमेवान मुख्यमिति स्वयं प्रसघ मनः आकर्पते, सर्वतः आकृष्य खस्मिन्नेव स्थापयतीत्यर्थः । तदपेक्षया कीर्तनकणां विशेष- माइ उरुगायोरुगीतानामिति । उरुगायो भगवान् उरुगीतो याभिः । प्रहतत्वाया- विगीतत्वाय चोरुगायपदम् । तेषामपि मनः प्रसह्य आकर्पत इत्यर्थः । यद्यप्यत्रापि कैमु- तिकन्यायो वक्तव्यः तथाप्यग्र एवोक्ता, अवाप्यनुसंधेयः । श्रीविठ्ठलेशरायाश्मनश्रीवल्लभकृतलेखः। इतीहशेनेत्यन नियमविधिवदिति 'नियमः पाक्षिके सति' इति भगवत्सं- पन्धदर्शनात् पक्षे फलसंबन्धः प्राप्त एव । असंवन्धस्यापि दर्शनादप्राप्तो लेभिरे इति लिटा नियम्यते । असंबन्धदशायामपीदृशभावेन हेतुनान्तर्भगवत्संपन्धस विद्यमानत्वात् एतासां परमगतिरूपफलसंवन्धे संदेहो नास्तीत्यर्थः । तथा च लिङ्लोटोरभावेन शान्य- भावनाया अमावेप्या भावनैव तथा व्याख्येयेत्यर्थः । अन्यथेति भपूर्वविषिवा ध्याख्याने देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवाः इति विकल्पानां सर्वेषां भगवप्राप्ती माधय्या- दिपदैः सह विरोधः स्यात् । माधवत्रीत्वं तु देहस्सैव तया च देहस्सैव भगवत्यानि । संघातान्तरस्सेत्सपि सादित्यर्थः । नियमविधिपक्षे तु अपूर्वतया भगवत्प्राप्तिः पूर्वमेवोक्ता । तत्र विरोधपरिहासेपि 'आत्मानं भूपयांचः' इत्यादिना भगवद्रोग्यानां देहादिसंघातसात्मत्व कपनात् पूर्वमेव कृतः, स एवात्रापि यः । तया च सहसैव संपातस भगवद्भोग्यत्वात् माधवनीत्वं, अपूर्वविधिपक्षे विरोधपरिहारोप्यपूर्वः कर्तव्यो भवेत् स न कृत इति रोिप- स्तिष्ठेदेव । नियमपक्षे तु पूर्वोक्त एर फलसंपन्धान नियम्यते इति विरोधपरिक्षारोपि पूर्वोक एव ज्ञेयो भवेदिति भावः । अपूर्वपक्षे ईटोन मावेनेलस मावस फलसंपन्धे भावस हेतुत्वमात्रमिति फठरूपत्वं निःप्रत्यूह सिद्ध भपेदिनि निग्दाश्यः । , - - ।

·। श्रीसुबोधिनी [भा. स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो.२६-२८ याः . पुनरेकदेशे सिताः पश्यन्ति तासां मनः आकर्षत इति कुतः सिद्धमेव भगवति मनस्तिष्ठतीति विषयसौन्दर्येणैव मनसो वशीकरणात् न प्रमेयबलमप्यपेक्षत इत्ययः। एतास्त्रिविधाः सगुणा निरूपिताः ॥ २६ ॥ गुणातीताः कैमुतिकन्यायेन सुतरां स्तौति याः संपर्यचरन्निति । याः संपर्यचरन्प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः। जगद्गुरुं भर्तृवुद्ध्या तासां किं वय॑ते तपः॥२७॥ साक्षादेहसंवन्धः सर्वभावेन यासां तत्रापि प्रेम्णेति आन्तरः संवन्धः । पाद- संवाहनादिभिरिति वाद्यः । जगद्गुरुमिति क्रिययापि विहितप्रकारेणापि तासां फलसिद्धावुपाय उक्तः भर्तृवुद्धयेति तासां बुद्धिरप्युत्तमा निरूपिता । नतु गोपिका- वजारबुद्धिरिति भावः । बुद्धिः प्रपचिः संवन्धो द्विविधोऽपि विधेठम् । प्रमेयवलमित्यासां पोढा कृष्णे निरूपिताः॥ एकैकोऽपि महत्पुण्यसाध्यः पण्णां तु का कथा । अतस्तपःप्रशंसां हि तासां वक्तुं क ईशते ॥ तदाह तासां किं वय॑ते तपः इति । एवं सर्वासां निरोधमुक्त्वा प्रसङ्गादपि कृतं भगवतोपेक्षितमेवेति संज्ञापयितुं उपसंहारे निरूपयति एवं वेदोदितं धर्ममिति । ।। एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठन्सतां गतिः। ,, गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत्पदम् ॥ २८॥ }} यथा निरोधोऽभिप्रेतः एवं वेदोदितोऽपि धर्मः लोकशिक्षार्थ भगवतोऽमि- -प्रेतः । तत्र हेतुः सतां गतिरिति । अन्यथा सन्मार्गव्यवस्था न स्यादिति सतां रक्षा न स्यादिति । न केवलं वैदिकधर्म एव भगवतोभिप्रेतः किंतु स्मार्तोपि त्रिवर्गः । तदा श्रीविट्टलेशरायात्मजश्रीवछभकृतलेखः । तात्पर्यमिति विभेदः । एकदेशेति भगवत्समानदेशे तन्निकट इत्यर्थः । एताखिविधा इति एतच्छोकोकाः श्रवणकीर्तनदर्शनकर्त्यः तमोरजःसत्त्वभावयुक्ता इत्यर्थः । याः संपर्यचरन्नित्यत्र-गोपिकावदिति अत्र सोपविलेहवतीनां प्रकरणादन्त- गुहगता एव गोपिकापदेनोच्यन्ते । अत्र कामोपाधिकनेहो द्विविधः । मर्तृत्वेन जारत्वेन चेति, तयोर्मध्ये भर्तृत्वेन लेहः उत्तमः प्रमाणविचारेण । निरुपधिस्नेहवतीनां तु प्रकरणमेव नास्तीति न तत्र किंचिदन्यथा शङ्कनीयम् । वुद्धिरिति भर्तृवुद्ध्या संपर्यचरन् पाद संचाहनादिभिः जगद्गुरुं याः इति पद्धिः पदैः क्रमेणोक्ताः । या इति तासां खरूप- मेवं तादृशमिति अमेयवलसिद्धिः । निरूपिता इति भावा इति शेषः । " है। -- ·. 7 भाषः । यथा भगवानेक एप बहुरूपनापनरिएका यरूपानन माराममानधमत्र- तासामिला तनापीति सामामा मति अटी नाना साना उत्सा श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्नीवल्लभकृतलेखसमेता । १८३ सक्तानां बुद्धिसंग्रहाथमभिप्रेत इत्याह गृहं धर्मार्थकामानामिति । त्रिवर्गस्य पदं सानभूतं गृहमिति, मुहुर्मुहुवीरं वारं पोडशसहस्रप्रकारेण अदर्शयत् लोकेभ्यः प्रदर्शयामास ॥ २८॥ एवं भगवतो धर्मपरत्वमुक्त्वा स्त्रीणामतथात्वे गार्हस्थ्यं धर्मविरुद्धमिति तासामपि धर्मपरत्वं वक्तुमाह आस्थितस्येति । आस्थितस्य परं धर्म कृष्णस्य गृहमेधिनाम् । आसन्पोडशसाहस्रं महिष्यास्तु शताधिकम् ॥ २९ ।। . परमोत्कर्षांपन्नं धर्ममास्थितस्य कृष्णस्य स्वरूपत एकस्य गृहमेधिनां गृहस्थत्वेन नानारूपस्य पोडशसाहस्रं महिपीणामासीत् । महिप्या इति पष्ठयेकवचनम् । यथा एकः कृष्णः बहवो गृहस्थाः तथैका महिपी पोडशसहस्रसङ्ख्यायुक्तेत्यर्थः । तुशब्दः प्रकारान्तरं वारयति । शताधिकमिति सहस्रस्य विशेषणं शतसघ्यायुक्तेभ्योऽप्य- धिकमित्यर्थः । एकापि स्त्रीः शतस्त्रीभ्योप्यधिका सर्वभावेनेति ॥ २९ ॥ एवं धर्मार्थतां निरूप्य प्रजासंपत्त्यर्थतापि तासां मुख्येति उपसंहारे तदप्याह तासां स्त्रीरतभूतानामिति । तासां स्त्रीरतभूतानामष्टी याः प्रागुदाहृताः । मक्मिणीप्रमुखा राजंस्तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः ॥ ३० ॥ यद्यपि सर्वासामेव दश दश पुत्रास्तथापि मुख्या एव कथिता इति उपसंहारे ता एवानुवदति । तासां स्त्रीरतभूतानां सी एव सर्वत उत्कृप्या इति रनपदप्रयोगः । तत्रापि अष्टौ याः प्रागुदाहता रुक्मिणीप्रमुखाः। रुक्मिणी सत्यमामा च कालिन्दी भक्षकन्यका । सत्या भद्रा मित्रविन्दा लक्ष्मणेत्यष्टनायिकाः ॥ राजनिति संवोधनं स्त्रीयाहुत्यरसाभिज्ञानार्थ तत्वाश उदाहताः । आनु- पूर्वशः ज्येष्ठानुक्रमण । चकारात्यायोप्युक्त इति ज्ञापितम् ॥ ३० ॥ थीपितरायाग्मनभीपम:। भास्थितस्येत्यसाभासे वक्तुमाहेति इमं शौकमिति गपः । तया च धर्म- परत्वमेवेति वाक्यायः । व्याल्याने एकस्य कृष्णस्य गहमेधिनां सरूपागामिल कपनात्पातिमत्यमुक्तमिति धर्मपरत्वं मायार्यः सिदा ! पोटमासगलापा सिद्धबादेत वारयाता की भारः। । मोराससंस्पातोजारिका इलयः ।

·" - - श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ श्लो.२९.३४ । अनुक्तानां सर्वासां तुल्यत्वाय पुत्रादिसंपत्तिमाह एकैकस्यां दश दशेति । एकैकस्यां.दश दश कृष्णोजीजनदात्मजान् । यावन्त्य आत्मनो भार्या अमोघरतिरीश्वरः ॥ ३१ ॥ इच्छया पुत्रत्वव्यावृत्त्यर्थ आत्मजपदम् । प्रायिकव्यावृत्त्यर्थं यावत्यः इति । दश भावा भवन्तीति सर्वेष्वपि भावेषु भगवान् अमोघरतिः। फलपर्यवसानं अमोघ- त्वम् । ननु दश दशैव कथमुत्पादिताः । 'दशास्यां पुत्रानाधेहि इति श्रुतेरिति चेत् । तथापि नैतल्लोके नियतं तबाह ईश्वर इति अशक्ताः श्रुत्यर्थपरिपालनं मा कुर्वन्तु नाम, शक्ताः कथं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ धर्मार्थमेव भगवता पुत्रा उत्पादिता इति अष्टादशविद्यास्थानीयाः अष्टादश पुत्राः महावीया निरूप्यन्ते तेपामुद्दामवीर्याणामिति । तेपामुद्दामवीर्याणामष्टादश महारथाः।। आसन्नुदारयशसस्तेषां नामानि मे शृणु ॥ ३२ ॥ लक्षं षष्टिः सहस्राणि तथाशीतिनिरूपिताः। (१६००८०) केचित्सहस्रमधिक ग्राहुनैतन्मतं सताम् ।। तेषां पुत्राणां मध्ये अष्टादश महारथाः सर्व एव च उद्दामवीयर्याः । वस्तुतस्तु सर्व एव महारथाः, तथापि तावद्धिमहास्यत्वं प्रकटीकृतमिति ज्ञापयति । आसन्निति ! विद्यानां प्रामाण्यसिद्ध्यर्थ तावद्भिरेव वीर्य प्रकटीकृतम् । भगवति विद्यमाने त्वन्येषां न प्रयोजनम् ॥ ३२॥ बतो लोकप्रसिद्ध्यर्थ तेषां नामान्याह प्रद्युम्न इति । प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च दीप्तिमान्भानुरेव च । साम्बो मधुर्वृहद्भानुश्चित्रभानुर्वकोऽरुणः ॥ ३३ ॥ पुष्करो वेदयाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रवाहुर्विरूपश्च कविर्यग्रोध एव च ॥ ३४॥ श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखः । एकैकस्यामित्यत्र दश भावा इति कामस्स दशेन्द्रियसाध्यत्वादिति भावः रेतीविसर्गः पायुकार्यम् , परं गोलकभेदः । तेपामित्सत्र नैतन्मतं सतामिति समाधिभाषायां शताधिकनायिकापक्षो नास्तीति तत्पुत्रानादाय सहस्राधिकसंख्यापि पुने नास्तीत्यर्थः । एतेन द्वादशाध्याये उपपा- दिता शताधिकसंख्या न समाधिभापा किं तु लौकिकी भापति सूचितम् । तथा च भाषा- त्रयविरोधश्च कल्पमेदात्समाहितः' इत्युक्तत्वात् कल्पान्तरे तथेति ज्ञेयम् । अत एव विवाहप्रसङ्गे तावतीनां विवाहो निरूपितः । नामावल्यां 'पोडशसहस्रनायिकापतये नमः' लेवोक्तम् । रोहिणी तासामेव मुख्येति रोहिणीपतये नम इत्युक्त्वा, तक्तम् । -- ·, श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । एतेषामपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विपः। प्रद्युम्न आसीत्प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः ॥ ३५॥ द्वितीपश्चारुदेष्णः अनिरुद्ध इति पाठेऽपि पुत्र एव कश्चिदनिरुद्धः । तेषामपि पुत्राः शतश इति, पौत्राणां मध्ये एकेनैव महारथत्वं प्रकटीकृतमिति तमाह एतेपाम- पीति । मधुद्विपस्तनुजानामिति अत्यन्तं सामर्थ्य निरूपितम् । तथापि प्रथमस विशेष- माह प्रद्युम्न आसीत्प्रथम इति । तस्य विशेषतो निरूपणस्य प्रयोजनमाह पितृ- चदिति । वैशिष्टये हेतुमाह प्रथमो रुक्मिणीसुत इति । रुक्मिणी श्रेष्ठा तत्रापि प्रथमो वीर्यवत्तरो भवति ॥ ३३॥ ३४ ॥ ३५॥ वंशनिरूपणप्रस्तावे नवमस्कन्धशेषे भगवान्निरूपित इति मध्ये प्रश्नानुरोधेन वीर्याप्यपि निरूप्य तदन्ते शिष्टं वंशमाह स मक्मिणो दुहितरमिति । स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः । तस्मात्सुतोऽनिरुद्धोऽभून्नागायुतबलान्वितः ॥ ३६॥ महारथ इति जित्वा हरणं योतितम् । ततः प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽभूत् । तस्य विशेषतो निरूपणे प्रयोजनमा नागायुतवलान्धित इति ॥ ३६ ॥ ततोऽपि वंशमाह स चापीति । स चापि रुक्मिणः पौत्री दौहित्रो जगृहे ततः। वनस्तस्थामभूद् यस्तु मौसलादवशेपितः ॥ ३७ ॥ रुक्मिणः, पौत्री, दौहित्र इति पदत्रयेण, मूलदोपसंसर्गदोयौ निरूप्य तादृश एष कलौ स्थास्यतीति ज्ञापितम् । तदाह वन्नस्तस्यामभूदिति । मौसलयुद्धाद- वशेषितः उर्वरितः ॥३७॥ ततोऽपि वंशमाह प्रतियाहरभूत्तस्येति । भतिवाहुरभूत्तस्य सुधाहुस्तस्य चात्मजः । सुवाहोः शान्तिसेनोऽभूच्छुतसेनस्तु तत्सुतः ॥ ३८॥ तस्य वज्रनाभस्य प्रतिवाहुः पुत्रोऽभूत्। तस्य च सुबाहुः, सुयाहो. शान्तिसेनस्तस्य च श्रुतसेन इति चतुर्विधपुरुषार्थसाधकाश्चत्वारो निरूपिताः ॥३८॥ अन्येषां पुरुषार्थपर्यवसान न भविष्यतीत्याशझा तन्निराकरणार्धमाह नये. तस्मिन्कुल इति । नद्येतसिन्कुले राजन् अधना अबहुप्रजाः। अल्पायुपोऽल्पवीयांश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे ॥ ३९ ॥ .यादवकुले । राजनिति संवोधनं संमत्यर्थम् । अधना दरिद्राः, अवहुमजाः 'एटव्या यहवः पुत्रा' इति वाक्यात् । न केऽप्यपेक्षितपुत्रविहीना इत्यर्थः । एतदहि- २४ मुरो. , ·अत एव ते सर्वे सपरिकराः निरोधे निरूपिताः । तत्र तेषामधिकारापनानां वयम्य- संभवात् वहिर्मुखत्वसंभवाच निरोधः संपनो न वेति शङ्का निराकर्तुमाइ शय्या- शय्याशनाटनालापक्रीडालानासनादिपु । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः॥ ४६॥ ये चानुवर्तिन इत्यत्र अत एवेति भगवत्संबन्धित्ताविसमा श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेखसमेता । देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येपु प्रजा हप्ता बवाधिरे ॥ ४३ ॥ देवानामसुराणां च पूर्व वहन एव आहवाः संग्रामा जाताः । तत्र ये देतेयाः सुदारुणाः देवानां मूलभूतवाह्मणनाशार्थ मनुष्येषु उत्पन्नाः । चकारात् अन्येऽपि तत्संबन्धिनः तेपामुत्पत्तौ पूर्वधर्माः समागता इति ज्ञापनार्थमाह प्रजा दृप्ता वयाधिर इति ॥४३॥ तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले। अवतीर्णाः कुलशतं तेपामेकाधिकं नृप ।। ४४॥ ततो जगद्रक्षार्थ प्रवृत्तो गगवान् तेषां दैत्यानां निग्रहार्थं देवाः प्रोक्ताः आज्ञप्ताः । ततस्ते कोटिशो देवगणाः क्वचित्कचिदवतीर्णाः यदोः कुले तेमां मध्ये कुलानां शतमवतीर्णमेकमधिकं च । तत्रापि नायकरूपम् । नृपेति सवोधनं संतोपाय ॥४४॥ ननु देवा एवावतीर्णास्तावन्त इत्यत्र किं प्रमाणमिति चेत् तनाह तेपां प्रमाणं भगवानिति । तेपां प्रमाणं भगवान्प्रभुत्वे चाभवद्धरिः। ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ ४५ ॥ तेषां देवत्वे भगवानेव प्रमाणं । कथं भगवतः प्रामाण्य मिति चेत् तबाह प्रभुत्वे चाभवदिति । यतस्तेषां प्रभुर्जातो भगवानतो ज्ञायते ते दैवा इति । न ह्यन्येषां भगवान् प्रभुर्भवति प्रभुसेवकयोः सजातीयत्वापेक्षणात् । ननु त एव प्रेपणीयाः किमिति तैः i: सह भगवानागत इति चेत् तबाह हरिरिति । तेषां दुःखापनोदनार्थ- मागतः । अत एव कालादिकृतप्रतिवन्धाभावात् सर्व एव यादवाः तदीया अन्येऽपि भगवतो ये अनुवर्तिनः ते सर्वेऽत्यन्तं ववृधुरित्याह ये चानुवर्तिनस्तस्येति । प्रायिकत्वव्युदासाय सर्वपदम् । वृद्धिर्हि वटवीजाटवञ् ज्ञातव्या । एवं प्रसङ्गात्तयां माहात्म्यमानन्त्यं च भगवत्संवन्धानिरूपितम् ॥ ४५ ॥ शनाटनालापेति । भीबिटुलेशरामारमधीय भवटेरा।

·૨૮૮ श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१० उ.अ.४१ लो.४३-४७ सप्तपदार्थाः, भगवान् पङ्गुण एव तेपां तथा जात इति ज्ञापयितुं निरूपिताः । शय्या च अशनं भोजनम् । अटनं परिभ्रमः । आलापः वार्ता । क्रीडा द्यूतादि । लानं आसनं च । एते सप्त पदार्थाः प्रकारपराः । तत्रैश्वर्यादिधर्मी योजनीयाः । तथा सति प्रकारतामापद्यन्ते । किंबहुना सर्वावस्थासु आत्मानं यथा स्थानस्थितं न विदुः । अनेन प्रपञ्चविस्मृतिरुक्ता । तदासक्तिमाह कृष्णचेतस इति । कृष्ण एव चेतो येषां, गोकुलस्थानां तु पूर्वमेव निरूपितम् । स्त्रीणां च राजसानां सात्विकानां चायं निरोध इति संपूर्णा निरोधलीला ॥ ४६ ॥ एवं लीलायामुपपादितायां भारतवद् भूभारहरणं विशेपाकारेण न निरूपितमिति शङ्कां व्यावर्तयितुं कैमुतिकन्यायनिरूपणाय भगवतो नानाविधानि माहात्म्यानि निरूपयति तीर्थ चक्र नृपोनमिति । तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु खासरित्पादशौचं विद्विदलिग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा श्रीर्यदर्थेऽन्ययनः । यन्नामामङ्गलनं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधर्मः कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षितिभरहरणं कालचक्रायुधस्य ॥ ४७ ॥ किं भगवतो माहात्म्यं वक्तव्यं यत्किंचिद्यदुपु अजनि । चरित्रं, गुणाः, पुरुषाः, भगवत्संवन्धि यत्किचित् तत्सर्वमेव प्रत्येकं तीर्थमूनं चके। तल्कि तीर्थ- मित्याकाक्षायामाह खःसरिदिति । गङ्गेत्यर्थः । यदुकुलावतीर्णभगवत्संबन्धि यत्कि- चित्सर्वमेव प्रत्येकपदार्थमात्रमपि गातोऽप्युत्तममित्यर्थः । एतस्य तथात्वं भगवतैव कृतमिति ज्ञापयति चक्र इति । स्वयं तस्य चरित्रस्य तथा माहात्म्यं दत्तवानित्यर्थः । ननु तथापि ये युक्त्यैव पदार्थानकीकुर्वन्ति तेपामत्र कथं बुद्धिर्भविष्यतीत्याशवाह खासरिदपि पादशौचमिति । प्राणिनः सर्वसंवन्धिपदार्थापेक्षया पादशौचमपकृष्ट, तत् पुरुषः पुनर्न स्पृशति । स्वःसरिदिति भूमिष्ठायाः पातालस्थायाश्च तत्रत्यदोपसंपन्धात् कदाचिद्दोषोऽपि भवेदिति । एवमेकं माहात्म्यं निरूपितं सामान्यरूपं जडसाधारणम् । जीवेषु विशेषमाह विद्विदस्निग्धाः खरूपं ययुरिति । द्वेपरागयोरपि मोक्षसाधकत्वं जातमित्यर्थः । तस्मात् कृष्णावतारे यः कश्चन धर्मः मोक्षं दास्यतीति निरूपितम् । भगवतः सकाशादैहिकसिद्धौ हेतुमाह अजितपरा श्रीरिति । लक्ष्मीभगवत्सरा। अत: खामी सेवकेभ्य एव दास्यति नान्येभ्य इत्यनायासेनाप्यहिकसिद्धिः । इदं तृतीयं माहात्म्यं परंपराप्रकारेणागतम् । प्रसङ्गाद्भगवत्संवन्धिन्या लक्ष्म्या माहात्म्य- धीविट्ठलेशरायामजश्रीवल्लभकृतलेसः। तीर्थ चक्रे इत्यत्र तीर्थ खत एव न न्यूनं किं तु चरित्रं कर्तृ तथा चक्रे । तथाकरणसामध्यं तु भगवदत्तमेव भवतीत्याशयेनाहुः तथा सामर्थ्य दत्तवानिति । स्वःसरिदिति पदमावल्भयत्रान्वेतीत्याशयः ।

·पदिति ये खा सेयकाते क्षतनाणाद्भगवदारूपाः इति मूले दोभिरिति विशेषणसार्थ जयतीला तैरपीति अपिशन्दात्खयमपि नया करोतीत्यर्थः। यदुवरपरि- श्रीविठ्ठलेशरायात्मजनीवल्लभकृतलेखसमेता । १८९ माह येनान्येषु माहात्म्यं निराकृतं भवति । यदर्थे अन्ययत्न इति । यस्या लक्ष्म्याः संपन्ध्यर्थे अर्थरूपे पुरुषार्थे अन्येषां महान् यत्न एव, प्राप्तिस्तु संदिग्धेत्यर्थः । यत्रार्थ एव पुरुपो हीनोऽप्यन्येषां संदिग्धः तत्र धर्मादिपु का वार्ता इत्युक्तम् । एवं भगवत्संपन्धिपदार्थमात्रस्य जीवानां शक्तेष माहात्म्यं निरूप्य नानो माहात्म्यमाह यन्नामामङ्गलप्तमिति । यस्य अमजलं नाशयति । संवन्धमात्रमपेक्ष्येति वक्तुं श्रुत- मिति । गदितं तु ततोऽपि भिन्नप्रकारेण हेतुसहितमपि अमङ्गलं नाशयतीत्यर्थः । ननु ऋपिपरंपरागतस्य धर्मस्य माहात्म्यं भविष्यतीत्याशझ्याह येनैव भगवता कृतासु ऋपिपरंपरासु वर्तमानो धर्मः । एवं पदिषं माहात्म्यमुक्तम् । यस्सैतावन्माहात्म्यं तस्य एतमारहरणलक्षणं तदर्जुनादिभिः कृतं तचित्रं न भवति जीवधर्मत्वात् । ननु कश्चि- धर्मः सेवकैरेव कर्तुं शक्यते न प्रभुणेति भूभारहरणं भगवतः अशक्यमेव कुतो न भवतीत्याशवाह कालचक्रायुधस्येति । कालरूपं चक्रमायुधं यस्येति । काल- सहस्रांशेनापि भूभारो हर्तुं शक्यः । तत्र पूर्णः कालः भगवतः सुदर्शनमेकं आयुधमिति का सदेहो भूभारहरणेऽपि ॥ ४७ ॥ एतादृशोऽपि भगवान् सांप्रतं कास्तीत्याकाङ्क्षायामाह जयतिजननिवास इति । जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्खैदाभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिनन्नः सुमितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ॥४८॥ स कृष्णो भगवानिदानीमपि तत्सवन्धिजनेपु सर्वेष्वेव जयति सर्वोत्कर्मेण वर्तते । यतोऽयं जननिवासः। खभावतोऽपि सर्वेषु जनेषु निवसति । परमारमा सर्वान्तरः । ननु देवकीपुत्रं पृच्छामि यो देवक्यां जातः स क वर्तत इति । तत्राह देवकीजन्मवाद इति । देवक्यां जन्मवादमानम् । लोकाः विवादे सति भगवान् कापि नास्तीत्युक्तौ सिद्धान्तनिरूपणप्रस्तावे वीतरागाः देवक्यां जातोऽस्तीत्याहुः, न तु तावन्मानरूपत्व तस्येत्यर्थः । ननु स सर्वन किं कुर्वन् तिष्ठतीत्याकालायां तस्य निधि कर्माह । तत्र सात्त्विकं निरूपयति यदुवराणां परिपदि सभायामपि काललौकिक परेऽपि ये स्वाः स्वकीया सेवकाः सन्ति तैरपि अधर्मजातं सर्वमेव दैत्यादिरूपं अस्पन् क्षिपन् अद्यापि गगवान् द्वारकायां यादवसभायां सेवकैः सह विराजते । यदि काय. देतन्मध्ये दैत्यः प्रकटो भवेत् तदा तत एव कचित्प्रेपयित्वा तं मारयतीत्यर्थः । तामस चरित्रमाह स्थिरचरवृजिनन इति । द्वारकाव्यतिरिक्तसाने सर्वप यन या परिश्रम श्रीविठ्ठलेशरापारमनप्रीयछभरतलेरा।

·U श्रीसुबोधिनी [भा.स्कं.१०उ.अ.४१लो.४८-४९ कृतवान तेषां सवैपामेव प्रसङ्गादपि वृजिनं पापं दूरीकरोति । ये वा पुरुषा ये वा वृक्षाः। वृजिनस्वैव वा थिरचरभेदी प्रकारवासनारूपो । अनेन सर्वत्रैव भगवानस्ति यदि भक्तो भवेदिति निरूपितम् । राजसमाह सुस्मितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां अर्धयन्कामदेवमिति । सुस्मितं शोमायुक्तं यन्मुखारविन्दं तेनैव ब्रजे गोकुले पुरे मथुरायां द्वारकायां च याः स्त्रियः गोपिकाः कुब्जाप्रभृतयो महिष्यश्च तासां हृदये कामदेवं वर्धयन् आस्ते । कामस देवत्वं मोक्षपर्यवसानात् । योऽस्त्येव सर्वेषु तमेव वर्धयन् खसंवन्धमात्रेणैव मोक्षं प्रयच्छतीत्यर्थः । एषा पूर्वकथा । पूर्व यादृशी तादृश्येवेदानीमपि । तथैव तेषु स्थानेषु करोति । अत्रार्थान्तरमपि ध्वन्यते । अत्यन्तमोहिकया लोके परमसौन्दर्य प्राप्तया भत्या जस्थिताना पुरस्थितानां च ग्रामेऽरण्ये च निवसता काममुद्बोधयन् आस्त इति तस्य देवत्वं मन्तव्यम् ।। ४८॥ एवं चरित्रमुपपाद्य तत्र शुकः श्रवणादिकं विधत्ते नित्यत्वाय इत्थं परस्येति । इत्धं परस्य निजधर्मरिरक्षयात्त- लीलातनोस्तदनुरूपविडम्यनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥४९॥ पूर्वोक्तमकारापन्नं अन्यदपि भगवचरित्रं इत्थमित्यनेन परिगृह्यते । अक्षरादपि परः निजधर्मा ये भक्तास्तेषां रिरक्षया आत्ता लीलातनुफैन । तादृशम्य परम- कृपालोस्तदनुरूपविडम्बनानि । तन्नाट्यानुरूपतया लोकप्रकारं विडम्बयन्ति यानि कर्माणि भोजनशयनादीन्यपि तानि शृणुयादिति विधिः अश्रवणे प्रत्यवाय इत्यर्थः । ननु किं भवणेनेति चेत् तबाह कर्मकपणानीति । सर्वपापनाशकानि । पापक्षयस्तेपा- मानुपङ्गिकं फलमित्यर्थः । यद्यप्यवतारान्तरचरित्रमपि पापनिवर्तकं भवति तथापि यंदूत्तमस्य शृणुयात् । को विशेष इति चेत् तत्राह अमुष्य पदयोरनुवृत्ति- मिच्छन्निति । कृष्णचरणारविन्दयोश्चेदनुवृत्ति वान्छति तदैतदेव श्रोतव्यमित्यर्थः॥४९॥ श्रीविहलेशरायारमजश्रीवल्लभकृतलेखः। इति ज्ञेयम् । द्वारकास्थानां वृजिनप्राप्तिरेव नास्तीत्याशयेनाहुः द्वारकाव्यतिरिक्तेति । प्रकारेति निषेधे प्रकारतामापन्नं हननादिरूपं वृजिनं स्थिर, भोग विना तन्नाशाभावात् । 'वासनारूपं मनसा भावितं वृजिनं चरं, तस्य तथा भोगापेक्षाभावादित्यर्थः । अत्यन्तेति स्मितसाहिसेन मोहकत्वं परमसौन्दर्य च। तादृशेन भक्तिरूपमुखेनोवोधनादयं प्रजपुरवनितामु 'स्थितः कामो देवरूपः आधिदैविको 'अत्रैव लोके प्रकटम्' इति कारिकोक्त इति मन्तव्य- 'मित्यर्थः । तथा च भगवद्भोग्यासु स्थितस्य कामस्य भगवद्रूपत्वमित्यर्थान्तरो ध्वनित इत्यर्थः। इत्थंपरस्येत्याभासे एवं चरित्रमिति यद्यपि तस्माद्भारत सर्वात्मा' इत्यत्र श्रवणं विहितं तत्र श्रोतव्यतावच्छेदकत्वेन सर्वात्मत्वादिधर्मचतुष्टयमुक्तम् । एतच तत्रैव विवृतमत्र कृष्णचरिने श्रवणं विधीयते तथा चात्र कृष्णलीलात्वं श्रोतव्यतावच्छेदकमिति विभेदः । -

·श्रीविठ्ठलेशरायात्मजश्रीवल्लभकृतलेससमेता ।
नन्वेवं नित्यतया श्रवणे चरणानुवृत्तौ वा किं भविष्यतीत्याकाहायामाह
मर्यस्तयेति ।
मर्यस्तया तनुसमेधितया मुकुन्द-
श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति ।
तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग
ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः ॥ ५० ॥
तया चरणानुवृत्त्या मरणधर्माप्ययं पुरुषः तेनैव शरीरेण तद्धाम प्रति ।
ननु तदानीमेव तस्स चैकुण्ठागमनं नोपलम्यत इति चेत् तत्राह तनुसमेधितयेति ।
तनु अल्पमल्पं समेधितया तैलधारावदनवच्छिन्नश्रवणादिगिः कमेण यदा पुष्टा भवति,
तनी शरीरे वा समेधिता। नन्विति पाठे अप्रतारणार्य संयोधनम् । तसा अनुवृत्तेः
पोपणार्थ त्रीण्यदानि निरूपयति श्रीमकायाः श्रवणं कीर्तनं चिन्ता च
यसामिति । श्रीमदित्यनेन पामराणां वक्तुमजानतां संपन्धिनी कथा व्यापतिता ।
भगवद्धामः सर्वोत्कृष्टफलत्वाय विशेपणमाह दुस्तरकृतान्तजयापवर्गमिति । दुस्तरः
सर्वप्रकारैरपि निराकर्तुमशक्यः तस जवस वेगस मारणार्थ पानिपत अपवर्ग:
समाधिर्यत्र । मृत्युस्तावदेव धावति
यावदक्षरं, अक्षरपर्यन्तमेव कालनिरूपणात् ।
तेनाक्षरात्मकं व्यापिवैकुण्ठं यातीत्यर्थः । एतत्फलं ज्ञानमार्गेऽपि दुर्लगमिनि नापयिनुमाद
मामानं क्षितिभुजोऽपि ययुर्पदर्थी इति । क्षितिभुनः राज्ये सिता
राज्यपरिपालनधर्मेण परिपका सन्तः नगरादिकं विहाय मागे कलापमामादी माननिया
सन्ततिष्ठन्ति । ततोऽपि भगवन्माहात्म्यमवगा तदपि विदाय पनं मग सान
ययुरित्यर्थः । मागशन्दो ग्राम्यपरो वा । यस अपमानमेव सापेक्षयानि मौकष्टम् ।
अन्यथा स्थितं विहाय क ते विवक्रिनः पनं गडेयुः । गदा पदं अर्थः पुरुषाया ये
ते पदर्धाः ॥ ५० ॥
इत्येवं दरामसन्धे संगिनाम लेतः ।
अर्थों मयावियन समान निरूपितः ॥१॥
अनेकक्तिसंदर्भमालामारंग गोनिरः।
कनपादाम्बुजे न्यसा परामराटिगाना ॥२॥

·परिशिष्टम् । तदुक्तमेव निखिलं सर्व ब्रह्मेति चोधितम् । कचित्तु ब्रह्मभावो हि खण्डज्ञानमिहोच्यते ॥ ७॥ लोकधुना तदेवास्ते जीवेश्वरविभेदतः। मायाविनस्तु मन्यन्ते जीवमात्मानमीदृशम् ॥ ८॥ वसुदेवोक्तमखिलं वैष्णवाः पुरुषोत्तमम् । वस्तुतो यादृशं सर्व तत्कृष्णेन निरूप्यते ॥९॥ अतिदेशनकारेण स्थापितं चापि वैष्णवम् । दृष्टान्तार्थ यतः साधु जीवोप्येतेन सिद्ध्यति ॥ १० ॥ एतेन सर्ववेदानामर्थो ज्ञानाधिकारतः। प्रच्युतानामीश्वरत्ववलादेव निरूपितः ॥ ११ ॥ योजना। प्रकटीकर्तव्यम् । तत्र श्रीवसुदेवैः 'यत्र येन' इत्यादिना सर्वरूपत्वं सर्वशक्तिमत्त्व सर्व- कारणत्वं सर्वनियामकत्वं च भगवत उक्तं, भगवता तु तदुक्तमङ्गीकृत्य स्खस्मिन् सुतत्व- स्थापनपूर्वकं सर्वेषां तथात्वं नानात्वेप्येकत्वेन चोधितम् । तथा च नोकः साधनं विना नानाभवति न वा नानात्वसामग्रीसत्तायामपि तद्रपे विद्यमानेपि एक सर्व भवति न चैवं विरुद्धसाधनेन अविरुद्धं सर्व भवति इत्यादि सात्कारितं तदपि फलोपहितं येन श्रीवसुदेवस्स नानाधिविनाशः । तस्मात् समप्रैश्चर्यमेव ज्ञानरूपकार्ये बोध्यमित्यर्थः । तदेतद्विशदीकुर्वन्ति साधेश्चतुर्भिः कचिदित्यादिभिः । कचिदिति उपासनासूत्रेषु जैमिनीयेपु बौधायनवृत्ती वेति प्रतिभाति । ब्रह्म भाव इत्यत्र ब्रह्मवाद इति पाठश्च प्रतिभाति तयोः सूत्रवृत्त्योरि- दानीमप्रसिद्धत्वात् तादृशमतसत्तायां तदनुसारिमतप्रसिद्धि प्रमाणयन्ति लोक इत्यादि । लोक इति मध्वरामानुजयोमते यथायथं तयोर्मते जीवेश्वरयोरत्यन्तभेदस्य शरीरशरीरि- भावेन भेदपटितागेदस्य च प्रतिपादनादित्यर्थः । मतान्तरमाहुः मायाविन इति माया- वादिन इत्यर्थः । तृतीयं पश्चरात्रमतमाहुः वसुदेवेत्यादि । एवं मतान्तराण्यनूय मगवन्मत: स्वरूपमाहुः वस्तुत इत्यादि । वसुदेवैयाक्त्वं भगवतः प्रतिपादितं भगवता तत्सर्व खस्मिन्नङ्गीकृत्य 'सर्वेप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृष्याः सचराचरम्' इति स्वातिदेशेन सर्वस्य तथात्व- मुक्तम् । तेनोभयव्यपदेशन्यायेन भेदाभेद उक्तो भवति इति वस्तुस्थित्या प्राखरूपं निरूप्यते, किंचातिदेशेनैव प्रकृतिविकृतिभावस्यापि सूचनाद्वैष्णवं मतमाधिदैविकवाद- रूपमपि स्थापितम् । तस्य प्रयोजनं दृष्टान्तसिद्धिः यतो हेतोरेतेन दृष्टान्तेन जीवोपि साधुः सिझ्यतीवरात्मकः सिद्ध्यति तेन सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि ब्रह्माखण्डमिति भगवन्मतखरूपमित्यर्थः । एतेनैश्वर्यसिद्धिमाहुः एतेनेत्यादि । अर्थ इति अर्थज्ञानम् । एवं सार्धचतुर्भिः अनधिकारपि ज्ञानदानं 'तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात्' इति न्यायो ·मित्यादिभिसिभिः समाध्युपलपलपिचारे । तया च न गीपपायरुत्वदानिरित्यर्थः । सादि । अन्येपामिति गुनीनान तान् प्रतीति भपिटान् पनि। यदिशीप न्युसादपन्वि परिशिष्टम् । १९५ गुरुपुत्र इवानापि कालग्रस्ता विमोचिताः। पडेते पङ्गुणत्वाय देवकीसुतदेहिनः ॥ १२ ॥ समानत्वनिवृत्त्यर्थं स्नेहस्तस्थास्तु वर्ण्यते । नन्दादिवदिदानी हि देवक्यपि पुरा स्थिता ॥ १३ ॥ अतः तेहदशायां हि स्तन्यं नित्यं हरिः पपौ । पीतशेपमतः प्रोक्तं वैष्णवत्वाय मुक्तये ॥ १४ ।। प्राकृतत्वदशायां वा सद्यः पीतं विनिर्गमे । उच्छिष्टभोजिनो मायां तरन्त्येव न संशयः ॥ १५ ॥ एवमैश्वर्यचरितमेकेन विनिरूपितम् । ततो वीर्यकथां प्राह तथैवैकेन सा विधा ॥ १६ ॥ एतेषां संगतिः पण्णां न परस्परमुच्यते । गुणत्वाय कथापक्षः पूर्वमेय निवारितः ॥ १७ ॥ बुद्धिवीय क्रियावीय क्रिया च द्विविधा मता। सिद्धमात्मानमेकं हि द्विरूपं कुरुते यतः ॥ १८ ॥ अतर्यभावमापन्नस्तथान्येपांच तान्नति । योजना। पोधितस्तेन समग्रैश्चर्य साधितम् । क्रियया तद्वत्त्वं साधयन्ति गुरुपुत्र इत्यादि । समान: • त्यनिवृत्त्यर्धमिति सर्वपां तुल्यवयस्कत्यनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । तथा च कालमस्तानां खस्पर्शमात्रेणात्मदर्शनोत्पादनरूपविमोचनफियया जन्मान्तरमन्तरेणैव तदेहसासुरगोनि- निवृत्तिपूर्वकं मातृस्नेहोत्पादकयथावस्थितपूर्वरूपसंपादनक्रियया च समवयं योधि- तम् । अतः परं प्रासङ्गिक विचारयन्ति । ननु भगवानेकादशवर्षों प्रजादागत इदानी च गृहद्वया इत्युभयथापि स्तनपानासंभवात् पीतशेपत्वकथनं कथं संगन्छत इत्यत बाहुः नन्दादिवदित्यादि । हि यतो हेतोरिदानी नन्दादिवत्कुरुक्षेत्रसदर्शनजन्यदायां यथा नन्दादयः निरोधपूर्णी जातास्तथा देवक्यपि पुरा पूर्वकाले निरोधपूर्णा स्थिता, अतस्लपति तयोक्तं सुखेन संगच्छत इत्यर्थः । नन्वेवं सति तदैवमुक्तं सानासान्या पक्षान्तरमाहुः भाकृतत्वेत्यादि । अर्थस्त्वतिरोहितः । एवं सार्घद्वादशभिः प्रथमाध्यापो विचारितः। द्वितीय वीपीघ्यायं विचारयन्ति पोडशभिः, ततो वीर्यलगादिमिः । ननु तदि कपादयं ऊतः इत्यपेक्षायामाहुः तधैवेति । यथा पूर्वाध्याये ऐश्वयं कयादयेन प्रिमियमुकं तया वीयमपी. त्यर्थः । नन्वन राज्ञा प्रश्नः सुभद्राविवाद उन्यत इति कथामायनेयोगिता न तु पायो कल्पमपीत्याराशयामाहुः कथापक्ष इत्यादि । पूर्वमिति प्रथमस्कन्धपिम या वैविध्यं विभजन्ति युद्धीलादि। मिमित रुपमा गेसानीसायपेनाः सिद्धति ·परिशिष्टम् । मायाविवाहे भगवान बुद्धिवीर्य चकार ह ॥ १९॥ माया तु त्रिविधा प्रोक्ता शक्ति वासुदेवगा। अधिभूता समस्तानां मोहिकैच स्थिता भुवि ।। २० ।। मायावती तु कामस्य द्वितीया विनिरूपिता । देवकी वियमाख्याता पतिस्तस्याः स्वयं हरिए ॥ २१ ॥ ईश्वरत्वात्तु दासी सा कन्यैव भवितुं क्षमा । सा पुनर्देवकीमोहात् तस्यां जाता निजेच्छया ॥ २२॥ तस्या भोक्ता न चै जीयो भगवान् पुरुषोत्तमः । संवन्धानैव भोक्ता सात् लोकदोपान कन्यका ॥ २३ ॥ सर्वदा स्थातुमुचिता वेदस्तस्या न युज्यते । अतो विवाहः कठिनो लोकोप्यत्र न दुष्यति ॥ २४ ॥ अत आवेशिनं कृष्णं वरं पात्रजिनं तथा । वेषात् पापण्डिनं कृत्वा चौर्येणैतां ददौ हरिः ॥ २५॥ वलस्तु मूलवाता हि गृहे गुप्तांशसंयुतः। न जानाति ततः क्रुद्धः कृष्णेन च निवारितः ॥ २६ ॥ एतद् बुद्धिवलं प्रोक्तं येन लोकेपि संमतिः । जनकः श्रुतदेवश्च भगवद्वीर्यबोधकौ ॥ २७ ॥ प्रार्थनां चक्रतुरतो द्विरूपोभूत्तदिच्छया । मुनीनां च द्विरूपत्वं तेपो स्मृत्या च संमतम् ॥ २८ ॥ न च ते द्विविधा जाता नापि कृष्णस्तथाभवत् । किंतु कृष्णेच्छया जातातेपां चाप्यत्र विस्मयः ॥ २९ ॥ अतः क्रिया चलं प्रोक्तं यथा स्वप्ने तथाभवत् । पोजना। मायेत्यादि । मायाविवाह इति मायाया विवाहे सुभद्रायां मायादिकं व्युत्पादयन्ति माया त्वियादि । आधिदैविक्याः कुत उत्पत्तिरित्यत आहुः देवकीमोहादिति 'उप- गुह्मात्मजामेवम्' इत्यत्रोक्तान्मोहात् । न युज्यत इति श्रुतिगीते हन्तव्येन प्रार्थनानानु- कूलो भवतीत्यर्थः । गुप्तांशसंयुत इत्यत्र गुप्तागसंयुत इति पाठा प्रतिभाति । जनकश्रुत- देवयोः क्रियावीर्ययोधकत्वं व्युत्पादयन्ति प्रार्थनामित्यादिना । अत इति प्रार्थनातः । हरिरिति शेषः । तदिच्छयेति भगवदिच्छया स्मृत्या च संमतमिति गौतमो वृद्धगौतम इत्यादि प्रसिद्धयेति च प्रतिभाति । तथाभवदिति सत्यत्वेपि तथामवदित्यर्थः । अतः 'कृत्वा तावन्तमात्मान' 'तावन्ति विभद्रपाणि' इतिवत् रूपकरणभरणयोरनुक्तत्वादेकेनैव ·इत्यर्थः । ज्ञानाध्यायं विचारयन्ति सार्थसिभिः ततः परं त्वित्सादि । मोति तदर्य लौकिकं चेद्भवेद् युक्तिसिद्धं भवेदित्यन्वयः । शेयं स्फुटम् । सर्विसिभिरग्रेध्यायं विचार- यन्ति श्रीशक्तरित्यादि । तदिति दुःरो पातनं ना युज्यत इनि अन्यदत्ता न युज्यते परिशिष्टम् । एकत्रावस्थितः कालमन्यत्रैकं दिनं तथा॥३०॥ अग्रे कालद्वयं तुल्यं तेन सर्वस्य विलयः। एतदर्थ तु मुनयः सह नीताः स्वपौरुपम् ॥ ३१ ॥ प्रदर्शिता यतः सर्वं तद्वाक्यावीर्यवेदिनः । श्रुतिगीता यशःप्राह सर्वसंदेहवारिका ।। ३२ ।। लौकिकं चेद्युक्तिसिद्धं कर्तृत्वादि भवेद्धरे। अलौकिकस्य करणायशोजातमलौकिकम् ।। ३३ ।। अष्टाविंशतितत्त्वानि यथारूपे हरीच्छया । तथैव नाम्नि यशसि तावत्यः श्रुतयो मताः ॥ ३४ ॥ तस्मात्संदेहनिर्धारो मनसश्च निवेशनम् । निर्गुणे भगवद्रूपे वेदैरेवेति निश्चयः ।। ३५ ॥ श्रीशक्तेरनिमाध्यायस्तत्रैवं निर्णयः कृतः । हरिरेव स्वयं भुते श्रियं नान्यस्तु कथन ॥ ३६ ।। यस्तु मोहात् कचिद्भुङ्क्ते तं दुःखे पातयत्यजः । भक्तस तन्न युक्तं हि तसात्तां विनिवारयेत् ॥ ३७ ॥ अन्ये देवाः श्रियं दत्वा तथान्यानपि वै वरान् । स्वयं संकटमायान्ति तसाच्छ्रीनव युज्यते ॥ ३८ ॥ शाकुनेयकथा प्रोक्ता तदर्थ हरसंकटे । ततः परं तु ज्ञानस्य निर्णयो हरिमेधसः ॥ ३९ ।। क्षमा तस्योत्तमं लिङ्ग कृष्ण एवं प्रतिष्ठिता । तस्या निर्णयसिद्ध्यर्थं भृगूपाख्यानमुच्यते ॥ ४० ॥ तथा ब्राह्मणवाापि सर्वयादवसंनिधौ । क्षमा कृष्णे परा प्रोक्ता समर्थे ज्ञानसंभवे ॥४१॥ उपदेशेपि नान्यस्य ज्ञानमस्तीति चोधितम् । अर्जुनस्य कथा प्रोक्ता सर्वगीतार्थवैदिनः ॥ ४२ ॥ योजना। रूपेण परिच्छिन्नेनैककालिकभिन्नदैशिककार्यकरणं क्रियावीर्ययोधकं सिद्ध्यति । कालमिति 'दिनानि कतिचिमन्' इत्युक्तं यहुदिनात्मक कालम् । एवं पोडशभिवायाप्यायो विचारितः । सातिभिर्यशोघ्यायं विचारयन्ति श्रुतिगीतेत्यादि । लौकिकमित्यादि।

·१९८ परिशिष्टम् । अतः परं तु वैराग्यं कथाध्याये निरूप्यते । तेनेच पूर्णतां याति निरोधः सकलोपि हि ॥ ४३ ॥ कृष्णे विरक्तः किं वाच्यं तत्संबन्धात स्त्रियोपि हि। कामैकरसपूर्णाश्च विरक्ताः सर्वथा मताः ॥ ४४ ॥ एतावदर्थनिर्धारे कथा यावत्य ईरिताः। तासां चात्रोपसंहारः क्रीडया विनिरूप्यते ॥४५॥ एवं सर्वान्समुद्धृत्य क्रीडत्यसाकमीश्वरः । क्रीडायां प्राप्तसंसारः स्त्रीणामपि निवार्यत ॥ ४६॥ कुरर्यादिदशार्थास्तु निर्गुणेन युता गुणाः । महिपीहृदयापन्नाः संदेहं वारयन्ति हि ॥४७॥ मनसा तु तिरोधानाद्विह्नलास्ता निरूपिताः। तेन कृष्णार्थता प्रोक्ता तासां सर्वक्रियासु हि ॥४८॥ स्कन्धार्थस्तु निरोधो हि ततस्तेनोपसंहृतिः। अग्रेऽपि ये भविष्यन्ति कीर्तनात्तेपि तादृशाः ॥ ४९ ॥ प्रकरणमिह पूर्यतेऽनवयं त्रयमपि विश्वजयाय मादृशानाम् । निजपदसमवाप्तये च नित्यं निजगुरुणा हरिणैव लोकवन्यम् ॥५०॥ इति श्रीवल्लभदीक्षितविरचिते तत्त्वदीपनिबन्धे श्रीभागवतार्थप्रकरणे दशमस्कन्धान्तर्गतगुणप्रकरणविवरणं समाप्तम् । योजना। प्रोक्ता । स्फुटमन्यत् । सप्तमिवैराग्याध्यायं विचारयन्ति अतःपरमित्यादिभिः। स्कन्ध- समाप्तौ वैराग्यनिरूपणप्रयोजनमाहुः तेनैवेति इतरनरपेक्ष्येण । नन्वन कथ भगवद्वैराग्य- बोधः इत्यत आहुः कृष्ण इत्यादि । अत्र वैराग्ये निरूप्ये क्रीडानिरूपणस्य किं प्रयो- जनमत आहुः एतावदित्यादि । एतावदर्थनिर्धार इति करणात्मकव्यापारात्मक फलात्मकनिरोधस्य सपरिकरस्य निधीरे । तथा च निरोधोपसंहारं बोधयितुं तदुक्तिरित्यर्थः । ननु संसारनिवृत्तौ किं गमकमियत आहुः कुररीत्यादि । संदेहमिति संसारसंदेहम् । यदि संसारः स्यादेवं भगवदासक्ता न स्युः । आसक्तौ गमकमाहुः मनसेसादिः । समात्यध्याय एतन्निरुपणप्रयोजनमाहुः स्कन्धार्थ इति । उपसंहारप्रकारसूचितमर्थमाहुः अग्रेपीत्यादि । त्रयमिति इतः प्राक्तनं प्रकरणत्रयम् । विश्वजयायेति 'भूयश्वान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इति श्रुत्युक्तविश्वमायानिवृत्तये । इति श्रीमत्प्रभुचरणैः पुरुषोत्तमस दर्शिता दशमस्कन्धान्तर्गतगुणप्रकरण- निरन्धयोजना संपूर्णा। * ·परिशिष्टम् । श्रीघनश्यामभकृतश्रीभागवतदशमस्कन्धगुणप्रकरण- विभागसूचिका। अतःपरं येनैतादृशं चरित्रं कृतं स कृष्णः परो भगवानिति निरूपयितुं पड्भिर- घ्यायैर्गुणनिरूपणं क्रियते । तत्र प्रथमे वसुदेवस्तुतिः उपदेशदेवकीपुत्रनयनादिरैश्वर्यम् । द्वितीये चीय द्विविधं बुद्धिक्रियाभेदेन तत्रार्जुनेन सुभद्राहरणादिकं कृतं तत्र प्रतिबन्धा- भावो अनिन्द्यत्वं च भगवद्बुद्धिवीर्य, श्रुतदेवजनकयोर्मुक्तिदानमेककालावच्छेदेनैकखरूप एव तदृष्टया द्विरूपोभूदिति क्रियावीर्यम् । तृतीये श्रुतिगीतायां यशः स्फुटमेव । चतुर्थे श्रीकार्य शंकरापन्निवारकत्वात् । पञ्चमे भृगुपरीक्षायां लत्ताप्रहारानन्तरं क्षमैप ज्ञानकार्यम् । पप्ठे वैराग्यकार्य स्फुटमेव । स्त्रीभिः सह जलक्रीडायां मनस्तिरोधानं लोक- शिक्षार्थमेतावद्रहस्पधर्माचरणं वैराग्यम् । एवं सप्ताशीतिभिरध्यायैर्दशमस्कन्धप्रकरणविभागः। श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धगुणप्रकरणस्थभगवन्नामानि । वसुदेवज्ञानदाता देवकीपुत्रदायकः। अर्जुनस्त्रीप्रदाता च बहुलाश्वस्वरूपदः ॥१॥ श्रुतदेवेष्टदाता च सर्वथुतिनिरूपितः। महादेवाद्यतिश्रेष्ठो भक्तिलक्षणनिर्णयः ॥२॥ अकग्रस्तशिवनाता नानावाक्यविशारदः। नरगर्वविनाशार्थहृतवालणवालकः ॥ ३ ॥ लोकालोकपरस्थानस्थितवालकदायफः। द्वारकास्थमहाभोगनानाखीरतिवर्द्धनः ॥ ४ ॥ मनस्तिरोधानकतव्यग्रस्त्रीचित्तभावितः । निविधनामावलिस्वगुणप्रकरणनामानि । यमुदेवज्ञानपोधकाय नमः । देवकीमनःपीडापनोदकाप नमः । देवादिभक्तशापारि- दोपनाशकाय नमः । देवकीमतापत्यदाने नमः । देवकीतगंधवाय नमः । मताचिन्त्यगुरा हेतवे नमः । सुभद्राविवाहहेतवे नमः । जनादिनानिमनोरथपूरकाप नमः । शुनदेवा- घुपासकसन्मार्गयोधफाय नमः । निखिलनिगमनिजजनमस्नुनाय नमः । गम्य. सरूपाय नमः । ऐश्वर्यादिपधर्मसाप काय नमः । भक्तदुष्टोमानायराय नमः । मक संकट निवारकाय नमः । कादिदुष्टपातका नमः । मसनि दिन्दिनगरमाय नम सर्वोत्कयोधकाय नमः । पितापलदाय नमः । ननादिगारदारकाय नमः नानालासपिठसन्मुखाय नगः । मिसिउनिनवनारिलारवर नमः m ·२०० परिशिष्टम् । इत्येवं राजलीलाया नानामष्टोत्तरं शतम् । निरोधलीलामाश्रित्य भत्त्यै भक्तेन रूपितम् ।। वाललीलानामपाठात् श्रीकृष्णे प्रेम जायते । आसक्तिप्रौढलीलाया नाम्नां पाठाद्भविष्यति ॥ व्यसनं कृष्णचरणे राजलीलाविधानतः । तसानामत्रयं जाप्यं भक्तिप्राप्तीच्छुभिः सदा ॥ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यविरचिता विविधलीलानामावली संपूर्णा ।। श्रीभागवतदशमस्कन्धोत्तरार्धगुणप्रकरणानुक्रमणिका। वसुदेवस्य विज्ञानं देवक्याः पट्सुतागमे । चलिकृष्णस्तुतिकथा पण्णां गमननिर्गमे । सुभद्राविजयोद्वाहो मिथिलागमनं हरेः। मैथिलथुतदेवाभ्यां पूजनं गतिरेतयोः॥ वेदस्तुतिहरेमक्या दारिभ्यविनिरूपणम् । आशुतोपकथा शंभोरनर्थोऽस्य वरस्य च ॥ कासुरवधे युद्धर्मोचनं गिरिजापतेः। मृतपुत्रप्रदानं च विप्रस्थ खालयाद्धरेः ।। हरेरेवास्ति देवत्वं भृगुवाक्यैश्च निश्चयः । क्रीडा स्त्रीभिहरेः पूजा विरहात् स्त्रीविभापणम् ॥ महारथानां नामानि हरेवंशावलिस्तथा । पादवानंत्यमित्येवमुत्तरार्द्ध निरूपितम् ।। ॥ इति श्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचिता श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धार्थानुक्रमणिका समाप्ता ।। गोफुलरायभकृतदशमस्कन्धगुणप्रकरणाध्यायार्थः । निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वभगवत्वज्ञापकगुणप्रकरणे ज्ञानाधिकाररहितस्यापि पितु- सुदेवस्य निजैश्वर्यवलादेवान्तरानन्ददायकसर्ववेदार्थज्ञानदानेन भक्तिसिद्ध्यर्थं वैदिकैश्चर्य- प्रकटनात् , देवक्या मातुर्याद्यानन्ददायकपुत्रदानेन भक्तिसिद्ध्यर्थ लौकिकैश्चर्यप्रकटनात्, कालग्रस्तानां स्वस्पर्शमात्रेणात्मदर्शनोत्पादनरूपमोचनक्रियया जन्मान्तरमन्तरेणैव तदेह- सासुरयोनिनिवृत्तिपूर्वकं मातृसेहोत्पादकयधावस्थितपूर्वरूपसपादनक्रियया च समपैश्वर्य- योधनादेश्वर्यनिरूपण यशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस्य परलभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे सुभद्राया आधिदैविक- मायात्वेन जीवभोग्यत्वाभावात् मायातो वेदानां भीतत्वेन तस्यां वैवाहिकविध्ययोगेन ·परिशिष्टम् । २०१ विवाहस्यापि दुर्घटत्वात् भगवतश्च भ्रातृत्वेन तद्भोक्तृत्वामावात् लोकदोपेण सर्वदा कन्या त्वेनैवस्थितेरयुक्तत्वात् पापण्डसन्यासवेपिण्यर्जुने नरे खावेशं विधाय चौर्येण तत्प्रदाने बुद्धिवीर्यप्रकटनात् स्वस्स मुनीनां चैकेनैव रूपेण जनकश्रुतदेवयोगेंहे एकस्मिन्नेर्व काले प्रवेशात् मिथिलानरयोपितां कल्याणार्थ जनकगेहे बहुकालवासे श्रुतदेवे सन्मार्गोपदेशार्थ तगृहे एकदिनवासेप्यग्रे कालद्वयस्य तुल्यत्वेन खप्नदर्शनवजातविस्मयेषु मुनिषु खक्रिया- वीर्य प्रदर्श्य सहनीतप्रदर्शितवीर्य मुनिद्वारा अन्येपानपि वीर्यवेदित्वकरणाद् वीर्यनिरूपणं यशीतितमेध्याये। निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे पूर्वसृष्टं सर्वमापीय सुप्तस्स सर्वतत्त्वरूपस्य भगवतः शयनान्ते प्रयोधसमये तत्त्वनिरूपणप्रकारेणाप्टाविंशतिविधानां वेदानां ब्रह्मपरत्वनिर्णयार्थ तचयकरणसंदेहनिवारकैर्वाक्यशेपरूपैरष्टाविंशतिवेदवाक्यैरेव स्तुत्या प्रबोधने लौकिकयुक्त्यगोचरस्यालौकिकस्य कर्तृत्वादिरूपस यशसो निरूपणात् यशोनिरूपणं चतुरशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस्य परत्वभगवत्त्वज्ञापकगुणप्रकरणे भगवत एव श्रीपतित्वेन श्री- भोक्तृत्वान्मोहेन जीवैः श्रीमोगे अवश्यं दुःखसंभवात् भगवतय विचार्यदातृत्वाद् भक्तेभ्यो दुःखहेतु श्रियोऽदानाद्भक्तानुग्रहार्य भक्तेपु विद्यमानाया अपि श्रियो हरणाद् भगवतः सकाशादेव प्राप्तश्रीणामविचार्यदातॄणां शंकरादिदेवानां दानेनैव संकटागमे तत्संकटस्स भगवतैव निवारणात् श्रीनिरूपणं पञ्चाशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस्स परत्वभगवत्त्वगुणज्ञापकगुणप्रकरणे वैकुण्ठे श्रिय उत्संगे शयाने भगवति सत्त्वपरीक्षार्थ भृगुणा लत्तापहाररूपे क्रियापराधे उत्थाय नमनादिना ज्ञान- चितरूपायाः क्षमायाः निरूपणात् सर्वगीतार्थवेदिनापि ज्ञानरहितेन खस्मिन् रक्षकत्वा: मिमानवतार्जुनेन द्वारकायां मृतापत्यविनप्रसझे सर्वयादवसंनिधी सकृष्णानां यादवानां माह्मणत्वनटत्वासुंभरत्वकथारूपवचनापराधेपि कृतनिजात्यंतपुरुपकारस्यापि विप्रापत्यरक्षणा- शक्तस्स परिभ्रान्तसर्वलोकस्याप्यलन्धद्विजसुतस्यानिस्तीर्णप्रतिज्ञस्सासिं विपक्षोः प्रतिपेधेन धमाया ज्ञानचिहरूपाया निरूपणाद् ज्ञानवतः समर्थस्यै क्षमाज्ञानचिहत्येन भूपणमिति ज्ञापयितुं सर्वागम्यादनिरुद्धस्थानादपि विप्रापत्यानयनेन सामयज्ञानयोरपि निरूपणाद् ज्ञाननिरूपणं पडशीतितमेध्याये । निरोधकर्तुः कृष्णस परत्यभगवत्वज्ञापकगुणप्रकरणे सर्वसंपत्समृद्धायां द्वारकापां चांभोगयुक्त कृष्णखीणां भगवता मानसनिरोधाने पिरहव्याकुठानां कुरीदिदशानिरूपण- मुसेन भगवदतिरिक्तनासतिरूपवैराग्यनिरूपणात् कृष्णे केमुल्येन पैराग्यपोधनार राम्पनिरूपणं सप्ताशीतितमेध्याये । ॥ इति निरोधनिरूपणे दशमस्कन्धः ।। २६ गुग.

·परिशिष्टम् । उत्तरार्धसूचनिका। पत्रिंशोध्यायः। एवं कालवेदोलनं श्लो०४-५-६ सर्वेषु प्रकारेषु भगवानेव कर्तेत्यादि । श्लोकः ९ स्फोटः ब्रह्मवादे दिग्धर्मः आकाश इत्यादि 'नादो वर्णस्त्वमोंकारः वत्पित्तिः । श्लोकः १० कार्यतारूपत्वम् । श्लो० २४।२५।२६।२७ अखण्डबोधः । श्लोकः २९ तथापि लोको न जानाति इति साधनान्तरेण यतनेन हि चिन्तामणिं प्राप्य पुनरन्यत्साधनमङ्गीकरोति । श्लोकः ३४ अष्टाविंशतितत्त्वेभ्योऽधस्ताद् योगमाया । श्लोक ४४ न लौकिका न वैदिका निपिद्धभावनयाधःपतिताः । श्लोकः ४५ युष्मत्पादारविन्दे धिपणा येषां तेभ्यो ये अन्ये तेपामेव गृहं तदन्धकारवद्वतीत्यादि । श्लोकः ४६ ननु शास्त्रीयमेव कर्तव्यं 'पुमान् यच्छ्रद्धया तिष्ठन् विधिनियोगानिवर्तते । श्लोकः ५५ पीतशेफ गदाभृत इत्यत्र देवैरमृतं तत्र स्थापितमिति यदैव भगवन्तं स्मरति तदामृतं भगवान् पिवति । सप्तत्रिंशोध्यायः । श्लोकः १४ अभिमानाभावे इतराश्नमे- भ्योपि गृहस्थाश्रम एव मुख्य इत्यादि, अत एवायं कर्ममार्गानुसारी भक्तः निर्वर्तित- निजक्रियः मूलं । श्लोकः १६ यथा कर्मनिष्ठः प्रियः इत्यादि । श्लोकः १९ निरीक्षणेनायें गृहात्यपि । श्लोकः २० फलरूपेणापि भजन इत्यादि । श्लोकः २१ तेन कीर्तनीयत्वं निरूपितम् । श्लोकः २२।२३ कायिक ऐन्द्रिकं भजनम् । श्लोकः २४ नमनमेव कर्तव्यम् । श्लोकः २८ तदपो लोकपावनीः मूर्ध्नि विनत्ततः पूजायोग्यो भूत्वा इत्यादि । श्लोकः ३११३२ तथापि भक्तिमार्गेण स्मरताम् । ननु दर्शनस्य कोपयोगः न हि दर्शनार्थमित्यादि । श्लोकः ३३ ब्रह्मात्मभावे साधनत्रयमित्यादि । श्लोकः ३४ पापवशतः पहिर्मुखतादि सर्वे दोषाः संसर्गिदोपाद्वा । श्लोकः ३९ सिंहासनापेक्षया तान्येव प्रियाणि । श्लोकः ४२ मानसी. पूजार्थं तस्यालोचनमाह । श्लोकः ४६ पञ्चविधभक्तयः । श्लोकः ५० यत्कर्तव्यं तदेवोप- देश्यति न तु सेवककृत्यं स्वस्थ सेवां निरूपयति सेवायां दुर्लभत्वं चोतितम् । श्लोकः ५५ अर्चा ब्राह्मणयोर्व्यवस्थयैवार्चा । श्लोकः ५८ एकान्तभावेन अनन्यभक्त्या नान्यथात्रास्मत्त्वम् भेदप्रतियोगि न प्रतिमा अन्यथा महता प्रपञ्चेन निरूपितस्यैकादशे भगवद्भजनस्य विरोधः । श्लोकः ५९ तस्मै सन्मार्गमादिश्येति सतां गतिभंगवांस्तत्र मार्गभूता ब्राह्मणा इति तेषां भजनमादिश्य । अष्टत्रिंशोध्यायः। 'प्रमेयमपि वै वृहत् स एव भगवान् कृष्णः ततो भजनमीरितम्' । 'मतान्तरोक्तिरेपा हि सिद्धान्ते वैदिके तथा । अनन्तगुणपूर्णी हि हरिब्रह्म श्रुतिस्तथा' । 'फलप्रमेयमानत्वं सचिदानन्दतां गतम्' । 'कर्म सदिति चोच्यते' इति गीता । त्रयमेकं आत्मा तु खाश्रयाश्रयः खशक्तिं त्रेधा स्वस्मिन्नाश्रये निधाय हि । श्लोकः २ अनेन वेदानामपि खण्डशोर्थप्रतिपादकानां बुद्ध्या महावाक्यार्थज्ञानं भवतीति तात्पर्यतो ब्रह्मप्रतिपादकत्वं सेत्स्यति । आत्मने आत्मनिष्ठां भगवत्सेवां च कुर्वन्ति । श्लोकः ३ उपनिषदर्थः उपनिपद्विचारेणैव संदेहा निराकर्तव्याः । श्लोकः ५ क भगवतो माहात्म्यज्ञानं भविष्यतीति पर्यटन् । श्लोकः ९ ब्रह्मसत्रलक्षणम् । - ·परिशिष्टम् । २० श्लोक १२ अष्टाविंशतितत्ववाक्यशेपाः अष्टाविंशतिश्लोकाः नैतावता सर्ववेदसंदेहनिवृत्तिः। श्लोकः १६ 'शान्त उपासीत' 'शान्तो दान्तः' इत्यादि श्रुतितात्पर्य पुष्टिविचारेण कृतार्थी अपि मर्यादायामकृतार्था उच्यन्ते । श्लोकः १७ अथ च ये भगवत्सेवकाः तेषां सर्वभावेन भजनं युक्तमिति च भगवच्छेपतया देवतान्तरभजन इत्यादि कृष्ण एव सदा सेव्यः इति । श्लोकः १८ तस्यैवाधिभौतिकरूपं ब्रह्मलोक इति । श्लो० १९ अनुप्रवेशश्रुतिनिर्णयः । यत्र प्रविशति तत्र तत्समो भूत्वा प्रविशति । श्लोकः २० वेदानां प्रतिपाद्यो भगवदभिरेव यागा अपि चरणरूपाः सर्गोपि इति मुख्यः सिद्धान्तः । अतः पण्डिता इममर्थ ज्ञात्वा भगवदछिमे वोपासते आनन्दनिधि भूमौ भगवति विश्वसिताः । 'गुप्तानन्दा यतो जीवा निरानन्दं यतो जगत् । पूर्णानन्दो हरिस्तस्माजीवैः सेव्यः सुखार्थिभिः' । श्लोकः २१ मोक्षापेक्षया कथा- श्रवणरसोधिकः । श्लोकः २२ कदाचिद्भजनीयो भगवान् प्रतिवन्धं कुर्यात् तदा का गति; रित्यादि, 'असत्सङ्गो न कर्तव्यो भक्तिमार्गस्य वाधकः । देहे ह्यनुगुणे कृष्णे नेन्द्रियाणां प्रियं चरेत्' । श्लोकः २३ एवं भगवद्भजनमेव जीवानामवश्यकर्तव्यं 'तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' इति भगवचरणपरतैव प्रयोजिका न तु प्रकारविशेषः प्रयोजक इत्यादि । 'सर्व एव हरेभक्तास्तुल्या यान् मन्यते हरिः। अतः कृष्णो यथात्मीयान् मन्यते भजनं तथा'। श्लोकः २४ 'ज्ञानमार्गों भ्रान्तिमूलः ततः कृष्णं भजेदुधः । प्रवर्तकं ज्ञानकाण्डं चित्तशुद्ध्यै यतो भवेत्' । लोकः २५ एवं ज्ञानकाण्डस्यापि भगवनजनपरत्व- मित्यादि । निटत्यान्मार्गस्य भगवान् सेव्यः 'भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः' इत्यादि । लोकः २६ 'जीवानां ब्रारूपत्वाद् दोपा अपि च मानसाः' इत्यादि । श्लोकः २७ सेवामात्रेणैव मृत्योर्जयो भवतीत्यादि । ये हि निरन्तर सेवां कुर्वन्ति ते पैकुण्ठे अपेक्षन्त इत्यादि । वैदिकादिधर्मानुलपय भगवत्सेवां कुर्वन्तीत्यादि । 'सर्व मद्धिष्ण्यमी- क्षध' इति सगुणभक्तिमार्गनिषेधः । तति यथा त्वत्मपन्धिनं य कंचित्सदार्थ परिचरन्ति भगवत्सेवका एव सेवायां तानियोजयन्ति । 'सर्वधा सर्वतः शुद्धा भक्ता एव न चापरे । अतः शुद्धिमभीप्सद्भिः सेव्या भक्ता न चापरे' । लोकः २८ खभावरक्षका अपि प्रभुसेवां कुर्वन्ति 'सर्वसेज्यो नियन्ता च' सर्वसमर्थ खरूपमेष । सोरुः ३० ॥ जीरा न व्यापका व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यात् । लोकः ३१ । ये मायया मुग्धा मरिष्यन्ति ते पुनर्भगवन्तं सेवन्ते तेषां पुनर्मायामोह इत्यादि । यदेव सदुद्धिस्वदेव नगपापः कन्यः 'नृणां दुर्गतिमालोक्य ये सेवन्त बनताः । कृष्णं तकुटिः कालः' इत्यादि । शोकः ३३ योगादिना मजनं न कार्यसाधक इसादि' 'गुमसेवापरो भूला भक्तिम् । शोकः ३४ 'पुरा. दीधपरित्यज्य कृष्णः सेय्यः' इत्यादि सो०३५भगवद्धजने कमा प्रथम मि.तीयादिगुरुवर- गारपिन्दजले न पापक्षयः गुरुझ्दयसमगवररणारविन्दवासिरित्सादि । सो० ३८ नगमा. नेव सेव्यो हिन तु जीपाः इत्यादि । शोकः ३९ जीवादन्या भगनबने । सोमा ४० नित्यकर्मणा भगवता च सर्वपापक्षयात् आनन्दं दरि भवेत् न तु किकानन्दम् । शेरुः ·परिशिष्टम् । ४१ भगवदानन्दो देशकालापरिच्छिन्नः वेदानन्दमपि, तेनैकस्यैव ब्रह्माण्डस्य वार्तामेको वेदो वदति इत्यादि श्रुतय एव प्रमाणं परं पर्यवसानतया न तु वृत्त्येति, तस्मादेताशा परमानन्दरूपः कृष्णएव सेव्यो नान्यः इति सर्वेषां वेदानां पर्यवसितोर्थः । अत्र मूलभूताः श्रुतयः स्वयं द्रष्टव्याः इति श्रुतिगीतम् । श्लोकः ४३ इत्यशेपसमानायपुराणोपनिपद्रसः । शोकः ५० संक्षेपेण श्रुतिगीतार्थः । एकोनचत्वारिंशोध्यायः ‘एवं कृष्णस मूलले संदिहानस्य संशयः । निवारितोतियनेन येन कृष्णः परः स्मृतः' । 'भजनीयगुणवत्र सदेहः कश्चिदुद्गतः' इत्यादि भगवद्दोपपरिहाराध्यापारम्भः । श्लोकः १ विविधा जीवा उपासनासमर्थाः । श्लोकः ३ यदि सावधारयेत् तदा सेवकाः कुण्डलिनीव्याप्ताः तयैव हताः स्युः । श्लोकः ५ तं भजन्निर्गुणः यथा गजेन्द्राय पूर्वावस्थितेत्यादि उपासका- नामात्मा तद्धितमेव करोति न तु तदनुरोपं ततो यदैव यद्विना यत्कार्य न भवतीत्यादि । लोकः ८-९ यस्यानुग्रहमिच्छामीत्यादि । श्लोकः १२ भगवत्सेवेव पुरुषार्थः परमः । लोकः २० प्रपत्तिः प्रीतिहेतुः । श्लोकः २६ देवस्थानं वैकुण्ठं यत्र पदरीनाथः । श्लोकः ४० विवेक- निधेभगवतः । चत्वारिंशोध्यायः। वरोन मूलरूपेण निरूप्यते महत्त्वलक्षणज्ञान- शक्तिः । क्रिया गुरुपुत्रानयनादि तत्पर्यवसायिनी । श्लोकः १५ एव पोडशकलो भगवान् मार्गे मार्गरीतिः । श्लो० १६।१७।१८।२० संशयनिवृत्त्यर्थ स्वयं भजनं कृत्वा गन्तुं योग्यं भगवन्तं गताः । श्लोकः ६४ अत्यूजितैर्मखैरीजे भगवान् विषयाल्लौकिकाद्वैदिकान्यज्ञान सर्वे प्राणिनस्तेनैव जीवन्तीत्यादि । एकचत्वारिंशे रागलीला लेहलीला आनन्दक्रीडा भक्तानां सुखसिद्ध्यै परमोत्सवलीला श्लोकः २७ प्रेम्णान्तरसंवन्धः पादसंवाहनादिभिरिति बाह्यः अनेन प्रपञ्चविस्मृतिरुक्ता तदासक्तिमाह । श्लोकः ४७ अद्यापि द्वारकायां प्रभुः सेवकैः सह विराजते इति । श्लोकः ५० यस्य श्रवणमानमपि राज्यापेक्षयापि सर्वोत्कृष्टम् 'सिद्धान्ताः सत्कर्मागमाश्च वितता लोकेऽधुना सर्वतस्ते प्रायेण निरूपिताः सुपहुशो भत्त्यै मुकुन्दाये' इत्यादि शुभं सर्व उत्तरार्धसूचनिकापत्रमत्र निःशेषमभूत् । स्वतन्त्रलेखः । - ॥ श्रीहरये गुरवे नमः॥ नत्वा श्रीवल्लभाचार्यचरणाम्भोजसंश्रयात् । श्रीमद्भागवते पीतशेपपयं यथार्थते ॥ अथ भगवत्स्वरूपे श्रीभागवते तवृदयभूतदशमस्कन्धोत्तरार्द्ध पंचाशीतितमेऽध्याये श्रीदेवकीमातृचरणपटपुत्रानयनप्रसङ्गे पठ्यते । पीत्वाऽमृतपयं तस्याः पीतशेपं गदाभृतः । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः॥१॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकी पितरं बलम् । मिपतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥२॥ इति (स्कं. १० उ. ३६.५५-५६) ·२०६ परिशिष्टम् । दैवैरिति स्तन्योत्पादकैर्भगवद्विषयलेहांशैरित्यर्थः । पूर्व स्थापितमिति निबन्ध इत्यर्थः । तथा च निबन्धे 'नन्दादिवदिदानी हि देवक्यापि पुरस्थिताः । अतः स्नेहदशायां हि स्तन्यं निस हरिः पपौ ॥ १॥ पीतशेपमतः प्रोक्तं वैष्णवत्वाय मुक्तये । प्राकृतत्वदशायां च समापीतं विनिर्गमे ॥२॥ 'उच्छिष्टभोजिनो मायां तरत्येव न संशयः' इति । अनावरणभङ्गे नन्दादिवदिति हि यतो नन्दादिवत्कुरुक्षेत्रस्थदर्शनजन्यदशायां यथानन्दा- दयो निरोधपूर्णा जातास्तथा देवक्यपि पुरा पूर्वकाले निरोधपूर्णा स्थिताऽतस्तथेति तथोक्तं सुखेन संगच्छत इत्यर्थः । नन्वेवं सति तदैव. कृतार्थीः स्यान्नानेत्याच्यपक्षान्तरमाहुः प्राकृतत्वेत्यादि । अत्रायं समुदितोर्थः । स्तन्यं हि स्नेहानुत भवति नच दंष्ट्रा यमस्नेहकला- द्विजानीत्युक्त्या तत्र प्रकरणोद्वलितसुबोधिन्यादिव्याख्यानेन च 'अमिमानिव्यपदेशात्'. इति व्याससूत्रेण,च, 'आत्मादिस्तम्वपर्यन्तैः' इति निदर्शनेन च देवतात्वं लक्ष्यते तस्य च भवदिशैर्यदुपूपजन्यताम्' इति ब्रह्मण आज्ञया 'जनिष्यते तत्प्रियायें संभवन्तु सुरस्त्रियः' इत्यन- भवन्तु सुराः तत् स्त्रियश्च भवन्तु इत्यर्थस्य सुरैः सहितास्त्रियः इति समासेन विवक्षणात् प्रियकरणार्थ नियोजिताना 'यद्यद्भगवता दत्तमधिकार खसिद्धये सर्व प्रत्यर्पया- मासुहरौ भूमिगते नृप' इति खधिकृतेष्टवस्तुसर्मपकाणां देवानां कोट्यन्त स्थितस्य स्नेहा- भिमानी देवतांशभूतोहादिदेवैर्देवक्यां स्तनयोरमृतं पयसि स्थापितं तस्य च पानं पूर्वग्रन्थे निवन्धे नन्दादिवदित्यादिना सापितं, तथाहि भगवतो गोकुलगमनानन्तरं देवक्या वात्सल्यरसेन तीव्रविरहवेदनायां 'यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्'इति उद्धवेन भगवद्वचनस्य सत्यकरणे इत्यस्य वर्तमानदशायां प्रतिज्ञानात् प्रतिज्ञातस्य च भग- वत्कृत्या 'मयापरोक्षं भजता तिरोहितम्' इत्यनेन दर्शनायोग्यपरोक्षावस्थानस्य तिरोहितपदा- सत्वेनोक्तस्य 'कासि क्कासि महाभुज' इत्यत्र वियोगदशायां तत्रत्यव्याख्यानेन परोक्षभुजा- धानानुष्ठानस्य प्रदर्शनेन समर्थितस्यापि भक्तानां दृष्टया 'दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशया ध्यानप्राप्ताच्युत्ताश्लेपनिय॒त्या क्षीणमगलाः' इत्याधुक्तदशाविरहाशीभूतध्यानेन सुप्रदर्शनेन चाविभीवेन च 'क्ष्यथ कृष्णमन्तिके' इत्यज्ञानोपसंहारद्वारा भगवदाजया विषयज्ञापनेन च 'अन्तर्वहिः स भूतानां आस्ते ज्योतिरिवैधसि' इति ब्रह्मदृष्टयापि वक्तुं शक्यस निरूपित- त्वात् । एवं नन्दादिपु विरहे प्राकट्यवत् तुल्यकारणयोः तु कार्य इति न्यायेनाविर्भावस्य संभवात् । प्रकृतिवचनेन तदृढीकरणाच देवक्याः स्तन्यपानं तदाविर्भूय कृतमिति पीतशेपत्वसिद्धिरित्येकपक्षः । अथवा यदैव देवकी अत्युत्कण्ठिता मम पुत्रः श्रीकृष्णः कदा श्रीमुखं दर्शयिष्यति स्तन्य मे पास्यति एवं एवं भगवन्तं स्मरति तदा लेहेन लुतं प्रयो भवति तदा तस्स लेहाभिमानी देवैर्देवक्या च भगवदर्थ मनसा संकल्पितस्य भगवद्भाव. खाद्भगवतैव ग्रहणमुचितं "अण्वप्युपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । पत्रं पुष्पं फलम् इत्यादिवचनैः, 'गोमायुवन्मृगपतेरिव भागमीये' इलादिलोकोक्तिनिदर्शनैः नाभागप्रकरणी- ययशोदेशकस्वीकाराग्रहविषयकं 'ममेदं वास्तुकं चसु' इति रुद्रादिवाक्यादिधान्तः । .

·परिशिष्टम् । २०७ कृष्णस्तन्यतमं रूपम्' इति खस्यापि तथानुष्ठानेन च भगवान् एव पियतीति पीतशेपख- सिद्धिरिति द्वितीयपक्षः । अथवा एतद्धालेति । एते पड्वालकाः देवक्याः प्रतियातु कुमारो:- यमित्यादिना कुमारशब्दोपलक्षितपवर्षपर्यंतभोजराजेनानुकम्पिता नारदागमनात्पूर्व यथा स्तन्यं पपुरेवं भगवानपि गोकुलगमनात् प्राकू 'बभूय प्राकृतः शिशुः' इति प्राकृतशिशुभवन- दशायां पपुस्तत्प्राकृतैरेव प्राकृत इति 'संबाहुभ्यां धमति' इति श्रुतिलिशाद् द्विभुजत्वाव- तारणपरव्याख्यानस्य 'जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्संगलालितम्' इति भाष्यात् यशोदायाः स्तनधयरूपसूचनार्थपरत्वसंभवात् । प्राकृतदशायां हि 'सद्यः पीतं विनिर्गमे' इति निवन्धेन दृढीकरणाच मूलत्वं सिध्यतीति पीतशेपता सिद्धिरिति तृतीयपक्षः। अथवा पड्डालाः 'नीतास्ते योगमायया' इति वचनात् वलिगृहगमनानन्तरं समागताः तथा भगवानपि गोकुलगमनानन्तरं समागतः कंसवधानन्तरं प्रथमं मिलितः देवक्याः स्तनं पपौ तत्रापि 'पितरावुपलब्धाथों विदित्वा पुरुषोत्तमं, माभूदिति निजां मायां ततान जनमोहि- नीम्' इत्यप्राकृतखरूपगोपनद्वारा प्राकृतशिशुभवनदशायां संभवाविनिर्गमे इत्यस्य च वि- गतो निर्गमः विनिर्गम इत्यर्थः । संभवाच प्राकृतदशायामिति निबन्धस्यैव प्रमाणत्वमिति सिद्धा पीतशेपतेति चतुर्थः पक्षः । अथवा देवक्या 'चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदिती, आनिन्यतु पितृसानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम्' 'तथा मे कुरुतां कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ भोज- राजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमागतान् इति निजपुत्रदर्शनमात्रप्रार्थनायां भगवन्तौ पलिं प्रतिर गत्वोचतुः 'इत एतान्प्रणेष्यागो मातृशोकापनुत्तये, त इमे मप्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्भगतिम्' इत्यत्र प्रसादशब्देन निजोच्छिटनैवेद्यस प्रकरणात् प्रसिद्धेष्वसंभवात् 'तान्दृष्ट्वा चालकान्देवी' इसन तच्छन्देन रामकृष्णविशिष्टमष्टानामेव नारायणाङ्गसंस्पर्शेति हेतुना व्याख्यातुमुचित- स्वात्। एत इववेत्यत्रापि बालकवद्रूपं कृत्वा भगवान्प्रथम श्रेष्ठत्वास्त्रियत्वाच समागतः देवक्या उत्सङ्गे पालैः सह स्थित्वा पपौ, ततः भगवतो गदाभृतः पीतशेपं अन्ये पीत्वा कृतार्थी जाता इत्यपि प्राकृतत्वदशायामिति नियन्धेन पलिगृहगमने अप्राकृतः । पुनः खगृहागमने 'बभूव' प्राकृतः शिशुः' इतिवत् प्राकृतशिशुभवनदशायाः संभवात् 'तान् दृष्ट्वा पालकान्देवी पुत्रस्नेहनत- स्तनी' इत्यत्र तत्रशब्दयोरसंकुचितवृत्त्या 'मोहिता मायया विष्णोः' इत्यनेन च 'मेने सुनिस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप' इत्यत्र कृष्णपदमात्रोपादनाय दृढीकरणेन धननात् इति पञ्चमपक्षः । एवं विरहदशायामाविर्भूतस्स भगवतः तथा भगवदर्थसंकल्पितस भगव- स्वीकारविषयत्वेन तथा प्राकृतशिशुभवनदशायां शिशुक्रियाप्रकटनेन तथा कंसवधानन्तरं प्रधममिलने मेहातिशयेन प्राशनादिसंस्कारागत्वेन वा तथा यलिभवनादागमनानन्तरं खकीयजनोद्धारार्थ पड्याठकवत् पालकभवनेन देवक्याः स्तनपानं भगवतः पंचा समर्थितमिति सुपोधिन्या मतेन पीतोपत्वसिद्धिः ।

·परिशिष्टम् । श्रीहरये गुरवे नमः । अथ संदर्भमतेन पीतशेपत्वं साधयामः तत्र तदर्थसंग्रहश्लोकः वृष्णिवे पृष्णिगर्भोप्यदितिजनुपि यो वामनो देवकीत्वे । श्रीकृष्णः प्राकृतः सन् शिशुरथ विरहे भक्तदुःखाऽसहिष्णुः ॥ विष्णुः कंसं निहत्वोक्तकृतिसुमिलने मङ्गलोपक्रमे वा । मातुः स्तन्यं जघासैतदमृतरसतो मोचयन् स्वान्पुनातु ।। अत्रैवं योजना श्रीमद्भागवते दशमोत्तरार्धे श्रीदेवक्या मृतपुत्रदानप्रसङ्गे 'पीत्वामृत पयस्तस्याः पीतशेपं गदामृतः । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना' इति श्रूयते, तत्र देवक्या अमृतं पयः गदाभृतो भगवतः पीतशेपं पानोच्छिष्ट पीत्वा नारायणाङ्गसंस्पर्शन प्रतिलब्धात्मदर्शना जाता इत्यन्वयः । अत्र यद् गंदाभृतः पीतशेषलं पयोविशेषणमुक्तम् तत् 'जातो गतः पितृगृहाजमेधितार्थः' इत्यादितप्रत्यवाक्यैः पानस्यासंभवात् कथं पीतशेषता सेत्स्यतीति शङ्कायामाह वृष्णिवे पृष्णिगर्मेति । 'त्वमेव पूर्वसर्गभूवृष्णिः खायंभुवे सति तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः' इत्युपक्रम्य 'मादृशो वां वृतः सुतः' इत्युक्त्वा 'अहं सुतो वामभवं पृष्णिगर्भ इति श्रुतः' इति तत्रैव भगवदुत्ते पृष्ट्वा देवक्या वैक्यात वृष्णिजन्मनि पृष्णिगर्भेण भगवता पीतं स्तन्यं देवकीजन्मन्यपि पीतशेषत्वं संपादयतीति भावः । ननु जन्मान्तयों दाः कथं तत् सिद्धिरिति चेन्न, 'भवान्नारायणसुतः शम्परेणाहृतो गृहात् अहं तेधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान्प्रभो' इत्यत्र पूर्वजन्मसंवन्धि- भर्तुः पूर्वजन्मस्थाया रत्या अपरजन्मनि कामस्य भर्तृत्वमिवेहापि पृष्ण्या देवकीत्वमवधारय ननु जीवे ताक व्यवहारापत्तौ द्रव्ये साध्यतां तत्पादसलिलं यथा' इत्यादौ साधितमेव नच पृष्णिगर्मदशायां पानं कृतमिति कुतो लग्यते । देवसर्गे मातुरनुग्रहादुत्वसंहननांगा इत्यादि पंचमस्कन्धोदाहरणात् स्तनपानाव्यवहाराभावाचेति वाच्यं । 'वरं हि वरं बेहि वरं ब्रूहि यथेप्सितम्' इति सुतपसंप्रति भगवद्वचने । 'तनयं देहि तनयं तनये नौ स्तन, धयम्' इति पृष्णिसुतपसोः प्रतिवचने पुराणान्तरीयस्तनध्यसुतप्रार्थनाश्रवणात् । नच स्तनंधयपदमापि लझकं श्रुतार्थवाधापत्तेः । किंच 'देशिनी रोदमानाया निदधेस दया. न्वितः' इति मारियां प्रकृत्य पष्ठस्कन्धात् । स्कन्दस्य पदकृत्तिकास्तनपानार्थं पड्मुखकरणो. दाहरणात् । देवसर्गेपि स्तनपानस्य व्यवहारस्य दृढीकरणत्वात् । ननु युक्त्या सिद्धेषि वचनमपेक्षितं तबाह । 'अदितिजनुपि यो वामनः' इति तदधिवामनध्याने साधनरत्नमा- लायां 'खात्मनः कामयत्पुत्रमरोगं चिरजीवनम् । ध्यायेददित्या उत्सङ्गे वामनं स्तनपायि- नम्' इति द्रष्टव्यम् । ननु प्रकृतग्रन्थे वामनावतारे तस्य क सावकाशः । 'वभूव तेनैव स वामनो पटुः' इत्युक्त्या स्तनपानाख्यसंस्कारार्थ एव सेति ग्रहणम् । नन्वदित्या देवक्या का संबन्धः 'तयोवा पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात्' इति स्वीयत्वमेव । ननु 'बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन' इति भगवदुक्कन्यायेन देवकीकृष्णयोः जन्मान्तरस्य वचनानुभवसिद्धत्वात् कथं तत्रत्यस्तनपानेन प्रकृते पीतशेषता साध्यते इति चेत्तत्राह देव- ·परिशिष्टम् । २०९ कित्त इति । 'तृतीयेस्मिन्भदेहं वै तेनैव वपुपानपे । जातो वा पुनरेवाहं सत्यं मे व्याहृतं सति' इति भगवदुक्तौ तेनैव प्राकृतेनैव वपुपा विद्यमानयोवा तृतीयेस्मिन् आविर्भावति- रोभावरूपया अघटितघटनपटीयस्या मच्छक्क्या तृतीयेस्मिन्मवे 'मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः"जन्म वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद, विपयस्वीकृति प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथौ' इत्यादि एका- दशस्कन्धोक्तरीत्या ज्ञानमात्ररोपिते जन्मनीत्यन्वये देवक्यापृष्ण्यादितिभ्यामभेदः सिध्यति । अत एव 'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परतप'इत्यत्र जन्माजन्मप्रयोजक अज्ञानज्ञाने कारणं तु तयादर्शितेति तदपवादार्थ 'एतद्वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे' इति भग- वता पृष्णयादिखरूपसूचनादमेदो विनिर्गमितः । नच तेनैव वपुपेति भगवत्स्वरूपविशेषणं अहमित्युक्त्वैव निर्वाहः 'अजोपि सन्नव्ययात्मा'इत्यादिभिश्च । ननु पृष्ण्यादिदशायां पीतेन स्तन्येन देवकीदशायां पीतशेषता नाङ्गीक्रियते तर्हि पड्वालानां तसानस्य संभवात् भोजराजहननात् पूर्वमेव मुक्तिः स्यात् तनाह श्रीकृष्ण इति ।

·एतत्प्रकरणस्थ सुबोधिनीकारिकाणां अकारादिवर्णानुक्रमेण सूची।' ... ... ... ८० २५ ..4 ... ... ... ९३ ११९ ... ... ... १७३ ... ... ... २९ ४८ कारिका। मणिमादि सुखार्थी ये अतोने भगवान् व्यासः .... अतोन भजनीयाधम् अदान्तो मनसि ज्ञाते अनाहूतः स्वयं कापि भनेकयुक्तिसंदर्भ- अन्यथा चेरकृतोप्येपः भर्थकामो तथा धर्मः अर्थः स्थलत्रये गूढः अवाच्यः सर्वशब्दानाम् अविचारितदानेन अष्टत्रिशे श्रुतीनां हि असत्सङ्गो न कर्तव्यः अस्माकं सर्वथा देया अहं निरुदो रोधेन इत्येवं दशमस्कन्धे इत्येवं श्रुतिगीतायाः एकचत्वारिंशेध्याये एकैकोपि महत्पुण्य. एतेन योगः प्रत्युक्तः एवं कृष्णस्य मूलत्वे एवं दातृत्वसंदेहः एवं निरोधः सर्वेपाम् एवं सर्वान् समुद्स्य ऐश्वर्यस्य परीक्षार्थम् कथानन्योकिहदयाः का सर्वप्रतिष्ठामा कर्मरूपहरि केचित् कायार्थ वचनं तस्य कालादितृणपर्यन्ता कुररी चक्रवाकी च कृष्ण पक्ष सदा सेम्यः कृष्णानन्दः परानन्दः कृष्णे हरी भगवति क्रमपाठादिभेदेषु सपुष्पावि सावादि पृष्ठम् । कारिका। १०५ | गुप्तानन्दाः यतो जीवाः ग्रन्थारम्भे तथैवासान् १२७ चक्रं शस्तथा खड्गः १०६] जीवानां ब्रह्मरूपत्वात् २५ जीवेषु भगवानात्मा १९१ ज्ञानं निरूप्य वैराग्यम् १ज्ञानमार्गो भ्रान्तिमूला १८६ ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः १२३ ज्ञानशक्तिश्च पूर्णात्र ततः कृष्णगुणज्ञाने १२८ | ततो गृहीतपादश्चत् ४९ तत्रादौ भगवद्भाव- ८३ तत्रोपपत्तिः प्रवृत्या २९ तथापि सांख्यसिद्धान्ते १९२ | तथापि स्पष्टमध्याये १९१ / तदेव भगवद्वीयम् १२२ तत्सङ्गगलालसा १६५ त्रयमेकं स्वशक्तिर्हि १८२ दशधा भगवत्स्नेहः १०५ | दुर्गन्धे दुष्टशब्दे च १२७ / दुष्टैव धीरन्यगता १५३/नापि स्वयं यस कस नामरूपप्रपझं हि १६५ नियन्ता जीवसंघानाम् २ निरूप्यते यतो पित्रोः ७१/नृणां दुर्गतिमालोक्य ४ पजैते हरिसंबद्धाः ७६ परंपरा साधनं वा २१ / परिश्रम तीर्थ निष्ठः ११७ | पुत्रादीन् संपरित्यज्य १७१/ पूर्वाभ्यायो यशोव्यात्य प्रमाण ब्राह्मणः प्रोक्तः १२२/प्राकृवाः श्रुतयः सर्वाः ८७ बुद्धिःप्रपत्तिः संबन्धो २५/ भत्काय भगवान् कृष्णा ... ११५| भजनीयगुणेत्या १५३ २५ १७१ १९ १२८ ... २५ ... ... ... १ ... ... १०४ १७३ १०५ १०९ १०८ ... ... ... ... ... ... ४८ ७५ ... १८२ ... २९ ... ... .. ...

·परिशिष्टम् । २११ पृष्ठम्। ... ... ... ४८ ... ... ११३ २५ ८४ ... ... ७८ ... ९३ कारिका। भ्रान्तिमूलतया सर्वे मतान्तरोक्तिरेपा हि मानसान् पद्गुणानादौ माहात्म्यं बहुधा ज्ञात्वा मूर्तिमन्ति हरेः पार्थे यथानन्दो न सर्वत्र यथाभिलपितं ताभ्याम् यथेच्छा भगवान् विष्णुः यदा गुणा भगवतः यदाङ्गेषु समस्तेषु यदा देहेति चिन्ता स्यात्... यादशः प्रकटो गन्धः येन स्तुतिः कृता ताभ्याम् रुक्मिणी सत्यभामा च लक्षं पष्टिसहस्राणि वाधिकेपि तिरोधानम् वेदानी मूलरूपेण व्यवहारस्तथैवान पृष्ठम् । कारिका। ८९ / पत्रिंशे तु तथाध्याये ४९ | सगुणं चेद्वेदवाक्यम् १४६ | सत्यो हरिः समस्तेषु १२४ | साध्या सर्वथा सद्धिः १६१ | सप्तत्रिशे हरेर्वीर्यम् २९ / सर्व एव हरेभक्ताः १२७ सर्वत्र भगवांस्तुल्यः ११ | सर्वथा सर्वतः शुद्धाः १४३ | सर्वभावविनिर्मुक्तः १७२ सर्वलोकोपकारार्थम् १०२ सर्वसद्गुणमाहात्म्यः ९९ सिद्धान्ताः सकलागमाः २ सुखसेवापरो यस्तु १४३ सुवर्णप्रतिमेवासी १८४ | स्तोनं चष्टिादशभिः १७१ | स्वधर्मान् स्वप्रियं चापि १५३ स्वयं गरवातिमहता १२७ स्वरूपमाह सर्वेपाम् ४८ | स्वार्थ रतिः पूर्वमेव १२८/ हरिणा ये विनिर्मुक्ताः १०९ ... ... १९२ १२० ९४ ३ ... ... ... ... ... ... २९ ३ ... शम्दार्थयोः सप्तमयोः शिवादिसर्वदेवानाम् १९२ ... ... एतत्प्रकरणस्थ मूलश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूची। लोकः। एटा। ... २९ ... ९ ... ... ... ... पृष्टाः श्लोकः। अर्जुनम्तीधयानायाम १३७ असावहं ममैवते १४६ | अहं प्रजा वां भगवन् १३३ अहं युपामसापार्यः भा. १५ माकम्यस्य पिनुवाश्यम् १५५ भारमा मेकः स्वयंग्योतिः १४.भानवधरनाल आसन् मरीः पद पुयाः भास्सिवस पर योगम् लागवन् ९० २२। इन एटान् प्रमेयामः मजानम्तः प्रतिनिधिम् भतीय कोमली तात भन घोदाहरन्तीमम् भन ते वर्णयिष्यामि भय म कुरुधे भपाजगाम पैकुण्ठम् अधापतनियतिराः अर्थकदारमनी माझी भय नोदर्शनम् भपाइं भगवम्या: भपरिमिता धुवाः ... ... १३ ... .. ... ... ... ... ... १४० मार दे ... ... ... ... २॥

·२१२ परिशिष्टम् । पृष्टाः। ... " १५५ १८२ १५६ ... ... ... १८० १६ १२४ ... ... ... ... ८५ लोकः। इति संभाष्य भगवान् इति तव सूरयरुयधि इतीरशान्यनेकानि इतीहशेन भावेन इत्थं परस्य तनुभृत् इत्यं भगवतश्चिः इत्थं सारस्वता विप्राः इत्यशेषसमानायक इत्यादिएस्तमसुर० इत्यादिष्टौ भगवता इत्याद्यपिमानम्य इत्युस्वा तान्समादायक इस्युपामनितो राज्ञा इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्राः इत्येतन्मुनिवनया० इत्येतद्वार्णितं राजन् इदमित्थमिति प्रायः इन्द्रियमिन्द्रियाणां त्वम् ... ... ... ५ ... ... १५ ... गृष्ठाः श्लोकः। १५७ | एवं विधम्भितो विप्रः ६८ | एवं घेदोदितं धर्मम् १६४ एवं शपति विप्रपा एवं संचोदितो मामा १९. एवं स गुरणादिष्टः १४० एवं स्वभक्कयो राजन् १५० क. १२३ क इह नु वेद वतावरजन्म कान्तिस्तेजः प्रभा १६३ कालविश्वस्खसवानाम किया चरितमसाभिः २२ किंस्विद् महान् त्वनियासे कुररि विलपसि त्वम् १२२ कृष्ण कृष्ण महायोगिन् १६० कृष्णरामौ समानान्य १२५ कृष्णस्तु तत्स्तनविपज्जित. कृष्णस्यासीद् द्विजनेष्ठः ६ कृष्णस्यैवं विहरतः केचनोदवरेण को नु त्वचरणाम्भोज १६६ १६० खं घायुज्योतिरापो भूः १५३ ... ... ... ३ १४ १६९ ... ... ... १९ ... ... ७५ ... ... उदरमुपासते यः उद्यानोपवनात्यायाम् उपगीयमानो गन्धवः उपोपसर्गः सामीप्ये ऊचुर्मुकुन्दैकधियः ... १३ ... गुणप्रवाह एतस्मिन् ... ... ८ ... ... ४६ ... २७ चराचरमिदं विश्वम् १५. चिरान मृतसुतादाने " ... ... ८६ ३ १२९ जनिमसतः सतो मृतिम् .... जय जय जयजामजित जयति जननिवासः ... एकदा गृहमानीय एकदा द्वारवत्यांतु एकदा नारदो लोकान् एफैकरयां दशदश एतनानाविधं विश्वम् एतद्वेदितुमिच्छामः एतेषामपि राजेन्द्र एवं चेताह तद्वाक्यम् एवं द्वितीय विप्रर्पिः एवं मुवाणे वैकुण्ठे एवं भगवता पृष्टो एवं भगवता राजन् एवंविधायगुतानि १८५ ... 4. ... ... १५२ तच्छुत्वा क्षुभितो रामः ... १४७ तच्छुत्वा भगवान् १३९ तं तथाध्यसनं दृष्ट्वा १३) तं दृष्ट्वा देयकी देवी २३ तत उत्थाय भगवान् ... ... २३ ...

·परिशिष्टम् । शोकः। ... ... १५२ १८३ ... ... ... ... ... ... ... ... ततः कुमार: संजातः ततः कैलासमगमत् ततः प्रविष्टौ सलिलम् ततो लब्धद्विजसुतः ततो विकारा यमवन् ततस्त आशुतोषेभ्यः तस्कथं नु भवान् कर्म तत्ते गतोरम्यरणमद्य तन तन तमायान्तम् तन्न वै वापिकान मासान्... तमाश्वशैन्यसुग्रीवमेघ० तत्रोपविष्टमृपिभिः तथा तदाष्ट्रपालो तथा मे कुरुतं काम तदभसा महाभाग ... ... २३ २१ ... ... १८७ १८४ १२३ ... ... ११९ ... ... ९३ ... पृष्ठाङ्कः। श्लोकः । १५५ / तामर्जुन उपश्रुत्य १४५ | तासां स्त्रीरत्नभूतानां १५९ तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् १५७ | तीर्थ चक्रे नृपोन १३० तुल्यश्रुततपःशीला १३३ / तृणपीठचसीवेतान् १५२ | तेच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य | ते नमस्कृत्य गोविन्दम् ३२ तेनासुरीमगन्योनिम् २७ तेनोपस्पः संत्रस्तः ५८ तेभ्यः स्ववीक्षण तेषां प्रमाणं भगवान् ३१ तेपामुदामवीर्याणाम् पं चैतद्वझदायादः ३९ स्वदनुगमी न वेत्ति स्वदनुपथं कुलाय १५६ स्वमकरणः स्वराट स्वं यक्ष्मणा यल्यतासि १३२ विविधाकृतयस्तस्य २० द. दर्शनं वो हि भूतानाम् दर्शये मिजसूनुंस्ते १५८ | दशापवाणयोसष्टः १३५ दिनानि कतिचिन्मन् दिशा स्यमयकामोसि दुरवामारमवाज दुर्योधनाय रामस्ताम् ९१ | दु-मशविहिरवैषम् तय इप सन्ति पा समुपमश्क १६ देवस्या उदरे माता १५९ देवं स यमे पापीयान ५८ देवासुरमनुम्येषु १४.देवामुराहपहार २१ देगा क्षेत्रानि पीपनि १५० पोपवभिनयाप्प १८ सदानगम्भपाः २iरसर पर मनमः ... ... १८७ १४८ १८ ... ... १५७ ... ... ... ... तदा महाकारुणिकः स वदाह विप्रो विजयम् वदुतमिरयुपाकये तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मम् तषः प्रसीद निरपेक्ष तमिमदाय हरिणा तनिशम्याथ मुनयः तमा मुघोरं गहनं बमाह पाहाळमकम् वयोः प्रसस्रो भगवान् वयोः समानीय परासनम् तर्पणं प्राणनमपाम् सब परिये परन्ति वमान सभ्यमी भावाः... सलाद प्रमकपीनेतान् तस्मिन् प्रविष्टायुपलभ्य.... तजिन् महामीम बम सपोचभगवान् यस जिज्ञासया पिया तान्हा पालकान् वानमा भगवान् कृष्णा खाः प्रियसमिशतोर यो परं समनुभ्यापन ... ... २९ ५५ ... ... ८ ... ... ... २॥ ... ... १२ .. ... ... ... ... १२.

·लोकुन पृष्ठाङ्कः। ... ... १८५ ... द्वारेण चक्रानुपथेन द्विजारमजामी युवयोः ... ... ... १८३ ... परिशिष्टम् । पृष्ठाकः ।। श्लोकः। १५९ प्रतिवाहुरभूत्तस्य १६२ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णव प्रववर्षाखिलान् प्रवृद्धभत्त्या उदर्प० १५३ प्रसूतिकाल भासने १४९ प्राणादीनां विश्वसृजाम् माहिणोत्पारिबहाणि प्रियरायपदानि गायसे १०१ | मोरफुल्लोत्पलकल्हार ... ... धनदारात्मजायता धर्मः साक्षाग्रतो ज्ञानम् ... घिगर्जुनं मृपावादम् ... है ... १.. २७ १७७ ... ... ... ... ... फ. न घटत उद्भवः प्रकृति न चलसि न वदस्युदा० नटानां नर्तकीनां च न तसै प्रदणं स्तोत्रं न मधुम्नो नानिरुद्धो न माह्मणान्मे दयितं नमस्तस्सै भगवते ... ... ३९ ... ४५ ... १२४ नमस्तुभ्य भगवते ... १६९ १४४ / कलाईणोशीर... १५६ घ. वृद्धीन्द्रियमनःप्राणान् | वृहदुपलब्धमेतदवय० ३७ | प्रमाद्विपः शधियः मान् ब्रह्मण्यनिदेश्ये ब्रह्मान् वेदितुमिच्छामः ११३ ग्रहास्तेनुग्रहार्थाय ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः १८५ | माह्मणो जन्मना श्रेयान् . ... १५१ ५० ... ... ... १४ ... ... ... ... नमोनन्ताय बृहते नमोस्तु ते यास्मवि० न यदिदमन आस नश्वरेविह भावेपु नीतसिन कुले चारदो वामदेवोत्रि नाई संकर्पणो ब्रह्मन् नित्यं संकुलमार्गायाम् निभृतमरुग्मनोक्ष निवृत्तेवश्वमेधेषु निशम्य वैष्णव धाम नूपु तव मायया नेने निमीलयसि नक्त नैच्छत्वमस्युत्पथग न्यमनयेतां दाशाह न्यरुणरसूतिकागारं न्यवर्तेता स्वकं धाम १५४ १६६ / भगवांस्तदभिप्रेत्य ८३ | भवान् हि सर्वभूतानाम् १३१ | मुवि पुरुपुण्यतीर्थ १६३ / भूतानामसि भूतादि १०२ भोभो सदा निष्टनसे ११३ १०८. ६ १७४ ... ... ... ... ... ... १९१ ૨૮ १६१ १५५ ... ... ... प. ... मत्यस्तयानुसव ३३ महत्यां तीर्थयाताया महामणिवातकिरीट १६३ मायमंस्था मम ब्रह्मन् मुक गिरिशमन्याह २२ | मुनीनां न्यस्तदण्डानाम् १५० मुनीनो तद्वचः शुश्या १४६ मुमुधुः पुष्पवर्षाणि १८५ मैसलाजिनदण्टाक्षः १६२ / मेघ श्रीमन् स्वमसि ... ... १५१ २ ... .. पीवामृतमयं तस्याः पुनः स्वसत्रमावग्य पुनीहि सहलोकं माम् पुष्करो वेदयाहुष पूर्णकामावपि युवाम् ... ... ... ११८ ... ... .

·परिशिष्टम् । .२१५ लोका। पृष्ठाः। य. ... ... १२९ १७८ ... ... ... ... १८१ ३५ ... ... ... य इदमनुशृणोति य एवमव्याकृतशक्ति यत्र नारायण: सा. यत्र येन यतो यस यथा शयानः पुरुप यथा शयानं सम्राजम् यदि न समुदरन्ति यदि नः श्रवणायालम् यदि वस्त्र विश्रम्भः यदुवंशमसूतानां पुंसां यहच्छया नृतां प्राप्य यद्यसत्यवचः शंभो यस्यांशांशांशभागेन यस्साहमनुगृहामि या संपर्यचरत्प्रेरणा यात्रामानं स्वहरहः युवा न नः सुती साक्षा.... योगेन साधितो सर्थः योवतीर्य यदोनशे यो भारतवर्षेऽस्सिन् योस्योप्रेक्षक आदि ८ ... ... १४५ १३४ ३ ... ... ... १५५ पृष्टाः । श्लोकः । शाकुनेय भवान् व्यक्तम् ... २४ | शाध्यमानीशितव्येश १४१ शापप्रसादयोरीशाः १३७ | शिवः शक्तियुतः शश्वत् ३ शुप्यदा: करशिता बत... ४१ | शृण्वतां गृलतां शश्वत् ६२ श्रुतदेवोच्युतं प्राप्तम् ११० | श्रुतमात्रोपि यः स्त्रीणाम्.. १३८ | श्रोतुमप्यसतां दूरात् १३९ | श्वेतद्वीपं गतवति १८६ स. १४. स आरमन्युत्थितं मन्यु स आदिदेश गिरिशम् १३२ स माह भगवांस्तमै १८२ स इत्थं प्रभुणादिष्टः स इन्द्रसेनो भगयर १/ स उपस्पृश्य शुच्यभः स उवास विदेदेषु ३, सकुटुम्बो वहन्मूर्धा ५७ / संकर्षणो यासुदेवः १२५, संख्यानं यादधानां का स चापि रक्मिणः पौग्री सत इदमुस्थितं सत् २१ स तदरपरीक्षार्थम् स वर्कयामास कुतो मम... १६७ सावं रजस्वम इति सारं यस्प प्रिया मूर्तिः "सवंशाधि पभृस्पाय: 10 सदिप मनखियायपि २५ | ससदीपानसप्तसिन्धून् १.४ सभावितो भगवता ११. समईयामास सता स यानया पनामनु. सयदा रितपोयोगः सरमायावी राजन् स रश्मिनो कुहिवरम् सारि पम्ने सीप 140/पिनानोतुबमामिः ८८ ... १८९ र. ... १८५ ११० ... ... १४ रथस्थो धनुरादाय राम रामाप्रमेयात्मन् रेमे पोटशसाहस ... ... ... ... च. ... १५२ ... ४३ ... ... १५८ ... ... वयो यः समपेवार्थम् यपद आरमानमनन्त चापा मधुरया प्रीणन् विजितहपीकवायुभिः वितहार विगामाम्भो पिप्रापत्यमपक्षाणः विमो गृहीरमा मृतकम विधुरसापचापदा को नामासुरः पुनः ... ... . १५७ ... ... २८ ... सम्पासनारनाकाप ·२१६ लोका। पृष्टाः। परिशिष्टम् । पृष्ठाः ।। श्लोक। १६५ स्वानुग्रहाय संप्राप्तम् १६१ | खायभुव ब्रह्मसत्रम् १०/खीभिशोत्समवेपाभिः ४० स्थिरचरजातयः स्युः ... ... ... ... ५८ १६६ ९५ - मुखं स्वपुर्या निवसत् सुनन्दनन्दप्रमुखै. सूतीगृहे ननु जगाद सूपविष्टान् कृतातिव्यान सैपा युपनिपटासी सोऽपश्यत्तत्र महतीम् सरोगीय परिवाः स्वकृतपुरेप्वमीसु स्वकृतविपित्रयोनिषु स्वजनसुतातदारधन स्ववचस्तरतं कर्तुम् स्वस्थमिदमापीय ... ... ... १६४ ... १३१ २१ हतः कोनु महरस्वीशः ७९ हत्या नृपानधर्मिष्टान ७६ हरिहि निर्गुणः साक्षात् ... १०७) इस स्वागतमास्यताम् ३६ हिसाविहार नृपतिम् ६. हदिस्थोप्यतिदूरस्थः ... ... ... १५२ ... ... २ ·२१७ परिशिष्टम् । एतत्प्रकरणीय श्रीमदाचार्यवाञ्चुक्तापलिरकारादिक्रमेण । ... - ... भवेत् । नाशः थता । ... ५ १०/१७ वाक्यम् । पृष्ठाङ्कः । वाक्यम्। पृष्टाङ्कः। । अत्यन्तापराधेपि कृते भगवान् शापं न प्रय- क्रीडायामासक्तो न कस्यापि सुखं विधार- च्छति यथा शिशुपालाय।आत्मत्वं तत्र हेतुः। यति। १७३।२ असन्तसेवायां परमपि न प्रयच्छति सुख- | १५ गीततालानुसारेण ये नृत्यन्ति ते नटाः रूपत्वं तत्र हेतुः । नहि कामिनी उपभोगेन केवल नृत्येन रसाभिनयकर्यः भर्तक्यः । सेवमाना कदाचिदपि बरं प्रयच्छति तस्मा- १६९२१ भगवरसेवैव परमपुरुषार्थरूपा। १३३।१५ १६ गृहे स्थितस्य शूद्रस्येच वेदोधारणमिव भग- २ भनधिकारिणा भगवदाज्ञाव्यतिरेकेण परि वदन्येपणं निषिद्धम् । २०119 त्यागः कर्तुमशक्यः। २०१४ चिस्सेन्या इति पक्षेपि भगवानेव सेव्यः न ३ अनेन तृप्तिस्तदैव भवति ययसमुद्वेजकं न तु जीवाः खरूपस्थितो हि सेन्यः । जीवास्तु ३६।२ स्वरूपात्प्रच्युताः भगवदूपोपि जीवः भगव. असरसेवया सत्सेवया कृता- न्मायया तामनुसृत्य तस्या गुणान् जुपन् ११०१२ स्वानन्दं परित्यज्य जदभावं प्रामोति जड- स्योपासना पूर्वमेव निषिद्धा। ... २१६७ भाकाशो हि सर्ववस्तुभिः स्वाकारं करोति घटवत् पटवरपुरुषवचेति ।... दिनान्तसेवां कृत्वा यथा वयं दास्यो जाता- ६ आनन्दार्थमेव जीवस्य प्रवृत्तिः भानन्दश्च खथेममपि सेवाफलं वान्छति तच फलं भगवत्येवास्ति नान्यत्र ७९/१६ प्रसादरूपं मसाश्व स्वचरणार्पितमाला चेप्रयच्छति तदा भगवान् सेयो स्वीकृत- ७ ईश्वरः स एवं यो न केनापि परिस्छि- वानिति निश्चित्य त भक्तिरूपा मालां सिरसि स्थापयित्वा कृतार्थवामापयते इयं च बम ८ ईधरो लीलयापि सुप्तो न प्रयोधनीयः । प्राप्तवती वस्कामनया खेदं केरोति । १७।२२ १७३१२१ एक एष भगवान् नित्यमनित्यं च जगदुर्गा शारीरं गृहाति कालादयो नित्याः घटादयो- १९ देवादिपरेणापि यग्र लभ्यं तद् दुर्लभम् । नित्या इति उभयमपि भगवच्छरीरम् । १९६२ न फेयलं जलेन यायुना या पुहुदा जायन्ते उभययोगेन तु जायन्ते तथा प्रकृतिपुरप- एते आध्यारिमकाः परतघ्राः कयं स्वतप्रतया संयोगेन संघाता जायन्ते । कार्य करिष्यन्ति । अन्यथा सर्वदेव कथ १०॥" फायं न कुर्युः । सायदैवशफ्यायानं २० न हि सामध्ये विद्यमाने कविरमुख परि. स्वाति । तदेव कार्य कुर्वन्ति नान्यदेति सर्यवस्तुना १५९१२ परदु संवा यो दुसितो भयति स कार- " पुर्व कार्येम्वपि कारणातिरिफसामध्ये या निकः भगांस्तु परमकारगिका दु.खो- ५/१३ श्यते तन्नगवानिति ज्ञातम्यम् । पतिसंभावनायामपि दुसितो भवति । २३ पुरुषोघमसात अक्षर तस्यांत: प्रकृतिः सेग्यो भवेत् । वसा सा गुना तेपो मागेन विचौरपति- छयोरया भवन्ति । पते । १८1१५ ... ... ९ ... ५३।१०।२० १० ... ... पस्तस्वरूप आधिवपिकापरपर्यायः । शा३ २२ ... ... १२ एवं लोटप्रायो सूरयुग्रस्तध योजावः स कथं १५३ ... ५ कालो हि कदापिरसरपदापान दूरीकरोति कदापिसरपदार्यान् । २८ असो. २१५२ ·२१८ परिशिष्टम् । ... भजते। ... १५ ... ... वाक्यम्। पृष्ठाः वाक्यम् । पृष्टाः। ब्रह्म च याशं वैवान्तेष्ववगतं ताशमेव ३४ मतान्तर एवं दोषाणां दोपत्वं ब्रह्मवादे द मन्तव्यं तन मूलभूतं सर्व व्यवहारातीतमपि ब्रह्मत्वमेवेति सर्वमविरुद्धम् । ९११५ स्वयमेव स्वातिरूपेण स्वधर्मरूपेण खकार्य/३५ ममानुग्रहो ब्रह्मभावः पश्चान्मरसेवया सर्व रूपेण च जातमिति श्रुतिः प्रतिपादयति सुखमिति सत्रायं क्रमः प्रथमतः सेवकः स्वयमेव चयक्ति। ५११९ सह मैन्या सेवकसमानशीलव्यसनत्वे २५ माहाणपादरेणुपु सर्वाणि तीर्थानि सन्ति सेवकतुल्यता ततस्तैर्मयाऽन्येन वा तस्य न केवलमेताचानेवोत्कर्पः किं तु भगवत ज्ञानोदयः ततो ज्ञानपूर्ण केवल एवं मां आश्रयभूताः भूमापेव देवभाचं प्राप्ताः । १३१२१ ४०२३६ महति राजद्रोहे कृते राजकीयास्तग्नाशयेयु- २६ भगवतोपि देहग्रहणपरित्यागौ यांस्तु विदोषः रेव स चेदाजा तमपराधकर्तारं स्वसिवा- उपाधिशासस्य देहग्रहणं भगवतस्तु माया सने निवेशयेत् तदा बाधका. सर्व साधका जवनिकायगमात् । १०/२० भूत्वा न पीडां कुर्यु। १४७५ भगवदाज्ञया महदादिभिः कृते ब्रह्माण्डे तत्र ३७ महरवं सद्गुणैर्भवति इति सद्गुणानां मध्ये स्थित्या तैरेव निष्पादितं शरीरं परिगृय पां सर्वावस्थासु क्षोभाभावो महान् इति । वत्स्वामिको वा येनुविधानं न कुर्वन्ति ते १४३१२२ कृतमा ७३१५/३८ मित्रं हि मिन्नं भावयति तस्मिन् प्राप्ते उष्टे २८ भगवच्छेपतया देवान्तरभजने न कोपि या तस्य सुखम्। १७६।१४ दोप। ७३१९३९ यतः कुतचिदपि श्रुतं भगवचरित्र कार्य २९ भगवरसेवकः यन्त्र कचित्सेवमानो वैकुण्ठ एवं साधयत्येव फलरूपता तु साधारणानामपि सेवते न तु जगतीति ज्ञातव्यम्। भकमुखश्रवणादेव भवति । १५०१२१ भगवानपि देवकीगृहे प्रादुर्भूतः तन्नस्य पर जीवानामेवानन्दस्तिरोहितस्तत्र जढाना- मायां दूरीकृत्य प्रादुर्भूतो निश्चल एय । मानन्धगन्धोपि नास्ति परं मरमरीचिकावद- उत्तर प्रदेशान्तर्गमने पूर्वस्थाने माया संवृत्ता त्यन्त निर्जल भूमी यथा जलप्रतीतिर्धान्ता- स्थलान्तरस्थानगतेति प्रतिक्षणं रूपान्त नामेवं स्रक चन्दनादिप्यपि आनन्दोस्तीति राणि भवन्ति। भ्राम्यति लोकः ७५1८ भगवान् गुणाश्चति कोटिद्वयं सवादीनामा-११ मांशपद भाव प्रकटतात माये जडो भवति जढात्मस्वीकारात् । एवं पूर्व पुरुपेवेव भगवदाराधनमुक्त यत्र भगवत आत्मत्वग्रहणे चेतनो भवति अतो पुन स्वरूप जडसामापन्नं भगवांश्च सर्वधा जेंडारमता स्वीकृता तेपामप्यप्रायः । न प्रकटस्तत किं स्यात्, नहि काठे वह्निर. ४२।१४ स्तीति शीतनिवृत्यर्थ होमार्थ चा काष्ठं ३३ भगवानेव, सेव्य एवावानेव एवश्रुति. सेव्यते तसादप्रकटभगवत्स्वरूपाः सर्वधैव गीताधः। १२२१२३ न सेव्याः। ११८५ ३३ भगवान् सृष्टयादी कालं मायां च सृष्टवान् ४२ यग्रेव पक्षद्वयं विरुद्धं तसंकटस्थानमिति ये मायया मुग्धा भविष्यन्ति तान् कालो पदन्ति लोकाः। १४१ प्रतिप्यति ये तु लोकान् भगवन्मायाप्र यथा कर्मसनं सप्तदशावरास्तुत्र्यफला. तान् सतः कालेन मस्तानालोक्य मायापामे स्तुत्यसाधनाश्चाहमहमिकया प्रधानगुणः विस्तारे च भगवनजनमेव गतिरिलि भग. भावमाश्रित्य कर्म कुर्वन्ति एवं निःसदिग्ध धन्वं सेवन्ते तेषां पुनर्मायामोह सर्वधा न मझज्ञानार्थ सर्व एव निर्णयार्थ प्रवृत्तास्ते संगम्यते। १०३१२ विचारो प्रलसम्। १०८120 ४० + A.. ... ... ५८11० ...

·परिशिष्टम् । ... ... ... ५४ १७२।१४ ... ५५ सर्व ... वाक्यम्। पृष्ठाकः । वाक्यम्। पृष्ठाकः। यथा कामिना स्त्रीविशेपे सकृञ्चित् तत्सर्व.| ५२ स एवेश्वरः यो नित्यानन्दः स एव कृष्णः । थाननुभूय न निवर्तते तथा स्नेहे जाते भग- १८१७ वनसाभिनिवेशे यदा भगवति चित्तं भवति | ५३ सरवगुणेन वा, पर्यवसानेन वा, इन्द्रियाणां तादृशः कदाचिदपि गृहंन सेवते। १०९।१५ दर्शनसामाभावेन वा, शृङ्गारेण वा, ४५ यथा अनन्तवृक्षा भूमौ फलन्ति तत उच- कामेन वा, आनन्दस्वभावेन वा, भगव- स्थितान्यपि फलानि भूमावेव पतन्ति एवं दुच्या वा, लक्ष्मीरुच्या घा, ताशस्यैव सर्वे वेदाः स्वस्त्ररीत्या खशक्यं माहात्म्य सहजत्वेन वा, नीलरूपो भगवानिति ज्ञात- भगवतो वदन्ति तानि ज्ञानानि फलान्यु- व्यम्। १६०1१७ च्यन्ते तेषां कापि पर्यवसानाभावात् भग- सर्वन जगत्ति भगवानेव शेते नान्यो निद्रा- वस्येव पतन्ति पर्यवसिता भवन्ति सुखभोक्ता भवति सर्वेपांप्राणिनां सुखार्थ वा। १२१११९ पापमेकन ईश्वरावज्ञा चैकन । यथा राज्ञः स्वगृहे रममाणस्यापि तदानन्दो- १४१२२ नेकात् बहिर्गमनेच्छा भवति तथा भगव. ५६ सोहि स्वसिन् विद्यमानं प्रयच्छति न तोपि कदाचिद्विहारः (स्वानन्देन क्रीडा) त्वविद्यमानमतः पण्डिता इममर्थ ज्ञास्या सदा स्थावरजङ्गमभेदाः स्वयमेवोत्पद्यन्ते भगवत एवाशिमुपासते आनन्दविधिम् । यथा वपीकाले जीवा। । नदि पर्जन्यः वर्ष. ७९२० गादधिक किंचित्कार्य करोति जीवानामुप- सापेक्षा न चिरका भवन्ति । १४६१८ "यर्थम् । तथा भावानपि केवल एप विह- ५८ सुवर्णशृङ्खलावासाविकमपि गृहमन्धकूप- रति । ततश्चेष्टायामुन्नतायां स काल इति प्रायमेव स्वपरासद्हात् तदेव विस्तारक तेन प्रकृत्यादि शक्तयः मेरिता भवन्ति यथा यद्धेदयुदिनिवारकम् । ३९।३० राजनि निर्गते सेवकाः अप्रेरिता भपि कार्येषु स्वक्रियया प्राप्यं दु.खेनापि या भवति तत् प्रयतन्ते तथा कालो गुणक्षोभं कृतवान् । दुम्मापम् । तथा प्रपनानायुनते विस्फुलिमा इय जीया ६. स्वजनादेभंगवतश्च तारतम्यं ये न जानन्ति भपि निःसरन्ति ततः फालेम सुन्धा गुणाः माम्यसुखाय सर्पन मिथुनीभूय घरन्ति यथा साक्षात्परंपरया च सर्वमेय कार्यजातमुस्पा. स्योपवेशार्थ कश्चित् स्थूलं म नयति दयन्ति । पथिकः सधेमे निमेपार्धमानरत्यर्थ सर्यथा ४७ यदैव भगपति सहुद्धिर्भवति तत आरभ्य पळायवाच तया सह घरन्ति नमन्त:- भगवति भावः कम्यः । १०४३ पीरितं विपयाः मुसयन्ति । १०८२ ४० ये उत्पद्यन्ते प्रवादे तेपामुपतिविरोधिस्वा. हा स्वभावतः स्मृत्वादिषु सर्व एपानन्दा नि- मगपर्शन दुर्लभम् । पिवाः यह साधारणनियः न सेम्पा- नयाप्सरसोपि यथार कालादि निपमाय- ४९ घेदकालोठस्न न पुरुषोतमादन्यस श. तिरकेग भोगेपु अग्यमानेषु सर्पभुतिस्मृति- क्यम् । विरोधी भपति एवं स्वगंलोप्वपिशावार्य २ पायापकोतिःवधा तयापि भवः सर्व मुसानुभयो निपिरः निपियापरणे सर्पया दु:ममिनि सर्पमेय मुरी धानुग्विम् । ... १९/२ ९५१ ... १९11 ... २110 ... ५० । स ईधरो योऽलौकिकं करोति यो पदस्था- प्यार करोति । स एव भुनादि मुसमपेक्षते निवासस प्रमादोरयं यस वरूपानन्यः सारिपकानो न संभवति। .०० ·उपन्यस्तवाक्यानां सूची। कुत्रत्यम्। ते. बा.३.१२।५।३३ ६३ ८८ वाक्यम् । भकाः शर्करा उपध्यात् अक्षयं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अखण्डं कृष्णवरसम् अणोरणीयानहमेव विष्णुः अथ ह वाव तव महिमामृतसमुद- विभुषा नि. सर्वनिर्णय १८२ कठ.२० ४६ ७० भाग. ६६९।३९७ अनंत नाम ५४ महानारा.२३१ ९६ ते. प्रा. शशा अथर्वशिरस ३ कठ.३.१५ । अन्तःकरणप्रबोधक विवेकधैर्याश्रय ९ ९६ कठ.६.१३ बू.४३३२ भ.गी. १०२. १२ १३६ ४५ अनेन प्राणाः प्राणैबलम् अनृतं वै वाचा वदति अनुतं मनसा ध्यायति भपाम सोमममृता अभूम भरूपमस्पर्शम् अशक्ये हरिरवास्ति असङ्गो झयं पुरुषः अस्तीत्येवोपलन्धन्यः अस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि अहमारमा गुडाकेश भहेरिव पय.पोप: पोपकस्या- प्यनर्थकृत भाकरस्थं सदा शुचि आरमन्देवारमानं पश्येत भापो वै सर्वदेवताः भाराप्रमानो अपरोपि दृष्टः भावृत्तिरसकृदुपदेशात् भासुरी योनिमापनाः इन्द्रियं वीर्य पृथ्वीमनुन्यात् उकामन्तं स्थितं वापि भुजानं चा गुणान्वित उपोपसर्गः सामीप्ये तपतीचि समाप्यते एकरवेन पृथक्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् एकमेवाद्वितीयम् एतरसवं गुरी भच्या एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावाधियी भा.१9114 धर्मशास्त्रम् वृ. ४॥२३ ९९ मो.५८ १९ म. सू.४1919 भ.गी.१६१२० तै. सं. २।५।२ ६ भ.गी.१५/१० ५५ १२ भ.गी. १५ डा.६11 भाग.१५/२५ पृ. २४९ ·परिशिष्टम् । वाक्यम्। पृष्ठम्। कुत्रत्यम् । एतेन योगा प्रयुक्तः १०५ म. सू. २०१३ १५ एवं नयी धर्ममनुप्रपन्ना- गतागतं कामकामा लभन्ते एप झेव आनन्दयति एप सर्वेश्वर एप लोकपालः कथमसतः सजायेत ७९.८० भ, गी. ९।२१ ते. २१७११ कृ.॥२२ छा०६।२।। भा.१०1८७11 भा. ८1८/२० कथं परन्ति श्रुतयः ५९ म. भा. शा. पर्ष. भापद्धर्मेभ. १७२।२६ तैति. शा.. धर्मशान मनु 2. सू." रतिरहस्पस्थं पद्यम् केन. २ ४ भ.गी. १६ ९ भाग. 190१९६३ भा...1३1४८ स.२।। भा. १७१७ कश्चिन्महान् तस्य न कामनिर्जयः १२४ कारणगुणाः कार्यगुणमारभन्ते कृतमे नास्ति निष्कृतिः को सेवान्यात् कः प्राण्यात् गांधों राक्षसश्च गुदो प्रविष्टावारमानी हि तदर्शनात् चक्षु-प्रीतिः प्रथमम् २७ घधुपचक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रम् चतुर्विधा भजन्ते माम् जहास्येनौ भक्तभोगामजोन्यः शानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासी बिभर्ति माम् ८४ ततस्य पारिभायाम्प्रचोदिसा सरममा वदेवानुप्राविशद ५७६९ तयखस्स दियः समास्केनाप्युपायेन मना कृष्णे निवेशयेत् ८३ यजादा एतमादारमना वसिमाका भोवध प्रोता तस पुरुषभितामन्ययं पुरुषविधः तेजो पे प्रतम् तेपी शानी निस्य युफ एम्भकि- विशिष्यते विविधस्म परस निसग्दोपि विशेषगम् तापे पिबन्पपिम्पो नप कमें पारसा पराम्पो दोहाभ्यो दुरः सपास मतं विवाय पदमा नसानाम्य. पुप्माकमन्सरे मभूग मदमोति कमन न वर्ष मारपीमहि ९९ भा. ७० है.उ.. पृ. ३ ते. २॥२॥1 .मा.श५/२३ भ.गी.. भा.११. ३५ ७४ पा. ए. 10 दे.सं. २ म.14 मा..१ ·२२२ परिशिष्टम् । कुत्रत्यम्। ७ ब. सू. २।३।२१ ते. प्रा. श८।९।३ भ.गी.श२४ काठ...१ बू. ९ भा.३१२६१२९ भा..१२२।११ तै. २५/१ । ९२ भाग १११२९।१४ भाग. ३१२९/२२ वृहदार.११९ तै. वा. ३:१२।३।१३ भ.गी. ७११४ ९० वाक्यम्। पृष्टम्। मासन घटादिन घटादिः नाणुरतच्छुतेरिति चेलेतराधिकारात् ९९ नासदासीनो सदासीत् नित्यः सर्वगतः स्थाणुः १२ निदोपं हि समं ब्रह्म नेह नानास्ति किंधन परस श्यते धो परसिन् पुरुषेश्वरयोरत्र १२ प्रयतेन शूदेणाप्याहृतं भोग्यम् ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा प्रमहत्या सहस्त्रस्य पापं शाम्येत् कथंचन न पुनस्त्वय्यवज्ञाते कल्पकोटिशवरपि द्राक्षणे पुल्कसे स्तेने भस्मन्येव जुहोति सः मनसैवानुद्रष्टव्यम् ५४१८५ मनसो वशे सर्वमिदं बभूव मम माया दुरत्यया मातुलस्येव योपाभागस्ते पैतृप्वसेयी पामिव २७ मृत्योर्वा एप वर्णो यच्छार्दूलम् मृत्योः स मृत्युमाप्नोति यः सर्वज्ञः सर्वशक्ति यज्ञेन यज्ञमयजन्त यतो यतो नि.सरति यतो वा इमानि भूतानि ६५/६६ यतो वाचो नियतन्ते १२२ यथा वृक्षस्य संपुषितस्य यस्य कस्यापि पद्यस्य शतमान् प्रचक्ष्महे । एतदुक्तस्य तस्यैव सहस्र संप्रचक्षमहे यस्यानुभूतिः कालेन यस्यामतं तस मतं मतं यस्य न घेद सः यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकियना यावती देवतास्ताः सर्वा वेदविदि माह्मणे वसन्ति ४६ पावलि तेज हराम काले चे यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तयैव भजाम्यहम् योगेन साधितो अर्धः स नित्योहि निगद्यते । (वैविकेनाध्यक्षयारमा लोक स्यानित्यकर्मणा ९२ ७३ से.प्रा. कठ.४।१०.११ मुण्डक. १९ ते. आ. ३१११७ ऋ.सं.१०॥ भ.गी. ६२६ ते. उ. तै.उ. महानारायण उ अभियुक्तोक्तिः भाग.201८४२ २ ८४ केन, " भाग.५/ १२ ~ ९४ ते. आ. २०१६ भाग.३१५४८ भ.गी. १ ८८ ·परिशिष्टम् । २२३ पृष्ठम् । कुत्रत्यम्। } भाग. ३१२९/३० तै. ना. २५/२।६ ७२ ९३ ९३ वाक्यम् । यो नः सपना यो नाशपादशपतः योन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्ताम् योन्यो देवतामुपास्ते यो मां देष्टि जातवेदः यो यच्छ्रद्धः स एव सः चागग्निरभवत् वाङ्मनसि संपयते वाचं दुहितरं तन्वीम् वेदश्च सर्वैरदमेव वेद्यः - शत्तया युक्तो विचरति शान्त उपासीत शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुर श्रुत्वाप्येनं चेद न चैव कश्चित् पोडशकलोयं पुरुषः समात्मानं स्वयमकुरुत सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां पुद्धिजन्म तस्प्रत्यक्षम् सर्व तद्धिष्ण्यमीक्ष्यध्वम् . सह भागं न लभताम् निय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियः स्वप्रकाशश्चिदारमा स्वगोपगंयोद्वारे स्रानालकरणं प्रेष्ठं स्नेहपर्क न दुप्पति साचप्रशासनातू ते. प्रा. ३२६७१ भ.गी. १७४ छान्दोग्य, ६२५/३ छान्दोग्य, ६।५।३ भाग. ३१२।उ4. भगव, गी, ०५/१६ भाग.४॥२४:१८. छान्दोग्य, ३११४ बृहदारण्यक, २३ भग.गी. २१२९ तैत्तिरीयं, २२६१ १२९ ६८ २२३ ते. २१७ ८९/१३२ मुण्ड. १९ ९२ पू. मी. १७७ भा.३१२९।२२ भा.४।१८ भा. १०१८७१२३ . १३९ १२४ १०३ भा.७1१३।२४ भा.११२७३६ १०० म. सू. ३.

·शुद्धिपत्रम् । पनम् । पतिः। ९ १६ यतो युवा २२ २९ ७ २९ २० ९ ८ भशुद्धम्। सयो युवो भगवापुत्रयो प्रेपाणार्थम् स्थावानर तुष्टये तिष्यतीति प्रवृत्ता. सुरयः विवृत्तियु कथानत्योक्ति जीववजनेन एतस्था परमान्दस्य भयनाके ये यथ रहिता १ भगवरपुनाया: प्रेपणाधम् स्थावनर तुष्ट्या तिष्ठन्तीति प्रवृचा सूरय निवृत्तियु कथानन्त्योक्ति जीववजनने एतस्था परमानन्दस्य भयानके ६९ १३ ૧૨ ८० ८० २४ ८६ १९ १०४ ये यथा १० १५३ १६४ एवम वेयुः रहिता. एव भवेयुः दावा दरवा