·बद्दल अनुकूल अभिप्राय देऊन प्रस्तुत दुसरे पुस्तक लिहिण्यास प्रोत्साहन दिले त्याबद्दल मी त्याचा फार आभारी आहे. त्याचप्रमाणे श्री. ग. र, दारशेतकर वी.ए., बी टी., व श्री. मो. ना. भालेराव एम.ए., पी.टी यानी आपुलकीने जी मदत केली व उपयुक्त सूचना केल्या त्याबद्दल त्याचे भाभार मानून ही लावलेली प्रस्तावना पुरी करतो. फेब्रुवारी १९३७ सरा, भट ·संस्कृतभापाप्रदीप-पुस्तक २ रें. अनुक्रमणिका भाग १ -व्याकरण-पाठ १ ११ ... ... २७ ७ ८ " " ४० . . प्रास्ताविक माहिती-रूपसिद्धीला उपयुक्त सन्धिनियम १ सर्वनाम ( यद् , भदस्) व इतर सानाभिक विशेषणे २ द्वितीयगणसमूह-पचम गण ३ अष्टम गण-५१ ८ गणांच्या धातूंची वर्त. धा. सा. वि. स्वरान्त नामें (अनियमित) ५ नपम गण व नवम गणाच्या पायूंची वर्त घा. सा. वि २१ ६ व्यजनान्त शब्द (अनियमित) द्वितीय गण (आगरान्त, शी, इ. अधि+इ, जार, स्तु, नु, ब, सू.) ३२ (अद्, अम्, आम्, रुद् वगेरे, हन, ईश्) ९ (अ) झमवाधक राख्याविशेषणे (१-११), (भा) तरतमवाचक में १. द्वितीय गण ( द्विप् , शास् , विद्, मृग, दुह) व वर्त. धा. सा वि. समाग (इन्द्र, अध्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय व बहुमाहि) १२ समम गण व वर्त धा. सा. विशेषण १३ तृतीय गण व वर्त. धा सा. विशेषणे १४ परि मूतमारवाचक धातुसाधित विगेपणे १५ द्विकर्मक चियापदें व यमगि प्रयोग परिशिर-(अ) १ते१० गांचे भागमी काही धातु --(भा) निरनिराळ्या गण अरे काही भानु -(३) कोही मरणविषयक सभा ... ६० ... ... ८. ... ८४ "

·९
प्रास्ताविक माहिती
१
२
३
४
रूपसिद्धीला उपयुक्त सन्धिनियम
एकाद्या रूपाच्या शेवटी एकाहून अधिक व्यजने आल्यास, पहिले कायम
ठेवतात व इतराचा लोप करतात. जसे--मरुत् + स्-मरन् (प्रथमा ए.प.)
अपवाद-ई, ई, त्, पं.
रूपाच्या शेवटील अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचं
प्रथम किंचा तृतीय व्यंजन येते. जसें—मछन्-द्, वार-ग.
प्रत्ययाच्या आद्य स्वर, अर्घस्वर किंवा अनुनासिकें यापूर्वी शब्दाचे अन्त्य
मूळ व्यंजन कायम राहाते, जसे-शशिन् +अस्-शशिन , रन्ध् + य -
म-इन्ध्व-रुन्ध्म.
प्रत्ययाच्या आद्य कठोर व्यंजनापूर्वी मागील अनुनासिकाशिवाय इतर
वर्गव्यजनाबद्दल त्याच वर्गाचें प्रथम व्यंजन येते. जसे-समिध्+मु-
समित्सु.
प्रत्ययाच्या आद्य मृदु व्यंजनापूर्वी मागील अनुनासिकाशिवाय इतर
वर्गव्यजनाबद्दल त्याच वर्गाचे तृतीय व्यंजन येते. समिध्+भ्याम्-
समिद्भ्याम्.
प्रत्ययाच्या आरंभी अर्धस्वर व अनुनासिकें याशिवाय इतर व्यंजने अस•
ल्यास अथवा कोणताहि प्रत्यय पुढे नसल्यास (पहिल्या नियमानुसार रोप
झाल्याकारणाने ), धातूच्या अथवा नामाच्या अगांच्या अन्त्य व्यंजनाचा
पुढे लिहिल्याप्रमाणे फरक होतो.
अन्त्य क्, म्, ग, घ, न्, ज, स्ज् याचा क् होतो.
ट् ,
६
प, प्..भ,

·परंतु (अ) सञ्, मुज्, यज्, राज्, प्राज् याच्या अन्त्य 'ज्'चा "प्' होतो. ७ ८ (आ) दिर, दृश्, स्पृश् , याच्या पुढे नामाना लागणारा प्रत्यय आल्यास अथवा काही न आल्यास 'श्' वा 'क्' होतो, आणि इतर वेळेला 'प्' होतो. (इ) वरील ठिकाणी नश्च्या 'श्'चा 'ए' किंवा 'क' होतो. जसें--(अ) भृञ् +त.-मृप्+त. । (आ) दिश्+सु-दिक् + सु । दिश् + त-दिप्+त। (इ) नश्+स्यति-नष्+ स्यति । नश्+त-नप्+त. अन्त्य , ट, त्, प यांच्या पुढे अर्धस्वर व अनुनासिकें याशिवाय अन्य मृदु व्यंजनानी आरंभ झालेला प्रत्यय आल्यास त्याचा अनुकमें ग्, इ, द, व् होतो. जसे-दिग् +भ्याम्-दिक्+भ्याम् (आ)-दिग्+भ्याम् । एकाच शब्दाच्या रूपामध्ये ऋ, र व प याच्यापुढे 'न' हे व्यंजन आल्यास ''चा '' होतो. हा फरक 'श्र, र, प् आणि न्' याच्यामध्ये स्वर, अर्धस्वर (ल् शिवाय ), ह्, पर्ग व पवर्ग थाचे व्यंजन आले असतानाहि होतो. मान 'न्' रूपाच्या शेवटी असू नये. जसें- हरि+ना-हरिणा, परंतु हरीन्. प्रत्ययाच्या आद्य 'स्'चा 'ए' होतो, मात्र त्या 'स्' पूर्वी अ-आ शिवाय स्वर, क्वर्गाचे व्यंजन, र किंवा ह् यापैकी वर्ण असला पाहिजे. हे वर्ण व स् यामध्ये अनुस्वार किंवा विसर्ग आल्यास चालेल. जसे-- वाच +भु-वाक् + मु (६)-वार+पु. (थ) अन्त्य पुढे स् हा आद्य वर्ण असलेला धातुप्रत्यय आला तर प्चा क् होतो, मात्र त्या म् चा नि.१ प्रमाणे लोप होता कामा नये. जर्म-मृ+ सि-माई+सि-मा+सि (६)-मा+सि. (आ) अन्त्य पहा - हे आद्य वर्ण असलेल्या प्रत्ययापूर्वी तमाच राहातो. असे--मन्+त:-मृ+तः (अ). (१) अन्त्य 'ए'चा इतर टिकाणी ट् किंचा इ होतो. जगे- माई+स-अमाएं+ स्-अमाएं (१) बमार्ट-ई.

·१२ ११ तवर्ग किंवा स् आणि टवर्ग किंवा ए याचा सन्धि करताना तवर्गाच्या व्यंजनाबद्दल अनुक्रमें टवर्गाची व्यंजने येतात व स् बद्दल प् येतो. जसे- मृ+त:-गृति (६ अ)-मृष्ट । अन्त्य ह चा, लोप न होणान्या व स् हा आद्य वर्ण असणान्या प्रत्ययापूर्वी, क् होतो; व इतर ठिकाणी अथवा नामप्रत्ययापूर्वी ५ होतो, मात्र शब्दाचा आद्य वर्ण न पाहिजे व इतर आद वर्ण असेल तर द् होतो. जसें-दुह+ सि-दोक् +सि | दुह्+ति-दोघ्नति । लिह+सि-लेक् + सि । लिह + ति-लेट्+ति । १३ अन्त्य घ्, थ्, भ् पुढे त् किंवा थ् हे आद्य वर्ण असलेले प्रत्यय आले तर त्याचा ग्, द व व् होतो, आणि त् क्विा थ् याचा ध् होतो. जसे- दो+ति- दोग् + थि । रुण+ति-रुण+पि। १४ अन्त्य द् पुढे त्-थ्-ध् यापैकीं वर्ण प्रत्ययाच्या आरंभी आल्यास ट्वा लोप होतो व ऋशिवाय मागील इतर स्वर दीर्घ होतो, आणि त्-थ्-ध चा ट् होतो. जसे-लेड्+ति- लेट् +ढि-लेदि. १५ शब्दाच्या आरंभी छ, ग, द्व अन्त्य वर्ण घ् , ढ् , थ्, म किंवा हू असेल आणि जेव्हा पुढे कोणताहि वर्ण नसेल किंवा स्-व् हे प्रत्ययाचे आद्य वर्ण भसतील, तर आद्य छ, ग्, द् याचे परक अनुक्रमें भ् , घ्, धू असे होतात. भ+दो+म्-अदोध् + स्-अधोर-ग(२) १६ प्र. भूतकाळाच्या स् व त्या प्रत्ययाचा नि. १ प्रमाणे लोप केला असता अंगाध्या अन्त्य त् , थ्, दु, थ्व स् बद्दल द्वि. पु. एक्वचनात त्-द् क्विा स् येतो व तृ. पु. एक्वचनात त् किंवा न येतो. अवेद + स्-अवे - त्-द् । अवेद् +त्-अपेत्-द्। घातूच्या अन्त्य 'म्'चा, द्वि. पुरुषी 'ध' में आरम होणाऱ्या प्रत्ययां- पूर्वी लोप होतो. भास्+वे-आध्वे । ए, ऐ, ओय भी यापुढे स्वर आरा तर त्याचे अनुक्रमें अय् , भाय, अव घ आव असे फरक होतात. अजुहो+अम्-अजुह+भम् ।

·पाठ १ सर्वनामें व सार्वनामिक विशेपणे. (अ)१ यस्य नास्ति स्वयं प्रशा शास्त्रं तस्य करोति किम् । २ इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः। ३ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । ४ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः। ५ असौ प्रसन्ना वाग्देवी कवयो महयन्ति याम् । ६ हेतोरमुल्य जीवस्य न कुर्यात्पातकं नरः। ७ अमुना भक्तिमार्गेण नरो भवति मोक्षभाक् । ८ अमूनि धर्मकार्याणि नरः कुर्यादतन्द्रितः। वरील वाक्यात यद् व अदर या सर्वनामाची रूपें योजलेली आहेत. यद् (जो-जी-जे) याचा उपयोग मित्र वाक्यात होतो व याचे साहाय्याने गौण वाक्य मुख्य वाफ्याशी जोडले जाते, आणि त्याचा पूर्वगामी शन्द (नाम किंवा सर्वनाम ) हा मुख्य वाक्यात योजला जातो. यद् याचे रूप गौण वाक्याला आवश्यक असणा या विभक्तीचे योजले जाते व पूर्वगामी शब्दाचे रूप मुख्य पाक्याला आवश्यक असणाऱ्या विभक्तीत योजले जाते. मान लिंग र वचन यामध्ये यद् व पूर्वगामी शन्द यामध्ये ऐक्य असलेच पाहिजे. विभकीत (१ ल्या पाण्याप्रमाणे) असेल किंवा (इतर वाश्याप्रमाणे ) नसेल अदस् (तो-ती-तें, हा-ही-हे) या दर्शक सर्वनामाची रूपे तीन्ही लिंगा- मध्ये केली जातात व ती रूमें ज्या नामाशी त्याचा सबंध असेल त्याच्याशी रिंग, विभक्ति व वचन योमध्ये जुळणारी असतात. टीप-अगदी जवळच्या वस्तूबद्दल, इसम्' हे त्यातून योग्य दूर असणाऱ्या वस्तूगदल, मदस्' हेवपाच रच्या रश्य वस्तूपहल भागि 'टीमा असणाऱ्या पलूबद्दल योजनाल ·य या या . " . . १ यस्य-(पु ए. व पटी) तस्य-(पु ए व पष्ठी) २ येपाम्-( ब ध पष्टी) तै -( व व तृतीया) ३ ये-(पुर व प्रथमा } तान्-(पुर व द्वितीया) ५ याम्-(स्त्री ए व द्वितीया ) असी-(सी ए व प्रथमा) असौ हे रूप वाग्देवी याप्रमाणे, अमुप्य हें जीवस्य याप्रमाणे, अमुना है भक्तिमार्गेण याप्रमाणे आणि अमूनि हे धर्मकार्याणि याप्रमाणे लिंग, विभकिध वन यामध्ये आहे यद् याची रूपे तद् च्या रूपाप्रमाणे करावी, मान प्र. ए. व (प)-यःव (त्री) या असे करावें. यद् पु स्त्री. थी ये प्र. ये यद् ये यानि यम् यान् द्वि. याम् ये या. येन याभ्याम् । तु. यया याभ्याम् याभि तु. ते स. पर्यत यस्मै येभ्य च. यस्य याभ्य पुगिरप्रमाणे. यस्मात यस्य भयो येराम् प. ययो यासाम् यस्मिन् येशु स. यस्याम् यामु अदस् पु सी अम् धमी भम् समू. अमुम् थमन् दि. अमूम् अमुना अमूभ्याम् अमीन तु. अमुया थमभ्याम् अभूमि अमुन च, अमुध्ये अभ्य अमुप्मा पं. अमुष्या अमुष्प भायो अमीषाम् प यमुन्या आगो अमूपाम् भमुस्मिन् पगुष्याम् " " पं. यस्या " . " " म. भमो " " H . " .

·३
न.प्र.द्वि-अद अमू ममूनि. इतर पुलिंगाप्रमाणे.
टीप:-विशेष माहिती स. वाक्यरचना पाठ २९ मध्ये पहा.
(आ) १ यायश्चित्तस्य शुद्धत्वं लभ्यते शानिमिः सलु ।
तायती मनसः शुद्धिर्नेतरेषां कदाचन ।।
२ पतावद्भिः प्रयत्नश्च लमते ना परं यशः।
३ इयतापि प्रयत्नेन मोक्षप्राप्तिः सुदुर्लमा ।
४ सागरे कति रत्नानि कति जीवाश्च शुक्तयः।
अन्धेः सम्पदपारास्ति सा हि ज्ञातुं न शक्यते ॥
५ कियन्तस्ते सन्तो जगति विदिताः स्वार्थविमुखाः ।
घरील वाक्यात यावत्, तावत्, एतावत्, इयत् व कियत् ही यद्,
तद्, एतद्, इदम् व किम् या सर्वनामाना 'वत्' किंवा 'यत्' हा प्रत्यय
लावून होणारी परिमाणदर्शक विशेपणे योजलेली आहेत. त्याचप्रमाणे 'फति' हे
सस्यावाचक प्रभार्यय विशेषण योजलेलें आहे.
पत्' व 'यत् ' प्रत्यय लावून झालेल्या विशेषणाची रूपे ' गुणवत्' प्रमाणे
तीन्ही लिंगामध्ये होतात.
जसें-पु.-यावान् यावन्ती यावन्त.
धी-यावती यावत्यी यावत्य ३. गुणवत् 'प्रमाणे
न.-यावत् यावती यावन्ति )
'पति' याची रूपें तीन्ही लिंगाची मारमीच होतात, व त्याचा उपयोग
पहुवचनांतच होतो.
प्र.वि. सं.-कति, तु. कतिमि , च. पं–कतिभ्यः, प.-यतीनाम् ,
स.--कतिपु.
(१) १ अपरं भवतो जन्म परं जन्म पियस्यतः। (कृष्णस्य)
२ नायं लोगोऽस्ति न परो न मुखं संशयात्मनः ।
३ एन्या पल्याणमन्येषां हितं स्वस्य परोति ना।
४ स्ये स्ये पर्मण्यभिरतः संसिदि लभते नरः ।
इ.

·४ ५ मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कार्यमन्यदुरात्मनाम् । ६ एके यतन्ते धुम्नाय परे शानार्थमेय च। एफेषां दृश्यते स्वार्थोऽपरेपां तूत्तमा गतिः॥ ७ यन्मनि कृतं पूर्वं तहेयमिति कथ्यते । वरील वाफ्यात एक, पर, पूर्व, अपर, अन्य व स्व यांची रूमें योजलेली आहेत. ही सार्वनामिक विशेषणे होत, कारण याची रूपे सर्वनामाप्रमाणे होतात. यांतील अन्य व इतर ही पूर्णपणे 'यद्' प्रमाणे चालतात. पूर्व, पर, अपर, उत्तर, दक्षिण व स्य हे 'स्थल, काल, दिशा व मनुष्य' यांचा संवध दर्शविणारे शब्द सर्वनामाप्रमाणे चालतात; मान पुलिंगी न. प. प., पं. ए व., वस. ए. व. यामध्ये 'देव' प्रमाणेहि चालतात. 'एक' हा बहुवचनात (काही- कित्येक या अर्थी) सर्वनामांप्रमाणे चालवितात. पूर्व -प्र.म.प. पूर्वे-पूर्वाः, पं.ए. व. पूर्वात-पूर्वस्मात्, स. ए. य. पूर्वे-पूर्वस्मिन् परातू-परस्मात्, परे-परस्मिन् स्वात-स्वस्मात्, स्व-स्वस्मिन् टीप:-'विश्व-सर्व' हा शब्दादि सर्वनामाप्रमाणे चारतो. जसे-विश्वे देवाः । विश्वम्- जग' शब्दहिसर्वनामाप्रमाणे चारतो. पर- परे-परा, स्वे-स्थाः, नवीन शब्द अतन्द्रित (वि.) प्र+पद् (४ मा. प.)- संसिद्धिः (स्त्री.)-यश निराळशी, उत्साहयुक्त शरण जाणे सर्गः-(जन्ममरणरूपी) अब्धिः (पु)-समुद्र भिपजू (पु.)-वैद्य स्वाभाविक स्थिति दुरात्मन् (पुं.)-दुष्ट रिस्थम्-वडिलोपार्जित सम्+मन् (प्रयोजक)- मनुष्य धन विभवः-ऐश्वर्य, सम्पति हालाहलम्-समुद्र- निरामय (वि)-निरोगी विवस्वत् (पु.)-सूर्य मंथनाचे वेळी निघालेलें प्रज्ञा (त्री.)-शहाणपण, वीणा (त्री.)-एक वाद्य विष चुद्धि शुक्तिः (त्री.)-शिंपला सत्कार करणे अत्रम्-धन ·१ ५ - १ १ पुढील वाक्यात रिकाम्या जागी सार्वनामिक हमें योजा साहाय्येन रामेण जय रथ तान् कपीन् स सममानयत् । उद्योग नर करोति तावान् लाभ भवति तस्य । ३ यस्या हस्त वीण्या अलवियते सरस्वत्यै नम । एव मे विभव भवन्त सेषितुम् । कालेन मित्र निरामय भवेत् इति राम भिपजम् अपृच्छन् । २ सपघी सवनामयुक्त गौण वाक्ये योगा तेन शिवेन हालाहल पीतम् । २ स सुग्रीव विधिन्धाराज्ये स्थापित । ३ तया दमयस्या सङ्कगनि अनुभूतानि । तानि एवं सम्मिग्राणि । तावता एव धनेन नर धर्मकार्य कुर्यात् । ३ पुडील पाक्यांत सात दिलेल्या शब्दांची योग्य रूपें योजा १ (अदस्) क्षुद्राणा प्राणानां कृते नर असत्य न वदेत् । २ शायदाले (एक) समुद्रतीरं गच्छन्ति (अन्य) उद्यान (भपर) थरहे एव तिष्ठन्ति । ३ नर (अन्य) धन न सभ्येत् । (स्व) एव घनेन सन्तुष्यत् । ४ (पूर्व) जन्मनि एल वर्म (इदम) जन्मनि परम् भावहति । ५ (पर) प्रमाणि 'नेति नेति' इति वर्णनम् उपयुज्यते । ६ (कति ) (मार्ग ) मोक्ष रभ्यते । (अदम् ) (मार्ग) क मुम्भ । रिफ्यस्य (स्मिन् )ज्येष्टस्य पुत्रस्य (अन्य) च इति स्मृतिषु निर्दियो। ८ (एतावत् । कि भारमन रमणाय न बलम् । की) मनिपानानि विष्णो । (कति) प्रपरे तस्स पूजा किया। 1. (स) पाठवा ता ते कोष रायगुमम् भन्यमवन् ।

·आशार्थ आप (५ प. प.) अश् (५ था.प.) अप्रवानि ধাৰাৰ थानवाम । अदनदै अदनवावहै अपनवामहे आमुहि आमुताम् मागुत अश्नुव भरनुवाथाम् अदनुध्वम् आमोतु आमुताम् आमुवन्तु | अश्नुताम् अनुपाताम् अनुक्ताम् विभ्यर्थ चि (५१. प.) चि (५ आ. प.) चिनुयाम् चिनुयाद विनुयाम इ. चिन्वीय चिन्वोचहि चिन्वीमहि इ. आपू (५१. प.} आयाम् भानुपाव इ. अश् ( ५ आ. प.) अनुवीय अनुचावहि इ. टीप:-सरात परस्मैपडी पाना आशर्थी दि. १. चामध्ये प्रत्यय लागत नाही. पंचम गणाचे स्वरान्त धातु 'चि' प्रमाणे चालवावे आणि व्यंजनान्त धातु परस्मैपदामध्ये 'आप' प्रमाणे चालवावे. आत्मनेपदी व्यंजनान्त पातु फक्त 'या' हाच माहे. जरूर तेथें विकरणातील 'म्' चा '' करावा. पंचमगणाचे धातु अश् (आ. प.)-व्यापणे, मिळविणे, वि (उ प.)-जमविणे, शोधणे उपभोगणें दु (प.प.)-पीडा देणे, दु स देणे वि -व्यापणे धु-धू (उ.प.)-हालवणे आप (प. प.)-मिळणे, मिळविणे अब, वि, -अपमान करणे -पोचणे, मिळणे धृप (प. प.)-धीर करणे, आव्हान -व्याप -संपविणे राध् (प. प.)-सिद्धीस नेणे, प्रार्थना चि (उ. प.)-जमविणे करणे, मारणे -कमी होणे आ अनु (प.प.)-प्रार्थना करणे, अब, उद्ध, सम्, समुद- संतुष्ट करणे जमविणे, एकत्र करणे -इजा करणे, मारणे उप (उ. प.)-वडिवणे वृ (उ.प.)-निवडणे, आच्छादणे, निस् -निधय करणे वेढणे " " सम्" अप" "

·पाठ२
द्वितीयगणसमूह-पंचम गण,
१ पुष्पात्पुष्पं भ्रमभृङ्गश्चिनोति लवशो मधु ।
२ सन्मार्गेण हि गन्तारः प्रामुवन्ति शियां गतिम् ।
३ सन्तर्पणाय देवानां सोमं च सुनुमो चयम् ।
४ शृणोषि न हितं सम्यक् सर्वनाशं च गच्छसि ।
५ अन्वेषणाय सीतायाः सुग्रीधः प्राहिणोत् कपीन् ।
६ सञ्चिनोतु नः पुण्यं सदाचारेण धार्मिकः ।
७ कामक्रोधी रिपू नित्यं दुनुतो मानचान्खलु ।
८ नारनुते मनसः शान्ति पापफर्मरतो नरः ।
वरील वाक्यात चिनोति, प्र+आनुवन्ति, सुनुमः, शृणोपि,
प्र+अहिनोत्, सम्+चिनोतु, दुनुतः व अश्नुते ही क्रियापदें योजलेली
आहेत. ही १-४-६ किंवा १० गणाध्या धातूच्या रूपासारखी दिसत नाहीत.
त्याचप्रमाणे घातु व प्रत्यय यांमध्ये काही ठिकाणी 'नो' व काही ठिाणी 'नु'
भारेला आहे ज्या प्रमापूर्वी 'नो' झालेला आहे ते 'पित् किंवा
विवारक' प्रत्यय ५ ज्यापूर्वी 'तु' आहे ते 'अपित् रिया अविकारक'
प्रत्यय होत. 'नु पचम गणाचे विकरण दे. वरील सर्व निन्यापदें पचम
गणाची आहेत.
टीप-यात विवरण कोदन प्रयम मावण्यापूर्वी रूप तयार होते त्याला बंग'
PEOP1.1-४-६-१० गया थाध्या माध्या शेवटी 'x' असतो, म्हणून या घर
गगाचा प्रपनगवा देश आहे जल-नम, नृत्य, विश, कयय.२,३,५,७,८ वर
या गोध्या धागे' निरनिराहात. पन या सहा गयाचा दिलायगणमा
बोजा मारे. याममा प्रत्यय प्रपणमाया प्रययाटुन मायाचिका मिल
मत.तेपुरिले छान.

·७ मि घम् मस् प पद या वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ परस्मैपद आत्मनेपद परस्मैपद आत्मनेपद ए वहे महे अम् ५ म वहि महि सि यस् ५ से आथे ध्ये (स् तम् त थास् आथाम् ध्वम् ति तस् अन्ति ते आते अते त् ताम् अन् त आताम् अत आमार्थ आ पद् प. पद विध्यर्थ आ.पद आनि आव आमचे आवहे आमहै याम् याव याम ईय इवहि ईमहि तम् त व आथाम् ध्वम् यातम् यात ईया ईयाथाम् ईध्वम् ताम् अन्तु ताम् आताम् अताम् [ यात् याताम् यु ईत ईयाताम् ईरन् वरील प्रत्ययातील जाड अक्षरातील प्रत्यय हे 'पित्' व इतर 'अपित्' आहेत. प्रथमगणसमूहाचे प्रत्यय व वरील प्रत्यय यामध्ये पुढील भेद आहे १ परस्मैपदामध्ये विध्ययी प्रत्यय सर्व निराळे आहेत, आणि आज्ञार्थ दि. पु ए. वयनी प्रत्यय 'हि' आहे २ आत्मनेपदाध्ये तु पु ब वचना प्रत्ययामधील अनुनासिकाचा लोप झाला आहे, व द्वितीय आणि तृतीयपुष्पी द्विवचनी प्रत्ययाच्या आरभी 'इ' नसून 'आ' आहे वर्त. प्रथम पु ए वचनी प्रत्यय प आहे चि (५३ प ) वर्तमानकाळ परस्मैपद आत्मनेपद चिनोमि चिनुव व चिनुमन्म चिन्वे चिनुवहे न्वहे चिनुमहेन्महे चिनुथ चिनुपे चिन्वाथे चिनुध्वे चिन्वन्ति चिनुते चिन्वाते चिन्वते वर्तमानकाळ आप (५ प प.) अश् (५ आ प) आम अश्नुवे अश्नुवहे आनुव अश्नुमहे आमुथ अनुषे अदनुवाथे आप्नुथ अनुध्वे अनुवाते अनुवते आनुत चिनोमि-चि++मि चिनो+मि आमोमि-आप्नुमि-आप्+नो+मि चिनोपि चिनुथ चिनोति चिनुत आप्नोभि आप्नोषि आमोति आमुवन्ति (अनुते ·नियमः-पित् प्रत्ययांपूर्वी अंगातील अन्त्य 'उ' चा 'ओ' (गुण) होतो. चिनुवहे-वहे -चि+न+वहे-चि+न्+वहे । चिनुमा-मा-वि+ नु + म -चि+न+मः परंतु आमुमः-आप्+नु + म । अश्नुमहे-अश् + नु+महे. नियमः-~-म् ने आरंभ होणान्या प्रथमपुरुषी अपित् प्रत्ययापूर्वी स्वरान्त धातूंच्या अंगाध्या अन्य 'उ' या विक्पाने लोप होतो. चिन्वन्ति-चि+नु+अन्ति-चि+ न्व् + सन्ति । आमुवन्ति-आप्न नु + अन्ति-आप+नु+अन्ति । नियमः-स्वरादि अपित् प्रत्ययापूर्वी स्वरान्त धातूच्या अंगाच्या 'उ' था '' होतो, आणि व्यंजनान्त घातूंच्या अंगाच्या अन्त्य 'उ' चा 'उच्' होतो. वरील नियमांस अनुसरून व इतर सामान्य संधिनियमाचा उपयोग करून चि, आप् व अश् याची इतर काळाची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात. चि (५ उ. प.) प्रथम भूतकाळ प. पद आ. पद भचिनयम् अचिनुष-स्व अचिनुम न्म अचिन्वि सचिनुवहि-वहि मचिनु- महिन्महि अचिनो अचिनुतम् अचिनुन अचिनुधा अचिन्वायाम् अचिनुध्वम् भचिनो अचिनुताम् भविन्वन् भचिनुत अचिन्वाताम् अचिन्वत प्रथम भूतकाळ प. पद-आपू था. पद-अ भामुव आमुम आरनुवि आदनुवहि भानुमदि आमनम् आगुत | आरनुया. आधुवायाम् भानुभ्यम् ধানীর भारताम् आनुवन् | आरनुत था वाताम् भानुवत आशार्थ चि.(५५. प.) चि. (५ था. प.) निवानि बिनवाय चिनवाम चिनय चिनवाद चिनवामहे चिनाम् चिनुत चिनुष्य चिन्वाषाम् विनुध्यम् चिनोतु चिनुताम् रिन्यन्तु । चिनुताम् चिन्याताम् चिन्यताम आमषम् सामोः ·९ आज्ञार्थ आप१५ प. प.) अश् (५ आ. प.) आप्रवानि आप्रवाव आमवाम । अश्नवै अश्नवावहै अनिवामहै आमुहि आमुताम् -आमुत अनुष्व अनुवाथाम् अश्नुध्वम् आप्नोतु आमुताम् आमुवन्तु अश्नुताम् अनुवाताम् अश्नुवताम् विध्यर्थ चि (५ प. प.) चि (५ आ. प.) चिनुयाम् चिनुयाव चिनुयाम इ. चिन्वीय चिन्वीवहि चिन्वीमहि इ. आप (५ प. प.) आप्नुयाम् आनुयाव इ. अश् (५ आ. प.) अश्नुवीय अश्नुवीवहि इ. टीप:-खरान्त परस्मैपदी धातूना आशाझे वि. पु. ए. बचनामध्ये प्रत्यय लागत नाही. पंचम गणाचे स्वरान्त धातु 'चि' प्रमाणे चालवावे आणि व्यंजनान्त धातु परस्मैपदामध्ये 'आप' प्रमाणे चालवावे. आत्मनेपदी व्यंजनान्त धातु फक्त 'अश्' हाच आहे. जरूर तेथें विकरणातील 'न्' चा 'ण' करावा. J पंचमगणाचे धातु " " अश् (आ. प.)-ध्यापणे, मिळविणे, वि (उ. प.)-जमविणे, शोधणे उपभोगणें दु (प. प.)-पीडा देणे, दुःख देणे -व्यापणे धु-धू (उ.प.)-हालवणे आप् (प. प.)-मिळणे, मिळविणे अब, वि,, -अपमान करणे -पोचणे, मिळणे धृप् (प. प.)-धीर करणे, आव्हान वि -व्यापणे देणे सम् -संपविणे राथ् (प. प.)-सिद्धीस नेणे, प्रार्थना चि ( उ. प.)-जमविणे करणे, मारणे -कमी होणे आ-अनु (प. प.)-प्रार्थना करणे, अब, उद्,प्र,सम्, समुद्- संतुष्ट करणे जमविणे, एकन करणे अप -इगा करणे, मारणे उप (उ. प.)-वाढवणे वृ (उ. प.)-निवडणे, आच्छादणे, निस् -निश्चय करणे वेढणे " अप" " ·१० " " अप+आ (उ प)-उघडणे आ -लपविणे, निग्रह करणे परि -वेढणे प्रआ, -पांघरणे, वापरणे वि -उघडणे, स्पष्ट करणे लपविणे, झाकणे शक् (प. प.)-समर्थ असणे साथ् (प.प.)-साध्य करणे, तडीस नेणें सु (उ. प. रस काढणे, पिळणे स्तु (उ.प.)-झाकणे, पसरणे आ, उप, परि, प्र, वि- हि (प. प.)-पाठवणे, जाणे " " सम्॥ प्र " नवीन शब्द अन्वेषणम्-शोध अर्थ-द्रव्यम, धनम् कदर्य:-ऋषण दुर्ग:-म्-विधा नाक:-स्वर्ग निरागस् (वि.)-निरपराधी [प्रासादर-राजवाडा | सन्तर्पणम्-सन्तोप, समाधान सर्वात्मना (तृतीया ए. व.) पूर्ण उत्साहानें, मन लावून सोमः-वेदकालीन एका वालीचे नाव शिव (वि.)--शुम, कल्याणकारक - १ कमांतील शब्दाची योग्य रूम योजून पुढील पाक्य पुरी करा १ सीताया (भद्रं ) अपेयितु शबरी पलानि (प्र+चि)। २ मालाः गुरूणाम् उपदेशम् (श्रु) कल्याणं च (साध्) (आज्ञार्थ)। ३ नाफम् * अधिवसतां मुरार्णा श्वे (अस्विन्) गोम (मु-प्र. भू, का.)। ४ नर. (निरागम्) प्राणिन धरणात् ऋते न (दु-विघ्यर्थ)। ५ केचिन् नरा (दुष्कर्मन् ) फरम् अस्मिन एव रोके (घर)। ६ शिवस्य (धनुम् ) मा कर्नु रामः (घर)।

·७ सैनिका: दुर्गस्य द्वारम् (अपा+ ) दुर्गाधिकारिणं च युद्धे (धृप्)। ८ रामस्य सहायेन सुप्रीवेण आदिवा वानराः सीता सर्वर (वि+चि)। ९ निशागमे तमः सर्वाः (दिश) (वि+आप्)। १० जना. (पप्) रिपूणा प्रतिकार (निस्+चि-विध्यर्थ)। २ पुढील रूपें ओळखून ती वाक्यात योजा:-- साध्नुवन्ति । शृण्वन्तु । अशक्नोत् । धुनोति । प्रहिणु। ३ (अ) पित् व अपित् प्रत्यय म्हणजे काय हे सागून सर्व पित् प्रत्यय लिहा. (आ) पंचम गणाचें विकरण सागून प्रश्न २ मधील रू सिद्ध करा. ४ पुढील वाक्यातील धातूंना योग्य उपसर्ग जोडून ती पुरी करा:- १ भाचार्याः शास्त्राणाम् अर्थम् । २ क्दर्यः सर्वात्मना अर्थम् चि। ३ रानी सेवका प्रासादस्य द्वारम् । ४ दशरथः राम वनम् ५ अर्जुन जयद्रयवधम् ६ अर्जुन भीमं शरैः स्तृ चि। पाठ ३ अष्टम गण. Maa (अ) खाण्डययनदाहाद्रक्षितो मयोऽर्जुनमवदत् । उपरतोऽस्मि भयता। किं करयाणि भवतः एत इति । तदा कृष्णेनोपदिष्टोऽ. र्जुनः प्रत्यभाषत । दिव्यरूपां समां फुरध्वति । तथेत्युक्त्या - चिरादेव समामकरोन्मयः । तत्र भ्रातृभिः सार्धमुपविष्टं युधि- प्ठिरं नारदोऽपृच्छत् । किं त्यं राजसूयं यदं न तनोपि। सत्वरं तनुप्य यागम् । एवं त्यं जगति कीर्ति वितनुया इति । तच्छुत्या कृष्णस्योपदेशेनयाहं यशंतनुयामित्यमनत यधिष्ठिरः । अतः ·१२ स कृष्णमपृच्छत् । अत्यहं यज्ञं तनवानि । किं त्वं मनुप इति । श्रीकृष्णः प्रत्यभापत । जरासन्धाहते न कोऽप्यन्यस्तव यशे विघ्नं कुर्यात् । तस्य बघ आवश्यक इति । अतो भीमो जरासन्धं गदयाऽक्षिणोदमारयच्च । पश्चाद्युधिष्ठिर ऋषि- मिर्वान्धवै राजभिश्व समेतो यक्षमतनोत् । तदा श्रीकृष्णस्य पूजा शिशुपालस्य न सम्मता । स श्रीकृष्णं युद्धायाह्वयत । श्रीकृष्णस्तं चक्रेणाक्षणोत्तस्य च वधमकरोत् । एवं राजसूय- यही निविनं समाप्तः। वरील उताऱ्यातील अधोरेखित रूपें तन्, क्षण, क्षिण, मन् , व र या अटम गणाच्या धातूंची आहेत. त्यातील 'कृ' शिवाय इतर घातूंची रूपें पंचम गणाच्या 'चि' घातूच्या रूपासारखी दिसतात. पृयकरण पित् प्रत्यययुक्त अपित् प्रत्यययुक्त अतनोत्-अ+तन्+3 (ओ)+त तनुप्व-तन्+उ+श्व () तशीच अक्षणोत्-अक्षिणोत् अमनुत-+मन+उ+3 तनवानि-तन् +उ(ओ-अव् }+आनि मनुपे-मन्+उ+से (पे) तनोपि-तनाउ (ओसि (पि) तनुयाम्-तन्+उ+याम् यावरून अरों दिसून येईल की भरमगणाच्या पातूंना 'उ' हे विवरण प्रत्यय पूर्वी पोपटेलें आहे, व त्याची तनु, मनु, क्षणु व क्षिणु पशी झाली आहेत. ही सगे पंचमगणाच्या स्वरान्त धातूंया अगाप्रमाणे असल्यामुळे त्यांची स्प‘चि' धातूच्या रूपाप्रमाणेच होतात. यत. तन् ( ८ उ.प.) परस्ममद आत्मनेपद दनोमि तनुमन्म. ) तन्व तनुव-वहे तनुमहेन्महे तनोति तनुपः वनुथ तनुरे दवाये तनुष्ये तनोति दनुनः तन्वन्ति उन्दाते तन्वते ·प्र. भूतकाळ अवनवम् अतनुवन अतनुमन्म अतन्धि अतनुवहि-न्वहि अतनुमहि- न्महि अतनोः अननुतम् अतनुत अतनुया. अतन्वायाम् भतनुध्वम् अतनोन अतनुताम् अतन्वन् अतनुत अतन्वाताम् अतन्वत आशार्थ तनवानि तनवाव तनवाम तन तनवावहै तनवामहै तनु तनुतम् तनुत तनुप्त तन्याथाम् तनुध्वम् तनोतु तनुताम् तन्वन्तु तनुताम् तन्वाताम् तन्वताम् विध्यर्थ तनुयाम् तनुयाव तनुयाम इ. । तन्वीय तन्वीवहि तन्वीमहि इ. रु(८ उ. प.) परस्मैपदी रूमें प्रथम पुस्तकात दिलेली आहेत. वर्तमानकाळ आत्मनेपदी प्र.भूतकाळ कुर्वे कुर्वहे कुर्महे भर्वि अहि अकुर्महि कुपे पुर्वाय कुरुध्ये अकुष्या. अकुर्वाथाम् अकुरुध्वम् कुरुते कुते अकुरुत अकुर्वाताम् अकुर्वत आज्ञार्थ विध्यर्थ करवै करवावहै करवामहै कुवहि कुर्वीमहि इ. कुर्वाथाम् कुरुध्वम् कुरुताम् कुर्वाताम् धुर्वताम् वरील रूपावरून असे दिसून येईल की, 'कृ' चे अजादि पित् प्रत्ययापूर्वी 'क्रो-कर' असें रूप होते, व हलादि पित् प्रत्ययापूर्वी 'करो' असे होते. "-म्' ने आरंभ झालेल्या अपित् प्रत्ययापूर्वी 'कुर' असें होतें, इतर हलादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'कुरु' असें होतें व अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'कु' असे होते. कुर्वते कुर्वीय ·" ५-८ गणाच्या धातूंची वर्त. धातु. विशेषणे (आ) यलं कुर्वाणो नरः सम्पदं लभते । यशास्तन्वानान्देवानपीडयन् राक्षसाः। पुष्पाण्यवचिन्याना दासी राश्याऽऽहता । राज्य वितन्वता नृपेण शत्रवो निर्जिताः। राज्यं कुर्यति रामे प्रजास्व- फालमृत्यु भवत् । विजयं साध्नुवन्तं धीरं जनाः सहर्षमभ्य- नन्दन्। वरील वाक्यात कुर्वाणः, तन्वानान्, अवचिन्वाना, वितन्यता, कुर्यति व साध्नुधन्तम् ही छ, तन्, चि व साध् या धातूंची वर्त. धातु. विशेषणे योजलेली आहेत. कुर्वाण-कुर्वते - अते + आन। चिन्वान - चिन्वते - अते + भान । कुर्यत् -- दुर्वन्ति -- अन्ति + अत् । साध्नुवत् - साध्नुवन्ति - अन्ति +अत् । तन्वान - तन्वते -अते + आन । तन्वत् - तन्वन्ति - अन्ति + अत् । वरील पृथकरणावरून असे दिसून येईल की ५-८ गणाच्या धातूंची वर्त. धातु. विशेपणे करण्याची रीति १-४-६-१. गणाच्या धातूंच्या रूपांप्रमाणेच आहे. मात्र आत्मनेपदी धातूंना 'मान' बद्दल 'आन' हा प्रत्यय जोडावा लागतो. फुर्वत्-'.- कुर्वन् कुर्वन्ती कुर्वन्तः इ., न. दुर्वत् पुर्वती कुर्वन्ति इ., स्त्री. पुर्वती कुर्वत्यौ कुर्वत्य इ. परस्मैपदी रूपं 'गष्टत् ' प्रमाणे पुलिंगामध्ये, 'जगत् ' प्रमाणे नपुंसक- लिंगामध्ये व नपुं. प्रपमा द्विवचनी रूप मूळ शब्द समजून 'नदी' प्रमाणे लालिगामध्ये केली जातात. भारमनेपदी रूमें अकारान्त विशेपणांप्रमाणे पुं. मध्ये यन. मध्ये अनुममें 'देव । मन' प्रमाणे द ''जोइन स्त्री. मध्ये 'माला' प्रमाणे पेली जातात. टीपर-6. धातु. विशेषणच्या उपयोगाकरिता सं.-मापामवीप-पुस्तय १ पाठ २४ भाभिसं-पास्यरचना पाठ २६ पहा. टीप-निवि गगनातील माननेपानी पापी पां. पाठ. विशेषणे 'मान' प्रत्यय होहन केली जात .

·अष्टमगणाचे धातु कृ (उ. प.)-करणें, तयार करणे प्रति-प्रतिकार करणे, भरपाई करणे अडगी-उरी-स्वी-स्वीकारणे वि+प्र-त्रास देणे अधि-आधिकार देणे सम् (संस्करोति)-संस्कार करणे, शुद्ध करणे "अनु ( प. प.)-अनुकरण करणे क्षण-क्षिण (उ. प.)-इजा करणे, मारणे अलम्-सुशोभित करणे आविस्-प्रादुस्-उघड करणे उप-उपकार करणे तिरस्-धिक्-तिरस्कार करणे नमस्-नमस्कार करणे तन् (उ. प.)-पसरणे, तयार करणे, आचरणे आ-प्र-वि- मन् (आ. प.)-जाणणे, विचार करणे यिन् (आ.प.)-याचना करणे, मागणे " " नवीन शब्द आपरालिक (वि.)- जरासन्धः-चेदि व मगध पूर्वाह:-दिवराचा दुपार नंतरचे देशाचा राजा,कृष्णाचारानु पहिला भाग क्रतुः (पु.)-यश दुरुक्तम्-अपशब्द मञ्ज (वि.)-गोड खाण्डववनम्-इन्द्राचे पात्रम्-योग्य मनुष्य राजसूयः-यशाचे नाव आवडतें वन 'भनु+कृ याचा उपयोग ज्या मनुवरण करावयाचे त्याची पछी पिया मिलाया योजन परतात. 1 उप+ह याचा उपयोग व्यावर उपकार रावयाचा त्याची पठी योजून करा. पातु 'या'मा दिवशमाहे.

·प्रश्न
.
१ कंसातील धातूंची योग्य ती स्पं योजून पुढील वाक्य पुरी करा:-
१ वसिष्टेन आदिष्टः दशरयः पुनप्राप्तये यज्ञम् (तन्)।
२ पात्रेभ्य. दानं नरस्य कीर्ति (वि + तन)।
३ जयद्रथः पादप्रहारेण अभिमन्युम् (क्षिण)।
४ नर: मित्राणां हृयानि दुरुक्तैः न (क्षण-विध्यर्थ)।
५ वर्षासु चातक. श्यामान् मेघान् जलं (वन)।
६ दरिद्रः नरः भिक्षा (वन ) गृहात् गृहं भ्रमति ।
७ कार्यस्य आरम्भ (क) नरेण परिणामः विचारणीयः ।
८ जारालेः आश्रमे मुनय पुण्याः कथाः (श्रु) न्यपोदन् ।
९ व्याधः खगाना ग्रहणाय भूमी जाल (वि + तन्.)"
१० व. कार्यम् अद्य (कृ-विध्यर्थ) पूर्वाह्ने च आपराह्निकम् ।
२ पुढील धातूंची वर्त. धातु. विशेषणे तयार करुन त्याची योग्य रूमें
पुढील वाक्यात योजा:-
उप+क, क, सम् + चि, आविस् + कृ, वि+ पृ.
मधुरा: मञ्जु गुजन्ति ।
२ अन्यस्य दोपान एव नरस्य लघुलं दृश्यते।
३ शास्त्रार्थ सम्या
आचार्यान् सम्मानयन्ति छात्राः।
४ पाप
नराणां चितं शङ्कितं वर्तते ।
५ दीनानाम्
जनेः पुण्यं लभ्यते।
३ 'क' धातला निरनिराळे पाच उपसर्ग लावून वाक्यात उपयोग करा.

·पाठ ४ स्वरान्त नामें (अनियमित ). (अ) यदा यदा भू राक्षसः पीडिताऽभवत्तदा तदा सा गोरूपेण घां गत्वा श्रियो भर्तारं विष्णुं राक्षससंहारं प्रार्थयत । विष्णुरपि विविधै रूपैर्योरयातरद् भुयं दुष्टानां दण्डनाय। एवं रामरूपेण स रावणस्यान्येषां च राक्षसानां संहापय भुपि रघुकुले जातः। राज्यश्रिया भुयो भर्ता रामो गर्वितो नाभयत् । स प्रजानां हितायैव प्रावर्तत । प्रजाभिरनुभूतं सुखं धन्यपि दुर्लभम् । परील उताऱ्यात श्री,भू, गो व घो या नामाची निरनिराळी रूपें योजलेली आहेत. हे शब्द चालविताना व्यंजनान्त नामाना लागणारे प्रत्ययच बहुधा योजले जातात. परंतु याची काही रूपें अनियमित आहेत. म्हणून त्यांची सर्व रूपं साली दिली आहेत. टीप:-प्रत्ययः-स् औ अस् प्र., अम् औ अम् वि., था भ्याम् भिस् तृ., एभ्याम् भ्यस् च., अस् भ्याम् भ्यस् प., मस् ओम् वाम् प., रोस् स.,-भी अस स. श्री (स्त्री.)-लक्ष्मी, सम्पत्ति, सौन्दर्य भू (स्त्री.)-पृथ्वी, त्रियो त्रिय प्र.सं.भू भुवी भुवः त्रियम् द्वि. भुवम् त्रिया श्रीभ्याम् श्रीभिः तृ. भुवा भूभ्याम् भूमिः धिये-त्रिय श्रीभ्यः च. भुवे-4 भूभ्यः धिया-त्रियाः पं. भुव.-वाः त्रियो त्रियाम्-श्रीणाम् प. भुवोः भुवाम् भूनाम् त्रियियाम् श्रीषु स. भुषि-याम् धी-युधि, डी-राज, मी-मीनि हे 'श्री'प्रमाणे वधू (भुवई) हा 'भ' प्रमाणे चालवावा. " " . " " " " . U .

·प्र.सं. धौ. " " " धुभ्याम् . " " " " " " प. " पवि " " घो (वी.)-आकाश, स्वर्ग दिव् (स्त्री.)-आकाश, स्वर्ग धौ द्यावी द्याव दिवी दिव. याम् दिवम् या योभ्याम् घोभि तू. दिवा युभि घवे द्योभ्य दिवे द्युभ्य दिव यवो द्यवाम् दिवो दिवाम् द्योषु दिवि गो ()-बैल व (स्त्री.)-गाय, पृथ्वी, इन्द्रिय हा शब्द 'यो' प्रमाणे चालवावा. (आ) भुवः पत्युः श्रीरामस्य भार्या सीता स्त्रीषु रत्नमासीत् । सा लङ्कायाः पत्या रावणेनापहता । अतो रामेणात्मनः खिया अन्वेषणाय सुनोत्रेण सह सख्यं कृतम् । रामस्य सखा सुग्राय स्तस्य साहाय्यमारोत् । रावणं हत्या सीतां च गृहीत्वा रामः पुष्पकविमानेन सर्वैः सखिभिर्गन्धवैश्च सहायोध्या निवृत्तः। पश्चाद् भुवा पति. श्रीरामो नयेन राज्यं कृत्वा स्त्रीणा श्रेष्ठया सीतया सह सुखमन्वभवत् । वरील उताऱ्यात पति, सविन स्त्री या नामाची रूपे आलेली आहेत. त्याची रूपे पुढालप्रमाणे होतात पति. (3)-नवरा, स्वामी स्त्री (स्त्री.) पति पती स्त्री खियो त्रिय पतिम् पतीन् द्वि. वियम्-नीम् । घिय-श्री पत्या पतिभ्याम् पतिमि तु त्रिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभि. पत्ये पतिभ्यः च. त्रिय स्त्रीभ्य पत्यु पं. निया. पत्यो पतानाम् प. नियो नीणाम् पस्यौ पति खियाम् श्री' पदे पती सं. त्रियो निय पतय " " " " " " " " पतय ·१९ . ससि (पु.)-मिन या शब्दाची प्रयमा, द्वितीया व सबोधन यांची रूमें सखा सखायो ससाय प्र.! सखायम् सखायौ सखीन् द्वि । सखे सखायी सखायः सं. : अशी होतात व इतर विभक्तींची 'पति' प्रमाणे होतात. सखी (स्त्रा)-मैत्रीण हा शब्द 'नदी' प्रमाणे चालवावा. टीप -'पति' शब्द समासात शेवी माला तर तो 'कषि' प्रमाणे घालवावा असे भूपति, अधिपति. सीना लक्कापातना रावणेनापहृता । (इ) जरया जरसा चाऽऽकान्तस्य नरस्याक्षिणी मन्द भवतः । फेचिन्नरा एकैनवाष्णा द्रष्टुं समर्थाः सन्ति । जरायां-जरसि वा नराणां गात्राणि विकलानि भवन्ति । अक्ष्णोस्तेजसा नरस्य चातुर्य ज्ञायते। वरील वाफ्यात जरा व भक्षि या शब्दाची रूपें आली आहेत. अरा (स्त्री)-म्हातारपण, वार्धक्य जरा जरे-जरसी जरा -जरस प्र. जराया -जरस जराभ्याम् जराभ्य पं जराम्-जरसम् द्वि. जरयो-जरसो जराणाम् जरसाम् प जरया-जरसा जराभ्याम् जरामि तृ. जरायाम्-जरसि जरायै-जरसे जराभ्य च. जरे जरे-जरसी जरा-जरस सं "जरा' शब्द 'माला' प्रमाणे चालवतात, मान स्वरारंभी प्रत्ययापूर्वी 'जरस्' असा समजून 'चन्द्रमस्' प्रमाणे रूमें केली जातात. 'निर्जरः (पु)-देव' हा शब्द सुद्धा 'देव 'प्रमाणे चालवून शिवाय स्वरारंभी प्रत्ययांपूर्वी 'निर्जरस्' समजून रू केली जातात. 'अजर (वि.)- म्हातारपण नसलेला' हा शब्दहि वरीलप्रमाणे विकल्पाने रू करून चालवतात. आक्षि (न.)-डोळा अक्षि भक्षिणी अक्षीणि प्र. अक्ष्ण आतिभ्याम् अक्षिभ्य द्वि. अक्ष्णो अक्ष्णाम् प. अक्ष्णा अक्षिभ्याम् अक्षिभि तृ. अक्षिण-अक्षणि अक्षिषु स. अक्ष्णे अक्षिभ्य च. अक्षे-अक्षि अक्षिणी अक्षीणि सं. दधि (न.)-दही, अस्थि (न.)-हाड, सस्थि (न.) मांडी हे शब्द अक्षि प्रमाणे चालवतात. " " " जरासु " " " . " JI

·२०
नवीन शब्द
अन्तरालम्-पृथ्वी व स्वर्ग यामधील ! नया-नीति.
जागा | फलोदयः-फलाचा लाभ
अवनत (अवनम् चे कर्मणि भू. । ययाति:-चन्द्रवंशातील राजा
धा. वि.)-वारलेला विसृञ् (६ प. प.)- सोडणे,
अयस्थानम्-राहाणे
पाठविणे
उद्भूत (उद्+भू चे कर्म, भू. धा. विएष्ट (वि+सज् चे क. भू, धा,
नि.)-उत्पन्न झालेला
वि.)-सोडलेला
किमुत (अव्यय)-किती ज्यास्त- वेणुः (पु.)-पावा, याम्बूची पाटी
कमी चैतरणी-पातालातील नदीचे नाव
तृणबिन्दुः (पु.)-ऋषीचे नाव
त्रिशङ्कः (.)-सूर्यवंशातील राजा
सहोदरः-सख्खा भाऊ
१ गवाम्, अक्षीणि, स्त्रीषु, भुवि व जरायम् ही रूपे ओळखून त्याचा
माश्यांत उपयोग करा.
२ पुढील वाक्यात कमांतील शब्दाची योग्य रूप योजाः-
१ घेणं नादयन् गृष्णः (गो) सवंदा परिएनः अभवत् ।
२ अप्पा (खा) नानः अपि अपरिचितः । किमुत दर्शनस्य ।
३ एकदा कश्चित् मूगंपण्डिरी (अस्थि ) समय. घटः ।
४ (दधि) युधम् अर्म प्रवासकाले अनीव उपयुकं भवति ।
५ यथा पुषेण तया (नि) वियोग न सहन्ते (म्री)।
६ नररूप (5) मा. मनस शो सूरयनि ।
७ पुरा ब्राह्मणाः (भ) मुरार मताः।
८ मिशः (यो)न गतः रिन्तु धन्दराले स्थित.।
मा (समर) भवितव्यम् पनि ययातः दया ।
१. रणाग उद्भूतया (घी महोदरेभ्यः दुर्गुणाः शिक्षिताः ।

·२१ - ३ पुढील वात्यातील जाड अक्षरातील शब्दाबद्दल या घड्यातील शब्द योगा १ पिपल अवदत् मित्र पुण्डरीक न एतद् युक्त शानिन तव । २ रावणेन देवाः मपि स्वप्रासादे दासत्व नीता । ३ सूर्य सहस्रेण नयनः पृथ्वी प्राशयति । ४ तृणविन्दो भयेन शक्र हरिणी नाम सुराजना तस्य तपस भगाय व्यजत् । ५ यया नारीणां तथा वाचा साधुत्व दुर्जन जन । ६ बुद्धःप्रय महते फ्लोदयाय कल्पते। अर्जुन रणाणे मित्राणि चान्धवान्गुरुन् च युद्धाय उद्यतान् अपश्यत् । ८ जना धेनूनां प्रदान कुर्वन्ति वैतरण्या पार गन्तुम् । ९ साहस विना सम्पदः सभ अशक्य इति केचित् मन्यन्ते आक्रान्तस्य नरस्य मुखम् अवनत भवति । - १० पाठ ५ नवम गण, (अ) आसीत्कस्यापि वणिजोऽश्वविपणिहयग्रामे। सोऽश्वान् व्यफ्री- णांत कुटुम्ब चापुष्णात् । यहयो जना अश्यानफ्रीणस्तस्मा- द्विपणिकात् । एकदा स सुलक्षणाढ्यं हयं विक्रयार्थमापणं नीत्वा तं स्तम्भेऽयन्नात् । तदैव प्रातस्तत्र कोऽपि राज- कुमारासोऽश्वाना लक्षणानि सम्यगजानात् । अश्वस्यरूपेणा- पृष्टः स तमवदत् । भो घणिक क्रोणामि हयमिममहम् । किमस्य मूल्यमिति। तदा स वणिगवदत् । परीक्ष्यैव क्रोणातु भवानिति । तदा स राजपुत्रो जानाम्यहमश्वपरीक्षा रश्मीन्हढं ·२२ + गृहामि पश्चात्तमारोहामीत्युक्त्वा रश्मीनगृह्नादारोहन्न । एतद् दृष्ट्या सोऽश्वविक्रय्यमन्यत । अयं सम्यग्जानात्यश्वपरीक्षाम्। विक्रीणीयमं सुवर्णशतेनेति।अत्रान्तरे राजपुत्रोऽपृच्छत् कियता *मूल्येन विक्रीणीपे त्वमिमं हयम् । बहु रोचतेऽयं मह्यमिति तदा स पणिगवत्सुवर्णशतेनेति । स राजपुत्रो मूल्यं दत्त्वा यमकोणात्प्रासादं च न्यवर्तत। वरील उतान्यातील अधोरेखित मियापदाचे पुढीलप्रमाणे पृथकरण करता येईल. 'पित् ' प्रत्यययुक्त 'अपित्' प्रत्यययुक्त अपुणात्-अ+पुष्+ना (णा)+ [विक्रीणीपे--वि+की+ना (नी-णी) फ्रीणामि-फी+ना (गा)+मि अबध्नात्-अ+यन्ध् (यध्)+ना । विक्रीणीय-वि+की+गा (न्-ण) +त् कोणातु-फ्री+ना (गा)+तु व्यफ्रीणीत-वि+अ+श्री+ना (नी -णी)+त अफ्रीणन्-अ+की+ना (न-)+ अन् यावरून असे दिसून येईल की 'ना' हे नवम गणाचे विवरण माहे. पित् प्रत्ययापूर्वी 'ना' च राहिला याहे. इलादि अपित् प्रत्ययांपूर्वी 'ना' नी' धरों रूपांतर झाले नाहे प अजादि अपित् प्रत्ययांपूर्वी 'ना' '' बसें रूपांतर झाले आहे. जर तेथे 'न' चा '' फेटेला आहे. फ्री (उ.प.) धर्तमानकाळ परस्मैपद आरमनेपद बीणामि फ्रानीय श्रीणीमः भीगे भोणीय श्रीणीमहे भोगासि कोणीधः श्रीणीय श्रीणीये पीणाधे क्रीणीचे कोणीत. जोगन्ति श्रीजीते मीणाते कोणते . "शि+की'भानुभागनेही आहे. या मिनी विकावयाचे भयदा oिon पाबालेस्मिादायक नीतियोग.

·२३ प्र. भूतकाळ परस्मैपद आत्मनेपद अक्रीणाम् अक्राणीव अकीर्णाम अक्रीणि भक्रीणीवहि अफ्रीणीमहि अफ्रीणा. अक्राणीतम् अफ्रीणीत अफ्रीणीथा अक्रीणाथाम् अक्रीणीध्वम् अक्रीणात् अक्रीणीताम् अफ्रीणन् अीणीत अक्रीणाताम् अफ्रीणत আন্ধার্থ क्रीणानि क्रीणाव क्रीणाम की? क्रीणावह क्रीणामहै कोणीहि कोणीतम् क्रीणीत क्रीणीष्व कीणाथाम् क्रीणीध्वम् क्रीणानु क्रीणीताम् क्रीणन्तु क्रीणीताम् क्रीणाताम् क्रीणताम् विध्यर्थ क्रीणीयाम् क्रीणीयाव इ. | क्रीणीय क्रीणीवहि इ. वरील रूपाकरिता 'फ्री' धातूची पुढीलप्रमाणे अंगे होतात. पित् प्रत्यया- पूर्वी-क्रीणा, हलादि अपित् प्रत्ययापूर्वी-फ्रीणी व अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी-क्रीण. यावरून कोणत्याहि नवम गणाध्या धातूची वरीलप्रमाणे तीन अंगें बनवली म्हणजे रूपं करता येतील. ज्ञा (जा)--जाना-जानी-जान् । पुप्---पुष्णा-पुष्णी-पुष्ण । ग्रह (गृह)---गृहा-गृही-गृह । वन्ध् (बध्)-बना-बनी-बध्न् । नवम गणाच्या धातूंचे तीन प्रकार होतात १ फरक न होणारे.- अश (प. प.)-खाणे; प्र+अश्-पिणें | क्षुम् (प. प.)-प्रक्षुब्ध होणे, चव- की (उ. प.)-विक्त घेणे ताळणे परि+क्री (आ. प.)-वेतन देऊन | पुप् (प. प.)-पोसणे घेणे, फेड प्री (उ. प.)-संतुष्ट करणे विक्री (आ. प.)-विकणे निस्+क्री ( निष्की - उ. प.)-पैसे | मुप् (प. प.)-चोरणे देऊन सोडवणे मृद् (प. प.)- चेंगरणे, बुराडा करणे टीप:-क्षुभ् याचौं अर्गे धुन्ना-भुम्नी-भुन् अशीच होतात. 'म्'चा 'ए' होत नाही.

·वि,प्र+लू- " २४ २ अन्त्य दीर्घ स्वर हस्व होणारे.-- कु (उ. प.)-ठार मारणे, इजा करणे [प्र+ली--एकरूप होणे ज (प. प.)-वृद्ध होणे, क्षय होणे वि+ली-वितळणे दु (वि. प. प.)-फाडणे, फोडणें लू (उ. प.)-तोडणे, सुटणे धू (उ. प.)-हालणे, हालवणे पू (उ. प.)-पवित्र करणे वृ (उ. प.)-निवडणे पू(प. प.)-भरणे, रक्षण करणे (वि-प. प.) तुरुडे करणे, उभे फाडणे ली (प. प.)-वितळणे, चिक्टणे स्तु (उ. प.)-आच्छादणे, पसरणे ३ अनियमित फरक होणारे :- अन्य (प्रथ्-५. प.)-जोडणे, मोवणे अनु-परवानगी देणे ग्रह (गृह-उ. प.)-घेणे, पाडणे अभि, प्रत्यभि-ओळखणे, आणणे अनु-अनुग्रह करणे अच-अपमान भरणे उद्-उचलणे *प्रति-प्रतिज्ञा करणे, क्वूल करणे नि-नियमन करणे वन्ध (य-प. प.)-याधणे प्रति-स्वीकारणे, घेणे अनु-आग्रह धरणे, अनुसरणें वि-भाटणे निर-आग्रह धरणे सम्-जमविणे नि-पट पाधणे, रचणे मन्य (मथ्-प. प.)-धुसळणे स्तम्भ (स्तम-प.प)-आधार देणे, शा (जा-उ.प.)-जाणणे अडविणे, गर्विष्ठ होणे टीप:--आशा दिनीयपुरुषी एकवचनी प्रत्यय परस्मैपदी भ्यजनान घातूना 'मान' असा साकाय सोलावताना 'ना' विवरण ओटीत नाहीत. मात्र जरूर तेथे 'न'चा ''परावा. मम् - अशान,शि-विशान, पर-पथान, बम्यान, मन्यू-मथान, गुप्-माण, पुर-पुषाग, स्तम्-सामान, मर-मृदान. • 'प्रीशा' या पाना उपयोग ज्याच्या जवळ निशा रावयाची साची चतुर्थी योजून बरना.

·२५ (आ) ईशतत्त्वं जानन्तः-जानानाः वा नराः संसारभावेभ्यः विरक्ताः भवन्ति। स्वप्रभयाराशांमनांसिचधूपिचमुष्णती दमयन्तीरङ्गं प्रविष्टा। क्षीरसागरं मध्नद्भिः सुरासुरैः चतुर्दश रत्नानि लब्धानि । पाप्मनः पुनाना भागीरथी भक्तैः स्तूयते । वरील वाक्यात अधोरेखित शब्द वर्त. काल. धातु. विशेषणे आहेत. जानन्तः, मुष्णती व मनन्दिः ही परस्मैपदी आणि जानानाः व पुनाना ही आत्मनेपदी धातूंची आहेत. ती बनविण्याची व चालविण्याची त हा पंचम किंवा अष्टम गणाच्या वर्त. धातु. विशेपणासारखीच आहे. शा-जानन्ति -अन्ति+अत्-जानत् पुं. प्र. व. व.-जानन्तः मन्थ्- मध्नन्ति -अन्ति+अत्-मश्नत् पुं तृ. ब. ब.-मथ्नद्भिः मुप-मुष्णन्ति- अन्ति+अत्-मुष्णत् स्त्री. प्र. ए. व.-मुष्णती शा-जानते-अते+आन-जानान पुं.प्र. ब. व.-जानानाः पू-पुनते--अते+आन-पुनान स्त्री. प्र. ए. 4.-पुनाना नवीन शब्द अङ्गुलीयकम्-आगठी दधि (म.)-दहीं रड:-सभामण्डप अध्वगः-प्रवासी, वाटसरु धीवर:-कोळी रन्ध्रम्- कमीपणा, दोष अश्वविपणिः (पु.)-नवनीतम्-लोणी रश्मिः (पुं)-लगाम घोडे विकण्याचे दुकान निष्का-कम्-सोन्याचे वणिज् (पुं.)-वाणी नाणे आढ्य (वि) संपन, युक्त विपणिका-दुकानदार परोक्षम् (अ)-दृष्टीआड आपण: -म्-बाजार, पाप्मन् (पु)पापी मनुष्य विमृश्यकारिन (वि.)- दुकान प्रमान:- सोसाट्याचा विचार करून वागणारा केसर:-आयाळ वारा स्तम्भः-खाव

·-
२ पुढील वास्यांत वसातील शब्दाची योग्य ती रूमें योजा
१ (अनु + हा) मा तात गमनाय इति चन्दापीड पितर (प्रअ )।
२ धीवरेण आनीतम् अङ्गुलीयक दुष्यन्तः (अभिज्ञा) शकुन्नलाया
३ दधि (मन्थ्) गोपीना परोक्षं नवनीत (मुप) कृष्ण । [अस्मरत् ।
४ कालिदास शकुन्तलाम् उद्दिश्य नाटक (निबन्ध)।
५शनो धाणि (ज्ञा) नृपेण विजय लन्ध ।
६ मामाले सूर्यातपेन तप्त हिम (वि+ली)।
७ प्रभजन तुझान् वृक्षान् अपि (धू) उन्मूलयति च ।
विष्णो नामस्मरण पापिन () (५)।
९ अरण्ये व्याघ्रा मार्गेण गच्छत भध्वगान् (वि)।
१० (पू) हि विमृश्यकारिण गुणलब्धा स्वयमेव सम्मद ।
२ पुढील रू ओळसून त्याचे पृथकरण करा व ती वाक्यात योगा--
ध्यकीणत । यधान । अप्रीणन् । आश्चात् । निगृहन्तु । पुनीत ।
३ पुढील वाक्यात पसातील घातूना योग्य ते उपसर्ग जोडून त्यांची
रूमें मोना
परस्पर
(प्रह) । २ स्वामी निष्क्दशन
मृत्य (श्री)।
३ चार अनुज्ञा लधु मातरम् (यन्)पुन पित्रा मृतम्
ऋण---
(श्री)।
५ सुपर सिंदस्य केसर (९)। ६ साधन दीनाम् -
१ राशसा
४ पुढील कास्पातील ल्ययन्त अव्ययायरल कियापदावी रूपें योगा
वृक्षस्म शारा: बाल्य काधिक गृह गनु । मालाकार माला प्रथिरषा
स्वामिने सायर। जना पोप निम्न स्वास्थ्य मेरन । योधा शहान् पा
युदमारमन्ताम् । म्याप चलानाम् उपरि जाल वित्तीय दूरे एय स्थित ।
• 'स्म-सिरोपा आश्वण ' या अदी याची मला दायाची स्वा
माध्यामापापही योगा

·२७ व्यंजनान्त शब्द (अनियमित ). (अ) १ पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः । २ सहते हलेशयाहुल्यं सर्वदा धैर्यवान्पुमान् । ३ सन्तीयते सुखेनैव धीरैः पुम्भिर्भवोदधिः । ४ घयै पन्थानमुत्सृज्य नरो भवति दुःखभाक् । ५ आपदा काथेतः पन्या इन्द्रियाणामसंयमः। ६ न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः। ७ सम्पूज्यते जनैः श्याऽपि धनिकस्य गृहे स्थितः । ८ मकरः प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते । ९ व्याधो विध्यति वाणेन श्वभिः परिवृतं मृगम् । वरील वाक्यात पुंस्, पथिन् व श्यन् या शब्दाची निरनिराळी रूपें माली आहेत. त्याची सर्व रूपे पुढे दिली आहेत. पुंस् (.)-पुरुप पुमान् पुमासी पुमास प्र. पुंस पुम्भ्याम् पुम्भ्यः पं. पुमासम् पुंस द्वि. पुंसो पुंसा पुम्भ्याम् पुम्मि घुमु पुसे पुम्भ्या पुमन् पुमासी पुमास सं. वरील रूपावरून व्यजनान्त नामाच्या रूपाचे तीन विभाग करता येतात. १प्रथमा, सम्बोधन व द्वितीया ए. व. आणि द्विव., २ द्वि बहुवचनापासून पुढील स्वरारंभी प्रत्यय, ३ व्यजनारंभी प्रत्यय. म्हणून कोणत्याहि शब्दाची प्रथमेची सर्व रूपे, द्वितीया व संबोधन एकवचन, द्वितीयेचे बहुवचन, तृतीयेचें द्विवचन व सप्तमी बहुवचन एवढी रूपे दिली म्हणजे इतर रूपें सहज तयार " " पुसाम् प. स. तृ. पुंसि " " करता येतील.

·२८ पथिन् (पु.)-मार्ग पन्था पन्यानी पन्यान प्र.सं. पथ पथिभ्याम् पथिभ्य पं. पन्यानम् पथ द्वि. पथ पयो पथाम् प. पथा पथिभ्याम् पथिमि तु. पथि पयो पथिपु पथे पथिभ्य च. 'पथिन्' प्रमाणे मधिन् (पु)-'धुसळण्याची रवी' हा शब्द चालवावा. ऋभुक्षिन (पु)-इन्द्र हा शब्दहि 'पथिन् ' प्रमाणे चालवावा. मान प्रथमा, सबोधन आणि द्वितीया एकवचन व द्विवचन यामध्ये अनुनासिर नसते ऋभुक्षा ऋभुक्षाणौ ऋभुक्षाण " वा वानी वभ्य प. " वान भुशाणम् ऋभुक्षाणौ भुक्ष वि ध्वन् (५) कुना ग्वान प्र. श्वभ्याम् श्वानम् गुन द्वि. शुनो शुनाम् श्वभ्याम् वभि शुनि शुनो श्वभ्याम् दम्य श्वन् श्वानी सं. ध्यन् ' प्रमाणे युवन् (पु)-तरुण मनुष्य व मघवन् (पु)-इन्द्र हे शब्द चार वावे मान द्वितीयाबहुवचनापासून स्वरारभी प्रत्ययापूर्वी यून घ मघोन् अशी रूपे होतात यून् + अस्-यून , मघोन+अस् - मघोन श्यन् चें स्त्रीलिंगी रूप शुनी, युवन् याचें यूनी व मघवन् याचें मधोनी अशी होऊन 'नदी'प्रमाणे चालविली जातात 'युवन्' याची युवतिः व युवती अशीहि होतात, परंतु युवतिः हे ज्यास्त प्ररारारा आहे (खा) १ दुर्योधनेन सैन्यस्य कणों धुरि नियोजितः । २ न भवन्ति हि साधूनां पदाप्यवितथा गिरः। ३ देशान्तरं प्रतिष्ठेरम्शुमेऽहनि सदा नरः । ४ अहानि नव रामम्य क्रियते जननोत्सव.।

·२९ " " " . ५ रसोदमप्सु कौन्तेय प्रमाऽस्मि शशिसूर्ययोः । ६ सृष्टिनिर्माणवेलायामप आदायएजद्विधिः। वरील वाक्यात धुर, गिर् , अहन् व अप या व्यंजनान्त शब्दाची क योजलेली आहेत. त्याची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात. धुर् (बी.)-ज, जोसद, जयाबदारी (समासांत) धुर. प्र. सं. धुरे धूभ्याम् धूर्यः च. धुरि धुरोः धूप स. धुरम् द्वि. पं. धुरा धूवा॑म् धूमि.तृ. धुरोः धुराम् प. गिर् (सी.)-वाणी, शब्द व पुर (सी.) शहर हे शब्द धुर् प्रमाणे चालवावे. प्र.ए. व.-गी, पू । ह. वि. व.-गीभ्याम् , पूर्ध्याम् । स. प. व.- गीर्यु, पूर्प. अहन् (न.)-दिवस अहः भही-अहनी अहानि प्र.द्वि.सं. महा अहोभ्याम् अहोभि. तृ. अहः अहो. अहाम् प. अहे अहोभ्य. च. अहि-अहनि अहसु स. प. अप् (नी)-पाणी-बहुवचनात चालविला जातो, आप.-प्र. सं., अप -द्वि, अद्भि-तृ., अभ्य:-च. पं., अपाम्-प, अप्सु-स. (इ) १ अष्टासु दिक्षु तिष्ठन्ति लोकपालाश्च वारणाः। २ उदयेन रवेः प्रातः पूर्वा दिक् खलु शोभते । ३ श्वा यदि क्रियते राजा स कि नाश्चात्युपानहम् । ४ एतादृशः सुपुण्यस्य फलं भवति शाश्वतम्। ५ यादृशीं (यादृशं) भावनां कुर्यात् सिद्धिर्भवति तादृशी। ६ स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते । ७ आत्मश्रेयसि नित्यमेव विदुपा कार्यः प्रयत्नो महान् । " " अह. " ·३० " " स. " " वरील वाक्यात दिश् , उपानह व एतादृश् , यादृश् असे सर्वनामाना 'दृश्' प्रत्यय लावून झालेले शब्द आणि विद्वस् है योजलेले आहेत. त्याची रूपें पुढे लिहिल्याप्रमाणे होतात दिश् (श्री.)-दिशा दिक्-ग् दिशी दिश प्र.सं. दिश दिग्भ्याम् दिग्भ्य पं. दिशम् द्वि. दिशो. दिशाम् प. दिशा दिग्भ्याम् दिग्भि तृ. दिशि दिशे दिग्भ्य च. 'दिश' प्रमाणे दृश् (स्त्री.)-दृष्टि, डोळा व एतादृश्, तादृश् , यादश् , कीदृश् , ईदृश् , मादृश् व त्यादृश् वगैरे याच्यासारखा, त्याच्यासारखा अशा अर्थाची विशेपणे पु व स्त्री. मध्ये चालवावी ही साईनामिक विशेषण नपु मध्ये तादृक्-ग् तादृशी तादंगि' अशी प्र.द्वि. व स. यामध्ये चालतात व इतर विभक्तीत पुलिंगाप्रमाणे चालतात. विद्वस् ()-पण्डित, विद्वान् मनुष्य विद्वान् विद्वामी विद्वास प्र. विदुष विद्वदभ्याम् विद्वय पं. विदुप हि. विदुषो विदुपाम् प. विदुपा पिद्वद्भ्याम् विद्वद्धि तृ. विदुषि विद्वत्यु विदुपे विद्वद्भ्य च. विद्वन् विद्वासी विद्वास सं स्त्रीलिंगामध्ये विद्वस्' या विशेषणा विदुपी असें रूप करून नतर तें 'नदी'प्रमाणे चालवावें नपु. मध्ये 'विद्वत् विदुषी विद्वालि' प्र द्वि. व स इतर रूपे पु प्रमाणे, विद्वासम् . " नवीन शब्द अपमान करणे अवितथ (वि)-सत्य च्युतः (न्यु १ आ. प./परि+भू (१ प.प)- असंयम:-तावा नसणे कमणि भू घा.वि)- उद्+सृज् (६ प.प) भ्रष्ट, पडरेरावारणः-हत्ती सोडणें तमस्विनी (वि.) विधिः ()-ब्रह्मदेव उपद्वा-गास, पीडा काळोखी मृज् (६ प प.)-उत्पन नक्रा-मगर, मुसर करणे

·३१
,
१ पुढील रूपें ओळखून त्याचा वाक्यात उपयोग करा-
दिशाम्, पुम्भ्य , धुरि, शुनि, युवभि , अभ्य ।
२ पुढील वाफ्यात दिलेल्या शब्दाची योग्य ती रूपं योजा
१ (पुम् ) श्रेष्ठ अर्जुन कृष्णस्य (ससि) आसात् ।
२ राज्यस्य (धुर्) पुने निक्षिप्य रघु अरण्य गत ।
३ परमात्मान (गिर्) वणयितु मनुजा न (शक्)।
४ (श्वन ) चण्डाले च पण्डिता समदर्शिन सन्ति ।
५ मृगयाया (श्वन् ) व्याधाना साहाय्य कुर्वन्ति ।
६ विचारवान् पाणिनि (श्वन ) (युवन् ) (मघवन् ) च एकसूने
(अन्य )।
७ अस्मिन् (जगत् ) विश्वासाही (पुस्) विरला ।
८ (दुर्वासस् ) हरिश्चन्द्रम् अवदत् (त्वाटर ) सत्त्वशील नृप पृथ्व्या
भूषणम् इति ।
९ अभिमन्यो पराक्रम दृष्ट्वा वीरा अवदन् (एतादृश्) पौरुषम्
अर्जुनस्य अपि अशक्यम् इति ।
१० (अप) वर्षेण नद्य पूरिता भवन्ति ।
३ पुढील वाक्यातील जाड अक्षरांतील शब्दाबद्दल या धड्यातील शब्द
योना
१ उद्योगिन पुरुषं लक्ष्मा आश्रयति । २ सारमेयाणा भषणेन चोरा
पलायन्ते । ३ इन्द्रस्य सभाया गन्धर्वा गायन्ति । ४ बहूनि दिनानि मित्र
न दृष्टम् । ५ मोक्षस्य प्राप्ति विविधै मार्ग. भवति । ६ तमस्चिन्या रात्री
दृष्टया न किमपि दृश्यते ।

·३२ पाठ ७ द्वितीय गण. (आकारान्त, शी, इ, अधि+इ, जाग, स्तु-नु, भू-सू) (अ) दुनोति स्म पुरा पौलस्त्य इन्द्रादीन्सर्वान्देवान् । अतस्ते पर: स्परमब्रुवन् ।यो विष्णुः सागरे शेते तमेव चयमधुना यामेति । एवं विविन्त्योदन्वन्तमयुस्ते सर्वे । आदिपुरुषो विष्णुः शेष- मध्यशेत तदा। तेपामागमनेन प्रबुद्धोभूत्वा स शेपे न्यपीदत्। लक्ष्मीरपि स्याङ्क विष्णुचर गृहीत्या पने न्यपीदतु तत्रैव । अतो देवाः प्रवुद्धस्य विष्णोः समीपमयानोभिश्च स्तुतिमि- स्तमस्तुवन् । स्तुतिभिः प्रीतो विष्णुस्तानब्रवीत् । किमर्थ यूयं 'भा स्तुवीथ । यूवं व आगमनप्रयोजनमिति । तदा ते प्रत्यनुयत । वयं रावणेनातीय पीडिताः । त्वद्यते न कोऽप्य- स्माकं त्राता । अतो वयं त्वां शरणमयामेति। एतच्छ्रुत्वा विष्णु- स्तेभ्योऽभयो प्रत्यशृणोत्तेच सन्तुष्टा निरयान स्वं स्वं स्थानम् । वरील उताऱ्यातील अघोरेखित शब्द द्वितीय गणाची क्रियापदे आहेत. अब्रुवन् -अ++अन् । अस्तुवन्-अ+स्तु+अन् । शेते-शी+ते। आस्त-आ+आस्+त। यूध्वम्-5+प्वम् । याम-या+आम । •'अधि+शी, अधि+भास, अधि+स्था' याचा उपयोग स्थलवाचक शब्दाची द्वितीया योजून करितात. 'प्रति-आ+श्रु' याचा उपयोग ज्याला बचन धावयाचे त्याची चतुर्थी योजून करितात.

·३३ याम याथ यावरून असे दिसून येईल की द्वितीय गणाच्या धातूंना प्रत्ययापूर्वी विकरण लागत नाही. वरील उताऱ्यात आलेल्या निरनिराळ्या क्रियापदाची रूपे पुढे दिली आहेत. या (२ प. प.)-जाणे वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ यामि याव अयाम् अयाव अयाम यासि याथ अया अयातम् अयात याति यात यान्ति अयात् अयाताम् अयान्-अयुः आशार्थ-यानि याव याम ! याहि यातम् यात । यातु याताम् यान्तु । विध्यर्थ-यायाम् यायाव यायाम इ. वरील रूमें 'या' धातूला सन्धिनियमानुसार प्रत्यय जोड्न केलेली आहेत. मान प्र. भूत. तृ. पु. व वचनात 'अन् व उस्' असे दोन प्रत्यय जोडून दोन रू होतात. 'उस्' पूर्वी मागील 'आ' चा लोप होतो. अ+या+उस्- अ+यू+उस्-अयु । द्वितीय गणाचे आकारान्त धातु 'या' प्रमाणे चालवावे. ते सर्व परस्मैपदी आहेत. ख्या-सागणे, दा-कापणे, पा-रक्षण करणे, भा-प्रकाशणे, वाटणे, मा-मोजणे, रा-देणे, ला-घेणे, वितळणे, वा-वाहाणे, स्ना-स्नान करणे. शी (आ. प.)-पडून असणे, निजणे धर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ আখ शये शेवहे शेमहे अशयि अशेवहि अशेमहि शयै शयावहै शयामहै शेपे शयाथे शेवे | अशेया:अशयाथाम् अशेध्वम् शेष्व शयाथाम् शेध्वम् शेते शयाते शेरते अशेत अशयाताम् अशेरत शेताम् शयाताम् शेरताम् विध्यर्थ-शयीय शयीवहि शयीमहि इ. शयेशी+ए-शे+ए-शय्+ए । शेते - शी+ते-शे+ते। शय-शी+ऐ-शे+ऐ-शय् + ऐ। शेरते- शी+अते-शे+अते-दो+र +अते।

·. १ "शी' याच्या अन्त्य स्वराचा सर्व प्रत्ययापूर्वी 'ए' झाला आहे. २ वरारभी प्रत्ययापूर्वी शे'या 'शय्' झारा आहे ३ विभ्याशिवाय इतर काव्याचे तु पु . पचनी रूप 'शे' व प्रत्यय यामध्में 'र' योजून केलेले आहे. स्तु (२१) स्तुति करणे वर्तमानमाल-परस्पद स्तौमि-स्तवीमि स्तुव-स्तुवाव स्तुम-खवीम स्तीवि-स्तवापि स्तुथ-लुवाथ स्तुथ-स्तुवीय तीति-स्तवाति स्तुत -स्तुपीत लुपति आ. प. स्तुवे स्तुबह-स्तूवीबहे स्तुमहे-रतुवीमहे स्तुपे-सुनीपे सुवा स्तुवे-स्नुवीध्वे स्तुते-सुपाते स्तुवात स्तुवते प्रथमभूताळ-परस्मैपद अस्तवम् वस्तुब-अस्तुवाव अस्तुम-अस्तुवाम अस्ती-अस्तवा अस्तुतम्-अस्तुवीतम् अस्तुत-अस्तीत आनात्-अस्तवान् अशुताम्-अनुपाताम् स्तुवन् आर.प-अस्तुधि अस्तुबहि-अस्तुवावहि अस्तुमहि-अस्तुवामहि अस्तुया -अनुवीचा अगुवाचाम् अस्तुप्वम्-अस्तुकास्वम् अनुत-अनुवीन थस्नुपाताम् यस्ताव वरील रूपावरून यम दिसून येईल की- 1 हलादिपिन् प्रपयापूर्वी अगाईं रूप-स्ती (दिवास्तथी (गुण+ई) २ अनादि -स्तो-स्तम् (गुण) २ हादियवित् -लर्षिया सुयी (अव्+ई) १ अनादि, -~-स्नु (उच्) आशार्थ-प. प. लवानि तयार पाम । तुहि-सुपरि स्तुतम्- स्तुतिम् शुन-नुपी तीन-सा नाम सुनीता राक्न्नु । " " " .

·आ.प.-स्तवै स्तवावहै स्तवामहै। स्तुप्व-स्तुचीप्व स्तुवाथाम् स्तुध्वम्- स्तुवीध्वम् । स्तुताम्-स्तुवीताम् स्तुवाताम् सुवताम् । विध्यर्थ-प. प. स्तुयाम्-स्तुवीयाम् स्तुयाव-स्तुर्वीयाव इ. आ. प. स्तुवीय स्तुवीवहि स्तुवीमहि इ. रु (२ प प ) हा 'स्तु' प्रमाणे चालवावा नु (२ प. प.)-स्तुति करणे चत-नौमि नुव नुम 1 नीपि नुय नुथ । नौति नुत नुवन्ति । प्र. भू.अनवम् अनुव अनुम । अनी अनुतम् अनुत । अनौत् अनुताम् अनुवन् । आज्ञार्थ-नवानि नवाव नवाम । नहि नुतम् नुत । नीतु नुताम् नुवन्तु । विध्यर्थ-नुयाम् नुयाय नुयाम इ. यु ( २ प. प)-जोडणे हा नु प्रमाणे चालवावा. हु (२ आ. प )- लपविणे हा स्तु (आ प.) प्रमाणे चालवावा. यू (२ उ. प.)-बोलणे वर्त. प प. प्रवीमि व ब्रूम । प्रवीपि बूथ यूथ । प्रवीति चूत मुवन्ति । आ. प. वे वहे घूमहे । इपे नुवाथे ध्वे । चूने चुवाते नुवते । प्र. भूतकाळ आ.प. अनवम् अव अयूम अवि अमूवहि अयमहि अन्नवी अबृतम् अधूत अबृया अगुवायाम् अध्वम् अनीत् अग्रताम् अभुवन् । अमृत अमुवाताम् भमुवत आशार्थ -प. प. प्रवागि प्रयाव प्रवाम । दिमृतम् मून । प्रवीतु मूताम् मुषन्तु। आ.प.- प्रवायहे प्रयामहै । ग्रूप ध्रुवाधाम् अ॒भ्यम् । मृताम् वाताम् हषाम् ।

·घिभ्यर्थ-प. प. व्याम् घ्याव यूयाम इ. आ. प..बुवीय त्रुवीवहि बुवीमहि इ. १ हलादि पित् प्रत्ययापूर्वी ''ची प्रवी (गुण+ई), २ अनादि पित् प्रत्ययापूर्वी व्रव् (गुण ग्रो-) व ३ अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'ब्रुव्' अशी रूपें होतात. टीप:-परस्मैपदी प्रभ. नि. पु. व तृ. पु. स्वचनामध्ये प्रत्ययापूर्वी 'ई' का आगम येतो. परस्मैपदी .लिपु द्विवचन व बहुवचन आणि त.पु. यामध्ये विकल्पानं आइयु आई । आह आहतु: आहुः। अशाहिरू जोडली जातात. सू (२ आ. प. जन्म देणे ) यानों रूपें 'घू'च्या आत्मनेपदी रूपाप्रमाणे होतात; मान आज्ञार्थ प्रथमपुरुपी रूपे 'मुवै मुवावहै सुवामहे ' अशी गुण न करता तयार केली जातात. (आ) १ या निशा सर्पभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । २ ये स्वकल्याणमिच्छन्ति ते जाग्रतु दिवा निशि । ३ पियुक्तं प्रशयाऽधीरं नोपयन्ति नर श्रियः । (उप+' (उप+यन्ति) ४ राममन्यैन्मुदा सीताऽरण्यं कण्टकसंयुतम् । ( अनु + ऐत्) ५ प्रामुवन्ति यशश्छात्रा ये स्वाध्यायमधीयते । ( अधीयते ) ६ अधीप्यशास्त्राणि लभस्वशानं पुरुष्यभक्तिच गुरावनन्याम्। वरील वाक्यात जागृ ( २ प.प.)-जागे असणे, इ (२ प. प.) जाणे. व अधि+द ( २ आ. प.)-शिकणे, या धातूंची पित् व अपित् प्रत्यययुक्त रूपें योजलेली आहेत. त्याची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात. जागृ (प. प.) वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ जागमि अजागाम् अजागृव अजाराम जागर्पि जागति जाप्रति अजागृताम् आशार्थ-जागराणि जागराव जागराम । जागृहि जागृतम् जायत । जागर्नु जागृताम् जाग्रतु। जागृव जागृथः जागृत जागृम जागृथ अजागा अजागृतम् अजागृत अजागरु " ·३७ प्र. भूत. विध्यर्थ-जागृयाम् जाम्याव जाय्याम इ. जागर्मि-जाय+मि-जागर + मि। जामति-जाय+अति-जाम् +अति। अजाग --अ+जाय+स्-त-अ+जागर+स्-त्-अ+जागर् (१)-अजाग । अजागरु-अ+जाये+उस्-अनजागर् + उस् - अनागर । अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'जाय'चे 'जाम्' असें रूप होते व पित् प्रत्ययापूर्वी व 'उस्' पूर्वी 'जाट', 'जागर' असें रूप होते. टीप-क., भूत. व आचार्य याचे या धातूचे प्रत्यय अनुकने अति, उस व अनु' असे आहेत. इ (१ प.प.)-जाणे वर्त. প্রায় एमि ६वः इम आयम् ऐव ऐम अयानि अयाय अयाम एपि इथ इथ ऐ ऐतम् ऐत इतम् एति यन्ति । ऐत् ऐताम् आयन् इताम् यन्तु विध्यर्थ--इयाम् इयाय इयाम इ. एमि-इ+मि-ए (गुण)+मि। अयानि-इ+आनि-ए(अय् )+आनि। यन्ति -इ+अन्ति-यू+अन्ति । आयन् --आ++अन्-आ++अन् । आयम् -आ+s+अम्-आ+ए(अय्)+अम् । ऐ-आ+६+स् - आ +ए+स्। हलादि पित् प्रत्ययांपूर्वी 'इ' चा 'ए' होतो, अनादि पित् प्रत्ययापूर्वी *अय् होतो व अनादि अपित् प्रत्यर्यापूर्वी 'य' होतो. अधि+९ (२ आ. प.) पर्तमान प्र. भूतकाळ अधीये अर्ध पदे अधीमहे अभ्ययि अभ्यहि अभ्यमहि अधी अधीया अधीवे अध्या. अध्ययायाम् सध्ययम् अधीते अधीमाते भधीयते अध्यन अध्याताम् अध्ययन आशार्य-अध्यय अध्ययावहै अभ्ययामहे । अर्धाप्य अपायाथाम् अधीभ्यम् । अपीताम् अपीयाताम् अपायताम् ।

·३८ विध्यर्थ-अधीयोय अधीयोवहि अधीयीमहि इ. अधीयते--अधि+३+अते-अधि+इय् + यते । अध्याय-~-अपि+आ+६+६-अधि+आ+इय्+इ-अधि+ए+६। अध्ययै-अधि++ऐ-अधि+ए (अय्)+ऐ। आजआदि पित् प्रत्ययापूर्वी ' अपि+ई' याचे 'अधि+अय्' असें रूप होरों. अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'अधि+६' याचे 'अधि+इय् ' असें रूप होते. नवीन शब्द अभयम्-रक्षणाचे वचन जावालिः (पं.)-प्रपीचे नाव अर्थ्य (वि.) अर्थपूर्ण जारम:-नीच मनुष्य अविरतम् (अ.)-एक्सारखा दुकृलम्-देशमी वस्त्र इ (२ प. प.) जागे नलिनासन:-ब्रह्मदेव आ-येणे निजोपयोगिता-आपली उपयुफता अच-जाणणे निशि (निश्-सप्तमी ए. व.)-रानी अप-दूर जाणे पर्वन् ()-शुभ दिवस अनु-~अनुसरणे | पौलस्त्यः-रावण अधि-विचार करणे प्रति+श्रु (५५. प.)-संचन देणे प्रति+बू ( २ उ. 4 )-उत्तर देणे उप---जवर येणे ছােসুদা प्रति-विश्वास ठेवणे शेषः-नागाचे नाव उप-जवळ येणे सवित्री (वि. स्त्री.)-देणारी सम्-एकन येणे स्तु (.3 प.)-स्तुति करणे ६ (अधि-२ आ.प.)---शिषणे अभि- उन्धत् (पु)- समुद्र प्र-आरम करणे जतुगृहम् लाखेचें घर सम्-परिचय होणे जागृ(प प.)-जागे राहाणे,दक्षसमें हर:--शार उद्-उगवणे " " "

·३९
प्रश्न
-
८
१ क्सातील शब्दाची योग्य रूपै योजून वाक्ये पुरीं क्रा
१ पाण्डवा कुन्त्या सह जतुगृहात् सुरक्षित (निर + या)।
२ (शरशय्या) (अधि+शी) इति भाप्मेण इच्छा प्रदशिता ।
३ उत्तिष्ठत (जाय) प्राप्य वरान् निबोधत।
४ (अनु + या) साधुपदवी सेवस्व विद्वननम् इनि गुरो उपदेश ।
५ सैनिका समरागण गच्छन्त सेनापतिम् (अनु+इ)।
६ मुनय जावालिम् अन्य नलिनासनम् इव (स्तु)।
७ रामलक्ष्मण विश्वामित्रात् रणशिक्षाम् (अवि+इ)
(5) हि फलेन साधव न तु कण्ठेन निनोपयोगिताम् ।
९ सय (5) (स्तु) च सबनम् इति स्मृति ।
१० मुख शेपे (शी) हरि अविरत च नृत्यतु हर यदि कामाना सविनी
गहा जगति (जाग)।
२ पुढाल रूपें ओळखून त्याचा पुढाल वाश्यात उपयोग करा -
स्नान्ति, प्रासून, अधीयीरन्, स्तुवन्तु, इयु , अयु , अनाग , अपेहि ।
१ चैत्रस्य शुक्लपक्षे नवम्या कौसल्या मुत
२ निन्दन्नु नीतिनिपुणा अथवा
३ पर्वणि धार्मिका जना गङ्गाजले
४ रघो जन्मकाले सुसा मस्त
५ वाला गृह
नियुक्तान् च पाठान्
रे जाल्म अथवा बलात् त्वा नि मारयामि।
७ द्वारपाल असिला रात्रिम्
रक्षणथम्।
-
६

·४० पाठ ८ द्वितीय गण (अद् , अस्, आस्, रुद् , हन् , ईश्). । (अ) नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहा.1 परोपकाराय सतां विभूतयः। (न अदन्ति) अत्ति यः सात्त्विकाहारं स जीवति निरामयः। चराल वाक्यात 'अद्' (प. प) धातूची रूपें योजलेली आहेत. त्याची पुढील रूपे आहेत वर्त.-आधि अवः अद्म । अत्सि अत्थ अत्य । अत्ति अत्त अदन्ति । प्रभू.-आदम् आद आम । आद आत्तम् आत्त । आदत् आत्ताम् आदन्। आशार्थ-अदानि अदाव अदाम । अद्धि अत्तम् अत्त । अत्तु अत्ताम् अदन्तु। विध्यर्थ अद्याम् अद्याव अद्याम इ १ अद् ला प्रत्यय जोडताना नियम ४ प्रमाणे सन्धि झालेला आहे—अस्सि, अत्थ । २ प्र भू द्वि पु व तु पु एक्वचनात प्रत्ययापूर्वी 'अ' हा स्वर आला आहे आ+अद्+स्-आअद् अस् आद आ+अद्+त्-आ+अद् + अत्-आदत् । टीप -अस् २ प प या धातूची में पहिल्या पुस्तकात दिलेली आहेत सी करताना पुढील नियम योजलेले आइत १ आपत् प्रत्ययापूर्वी आप 'अ' चा रोप होतो-स्व , सताम् २ 'स्ने आरभ होणा-या प्रत्ययापूर्वी मूळच्या 'स्' चा लोप होतो-असि ३ प्र मूतकाळ दि व तु पुरुष एकवचनान प्रत्ययापूर्वी ''क्षा आगम येतो-आसी, आसीत् ४ आशथा दिपु ए वचनी रूप 'पि' अनियमित आहे वेदामध्ये अस्' ची आमनेपदो रूपैदि येतात ती परौल नियमानुसारच होतात, मात्र प्र पु एक्यचनी धर्तमानपाटी रूप'' असें आहे (आ) उपास्स्य त्वं मुनिश्रेष्ठ मोक्षलाभं यच्छसि। (उप + आस्व) अध्यासते चनं नित्यं मुनयो नियतयता' (अधि+आसते) मा ·४१ । वरील वाक्यात 'आम् २ आ. प.' या धातूची रूपें योजलेली आहेत. या धातूची सर्व रूपे सामान्य सन्धिनियमानुसार होतात. (नि. ४ व १७). वर्त.-आसे अस्वहे आस्महे आस्सेआसाथे आध्वे । आस्ते आसाते आसते। प्र.भू.-आसि आस्वहि आस्महि । आस्था. आसाथाम् आध्वम् । आस्त आसाताम् आसत। आज्ञार्थ-आसै आसावहै आसामहै। आस्स्व आसाथाम् आध्वम् । आस्ताम् आसाताम् आसताम् । विध्यर्थ-आसाय आसीवहि आसीमहि इ. 'आस्' प्रमाणे 'आ+शास् (२ आ. प.)-इच्छिणे, आशीर्वाद देणें' व 'वस् (२ आ. प.)-नेसणे, परिधान करणे' या धातूची रूपें होतात. (इ) रोदित्यनाथवद्वालो विशष्टो चिजने वने। (रोदिति) वियुक्तः सीतया रामोऽरोदीत्प्राकृतवच्छुचा । (अरोदीत) रुद् ( २ प प ) धातूची रूपें वरील वाक्यांत योनलेली आहेत. रुद् (२ प. प) वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ रोदिमि रदिव रुदिम अरोदम् अरुदिव अरुदिम रुदिध सदिय अरोद दी अरुदितम् अरुदित रोदिति रुदित रुदन्ति अरोदत्-दीत् अरुदिताम् अरुदन् आज्ञार्थ-रोदानि रोदाव रोदाम | विध्यर्थ-रुद्याम् रुद्याव रुधाम इ. रुदिहि रुदितम् रुदित रोदितु रुदिताम् रुदन्तु रोदिमि - रुद् + मि - रोद् (गुण)+ इमि । रुदिम - रुद्+म - रुद् +इम । अरोद - दी -- अ+रुद्+स्-अ+रोद् (गुण)+अस्- ईस् । १ पित् प्रत्ययापूर्वी उपान्त्य 'उ'चा गुण होतो २ 'य' शिवाय इतर पित् व अपित् हलादि प्रत्ययापूर्वी 'इ' हा आगम येतो. ३ प्रथमभूत वि वत. रोदिपि ·४२ . पुरुष एकवचनाच्या प्रत्ययापूर्वी 'अ' आणि 'ई' असा आगम होतो. 'रुद्' प्रमाणे स्वप् (१ प.प.), अन् (प्र+अन्-प्राण २ प.प.), श्वस् (१ प.प) व जक्ष् (१ प.प.) या धातूंची में वरील २२३ हे फरक करून केली जातात. टीप:- धातूचा वर्त., प्र. भूत, व आशा त. पु. बहुवचनी रूप अनुक्रमें जक्षति, अजथुः व ज्क्षतु अझी होतात, 'प्र+अन्' याची प्र. भूत, रूपें--प्राणम् प्राणिव प्राणिम । प्राण- --णी: प्राणितम् प्राणित । प्राणत - गीत् प्राणिताम् प्राणन् । अशी होतात. (३) अपहन्ति य आलस्यं स प्रामोति ध्रुवं सुखम् । (अप+ हन्ति) रणेऽनन्नभिमन्यु ये तेऽर्जुनेन निदिताः । (अनन्) वरील वाक्यात 'हन्-२ प. प.' या धातूची रूपें योजलेली आहेत. हन् (१ प. प.) याची सर्व लौं वन.-हन्मि हुन्नः हन्म । हसि हय हय । हन्ति हत नन्ति । प्र.भू.अहनम् अहन्व अन्म । अहन अहतम् अहत । अहन् अहवाम् अपनू । आशार्थ-हनानि हनाव हनाम । जहि हतम् त । हन्तु हताम् भन्तु । विध्यर्थ-हन्याम् हन्याव हन्याम इ हथ - हनु+थ - ह+य निन्ति- हन्+अन्ति -- हुनु + अन्ति-न् + अन्ति। सहन-अ+इन् + स् - अ+ हन् (1) अहन्-अहन +-+हन (१) १ '' शिवाय इतर हलादि अपिन् प्रत्ययापूर्वी अन्त्य 'न्'चा शेप होतो. २ अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'हम् ' यातील उपान्त्य 'अ'चा लोप होतो व ' ' चा ध् होतो. ३ आज्ञार्थी शि. ए. वचनी रूप अनियमित आहे. (1) अर्थानामोशिप त्वं घयमपि च गिरामीश्महे यापदर्थम् (इशिप, समहे) ·४३ प्र. भूत. ईष्टां महा' नृपः श्रीमान्सुनीत्या तोपयन्प्रजाः । वरील वाक्यांत 'ईश-२ आ. प.' या घातूची रूपें योजलेली आहेत. ईश् (२ आ. प.) घर्त. ईमहे ऐशि ऐदवहि ऐश्महि ईशिष ईशाथे इंशिध्ये ऐटा. ऐशाथाम् ऐइट्वम् ईशाते इंशते ऐट ऐशाताम् ऐशत आझार्थ-ईश ईशावई ईशामहै । ईशिष्व ईशाथाम् ईशिध्वम् । इप्टाम् ईशाताम् ईशताम् । विध्यर्थ-ईशीय ईशीवहि ईशीमहि इ. ईशिष-ईश्+से-ईश् +इथे (९) । ईश्+ते-ईष् +ते (६)- ईप्+टे (११) ऐष्ठा. .- आ +ईश+ था:-आ+ ईम् +याः(६)-आ+ईप् + ठाः(११)- ऐठा । ऐड्वम् -आ+ ईश्+ध्वम् - आ+ईप् + ध्वम् (६)-ऐड् + ध्वम् (१०८)- ऐडू +वम् (११) रोप–'स-ध्' में आरम होणान्या वर्त. व आशार्थ याच्या द्वितीयपुरुपी प्रत्ययापूरा ''हा मागम येतो. द्वितीय गणाचे धातु अद् (प. प.)-खाणे रुद् (प. प.)-रडणे अन् (प्र.प.प.)-श्वासोच्छ्वास करणे, श्वस् ( प. प.)-श्वासोच्छ्वास करणे जिवंत असणे आ-धीर धरणे, उद्- श्वास घेणे आसू (आ. प.)-बसणे वि-विश्वास ठेवणे, सम्+आ- अधि-बसणे शात राहाणे उद्-उदासीन असणे स्वप् (प. प.)-झोपणे उप-सेवा करणे, मजणे हन् (प. प.)-ठार मारणे, प्रहार करणे ईश् (आ. प.)-सत्ता चालवणे आ (आ. प.)-आघात करणे जश् (प. प.)-साणे प्रति (प. प.)-नाहीसे करणे 'ईदा 'धातूचा उपयोग ज्याच्यावर सत्ता चालवावयाची त्याची षष्ठी योजून करतात.

·नवीन शब्द
कण्टका-काटा
अनन्य (वि.)-अपूर्व [मुद् (सी.)-मानद
यावदर्थम् (अव्यय)-सर्व अर्थामध्ये
निविष्टपम्-स्वर्ग
वासस् (न.)-वन
प्रारतवत् अव्यय)-सामान्य मनुष्या गुच् (स्त्री.)-शोक
प्रमाणे
संयमिन् (पु)-यति
बुध (नि-१५ ५)-जाणणे संयुत (फ. भू पा वि)-युक्त
सौदामिनी (खी)-वीज
महाई (वि)-मूल्यवान्
प्रश्न
१ पुढील वाक्ये कसातील शब्दाची योग्य रूपें योजून पुरी करा-
१ वृक्षान् उन्मूल्य वानरा राक्षसान् ( इन्)।
२ सौदामिन्या प्रकाश चक्षुपो तेग (प्रति + हन् ।
३ अहिंसावतम् आचरन्त जना न क्षुद्रान् अपि प्राणिन (हन्)।
४ रापान (वसुधा ) (ईश्) इन्द्रस्तु (निविटप)।
५ श्रावणस्य वधेन तस्य पितरौ दुरोन (रुद्) ।
६ यस्य स्वाभिमान न विद्यते स नर पृथा (प्र+ अन्)।
७ आपदि साहाय्य कुर्वाणे मिने नर (विश्वस्)।
८ नृपस्य पश्चात् रापुन सिंहासनम् (अधि+ आम्)।
९ सोते किमन्यद् (आ+ शास्) वयम् । केवल वीर (सू) इति
गुरव अवदन् ।
१० महाहाणि वासासि (वस् ) राजसभा च (या)।
२ पुढील रूप ओळखून ता पुढील वाक्यात योग्य ठिकाणी योजा
अध्यास्त । नक्षतु । जहि । स्वपन्ति । विश्वस्यु ।
इति मूपरेण सिह प्रार्थित ।
२ श्रान्ता पान्था अरण्ये वृक्षस्य छायायाम्
१ मा मा

·४५
।
।
३ इन्द्रस्य अर्धासनं दुष्यन्तः
४ प्रियवादिनि दुर्जने जना: न
५ निषीदन्तु अन वृक्षतले
च फलानि क्षुविताः वालाः।
३ पुढील व ष्यातील क्रियापदें उलट सुलट झाली आहेत. ती बरोबर करा.
१ देवं भक्त. उदास्ते।
५ सेनापतिः सैनिसन् अरवीत् ।
२ माना वियुक्त बाल. अब्रवीत् । ६ अपयान्तु सर्वसम्पदः उद्योगिनं नरम् ।
३ उत्सवदिने जना दुकूलानि आसीरन् । ७ स्वामिन पुरतः सेवका. न वसीरन् ।
४ आयान्तु सइटानि ईश्वरेच्छया। ८ दुखित. नरः सततम् उपास्ते ।
पाठ ९
(अ) क्रमवाचक संख्याविशेषणे व (आ) तरतमवाचक रूपें.
(अ) क्रमवाचक संख्याविशेपणे
-~-
(१) १ ते १९ या संख्यावाचकांची रूपें व उपयोग प्रथम पुस्तकात ११ व २२
पाठात देण्यान भाला आहे. आता पहिला, दुसरा ...
ते १९ वा अशा
अर्थाची क्रमवाचक रूपें क्शी होतात ते पाहूं.
१ कुन्त्याः प्रथमः पुत्रः युधिष्ठिरः द्वितीयः भीमः तृतीयः च
अर्जुनः । नकुलः पाण्डवानां चतुर्थः सहदेवः च पञ्चमः ।
२ वाक्ये कर्तृपदं प्रथमायां विभक्ती वर्तते, कर्मपदं द्वितीयायां-
द्वितीयस्यां, साधनपदं तृतीयायां-तृतीयस्यां, सम्प्रदानपदं
चतुर्थी,अपादानपदं पञ्चम्याम्, अधिकरणपदं च सप्तम्याम् ।
३ द्वयोः नामपदयोः सम्बन्धः पष्ट्या विभक्या प्रदर्श्यते ।

·४६ ४ चैत्रमासे शुल्लपक्षे नवम्यां तिथी नीरामः जातः, श्रीकृष्णः तु थावणस्य कृष्णपक्षे अष्टम्याम् । आश्विनस्य शुद्धपक्षे नवम्यां दुर्गोत्सवः समात. भवति दशम्यां च सीमोल्लइधनं क्रियते । वरील उदाहरणात १ ते १० पर्यंतची ममवाचक सरयाविशेषणे योरेली आहेत ती पुढीलप्रमाणे होतात प्रथम (मा), द्वितीय (या), तृतीय (या), चतुर्थ (याँ) पञ्चम (मी), पष्ट (छी), सतम (मी), अष्टम (मी), नवम (मी), दशम (मी) याची स्पु वन यामध्ये 'देव व धन' यांप्रमाणे होतात व सात दर्शविल्याप्रमाणे फरक करून स्त्रीलिंगामध्ये 'माला किंचा नदी' प्रमाणे होतात टीप -प्रथम याबद्दल अग्रिम (मा), आदिम (मा) आणि चतुर्थ थाइल तुर्य (यो), सुरीय (या) अशी रूपेंहि होनाल द्वितीय व तृतीय' याची चतुर्थी एव ते सप्तमी ए व यामध्ये सर्वनामाप्रमाणे दि रूहोतात द्वितीय (पु न )-द्वितायाय-यस्मै (च.), द्वितीयात्-यस्मात् (प), द्वितीये यस्मिन् (स ) द्वितीय (स्त्री । द्वितीयायै यस्यै (च), द्वितायाया - यस्या (पप), द्वितीयायाम्-यस्याम् (स ) (२) पोडश. पाठः । अष्टादशः अध्याय । चतुर्दशी तिथिः । द्वादशं दिनम् । त्रयोदशम् अक्षरम् । एकादशी तिथि.। एकादशन् ते नवदशन् याची कमवाचक : अन्त्य 'न्' चा रोप करून करतात हे शब्द पु वन मध्ये 'देव व वन' याप्रमाणे आणि अन्त्य 'अ' बद्दल 'ई' जोडन स्रोलिंगामध्ये 'नदी 'प्रमाणे चालवतात. (३) १ सकृत्पठितमीश्वरस्य नाम पापं नाशयति । सप्ताहस्य पञ्चरत्वो वयं संस्कृतं पठाम. । दिवसस्य विनर सन्ध्या. चन्दनं कुर्यात् । २ विष्णुस्त्रेधा पदानि न्यक्षिपत्। तस्य नरस्य धनं चतुर्थी कृतम् । पोडशधा भका ईश्वरं पूजयन्ति ।

·... . ३ वाला मार्गेण एकैफशो गच्छन्ति । कदाचित् ते द्विराखिर- शश्चतुःशोऽपि गच्छन्ति । वाला दशशः परीक्षिताः । वरील वाक्यात निरनिराळ्या प्रकारचा सरयावाचक क्रियाविशेषणे योजलेली आहेत. १ मध्ये 'क्तिी घेग' या अर्थाची, . मध्ये 'स्तिो प्रकारानी' ग अर्याची व ३ मध्ये 'एकेक, दोन दोन, दहा दहा' या अर्थाची रूपें योजलेली आहेत १ सकृत्-एक्दा, द्विः, नि, चतु , पमकृत्व , पकृत्व , सप्तकृत्व २ एक्धा, द्वि-द्वेधा, नि-धा, चतुर्धा, पथधा, पद्धा-पोढा, सप्तधा... ३ एक्श , द्विरा , निश, चतु श , परश , पा , सप्तश ... टीप-दयम्-लियम् , प्रयम्-नित्यम् , चतुष्यम्, पञ्चयम् , परम् , सप्तरम्...मशी समुदायवाचा मघुसवलिंगी नामें योजण्यात येतात. (आ) तारतम्यगचक रूप (१) १मोक्षस्य: Marimi.rarian मरी च भक्तिमा दीर्घतरा। तमा। ३ सागरो विशालतमः । ४ घालस्य जलादुग्धमभिमततरम् । सर्येषु घस्तुपु जगति प्राणिना जीवितमभिमततमम् ।

·मध्ये श्रेष्ठ अमा अर्थ दर्शवावयाचा अमेल त्या शब्दाची पछी चिा सप्तमी विमति योजतात. असें ज्ञानमार्गात, जात्, यमुनाया व तडागात् ; सर्वेषु सर्वथाम, सर्वासा सामु इत्यादि. चलिन् (वि.)-यलिनर-वरितम, महत् (वि.)-महत्तर-महत्तम, त्यु (वि.) लघुतर लघुतम, शुचि (वि.)--शुचितर-शुचितम, पाचर-पाचकतर- पाचक्तम, दातृ-दातृतर-दातृतम, समत-समततर-समततम. टीप - तर-तम' प्रत्यय रोहताना शम्दाचे हतीया विचनी प्रत्ययापूर्ण होणारे रूप प्यावे. (२) दुर्वचनं नरस्य हृदयमग्नेरपि दहतितराम् । कदाचिनिदाघे सूर्यस्तपतितमाम् । मेघा अचैस्तमां गर्जन्ति । पण्डितः शास्राणि सुतमां जानाति । क्रियापदाची किंवा क्रियाविशेषणाची तुलनात्मक रूपे करताना तराम व तमाम् हे प्रत्या जोडतात. टीप -'तर-तम 'प्रत्ययान्त शब्द अर्थाची तीव्रता दर्शविण्याक्रताहि योजतात तुलना त्मक अर्थ पाहिजेच असे नाही. नवीन शब्द पिपीलिका-मुंगी -अस्वल अयस् (न.)-सड उपः-उट सद्योतः-काजया ताम्रम्-ता नारिकेला-नारळाचे झाड पनस:-पणसाचे झाड मशक:-माशी रूप्यम्-रुपे हर्म्यम्-वाडा, मोठे घर.

·प्रश्न
-
१ पुढील वाक्यात सातील शब्दाबद्दल योग्य सस्कृत शब्द योजा
१ तेन नरेण (१६ च्या) दिने अन्न भक्षितम् । मया तु (६ व्या)।
२ विभीपण रावण (तीनदा) उपादिशत् । स तस्य उपदेश (एक्दादि)
नअन्वसरत् ।
३ अस्य प्रश्नस्य उत्तर (६ प्रमारानी) दातु शक्यम् ।
४ बालवीरा (आठ आठ) मार्गेण अचल्न् । अन्ये छाना (चार चार)।
५ (पहिल्या) इयत्ताया यह छात्रा सन्ति । (सातवीत) तेषा सस्या
क्षीयते ।
६ मम मित्रस्य ज्वर (चौदाव्या) रानी अशाम्यन् ।
७ मासस्य (चार वेळा) गुरव अस्मान् परीक्षन्ते ।
८ (केशव) नारायण (चतुर)। (सव) तु गोपाल (चतुर) ।
९ (सर्व) (पाण्डय) भीम (प्रबल) सामर्थेन ।
१० गीताया (१८ व्या) अध्याये अर्जुनस्य मोह नष्ट इति ज्ञायते ।
२ सस्कृतमध्ये लिहा
१६ व्या षरों, वर्षातून १५ वेळा, अधिक जवळच्या पाटेनें, ५ प्रकारांनी,
सर्वात शीघ्र गतीने, तिरारी पद्धति, सहाच्या अध्यायाचा
३ पसातील शब्दावरोवर दिलेल्या विशेषणांची तुलनात्मक रूपे योजून
याश्ये पनवा-
१ (सर्व जन्तव, पिपीलिया) क्षुद्र। ६ (सर्व पाप , मुर्णिम्) मुच्चया।
२ (नारिकेल , पनग ) तुन । (अयम् , मुबम्) उपयुष ।
३ (उष्ट्रः, अश्व) पिसप ।
८ (कारिदास , भवभूति)विम्यात।
४ (सचे पर्या , हिमाल्य ) उग । (सो पगव मि) गत।
५ (सवाणि यासयहाण, प्रासाद)|..(सूप, दीप ) प्रभारी।
७
भध्या

·पाठ १० द्वितीय गण. (दिप् , शास्, विद्, मृज् , दुह्) व २ गणाच्या धातूंची वर्त, धा. सा. वि. (अ) १ यो न शोचति न द्वेष्टि स भवेदोश्यरप्रियः । २ मा द्विषन्तु नगः कश्चिदाचरन्तं विपक्षवत् । द्विप् ( २ उ. प.) या धातूची द्वेष्टि हे पित्-प्रत्यययुक्त व द्विपन्तु है अपित्-प्रत्यययुक्त अशी रूपं वरील माश्यात बाहेत. वर्त. प. प. देभि द्विष्यः द्विप्मः । द्वति द्विष्ठः द्विष्ठ । द्वाप्टे द्विष्टः द्विपन्ति । भा.प.--द्विषे द्विप्वहे द्विधमहे । द्विक्षे द्विषाभे द्विवे । द्विष्टं द्विपाते द्विपते। प्र. भू. प. प.- अद्वेषम् अद्विष्व अद्विष्म । अद्वेट्-ट् बदिष्टम् अद्विष्ट । अद्वेट्-द अदिष्टाम् अद्विपन-पुः आ. प.~अद्विपि अद्विष्वहि अद्विष्महि । अद्विष्ठाः अद्विपाथाम् अद्वि- इड्वम् । अद्विष्ट अद्विपाताम् अद्विषत । आज्ञार्थ प. प.पाणि द्वेषाय द्वेषाम । द्विढि द्विधम् विष्ट । टेष्टु द्विसाम् दिपन्तु। आ, प.--द्वेष द्वेषावहै द्वेषामहै । द्विव द्विपायाम् द्विड्दवस् । द्विसाम् द्विपाताम् द्विपताम् । विध्यर्थ प. प.--छिप्याम् दिल्याव इ.। आ. प. द्विपीय द्विपावहि इ. । देभि-द्विष्+मि -देषु (गुण)+मि । वक्षि-निए+सि-वे (गुण)+सिं- दे+ति (१०)-देर+पि (९)। दिवे- दिवे-दिह+वे (१०)। दिद+वे (११)। विटि-दिप्+धि-दिइ+वि (१०१)। दिन (२१)" भदेह-अ+दिषु+स्-अ+देषु (गुण)+मन+देस्ट (१०३) (१)।

·टीप -या धातूचा आशार्थी प प प्रत्यय धि वन भू त पुब व प्रत्यय अन्
आणि उस् आहे.
(आ) ३ प्रजास्तस्मै न द्रान्ति सम्यग् यः शास्ति ता नृपः।
| २ कर्ममार्गमशात्कृष्णो जिष्णुं तूष्णी स्थित रणे।
३ अनुशिष्यात् प्रियांश्छानान्गुरुः शास्त्रं यथाविधि ।
वरील वाक्यात शास् ( २ प प ) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यययुक्त
रूपे आहेत
वर्त.-शास्मि शिष्व शिष्म । शास्सि शिष्ठ शिष्ठ । शास्ति शिष्ट
शासति ।
प्र. भू.-अशासम् अशिष्व अशिष्म । अशा त् द् अशिष्टम् अशिष्ट ।
अशात् द् अशिष्टाम् अशासु ।
आज्ञार्थ-शासानि शासाव शासाम । शावि शिटम् शिष्ट । शास्तु शिष्टाम्
शासतु।
विध्यर्थ-शिष्याम् शिप्याव शिप्याम इ
१ आज्ञार्थी द्वि पु एकवचनी रूपाशिवाय इतर हलादि अपित् प्रत्ययापूर्वी
शास् चे शिष् असें रूप होते. २ आज्ञार्थ द्वि.पु एक्वचनी प्रत्यय वि आहे.
३ वर्त, प्रभू व आज्ञार्य याचे तु पु बहुवचनी प्रत्यय अनुक्रमें अति, उम्
व अतु असे आहेत
शिष्ठ - शास्+4 -शिष्+थ - शिष् +ठ (११) शधि-शाम+वि-शा+
धि (स् चा सोप) अशा -त्-अ+शाम् +स् -अ+शार (१)-+श -
शान्-शा (१६) । मशात्-द-शास्+-+शाम् (१)-अ+शा1-
शाद (१६)
(इ) १ यो पेत्ति सर्वशास्त्राणि स सबैरिह पूज्यते ।
२ तद् (शानं) विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेयया।
३ येऽविदुः परमं ब्रह्म तीर्णस्तर्भवसागरः। (अविदु )
वरील वाक्यात (विद २ प.प.) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यययुक
रूपे आहेत

·वर्त. वेनि विद्वः विद्मः । चेरिस वित्यः वित्थ । वेत्ति वित्तः विदन्ति । प्र. भू:-अवेदम् अविद अविद्म। अवेः-त्-द् अवित्तम् अवित्त । अवेन्द् अवित्ताम् अविदुः। आभार्थ-वेदानि वेदाव वेदाम । विद्धि वितम् वित्त । वेत्तु वित्ताम् विदन्तु । विध्यर्थ-विद्याम् विद्यान विद्याम इ. १ पित् प्रत्ययापूर्वी उपान्त्य हस्व इ चा गुण होतो. २. प्र. भू. ह. पु. व. वचनी प्रत्यय उस् आहे व आशार्थी द्वि. पु. ए. वचनी प्रत्यय घि आहे. अवे:-त-द-अ+ विद्+स्-अ-+वेद+स् - अ+वेद (१)- +:--२-६ (१६) । अवेन्द्-म+पिद्+-++-म+वेद (१)-+-वे-६ (१६) । वित्य:- विद्+थ:-वित्+५: (४) टीपः-विद् धातूची . व माशार्थ यामध्ये पुढील रूपैदि होतात. वर्त.वेद चिद्ध विद्म । वेत्थ विदथुः विद । वेद वितु विदुः । आज्ञार्थ-विदावरवाणि । विदाश्वरवाव । विदायरवाम ६. अ धातूची माशार्थी प.प. विदाम् याला जोडून तयार केली जातात. (उ) १ धवलयति समनं चन्द्रमा जीवलोकं किमिति निजकलझं नात्मसंस्थं प्रमार्टि। '२ प्रमृज्युरयशो वीरा जित्वा शत्रु सुदुर्जयम् । वरील वाक्यात प्र+मृज् ( २ प. प.) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यय- युक्त रूपें योजलेली आहेत. पित् प्रत्ययापूर्वी मृज् बद्दल मा असा फरक होतो. तृ. पु. बहुवचनी प्रत्ययापूर्वी (विध्यांशिवाय) मृज् च मा भशी दोन्ही रूपे होतात. वर्त.---मामि गृज्यः मृग्म. । माझि मृष्ठः भृष्ठ । मार्टि मृष्ट मृजन्ति. मार्जन्ति। प्र. भू.-अमानम् अमृज्य अमृज्म । अमाई अमृष्टम् अभृष्ट । अमाई अमष्टाम् अमृजन्-अभाईन् । आज्ञार्थ-मार्जानि मार्जाव मार्जाम । मृढि मृष्टम् मृष्ट । माष्टुं मृष्टाम् . मृजन्तु मार्जन्तु ।

·विध्यर्थ-मृज्याम् मृज्याव मृज्याम इ. मार्टि- मृ+ति -माई +ति-माई +ति (६ अ)-माष्+टि (११) मृधः-मृज् +2:- मृथ्+थ. (६)-मृथ्+ठ. (११) अमाई- अ+मृन्+स्-त्- अ + मार्च+स-त्- अमाई+स्-त (६ अ)- अमाप (१)- अमाई (१०३) मृद्धि-मृ+धि-मृष+धि (६ अ)-मृड्+धि (१०३)-मृड्+दि (११) (ज) १ यावद्दुग्धमधोमाता तावत्कृष्णोऽपिवन्मुदर । ( अधोक्) २ परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः। दुह (२ उ प.) या धातूची पित् व आपत् प्रत्यययुक्त रूपें वरील वाक्यात योजलेली आहेत. प. प. घर्त.--दोझि दुह दुह्मः। धोति दुग्ध: दुग्ध । दोग्घि दुग्ध दुहन्ति । प्र. भू. अदोहम् अदुह्र अदुह्म । अधोग अदुग्धम् अदुग्ध । अवोक्-ग अदुग्धाम् अदुहन् । आ. दोहानि दोहाच दोहाम । दुरिष दुग्धम् दुग्ध । दोग्धु दुग्धाम् दुहन्तु । वि. दुयाम् दुखाव दुह्याम इ आ. प. पर्त.-दुहे दुहृहे दुह्महे । धुक्षे दुहाथे धुग्थ्ये । दुग्धे दुहाते दुहते । प्र. भू. अदुहि अदुहहि अद्रुह्महि । अदुग्धा अदुहाथाम् अधुग्ध्वम् । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत । आ. दोहै दोहावहै दोहामहै । धुक्ष्व दुहाथाम् धुरध्वम् । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् । चि. दुहीय दुहीवहि दुहीमहि इ. दोन्धि-दुर +11-दौड़ (गुण)+ति- दोघ + नि (१२)-दोग+रि (१३)। घुशे-दुर+से-दुप् + से (१२-धुष + से (२५)-धुर +से (४). धा+पे (९) धुगधे-दुर+पे- दुष+ (१२)-पुस्+ये (१५)-धुग+थे(५)। अधोर-ग-+दु: + स- -4+दो (गुण) + 1-1-+दे+स- (१२) भयो + स्-२ (१५)- अगोष् (१)-अशेक - (२) ·वर्तमानकाल्याचक धातुसाधित विशेषणे (६) १ एतान इन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन । (अनुन कृष्ण पदति) २ रामे राज्य शासति प्रजास्वकालमृत्यु वरत् । ३ धेनूग्ध दुहाना गोपाला श्रीकृष्णाय तदापयन् । ४ प्रतिदिन पजान स्तुवाना गरा वैतालिका इति यय॑न्ते । परीक वाक्यात प्रत्, शासत्, दुहान व स्तुपान अशी वर्त साल चातु बिकापणे योजल्री आहेत हुन्- मति-अम्ति + अत्}-नत् । शास्- (शासति-अति+भा) -शासत् । दुह-(दुहते - अते + आन)- दुहान । स्तु-(स्तुवते - अते + आन) --स्तुवान। यावस्न अस दिसून यइल की वत धातु विशेषणे बनविण्याचा द्वितीय गणाच्या धातूची पद्धति इतर गणाप्रमाणन आह याताल प पदी रु चारविण्याचा पनि पुनीलप्रमाणे आहे १ यात्-स्नान व इतर आरारान्त धातूची पठ गणाच्या वत धा वि प्रमाणे २ अत् शासन-नक्षत् पु मध्ये सम्पद् प्रमाणे नपु मध्ये - द्वि स- गासन् शासता शासति शासति । इतर हमें पु प्रमाणे सा गध्ये- शासती मूळ रूप समदन नदाप्रमाण ३ सुबत् सत् रुदत्-यत् चित् इ पु मध्ये गच्छत् प्रमणे नपु मध्ये जगत् प्रमाण व वी मध्ये ३ नाइन नदीप्रमाणे आ पदा-पु वन म य देव व वन प्रमाणे आणि आ जोड्न वा मध्ये मारापमाणे टीप-शाचे शयान माण आस् मासान अशी अनियमित रुपमादेत ·नवीन शब्द पुमून टाकणे अकालमृत्युः (पुं.)-अवेळी मरण | प्रपन्न-(प्र+पद् + भू, धा, वि.) अयशस् (न.) अपकीर्ति -शरण आलेला आत्मसंस्थ (वि.)- स्वत वर थस- भवसागर:-ससाररूपी समुद्र लेला मालिन्यम्-मलिनपणा जिरणुः (ई)-अर्जुनाचे नाव मृज्-(२ प. प.) घालवणे, तिमिरः-म्-काळोख तूपणीम् (अ.)-स्तब्ध, गप्प परि-नाहीसे करणे दुह् ( २ उ ५.)- -पार काढणे, दूध विद ( २ प.प.)-जागणे, समजणे सम्-झाइन साफ करणे द्विप् ( २ उ. प.)-ट्रेप करणे सम् (आ. प.)-~ओळखणे धवलयति-(धवलपासून नाम- तालिका-तुतिपाठक, भाट विपक्षवत् (अ.)--शनूप्रमाणे धातु)-शुभ्र करतो निकपनावन्-(पु.)-क्साचा दगड सास् (२५.प.)-शिकविणे, उप- देश करणे, राज्य करणे पथ्यम्-हिताची गोष्ट प्र-अनु-उपदेश करणे, राज्य करणे परिप्रश्नः-सूक्ष्म प्रश्न समन (वि.)--सर्व, पूर्ण प्रश्न १ पसातील शब्दाची योग्य ती रूपें योगा- १ शिप्य ते अहं (गास् ) मा त्या प्रपनम । २ चन्द्रमा तिमिरै कृत मालिन्य (मृञ् )। ३ दुर्योधग भीम जन्मन प्रमृति ( द्विप्)। ४ उद्यमशील नर (विद् ) अभ्युदयस्य मार्गम् । ५ राजान वसुधा नयेन (शास् आज्ञार्थ) धर्मे स्थिता सर्वदा। ६ सङ्कट धैर्यस्य निश्पग्रावा इति जना. (विद् आदार्थ)। ७ राधून (उप+आस्) नरा विरक्ताः भवन्धि।

·८ सजना (द्विम् ) नरान् अपि न *अभिद्रुपन्ति ।
५ परोपरारिण एव ययायत जीवन्त अन्ये फेवल (उत् +यस्) ।
१० सावधानम् (अधि+६) बालान् गुरु सम्यम् (शार ) ।
२ पुढील रूपे ओक्सा च दिलेल्या वाक्यात त्याना उपयोग करा
सम्मार्ट । परिमृज्यु । है । विदु । दुहन्तु ।
१ सध्याकाल सघात । गोपाला अधुना गा
२ अ य वसन्तोत्सव । सेवा गृह परित भूमि
भेशनाम् आरटनेन जना वांगम
४ पाप्मान तीर्थ गत्वा स्वपाप
अप्रियस्य अपि पथ्यस्य वक्तारम् ।
३ पुढाल धातूची वर्त धातु विशेषणे रिहून त्याची तीन्ही लिंगाची
प्रथमेची स्या-
स्तु, इ, विद्, आत्, यत्, वि+वस, मृत्
'टीप-अभि+द्रहु ' याचा उपयोग द्वितीयेबरोबर करतात 'दू'चा चतुर्थी बरोबर
परतात
पाठ ११
समास.
(१) रामलक्ष्मणी (राम लक्ष्मण च) सीतथा सह वन प्रस्थिती।
तदा सम्ला नरनारों (नरा नार्य च) दुसिता अभवन् ।
रामस्याशया लक्ष्मण उटज व्यरचयत् । प्रतिदिन (दिने दिने)
कन्दमूलफलानि (वन्दान मूलानि फलानि च ) तेऽभक्षयन् ।
अरण्ये मुनयो यथाविधि ( यथा विध आसात् तथा विका विधिम्
अनतिक्रम्य । यज्ञानकुर्वन् । अतस्ते साहाय्य लब्धमुपरामम्
(रामस्य समीपम् ) अगच्छन् । रामस्तेषां साहाय्यमकरोत् ।

·५७ वरील उतायात सामासिक शब्द त्याच्या विग्रहासह योजलेले आहेत, त्याचे दोन भाग होतील. १ रामलक्ष्मणौ, नरनार्यः, कन्दमूलफलानि. २ प्रति- दिनम् , यथाविधि, उपरामम् १ विग्रहातील पदें 'च'ने जोडलेली आहेत व सर्व पदें समान महत्त्वाची आहेत. समासाचे लिंग अन्त्यपदाच्या लिंगाप्रमाणे झाले आहे व वचन सर्व पदाचे मिळून झाले आहे. जसे-रामलक्ष्मणौ (पुं.प्र. वि. प.), नरनार्य (स्त्री. प्र. य. व.) व कन्दमूल्फलानि (न. द्वि. व. प.). या समासाना द्वन्द्व समास म्हणतात. हा उभयपदप्रधान असतो. २ समासातील प्रथमपद अव्यय आहे, असे प्रति, यथा व उप. सर्व समासाचा उपयोग अव्ययासारखा केलेला आहे. म्हणून समासाचे रूप नपुं. द्वि. ए. पचना- प्रमाणे झालेले आहे. या समासाना अव्ययीभाव म्हणतात. टीप-समासाचा विषद करणे म्हणजे समासाचा अर्थ घटक पदानीच स्पष्ट करणे. अव्ययीभाव समासाशिवाय इतर समासाचा विग्रह करताना समासाचे प्रथमान्त रूप घेऊन विमह करावा. (आ) घसिष्ठाया (वसिष्टस्य आज्ञया) विश्वामित्रेण सह दशरथो रामलक्ष्मणौ यशरक्षणाय (यज्ञस्य रक्षणाय) प्राहिणोत् । यशकुण्ड़े (यज्ञस्य कुण्डे ) अग्निज्वालाः (अग्ने ज्वाला ) ऋत्यिस्मसिक्तेन (ऋविग्भि प्रसक्तन) घृतेनोदगच्छन् । घृततृतं (घृतेन तृप्तम् ) प्रज्वलितमग्निं दृष्ट्वा मुनयः सन्तुष्टा अभयन् । वरील उतान्यात वसिष्ठाशा, यज्ञरक्षणम्, यज्ञकुण्डम्, अग्निज्वाला, ऋत्विक्प्रसिक्तम्, घृततृतः हे सामासिक शब्द योजलेले आहेत. याच्या सातील विग्रहाकडे पाहिल्यास अस दिसून येईल की १ द्वितीय पद मुख्य आहे व २ प्रथम पद प्रथमेशिवाय इतर विभक्तींत असून ते द्वितीय पदाचा अर्थ मर्यादित परतें, जसें वसिष्ठाज्ञा यातील आज्ञा हे पद मुख्य आहे परंतु ती आज्ञा कोणाची तरी नव्हे तर वसिष्ठाची असा प्रथम पदानें अर्थ मर्यादित झालेला आहे ३ समासाचा अर्थ पूर्ण आहे व ४ समासाचा उपयोग अन्त्यपदाच्या जातीप्रमाणे केला जातो, जसे वसिष्ठाझा यातील अन्त्य पद नाम आहे म्हणून त्याचा नामासारखा उपयोग केलेला आहे व ऋत्विम्प्रसिक्तम् यातील अन्त्य पद विशेषण ·असल्यामुळे समासाचा उपयोग 'तम्' या नामाच्या विशेषणाप्रमाणे केलेला आहे. अशा समासाना तत्पुरुष समास म्हणतात य प्रथम पद विमहान ज्या विभक्तीत योजता येते त्या विभतीचा तत्पुरुष भसें म्हणतात. (३) १ मेघस्य गम्भीरनाई ( गम्भीरः नादः तं ) श्रुत्या सिहस्तं प्रार्थयते । गम्भीरनाद (गम्भीरः नादः यस्य ) मेधं दृष्ट्या चातका दृष्यन्ति । २ राक्षसानां घोरदर्शनेन (पोरं दर्शने तेन) भुनीनां मनसि भीतिमत्पन्ना । घोरदर्शनान् (पोरं दर्शनं येपा तान् ) राक्षसान् दृष्ट्वा मुनयो भीताः। ३ चन्द्रस्य धवलप्रकाशेन ( धवल प्रमशः तेन) भूतलं शोभते । धघलप्रकाशं (घवल प्रकाश यस्य तं) चन्द्रं दृष्ट्वा जना मोदन्ते। वरील वारयात गम्भीरनाद, चोरदर्शन प धवलप्रकाश हे समास दोन निरनिराळ्या अभी योनलेले आहेत हे सातील विग्रहावरुन ध्यानात येईल. स्यातील पहित्या प्रकारामध्ये अर्थ पूर्ण आहे व दुसन्या प्रकारात समासातील पदामध्ये अर्थ पूर्ण होत नसून सर्व समासाचा तृतीय नामा कडे संबंध आहे व ममास त्या तृतीय नामाचे विशेषण आहे. जसे गम्भीरनादं (भेघम् ), घोरदर्श नान् (राक्षसान्), धवलप्रकाशं (चन्द्रम् ). पहिल्या प्रसारातील समासाना कर्मधारय किंवा समानाधिकरण तःपुरुप म्हणतात; कारण (१) समासासील द्वितीय पदाचा अर्थ प्रथम पद मर्यादित परतें, (२) समासात अर्थ पूर्ण आहे व (३) समासातील पदे प्रथमा विभकीतच विग्रहात योजता येतात. दुसया प्रमारातील समासाना बहुव्रीहि म्हणतात; कारण (1) समासाच्या पदामणेच समासाचा अर्थ पूर्ण नाही, (२) समासाच्या अर्थाचा संबंध विशेषण रूपाने तृतीय नामाकडे असलो र (३) त्यामुळे विप्रहात यद् या संबंधी सर्वनामाचे योग्य त्या विभक्तीचे रुप योजावे लागते व त्या रूपानुरूप समासाला द्वितीया ते सप्तमी बहुनाहि अशी नावे दिली जातात. जमे-माप्तम् उदकं यं-प्राप्तोदकः (माम ) य, । कृतः निश्भय येन स. वृत्तनिश्चयः ( रामः) तृ.२ । दत्तम् आसनं यस्मै स: दत्तासनः (मुनिः) च. व. । निसारिताः ·चोरा यस्मात् स नि सारितचोर (प्राम ) प य । वह्य पर्वता यस्मिन् स बहुपर्वत (देश)स व । नवीन शब्द अवसानम्-शेवट आढ्य (वि)-सपल, युक्त उन्मीलनम्-उघडणे कुमुदम्-चन्द्रविकासी कमळ कारा (स्त्री)-तुरुग घस्त (क भू धा वि)-भ्यालेला निकर:-समुदाय, रास भूमिका-सोंग महिष.-रेडा वराहा-ईकर शशक-ससा सारङ्ग:-ठिपके असलेला हरिण समय.-टराव हिरण्यम्-सोने प्रश्न . . १ पुटाल समासांचा विग्रह करून न सागा व त्याचा वाक्यात उपयोग करा- स्वामिसबको, मादित्यचन्द्रौ, यथाकालम् , प्रतिस्थलम्, सारङ्गवराहमाहिप- शशका , यथावरम् , हिरण्यधान्यरत्नानि, आदिमध्यावसानानि, उपविष्णु, रापुना , कर्मगति , भयनस्ता,न्यायपत्त ,मदान्ध , वालुकानिकर , गन्धा- व्यम्, श्ववृत्ति , कमलकुमुदोन्मालनम्, वारामुक्कर , परोपरार , कृतप्रतिज्ञ, विशाललोचन , चतुर्मुस , दशानन , दत्तपारितोपिरा, शीतोदकम्, स्थिर चित्तम् , दार्धप्रवास , दृढनिश्चय । २ पुढाल चाक्यात अधोरेखित शब्दाबद्दल समास योजून नाव सागा --- १ यस्य कीर्ति घवला स नृप प्रजाना हिताय प्रवतते । २ यस्य कोप शधि स दुर्वासा कण्वस्य दुहितर शकुन्तलाम् अशपन् । ३ मतिम् अनुसृत्य अह शास्त्राणाम् अर्थ विकृणामि इति आचार्य उत्तम्। ४ पान पाने भूमिकाना विभाग कतव्य सूत्रधारेण प्रयत्नत । ५ धर्म अर्थ काम भाक्ष च चत्वार पुरुषार्या सन्ति ।

·६०
६ सताम् उपदेशेन नरः सटात् रक्षितः भवति।
५ वर्षे वर्ष यात्रिकाः पविनाणितीर्थानि गच्छन्ति ।
८ यथा समयः वर्तते तथा यस्य वचनं सत्यं स व्यवहरति ।
९ कृष्णस्य समीपे गोपानां समूह: अतिष्ठन् ।
१० येन पन लब्ध सः हर्षेण युक्त दृश्यते ।
पाठ १२
सप्तम गण.
१ रामोपदियो भरतो राज्यं न्यासमिवाभुना । ( अभुना)
भुञ्जते ते त्वधं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ।
तस्मात्यमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्या शन्भुड्क्ष्य राज्यं
समृद्धम्।
૨ तृणां हिन्दि भज क्षमा अहि मदम् ।
छिनत्ति संशयं शारने शिष्याणां सर्वदा गुरुः।
ननं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहाते पायफः । (एनम्-
आत्मानम्)
अभिनी दुगै स्थित्या सायं सन्धन्ति सैनिकाः ।
तृणमिय लघु लक्ष्मीनध तान् संगणद्धि । (ताम्-धीन)
परीस पापयन मुज (इ. ५.), छिद् ( प.) व कप (उ. प.) का रासन
गगाच्या पानी पियापिन् प्रत्यययुच में योजलेली आहेत. पिन्-प्रत्यय.
पुष-अमुना विनात, रणदि पथपिन्-प्रत्ययपुर-मुझते, भुदत्य,
जिलि, मधलि, छिन्दन्ति. आयस्त अमें दिसून येल यी पित्'
प्रत्ययो मा अन्य व्यंजन व मारय स्वर यमाय '' पाता जातो
३

·६१ प. पद " व 'अपित्' प्रत्ययापूर्वी 'न्' घातला जातो. 'न् ' चे पुढील व्यंजनाच्या वर्गाच्या अनुनासिकात रूपान्तर होते व ऊप्म वर्षापूर्वी अनुस्वार होतो. टीप:-याच्या मूळ अनुनामिवाचा लोप होतो. भुज् (उ. प.) आ. पद वर्त. भुनज्मि भुज्व. भुज्म: | मुझे भुज्यहे भुज्महे भुनक्षि भुड्क्य. भुड्क्य भुइझे भुजाथे भुइग्वे भुनक्ति भुक्तः भुगन्ति | भुक्ते भुजाते भुञ्जते प्र.भू. अभुनजम् अभुज्य अभुज्म अभुजि अभुज्यहि अभुज्महि अभुनक्-ग् अभुक्तम् अभुक्त अभुड्क्याअभुजाथाम् अभुग्ध्वम् अभुक्ताम् अभुजन् अभुक्त अभुजाताम् अभुञ्जत आशा. भुनजानि भुनजाव भुनजाम | भुनजे भुनजाव भुनजामहे भुग्धि भुकम् भुत भुड्क्ष्व भुजाथाम् भुइग्ध्वम् भुनक्त भुक्ताम् भुअन्तु भुइताम् भुजाताम् भुजताम् वि. भुज्याम् भुज्याव इ. भुतीय भुञ्जीवहि पिन् प्रत्ययापूर्वी अग - मुनज् - अपित् प्रत्ययापूर्वी - भुज -भुन + सि-भुनक् + सि (६)-मुनव् + पि (8) मुनक्ति +ति - मुनक् +ति (६)-मुनक्ति भुमध्ये 1- मु+ध्ये-मुक् + (६)- मुग् + ध्वे (५) (२) छिद्-पित् प्रत्ययापूर्वी अंग-छिनद् । अपित् प्रत्ययापूर्वी-छिन्द । वर्त.प प.-छिनधि छिन्द्व छिन्छ । छिनत्सि छिन्थः छिन्त्य । छिनत्ति छिन्तः छिन्दन्ति । आ. प.--छिन्दे छिन्दुहे छिन्ाहे । छिन्त्से छिन्दाथे छिन् । छिन्ते छिन्दाते छिन्दते। प्र. भू. प. प--अच्छिनदम् अच्छिन्द्र अच्छिन्द्र । अच्छिन -त्- अच्छिन्त्तम् अच्छिन्त । अच्छिनत्-द् अच्छिन्ताम् अच्छिन्दन् । इ. मुनक्षि

·६२
आ.प.अधिन्दि मच्छिन्द्रहि अच्छिन्द्रहि । अच्छिन्त्याः अच्छिन्दा.
याम् अच्छिन्द्ध्वम् । अच्छिन्त अच्छिन्दाताम् अचिन्दत ।
आझार्थ प. प.--छिगदानि छिनदाव छिनदाम । लिन्दि छिन्तम्
टिन्त ! छिनत्तु चिन्ताम् हिन्दन्तु ।
आ. प.-छिन छिनाव चिनदामहै । छिन्दस्य छिन्दाथाम् छिन्ध्वम् ।
छिन्ताम् चिन्दाताम् छिन्दताम् ।
विध्यर्थ प. प.---छिन्याम् छिन्याव इ. आ. प. छिन्दीय हिन्दीवहिर
दिन +ति-छिनत् +नि (४)
अच्छिना-द-+छिन + -- अ +टिन:-- १-२ (१६) (१)
(३) र (उ. प.)-पित् प्रत्ययापूर्वी अंग - रुणध - अपित् प्रत्ययापूर्वी-
रुन्ध । वर्त. प. प.-रुणमित्व हस्थमः । एणरिस इन्धः हन्द ।
रुणद्धि र रन्धन्ति ।
भा. प.-न्य रु.घ्यहे रुन्धमहे । ररसे ल्याये रुन्थे । रुन्थे रन्धाते
रन्धते।
प्र. भू.प.प.-अरुणधम् अरुन्ध्ये अहम । अरुगः-द-द् अरुन्धम
थहन्द । अन्न अस्पाताम् अरुन्धत ।
आ. प.---असन्धि अभ्यहि अ-महि । अरद्धाः अन्धाभाग
अन्यम् । भदन्द्ध अन्धाताम् अहन्यत।
आमार्थ प. प. एणयानि रणधाय रुणधाम । रन्दि रुदम् ।
रुणदु न्याम् स्वनु।
आ. प.-~एम रुगधावी रुणधामहै। स्व रन्धाथाम् न्यम् ।
रूधाम् इन्धाताम् स्यताम्।
विभ्यर्थ-प. प. रन्ध्याम् रन्ध्दार इ.। आ. प. न्याय सम्पावहि इ.

·भुज् प्रमाणे-अङ्ग् (प. प. अनन्-अञ्), पृच् (प. प. पृणच्-पृथ्), भञ् (प. प. भनञ्-भ), युज् (उ. प. युनज-युञ्), रिच (उ. प. रिगच्-रिथ् ), वृज् (प. प. रणज-शृङ्) हे चालवावे. छिद् प्रमाणे क्षुद् (उ. प. चणद्-चन्द्), खिद् (आ. प. सिनद्-खिन्द), भिद् (उ. प. मिनद्-भिन्द्), विद् (आ. प. विनद्-विन्द) हे चालवावे. रुधू प्रमाणे-इन्ध (आ. प.-इन-इन्थ् ) चालवावा. ४ हिनस्ति दुष्कृतं नित्यं सूनृता वागसंशयम् । (नाहीसे करते ) पीडितोऽपि दयालुा न हिस्यात्माणिनं कचित् । (टार मारू नये) ५ सदाचारादुराचार विशिष्यादेव मानवः । ( फरक करावा) असिद्धिरीप्सितार्थस्य विशिष्टि मनोव्यथाम् । ( वाढवते) वरील वाक्यात हिंस् (प. प. हिनस्-हिंस्) व वि+शिप् (प. प. शिनप-शिंप् ) या धातूंची 'पित् व अपिन् ' प्रत्यययुक्त रूपें योजलेली आहेत. ( ४ ) हिंम् (प. प.)-वर्त.-हिनस्मि हिस्व हिस्म । हिनस्सि हिंस्थ: हिंस्थ । हिनस्ति हिस्तः हिंसन्ति । प्र. भू.-अहिनसम् अहिंस्व अहिंस्म । अहिन. --त्-द् अहिंस्तम् अहिस्त । अहिनत्-द् अहिंस्ताम् अहिंसन् । आशार्थ-हिनसानि हिनसाव हिनसाम । हिन्धि हिंस्तम् हिस्त । हिनस्लु हिंस्ताम् हिंसन्तु। विध्यर्थ-हिंस्याम् हिस्याव इ. अहिन:-त्-दु-अ+हिनस्+स्-अहिन्-तद् (१६) (१)। हिन्धि-हिंस्+धि- हिन्+थि (१७)-हिन्धि । अदिन--अ+हिनम् +त्-अहिनन्द् (१६) (१)। (५) शिप् (प प.)-वर्त.-शिनधि शिष्यः शिष्म । शिक्षि शिष्टः शिष्ठ । शिनष्टि शिंष्ट शिंपन्ति । प्र. भू. अशिनपम् अशिष्व अशिष्म । अशिनट्- अशिष्टम् अशिष्ट । अशिनट-ड् अशिंष्टाम् अशिंपन् ।

·मक्ष
१ पुढील वाक्य कसांतील शब्दाची योग्य रूपै योजून पुरी फरा-
१ चक्रव्यूह (भिद्) भभिमन्यु द्रोण (प्रति+स)।
२ नूप सचिवान युक्तेपु कार्येषु (नि+युञ्) ।
३ उद्योगं (क) नरा मुस (उप+भुज् ) ।
४ भीम अमोघया गदया (मश्) भुयोधनस्य ऊरम् ।
५ अशरीरिण्मा वाचा उपदिष्ट राम (छिद् ) शम्बूकस्य शरिर्पम् ।
६ न (हिस्) प्राणिन क्वचित् इति अहिंसाधर्म ।
७ स दीन याचक आत्मन कटाम् अवस्थाम् थनिक्स्य पुर
(वि+अञ्)।
८ समाधी मात्मान (युत् ) नर प्रथम इन्द्रियाणि (नि+रुधू)।
९ यदि दुर्बल प्रवलान् (वि+रुध् ) तर्हि तस्य एव नाश भवेत् ।
१० कल्याण ( साथ् ) नर व्याजस्तुने स्तुति (पि+शिष्) ।
२ पुढील रूपें ओळखून त्याचा वाक्यात योग्य ठिकाणी उपयोग करा--
छिन्दन्तु इघते, वृणक्तु, भुञ्जीत, पर्यरुन्धन,
१ सेनापतिना आदिष्टा सैनिका शनो राजधानी
२ नृप यथाविधि राज्य कृत्वा मुत्र
३ पण्डिता जनाना शास्त्रेषु सशयान्
४ ऋत्विज पुण्डे धृत प्रक्षिप्प अमिम्
५सुलाना सहति ------- सुचरित नर ।
३ सप्तमगणाची विशिष्ट खूण कोणती पित् व अपित् प्रत्ययापूर्वी त्या
खुणेमध्ये क्सा बदल होतो हे सोदाहरण दाखवा
-

·६७
पाठ १३
तृतीय गण.
(अ) १ अपकीर्तेर्जगत्यस्मिन् विभेति सुजनः खलु ।
२ विजहाति सदा कामान् यतिनियतमानसः।
३ हारान् विभ्रति कण्ठेषु मनुजा भूपणप्रियाः।
४ यो ददाति दरिद्रेभ्यो घनं पुण्यं स विन्दते ।
५ रणाग्नावजुहोहेहं देशत्राणाय भूपतिः ।
६ विनष्टां प्रलये पृथ्वी निर्मिमीते पुनर्विधिः।
७ सहसा विधीत न फ्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
८ धनलोभं जहाहि त्वं मनःशान्ति यदीच्छसि ।
वरील वाफ्यातील बिभेति, विजहाति, विभ्रति, ददाति, अजुहोत्,
निर्मिमीते, चिदधीत व जहाहि ही भी, हा, भू, दा, हु, मा,धा व हा
या तृतीय गणाच्या धातूंची रूपे आहेत. त्याचे सूक्ष्म निरीक्षण केल्यास असें
दिसून येईल की धातूंतील आद्य व्यंजन व स्वर यांचे द्वित्त्य केलेले आहे.
यालाच संस्कृत व्याकरणात ' अभ्यास' असेंहि म्हणतात. तृतीय गणाची हीच
विशिष्ट खूण आहे.
तृतीय गणातील धातूंना अभ्यास करण्याचे नियम:-
१ भी-भीभी-भिभी-विभी । घा-धाधा-धा-दधा। हा (प. प.)-
हाहा-हहा-जहा।
अभ्यासात चतुर्थ वर्गव्यंजनाबद्दल तृतीय व्यजन येते व 'ह' बद्दल ज्'
येतो व दीर्घ स्वर हस्व होतो.
२ मा-मामा-ममा-मिमा । हा (आ. प.) हाहा-हहा-जहा-जिहा ।
'मा व हा (आ.प.) या धातूंच्या अभ्यासात 'अ' बद्दल 'इ' असा स्वर
येतो व अनुनासिकाचा अभ्यासात बदल होत नाही.

·६४
आशार्थ--शिनपाणि शिनपाव शिनपाम । शिष्ट्टि शिष्टम् शिट । विनर
शिष्टाम् शिंपन्तु ।
विध्यर्थ-शिंध्याम् शिंध्याव शिघ्याम इ.
शिक्षि-शिनष्+सि-शिनर+मि (१० अ)-शिनर+पि (९) शिनष्टि-शिग +
ति-शिनः +टि (२१)। अशिन-इ-अ+शिन+स्-त्-अशिनर-६ (१०६) (१)1
शिंड:- शिष्+य:- टिप् +8: (११) । शिण्डि-शिष्+धि-शिण्ड+वि (१०)-
शिण्ड +दि (१९)
पिप् (प. प. पिनप्-पिम्) हा 'शिष्' प्रमाणे चालवावा.
वर्तमानकालयाचक धातुसाधित विशेपणे
६ जालस्य पाशांछिन्दता भूपराजेन कपोतराजः उपकृतः ।
परस्वं भुआना नरा मनःस्वास्थ्यं न लभन्ते ।
राजधानी रन्धता-सन्धानानां सैनिकानामुपरि राक्षः सेना
शरवर्पमवाकिरत्।
वरील वाक्यात छिन्दतः, रुन्धताम् ही प. पदी व भुआना क
रुन्धानानां ही आ. पदी धर्त. धा. विशेषणाची रूमें योजलेली आहेत.
ती पुढील तन्हेने तयार केलेली आहेत.
रुथ् - रुन्धन्ति --अन्ति+अत्-रुन्धत् ।
छिद्-छिन्दन्ति -अन्ति+अत्-छिन्दत् ।
रुधू-रुन्धते-अते+आन-न्धान ।
भुज-भुनते-अते+बान -भुजान ।
हन्धत्व छिन्दत ही प. पदी रूपे अष्टम, पञ्चम, किंवा नवम गणाच्या
वर्तमान का. था. रूपाप्रमाणे तीन्ही लिंगात चालवितात, रुन्धान व भुजान ही
था. पदी रूपें अकारान्त विशेषणाप्रमाणे पुलिंग ध नपुसकलिंग यामध्ये देव व
वन' याप्रमाणे आणि स्त्रीलिंगात 'आ' जोडून 'माला' प्रमाणे चालवितात.
रुन्धत-पु. हन्धन रुन्धन्चौ रुन्यन्तः३., न. इन्धत् रुन्यती धन्धि इ., स्त्री.
सम्पती हन्धत्यो स्न्यत्यः इ.

·" " । अमोघ (वि)-सफल, परिणामकारक न्यासः-टेप रुन्यान-पुं. रुन्धान: रुन्यानो धाना. इ, न. रन्धानम् रन्धाने रन्धानानि इ, स्त्री. सधाना हन्धाने हल्धाना इ. सप्तम गणाचे धातु अञ् (प. प.)-लेप देणे, स्पष्ट करणे अनु (भा.प.)-विचारणे, परीक्षा -पट दरणे घेणे इन्थ् (मा, प.)-ऐटवणे नि ( )-नेमणे, जोडणे उन्द्र (प. प.)-भिजवणे वि(,)-विभागणे, सोडून देणे क्षुद् (उ.प)-कुटणे, चुरडणे सम् (उ. उ. प.)-जोडणे खिद् (आ. प.)- खेद होगें, नास रुध् (उ.प) अपळा करणे, पेढणे होणे रुथ् (अनु-उ.प.)-अनुसरणे, याचना छिद् (उ. प.)-कापणे, नाश करणे रिच् (प प.)-रिकामे करणे नि-यायवणे 1अति प्रति घि-अटकाव करणे पिम् (प, प)- ददणे, पूड करणे विच् (वि-उ. प.)-विमागणे, वेगळा करणे घर (राम् प. १)- मिसळणे, संगत | विज् (उद्-प. प.)-भिणे, भासणे घर भञ्ज् (उ.प.)-फोडणे ज् (प. प.)-दाळणे भुज् (प.प.)-रक्षण करणे, ज्यि शिप (प. प.)-भेद जाणणे परणे (भा. प.)-याणे, उपभोगणे वि (प. प.)- वाढवणे युन (उ. प.) जोडणे हिंस् (प. प.) सर मारणे नवीन शब्द अचम्-पाप कुण्डम्याण्ड अय+कृ (६५.प.)-फेरणे, माराकरणे परस्पम्-दुस-याचे धन अशरीरिणी पाक् (स्त्री.)-आकाश- व्याजस्तुतिः (सी.) सौटी स्तुति, याणी निन्दा 4:- मिळविण्याची या सून्ता चार (वी.)-सभ्य शन्द, रेशीमोट विनयशील गौर चल्नं 1'रिश्यले 'हसमान रूप परि अयं दाराविण्याकरिता योजात -- ज्यास्त असणे " सितार्थ:- ३ ·. ३ हुहुहु-जुहु । निन्-निनिन् । अभ्यासात व स्वर यदश्त नाही. ४ ही-होही-हिही-जिही। अभ्यासात जोडाक्षरातील पहिल्या व्यंजनाचें हित्त्य होते. ५ भू-भूम-वृमृ-बिम् । पृ--पृष्ट प्-पिथए । परंतु ---- इगृ । अभ्यासान मुळातील '' पहल 'इ' खर येतो व '' या धातूच्या अभ्यामात त्याचा 'इ' होतो भृ (उ. प.) वर्तमानकाळ आ.प. विभर्मि बिभूवः विभम प्र.पु वित्रै विभृवहे विनम विभर्षि बिभृथ- बिभूथ विभृथे विधाये विश्वे विभर्ति विमृत तृ.पु विमृते चित्राते विधते बित्रति प्र. भूतकाल अदिम आ.प. अधिगरम् अविभूव अविश्म प्र. पु. अविनि अविश्वहि अबिममहि अधिम तम् अधिभूत द्वि पु. भविस्या अविम्राथाम् अबिमध्वम् अबिस्ताम् अविभा तृ. पु. अविमृत अविनाताम् अनिम्रत आशार्थ प.प. आ. प. बिभराणि थिभराव बिभराम प्र. पु विभरै विसरावहै बिमरामहै विभूहि विभृतम् बिमृत द्वि. पु. विमृष्ट बिभ्राथाम् विमृध्वम् विभ विभृताम् विभ्रतु तु पु विभृताम् विनाताम् विभ्रताम् विध्यर्थ-विभृयामू विम्याव । वित्रीय विधीवहि। वरील रूपाण्डे लक्ष दिल्यास पुढील गोष्टी कळून येतील - १ वर्त., प्र. भूत व आज्ञार्थ याचे प. पदौ तृ. ५. बहुवचनी प्रत्यय अति, उस् , अतु असे आहेत. उस् पूर्वी अन्य स्वराचा गुण होतो.

·-- २ आज्ञार्थ दि. पु एकवचनी प. पदी प्रत्यय स्वरान्त धातूचा 'हि' आहे. ३ धातू पी पित् च अपित् प्रत्ययांपूर्वीची अगें तयार केल्याने ह करणे सोपें होते जसे-विमृ-पिभर् (पित् प्र ययापूर्वी), विभृ (हलादि अपित् प्रत्ययापूर्वी) व विध् (अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी ). १ प (प.प)-पितृ-पिपर् (पिन् प्र पूर्वी ), पिट (हलादि अपित् म पूर्वी घ पिम् ( अनादि अपित् प्र पूर्वी) २ दा (उ.)-ददा (पित् प्र पूर्वी), दद् ( अपित् प्र पूर्वी). घर्त:-१ प.-ददामि दव दद्म । ददासि दत्य दत्य । ददाति दत्त ददति । मा.प-ददे दद्वहे दद्महे । दरसे ददाथे दध्ये । इत्ते ददाने ददते । प्र. भू-प.प अददाम् अदद अन । अददा अदत्तम् अदत्त । अददात् अदत्ताम् अददु । आ प-अददि अदद्वहि अद्महि । अदत्या अददाथाम् अदद्वम् । अदत्त अददाताम् अददत । आशार्थ-प. प ददानि ददाब ददाम । देहि दत्तम् दत्त । ददातु दत्ताम् ददतु । आ प-ददै ददावहै ददामहै । दरव ददायाम् दद्ध्वम् । दत्ताम् ददाताम् ददताम् । विध्यर्थ प. प.- दद्याम् दद्याव, आ. ५ ददीय ददीवहि इ. टीप-आशाथा दिपु एक्वचनी प पदी रूप देहि अनियनित आई ३ धा (उ.प)-दधा (पित् प्र. पूर्वी), ५ ( अपित् प्र. पूर्वी-अनादि य-म् ने आरभ होणारे)-पद् ( इतर हलादि भपित् प्र. पूर्वी) पत. प ५-दधामि दप्य दध्म दधासि धाय धत्य । दधाति धत्त दधति । आ. प.-दधे दवहे दध्महे । घरसे दधाधे धधै। धत्तं दधाते दयते। प्र. भू.-4 प-अदधाम् यदय अदाम । सदधा अधत्तम् अषत। भधार अधत्ताम् अदा । मा प.-अदधि अदप्यहि भदमहि । भध'या अदयापाम् अपत्यम् । अयत्त मधाताम् अदक्षत । आशार्थ-प. प.-धानि धाय धाम । धेश पतम् पत। धातु ·धत्ताम् दधतु । आ. प-दधै धावहै दधामहै । धत्स्व दधायाम् धवम् । धत्ताम् दधाताम् दधताम् । विध्यर्थ-प. प.-दघ्याम् दध्याव , आ. प. दधीय दधीवहि इ. टीप:- धेहि' हे माशायी दि.पु. एकवचनी प. पदी रूप अनियमित आहे. ४ भी (प. प.)-विभी-विभे (हलादि पित् प्रत्ययापूर्वी )-विभय (अजादि पित् प्र. व उस् पूर्वी) विभि व विभी (हरादि अपित् प्र. पूर्वी)- विभ्य (अनादि अपित् प्र पूर्वी). घर्त.-विभमि विभिव-विभीय: विभिमा-विभीम । विमपि विभिथ विभीय विभिय-विभीय । विभेति विभित-विभीत विभ्यति । प्र. भू-अविभयम् अविभिव-अविभीव अविभिम-अविभीम । अविर्भः अविमितम्-अयिभीतम् अविभित-अविभीत । अविभेत् अपिभिताम्- भरिभीताम् अचिभयु.। आक्षार्थ-विभयानि विभयाव विभयाम । विभिहि-विभीहि विभितम्- विभीतम् विभित-विभीत । विभेतु विभिताम्-विमीताम् विभ्यतु । विध्यर्थ-विभियाम् विभीयाम् विभियाव-विभीयाव इ. ५ ही (प. प.)-जिही-जिहे (हलादि पित् प्र. पूर्वी ), जिहय् (भजादि पित् प्र. व उस् पूर्वी ), जिही (हलादि अपित् प्र. पूर्वी) व जिहिय् (अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी ). वर्त.--जिहेमि जिहीव जिह्रीम । जिहेपि जिह्रीय जिहीथ । जिति जिहीत लिहियति । प्र. भू-अजिह्वयम् आजिह्वीव अजिहीम । अजिहे. अजिहाँतम् अजिहीत । अजिहेत् अजिहीताम् अजियु । आज्ञार्थ-जियाणि जिहयाव जिहयाम । जिहीहि जिह्रीतम् जिहीत । जिहेतु निहीताम् जिहियतु । विध्यर्थ-जिहीयाम् जिहीयाव इ. ६ हु (प. प.)-जुहु-जुहो (हलादि पित् प्र पूर्वी ), जुहव् ( अजादि पित् प्र व उम् पूर्वी ), जुहु ( हलादि अपित् प्र. पूर्वी ), जुद्द (अनादि अपित् प्र. पूर्वी ).

·७१
चर्त. जुहोमि जुहुव जुहुम । जुहोपि जुहुथ जुहुथ । जुहोति
जुहुत मुति।
प्र. भू-अजुवम् अजुहुव अजुहुम । अजुहो अजुहुतम् अजुहुत ।
अजुहोत् अजुहुताम् अजुहयु ।
आज्ञार्थ-जुहवानि जुहवाव जुहवाम । जुहुधि" जुहुतम् जुहुत । जुहोतु
जुहुताम् जुह्वतु।
विध्यर्थ-जुहुयाम् जुहुयाव इ
७ मा (आ प )-मिमा (पित् प्र पूर्वी ), मिमी (हलादि अपित्
प्र पूर्वी) व मिम् ( अनादि अपित् प्र पूर्वी)
वर्त-मिमे मिमीवहे मिमीमहे । मिम पे मिमाथे मिमाध्ये। मिमीते
मिमाते मिमते।
प्र.भू-अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि । अभिमाया अमिमाथाम्
अभिमाध्वम् । अमिमीत अमिमाताम् अमिमत ।
आज्ञार्थ-मिमै मिमावहै मिमामहे । मिमीप्व मिमाथाम् मिमीध्वम् ।
मिमीताम् मिमाताम् मिमताम् ।
विध्यर्थ-मिमाय मिमीवहि मिमीमहि इ
८ हा (आ 4)-जिहा (पित् प्र पूर्वी), निही (अपित् हलादि
प्र पूर्वी) व निह (अनादि अपित् प्र पूर्वी) या धातूची रूपें
'मा'प्रमाणे करावी
९ हा (प प)-जहा (पिन् प्र पूर्वी), जहि-ही ('य'शिवाय हलादि
भपित् प्र पूर्वी) व जह् (अनादि अपित् व यनें भारभ झालेले
विध्यर्थी प्रत्यय)
घर्त-जहामि जहिव -नहीव रहिम -जहीम । जहासि जहिय
जहीथ जहिय-जहाथ । जहाति जहित-जहीत जहति।
प्र. भू-अजहाम् अहिव-अनहीव असहिम-अजहीम । अजहा
अनहितम्-अजहाँतम् अजहित-अनहीत । अहात् अनहिताम्-
अजहीताम् अजहु ।
*मनियमित रूप 'दिल पि'एप्रत्यय

·હર आज्ञार्थ-नहानि जहाव जहाम । *जहाहि-जहिहि-जहीहि जहितम्- जहीतम् जहित-नहीत । जहातु जहिताम्-जहीताम् बहतु । विध्यर्थ-जह्याम् जयाय जह्याम इ. वर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेपणे (आ) १ सावित्रया आशीर्वाद ददता यमेन परिणामो न लक्षितः। २ दधिभाण्डानि बिभ्रत्यो गोप्यः कृष्णेन प्रतिरुद्धा मागें । ३ जटाभारे गगां विभ्राणं पतिं दृष्ट्या पार्वती तिमभिकुद्धा । ४ वर्णानामाचारं विदधतीनां स्मृतीनां विचारः सर्वेपा- मावश्यकः। वरील वाक्यात 'ददता, विभ्रत्यः, विभ्राणं व विदधतीनाम्' ही दा, भृ र धा या धातूची वर्त. धातु, विशेपणे योजलेली आहेत. त्यावरून असे दिसून येईल की ५, ७, ८ व ९ या गणाच्या वर्त. धातु. रूपाप्रमाणेच ही बनविलेली आहेत. मृ--प. प. विति-अति + अत्-विभ्रत् । आ. प. विनते-अते + आन- विभ्राण। दा-प.प. ददति-अति+अत्-ददत् । आ. प. ददते-अते+आन-दान । भी-प.प बिभ्यति -अति+अन्-बिभ्यत् । प. प पुंलिंगी रूपे-बिभ्रत् विभ्रती विभ्रत इ. (तकारान्त पुं. नामाप्रमाणे) नपुं. रूपे-विभ्रत् विभ्रती विभ्रति-विभ्रन्ति (प्र. द्वि. सं. इतर विभक्ति पुं प्रमाणे) श्री. स्पे-विभ्रती विभ्रत्यो विनत्य इ. (नदीप्रमाणे) मूळ रूप नपुं. प्रथमा द्विवचनाप्रमाणे समजावे. •अनियमित रूप. ** व द्रु' याना उपसर्ग जोडला असता त्याचा उपयोग द्वितीयान्त शब्दाबरोदर करतात.

·७३ सम्-जोडणे था प. पुलिंगी रूमें--ददाा ददानी ददाना (देव प्र), न. --ददानं ददाने ददानानि (वन प्र), स्त्री ६-ददाना ददाने ददाना (मालाम तृतीय गणाचे धातु मा (प. प.)-जाणे पि -करण अमलात आणणे दा (२ प.)-देणे थद्-विवस टेवणे आ(आप)-घेणे प्र (उ. प.)-देऊ करणे पृ-पृ (प.)- भरणे, रक्षण करणे प्रति )-परत फेड करणें भी (प. प.)-भिणें ध्या ( प प )-उपदणे भृ (उ प)-धारण करणे, रक्षण करणे. धा (उ प )-धारण करणे, ठेवणे, मा (आ प )- मोरणे बाळगणे अनु-तर्क करणे अभिसं-अतिसं-फ्मवणे उप-उपमा देणे, तुलना करणे अपिपि-घद करणे निर्-निर्माण करणे अभि-बोलणे हा (प )-सोडणे, राणे अव-लक्ष देणे अप, परि, वि, प्र- अन्तर्-तिरस्-लपवणे हा ( प )-नाणे तिरस् ( आ )-अदृश्य होणे नि-टेवणे हु ( प प ) यज्ञ करणे आहुति दणे परि-नेसणे ही (पप)-लान वाटणे नवीन शब्द अध्वर्युः (पु)-मुख्य उपाध्याय चल्मलम्-सालीचे वन अर्थिन् (पु ) याचक विधि. (पु)-ब्रह्मदेव उपायनम् बक्षीस नाराणा सरत् (अ)-एक्दा कोऽपि ( सर्व )-अवर्णन य हघिस् (न)-आहुति नियत (क भू वा वि नि+यम्)- हुतभुज् (पु)-अमि ताब्यात टविलला " उद्-वर जाणे

·७४
प्रक्ष
१ पुढील वाक्ये कसातील शब्दाची योग्य ती रूमें योजून पुरी करा.
१ अध्वर्यव यथाशास्त्र (हुतभुज् ) हवींषि (हु)।
२ अन्यस्मै सकृत् दत वस्तु न पुन (आ+पा) नर'।
३ मृगयाया रत नृप सचिवेषु (नि+घा) सकल राज्यभारम् ।
४ यथा मुजन लोकापवादात् (भी) तथा (मृत्यु) अपि न ।
५ मय पाण्डवाना भृते दिव्या सभा (निर + मा)।
६ कापि वृद्धा श्री मत्तगगत् (भी) बालक च भरण्ये (हा)।
७ नभसि (उद्+ हा) धूम (यज्ञकर्मन् ) वाती सर्वन (वि+तन्)।
८ आपद्गत साधु आत्मन गुणान् न कदापि (वि+ हा)।
९ रणागणे योधा (भृ) आयुधानि हस्तेषु ।
१० पुनस्य तन्ममहोत्सवे तारापीड मृत्येभ्य उपायनानि (दा)।
२ पुढाल वाश्यांत क्सात दिलेल्या धातूना योग्य उपसर्ग जोडून त्याची
रूप लिहा
१ अजुन यद्रथ हन्तु धनुपि अमोघ वाण (धा)।
२ क्यिान् अर्थ त्वया इप्यते इति रघु अर्थिनम् (युत्) ।
२ आ तर काऽपि हेतु इह प्राणिन (युत् )।
४ नर अन्यन कृतम् उपकार युक्तेन मार्गेण (दा)।
५ पुरा अरण्यवासिन जना वल्कलानि (धा)।
३ तृताय गणाच्या पुढाल धातूची अभ्यासयुक्त अगें देऊन पित् व अपित्
प्रत्ययापूर्वी काय फरक होतो तो सोदाहरण दासवा
मा, हा (उ. प.), ऋ, भू, धा.
४ पुढील रूपें ओखून वाक्यात योजा
न्यदधु । विभायात् । जुहुधि । पिप्रति । जहति ।

·पाठ १४
कतरिभूतकालवाचक धातुसाधित विशेषणे.
१ ऋष्यशृङ्गो द्वादशवार्षिकं सत्रं व्यतनोत्-चिततवान् ।
माता वालकस्य रक्षणमकरोत्-कृतवती ।
नृपस्य सैन्यं शत्रुमहन्-हतवत्।
वरील वाक्यात वितत, कृत व हत या कर्मणि भू, धा. विशेषणाना
वत् प्रत्यय लावून होणारी कर्तरि भू, धा. विशेषणे प्रथमभूतकाली कर्तरि
क्रियापदाबद्दल योजलेली आहेत. त्यामुळे वाक्याची रचना कर्तरि प्रयोगाप्रमाणेच
झाली आहे. ही सर्व रूपें सकर्मक धातूची आहेत.
ऋष्यशक्ष:-पु. प्र. ए. व.-विततवान् -पु. प्र. ए. प.
माता-स्त्री. प्र. ए. व.-कृतवती-स्त्री. प्र. ए. प.
सैन्य-न, प्र. ए. व.-हृतवत् - म. प्र.ए.प.
यावरून असे दिसून येते की, १ कर्तरि भू, धा, विशेषणाची रूपें कर्तृपदा-
प्रमाणे लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये होतात, २ याची रूपें वत्-प्रत्ययान्त
स्वत्वदर्शक विशेषणाप्रमाणे केली जातात.
२ देवा अपि रावणादविभयुः-भीताः-भीतवन्तः ।
माना वियुक्तो बालोऽरोदीत्-रदितः-रुदितवान् ।
जना गोदावर्यामनान् - स्माता:- स्नातवन्तः।
राजानोऽध्यासत सिंहासनानि-अध्यासिताः-अध्यासितवन्तः।
इन्द्रादयो देवा दमयन्त्याः स्वयंवरार्थ कुण्डिनपुरमयान्-याता:-
यातवन्तः।
यावरून असे दिसून येते की (१) वाक्यातील क्रियापदें अर्मक व गत्यर्थक
आहेत, (२) त्यामुळे वाक्यातील कर्तरि प्र. भूतकाळी क्रियापदाबद्दल कर्मणि

·७६ भूत. धा. विशेपणे व वत्-प्राययान्त कतरि भू. टा. विशेषणे योजलेली आहेत, (३) त्याची रूपें लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये कर्तृपदाप्रमाणे झालेली आहेत. टीप:-गत्यर्थक व अर्मक धातूची वत्-प्रत्ययान्त वर्तरि भू. पा. विशेषणे बहुधा उपयोगात आणीन नाहीत; करण त्याचे कार्य क्मणि भू. धा. विशेषणे करू शक्तात. ३ रापणं इतवन्तं गर्म प्रजा अभ्यनन्दन् । नष्टं पुत्रं चिरादृष्टवती माता हर्षेणोन्मत्ताभवत् । पारितोषिकं लब्धयन्तं छात्रं गुरुः प्राशंसत् । परल वाक्यात पतरि भू, धा. विशेषणें सामान्य विशेषणाप्रमाणे नामापूर्वी योजलेली आहेत. टीप:-विशेष माहितीमाठी सं वायरचना पाठ २७ पहा. चरील सर्व विवरणावरून हे कळून येईल की धातूचे धर्मणिभूत कालवाचक धातुसाधित विशेषण माहीत असले की त्याला वत् प्रत्यय लावून वर्तरिभूत.धा. विशेपणे तयार करता येतात. २, ३, ५, ७, ८ य ९ या गणाच्या काही महत्त्वाच्या धातूंची (१) रमणि- भू. पा. विशेषणे, (२) ल्यवन्त अव्ययें, (३) नुवन्त अव्यये च (४) तव्य- प्रत्ययान्त कर्मगि विध्यर्थक धा. विशेषणे अनुक्रमाने दिलेली आहेत. स्वरान्त धातु घातु-गण-पद कमणि ल्यवन्त अव्यय तुवन्त अव्यय मणि वि.धा.वि. दा (२ प. प.) दात दात्या (अवदाय) दातुम् दातम्य ख्या, पा, मा, या, रा, रा, व ना या २ गण प. प. धातूंची रूपे वरीलप्रमाणे होतात. दा (३ उ. प.) दत्त्वा (प्रदाय) दानुम् दातव्य धा (३ उ. प.) घातुम् धातव्य मा (३,२ आ.प.) मित मिन्या (निर्माय) मातुम् मातव्य ता (९ उ.प) ज्ञात झावा (अभिज्ञाय) ज्ञतुम् ज्ञातव्य ६ (२ प. प.) इत इत्वा (उपेत्य) एतुम् थपि+ (२ आ. प.) अधीत अधीत्य अध्यनुम् अध्येतव्य भू.धा.वि. हिवा (निवास) एतव्य ·७७ भूधा.वि. की (९ उ. प.) श्री (९ प ५), हति प धोतव्य धु प्रमाणे घातु गण-पद वर्मणि ल्यवन्त अव्यय तुवन्त अव्यय कणि वि. धा.वि. चि, हि (५ उ.प.) चित, हित चित्वा, हित्वा(सञ्चित्य) चैतुम्, हेतुम् चेतव्य, हेतव्य (प्रहित्य) फ्रीत क्रीत्वा (विक्रीय) केतुम् फ्रेतव्य भी (३१ प.) की प्रमाणे (९ प. प.) लीन लात्वा (विलीय-विलाय) लातुम्-तुम् लातव्य-लेतव्य शी (२ आ. प.) शयित शयित्वा (अधिशष्य) शयितुम् शमितव्य ही (३ प.प.) होत्या (प्रहीय) हेतन्य न (२ प. प.) नुत नुत्वा (प्रणुत्य) नवितुम् नवितव्य यु (२ प. प.), रु (२ प.प),नु प्रमाणे स्तु (२ उ. प.) स्तुत्वा (अभिटत्य) रतोतुम् स्तोतव्य धु (५ उ. प.) धुव धुत्वा (विधु य) घोतुम् सु (५ उ. प.), ध्रु (५प. प.), हु (३ प प.), सू १२ आ. प.) सूत सूवा (प्रसूय) सेतुम् सवितुम् सोतव्य सवि- तन्य धू (५ उ. प), धू (९ उ. प.) धूत्वा (अवधूय) धोतुम् धषितुम् धोतव्य-धवि- धू (९ उ.प) प्रमाणे ऋ (३ प.प.) ऋत्या (समय) अतुम अर्तव्य क (८ उ प.), म (३ उ.प) पृ ( ३ प. प.) स्तृ (५ उ. प.) र प्रमाणे (५ उ. प.) घृत्वा (सत्य) परिरीतव्य जाय (२ प. प.) जागरित जागरित्वा (प्रजागर्य) जागरितुम् जागरितव्य कृ (६ प. प.) कीर्ण करि-रीत्वा (विकीर्य) करि रीतुम् करि-रीतन्य (१ प.प.) कीर्वा स्तु (९ उ.प.), कृ ९ गणा प्रमाणे, व (५ ५), गु(९ प प.) (३,९ प. प.) মু पूर्वा (प्रपूर्य) परि-रीतव्य (९ उ. प.), प्रमाणे. (१ प.) याची वरील धातुसाधित रूपे होत नाहीत. सूप्रमाणे तव्य ऋत धृत परि रीतुम् " . दृ ( प. प.), ६गणाप्रमाणे परिरीतुम् पृ ·७८ व्यंजनान्त धातु राथ् प्रमाणे घातु-गण-पद कर्मणि ल्यबन्त अव्यय तुबन्त अव्यय कर्मणि भू. घा. वि. वि. था. शर (५५. प.) शक्त्वा (संशक्य) शक्तुम् शक्तव्य वच् (२ पु. प.) उक्त्वा (प्रोच्य) वक्तुम् वक्तव्य भज् (. प. प.) भम भक्त्वा-भडक्वा भक्तुम् भक्तव्य (विभज्य) भुज् (७ उ. प.) भुक भुक्त्वा (उपभुज्य) भोम्ि भोक्तव्य युज् ( . उ. प.), रिच (उ.प.),भुप्रमाणे भिद् (. प. प.) भिन भित्त्वा (विभिद्य) भेत्तुम् भेत्तव्य क्षुद् (. उ. प.), सिद्(आ.प.) छिद् (७ उ. प.), मिद् प्रमाणे रूप (. उ. प.) रुवा (निरुध्य) रोद्धम् रोन्य राध् (५ प. प.) राद्ध्वा (आराध्य) रार्धम् राव्य साम् (५ प.प) हुन् (२ प. प.) हत इत्वा (विहत्य) हन्तुम् हन्तव्य तन् (८ उ. प.) तत तत्वा-तनित्वा तनितुम् तनितन्य (वितत्य) मन् (८ मा. प.), वन्(८आ.प.) क्षण (८ प. प.) तन् प्रमाणे बन्धु (१ प.प.) बद्ध यद्ध्वा (उदय) घन्धुम् चन्द्रव्य इन्य (७ आ. प.) इन्धित्वा (समिध्य) इन्धितुम् इन्धितव्य विद् (२ प. प.) विदित विदित्वा (संविध) वेत्तुम् नेत्तव्य भाप (५ प. प.) आप्त आप्त्वा (प्राप्य) आप्तम् भाप्तव्य अश् (५ आ. प.) अशिला-अट्वा(व्यश्य) अशितुम् अटुम् अशितन्य अष्टव्या थशित अशिया (प्राय) अशितुम् मशितव्य भाग् (२ मा. प.) आसिर आमिया (उपास्य) आसितम् आसितव्य हिम् (७ प. प.) हिमिला (विहिस्य) हिसिनुम् हिषितन्य पिए (७ प. प.) पिष्ट पिटवा (सम्पिप्य) पेटुम् पेटव्य विष (. प. प.), दिर (२३.प.)पिर प्रमाणे थष्ट ·७९ धानु-गण-पद मृज (२ प. प.) मृष्ट्या-मार्जित्वा कर्मणि ल्यवन्त अव्यय तुबन्त अव्यय कर्मणि भू. पा.वि. वि. था. वि. मृष्ट माष्टुम्-मार्जि- मार्टव्य-मार्जि- (प्रमृज्य) तुम् राज्य शास् (१ प.प.) शिष्ट शिष्ट्वा-शासित्वा शासितुम् शासितव्य (आशास्य) मह (९ उ.प.) गृहीत गृहीत्वा (अनुगृह्य) ग्रहीतुम् ग्रहीतव्य दिह् (२ उ. प.) दिग्ध दिग्ध्वा (सन्दिह्य) देग्धुम् देग्धव्य दुह् (२ उ. प.) दि प्रमाणे अन्य (९ प. प.) प्रथित प्रथि-ग्रन्थित्वा प्रथितुम् प्रथितव्य (सड्मन्म्य) मन्थ् (१ प.प.) ग्रन्थ् प्रमाणे भद् (२ प. प.) जग्ध जावा (प्रजग्थ्य) अत्तुम् अत्तव्य अज (७ प. प.) अक्त अश्चित्वा-अड्छत्वा- अड्क्तम् अक्तव्य- अक्त्वा (व्यज्य) अजितुम् अधितव्य क्षुभ् (९ प. प.) क्षुब्ध, क्षुभित क्षुभित्वा-क्षोभिवा क्षोभितुम् क्षोभितव्य क्षोभित (प्रक्षुभ्य) ईश् (२. आ. प.) ईशित ईशित्वा (समीश्य) ईशितुम् ईशितव्य क्लिश् (१ प. प.) क्लिष्ट-क्लिशित क्लिशित्वा-हिट्वा क्लेशिनुम्-प्लेष्टुम् क्लेशितव्य- (सलिय) मुष् (१ प. प.) मुपित मुपित्वा (सम्मुष्य) मोपितुम् मोपितव्य नवीन शब्द अटची (त्री.)-अरण्य तस्कर:-चोर उन्मत्त (उद्+मद् याचे क. भू. दैन्यम्-गरिबी धा. वि.)-वेडा झालेला | वासन्ती-वनदेवतेचे नांव ऋष्यशृङ्ग:-ऋपीचे नाव विलोभनम्-भुलविणे ताडका-राक्षसीचे नाव सत्रम्-मोठा यज्ञ

·८०
१. पुढील वाश्यांत क्रियापदाबद्दल क्मणि भू, धा, विशेषणे योजाः--
१ क्षमणः रामाशया नाडकायाः शिरः अच्छिनन् ।
२ तस्कर समूहः प्रत्यरुणत् यानिमान् अटव्याम् ।
३ पुरा भारतवर्षे मुनय बहून् ऋतून अतन्वन् ।
४ राजपुष्पाः अपराधिनः अवघ्नन् कारागृहे ।
५ पालः प्रहादः हिरण्यकशिपोः न अविभेत् ।
२ वरील प्रश्न १ मधील चाक्यात 'वत् ' प्रत्ययान्त कर्तरि भू. पा. वि.
योजा.
३. पुढील शब्दाची योग्य ती रूपं योजून वाक्ये वनवाः-
१ नारद, शेपशायिन्, विष्णु, स्तुत। २ लवकुश, पराक्रम, वासन्ती,
ज्ञातवत् । ३ दुर्गत, भिक्षुक, आत्मन्, दैन्य, आविष्कृत ।
४ ऋपि, धर्म, तत्त्व, स्मृति, विहितवत् । ५ ब्रह्मन्,
विश्वामित्र, विलोभन, निर्मित ।
४ पुदील धातुसाधित शब्द पाय आहेत हे ओळखून पाक्योत योजा:-
शिष्ट, उपास्य, संन्य, रोदुम् , अतुम् . गृहीत्वा, दीर्ण, भड्फतुम् ।
५ पुढील वाक्यात सक्ति सप्तम्यन्त वाश्यरचना योजा:-
१ यावत् रामः वमुधायाः ऐट तावत् प्रजा: मुम्बमानः आसन् ।
२ यदा रामः शिवधनु अभनक् तदा परशुरामः मुद्धः अभवत् ।
३ यावत् रक्षक: जागर्ति तावत् चोर, न आगच्छति ।
४ यावत् गुरामुराः सागरम् अमृतम् अमनन् तावत् महान् क्षोभः सजातः।
मेनका,

·पाठ १५ द्विकर्मक क्रियापदें व कर्मणिप्रयोग. (अ) आचार्याः शिष्यान् धर्म वन्ति-शासति । देवासुराः क्षीरसागरममृतममनन्–मथितवन्तः। दिलीपो नन्दिनी नाम धेनुं पयोऽधोक्-दुग्धघान् । वरील वाक्यात ब्रू, शास्, मन्य व दुह् या क्रियापदाचा द्विर्मक तहेनें उपयोग केलेला आहे. पहिल्या पुस्तकात पाठ १५-नि. ३ मध्ये याच, प्रच्छ व नी याचा द्विकर्मक तन्हेनें उपयोग करता येतो असे सागितलेले आहे. घरील वाक्यातील शिष्यान्, क्षीरसागरम् व धेनुम् ही द्वितीयान्त पदें लिहिणा-याध्या मर्जीनुरूप चतुर्थी किंवा पचमी या विभक्तीतहि योजता येतील. म्हणून त्याना अरयित किंचा गौण कर्मपदें म्हणतात. धर्मम् , अमृतम् । पयः ही द्वितीयान्त पदें अन्य विभक्तीत योजता येणार नाहीत, म्हणून ती कथित किंवा मुरय कर्मपदें समजावी (आ) आचार्यः शिष्याः धर्मम् उच्यन्ते-शिष्यन्ते । देवासुरैः क्षीरसागरः अमृतम् अमथ्यत-मथितः। दिलीपेन नन्दिनी नाम धेनुः पयः अदुत-दुग्धा । वरील वाक्यं कर्मणि प्रयोगात योजलेली आहेत हे रचनेवरून दिसून येईल. त्यामध्ये गौण कर्मपदें प्रथमा विभक्तीत योजून त्याना अनुरूप अशी रियापदाची कर्मणि त-हेची रूपें योजलेली आहेत मुरय कर्मपदें द्वितीयेतच आहेत. कर्तृपदांची सामान्य नियमानुसार तृतीया विभक्ति योजरेली आहे. क्रियापदाची रूपें कर्मणि तहेची 'य' ने युक्त अशी योजलेला आहेत. दुह-याच्-पच्-दण्ड्-रुधि-प्रच्छि-चि-बे-शासु-जि-मन्थ्-मुपाम् । मयुक् स्यादयितं तथा स्यान्नी-ह-कृष्-वहाम् ॥ वरील कारित द्विवर्मक धातु दिलेले आहेत. त्यांतील पच् , दण्ड्, , ·चि, मुम् व हु, कृष्, वह हे सामान्यपणे द्विवर्मक तन्हेनें उपयोगात येत नाहीत. पहिल्या ओळीतील धातु व इतर समानार्थक धातु याची अकथित क्विा गौण कर्मपदे कर्मणि प्रयोगात प्रथमेत योजतात व दुसऱ्या ओळीतील धातूंची मुख्य कर्मपदें कर्मणि प्रयोगात प्रयमेत योजतात. २, ३, ५, ७, ८ व ९ या गणांतील धातूंचीं कणि रूपं १ 'दा' व इतर 'मा' शिवाय द्वितीय गणाचे भावारान्त धातु, ज्ञा, हा (३ भा.प.) याची रूपें दायते, ज्ञायते, हायते अशी 'य' पूर्वी काही फरक न होता तयार होतात, परतु मा (२ प. प., ३ आ. प.), दा ( ३ उ. प.). पा (३ उ. प.), हा ( ३ प. प.) याच्या 'आ' चा 'य' पूर्वी 'ई' होती-मीयते, दीयते, धीयते, हीयते. २३ (२ प. प.)-ईयते, अधि+इ-अधीयते, चि-चीयते, हि-हीयते, गु-मूयने, स्तु-स्तूयते, रु-स्यते, यु-यूयते, हु-यते, धु-धूयते, मु-सूयते, श्रु-श्रूयते, दु-दूयते-अन्त्य 'इ-उ' याचा 'य' पूर्वी 'ई-ऊ' होतो. ३ -क्रियते, मृ-त्रिमते, पृ-वियने, -प्रियते, परंतु क-अयंते, स्तु- स्तयते, डागृ-जागर्यते--अन्त्य हस्व '' पूर्वी एपेरी व्यंग असल्यास सामान्यतः 'ऋ'चारि' होतो. परतु ,स्तृव जागृ याच्या ''चा 'अर्' होतो. ४ कृ-फीर्यते, -जीर्यते, स्तृ-स्तीर्यते, गू-गोयते, दु-दीयते परंतु पृ-पूर्यते, व-पूर्यते--अन्त्य 'ऋ' चा 'ई' होतो, परंतु 'ऋ' पूर्वी 'प्रवर्ग- व्यंजन' 'विधा''व' असेल तर 'ऊर' होतो. ५ की-धीयते, भी-भीयते, ही-हीयते, धू-धूयते, लू-लूयते, परंतु शी- शय्यते--अन्त्य 'ई व ऊ' यामध्ये 'य' पूर्वी बदल होत नाही. मात्र 'सी' या शन्यते होते. ''चे रूप होत नाही. त्याबद्दल 'वच्' चें उच्यते हे योजतात. ६ पन्ध्र-वध्यते, मन्य-मयो, प्रन्यू-प्रथ्यने, इन्ध्-इप्यते, अञ्-अश्यते, मज-मज्यने या धातूंच्या अनुनासिकाचा 'य' पूर्वी लोप होतो.

·प्रह-गृह्यते, वय-उच्यते, वर-उद्यते -या धातूना समसारण होते.
- तन्-तन्यते-प्रायते.
९ अस् धातूची कर्मणि रूपं होत नाहीत त्याच्याबद्दल 'भू' ची योजतात.
नवीन शब्द
गुणत्वम्-दोरपणा, दोरीयो स्थिति
नखर:-नख
पयस् (न.)-दूप
मत्तदन्तिन (पुं)-माजलेला हत्ती
विट्ट (९ प. प.)-फाडणें
प्रत्र
-
१ पुढील वाक्यात योग्य ती क्रियापदें योना व त्या वाक्याचा प्रयोग पदला.
१ गोप्य दपि नवनीतम् ---- २ पाल्मीकि पुशलदी
वेदार्यम् ३ मघवा यो पर्नन्यम्
स्तेना धनिक धन ----- ५ मृत्या शीर्ष भार
२ पुढील पाण्याचा प्रयोग बदला-
१ युद्धे क्षता मीरा रणभूमिम् अध्यशेरत। २ पदं हि सर्वत्र गुणे
निधीयते । ३ जलबिन्दुनिपातेन ममश पूर्यते घट । ४ व्यान हरिणं
नसरे व्यहणात् । ५ तृणे गुणत्वम् आपने यध्यन्ते मत्तदन्तिनः ।
३ पुढील धातूची वर्मणि प्रयोगाची रूपे वाक्यात शेजा -
प्रह, वि+धा, विहा, था+स्तु, निम्+चि, भनि+तु
४ कार्यत, निरमीययाः, विधीयताम, श्येत, निधीयरन ही भोळसून
त्यांचे प्रयकरण करा.

·परिशिष्ट (अ) १ ते ४ गणांतील काही अधिक धातूंची रूपें १ प्रथम गणः-गुप् (प. प.)-रक्षण करणे-गोपायति । धूप (प. प.}- उष्णता देणें-धूपायति । पण, पन् (प. प.)-स्तुति करणें-पणायति- पनायति । पण् (आ. प.)-पणाला रावणे-पणते । गुह् (उ. प.)- लपविणे-गृहति ते । कम् ( आ. प.)-इच्छा रणे-कामयते । था+चम् (प. प.) आचमन वरणे, पिणें-आचामति । प्रकृत् (प. प.)-निन्दा करणें- ऋतीयति । ना (प. प.)-विचार करणे मनति । दर (प. प)-चावणे- दशति । स ( प. प.)-चिकटणे-सति । वञ् (आ. ५.)-आलिंगन देणे-रवजते । रण (उ, ५.)-रंगवणे-रजति-ते । जम् (आ. प.)- जाभई देणे-जम्भते। लस् (आ.प.) लाजणे-लग्नते । सञ् (प. प.)- तयार होणे-सजति। २ प्रथम गण:--क्ति (उ.प.)-औषध देणे-चिकित्सति-ते । गुप् (आ. प.)-निन्दा करणे-जुगुप्तते । तिन् (आ. प.)-सहन करणे-तितिक्षने। बध् (आ. प.) तिरस्कार करणे-वीभत्सते । दान (उ प.)-सरळ करणे- दीदासति-ते। मन् (आ.प) विचार करणे-मीमांसते। या १ ल्या गणाच्या धातूंनी रूपे वरील अर्थ असताना इच्छार्थक रूपाप्रमाणे होतात. ३ चतुर्थ गण:--शो {प. प.)-पार लावणें-इयति । छो (प. प.)- कापण-यति । सो (प पसेपट करणे स्पति । दो (प. प.) फापणे-दति । दिव (प. प.)-जुगार खेळण-दीव्यति । सिम् (प.प.) शिवणे-सीम्यति । प्टिम् (प. प.)-भुषणे-टायति । रम् (रज्यनि-ते)। ४ पष्ठ गणः-विद् (प.प.)-दुख सोसणे-सिन्दति । ग { प. प.)- गिळणे-मिरति-गिरति । घर (उ.प.)-भाजणे मजति-ते । मस्तू प.)-युटण-मन्नति । व्रम् (प. प.)-बापणे - पृथति । विच्छ् (प. प.)-जाणे-विश्छायति ।

·५ दशम गण:-क्य (सागणे), क्षप् (फेकणे), गण (मोजण), प्यन (अावाज करणे), प्रथ् (प्रसिद्ध परमें), मद् (मान देणे , र रिमणे), रह (सोडून दण), वल् (मोजणे), स्वर् (आवाज करणे), स्पृह (इच्छा करणे), मृग् (शोधणे), बर् (निवडणे, गोधणे) या दशम गणाच्या धातूच्या स्वरामध्ये विमरणापूर्वी बदल होत नाही. ६ दशम गण:-अर्थ प्रार्थना करणे, इच्छा परणे), चित् (शुस अमणे, विचार करणे), तन्न् (ताया चालवणे), मन्न् (मसलत काणे), त-भत्र (धमकावणे), विद् (जाणणे', मृग् (शोधण), दश (चावणें ) ही दशम गणाची किमापदें | आत्मनेपदामध्येच यौनतात. इतर गणांतील काही अधिक धातूंची रूपे द्वितीय गणः-ईड् (आ. प.)-तुति परणे

·चक्ष (आ. प.)-बोलणे. वि+आ+चक्ष- स्पष्ट करणे
वर्त.-चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे । चक्षे चक्षाथे चड्ड्वे । चष्टे चक्षाते चक्षते ।
प्र. भू-अचक्षि अचवहि अचक्ष्महि । अचछा. भचक्षाथाम्
अचढ्वम् । अचष्ट अचक्षाताम् अचक्षत ।
आचार्य-च: चक्षावहै चक्षामहै। चक्ष्व चक्षाथाम् चड्ढ्वम् । चाम्
चक्षाताम् चक्षताम् ।
विध्यर्थ-पक्षीय चक्षीवहि चक्षीमहि ।
दरिदा (प. प.)-रीव होणे
धर्त. दरिद्रामि दरिदिव दरिदिय । दरिद्रासि दरिदिथ दरिदिय ।
दरिद्राति दरिदित दरिद्रति ।
प्र. भू.-अदरिद्राम् अदरिद्रिय अदरिदिम । अदरिद्रा अदरिद्वितम्
अदरिदित । नात् अदरिद्रिताम् अदरिद्रु ।
आज्ञार्थ-दरिद्राणि दरिद्राव दरिदाम । दरिदिहि दरिदितम् दरिद्रित ।
दरिद्रातु दरिदिताम् दरिदतु ।
विध्यर्थ-दरिट्रियाम् इ.
लिह् (उ, प)-चाटणे प. पद
चर्त... लेझि लिइ लिह्म । रेक्षि सीढ रीढ । लेढि लीद लिहन्ति ।
प्र. भू-अलेहम् आरित अलिम । अलेट्- अलीदम् अलीढ ।
अलेट इ अलीडाम् अलिहन् ।
आशार्थ-रेहानि लेहाव लेहाम! लीजि लोढम् लीढ । लेदु लोदाम्
लिहन्तु।
विध्यर्थ-लिह्याम् लिलाव लिह्याम इ
आ पद
वर्त:-लिहे लिहहे लिह्महे । लिक्ष लिहाये लीड्वे । लीडे लिहाते लिहते।
प्र. भू-अलिहि अलिहि अलिमहि । अरीढा भलिहायाम्
अलीयम् । अलरीढ अलिहाताम् अलिहत ।

·८७ आज्ञार्थ-लेहै लेहावहै लेहामहै। लिक्ष्व लिहाथाम् लीढ्वम् । लीढाम् लिहाताम् लिहताम् । विध्यर्थ-लिहीय लिहीवहि लिहीमहि इ घर (प प)-इच्छिणे वर्त.-वश्मि उश्व उश्म ! वक्षि उठ उठ । वष्टि उष्ट उशन्ति । प्र. भू.--अवशम् औश्व औदम । अवद्-इ औष्टम् औट । अवद्- औठाम् औशन् । आशार्थ-वशानि यशाव वशाम । उढि उष्टम् उष्ट । वष्ट उष्टाम् उशन्तु । विध्यर्थ- -उझ्याम् उश्याव उश्याम इ दिह (उ प)--लेप देणे, वाढवणे याचा रूप दुच्या रूपाप्रमाणेच फरक करून करावा सम् +दिह - सशय धरणे अनिश्चित असणे वच (प प) वर्त-वच्मि वध्व वच्म । वक्षि वक्थ वश्य । वक्ति वक्त प्र. भू-अवचम् अवच्च अवच्म । अवक्-ग् अवक्तम् अवक्त । अवक्-ग अवक्ताम् अवचन् । आ---बचानि बचाव पचाम । वग्धि वक्तम् वक्त । वक्त वक्ताम् चचतु। वि-बच्याम् वच्याव वच्याम इ टीप --वच् धानूला वर्त तु पु व वचनी रूप नार्थी कु (पप)-गुणगुणणे, क्षु (प प)-शिंकणे, खोकणे क्ष्णु (प ५)-धार लावणे, लु (प प)-विरपणे, वाहाणे हे धातु 'नु' प्रमाणे चालवावे पाठ ७ पहा पृच् (आ प) स्पर्श करणे, वृज् (आ प)-टाळणे, त्याग करणे, नि (आ प)-धुणे हे धातु आत्मनपदी प्रत्यय जोड़न व योग्य ते सन्धि करून चालवावे - ·८८ " तृतीय गण ८ (१) निज (उ. प.) धुणे वर्तमान काळ प.प. आ.प. नेनेज्मि नेनिज्च नेनिज्म नेनिजे नेनिज्यहे नेनिज्महे नेनिषथः नेनिस्थ नेनिजाये नेनिरध्वे नेनेति नेनिक्त. नेनिजति नेनिक्त नेनिजाते नेनिजते प्रथम भूतकाळ प. प. आ.प. अनेनिजम् अनेनिज्च अननिज्म अनेनिजि अनेनिज्वहि अनेनिज्महि अनेनेर-ग् अनेनिक्तम् अननिक्त अनेनिश्था अनेनिजाथाम् अनेनिग्ध्वम् अनेनिफाम् अनेनिजु अनेनिक अनेनिजाताम् अनेनिजत অষ্যও प.प. आ.प. नेनिजानि ननिजाय नेनिजाम नेनिजे नेनिजावहै निजामहै नेनिधि नेनिकम् नेनिक्त नेनिश्व नेनिजाथाम् नेनिग्ध्वम् नेने नेनिक्ताम् नेनिजतु ननिक्ताम् नेनिजाताम् नेनिजताम् विध्यर्थ आ.प. नेनिज्माम् नेनिज्याव (नेनिनीय नेनिजीवहि (२) र (प.प)-जाणे घर्त.-इयमि इव इयम । इयर्षि इयूथ इय । इयर्ति इयत. इस्रति । प्र. भू.-ऐयरम् ऐश्व ऐयम । ऐय. ऐवृतम् ऐयत । ऐय ऐयताम् ऐयक्ष । आ.-दयराणि इयराव इयराम । इयहि इयूतम् इत। इयर्नु इयताम् इररतु । वि.झ्यृयाम् इत्र्याव इश्याम इ.

·८९
सप्तम गण
९ तृह् (प. प.)-मारणे
वतं.--तृणेनि तूंह: तुंझः। तृणेक्षि तृण्डः तृण्ड । तृणेढि तृण्ट. तूंहन्ति ।
प्र. भू. अतृणहम् अतृह अह्म । अतृणेट्-इ अतृण्ठम् अतृण्ड ।
अतृणेट्-इ अतृण्डाम् अनुहन् ।
आ. तृणहानि तृणहाव तृणहाम । तृण्डि तृण्ढम् तृण्ढ । तृणेदु
तृण्डाम् तुंहन्तु।
वि.-नुंह्याम् तुंघाव तूंह्याम इ.
परिशिष्ट (आ)
निरनिराळ्या गणांचे असणारे काही धातु
टीप:-पुढील धातूची महत्त्वाची रूपें जाइ ठाक्षरात दिली आहेत.
अश् (५.प)-(अश्नुते)-व्यापणे, मिळवणे; (१ प.प.)-(अनाति)-
साणें
अस् (१ उ. प.)-(असति ते)-प्राशणे, जाणे; (२ प. प.)-(अस्ति)-
असणे; (४ प. प.)-(अस्यति)-फेणे
इ (१ प. प.)-(अयति)-जाणे; (२ प. प.)-(पति)-जाणे
इष् (४ प. ५)-(इष्यति)-जाणे (प्र, अनु); (६ प.प.)-(इच्छति)-
इच्छा करणे
ई (१ प.प.)-(अयति)-जाणे, (२ प. प)-(एति)-जाणे, (४ आ.प)-
(ईयते)-जाणे
ऋ (१ प.प)-(ऋच्छति)-जाणे; (३ प. प}-(इयति)-जाणे
कृ (५ उ. प.)-(कृणोति-पृणुते)—मारणे; (८ उ.प.)-(करोति-कुरुते)-
करणे

·.
ऋष् (१ प.प.)-(कर्पति)-ओढणे, नागरणे, (६ उ. प)-(कृपति-ते)-
नागरणे
कृ (६ प प)-किरति)-पसरणे, (६ उ प)-(कृणाति-गीते)-ठार
मारणे
क्षम् (१ आ. प)-(क्षमते)-क्षमा करणे, योग्य असणे, (४ प. प.)-
(क्षाम्यति)--क्षमा करणे
क्षि(१५ प)-(क्षयति)-कमी होणे, (५५.५)-(क्षिणोति) नाश करणे
खिद् (४ आ प)-(पियते) -त्रास होणे, (६ प ५)-(सिन्दति)-
त्रास होणे, (७ आ. प.)-खिन्ते)-नास होणे
गुप् (१५ प)-(गोपायति) -रक्षण करणे, (१आ प)-(जुगुप्सते)-
निन्दणे, (४ प.प)-(गुप्यति)-गोघळणे, (१० उ.प.)-(गोपयति-ते)-
योलणें, लपविणे
(६५ ५)-(गिरति गिलति)-गिळणे, (९प.प)-(गृणाति)-बोलणे
चि (प)-(चिनोति चिनुते)-जमविणे, (१० उ प)-(चपयति ते,
चययति ते)-जमविणे
ज (४ प प )-(जीर्यति)-द्ध होणे, (१ प. प)-(अरति)-द्द होणे,
(९ प ५)-(जृणाति)-पृद्ध होणे, (१० उ. प)-(जारयति ते)-
वृद्ध होणे
तम् (१ प प (तपति)-तापणे, तप करणे, (४ आ प)-(तप्यते)-
तप फरणे (१० उ प) (तापयति ते) तापविणे
तृप् (४ प ५)-(तृप्यति)-सतुष्ट होणे, (५५ ५)-(तृप्नोति)-सतुष्ट
करणे (६ प ५.)-(तृपति) --सतुष्ट करणे, (१० उ.प)-(तर्पयति-
ते)-पेटवणे, सतुष्ट करणे
नस् (१ प प)-'सति)-मिणे, कापणे, (४ प.प)-(प्रस्यति)-भिणे,
कापणे (१० उ प)-(नासयति ते)-विरोध करणे
त्रुट (४ प ५)-(धुट्यति)-तोडणें, तुटणे, (६ प ५)-(चुटति)-
तोडणे, तुटणे, (१• आ.५)-(नोटयते)-तोडणे

·दा (१ प. प.)-(यच्छति)-देणे; (२ प. प.)-(दाति) कापणे; (३ उ.प.)-(ददाति-दत्ते) देणे धू (१ उ. प.)-(धववि-ते) हालणे, हालवणे; (५ उ. प.)-(धूनोति- धूनुते) हालणे, हालवणे; (६ प. प.)-(धुवति)-हालणे, हालवणे; (उ. प.)-(धुनाति-धुनीते) हालणे, हालवणे; (१० उ. प.)-(धून- यति-ते)-हालणे, हालवणे धृ (१ उ. प.) (धरति-ते)-धरणे; (६ आ. प.)-(ध्रियते)-जिवंत असणे; (१० उ. प.)-(धारयति-ते)-धरणे पा (१ प. प.)-(पिबति)-पिणे; (२ प. प.)-(पाति)- -रक्षण करणे पुप् (१ प. प.)-(पोपति)-पोसणे, (४ प. प.)-(पुप्यति)-पोसणे; ( प. प.)-(पुष्णाति)-पोसणे; (१० उ. प.)-(पोषयति-ते)- पोसणे पृच् (२ आ. प.)-(पृक्ते)-संघटन होणे; (७ प. प.)-(पृणक्ति)- संघटन होणे; (१० उ. प.)-(पर्चयति-ते)-संघटन होणे पृ (१ प. प.)-(पिपर्ति)-भरणे; ( प.प.)-(पृणाति)-भरणे, (१० उ. प.)-(पारयति ते)-भरणे, शकणे श्री (४ आ. प.)-(प्रीयते)-संतुष्ट होणे-करणे; (९ उ. प.)-(प्रीणाति- प्रीणीते) संतुष्ट होणे-करणे; (१० उ. प.)-(प्रीणयति-ते)--संतुष्ट होणे करणे बुध् (१ उ. प.)-(बोधति-ते)-जाणणे; (४ आ. प.)-(धुध्यते)-जागे होणे भुज् (६ प. प.)-(भुजति)-वाक्वणे, (७ प.प.)-(भुनक्ति) -रक्षण करणे (७ आ. प.)-(भुक्ते)-साणे, उपभोगणें भृ (१ उ. प)-(भरति-ते) -आधार देणे; (३ उ. प.)-(विभर्ति- विभृते)-आधार देणे भ्रम् (१ प. प.)-(भ्रमति)-हिंडणे; (४ प, प.)-(भ्रम्यति भ्राम्यति)- हिंडणे

·९२
मन् (४ मा. प.)-(मन्यते)-विचार करणे (८ भा. प.)-(मनुते)-
विचार करणे; (१० आ. प.)-(मानयते)-गर्विष्ठ होणे
मृञ् (१ प.प.)- माति)-स्वच्छ करणे; (२ प.प.)-(माष्टिं)-स्वच्छ करणे
युन् (१ प. प.)-(योजति)-नोडणे, (४ आ. प.)-(युज्यते)-ध्यान करणे;
(उ.प.)-(युनक्ति-युक्ते)-जोडणे; (१० उ.प.)-(योजयति ते)-
जोडणे
ली (१ प. ५)-(लयति)-वितळगे (९ प. प.)-(लिनाति)-वितळणे;
(४ आ. प.)-(लीयते)-विरघळणे
लम् (१ प.प.)-(लुप्यति) गोंधळणे; (६ उ.प.)-(लुम्पति-ते)-तोडणे
वस् (१ प. प.)-(वसति) राहाणे; (२ आ. प.)-(वस्ते)-पाधरणे;
(१० उ. 4)-(क्सयति-ते)-राहाणे
विञ् (३ उ. प.)-(वेवेक्ति-वेविक्त)-वेगळे करणे; (६ आ.प.)-(विजते)-
कापणे, (७ प. प )-(विनक्ति) कापणे
विद् (२ प. प.)-(वेत्ति)-जाणणे, (४ था. प.)-(विद्यते) असणे;
(६ उ प.)-(विन्दति ते)-मिळविणे; ( आ. प.)-(विन्ते)-
विचार करणे, (१० आ. प.)-वेदयते)-सागणे
वृ (५ उ प.)-( घृणोति वृणुते) आच्छादणे, (१० उ. प.)--
(बरयति ते)-निवडणे
वृज् (१ प. प.)-(वर्जति)-टाकणे, टाळणे; (२ आ. प.)-(वृत्ते) टाकणे,
टाळणे; (७ प ५)-(वृणक्ति) टाकणे, टाळणे; (१० उ. प.)-
(वर्जयति-ते)-टाणे, टाळणे
शर (४ उ. प.)-(शश्यति-ते)-समर्थ असणे; (५ प.प.)-(शक्नोति)-
समर्थ असणे
सिथ् (१ प.प)-(सधति)-अडथळा करणे; (४ प.प.)-(सिध्यति)-
तडीस जाण
सु (१ प.प.)-(सदति)--जन्माला घालणे, (५उ.प.)-(सुनोति सुनुते)-
सोमरस काढणे

·९३ सू (२, ४ आ प.)-(सूते सूयते) जन्म देणे, (६ ५ प)-(सुवति)- हारवणे हा (३ प ५)-(जहाति)--टाणे, (३ आ प)-(निहीते)-जागे परिशिष्ट (इ) कांही व्याकरणविषयक संज्ञा Conj Con] " " " प्रथमा-Nominative Case |सप्तम गण (रुधादिगण ) Seventh द्वितीया-Accusative तृतीया-Instrumental अष्टम गण (तनादिगण) Eighth चतुर्थी-Dative पचमी-Ablative नवम गण (झ्यादिगण) Ninth पछी-Genitive Con] सप्तमी-Locative बद्व समास Copulative Com- सबोधन-Vocative pound पित् प्रत्यय-(विकारक प्र) Strong तत्पुरुष समास Determinative अपित् ,-(अविकारक) Weak Compound सुवन्तम्-A nominal base कर्मधारय समास Appositional तिडन्तम्-A verbal base Compound द्वितीय गण (अदादिगण) Second बहुवीही समास Attributive Con] Compound तृतीय गण (जुहोत्यादिगण) Third अव्ययीभाव समास Adverbial Conj Compound पचम गण (स्वादिगण) Fifth विग्रह Dissolution Conj ·भाग २-संस्कृत-पाठ. मङ्गलपद्यानि। ब्रह्मा दक्षः कुबेरो यमवरणमरुदहिचन्द्रेन्द्ररुद्राः दौला नद्यः समुद्रा ग्रहगणमनुजा दैत्यगन्धर्वनागाः। दीपा नक्षत्रतारारवियसुमुनयो व्योम भूरश्विनी च संलीना यस्य सर्वे धपुपि स भगवान् पातु वो विश्वरूपः॥१॥ येनोत्थाप्य समूलमन्दरगिरिश्छयीकृतो गोकुले राहुर्येन महायलः सुररिपुः कार्यादशेषीरतः। एत्या त्रीणि पदानि येन घमुधा यद्धो बलिलीलया सोऽयं पातु युगे युगे युगपतित्रैलोक्यनाथो हरिः॥२॥ पल्याणानां निधानं कलिमलमथनं पावनं पावनानाम् पायेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपदमातये प्रस्थितस्य । विधामस्थानमेकं कवियरयचसां जीयनं सजनानाम् पीजं धर्मद्रुमस्य प्रमयतु भवतां भूतये रामनाम ॥ ३॥ स पातु पो यम्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटधारगीरः । नीलोपलानामिय नालपुझे निद्रायमाण: शरदीय हंसः ॥४॥ फरपदरमहरामप्पिलं भुपनतलं यत्प्रसादतः फययः । पश्यन्ति मूरममतयः मा यति मरस्यती देयी ॥५॥ टीपा ·९५ (नाम, विशेषण वगैरे शब्दाच्या अन्य स्वरामध्ये बदल करून त्याला 'कृ व भू' यांची रूपें जोडून मूळ शब्दाच्या अर्यासारखी स्थिति होणे या अर्थी जा रू बनतात त्यांना 'चि' रूपं म्हणतात). अशेषीकृत:-(अशेष या विशेषणापासून 'चि रूप')-पूर्णपणे नाश फेला. निद्रायमाण:-('निद्रा' या प. प. क्रियापदाचे वर्त. धातु. कर्मणि वि.)-झोपणारा. प्रश्न १ ईश्वराध्या विश्वरूपामध्ये कोणकोणाचा अन्तर्भाव होतो तें स्पष्ट करा. २ विष्णूनी कोणकोणती कृत्ये दुसऱ्या श्लोकात वर्णिलेली आहेत ? ३ रामनामाचा महिमा काय आहे हे स्पष्ट करा. ४ चौथ्या श्लोकातील उपमे स्पष्टीकरण करा, ५ पाचव्या श्लोकात कवि व जग याचा कोणता संबंध दर्शविला आहे ? पाठ १ चक्रव्यूहभेदः। भारतीययुद्धस्य दशमे दिने कौरवाणां सेनापति प्मो हतः। अतो द्रोणाचार्यस्तत्पदे नियुक्तो दुर्योधनेन । दुर्योधनं समाधातुं द्रोणेन प्रतिझा कृता यदहमभेद्यं चक्रव्यूह रचयित्वा भ्यः कमपि महारथं शत्रु विगतप्राणं करोमीति । अपरेधुर्महति प्रत्यूपेऽर्जुन आहूतः संशप्तकर्युद्धाय। अतः स तैः सह योद्धं गतः। द्रोणेन रचितं चक्रव्यूह भेत्तुमर्जुनं विना न कोऽपि पाण्डवः समर्थः। अर्जुनं त्यसन्निहितं दृष्ट्या युधिष्ठिरश्चिन्ताकुलोऽभवत् । चिन्तातुरं धर्मराजमुपगम्याभिमन्युरवदत् । आर्य का चिन्ता चक्रव्यूहभेदने । अहं जानामि त युरि प्रथममयं विचारो न सम्मतो युधि- छिरस्य । किन्तु चक्रव्यूहभेदस्यावश्यकतां दृष्ट्या सोऽनुज्ञातो ·धर्मभीमाभ्यां तथा कर्तुम् । अतः पितृनभिवाघ सभीमनकुलोs- भिमन्युः प्रस्थितश्चक्र न्यूह प्रति । व्यूहद्वारे द्रोणः स्वयमेव स्थितः! स तस्मिन्याणवृष्टिमकरोत् । किन्तु पश्यतो द्रोणस्य न्यूह भिवा- भ्यगच्छदभिमन्युः सैनिकानाशयन् । यद्यप्येवमभिमन्युः प्रविष्ट स्तथापि भीमनकुलादयः पाण्डवीरा निवारिताः प्रवेशासायथेन । अत एकास्येवाभिमन्युर्निवद्धो व्यूहमध्ये । किन्तु स क्रमेण शल्यं दुःशासनं कर्ण तथाचान्यान्कौरवधनुर्धराम्पराजित्य विजयवान् स्थितः । अन्ते दुर्योधनपुर्ष लक्ष्मणं हत्वाभिमन्युना दर्शितमात्मनोऽ लौकिकं युद्धकौशलम् । तस्य शरवर्षाद्भीताः कौरवा इतस्ततः प्राद्रवन् । किंकर्तव्यतामूढा अभवन्दुर्योधनादयः। कर्णो द्रोणाचार्यमुपगम्यापच्छदाभिमन्युयोपायम् । दभिमन्युरभेचं कवचं परिधाय रथस्थ एव युध्यते तावन्न कोऽपि तं पराजेतुमलमिति प्रत्यभापत द्रोणाचार्यः। एतन्निशम्य कर्णस्तथाचान्ये योधास्तं निःशस्त्रं रथम्रष्टं च कर्तु प्रायतन्त । यदा चाभिमन्युः कौरववीरैस्तथा कृतस्तदा स रथचक्रं गृहीत्वकाक्येव योद्धं प्रारभत। तदाशोभत स सुदर्शन चक्रधारी कृष्ण इच। भग्ने चके सोऽश्वत्थाम्ना सह गदायुद्धं मारभत । तं पराजित्य दीशासनिना सहायुध्यत । दाग याव- . मूञ्छितोऽभिमन्युनिर्दयं व्यापादितः । टीपा 'पश्यत: द्रोणम्य-द्रोणाचार्य पाहात असतानासुद्धा-सत: षष्ठी.' ही रचना सति सप्तमी- प्रमार्गे क्रियेचा काळ दर्शवून शिवाय अनादर दर्शविते. पुस्तक , पाठ २४, नि.७ पहा. 'परा मेनुम् अलम्'-अलम्-योग्य पिया बरोबरीचा' या अपी चनुयन्त नाम किया तुरन्त अभ्यय यानरोबर त्याचा उपयोग केला जातो. 'पराजयाय अनम्' हेहि बरोबर होईल. "धिक-विकार अमो' या अध्ययाचा उपयोग बहुवा द्वितीयान्त नामावरोदर बरतात. क्या थी प्रथना किंवा सोयनाहि योजतात. गिर्याः अनर्थवारिणः, विष् मूर्स. .

·'धर्मराजस्य सम्मत '-'सम्मत-अभिमत' या भूत या विशेषणाच्या कर्तृपदाचा
पष्ठान उपयोग करतात
प्रश्न
यत
शक्य
१ वाक्य पुरी करा -
१ धर्म चिन्तातुर अभवत् यत
२ धर्मभीमो अभिमन्यवे अनुशाम् अयच्छताम् यत
३ अभिमन्यु एकाकी एवं व्यूहे निवद्ध
४ अभिमन्यो
पराजय
अभवत् यन
५ अभिमयु रणाकणे मृत यत
२ आहून , निवारिता , दर्शितम्, हत या शब्दाबद्दल त्या त्या वाक्यांत
यास्याची रचना न बदलतो कियापदाची रुप योजा
३ व्यापादयन, अलमत, प्रारभत या क्रियापदाबद्दल त्या त्या वाक्यात
वर्मणि भूधा विशेषणे योजा
४ सत पछा, धिक् , अलम् याचा उपयोग दर्शविणारी दोन दोन नवी
वाक्य लिहा
पाठ करा --युद्धमायोधन जन्य प्रपन प्रविदारणम् ।
मृधमास्वन्दन सय समीर साम्परायिकम् ।।
अभ्यामर्दरामापातसयामाभ्यागमाहवा ।
समुदाय त्रिय सय समिरयानिसमियुध ॥

·पाठ २ पार्थप्रतिज्ञा। Worow- अभिमन्युवधं श्रुत्या धर्मप्रमुखाः सर्वे पाण्डवीराः शोकमग्ना भूत्वावदन् । मातुलो यस्य गोविन्दः पिता यस्य धनञ्जयः । सोऽभिमन्युहतो युद्ध कालो हि दुरतिक्रमः ॥ इति । युधिष्ठिर आत्मानमेवानिन्द्यतस्तेनैव तस्मै चक्रव्यूह भेत्तुमनुशा दत्ता । कथमहमर्जुनं सुभद्रां द्रौपदीमुत्तरां च सान्त्वयामीति तस्य चित्तं व्याकुलमभवत् । अत्रान्तरे संशतकान पराजित्य निवृत्तोऽर्जुनः सर्वत्र स्तब्धतामपश्यत् । कृष्णकथितामभिमन्युवधस्य वाती श्रुत्वा स परं विपादमगच्छत् । अर्जुनस्य शोकायेगो यदा प्रशान्तस्तदा स कथमापतितमिदमिति सर्व वृत्तमपृच्छत् । तत्सर्वं कथयित्वा जयद्रथ पयात्र मूलकारणमित्यसूचयधुधिष्टिरः । यतो व्यूहद्वारे जयद्रथेन निरद्धानां तेषामभिमन्युसाहाय्याथै गमनमशक्य जातम् । एतच्छ वा पार्थेन प्रतिशातं यदि जयद्रथः कौरवपक्षं न त्यजेत्तर्हि श्वः सूर्यास्तात्मा स निहतो भवेन्मया । तथा च यथाप्रतिशं स मया न हन्येत तर्हि मयापि हुतभुक्प्रवेशः क्रियतेति । एवं प्रतिज्ञा कृत्या सोऽभ्रामयत्स्वचापं गाण्डीवमितस्ततोऽयमच स्वशा देव- दत्तम् । स मोपणो नादः प्रसूतः सर्वत्र । इमा प्रतिक्षां श्रुत्वा श्रीकृष्णोऽवदत् । हे पार्थ त्वया कोऽप्यविचारः शत इति मे भाति । यतो यदैनां वार्ता दुर्योधनः थोप्यति तदा सर्च कौरवा जयद्रयरक्षणार्थ यथाशक्ति प्रयत्नान् करिष्यन्ति तय जीवितं च पृथा नक्ष्यतीति । कृष्णवचनं श्रुत्वा धीरसत्वोऽर्जुनोऽभापत का कथा कौरवचीराणाम् । अहं तान् सञ्जितुं समर्थ इति । एवं श्रीकृष्णार्जुनी तां रानि नानयतां सुसेन । कौरववीरा अपि जयद्य- 1 ·रक्षणविचारमूढा नालभन्त निद्राम् । पाण्डधवीराः कथमर्जुनः प्रतिज्ञासागर यशस्वितया तरिष्यतीति चिन्तयोनिद्रा आसन् । टीपा 'मे भाति-मला वाटते 'भा-वाटणे'२५ प याचा उपयोग ज्याला वाटते त्याची चतुर्थी योजून करतात 'श्रोष्यति करिष्यन्ति, नष्क्ष्यति, तरिष्यति'-यु, क, ना वयाची भविष्यकाळी रूर्षे 'प्रतिशासागर -प्रतिशा एव सागर प्रतिज्ञारूपी समुद्र कर्मधारय समास आहे प्रथम पद ज्याला उपमा धावयाची सो शब्द व द्वितीय पद ज्याची उपमा धावयाची तो शब्द याना' उपमेयोपमान' नर्मपारय म्हणतात 'मुखकमल विक्सति'-मुखम् एव यमरम् । अशा समासात उपमानपदाला जर प्राधान्य दिले असेल तर दान पदामध्ये एव हा शब्द पालन विपद परतात प्रश्र १ युधिष्ठिरस्य चित्त किमर्थ व्याकुल्मभवत् । पार्थेन किं प्रतिज्ञातम् । प्रतिज्ञा श्रुत्वा श्रीकृष्ण मिवदत् । पाण्डवीरा केन कारणेनोनिदा आसन् । २ विग्रह करून नावे सागा -यथाप्रतिशम् । यथाविधि। शोकममा । कृष्णमथिता । हुतभुप्रवेश । ३ पुढील याययोत ल्यबन्त अव्यये योगा-पाण्डववारा शोक्ममा अभवन्न यदछ । अजुनो गाण्डीवमभ्रामयदधमय स्वशतम् । पुढील वाक्यात ल्ययन्ताबद्दल क्रियापदें योना -सशतान् परामित्या र्जुनो नित्त । प्रतिज्ञा ध्रुत्वा श्रीकृष्णोऽवदत् । सर्व वृत्तान्त कथयिवा युधिष्ठिरोऽसूचयदिदम् । ४ भनुम्, निरुद, परित्यजेत् , जेतुम् हौ रूपें ओरतून यांचा नवान वाक्यात उपयोग करा. पाठ परा-अमिपानरो वहिवातिहोत्रो धनजय । कृपाट्यौनियटनो जातवेदास्तन्नपार॥ रोहिताभो वायुसस शिसावानामणि । दिरप्यरेता दुतभुग्दहनो हव्यवाहन ।

·१०० पाठ ३ प्रतिज्ञापूर्तिः । अर्जुनप्रतिशां श्रुत्या जयद्यो दुर्योधनमवदत्। अहं स्वप्राणरक्षार्थ स्वदेशं गच्छाम्ययया मम रक्षणं युप्माभिरेव कर्तव्यमिति । तदा दुर्योधनेन तस्मै रक्षणं प्रतिश्रुतम्। द्रोणाचार्योऽपिरक्षणार्थ प्रार्थितः। अर्जुनः श्रीकृष्णेन सह कौरवसेनासंमुखोऽतिष्ठत् । द्रोणाचार्येण जयद्रयरक्षणार्थ शकटन्यूहो रचितो जयद्रथश्च सर्वेषां योधानां पृष्ठतः स्थापितः । अर्जुनो देवदत्तमामाय योद्धं प्रारभत । द्रोण. दुशासनौ पराजित्य कौरयसेनान्यूहं भित्त्वान्तः प्रविष्टोऽर्जुनः । क्रमशः कौरववीरान् यमसदनं प्रेष्य यत्र जयद्रथः स्थितस्तत्र प्रातोऽर्जुनः। तदा दुर्योधनप्रमुखा धीरा अर्जुनं सममेवाभ्यद्रवन् । तुमुलं घोरं चाभवत्तद्युद्धम् । एवं युद्धे प्रवर्तमाने सूर्यास्तसमय आसन्नप्रायो जातः। अस्ताच. लमयगेहन्तं सूर्य दृष्ट्वा श्रीकृष्णोऽर्जुनमवदत् । त्यरस्व रेऽर्जुन । एतान् धनुर्धरानजित्वा जयद्रथं न पश्यसि । अहं तापदाच्छादयामि मायया सूर्यबिम्बम् । तथा कृते जयद्रथः स्वयमेव बहिरागच्छति त्वं च तं जहीति । एवमुक्त्या श्रीकृष्णेन सर्वत्रान्धकारः कारितः । तं दृष्ट्वा सूर्यास्तः सजात इति कौरथा अमन्यन्त। पाण्डपपीरा अर्जुनस्याग्निप्रवेश आवश्यको जात इति विचार्य विपणा अभवन् । कथमर्जुन आत्मानमग्नी क्षेप्स्यति तद् द्रष्टु जयद्रथस्तथाचान्ये कौरववीरा पुरत आगताः । अर्जुनस्तेपु तथा वाणानक्षिपद्यथा सर्च घारा जयद्रथमेकाकिनं विहाय पलायिताः । अस्मिन्नेव क्षणे श्रीकृष्णे- नान्धकारो निःसारितोऽर्जुनेन च जयद्ये पाणः प्रक्षितः । तेन यागेन विद्धो जयद्रथः पञ्चत्वं गतः। एवं कृष्णसाहाय्येन तीर्णः प्रतिज्ञासागरोऽर्जुनेन।

·१०१ टीपा 'प्रति, मा+शु'-'वचन देणे' याचा उपयोग ज्याला वचन घावयाचे त्याची चतुर्थी योजून बरतात. 'आसन्नप्राय -बहुतेक जवळ आला' बहुताशी किया घडली असा अर्थ दर्शविण्या करिता कर्मणि भूधा विशेषणाला 'माय' हा शब्द जोडनात "जहि-ठार कर' हे हन् (२ प प ) धातूचें आशार्थी वि पु एकवचनी रूप आहे प्रश्न १ कृष्णेन का युक्ति कृता । कथमर्जुनेन प्रतिशोत्ता । २'प्राय शब्दयुक मणि धा विशेषणे पुढील वाक्यात योजा अजुनेन उत्तरथा सह अभिमन्या विवाह -------। एपा दुर्वार्ता भूपेण । कथाकारेण ध्रुवारयान आसीत् मध्यराने। ३ 'अ-अन्' हा आगम जोडलेली त्यवन्त अव्यये पुढील वाक्यात योजा- । कृष्ण प्राय प्रयत्न ---नर धन न लभते। पिने यहिर गत । उद्यमस्य फल नर सन्तुष्ट न भवति । चक्रव्यूह प्रवेश अशक्य । ४ पुढाल वाक्य पुरी करा- अभिमन्यु तथा शर यथा तथा समयज्ञ यथा 1 जयद्रथ अजुनस्य बाण तथा विद्ध यथा ५ प्रतिश्रुतम्, प्रार्थित, सनात , विषण्णा ही रूप ओळखून यातील धातूची प्र भूतकाळी तृ पुरुषी रूपें लिहा - पाठ करा-अजुन फस्त्गुनो विष्णु पिरीटा श्वेतवाहन । बीभत्सुर्विजयी कृष्ण सव्यसाचा धनजय ॥

·१०२
पाठ४
भगीरथवरमदानम् ।
भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामः स चाप्रजाः॥१॥
मन्त्रिप्वाधाय तद्राज्यं गङ्गायतरणे रतः।
स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोफणे रघुनन्दन ॥२॥
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः।
सुप्रीतो भगवान्द्रमा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥३॥
ततः सुरगणैः सार्यमुपगम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ ४॥ (अवदत् )
भगीरथ महामाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर।
तपसा च सुसनेन घरं घरय सुप्रत ॥५॥
तमुवाच महातेजाः सर्यलोकपितामहम् । (भवदत् )
भगीरथो महायाहुः एतालिपुटः स्थितः॥६॥
यदि मे भगयान् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सधैं मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ ७ ॥
गद्गायाः सलिलहिने मस्मन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्ग गच्छेयुरत्यन्तं मधे ते प्रपितामहाः ॥ ८॥
देया च सन्ततिदप नायसीदे पुलं च नः।
याणां फुले देय एप मेऽस्तु परः परः॥ ९॥
उक्तपारपंच राजानं सर्वलोयपितामहः ।
प्रत्युपान मां याणी मधुरांमधुगक्षराम् ॥१०॥ (प्रवदा)
मनोरथो महानेर भगीरथ महारथ।
एपं मयनु भदंत श्यायुफुलपर्धन ॥११॥

·१०३ इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता। ता चै धारयितुं राजशियो देवः प्रसाद्यताम् ॥ १२ ॥ गङ्गायाः पतनं धीर पृथियीन सहिष्यते । तस्या धारयितारं च नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥१३॥ तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाप्य लोफत् । जगाम त्रिदिवं देवैः सवैः सह मरगणैः ॥ १४ ॥ (अगच्छत् ) टीपा सगराचे ६०००० पुष पातालात दग्ध झाले होते त्याचा उद्धार करण्याकरितां गगेला स्वर्गातून पातालात नेण्यासाठी भगीरय राजानें तपश्चर्या केली त्याला मलदेव प्रसन्न झाला व त्याने त्याला काय वर दिला या सोसात सागितलेले आहे. "अनपत्य -न विद्यते अपत्य यस्य''अप्रजा न विद्यते प्रजा यस्य स.' अशा रीतीचे नामाला अम्बिा अन् जोडून नज् बहुव्रीहि समास परता येतात प्रश्र १ भगीरथाला उद्देशून काय काय विशेषणे योजलेली आहेत त्याचा अर्थ स्पष्ट करा. २ वरील श्लोशतील सति सप्तम्यन्त रचना दर्शवून त्याबद्दल 'यदा तदा' ही अव्यय योजून वाक्ये लिहा. ३ काही विशेषणाची द्विरुक्ति झाली आहे. ती दाखवा ४ ब्रह्मदेवानवळ भगीरथाने काय मागणी केली ते स्वत च्या शब्दात सस्कृतमध्ये लिहा. ५ ब्रह्मदेवाने भगीरथाला शकर प्रसन झाला पाहिजे असे का सागितलें ? ६ समासाचा विग्रह करून नावे सागा -महातेजा । गावतरणम् । महा- बाहु । सलिलक्लिने । महात्मन् । मधुराक्षरा । पाठ करा --गार विष्णुपदी जइतनया सुरनिन्नगा। भागीरथी निपथगा निलोता भीष्मसूरपि ।

·पाठ ५ नमुचिकथा । निवसति स्म पुरा नमुचिर्नाम दानवसत्तमः । अहितायापि किश्चिददेयं नासीहानप्रसक्तस्य तस्य । अर्थिप्रार्थना न कदापि विफलीता तेन । स ददावर्षसहस्राणि तपस्तप्त्या विरिचालो. हाश्मकासावध्यत्वं प्राप्नोत् । तेन विजित इन्द्रः स्वस्थानाच्युतो भूत्वा यत्रफुत्रापि गतः। पश्चाद्देवासुराणां सन्धिातः कश्यपः प्रयत्नात् । अय विश्नान्तवैरास्ते क्षाराम्भोनिधि मन्दाद्रिणामन्नन । समुद्रमथनादुद्भूतेभ्यो रत्नेभ्यो नमुचिना गृहीत उच्चैःश्रवा हयः! मन्थपर्यन्ते लब्धममृतं हतं त्रिदर्शः । अतः पुनः सुरासुराणां वैरमजायत । देवासुररणे यो योऽसुरो हतस्तं तमाघ्रायोञ्चै अवा अजीवपत् । अतो दानपानजेयान्डष्ट्वा वृहस्पतिः शक्रमवदत् । एफस्तवातीपायोऽस्ति तं कुरुष्वाविलम्बितम् । स्वयं याचस्व गत्या तं नमुचित हयोत्तमम् ॥ इति । अतो महेन्द्रदिशैः सह नमुचिं गत्वा हयोत्तममयाचत । चिर मर्जिता दातृत्वकीर्तिर्मया रक्षणीया पासपश्चार्थी विफलमनोरथो न पर्तव्य इति भत्या स नमुचिरिन्द्रायो.श्रवसमयच्छत् । यावत्ते नाश्यो दत्तस्तापदेव शक्रेण वजन्यस्तेन गाईन फेनेन लोहारमका? रवध्यः स हतः। एतद्वा तस्य शाकार्ता माता दनुस्तपोवला. देख्छत् । अयमेव नमुचिः पुनमें पुत्रत्वमायादिति । एवं स एवं नमुचिः पुनः सर्पदेयानामजेय माला नामदनुतनयोऽभवत् । सोऽपि तपस्तत्वा प्राणरप्यानिस्नोपयशतकृत्य इन्द्रमजयत् । अतो देवाः सम्पन्ध्य समुपेत्य तस्य देहमयान्त । स प्रवल आत्मनो देह तेभ्योऽयम्छत् । स प्रपलदानयो देवः सण्डशः कृतः पुनः प्रभास पपुण जातो लोके।

·१०५ टीपा 'यो यस तम्-जो जो-त्याग त्याग' यवतद् ही सर्वनामें दोनदा योजिती म्हणजे असा अर्थ होतो 'विवान्तवरा-विश्रान्त वर येषाम् ते' हा बहुव्रीहि समास आहे हासमास विशेषणात्मक अगन अन्य पद नाम आहे सनासामा अर्थ दोन्ही शम्दात पुरा होत नमून सर्व समासाच्या मर्थाचा सका तृतीय नामाशी आहे प्रक्ष १ पुढील शब्दाच्या अर्थाने वरील गोष्टींतीत शन लिहा दानील, यायक, विधि , अट , देव शीघ्रम् , इन्द्र । २ समासाचा विग्रह करून नाव सागा -- अधिप्रार्थना, देवासुराणाम् . वजन्यस्तेन, लोहामाठ, शोकाती ३रिकाम्या जागी समारा योजाकृत सन्धि यै ते -(भुराभुरा)। हृतम् अमृत 2 ते (मुरा ) । दत्त देह येन स (प्रवल )। विफल मनोरथ यस्य स. ४ वाक्य पुरी करा -यद्यपि नमुचिना अव दत्त तथापि ब्रह्मण प्रसादात् नमुचि गाजेन फेनेन भन् यत ..-। यत मुरै अमृत हृतम् अत पाठ करा -असुरा दैत्यदेतेयदनुनेन्दारिदानवा । शुक्रशिया दितिसुता पूर्वदेवा सुरद्विप ॥ पाठ ६ स्वजाति१रतिकमा । MANGA-- कस्सिन्नपि तपोवने शालकायनो नाम तपोधनो जाह्रषी मानार्थ गतः। तस्य च सूर्योपासना कुर्वतः काचिन्मूपिका श्येनेन गृहीता। तादृशी तां दृष्ट्वा करणाद्यः स मुनिमुंश्च मुश्चेति कुर्घाण- ·स्तस्मिन्पापाणखण्डं प्राक्षिपत् । पाषाणखण्डेन प्रहतास भूमौ पतित- स्तन्मुखाच भ्रष्टा सा मूपिका । सा भयत्रस्ता कर्तव्यमजानती रक्ष रक्षेति जल्पन्ती मुनिचरणान्तिकमुपाविशत् । चेतनां लब्ध्वा श्येनो मुनिमब्रवीत् । भो मुने न युक्तमनुष्ठितं भवता यदहं पापाणेन ताडितः। अपि तवाधर्माद्भर्य न विद्यते । तत्समर्पयेमा भूपिकां म इति । मुनिरवदत् । नाहं तुभ्यमिमा यच्छामि यतो रक्षणीयाः प्राणिनां प्राणा इति नीतिः गच्छ त्वं स्वमार्गेण इति । अथ गते श्येने मूपिका तं मुनिमयदत्। स्याश्रमं नयतु मां भवान् । नो चेदन्यो दुष्टपक्षी मां व्यापादयदिति । इदंघचनं श्रुत्वा स मुनिः स्वहस्तेन भूपिकानयनमयुक्तं हास्यास्पदं चेति मत्वा तां च कन्यका कृत्या तपम्प्रभावात्स्वाश्रममनयत् । गच्छता कालेन सा कन्या यौवनोन्मुखी जाता । अतोऽस्या विवाहः कार्य इति विचिन्त्य तेन सूर्यो मेघों बायुः पर्वतश्च क्रमेणाहताः! किन्तु नैकोऽपि तेषां तस्यै पतित्वेऽरोचत । अतो मूपकमाह्वय स तं तस्या अदर्शयत् । सापि तं दृष्ट्वा स्वजातीयोऽयं साधुतमो घरो भवतीति मत्वा मुनिमवदत् । तात मां मूपिका कृत्यास्मै भूपकाय प्रयच्छ येन स्वजातिविहितं गृहस्थधर्ममनुभवामीति । तच्छुत्या स्त्रीधर्मविचक्षणेन तेन सा मूपिकाभावमापादिता तस्मै च मूषकाय मदत्ता। सूर्य भर्तारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारतं गिरिम् । स्वजाति मूपिका प्राप्ता स्थजातिर्दुरतिक्रमा ॥ टीपा 'अधर्मात भयम् ' भौतिवाचक शब्द ज्याची भीति वाटते त्याची पंचमी योजून योजतात. 'भावम् सापादय-मानेन परिणामय --स्थितीश नेण. • साधुनमः-सवात चांगला'-विशेषणाना सम प्रत्यय बोडला म्हणजे समांत येष्ठ सा अर्थ होतो. गचा वाटेन-दिवस चाटले असताना'

·१०७
प्रश्न
१ किमर्थ श्येनो मुनिना ताडित मुनिना श्येनाय मूषिका किं न प्रत्यर्पिता ?
विमयं मूपिस कन्यसभावमापादिता मुनिना ? केन कारणेन मूषक एच
कन्यस्या वरो त ।
२ वरील गोष्टीतील सत पठी व सति सप्तमी दर्शक-वाफ्याशाबद्दल गीण
वाक्ये योगा.
३ रूपें भोळसा व त्याचा अर्थ सागा-अजानती, कुर्वाण , लब्ध्वा, समर्पय,
विचिन्त्य, आहूता, दार्गत , व्यापादयेत् ।
४ क्षिप् , रुच , अर्पय व भावमापादय याचा सस्त वाक्यात उपयोग करा.
पाठ करा-१ उन्दुस्मृषिकोऽप्याखुगिरिका बालमूपिका ।
२ धव- पति प्रियो भर्ता।
३ वणवी तापस पारिकाझी वाचंयमो मुनि ।
पाठ ७
पञ्चवटीनिवासाश्रमः।
श्रीरामो लक्ष्मणं वदतिः-
आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा।
अयं पञ्चवटीदेशः सौम्य पुष्पितपादपः ॥१॥
सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो हसि ।
आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति सम्मतः॥२॥
वनरामण्य यत्र जलरामण्य तथा।
सनिकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम् ॥ ३॥
रमते यत्र वैदेही त्यमहं चैव लक्ष्मण ।
तादृशो दृश्यतां देशः सन्निकृष्टजलाशयः॥४॥

·इर्दवचनं श्रुत्वा स मुनिःस्वहसन मूपिकानयनमयुक्त हास्यास्पदं कार्य इति विचिन्य तेन सूर्यो मेघौ घायुः पर्वतश्च क्रमेणाहताः। किन्तु नैकोऽपि तेषां तस्यै पतित्वेऽरोचत । अतो मुपफमाहूय सतं तस्या अदर्शयत् । सापित या स्वजातीयोऽयं साधुतमो वरी भवतीति मत्वा मुनिमवदत्तात मां मूषिका कृत्यास्मै भूपकाय स्तस्मिन्पापाणरमण्डं प्राक्षिपत् । पापाणखण्डेन प्रहतःस भूमौ पतित- स्तन्मुषाय भ्रटा सा भूपिका । सा भयत्रस्ता कर्तव्यमजानती रक्ष रक्षेति जत्पन्ती मुनिचरशान्तिकमुपाविशत्। चेतना लभ्या इयेनो मुनिमप्रवीत् । भी मुने न युक्तमनुष्ठितं भवता यदहं पापाणेन ताडितः। अपि तवाधर्माद्भय न विद्यते । समयमा भूपिका म इति । मुनिरयदत् । नाहं तुभ्यमिमां यच्छामि यतो रक्षणीयाः प्राणिनां प्राणा इति नोति गट त्वं स्वमार्गेण इति । अथ गते श्येने मूपिका तं मुनिमयदत्। स्वाधम नया मां भवान् । तो घेदन्यो दुटपक्षी मां व्यापादयदिति । चेति मत्वा तां च कन्यको कत्या तपप्रभाधास्वाध्रममनयत् । गच्छता कालेन सा कन्या योयनोन्मुखा जाता । अतोऽस्या विवाह तच्या मूषकाय प्रयच्छ येन स्वजातिविहितं गृहस्थधर्ममनुभधामीति । स्त्रीधर्मविचक्षणेन तेन सा मूपिकाभावमापादिता तस्मै च प्रदत्ता। सूर्य मतीरमुत्सृज्य पर्जन्यं मारत गिरिम् । स्वजाति मूपिका प्राप्ता स्वजातिर्दुरतिकमा ॥ टीपा 'अधर्माप भयम् ' भौतिवाचक शब्द म्याची भीति वाटते त्याची पचमी योजून योजाति भावम् आषादय-मावन परिणामय'-स्थितीत नेणे. साम -सात चागला'-विचषणाना तम प्रत्यय जोडा हा सर्वात ) असा अर्थ होगे. गछटा वारेन-दिवस चालले असताना' ·१०९ ३ 'रामो लक्ष्मणे वात्सल्येन व्यवाहरत्' इति का श्लोकपड्क्तयो दर्शयन्ति । ४ समास सोडवून नावं सागा: -यथोद्दिष्टम् । पुष्पितपादपः । पद्मशोभिता। मयूरनादिता । बहुफलः (देशः)। पाठ करा.-अटव्यरण्यं विपिनं गहनं कानन वनम् । पाठ ८ वज्रनिर्मितिः। - घसन्ति स्म पुरा कृतयुगे घोरा युद्धदुर्मदाः कालकेया इति विख्याता राक्षसाः । वृत्रो नाम प्रयलोऽसुरस्तेषां नायकः । तं समाश्रित्य नानाप्रहरणोयतास्ते दानवा महेन्द्रप्रमुखाम्सुरानभ्यधा- वन्नतीवादुन्वंश्च । महायत्नं कुर्वाणा अपि त्रिदशा नाशक्नुघन्वृत्रं हन्तुम् । अतः पुरन्दरं पुरस्कृत्य ते सर्व उपातिष्ठन् ब्रह्माणम् । ते तस्मै चतुराननाय स्वभयकारणमण्यन्नात्मानं च सङ्कटान्मोचयितुं तं प्रार्थयन्त । ततः कृताञ्जलीस्तान्सर्वान् परमेष्यवदत् । कथयामि खल घ उपायं वृत्रं हन्तुम् । महानुदारधीर्दधीचो नाम विख्यात ऋपिर्वतते । तं गत्वा यूयं तं वरं वनुध्वम् । स धर्मात्मा सुप्रीतेना- न्तरात्मना वरं वृणीध्वमिति ब्रूयात् । ततो जयाकाक्षिभिर्युष्माभि- रेवं वक्तव्यं यत् त्रैलोक्यस्य हिताय स्वान्यस्थीनि दीयन्तामिति । युप्मत्प्रार्थनां श्रुत्वा स्वशरीरमुत्सृज्य स घोऽस्थीनि दास्यति । तस्या- स्थिभिर्महाघोर भीमनिःस्वनं वज्रं निमीयतामिति स्वारं प्रार्थय- ध्वम् । तेन वजेण युक्तः शतक्रतुव॒त्रं हनिष्यतीति । एवमुक्तास्ते देवा पितामहमामन्य शक्रपुरःसराः शीघमयुर्दधी- चाश्रमम् । स आश्रमो नानाद्रुमलतावृतः सरस्वत्याः परे पारे स्थितः । तस्मिन्नाश्रमे दिवाकरसमद्युतिं दधीचमपश्यंस्ते देवाः ।

·सालमाRअसे म्दण ति. हा समास दोन अथवा भाषिक शब्दाचा समुदायबाचक 'परवीरक्षा'-परेप वीरान् इनिस परवीरहा (परपी(इन्).दा समास उपपद होय, कारण यातील नेवटील पद 'न्' पफ समासाच्या शेरच येऊ शकते.याच सभासद १०८ सतं रुविरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि । हस्तं गृहीत्या हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ५॥ अयं देशः समः धीमा पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः । इहाश्रमपदं सौन्य यथावत्कर्तुमर्हसि ॥६॥ इयमादित्यसङ्काश: पौः मुरमिगन्धिभिः। अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥ ७॥ हंसकारण्डयामीणों चक्रयामोपशोभिता। इयं गोदावरी रम्या पुस्तितस्तरभियंता ॥ ८॥ मयूरनादिता रम्याः प्रशियो बहुकन्दराः। दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्दस्तभिरावृताः॥९॥ एवमुकस्त रामेण लक्ष्मणः परवीरहा। अचिरणाश्रम भ्रातुश्चकार सुमहावलः ॥ १० ॥ (अकरोत.) रामो दृष्या कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया । तस्सिन्देशे बहुफले व्यवसत्ससुसं सुखी ॥ ११ ॥ कञ्चित्काल स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । अन्यास्यमानो न्यसत्स्वर्गलोकं यथामरः ॥ १२॥ टीपा 'समित्पुष्पकुशोदकम्माभिः पुण्याग दुरा उदक च एतेपा समादार .' या समाः अधीने नपु एवववनी स्वरूपान योनल आले. दुसरे रूप 'परवीर' असदि कोईल. प्रश्न १ माश्रमरचनायै कीदृश स्थलमावश्यकं तद्विस्तरेण वर्णयत । २ गोदावरी गिरय पदिानी च के वैस्तभिरशोभन्त तत्कययत ।

·पाठ ९ पतिव्रतामभावः । अथैकदा राजा भोजो धारानगर एकाकी विचरन् कस्यविद् विप्रवरस्य गृहं गत्या तर काञ्चन पतिव्रतां स्थाङ्के शयानं भर्तार मुद्रहन्तीमपश्यत् । ततस्तस्याः शिशुः सुप्तोस्थितो ज्वालायाः समीप- मगच्छत् । इयं च पतियता स्वपतेनिंद्रामङ्गो मा भवत्विति मत्था धही पतन्तं शिशुं न न्यवारयत् । राजा चाश्चर्यमालोक्य चिस्मितः स्थितः । ततः सा पतिपरायणा वैश्यानरं प्रार्थयत । यज्ञेश्वर त्वं सर्वकर्मसाक्षी सर्वधर्माज्ञानासि । मामपि शिशुं ग्रहीतुमक्षमा जानासि । अतो मदीयशिशुमनुगृह्य त्वं तं मा दहेति । ततः शिशुर्यशेश्वरं प्रविश्याघटिकापर्यन्तं तत्रैवातिष्ठत् । तती नारोदीत् प्रसन्नमुखः शिशुः । सा च ध्यानपरातिष्ठत् । ततो यहच्छया समुत्थिते भर्तरि साझटिति शिशुमुदधरत् । तं च परमधर्ममालोक्य विस्मयाविष्टो नृपतिराह । अहो मम समं भाग्य कस्यास्ति यदीदृश्यः पुण्यस्त्रियोऽपि मन्नगरे वसन्तीति । ततः प्रातः सभामागत्य सिंहासन उपविष्टो राजा कालिदासं प्राह । सुकचे महदाश्चर्य मया पूर्वंचू रात्रौ दृष्टमस्तीत्युक्त्वा स राजा पठति 'हुताशनश्चन्दन- पङ्कशीतलः' इति । कालिदासस्ततश्चरणत्रयं झटिति पठति। सुतं पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पति पतिव्रता। तदाभवत्तत्पतिभक्तिगौरवाछुताशनश्चन्दनपङ्कशीतलः ।। इति कालिदासेन कृतं श्लोकं श्रुत्वा राजा भोजस्तमस्तवीत्पारि- तोपिकदानेन च सममानयत् तम् ।

·स दधीची देवाननचीत् । करोम्यहं यद्वो हितं स्यात्तथा चात्मनी ११० तस्य पादायभिवाच परमेष्ठिनोक्तं घर ते तमयन्वत । तदा परमप्रीतः देहमप्युत्सृजामति । एवमुक्त्वा स यशी स्वप्राणान्सहसैवाजहाद तदा तस्य परासोरस्थोनि गृहीत्वा ते यथोपदेश त्वष्टारमायन् । तेषां कार्य ज्ञात्वा त्यष्टोग्ररूप धोरं वनं कृत्या शक्रमेषमवदत् । अनेन वज्रपयरेण देव भस्मीकुरवाय सुरारिमुग्रम् । ततो हतारिः सगणः सुखं वै प्रशाधि करून निदियं दिविष्ठः ॥ टीपा 'ख्या (२५ प) मागणे ' ज्याला सागावयाचे त्याची चर्चा योगतात ‘ भोरणे (भस्म व मू' याची रूपे जोड साल व त्या मागील शब्दाच्या अन्य निकालोप पस्न उपान्त्य 'अ' चा । परतात यास 'वि' रूप म्हणतात या रूपाचा अर्थ मूळ पदार्ने दर्शविलेली स्थिति परि त्याने वाशी नसून मागाहून तशी होणे किंवा करणे असा होतो प्रल १ इन्दो धनवधम्या स्वयमेव क्थयतीति विचिन्त्य वर्णयत । २ भपता स्वान्यस्थीनि दीयन्ताम् । यूर्य दर्धाय वर वनुध्वम् । दानवा मुरानदुन्वन् । या वाक्याचे प्रयोग बदला ३ समात्रित्य, पुरस्कृत्य, उत्सृज्य, आमन्त्र्य ही रूप काय आहेत हे सागून त्यातील धातूचा उपसर्गसहित प्रथमभूतकाळी त. पु एकपचनी रूप वास्यात योजा. ४ महेन्द्रप्रमुखा (देना), चतुरानन (प्रमा), भीमनि स्तन (बज्र ), उपाप (वन) या समासाचा विग्रह करून नावे सांगा ५ दधीच व नमुचि याच्यामध्य कशामध्ये साम्य होते ते थोडक्यात रिहन स्वभाव हा बुलावर अथवर बातावर अवरचून असतो की काय ते सागा. पाठ करा--हादिनी वनमन्त्री स्यात्कुलिश भिदुर पवि । शरारोटि स्वर शवो दम्भोलिरशनियो ।

·ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः।
पितुर्निदेशानिप्कान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥२॥
लक्ष्मणेन सह भ्राना सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा घय पन्थानमाश्रितः॥३॥
तस्य भार्या बने नष्टा सीता पतिपरायणा।
वैदेहस्य सुता राशो जनकस्य महात्मनः ॥ ४॥
स मार्गयन् प्रियां भार्या राजपुत्र: सहानुजः।
ऋष्यमूक्मनुप्रातः सुग्रीवेण समागतः॥५॥
तस्य तेन प्रतिक्षातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ ६॥
ततस्तेन मृधे हत्या राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हयृक्षाणां गणेश्वरः ॥७॥
अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्रातस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमत्रवीत् ॥८॥
भ्रातुः शृणु समादेशं मुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥९॥
अहं तु हनुमान्नाम मारतस्यौरसः सुतः।
सीतायास्तु कृते तूर्ण शतयोजनमायतम् ॥ १०॥
समुद्र लवयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः।
भ्रमता च मया दृष्ट्या गृहे ते जनकात्मजा ॥११॥
तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोढुं त्वमर्हसि ॥ १२ ॥
न चास्ति त्रिषु लोकेषु राजन् वियेत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा मुखमवामुयात् ॥ १३॥
देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्व विद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ॥१४॥

·टीपा
'मुमोथित -आदौ सुभ पश्चास्थित झोपून उरोग'-कभारय समास दोन वर्मणि
मृत पाए विशण एकत्र जोडून हा समाप्त करतात यातील पाहि या विषाची क्रिया
दर्शविते व दुसरे गतरची विया दशावते
'विपवर --विनेषु वर ' पर शम्म 'रेड' या अर्थी नामाना नोडण्याचा प्रघात आहे
तो समास सप्तमी-तत्पुरुष होतो
'समस्यापूर्ति 'कवितेच्या एका चरणाला जुळेल असा दुसरा चरण सागून कवि पुरी
परणे याला समस्यापूर्ति असे म्हणतात या पायातील शवचा कोक तसा आहे
प्रश्न
१ परील गोष्टीतील पर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेषणे ओळखून त्याचा
उपयाग स्पष्ट करा
२ पतिव्रताप्रभावमुद्दिश्य कामप्यन्या कथा सङ्क्षेपेण लियत ।
३ अन्त्य पद "बर' असणारे समास पुढाल नामापुढ रिकाम्या जागी लिहा-
। अर्जुन
। हिमालय
४ पुढाल समासाचा विग्रह करून नावें सागा-
विस्मयाविष्ट, पुण्यनिय , प्रसन्नमुस, निन्दामा, चन्दनपङ्कशीतल ।
पाठ करा-१ यज्ञ सवोऽध्वरो याग सप्ततन्तुर्मरा ऋतु ।
२ पुरन्धी मुचारना तु सता साध्वी पतिव्रता ।
-
पाठ १०
मारुते रावणं प्रत्युपदेशः।
राजा दशरथो नाम रथकुमरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुलोरस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ २ ॥

·पाठ ११ मृर्सभृत्यस्य । आसीत्पुरा महाधनो नाम पणिग्यसुग्रामे । स विविधानि घस्तूनि विक्रयार्थमानेतुं ग्रामान्तरं गतः । तेन सह गतो भृत्यस्तस्य साहा- य्यार्थमुपश्च वस्त्रभारं वोढुम् । ग्रामं गत्वा सोऽक्रीणाहूनि वस्त्राणि । तानि वस्राणि चर्मावृतासु पेटासु स्थापयित्वा ताश्चाष्ट्रपृष्ठे निधायोभी तौ प्रातिप्टेता स्वनगरम् । मार्गमध्ये स करभोऽधसन्नोऽभवद्गुरुणा भारेण । अतः स वणिग्भृत्यमवद्द्यावदहं कञ्चिदन्यमुष्टमानयामि तायत्त्वमत्रावहितो भव । वर्षति पर्जन्ये यथाम्भो वस्त्रपेटास्वेतासु चर्मापि न स्पृशेत्तथा त्वया कर्तव्यमिति। करभान्तरं केतुं गते तस्मिन्यणिजि प्रारमन्त मेघा धर्षितुम् । अतः स्वामिवचनं भृत्येन सर्वभावेनानुष्ठातव्यमिति मनसि कृत्वा स आज्ञाधारको भृत्यः सत्वरं पेटाभ्यो घस्राण्याकृप्य तैः स ताश्चर्मावृताः पेटाः समा. शृणोचथा पर्जन्यचारिणा तानि चर्माणि न नश्येयुः । यावत्स उष्ट्रं क्रीत्वा प्रत्यागतस्तायत्तेन सर्वाण्यात्मनो बहुमूल्यानि घस्त्राणि जलल्लिनानिदृष्टानि । अतः क्रुद्धतां गतः स पणिक्तमपृच्छ- त्तारस्वरण। किमेतत्कृतं त्वया। वस्त्रनाशंस्थिरचित्तेन पश्यन् कथं न लझसे त्वमिति । मैवं मन्यतां स्वामी । मया तु भवन्निदेशो यथाक्षर- मनुष्टितः। वर्षजलाचर्मवेष्टितानां पेटानां रक्षणं कार्यामिति भवता कथितम् । न च तदन्तःस्थितानां वस्त्राणाम् । अतो मया तत्सम्यगेव कृतं न वेति पश्यतु स्वामी । एतत्तस्य मूर्खस्य ववनं श्रुत्वा स्वदैवं निन्दस्तानि वस्त्राणि पुनरपि पेटिकासु स्थापयित्वा ताश्च करभपृष्ठ आरोप्य स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। अतः खल्विदमुच्यते । एवमशातहृदया मूर्खा कृत्वा विपर्ययम् । उपहास्याः परेषां च शोच्याः स्वेषां भवन्ति च।

·११४
ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो या रुद्रनिनेवत्रिपुरान्तको वा।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा प्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् १५
टीपा
'धर्म्य:-धर्मादनपेतः' धर्म, अर्थ व न्याय याना 'न सोडलेला' या अशी 'य' हा प्रत्यय
लावून विशेषणे केली जातात. जसे-~-अर्य, न्याय्य.
'बन्धुलीका-बन्धुजन:- यानवाचा साद'लोक वजन' हे शब्द समासाच्या शेवटी
आले असता प्रथम पदाने दर्शविलेल्या गोष्टींचा समूह असा अर्थ होतो. जसे, राजटोकः,
तपस्विलोक:-लनः
प्रश्न
१ सीताहरणपर्यन्त सकला श्रीरामकथा सङ्क्षेपेण गद्यरूपेण वर्णयत ।
२ हनुमानन्तिमेन श्लोफेन रावणं कि सूचयति ? तमर्थ के शब्दा दर्शयन्ति'
३ १५ व्या श्लोमात काय विशिष्ट गोष्ट दिसते?
४ हरिराज्यम्, महाबाहुः, पतिपरायणा, हक्षा• याचा विग्रह करून
नावे सागा.
५ पुढील शब्दाबद्दल समास योजा:-पितुः निदेशः । प्रिया भार्या । सीताया:
परिमार्गणम् । निषु लोवेषु ! धर्यः पन्थाः ।
६'पयिन्' शब्दाची सर्व रूपें लिहा.
पाठ करा:-रामुब्धिरम्पार. पारावार: सरित्पतिः ।
उदन्वानुदधिः सिन्धु- सरस्वान् सागरोऽर्णयः ।
रक्षाकरो जलनिधिद-पतिरपापतिः ।।
.

·पाठ ११ मूर्खभृत्यस्य । आसीत्पुरा महाधनो नाम चणिग्वसुग्रामे । स विविधानि वस्तूनि विक्रपार्थमानेतुं नामान्तरं गतः। तेन सह गतो भृत्यस्तस्य साहा- य्यार्थमुष्टश्च वस्त्रभारं चोदुम् । ग्रामं गत्वा सोऽक्रीणाद्वनि घस्राणि । तानि वस्त्राणि चर्मावृतासु पेटासु स्थापयित्या ताश्चाष्ट्रपृष्ठे निधायोमी तो प्रातिष्टेतां स्वनगरम् । मार्गमध्ये स करभोऽवसन्नोऽभवद्गुरुणा भारेण । अतः स पणिग्भृत्यमवदद्यावदहं कश्चिदन्यमुष्टमानयामि तायत्त्वमयावहितो भव । वर्षति पर्जन्ये यथाम्भो वरपटास्येतासु चर्मापि न स्पृशेत्तथा त्वया कर्तव्यमिति । करमान्तरं केतुं गते तस्मिन्वणिजि प्रारभन्त मेघा यर्षितुम् । अतः स्वामिवचनं भृत्येन सर्वमावेनानुष्ठातव्यमिति मनसि कृत्वा स आज्ञाधारको भृत्यः सत्वरं पेटाभ्यो यस्त्राण्याकृप्य तैः स ताश्चर्मावृताः पेटाः समा- वृणोद्यथा पर्जन्ययारिणा तानि चर्माणि न नश्येयुः। यावत्स उष्टं क्रीत्या प्रत्यागतस्तावत्तेन सर्वाण्यात्मनो बहुमूल्यानि घस्त्राणि जलल्लिन्नानि दृष्टानि । अतः क्रुद्धतां गतः स वणिक्तमपृच्छ- त्तारस्वरण। किमेतस्कृतं त्वया। वस्त्रनाशं स्थिरचित्तेन पश्यन् कथं न लजसे त्वमिति । मैवं मन्यतां स्वामी । मया तु भवनिदेशो यथाक्षर- मनुष्ठितः। धर्पजलाचर्मवेष्टितानां पेटानां रक्षणं कार्यामेति भवता कथितम् । न च तदन्तःस्थितानां वस्त्राणाम् । अतो मया तत्सम्यगेव कृतं न वेति पश्यतु स्पामी । एतत्तस्य मूर्खस्य वचनं श्रुत्वा स्वदैवं निन्दस्तानि वस्त्राणि पुनरपि पेटिकासु स्थापयित्वा ताश्च करभपृष्ठ आरोग्य स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः । अतः खल्विदमुच्यते । एवमशातहृदया मुर्खा कृत्वा विपर्ययम् । उपहास्याः परेषां च शोच्याः स्वेषां भवन्ति च ॥

·"स्वजनेषियोग'-वियोगताच शब्दारोबर ज्याच्यापारल वियोग शवावयाचा असेल
स्या दार्थाच्या शब्दाची कृतीया योगात
शसस्व'-शत् धातु परस्मैपदी आहे आमनेपदी रूप अपनाएमक समजावें
'नु अव्यय वा दिवा के दर्शविणारे आहे
१ रामस्य शोक के 4 कारणवेधित ?
२ सीतामुहिदय कानि विशेषणानि रामेण प्रयुतानि सन्ति ।
३ वरील श्लोकातील उपमांने स्पष्टीकरण करून त्याची सार्थता दारावा.
४४, ६ व ७ या श्लोकातील शब्दरचनेमध्ये काय मैशिष्टच दिसून येते
५९ व १० मा लोकात आदित्य च वायु याच्याबद्दल काय माहिती मिस्ते ।
६ समास सोहवून नावें सागा व्यसनानुरूपम्, जननीवियोग , उदारशीला,
कान्त स्मिता, पद्मानना, पक्षिगणा ।
पाठ करा ~अनुलापो मुहुभांपा विलाप परिदेवनम् ।
पिनापो विरोधोक्ति सलापो भाषण मिथ ॥
.
पाठ १३
अश्वत्थामा पितृमरणवाता शृणोति ।
(नेपथ्ये) कुतोऽद्यापि ते तातः।
अश्वत्थामा-(श्रुत्वा } किं धूथ-कुतोऽयापि ते तात इति ।
(सरोपम् ) आ. क्षुद्रा समरमारन कथमेवं प्रलपता यः सहन्नधान
(तत पविशति सम्भ्रान्त सप्रहार सूत )
सुत. परित्रायतां परित्रायतां कुमारः। ( इति पादयो पतति)
दीर्णमनपा जिलया।

·अश्वत्थामा-(विलाश्य) अये कथं तातस्य सारथिरभ्यसेनः । आर्य ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य तातस्य सारथिरसि । किं मत्तः परित्राणमिच्छसि। सूतः-(उत्थाय सकरुणम् ) कुतोऽद्यापि ते तातः। अश्वत्थामा-(सावेगम् ) किं तात एव नास्ति । सूतः-अथ किम्। अश्वत्थामा-हा तात । (इति मोहमुपगत ) सूतः-कुमार समाश्यसिहि, समाश्वसिहि । अश्वत्थामा-(लब्धसंज्ञ सास्रम् ) हा तात हा सुतवत्सल हा लोक- प्रयैकधनुर्धर क्कासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । सूतः-कुमार अलमत्यन्तशोकावेगेन । बीरपुरपोचितां विपत्ति- मुपगते पितरि स्वमपि तदनुरूपेणैव वीर्येण शोकसागरमुत्तीर्य सुखी भव। अश्वत्थामा-(अश्रूणि विमुच्य) आर्य कथय कथय कथं ताह- ग्भुजवीर्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगतः । किं भीमाद्गुरुदक्षिणां गुरुगदादीमप्रियः प्राप्तवान् । सूतः-शान्तं पापम् । शान्तं पापम् । अश्वत्थामा- अन्तेवासिदयालुरज्झितनयेनासादितो जिष्णुना ।। सूत:-कथमेवं भविष्यति? अश्वत्थामा- गोविन्देन सुदर्शनस्य नियतं धारापथं प्रापितः । सूत:-एतदपि नास्ति । अश्वत्थामा--- शङ्के नापदमन्यतः खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादहम् ।। सूतः-कुमार ·टीपा 'पश्यन्कय न लजसे-पाहात राहाताना तुला पसी लाज वाटत नाही. लम्जू याच गांची नियापदे मोजाना भी गोष्ट करण्याची राज मारते यामहल मानवादाचा धातुसाधित योजतात. * सोप्य' 'मा+रु' या भाजूच्या प्रयोजक रूपा ल्यान्त अध्यय आहे. अर्थ-हेवन. प्रश्न १ मृत्येन पणिगादेशः कम यथाक्षरमनुष्ठितस्तर्णयत । २ चमांता, स्वामिवचनम्, बहुमूल्यानि, भवग्निदेश: याचा विमह करून नावें सागा. ३ या गोष्टीतील सति सप्तम्यन्त रचना दर्शवून त्यांच्याबद्दल 'यदा-तदा, यावत्-तावन' बशी अन्यये असलेली वापये लिहा. ४ आरोप्य, अवसन, प्रतिनिवृत्त , अनुष्ठातव्यम् ही स्पे पूर्णपणे सोळपन त्याचा वाक्यात उपयोग करा. ५ 'मया भवनिदेशो यथाक्षरमनुष्ठितः । वणिजा बत्राणि जलक्लिनानि दृष्टानि । म बहूनि वखाण्यकोणात् । स वणिक तं तारस्वरेणापृच्छन् ।' या वास्याचा प्रयोग बटला. पाठ करा-१ वस्रमाच्छादन वासश्चेलं वसनमंशुरुम् । २ पैदेहक सार्थवाही नैगमी चणित्रो वणिक् । घण्याजीवो ह्यापणिक कयविकयिकश्च सः ।। पाठ १२ सीतावियुक्तस्य रामस्य विलापः । स लक्ष्मणं शोकवाभिपन्न शोके निमग्नो विपुले तु रामः । उवाच चाफ्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिम्भ्यस्य रुदन सशोकम् ॥१॥ (अवदत) ·राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः । सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥२॥ सर्व तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे धनमेत्य शून्यम् । सीतावियोगात्पुनरप्युदणे का?रिचाग्निः सहसा प्रदीतः ॥३॥ मया विहीना विजने जने या रक्षोभिराहत्य चिकृष्यमाणा। नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तपत्यायतकान्तनेत्रा ॥४॥ अस्मिन् मया सार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमिहोपविष्टा । कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासात्वामाहसीता बहुवाक्यजातम् ॥५॥ गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् । अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नेकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥६॥ पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता। तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥७॥ काम घिई पुषितवृक्षरण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् । धनं प्रयाता नु तदप्ययुक्तमेकाकिनी सातिविभेति भीरु.॥ ८॥ आदित्य भो लोकसताकृतन लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् । मम प्रिया साकगता हृता या शंसस्त्र मे शोकवशस्य सत्यम् ॥९॥ लोकेषु सर्वपु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तद्। शंसस्व वायो कुलशालिनी ता हृता मृता वा पथि वर्तते या ॥ १० ॥ अतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंशं विलपन्तमेवम् । उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याय स्थितःकालहितं च वाक्यम् ॥ ११॥ शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः। उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्पतिदुष्करेषु ॥ १२ ॥ टीपा 'बहुवाक्यजातम्-पुष्कळ वाक्याचा समूह' नामाच्या पुढे जाता शब्द जोडला म्हणजे त्या नामाने दर्शविलेल्या पुष्कळ वस्तु असा अर्थ होतो

·'स्वजनयिोग:-वियोगदाचा शब्दादरोबर ज्याच्यापासून वियोग दर्शवावयाचा असेल
स्या अर्थाच्या शब्दाची तृतीया योजतात.
'शसस्व'-शम धातु परस्मैपदी आहे. आत्मनेपदी रूप अपवाशामक समजावे.
'नु अन्यय वा पिला तर्क दर्शविगारे थाहे.
१ रामस्य शोक के कै. कारणैर्धितः?
२ सीतामुद्दिश्य कानि विशेपणानि रामेण प्रयुक्तानि सन्ति ।
३ वरील लोकातील उपमा पाटीकरण करून त्यांची सार्थता दासवा.
४ ४, ६ व ७ या श्लोकातील शब्दरचनेमध्ये काय वैशिष्टय दिसून येते!
५५ व १० या लोकात आदित्य व वायु याच्याबद्दल काय माहिती मिळते ?
६ समास सोडवून नावे सागा:-व्यसनानुरूपम्, जननीवियोग , उदारशीला,
कान्तस्मिता, पद्मानना, पक्षिगणाः ।
पाठ करा - अनुलामो मुहुर्भापा विलाप. परिदेवनम् ।
विप्रलापी विरोधोक्तिः संलापो भापणं मिथः ।।
पाठ १३
अश्वत्थामा पितृमरणवाता शृणोति ।
(नेपथ्ये ) कुतोऽद्यापि ते तातः।
अश्वत्थामा-(श्रुत्ला) किं य-कुतोऽद्यापि ते तात इति ।
(सरोपम् | साः शुद्राः समरमारवः कथमेवं प्रलपतां वः सहस्रधान
दौर्णमनया जिलया।
(ततः प्रविशति सम्भ्रान्त सप्रहार: सूत.)
एतः-परित्रायतां परित्रापत कुमारः। (इति पादयोः पतति)

·अश्वत्थामा-(विलाक्य ) अये कथं तातस्य सारथिरथ्यसेनः। आर्य ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य तातस्य सारथिरसि । किं मत्तः परित्राणमिच्छसि। सूतः-(उत्थाय सकरुणम् ) कुतोऽद्यापि ते तातः । अश्वत्थामा-(सावेगम् ) किं तात एव नास्ति। सूतः-अथ किम्। अश्वत्थामा-हा तात । (इति मोहमुपगत ) सूतः कुमार समाश्वसिहि, समाश्वसिहि । अश्वत्थामा-(लब्धसज्ञ सास्रम् ) हा तात हा सुतवत्सल हा लोक- प्रयैकधनुर्धर क्वासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । सूतः-कुमार अलमत्यन्तशोकायेगेन । वीरपुरुषोचितां विपत्ति- मुपगते पितरि त्वमपि तदनुरूपेणैव वीर्येण शोकसागरमुत्तीर्य सुखी भव। अश्वत्थामा-(अश्रूणि विमुध्य) आर्य कथय कथय कथं ताट- ग्भुजवीर्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगतः। किं भीमाद्गुरुदक्षिणां गुरुगदाद्रीमप्रियः प्राप्तवान् । सूतः-शान्तं पापम् । शान्तं पापम् । अश्वत्थामा- अन्तेवासिदयालुरुझितनयेनासादितो जिष्णुना ।। सूतः-कथमेवं भविष्यति ? अश्वत्थामा- गोविन्देन सुदर्शनस्य नियतं धारापथं प्रापितः। सूतः-एतदपि नास्ति । अश्वत्थामा- राके नापदमन्यतः खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादहम् ॥ सूत:-कुमार

·१२०
पतेऽपि तस्य धुपितस्य महारत्रपाणे:
किं धूर्जटेरिय तुलामुपयान्ति सस्ये ।
शीयापगद्धहदयन यदा तु शरम्
स्यक्तं तदास्य विहितं रिपुणातिघोरम् ॥
अध्यत्यामा-फि पुनः पारणं शोकस्यारत्रपरित्यागस्य था।
सूतः-ननु कुमार एय कारणम् ।
अश्वत्थामा-यममेव नाम ।
सूत.-श्रूयताम् । (अयूणि रिमुथ्य )
अश्वत्थामा हत इति प्यारसूनुना स्पष्टमुनया
स्वर शेपे गजति किल व्याहृतं सत्ययाचा।
तत्यासी दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य रामः
सम्प्राण्याजी नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ॥ (अगुधार)
अश्वत्थामा-हा तात हा सुतवत्सल द्या था मदर्थत्यताजीपित
हा शायराशे हा शिप्यप्रिय हा युधिधिरपक्षपातिन् । (इति रोदिति )
सूतः-पुमार अलमत्यन्तपरिदेवनकार्पण्येन ।

·४ अश्वत्थामा पितरमुद्दिश्य कानि कानि विशेपणानि प्रयोजयति ? ५ द्रोणस्य मृत्यो. कारणमश्वत्थामा कथं जात ? पाठ करा:--१ धन्वी धनुष्मान्धानुष्को निपछ्यस्त्री धनुर्धरः । २ अन्तो नाशो द्वयोर्मृत्युमरण निधनोऽस्त्रियाम् । पाठ १४ मेघान्योक्तयः। मुञ्च मुञ्च सलिलं दयानिधे नास्ति नास्ति समयो यिलम्बने । अच चातककुले मृते पुनारि पारिधर किं करिष्यसि ॥ १ ॥ चातकस्य खलु चञ्चसम्पुटे नो पतन्ति फिल पारिविन्दवः । सागरीकृतमहीतलस्य किं दोष एप जलदस्य दीयते ॥२॥ ऊपरेषु विवरेपु चाम्भसा वीचयोऽपि भवता विनिर्मिताः। क्षेत्रसीम्रि निहितास्तु विन्दवो वारिवाह भवतो नवी नयः॥३॥ पानीयमानीय परिश्रमेण पाथोद पाथोनिधिमध्यतस्त्वम् । कल्पद्रुमे सीदति साभिलाषे महोपरे मुञ्चसि किंनिमित्तम् ॥४॥ वितर पारिद पारि चातुरे चिरपिपासितचातकपोतके । प्रचलिते मरुति क्षणमन्यथा क च भवान् क पयः क्व च चातकः ५ किसलयानि कुतः कुसुमानि वा क च फलानि तथा नववीरधाम् । अयमकारणकारुणिको न चेद्वितरतीह पयांसि पयोधरः ॥ ६ ॥ टीपा अन्योक्तिः-हा एक अलकार आहे. जेव्हा एकाघास उद्देशन काही बोलावयाचे असते सेवा दुसऱ्या कोणास तरी उद्देशून ते म्हणावयाचे, परतु त्याच्या अर्थाचा रोख मात्र पहिल्या

·१२२
.
व्यचौकडेच असतो या अलमारास 'अप्रस्तुत प्रशसा' असेहि नाव देतात. वरील शेकात
मेघाला उद्देशन वर्णन रेलें माहे असे दिसते परंतु त्याचा उद्देश मेघासाररया गर्तनाच्या
मनुष्याचे वर्णन बरण्याचा आहे
'वि+त-देणे' याचा उपयोग चतुर्यन्त विवा सप्तम्यन्त नामाबरोबर करतात. मेध व
वासक पक्षी यासा पुढील पविकल्पना आहे. चातक पक्षी मेघविन्दूवर निवत राहातो असा
समज आहे
प्रक्ष
१ वरील श्लोकाचा अर्थ कोणत्या त हेच्या मनुष्यास शगू पडतो हे
सविस्तर सांगा
२ सपत्ति क्षणिक व चञ्चल आहे हे कोणत्या श्लोकार्थात दर्शविले आहे
ते स्पष्ट करा.
३ चौथ्या लगेकामध्ये पहिल्या चरणातील बऱ्याच शब्दाचा पहिला वर्ण
सारसा आहे. या शब्दापाराला 'अनुप्रास' असे म्हणतात. अशा
त हेची अनुप्रासाची इतर उदाहरणे सागा.
४ पुढील शब्दाचे भाला अनुरूप अगे दोन समूह करा
चातर, वारिधर, ऊपर, विवर, परपम, क्षेत्रसीमा, महोपरम् ।
पाट करा.-अघ्र मेघों वारिवाह स्तनयित्नुर्यलाहक ।
धाराघरो जलधरस्तडित्वान्दारिदोऽम्नुभृत् ॥
पाठ १५
कालिदासस्य चातुर्यम् ।
अप कदाचिद्भोजेन विलासार्थ नूतनगृहान्तरं निर्मितम्। तस्मिन्
गृहा तर गृहप्रवेशापूर्वमेकः पश्चिद्रलराक्षसः प्रविष्टः । स थ
रात्री ये तत्र यसन्ति तान् भक्षयति । ततो मान्निशानाद्वय तदु-

·१२३ श्चाटनाय राजा यतते स्म । स चागच्छन्नेव मान्त्रिकान भक्षयति । किंच स्वयं कवित्वादिक पूर्वाभ्यस्तमेव पस्तिष्ठति । एवं स्थिते तत्रैव रक्षसि राजा कथमस्य निवृत्तिरिति व्यचिन्तयत् । तदा कालिदासः प्राह । देव नूनमयं राक्षसः सकलशास्त्रप्रवीणः सुकविश्व भाति । अतस्तमेव तोपयित्वा कार्य साधयामि । मान्तिस्तिष्ठन्तु । मम मन्त्रं पश्येत्युक्त्या स्वयं तत्र रात्री गत्वा शेते स्म । ततः प्रथमयामे ब्रह्मराक्षसः समागतः। स च पूर्व पुरुषं दृष्ट्या प्रतियाम- मेकैका समस्यां पठति । येनोत्तरं हृदयगतमुक्तं न भवति न स ब्राह्मण इति विचार्य स तं हन्ति । तदानीमपि पूर्वरदयमपूर्वः पुरुषोऽतो मया समस्या पठनीया। न चेद्वति सदृशमुत्तरं तस्या- स्तदा हन्तव्य इति निश्चित्य पठति 'सर्यस्य द्वे' इति । तदा कालिदासः प्राह 'सुमतिकुमती सम्पदापत्तिहेतू' इति । ततः स गतः। पुनरपि द्वितीययामे समागत्य पटति 'वृद्धो यूना' इति । तदा पविराह 'सह परिचयात्यज्यते कामिनीभिः' इति। तृतीये यामे स राक्षप्तः पुनस्तमागत्य पठति 'एको गोत्रे' इति । ततः कविराह 'प्रभवति पुमान यः पुष्टुम्यं विमति ' इति । ततश्चतुर्थयाम आगत्य स राक्षसः पठति 'स्त्रीवञ्च' इति । तदा विराह 'प्रभवति यदा तद्धि गेहं विनष्टम्' इति । ततः स राक्षसो यामचतुष्टयेऽपि तुष्टः प्रभातसमये समागस्य तमाश्लिप्य प्राह । सुमते तुष्टोऽस्मि किं तवामीएमिति । कालिदासः प्राह भगवन्नेतद् गृहं विहायान्यन गन्तव्यमिति । सोऽपि तथेत्युक्त्या गतः । अनन्तरं तुष्टो भोजः फपि पहु मानितवान् ।

·१२४
मानितवान्-मन् च्या प्रयोजक रूपाचे कर्तरि भूत. था. विशेषण पु. प्र. ए. व. 'विभति-
पोपण करतो' भृ (३ उ. प.) धातूचे वर्त.तृ. पु. एक्वचनी प. पदी रूप.
प्रत्र
१ राक्षसस्य को व्यवहारकम आसीत्प्रतिरात्रम् ? कालिदासस्य ब्राह्मणत्वस्य
निश्चयो राक्षसेन कथं कृत बालिदासेन राक्षस: कथं तोपितः।
२ गृहान्तरम्, प्रतियामम् , सम्पदापत्तिहेतू, सक्लशास्त्रप्रवीण. या समासाचा
विग्रह करून नावें सागा.
३ 'पुंस् थ युवन' या शब्दाची सर्व रूपं लिहा.
४ आहूय, विहाय, तोपयित्वा, आलिष्य व समागत्य ही रूपे पूर्णपणे
ओळखून त्याच अर्थाची दुसऱ्या धातूंची ल्यनन्त अव्यये लिहा.
पाठ करा:-गृहं गेहोदवसित वेश्म सद्म निकेतनम् ।
निशान्तपस्त्यमदनं भवनागारमन्दिरम् ।।
पाठ १६
सज्जनप्रशंसा।
छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्रः क्षीणोऽपि वर्धते लोके।
इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्त न लोकेऽस्मिन् ॥ १॥
बदनं प्रसादसदनं सदयं हृदयं सुधामुची वाचः ।
करणं परोपकरणं येषां फेषां न ते यन्याः ॥२॥
सुजनो न याति घरं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि ।
छदेऽपि चन्दनतरः सुरमयति मुखं फुटारस्य ॥ ३॥

·१२५ शरदिन वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु नि.स्वनो मेघः । नीचो बदति न कुरते न वदति सुजनः करोत्येव ॥ ४॥ यदमी दशन्ति दशना रसना तत्स्वादमनुभवति । प्रकृतिरियं विमलानां क्लिश्यन्ति यदन्यकार्येषु ॥५॥ अमृतं किरति हिमाशुर्विपमेव फणी समुद्भिरति । गुणमेव पक्ति साधुयॊपमसाधुः प्रकाशयति ॥६॥ टीपा 'मुरभयति-सुवासिक करतो.' सुरमि या विशेषणापासून शेणान्या नामधातू रूप 'सुधामुचः-मुधा मुधान्ति ते ' समासाच्या शेवरी एकाचा क्रियापदापासून होणारे रूप आले व स्वतत्रपणे उपयोगात येत नसले तर स्या समासाला 'उपपर' समास म्हणतात. प्रक्ष . - १ पहिल्या श्लोकातील 'वृक्ष व चन्द्र' या उदाहरणाचे समर्पक्त्व सिद्ध करा. २ सबन कोणत्या गुणानी वन्दनीय होतात हे संस्कृतमध्ये लिहा. ३ पुढील वाक्ये पुरी करा- यथा हिमाशु अमृत पिरति तथा । यया फणी विपम् उद्विरति तथा ----- विमला स्वय हिश्यन्ति यथा यथा नि वन मेघ वर्षति तथा ४ पुढील शब्दांच्या जोडीचे वरील श्लोशातील तुलनात्मक शब्द लिहा । सुरमयति अमृत । समुद्भिरति पपति ५ पर्णयोजनेच्या टीने कोणो लोक चांगले दिसतात ते सांगा. पाट करा -महापुलमुलीनार्यसभ्यराबनमाधव । विद्वान् विप'बदोषा मन्धी कोविदो युध ॥ धीरो मनीषी प्राज्ञ समपावान् पण्डित कृषि । धीमान् सरि नीलवर्णो विपक्षण । | पणी विषम् ।

·१२६ पाठ १७ शठं प्रति शाठ्यम् । war- अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने जीर्णधनो नाम घणियपुत्रः। स च द्रव्यक्षयाद्देशान्तरगमनमना व्याचिन्तयत् । यन देशेऽयवा स्थाने मोगान् भुक्त्वा स्वीर्यतः। तस्मिन् विभयहीनो यो वसेत् स पुरुषाधमः॥ तस्य गृहे लोहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुलाऽऽसीत् । तां च कस्यचिद्वणिजो गृहे निक्षेपभूता त्या देशान्तरं प्रस्थितः । ततः सुचिरं कालं देशान्तरं भ्रान्त्या पुनस्तदेव स्वपुरमागत्य तं श्रेछिन. भवदत् । भोः श्रेष्ठिन् दीयतां में सा निक्षेपतुलेति । स आह । भो नास्ति सा त्यीया तुला । भूपिमक्षिता। जीर्णधन आह। भोः श्रेष्ठिनास्ति दोषस्ने यदि मूपिमक्षितानि विञ्चिदव शाश्वतमस्ति । परमहं नयां नानार्थ गमिप्यामि । तत्यमात्मीयं शिशुमेतं मया साह मानोपकरणहस्तं प्रेषयति । सोऽपि चौर्यभयात्तस्य शङ्कितः स्वपुत्र- मयदत् । यत्स पितृव्योऽयं तय मानार्थ नदी गच्छति। तद्गम्यता. मनेन साधु सानोपररणमादायेति । अयासी घणिपिशः मानोपकरणमादाय प्रहरमनास्तेनाभ्याग- तेन सह प्रस्थितः। तथानुष्ठिते चणिक नात्या तं शिशुं नदीगुहायां प्रक्षिप्य तवारं गृहच्छिलयाऽऽच्छाध सत्वरं गृहमागतः । पृश्य तेन यणिजा मो अभ्यागत तत्वध्यतां पुत्र मे शिशुर्यस्त्वया सह नदीं गत रति । स आह । नदीतटास श्येनेनहत इति । श्रेष्ठयाह मिथ्यायादिन् पिचिच्छयेनो पालं हर्नु पनौति । तत्समय में सुतमन्यथा राजकुले निदयामीति ।म आहा मोः सत्यवादिन या येनो थालंन नयति तथा मृपिया अपि लोहमारयटितां भुलां न ·भक्षयन्ति । तदर्पय मे तुलां यदि दारकेण प्रयोजनम् । एवं विवदमानी द्वावपि राजकुलं गतौ । ततः श्रेष्ठी तारस्वरेणाभापत । भो अब्रह्मण्य- भब्रह्मण्यम् । मम शिशुरनेन चोरेणापहृतः। अथ धर्माधिकारिणस्त- मनुवन् । भाः समर्म्यता श्रेष्ठिपुन.स आह । किं करोमि पश्यतोऽपि मे श्येनेनापद्वतः शिशुरिति । तच्छुत्वा तेऽवद्न् । भो न सत्यमभिहितं भवता । किं श्यनः शिशु हतु समर्थी भवतीति । स आह । भो भोः श्रूयता मद्वचः। तुलां लोहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूपिकाः । राजस्तन हरेच्छयेनो बालक नान संशयः ॥ इति । ततस्तेऽपृच्छन् । कथमेतदिति । तत. स सभ्यानामादितः सर्वे वृत्तान्तमायात् । ततस्तैर्विहस्य द्वायपि तो परस्परं सम्बोप्य तुलाशिशुदानेन सन्तोपितो। टीपा 'पश्यत अपि मे---सत पछी रचना-अनादरवाचक 'मी पाहात असताना गदा' सभ्यानाम् अख्यात्'-'ख्या' प्रियापदाचा उपयोग चतुर्थीबरोबर परतात येथे पष्ठी अपवाद समजाती संस्कृतमध्ये पईचा उपयोग इतर विमकीवी बरण्याचा प्रघात भाडे रस्य शकित 'स्याला भ्यालेला पचमीबद्दल पछी योजलेली आहे 'खानोपकरणम्न--सानस्य उपकरणानि हस्ते याय स ' बमोतिया बियामध्ये दोदी पदाच्या विभक्ति भिन्न आहेत म्हणून यास 'प्यधिकरण बमोहि' असे म्हणतात. 'वि+व'--भादणे, वादविवाद परणे या अर्थ आत्मनेपदी असतो 'पुरपाचन --अधम याद कर्मधारयाच्या शेवगै येतो . प्रश्न १ फेन फारणेन नीर्णधनो प्रामान्तर प्रस्थित अस्या क्थाया के शट धनते। त शठ प्रति जीर्णधनेन शाव्य क्य प्रदर्शितम् । २मो प्रेछिन् दीया मे सा निक्षेपतुला भो बाल गम्यतामनन सार्भ सानोपकरणमादाय । सभ्यतो भो अभ्यागत पुत्र मे शिगु सापितस्त्वया । भो जीर्णधन समप्यता घोष्टिमुव । या पाश्याचा प्रयोग पदला.

·१२८
३ विवदमानौ, भ्रान्त्वा, समर्पय, सन्तोपिती, सम्वोध्य ही रूपें ओळखून
त्याचा नवीन वाक्यात उपयोग करा.
४ शर, ब्रू व रया या धातूंची प्र, भूतकाळी रूपे लिहा,
पाठ करा -पोत पाकोऽर्भको डिम्भ पृथुक शावक शिशु ।
पाठ १८
दमयन्त्यात्मनो वृत्तमृपिभ्यः कथयति ।
विदर्मेषु महीपालो मीमो नाम महीपतिः ।
तस्य मां तनयां सर्वं जानीत द्विजसत्तमाः॥१॥
निपधाधिपति(मामलो नाम महायशाः ।
वीरः सङ्ग्रामजिद्विद्वान् मम भर्ता विशांपतिः ॥२॥
देवताभ्यर्चनपरो छिजातिजनयत्सलः ।
गोता निपधशस्य महातेजा महाबलः॥३॥
सत्यवान् धर्मवित् प्रायः सत्यसन्धाऽरिमर्दनः।
ब्रह्मण्यो देवतपरः श्रीमान् परपुरञ्जयः ॥ ४ ॥
नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः ।
मम मतां विशालाक्षः पूर्णेन्दुपदनोऽरिहा ॥५॥
आहर्ता प्रामुख्यानां घेदवेदाङ्गपारगः ।
सपलानां मृधे हन्ता रविसामसमप्रमः॥६॥
सश्चिनितिहरनारतात्मभिः।
देवने पुशलनिहार्जितो गज्यं वसूनि च ॥ ७ ॥
तस्य मामवगच्छायं माया राजर्षमस्य ।
दमयन्तीति विख्यातां मर्तुदर्शनलालसाम् ॥ ८॥

·१२९ सा वनानि गिरीश्चैव सरांसि सरितस्तथा । पल्यलानि च सर्वाणि तयारण्यानि सर्वशः ॥९॥ अन्विप्यन्ती स्वभारं नलं रणविशारदम् । महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता॥ १० ॥ कञ्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः। भवेत् प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः ॥ ११ ॥ यत्कृतेऽहमिदं दुःखं प्रपन्ना भृशदारणम् । धनं प्रतिमयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥ १२ ॥ टीपा 'विर्भा-निपक्षा-देशाचों नार्वे नेवाच्या नावापासून बनरिग असन्यासी बहुवचनात योजतात 'देश किंवा विषय' हा शम जोडला म्हणजे एकवचनात योजता येत 'अवगच्छध्वम्-अव+गम्-जाणणे, ओटसणे या १ प ५ धा अपवाद म्हणून आशा दिपु महुवचनी रूप आहे योग्य रूप-अवगन' आहे 'पचिर' या अव्ययाचा उपयोग साधा प्रश्न विचारण्यारितो बस्तिात व त्या प्रश्नाच्या स्वरूपावरून प्रना होय रिवा नाही उत्तर ध्वनित होते. . प्रक्ष १ दमयन्त्या कथित घृत गयरपेण क्थस्त । २ नाबद्दल योजरेली सर्व विशेषणे मागून त्याचा अर्थ सट करा व स्यांतील समानार्थक कोणती आहेत हि समा. ३ राज्यनाश होणे हा नराचा दोष नसून इतरांचा आहे हे दर्शविणारा शेकाचा अर्थ बरा ४ पुढील शन्दसम्हायल रामाम लिहा -धर्म वेत्ति दस । स या राधा यस्य स । महान् आरमा यस्य म । तपस पनम् । महाया परयर । राइमाम जयनि असा पाट परा--दारो धीरथ विधान्तो नेता गुध रिस्वरे। सा युगामी रणे साधु सलामीवादरधिषु ॥

·पाठ १९ शिविपरीक्षा। MARAL पुरोशीनरो नाम राजा यमुनायास्तीरे यज्ञमतनोत् । तेन यशेन स पासवादप्यत्यरिच्यत । अतस्तत्रैतामग्निरिन्द्रश्च तस्य माहात्म्य शातुं प्रवर्तमाने यशे । इन्द्रः श्येनरूपमधारयत् तथाचाग्निः कपोत- रूपम् । श्येनभयाच्छरणार्थी कपोनो भयपीडित आत्मानं प्रातुं राश ऊर प्राप्य तत्र निलीनोऽभवत् । तद् दृष्ट्वा श्येनो राजानमयदत् । हे राजन् अस्य कपोतस्य रक्षणं कृत्वा किमर्थं त्वं धर्मविरुद्ध कर्माचरसि । एप कपोतो क्षुधा पौड्यमानस्य मे भक्षणं भवतीति । तदा राजा प्रत्यवदत् । अयं द्विजः सन्त्रस्तरूपत्राणार्थी त्यत्तो भीतः प्राणप्रभुरभयाथै मत्समीपं प्रातः । अतोऽस्यामयार्थिनो रक्षण ममावश्यकर्तव्यतामापततीति । एतच्छत्वा श्येन आह । हे विशांपते अस्माद्भक्ष्याद्विलोपितस्य मम प्राणा नश्यन्ति । मयि नटे मत्कुटुम्य मपि नश्येत् । एवं त्वमेकस्य प्राणान् रक्षित्वा बहुप्राणयातं फरोपि । अप्येतद्धय भवेदिति । पतद्वचनं निशम्य राजाऽभापत । हे विहगोत्तम र यहुकल्याण संयुक्तं भाषसे । किन्तु कथं त्वं शरणार्थिपरित्यागं साध्विति मन्यसे । मयतु नाहं तव भक्ष्यधिलोपं करोमि। यत्किञ्चिदन्यद् भक्ष्यं चान्छसि तवाहं तुभ्यं दद्यामिति । नाई कपोतादन्यत्किञ्चिदषु काक्षे । यतो मे देवविहितं भक्ष्यं कपोतोऽस्तीति इपेनेनाभिहितम् । तदा राजायदत् फातमाणान् विना यदन्यत्त्यं कामयमे तत्सर्वमनुभ्यं ददानि न तु कचिदपि फपोतमिति । तदा श्येनोग्यदत् । भातु हे नृपोत्तम कपोतेन समे तव मांस त्वया मटेयम् । तेन में तुष्टिमदिति ।

·इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागता ॥
याचल्लोके भनुप्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिय।
तावकीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥ इति ।
एतदुतवा तुष्टमानसौ ता इन्द्राग्नी त्रिविष्टपं गतौ। उशीनरोऽपि
विभ्राजमानो धपुषा त्रिविष्टपमारोहत्।
टीपा
“अति+रिच-वरचढ असणे' या क्रियापदाचा उपयोग ज्याच्याहन वरचढ असा अर्थ
दर्शवावयाचा असेल त्याची पचमी विभक्ति योनून परतात
'अवश्यवर्तव्यताम् आफ्न'-निकडीचे कर्तव्य असणे.
'जिशासभानी--जाणण्याची इच्छा परणारे (दोघे)'शा धातूचे इच्छार्थक वर्त. धातु.
विशेषण पु. प्र. द्विवचन.
प्रश्न
१ इन्द्र स्वत शिविपरीक्षेची गोष्ट सागत आहे असें कल्पून ही गोष्ट
सस्कृतमध्ये सागा
२ पाव्यमानस्य, उत्कृत्य, प्रदेयम्, विभ्राजमान ही रूपें पूर्णपणे ओळखून
त्याचा वाक्यात उपयोग करा.
३ भयपीडित , भक्ष्यविलोप , देवविहितम् , तुटमानसी, इन्दामी, श्येनभयम्
हे समास सोडवून त्याची नावें सागा.
४ जमे शरणम् भर्थयते असौ शरणार्थिन्, तसेच
प्राणार्थिन्,
अभयार्थिन्, रिकाम्या जागी योग्य
पर लिहा.
५ उर्वशी (लक्ष्मी) अत्यरिच्यत सौन्दर्येण । सत्य (यशकर्मन् ) अतिरिच्यते।
क्सांतील शब्दाची योग्य रूपं योना,
पाठ परा-स्वरष्ययं स्वर्गनानिदिवनिदशाल्या ।
मुरलोको योदिवी वेत्रियां हीये विविटपम् ।।

·पाठ २० दारिद्यदोपाः। एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमजातीन्दोः किरणेवियाङ्कः। उक्तं न सम्यकविना हि तेन दारिद्यदोपो गुणराशिनाशी ॥१॥ धनविमुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् । यस्य प्रतीकार निरर्थकत्वात् कोपप्रसादा विफलीमयन्ति ॥२॥ अहो नु कष्ट सततप्रवासस्ततोऽतिकटः परगेहवासः। कष्टाधिका नीचजनस्य सेवा ततोऽतिकष्टा धनहीनता च ॥३॥ घरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः परफलाम्युभोजनम् । तृणानि शय्यायसतंच वएक्लन वन्धुमध्ये धनहीनजीवितम् ॥४॥ यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते । तदास्य मित्राण्यपियान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः५ दारिम्यान्मरणादा भरणं मे रोचते न दारियम् । अल्पल्ले मरणं दारियमनन्तकं दुःखम् ॥ ६॥ टीपा 'घर-1(की गोट) पुरवणे, (पण ती) नको-जी गोष्ट पमत असते त्या अर्थाच्या पाक्यारोरर 'घरम् अस्यय योजतात वगै गोष्ट नको त्या अर्थाच्या वाक्याबरोबर -तुका अभ्यय योजतात. 'घर' या असणारेशम प्रथमेत असावे नाहीतर या अमावा, तुदन योजू नयेत. १ प्रथम के प्रयुषामुपमा पीपुस्त। २निधनानो कोपनमादा निराधा: येन कारणेन भवन्ति ।

·१३३ ३ कानि कानि वस्तूनि नरस्य कष्टकारमाणि भवन्ति ? ४ वनवासत्ति कीदृशी भवति तद्वणेयत । ५ दारिद्रयस्य दोपाक्थयत । ६ केन कारणेन दारिद्यान्मरण वरम् । पाठ करा -नि स्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि स । पाठ २१ "उपायं चिन्तयन् प्राज्ञो ह्यपायमपि चिन्तयेत्" । कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः। अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदई तावन्मूखों दरिद्रश्च । तदेन धर्मबुद्धिमादाय देशान्तरं गत्वास्याश्रयेणार्थोपार्जनां कृत्वैनमपियञ्च- यित्वा सुखी भवामीति । अथान्यस्मिनहानि पापबुद्धिधर्मवुद्धिमाह। भो मित्र शास्त्रेप्येवं वर्णितं यद् येन देशान्तरेषु बहुविधमापावेपादि नातं तस्य जन्म धरणीपीटे निरर्थकम् । अत आवां देशान्तरं गच्छावेति । अथ तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनास्तेनैव सह गुरुजनानु- शातः शुभेऽहनि धर्मबुद्धिः प्रस्थितः। तत्र च धर्मवुद्धिप्रभावेण भ्रमता पापबुद्धिना प्रभूततरं वित्तमासादितम् । ततश्च तो द्वायपि प्रभूतोपार्जितवित्तौ प्रहृष्टौ स्वगृहं प्रत्योत्सुक्येन प्रस्थिती । अथ स्वस्थानसमीपवर्तिना पापबुद्धिना धर्मधुद्धिरभिहितः । भद्र न सर्वमेतद्धनं गृहं प्रति नेतुं युज्यते यत. कुटुम्बिनो वान्धवाश्च तत्प्रार्थयेरन् । तदत्रेव धनगहने कापि भूमो निक्षिप्य शिश्चिन्मान- भादाय गृहं प्रविशावो भूयोऽपि प्रयोजने साते तन्मात्रमस्मात् स्थानान्नयेय। उक्तं च- ·न चित्तं दर्शयेत्प्राशः फस्पचित्स्वल्पमप्यहो । मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाचलते मनः॥ यथामिपं जले मत्स्यभक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ।। तदाकार्य धर्मबुद्धिराह । भद्र एवं क्रियतामिति । तथानुष्ठिते हायपि स्वगृहं गत्वा सुसेन स्थिती । किन्तु पापयुद्धिर्निशीथे तवागत्य सर्व वित्तमादाय गर्ती पूरयित्वा स्वभवनमयात् । अथा- न्येधुर्धर्मबुद्धिं समेत्यावधीत् । ससे बहुफुटुम्बा घयं वित्ताभावात् सीदामः । तदत्वा ततः स्थानाकिश्चिद्वित्तमानयार इति । सोऽब्रवीत् । भद्र एवं क्रियतामिति । अथ द्वावपि गत्या यायस्थान सनतस्तायद्रिक्तभाण्डं दृश्यन्तौ । अत्रान्तर पापबुद्धिः शिरस्ताड- यमभाषत । भो धर्मवुद्ध त्वया इतमेतद्धनं नान्येन यतो भूयोऽपि गांपूरणं रुतम् । तत्रयच्छ मे तस्यामिति । स आहे भो दुरात्मन् मैवं धद । धर्मबुद्धिः खल्यहम् । नतचौरफर्म करोमीति । एवं ती विषदमानी धर्माधिकारिणं गत्वा तस्मै सफलं वृत्तं न्यवेद्यताम् । अथ धर्माधिकरणाधिष्ठितपुरषांवत्ती दिव्याथ नियोजिती तावत् पापयुद्धिराह । अहो न सम्यग्दृष्टो न्यायः । उक्तंच- विद्यादेऽन्विप्यते पचं पत्राभावे तु साक्षिणः । साध्यभायात्ततो दिव्यं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ अप्र विषये वृक्षदेयता मम साक्षिभूताः सन्ति । तत्ता पयायो- रकतरं चौरं साधु घा सनिश्चयं घोषयन्तीति । अथ हैः सधरभिहितम् । मो युक्तमुक्तं भवता। तदस्माकमप्यन विपये पीबहलमस्ति । तरमन्यूपसमय दाभ्यामस्माभिः सह पनादेश गन्तव्यमिति । अथ पापयुद्धिः स्पगृहं गत्वा स्यजनकमयदत् । तात प्रभूतोऽयं मयार्थो धर्मयुद्धथोरितः । अतो यदि भयास्तवोटर- मधिष्ठाय वृक्षदेयतायदाचरेत्तरोतव्यं रक्षितं भयेन् । अन्यथा तन्मम प्राणः सदनासं गच्छेदिति । तस्य धनग्धः पिता तथा ·कर्तुमन्यमन्यत । अतो रामायेच धनं गत्या स तस्य वृक्षस्य फोटर- मध्यास्त । प्रत्यूपे पापबुद्धिः स्नात्वा धर्मयुद्धिपुर.सरो राजपुरः सह तं वृक्षमभ्येत्य तारस्वरेणाह- आदित्यचन्द्रायनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रानिश्च उभेच सन्ध्ये धर्मोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् ।। तत्कथयत वनदेवता आवयोर्यश्चौर इति । अथ पापबुद्धिपिता शमीकोटरस्थोऽयदत् । भो धर्मबुद्धिना हृतमेतद्धनमिति । तदाकार्य सर्व राजपुरा विस्मयोरफुल्ललोचना यावद्धर्मवुद्धचित्तहरणोचित निग्रह शास्त्रदृष्टयावलोकयन्ति तावद्धर्मवुद्धिना तत्कोदरं वहिभोज्य- द्रव्यैः परिवार्य वह्निना सन्दीपितम् । अथ ज्वलति तस्मिन् कोटरेऽ- र्धदग्धशरीर. पापबुद्धिपिता करणं परिदेवयन् यहिनिष्कान्तः । ततस्तै. पृष्टं सर्य पापबुद्धिचेष्टितं न्यवेदयत् । अथ ते राजपुरपाः पापवुद्धिं घ८ यद्ध्या कागगृहे न्यक्षिपन् । टीपा 'बहुविधभाषावपादि -भाषा च वेषा च भाषावेषा 1 बहुविधा भाषापा बहुविध भाषावेषा । बहुविधभाषावपा आदि यस्य न बटुविधभाषापेषादि । यी द. 'चलते '-हें चत् या १ प पदी धातूचें आत्मनेपदी रूप अपवादामक समजावें 'अपि+रथा-आस' याचा उपयोग करताना स्थलनान शब्दाची दितीया योजतात प्रश्न १ अस्या क्याया अभिधान कथ साथ वर्तते तत्कथयत । २ धर्मबुद्धिना कथ चातुर्य दर्शित तस्पष्ट कुरुत। ३ विग्रह परून नावें सागा देशान्तरम्, प्रभूतोपार्जितावत्ती, धर्माधि करणाधिष्टितपुरुपै , धनलुब्ध , विस्मयो फुटलोचना , अर्धदग्धशरीर । ४ रूप ओळसा-आसादितम् , दृष्टवन्ती, अधिष्ठाय, अभ्ये य, परिचार्य, निफा-त ।

·५ पहिल्या पाच ओळी संघि सोडवून लिहा. ६ या पाठांतील अव्यये सांगून त्याचा अर्थ सांगा. पाठ करा:-द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्यमुक्यं धनं वसु । हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमधेरैविभवा अपि । पाठ २२ रामस्य वनगमनम् । रामः-~यत्स लक्ष्मण फिमाज्ञापयति मध्यमा मातानेन कार्यलेखेन। लक्ष्मणः-आर्य वाचयामि तमहम् । अस्त्वेकेन वरेण यत्स भरतो मोक्ताधिराज्यस्य मे यात्वन्येन विहाय कालहरणं रामो धनं दण्डकाम् । तस्यां चीरघरचतुर्दशसमास्तिष्ठायसौ तं पुनः । सीतालक्ष्मणमात्रकात् परिजनादन्यो न चानुवजेत् ॥ राम:--अहो प्रसादोत्कर्षः। तत्रैव गमनादेशो यत्र पर्युत्सुकं मनः। न चेष्टविरहो जातः स च वत्सोऽनुजोऽनुगः ॥ लक्ष्मण: -दिष्ट्यानमोदितोऽहमार्येण । धिक्कटमार्यया सीतयापि गन्तव्यम् । अये युधाजिदार्यभरतसहचरस्तात- मुपसर्पति। (युधाजिदरती प्रविशत.) युधाजित्-रामभद्र अवेक्षस्व पादपरिचारकमरण्यानुगतं भरतम् । रामः-नन्यस्यापि घर्णाश्रमरक्षणे गुगनियोगः। भरत:-लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य या तद्वतु ।

·१३७ -किमत्र कस्यचित्स्वरुचिः। भरतः-पतावत्येव मे स्परुचिः। रामः-शक्यं नाम मयि तिष्ठति त्वयान्येन वा पितृनियुक्त मुलड्ययितुम्। भरतः-हा कथं परित्यक्तोऽस्मि मन्दभाग्यः। युधाजित्-वत्स समाश्यसिाह, समाश्यसिहि । मरतः-मातुल उद्धर माम् । युधाजित -यत्स एवं तावत् (इति भरतस्य करें क्ययित्का)। रामभद्र एवमयं विज्ञापयति-यदेतद्भगवता शर- भङ्गेण प्रेषितं तपनीयोपानयुगलं तदार्यः प्रसादी- करोस्थिति। रामः-(सदुन्मुच्य) गृहाणेतद्वत्स । भरतः-(शिरस्यारोप्य) हा आर्य । -(परिष्वज्य) धत्स मत्पादस्पृष्टिकया प्रतिनिवर्तस्व । भरतः-अयमहमिदानीम् नन्दिग्रामे जटा बिभ्रदभिषिच्यार्यपादुके । पालयिष्यामि पृथिवीं यावदार्यो निवर्तते ॥ ( इति सीतारामी प्रदक्षिणीकरोति) युधाजित्-वत्स रामभद्र अनुगच्छाम्यहं वः । रामः-मातुल मातुल प्रतिनिवर्तस्व । अयं च वो हस्ते भरतः। युधाजित् वत्स अनुरुध्यस्व मामनुगच्छन्तम् । रामः-शान्तं पापं शान्तं पापम् । गुरवो हि यूयमनुगन्तन्या नानुगन्तारः।आत्मनातृतीयेन मयागन्तव्यमित्यम्वादेशः। युधाजित्--किमहमेकोऽनुगच्छामि । अपि तु सवालवृद्धाः प्रकृतयः। किन पश्यास।

·रामः-मातुल मातुल गुरुभिरेव शिशवो धर्मलोपात्पालयितव्याः।
तत्प्रसीद नः । प्रतिनिवर्यतामयं महाजनः । (इति प्रणमति)
युधाजित्-वत्स उत्तिष्ठोत्तिष्ट । बोधयित्वा प्रजाः छापि
मन्दमाग्यो गच्छामि।
त्वां लक्ष्मण महाबाहो त्यों च वैदेहनन्दिनि ।
आमन्त्रये निवृत्तोऽस्मि पापः फल्याणमस्तु वाम् ॥
(इति सर्वे निष्कामन्ति)

·४ मा उत्तान्यांतील वर्तमानपालवारक धातु. विशेषणे दर्शवून त्याचा प्रत्येक ठिकाणी क्सा उपयोग केला आहे है स्पष्ट करा. ५ ममास सोडवून नवि द्या:-गहनियोग., पितृनियुक्तम् , मन्दभाग्य , समालदा, अध्यादेशः । पाठ करा:-समानोदर्यसोदर्यसगभ्य॑सहनाः समाः । सगोत्रवान्धवज्ञातिवन्धुत्वस्वजनाः समाः॥ पाठ २३ त्रिशङ्कुकथा (प्रथमो भाग ) सत्यवादी जितेन्द्रिय इक्ष्वाकुकुलवर्धनस्मिशगुरिति विख्यातो राजामन्यत देवतानां परां गति स्वशरीरेण यायामिति । अतःस न्यवेदयत्स्वमनोरथं फुलगुरवे चसिष्ठाय । किन्तु वसिष्ठेन तदशक्य- मित्युपादिष्टम् । अतः स वसिष्ठपुवान गत्या तानग्रवीत् । गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये। शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणास्तपसि स्थितान् ॥ ते मां भवन्तः सिद्धयर्थं याजयन्तु समाहिताः । सशरीरो यथारं वै देवलोकमवाप्नुयाम् ।। प्रत्याख्यातो वसिप्लेन गतिमन्यां तपोधनाः । गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कञ्चन ॥ इति । एतस्त्रिशङ्कोः शोधसमन्धितं वचः श्रुत्वा ते घसिष्टपुत्रा अनुयन ! यत्पुरोधसा वसिष्ठेनाशस्यमिति कथितं तत्कथं वयं साधयितुं शानुयाम । अत इमं वालिशं विचारं विहाय स्वपुरं पुनर्गम्यता- मिति । अनेन प्रतिवचनेन प्रक्षुधस्त्रिशङ्कुरघदन् । अन्यां गति ·१४० गच्छामि स्वस्ति योऽस्तु तपोधना इति । एतद्वाक्यं श्रुत्वा सद्धा ऋपिपुत्रास्तं चण्डालो भविष्यसीत्यशपन् । तेन शापेन चण्डालतां गतःस राजा। तस्य तादशीमवस्थां दृष्ट्वा सर्वेऽनुयायिनस्तमजहुः! अत एक एव स विश्वामिनं तपोधनमयात् । चण्डालरूपिणं तं दृष्ट्या स मुनिस्तस्यादयत किमागमनकार्य त इत्यन्वयुक्त । तदा स निशरैवमनचीत्। प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुरैस्तथैव च । अनवाप्यैव तं कामं मया प्रातो विपर्ययः॥ सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन । मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ।। धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहतुमिच्छतः। परितोपं न गच्छन्ति गुरखो मुनिपुङ्गव । तस्य में परमार्तस्य प्रसादममिकाङ्क्षतः। कर्तुमर्हसि भद्रं ते देयोपहतकर्मणः॥ नान्यां गति प्रपश्यामि नान्यच्छरणमस्ति में। दैव पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ इति । एतन्निशम्य कुशिकात्मजश्चण्डालता गताय राशे स्वागतं व्याह- त्यावधीत् । अह तेऽभयं ददामि । अहं पुण्यकर्मणः सर्वानपीनाट्य त्वां याजयामि येन सशरीरस्त्यं स्वर्ग गच्छसीति । टीपा 'अजहु अत्यन् (हा ३९ प ) धान मृत तु पु बहुवचन 'दय(१ या प)-दया करणे याचा उपयोग ज्याच्यावर दया करावयाची त्याची पछी योजनबरता 'गुरुपुत् को-को-शिवाय' या अव्ययाचा उपयोग या पपायन्त नामावरोदर पहात धचिन् दिनीयान्त नामाचाहि उपयोग करतात 'स्वस्ति-पत्याग असो'-या अध्ययाना उपयोग चतुर्थन नामाबरोबर करार ·१ किमर्थमृपिपुनास्त्रिशकुमशपन् । विश्वामिन किमर्थ तस्मै स्वागत व्याहरत् । २ अह सर्वान् प्रसादये । भवन्तो मा याजयन्तु । भवान् दैव पुरुषकारेण निवर्तयतु । या प्रयोजक वाक्याची मूळ वाक्ये सागा. जसे-'सेनापति सैनिकान् स्थापयति' यावें 'सैनिकास्तिष्ठन्ति । ३ यायाम् , अवाप्नुयाम् , अब्रुवन्, शयाम, अन्वयुक्त ही रूमें पूर्णपणे ओळखून त्यातील धातूची प्र भूतकाळा व आज्ञार्थी रूमें सागा ४ अनुचर, अभीच्छन्, मुनि विना, त्यक्त्वा, अगच्छत्, अपृच्छत्, यज्ञशतम् या शब्दाना वरील पाटातील समानार्थक शब्द सागा. ५ समासाचा विग्रह करून नावें सागा ---सत्यवादी, सितेन्द्रिय , देवोपहत- कर्मा, पुण्यकर्माण , सशरीर । पाठ करा -दैव दिष्ट भागधेय भाग्य स्त्री नियतिर्विवि। पाठ २४ निशकुकथा (द्वितीयो भाग )। विश्वामित्रः स्यपुत्रानाहयानचीत् । ममाशया सवासिष्ठान् सर्वा- नृपीनानयत यशार्थमिति । अतस्ते पुत्रा. सर्वानृपानिमन्व्य न्यवर्तन्त। ते पितरमनुवन् समहोदयान्वासिष्ठान्धिना सर्व आयान्ति । समहो दयैर्वासिष्ठरक्तम् । क्षत्रियो याजयो यस्य चाण्डालस्य विशेषतः । पथं सदसि भोकारो हविस्तस्य सुर्णयः ॥ इति । पतद्वचः श्रुत्वा वासिष्ठा. श्यमांसनियताहारा विस्ता भवन्तु महोदयश्च निषादत्वं यात्वित्यशपद्विश्वामित्रः 1 पचान्महातेजा

·१४२
विश्वामित्रः सर्वेभ्य ऋषिभ्यरिखकोरिच्छां न्यवेदयत् । भवद्भिर्मया
सह याः प्रवर्त्यतामित्याह 1 अयं भगवान्विश्वामिनोऽसिकरपः
शपेदिति भयेन तेऽधदन् ।
क्रियतां च तथा यत्नः सशरीरो यथा दिवम् ।
गच्छेदिचाकुदायादो विश्वामिनस्य तेजसा ॥ इति ।
एवं सर्वसम्भारसम्भृतो यमः प्रवृत्तः । महातेजा विश्वामित्रो
याजक आसीत् । सर्व ऋत्विजो यथाकल्पं यथाविधि सर्वाणि
कर्माण्यकुर्वन् । किन्तु यदा देवता हविभीगार्थमाहृतास्तदा ता
नागच्छन् । अतः कोपसमाविष्टो विश्वामिनः नुवमुधम्य निशाकु-
मब्रवीत्पश्य मे तपतो बीर्य स्वार्जितस्य नरेश्वर । स्वशरीरेण व
दुष्प्रापं स्वर्ग गच्छेति। एवमुक्तयति तस्मिन्पश्यतां मुनीनां त्रिशकु-
दिवमारोहत् । तं स्वर्ग प्रविशन्तं दृष्ट्वा सर्वैः सुरगणैः सह
मघवोक्तवान् ।
विशड्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ।
गुस्शापहतो मूढ पत भूमिमयाशिराः॥
अतः पुनस्त्रिशङ्खरधः पतन्पाहि मामिति विश्वामित्रं प्रार्थयत ।
तद्वचनं श्रुत्वा सङ्क्रुद्धो विश्वामित्रस्तं तिष्ठ तिष्टेत्यवचीत् । स्वयं
चापर सृष्टिं निर्मातुमुपाक्रमत । ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्विसट्याः
सुरासुराः सानुनयमवदन गुरशापपरिक्षतोऽयं सशरीरो दिवं यातु
नाईति । तदा विश्वामित्रोऽनचीदस्य त्रिशङ्कोरारोहणं मया प्रति.
शातम् । तदन्यथा भवितुं नाहति ।
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य विशङ्कोरस्य शाश्वतः।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्धेतानि सर्वशः।
मत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥
एतच्छुन्या संबदेयस्तथास्त्वित्युक्तम् । एवं वैश्वानरस्य पथो
वहिरवाशिरास्त्रिशङ्करमरसन्निभो दिवि स्थितः।

·१४३
-
टीपा
'अमिवय -अनीसारखा विस' हा शब्द 'सारसा' या अर्थी नामाला जोइतात व
सो शब्द विशेषण होतो.
* भवद्भि या प्रवक्ताम्' (प्रयोजव कर्मणि प्रयोग)। भवन्त यश प्रचयिन्तु (प्रयोनका
पर प्रयोग)। यश प्रवर्तताम् (मूळ यार प्रयोग)
,
१ किमर्थ वासिष्ठा विश्वामिनस्य यज्ञार्थ नागता अन्य ऋषय ऐन कारणेन यस
कर्तुमुद्यता अभवन् ? हविग्रहणाय देवा सिमर्थ नागच्छन् ? अध पतन्त
निशङ्क दृष्ट्वा विश्वामित्रेण किं कृतम् । किमर्थ निशङ्कर तराल एव स्थित है
२ समास सोडवून नावे सागा -समहोदया , यथायल्पम्, स्वर्गकृतालय ,
अवाकिशरा , सर्पिसता , अमरसन्निभ ।
३ दिवि, पथ , वम् , मघवा हा रूपें बोळवून हे शब्द पूर्णपणे चाल्या
४ या पाठात एकाच वाक्यात 'सते सप्तमी' व 'सत पष्टी' या दोन्ही
रचना आल्या आहेत ते वाक्य दर्शवून त्यांचा उपयोग पर करा
पाठ करा -अवगाहोतारो या सामग्विद फ्रमात् ।
आमीघ्राचा धनार्या ऋवितो यानकात ॥
.
पाठ २५
मन्दाग्निीपर्णनम् ।
चित्रपटाढिनिप्रय मैथिली भोसलेश्वर.। (राम)
अदर्शयच्नुमजला रग्या मन्दामिनी नदीम् ॥ १॥
अनयाय धरारोहा चारचन्द्रनिभाननाम् ।
पिदेवराजस्य सुता रामो राजीवलोचन. ॥२॥

·१४४ नानाविधैस्तीररहेतां पुष्पफलद्रुमैः । राजन्ती राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥३॥ (कुबेरस्य) विचिन्नपुलिना रम्यां हंससारससेषिताम् । कमलैरपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनी नदीम् ॥४॥ मृगयूथनिपीतानि कलुपाम्मासि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि मैथिलि प्रतिभान्ति मे॥५॥ जयजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः। ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदी मन्दाकिनी प्रिये ॥६॥ आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियतमध्याह्वः। एते परे विशालाक्षि मुनयः शंसितव्रताः॥७॥ कचिन्मणिनिकाशोदा कचित्पुलिनशालिनीम् । कचित्सिद्धजनाकीर्णा पश्य मन्दाकिनी नदीम् ॥ ८॥ सखीयञ्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनी नदीम् । कमलान्यवमन्ती पुष्फराणि च भामिनि ॥९॥ उपस्पृशंत्रिपवनं मधुमूलफलाशनः। (स्नानं कुर्वन् )(त्रि सन्ध्यम्) नायोध्याय न राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥ १०॥ इयं हि रम्या मृगयूयशालिनी निपीततोया गजसिंहयानः । सुपुष्पितैः पुष्पधरैरेलवृतानसोऽस्ति यास्यान गतल्लमःमुखी ।। टीपा 'मणिनिगमोदा-माणिना निकाश उदक यस्याः सा'। 'उदन्' शब्दाने समामाचे शेवटी 'उद्' असें रूप होते. 'चारच निभानना-चारः चन्द्र तेन निमम् आनन यस्या सा-मुन्दर चन्द्राप्रमाणे निर्धेतो आहे अशी विदेहराज -निदेहाना राजा'--देशाचा नांव लोगाच्या नावापास्त पेसा असल्यास बहुवचनात योजतात, 'सन्'शद तत्पुरुष समामाच्या शेवटी 'राज' होतो.

·कचिन्-वचित'–एकीकडे-दुसरीकडे या अर्थी 'कचित्' शब्द पुन्दा पुन्हा योजला जातो. 'अवमजन्ती-साली पाण्यात बुडवणारी-दावणारी.' मूळ धातु 'अव+मस्ज्. . धातु. विशेषणाचा उपयोग प्रयोनकाच्या अवाटेरा आहे. 'विश्वनम्-त्रयाणा सबनाना समाहार:-तीन सपिकालाच्या वेळी' द्विगु समास अव्ययार्थी. 'विशालाक्षी-विशाले अक्षिणी यस्याः सा. 'अक्षि'शब्दाचें बडुनीहि समासाच्या शेवटी ' अक्ष' असें रूप होते व त्याला 'ई' जोडून स्त्रीलिंगी रूप होते. प्रश्न १ मन्दाकिनीमुद्दिश्य प्रयुक्तानि विशेषणानि लिखित्वा तेपामर्थ विशदीकुरुत । २ अधोलिसितानां विशेषणानामर्थ विशद कुरत. राजीवलोचनः । ऊर्ध्ववाहवः सिद्धजनाकीणों । कलपाम्भासि। कोसलेश्वरः। पुलिनशालिनी । संसितरता। ३ मन्दाकिनीवर्णनं कुरुत। मन्दाविनीजलस्य के परिणामो भवति दष्टमनसि । अनेन वर्णनवाचनेन पटितुश्चित्तात्तिकीशी भवति ? पाठ करा:-मन्दाकिनी वियद्गमा स्वर्णदी मुरदीपिका । पाठ २६ सुन्दोपसुन्दौ । -- दिरण्याशिपोनिकुम्मो नामाभवदलयान पुत्रः । तस्य च पुत्री दैत्येन्द्री सुन्दोपसुन्दनामानी नित्यमवर्तेतां समसुखदुःखी। लोग्य विजेतुं निश्चित्य विन्ध्यपर्यतं गत्या तप्तं ताभ्यामुमं तपः। ती जटायल्कलधारिणा आत्ममांसानि उहती दीर्घशलं धृतमती स्थिती ।

·तयोस्तपःप्रभावेण विरं प्रतापितो विन्ध्योऽमुश्चमम् । तयोस्तपो दृष्ट्वा भयं गता देवास्तपोभङ्गाय विविधानुपायानकुर्वन् । किन्तु तो व्रतमहं न कृतवन्तौ । एतद् दृष्ट्वा सर्वलोकहितः पितामहः साक्षादसुरौ गत्वावदत् । वरं वृणाथामिति । तदा ताभ्यामेप वरः, प्रार्थितः त्रिलोक्यामन्योन्यं विना कस्मादपि वां भयं नास्त्विति । इमं वरं दत्त्वा पितामहस्तौ तपसो निवर्य ब्रह्मलोकं गतः। लब्धवरीतो यथेच्छं सुखमन्वभवताम्। तयोःपुरे भक्ष्यतांभुज्यतां दीयतां रम्यतां गीयतां पीयतां चेति शब्द आसीद्गृहे गृहे । गच्छता कालेन तो सकलां महीं जेतुमारब्धौ । द्विजानां यज्ञा उत्सादिताः। सर्व प्राणिनोऽपि पीडितास्ताभ्याम् । अतः शुन्यमेवासीजगत्तदा । सर्व देवर्षयः पितामहस्य भवनं गताः शरणार्थम् । तैर्वर्णितं सुन्दो- पसुन्दयोः सर्व कर्म श्रुत्वा पितामहः कर्तव्यं निश्चित्य विश्वकर्माण- मायदादिशच सृज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति । स पितामहं नमस्कृत्य पुनः पुनश्चिन्तयित्वा दिव्यां योपितं निरमिमीत । सा रत्नानां तिलं तिलं समानीय विनिर्मिता। अतः पितामहस्तस्या नाम तिलोत्तमेत्यकरोत् । किं मया कार्य है भूतेशेति सा ब्रह्माण- मन्वयुतः । सुन्दोपसुन्दो दानवौ गत्वा तयोरन्योन्येन यथा विरोधः स्यात्तथा क्रियतामिति ब्रह्मणोपदिष्टम् । अतः सा तिलोत्तमा धने पुष्पाणि चिन्वती यत्र तो महासुरा आस्तां तत्र शनैर्गता। तां दृष्ट्वा सुन्दस्तां दक्षिणेन पाणिनागृहादुपल्लुन्दस्तु चामेन पाणिना। मुरापानमत्तौ तो मम भार्या भव मम भार्या भवति सममेवाकथय- ताम् । ताभ्यां विस्मृतोऽन्योन्यस्नेहः। कलहायमानौ तौ गदे गृहीत्वा प्राहरतामन्योन्यम् । अन्ते गदाभिहती ती नभइच्युता अर्का इव घरणीतले मृनपत्पतिती। एतद्दृष्ट्वा प्रीतः पितामहस्तिलोत्तमा- मभ्यनन्दत् ।आदित्यचरिताल्लोकोविचरेति तस्य वरं दत्त्वा पितामहो ब्रह्मलोकं गतः। टीपा 'गुम्योपान्दमानी-सुन्दः उपमुन्दः च मुन्ोपमुन्दौ (द)। मुन्टोपसुन्दौ नामनी ययोती मुन्दोषमुन्दनामानौ (बहुचीहि)। - ·- 'कम्मानू भय नास्तु'-मय, भीति, भी हे व याच अर्थाचे इतर दशब्द योजताना भयोत्पादक वस्तूची किंवा प्राण्याची पचमी योजतात 'निलोकी-त्रयाणा लोराना ममाहार (द्विगु)-रिलोकी एव त्रैलोक्यम् । कर्मधारय समासाचे प्रथम पद मरयावाचक शब्द असेल व सर्व समासाचा उपयोग समुदायवाचक अर्थाने वरापयाचा असेल तर 'द्विगु समास योतात बहुतेक द्विगु समामाचे रूप नपु नामाप्रमाणे असते अथवा दीर्घ ईकारान्त अस प्रश्न १ मुनय स्वयमेवेमा क्या कथयन्तीति तसत्वा स्था लिसत । २ या पाठांतील वर्तमानकालवाचक धातु विशेषणे लिहून ती कशी तयार पाली हे सागा त्याचप्रमाण त्याची प्रथमा ते तृतीया या विभक्ताची सब लिंगांची रू द्या ३ समसुरादु गी, तबती, तपोभङ्ग , यथेच्छम्, देवर्षय , मुरापानमत्ती या समासाचा चिग्रह करून नाव सागा ४ ताभ्या विस्मृतोऽन्योन्यन्नेह । विवरमा दिव्या योपित निगमिमीत । त्वया मृज्यता प्रार्थनीयका प्रमदा । ताभ्यामेष घर प्राधित । या वाक्याचा प्रयोग बदला ५ भक्ष्यता, भुज्यता, दीयताम् इत्यादि कर्मणि स्पाबद्दल वर्तरि द्वि पु. एक्वचनी र योना पाठ करा -स्त्री योपिया योपा नारी सीमन्तिनी पू । प्रमदा मानिनी कान्ता ललना वामलोचना ।।

·शरानस्यन्तं त नेपादिमपश्यन् । तमनभिज्ञाय ते को भवान् पस्य वेत्यन्ययुञ्जत । तदा सोऽवदत् । निपादाधिपतेरा हिरण्यधनुपः सुतम् । द्रोणशिष्यं च मा चित्त धनुर्वेदतश्रमम् ॥ पतच्छुत्वा ते पाण्डया होणाय सर्चमस्थन् । अर्जुनस्तु तमेर- लव्यमनुस्मरन रहमि द्रोणे प्रणयादग्रवोत् । कथं भवचनमनाहत्य महिशिष्टोऽन्यो भवतः शिष्यो वर्तत इति । तदा मुहूर्तमिव चिन्तः यित्वा द्रोणाः सव्यसाचिनमादाय नैयादि प्रति गतः। तन चैफलन्यं धनुपाणिमनिशं शरानस्यन्तं सोऽपश्यत् । गुरं दृश्यकलव्यः शिरसा प्रणम्य सादरं च पूजयित्वा प्रावलिः स्थितः । ततो द्रोणोऽववीत्। यदि त्वं मे शिप्योऽसि तहि वेतनं दीयतामिति । एतच्छुत्या स दृष्टः किं प्रयच्छनि भगवान्मामाशापयत्यित्ययदत् । तदा दक्षिणोऽगुमो दीयतामिति द्रोणोऽवदत् । इदं दारणं घोऽपि शृत्वाऽदीनमानसः स आत्मनोऽङ्गुष्ट छित्वा द्रोणायार्पयत्। अहो गुरनिष्ठक्लव्यस्य। दीपा 'गृहा -पर' गृह हा शब्द पुलिंगामध्ये बहुवचनात योजतात, मात्र अर्थ एकवचनी असू शकतो. 'भूगय -मानीचा केलेला' मय का प्रत्यय रनपिरेला किंवा भरलेला या अधी गामाना ओसान जसे, सुवर्णमय -सोन्याचा पेलेला, जलमय पाण्याने भरलेला लीलिंगी रूप 'मयी' असें ते 'प्रान्जलि-प्रबद्ध अजाल येन स'(बहु) - प्रश्न १ पुढाल वाक्य पुरा करा--अर्जुनकोशलन प्रीतो द्रोणस्त तथाध्यापयन् यथा । द्रोण एवलव्य शिष्यत्वेन न प्रत्यगृहान् यत , एकलव्य दृष्ट्वा वा भषणपरोऽभवत् यत ..... द्रोण एस्लव्य दक्षिणमाष्टमपये याज्ञापयन् यत .

·२ समास सोडवून नावे सागा-निषादराजः । विमोक्षादानसन्धानम् । शरपूर्णास्य । धनुर्वेदकृतश्रम. । गुरुनिष्ठा । ३ अध्ययत, अप्रवीत्, प्रत्यगृहात, अस्तुवन् , अत्यन् , अन्वसुअत ही स्पें ओळखून यातील धातूंची प्र. भूतकाळी सर्व स्पें द्या. ४ अर्पय, स्या, सार्धम् , अधि+स्था, यावत्- तावत्, कि प्रयोजनम् , याचा संस्कृत वाक्यात उपयोग करा. पाठ करा --धनुश्वापी धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् । इक्ष्वासोऽयथ पर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम् ॥ पाठ २९ चर्षासमयः। --- रामो लक्ष्मणं घदति:- अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेधैः संवृतं गिरिसन्निभैः॥१॥ रजः प्रशान्तं सहिमोऽध घायुर्निदाघदोपप्रसराः प्रशान्ताः । स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रचासिनोयान्ति नराः स्त्रदेशान् २ कचित्प्रकाशं फचिदमकाशं नमः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति । कचित्कचित्पर्वतसन्निरुद्ध रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ३॥ समुद्रहन्तः सलिलातिभारं यलाकिनो पारिधरा नदन्तः महत्सु शृङ्गेपु महीधराणां विनम्य विनम्य पुनः प्रयान्ति ॥४॥ प्रर्पिताकेतफपुष्पगन्धमाघ्राय हा पननिरिषु। प्रपातशम्दाफुलिता गजेन्द्राः सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥५॥ ।

·१४८ पाठ २७ आम्रान्योक्तयः । यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलवहुलाच पारिजाताद्याः । तदपि रसालोऽप्येकः कोकिलहदये सदा यसति ॥१॥ बुन्दे कदम्ये कुमुदेऽरविन्द यथाकथञ्चित्समयं नयन्ति । प्राने वसन्ते पुनरुत्तरङ्गा रसाल जानीहि तवैव भृशाः ॥२॥ भूरिशोऽपि च वसन्ति वानने शाखिनः पालविशेषशालिनः । कोकिलस्य तदपीह मानसं नो रसालमपहाय तुष्यति ॥ ३ ॥ आम्न यद्यपि गता दिवसास्ते पुष्पसौरभफलपधुरा ये । हन्त सम्प्रति तथापि जनाना छाययैव दलयस्यतितापम् ॥ ४॥ दिगण्डलं परिमलैः सुरभीक्रोषि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोमनायम् । हं हो रसाल फलवर्य तथापि दूये यद्धन्थिलं च कठिनं हृदयं विमर्पि ॥ ५॥ यदेकस्मिन्वन फलति रसालस्तररयं पिकः किं काफेष्टुं फलितमपि विम्बं ब्रजति किम् । ब्रजन ग्लानि ग्लानि न वदति च कस्यापि पुरतः स्मरन् वारं धार पुनरापे रसालं मृगयते ॥६॥ टीपा फर विशेषशालिन -फलाना विशेषा फल विशेषा फारविशेष शारने ते (उपपद स) प्रश्र १ एता आघान्योकय कीदृशानरानुद्दिश्य लिखिता। २ रसाल सर्व तत्पु कथ पोष्टस्तर्णयत।

·३ रसालफलस्य गुणदोषी यस्मिग्लोके वर्णितो तस्य श्लोक्स्यार्थ विशदीकुरुत। ४ रसालमुद्दिश्य पिक्स्य को भावो वर्तते तच्छ्लोकार्यानुसारेण क्थयत । ५ रचनामुद्दिश्य का. पड्तयो विशिष्टा भान्ति ? तासामर्थ स्पष्टीकुरुत । पाठ करा.- .-आम्रभूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभ । पाठ २८ एकलव्यस्य। भीष्मोपदेशमनुसृत्य सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च द्रोणादस्त्रविद्या- मध्ययत । अर्जुनस्य नैसर्गिककौशलं दृष्ट्वाप्रवीद्रोणो यदहं जिष्णु तथाध्यापयामि यथा तत्समोऽन्यो धनुर्धरो न स्यादिति । एकदा निपादराजस्य हिरण्यधनुपः सुत एकलव्यो रणशिक्षामध्येतुं द्रोणं प्रातः। किन्तु सनेपादिरिति चिन्तयित्वा द्रोणो न तंप्रत्यगृह्णादयश्च । शिष्योऽसि मम नैपादे प्रयोगे बलवत्तरः। निवर्तस्थ गृहानेध अनुज्ञातोऽसि नित्यशः ॥ इति । एतद्गुरोद्रोणस्य वचनं श्रुत्वा स परन्तपो द्रोणं शिरसा प्रणम्या- रण्यं गतः। तत्र मृन्मयं द्रोणं कृत्वा तस्मिन्नाचार्यवृत्तिमास्थितः। परया श्रद्धयोपेतः स परमेण योगेन विमोक्षादानसन्धाने परं लघुत्वं प्रामोत् । अथैकदा कौरवपाण्डया द्रोणाशया मृगयार्थ वन इतस्ततोऽ. चरन् । तेपामनुचरेण सह गतः कोऽपि श्या तैः सार्धम् । स या पथा फ्रीडन्नैपादि विलोक्य भपन्नतिष्ठत्तस्य समीपे । तदा स तस्य भपतः शुनो मुखे सप्त शरान् युगपदमुञ्चत् । स तु श्या शरपूर्णास्यः पाण्डवाश्यवर्तत । तं दृष्ट्वा पर विस्मयं गताः पाण्डवाः । ते तस्य लाघवं शब्दवेधित्यं चास्तुवन् । तमन्विष्यन्तस्ते वनवासिनमनिशं ·धारानिपातरभिहन्यमानाः कन्यशापासुविलम्बमानाः । क्षणार्जितं पुष्परसाचगाढं शनैर्मदं पटवरणास्त्यजन्ति ॥ ६॥ मुक्तासकाश सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पचपुटेपु लग्नम् । हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गाः सुरेन्द्रदत्तं तृपिताः पिबन्ति ॥७॥ मसा गजेन्द्रा मुदिता गयेन्द्रा धनेषु विधान्ततरा मृगेन्द्राः । रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्र प्रक्रीडितो चारिघरैः सुरेन्द्रः ॥८॥ वर्षप्रवेगा पिपुलाः पतन्ति प्रयान्ति घाताः समुदीर्णधोपाः । प्रनष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्यो जलैचिप्रतिपन्नमार्गाः ॥९॥ नरैनरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः सुरेन्द्रदत्तः पवनोपनीतः । धनाम्युकुम्भैधरणी विस्ता तमोविलिप्ता न दिशःप्रकाशाः॥१०॥ महान्ति कुटानि महीधराणां धाराभिघौतान्यधिकं विभान्ति । मदाममाणैर्विपुलैः प्रपातैर्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानः ॥ ११ ॥ वहन्ति वर्षन्ति नन्ति मान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नयो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीना:शिखिनःप्लवङ्गाः॥१२॥ टीपा 'जला गापः (कालः)-जलस्य भागमः यस्मिन् सः (व.)'. १२ व्या लोकात प्रथमाधांत ज्या क्रमाने क्रियापदै योजली आहेत त्याच क्रमाने उत्तरार्धात कपर्दे योजलेली आहेत. या अलकाराला 'यथासख्य' असे म्हणतात. प्रश्न १ वर्षाकालातील आकाशाला उद्देशून जी जी निशेपणे योजलेली आहेत त्याचा अर्थ सष्ट करा. २ वरील श्लोगनील उपमाचे स्पष्टीकरण करा. ३ शब्दसाश्यामुळे कोणता लोक तुम्हाला आवडतो तें सकारण सागा, ४ चौथ्या श्लोकामध्ये स्पष्ट रीतीने उपमा योजलेली नाही. ती प्रच्छन आहे तीसष्ट करा.

·१५३ ५ पावसाळ्याचे गद्यमय वर्णन वरील लोकांचे आधारे करा. पाठ करा:-१ स्त्रियां प्राट् स्त्रिया भूम्नि वर्षा अथ शरत् स्त्रियाम् । २ आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् । पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥ कवन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् । अम्भोर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशंवरम् ॥ पाठ ३० किरातार्जुनीयं युद्धम् (पूर्वभागः ) । द्यूतपराभवादनन्तरं पाण्डवा वनवासं गताः । तत्र युधिष्ठिर उदासीनवदास्त । कौरवसभायामवमतायै द्रौपद्ये नारोचतेषावृत्तिः। सा युधिष्ठिरमुद्दिश्यावदत् । इन्द्रतुल्यै राजमिभृता मही त्वया स्वहस्तेन त्यक्ता । आत्मवधूमिव श्रियं परैर्नीयमानां दृष्ट्या कथं त्वं शत्रून् दण्डयितुं नोत्सहसे । अयं महारथो वृकोदरोऽन्तगिरि पदातिरेव परिभ्रमति । अयं घासबोपमोऽर्जुनो घल्कलानि धृत्वा चरति । इमो यमौ वनान्तशय्यामधिशयाते । तवापि न स्पृहणीया. वस्था । अधुना त्वमशिवः शिवास्तनिंद्रां जहासि । वन्यफलाशिन स्तच वपुः कार्यमुपैति । अतः शान्ति विहाय तत्प्रसिद्ध धाम विद्विषां चधाय सन्धेहि। अथवा जटाधरो भूत्वा पावकं सक्षुहुधीति । यासेन्या इदमुत्साहकरं वचनं श्रुत्वामर्पणो भीमसेनो धर्ममब्रवीत् । हे पाण्डवम अनविद्भिदृढधन्विभिः परितृतस्त्वं धार्तराष्ट्रेभ्यः श्रियमादत्स्येति । इदं वचनं श्रुत्वा युधिष्ठिरो द्रौपी भीमं चैव. मवदत् । दुर्योधनस्य सेन्ये दुराधर्षा धीराः सन्ति । ते दुर्योधनेन तथा विशेषतो मानिता यथा ते सड्नामे तदर्थं प्राणानपि जाः । अतो ·नाहं मन्य उपपन्नं कालमिमं तैः सह विग्रहार्थम् । अनेन प्रतिवचने- नामर्पणोऽपि भोमसेनः शान्तियुक्तोऽभवत् । तदैवागतो व्यासो युधिष्ठिरमेवमुपादिशत् । यद्यर्जुनो महेन्द्र रुद्र वरुणं कुबेरं यमं चास्त्रहतार्गत्या तान्यामुयात्तर्हि सोऽजयो भवेदिति । एवमुक्त्या वयासोऽन्तरद्धात् । पश्चाव्यासवचनं स्मृत्वा धोड: र्जुनाय रहसि तदफययत् । अस्त्रप्राप्त्यर्थं देवानां प्रसाद त्वं यथाकालं प्रतिपालयोग्रेण च तपसामानं योजय । अतो धनुष्मान् खड्गी कवची मुनिव्रते स्थितस्त्वमुत्तरां दिशंगच्छ। पश्चाच्छकमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्राणि यच्छतीति। एवं धर्मराजस्य निदेशात् पुरन्दरं द्रष्टकामो रुचिरं धनगृहीत्योदीची दिशं प्रातिष्ठत । हिमवन्तं तथाच गन्ध- मादनमतिक्रम्य अनक्षय इन्द्रकीले पडहोरात्रानतिष्ठत् । तत्र चोग्रंतप आचरत् । तस्य तपसा तुष्टः शको द्विजरूपेण तत्र प्राप्य 'घरं धूणीप्य भद्रं ते शकोऽहमरिसूदन' इत्यवदत् । एवमुक्तो धनञ्जयः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्याबदद्भवतोऽस्राणि प्रार्थय इति । इन्द्रोऽयदधदा त्वं भूतेशं त्रयक्ष शुलधरं शिवं पश्येस्तदाहं तुभ्यं दिव्यास्त्राणि दद्या- मिति । अतोऽर्जुनो हिमवतः पृष्ठेऽत्युग्रं घोर तपस्ततुमारभत । सीपा 'अन्तगिरि-गिरे: अन्ना' पर्वताच्या दरीत-अन्ययीभाव समास. 'शयामधिशेते'- अभि+शी या क्रियापदाचा उपयोग स्थावाचक शब्दाची निर्णया योजून पतिात. 'उदीची विक्'-उत्तर दिशा, 'अवाची दिक्'-दक्षिण दिशा, 'प्राची दिक'-पूर्व दिशा, 'प्रोची दिकू'-पथिम दिशा, 'अहोरात्र:-अदा चरात्रि च-अहोरातः (द) 'अक्ष:-त्रीणि मीण यस्य सः (बहु.), अक्ष' शब्दाचे बानीहि समासाचे शेवटी 'अक्ष' अमें रूप होते. प्रश्न १ वनवासिना पाण्डवानामवस्था वर्णयन । व्यासेन युधिष्टिराय कि पवितम् ! शोऽनुन कि वर्तुमुपादिशन् ?

·२ पक्वानि पलानि अश्नन्ति ते । शक उपमा यस्य स । गुहाया अन्त । हरिणस्य इव आक्षिणी यस्या सा! कौरवाणा राना। या शब्दसमूहाबद्दल समास योजून नावें सागा. ३ दद्याम्, अन्तरदधात्, सञ्जहुधि, वृणीष्व, जहासि, आदरस्व, उपति, जा , सन्धेहि ही रूपे ओक्खन त्या त्या धातूची त्या त्या कामाची सर्व रू द्या. पाट करा -शम्भुरीश पशुपति शिव शूली महेश्वर । ईश्वर शर्व ईशान शङ्करश्चन्द्रशेखर ॥ पाठ ३१ किरातार्जुनीयं युद्धम् ( उत्तरभाग.) । अर्जुनोऽतिघोरं तपस्तनातपत् । तस्योग्नेण तपसा भीताः सर्य महर्षयः शिवं गत्वावदन् । महातेजाः पार्थ उग्ने तपसि स्थितो नः सीन् सन्तापयत्यतोऽसौ निवार्यतामिति । तदा धूर्जटिरवदत् । अहं जानामि तस्य मनोरथं पूरयामि च तम् । यूयं गच्छत यथागतमिति । अतः पिनाकपाणिः कैरातं वेपमास्थाय वपुषा विभ्राजमानः समानपया पार्वत्या तथा चानुचरैः सहार्जुनसमीपं प्रातः । तस्मिन्नेव क्षणे कोऽपि चराहस्तपस्तपन्तमर्जुनं हन्तुमभ्यद्रवत् । यावत्तं वीक्ष्य सचापोऽर्जुनो धाणं प्रक्षेन्तुमुद्यतोऽ भवत्तावत्स विपतरूपिणा शिवेन निवारितः। किन्तु तद्वचन- मनादृत्य शरी प्रक्षिप्तो फाल्गुनेन । फिरातोऽपि सममेयेक्लक्ष्येऽ निप्रख्यं शरं व्यसृजत् । तयोर्वाणाभ्यां विद्धो वराहरूपी राक्षसः पञ्चत्वं गतः। अनन्तरमर्जुनस्तं स्त्रीगणपरिवृतं पिरातमपृच्छत् केन कारणेन मत्परिग्रहोऽयं त्वया विद्धः। एप न मृगयाधर्मः । अतो युद्धाय सो भवेति । तदा किरातःप्रत्यवदन्मम प्रहारेणैवार्य ·१५६ विजीवितः कृतो यमसदनं च नीतः। अतो न त्वं मां दोपपक्षे स्थापयितुमर्हसि । भव त्वं सिद्धी मम नाराचावपातं सोदुमिति । अतः प्रवृत्तं महाघोरं युद्ध तयोः । तौ परस्परमविध्यतां वाणः । अन्ते किरातवाणेः पीडितोऽर्जुनो मोहमापनो भूमौ न्यपतत् । मुहूर्तादनन्तरं लब्धचेतनोऽर्जुनो भृशं दु.तितो रधिरहिन उत्थाय शरण्यं पिनाकिन शरणं गत्वा मृत्मय स्थाण्डलं कृत्वा माल्येन भवमपूजयत् । तन्माल्यं क्षणेनैव मिरातशिरसि स्थितं दृष्ट्वा भृशं प्रमुदितो भूत्वा किरातपादयोरपतत् । भवच प्रीतो भूत्वावचीत् । भो भोः फाल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाऽप्रतिमेत ते। शौर्यणानेन धृत्या च क्षनियो नास्ति ते समः॥ इति । पश्चादर्जुनोऽाभिः स्तुतिभिः शिवमस्तोत्। तदा दृष्टो हरी गृहाण धरमरमत्तः काक्षितमित्यवदत् । तदार्जनोऽवदत् । घरं ददासि चेन्मह्य कामं प्रीत्या वृपध्वज । कामये दिव्यमस्त्रं तद् घोरं पाशुपतं प्रभो ॥ अतो भवस्तदत्रं पार्थायाददात्समन्त्रकम् । पवं समातं किराता र्जुनयोर्युद्धम्। दीपा महाभारतातील या क्थैल। अनुलक्षून भारवि पदीने 'दिरातार्जुनीयम्' या नावाचे चाव्य लिहिले आहे 'दोषपक्षे स्थापय कमपि-दोष कस्मिन्नपि निक्षिप'कोणावर तरीदोप ठेवणे 'विजीवित -~-विंगत नीति यस्य स (बहु)' उपसर्गसहित धातूचे कर्मणि भू या विशेषण जर बहु समासाचें प्रथम पद असेल तर समासात उपसर्ग तेवढाच प्रथम पद म्हणून ठेविता। याला 'प्रादिदावाहि' असं म्हणतात १ सर्वे महर्षय शिष शरणार्थ गता यत मास्थाय शिवोऽर्जुनस्य समीप प्राप्त यत । रातवेष- । अर्जुन

·किरातवाणप्रहारमधर्मममन्यत यत
। अर्जुन शिव-
मपूजयत् यत
। ही वाक्ये पुरी करा.
२ भवस्तदन पार्थायाददात्ममन्त्रम्। अर्जुन शिवमाभि स्तुतिभिरस्तोत्।
मोहमापनोऽर्जुनो भूमौ न्यपतत् । असौ भवता निवार्यताम् । अर्जुनेन
शरी निक्षिप्ती । या वाक्याचा प्रयोग बदला.
३ स्त्रीगणपरित । नाराचावपातः । समानवेपा । लब्धचेतनः । रुधिरल्लिन ।
या समासाचा विग्रह करून नावें सागा.
पाठ करा-उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरा ।
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला।
अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ।।
पाठ ३२
शरद्वर्णनम् ।
-
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रमासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याच शरत् प्रवृत्ता ॥१॥
मत्तप्रगल्भेषु च वारणेपु गवां समूहेषु च दर्पितेषु।
प्रसन्नतोयामु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीबहुधा विभक्ता ॥२॥
व्यभ्रं नमः शस्त्रविघोतवर्ण कृशप्रवाहाणि नदीजलानि ।
कहारशीता. पचना: प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः॥३॥
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि वहाँणि तोरोपगता नदीनाम् ।
निर्भय॑माना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥४॥
अनेकवर्णाः सुविनिएकाया नवोदितेप्यम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधादिता घोरविपा विलेभ्यश्चिरोपिता विप्रसरन्ति सर्पाः॥५॥

·रात्रिः शशाङ्कोदितसोम्ययात्रा तारागणोन्मीलितचारनेत्रा। ज्योत्स्नांशुमप्रावरणा विभाति नारीव शुल्लांगुकसंवृताङ्गी ॥६॥ मुम्हसं कुसुमैरपेतं महाडदस्थं सलिलं विभाति । धविमुक्तं तिशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकर्णिमिवान्तरिक्षम् ॥ ७॥ जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासः क्रोञ्चस्वनः शालिवन सुपकम् । मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः शंसन्ति वन्यपनीतकालम् ॥ ८॥ लोकं सुवृष्टया परितोषयित्वा नदीतटाकानि च पूरयित्वा । निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्या नभस्तोयधराः प्रनष्टाः ॥९॥ टीपा "परित्तोपयित्वा'-परितोय असे पाहिजे हे रूप अपबाद हणून समजा. अश १ कानि कानि लक्षणानि वरालय निर्गमें सूचयन्ति । २ शरद आरम्भ 2 के प्रकार प्रदश्यते । ३ 'रानि' व 'महादस्य सलिलम्' याना दिलेल्या उपमाचे स्पष्टीकरण करा- ४ नम, नदीजरानि, पवना व दिश याचे स्वरूप शरद् ऋनून कसे असते? ५ शरवर्णनातील श्लोकपिकों तुम्हास कोणता श्लोक आवडता ते समारण सागा. ६ मतपगन्भा, निम्नगा, तारामनिशारा, चिरोपिता, धार्दिता, निष्पनसस्या , तमोविमुत्ता या रामासाचा विग्रह करून गाडे सागा. पाठ रा-हिमाशुचन्द्रमाचन्द्र इन्दु कुमुदवान्धव । विचु सुधागु शुभ्राशुरोपीशो निशापति ।। अनी जेवाता सोमी म्हमृगाई क्लानिधि । द्वितरान: शशधरो नक्षनेश क्षपापर ।

·पाठ ३३ वृद्धग्राह्मणघटोत्कचसंवादः। WONG- (पत्नीमुतनयपरितो ब्राह्मण प्रविशति पृष्टतश्च घटोत्कचः) यः-भो ब्राह्मण तिष्ठ तिष्ठ । न गन्तव्यं पदात्पदमपि । ब्रा.:-ब्राह्मणि न भेतव्यम् । न भेतव्यं मम पुत्रकाः । शङ्के नानातिदूरेण पाण्डवाश्रमेण भवितव्यम् । प्र. पुत्र:-भोस्तात न तत्र पाण्डवा इति मन्ये । वृद्धः-- --पुत्र कथं त्वं जानीपे । प्रथमः-श्रुतं मया तस्मादाश्रमादागतेन केनचिद्घाह्मणेन शत- कुम्भ नाम यज्ञमनुभवितुं मह/म्यस्याश्रमं गता इति । वृद्धः-हन्त हताः स्मः। प्रथमः-तात न तु सर्व एव । आश्रमपरिपालनार्थमिह स्थापितः किल मध्यमः। भवतु प्रार्थयिप्ये तावदेनम् । भो पुस्प अस्त्यस्माकं मोक्षः। घ.:--मोक्षोऽस्ति समयतः। वृद्धः-क: समयः । घ.-अस्ति में तत्रभवती जननी। तयाहमाशतः-पुन ममोपवास. निसर्गार्थमस्मिन्वनप्रदेशे कश्चिन्मानुपः परिमृग्यानेतव्य इति । ततो मयासादितो भवान् । पन्या चारित्र्यशालिन्या द्विपुत्रो मोक्षमिच्छसि । बलावलं परिज्ञाय पुत्रमेकं विसर्जय ।। वृद्धः-ब्राह्मणि एप एच मे निश्चयः। कृतकृत्यं शरीरं मे परिणामेन जर्जरम् । राक्षसानो सुतापेक्षी होप्यामि विधिसंस्कृतम् ॥

·ब्राह्मणी--आर्य मा मैवम् । पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम।
गृहीतफलेनतेन शरीरेणार्य कुलं च रक्षितुमिच्छामि ।
घ.- खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्याः । निवर्तयितव्यं
युष्माभिः।
वृद्धः-अहमनुगमिष्यामि भवन्तम्।
घ.-हं वृद्धस्त्वमपसर ।
प्रथमः-भोस्तात ब्रवीमि खलु तावकिञ्चित् ।
वृद्धः-पुत्र कथय ।
प्रथम:-
मम प्राणैर्गुरमापानिच्छामि परिरक्षितुम् ।
रक्षणार्थ कुलस्यास्य मोक्तुमर्हति मां भवान् ।।
तृतीयः-आर्य मा मैषम्।
ज्योछो भ्राता पितृसमः कथितो ब्रह्मवादिभिः।
ततोऽहं कर्तुमस्म्य) गुरूणां प्राणरक्षणम् ॥
वृद्धः-ज्येष्ठमिष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम् ।
माह्मणी-यथार्यों ज्येष्ठमिच्छति तथाहमपि कनिष्टमिच्छामि ।
द्वितीया-पिनोरनिष्टः कस्येदानी प्रियः ।
घ.--अहं प्रीतोऽस्मि शीप्रमागच्छ ।
द्वितीयः--
धयोस्मि यद् गुरुप्राणा: स्वैःप्राणैः परिरक्षिताः।
बन्धुस्रोहाद्धि महतः कालहस्तु दुर्लभः ।
घ.- अहो स्वजनधात्सल्यमस्य चटोः ।
द्वितीयः- मोस्तात अभिवादये । भो अम्र अभिवादये।
उमी-जात चिरंजीय।
द्वितीयः-अनुगृहीतोऽसि । भोः पुरुष बचीमि किञ्चित् ।
घ.--ब्रूहि दि शीघ्रम्।
द्वितीयः-पतस्मिन्वनान्तरे जलाशय इच दृश्यते । तन मे
प्रफल्पितपरलोकस्य पिपासाप्रतिकारं करिष्यामि।

·घ.-दृढव्यवसायिन् गम्यताम् । अतिमामति मातुराहारकालः । शीघ्रमागच्छ। द्वितीय, भोस्तात एप गच्छामि । (निष्मान्त ) (एव सर्वे तव प्रत्यागमन प्रतीक्षमाणास्तिष्ठन्ति ।) टीपा हा उतारा सुप्रसिद्ध भास वचीच्या 'मध्यमव्यायाग' नावाच्या नाटकातून घेतलेला आहे पाण्डव वनवासात असताना हिडिम्बापनाजवळ आश्रमात राहात ते भीमाला आश्रमाचे रक्षण करण्यास सापून ते सर्व धौम्य ऋषींच्या आश्रमात गेले होते अशा वेळी रानातून एक वृद्ध ब्राह्मण आपली पत्नी व तीन मुलगे यासह मित्राकडे जात होता इतक्यातच हिडिम्ने आशा मेली त्याप्रमाणे उपासाचे पारणे फेडण्याकरिता चिा पुन घटोत्कच एवाया माह्मणच्या शोधात होता, त्याने याना पादिले व त्याच्यापैकी एकाची मागणी केली. स्या वेळी झालेला सबाद वरील उताऱ्यात आलेला आहे 'होप्यामि-अझीला अर्पण करीन' हु (३ प ५) धानूचे दि भविष्यकालार्थी प्र पुरुषी एक्वचनी रूप 'यास्यामि'या (२१ ५) धातू, दि भविष्य प्र पुरुपी एक्वचनी रूप तसेंच 'वरिष्यामि'-.-३ 'कृ' चें तत्रभवती-भवत्। सर्वनाम अत्र व तत्र याना आदरार्थी अर्थ दर्शविण्याकरिता जोडतात जवळ असणा यासबंधी 'अत्र' या अन्ययाला जोडून लिहितात व दूर असेल अथवा इजर नसेल त्यासबधी 'त्र' या अव्ययान्ग जोड्न लिहितात प्रक्ष १ घटोत्कच किमर्थ मानुपा-वेपणपर आसात् ' पाण्डवा कुन गता क समय इष्टो घटोत्कचस्य मध्यम पुत्र केन कारणेन सम्मतो घटोत्कचस्य? २ या पाटातील 'तव्य'-प्रत्ययान्त कर्मणि विध्यर्थी धातु विशेषणे सागून त्याचा वाक्यात उपयोग करा ३ प्रकल्पितपरलोक , आहारकाल , स्वतनवात्सल्यम्, राक्षसाग्नि, गृहीत- फल्म् या समासाचा विमह कस्न नाव सागा. ४ भी, (आ प), हु, या शस्, अनु + ग्रह , बे या धातूची वर्तमान- काटी, प्रथमभूतकाळी व आज्ञार्थी में सागा ६

·पाठ ३४
सामान्यश्लोकाः।
राष्ट्रस्य चित्तं कृपणस्य वित्तं मनोरथं दुर्जनमानुपाणाम् ।
स्त्रियाश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्यः॥१॥
न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावाभवत्युदारोऽभिमतः खलो या।
लोके गुस्त्वं विपरीततां चा स्ववेष्टितान्येव नरं नयन्ति ॥२॥
त्यजेत्क्षुधातों महिलां सपुत्रां सादेक्षुधाता भुजगी स्यमण्डम् ।
क्षीणा नरा निफरणा भवन्ति चुभुक्षितः किन करोति पापम्॥३॥
एकस्य दुश्वस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
ताहितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेप्वना बहुलीभवन्ति ॥४॥
श्रुतिविभिन्ना स्मृतयश्च भिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनी येन गतः स पन्थाः ॥५॥
किम्भिष्टमन्नं खरसूकराणां फि रत्नहारो मृगपक्षिणां च ।
अन्धस्य दीपो षधिरस्य गीत मूर्खस्य किं शाराकथाप्रस: Mit
अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्वहवश्व विघ्नाः ।
सारं ततो प्राथमपास्य फल्गु हंसी यथा क्षारमियाम्बुमध्यात्॥
यथा विहङ्गास्तरमाश्रयन्ति नद्यो यथा सागरमाश्रयन्ति ।
यथा तरुण्यः पतिमाश्रयन्ति सर्व गुणाः काञ्चनमाध्यन्ति ॥ ८॥
जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षा विनयादवाप्यते ।
गुणाधिक पुंसि जनोऽनुरप्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥९॥
पुपणमित्येव न साधु सवै न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः पर्वक्ष्यान्यतरङ्गजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ १० ॥

·टीपा 'बहुलीमवन्ति-पुष्कळ वाढतात' अबहुला बहुला सम्पयन्ते तथा भवन्ति (विरूप) प्रश्न १५ व ५ या श्लोकात जो उपदेश केलेला आहे तो गद्यरूपाने संस्कृतमध्ये लिहा. २ तिसऱ्या श्लोकात कवीला काय सांगावयाचे आहे ? ३ जगात महत्त्व क्शाने प्राप्त होते ? ४ रचनेच्या दृष्टीने तुम्हास कोणता श्लोक आवडतो तें सकारण सागा. ५ पुढील समासाचा विग्रह करून नावें सागा -परप्रत्ययनेयबुद्धिः, गुणाधिक , सरसूकरा, अनन्तपारम्, जनानुरागप्रभवा । पाठ ३५ रत्नावली-कथा। (प्रथमो विमाग ) अस्तीह भारते वर्षे कौशाम्बी नाम नगरी। तत्रोदयनो नाम घत्सदेशस्य राजाऽऽसीत् । तस्य च सचिवो योगन्धययणो नामातीव चतुरः। तस्मिन् राशि महीं शासति केनचिन्सिद्ध- नादिष्टम् । यथा सिंहलेश्वरस्य दुहितरं रत्नावली यः परिणयत्स सार्वभौमो भवेदिति। ततस्तत्प्रत्ययात्तेन मन्त्रिणा घत्सेश्वरस्यार्थ बहुशः सिंहलेश्वरः प्रार्थितः । सिंहलेश्वरस्तु वत्सेश्वरस्य महिप्या पासवदत्तायाः सम्बन्धित्वेन रत्नावरी वत्सराजाय प्रदातुं नेच्छत् । तदा सहसोत्पन्नेन घह्निना चासवदत्ता दग्धति प्रसिद्धिमुत्पाद्य ·योगधगयणः सिंहलेश्वरान्तिक वाम्रव्य कञ्चुरिनं रत्नावली पुनः प्रार्थयितुं प्राहिणोत् । एवं पुनः प्रार्थितन सिंहलेश्वरण चिन्तितम् 'वासेश्वरेण सहास्माकं सम्बन्धलोपो मा भवतु' इति । ततस्तेन दत्ता रत्नावली वत्सेश्वराय प्रतिपादयितुं सिंहलेश्वरामात्येन घसुभूतिना थानव्येण चानीयमाना समुद्रे यानमगानिमन्ना । निमग्नया तया रिमपि फलश्मासादितम् । सिंहलेभ्यः प्रत्यागच्छता केनचित्कोशाम्पीयेन धणिजा तवस्था सा टाररत्नमालाचिलाया. स्तस्या. प्रत्यभिज्ञानात्कोशाम्बी च प्रापिता । तदा योगन्धरायण इयं दारिया सागरती लब्धति मत्वा सागरिकैति तस्या नाम कृत्वा ता सगौरवं देवीहस्ते न्य क्षपत्। एकदा चसत्तोसचे प्रवृत्ते वासवदत्तया राजा मररन्दोद्याने मदनपूजां निर्वतयितुमाहृतः। यदा स तत्रागतस्तदा स परिजनमध्यगतया सागरिकया दृष्टः। वसं दृपा तस्मिन्बद्धमनोमाया साभवत् । नृपोऽपि ता दृष्ट्वा तदारपदयोऽमवत् । सागरिकापि त यत्सराजमेव चिन्तयन्ती स्यसंख्या सुसङ्गतया सह कथमपि कालमनयत् । (द्वितीयो विभाग ) गच्छति काले राजानमस्वस्थ दृष्ट्वा तस्य पयस्यो बसन्तक, सुसङ्गतार्मकान्ते प्राह । सुसङ्गते न हि सागरिका वर्जयित्मा प्रियययस्यस्यान्यत्किमप्यस्वस्थताया. कारणम् । तदत्र प्रतीकार श्चिन्यतामिति । तत सुसङ्गतया प्रतिज्ञातम् । आर्य विरचित- भहिनावपा सागरिका गृहीत्या व्याश्चट्या. काञ्चनमालाया पधारिण्या मया प्रदीप माधवोलतामण्डप भर्तुर्भनारथा सागरिका समागमेनावश्य पूरयितव्या इति । इममुदन्तमुपलभ्य देवी चासवदत्ता स्वयमेव काञ्चनमालया सह कृतावगुण्ठनोपाढौरत । तत्र सागरिका प्रतिपालयन्तो स्थितीराजा वसन्तश्च । तयोरागमनं सुधा काञ्चनमालालहिता सागरिफेवागतेति मन्यमानी राजोपमृत्य सागरिकाधिया वा प्रणयमधुरैचोभिरनुनेतुं प्रसादयितुं व ·प्रायतत । तानि वचांसि श्रुत्वा वासयदत्ता सरोपमवगुण्ठन- मपनीयात्मानं दर्शयामास । तां दृष्ट्वा विलक्षो राजा तत्प्रसादनपरोऽ भवत् । सा त्वकृत्वैव प्रसादं गता। गतायां तस्यां वासवदत्ता- पधारिणी सागरिका तमेवोद्देशं प्राता । सा सागरिफेति निश्चित्य राजा तस्याः समीपं गत्यायदत् । मम परा प्रीतिस्त्वय्येवेति । यावत्स एवं वदति तायदेवानुशयवती वासवदत्ता भर्तारमनुनेतुं पुनः पाता । तां पुनरागतां दृष्टा तस्याः प्रसादनमशक्यमिति मत्वा देवि वेपसादृश्येन वञ्चिता वयम् । तत्क्षम्यतामित्युक्त्वा तस्याः पादयोरपतत् । ततः सागरिकामग्रतः कृत्वा वासवदत्ता गता । सागरिका तया कुत्र नीतेति न ज्ञातं केनापि । अतः स नृप उत्कण्ठितचेता आसीत् । (तृतीयो विभाग.) एतस्मिन्नेवान्तरे सम्बरसिद्धिर्नाम कश्चिन्द्रजालिको यौगन्ध- रायणप्रयुक्त आगत्य देव मम खेलनं द्रष्टव्यमिति प्रार्थयत । राज्ञानुज्ञातः स पिच्छिका भ्रमयन् ब्रह्माणमिन्द्रं विष्णुं च क्षणेना- दर्शयत् । तद् दृष्ट्वा राशो वयस्यो वसन्तकोऽवधीत् । अरे यद्यमुना परितुष्टेन कार्य तर्हि दर्शय सागरिकामिति । अत्रान्तरे सिंहलेश्वरेण प्रहितो घसुभूतिवत्सस्य कञ्चुकिना वाम्रव्येण सह द्रष्टमागतः। ततो विचम्यतामिदानामिति निर्दिष्ट ऐन्द्रजालिकः पिच्छिका भ्रमयिचा दर्शनीयं मे खेलनमेकमवश्यमिति सम्प्रार्थ्य निरगच्छत् । यसुभूतिना रनावली यानभगात्समुद्रे निमग्नेति कथितम् । सङ्कथाव्यातेपु सर्वेप्यन्तःपुरेऽग्निरुत्थित इति महान्मोलाहल उदभवत् । तता वासवदत्ता निणया मया निगडसंयमिता सागरिका विपद्यते तत्परिनायतामार्यपुत्र इत्युचैराकोशत्। श्रृत्वैतद् वत्सेश्वरः पतनवृत्तिर्भूत्वाग्निं प्राविशत् । तमन्यगच्छद्वासवदत्ता । ततः सऽपि जना अग्निप्रवेशमकुर्वन् । यदा राशा सागरिका यहिरानीता तदा पहिः प्राशाम्यत् । ततः किन्नु सल्विदमिन्द्रजालमिति सर्वड .

·१६६ शङ्कन्त । यदा सागरिका पहिरानीता तदा सा प्रत्यभिज्ञाता वसुमतिवाभ्रव्याभ्याम् । या सागरिका सैव रत्नावली स्थभगिनीति ज्ञात्वा वासवदत्ता तस्या बन्धनान्यपानाययत् । यदा सर्वे सुखमुप- विष्टास्तदा यौगन्धरायणस्तत्र प्राप्तः । स्वामिनोऽभ्युदयार्थ यत्सर्व तेन परोक्षं कृतं तत्सर्व सोऽकथयत् । ततो वासवदत्ता स्वकीय- रामरणैरलङ्कृत्य सागरिका हस्ते गृहीत्वा देवीशब्दभाजं च तां कृत्वा स्वीकरोत्यार्यपुत्र इमां रत्नावलीमित्युक्त्वा तां तस्मै समर्पितवती । टीपा 'रत्नावली' नाटिया श्रीहाना लिहिली. त्या नाटियेने आधाराने वरील गेष्ट लिहिलेली आहे. 'अपानाय यत्-दूर परविली, पाढवली' 'अ+नी' याच्या प्रयोजकाचे प्रभू.पू. पुरुषी एक्वचनी रूप. 'परोक्षम् (अव्यय)-न करत.' अक्षयोः परम् (अव्ययीभाव समास) 'समर्पितवती-अर्पण करती झाली.' (सम् + याच्या प्रयोजकाच्या पारि भूत. पा. विशेषणाचे स्त्री. . एववचनी रूप). सस्कृतमध्ये 'आर्यपुत्र' हा शब्द स्त्रिया नवऱ्याला उद्देशन योजतात. प्रश्न १ रलावल्या नाम सागरिति पथं जातम् । २ सागरिकाया निवासस्थल ज्ञातुं का युक्ति कृता यौगन्धरायणेन ? ३ या उताच्यातील सर्व सति सप्तम्यन्त रचना शोधून काढा व त्याचा उपयोग स्पष्ट करा. ४ समाग सोडवून नावें सागा -पभगोभावा, रत्नमालाविला, सरोपम्, प्रणयमधुराणि, सधाव्यामृताः । ५ रूपे ओळावून वाक्यात योजा --आसादितम्, परित्रायताम्, सम्प्राय, प्रतिपारयन्ती, निर्वतयितुम् ।

·शब्दसह (संस्कृत-मराठी) अ वर्न. पा वि.) सेवा केली जाणारा अप+अस् (१ प.प टाकून देणे अशुक्मू-पत्र अपरेद्य (अ.)-दुसरे दिवशा अग्निकल्प (वि.)--अग्नीसारखा अपाय-इना, नुक्मान अभिनय --वाणाचे नाव अप्रतिम (वि)-अतुल, ज्याल अङ्गुष्ठ-आगठा तोड नाही असे अजिनम्- कातडे | अब्रह्मण्यम्--ब्राह्मणावर सक्ट अजेय ( न त )-जिंकण्यास अशक्य अभि +ज्ञा (९ आ प ) ओळखणे अदीन (वि)-धीराचा, उत्साहयुक्त ) अभि+दु (१ प प )हला करणे, अपिटानम्-शहर चाल करणे अनार्य (वि.) क्षुद, नीथ, दुष्ट अभिपन्न ( अभि + पद्-कर्म भू धा. अनिशम् (अ)-एकसारखे, सतत पि) स्थितीत गेलेला अनुग -अनुयायी, सेवक अभि + वाद् ( १० आ प.)-नम- अनुयायिन् (Y)-पाठीमागून येणारा स्कार करणे अनु +युत् ( आ प )-विचारणे, अभिवाद्य ( अभि + वाद्-ल्यवन्त)-- चौक्शाकरणें नमस्तार करून अनु+रुध् ( ४ आ प)-अनुमरण, अभीष्टम् - इच्छा पाळणे अनु छत (अनु+स्था-कर्मणि भू था अभ्यागत-पाहुणा वि )--आचरलेला, कृतीत आणलेला अमर --देव अन्तर्धा ( ३ उ प.) लोपणे, अमर्षण (वि) रागीट अमुत्र (8)-परलोकात अन्तिकम् (अ)-1वळ अम्बुधर -मेघ अन्तेवासिन् (पु)-शिष्य अयुक्तम् --अयोग्य गोष्ट अन्वास्यमान (अनु +आस्-कर्मणि अरविन्दम्-वमल अभ्यर्चनम्-पूना अहदय होणे ·अरिमर्दन -सरा मारणरा आ अरिहा (अरिहन्)-शनृला मारणारा अर्थ --सूर्य आकीर्ण (आ+-क भू धा वि)- पसरलेलें अनित (अ-कर्म भू धा वि)- मिळविलेलें आ+छद् (१० प प आच्छादयति)- अर्थिन् (पु)-याचक आच्छादणें, लपविणे भथ्य (वि)-अर्थपूण, सार्थ आति (पु स्रा) लढार अव + इक्ष् (१आ प )-बाळनी आदित्य -सूर्य घग रक्ष देणे आननम्-तोंड अवहित (अव +धा क्म भू धा आपतित (आ+पत्-क भू धा वि)- घडल्लें वि)-लक्ष असल्स अवमत (अव + मन्-र्भ भू धा आ+पूर (१० उ ५)-भरणे वाढवणे वि )-अपमान केलेल आ+मन्त्र (१० आ प-निरोप घेणे अवगाढ (अव + गाह् कर्म भू धा आयत (वि)-लाव वि )-बुडलेला, तरबेन झारस आलय --राहाण्याची जागा, घर अव + गाहू (१ मा प)-सान आसादित (आ+सद् (प्र) क भू धा करणे, शिरण वि)-मिळविलेले अणव-समुद्र आश्रमकर्मन् (न)-आश्रमाचे काम अवद्य ( वि)-निदाप अवाशिरस् (पु)-खाला डा आस्यम्-तोंड थाल्ला आहर्तृ (पु)-फरणारा नणारा अविलम्वितम् (अ)-विलम्ब न आहृय (आ+ह चें यवन्त अ)- रावता नेऊन अवध्यवम्-ठार करण्यास अये ग्य स्थिति अश्मन् (पु'-दगड इन्द्रनालम्-जादू, नरवदा अस्थि (न )-हाड इष्टम् (इप चे क भु भा वि)- अश्विनी (पु द्विवचन )-देवाचे वैद्य इच्छिलले अधिनाकुमार इन् (वि) अशा प्रकारचे ·उ . ऊ उप+रुध् (७ उ. प.)-अडवणे उपस्थिा (१ प. प.)---जवळ जाणे उच्चाटनम् --हालविणे, पालवून देणे उपहित (उप+या-क मू. पा.वि.)- डचे श्रवस् (पु)-इन्द्राच्या घोड्याचे ठेवलेले, जोडलेले नाव अज्झित (उज्न-क. भू धा. वि.)-उपार्जित (उप+अ-क. भू धा. वि.) उपानह (खी }--जोग सोडून दिलेले -मिळविलेले उद्+कृत् (६ प. प.)-तुकडे करणे, कापणे उपेत्य (उप-इ-ल्यबन्त अ.)-जवळ जाऊन उत्तरवासम् (न.)-पापरण्याचें वस्त्र उत्तरन (वि.) उशीनर.-एका राजाचे नाव-शियि -उड्या मारणारा, उत्कण्ठित उद + सह् (१ आ. प.)-धीर होणे, धजणे ऊपर-म्-नापीक-ओसाह अमीन उत्सादित ( उद्:सद्-अ.-क. भू घा. | ऊर. ()-म वि.)--नाश केलेला ऋ उत्पूज्य (उद्स-ल्यवन्य अ.;- सोडून ऋक्ष.-अस्वल उदारधी. (वि)-उदार बुद्धीचा उदासीन (वि.)--तटस्थ, लक्ष ने देणारा एकाक्न् ि(वि.)--एक्टा उदीची (वि. स्त्री.)--उत्तर (दिशा) ऐन्द्रजालिक:-जादूगार उदीर्ण (उद्-क भू, या, वि.)- बोल लें औरस (वि.)--स्वत:वा (मुलगा) उद्ध (१ प.प.)-उचलणे, वर येणे उद्यत (वि.)-तपार उनिद्र (वि.)--सोप न आलेले रदम्ब-गृक्षाचे नाव उपकरणम्-साधन पन्दर.-म्---गुहा उपाकम् (१ आ. प.)-भारंभ दरणे | वम् (1,1. भा. ५. कामयने)-प्रेम उपपन (उपपद-कभू धा.वि.) करणे, इच्द्रिों योग्य कवर-म-विलसत फ ·१७० केले आहे असा . फवचिन् (वि)-चिलसत घातलेला वृतान्त-न्यम करणम्-साधन कृतान (वि)-ज्याने अनाचें अध्ययन करम --उंट क्लप (वि.)--गहळ, रागावलेला पृत्नम् (वि.)-सर्व कहारम्-पाढरें कमळ कृष्णाजिनम्-हरिणाचे कातडें काङ्क्ष (१ आ. प.)-इच्छिणे कृ (६ प. प. रिति)-पसरणे काननम्-अरण्य कोटर--म्-झाडाची ढोली कान्त (वि)-आवडणारे, सुन्दर बोसल -देशाचे नाव कामिनी (धी.)-मुदर स्त्री -यज्ञ काय -देह ऋतु (पं.)- की (९ उ. प.)--विस्त घेणे कारण्डव-बदक कार्पण्यम्-दन्य, क्षुद्रपणा किन्न (क्किद-क भू धा. वि.)- भिजलेला कार्यम्-~-बारीकपणा भालकेया (पु.)-राक्षमाचे नाव विश् (१ प.प)-नास होणे किंकर्तव्यतामूढ (वि.)-काय करावें हें क्षम (वि.) योग्य, समर्थ न समजणारा क्षीण (वि.)-थक्लेला, कमी झालेला कियत् (वि)-फिती क्षाराम्भोनिधि (पु)-क्षीरसागर किरात-रानटी मनुष्य ख किमरय -म्-अकुर, कोव कुअर-हत्ती सर (वि.)-तीब, (ना.)--गाढव. कुठार-कुहाड ख्या (२ प.प.) सागणे कुन्द -म्-जाईसारखें फुरसाद | ख्यात (ख्या-क.भू.धा. वि.) प्रसिद्ध मुदम् चन्द्रविकानी भमल गतलम (वि.)-श्रमपरिहार झालेला कुम्भ --पाण्याचे भाडे, इत्तीचे गवेन्द्र-उत्तम बैल गण्डस्थल गर्ता (सी.) सहा पुरी--एक हिंस पक्षीण गहनम् दाट झाडी, दाट अरण्य फूटम्-टोंक, वरचा कोपरा, शिखर गान (वि)-गङ्गेचा कूलमूतीर, काट गाण्डीवम्-अर्जुनाच्या धनुष्याचे नाव कृतापलि () हात जोडलेले गुरुः (वि.)-जद, महत्वाचा आहेत असा गुरुत्वम्-मोठेपणा ·१७१ त गृनु (वि.)-लोभी झ गेहम्-घर झटिति (अ.)-जलद, एक्दम गोप्त (पु.)-रक्षण करणारा गौरवम्-मोठेपणा प्रन्थिल (वि.)-गाठीळ, गाठ असलेलें । तपनीयम्-सोनें याटित (घद् 1 आ. प.-क. भू, धा. / तपोधन.-मुनि, यति वि.)-जोडलेले, वनविलेले तारस्वरः-उंच आवाज तिल.-तीळ, लहान भाग तुल् (१० उ. प.) तोलणे, वजन चक्रवार ---पक्ष्याचें नांव करणे चतुरानन:-ब्रह्मदेव तुला-तराजू, यरोवरी, एपराचा चर्मन् (न.)-चामडे निमुळता वासा चारु (वि.)- मुंदर चार्यताम् (चर्-प्र. कर्मणि आ. कृ. पु. वर (१ आ. प.)-पाई करणे तृ (१ प.प.)-तरून जाणे, सरगण एक्य.)-फिरविली जावो स्वष्ट (पु.)---देवाचा कारागीर चीरधरः-झाडाच्या साली पापरणारा प्रस्त (स्-क.भू.पा.वि.)-भ्यालेरा चेतना-शुद्धि, ज्ञान प्राणम्-रक्षण चौटतम्-गृत्य, हालचाल निदशा: (.प्रथमा य.व.)-देय प्रिदिवम-स्वर्ग. आयश ·१७२ ध दल (१ प. प.)-उमलणे, उघडणे, द्विजाति (पं.)-ग्राह्मण फुटणे दुम-वृक्ष, झाड दशन-दात दानव-राक्षस दायाद दाईज, भाऊबंद धनुर्धरः- योद्धा दारत-मुलगा घरणी-पृथ्वी दारा (पु. प्र. य. .)-बायको धर्म-स्थिति, गुण दारुण (वि.)-भयंकर धामन् (न.)-ठिकाण, तेज दिग्ध (दिट-क भू धा.वि) लेप धारापथ- तलवारीच्या धारेचा मार्ग दिलेला, सारवलेला, भिनलेला धृत (धृ-क.भू घा.वि)-रक्षण केलेलें दिदृशु (दृश्-इच्छार्थक उकारान्त नाम) घीत (वि.)-शुध्र, धुतलेला --पाहाण्याची इच्छा करणारा ध्मा (१५.प.धमति)-कुंकणे,वाजवणे दिव् (प.प दीव्यति)-जुगार खेळणे न दिवार -सूर्य नय-नीति, न्याय दिविष्ठ (वि)-स्वगांत राहणारा नलिनी (स्त्री.)-कमळानी युक्त तळे दिव्य (वि)-स्वर्गीय नन्दिग्राम-भरताच्या मामाचे गाव दिष्ट्या (अ.)-सुदैवाने नाना (अ.)-विविध प्रकारानी (समा- दु (५५ पत्रास देणे, पीडा देणे साच्या आरभी विशेपणासारखा दुरतिक्रम(वि)-बदलता न येण्यासारखे उपयोग होतो) दुराधर्ष (वि.)-जवळ जाण्यास कठीण, नामास्त-नावाचा लोप पराभव करण्यास कठीण दुर्मद (वि)- उन्मत्त झालेला | निकाश (वि.)--सारसा देय (दा-कर्मणि वि धा. वि.)- निति (सी)-अपमान देण्यास योग्य निक्षेप.-टेव देवदत्त -अर्जुनाच्या शयाचे नाव निगड -डम्-विडी, साखळदड देवनम्-धूत, शोक निग्रहः-अटकाव, ताब्यात टेवणे देवराज इन्द्र निनन् (नि+हन्-वर्त. पा. वि)- शुति (स्रो)-तेज मारीत, मारणारा द्विज --ब्राह्मण, पक्षी निदाघ--उन्हाळा नाराच-चाण ·निदेश-सूचना, हुकूम युफतळे नेपादि-निपादाचा मुलगा निपीत (नि+पा-कर्म, भू, धा. वि.) नैसर्गिक (वि. स्त्री-की)-स्वाभाविक पूर्णपणे प्यालेला नो चेत् (अन्यय)-नाही तर निभ (वि)-सारखा (हा शब्द समा- न्यस्त (नि+अस्-क. भू धा. वि.)- साच्या शेवटी येतो) ठेवलेला निभृत (वि.)-गुप्त, लपलेला प नियुक्त (नि+ युज-क.भू.धा. वि.)- नेमलेला | पक्षपातिन् (वि)-वाजू घेणारा, निम्नगा-नदी, सखल प्रदेशारडे अनुकूल जाणारी पङ्क-चिसल निर्झर -ओढा पजम्-कमळ निर्दयम् (अ)-निर्दयपणे पनपुटम्-पानाचा द्रोण पदाति -पायानी चालणारा निर्+भर (१० आ. प.)-निंदा करण पद्मिनी-कमळाची बेल, कमळानी निर्+मा (३ आ 4)-निर्माण करणे, बाधणे परपुरञ्जय -श्रेष्ठ योद्धा निलन (नि+ली-क. भू धा. वि)- परमेछिन् (पु)-ब्रह्मदेव लपलेला | परासु (वि.)-प्राण गेलेला परिग्रह-स्वीकार निशम्य (नि+शम् चे ल्यबन्त)-ऐकून निशीष-मध्यरान परिदेवनम्-शेक निपादरान -रानटी लोराचा राजा | परिदेव (१० प. प.)-शोक परणे निष्कान्त (निस्+क्रम्-क.भू धा वि.) परिधाय (परि+धा-ल्ययन्त)-आगा. वर घेऊन -निघून गेलेला निष्पन (निस्+पद्-क. भू धा वि) परिमल -मुगध परिमार्गणम-शोध --ठरलेला, झालेला निस्वन -मोठा आवाज परिवार्य (परि+ प्र ल्यवन्त)- निहत (नि+हन्-क. भू धा.वि.)- वेटून | पर्युत्सुक (वि)-उत्कण्ठित नेपथ्ये-पडद्यांत (नेपथ्य पदाची पाथेयम्-मार्गावरील तरतूद सप्तमी ए. व) पाथोद -मेघ टार केलेला ·१७४ पाहाणे पापादपिः (पु.) समुद्र प्रकीर्ण (म+3-2. भू. पा. वि.)- पादप-यक्ष, झाट पसरलेश पार -रम्--पलीकटील तीर, पूर्णव प्रणय -प्रेम, विनंति, मैनी पाव-अमि प्रतापित: (+तप्-प्र.-क, भू धा. पाशुपत (वि.)-कराचें वि.)--तापविरेला पापाण-दगड [प्रतापिन् (पुं.)-पराक्रमी पिक-मार प्रतिपाल्य (प्रति+पा-प्र.)-बाट पिच्छिका-मोराच्या पित्ताची जुडी पितामह --भाम, ब्रह्मदेव | प्रतिभयम्-संकट (वि. भयंरर) पितृश्य -नुलता प्रतियामम्-(अव्ययीभाव समास)- पिनाकिन (पु)-दामा रानीध्या प्रत्येक चौथ्या मागांत पिपासित-(पा. इच्छार्यक फ, भू. पा. प्रत्यय-विश्वास, सानी वि.)-पिण्याची इच्छा पेलेला, | प्रत्याख्यात (प्रति+आ+स्या-क. भू तहानेरेला धा.वि.)-नाकारलेला, टाक्लेश पुवर (अव्यय)--पुस्पाप्रमाणे प्रत्यागन (प्रति+आ+गम्-क. भू. पुरुपसार-पराक्रम धा. वि)-परतलेरा पुरोधस् (पु.)-पुरोहित प्रत्यूपे (अ.)-अगदी सगळी पूर्ति (स्त्री)-पुरी करणे प्रपद् ( भा. प.)-शरण जाणे, पूर्वाभ्यस्त (वि)-पूर्वीचा परिचय असलेला | प्रपन्न (प्र+पद्-क. भू धा.वि)- पूर्वेधु (अव्यय)-पूर्वीच्या दिवशी शरण आलेला, स्थितीत गेलेला प्रपात-घवधवा पुलिन -नम्-वाळवट प्रवर (वि.)-श्रेष्ठ पुष्पधर- ()-फुललेला (वृक्ष) प्र+शास् (२ प. प.)-उपदेश करणे, पोतक-धासरू, पना सत्ता चालवणे प्रकर्ष --आधिक्य, श्रेष्ठपणा प्रसक्त (प्रसञ्-क. भू धा.वि.)- प्रकाश (वि) स्वच्छ गटलेला माशय (प्र+काश्-प्र.) तेजस्वी प्रसन (प्र + सद्-न. भू धा, वि)- करणे, उघड करणे स्वच्छ, सतुष्ट प्राप्त होणे ·१७५ भ प्रसोदार्प -फार मोठी कृपा बहुलीभू (चि स्म)—पुष्कळ होणे प्रहरणम्-शत्र वालिश (वि.)-पोरकट, मूर्सपणाचे प्रहास-था, शोभा वृहत् (वि.)-मोठा प्राशु (वि.)-उंच वृहस्पति --देवाचा गुरु प्रापलि (वि)-हात जोडले आहेत | योघय (बुध्-प्र)--जागे करणे, उप- असा देश करणे प्रापित (प+आप -प्र-क. भू. या ब्रह्मण्य (वि)-ब्राह्मणाना हितकर, वि)-पोहोचविलेला धार्मिक प्र+अर्थ (१० आ. प.)-पाठलाग करणे, प्रार्थना करणे प्रार्थना--विनति भस्मीक (चि रूप)-भस्म करणे प्रार्थनीया- -इच्छिण्यास योग्य भ्रम् (प्रयोजक)-फिरविणे, हालविणे प्रावरणम्-आच्छादन, वन भा-तेज प्रेषय (प्र+इष्-प्र)-पाठविणे भाण्डम्-भाडे प्रेष्य --नोकर, दारा भीम-(वि.)-जयकर लवह-वानर भीरु (वि)-भिना | भीषण (वि) भयंकर | भुजमी-सपीण फणिन् (पु.)-सर्प भूतेश-ब्रह्मदेव फलवर्यम्-उत्कृष्ट फळ | भूय- (अव्यय)-पुन्हा फल्गु (वि.)-निरुपयोगी फाल्गुन --अर्जुनाचें नार फेन -फेंस | मघवन् (पुं) इन्द्र मथनम्-नाश, घुसळणे | मनीषिन् (पु.)-मन ताब्यात अस- बलानिन (वि.)-पुष्कळ वगळे अस- लेला मनुष्य, शाहाणा मनुष्य लेला मन्य (९ प ५)-धुसळणे वह -हम्-मोराचें पीस मन्थ-रवी बहुल (वि.)-पुष्कळ मल-पाप म च बदरम्बार ·१७६ महारथ -१०००. योद्ध्यायरोवर रहस्-गुरु गोष्ट दणारा वीर गजकुलम-राजाची न्यायसभा महोपरम्--मोठे वाळवट राजर्षभ-या राजा मातुल-मामा रानवम्-क्मळ माया-पट रामण्यम्म्-सौन्दर्य मिथ्याचादिन् (वि)-सोटे बोलणारा रिकारिच-म.भू धा वि)-रिकामा मिष्ट (वि) --चबर | रुविर (वि.)-मुन्दर, तेजस्वी मुफा-मोती सविरम्--रक्त मुमुधु (पु)-मोक्षाची इच्छा करणारा मा (१० आ प.)-पारघ काणे, लक्ष्यम्-नेम धरलेली गोष्ट शोधणे लग्न (लग-क भू घा वि) अदर मृग -पशु, हरिण लेले, जोडलेले मृधम्--युद्ध लघुत्वम्-कमीपणा गरमा--इच्छा सीसा-सोपपणा यज्ञराट-यज्ञाची रातून ठेवलेली जागा योधर-माया अधिपति लोहम्-रोसंड सध्या (अव्यय)--सहागल्या यमसादनम्-यमाचे पर वश्वम्-तोट याजा-रश परविणारा वणिज (3)-वाणी, व्यापारी यात्रा-स्वारी | वरमल (वि.)-प्रेमट पागनी-दीपदी वर (८ था प)-याचना करणे शुगपद (अध्यय) पदम बनान्त --रानाचा दीकडचा भाग गूपम्-काप मनोदशनाचा एक भाग योदित (श्री)-श्री पर (पि.) श्रेष्ट परागहा (वि)-मुदर माया भग- य ·पशिन्-वशी-यति विलोपित (वि + लुप-प्र-१. भू धा वसनम्-वन्न वि)-नाश केलेली. वाजिन (3)-घोडा विधि --ब्रह्मदेव वासव-इन्द | विलम्वनम्-विल्य, सोक्या वासिष्ट वसिष्टाचा मुलगा विवर्मन् (5)-देवाचा कारागीर विकृप्यमाण (वि+कृष्-कर्मणि वर्त धा. विशापति ()-राना वि)-ओढला जाणारा विषण्ण (वि+सद्-क भू धा वि)- विप्रह-भाडण विचक्षण -शहाणा मनुष्य, विद्वान् विसश (वि)-वेशुद्ध विनावित (वि)-जीव गेलेला,मेलेला विसप्त (वि + सप्-क. भू धा वि)- वि+तृ (१ प प.) देणे, हवाले पसरलेला करणे विहाय (वि+हा-ल्यबन्त अव्यय)- विद्वप् () टान, सोडून विधौत (वि)-स्वच्छ, धुतलेला ववि (पु स्त्री) लाट विपत्ति (स्त्री)-~सकट, मृत्यु वीर्यम्--पराक्रम, शौर्य विपरीतता-उल स्थिति | वीरुधू (स्त्री)-घेल विपर्यय बदल कोदर -भीम षिप्रतिपन (वि+प्रति+पद्-क भू,धा वृत (T क भू था वि)-निवडलेला, वि)-गोंधळलेला, परस्परविरुद्ध वेढलेला विभव -ऐश्वर्य सपत्ति, भरभराट इते (नी)-उपजीविका पि+भ्रान् (१ आ प)-चकाकणे, न -राक्षसाचे नाव शोभणे वृषध्वज-शकर विमार्गणम्-शोध वतनम्-मजुरी वि+मृश् (६ प प)-विचार करणे, वैश्वानर -अमि चाटणे वोदुम् (बह-तुबन्त अव्यय)-धारण विवरम्-भौक, खड्डा करण्याकरिता, उचलण्याकरिता विवर्ण (वि)-फिकट रंगाचा व्यपनीत (वि+अप+नी-क भू धा वि+रज (१ उ प )-कटाळणे, वि) नाहीसा क्रेला, दूर नेलेरा त्रासणे व्यलाक्म्-पाप, दुख ·श्रेछिन् (पुं) व्यापारी, वाणी व्यसनम्-सक्ट व्याहत (वि+आ+ ह-क मू धा वि)-बोल्लेला न्योमन् (न-आकाश प पटवरण-भुगा पण्ड -Vडम्-समूह, समुदाय स शसिन (शस्-क. भू पा वि)- सात (सम् +Z-क भू धा. वि.)- सागितलेयर, स्तुति फेला शहित (शक्-क. भू धा वि.)--- आच्छादिलेला, शाफ्लेरा भ्यालेला सलीन (सम् + ली-क भू धा.वि)- शक-इन्द्र एक्रूप झालेरा शट-स्वाद, धूर्त मनुष्य सर+हु (३ पप)-अर्पण करणे, शतक व (अव्यय)-शभर वेग माहुति देण सशप्तक-मामें न परतणारा योद्धा शतकनु (पु)--इन्द्र सहारा (वि) साररा शरणम्-क्षण, आसरा शरण्य (वि)-रक्षण करण्यास योग्य, सहयम्-युद्ध आश्रयास योग्य समाम-युद्ध शरद (घी)-शरद तु, पावसाळा सत्तम (मि) अत्युत्तम शधार-चद शाशिन् (पु)-पृष सत्यवान् (वि)-तर योलणारा शाम्यम्-वाडी, टक्याजी सयसन्ध (वि)-वचन पाळणारा पाट --चाप सन्यसाचिन् (पु)-अर्जुनाच नाय शारिवनम्-शारी धान्याचे शेत गद् (१ प.प)--गळून जाणे, धीर गवणे शिवारतम्-योन्देई गदम् (न)-सभा शिमिन् (१)--मोर, अनि विवि (1)राजाचें नाय सन्यस्त (सम् +त्रम्-के भू, था वि) -भ्यालला (4)- सन्दीपित (सम् +दी-कभू पा.वि) दपेन"- यदिरी ममाणा परविलेला श्रीमन् (14)-गान्दययुज, मपत्तियुको मम्+पा (३ उप)-जोडणे सत्त्वम्--सामर्थ्य ·१७९ सपन्न-मनु उन्धानम्-जोड 74 (I)-तह समुद्का (६ प. प)-याहेर टारण | सम्बोध्य (सम् + वृथ्-प्र-ल्यबन्त समेकर (सम् +नि+कृा-क भू था. अव्यय)---उपदेश पस्न पि)-जवर असलेला सम्भार तयारी सनिपात -एकम होणे, समुदाय सम्भ्रान्त (सम्भ्रम्-क भू धा वि) सनिभ (वि)-सटश --गोंधळलेश घाबरलेला सनिहित (सम् + नि+धा-क भू पा | सम्+म (१० आ. १)-एक्न वि)-जवळ ठेवलेला विचार करणे सबभाव-एकचित्तता सरित (स्त्री)-नदी रातच्छद--एक प्रशचा वृक्ष सलिरम्-पाणा सभ्य (वि)-सभेत यसलेला, (५)- न्यायातील मदतनास सस्यम्-धान्य सहिम (वि)-थडीने युक्त राम (लि)-सारखा, न्यायी सममेव (अव्यय)-एक्दमच | साक्षात् (अव्यय)-प्रत्यक्ष साक्षिन् () पाहाणारा, साक्ष देणारा समरमयुद्ध सादनम्--घर समस्या-लोचा चरण (शेक पुरा साथ् (५प प) साध्य करणे, करण्याकरिता दिलेला) मिळविणे समा (नी बहुवचन)-वर्षे समा+भा (१ उ ५)-जोडणें, | साम्प्रतम् (अव्यय)--हाली, (वि)- समाधान करणे, एकाग्र करणे सार रम्-तत्व, सामर्थ्य समा+7 (५ 3 ५) झारण, | सारस वगळा आच्छादणे | सानाम् (अव्यय)- अच डोळ्यात आणून सगा+श्वरा (२ प ५) धार धरणे | सीमन् (सी)-भीमा, मर्यादा समाहित (सम्+आ+धा-क भूधा सुनन-चागला मनुष्य वि)-एकन केलले प्रशात मुधामुच् (वि)-अमृत स्त्रवणारा समुत्थित (सम् +उद्+स्था-क भूधा | सूकर --डुकर वि)-उत्पन पालेला वरचडलेला सेवित (मे-क भू धा वि)- समुदाणं (सम् + उद +ऋ-क भू, धा आचरलेला, व्यापलेला साम -चन्द्र, सोमरस थाग्य वि)-वाहेर टाकलेला

·भाग तिसरा-मराठी पाठ
(संस्कृत भाषान्तराकरितां)
१-संस्कृत भाषान्तराकरितां सूचना
।
पहिल्या पुस्तकामध्ये साध्या वाक्यातील शब्दाची रचना कशी असली पाहिजे
हैं सोदाहरण दर्शविलेले आहे त्याचप्रमाणे दोन साधी वाक्ये च-या या उभया-
न्वयी अव्ययानी कशी जोडता येतात हेहि दासदिलेले आहे आता सयुक्त व
समिश्न वाक्याची रचना कशी करतात हे पाहू
१मी घरी गेलो कारण मला नव्हते-अहं गृहम् अगच्छम् यतः
अहम् अस्वस्थः आसम् । किंवा अहं गृहम् अगच्छम् । अहं
हि अस्वस्थः आसम् । किंवा अहम् अस्वस्थ आसम् । अतः
अहं गृहम् अगच्छम् ।
राम हुपार आहे परतु तो अभ्यास करीत नाही-रामः चतुरः वर्तते
किन्तु-परं-परन्तु सः अध्ययनं न करोति । किंवा रामः चतुरः
अस्ति । स तु अध्ययनं न करोति ।
वरील वाक्याच्या भाषान्तरावरून “यत -हि-अत' व 'चिन्नु-पर-परन्तु-
तु' या उभयान्वयी अव्ययांचा मयुक्त वाक्ये जोडण्याकरिता उपयोग होती हैं
दिसून येईल.
२ रामा तू १४ वर्षे वनात राहा असें दशरथ रामाला म्हणाला-
हे राम त्वं चतुर्दश वर्षाणि बने घस इति दशरथः रामाय
अकथयत्।
मुलानी आईबापाची आज्ञा पाळावी हे योग्य आहे-बालाः पितरौ
अनुरुध्येरन् इति युक्तं भवति । किंवा एतद् युक्तं यद् बालाः
पितरो अनुरुध्येरन् ।

·१८२ एकमेकाबरोबर भाण्डू नका असा उपदेश करून म्हातान्याने प्राण सौदला-परस्परेण सह मा विवदध्वम् इति उपदिश्य वृद्धः प्राणान् अत्यजत् । आता आपण बागेत जावे असा विचार करून तो मनुष्य निघाला-- अधुना उद्यानं गच्छेयम् इति विचार्य सः नरः प्रस्थितः । वरील वाक्यातील मनात आणलेल्या विचारदर्शक वाक्यानतर अथवा तोंडानें उच्चारलेल्या वास्यानतर 'इति' है अव्यय योजरेल आहे. याच अर्थी उभारलेल्या वाक्याच्या आरंभी 'यद्' हि योजतात. ३ ज्या मित्राबरोबर मी पुष्पक दिवस राहिला तो हा-येन सह अहं चिरं न्ययसम् तद् एव इदं मिनम्-सः पय अयं घयस्यः । ज्याच्या मदतीने अर्जुनाला जय मिळाला तो वृष्ण यादवाचा प्रमुरा होता-यस्य साहाय्येन अर्जुनः जयम् अलभत सः कृष्णः यादयानां प्रमुसः। ज्या देवीच्या प्रमादानें ववि काव्ये परतात त्या सरस्वतीय नमस्कार असो--यस्याः कृपया कवयः काव्यानि रचयन्ति तस्यै सरस्वत्यै नमः। परील समित्र याश्यातील गौण वाक्यात 'यद्' या संबंधी सपनामाचे आवश्यक विभक्तीचे रूप योजलेले आहे व मुत्य घाययात त्याचा पूर्वगामी शब्द जरूर त्या विभक्तीत योजदेश आहे. सबंधी सर्वनाम व पूर्वगामी शब्द यामप्ये "लिंग व वचन' यांमध्ये ऐक्य असलेच पाहिजे, विभक्तीत असेल अथवा नसेल. ४जन्दा मी परी गेले तेव्हा मित्राला भेटी-यदा अहं गृहम् अगच्छम् तदा अहं मित्रम् अपश्यम् । जोपर्यत देशांत गामध्यं आहे तोपर्यंत मनुप्याने पैसा भिरमापा-यापत् सागरेशनिः विद्यते तावत् पय नरः धनं विन्दत । जर तुम्ही मागे म्हणणे ऐकाल तर नुमचे कल्याण होईल-~यदि यूयं मम यचनं शृणुयात ताई युप्मा पल्याणं भवेत् । जरी त्याने पुपट अभ्यारा फेरा तरी त्यारा यश मिळाले नाही-

·A
यद्यपि सः बहु अध्ययनम् अकरोत् तथापि तेन यशः न
प्रातम्।
ज्या रीतीने तुम्ही माझ्याशी वागाल तसे मी तुमचे रक्षण करीन–यथा
यूयं मयि व्यवहरेत तथा अहं युष्माकं रक्षणं कुर्याम् ।
वरील मिश्र वाक्यातील गौण वाक्यांत 'यदा, यावत् , यदि, यद्यपि व यथा
या संबंधी क्रियाविशेषण अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे व मुख्य वाक्यांत
याच्याच जोडीच्या 'तदा, तावत्, तर्हि, तथापि व तथा' या अव्ययाचा
उपयोग केलेला आहे.
तो मनुष्य या वेळी घरी गेला असेल-अनेन समयेन सः नरः गृहं
गतः भवेत्-भविष्यति।
आता त्याने घरी गेलेच पाहिजे-अधुना तेन गृहं गन्तव्यम् एव ।
तो मनुष्य बहिरा असावा-असलाच पाहिजे तेन नरेण बधिरेण
भवितव्यम्-भाव्यम् ।
त्याला गाता येते-स: गातुं शक्नोति-समर्थः ।
तो रक्षण वरण्याला योग्य आहे-सः रक्षणाय अलम्-योग्यः ।
अर्जुनाला कृष्णाच्या मदतीनेच जयदयाला मारतां आलें-
कृष्णस्य साहाय्येन एव अर्जुनः जयद्रथं हन्तुं शक्तः अभवत् ।
तो कधीहि खोटे बोलणार नाही-सः न कदापि असत्यं वदेत्-
घूयात्।
तो मुलगा जाण्याच्या बेतात होता~सः बालः गन्तुम् उग्रतः-
गन्तुमना:-गन्तुकामः-गमनोत्सुका चा आसीत् ।
वरील मराठी वाक्यामध्ये निरनिराळ्या काळातील निरनिराळ्या तन्हेंची
विधेये आलेली आहेत. त्याचे भाषान्तर पर दर्शविलेल्या पद्धतीप्रमाणे
फेले पाहिजे.
६ (अ) राजाला नमस्कार करून व शत्रूकडील बातमी सागून हेर स्तब्ध
राहिला-राजानं प्रणम्य सघाती च तस्मै निवेद्य चारः
तूणी स्थितः।
सर्व लकभर सीतेचा शोध करून थकून जाऊन मारुति चिरस्ट

·पर्वतावर विधान्ति घेता झाला-अखिलायां लङ्कायां सीताम् अन्विष्य श्रान्तः च भूत्वा मारतिः चित्रकृटे व्यभ्राम्यत् । (आ) पडिलाना न सागता मुलगा खेटावयास गेला–जनकाय अकथ- यित्वा बालः क्रीडितुं गतः। कोणालाहि न विचारता त्या मुलाने वाट शोधून काढी-कमपि अपृष्ट्वा सः धाल: मार्गम् अन्यत् । (३) त्या मुलाला घडा वाचताना मी पाहिले-पाठं पठन्तं तं वालम् अहम् अपश्यम् । वो मनुष्य फिरत फिरत मुबईत आला-इतस्ततः सञ्चरन् एव सः नरः मुम्बापुरीम् आगतः। सजनाचे स्वरूप यथार्थपणे न ओळखल्यामुळे दुष्ट त्याचा छळ करतात--- सतां यथार्थ स्वरूपम् अजानन्तः खलाः तान् पीडयन्ति । 'अ' मध्ये एकाच कर्तृपदाशी जोडलेल्या शेवटच्या क्रियेशिवाय अन्य क्रिया- पद्दल ल्यरन्त अध्यये जोडलेली आहेत 'आ'मध्ये त्यवन्त अव्ययाची नकारार्थी रूपे त्याना पूर्वी 'अ' जोड्न तयार केलेली योजलेली आहेत व 'इ' मध्ये वर्तमामयालवाचक पातुसाधिताचा क्सा उपयोग करता येतो हे दाखविलें आहे. ७ (अ ) वाटेंत रान झाल्यामुळे वाटसरू देवळात राहिले-मार्ग पर सातायां राध्यां प्रवासिनः देवालये अवसन् । (आ) अशा रीतीने विचार करता करता सर्व दिवस निघून गेला-एवं विचारयतः नरस्य एवं विचारयति नरेअखिला दिनावधिः व्यतीतः। (१) रसवालदार पाहात असताना मुद्धा चौरानी राजवाड्यात प्रवेश रा--पश्यतः अपि रक्षास्य चौराः प्रासादं प्रवियाः । (६) ते दोन हस कासवाला आकाशातून नेत असताना लोकाना ओरड मरी-इंसाभ्याम् आगशमार्गेण नीयमाने फूम जनः महायोलाहलः पृतः।

·. (3) हरिणाला धरण्याकरिता राम गेला असता रावणाने सीतेरा पविली- मृगग्रहणाय गते रामे रावणः सीताम् अपाहरत् । (ऊ) झोपच्या जदल्यामुळे शेतकरी निराधार झाले–दग्धेषु उरजेपु कृषीवला: अनाथाः अभवन् । वरील वाक्यामध्ये दोन दोन किया बाहेत व त्यातील पहिली निसा दुसन्या कियेचा वेळ दर्शविते व त्या दोन्ही कियाची पर्तृपदें भिन्न आहेत. म्हणून गौण नियेबद्दल 'यदा-यावत्' या अव्ययानी युक्त वाये न योजता 'सति सप्तमी क्विा सत पष्टी' योजून भाषान्तर केले पाहिजे. विशेष माहिती सं. वाक्यरचना पाठ ३१ मध्ये पहा. ८(अ) मुख व दुस यापडे लक्ष न देता मनुष्याने कर्तव्य करावे--सुख- दुःखे अगणयित्वा नरा कर्तव्यम् आचरेत् । देव, यक्ष व नर यानी श्रीरामाचर पुष्पष्टि केली-देवयक्षकिलराः श्रीरामे पुष्पवृष्टिम् अकुर्वन् । (आ) मरणाच्या भीतीने मनुष्याने रणाक्षणातून पळून जाऊं नये--मृत्यु- भयेन नरः रणागणात् न पलायेत। अर्जुनासारखा योद्धा घिरना-अर्जुनसमा योधः विरलः । पिंज-यात अडकविलेल्या पोपटाला स्वातन्त्र्य प्रिय असते-पञ्जर- नियद्धस्य शुकस्य स्वातव्यं प्रियं भवति । विश्वामित्राच्या तपश्चर्येची इन्द्राला भीति वाटली-इन्द्रः विश्चा- मित्रतपसा भीतः। (इ) वर्षाप्रमाणे शुभ्र वगळे आकाशात उडतात-हिमशुभ्राः चलाकाः आकाशे डयन्ते । अमृताप्रमाणे मधुर बोलणे सर्वांना आवडते-अमृतस्वादु बचनं सबैभ्यः रोचते। विष्णूच्या चरणस्पी फ्मलाची भक्त पूजा करितात-विष्णोः चरणकमले भनाः पूजयन्ति । थड वारा, स्वच्छ पाणी व मधुर फळे यानी प्रवाशाचा श्रमपरिहार ·होतो-शीतपयनः निर्मलजलं मधुरफलानि च पथिकामं परिहरन्ति । (६) रावणारा मास्न अयोध्येला बालेल्या रामा प्रजेने स्वागत वेलें- अयोध्या निवृत्तं हतगवणं रामं किंवा रावणं हत्वा अयोध्या निवृत्तं रामं प्रजाः अभ्यनन्दन् । पुनाच्या वयाची वार्ता ऐवून श्रावणाच्या मातापित्यानी शोक क्या- श्रुतपुत्रवधवाता-पुत्रवधयाः श्रुत्वा श्रावणस्य पितरौ व्यलपताम्। मुराला बरोबर घेऊन बाप वगंत गेला-सपुत्रः जनकः किंवा पुण सह जनकः उद्यानं गतः। रस सुरलेले पळ कोणी सात नाही-शुफरसं फलं न कोऽपि भक्षयति। तपश्चयारूपी धन ज्याच्याजवळ आहे त्याना विषयापासून भास होत नाही तपोधनान् नरान् विषयाः न पीडयन्ति । (उ) रामानबळ मारति उभा राहिला-मारतिः उपरामम् स्थितः । शास्त्रानुसार ईश्वराची पूजा करावी यथाशास्त्र भर देयं पूजयेत् । दर दिवशी मनुष्याने मान करावे-प्रतिदिनं नरः सायात् । वरील अ मध्ये द्वन्द्व समास, आ मध्ये तत्पुरुप समास, इ मध्ये कर्मधारय समास, ई मन्ये वहुव्रीहि समास व उ मध्ये अध्ययीभाव समास योजलेले आहेत. सस्कृत भापन्निरामध्ये याम्य ठिकाणी समास से योजावेवरील उदाहरणावरून समनून येईल ज्यास्त माहितीकरिता स वाक्यरचना पाठ ३२ ते ३४ च रा. भाषाप्रदीप पु २ पाठ ११ पहा- ९ (१) तो मनुष्य श्रीमान् आहे एवढेच नव्हे तर तो बुद्धिमानहि आहे--- न केवलं सः नरः धनिका धर्तते अपि तु धुद्धिमान अस्ति। (२) दरिदा मनुष्याची सगत पुरवली परंतु दुष्टाची नको-घरं दरिद्रण नरेण सङ्गतिः न पुनः खलेन ।

·(३) शिवानीचा एकेक योद्धा शचा पराभव करी, तर मग सर्वजण मिळून रिती ज्यास्त करीत असतील बरें 1-शिवनृपस्य एकः अपि योधः शत्रु पराजयत किमुत-किं पुन:-किमग-किमु- योधसमूहः। (४) आपण विद्वान् आहा हे कबूल परंतु तरीसुद्धा आपल्याला विनयाने वागले पाहिजे-फामं भवान् विद्यावान् तथापि भवता विनयेन एव व्यवर्तव्यम् । (५) वारा इतका जोराने वाहात होता की पुष्कळ झाडे उपटली गेल- वायुः तथा वेगेन अवहत् यथा यहवः वृक्षाः उन्मूलिताः। वरील पाच वाक्यामध्ये न केवल-अपि तु, वर-न, विमु-विमुत-कि पुन - किमझ, कामम्-तथापि, तथा यया' या अव्ययाचा त्या त्या वाक्यात अर्थानुरूप उपयोग केलेला आहे. वरील वाक्यासारख्या रचनेच्या वाक्याचे भापान्तर करताना योग्य त्या अव्ययाचा उपयोग करावा लागतो. सस्कृत भाषान्तराला उपयुक्त अशा सामान्य सूचना वर दिलेल्या आहेत. निरनिराळ्या कारकाचा, काळाचा व धातुसाधिताचा संस्कृत भाषान्तरामध्ये सा उपयोग करता येईल हे स. वाक्यरचना या पुस्तकात त्या त्या विवक्षित पाठात दाखविलेले आहे.

·२--मराठी वाक्यसमूह व उतारे १ १ रामाने रावणारा मारिले कारण त्याने सीतेचा अपहार केला मुग्रीवाने यामराना सीतेच्या शोधार्य पाठविलें कारण त्याने रामाजवळ तसा ठराव केला होता ३ सर्व शिपाई रणानणातून मागे परतले कारण सेनापति कोहि दिसेना. ४ रामाने सीतेचा त्याग केला परंतु प्रजेला हे आवडले नाही. ५ माझा मित्र मला वाटेंत भेटला परतु तो मजजवळ ही बातमी वोल्स नाही. ६ क्याने रामाला वनात पाठविले परंतु भरतारा है आवडले नाही. ७ मनुष्याने कोणताहि धदा करावा परंतु सचोटी सोडू नये. ८ घाटसरू घडाच्या सावलीत वसले कारण लाब प्रवासाने ते थक्ले होते. २ १ प्रसूविकालापर्यंत शकुन्तला माझंकडे राहू दे असे पुरोहिताने दुष्यन्ताला सागितले. २ मनुष्याने साटाचे वेळी आपल्या बान्धवांस साहाय्य करावे हा मनुष्यधर्म आहे ३ उद्या सकाळी माझी तुरुगातून मुटका होईल असे वैद्याला वाटले ४ पुढच्या क्षणी काय घडेल हे कोणालाहि सागता येत नाही. ५ दुर्गनानी सजनाचा द्रोह करावा हा त्याचा स्वभावच आहे. आपण बागेत हवा खाण्याकरिता जाऊ या असे मुले थापाला म्हणाली. ७ आजपासून बेळयर शत ये असे गुरुजी म्हणाले. ८ उच्च शिक्षणायरिता इग्लडला जावे असे हाती पुष्पक लोगना वाटते ३ १ ज्या लोकाना शमा पराभव केला त्यांना राजाने बक्षिस दिली. २ ज्या नरसिंहाने हिरण्यकशिपूचा वध करा त्याला नमस्कार असो. ३ ज्या ·१९० १ हात पाय धुऊन व ईराला नमस्कार करून मनुष्याने जेवा. २ राजधाज्यातून निघून व अरण्यात जाऊन धृवाने ईश्वराचें ध्यान केले. ३ मुलावर न रागावतां पापाने त्याला क्षमा केली. ४ वाटेंत न थांबतां यात्रेवरू द्वारकेला गेले. ५ रात्री घरात शिरतांना शिपायाने चोराला पाडले. ६ झाडाना पाणी घालतांना दुप्यन्ताने शकुन्तलेला पाहिले. ७ गोष्ट ऐकता ऐकतां मुले झोपी गेली. ८ वानराध्या मदतीने रामाने लंगा जिंकली, रावणाला मारले, विभीषणाला राज्यावर यसचिले व पुष्पक विमानात यसून अयोध्येस परतला. ७ १ जीवित क्षणभंगुर असल्यामुळे मनुष्याने पुण्य मिळवावें. २ सूर्य अस्ताचलावर उतरला तेव्हां सर्व लोक घरी परतले. ३ सूर्य प्रकाशत असतांना दिवा निरुपयोगी असतो. ४ वृक्ष तोडला असतां वेलीनी कोणाचा आश्रय करावा ? ५ युद्ध चालू असतां सर्व लोक चिन्तातुर असतात. हत्ती चिकल्यानंतर अंकुशायद्दल वाद कशाला ? सेनापति दिसेनासा झाल्यावरोवर शिपाई सैरावैरा धावू लागले, ८ परीक्षा संपल्या- घर मुलें खेळू लागली. ८ १ जयापजयाची पर्वा न करता अर्जुनाने युद्ध केले. २ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र याची वतन्य मनुस्मृतीत वर्णन केलेली आहेत. ३ झावर पिकलेली फळे मधासारखी गोड लागतात. ४ मनुष्यरूपी पशु गवत सात नाही हे पशुवे माग्य होय. ५ कारागृहांन टाकलेल्या घोराने आपली मुदवा करमली ६ हातात तलधार घेतलेल्या वारा शत्रूचे शीर उडविलें. ७ कमळासारखे डोळे असलेल्या मुलाला पाहून सास आनंद झाला. ८ काळ्या मेयांमुळे आकाश भयंकर रूप धारण करते. ९ ईश्वराची ·ज्याला मदत आहे तो कोणालाहि भीत नाही. १० रस्त्याजवळ एक विष्णूचे सुंदर देऊळ होते. ११ दररोज सकाळी मुलानी क्रमानुसार पडील माणसास नमस्कार करावा. १ मनुष्याने दुस-यारा व्यर्थ त्रास देऊ नये इतकंच नव्हे तर त्याला मदतहि करावी. २ एक सद्गुणी मुलगा पुष्कळ निर्गुणी मुलांहून यरा. ३ रामाच्या धनुष्याच्या हुंकाराने मुद्धा विघ्ने नाहीशी होत असत, मग बाणाच्या वर्षावाने किती ज्यास्त होत असतील बरे? ४ आपण शूर आहा है कबूल, परंतु युक्तीशिवाय शत्रूचा पराभव होणार नाही. ५ आळसात दिवस घालवण्यापेक्षा उद्योग करणे घर. ६ अर्जुनाने एक्सारसे असे बाण सोडले की शत्रूचे सैन्य त्यानी झाकून गेले. ७ एका मनुष्यानेंहि हे काम होणे शषय आहे, मग दहा असल्यावर काय विचारावें? ८ परमेश्वर भक्ताला मदत करतो एवढेच नव्हे तर त्याच्यासाठी कष्टहि सोसतो. १० एका गावात धीरगृत्ति नावाचा एक मुलगा राहात होता. तो दररोज सकाळी गावाच्या बाहेर फिरावयास जाई गावाच्या जवळूनच एक नदी वाहात होती. त्या नदीवर एक मोठा पूल बाघलेला होता. एकदा धीरवृत्ति नेहमीप्रमाणे त्या पुलावरून जात असता त्याने 'वाचवा, वाचवा' असे दीनवाणे शब्द ऐकिले. ज्या ठिकाणाहून ते शब्द निघाले होते तिकडे त्याने नजर फेंक्ली तेव्हा त्याला एक स्त्री पाण्यात बुडत असलेली दिसली. घीरवृत्ति नावाप्रमाण फार धीट होता च त्याला पोहता येत होते. त्याने कपडे काढून एक्दम नदीत उडी घेतली व स्या पाईला एका हाताने घस्न तो नदीच्या काठावर मुरक्षित पोचला तेव्हा ती मी त्याला म्हणाली 'बाळा, मी तुझी फार आभारी आहे ईश्वर तुझें कल्याण क्रो. मी कपडे धुण्याकरिता नदीवर आल्ये असताना दगडावरून पाय घसरला वनदात पडले' मुराने उत्तर दिले 'यात मी माझे कर्तव्यच केलें' इतके बोलून वो मुलगा आपल्या वाटेने निघून गेला.

·प्राचीन काळी अन्द्रोलिज नावाचा एक नोवर आपल्या धन्याच्या घरातून पळाला, कारण त्याचा धनी त्याला फार रतेने वागवी. रानात बराच वेळ तो हिंडला व थकल्यामुळे एका रिकाम्या गुहेमध्ये झोपला. काही वेळाने त्याने एका सिंहाची गर्जना ऐक्ली. त्याला आपला मृत्युर जवळ आला असे वाटले म्हणून तो फार भ्याला. इतक्यात तो सिंह दु खाने ओरडत हळु हळु येताना दिसला. तो त्याच्याजवळ आला व आपला उजवा पाय वर धरून उभा राहिला. भन्दोलिजाने त्या पायात एक वादा पाहिला, म्हणून त्याने तो ओढ़न काढा. तेव्हा तो सिंह आनंदाने नाचू लागला. तो सिंह अन्दोहिजाचा मिन बनला. पुढे अन्दोलिजाला शोधणान्या शिपायानी त्याला पकडले व त्याला सिंहाच्या पिंज- यात सोडण्यात आले. परतु सिंहाने त्याच्यावर झडप घातली नाही व तो त्याच्याजवळ स्वस्थ उभा राहिला. अन्द्रोलिजानेहि क्या सिंहाला ओळखलें. हा चमत्कार पाहृन अन्द्रोलिजाला मोकळे करण्यात आले व नतर तो सिंहाला घेऊन दूर निघून गेला. १२ धारा नगरीत सिन्धुल नावाचा राजा राज्य करीत होता. त्याला म्हातारपणी भोज नावाचा मुलगा झाला, जेव्हा तो पाच वर्षांचा झाला तेव्हा त्या वृद्ध राजाने आपले राज्य मुज नावाच्या आपल्या भावाला दिले व त्याला मुलाचे रक्षण करण्यास सागितले. पुढे राजा चारल्यावर मुंजाने मुख्य प्रधानाला दूर धरून दुसयास त्याच्या जागी नेमले. पुढे एक ब्राह्मण राजसभेत येऊन म्हणाला की मी ज्योति शास्त्रपारंगत आहे तेव्हा राजाने त्याची परीक्षा करण्याकरिता त्याला आपले पूर्वचरित वर्णन करण्यास सागितले. त्या ब्राह्मणाने सर्व गोष्टी घरोबर सागितल्या. राजा सतुष्ट झाला व त्याने राजपुन भोज याचे भाग्य वर्णन करण्यास त्यास सांगितले. तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला की भोज हा लवकरच राजा होईल व पुष्कळ वर्षे राज्य करील. हे ऐकून मुजाला विपाद वाटरा व त्याने भोजाला मारण्याचा प्रयत्न केला. परंतु मोठ्या प्रयत्नाने तो वाचला. पुढे मुंजाला पश्चात्ताप झाला व त्याने भोनाला राज्यावर वसविलें व आपण तपश्चर्येकरिता अरण्यात निघून गेला.

·पूर्वी सुकेनु नावाचा प्रसिद्ध महायक्ष होता, त्याचे आचरण शुद्ध होते. त्याला मूल नव्हते म्हणून त्याने मोठे तप केलें. तपश्चर्य, संपुष्ट होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला पाटका नावाची मुलगी दिली. तिला हजार नागाचे धळ होते. तारुण्यावस्थेत मवेश केल्यावर त्याने तिचा विवाह जम्भुपुत्र सुन्द याच्याशी लावला. तिला पुढे मारीच नावाचा मुलगा झाला. सन्द मेल्यानतर ताटका आपल्या मुलासह अगस्ति ऋपींना खाण्याकरिता त्याच्यावर चाल करून गेली. तेव्हा भगस्त्य ऋषीनी मारीचाला राक्षस हो असा शाप दिला, त्याचप्रमाणे ताटकेलाहि तुं मनुष्य साणारी व बेढब स्वरूपाची स्त्री हो असा शाप दिला. तेव्दो ताटका राक्षसी होऊन अगस्त्याच्या आश्रमाला फार बास देऊ लागली, म्हणून विवा- मित्राच्या सूचनेप्रमाणे रामाने ताटकेला मारली. १४ एके दिवशी नरेंद आपल्या सोब-यासह ध्यान करण्याचा खेळ खेळत होता. थोड्याच वेळात तो डोळे मिटून च श्वास घोड्न ईश्वराचे प्यान पर लागला. इतक्यात एक नाग फूकार करीत त्याचेजवळ आरा. त्यामुळे ती मुले भ्याली. त्यानी आपापल्या जागा सोडून ' साप, साप ' म्हणत पळ वाढला. परतु नरेंद मान आपल्या जागेवरून हालला नाही. घरातील मडळीस ही होत रामजी तेव्हा सर्व माणसे धावत तेथे आली. पाहानात तो नरेंदाचे मस्तकावर फडा काढून उभा असलेला साप दिसला. नरेंद्र डोळे मिटून तसाच बसला होता. नरेदाचें मूळ नाव शंकर असे होते व तो या वेळी खरोखरच शंगणारा शोभत होता. साप मोटा होता म्हणून त्याचे जवळ जाण्यास कोणीहि धजला नाही. थोड्याच वेळात नरेंद्राने ध्यान सपले व तो साप तेथून निघून गेला. अशा रीतीने नरेंदाचा प्राण बचावला. तेव्हा हा मुलगा सामान्य मुलगा नसून ईश्वराया आवडता आहे असे सर्व लोकास वाटले. हाच नरेंद्र पुढे विवेकानन्द या नावाने प्रसिद्धीस आला.

·१५ कृष्णाची भायां रुक्मिणी हिने शकराच्या प्रसादाने प्रद्युम्नाला जन्म दिला. शनर नावाच्या राक्षसाला समजले की हा प्रद्युम्न आपल्याला ठार मारणार. म्हणून त्याने जन्मानंतर सातव्या दिवशीच त्याला पळविले. परतु स्याचा आहाद- दायक चेहरा पाहून त्याने त्याला मारले नाही, व काय होईल तें होवो या विचाराने त्यान त्याला समुद्रात टाकले. समुद्रातील एका मोठ्या माशाने त्याल गिळलें दुसऱ्या दिवशी कोळ्यानी मासे पक्डले त्यांत तो मासाहि होता त्या कोळ्यानी तो मोटा मासा शम्बराला नजर केला. जेव्हा त्या माशाचे पोट फाडलें तेव्हा त्याच्या पोट'तून सूर्यामारसा तेजस्वी मुलगा बाहेर आला. तेव्हा शम्वरानें त्याला आपल्या स्त्रीच्या स्वाधीन पेले व मुराप्रमाणे त्याचे पोपण करावयास सागितले पुढे मोठा झाल्यावर प्रद्युम्नाने शम्बराला द्वन्द्वयुद्धाला बोलाविलें च त्याच्याशी बराच वेळ लहन त्याचे शिर उडविले. नतर तो आपल्या आईवापाकडे परत गेला. १६ गोकुळाजवळ यमुनेच्या डोहात कालिया नावाचा एक महाविपारी सर्प होता. त्याच्या विपारी श्वासाच्या स्पर्शानेच प्राणी मस्त! तेव्हा काहीतरी कारणाने कालियाचा नाश व्हावा म्हणून श्रीकृष्णाने एक युक्ति योजली. आपल्या सवगड्याना घेऊन डोहाजवळच तो चेंडूने सेळू लागला. एकानें तो चेंडू इतक्या जोराने पेंक्ला की तो डोहात पडला तेव्हा सर्वांचा विरस झाला श्रीकृष्णाने सागितले की घाबरू नका, डोहातला चेंडू मी आणतो व नतर आपण पुन्हा सेलू या. असे बोलून सर्व सवंगडी नको नको म्हणत असताना कृष्णाने डोहात बुडी मारली तेव्हा पाण्याच्या सळवळीने कालियाने डोके घर काढले व कृष्णाला जोराने वेढले. ही वामी नद, यशोदा व इतर सर्व यादवाना कळली तेव्हा ते सर्व फार शोक रू रागले श्रीकृष्णाने आपले शरीर फुगविण्यास सुरुवात केली. तेव्हा ते सहन न होऊन कालियाने कृष्णाला मोकळे पेलें, वृष्णाने चटकन त्याचे डोक्यावर उडी मारली व तो नाचू गरा.

·१९५ त्यामुळे पालिया मरणोन्मुरा झाला प त्याने कृष्णाची क्षमा मागितली. कृष्णाने त्याला जीवदान देऊन ते टिकाण सोडून जाण्यास सांगितले १७ विवेकानन्दानी वैदिक धर्माने महत्त्व सर्व जगभर प्रस्थापित केलें व नतर ते जन्मभूमीय परतले याच वेळी हिंदुस्थानात फार मोठा दुष्काळ पडला. गरीबच नव्हे तर सधन लोक मुद्धा पटापट मरू लागले मनुष्य हा परमेश्वराय स्वरूपच होय ही भावना ज्याच्या मनात दृढ होती त्या विवेकानन्दानी एक साहाय्यसमा स्थापिली. त्यानी लोकांजवळ पैसे मागितले व अशा रीतीने सेवा करण्यास सुरुवात केली. हे काम करीत असताना त्याची प्रकृति सारावली परतु ते अहोरात्र श्रम करीत ते म्हणत 'ईश्वर हा प्राणिमानाचे ठिकाणी भरला आहे. तेव्हा मला त्या परमेश्वराचीच सेवा करण्याची सधि मिळाली आहे ती मी का गमावू ?' अशा रीतीने त्यानी पुष्पळ परोपकार केला व हजारों लोकाचे प्राण वाचविले ते आपल्या शिष्यास असा उपदेश करीत की तुम्ही कोणत्याहि प्रकारची अपेक्षा न धरता परोपकार करीत राहा. हाच मोक्षाचा मुलभ मार्ग आहे भारतीय युद्ध सपल्यावर युधिष्ठिराला वाटले की युद्धात बान्धवाना मारून आपण पार पाप केले म्हणून पापाचे परिमार्जन करण्याकरिता व्यास व कृष्ण यानी त्यास अश्वमेध करण्यास सांगितले तेव्हा रिकामा खजिना द्रव्याने पूर्ण घरण्याकरितां पाण्डव धन आणण्यास निघाले महादेवाच्या मृपेने ते जेथे सणीत तय त्याना अगणित सपत्ति मिळे अशा रीतीने पुष्कळ रापत्ति जमवून पाण्डव परत फिरले इकडे अभिमन्यूची बाययो उत्तरा हो गरोदर होती ती योग्य वेळी प्रसूत झाली परतु जन्मलेला मुलगा उपजतच मेलेला होता है पाहून मुभद्रा, मुन्ती व इतर निया शोक करू शगल्या ते पाहून श्रीकृष्णाने आपल्या अलौकिक सामर्थ्याने त्या मृत मुलाला जिवत पेलें! हाच मुलगा पुढे ·परीक्षित् म्हणून प्रसिद्ध झाला. पाण्डव द्रव्याच्या राशि घेऊन परत येतात तोच त्याना परीक्षिताच्या जन्माची हकीवत समजली. तेव्हा त्याचा आनंद पोटात मावेनासा झाला व त्यानी अश्वमेधाची जोराने तयारी केली, पाण्डव अज्ञातवासात असताना त्याना ओळखून काढण्याकरिता कौरवानी हेर पाठविले होते. परंतु कोणालाहि त्याचा पत्ता लागेना, तेव्हा भीष्म, दोण य विदुर याच्याशिवाय इतरांना ते मेले असावे असे वाटले. विराटाचाशनु व कौरवाचा मिन सुशर्मा याने असा विचार घेला की कीचक मारला गेला आहे, तेव्हा विराठा, धन व गाई चोरून आणण्यास ही वेळ बरी आहे म्हणून त्याने कौरवाचे साहाय्याने विराटावर स्वारी केली. दोन्ही पक्षाचे मोठे युद्ध होऊन वि राजा शत्रूने हाती सापडला. हे पाहून प्रतेचा टाळण्याकरिता युधिष्ठिराच्या सूचनेवरून भीम पुढे झाला व त्याने शत्रूचा पराभव करून विराटाची मुटका केली. इकडे असें चालले असता दुर्योधनाने विराटाच्या गाई पळविल्या. तेव्हा राजपुन उत्तर शत्रूबरोबर लढण्यास निघाला. तेव्हा वृहमडेच्या वेपात असलेल्या अर्जुनाने त्याचा सारथी होऊन कौरवाचा पराभव केला. २० मिराबाई ही मारवाडच्या राजाची मुलगी हिचे लग्न मेवाडचा राजा कुम्भ याच्याशी झाले ही विष्णूची एकनिष्ठ भक्त होती. तिच्या सासूला हे आवडत नसे म्हणून तिने तिला राजवाज्यातून किसून दिले. ती निघाली तेव्हा तिच्या नवन्याने तिला काही द्रव्य दिले होते. तिने ते सर्व गोरगरिवाना देऊन टाकले, आणि स्वत भिकारणीप्रमाणे राहू लागली. तिचे सौन्दर्य अप्रतिम होते. तिचा आवाज मधुर होता त्यामुळे तिचे भजन ऐकून पुफळ लोक वृष्णाचे भजन करू लागले. अशा रीतीनें मृदावनापासून द्वारकेपर्यंत ती गजन करीत हिंडली. तिची ही भलौलिक भक्ति व सद्वर्तन पाहन तिचा पति राणा कुम्भ साचे मन पालटले च त्याने तिला परत घरी आणदिले. तिचें मन प्रसन व्हावे म्हणून त्याने ·अन्त पुरात श्रीकृष्णाची मूर्ति स्थापन केली. एक्दा बापाकडून आलेला विषाचा पेला तो प्याली. परंतु त्यामुळे ती न मरता कृष्णाची मूर्ति काळी पडली. हा चमत्कार पाहून तिच्या बापाला पश्चाताप झाला. २१ पूर्वी प्राग्ज्योतिए नावाच्या देशावर नरक नावाचा क्रूर राजा राज्य करीत होता. त्याने सर्व देवाना नास दिला. तेव्हा त्यानी नरकासुराची दुष्ट वृत्त्ये कृष्णास सागितली. तेव्हा श्रीकृष्ण सत्यभामेसह प्राग्ज्योतिपास गेला. तेथील सर्व विले फोडून श्रीकृष्णाने पाचजन्य शस्त्र वाजविला. त्या आवाजाने नरकासुराचा प्रधान घर नावाचा राक्षस जागा झाला व निशूल घेऊन कृष्णाबरोबर लढण्यास आला. तेव्हा कृष्णाने गदेनें त्रिशूल मोहून त्याला ठार केले म्हणून कृष्णाला मुरारि किंवा मुरभिद असे म्हणतात. नतर नरकासुराच्या इतर सेनापतीना त्याने यमसदनास पाठविले. तेव्हा स्वतः नरकासुर हत्तीवर बसून लढण्यास आला. गरुडाने नरकासुराच्या हत्तीचा व सैन्याचा पराभव केला. तेव्हा खवळलेल्या नरकासुराने निरनिर की आयुधे कृष्णावर पेरी, पण ती सर्व वृष्णाने मोडली व मुदर्शन चक्राने नरकाचे शिर उडविलें नतर त्याच्या मुलाला सिंहासनावर बसवून कारागृहात टेवलेल्या १६... त्रियाना कृष्णाने सोडविलें. २२ विदर्भ देशच्या भीष्मक राजाची मुलगी रुक्मिणी ही फार सुंदर व सद्गुणी होती. यौवनावस्थेत जेव्हा तिने प्रवेश केला तेव्हा भीमकानें श्रीकृष्णाशी तिचा विवाह करण्याचे ठरविले. परतु विष्णूचा द्वेष करणा या तिच्या भावाला ते आवडले नाही. त्याने चेदि देशचा राजा शिशुपाल याला तिला देण्याचे ठरविले. कारण तो कृष्णद्वेष्टा होता. हे पाहून भयभीत झालेल्या रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला एक पत्र पाटविले. तेव्हा श्रीकृष्ण सूर्योदयापूर्वी बुण्डिनपुरास आरा, तो येतो त्यापूर्वीच सर्वे शहर ध्वज, पताका व तोरणे यांनी सुशोभित झाले होते २ चेदि देशचा राजा शिशुपाल तेथे आलेला होता. भीष्मकानें श्रीकृष्णाला राहाण्याकरिता नगरा- ·बाहेर एका बागेत जागा दिली. थोड्याच वेळात रुक्मिणी व तिच्या मैत्रिणी तेथेच अम्विकेच्या दर्शनाला आल्या. देवीची पूजा करून रुक्मिणीने इमडे तिकडे नजर फेकली. तेव्हा तिचा हेतु ओळखून श्रीकृष्णाने तिला एकदम पळविली. २३ विदर्भ देशात सत्यरथ नावाचा राजा राहात असे. त्याचे राज्य बळकविण्या- करिता साल्व देशचा राजा दुर्धर्ष याने कुण्डिनपुराल वेढा दिला. सात आठ दिवस लदल्यानंतर सत्यरथ मारला गेला. तेव्हा साल्व राजाचे शिपाई राजवाड्यात शिरले. राजवाड्यातील सर्व उत्तम अलकार प रा त्यानी चोरून नेली. राणी शीलवती गरोदर होती. ती दाट काळोसात घरातून बाहेर पडली व रानभर अरण्यात फिरत राहिली. सराळी तहानेने व्याकूळ होऊन ती एका स्वच्छ तळ्यातील पाणी प्याली तितक्यातच ती प्रसूत झाली. तिने मुलाला एका फरशीवर निजविलें व ती वस्त्र धुण्याकरिता तळ्यात उतरली. इतक्यात एका सुसरीने तिचे पाय पकडले व तिला पाण्यात ओढले. त्यामुळे ती मेली. तें मूल रई लागले, तेव्हा जवळच असलेल्या ऋषींच्या आश्रमातून एक तापसी आली व तिने त्या मुलाला उचलन आश्रमात नेले. अशा रीतीने ते मूल वाचलें. २४ दुप्यन्त नावाचा फार शूर राजा होऊन गेला. तो शिकारीसाठी अरण्यांत गेला होता. तो एका हरणावर वाण मारण्याच्या वेतात होता परतु तें हरीण कण्व ऋषींच्या तपोवनांतील होते. म्हणून कण्व ऋषीच्या शिष्याने मोठ्याने ओरडून विनंति फैली की " हे आश्रमातील हरीण आहे, त्याला मारू नका, भापले शस्त्र निरपराच्याना मारण्याकरिता नाही तर पीडिताचे रक्षण करण्या- करिता आहे." हे बोलणे ऐकून दुष्यन्ताने बाण सोडला नाही तो रयातुन खाली उतरला प ऋषींना भेटण्याकरिता आश्रमाक्डे निघाला. त्या वेळी कण्व ऋपि माघ्याह सानाकरिता मारिनी नदीवर गेले होते. म्हणून त्यांच्या मानलेल्या कन्येनें, शकुन्तलेने, दुष्यन्ताचे स्वागत केले. तिचे अप्रतिम सौंदर्य पाहून राजाला मानद ·झाला. तेव्हा त्याने तिच्या मैत्रिणींना तिचे जन्मत्त विचारिलें. तिचा जन्म सनियकुलात झाला आहे हे ऐकून त्याने तिच्याशी गान्धर्व विधीने विवाह केला. . सीतास्वयंवराचे वेळी रामाने शंकराचे धनुप्य मोडले. म्हणून परशुरामाला राग आला. विवाहविधि आटपून दशरथ राजा सर्वांसह अयोध्येला जात असता पाटेंत त्याला जमदग्नीचा पुत्र परशुराम थाने अडविले. त्याने रामाला म्हटलें, 'रामा, तूं शंकराचे धनुष्य मोडून फार मोठी कीर्ति मिळविलीस व सर्वानी तुझी स्तुति केली. आता तूं या दुसन्या विष्णुधनुष्याला माण जोड, म्हणजे नंतर मी तुझ्याशी द्वन्द्वयुद्ध करीन.' हे ऐकून दशरथ राजा शोकाकुल होऊन हात जोड़न म्हणाला, 'हे परशुरामा, माझ्या मुलाना अभय दे.' परतु परशुरामाने ऐक्लेि नाही. तेव्हा रामाने वैष्णय घनुष्याला बाण जोडला व तो म्हणाला, 'दे जामदग्न्या, हा माझा बाण व्यर्थ जाणार नाही. आपण ब्राह्मण आहा म्हणून आपल्यास मारता येत नाही. परंतु आपलें सामर्थ्य व आपण मिटविलेले उत्सम लोक याचा मी नाश करतो.' तेव्हा परशुराम म्हणाला, 'गुरूच्या आशेप्रमाणे मी महेन्द्र पर्वतावर निघून जातो. तेव्हा तू आता याण सोड.' रामाने त्याप्रमाणे फेल्यावर परशुराम महेन्द्र पर्वतावर निघून गेला.

·२००
३-विस्तृत टोपा
१ शोधार्य-अन्वेष्टुम् ,अन्वेषणाय । ठराव-समयः । मागें परतणे--
नि+वृत् (१ आ. प.) । कोठेहि दिसेना-अदृश्यः अभवत् ।
सचोटी–जुता, सत्यता । वाटसरु-पान्था, पथिकः, अध्यगः।
थकले होते [-धान्ताः अभवन् ।
२ तुरुंग-कारागृहम् । कैदी-बन्दिन् (पु.)। पुढच्या क्षणीं-
क्षणान्तरे । घडणें-आ+पत् (१ प. प.)। द्रोह करणे-द्रुह
(४ प. प.)। हवा खाणे-चातम् आसेय् (१ आ. प)।
३ ताथा ठेवणे-नि+यम् (१ प. प. नियच्छति) । हाव धरणें-लुभ
(४ प. प.)।
४ मुवत्ता-सुभिक्षम् । आपण तयार असले पाहिजे-अस्माभिः सः
भवितव्यम् । बदलणे-चल् (१ प. प.)"
५ गप्प-स्तब्ध (वि.) । धनी-स्वामिन् (पु.)।
ध्यान करणें-ध्ये (१ प. प.), चिन्तु (१०,उ. प.)। थावणें--
वितरम् (१ प. प.)। पाणी घालणे–जलं पि+४ (१ प. प.),
खिच् (६ उ. प. सिञ्चति-ते) । झोपी गेली-मुताः, अस्वपन् ,
निद्रिताः।
७ क्षणभंगर-क्षणिक, चञ्चल, नश्वर (वि.) । उतरणें-अव+
(१ प. प.)। दिवा निरुपयोगी असतो-दीपेन न किमपि प्रयो
जनम् । तोडला-छिन्न, लून (क. भू घा. वि.) । सैरावैरा-
इतस्ततः। पढू लागले-प्राद्रवन्, पलायन्त ।
८ रस्त्याजवळ-उपमार्गम्, उपरथ्यम् (अव्ययीभाव स)
किती ज्यास्त--
[--किमुत, किंपुनः। एक्सारसे-अविरतम् (अव्यय)।
१० फिरावयास जाणे-व्यायामार्थ चर् (१ प.प.)। दीनवाणा-दीन,
आर्त (वि.) । निघाले होते-उद्भूत (क. भू. पा. पि.)। नजर करणे
६
,

·२०१
12892-
-दृष्टिं क्षिप् (६ उ. प.) । वुडत असलेली स्त्री-(जले) निमजन्ती
खी। नावाप्रमाणे यथाभिधानम् । पोहणे- (१ आ. ५), तृ
(१ प. प.)। कपडे काढणे-घासांसि दूरीकृ । मी फार आभारी
आहे-भृशम् अनुगृहीता अस्मि । घसरणे-स्खल् (१ प ५)।
११ त्या क्रूरतेने वागवी-तस्मिन् क्रूरतया व्यवाहरत् । रिकामी
गुहा--रिता-अव्याता गुहा । काटा-कण्टकः । झडप घालणें-
अमि+ T-धाय् (१ प ५)। पिंजरा-पञ्जरः । ओळखणे-~-
अभि+ज्ञा (९ उ. प.)।
१२ पाच वर्षांचा--पञ्चवर्षदेशीयः (वि) । दूर करून-दुरीकृत्य ।
पश्चात्ताप झाला अनुशयान्वितः अभवत् , अनुततः जातः ।
१३ नाग---गजः । तिचा विवाह लावला-तेन तां पर्यणाययत् । चाल
करून जाणें-अभि+द्र। बेढब स्वरूपाची-विरूपारुतिः । नास
देणे-पीड (१० उ. प)।
१४ सोबती-चयस्यः । ध्यान करण्याचा खेळ खेळणे--समाधिक्रीडया
क्रीड (१ प. १)। थोड्याच वेळात-अचिरात् एव, अल्पेन .
एव कालेन । सिटणे-नि+मील् (१ प.प.) । षोडणे-नि+रधू
(७ उ प )। फणा पाहून उभा असलेरा--उद्धृतफणः (सर्प )।
धजणे-धृप (५ प. प.)।
१५ जन्म देणें--प्र+सू (२ आ प), जन् (प्र.)। काय होईल तें होवो-
यद्भावि तद् भवतु । गिळणे-ग्रस् (१ प प) । नजर करणें-
उपायनम् इव अर्पय । स्वाधीन करणें-हस्ते नि+क्षिप (६ उ.
प.), हस्ते समर्पय । द्वन्द्वयुद्धाला बोराविलें-द्वन्हाय आह्वयत ।
१६ डोह-जलाशयः, हृदः । महाविषारी तीवविषः (सर्प)। विरस
होणे-खिन्नतांगम् , निरुत्साहतांगम् (१ प.१) बुडी मारणें-
आत्मानं क्षिप् (६ उ.प)। खळ्यळ-क्षोभः, घिलोडनम् ।
पेदणे-परि+धू (५ उ १), परि+रुध् (७ उ प ) । फुगविणे-
आ+मा (१ 7 प), आ+प्ये (१ आ. प. प्रयोजक-धाम्पाययति)।

·प - मरणोन्मुख-आसप्तमृत्युः (वि.), मुमूर्षुः (वि.) । जीवदान देणे--- सजीवं मुच् (६ उ.प) १७ दुपाळ-दुर्भिक्षम् । सालावणे-अव+सद् (१ प. प.) । प्राणिमात्र-सवें माणिनः । सन्धि-समयः । गमावणें-हा (३ प. प.)। अपेक्षा न करिता-अनपेक्ष्य, निष्कामतया। १८ परिमार्जन करणे-अमृञ् (२ प. प.), क्षल् (१० उ. प)। रियामा खजिना--रिक्तः कोपः । खणणे-खन् (१ प.प.) । गरोदर--- आपनसत्वा, गर्भिणी । उपजतच-जन्मतः एच । आनंद पोटात मावेनासा झाला-प्रहः आत्मनि न प्राभवत् । तयारी करणे- सम्भारान् क (८ उ. प.)-चि (५ उ. प.)। जोराने-सोत्साहम् । १९ ओळखणे-अभि+शा (९ उ. प.)। हेर-चारः। पत्ता लागणें- निवासस्थलं ज्ञा (९ उ. प.)। वेळ मरी आहे-युक्तोऽयं समया, अनुकूलोऽयं कालः । स्वारी करणे--अभि+गम् (१ प. प.) । टाळणें--परिह (१ प.प.) । पुढे होणे-पुरतः भू, ससा भू (१ प.प.)। २० सासू-श्वश्रूः (1.) । हाकविणे-नि:+स (प्र.) : गोरगरीब- दीन, अनाथ, दरिद (बि)। देऊन टाणें -वि+तृ (१ प. प.)। भिकारीण-भिक्षुकी. दरिद्रा, अकिञ्चना । भजन-ईशस्तुतिः । भजन करू लागणें--भक्तिम् आ+रम् (१ आ. प.)। ईश्वरनामस्मरण करीत हिंडली-ईशनामस्मरणं कुर्वती अभ्रमत् । पालटणे- परि+वृत् (आ. प. प्र.)। भाणवणे-आ+नी (१ प.प.प्र.)। काग पडणें-श्यामत्वं गम् (१ प.प.)। पश्चात्ताप होणें-अनुशयान्वितः भू (१ प.प.)। २१ राज्य करणें--शास् (१ प.प.), ईश् (२ आ. प.)। किश-दुर्गम् । फोडणें-मिद् (प.प.) । वाजविणे-ध्मा (१ प. प.) । जागा होणे-+बुध् (r मा प) । पारवणे-प्र+इप (४ प. प.प्र.), प्र+हि (५ प.प.)। रावळलेला-प्रक्षुब्ध (वि.)। -

·२०३
२२ तिने यौवनावस्थेत प्रवेश केला-सा यौवनावस्थाम् अस्पृशत् ।
देणे-+दा (३ उ प) । पळवि-अप+ह (११ प.)।
२३ बळकावणे-गलात् ग्रह (९ उ प)। वेदा देणें-परि+वू
(५ उ य.), परि+रुध् (५ उ ५)। फरशी-शिला । निजविणे-
स्वप् (२ प प प्रयोनक) । उतरणें-प्र+विश् (६ प प )। मुसर
--नक, मकर. । ओढणे-आ+रूप (१ प प )।
२४ शिकार-मृगया । बाण मारण्याच्या बेतात होता-शरं प्रक्षेतुम्
उपत.-शर प्रक्षेतुमना. आसीत् । विनति करणें-प्र+अर्थ
(१० आ प) निरपराधी-निरागस् , निरपराध (वि) । मारणे
--प्र+ह (१ प ५) । पीडित-आर्त (वि)।
२५ मोडणे-मक्ष (७ प ५) भाटपून-समाप्य । अडविणें-प्रति+
रुध् (७ उ प)। धनुष्यारा याण जोडण-धनुपि पाण सन्या
(३ उ4) अभय देणे-रम् (१५) (१ आ प)। ऐवणे
-अनु+मन् (rआ प.)। व्यर्थ जाणे--निप्परता गम्(१५ प
प)।

·२०४ परिशिष्ट (वाक्यांतील शब्द जोडण्यास उपयुक्त सन्धिनियम) स्वरसन्धि १ अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ऋ-ऋ हे सजातीय स्वर एकमेकापुढे आले असता त्या दोहाबद्दल दीर्घ स्वर येतो. दूत- वेगेन आगमनं करोति-पेगेनाममनं अ+आ-आ पृथ्वी रक्षति ईश्वर -रक्षतीवर• अश्नु उद्भवति नेने-अधूद्भवति ................ उ+3-ऊ पितृ +णम्-पितणम् २ अन्त्य अ किंवा आ यापुढे इ-ई, उ-ऊ, के-क व ल हे स्वर आले असता दोहोवइल अनुक्रमें गुणरूपी फरक होतो, म्हणजे ए, ओ, अर्व अल् अमे अनुकमें फरक होतात, नयनेन ईक्षते-नयननेक्षते +ई-ए हस्तेन उद्धरति-हस्तेनोद्धरति अ+उ-ओ सेवया ऋण--सेक्यणे- सेवय ऋण ... +-भर किंवा* अमर • इस्व कच्या पूर्वी ए, ऐ ओ व औ याशिवाय कोणताहि स्वर माल्यास 'क'चा मागील स्वराशा नियम दोन प्रमाणे सन्धि करावा किंवा सन्धि न करता मागील स्वर दीर्घ असल्यास .. ... इस्व करावा. ३ शब्दाच्या अन्त्य अ-आ पुढे ए-ऐ व ओ औ हे स्वर आले तर दोहो- बद्दल अनुक्रमें ऐ व मी असा परक होतो. इन्द्रस्य ऐरावत --इन्द्रस्यैरावतः ........+ऐ -ऐ मुखेन औषध-मुनौषध.. अभी-भी ४ इ-ई, उ-ऊ, ऋ- व स यापुढे विजातीय स्वर आल्यास त्याचा अनुरमें य, व् , र वल् होतो व त्यात पुटील स्वर मिळून पूर्णाक्षर होते. गच्छति एक -गच्छत्यः ......... +ए-ये ·२०५ वस्तु एतद्-वस्त्वेतद् ......... उ+ए-वे रक्षित एतद्-रसितद +ए-रे ५ कोणत्याहि शब्दाच्या द्विवचनी रूपाच्या शेवटी 'ई, ऊ व ए' हे स्वर आल्यास त्याचा पुढे येणाऱ्या स्वराशी सन्धि होत नाही. त्याचप्रमाणे 'अमी' या 'अदस्' सर्वनामाच्या रूपापुढे स्वर आल्यास सन्धि होत नाही. पुष्पे ईक्षते । गुरू आगच्छन । वची इच्छतः । अमी ईशा । ६ शब्दाच्या द्विवचनी रूपाशिवाय इतर रूपाच्या शेवटील 'ए' या स्वरापुढे 'अ' हा तर आल्यास, 'अ' चा लोप होतो व त्याचे जागी 5 असें चिन्ह (अवमह) लिहिताव व त्याचा उचार करीत नाहीत. पने अस्ति-वनेऽस्ति। ७ शब्दाच्या द्विवचनान्त रूपाशिवाय इतर रूपाशेवटी 'ए' हा स्वर आल्यास व पुढे 'अ' शिवाय इतर स्वर आल्यास 'ए' चा 'अय्' असा होतो; आणि त्यातील '' पुढील स्वरात मिळून पूर्णाक्षर होते किंवा 'य' चा लोप होतो व त्यामुळे एकमेकापुढे येणाऱ्या दोन स्वरोषा सन्धि होत नाही. वने ऋपियनपि किंचा वन ऋपि । अय् +*-अ- मन, ८ शब्दाच्या शेवटी 'ओ' हा स्वर असून त्याचे पुढे 'स'स्वर आटा तर 'अ'चा लोप होतो व त्याच्या जागी 5 असें चिन्ह (भवप्रह) परतात व त्याचा उचार करीत नाहीत. प्रभो अत्र-*प्रभो अत्र-प्रभोऽत्र । ९ शन्दाच्या शेवटी 'ओ' हा स्वर असून त्याचे पुढे 'म' शिवाय स्वर मारा तर 'भो'चा 'अ' होतो आणि 'म्' पुढील स्वरांत मिटून पूर्णाक्षर होते किंवा '' चा लोप होतो. प्रभो इह-प्रभोग-प्रमषिद-प्रम। • सोनाध्या रूपाच्या मनय स्वराचा पुन विवयाने सशिकरावा १. शब्दाच्या शेवटी 'ऐसभी'स्वर असून त्यापुरे जर कोणताह सर भासा तर त्यांचा अनुक 'प्राय व भाद्' भगा बदल होगी । -

·२०६
'य् आणि व्' ही पुढील स्वरात मिळून त्याचे पूर्णाक्षर होतें दिवा त्याचा
लोप होतो.
मोदामहै आनन्देन–मोदामहायानन्देन-मोदामहा आनन्देन ।
क्लौ इति—क्लाविति-क्ला इति ।
व्यंजनसन्धि
११ अन्त्य 'म्' पुढे स्वर माल्यास दोहोंचे मिळून पूर्णाक्षर होते.
रामम् अपश्यत् - राममपश्यत् ।
१२ अन्त्य 'म्' पुढे कोणतेहि वर्गव्यंजन आल्यास 'म्' चा अनुस्वार होतो
क्विा बद्दल पुटील व्यंजनाच्या वर्गाचें अनुनासिक येते.
पुष्पम् पश्यति-पुप्पं पश्यति-पुष्पम्पश्यति ।
यत्नम् करोति यत्नं करोति-यत्लङ्करोति ।
१३ अन्त्य 'म्' पुढे श्, प्, स्, र व ह् हे वर्ण आले तर त्याचा अनुस्वार होतो
व य, व, ल् ही व्यंजन आली तर त्याचा अनुस्वार होतो किंवा
भनुनासिक्युफ य, , ल् होतो,
मित्रम् शंसति-मित्रं शसति ।
मिनम् लोचनाभ्याम्-मित्रं लोचनाभ्याम्-मिल्लोचनाभ्याम् ।
टीप:--वाक्याच्या शेवटी येणाऱ्या 'म्'चा अनुम्वार करू नये, 'म्'च लिहावा.
१४ अन्त्य 'न्' पुढे स्वर आल्यास व पूर्वी दीर्घ स्वर असल्यास दोहोंचें
पूर्णाक्षर होते व पूर्वी हस्व स्वर असन्यास 'न्'चे द्वित्व होते.
वृक्षान् उदकेन-वृक्षानुदवेन परंतु
एतस्मिन् उद्याने-एतस्मिन्नुयाने ।
१५ अन्त्य 'न' पुढे च, छ, द्, र, त् ५ ही व्यजने वाली तर
'न्' चा अनुस्वार व विमर्ग होतो व विसगांचा 'च, छ' पूर्वी म् होतो,
'ट्, ट्,' पूर्वी ए होतो व 'त्, प्' पूर्वी स् होतो.
सामान् चलपि-ग्रामांः चलति-प्रामांधरनि ।
१६ अन्त्य ''पुल भाल्याग 'न् ' चा 'अनुनामिकयुकल् ' होतो.
भवदन् लोमा:-अवलोश ।

·२०७ . १७ अन्त्य 'न्' पुढे ज्, झ्वश् हे तालव्य वर्ण भाले तर 'न्' चा 'म्' होतो. देशान् जयति-देशाञ्जयति। १८ शब्दाच्या शेवटीं अनुनासिकावाचून इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुढे स्वर क्विा मृदु व्यंजन आले तर अन्त्य व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचे तृतीय व्यंजन येते. वनात् आगच्छति-वनादागच्छति । नगरात् वहि:-नगरादहिः । १९ शब्दाच्या शेवटी अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुढे अनुनासिकाने आरंभ झालेला शब्द आला तर अन्त्य व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचें तृतीय व्यंजन किंवा अनुनासिक येते. मात्र तो पुढील अनुनासिक- युक्त शब्द प्रत्यय असल्यास अनुनासिपच होते. अपश्यत् मण्डलं-अपश्यमण्डलं किंवा अपश्यन्मण्डलम् । परंतु मृद्+मय (घट )-मृन्मयः (घटः) २. “त-वर्गाची व्यंजने आणि स्' याचा आणि 'च-वर्गाची व्यंजने आणि श्' याचा संधि होताना त् बद्दल च , द् यद्दल ज्, ध् बद्दल इ, न् यद्दल म आणि स् बद्दल र असे फरक होतात. प्रासादात् जन-प्रासादादू जन-प्रासादाजानम् । अस्मिन् शत्री--अस्मिञ्शनी। २१ 'ए' में आरंभ होणा-या शब्दापूर्वी कोणत्याहि वर्गाचें अनुनासिराशिवाय इतर व्यंजन आल्यास आणि 'र' पुढे स्वर, अन्तःस्थ वर्ण, अनुनासिक किंवा इ असल्यास 'श'चा विषल्पाने 'छ' होतो. तस्मात् शत्रो:-तम्गच्शनो क्विा तस्माच्छनोः । गृहात् भ्यः-हाच्यः किंवा गृहाच्यः । २२ 'त-वर्गा, व्यं रन आणि स्' यांचा 'ट-वर्गाचे व्यंजन आणि ' यांध्यागी सन्धि होताना त् चाट, चाद, धूचा ६.न् चा व सचाए असा फरक होतो. वृक्षात् उयन्ते-गृक्षाद डयन्ते-यक्षाड्यन्ते। २३ 'न्' पुढे 'ल' आरंभ भलेला शब्द आल्यास 'त्' चा 'लू' होतो. अपश्यत् लोचनाभ्याम्-अपरलोचनाभ्याम् । - ·૨૦૮ २४ कोणत्याहि वर्गाच्या अनुनासिकाशिवाय इतर व्यंतनापुद्दे कटोर व्यंजन आल्यास, मागील व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचे पहिले ध्यजन येते. विपद् पीडयति-विपत्पीडयति । २५ 'ह' ने आरंभ होणाऱ्या शब्दापूर्वी अनुनासिमाशिवाय इतर वर्गव्यजन आल्यास 'ह' बद्दल विकल्पाने मागील व्यजनाच्या वर्गाचे चौथे अक्षर येते धनिमात् हाति-धनियाद हरति किंवा धनिकाद्धरति । २६ “छ्' च्या पाठीमागें हस्व स्वर, 'मा' हे निषेधार्थी अव्यय आणि 'आ हा उपसर्ग आल्यास, 'छ्' ला 'च' हे व्यजन जोडतात, आणि 'छ्' च्या पूर्वी इतर दीर्घ स्वर असल्यास 'च' विकल्पाने जोडतात. वृक्ष+छाया-वृक्षच्छाया । मा+छेदय -माच्छेदय । आ+ छादयति-आच्छादयति । परंतु लक्ष्मी+छाया- लक्ष्मीछाया किंवा लक्ष्मीच्छाया। विसर्गसन्धि . २७ विसर्गापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे क् ,स्, पब क् ही कठोर व्यजनें आली तर विसर्गाचा बदल होत साही वृक्षः फलति । रामः पश्यति । शनैः खनति । २८ विसापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे च-छ्, ट्-४ व त्-थ ही कटोर व्यजनें आली तर विसर्गाचा अनुक्रमें श् , प् व स होतो. पान्यः चलति-पान्यश्चति । नाविकाः तरन्ति-नाविवास्तरन्ति । २९ विसर्गापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे श्, प् व स् ही कठोर व्यजनें आली तर विसर्गाचा बदल होत नाही अथवा अनुक्रनें श् , प्व स् होतो. रामः शंसति-रामः शंसति स्विा रामशंसति । ३. विमर्गापूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ किंवा मृदु व्यजन' भालें तर विसर्गाचा 'उ' होतो व तो मागील 'अ' मध्ये मिळून त्याचा 'ओ' होतो, व पुढाल 'अ' चा नियम ८ प्रमाणे अवग्रह होतो, रामः अस्ति-राम उ+ अस्ति-रामोऽस्ति । रामः गच्छति-राम उ+गच्छति-रामो गच्छति ।

·२०९
२१ विसगीपूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ' शिवाय स्वर आल तर विसर्गाचा
लोप होतो.
रामः इति-राम इच्छति ।
३२ ‘स व एप याच्या विमर्गापुढे 'अ' शिवाय अन्य वर्ण आल्यास
विसर्गाचा लोप होतो. 'अ' आल्यास नि. ३. प्रमाणे सन्धि होतो.
स:-एपः अस्ति-सोऽस्ति-एषोऽस्ति । परंतु
स-एपः गच्छति-इति-स-एप गच्छति-इच्छति।
३३ विसर्गापूर्वी 'आ' असून पुढें कोणताहि स्वर अयवा मृदु व्यंजन आले तर
विसर्गाचा लोप होतो.
मालाः गच्छन्ति-इच्छन्ति बाला गष्ठन्ति-इच्छन्ति ।
३४ विसापूर्वी 'अ-आ' शिवाय स्वर असून पुढे स्वर अथवा मृदु ध्यान
आले तर विसगीचा 'र' होतो.
याण अरिम्-बाणेर अरिम्-बारीररिम् ।
गुरुः गच्छति-गुरुर गच्छति-गुरुर्गछति ।
३५ विसर्गाबद्दल आलेना '' अथवा मूळचा 'र' याच्यापुरे 'र' में आरंग
झालेला शब्द आला तर मागील 'र'चा लोप होतो व पूर्वीचा स्वर व
असल्यास दोर्प होतो.
हरिः रक्षति- हरिर रसनि-हरी रक्षति । हरेः लहरेर रथ -
प्रातर रमते-प्राता रमते । पुनर रानी-पुना रानी।
१६ 'भोर' या अभ्ययापुढे घर किंवा मृदु व्यंजन आले तर ''रल
आलेल्या विसांचा लोप होतो.
मोह-मोद६ । भोग-भी गायन ।
३७ अन्त्य ''पुरे कोणतेहि मार गोया न येणे तरी त्याचा विगर्ग होतो.
गम्छामम्-मः।
१८ भन्स्प 'र' पुढे कोणतेहि कोरान भायम अपना कोणताह वर्ष
म माल्यारा ''या विसर्ग होतो.
प्राार पान-प्रातः काल । पुनर-पुनः।

·ओळ शुद्धिपत्र अशुद्ध (मार्ग ) ऐडवम् शुद्ध (मार्ग) ऐडवम् त्-द २१ १६ ६ ८ वहे नरा राज्य प ५४ नरा ज्य पू 1 १८ १ ३ १८ २२-२३ मृन बहुबाही तव नावित च मृ बहुप्रीहि तव च जीवित १०० १६ निम्ब प्रवामिनो यान्ति सायामु विलम्ब १४८ बिम्ब प्रवासिनोयान्ति शासामुविलम्ब सन्ये तता मारग १ २२ २२ १५२ ततो १६५