·॥श्रीः॥ - आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता ॥ सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्त्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तवक:-२२८ १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके मुन्दरैः सीसकाक्षररुनमेषु पत्तेपु एकः स्तवको मुद्रायित्वा प्रकाश्यते । एकस्मिन् स्तवके एक एव अन्धो मुते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरणधर्मशास्त्रसाहित्यपुराणादिग्रन्था एवान सुपरिष्कृत्य मुयन्ते । ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अन्ये च शामदृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । * भारतवर्षीयैः,ब्रह्मदेशीयः,सिंहलद्वीपवासिभिश्चैतग्राहकैयं वार्षिकमाग्रिम मूल्यम्-मुद्राः प्रानका:८ ५ अन्यैदेयं प्रतिस्तव ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । " " ... ... . ... साम्प्रतं मुद्द्यमाणा ग्रन्था:- सूत्रस्य यतीन्द्रश्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृतव्या- (१) संस्काररत्नमाला | गोपीनायभट्टकृता ख्यानम् । सम्पूर्णम् । ( वेदान्तः) ६ खरडे २ (९) स्याद्वादमञ्जरीमलिणनिर्मिता सम्पूर्णा २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः २० (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैनब्रह्मनिरूपणपरम् (३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्रीश्रीयामुन- पार्थसारथिमिश्रकृतन्यायरत्नाकराख्यया मुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् वेदान्तः। व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । १०(११) भ्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधमता- (४) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् । विशिक्षा रकाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचिन्सुख- द्वैतदर्शनप्रकरणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्र. मुनिविरचितव्याख्योपेतः ( वेदान्न:)४ णीतम् । श्रीनारायणतीर्थविरचितभा- (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयो न्यायानुसारिप्रथमादि- भाषाभकाशसहितं सम्पूर्णम् (वेदान्तः)२ सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूप: म. म. (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः । श्रीगिरिधरोपाध्यायविरचितः । सम्पूर्ण: (६) भाइचिन्तामाणि: । महामहोपाध्यायधी (न्यायः) गागाभट्टविरचिता। सर्कपाद:(मीमांसा)२ (१३) विधिरसायनम् । श्रीमप्पयदीक्षितकृत- (6) भ्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविर म् । सम्पूर्णम् ( मीमांसा) चिता संपूर्णा (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) मह- (4) ब्रममत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीतवेदान्त सोमेश्वरविरचिता । (मीमांसा ) १६ ... ... ... ...

·निपातार्थनिरूपणम् । ७.१ स्या व्यवस्थातु न, संसर्गारोपनियामकस्यैवात्यन्ताभावनियामकत्व- सम्भवात् । सर्वदाऽप्यभावद्वयं बुध्यत एव व्यवजिहीर्षावशाधवहा. रस्य कादाचित्कत्वमित्युपपत्तेश्च। किञ्च 'घटो नास्ति'इति बोधोत्तरं घटवत्तावुद्धिप्रतिवन्धो न स्यात् । नचाग्रेतनेन तेन प्रतिबन्धः, नियमतस्तज्ज्ञापकाभावात् । नचारोपितत्वज्ञानमेव तथा, इदं च त. धाप्यावश्यकम् । अन्यथाऽत्यन्ताभावभेदवोधयोर्व्यवस्था न स्यात् । ममतु संसर्गारोपे आद्यस्तादात्म्यारोपे द्वितीय इति न दोषः इति वाच्यम् संसर्गाद्यारोपनियामकस्यैव तनियामकत्वसम्भ- वात् । लौकिकप्रत्यक्षस्थले एवारोपस्य हेतुत्वाच्च । प्रतियो' ग्यधिकरणसंसर्गज्ञानमेव ह्यारोपः । अत एव नेत्यत्राभावबोधो भाध्ये उक्तः । तेन लीलावत्युपायोक्तमपास्तमिति भूषणार्युक्तं समासे एव आरोपितत्वं नर्थः, असमासे त्वभाव, एवानुभवसि. द्धाभावबुद्धेरपलापे मानाभावादिति नव्यशाब्दिकममध, तन्त्र, सर्वत्राभावबोधस्यानुभविकत्वात् । आरोपत्वस्यानुगतस्य ब्रह्म णोऽपि दुर्वचत्वेन तस्य नअर्थत्वे गौरवाच्च । एतेन तत्सादृश्य- मित्याद्यपि निरस्तम् । सादृश्यादिबोधस्य लक्षणयैवोपपत्ताव.. भावस्यैव नअर्थत्वादिति नैयायिकोक्तमपास्तम् । उक्तयुक्ति- गणात् । एवं चार्थतदभावबोधानुसारात् प्रत्यक्षमपि तद्विषय- मेव । नतु घटसत्ताप्रतियोगिकभूतलाधिकरणकाभावविषयम्, नापि भूनलाधिकरणकत्वविशिष्टघट प्रतियोगिकाभावविषयम् , कारकाणां भावनान्वयेन तस्य शब्दस्येदृशार्थपरताया दुर्वचनत्वात् । एवं च भूतले ताहशसत्तारोपः सिद्धः । 'घटः पटोन' इत्यत्राप्येवमेवोभ- यमिति अधिकरणे प्रतियोगितादात्म्यारोपः सिद्धः । अत एवोभ- यत्र प्रथमासिद्धिः । उभयत्र भूतले घटोस्तीति यत्तन्न, घटः पट इति यत्तन्नेत्यन्वयात्तत्सिद्धिर्बोध्या । तदाह *दिगिति ॥ ७१ ॥ यत्तु प्रमायां गुणस्य कारणत्वानुरोधेन प्रतियो- ग्यारोपस्याभावप्रमायां हेतुत्वमिति । तन्न । प्रमाया गुणजन्यत्वे मानाभावात्। चक्षुर्गतपित्तदोषाभावे शङ्ख श्वैत्यप्रमा, तत्सत्वे न, तद्गतमण्डूकवसाचनाभावे ·७०२ टीकाइयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । वंशप्रमा, तत्सत्त्वे न, इत्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तत्प्र. मायां तत्तदोषस्थ प्रतिबन्धकताया एव कल्पनात् । सत्यां सामान्य कार्यविरोधित्वमेव प्रतिबन्धकत्वम्। आरोपे गुणत्वाभावाच । प्रत्यक्षे निर्दुष्टेन्द्रियसंनिक- (देः, शाब्दे आप्तोक्तशब्दज्ञानस्य गुणस्य सत्त्वाच । यत्तु अघटः' इत्यादौ समासे षष्ठयापत्त्याधभावात् घटभिन्न इत्येव बोधः । 'अवर्षा हेमन्तः' 'अनर्थः स्त्री' इत्यादौ हेमन्तादिगतलिङ्गंतु न, लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्या 'अस' इत्यादौ सर्वनामकार्य तु "एतत्तदोः सुलोपो- sकोरनसमासे" इति ज्ञापन पूर्वपदार्थप्राधान्ये ऽप्युत्तरपदार्थप्रयुक्तकार्यज्ञापनात् । अत एव 'अभव- सि' इत्यादौ पुरुषव्यवस्था। "अनेकमन्यपदार्थ" इत्ये- कवचनं तु विशेष्यभूतसुबित्यस्य एकवचनान्तत्वात्। 'सेव्यते ऽनेकया' इत्यत्रापि 'योषया' इति विशेष्या- नुरोधादेकवचनम् । अत एव 'पतन्त्यनेके' इत्यादी बहुवचनमपि । नमो द्योतकत्वेन भिन्नो ऽपि तच्छ- व्दाद्यर्थ इति तु न युक्तम् । द्योत्यार्थस्य विशेषणताया एवं भाष्यसंमतत्वादिति । तन्न । 'ताभ्यां भिन्नोऽस्ति' इत्यर्थके 'अतो स्त' इति प्रयोगे द्विवचनानापत्तेरेकवचनापत्तेश्च । किञ्च विशेष्यानुरोधाद् 'अनेकम्'इत्यादावेकवचने 'अवर्षा हेमन्तः इत्यादावपि एकवचनापत्तिः, स्वग- तान्यसंख्यासत्त्वे विशेष्यगतसङ्ख्यया वचनं भव- तीत्यनुशासनाभावाच । पतन्त्यनेके इत्याद्यसा. ध्वेव । एकेनैवानेकशब्देन सकलार्थप्रतीतेरनेकानेक:

·, निपातार्थनिरूपणम् । शब्दप्रयोगाप्राप्त्याऽनेको रथो गजो ऽश्व इत्यर्थादेक- शेषेण बहुवचनमित्यपास्तम् । किश्च विशेष्यबोधकरथादिपदानां पृथग्विभक्ति- कत्वे एकस्यैवानेकपदस्यान्वय इत्येकशेषानुपयोगः । तेषां इन्दनिर्देश ऽपि समुदिते एकस्यैवान्वयसम्भ- वात्तदनुपयोग एव । एतदेवाभिप्रेत्य भाष्ये "इदं ख- ल्वपि भूय उत्तर पदार्थप्राधान्ये संगृहीतम, किम् , अ- नेकमित्यत्रैकवचनम् , आरोपितैकत्ववद्वोधाहहूनां संप्रत्ययः" इत्युक्तम्। “अनेकस्तिष्ठति" इति भाष्यो- दाहृते विशेष्यादर्शनाच । अनेको जना आगता इत्यस्य साधुतापत्तेश्च । अनसमासे इत्यनेनोत्तर- पदार्थप्राधान्यस्यैव ज्ञापयितु चित्तत्वाति दिछ । 'न क्वचिदस्ति' इत्यादौ म कापीत्यर्थः। पूर्वनलम- भिव्याहतकचिदादिपदान्तर्गतचिदित्यत्त्याप्यर्थत्वात्। अत एव "न सिम्बुद्ध्योः" इति सूत्रे भाष्ये न कचि डिलोपेन लुप्यते इत्यस्य"सर्वत्र लुमतैव लुप्यत" इति प्रतिनिर्देशः कृतः। 'कचिन्न इत्यादौ त्वनिर्धारितविशे- षावच्छिन्न कस्मिंश्चिदेवाभावः प्रत्याययते । 'नजं न काचिद्विजहौ जलाविलाम्' इत्यत्रापि 'काऽपि न वि. जहाँ' इति प्रतीतौ 'सर्वा न विजः' इति प्रतीत्या दुष्टत्वम् । जलक्रीडावर्णने कस्याश्चिदेकस्या एव तथा वर्णन कवितात्पर्यात् ॥ ७२ ॥ (कु०टी०) *प्रमायां गुणस्येति । अयं भाव:-योग्यता- लक्षणेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावस्य तनि- ·टीकायोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य वा ऽननुगमा- निवेशो न सम्भवति । नच ग्राह्य संसर्गविरोधिविरहज्ञानत्वेन द्वयोरप्यनुगमः । अन्योन्याभावगर्भाया योग्यताया ज्ञानेड सत्यपि अत्यन्ताभावगर्भयोग्यताज्ञानादन्वयबोधापत्तेः । त- स्मात्स्वरूपसती योग्यता गुणत्व विधया हेतुः । सा चात्रारोपि. तैवेति । अत्र तार्किका:-यथा अममां प्रति दोषः कारणम् , तथा प्रमा प्रति गुणः कारणम् , यथा प्रत्यक्ष भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निक- पः अनुमितौ सल्लिङ्गपरामर्श इति । दोषास्त्वननुगताः । यथा पीतादिभ्रमे पित्तादिः, चन्द्रादेः स्वल्पत्वे दूरत्वम् , वंशोरगभ्र- मे मण्डूकवसाञ्जनम्, इत्येवमननुगतदोषाभावस्य कारणत्वापे- क्षयाऽनुगतगुणस्यैव कारणत्वमुचितम् गुणश्च प्रत्यक्षे विशेष- भवद्विशेष्यसंसर्ग इत्याद्याहुः। *मानाभावादिति । तादृशका- र्यकारणभावस्य निष्फलत्वादिति भावः । ॐतत्सत्त्वेति । पि- चदोषाभावसत्वे शङ्ख श्यैत्यममा भवति, दोषासचे तु न भवती- त्यन्वयः। *तद्गतेति । चक्षुषि मण्डूकवसाञ्जनेन वंशे सर्प- भ्रमो भवति । *तत्तत्पमायामिति । विशिष्य प्रतिवन्धक- ताया आवश्यकतया किं सामान्य कार्यकारणभावेनेति भा. वः । ननु वचनारम्भे गौरवमत आह *सत्यामिति सत्यामपि सामग्यां कार्यानुदयात् प्रतिवन्धकत्वं न्याय- सिद्धमित्यर्थः । *गुणत्वाभावात्-गुणत्वव्यवहाराभावात् । *निर्दुष्टेति । एवं च दोषान्तरसद्भावे ऽपि प्रत्यक्षाया- पत्तिः । अषष्ठ्यापत्तीति । घटस्य भेदवानित्यर्थाद्वाक्ये प- ष्ठीसम्भवे ऽपि समासे तदसम्भवादित्यर्थः । *भिन्नोपीति । घटभिन्नो ऽपि घटशब्दार्थ एवेति उत्तरपदार्थस्यैव प्राधा. ज्यामिति भावः । *दिवचनानापचेरिति । तद्भिन्नस्यैकत्वात् ।

·निपातार्थनिरूपणम् । *स्वगतान्येति । अनेक मुवन्तमित्यत्र विशेषणे बहुत्वसङ्ख्या- सच्चे सुवित्येतदनुरोधादेकवचनमित्यत्र वचनं नास्तीत्यर्थः । *एकेनैवेति । रथो गजोऽश्वोऽनेक इत्येवमेकशेषेण बहुवचन- मित्यपास्तम् । एकेनैवानेकशब्देनेष्टार्थलाभे ऽनेकानेकशब्दप्रयोग- प्राप्त्यभावादिति योजना । पृथग्विभक्तिकत्वे-सर्वस्य सवि- भक्तिकत्वे । *अन्वयेति । रथोऽनको गजो ऽनेक इत्याद्यन्वये. त्यर्थः । ननु कथमप्यर्थलाभ इत्यत आह पूर्वेति । *दुष्टत्व- मिति । काचिन्न रिजहाँ इति बोधयितव्ये सर्वा न विजहुरित्ये- तबोधनापत्तिदोष इत्यर्थः ।। ७२ ॥ ( क० टी ) भूपोतमेव प्रकारान्तरनिरसनमाह यत्त्विति । * गुणस्व-प्रमाणगतस्य। तत्र तस्यैव गुणत्वादाह *प्रतियोग्यति ।*प्र. मायाम्-नतु कानमात्र । एवं छोक्तमधुलमिनि नावः । तद्गति । चक्षुर्गतत्यर्थः । वंशाला तत्रैव । नन्धे सतायतं तदभावस्य का. रणन्वं कारणीभूनामावतिनित्वस्वैव तत्वासथा च वाद् गुणस्यैव कारगत्वम्-र आह * अत्यानिति । एवेन तयव- च्छेदः । साक्षादविरोधिनो ऽपि ज्ञानस्य जनकज्ञानविघटकस्य प्रतिवन्धकताया बहुशो दर्शनात् । पारिभाषिकगुणत्वाभावमाह * भारोप इति । तस्या गुणजन्यत्वाग्रह आह *प्रत्यति । ए. तेन तदनुरोन तत्र तस्य हेतुत्वाश्यकत्येन लयंत्रक स हेतु- रित्यप्यपास्तम् । उत्तरीत्या प्रतियोगिनालिङ्गिताभावबुद्धरेवाभा. वात् 'नै न' इत्येव प्रत्यक्षापत्तिरिनि तन्दोत्याऽपि न तस्य तत्र हेतु- त्वमिति बोध्यम् । भूषणायुतमेव खण्यति * यत्त्विति । आदिना 'नामार्थयोः' इतिव्युत्पत्तिभङ्गः । *घटभिन्न इति । पूर्वपदभूतन- अर्थभेदबविशेष्यक एवेत्यर्थः । सामान्यापेक्षं ज्ञापमित्याह *उतरेति । तत्फलमाह *अल एवेति । सामान्यनस्तत्र तज्ज्ञा- पनादेवेत्यर्थः । *सुवित्यस्य-"सुवामन्त्रित" इत्यतो ऽनुवृत्तस्य । (१) तदनुरोधेनापि तदुर्वचमित्यधिकः पाठः पु० २। २) अभ्युपेत्येत्यधिकम् पु०२। (३) न्मनेत्येति पाठः !। लाघ.

·७०६ टीकाद्वयोपतायां लघुमजूषायाम् । , #अनुरोधात्-योषापदोपात्ततदनुरोधादेव । एतन्मतोपपत्तिः स्व- यमेव कृता । यत्तु भूषणकारादिभिरिदं मतमित्थमुपपादितम्-अत्वं भवसीत्यादौ नत्रो द्योतकत्वेन युष्मदस्तद्भिन्नलाक्षणिकत्वाद्भि- भरूपयुष्मदर्थेन सामानाधिकरण्यात्पुरुषव्यवस्था । अत एव 'असः' इत्यादी सर्वनामकार्य लाक्षणिकत्वेऽप्युपसर्जनत्वाभावाद् । अत एव "अनसमासे"इति सङ्गच्छते इति, तत् खण्डयति *ना इति । आ. दिना युष्मदादि । दोषान्तरमाह *स्वगतेति । अत एव गुणवचनाना. मिति सत्त्वे ऽपि न दोषस्तस्यान्यविषयत्वात् । नन्वेवं 'पतन्त्वनेके' इत्यस्य का गतिरत आह पतन्तीति । नन्वेकशेषेण साधुते. ति तत्पक्षे तैरुक्तमेवात आह *एकनैवेति । अनेकेतिशब्देन । एवमग्रेऽपि । अप्राप्तिरपासने हेतुः । *पृथगिति । बहुव्रीहिः । *एत- देव-वचनासिद्धिरूपदोषस्य सर्वथा अन्यथा अपरिहार्यत्वमेव । अनेकमित्यादौ बहुष्वेकत्वस्यारोपादाह *आरोपीति । अन्यथा भा- भ्यविरोधोऽपीति भावः । दोषान्तरमाह *अनेकस्तिष्ठतीति । *साधुतेति । उत्तरपदार्थप्राधान्ये इत्यर्थः । *प्राधान्यस्यैवेति । लाधवादिति भावः । एतेन तत्पुरुषे तत्वाधान्यनियमस्यैवाभावा- दुक्तज्ञापकादस इत्यादौ सर्वनामकार्यसिद्धौ नो ऽभावार्थ- कत्वं युक्तमिति नैयायिकोक्तं तथाऽन्योक्तं चापास्तम् । तस्मादुक्त प्रथमपक्ष एव युक्ततर इति बोध्यम् । तदाह *इतिदिगिति । विशेषमाह *नक्वचिदिति । अत्र मानमाह * अत एवेति । तस्योक्तार्थकत्वादेवेत्यर्थः । पूर्वेत्युक्तेः फलमाह *क्वचिन्त्यादा- विति । विरुद्धमतिकृत्त्वदोषे प्रकाशाद्युदाहृतस्यात एव सङ्गतिरिति आदिपदसंग्राह्यमाह *स्रजमिति । ननु कुतोऽस्य विरुद्रत्वमतः आह * जलोति । अत्रानुपूर्वीव्यत्यासेन विवक्षितार्थवोधे ऽपि झटिति विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वेन दुष्टत्वमित एवानित्यदोपत्वम- स्येति तात्पर्यम् । इति नअर्थनिरूपणम् ॥ ७२ ॥ एक्शब्दोऽवधारणे। "एवेचानियोगे" इतिवात्तिके नियोगो ऽवधारणमिति कैयटायुक्तः । अस्मादेवास- म्भवाद्यपि तदर्थः । अवधारणं ज्ञानविशेषः । सचैव- ·निपातार्थनिरूपणम् । कारद्योत्य एचसमाभिव्याहृते विशेषणम् । तच्च 'पार्थ एव धनुर्धरः' इत्यादी विशेष्यसङ्गतं स्वातिरिक्ता. वृत्तित्वेन गृहीतसमभिव्याहृतपदार्थप्रकारकज्ञानरूपं पार्थविशेषणम् । अवधारणविशेष्यः पार्थो धनुर्धर इति बोधः । साधारण्येन धनुर्धरत्वज्ञानवन्तं प्रति तभ्रमनिरासायैवं प्रयोगात् । तदन्यो न धनुर्धर इति तु फलति । कदाचित्स्पष्टत्वार्थ तत्प्रयोगोऽपि । यथा-त्व- न्मुखं त्वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केन चिद्' इति । आया वृत्त्या लब्धस्य शब्देन प्रतिपादने पौनर- क्याभावस्थालङ्कारिकैरुक्तत्वात । 'लवणमेवासी भुढे' इत्यादौ प्राचुर्याद्यर्थकस्य, 'घट एव प्रसिद्धः' इत्यादावप्यर्थकस्य, 'केव भोक्ष्यसे' इत्यादावसम्भवार्थस्य च तस्य सत्त्वेन तदर्थकत्वव्या- वृत्तये तदुक्तेश्च । 'शङ्के पाण्डुरत्वमेव' इत्यादौ स्वातिरिक्तरूपा- नाश्रयत्वेन गृहीतसमभिव्याहृतप्रकारकज्ञानरूपम- वधारणम् । शो ऽनेकरूपवत्त्वज्ञानवन्तं प्रति अयं प्रयोगः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । 'शङ्खः पाण्डुर एव' इत्यादौ विशेषणसङ्गते स्वा. तिरिक्तरूपानाश्रयसमभिव्याहृतपदार्थविशेष्यकज्ञान- रूपं तत्।अवधारणप्रकारपाण्डुराभिन्नः शङ्ख इति बोधः। क्रियासङ्गते 'चैत्रो हसत्येव' इत्यादौ स्वातिरिक्त- बुद्धिस्थक्रियानाश्रयसमभिव्याहृतपदार्थप्रकारकज्ञान- रूपं तत् । 'न रोदिति' इति प्रतिनिर्देशात् ।

·७०८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । 'नीलं सरोजं भवत्येव' इत्यादौ नीलभवनाद्य- भावानधिकरणसमभिव्याहृतप्रकारकज्ञानरूपं तत् । 'न भवतीति न' इति प्रतिनिर्देशात् । 'ज्ञानार्थ गृहात्येव' इत्यादाववच्छेदकावच्छेदे- नाथग्रहणाधभारानधिकरणज्ञानादिप्रकारकज्ञानरूप- म् । 'न गृह्णातीति न' इति प्रतिनिर्देशात् । ज्ञानक. तकनकर्मकमवधारणविषयो ग्रहणनिति बोधः । 'शीत एव स्पों जले' इत्यादौ शीनान्यस्पर्शा- नाधिकरणसमभिव्याहतपदार्थप्रकारकलाजरूपर 'नान्यः स्पों जलं' इति प्रतिनिदेशात् । 'चैत्रणेवायं दृश्यत'इत्यादौ चैत्रान्याकर्नुकसकल- कारकविशिष्टदर्शनादिक्रियाविशेष्यकबोधरूपं तत् । 'घटत्वं पृथिवीवृत्त्येव' इत्यादौ पृथिव्यन्यावृत्ति- त्ववद्धटत्वविशेष्यकज्ञानरूपम् । 'नान्यवृत्ति' इति प्र. तिनिर्देशात् । अवधारणविषयपृथिवीकृत्तित्ववद् घट- त्वमित्यादिप्रकारेण बोधः। 'ऋनौ स्वभार्यामुपेयादेव' इत्यादौ स्वाभावाना- अयकारकप्रकारकज्ञानरूपं तत्। 'नांपेयादिति न' इति प्रतिनिर्देशात् । एवञ्च ऋतुकालाधिकरणकस्वभा- कर्मकमवधारणविषयो गमनं प्रेरणाविषय इति बोधः। तेन तस्य प्रतावायाभावरूपेष्टसाधनत्वलाभः। इष्टस्य प्रत्यवायाभावरूपत्वं तु- "ऋतुस्नातां तु यो भार्या सन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां पच्यते"इत्यादिवचनैकवा. क्यतया बोध्यम् । तेन ऋतुकालाधिकरणकस्वभा.

·निपातार्थनिरूपणम् । योगमनाभावस्य प्रत्यवायसाधनत्वं लभ्यते । सकलसाधारणमवधारणत्वमखण्डोपाधिः तेनैव रूपेण शक्तिर्योधश्चेति बोध्यम् । 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः' इत्यादी अवधारणविषय- वुद्विस्थवृत्तिपञ्चत्वसंख्यावति पञ्चपदस्य लक्षणा । अ- वधार चात्र स्वातिरिक्तसंख्याधिकरणासम्बन्धिस- मभिव्याहतप्रकारकज्ञानरूपम् । तेन 'अन्येऽभक्ष्या" इति फलति । एवकारस्थ तदर्थलक्षणाया वा फलं प्रापकप्रमाणबोधितस्य तदतिरिक्तविषयत्वाभावक- ल्पनामिति इष्टसिद्धिः ॥ ७३ ।। (कुं० टी०) *अस्मादेवेति। "अनियोगे"इति निषेधादेवे. त्यर्थः। तच्चेति । विशेष्यसङ्गनमित्यत्रान्वयः । *स्वातिरि- तेति । पार्थेतरावृत्तित्वेन गृहीतो यः पदार्थो धनुर्धरत्वं तत्प्रकारकं पार्थविशेष्यकं ज्ञानम् । अयमेवान्ययोगव्यवच्छेद इति तार्किकाः । ज्ञानरूपमवधारणं पार्थे विशेषणमित्यन्वयः। *तस्य-एवकारस्य ! *व्याहत्तयेइति । प्राचुर्यावर्थसम्भावना- निवृत्तये नान्येन केनचिदित्यस्य प्रयोगाच्चेत्यर्थः । अयोगव्य. वच्छेदमुदाहरति *शवे इति । पाण्डुरत्वातिरिक्तरूपानाश्र- यत्वेन गृहीतः शङ्खो ऽत्र प्रकारः । * हसत्येवेति । अत्र हासा- तिरिक्ता बुद्धिस्था या रोदनादिक्रिया तदभावो गम्यते । *नभवतीति नेति । किन्तु भवत्येवेत्यर्थः । अत्रात्यन्ता- योगो व्यवच्छिद्यते । *अवच्छेदकावच्छेदेन-अवच्छेदकाव- च्छेदेन यो ऽर्थग्रहणाभावस्तदनधिकरणज्ञानमित्यर्थः । ऋ. ताविति । अत एव न तत्र गमनादिनिमित्तकब्रह्मच- ·७१० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यस्य हानिः । ऋतुशब्देन रजोदर्शनावधिकः पोडश- दिवसावच्छिन्नः कालविशेष उच्यते । तत्र ताशदिवसत्वव्या. पकीभूताभावप्रतियोगिनो गमनस्य ग्रहणादेकदिवसगमने ऽपि शास्त्रस्य चारितार्थ्यम् । *स्वाभावेति । गमनाभावाश्रयो भार्या। *पञ्चपञ्चेति । अवधारणविषयो यो बुद्धिस्थस्तवृत्तिर्या पञ्चत्वसंख्येत्यर्थः । *लक्षणेति । तेनावधारणलाभः । *एव- कारस्येति । कचिदेवकारः प्रयुज्यते, कचित्तु तदर्थे लक्षणा क्रियते, तत्फलं वियर्थः । *प्रापकोति । प्रापर्क प्रमाणं "पञ्च- पश्च-" इत्यादि शास्त्रम् । तेन वोधितस्य भक्षणस्यान्या- विषयत्वमित्यर्थः ॥ ७३ ।। (क० टी०) अथैवकारार्थ निरूपयति *एवंशब्द इति । यतु जीर्णनैयायिका:-अत्यन्तायोगव्यवच्छेदो ऽयोगव्यवच्छेदोऽन्ययोग- व्यवच्छेदश्चैवकारार्थः । तत्राद्यः अन्वयितावच्छेदकव्यापकत्वाभाव- विशिष्टो योऽभावः प्रतियोगितासम्बन्धेन तद्विशिष्टव्यवच्छेदः । अयं च क्रियालगतैवस्थले,तथाविधवांधे तादृशानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुत्वात्। तथाच नीलं सरोजं भवत्येवेत्यादौ सरोजत्वव्यापकत्वाभावविशि- शाभावव्यवच्छेदवन्नीलभवनाश्रयत्ववत्सरोजमित्यादिवोधः । तादा- त्म्याभावव्यवच्छेदो द्वितीयः । सच विशेषणसङ्गतैवस्थले, तद्बोधे तज्ज्ञानस्य हेतुत्वात्। तथाच शङ्खः पाण्डुर एवेत्यादौ पाण्ड- रतादात्म्याभावव्यवच्छेदवान् शङ्ख इत्यादिवोधः। अन्यतादात्म्या. दिव्यवच्छेदो ऽन्त्यः । सच विशेष्यसङ्गतैवस्थले, तद्वोधे तज्ज्ञानस्य हेतुत्वात् । तथा च पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ पार्थान्यतादात्म्यामा- ववद्धनुर्धराभिन्नः पार्थः इत्यादिबोध इति । तन्न । अक्षरमर्यादया ततस्तदर्थालाभात् शानमर्थ गृह्मात्येवे. त्यादावयोगव्यवच्छेदमात्रप्रतीतेः। पचत्येवायमित्यादावन्ययोगव्य- वच्छेदप्रतीतेश्च । आद्यविषये सर्वत्रात्यन्तायोगव्यवच्छेदामतीतेः । सरोजत्वादेः प्रागुक्तरीत्याऽन्वयितावच्छेदकत्वाभावात् । चैत्रेणैव सदृशं मुखमित्यादौ द्वितीयविषये ऽप्यन्ययोगव्यवच्छेदप्रतीत्या ·निपातार्थनिरूपणम् । ७११ तथा नियमस्य दुर्वचत्वात् । प्रागुक्तरीत्या ऽभावाभावस्यासत्वाच । यदि तु अयं सर्वोऽप्युत्सों नतु सर्वथा नियम इति यथाऽनुभवं तात्पर्यतो ऽन्यथाऽपि बोधस्तत्र तत्तदानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुत्वादिति न प्रागुक्तदोष इत्युच्यते तदाऽप्यवशिष्टोक्तदोषगणसत्त्वमेव । किञ्च विशिष्टशक्त्यनेकशक्तिकल्पनजं गौरवतरं दुष्परिहरमेव । तदेत. सर्वमभिप्रेत्याह *अवधारणइति । प्रागुक्तविषयेष्वित्यर्थः । स- र्वत्र तथेति तथा तदुत्यसाङ्गत्यायाह *अस्मादेवति । उक्त- वार्तिकादेवेत्यर्थः। अन्यथा लक्ष्यासम्भवेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । आदिपदसङ्ग्राह्यमनुपदमेव स्फुरीभविष्यति । *सच-ज्ञानविशेषश्च । प्रागुक्तरीत्या तस्य विशेषणत्वावश्यकत्वादाह *धोत्य इति । *समेति । तत्प्रावर्तिनि । सच नैकरूपइति प्रागुक्तक्रमवैपरीत्येन सर्वस्वरूपप्रतिपादनायादौ विशेष्यसङ्गते ऽभेदविषये आह *तञ्चेति । अवधारणंचेत्यर्थः । *स्वं पार्थः । *समेति । पार्थ- सममिव्याहृतधनुर्धररूपेत्यर्थः । ननु कथं प्रसिद्धवोधापलापोऽत आह *तदन्यइति । अत एव कविप्रयोगविरोधोऽपि त्वन्मते स्फुटः मम मते नेत्याह *कदाचिदिति । नन्वेवं तत्र पार्थ एव धनुर्ध- रो नान्य इत्यादौ च नान्येनेत्यादेः पौनरुत्त्यापत्तिरुक्तरीत्या तल्लाभादत आह *आर्थ्यति । व्यञ्जनयेत्यर्थः । शब्दमर्यादया तथैव प्रतीतेरिति भावः । अभ्युपेत्येदं वस्तुतस्तदेव नेत्याह *लवणमेवेति । निपातानामनेकार्थत्वादिति भावः । इदमेव प्रागुक्तादिपदसङ्ग्राह्यम् । अत्रावधारणार्थकत्वं तु न, बाधान् । तात्प. येण प्रयोगाच्च । एवमग्रेऽपि । *क्वेवेति । एवमुक्ते स्थलसङ्कीर्णत्वा. दिना नास्ति सम्भवस्तव भोजनस्यति प्रतीतः। *तस्य-पवस्य । तत्रैव भेदविषये आह *शङ्ख इति । स्वम्-पाण्डुरत्वम् । * समेति । पाण्डुरत्वसमभिव्याहतशङ्खरूपपदार्थेत्यर्थः । *शङ्ख इति । यतइ- त्यादिः । असुब्वत इतिवद् * अनेकेति प्रयोगः । शङ्खाधिकरण- कमवधारणविशेष्यं पाण्डुरत्वमिति बोधः । अथ द्वितीये आ- ह *शङ्खइति । स्वं पाण्डुररूपम् । *रूपानाश्रयसमेति । तदनाश्रय- त्वेन गृहीतपाण्डुरसमभिव्याहृतशङ्खरूपपदार्थेत्यर्थः । *अवधा- रणप्रकारेति । बहुव्रीहिः । शङ्खोऽनेकरूप इति ज्ञानवन्तं प्रत्यतत्प. योगात् । तृतीये आह क्रियति । स्वं हासः । तदन्या च प्रकर- ·७१.२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् णादिवशाद्विशेषरूपैवेत्याह *वुद्धिम्थेति । तदनाश्रयत्वेन गृही- तक्रियासमभिन्याहृतचैत्ररूपपदार्थत्यर्थः । चैत्राभिन्नकत्तृकावधा- হাম্বা हासनियति वोधः । तत्रैव विशेषादन्य- दाह *नीलमिति । अत्र शुद्धस्य ग्रहणे विशेषणवेयर्थ्यादाह * नीलेति । सामानाधिकरण्येन तदभावानधिकरणं यत् सरोज नीलभवनसमभिव्याहृतं तत्प्रकारकेत्यर्थः । नीलाभिन्नसराजाभिन्न- कर्तृकमवधारणविशेष्यं भवनमिति बोधः । तत्रैवनोऽपि विशे- षादाह *ज्ञानमिति । परमते शीत एवेत्यादौ जलायाधिकरण- कसत्ताकर्तृतावच्छेदकस्पर्शवावच्छेदेन शीतान्यतादात्म्यव्यवच्छे. दयतोऽन्वयो वाच्यो व्युत्पत्तिवचिच्याद् अन्यथा यत्ममभिव्याहृत प्रवस्तदन्वितान्ययोगव्यवच्छेदस्य तदन्वयिन्येव प्रतीतेः गन्धे पृथिव्यन्यावृत्तित्ववत्तत्र शीतान्यतादात्म्यव्यवच्छेदधान स्पा ज- लवृत्तिरित्यापत्या शीतएव स्पशी द्रव्ये इन्यरूपाण्यापत्तरिति गोर- वान्तरं सूचयन द्वितीये विशेषादाह *शीत एवेति । *शांतति । स्वाभाविकेत्यादिः । तदनधिकरणशीतस्पर्शसमाभिव्यातजलरूपप- दार्थेत्यर्थः । जलाधिकरणकावधारणविषयशीनाभिन्नः स्पर्श इति बोधः । परमते चैत्रणवेत्यादौ स्चतरकार कान्वित क्रियात्वावच्छे है- न चैत्रान्यतादात्म्याभाववत्कर्तृत्वात्ययो न्युगा नवैचित्रमादति नाभयदृश्यमाने तथा प्रयोगाते सृष्यत् कांप्रत्यत्र विशेषादाह *चैत्रेणैवेति । अन्यत्र समभिव्याहारादाह *सकलात । वुद्धिस्थ- यावदित्यर्थः । नान्येनेत्यर्थः । नान्यनेत्यादिप्रनिनिर्देशान् । अ- वधारणविषयचैत्रकर्तृकतत्कर्मक दर्शनमिति बावः । घरमाने घ- टत्वमित्यादौ पृथिवीवृत्तिपदस्य पृथिव्यन्यतादात्म्याभावववृत्ति परता एवस्तात्पर्यत्राहकः । समासे उपसर्जनस्य पृथिवीपदा. थस्यान्वयासम्भवात् । तथात्वे वा व्युत्पत्तिवैचित्र्यस्वीकार इनि, तत् सूचयन् विशेषात् तत्रैवाह *घटत्वविशेष्यकज्ञानति । तदबात- त्वेनः गृहीतपृथिवीवृत्तिसमभिव्याहृतघटत्वरूपपदार्थविशयकत्य- घटत्वप्रकारकेत्यपपाठः | पृथिवीवृत्तित्वस्य घटत्वप्रसि- द्धत्वात्तवृत्तित्वं तत्रेतिज्ञानवन्तं प्रति न प्रयोगः, किन्तु तत्र अ- न्यवृत्तित्वज्ञानवन्तं प्रत्येव प्रयोग इति पृथिव्यवृत्ति नेति न प्रति- निर्देश इत्याह *नान्यवृत्तीति । *अवधारणेति । पृथिवीत्वसामा- र्थः ।

·... ---- मलपपल प . माधिकरण्यनत्यादिः । परमते अलावा क्रियासमतदेय- योगव्यवच्छेदवारका अरका मानिराशायी कर्तृ. गमलामाधामायापनि बाचे पविण्य प्रत्यवान नाप्रो शुभशुमाकानन पाद *ला. विति। स्वयद सार्थ । स्वभुगतान । तहकारबाहीकर्तृ. कारकेत्यर्थः । *स्वभार्य:ते । स्वमित्या शेध्यम् : *तस्य- उपगमनस्य । ननु तस्य तस्ये एक कि मानसत आह हटस्यति । सन्निधौ स्थिते इति शेषः । * लेन-अगमने दोपश्रवणेन । अत एकऋतौ गमने ऽपि ऋत्यन्तरे प्रत्यवायपरिहारार्थ प्रवृत्तिः । एवं च ऋतुकालिकविशेषणतया भार्याकर्मक्षगमनासावः कर्तृतासम्बन्धेन स्त्रनिष्टः प्रत्यवायसायनमिति बोध्यम् । नन्वयमवधारणानां ना- नात्वेन तद्वदनेकशक्तिकल्पनापत्तिरत्रापात्यत आह *सकले- ति । प्रागुक्तरीत्यैव तसिद्धिः । परमतेनाह *अखण्डोपेति । एवाघटितपरिसंख्योदाहरणे ऽपि तत्रैवसमभिव्याहारे तथैव दो- धात् एवमेवेत्याह पञ्चपञ्चति । इत्यादावीत्यर्थः । अतिप्रस- तत्वादितरत्वावच्छेदायाह बुद्धिस्थेति । उभयं पश्यत्वविशेषणम् । तद्रूपसंख्येत्यर्थः । स्वं तादृशपञ्चत्यम् । तदसम्बन्धि यद् भक्ष्यत्वं तवान् यः पञ्चपञ्चनखसमभिव्याहृतभक्ष्यपदार्थस्तत्प्रकारकेत्यर्थः । नन्वितस्तेषामर्थतत्तत्त्वलाभेऽपि रागतः प्राप्तस्य न निवृत्तिरिति तत् स्यादेवत्यनिष्टमेवात आह *एवेति । तत्प्रयोगे इदम् । त. दभाव आह *लक्षति ! प्रापसाणं रागः |बोधितस्य- भक्षणस्य । तदारिकनि। तसरञ्चपञ्चरखान्येत्यर्थः । अन्य- थाऽदृष्टार्थमपूर्वविधौ तदकरणे प्रायश्चिातात्तिरनुक्तान्यभक्षणे त- दुक्त्यसाङ्गत्यापत्तिश्चेति भावस्नदाह * इति ॥ ७३ ॥ यत्तु एवकारार्थो ऽन्ययोगव्यवच्छेदः । 'पृथिव्या- मेव गन्धः' इत्यादौ पृथिव्यानित्यस्य एवकारार्थे ऽन्यत्वे गन्ध चान्वयः। पृथिव्यन्यावृतिः पृथिवीकृत्तिर्गन्धः इत्यादिक्रमेण योधः । विभक्त्यर्थरहितस्यापि प्रथिथी- पदार्थादेरन्धयो ध्युत्पत्तिचिश्यादिति ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्। तन्न । अनेकव्युत्पत्तिवैचिश्यकल्पनाया अन्याय्य. स्वात् । तादृशे ऽर्थे विभक्तेः साधुत्वमात्रार्थिकायाः शास्त्रेणानन्याख्यानाच्च । विभक्तिं विना तन्त्रेणो- चारणासम्भवाच । पृथिवीकृत्तित्वस्य मानान्तरेण लाभाचा अत एव एक्कारसमभिध्याहृते न विधेय. तायां तात्पर्य किन्त्वा मन्यनिवृत्तावेव इति ता- न्त्रिकाः। एवञ्च एवकारसमभिव्याहारे ऽपि आर्युव परिसंख्या, सा चोपात्तातिरिक्त समभिव्याहृतपदा. भावप्रत्ययरूपा । यथा 'पार्थ एव धर्नुधरः' इत्यादौ 'नान्यो धनुर्धरः' इति। सच नैवकारघटितवाक्यार्थः, किन्तु आर्थ एव । उक्तरीतेः । शाब्दी तु 'त्वन्मुखं त्वन्मुखेनैव' इत्यादौ । "पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः"इत्यादावप्युक्तरीत्या आयेव परिसंख्या । अत एव "युष्मद्युपपदे" इत्यादौ "नि- यमार्थोऽयमारम्भः । युष्मदि मध्यम एव युष्मद्येव मध्यमः" इति चेति भाष्ये उक्तम् । तेन हि नियम- शास्त्राणामेवकाराभावे ऽपि तदर्थान्तर्भावेण बो- धकत्वं सूचितम् । यत्तु पञ्चपदस्य पश्चातिरिक्त लक्षणा भक्ष्यपदस्य भक्ष्यत्वाभाववति, तेन पञ्चातिरिक्ता भक्ष्यत्वाभा- धवन्त इति बोध इति । तन्न । पदद्धये लक्षणापेक्षया उक्तप्रकारस्यैव न्याय्यत्वात् । किञ्चैवं शास्त्रप्राप्तस्य शास्त्रीयनियमे विकल्पवा- ·निपातार्थनिरूपणम् । ७१५ रणाय सामान्यविशेषन्यायन विधेस्तद्विषयत्वाभा. चकल्पनमित्यतिगौरवम् । 'किमासेव्यं पुंसां सविधमनवा ग्रुसरितः' इत्या. थपरिसङ्घयोदाहरणमिति प्रकाशादिग्रन्थासङ्गतेश्च । त्वद्रीत्या हि धुसरित्सविधातिरिक्तमनासेव्यमिति बोधेन तस्याः शान्दत्वात् । अत एव शाब्दपरि. संख्यायां "किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नम्" इत्यु: दाहृतम् । भाष्यकारोऽपि पस्पशायामाह "किं शब्दापशब्द- योरुभयोरुपदेशः कार्यः उतान्यतरोपदेशः१ अन्यतरो- पदेशेन कृतं स्यात् । तद्यथा भक्ष्यनियमेनाभक्ष्यप्रति- पंधो गम्यते । पञ्च पश्चनखा भल्या इत्युक्त गम्यते एतत् अतोऽन्ये न भक्ष्या इति । अभश्यप्रतिषेधेन भक्ष्यनियमः। तद्यथा अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुट इत्युक्ते गम्यते एतत् आरण्यो भक्ष्य इति । एवमिहापि गौरित्युपदिष्टे गम्यते एतत् गाव्यादयः अपशब्दा इति । गाव्यादिषु चोपदिष्टेषु गम्यते एतत् गौरि- त्ययं शब्द इति" इति । तत्र सुशब्दोपदेशः साधुत्वबोधनद्वारा प्रयोग- विध्यर्थः । अपशब्दोपदेशस्तत्प्रतिषेधार्थः । अत्र "गम्यते" इत्युक्त्या तस्य तज्जन्यशाब्दबोधाविषयत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । किंच लक्षणाचादिमते दृष्टान्तदाान्तिकयोमह- दैषम्यम् । नियमेनेत्यस्य चोपदेशेनेत्येवार्थः संदर्भब- लाद् गम्यते । शब्दान्तरेणानुपदेशात् अर्थतो लाभा- ·५ 1 "AFr7I '" च सोमः । ई::::नेश इ. देनोचा इशिम: ॥ १४ ॥ तस्यापति ( कुं० टी०) *अन्य योगव्यवच्छेदनि । शङ्गः पाण्डुर एवेत्यत्र पाण्डा जमद इत्या *रहि- ভশশল্প सामर्थाप्रतीतेः *मानान्तरेण-इतरखविल्यमिपबद्धार केग । *परिसंख्या निवृत्तिः । *सच-अन्ययोगावच्छेदश्च । *नवकारेति । एवकारघटितवाक्यप्रयोगगयो नेत्यर्थः । त्वन्मुखमिति । अत्र 'नान्येन' इतिशब्दप्रयोगात् शाब्दी । *पञ्चति । पञ्चनखाः-श- ल्यकशशश्वाविद्गोधाखड्गकच्छपा भक्ष्या इत्यर्थः । शल्यको व- राहविशेषः, यस्य वागाकाराणि लोमानि । श्वावित् शल्यः, यस्य चर्मणा तनुत्राणं क्रियते । *उक्तप्रकारस्यैवेति। पञ्चपदस्य लक्षणेत्युक्तस्यैवेत्यर्थः । * किनप्रिति । शास्त्रस्य साक्षानिषेध- वोधकत्वे इत्यर्थः । * शास्त्रोति । "शेषो ध्यसखि" इत्यनेन प्राप्ताया घिसंज्ञायाः “पतिः समासे” इत्यनेन निषेध इत्यर्थः । *अतिगौरवमिति । तस्मात् भाप्ताया एवं घिसंज्ञायास्तत्र पु- नर्विधानेन अर्थादितरनिवृत्तिः सिद्ध्यतीति भावः ! *तस्याः- परिसङ्घयायाः । *अन्यतरोपदेशइनि । पस्पशायां स्पष्टम् । त- स्वीकरोति *कृतं स्यादिति । इष्ट सिद्धं मोदित्यर्थः । यथा अश्वरशनायां गर्दभरशनायां च मन्त्रपाठः प्राप्तः अश्या- भिधानीमित्युक्तेन्र्दभरशनातो निवर्तते तद्वत् । *दृष्टान्तदा - न्तिकयोः-भाष्यकारोक्तयोः । संदर्भवलपेवाह *शव्दा- न्तरेणेति । नियमस्य विधानसापेक्षत्वादिति भारः । नन्वेव- ।

·निपातार्यनिरूपणम् । मुपदेशशब्द एव कुतो न प्रयुक्त इत्यत आह * अर्थत इति । इतरनिवृत्तौ सत्यां तस्यैव लाभादिति भावः । ननु इतरनि- दृश्यभावे कथं भाष्यकृतोक्तं भक्ष्यनियमेनेति अत आह *नि- यमेनेत्यस्यचेति ॥ ७४ ॥ । (कल्टी०) नव्यनैयायिकोक्तिहण्डयति *यविति । सर्वत्रेति शेषः। *व्यवच्छेदः स एव । तेन तदुभयव्यावृत्तिरिति नानेकशक्तिकल्पन तद्वत् । अन्ययोगश्चान्यसम्बन्धमात्रम् । एवं च नीलं सरोजमित्यादौ आख्यातस्याश्रये लक्षणया नीलभवनवदन्यत्वव्यवच्छेदः सरोजत्व. सामानाधिकरण्येन प्रतीयते, शङ्खः पाण्डुर एवेत्यादौ शङ्खत्वावच्छे- देन पाण्डुरान्यत्वव्यवच्छेदबोधः। पार्थ एवेत्यादौ धनुर्धरत्वावच्छे- देन पार्थान्यत्वव्यवच्छेदबोधः । ऋतावित्यत्र तादृशगमनवदन्यत्व. ध्यवच्छेदबोधः । पृथिव्यामित्यादौ पृथिव्यन्यवृत्तित्वव्यवच्छेदबो- घो गन्धादाविति तदाकूतम् । तदाह *पृथिव्यामिति । *गन्धेचे. ति। अत एव पृथिव्यामेवाकाश इति न, तस्यावृत्तित्वात् । य. त्पदसमभिव्याहारेण यः सम्बन्धः प्रतीयते एवसमभिव्याहारे पि नस्यैवान्ययोगस्य व्यवच्छेदधीरिति न दोषः । ननु सप्तम्यर्थ- विशेषणतयोपस्थितपृथिव्याः कथमेवार्थान्यत्वेऽन्वयः विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्रान्वयस्याव्युत्पन्नत्वादत आह वि- भक्तीति । एवस्थले तव्युत्पत्तिसङ्कोच इति भावः । प्राचीनम- ते तु नायम् एवस्य द्योतकत्वेन पृथिव्यन्यतादात्म्याभाववतो ल. क्षणया पृथिवीपदार्थत्वेन सप्तम्याः साधुत्वार्थकत्वेन पृथिव्यन्यतादा- म्याभावववृत्तिर्गन्ध इति बोधेनैवोपपत्तेः । एतदर्थभियाऽस्योल्लेखः एवार्थबलादेव । समाभिव्याहतपदार्थतावच्छेदकावच्छेदेन तवृत्ति- त्वस्य बोधान पृथिव्यामेव रूपमिति प्रयोगः । पृथिव्यामेव घट- त्वं घटत्वं पृथिवीवृत्त्येवेति तु भवेत्येवोकरीत्येति बोध्यम् । प्राची- नमतसाधारणं दोषमाह *अनेकेति । तत्र-प्राचीनमते । शीत एवे- त्यादौ यथा तत् तथोक्तम् । पार्थ एवेत्यादौ धनुर्धराभिन्नः पार्था- न्यतादात्म्याभाववानिति बोधेन नव्यमतोंक्तव्युत्पत्तिवैचित्र्यम् । यो पापहरत्वमेवेत्वादावप्वेवं पाण्डरत्वान्यतादात्स्वाभाववच्छंख- एक- ·७१८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । वृत्तीति वोधात् । शलः पाण्डर एवेत्यादावपि शत्यावच्छेदेन पाण्डुरतादात्म्याभाववान् शङ्ख इति वोधन, एवं नीलं सरोज भवत्ये. वेत्यादौ तु उक्त एव बांध इति तत स्फुटमेव । एवमुभयमतेऽपि अ- न्ययोगव्यवच्छेदादौ अन्यादिषु भिन्नशक्तावधिकगौरवम्, विशिष्ट शक्तावप्येवम् । घटादन्य इत्यादाविवैकदेशान्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्या- देकपदजोपस्थितिविषयाणामन्बयो ऽपि मिथो व्युत्पत्तिवैचित्र्यादे- वेति बोध्यम् । एतेन व्यवच्छेदे शक्तिरन्यत्र लक्षणेत्यपि नव्य. नैयायिकोक्तमपास्तम् । साधारणमेव दोपान्तरमाह *तादृशइति । ननु घटान्पश्येत्यादिवदत्र प्रातिपदिकतन्त्रेण निर्वाहात आह *विभक्तिमिति । तत्र सहविवक्षाविषयत्वेन तत्सत्त्वेऽन्यत्रासहवि- वक्षाविषयत्वेन न तथेति भावः । एतेनावृत्तिप्रयुक्तं गौरवम प्यत्र मते सूचितम् । अभ्युपेत्येदम् । वस्तुतो ऽफलत्वान्नैव सत्याह *पृथिवीति । गन्धे इत्यादिः ।मानान्तरं प्रत्यक्षम् । तथाचावधारण- विषयपृथिवीवृत्तित्ववान्गन्ध इत्येवोक्तरीत्या वोधः । अवधारणं च पृथिव्यन्यावृत्तित्वेन गृहीतसमभिव्याहृतगन्धविशेष्यकज्ञानरूपं तत् । एतद्दोपचतुष्टयेन पार्थ एवेत्यादौ पार्थो धनुर्धरः पार्थान्यो न धनुर्धर इत्यादिबोध इत्यप्यपास्तम् । *अत एव-तत्र तस्य त- तो लब्धत्वादेव । उक्तरीत्या शाब्दत्वासम्भवादाह *आर्युवे. ति । *एवं च-तस्यार्थत्वे च । अपिना तदसमभिव्याहृतपञ्चपञ्चत्यस्य समुच्चयः। तत्स्वरूपमाह *साचति । परिसंख्याचेत्यर्थः । तस्या- स्तत्त्वमेवोपपादयति *संचति । निधइत्यर्थः । नन्वेवं सिद्धान्ते शाधुच्छेदापत्तिः। परमते तु नायं दोषः, एवासत्वासत्त्वाभ्यां तद्वि- भागसम्भवादत आह *शाब्दीविति । *इत्यादौ-इत्यादावेव । आदिना किं भूपणमित्यादिः । अपिसमुच्चयमाह * पञ्चेति । *अति- रिक्तति । प्रातानुवादवैयर्थ्यन तस्य तत्र लक्षणयेत्यर्थः । नन्वेवाभावे तदर्थघटितलक्षणायामेव न मानमिति कथं तथा परिसंख्या ऽत आह *अत एवति । प्रायेणात्र शास्त्रे नियमपदेन परिसरवोच्यते इति भावः । *तदभावति । तदभावेऽपि तथाङ्गीकारेणे- त्यर्थः। तदेवाह *तेनहीति । भाप्यव्याख्यानेनेत्यर्थः । मीमांसक- धर्मशास्त्रकारादयस्तु इयं शादी परिसयेत्याहस्तन्मतं खण्ड- यति यत्त्विति । "युग्मयुपपदे"इत्यादौ दोषमाह किञ्चति । यत. ।

·निपातानिरूपणम् । ७१९ इति शेषः । *एवम्-तशाब्दीत्वस्य तत्रार्थापत्तौ । नियमशास्त्रस्य निषेधपरत्वादाह शात्रीयेति । *किनेति । किमेकान्ते ध्येयं च. रणयुगलं कौस्तुभभृतः। किमाराध्य पुण्यं किमभिलपणीयञ्च करु- णा यदासत्त्या चेतो निरवधि विमुक्त्ये प्रभवतीति एतच्छपः । *आ- थेति । प्रश्नवकेत्यादिः । एवमग्रे ऽपि । आदिना प्रदीपादि । *अ- त एव तस्या आर्थत्वादेव । *किम्भूषणमिति । किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। किं चक्षुरप्रतिहतं धिष. णा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकमिति एतच्छेषः । *उदाहतमिति । प्रकाशकारादिभिरिति भावः । तत्र भाध्यविरोध. मपि सूचयन्नाह *भाग्येति । *कृतम्-इटम् । *इतीतीत्यवाहेत्य- स्यान्वयः । *तत्र तयोर्मध्ये । *तदिति । तत्प्रयोगेत्यर्थः । यथा भाष्यतः प्रकृतलाभस्तदाह अत्रेति । भाष्ये इत्यर्थः । अयं भावः- शब्दस्य वृत्तित्रयं अर्थस्य तु व्यञ्जकत्वमेवेति प्रकाशादौ स्पष्टम् । एवं च यत्र भाष्ये शब्दप्रस्तावस्तत्र शक्यत्वमेवाभिमतम्, इहत्वर्थ- प्रस्तावाध्यक्षकत्वमेव । एवं च गम्यते इत्येतदभाव ऽपि तल्लाभे तदुक्त्या स्पष्टं तत्प्रतीतिः। एतेन विप्रतिपेधसूत्रस्थभाष्यं विरुद्धमि- त्यपास्तमिति । दोषान्तरमाह *किञ्चेति । *लक्षणेति । पदवयेत्या- दिः । एकार्थतो ऽर्थान्तरप्रतीतेष्टान्तिकप्रतिपाद्यायास्तथा स- ति दृष्टान्ततोऽलाभादित्यर्थः । स्वमते साम्यमाह *नियमनेति । दान्तिक तथोकेराह *सन्दर्भेति । उपदेशः आद्योञ्चारणमित्या- शयेनाह *शब्दान्तरेणेति । नन्वेवं तथैव कुतो नोक्तमत आह *अर्थत इति । न केवलमत्रैवेत्थं किन्तु तद्विषये सर्वत्रैवेत्याह *ई. शइति । शब्दतोऽप्राप्तिरर्थतः प्राप्तिर्यस्य तद्वोधक इत्यर्थः । लोके इति शेषः ॥ ७४॥ परेतु "इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभि- धानीमादत्त" इत्यत्र लिङ्गादर्दभरशनायामपि प्राप्तस्य मन्त्रस्यापूर्वविधिद्वारा परिसङ्ख्या। तदुक्तं तन्त्रवार्तिके, अपूर्वविधिरेवायमतो मन्त्रश्च निश्चितः।

·साहसोज ! परिसंशापलेला नि, आलङ्कारिका अधि बारेमा प्रकार :- न्तरेण प्राप्तस्दैव बस्तुनः पुनः शब्दन प्रतिपादन प्र. योजनान्तराभावात् स्वतन्यान्यव्यवच्छेद गम- यनीति। भागवते ऽपि- लोके व्यवागमिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोनहि तत्र चोदना। व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रहरासु निवृत्ति- रिष्टा" ॥ इति । नित्या रागतः प्राप्ताः । जन्तोः प्राणिमात्रस्य । अतस्तत्र चोदनाविधिनास्ति । नन्वेवम् "ऋतौ भार्यामुपेयात्", "हुनशेषं भ. क्षयेत्" "सौत्रामण्यां सुराग्रहान्गृहाति" इत्येते- षां वैयर्थम् । भार्या विवाहितामित्यर्थः । वाह-व्यवस्थितिरिति । तेयु पुनः प्रापणमित्यर्थः । रागतो नित्यप्रासत्वात् नने नियमविधयः, पा- क्षिक्यां हि प्राप्ती नियमो भवनि, किन्तु प्रासस्था- प्यर्थस्य पुनःप्रापणमनर्थकमित्यपूर्वनिधिद्वारा अन्य निवृत्तिः फलति तदाह-आसुनिवृत्तिरिति । भाष्येऽपि नियमपदेनाभ्यनुज्ञा "ऋतुस्नातांतु यो भार्याम्" इति दोषश्रवणं तु मनसि कामे सत्यपि तस्यां देषादिनाऽनुपगमे बोध्यम् । एवं च "ऋतौ भार्याम्" इत्यस्य ऋताचेच, तत्र भार्यामेव, तत्र तामुपेयादेव, इत्यर्थत्रये तात्पर्यम् । न- ·== নিম্নাঙ্গীত্ব ৪ এ তু গুলুল্লী অতল জঙ্ক অক্ষু। সজ্জিাস্থালে, ক্ষী হল লাইট সহজ এ কিন্তু ཀg? བ་སུ ཨུ ཨ ལྕེ་ ་ ས ས པ জুই জ্বী স্বাস্থঃ জাঃ অঃ জুবিনু কস্থলি অষ্ট প্রশ্নঃ হারুচ্ছ ,ও অস্ত্র। এত সু” ভূমি চট লিসই স্থায়ী- লাসা গুলিস্থা: স্বরাহেলৈঙ্কা- অনুৰুত্বাকি। ‘অঞ্চ চূজঃ কি সুম ১ ১ - নিশ্লিষ্ট সূক্ষ্ম অষ্ম। এলালি অনুষ্টি জাল ?? লোক গুলি স্থিতি স্বাদ ভাট কাকি শনশ্রী। জাহীর ক্ষদ্র শুই দল , নন্তু অস্থিত্তি স্থালী মিলল- জাভ দুই কন্যা সাক্ষ্য অাস। তুজাহিত্যই কি গুয়াংকা শর্থ- » , শিল্প ছাত্বাধনঞ্জুম্ম - स्वन्नुवं स्वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केनचित् । জি স্কুলে ইহু ল , চুক্তি। এক্স গুগুল ফুজ সুল লঃ” দ্বানি মাহাপ্লিাস্থাহল- মিয়াঘাস বিক্রি হয়। पक्षश्ये ऽपि অনিবদ্ধনাম- ·७२२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बाधरूपदोषत्रयं तु यथाश्रुते प्रतीयमाने स्वार्थे ता- त्पर्याभावात्, तात्पर्यतस्त्यागोऽन्यार्थे तात्पर्याङ्गी- कारेण तात्पर्यतः परार्थकल्पना प्राप्तबाधश्चेति सूप. पादम्। ननु "ब्रीहीनवहन्ति" इत्यादौ पक्षप्राप्तस्य नियमे अवहननेनैव ब्रीहीन संस्कुर्यात् न नखविदलनादि. नेति प्रतीतेस्तत्रापि त्रैदोष्यं प्राप्तमिति परिसङ्ख्यायाः तस्य लघुत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न । पक्षे स्वरसत एव तस्याप्राप्त्या क्लुप्तबाधकल्पनम्। परिसङ्ख्यायां तु नित्यप्राप्तस्याक्लप्तबाधस्यैव बाध. कल्पनामिति ततः परिसङ्ख्यायाः गुरुत्वात् । क्ल- सपातिकस्यैव च प्राप्तिबोधनेनापूर्वविधैरपि नियमस्य लघुत्वम् । अस्मच्छास्त्रे नियमस्तु आत्मनेपदविधा- थके मध्यमादिविधायके च प्रकृत्युपपदनियमरूपः । तद्विषये हि प्रत्ययानां पाक्षिकी प्राप्तिः । अत एव "युष्मदि-" इतिसूत्रे उपपदनियम प्रकृत्य समे देशे यजेतेतिवत् पाक्षिक्यां प्राप्तौ नियम इति कैयटः। नच तत्सूत्रे भाष्योक्तप्रत्ययनियमानुपपत्तिः प्र. त्ययानयमस्य परिसङ्ख्यात्वेन गुरुत्वादिति वाच्यम् । एतदनपेक्ष्येतरत्फलमस्ति नवेत्येतावन्मात्रेण प्रा. तबाधसत्त्वेन इयोः समतामाश्रित्य भाष्ये विचार- सत्वेनादोषात् । एवञ्च “पञ्च पञ्चनखाः" इत्यादेः, "पतिः समास एवं" इत्यादेश्च विधिमुखेनैव प्रवृत्तिः। अव.

·निपालार्थनिरूपणम् ! धारणविषयत्वबोधात् पुनरनुबादादा सामान्यप्राप- कप्रमाणस्य तदनिरिक्ताविषयकत्वरूपः सङ्कोचः तेन च आर्थस्तकार्याभावः । तमादाय नियमशास्त्रस्य निषेधत्वव्यवहारः, नान्यत्रेत्यादिप्रतिनिर्देशश्चेत्यन्य. सविस्तरः ॥ ७५ ॥ धात्वर्थनिपातार्थनिरूपणम् । (कुं०टी०) *इमामगृभ्णान्निति । चितिनिर्माणार्थ गर्दभे- नाश्वेन च इष्टका आनीयन्ते तत्र "इमामगृभ्णन् रशनाम्" इति लिङ्गात् गर्दभरशनायामपि मन्त्रः प्रासः “अश्वाभिधानीम्" इत्यनेन निवर्त्यते । अत एवोक्तम्- तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते । इति । इमां रशनां दर्भमयीम् ऋतस्य यज्ञस्य प्रारम्भे प्रजापतिप्र. भृतयः गृहीतवन्तः सा रशना अस्माकं यज्ञे उत्पन्नेति मन्त्रार्थः । *अपूर्वविधिद्वारा-अश्वरशनाविधिद्वारा । *परिसंख्या- इतरनिवृत्तिः। *फलेनेति । अर्थादित्यर्थः । व्यवायः,खीसेवा । आमिषं मांसम् । एतेषां प्राप्तिः स्वभावादेव । अतः ऋतौ स्वभार्यामुपेयादित्यादिना इतरनिवृत्तिः प्रत्याय्यते । *आ- सुइति । प्रेरणासु इत्यर्थः । *पाक्षिक्यांहीति । "त्रीहीनवहन्ति" इत्यत्र नखविदलनपक्षे ऽवघातो न प्राप्त इति पाक्षिकमाप्ती अवधालेनैवेति नियमः । *भाष्येऽपीति । भक्ष्यनियम इत्यस्य भक्ष्याभ्यनुज्ञा इत्यर्थ इति भावः । * अनुपराभ्यामिति । आ- स्मगामिनि क्रियाफले परस्मैपदस्य "स्वरित-" इति निषेधाद. यं विधिः। आत्मनेपदे विहितेऽर्थात्परस्मैपदनिषेध इति भावः ।

·७२४ टीकाधोपेखायो लधुमशाबाद । विधेरेदेति । विधानस्य फलमार्थः प्रतिषेध एनेत्यर्थः । *स. वे-एवकारसके । *तानम्-इतरनितिभान । मनु इत- रनिहत्तरभाने घोत्यत्वं कथमत आह तलमानियाहारे-त. सपाभिव्याहारे सति मानसोधोदमादेश व छोलकत्वामित्यर्थः । ननु प्रथाकल्ले परेदित्यादिकल्पेच परिसरूपाया अ. थलब्धत्वाहोपत्रयावादासङ्गतिरस आह आदोपयात्विति । सू. पपादमित्यवान्वयः । तात्पर्याभावादिति । सा तात्पर्य ना- स्तीत्येतावतैव स्वार्थत्याग इत्यर्थः । *पक्षस्वरसतएवेति । अवघातपक्षे स्वत एव नखचिदलनमप्राप्तम् । परिसंख्यायां तु गर्दभरशनायामवश्यं प्रारस्यैव बाधः कल्प्यते इति भेदः । अक्सृतः बाधो यस्येति बहुव्रीहिः । *प्रत्ययनियमस्येति । यु- ध्यधुपपदे एव मध्यमः अनुदात्तडिद्भ्य एवात्मनेपदमित्याकार- कस्येत्यर्थः । *एतदनपेक्ष्य-गुरुत्वनपेक्ष्य । इति श्रीभट्टाचार्यकृष्णमित्रकृतायां कुश्चिकायाम् धात्वर्थ- निपातार्थनिर्णयः ॥ ७५ ॥ (क० टी०) स्वोकं लक्षणांविनोतिलाघवात् सिद्धान्ततत्त्वमाह *परेविति । *लिङ्गात्-रशनामात्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपात् । श- ब्दान्तरादप्राप्तेराह *अपूर्वेति । तल्लक्षणे तथैव विवक्षितमिति । भावः। *आदते इति । लेट् । अनेन मन्त्रेण तामादद्यादित्यर्थः । *निश्चितः-निश्चितार्थबोधकः । एवं भट्टसंमतिमुक्त्वा मम्मटादि. संमतिमप्याह. *आलङ्कारिकाइति । आहुरिति शेषः । व्यवायः सुन्दरीगमनम् । *मद्यसेवेति । तथाच तैत्तिरीयब्राह्मणम्-"ब्रा- झणं परिक्रीणीयांदुच्छेषणस्य पातारं यदि ब्राह्मणं न विन्देत वल्मीकषपायामवनमयद सा तत्र प्रायश्चिति" इति । ब्राझणो ·निपातार्थनिरूपणम् । ७२५ স্থাদ্ভূহ্ম স্বত্ব স্ব স্ব মহাঅঙ্কন ফাহু ৰখ মুষ্টি ; স্বাস্থ্যই সুখীনি। গুণ न्यथा तिरक्षा विधिनिषेधाविषयत्वास् ता प्रवृत्ति स्यादिति भा- धः। तदाहं *अत इति । हार्थोऽयम् । सौणिकव्यवच्छेदाशाह वि- धाहेति । *तेषु-व्यवासामिपमधेषु । विवाहादिहेतुना विशेषण शादतः अंधस्थितिः प्रापणमिति शब्दार्थस्तदाह विधति। व्यब- स्था लियम इति श्रीधरस्वाल्युक्तं खण्डयति रागत इति *फ. लति । फलितता सूचयति *आसु-तेषां सेवासु । नन्वा ए. ले हताशोपदेश इति भाष्यविरोधो ऽत आह *भाध्येऽपी- लि । नन्वेवं दोपश्रवणमनर्थकं विधिवशादेवाकरणे प्रत्यवायला- भात् , अत आह ऋतुस्नातामिति । *एवं -मासस्य पुनः प्रापणे- नेतरनिवृत्तीच । #अतएव-विनिगमनाविरहण सर्वत्र तात्पर्यादेव । क्रमेणाचे आह *गृहस्थेति । द्वितीये आहे * अविवाहितति । वृत्तीये आह *ऋताविति । *चोकम्-उक्तन । स्मृतिावत्यस्योभयत्रान्व- यालमुश्चयः । एतेन ऋतावित्यत्र नियम एव युक्तो न परिसं- ख्येति न्यायविदा मानचिविश्वरूपविज्ञानेश्वरादीनई चोक्तिः परास्तेति स्पष्ट मत्कृतमिताक्षराव्याख्याय लक्ष्म्याख्यायाम् । न. न्वेयं मीमांसकोक्तशाब्दतल्लक्षणानाक्रान्तत्वात्कथमस्यास्तस्वम- त आह तत्र चेति । उभयलक्षणमिदं न तस्या एवेति भावः। अत्र कैयटसंमतिमप्याह इजादेरिति । इतरनिवृत्तिफलकसाम्या- दव शाले परिसंख्याया अपि नियमपदेन व्यवहारादाह *निय. मेति । कैयटान्तरमाह *यस्येति । कैयटः आहेत्यस्यानुपरः । भाष्य- संमतिमध्याह अनुपरेति । तत्र-ततः। *कभिप्राय क्रियाफले-हि यतः इति शेषः । द्वयोरभेदोक्त्या एवमेवालमभिव्याहारे तत्त्वमुपपा- ध तत्समभिव्याहारेऽपि प्रागुक्तभाष्यात् तथैवेत्याह *एवकारोपी- ति । तदर्थेति । ततः फलितान्तरनिवृत्तीत्यर्थः । एवव्यवच्छेद्यमे- पाह नत्विति । अपिस्तदभावसमुच्चये। नन्वेवं प्रागुक्तत्रिविधद्योत. कत्वासम्भवात्कथं तथोक्तिरत आह तदिति । एवेत्यर्थः । *मान- स्वामिति । द्योतकत्वमिति पाठः । तस्यार्थस्य यतस्तथा ऽत एव तत् योतकत्वमित्यर्थः । एवमन्यवप्यूह्यमित्यस्यैकं लक्ष्यमुक्तं द्वितीयमि- दमिति भावः । नम्वेवं तदभावे तत्प्रतीतिर्न स्यादत माह *एवेति ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । अत एव स्फुटमिति तत्रोक्तम् । नन्वेवं शाब्युच्छेदापत्तिरतः प्रा- गुकमेवाह *शाब्देति । अत्र बीजं प्रागुक्तमेवाह *युष्मदीति । नहिसूचितमिति पाठः । ननु परिसंख्यायां दोषत्रयमिति निर्विवादं तत्राद्यदोषौ पदनिष्ठौ अन्त्यो ऽर्थनिष्ठः । तच्च पदद्वयलक्षणावादिमते एव सम्भवति नात्रेतीदं पक्षद्वयमयुक्तमेवात आह *पक्षद्वयेऽपीति । नियमोदाहरणं प्रतिपादयन्नाह * नन्विति । *प्रतीतेरिति। एवसमभि. व्याहारेततस्तथैव बोधात्। आदिना-पादमर्दनादि । *स्वरसत इति। स्वभावत एवेत्यर्थः। *क्लप्तबाधेति । बहुव्रीहिः । एवमपि। इदमे- वाभिप्रेत्य न्यायविदादिभिस्तत्र नियम एवोक्त इति बोध्यम् । ननु अयं नखविदलनाद्यसम्भवे ऽपूर्वविधिरेवास्तामिति कथं नियामकत्वमत आह क्लुप्तेति । "वीहीनवहन्ति” इत्यादाविति शेषः । यद्यप्येतत्क- तलाघवे ऽपि दोषत्रयकल्पनजगौरवमस्त्येव तथाऽप्यदृष्टानुरोधेन तत्र तथैवेति भावः । अत्र शास्त्रे तु तद्गारवादेव विधिनियमसं. भवे विधिरेव ज्यायानिति सिद्धान्त इति तद्विरोध इति बो. ध्यम् । तदेतद् ध्वनयन्नाह *अस्मादिति । यथाक्रममाह *प्रवृत्त्युपे. ति । *अत एव-इदमभिप्रेत्यैव । *समेइति । “दर्शपूर्णमासाभ्याम" इतिवाक्यविहितयागस्य देशं विना दुष्करत्वेनार्थादेशप्राप्तावपि समविषमयोयुगपद दुर्ग्रहत्वादिति भावः । *प्रत्ययेति । 'युष्मद्येव मध्यमः' इत्यादीत्यर्थः । श्पतदिति । एतेन विधिनियम इत्यस्या- प्युक्तरीत्या गतिरक्तप्रायति बोध्यम् । उपसंहरनाह *एवं चेति । उक्तपक्षद्वयस्य युक्तत्वेचेत्यर्थः । एतच्छास्त्रीयपरिसंख्योदाहरणा- न्तरमाह पतिरिति । आद्यपक्षणाह *अवधारणेति । द्वितीयप- क्षेणाह *पुनरिति । अर्थतःप्राप्त्याशयेनेदम् । सामान्यप्रापकप्रमाणं यथायथं रागः शास्त्रं च । द्वितीये आह *नान्यत्रेति। अत एव वृद्धाः नियमशास्त्राणां विधिमुखेन प्रवृत्तिः सामान्यशास्त्रसंकोचकता चति । एतेन तेषां निषेधमुखेनापि प्रवृत्तिरिति प्राचोक्तमपास्तम् । पतिरित्यत्रैव विपरीतसंकोचवारणायापि सः । तस्य गतिस्तूक्तैव । ननु पश्चेत्यत्र शशादिषु श्वादिषु च भक्षणस्य पक्षेण योगपद्येन व प्राप्तेनियमपरिसंख्ययोर्मध्ये आये शशाधभक्षणे दोषप्रसङ्गा- च्छ्वादिभक्षणे च दोषाप्रसझेन प्रायश्चित्तस्मृतिविरोधाच, परि- संख्यायां च द्वितीयदोषाभावे ऽपि आद्यदोषः सिद्धान्तमते तदव-

·निपातार्थनिरूपणम् ।
७२७
स्थ इति चेन्न । नियमपक्षे तत्र तात्पर्यमिति तथा, अत्र तु न तत्र
तात्पर्यमिति भेदात् ।
अन्ययोगव्यवच्छेदायेवकारार्थ इत्यस्यापि स एवकारोपादा-
नस्य स्फुटं फलमित्येवार्थ इति न कोऽपि दोष इति बोध्यम् ।
तदाह *इत्यन्यत्रेति । गुरुमञ्जूषादावित्यर्थः ।
इति धात्वर्थनिपातार्थनिर्णयः ।
इति मञ्जूषा-कुश्विका-कलासु द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ।

·सूचीयात रु.टा.पा. १ शुक्लयजुर्वेद संहिता सुजन ... OAN " " ३ anA १० 99 1. MOM .. na AAM 9AP " - १. . ... AN MA B.. -No Ma 10 ... ... २-०-० ... ०. 0. . ३ २-०-० उबटमहीधरभाव लडित (भाग १-२-३-४). ५ कात्यायनश्रौतसुभ सभास्य संपूर्ण ३०-०-० ६ शतपथनाहाग कापसमास्य कावं समास्य ८ पारस्करहान भास्य सहित हरिहरमास्य सहित... १-४-० • ঞ্ছ মানিঃ উজ জ ११ शुक्लयः साजुकाम समान ही १२ मंत्रार्थदीपीका १३ शुक्लयजुः वैदकाण्वसंहीता सायणाचार्य वीरचित भास्य सहित २० अध्यापपर्यन्त १४ रोगवेद संहीला सभास्य १५ अथर्ववेदसंहीता सभास्थ ४०-०-० १६ सामवेद संहीता समास्य २७ तैत्तिरिय संहिता सभास्य ४८.१०.० १८ गोभिलगृहसुत्रसटीक .. १९ तैत्तिरिय यारण्डक सभास्य २० ऐतरेय यारण्डक सभास्थ २१ ऐतरेय ब्राह्मण सभास्य २२ तैत्तीरीय ब्राह्मण समास्य २३ दशोपनीषद सभास्य ... २४ तैत्तरीयोपनीषदभास्यवार्तीक सटीक ३ पत्रादिप्रेषणस्थानम्-हरिदासगुप्त:- चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय बनारससिटी। ... ... ... ... ... - ·अथ मंजूषायां तिर्थनिरूपणमा धातुप्रकृतिकति कर्तृकर्मरूप आश्रयो ऽर्थः। तत्र कर्तरि व्यापाराश्रयः । कर्मणि फलाश्रयः। धात्वर्थ- मात्रानुवादकस्तु भावे तिङ् । “लः कर्मणि च भावे चाकमकेभ्यः" इतिसूत्रात् । चेन तत्र कर्तुरनुकर्षः । आश्रयत्वं चाखण्डं शक्यतावच्छेदकम् । तस्या- श्रयनिरूपकसम्बन्धभेदाढ़ेदे ऽप्याश्रयतात्वेनानुग- मान्न शक्त्यानन्त्यम् । नचाश्रयः प्रथमान्तपदलब्धः । आश्रयत्वेनालाभात् । वस्तुतः कर्तृत्वादिशक्तिमत्त्वेनैव स प्रत्ययार्थः । सा शक्तिश्चाश्रयनिरूपकभेदे ऽपि एकति "ग- त्यर्थलोटा" इति सूत्रे कैयटः । सन्न । “सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये" इति सूत्र- तभाष्यतत्रत्यस्वग्रन्थविरोधात् । तस्मात्तभेदा- द्भिन्नैव सा, कर्तृत्वत्वेन चानुगम इत्येव तत्त्वम् । यत्तु कृत्याश्रयस्य कर्तृत्वेन तत्र शक्तौ शक्य- तावच्छेदकगौरवात् कृतिरेव शक्या । नच "कर्त्तरि कृद्" इत्यतोऽनुवर्तमानस्य कर्तृपदस्य कृतिपरत्वे वैषम्यम् । शानजादौ सत्त्वभूतो भावोऽर्थः, भूयते इ. त्यादौ तिङन्ते ऽसत्त्वभूतः स इति वैषम्यस्य तवापि सत्त्वेनास्य वैषम्यस्यादोषत्वात् । कृतित्वं च जा. तिरूपं शक्यतावच्छेदकम् । पचति पाकं करोतीति- ·टीकाद्वयोपेतायो लघुमञ्जूषायाम् । धात्वर्थात्पृथग्विव्रियमाणत्वेन तस्या धात्ववाच्य- स्वात् । तस्मात्तदतिरिक्तव्यापार एव धातुशक्यः । रथो गच्छति, जानाति, यतते इत्यादावाश्रयत्वे ल- क्षणा । वर्तमानत्वाद्यन्वयस्तु सर्वत्र धात्वर्थ एव । कर्माख्यातप्रत्ययस्याश्रयत्वे शक्तिः, फलं तु धात्वर्थ इत्याहु:। तन्न । लक्ष्यतावच्छेदकत्वस्येव शक्यतावच्छेदक- त्वस्यापि गुरुणि स्वीकारे बाधकाभावात् । अन्यू- नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यावच्छेदकत्वस्य गुरुण्यपि सत्त्वात् । अवच्छेदकत्वस्यातिरिक्तपदार्थत्वे माना- भावात् । स्वरूपसम्बन्धस्तत्तत्स्वरूपमेवेति गुरुधर्मा- णामपि सत्त्वान्न किञ्चित्कल्प्यम् । अस्तु वा सम्भवति लघौ गुरौ नावच्छेदकत्व- मिति, परन्तु यत्र लघुगुरुरूपाभ्यां बोधो निर्वि- वादस्तत्रैव लघुधर्मावच्छिन्ने शक्तिशुर्ववच्छिन्ने लक्ष- णेति युक्तम् । प्रकृते च प्रत्ययात्कृतित्वेन बोधः सविवादः धातुत एच तद्बोधात् । किञ्चेदं गौरवं गुरुतरभारोबहनमिव शरीरस्य, चि- तस्य वा न खेदजनकम, कर्तृपदादेस्तथाशक्तिग्रहण तत्र तदननुभवात् । विशेष्यस्यानेकत्वेऽपि तदखेदव- च्छक्यतावच्छेदकानेकत्वेऽपि तदखेदात् । अताह. शस्य तु न दुष्टत्वं बीजाभावात् । नच इत एवानुपपत्तेर्जातौ शक्तिः, तच्छक्तिज्ञा- नस्य जातिव्यक्त्युभयविषयकज्ञानत्वं कार्यतावच्छे- दुकमित्यङ्गीक्रियते इति न दोष इति वाच्यम् ।

·तिर्थनिरूपणम् । सकलब्यक्तीनामानन्त्येन कार्यतावच्छेदककोटी निवेशासम्भवान् । एवञ्च गोव्यक्त्यन्तरबोधानाप- त्तिः। ईदृशकारणताज्ञानस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा गोस्वनाश्वादिबोधस्थाप्यापरित्यग्रे वक्ष्यामः ॥ १॥ अथ कुश्चिकायां तिर्थनिरूपणम् । २ (कुं०टी०) धात्वर्थनिरूपणानन्तरं तिङर्थनिरूपणे सङ्गर्ति दर्शयितुमाह धातुप्रकृतिकति । *कर्तरीति । तिङि सति इति शेषः । तस्याश्रयेति । त्रयाणां द्वन्द्वः । *न शक्त्यानन्त्यमिति । यत्तु स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपस्याश्रयत्वस्य शक्यताव- च्छेदकत्वमिति । तत्र । अनन्तस्वरूपाणां सम्बन्धत्वे गौ- स्वात् । आधाराधेयभावानापचेश्च । अत एवाभावानामधि- करणात्मकलमुक्तयुक्त्यैव तार्किका अपि निराचक्षते । अत एव जातिपक्षे सरूपसूत्रं प्रत्याख्यातं भाष्ये । भवन्मते आश्रयौ पाचकौ इत्यादौ जातिवाचकत्वाभावात्तदसङ्गतेः । कैयटोक्तिं निराकरोति *साशक्तिश्चेति । *स्वग्रन्थेति तत्र हि क्रियाभेदेन शक्तिभेदात् कारकमध्यत्वमुक्तम् । *तनेदाद-आश्रयादिभेदात् । *सा-शक्तिः । *. तिरेव शक्येति । नन्वेवं पाकगोचरनिवृत्याख्ययनकाले पचतीति प्रयो- गापत्तिरिति चेत् । अत्राहुः-तस्य पाकानुकूलत्वाभावाददोष इति ।

·२ ७३२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तन्न । अनुकूलत्वस्य संसर्गतया वाच्यत्वाभावेन विष- यताख्यमंसर्गमादायोक्तदोषध्रौव्यात् । तस्मात्प्रवृत्त्यभावा- तिरिक्तनिवृत्त्याख्ययनसत्त्वे मानाभाव इत्येव तत्वम् । स्यादेतत् । 'आत्मा पचति' इति प्रयोगापत्तिः। नच पा- कानुकूलकृतिमानात्मेति योग्यताज्ञानस्य तत्र हेतुत्वकल्पनाद- दोष इति वाच्यम् । चैत्रत्वादिधर्मितावच्छेदकभेदेन कार्यकार- णभावकल्पने गौरवात् । कृतिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छे- दकतासंबन्धेन शाब्दबोधं प्रति तादृशयोग्यताज्ञानस्य हेतुतयां आत्मन्येतदापत्तेदुवारत्वादिति चेत् । अत्र केचित्-अवच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दवोधं प्रति तार- शयोग्यताज्ञानं कारणम्, पचतीत्याद्यानुपूर्यास्तु पृथगेव हेतुत्व- मिति वदन्ति । अत्रेदं चिन्त्यते-अवच्छेदकतासंवन्धन तथोक्तौ 'चैत्रः स्वर्ग गतः' इत्यादावगतिः। किञ्च 'आत्मा पचत्ति' इति वाक्य. स्याव्यावर्तकतया न प्रयोगप्रसङ्गः । अत एव 'ईश्वरः पचति' इत्यपि न प्रयोगः, 'कार्यमात्रमीश्वरः करोति' इति च सिद्धम्। *जातिरूपमिति । कार्यमा प्रति कृतेः कारणतया कारणतावच्छेदकत्वादिति भावः । इदं तु न युक्तम् । प्रागभावे ऽपि ध्वंसप्रतियोगि- त्वरूपकार्यत्वसत्त्वेन तत्र कृतिजन्यत्वाभावेन व्यभिचारात् । ध्वंसस्य कृतिजन्यत्वास्वीकारेण तत्र व्यभिचाराच । किश्च संयोगजनकतावच्छेदकक्रियात्वजातेः शक्यतावच्छे. दकत्वमन्यत्र तु लक्षणेत्यपि विनिगमनाविरहादस्तु । वस्तुतः सर्वाख्यातशक्यतावच्छेदकतयाऽऽश्रयत्वं जातिः । कारणतावच्छेदकतयेत्यादितार्किकंपरिभाषायां लाघवस्यैव बी- ·तिर्थनिरूपणम् । जत्वात् । उत्पादादिव्यवहारस्तु निरूपकत्वाद्युत्पत्त्यैव । *तस्याः-कृतेः । *सर्वत्रेति । जानात्यादावित्यर्थः । पचतीत्यत्र तु यने एव । यत्नविगमे अग्निसंयोगादिरूपव्यापार- सत्त्वेऽपि 'न पचति' इति प्रयोगात् । नन्ववच्छेदकत्वं स्वरूप- सम्बन्धविशेषस्तत्राह तत्तत्स्वरूपमेवेति । *नकिश्चित्कल्प्य. मिति । नातिरिक्तं कल्प्यमित्यर्थः । *किश्चेदं गौरवमिति । अयं भावः-गौरवस्य कथं दृषकत्वं यावश्यक्तिज्ञानासम्भवो वा शक्यतावच्छेदकाननुगमो वा । व्यापारव्यापारत्वयोरुभयो- रप्यननुगतन्वेन धातोरपि शक्त्यनापत्तेः । *कर्तृपदादेरिति । भवन्मते कर्तृपदस्यापि कृत्याश्रये शक्तिर्न स्याद् गौरवादिति भावः । *अतादृशस्य-खेदाजनकस्य । *इत एवेति । व्यक्त्या- नेकत्वदोषादेवेत्यर्थः । ननु माऽस्तु सकलव्यक्तीनां निवेश इत्यत आह *एवं चेति । *अन्यथा-व्यक्तीनामनिवेशे ॥१॥ अथ कलायां तिङर्थनिरूपणम् । (क० टी०) अथ तिर्थ निरूपयन्ससंगतिक सिद्धान्तार्थ. माह *धात्विति | *तत्र-तयोर्मध्ये । इदमपि प्रायिकमित्याह *धात्वर्थेति । भावे तङिति पाठः । सर्वत्र मानमाह *लः कर्मणिचे. ति । तत्रत्यन्यूनतां निराचष्टे *चेनेति । "कर्तरि कृत्" इत्यतः । तत्र फलव्यापारयोर्धातुलभ्यत्वादनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वादाश्रय. मात्रं तदर्थ इति आश्रयत्वमेव शक्यतावच्छेदकमिति, कर्त्ता ना- ख्यातार्थः, कृतिमतो व्यापारवतो वा कर्तृत्वे तत्तयकावनन्त- कृत्यादौ शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवादिति नैयायिकाद्युक्तदूषणा- नवकाश इत्याह *आश्रयत्वं चेति । तस्यापि सखण्डत्वे गौ.

·७३४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । रवतादवस्थ्यादाह *अखण्डमिति । उपाधिरूपं, जातिरूपं वेत्यर्थः । द्वितीयातृतीयासप्तमीनां पर्यायतापत्तिवारणायावश्यकमाह *तस्ये. ति । आश्रयः, कादिः । निरूपको-व्यापारादिः । सम्बन्धः- साक्षात्परंपरासाधारणः । । *शक्त्यानन्त्यम्-शक्यतावच्छेदका. नन्त्यप्रयुक्तम् । फलव्यापारवत्तत्राप्यन्यलभ्यत्वान्न शक्तिरित्याह *नचाश्रय इति । *पदेति तेनैव । इदमपि दीक्षितभूषणादिरी- त्योक्तमिति सूचयन् सिद्धान्तमाह *वस्तुतइति । कादिप. दात्तेनैव रूपेण बोधादाह *कर्तृत्वादीति । एवेनोक्तव्यवच्छेदः । तस्य तदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । *सः-तदाश्रयः । एतावदेव वैलक्ष. ज्यमन्यत्प्राग्वदेवेति सूचयन्नाह *सेति । *चोऽप्यर्थे । अत्र सम्ब- न्धभेदासम्भवात्तत्यागः । जीर्णतदुक्तिं खण्डयति यत्त्विति । *शक्यतेति तदानन्त्यप्रयुक्तशक्त्यानन्त्यजगौरवादित्यर्थः । *शानजादाविति । आस्यमाने शय्यमाने गत इत्यादावित्यर्थः । अत्र पक्षे न तदानन्त्यप्रयुक्तं गौरवमित्याह *कृतित्वञ्चति । न- न्वेवमपि तस्या धातुलभ्यत्वेनान्यलभ्यत्वात्कथं तत्र शक्तिरत- आह *पचतीति । *तस्याः कृतेः । उभयान्वयीदम् । नच धादि. समभिव्याहृतधातोः फले एव शक्तिरिति वाच्यम् । 'ग्रामो गमनवान्' इति प्रतीत्यापत्तेः । 'काष्ठैः पाकः' इत्यादी कारकान्वयाना. पत्तेश्च । तव भावनायां कारकान्वयनियमात् । तद् ध्वनयन्नाह *त. स्मादिति । कृत्यन्य इत्यर्थः । एवेन कृतिफलव्यवच्छेदः । ननु 'र. थो गच्छति' इत्यादौ कृतेर्बाधाद्धात्वर्थानुकूलव्यापार एवाख्याता. ों वाच्यो ऽत आह रथइति । आदिना करोति, द्वेष्टि, नि- द्रातीत्यादि । एवं 'घटो नश्यति' इत्यादौ प्रतियोगित्वे ल- क्षणेत्यपि बोध्यम् । नन्वेवमपि एकप्रत्ययोपात्तत्वात्कृता. घेव कालान्वयापत्तिरत आह *वर्तमानेति । *सर्वत्र-आख्या- तसामान्ये । एवेन कृत्यादिव्यवच्छेदवदाश्रयत्वव्यवच्छेदोऽपि । शानाधसत्वे ऽपि स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपस्यातिरिक्तस्य वा ऽऽश्र- यत्वस्य सत्त्वेन जानातीत्यादिप्रयोगापत्तेः । ज्ञानादिविशिष्ट आ. अयत्वादौ तदन्वये तु विशेषणे ज्ञानादावपि तदन्वयस्यावश्य- कत्वेन तस्यैव स्वीकारोचित्यादिति भावः । नन्वेवं कर्माख्याते ऽपि तस्यास्तत्त्वापत्तिरत आह कर्मेति । आख्यातशब्दस्य "आख्यातमा- ।

·तिर्थनिरूपणम् । ख्यातेन" इत्यादी प्रत्ययान्ते प्रसिद्धराह *प्रत्ययेति । एवंच कृति. व्यवच्छेदः । फलस्यान्यलभ्यत्वमाह *फलंत्विति । व्यापारावच्छि. नमित्यर्थः । एवं व्यापारो ऽपि फलावच्छिन्नो ग्राह्य इति बोध्यम् । ननु बाधकाभावे ऽपि सम्भव एव नात आह *अन्यूनेति । न. न्वतिरिक्तं तत् तत्र शक्यतावच्छेदकं तद् व्यावृत्तमेव स्वीक्रियते ऽत आह * अवच्छेदेति । स्वरूपसम्बन्धविशेष एवावच्छेदकत्वं ना. तिरिक्तम्, नापि तद्रूपमिति मते ऽप्याह *स्वरूपति । ननु गुरुध. मस्यावच्छेदकत्वमेव नेति न ममाभिमतं किन्त्वन्यथेत्याह *अ- स्तुवेति । अन्यत्रेति शेषः । यथा घटत्वादेरेवावच्छेदकत्वं न कम्बु. ग्रीवादिमत्त्वादेः, प्रकृते तस्यापि न विषय इत्याह *परंत्विति । *गुर्विति । गुरुधर्मेत्यर्थः । *प्रत्ययात्-आख्यातप्रत्ययात् । *त- द्वोधातू-कृतित्वेन कृतिबोधातू । कष्टं कर्मेति न्यायादिना स्वत- स्तत्राप्रवृत्तेराह *भारोवहनमिति । शरीरे स्वारसिकखेदाभावादाह *चित्तस्येति । दृष्टान्ततयाऽऽह *कर्तृपदेति । *तथा कर्तृत्वादिना विशिष्टे । तत्रेति । अन्तःकरणे । तदननुभवात्-दुःखानुभवाभा. वादित्यर्थः । ननु शक्यतावच्छेदकानेकत्वप्रयुक्तः कुतो न खेदो ऽत आह *विशेष्यस्यति । ननु तदजनकत्वे ऽपि दुष्टत्वमास्तामत आह *ताशेति । चित्तखेदाजनकस्येत्यर्थः । ननु दृष्टान्ते ऽपि तत्प्रयुक्तखेदसत्वेन तदसङ्गतिरेवेति न तेनात्र तदभावसिद्धिरिति तत्प्रयुक्तखदादेव दुष्टत्वमित्याह *नचेतएवेति । विशेष्यानेक- स्वप्रयुक्तखेदादेवेत्यर्थः । नन्वेवं शक्तिमहादेः समानविषयकत्वा- ततो व्यक्तिबोधो न स्याद्, अन्यथा व्यक्त्यन्तरबोधो ऽपि स्याद- त आह *तच्छक्तीति । *न दोषः-न व्यक्त्यन्तरबोधापत्तिः । कि तत्र सकलव्यक्तीनां निवेश उत कस्याश्चिदेव ? । तत्र नाद्य इत्या- ह सकलेति । अन्त्ये आह * एवं चेति । कस्याश्विद् बुद्धिस्था- या निवेशे चेत्यर्थः। ईदृशेति । बुद्धिस्थव्यक्तिविशेषजात्युभयवि- षयकज्ञाननिष्ठकार्यतानिरूपितशक्तिज्ञाननिष्ठकारणताज्ञानेत्यर्थः *अन्यथा-तदभावेऽपि सामान्यकारणताज्ञानमात्रेण बोधाङ्गीकारे। *अप्रे-प्रातिपदिकार्थनिरूपणावसरे ॥१॥ विवरणे धातोः पृथग्विधरणं तु तवाख्यातप्रत्यया- ·७३६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । र्थसङ्ख्याकालकृतीनां मध्ये कृतेः कृधातुना सङ्ख्यादे- स्तदुत्तरतिङा विवरणवत धात्वर्थकृतेरप्युपपन्नमिति न तत्प्रत्ययार्थत्वसाधकम् । प्रत्युत प्रकृतिभूतकृया विवरणात पचतीत्यत्रापि तस्याः प्रकृत्यर्थत्वमेव युक्तम् । तथा विवरणं तु सति सम्भवे सर्वत्र तस्याः प्रकृतिवाच्यतां बोधयितुम् । किञ्च कृञ् व्यापारसामान्यार्थ एव न यत्नार्थः । वातरोगादिना कम्पमाने 'नाहं स्पन्दं करोमि' इति व्यवहारस्तु व्यापारमध्ये कृतेरपि प्रवेशात्तदभावेन समुदायाभावतात्पर्यकः । 'काष्ठानि पाकं कुर्वन्ति' इत्यादौ तद्रहितव्यापारस्येवात्र तस्या एव धात्वर्थ- त्वादा । एवमेव 'अङ्कुरो न कृतो, बीजादिना कृतः' इत्याद्युपपत्तिः। अत एव "कथं ज्ञायते क्रियावचनाः पचादयः इति यदेषां करोतिना सामानाधिकरण्यं किं करोति पचति" इति भूवादिसूत्रे भाष्ये उक्तम् । अनेन विवरणमपि धातोरेवेति, कृञ् व्यापारसा- मान्यवाचीति च स्पष्टमेवोक्तम् । नच तवाख्यातार्थायबोधं प्रति प्रथमान्तपदज- न्यवोधो हेतुः, तदर्थसङ्ख्याप्रकारकबोधे ताश्रयज्ञा- नं हेतुः, तदर्थकालप्रकारकबोधे धातुजज्ञानं हेतुरिति कार्यकारणभावत्रयम् ; मम तु कालेष्टसाधनत्वाद्यति- रिक्ताख्यातार्थबोधे प्रथमान्तपदजन्यं ज्ञानं हेतुरिति सङ्ख्याभावनयोरेक इति वाच्यम् । आख्यातत्वाद्य जानत ईदृशकार्यकारणभावग्रहासम्भवात् ।

·तिर्थनिरूपणम् । ७३७ किश्चाख्यातेन कचित्कृतेः कचिदाश्रयत्वस्य बोधः। कृतेः कचिद्धातुना कचित्प्रत्ययेन बोध इत्यर्थस्य पर्यवसितत्वेन तव मते ऽनेकक्लिष्टकार्यकारणभावा- पत्तेः । तत्तव्युत्पत्त्यनुसारेण तथा तथा बोधस्य तेषां तेषां जायमानत्वेन तथा तथा कार्यकारणभा- वानां सर्वेषामावश्यकत्वेन तल्लाघवगौरवाविचार- स्यायुक्तत्वाच । किञ्च कृतौ शक्तिः, 'वृक्षो वर्धते' 'रथो गच्छ- ति' इत्यादावाश्रयत्वे लक्षणेत्ययुक्तम् । वृद्धिगमननि- रूपिताश्रयत्वेन वृक्षरथनिष्ठेन कृतेः सम्बन्धाभा- वात् । यथाकथञ्चित्परम्परासम्बन्धस्योपपादने ऽपि तज्ज्ञानपूर्वकं बोधस्याननुभवात् । परम्परासम्बन्धस्य लक्षणानियामकत्वाभावाच । अत एव काव्यप्रकाशकृता प्रयोजने न लक्षणा सम्बन्धाभावादित्युक्तम् । अर्थनिर्देशवैयपित्त्या ऽव्ययानुशासनादिवैयांपत्त्या च विभक्तो लक्षणा. नौचित्याच।अर्थनिर्देशस्थान्यार्थे ऽसाधुत्वबोधनफल- कत्वेन लक्षणयाऽन्यार्थे ऽन्यशब्दभात्रस्यासाधुत्वाच । किश्च “युष्मयुपपदे" इतिसूत्रोक्तस्य ऋष्यनुभव- सिद्धसामानाधिकरण्यस्य त्वन्मते ऽनुपपत्तिः । ति. अर्थाभिन्नत्वं हि तिङ्सामानाधिकरण्यम् । ति- अर्धसङ्ख्यान्वयिवाचकत्वादेयोगिकसामानाधिकरण्य- शब्दावाच्यत्वात् ॥ २ ॥ (कुं०टी०) *तवेति । यथा तव मते आख्यातार्थविशेषस्य ·७३८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । कुवा विवरणं तथाऽस्मन्मते धात्वर्थविशेपस्येत्यर्थः । रथो ग- च्छनीत्यादौ कृतेवोधात् । व्यापारसामान्यार्थ एवेति । रथो गमनं करोतीति प्रयोगात् । * समुदायाभावेति । कृतिपर्यन्तस्य व्यापारस्याभावात् तथा प्रयोग इत्यर्थः । *काष्ठानीति । अत्र यथा यत्रभिन्नो व्यापारो ऽर्थः, तथा 'स्पन्दङ्करोमि' इत्यत्र यत्न एवार्थ इत्यर्थः । *एवमेवेति । व्यापारसामान्यार्थत्वादेवेत्यर्थः । *आख्यातार्थाश्रयेति । कर्मधारयः । *कालेष्टेति। लिङ. थस्येष्टसाधनत्वस्य धात्वर्थे ऽन्वयादतिरिक्तति । *अयुक्तमिति । शक्यसम्बन्धाभावेन लक्षणाया अयु- कत्वात् ॥ २ ॥ (क० टी०) एवं गौग्वाख्यमाद्यदोषं संखण्डय कृतेर्धास्वर्थत्वे । उक्तरूपविवरणविरोधरूपं द्वितीयदोषं लण्डयति *विवरणे इति । *धातोः तदर्थात्। कृतेस्तदर्थत्वस्य नेत्वेनानभ्यहि तत्वं सूचयन्ना- है *संख्येति । किञ्च त्वया साधकान्वे उपन्यस्तं बाधकत्वे एव पर्यवस्यतीति वैपरीत्यमेवेत्याह *प्रत्युनेति । नन्वेवं तथा विवरणमफलमेव । किश्च धात्वन्तरेणापि विवरणापत्तिर्मम तु संक- लत्वमुक्तरीत्या स्पष्टमेव । अन्यस्यातदर्थकत्वेनायोग्यत्वेन च नान्य- था विवरणमत आह *तथेति । तदर्थककृत्यर्थः। द्वितीयदोषस्तू- करीत्यैव नेति भावः । इदमपि सर्वमभ्युपेत्य, वस्तुतस्तदेव नेत्या. ह किञ्चेति । इदं धात्वर्थनिरूपणे प्रतिपादितम् । अत्र सिद्धान्ते परोकदोषमुद्धरति *वातेति । *तदभावेति । कृत्यभावेत्यर्थः । एव. मग्रेऽपि । विशेषणाद्यभावप्रयुक्तविशिष्टाभावन्यायेनेति भावः । एवञ्च कम्पसत्त्वे ऽपि न दोष इति 'तात्पर्यम् । तत्र तात्पर्य वि. वादे आह *काष्टानीति । धातूनामनेकार्थत्वेन लक्षणानुपयो. गादाह *धात्वर्थत्वाद्वति । व्यवहारेऽस्यान्वयः । इदं तवापि स्थलविशेषे आवश्यकमित्याह *एवमेवेति । तदर्थकव्यापारविशे. पार्थकत्वेनेत्यर्थः । बीजेत्युभयान्वयि । उभयत्र भाज्यसंमतिमाह अत एवेति । "क्रियावचनो. धातुः" इति लक्षणमुपक्रम्ये- ·तिर्थनिरूपणम् । भावनाया दमुक्तम् । तत्र उत्तरमाह *यदिति । यत इत्यर्थः । अत एके- त्यस्यार्थ स्पष्टयति *अनेनेति । भाष्येणेत्यर्थः। नव्यनैयायिकोक्ति खण्डयितुमाह *नचेति । प्रकारतासं. बन्धेनेति शेपः । आख्यातार्थाश्रयबोधं प्रतीति पाठः । तद्विशेष्यक- बोधं प्रतीत्यर्थः । तत्प्रकारकबोधमित्यपपाठः । दीक्षितभूषणादि. मतेनाह *तदर्थेति । आख्यातार्थत्यर्थः । विशेष्यतासंबन्धेनेत्या दिः । एवमग्रेऽपि । आत्मनिष्ठप्रत्यासत्तेः सङ्ग्रहायात्र संवन्धविशेषा- निवेशो बोध्यः । कालादेर्धात्वर्थेऽन्वयादाह कालेष्टेति । आ. दिना कृतिसाध्यत्वं विशेष्यतासंबन्धेनेति भावः । अयं भावः जीर्णनैयायिकमते इतराविशेषणीभूतप्रथ. मान्तपदोपस्थाप्ये एवान्वयः, तथैवाकासितत्वात् । संख्याभावन- योः समानपदोपात्तत्वेनैकान्वयित्वस्यौचित्येन भावनान्वयिन्येव संख्यान्वय इति । तत्र भावनान्वयिनि संख्याम्वय इत्ययुक्तम् । न पचतीत्यत्र भावनानन्वयिन्येव कर्तरि तदन्वयेन व्यभिचारात् । विशेष्यतया आख्यातजन्यसंख्याप्रकारकबोधं प्रति तेनैव सम्ब- न्धेन भावनाप्रकारकबोधसामग्रीत्वेन हेतुत्वपर्यवसानेन मौर. वाञ्च | समानपदोपात्तान्वयित्वमपेक्ष्य समानपदोपात्तत्वस्यैव ला. घवेन संख्यान्वयनियामकत्वौचित्याच्च । भावनान्वयनियामकस्यैव तद्धेतोरिति विशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातार्थसंख्याप्रकारकवोधं प्र. ति इतराविशेषणकप्रथमान्तपदजन्योपस्थितिषियतया हेतुरिति लघुभूतः कार्यकारणभावः फलित इति । नारायण नरो हन्ति, चन्द्र इव मुखं दृश्यते इत्यादौ नारायण वन्द्रादौ सं- ख्यान्वयवारणाय-इतराविशेषणेति । चैत्रेण सुप्यते इत्यादी चैत्रनिष्ठः स्वाप इत्यादिबोधविशेष्यस्वापादौ तद्वारणाय प्रथमान्तति । अत एक भारलकारे प्रथमान्तपदजन्योपस्थि- त्यभावादनन्वितैव संख्या । अत एव तत्रौत्सर्गिकमेकवचनमेव । तन्नव्या:-संख्याभिधानानभिधानाभ्यामप्युक्तानुक्तविभागे सं. ख्यायाः कर्तृकर्मसाधारण्येनान्वये बाधकामावन कर्मादावपि द्विती- याधनापात्तेः, अत एकपदोपात्तत्वेनाख्यातार्थकर्तृत्वाद्याश्रय एव सदाश्रय इति कर्तृत्वाद्याश्रयरूपे भावनाविशेष्ये संख्यान्वयनिय- मस्वीकारः । भावनायास्तत्रैवान्वयः । तत्र भावनापदेन संख्या- ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । कालातिरिक्त आख्यातबोध्यो गृह्यते । तेन जानात्यादीनां संग्रहः । यत्तु घटो नित्य इत्यादितो ऽबोधादितरविशेषणत्वेनोप- स्थितेः शाब्दमात्र प्रतिबन्धकत्वादत्र विशिष्य तदानवेशे ऽपि सत्यभाव इति । नारायण इवेत्यत्र इतरविशेषणत्वेनोपस्थित्यभावात् । वस्तुतो यथा नारायणो हन्ति तथा नरो हन्तीति बोधादुभय- प्रापि संख्यान्वयोऽस्त्येवेति व्यर्थमेव तत् । संख्याभेदे तु दुष्टोपमैव उपमानोपमेयभावाप्रतीतेः तत्रैव संख्यान्वय इति । एतद् ध्वन- यितुमेव "लाकर्मणि" "शेषात्कतरि" इत्यादिसूत्रेषु धर्मिनिर्देशः। एवं हि वाक्यार्थः-लकाराः कर्तृत्वे कर्मत्वे च भवन्ति तत्स्थाने तदाश्रयगतसंख्यायामेकवचनं तिवादिकमिति । एवं च कालेष्टसाधनत्वाद्यतिरिक्ताख्यातार्थबोधे प्रथमान्तप- दजन्योपस्थितिहेतुरिति कार्यकारणभावः फलितः । एवं च 'न प. चति' इत्यत्र भावनानन्वयिन्येव कर्तरि तदन्वयेऽपि न दोषः। भाव- ना हि तत्र नञर्थान्वयिनी । चैत्राः पचतीति तु न, भिन्नसंख्याव. रुद्ध प्रथमान्तार्थे एकत्वान्वयासम्भवात् । आख्यातोपाससं. ख्याऽन्वये तद्विरुद्धसंख्याराहित्येनोपस्थितेस्तन्त्रत्वात् । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यत्रैकत्वद्वयस्य द्वित्वेनाविरोधान्न दोष इति ततो ऽपि तन्नव्या इति । उभयमतसाधारणदोषमाह सिद्धान्ती *आख्यातत्वेति । बोधस्तु तस्यापीति भावः । भावनांशेऽभ्युपत्याप्याह किञ्चे ति । *कचित्-पचतीत्यादौ । कचित्-रथो गच्छतीत्या. दौ । कचित-तत्कृत्रादौ । विशिष्य तत्तनिवेशादाह *लि. टेति । तत्र दोषान्तरमाह तत्तदिति । एवं द्वितीयदोषं संख- ण्ड्य तन्मतोपपादिकां युक्ति खण्डयति *किश्चेति । *यया. कथञ्चिदिति । पुरुषद्वारेत्यर्थः । अननुभवादिति । तथा च ना. तस्य लक्षणात्वमिति भावः । लक्षणाप्रकरणोकं मूले कुठा- रमेवाह परम्परेति । अत एवेति । व्यसनाप्रतिपादनार्थमिति भाषः । सुविभक्तौ नं लक्षणेति तदीयसिद्धान्ते न्यूनतां धन- यन्मूलसाम्येनाह मति । त्वदीया लक्षणया सर्वत्र साधुत्वस्येष्ट- ·तिर्थनिरूपणम् । ७४१ त्वादिति भावः। आदिना-बहुलग्रहणादि । *विभक्ती-तत्सामान्येन तु सुब्विभक्तावेव । अयमेव हि सिद्धान्तः। न केवलं विभक्तित्वाव. च्छिन्ने एवेदं किन्तु प्रकृत्यादावपीत्याह *अर्थति । मात्र कात्स्न्ये । एवं तद्युक्तिजातं सङ्खण्ड्य कृतिर्वाच्येति तत्सर्वसिद्धान्तं खण्ड- यति *किञ्चति । * तिर्थाभिन्नत्वम्- तिर्थाभिन्नार्थत्वम् । *हि. यतः । सामानाधिकरण्येनान्वय इत्यादौ तथा प्रसिद्धर्न रूढिरि- त्याह *योगिकति ॥२॥ यत्तु पचतीत्येतावन्मात्रोक्तावपि कर्तर्यकत्व- संशयानुत्पत्त्या तत्र लक्षणावश्यकत्वेन लक्षितेन सामानाधिकरण्यमिति । तन्न । शक्तरेवोचितत्वात् । अन्यथा विशिष्ट- शक्त्युच्छेदः । कृतिमात्रबोधस्य काप्यभावाच । किश्च 'एकः पचति इतिवद् 'अनेकः पचति'इत्य- 'स्थापि सत्त्वेन पचतीत्येतावन्मात्रोक्तो तत्संशयस्ये- ष्टत्वात् । किश्च युष्मदस्मच्छेषरूपकर्तृकर्मणोस्तिर्थस- स्यान्वयिनोर्योग एव प्रथमादीनां तन्मते साधुत्वेन सत्र सङ्ख्यान्वयेनैव तत्सन्देहानुत्पत्तेः । अत एव पचतीत्येतावन्मात्रोक्तो 'कः कीदृश' ? इति प्रश्नो 'देवदत्तः घनश्यामः इत्युत्तरं च स्वरसतः सङ्गच्छते। किञ्च । पच, अजर्घाः, अचकादित्यादौ प्र- स्वयस्य लोपेन तत्र यनकालसङ्ख्यानां धातुवाच्य- त्वावश्यकत्वेन प्रत्ययशक्तिकल्पने गौरवम् । प्रत्यय. थोत्यत्वे तु यत्नस्य विशेषणतापत्तिः । किञ्च तव अभिधानानाभिधानव्यवस्थानुपपत्तिः। सध्यानमिधाने इत्यर्थे चैत्रः पक्तत्यादौ तृतीयाप- ·७४२ टीकादयोपेतायां लघुमजूषायाम् । तेः। नच कृतामपि सङ्ख्या वाच्या । अनुशासनाभावे ऽपि स्वभावात्तद्वाचकत्वाङ्गीकारे "कर्तरि कृत्"इत्या. देर्वैयर्यम् । स्वभावेनैव तद्वाचकत्वस्यापि सम्भ- वात् । अर्थबोधकानुशासनानां नियमार्थत्वेन तस्या. साधुत्वापत्तेश्च । प्रत्ययशक्तिग्राहकतायाः, कचित् प्रकृतिशक्तिग्राहकतायाश्च व्याकरणमात्रे सत्त्वाच । शक्तिग्रह व्याकरणोपेत्यादिना वृद्धोक्तशक्तिग्राहके- वत्र कस्यापि सम्भवाभावाचेति यत्किञ्चिदेतत् । सङ्ख्याक धन्यतरानभिधाने इत्यर्थे गौरवं दुझें- यत्वं च । तद्भिन्नभिन्नस्यैवान्यतररूपत्वात् । किञ्च तिविधाबुपस्थितस्य "येकयोः" इत्यस्य किं लकारार्थस्यैकत्वादावित्यर्थः, उत तिङपात्तभाव. नान्वयिगतैकत्वादाविति ?। आये सिद्धं न इष्टम् । अन्त्ये एतद्विधेयतिडां तदर्थानां चैतद्वाक्ये उद्देश्यत्वानुपपत्तिः । अस्मदादी- प्रति अस्यैव व्याकरणस्य तदर्थशक्तिग्राहकत्वात् । ननु तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति त्वदीयानां व्याख्याने ऽपि कथं तस्योद्देश्यकोटौ निवेशः । सर्वेकवाक्यतया तिबादिसूत्रस्य विधायकत्वमिति सिद्धान्ते मानान्तरेणालाभात् । नच तिङ्पदेन स्वस्थानी लकारो लक्ष्यते ल. कारवाच्यकारकवाचिनीत्यर्थ इति न दोष इति. वाच्यम्। परमत्वं पचसि, स्वत्कल्पः पचसीत्याद्यसिद्ध्या- पत्तेः। अत्र हि त्वत्कल्पशब्दस्य तबाचकत्ये ऽपि यु.

·तिर्थनिरूपणम् । मच्छब्दस्य तत्त्वाभावात् । युष्मदस्मदिति विशिष्ट- रूपपरिग्रहादस्य च शब्दान्तरत्वादिति कैयटोक्तंश्च । नच युष्मदीत्येतत्सौश्या लक्षणया युष्मद्धतीत्ये. तदर्थ कमिति वाच्यम् । अतित्वं भवतीत्यत्र म. ध्यमापत्तेः । स्पष्टश्चेदं भाष्ये इति चेन्न । "युष्मदि साधने इत्येवं भविष्यति" इति भाष्ये एव समाधानात् । युष्मदर्थेन यत्र लान्तस्य सामा. नाधिकरण्यं तत्र मध्यम इति सूत्रार्थेन तल्लाभ इति कैपटः । एवञ्च लवाच्यसाधनसमानाधिकरणयु- हमदर्थप्रतिपादकशब्दे उपपदे मध्यम इति सूत्रा- र्थः । सामानाधिकरग्यश्च तदर्थप्रवृत्तिनिमित्तयोर्क- ध्यम् ॥३॥ (कुं०टी०) *विशिष्टशक्त्युच्छेदइति । लक्षणयैव विशेष्य- बोधात् । इत्यस्यापि सखेनेति । पचतीत्युक्ते एकः अनेक: इत्युभयोः सम्भवादित्यर्थः । *कः कीदृश इति । कर्तविषयक- प्रश्नस्यानुभवसिद्धत्वाकर्तुर्वाच्यत्वमित्यर्थः । #व्याकरणमात्रे इति । व्याकरणे एवेत्यर्थः । अन्यतरानभिधाने इति । अन्यतरस्याप्यभिधानाभावे इत्यर्थः । उद्देश्यत्वासम्भवमुपपादयति सर्वैकवाक्यतयेति । *युष्मदिसाधने इति । युष्मदर्थे आख्यातार्थसाधने इत्यर्थः । *बोध्यमिति । यत्तु आख्यातस्य कर्तरि शक्तौ पाकानुकूलकृत्याश्रयत्व- प्रकारकगुरुयोग्यताज्ञानस्य कारणत्वकल्पने गौरवमिति । तन्न । तादृशसामग्रीकाले कृतिसंबन्धाभाववानाश्रय इति ·७४४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । प्रत्यक्षवारणाय प्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात् । अत एव का- रणीभूतज्ञान विषयस्य शरीरगौरवमेव लाघवसंवादकमिति ता- किंकाः ॥ ३ ॥ तन्नव्योक्ति खण्डयति *यविति । *पचानि । किंकरोतीति प्रश्ने इत्यादिः । मात्रपदेन प्रथमान्त पदयवच्छेदः । अपिना तत्स- हिततत्समुच्चयः। *अनुत्पत्त्या-तददर्शनेन । नत्र-केवलस्थले। कर्तरि आख्यातस्यति शेषः । सर्वत्राह *लक्षिनेनेति । अनुपपत्तिप्र. तिसन्धान विनाऽपि बोधादाह *शक्तरेवति । *अन्यथा-स्वारसि- कतभावे ऽपि तदङ्गीकारे । तत एवाह *कृतीति । एवं च तत्र. शक्तिकल्पनं मुधैवेति भावः । एतदोषाभावाय तन्मात्रोक्तौ तन्मा. प्रबोधाङ्गीकारे तु मूले एव कुठार इत्याह *किश्चैक इति । इदम- प्यभ्युपेत्य । वस्तुतस्तावन्मात्रोक्तावपि अन्यथा स नैवेति न तत- स्तत्सिद्धिरिति तथा दुर्वचमेवेत्याह *किञ्चेति । सौत्रक्रमेणा- ह *युष्मदिति । *योगएवेति । प्रयोगाभावेऽपीति भावः । *त- न्मते-पाणिन्यादिमते । *तत्र-कर्नादौ । इदं द्रढयति *अत एवे. ति । उक्तरीत्या तत्सन्देहाभावात्सामान्यज्ञानस्य सत्त्वाञ्चैवेत्य. र्थः । *क इति । विशेषविषयकः प्रश्नः । *कीदृशइति । स्वरूप. विषयक इत्याह *देवेति । त्वन्मते द्वयोः संख्यापरतया तथा सा- मान्यज्ञानपरतया च योजने क्लेशादाह *स्वरसत इति । तत्र सिद्धान्ते दोषान्तरमाह *किञ्च पचेति । अनतिप्रसङ्गायाह *आव- श्यकत्वेनेति । लुप्तस्मरणाद्वोध इत्यस्य प्राक् निरस्तत्वादिति भावः। *तत्र-श्रूयमाणस्थले यत्ने । ननु न तत्र मया तस्य शक्तिः कल्प्यते किन्तु तस्य द्योतकत्वमात्रं स्वीक्रियते इति नायं दोषो. ऽत आह *प्रत्ययेति । तत्र दोषान्तरमाह *किञ्चेति । कत्तरि ति- डि तव मते कृतेः सर्वत्राभिधानं न कर्तुरिति तदन्यतरतदाश्र- यणं दुर्वचमिति भावः। अत एवाह *संख्यति । तन्नव्योक्तं ख- ण्डयति नचेति । *अनुशासनेति । यत इत्यादिः । शङ्ककाशय- माह *स्वभावादिति । कृतः कर्तृवाचकत्वेत्यर्थः । ननु "नासूया" इति भाष्यनिरस्तमिदम् अत आह *अथैति । रुतः । तति शेषः । ननु तेषामेव प्रकृते : भावोऽत आह *तस्य- ·तिर्थनिरूपणम् । *प्रत्ययेति । *कचित्-संख्याशब्दस्थले । मात्र कात्स्न्ये । न- स्वत्र व्याकरणातिरिक्तं शक्तिग्राहकमत आह *शक्तिग्रहमिति । उक्तदोषाभावायाह *संख्याकरॆति । आदिना कर्म । एत. होषाभावाय क्वचित्संख्यानभिधाने, क्वचित्काधनभिधाने इत्यर्थे तु आवृत्तिलक्षणवाक्यभेदापत्तिरिति बोध्यम् । गौरवाघभ्यु- पेत्याप्याह *किञ्चेति । *इत्यस्य-इत्यादेः । लस्येत्यधिकारात आह *लकारेति । *एकत्वादावितीति । अर्थ इत्यस्यानुषङ्गः । द्वयोरे- कवाक्यतया विधिरिति भावः । *इष्टमिति । कत्तुंर्वाच्यत्वमित्यर्थः । तेषां साक्षादनुद्देश्यत्वादाह *तदर्थानाञ्चति । ननु तेऽपि तत्र त- द्वच्छास्त्रान्तरेण विहिता इति नायं दोषो ऽत आह *अस्मदादी- निति । अन्यथा व्याकरणस्य शक्तिग्राहकतोच्छेदः । ति तद- थेति पाठः। तथा च तथा ऽर्थासम्भव इति भावः । स्वमते परो- कदोषमुद्धरति नन्वित्यादिना । *तस्य-तिडादेः । ननु ति. एतम्झोतिसिद्धिरेवात आह *सर्वैकेति । धेकयोरित्यादिवाष्म- दीत्यादिनापीत्यर्थः। “लः कर्मणि" इति सिधाशयेनाह *नचति । असिद्धिमेवोपपादयति *अनहीति । *शब्दस्य-तदादेः । तेनाद्या. दिसंग्रहः । ननु घटकतया तस्यापि तस्वमस्त्येवात आह *युष्म- दिति । असिद्धिमुदाहरति *न चेति । अन्यत्राप्रयोगादाह *सौ- ज्योति । उभयसंग्रहायाह *युष्मद्वतीति । *भाष्ये इति । "युष्मदि" इति सूत्रे एवेति बोध्यम् । ननु युष्मच्छब्दस्य न साध. नत्वं तदर्थस्य केवले तत्त्वेऽपि कैयटोक्तरीत्या न तत् तत्रेति कथं तावताऽपि निर्वाहो ऽत आह *युष्मदर्थेनेति । सर्वैकवाक्यतयै. वाह *लान्तस्येति । *तल्लाभ:-युष्मदि साधने इत्यस्य लाभः । त- स्यापि तात्पर्यमाह *एवं चेति । तथा कैयटोक्तौ चेत्यर्थः ॥ ननु सामानाधिकरण्यमुक्तरीत्या शब्दनिष्ठमिति कथं साधन- समानाधिकरणप्रवृत्तिनिमित्तकयुष्मदर्थे इत्यत आह *सामेति । तथा च नोक्तरूपमत्र सामानाधिकरण्यं किन्तु एकाधिकरणवृत्ति- त्वरूपमिति साधनप्रवृत्तिनिमित्तसमानाधिकरणप्रवृत्तिनिमित्तकस्य युप्मदर्थेत्यर्थेन ताशशब्दोपपदत्वं त्वत्कल्पादावस्ति नातित्व मित्यादाविति न दोषः ॥३॥ ९४ ·७४६ टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम् । परेतु "युष्मदि क्रियासमानाधिकरणे" इति व्या. ख्यानम् क्रियाक्रियावतोश्चाभेदात्तत्सुलभम् । इ. दमग्रे सङ्ख्याप्रकरणे स्फुटीभविष्यति । अत एव कैयटेन लान्तस्येत्युक्तम् । अन्यथा लस्येत्येव वदे- दित्याहुः। नच व्याकरणं साधुत्वमावतात्पर्यकं नार्थव्यव- स्थापकमिति वाच्यम् । 'व्याकरणं शक्तिग्राहकम्' इति त्ववृद्धोक्त्यसङ्गतेः । अर्थविशेषपुरस्कारेणैव साधुत्वस्य भाष्यसम्मतत्वाच । 'पदसमयज्ञानार्थ व्याकरणम्' इति न्यायभाष्योक्तश्च । तदुक्तं हरिणा- भेद्यभेदकसम्बन्धोपाधिभेदनिबन्धनम् । साधुत्वं तदभावे ऽपि बोधो नेह निवार्यते॥ इति । किश्चैवं कृतामपि कर्तृवाचकत्वानापत्तिः । नच 'मित्रापक्त्री'इति विशेष्यसमानलिङ्गकत्वदर्शनात्कृ- तिकर्ता वाच्य इति वाच्यम् । 'वेदाः प्रमाणं' 'गावो धनम्' इत्यादौ सामानाधिकरण्ये भिन्नलिङ्गत्ववत् कचिद्वैयधिकरण्येऽपि समानलिङ्गत्वस्य स्वीकारे बा. धकाभावात्। अत एव भाष्ये पठ्यते "लिङ्गमशिष्यं लोकाश्र- यत्वाल्लिङ्गस्थ" इति । केवलकृतौ प्रयोगस्तु “पक्का जातः" इत्यादिरस्त्येव । नच कृति कृतेर्वाच्यत्वे चैत्रे गन्तेत्याद्यापत्तिः। आख्यातार्थकृतेः प्रथमान्तपदोपस्थाप्य इव कृदर्थ- कृतेः कृदन्तसमानविभक्तिकनामार्थे एवाश्रयतया ·७४७ नियनिरूपणम् । न्वयस्वीकारेणादोषात् । अन्यथा तव चैत्रे पचती- त्यादेरापत्तिः। विपरीनं केवलकृतौ तिङन्तप्रयोगा- भावेन तिङामपि तत्र शक्त्यसिद्धिः । कृत्यनभि. धानेनैव च तृतीयाव्यवस्था । भोक्ता तृप्यतीत्यादौ कृतः कर्तरि लक्षणा अस्तु । तस्मादभेदान्वयानुभव एव कृत्सु कर्तरि शक्ती प्रमाणं वाच्यम् । एवं च ऋष्यनुभवसिद्धाभेदान्वयादाख्यातप्रत्ययस्यापि ध- मिवाचकत्वसिद्धिः । किश्च कर्माख्याते तव कृतेराख्यातार्थत्वाभावेन तृतीयान्तासमभिव्याहृते किं क्रियते' इति प्रश्ने 'प. च्यते' इत्युत्तरानापत्तेः । कृत्रस्तव यत्नार्थत्वात् । तत्र कृतेरप्याख्यातार्थत्वे तु कृत्यभिधानेनाभिधाना. पत्तौ कर्तरि तृतीयानापत्तेः । "कर्तृकरणयो" इति सूचे कर्तृसंरूपयोरिव कृतेरप्युपस्थितत्वात् । किञ्च करोतीत्यादौ कालान्वयस्य धात्वर्थे ऽङ्गी- कारण पचतीत्यादौ त्वाख्यातार्थे तदन्वयेन का- र्यकारणभावव्यापत्तिः । मम तु सर्वत्र धात्वर्थे एवान्वय इति न दोषः। किश्च कृतौ कालान्वये पाकशालायां काष्ठज्व- लनाद्यनुकूले यत्ने नष्टे पच्यमानमोदनं पश्यति देवद. ते पचतीत्यनापत्तिः । मम तु पाक्यवस्तुनिष्ठवि- क्लित्तिविशेषानुकूलस्य पाकशालावस्थानरूपव्या. पारस्य धात्वर्थस्य विद्यमानत्वान्न दोषः। अपिच पाचक इत्यादेः पचतीत्यादि विवरणादा- ख्यातस्यापि कत्रर्थकत्वमावश्यकम् । विशेष्यविशे- ·७४८ टीकाइयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् षणव्यत्यासे ऽपि चित्रगुरित्यादेश्चित्रा गावो यस्यति विवरणवन्न दोषः। वस्तुतस्तु समान एवं विशेष्य-विशेषणभावो वृत्त्यर्थोपदर्शके वाक्ये इत्यग्रे निरूपयिष्याम इति दिक् । एते न यत्नातिरिक्तः फलानुकूलो व्यापारो धा. त्वर्थः । यत्न आख्यातार्थः। सच लिख्येव नान्यत्र । अप्रतीतेः। धात्वर्थे कारकान्वयः । काष्ठैः पाक इति विष्टमेवेति समन्वयसूत्रे पाचस्पत्युक्तं गुरुमतम- प्यपास्तम् ॥ ४॥ (कुं०टी०) *भेषभेदकेति । भेधं विशेष्यं भेदकं विशेषणं तयोर्यः संबन्धः तबिमित्तकं साधुत्वमित्यर्थः । *कृतामपीति । तत्राप्युक्तगौरवात् । *कचिदिति । कृतेश्चाश्रयतया मित्रायामन्व- यः। *पक्ताजात इति । पाकयत्रो जात इत्यर्थो ऽस्त्विति भावः। *तव-तार्किकस्य । *कृत्यनाभिधानेनैवेति । अनभिहिते कर्तत्वे इत्यर्थः । अस्ति च पाचक इत्यादावपि विशेषणतया कृते. रभिधानम् । *धर्मीति । कादीत्यर्थः । *किश्चेति । किं क्रि- यते इति प्रश्ने किंविषयको यन इत्यर्थः । पच्यते इत्यत्र यत्र- बोधाभावे तथोत्तरं न स्यादित्यर्थः । *कृतेरपीति । यथा कर्तृसं- ख्ययोरनुक्तयोरित्यर्थस्तथा : । ननु पा. षक इत्यत्र कर्तुः प्राधान्यं पचतीत्यत्र तु क्रियायाः प्राधान्या- कथं विवरणत्वमत आह *व्यत्यासे ऽपीति । *लिङयेवेति । तत्रैव प्रवृत्त्यादिप्रतीतेः । लिमहणं लोटो ऽप्युपलक्षणम् । तेन कचिदाश्रयत्वादिकमपि व्यापारः । केषांश्चिन्मीमांसकानां पा. कृतावनुक्तायामप्यर्थः ·तिर्थनिरूपणम्। ७४९ स्वर्थस्थाक्रियात्वेन कारकान्वयासम्भवात्काष्ठैः पाक इति न भवति । तत्राह त्विष्टमेवेति ॥४॥ (कल्टी०)इत एवारुचे सिद्धान्तमाह *परेत्विति । भाष्येण सूचितं सूत्रार्थमाह *युष्मदीति । क्रियाभिन्नसाधनार्थके युष्मदीत्यर्थः । ननु बाधितमिदमत आह क्रियेति । कैयटस्यापीदमेव संमतं नतु प्राचीनवर्णितमुक्तमित्याह *अत एवेति । अत्र पक्षे सामानाधिक- करण्यमुक्तरूपमेवेति न दोष इति भावः । अन्त्ये उक्तदोषे परिहार परोक्तं खण्डयति *नचेति । मात्रव्यवच्छेद्यमेवाह *नार्थेति। अस्वा- श्वादिप्रयोगव्यवस्थार्थमाह *अर्थविशेषेति । तदुक्तम्-तदेतदभि- प्रेत्योक्तम् । भेद्यम्-विशेष्यम् । भेदकम्-विशेषणम्,तयोर्यः सम्बन्ध श्व तद्रूपा ये उपाधयस्तेषां यो भेदस्तन्निमित्तं साधुत्वमित्येको. ऽर्थः। तज्ज्ञानस्य बोधे न हेतुत्वम्, न वा तदभावनिश्चयस्याबोधे प्रतिबन्धकतेत्याह *तदभावेऽपीति । प्रतिपादितमिदमधस्तात् । तत्र दोषान्तरमाह *किञ्चैवमिति । तिडां कृतिवाचकत्वे इत्यर्थः । त- अलस्थानिककृतां साम्यं भूषणादावुपपादितमेवेत्यतस्तदन्यत्रापि तत्त्वं प्रतिपादयन्सामान्येनाह *कृतामपीति । तत्र परोक्तवैषम्यं खण्डयति *नचेति।आदिनाक्षुदुपहन्तुं शक्यम् शैत्यं हि यत्साप्रक- तिर्जलस्येत्यादिपरिग्रहः। प्रयोगानुसारेणाह *कचिदिति । इदं समू- लयति *अत एवेति । लिङ्गस्य प्रयोगानुसारित्वादेवेत्यर्थः । केवल. कृतौ प्रयोगाभावरूपवैषम्यमपि खण्डयति *केवलेति । उत्पन्ने वि. धमाने एव देवदत्ते तथाप्रयोगासम्भवात्कृत्याश्रयस्यात्मनो जनना. सम्भवाच्च कृतिमात्रविषयक एवायं प्रयोग इति भावः । वैषम्यान्तरं खण्डयति *न चेति । *कृति-प्रत्यये । अन्यथा-तथानियमानङ्गी- कारे। आपत्तिप्रसङ्गेन प्रागुक्तसाधकं बाधकत्वे पर्यवस्यतीति सिंहा- बलोकनन्यायेनाह *विपरीतमिति । प्रथमासिद्धये तथेत्यपि नेदानी, वैषम्यमित्याह *छत्यनभीति । साम्यादिति भावः। नन्वेवमपि भोक्ता तृप्यतीत्यादावगतिः, कृतिमान्देवदत्त इतिवत्कृतिमती कृतिरिति प्रतीत्यभावेन सामानाधिकरण्यस्यासम्बन्धत्वेन कृदर्थकृतावाल्या. तार्थकृतेरन्वयासम्भवादत आह #भोक्तेति । उकैतहोषतात्प. माह तस्मादिति । उक्तसर्वसाम्यपि परैम्तथानीकारादि- ·७५० टीकाद्वयोपेनायां लघुमञ्जूषायाम् । । त्यर्थः । *एवं च-तस्य तत्र प्रमाणत्वे च । मानुषानुभवतो ऋष्यनु- भवस्य प्रावल्यादाह *ऋभ्यनुभवेति । तत्र दोषान्तरमाह कि. श्चेति । तत्र-तत्प्राचीनमते । आश्रयत्वस्याख्यातार्थत्वादाह * वेति । कर्माख्याते फलमेवार्थः कृतेस्तृतीयया लाभातू । फलानमि- धानमेव कर्मानभिधानमिति तन्त्रव्यमतासाङ्गत्यायाह #तृतीया- न्तेति । एतदोषाभावायाह *तत्रेति । कर्माख्याते इत्यर्थः । ननु तत्र कृतेनैवोपस्थितिरिति कथं तदभिधानेनाभिधानापत्तिरत आह *कर्तृकरणेति । कृमः सत्त्वात् । तत्र दोपान्तरमाह *किञ्चति । एतेन कालस्य धात्वर्थे ऽन्वयात्पदद्वयघटितः कार्यकारणाभावस्तव, मम तु आख्यातार्थे एवेति लाघवमित्यपि तदुक्तमपास्तम् । भूतं पक्का जानातीत्यादौ कालान्वयाय तस्य तवाप्यावश्यकत्वाच । तत्र दोषान्तरमाह *किञ्चति । * पश्यतीति । सप्तम्यन्तम् । व्यापारान्तर- शून्यतया तिष्ठतीति यावत् । ततः पूर्वजातविक्लित्त्यनुकूलत्वाभावा- दाह *विशेषेति । दर्शनमात्रस्य कर्मत्त्वाद् आह *अवस्थानेति । तत्र दोषान्तरमाह *तस्यापि-तत्तिकोऽपि । ननु तयोर्विशेष्यविशे- षणभावोऽन्याश इति कथं तवापि तत्त्वमतः दीक्षितादिमते- नाह *विशेष्यति । दृष्टान्ते चित्रगवीसंबन्धीति हि वृत्तौ बोधः । य- संबन्धिन्यश्चित्रा गाव इति च विवरणवाक्ये तव तु तदर्थाश्रयस्य विवरणे ऽभानात्तत्वासङ्गतिरेव । सिद्धान्तमाह *वस्तुत इति। *अग्रे- समासप्रकरणे । स्वतन्त्रे वाक्ये तु क्रियाया एव विशेष्यत्वम् । एवं च तुल्यन्यायात् चित्रगुरित्येतद्विग्रहवाक्येऽपि प्रकृत्यर्थस्य विशेष्यत्वं तत् ध्वननार्थमेव तद्विग्रहवाक्ये तच्छब्दप्रयोगः । एतेन यः पचति स पाचक इति प्रथमान्तपदघटितं तस्य विवरणमित्यपास्तम् । तदर्टि- तस्यापि विवरणस्य दर्शनात्सर्वसंमतत्वाश्च । तदाह *इतिदिगिति । *एतेन-उक्तदूषणजातेन । पूर्वतो वैलक्षण्यमात्रमाह *स चेति । नन्वेवं प्राधान्यात्तत्रैव कारकान्वयापत्तिरत आह *धात्वर्थेति । स. म्भवत्यैकरूप्ये वैरूप्यस्यान्याय्यत्वात् । नचैवमनिष्टापत्तिरत आह *काष्ठैरिति । ईदृशगुरुमतस्य तद्भन्थे ऽनुपलम्भादाह *समेति । "तत्तु समन्वयाद्" इति सूत्रे इत्यर्थः॥४॥ यदपिकत्रधिकरणे नव्यमीमांसकाः फलावच्छि.

·तिब्यनिरूपणम् । व्यापारानुकूलः कृत्यादिराख्यातार्थः । सच व्या. पारत्वेनैव । कृत्यादिव्यापारस्तु विशेष्यत्वानुरोधा- त्तिवाच्यः । 'रथो गच्छति' इत्यादावाश्रयत्वमेव तिर्थव्यापारः । तस्याप्यसत्त्वभूतस्यैव तिङोक्त्या व्यापारत्वात् व्यापारान्तरस्याननुभवात् । कालान्व- यो धात्वर्थव्यापारे । “अनभिहिते' इत्यस्याबोधि- तक दावित्यर्थः । बोधश्च शक्त्या आक्षेपारा लक्षण- या वा । तत्र कृति शक्त्या तिङि भावनयाऽऽक्षेपेण लक्षणया वा । विपरीतं तु न । भावनायाः प्राधान्येन प्रतीयमानतया प्रत्ययवाच्यत्वात् । कृदन्ते ऽपि भावनया कर्तुराक्षेपे तिङीव तस्याः प्राधान्यापत्तिः । तत्र कर्तुरेव प्राधान्यात् । आक्षिप्तादिधर्मिणमादा- यैवच सामानाधिकरण्यम् । सङ्ख्यान्वयश्च तत्रैव । अनुशासनमपि आक्षिप्ताद्यर्थानुशासकमेव । का. रकान्वयः प्रत्ययार्थे एव साक्षात्परम्परया वा । अन्यथा काष्ठैः पाक इति स्यात् । अत एव "नान- तं वदेव" इतिनिषेधस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य विनिगमनाविरहाच्छब्दानृतार्थानृतोभयपरस्य क्रत्व- धत्वसिद्धिः । कतुर्वाच्यत्वे श्रुत्या पुरुषार्थत्व- प्रसङ्गात् । प्रकरणाद्धि क्रत्वर्थत्वम् । तस्य च श्रुत्यपे- क्षया दुर्बलत्वं स्पष्टमेव । प्राग् लिखितलाघवादितश्च नैयापिकोकास्कृतिर्वाच्येति । तदपि न । 'शाब्दयामि' 'शाब्दयामि' इत्यनुभवविरोधे. नाक्षेपस्यायुक्तत्वात् । आक्षिप्ते शब्दोपस्थितस- ड्यान्वयायोगाच । किश्च लक्ष्याया अपि व्यक्त ·७५२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्राधान्यस्य तव मते सत्वेन प्राधान्यानुरोधेन शक्तिकल्पना अयुक्ता । वाच्येन का लक्षितभा. वनाया अपि प्राधान्योपपत्तेः । अन्यथा व्यक्तरपि वाच्यत्वापत्तावाकृत्यधिकरणोच्छेदः । परिच्छेद्यत्वं च व्यक्तरिव कर्तुरपीति तस्यैवाख्याते विशेष्यत्वा- पत्तेश्च । पठति चैत्रः पचति चैत्र इत्यादौ स्पष्टं परि- छेद्यताप्रतीतेः। किश्च कृधातो वनार्थत्वस्य दृष्टत्वेन सर्वत्र धातोरेव तदर्थत्वं युक्तम् । पूर्वोत्तरमीमांसयोरपि कृभ्वस्तीनां भावनासामान्यवाचकत्वोक्तः । किश्च कर्माख्याते पच्यते इत्यादौ पक्त्वत्यादौ च पाकः क्रियते इत्यादि विवरणात्, "किं क्रियते" इति प्रश्ने “पच्यते" इत्युत्तराच, कारकान्वयानुरो- धाच भावनालक्षणावश्यकत्वेन सर्वत्र भावनाया एव लक्ष्यत्वमुचितम् । किश्चैवं कृत्स्वपि कर्तुर्वाच्यत्वानापत्तिः । वैषम्ये बीजाभावात् । आक्षिप्तकर्तुव्यक्तरिव प्राधान्योपप- तेः । लिङ्गसङ्ख्यान्वयस्तु तिङन्ते सङ्ख्यान्वय इव लक्षिते एवोपपन्नः। किश्च कोशव्याकरणयोर्लाक्षणिकान्वाख्याय- कत्वे तयोः शक्तियाहत्वोच्छेदः । तयोर्लाक्षणिका. र्थान्वाख्यानस्यादर्शनाच । अत एव तटादिपर्यायेषु गङ्गादिपदानुल्लेखः कोशे। शुक्लादिशब्दानांगुणियपि शक्तिरेव, विनापि बाधप्रतिसन्धानं बोधात् । किश्च कृतौ शक्तस्य विशिष्टे कर्तरि लक्षणायां ·भावात। तिर्थनिरूपणम् । ७५३ तस्य विशेष्यत्वापत्तिः । कृतौ शक्तिराश्रये लक्षणा। तत्र लक्ष्यार्थस्य शक्यार्थे विशेषणतेति न कापि दृष्टचरम् । गङ्गादिपदशक्यस्य तल्लक्ष्ये विशेषण- ताया एव दर्शनात् । व्युत्पत्त्यन्तरकल्पने गौरवम् । किश्च यथा “लः कर्मणि" इत्यादिभिः शत्रादि- विध्यकवाक्यतया धर्मिणि शक्तिर्वाध्यते तथा तिबा. दिविध्येकवाक्यतया ऽपि युक्तम् । वैषम्ये बीजा- नच "लः कर्मणि"इत्यस्य "येकयोः' इत्यनेनैकवा- क्यतया कादिगकत्वादिष्वित्यर्थेन विशेषणत्वा- कादिर्न प्रत्ययार्थ इति शबरस्वाम्युक्तं युक्तम् । तिबादिविधिना "येकयोः" इत्यस्यैकवाक्यत्वे ऽपि तत्र कर्मणीत्यादेरभावात् तथावाक्यार्थस्थायुक्त- त्वात् । लकारेण द्विवचनादिसंज्ञाभावेन लविधिनै- कवाक्यता दुर्लभा । तथैकवाक्यतायामपि सुप्स्विव तिक्ष्वपि कादीनां प्रत्ययार्थता सङ्खयायास्तविशे- षणत्वं च दुर्वारम् । किञ्च संख्यायाः प्रत्ययार्थत्वे आख्यातजन्यबोधे तस्या विशेष्यत्वापत्तिः । अपिच कौशेष्वेवमेवापत्तौ तस्याप्यप्रत्ययार्थ- त्वे भावनायाः कर्मव्यभिचारात्तदनाक्षेपे च पच्यते तण्डुल इत्यादौ कर्मप्रतीतिने स्गत् । नच संख्यया ऽऽक्षेपः। कर्मत्वशक्तिमत्त्वेन बोधार्थ शक्तरावश्यक- त्वात् । आक्षेपो ह्याश्रयत्वेन स्थादित्यूह्यम् ॥ ५ ॥ (कुं०टी०)*कृत्यादीति। मीमांसकैः कृतिरेव भावनाशब्देनोच्यते।

·रोकाइयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । अन्ये त्वाहुः। धातुना सिद्धो भावो यागदानादिरुच्यते तस्तं साध्यत्वं त्वाख्यातेन । तदाहु:- धात्वर्थव्यतिरेकेण यद्यप्येषा न लक्ष्यते । तथाऽपि सर्वसामान्यरूपेणैवाभिधीयते ॥ इति । विशेष्यत्वेति । प्रत्ययार्थः प्रधानमिति न्यायात् । *आश्रयत्वमेवेति । तदेव चात्र भावनाशब्दवाच्यम् । व्यापारत्वं न क्रियात्वरूपमित्याह *तस्यापीति । ननु तिङि कतैव वाच्यो ऽस्तु भावनाया एवाक्षेपो ऽस्त्वित्यत आह वि- परीतं तु नेति । ननु तिङीव कृत्यपि भावना वाच्याऽस्तु माऽस्त्वाक्षेप इत्यत आह *प्राधान्यापत्तिरिति । ननु कर्तु- रवाच्यत्वे युष्मदादिसामानाधिकरण्यं कथमत आह * आ- क्षिप्तेति । *धर्मिणम्-कादिकम् । *अनुशासनम्-कर्तरि ल इत्यादि । *साक्षादिति। कर्तुः साक्षात्कर्मणः परम्परया । *अ. न्यथा-धात्वर्थे ऽपि कारकान्वये। शब्दानृतम् ,अवाचकादिशब्द- प्रयोगः । *पुरुषार्थत्वेति । बदनस्य पुरुषधर्मत्वेन निषेधस्यापि तद्धमत्वौचित्यात् । ननु स्मार्त एव निषेधो ऽस्तीति चेत्सत्यम् । तेन पुरुषस्य प्रत्यवायो बोध्यते, अनेन तु वैगुण्यम् । *परि- च्छेद्यत्वमिति । परिच्छेदो विशेषावसायः । *आक्षिप्तकर्तु- रिति। व्यक्तेरिव कर्तुरपि प्राधान्योपपत्तरित्यन्वयः । लिङ्गसं. ख्यान्वयस्त्विति । यथा तिङन्ते कर्वरि संख्यान्वय एवं कृदन्ते आक्षिप्तकर्तरि लिङ्गसंख्यान्वय इत्यर्थः । *कोशे इति । पूर्वान्व- यि । कथं तर्हि शुक्लादिशब्दानां लाक्षणिकानां परिगणनमत आह *शक्तिरेवेति । अत्रैव हेतुमाह *विनापीति । लक्ष्यार्थस्येति । लक्ष्यमाश्रय प्रति क्याया भावनायाः प्राधान्यमित्यर्थः ।

·तिर्थनिरूपणम् । लक्ष्यस्य प्राधान्ये दृष्टान्तमाह *गङ्गादीति । विशेषणस्वा- दिति । किन्तु एकत्वादीनामेवैकवचनादिवाच्यता ॥ ५ ॥ (क०टी०) जीर्णानां युक्तत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादाह *नव्यति । *स- घ-कृत्यादिश्च । नन्वेवं कुतो भिन्नशक्तिकल्पनाऽत आह कृत्यादीति। *तिङ्वाच्यः-तिङ एव वाच्यः कृत्यादीत्यादिसंग्राह्यमाह *रथइति। ननु तस्य सत्त्वरूपत्वात्कथं व्यापारत्वमत आह *तस्यापीति । स्व- भावात विकल्पादिवदिति भावः । नम्वन्य एव स्वारसिको ऽस्त्वत आह *व्यापारान्तरेति । नन्वेवं समानपदोपात्तत्वप्रत्यासत्या तत्रैव कालान्वयापत्तिः, प्राधान्याश्चात आह *कालेति।व्युत्पत्तिवैचित्र्यात्। प्रत्ययार्थव्यापाराश्रयत्वमेव कर्तृत्वं धात्वर्थफलाश्रयत्वं च कर्मत्व- मिति भावः । अभिधानानभिधानव्यवस्थामाह *अनभिहिते इति । तित्र-त्रयाणां मध्ये । आक्षेपे ऽशाब्दत्वापत्तेराह *लक्षणयावति । अत एव कत्रधिकरणे भट्टैरुक्तम्- याशस्तु गुणभूतः कर्ताधावगम्यते न ताहशेन विना भावनो- पपद्यते इत्यर्थापत्या ऽनुमानेन वा शक्का गमयितुम् - इत्यादिना । ननु कृति आक्षेपादितः, आख्याते शक्येति वै. परीत्यं कुतो न भावनायास्तत्राक्षेपादिलभ्यत्वसंभवादत आह *विपरीतमिति । *प्रतीति तादृश्या तदाक्षेपस्य युक्तत्वात्तस्या अन्यथात्वे प्राधान्यानुपपत्तेः । मन्वं कृदन्ते ऽप्येवमेवास्त्वत आह *कृदन्तेऽपीति । *तत्र-कृदन्ते । एवं च तत्र तस्या वाच्यत्वमावश्यकमिति युक्तस्तेन भावनाक्षेपः । अत एव तैरुक्तम्-“यदि कर्ता, धात्वर्थफलेन, वाख्यातेन भावना. गम्यते ततः पाचकपाठकादिपदेविष तिरोहितस्वरूपा ऽवगम्येत प्राधान्यातु शर्दाथत्वाध्यवसानम्" इति । पुरुषव्यवस्थामाह *आ. क्षिप्तादीति । चैत्रः पवतीत्यादाविति भावः । अत एव सं- स्यान्वयानुपपत्तिरपि नेत्याह *संख्येति । तत्रैव-आक्षिप्तादि- धर्मिण्येव । “लः कर्मणि" इत्याद्यनुशासनविरोधं परिहरति *अ. विति । प्राधान्यादाह *कारकेति । कृत्याद्यनाश्रयविषयाणां साक्षादन्वयासम्भवादाह *परंपरेति । विपक्षे दोषमप्याह अन्यये. ति । पात्वर्थे तदमकारे इत्यर्थः । *इति स्थावस्यपि स्यात् । अन्यथा तया . ।

·७५६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । *अत एव-कृत्यादेरेवाख्यातार्थत्वादेव । एतत्फलितविपक्षासिद्धौ हेतुमाह *कर्तुरिति । *लाघवादित इत्यादिना विवरणम् । तत्रादौ आद्ये पक्षे दोषद्वयमाह *शाब्देति । कर्तारमित्यादिः । *आक्षि- तेति । "शाब्दी हि" इति न्यायादिति भावः । संख्यान्वयति पाठः। लक्षणायामेतद्दोषद्वयाभावाहोपान्तरमाह *किञ्चेति । यत इति शेषः । एवमग्रे। *सर्वत्र-गान्दोग्धीत्यादाविति भावः । *अन्यथा- आख्याते तथाऽनङ्गीकारे । व्यक्तेरविशेष्यत्वे तु वाहदोहाद्यनन्व- यः स्पष्ट एव । ननु का स्वस्वरूपनिरूपकत्वेन भावनाया आक्षेपाद् गुणत्वं जात्या तु लोके परिच्छेद्यतया ऽवगतं द्रव्यं तथै- वाक्षिप्यते इति नतु गुणत्वमतस्तत्र दोषान्तरमाह *परिच्छेद्यमिति ननु तदेव न मानाभावादत आह *पठतीति । प्रागुक्तरीक्त्या भू- धादिसूत्रभाष्यसिद्धान्तावलम्वेन तत्र दोपान्तरमाह *किञ्चति । यु- क्तमित्यनेन कृधातौ भावनाया धातुलभ्यत्वादाख्यातस्य धात्व- र्थभावनानुवादित्वमाश्रयत्वार्थकत्वमेव वेति तन्मतश्रद्धाजाड्यनि- रासः । ननु तस्य तत्त्वं न ममाभिमतमत आह *पूर्वोत्तरेति । कुर्यात् क्रियेत कर्त्तव्यं भवेत्स्यादिति पञ्चमम् । पतत्स्यात्सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ॥ इति- वार्तिकव्याख्यावसरे इति भावः । तत्र दोपान्तरमाह *किचे. ति । एवमग्रेऽपि। क्रियते इत्यादीत्यादिना पाकं कृत्वेत्यादि । तत्रैवाह *कारकेति । *सर्वत्र-कतर्यपि । एवेन कर्तृव्यवच्छेदः । * एवम्- आख्याते भावनया कर्तुराक्षपे । *वाच्यत्वानापत्तिः-तदभावापत्तिः । प्रागुक्तमभिसन्धायाह *वैषम्येइति । ननु प्राधान्यमेव वीजमत- आह *आक्षिप्तति । नन्वेवमपि लिङ्गाद्यन्वयानुपपत्तिरेव बीज- मत आह *लिङ्गेति । आदिना क्रियाविशेषणादि । इष्टापत्तावाह *तयोरिति । अन्यत्र कापाति भावः । कोशोल्लखफलमाह *अ. त एवेति । एवं च दृष्टान्तविधया कोशोक्तिसङ्गतिरिति बोध्यम् । नन्वन्यत्र शुक्लादिषु तदर्शनमस्तीतीदमप्ययुक्तमत आह *शुक्ला- दीति । नन्वाख्यातस्य कृतौ शक्तस्य किं कृत्याश्रयविशिष्ट लक्षणा, उत शुद्धाश्रये ? । तत्राद्ये आह विशिष्टेति । कृतेस्तत्र प्रकारतया निवेशात् । अन्त्ये आह *कृताविति । *तत्र-तयोर्मध्ये । वैपरी- त्यं तु दृष्टचरमित्याह गङ्गादीति । ननु प्रकृते व्युत्पत्तिवैचित्र्यमत ·तिर्थनिरूपणम् । आह *व्युत्पत्त्यन्तरेति । कर्मणीत्यादिना वर्तमाने लट् बहुवचने च लिडादि । आदिना कानजादि । पूर्वमीमांसाभाष्यकारो- कं तद्वीजं खण्डयति *न चेति । *इत्यनेन इत्यादिना । एवमग्रे ऽपि । ननु तद्वल्लविधिनाऽपि कुतो नैकवाक्यताऽत आह *लकाराणामिति । 'धेकयोः" इतिसूत्रक्रमादाह द्विवचना. दीति । अभावेनति च्छेदः । ननु "लः कर्मणि" इत्यत्र ल इति ङस- न्तमादेशविवक्षायां षष्ठी । लस्य य आदेशः स तद्गते तत्रेत्येकवा- क्यतासम्भवः, ततश्च "वर्तमाने लड्" इत्यादिनैव विहित इति न दोषोऽत आह *तथेति । समुच्चये ऽयम्, किञ्चेत्यर्थः । अत एवाह *एकेति । *सुप्स्विवेति । तथा च न तथा ऽर्थः किं- वेकत्वादिविशिष्ट कादाविति। तदाह *क दीनामिति । *अन्य. था सुबन्तेऽपि तदापत्तिरिति भावः । यथाश्रुते त्वयं ग्रन्थोऽनुप- पन्न एवेति बोध्यम् । ननूक्तरीत्या एकवाक्यता निर्विवादा, त. श्रेष्टानुरोधेन सुबन्ते ऽन्यथा सत्त्वे ऽप्यत्रैवमेवाङ्गीक्रियते ऽत आह *किञ्चसंख्याया इति । तत्र तथाऽन्वयेऽतिप्रसङ्गमाह *अपिचे- ति। *एवमेवेति । कर्मगतैकत्वादावित्यथैन संख्याया एवं प्रत्य- यार्थत्वापत्तावित्यर्थः । तस्यापि-कर्मणोऽपि । अकर्मकस्थले कर्म- णोऽभावे ऽपि भावनायास्सत्त्वादाह *भावेति । अत्र धातुवाच्या- या इत्यर्थः । *तदिति । तयेत्यादिः । अत एवाह कर्मेति । इमं दोष परिहरति *न चेति । सिद्धान्तमतेनाह *कर्मत्वेति । य. द्विना यदनुपपत्तिस्तावन्मात्रस्यैव तेनाक्षेप इति सिद्धान्तेनाह *आक्षेपो हीति । एवं च दीक्षितभूषणादिमतमप्ययुक्तम् । अ. नुपपादकस्याप्याक्षेपेऽतिप्रसङ्गापत्तिस्तदाह *ऊह्यमिति ॥ ५॥ लाघवात्कृतौ शक्तिरिति तूक्तरीत्या दृषणीयम् । किञ्चैवं दण्डिपिङ्गाक्ष्यादिपदानामपि सबन्धे एव शक्तिः स्यात् । लक्षितेन च सम्बन्धिना सामाना- धिकरण्यं स्यादित्यरुणाधिकरणोच्छेद इति समासे निरूपयिष्यामः। किश्चैवं "तप्ते पयसि ध्यानयति सा वैश्वदेव्या- ·७५८ टीकाद्वयोपेसायां लघुमञ्जूषायाम् । मिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इत्यत्र वाजेनान्नेनामिक्षा. रूपेण सम्बन्धादाजिनो विश्वेदेवास्ताननूध वा. जिनगुणो विधीयते । तेनोभयरूपं वैश्वदेवमेकमेव कर्मेति पूर्वपक्षे वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र औतः सम्ब- न्धः, वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र वाक्येन । सत्यपि पदान्तरापेक्षणे स्वाभिन्नार्थकपदान्तरापेक्षायामपि श्रौतत्वम् । यत्र तु भिन्नार्थकपदान्तरापेक्षा तत्र वाक्यं प्रमाणम् । एवं च "वैश्वदेव्यामिक्षा" इत्येतदा- क्यविहितधागानुवादेन न वाजिनद्रव्यविधानम् श्री. तद्रव्येण निराकासत्वात् तस्मात्कर्मान्तरविधिः । वाजिभ्य इति चापूर्वदेवताविधानमिति गुणाधिक- रणस्य सिद्धान्तस्य भङ्गः। नच लक्षितद्रव्यमादाय औतत्वं वाजिनं तु न तथेति वाच्यम् । एवं हि "नानृतं वदेद्" इतिनिषेध. स्थापि श्रुत्या पुरुषार्थताया एव प्राप्त्या कर्तुरवा. च्यत्वसाधनस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । त्वर्थत्वसिद्धान्ता. सिख्या कधिकरणोच्छेदाच । नचाकृत्याधिकरणन्यायेन दण्डादिपदानां सम्ब. न्धे शक्तिरिति वाच्यम् । तत्र शक्तावपि आन- न्त्यादिदोषसत्त्वात् । नच तदनुगमकसम्बन्धत्वे शक्तिरस्तु । दण्डी. त्यादिजन्यबोधे नियमतस्तदभानात् त्सम्बन्धेन दण्डविशिष्ट इत्येव बोधात् । नी- लादिभ्यश्च नीलत्वविशिष्टनीलवत्ताप्रतीतेरनुभव- सिद्धत्वात्तेषां गुणगतजातावेव शक्तिरिति म.

·तिर्थनिरूपणम् । तोपपत्तिः । एवं च यजन्यबोधे नियमेन प्रकार- तया भानम् , अननुगतत्वं च तत्रैवाकृत्यधिकरण- न्यायप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । किश्च प्रत्ययार्थस्य प्राधान्ये "क्रियाप्रधानमाख्या- तम्" इति निरुक्तस्थस्य क्रियाशब्दस्य प्रत्ययार्थपरत्वे आख्यातसामान्यलक्षणस्य भावाख्याते ऽव्याप्तिः । चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र धात्वर्थविशेष्यतायास्त्वया- ऽप्यङ्गीकारात् । अन्यलभ्यस्य तस्य शास्त्रवलात्प्रत्य. यार्थत्वस्याप्यङ्गीकारे कर्तृकर्मणोरपि शास्त्रबलात्त. बाच्यता दुर्वारा। किञ्च "नानृतं वदे"इत्यत्र तवाऽपि प्रकरणोप- स्थाप्यार्थापेक्षया श्रुत्युपस्थापितभावनालाक्षितकर्तुः प्रथमोपस्थित्या क्रत्वर्थत्वासिद्धिः। प्रथमोपस्थितत्वमे. व हि श्रुतेबलवत्त्वे बीजम् । मम श्रुतिप्रकरणाभ्यामस्य तुयुक्तपुरुषधर्मता । अविरोधात् । विरोधे एव बला. बलचिन्ताप्रवृत्तः। अन्यथा “जञ्जन्यमानो ऽनुब्रूयान्म- यि दक्षक्रतू" इत्यत्र कतावपि जञ्जभ्यमानपुरुषस. स्वादविरुद्धाभ्यां वाक्यप्रकरणाभ्यां पुरुषसंस्कारमु. खेन क्रत्वर्थत्वसिद्धान्तस्त्वदीय उच्छिद्येत । तदुक्तं महैः- स्त्र्युपायमांसभक्षादिपुरुषार्थमपि श्रितः । प्रतिषेधः क्रतोरङ्गमिष्टः प्रकरणाश्रयात् ।। इति । अनारभ्याधीतो "नानृतं वदेदु" इति स्मार्तनिषेधस्तु अर्थानृतपर एव । विदितवेदितव्याः परावरज्ञाः के- चिहषयो यदानस्तद्वानः इति प्रयोक्तव्ये यर्वाणस्त- ·७६० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । वाण इति प्रयुञ्जते याज्ञे कर्मणि पुनर्नापभाषन्ने ते- न याणस्तर्वाणो नाम बभूवुरिति पस्पशास्थभाष्य- स्वरसात् । तद्भाष्यादेव दर्शपूर्णमासप्रकरणपठिन- स्योभयनिषेधकत्वम् । ते हेलयो हेलय इति कुर्व न्तः परावभूवुरिति क्रतुप्रकरणपठितभाष्यलिखितश्रु- त्यन्तराच्च। अत एव शिष्टा व्यवहारकाले स्वस्वदेशभाष- या व्यवहरन्तो न प्रत्यवायं मन्यन्ने। अत एव कत्रधिकरणत्वेन तव सम्मते ऽधिक. रणे "अकर्म क्रतुसंयुक्तं संयोगानित्यानुवादः स्यात्" इति पूर्वपक्षसूत्रम् । क्रतुसंयुक्तं क्रतुधकरणपठितम् न कर्मनिषेधकं "नानृतं वदेद्" इति वाक्यमनारभ्याधी- तत्वेन 'नानृतं वदेद्'इति वाक्येन संयोगात्समाना- कारत्वान्नित्यानुवादः स्यात् । एवं च क्रतावप्य- नृतवदने स्मार्तमेव प्रायश्चित्तमिति तदर्थः । तदुत्तरं "विधिर्वा संयोगान्तराद्" इति सिद्धान्तसूत्रम् । अत्र संयोगपदं संयुज्यते कारणमनेनेतिव्युत्पत्त्या प्रयोज- नपरम् । स्मार्तेन हि तेनातवदने पुरुषस्य प्रत्यवायः। वर्जने च तदभावः । नतु क्रतोः किञ्चित्तावा- भावयोवैगुण्यमवैगुण्यं वा । एवं च यः स्वस्थ प्रत्यवायमङ्गीकृत्य क्रतुमवि- गुणमिच्छति तेन अनृतं न वयं स्यात् । क्रतुप्रक- रणस्थेन तेन तोवैगुण्यमुच्यते इत्यतो नानुवादः, किन्तु विधिरेवेत्यर्थ इति ॥ ६ ॥ (कुं० टी०) *सम्बन्ध एवेति । आकृत्यधिकरणन्यायात् ।

·त्यन्तराच्च। ७६० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । वाण इति प्रयुञ्जते याज्ञे कर्मणि पुनर्नापभाषन्ने ते- न याणस्तर्वाणो नाम बभूवुरिति पस्पशास्थभाष्य- स्वरसात् । तद्भाष्यादेव दर्शपूर्णमासप्रकरणपठित- स्योभयनिषेधकत्वम् । ते हेलयो हेलय इति कुर्व- न्तः परावभूबुरिति ऋतुप्रकरणपठितभाष्यलिखितश्रु- अत एव शिष्टा व्यवहारकाले स्वस्वदेशभाष- या व्यवहरन्तो न प्रत्यवायं मन्यन्ते । अत एव कत्रधिकरणत्वेन तव सम्मते ऽधिक- रणे "अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः स्वात्" इति पूर्वपक्षसूत्रम् । क्रतुसंयुक्तं क्रतुधकरण पठितम् न कर्मनिषेधकं "नानृतं वद्" इति वाक्यमनारभ्याधी- तत्वेन 'नानृतं वदेद्'इति वाक्येन संयोगात्समाना- कारत्वान्नित्यानुवादः स्यात् । एवं च क्रतावप्य- नृतवदने स्मार्तमेव प्रायश्चित्तमिति तदर्थः । तदुत्तरं "विधिर्वा संयोगान्तराद्" इति सिद्धान्तसूत्रम् । अत्र संयोगपदं संयुज्यते कारणमनेनेतिव्युत्पत्त्या प्रयोज- नपरम् । स्मार्तेन हि तेनातवदने पुरुषस्य प्रत्यवायः। वर्जने च तदभावः । नतु क्रतोः किश्चित्तावा. भावयोवैगुण्यमवैगुण्यं वा । एवं च यः स्वस्य प्रत्यवायमङ्गीकृत्य क्रतुमवि- गुणमिच्छति तेन अनृतं न वज्य स्यात् । क्रतुप्रक रणस्थेन तेन क्रतोवैगुण्यमुच्यते इत्यतो नानुवादः, किन्तु विधिरेवेत्यर्थ इति ॥ ६॥ (कुं० टी०) *सम्बन्ध एवेति । आकृत्यधिकरणन्यायात् ।

·७६२ टोकाइयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । येत्" "न मांस भुञ्जीत" इत्यादिनिषेधः पुरुषार्थोऽपि प्रकरणात्क- स्वङ्गमपीत्यर्थः । *अर्थानृतपरएवेति । क्रतोरन्यत्र शन्दान्त- स्यादोषत्वात् । अत्रैव दृष्टान्तमाह *विदितेति । ननु "विभाषा गनहनविदविशाम्" इति वेदकत्वाद् “यस्य विभाषा"इति निषेधः पामोति । सत्यम् । तौदादिकस्य विकल्पः । यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेनिषेधः, "आदितश्च" इति "विभाषा भावादिकर्मणोः" इति योगविभागात् । ननु "उदितोवा" इति भावार्थे किब्धिकल्प- विधानात् भावार्थे निष्ठायामेव निषेधः स्यादिति चेत् । मैवम् । प्रत्ययार्थो नोपाधिः, "तेन निर्वृत्तम्" इति निर्देशात् । पर! परमात्मा । अवराः, हिरण्यगर्भादयः । *पठितेति । “नानृतं घदेद्" इतीत्यर्थः । *श्रुत्यन्तराञ्चेति । याज्ञे कर्मणि शब्दात. स्यापि दोषत्वश्रवणादित्यर्थः । *नित्यानुवादइति । उपनयनप्रभृत्यामरणं स्मातॊ ऽनृतव- दननिषेधस्तस्यैवायमनुवादः इत्यर्थः । *प्रयोजनपरमिति । स्मार्तेन निषेधेनानृतवदने पुरुषस्य प्रत्यवायो बोध्यते, नतु ऋतुवैगुण्यमित्यर्थः ॥ ६॥ - (क० टी०) *एवम्-लाघवात्कृतौ शक्त्यङ्गीकारे। एवमग्रेऽपि । पदानामपीति। यौगिकानामपीत्यर्थः। एवेन द्रव्यवाचित्वव्यवच्छे. दः । ननु सामानाधिकरण्यानुरोधेन तत्र नैवमत आह *ल. क्षितेनेति । नन्वक्षरमर्यादया कथं तत्रैव शक्तिलाभो 5त आह- *समासे इति । इदमपि पररीत्या । सिद्धान्तस्त्वनुपदमेव स्फु. टीभविष्यति । अरुणाधिकरणोच्छेदवद् गुणाधिकरणोच्छेदो ऽपि तव मते इत्याह *किञ्चैवामिति । *इत्यति । किमामिक्षावा. क्यविहितयागे वाजिनाख्यो गुणो विधीयते, अथवा द्रव्यदेवतासं- योगेन कर्मान्तरमिति संशये द्वितीयपक्षे गौरवात्तति शेषः । द्रव्य- देण्तयोर्यागस्वरूपत्वावुभयरूपत्वादुभवरूपत्वं ग्यकृतम्, एकरवं ·विनिरूपणम् । ७६३ देवताकृतमित्याह तेनेति । *श्रौतः-द्रव्यदेवतयोः। एवमप्रे ऽपि । मन्यामिक्षाया अपि तत्पदसमभिव्याहारादेव देवतासम्बन्धावगमा. स्कथं तस्य श्रौतत्वमत आह *सत्यपीति । प्रकृते तत्कृत- साम्ये सत्यपीत्यर्थः । विशेषमाह *स्वाभिनेति । अभिधान- पर्यवसानायेत्यादिः । अपिना तदनपेक्षासमुच्चयः । *भिन्नति । पर्यवसिताभिधानस्येतरप्रत्यायनायेत्यादिः । अवधारणनुभयत्रापि बोध्यम् । एवञ्च-उक्तरीत्या प्रमाणभेदेच । ननु देवतैक्ये कथं तस्वमत आह *वाजिभ्य इति । यौगिकानां द्रव्यानभिधाय. कत्वेन तदसङ्गतेराह *भङ्गइति । एवं हि-लक्षणयाऽपि श्री. तत्वाङ्गीकारे हि । किञ्चेत्यायुक्तदोषद्वय मुद्धरति *नचेति । अयम्भावः-आकृत्यधिकरणन्यायानङ्गीकारे ऽधिकरणद्वयमुक्का. शयकम्, तदङ्गीकारे तु तत्र सम्बन्धे एव शक्तिस्तत्राद्यसाध्यस्य लक्षितेन सामानाधिकरण्येन सिध्या तदुच्छेदेन दोषः, द्विती- यस्य तु नचलक्षितेत्यादिरीत्योपपत्तिरिति न तदुच्छेदः । यद्य- प्युकदोषद्वयात्तथा दुर्वचामेति तदुच्छेद एव, तथाऽप्युत्पत्तिशि- ऐन बलीयसा ऽवरोधात्रोक्तकर्मानुवादेन तद्विधिरिति न तदु. छेद इति सम्बन्धः । तत्रैव यहा स्वसिद्धान्ते तन्न्यायनाशङ्क- ते *नचेति । तत्र-सम्बन्धे । एवं च व्यक्तिपक्षादविशेष इति न्यायाश्रयणवैफल्यमिति भावः । तम्म्यायेनैवाह *नवतदन्धिति । *दण्डीति । तदादिजन्यबोधे बुद्धिस्थत्वादिवदिति भावः। कादाचि. स्कत्वे ऽप्याह नियमत इति । नन्वेवं कथं नीलादीनां गु. णगत जातौ शक्तिरत आह *नीलादिभ्यश्चेति । 'नीलत्वविशिष्ट नीलेति पाठः । एवं सति तद्विषयतामुपसंहरति एवं चेति । मीलादो भाने दण्ड्यादावभाने चेत्यर्थः । तत्रैव च लक्षितेन सामानाधिकरण्यनिर्वाहो नान्यत्रेति भावः । 'प्रकृतिप्रत्यययोः' इति म्यायेन भावनायास्तदनुरोधेन प्रत्ययवाच्यत्वमिति युक्ति दूष. १) एतत्कलानुरोधान्मूले नीलत्वेन नीलवचेति पाठः प्रती. यते । उपलब्धकलापुस्तकान्तरे मीलत्वेनेति प्रतीकमादाय गुण. गतेनैवेत्यर्थ इति व्याख्यानपि इभ्यते परन्तु उपलब्धमूलपुस्त. कत्रित सदनुपरम्भान्मूलपुस्तकारोन्मेष पाठो पूलेऽवस्थापिका ·७६४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । यति *किञ्चप्रत्ययति । एकवाक्यत्वार्थमाह *क्रियोति । अन्यथा तद्विरोधापत्तिरिति भावः । *परत्वे-वाच्ये इति शेषः । *धा- त्वति । प्रत्ययार्थकालसंख्यानिउम्रकारतानिरूपितत्यादिः । त्व- यापीत्यपिना सिद्धान्तिसभुश्चयः । नलु तत्र तस्य धातुलभ्यत्वे ऽपि तदर्थ तेनानुवाद इति तदर्थत्वमप्यङ्गीक्रियते इत्यत आह *अन्येति। धातुलभ्यस्व मावस्येत्यर्थः । *अधिः-स्थितधात्वर्थत्वसमुच्चायकः। *तद्वाच्यता -तिवाच्यता । अभ्यु पत्यापि तन्मतरत एवेत्यायु. कि खण्डयत्ति *किञ्च नानमिति । *प्रथमोपेति । श्रोः सर्वथा निरपेक्षत्वमुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वसापेक्षत्वमिति तत्सिद्धान्तादिति भावः । नन्वयं दोषः सिद्धान्ते ऽपि तदुक्त एवेति समत्वाद- चोद्य एवेति आह *ममत्विति । कत्रांदराख्यातार्थत्ववादिन इ. स्यर्थः । तुरुक्तवैलक्षण्ये । तथा च सिद्धान्ते न दोष इति न समत्वमिति भावः । तक्रकौण्डिन्यन्यायवन्नेत्याह *विरोध ए. घेति । *अन्यथा-तत्तुल्यत्वाङ्गीकारे । मदुक्तमेव त्वन्मूलभूतवाति- ककृत्संमतं न त्वदुक्तमित्याह #तदुक्तमिति । आदिना ऽनृतवदना. दि ।*पुरुषार्थमित्यन्तमेकं पदम् । स्त्रीगमनमांसभक्षणादिरूपो यः पु. रुषार्थस्तं समाश्रितोऽपि प्रतिषेधः प्रकरणाश्रयात् क्रतोरप्यङ्गमिष्ट इत्यर्थः । अत एव पुरुषार्थोऽपीति वाच्ये 'तमपि थितः' इत्युक्तिः सफला । अत एव च "अकर्म" इति वक्ष्यमाणाधिकरणे-- वदेदिति श्रुतेरत्र पुरुषः सम्प्रतीयते । विधिरप्यर्थवानेवं क्रत्वर्थे ह्यन्यथा भवेद् ॥ इत्युक्त्वा, तस्माद्विधयस्तावत्पुरुषार्थास्ततश्च प्रतिषेधानामपि तदनुसा- रित्वात्पुरुषार्थत्वसिद्धिः। अत आत्मोपकाराय पुरुषो नानृतं वददिति शास्त्रार्थो ऽवधार्य- ते इति तैरेवोतम् । एतेन भक्षादिरिति व्यस्तपाठः प्रत्युक्तः । त- थाच तत्त्वान्निषेधस्यापि तत्वतस्तत्त्वं च । अन्यथा प्रकरण- पाठासंगतिरेवेति भावः । यत्तु अनारभ्याधीतेन स्मार्त्तनियधेनैव सर्वत्र पुरुषप्रत्यवाये सिद्ध तत्प्रकरणपटितस्य क्रत्वर्थत्वमेव यु- क्तमिति, तन्नेति ध्वनयन्नाह *अनारभ्यति । अनुप्रकरणापठित इ. त्यर्थः । मनुयाज्ञवल्क्यायुक्तत्वादाह *स्मातेति । गुणोपसंहारपादे "कार्याख्यानादपूर्वम्" इत्यधिकरणे (उ० मी० अ० ३. पा० ३ ·तियनिरूपणम् । श्रवणम- १० ९ सू० १८ ) भामत्यां स्पष्टमिदम् । श्रुत्य नुवादकभा- यस्यार्थतोऽल्पानुवादमाह विदितेति अनन नननिदिध्यासनसम्पदुक्ता । * परावरेति । विद्याऽविद्याप्रविभागशा इत्यर्थः । *प्रयुञ्जते इति । वर्तमानसमीपे भूते लट् । एवमग्रेऽपि । अत एव बभूवुरित्यानिमलङ्गतिः । *याशे इति । अनेन तत्त्वज्ञाानेनामपि कर्नाधिकारं सूचयति । *पुनस्त्वर्थे । *तेयर्वाणइति । योगिन एते विरक्त्यतिशयाल्लौकिकेश्वर्थेषु आग्रहविरहिणः यथा तथा ऽऽस्माकं भवत्विति विवक्षवः, ते ऋषयस्तथा वक्तव्ये तथोक्या तन्नामानो बभूवुरित्यर्थः । सेव तेषां संज्ञा जातेति तात्पर्यम् । दो. पसरचे तु तथोक्तरसम्भवेन श्रुतौ तथाऽऽख्यानासङ्गतिरिति भा घः । नन्वेवं तस्यापि तत्त्वमेव कुतो नात आह *एतदिति । या. झे कर्मणि स्यादित्यर्थः । एवः प्रसिद्धाविति न पूर्वविरोधः । अप्यर्थो वा । अत एवाह *ते इति इति । *कुर्वन्तः-अपशब्दभाषणं कुर्वन्तस्ते ऽसुरा इत्यर्थः । *क्रत्विति । ज्योतिष्टोमेत्यर्थः । उभ. याकाङ्क्षा प्रकरणम् । शिष्टाचारसंवादो ऽप्यत्रत्याह *अत पवेति । अयं भाष्यादिसं. मतस्तयोर्भेदो जैमिन्यादिसंमतोऽपीत्याह *अत एवेति । उक्त- रीत्या तयोर्मेंदादेवेत्यर्थः । सूत्रद्वयेऽन्वयः । गामश्वमिति- वत्समुच्चयः । सङ्गच्छते इति शेषः । तत्र अन्यथाऽधिकरणार्थों घ- क्ष्यमाण इति तथा स्वस्यानिष्टत्वादाह *तवेति । भाषा- र्थाधिकरणं त्वितो भिन्नमिति भावः । एतेन तन्मते मिथो विरोधो ऽपि सूचितः । कर्तुर्हि वाच्यत्वसाधकमेवेदं सूत्रमिति तृतीयतुर्यपादे इत्यर्थः । साकाहत्वाच्छेपमाह *अनारभ्यति । संयो- गादित्यस्य व्याख्या *सनानेति । अनुवादत्वस्य सफलत्वनियत- स्वात्पूर्वपक्षतात्पर्यमाह *एवं चेति । तस्य तदनुवादत्वेचेत्यर्थः। *स्मार्तमेवेति । निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरणं शेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥ सङ्करापात्रक्रियासु मासः शोधनमैन्दवमिति- मन्वाद्युक्तमेवेत्यर्थः ।

·७६६ रीकादयोपेतायां लघुमजूषायाम् । एवेन यजुर्भेषप्रायश्चित्तादिनिरासः। फलभेदमेवाह *स्माते. नहीत्यादिना । *तेन-निषेधेन । एवमग्रेऽपि । बोध्यते इत्यने शे- षः । तस्याग्रे ऽप्यनुषङ्गः । किश्चिदर्थमेवाह *तदिति । *वा चा- थः । *एवं चेति । आत्मदोषपरिहाराय पुरुषेणानृतन्न वाच्यमिति सत्तात्पर्य चेत्यर्थः । *अङ्गीकृत्य अङ्गीकृत्यापि । तदुक्तं तैरेव यदा दर्शपूर्णमासस्थोऽपि तदतिक्रमं करोति तदा बाह्यातिक्रमवदस्य स्वयं प्रत्यवायमात्रं स्यान्न कर्मफलप्रतिबन्धः । नहि शुद्धपुरुष- धर्मातिक्रमैः क्रतवःप्रत्यवयन्ति । तथाहि- यो नामः ऋतुमध्यस्थः कलादीनि भक्षयेत् । न क्रतोस्तत्र वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः ॥ इति । कतवो हि स्वसम्बधिनौ विधिप्रतिषेधावपेक्षमाणास्तदतिक्रमे सति विगुणा भवन्ति । ये तु पुरुषगता विधिप्रतिषेधास्ते कत्व. तरगता इवास्य सदसद्भावयोरविशिष्टाः । नहि तेषु गुणत्वबुद्धि- रुत्पन्ना येनातिक्रमे वैगुण्यबुद्धिः स्यात् । तेन दर्शपूर्णमासयोरनृतं धवनरकं च प्राप्नुयाइर्शपूर्णमासफलश्चाविकलमवाप्नुयादिति स्मृत्यर्थः । श्रौतस्तु प्रकरणयुक्तपुरुषधर्म इत्यत्रैषोऽर्थो विज्ञायते व. जितानृतवदनकेन पुरुषेण कृती दर्शपूर्णमासौ फलं साधयत इति प्रकरणसामर्थ्यात् पुरुषगतापूर्वसाधनत्वं लक्षयित्वाऽनृतं प्रतिषि. धम् । अतश्च तदतिक्रमे दर्शाद्यपूर्वमेव वैगुण्यान स्यान तु पुरुषस्य कश्चित्प्रत्यवायः। नहि तदानीं कल्प्यमानः प्रत्यवायः स्वतन्त्रपुरु- षसम्बन्धित्वेन कल्पयितुं शक्यते इति । तदाह *क्रतुप्रकरणेति । *तो:-तस्यैव । 'वा स्था' इति कोशाद्वाऽवधारणे सूत्रहत्याह *विधिरेवेत्येति । *केचिंत-भट्टप्रभृतयः ॥ ६ ॥ परेतु“अथ ब्रह्मचारिणो व्रतम्" इत्युपक्रम्य "नेक्षे. तोचन्तमादित्यम्"इतिवदस्यापि पाठात् स्मात "नानृतं (१) वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेच समुपये इति विश्वः। (२)केचिदित्युपलब्धमूलपूस्तकेष्वनुपलब्धमिति मूले नोपन्य- स्तम् । कलानुरोधात 'विधिरेवेत्यर्थ रति पतम्मलोचरं यम् ।

·तिनिरूपणम् । ৩৩ घदेद्" इति तत्संकल्पपरम् । इदं तु संयोगान्तरात् फतुप्रकरणपाठाद् व्रतोपक्रमाभावाच, अनुवादफला- भावाच, प्रयोजनसम्भवाच प्रतिषेधविधायकमेवेत्यर्थ उचितः । नहि केवलप्रयोजनमात्रेण वाक्यार्थव्यव- स्थितिः। नहि प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणमिति न्यायात् । न्यायेन वाक्यार्थे निर्णीते प्रयोजनसिद्धिरित्यन्यत । नच तादृशोपक्रमानुपलम्भ इति वाच्यम् । ब्रह्मचारिप्रकरणे- ब्राह्मणः काममश्नीयाच्छाद्धे व्रतमपीडयन् । ब्राह्मणो ऽत्र ब्रह्मचारी । ततस्तद्वतप्रदर्शनपरम्- मधुमांसानोच्छिष्टशुक्तस्त्रीपाणिहिंसनम् । भास्करालोकनाशलीलपरिवादादि वर्जयेद् ॥ इति- याज्ञवल्क्योक्तः । व्रतमपीडयन् मध्वादिपरि- हारेण । अश्लीलमसभ्यभाषणमिति मिताक्षरा- व्याख्यातेनाश्लीलपदेनासभ्यानृतभाषणयोः संग्रह इति सूचितम् । भास्करालोक उदितादेरिति च मिताक्षरा । शुक्तं परुषवच इति च । आदिपदेन स्मृ- स्यन्तरोक्तगन्धमाल्यादिवदनृतस्यापि संग्रह इत्यन्ये। "नेक्षेतोयन्तम्" इत्यादिविषये- उपक्रमे श्रुतं ब्रह्मचारिव्रतपदे यतः। सदन्वयबलात्कर्मविशेषो यत्र बोध्यते ॥ इति मिश्रोक्तश्च। प्रकृताधिकरणे शवरस्वाम्यपि। “संयोगान्तराद" इति सूत्रैकदेशमुपादाय नियमानुष्ठानेन पुरुषस्य ·७६८ टीकादयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । संबन्धः स्मर्यते पदार्थप्रतिषेधेन संयोग इह पुरुषस्ये. त्ययमिह संयोग इत्याहेत्याहुः । नियमश्च सङ्कल्प एव । तदनन्तरं क्रतुमंयुक्त पूर्वा- कनिषेधवाक्ये, “जनभ्यमानोऽनुमानमयि दक्षत" इति विधिवाक्ये च साधारणतया पूर्वपक्षोपपादकम् "अहीनवत्पुरुषधर्मस्तदर्थत्याइ“इति भूत्रम् । उभय- मपि पुरुषध नि । आयो " इतिश्रुत्या, द्वितीये "जाभ्यमानी ना ऽनुब्धाद"इति वाक्येन पुरुषा. र्थवावगमात् । ज्योतिष्टोमप्रकरणपठितम् "द्वादशोप सदस्तिस्र एवोपसदो द्वादशाहीनस्य" इत्यहीनसंयो. गात्प्रकरणादुत्कृष्यते तद्वत् । श्रुतिवाक्याभ्यां च प्रकरणं दुर्बलमिति तदर्थः ।। ७ ॥ (कुं० टी०) *संकल्पपरमिति । “अथ व्रतम्" इत्युपक्रमा- दुदयकालिकादित्यानीक्षणसंकल्पवदनृतवदनाभावसंकल्प इत्य. र्थ इति भावः । संयोगान्तरादित्यस्यार्थमाह *क्रतुप्रकरणेत्या. दि। स्मार्ते ब्रह्मचारिवतोपक्रमः कथमिति शङ्कते *नचेति । अ. सभ्यं ब्रीडादिदायकम् । *आदिपदेनेति । केचिदनृतवदने. ऽश्लीलं सगृह्णन्ति, अन्ये आदिपदेनेत्यर्थः । ब्रह्मचारित्र: तविषयत्वं प्रकारान्तरेण द्रहयति *इत्यादिविषय इति । मिश्रोक्तश्चेत्यत्रान्वयः । ब्रह्मचारिव्रतविशेषो ऽत्र बोध्यते इति कारिकार्थः । कर्मविशेषश्चानीक्षणसङ्कसरूपः । स्मर्थ- ते इति । स्मार्तेन “नानृतंम्" इत्यनेन नियमानुष्ठान सम्बन्धः (१) परातिपाठं परिकल्प्य कुञ्चिकाकारो व्याख्यत् परन्तु कलाऽनुरोधेन मूलपुस्तकत्रितये उपलम्भाञ्च पदार्थेति पाठ एवा. षस्थापितः।

·तिर्थनिरूपणम् । पुरुषे वोध्यते । *परार्थेति । इह क्रत्वर्थनिषेधेन पुरुषस्य सं- योगो वोध्यते इत्यर्थः । *ज्योतिष्टोमेति । ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-“तिस्त्र एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्य" इति । एके- नाह्रा निष्पाद्यत्वात्साह्नो ज्योतिष्टोमः । दीक्षादिवसालम- भिषवदिवसापूर्व कर्तव्या होमा उपसदः । चतुर्विधा हि सोमयागाः--एकाहाहीनसत्रायनात्मकाः । एकैकदिवससा- ध्या अग्निष्टोमादयः एकाहाः । द्विरात्रादयो ऽहीनाः द्वादशा- हः सत्राहीनोभयात्मकः । त्रयोदशरात्रादीनि सत्राणि । संवत्स- दिसाध्यानि अयनात्मकानि । अत्र न हीन इति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोम एवाहीनशब्देनोच्यते । स हि सर्वस्य यागस्य प्रक- तिः। तथा च प्रकरणाज्योतिष्टोम एव द्वादशत्वत्रित्वयोर्विकल्पः इति पूर्वपक्षः । द्विरात्रादावहर्गणे अहीनशब्दो रूढः इति सवनप्रकरणादुत्कृष्य तत्रैव द्वादशत्वविधिरिति सिद्धान्तः ॥७॥ (क.टी.)केचिदितिसूचितामरुचिं वक्तुंसिद्धान्तसूत्रस्य सिद्धान्तार्थ- माह *परेत्वित्यादिना आहुरित्यन्तेन । अस्यापीत्यस्यार्थ सूचयनाह *स्मार्त्तमिति । प्रजापतिव्रतान्तर्गतं मन्वाद्युक्तंचेत्यर्थः। *तदिति । यावद्ब्रह्मचर्यानृतवदनाभावत्यर्थः । *इदन्त्विति । श्रौतन्त्वित्यर्थः । तश्च स्थलत्रितये । तत्र-द्वितीयाष्टके तैत्तिरीये "विश्वरूपो वै" इति प्रश्ने "नासोमयाजी" इत्यनुवाके दर्शपूर्णमासमहाप्रकरणावान्तर- दाक्षायणयज्ञप्रकरणे "तस्यैतद् व्रतं नानृतं वदेन मासमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयेयुरेतद्धि देवाः सर्व न कुर्वन्ति” इत्येकम्, प्रथमाष्टकब्राह्मणे "ब्रह्मसन्धत्तम्" इतिप्रश्ने "द्वादशसु" इत्यनुवाके आधानप्रकरणोचरं "तस्मादाहिताग्निर्नानृतं घदेन्नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान् गृहे वसेद्" इत्यादि द्वितीयम्, आरण्य- के 'सहवै" प्रश्ने कुष्माण्डहोमप्रकरणे "न मा समश्नीयान्न स्त्रियमु- पेयानोपर्यासीत जुगुप्सेतानृतात्पयो ब्राह्मणस्य व्रतम्" इति तृती- यम् तत्र आद्यतृतीययोः संयोगान्तरादित्यस्यार्थः-*- ९७ ·७७० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । विति । आद्यद्वितीयतृतीयसाधारणम् अर्थान्तरमाह . तोपक्रमेति । सर्वत्र तव्रतोपक्रमाभावाञ्चत्यर्थः । तथैवाह *अनु- वादति । अत्र सर्वत्र प्रायश्चित्तान्तरोक्तेस्तत्प्रायश्चित्ताप्राप्तिरिति भावः । आद्यतृतीयाशयेनाह * उक्तति । क्रतुवैगुण्येत्यर्थः । *प्रतिषे. धेति। तत्राद्यं “तस्यैतद् व्रतम्" इत्युपक्रमाद्यावत्क्रतुसंकल्पविषयप्र. तिषेधविधायकम्, द्वितीयं श्रुतोपक्रमाभावेऽपि तोग्राह्यत्वादनन्त- रम् 'आहिताग्निवतानि "नानृतं वदेइ” इत्याद्यापस्तम्बोक्तत्वात्तस्य यावजीवसंकल्पविषयप्रतिषेधविधायकत्वम् । अत एव प्रयोगकारैरा- धानप्रयोगोत्तरम् 'अथाहिताग्नेबतसङ्कल्पः-अनृतं न वदिष्यामि, अनाश्वासं ब्राह्मणं न वासयिष्ये, सूर्योढमतिथि नापरोत्स्य, ऋचीप- पकं नाशिष्यामि, क्लिन्नं दारु नानावाधास्यामि, अन्तनीव्यपी नाशि- ध्यामि, स्वकृते इरिणे जोतं न खादिष्यामि, पुण्यो भविष्यामि, हिं- कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपैष्यामि, हिंकृत्य स्त्रियमुपैष्यामीति वा, साय- मुद्धरणानन्तरमाहुतावहतायां नाशिष्यामि, नक्तमन्नादन्यन्न दास्ये नकमन्नादन्यदपि दास्य इति वा, एतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्टवा मांसं न भक्षयिष्यामीत्याहिताग्नेर्बतसंकल्पा यावजीवमनुष्ठेयाः'इत्यु- क्तम्। तृतीयं तत्र पाठात्तदनुपक्रमाच्छुद्धक्रतुगतप्रतिषेधविधायकमि- त्यर्थः । *विधायकमेवत्येवन तन्मात्रयावृत्तिः । औचित्यमेव प्रति- पादयंस्तत्रारुचिमाह* नहीति । केवलशब्दन सजातीयव्यवच्छेदः । मात्रपदेन विजातीयस्य । सिद्धस्य गतिश्चिन्तनीया। दृष्टान्तसाधार ण्येन शङ्कते *न च तादृशोपेति । "तस्यैतस्य स्नातकस्य व्रतानि" इत्युपक्रम्याश्वलायनेन, “अथ स्नातकवतानि" इत्युपक्रम्यापस्तम्बेन "व्रतानीमानि धारयेद्"इत्युपक्रम्य मनुना यथा स्नातकवतान्युक्तानि तद्वदा नोक्तमित्यर्थः । तथा च तस्य तत्परत्वं दुर्घटमिति भावः । शाब्दतदुपक्रमाभावे ऽप्यार्थस्तदुपक्रम इत्याह ब्रह्मचारीति । 'ब- ह्मचर्ये स्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि' इति पूर्वार्धादाह *ब्राह्मण इ. १ अत्र कलापुस्तके ईरिणे नावसास्यामीत्युपलभ्यते परन्तु का- स्यायनश्रौतसूत्रे ईरिणे उत्पन्नं न खादिष्यामीत्युक्तेः, तयाख्याका- नैश्च उत्पन्नं तिन्तिड्यादि न भक्षयिष्ये इति व्याख्यानात्तदेवात्राव- स्थापितम्। , ·तिर्थनिरूपणम् । ति । तद्रहणं क्षत्रादेः श्राद्धभोजनव्युदासार्थम् इति भावः । *ततः- अव्यवधानेन । *परामधुमांसेति पाठे परा इतिरूपा या याशव- क्योक्तिस्तस्या इत्यर्थः। *परस्येति पाठे परस्येत्यस्य याज्ञवल्क्यव- चनादित्यर्थः । नन्वेतायता दृष्टान्तसिद्धावप्यनृतवदननिषेधस्य तत्त्वं न लब्धं "नाहितं नानृतश्चैव" इति याज्ञवल्क्योक्तं तुस्नातकप्र. करणस्थमतो मिताक्षरामाह *व्रतमिति । आदिना मांसादि । तामेवाह *अश्लीलमिति । नन्ववमपि दृष्टान्तासङ्गतिः सामान्यतो रविदर्शनाभावस्यैव तत्वलाभादत आह *भास्करेति । पर्युषि- तस्याभक्ष्यप्रकरणे उक्तेराह परुपमिति । मिताक्षरेत्यस्यानुषङ्गः । नन्वश्लीलमसम्यभाषणमित्येव पाठ इति कथं तत्संग्रहो ऽतस्तदु. क्तयुक्त्यैवाह *आदीति । *स्मृत्यन्तरेति । तत्प्रकरणे द्यूतं च ज- नवादं च परिवादं तथा ऽनृतमित्यादि मन्वापस्तम्बायुक्तरित्यर्थः । दृष्टान्ते उपक्रमः शाब्दोऽप्यस्तीति पार्थसारथिमिश्रसंमतिमप्याह *नेक्षेतोद्यन्तमिति । ब्रह्मचारिधर्मभूतप्रजापतिव्रतान्तर्गते इत्यर्थः । स्पष्टं चेदमादौ नअर्थवादे, लक्षम्यां च मिताक्षराव्याख्यायाम् । स्वोक्तभिन्नार्थे तद्भाष्यसंमतिमप्याह *प्रकृतेति । “अकर्म- ऋतुसंयुक्तम्" इत्यधिकरणे इत्यर्थः । *संयोगान्तरादिति सूत्रैकेति । "विधिर्वा संयोगान्तराद्" इति सूत्रस्य विधिर्वा संयोगादित्येकदेश- मित्यर्थः । तावदेव सूत्रमिति भ्रमनिरासायेदम् । *नियमेति । विधिर्वाऽयन्दर्शपूर्णमासयो नृतंवदेदिति, नानुवादः, कुतः संयो. गान्तरादित्यादिः । संयोगभेदस्यैव प्रतिपादको नियमेत्यादिग्रन्थः । *स्मयते-स्मृत्या प्रतिपाद्यते। *पदार्थेति । ऋतुगतसङ्कल्पविषयानु- तवदनपदार्थेत्यर्थः । *इह-श्रौतविशेषे । पुरुषस्येत्यग्रे इति कथम- न्यत्र श्रूयमाणोऽन्यस्यानुवादो भविष्यतीति तत्र शेषः। तत्फलितमाह *इत्ययमिहेतिानतु भट्टाद्युक्त इत्यर्थः।ननु तावताऽपि तस्य तत्सङ्कल्प- परत्वालाम एव नियमानुष्ठानेनेत्युक्तेरत आह *नियमश्चेति । *स- ङ्कल्प एवेति । यावद्ब्रह्मचर्यानुष्ठीयमानानृतवदनाभावसङ्कल्पविशेष एवेत्यर्थः । तस्मादुक्ताधिकरणतस्तस्य क्रतुयुक्तपुरुषधर्मतैव । तदुक्तक्रत्वर्थतेति सिद्धम् । इदमेवैतदनिमाधिकरणेन द्रढयांत *तदनन्तरमित्यादिना । *ऋत्विति । दर्शपूर्णमासप्रकरणप- ठिते इत्यर्थः । यद्यपि पूर्व निषेधपरम् अकर्मेत्युक्त ·७७२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । १ परिशेषादिदं विधिपरमिति भाष्ये उक्तम्, श्रुत्या सह प्रकरणं विरुध्यते नवेति पूर्वत्र विचारितम् इदानी लिङ्गवा. क्याभ्यां सह विचार्यते इति वार्त्तिके उक्तम्, तथापि सिद्धान्तमतेन तुल्यत्वेन अत्र विनिगमनाविरहादाह पूर्वोक्तति । तत्रैव "त्वष्टाह. तपुत्रः" इत्यनुवाकपठितमाह *जञ्जभ्येति । #उभयम्-अनृतवदना भावतदनुवचनरूपमित्यर्थः । पुरुषपदार्थमाह * पुरुषधर्मइति । तात्स्थात्ताच्छव्यमिति भावः। हेतोर्व्याख्या *आयेइति । दृष्या. न्तार्थमाह *यथेति । तिस्त्र एव साह्नस्योपसद इति पाठः । श्रुतेस्तै. त्तिरीयायाः तथैव सत्त्वात् । साह्नः ऐकाहिको ज्योतिष्टोमः । अहीनः यहादिद्वादशाहान्ताहर्गणसाध्यः । उपसद इष्टिविशेषाः । तत्ता- स्पर्यमाह *श्रुतीति ॥ ७॥ तदनन्तरं "प्रकरणविशेषादातद्युक्तस्य तत्संस्का. रो द्रव्यवद्"इति सिद्धान्तसूत्रम् । प्रकरणात्तद्युक्तस्य तत्क्रतुयुक्तस्य अन्तवदनाभावानुवचनादि संस्कार इति तदर्थः । विरोधे हि श्रुतिवाक्ये बलवती । प्रकृते च तयोरविरोधात् श्रुतिप्रकरणाभ्यां वाक्यप्रकरणा. भ्यां क्रतुयुक्तपुरुषसंस्कारत्वम् । यथा क्रतुयुक्त ब्रीह्यादीनामेव प्रोक्षणं संस्कारकम् । तेनोभयत्रापि वैपरीत्ये क्रतुवैगुण्यं सिद्धम् । अवैपरीत्ये तत्साद्- गुण्यं च । याजुषभ्रेषनिमित्तं प्रायश्चित्तं च सिद्धम् । नच "नानृतं वदेदू" इत्यस्य ऋतुगतपुरुषधर्म- स्वे यजमानस्य प्राधान्यात् प्रधानभूतकी यज- मानेनैव वज्यं स्यात् । क्रत्वर्थत्वे प्रतिषेधस्य वर्ज- नीयतया कर्बनपेक्षत्वेन यज्ञप्रवृत्तेन यजमानेन ऋ. विभिश्च वर्जनं सिध्यतीति विशेष इति वाच्यम् । श्रुतिप्रकरणाभ्यां ऋतुसम्बद्धपुरुषकर्तकानतबदना.

·तिङर्थनिरूपणम् । ७७३ भाव इति बोधेन तत्सम्भवात् । ऋतुकर्तृकर्तृति बोधे मानाभावात् । किञ्च वज्यभावनायाः कौनपेक्षत्वे व्यभिचा. रेण भावनायाः कत्र क्षेपकत्वमेव भवदुक्तं भज्येत । किञ्च युष्मदस्मद्भिन्नसामानाधिकरण्ये प्रथम इत्यर्थकेन "शेषे प्रथमः"इत्यनेन तत्सामानाधिकरण्ये एव प्रथमस्थ साधुत्वावदेदित्यस्य साधुत्वाय पुरुष इतिपदस्य, तदर्थस्य वाऽध्याहारावश्यकत्वेन जञ्ज- भ्यमानवाक्यतो वैषम्यं दुरुपपादम् । नच तत्सामानाधिकरण्याभावे प्रथम इत्येव तदर्थः । "उपपदे समानाधिकरणे" इत्यधिकारेण शेषपद- स्वारस्येन च तादृशार्थासम्भवात् । नचैवं 'त्वं च चैत्रश्च पचथः' इत्यत्र परत्वात् प्रथमापत्तिः । उपयुक्तासमभिव्याहृतस्य उपयुक्ताद- न्यस्य शेषपदार्थत्वात् । स्पष्टं चेदं भाष्ये । न्यायसुधाकारो ऽपि क्रत्वर्थत्वे ऋतुफलसिद्ध्यर्थ- त्वात्पुरुषार्थत्वमप्यस्तीति वदन् क्रतुसम्बद्धपुरुषधर्म तापक्षमेव साधु मेने । एवञ्च जञ्जभ्यमानसंस्कारो ऽपि क्रतुसम्बद्धपुरु- षमात्रस्यति बोध्यम् । तव तु विपरीतम् यजमानस्यै- व स स्यात् । एतेन प्राधानात् यजमानसंस्कार एवेति परास्तम् । यद्यपीदं द्वयमपि दर्शपूर्णमासप्रकरणे एव पठितं तथाऽपि तद्गतक्रतुत्वसामान्यापेक्षमेव, पूर्वोक्तमहा. भाष्यात् । भगवान् शबरस्वामी तु "नानृतं वदे" ·७७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । इत्यस्य पुरुषधर्मत्वमुत्सूत्रमेवाशय उत्सूत्रमेव कर्तु. राख्यातप्रत्ययार्थत्वनिरासेन प्रोमा समाहितवान् । तथा भावार्थाधिकरणे भगवन्तो भट्टपादाः प्रौदि- वादेनैव प्राधान्यादियुक्तिभिर्भावनाया अप्रत्ययार्थ- त्वमुत्सूत्रमेयोक्तवन्तः। "भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयतैष ह्यर्थो विधीयते" इति हि तत्र सूत्रम् । कर्मशब्दा यजेत दद्याज्जुहुयादित्यादयस्ते भावार्थाः प्राधान्येन क्रियाऽर्थाः । “क्रियाप्रधानमाख्यातम्" "भावप्रधान- माख्यातम्" इत्युक्तः, अतस्तेभ्यः क्रिया प्राधान्येन प्रतीयेत हि । प्रधान्यादेवैषोऽर्थः क्रियारूपः सर्वत्र विधीयते न नामार्थः । तस्याश्च शीघ्रनाशित्वादा- रमपूर्व स्वीकार्यमिति तदर्थः । नह्यनेन भावनायाः प्रत्ययार्थत्वं न धात्वर्थत्वमित्यर्थः स्पृश्यते । नव्यमी. मांसकानां तु प्रौढिवादेनाप्युक्त ऽथें मुख्यसिद्धान्त- स्वभ्रम इति सुधियो विभावयन्तु । तस्माद्भावना धातुबाच्यैव । तदुक्तं "कारके" इति सूत्रे भाष्ये-"अधिश्रयणो. दकासेचनैधोपकर्षणादिक्रियाः कुर्वन् देवदत्तो यदा पचतीत्युच्यते तदा तत्राधिश्रयणादिषु पचिर्वर्तते, ज्वलनक्रियां कुर्वन्ति काष्ठानि यदा पचन्तीत्युच्यन्ते तदा तत्र पचिर्वर्तते, सम्भवनं धारणं च कुर्वती स्थाली यदा पचतीत्युच्यते तदा तत्र पचिर्वर्तते" इति । सम्भवनं ग्रहणम्, धारणम् आसमाप्ति स्थापनमिति कैयटः।

·तिर्थनिरूपणम् । कर्तृकर्मरूपो धर्मी प्रत्ययार्थः । स्पष्टं चेदं “तिङ्- भ्यामेकं द्रव्यमभिधीयते" इत्यादिना “गत्यर्थला- टा"इति सूत्रे भाष्ये । कादिपदानां शक्तिपरत्वे- ऽपि शक्तिशक्तिमतौरभेदात्स एव प्रत्ययार्थः । कत्री- दिविभक्त्या शक्तिमदभेदमापनाया एव शक्तरुक्तिरित "सार्वधातुके यक्" इत्यत्र कैयटोक्तेः । प्रत्ययार्थ: प्र- धानमित्युत्सर्गस्थापि भाष्यनिरुक्तकाराद्यनुभवचले. न त्याग इति । तदर्थकारकस्य धात्वर्थ प्रति विशे- णतेति केचित् ॥ ८॥ (कुं०टी०) *श्रुतिप्रकरणाभ्याम्-"नानृतं वदेद्"इत्यत्र । *उभयत्रापि-उक्तवाक्यद्वयेऽपि । *वैपरीत्ये-अनृतवदने, अनुवचनाभावेच । * भ्रष इति । भ्रषो भ्रंशो यथोचितादित्य- मरः । *वैषम्यमिति । "नानृतम्" इत्यत्र पुरुषार्थत्वस्य त्यागो "जञ्जभ्यमान"इत्यत्र तत्स्वीकार इत्येतदित्यर्थः। त्वंच चैत्रश्च- पचथ इति । उपयुक्तादन्यः शेषः, इह चोपयुक्तस्य त्वंपदस्य स- चान प्रथमः इत्यर्थः । * तद्गते-ज्योतिष्टोमगते इत्यर्थः । तेन क्र. स्वन्तरेऽप्ययं विधिः। *महाभाष्यादिति । यणिस्तर्वाणो नाम ऋषयो याज्ञे कर्मणि नापभाषन्ते इत्यादिकात् । *धातुवाच्यै- वेति । व्यापारातिरिक्तभावनायां तु मानाभावः। शक्तिपरत्वे ऽपि कर्तृत्वादीनामेव वाच्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । * * उत्सर्ग- स्यापीति । बहुशो व्यभिचारदर्शनात् ।। ८ ॥ (क० टी०) *तदनन्तरम्-पूर्वपक्षानन्तरम्। प्रकरणविशेषादि- त्यत्र कर्मधारयो न तु षष्ठीतत्पुरुषो व्यावाभावात् । तथाचास्या- विवक्षितत्वं फलितमित्याशयताह *प्रकरणादिति। *युक्तस्य-पु.

·७७८ टीकायोपेतार्या लघुमञ्जूषायाम्। मिति। *इत्यादीत्यनेन यत्र तत्र निधात इत्यस्य परिग्रहः । लोट्लटोः सांनिध्यात्तद्वाच्यमेवात्र कारकं लोडन्तलडन्तयोश्चार्थ लक्षणो निमित्तनिमित्तीभाव इति कैयटः। ननु सप्तमीपञ्चम्याविति सूत्रे तथा स्पष्टत्वात्तत्रापि तथेति कथमेकद्रव्याभिधानमत आह *क दीति। उक्त क्वचित् सुनियामकेषु तेपान्तत्परत्वेऽपीत्यर्थः । सर्वत्राह *श- तीति। *स एव-शक्तिमानेव। नन्वभेदे ऽपि नियमः कथं तिङन्ते ऽत आह *क दीति । तत्र विहितविभक्त्येत्यर्थः । नहि शक्तिः साक्षात् क्रिया गता। अत एव शक्तिः कारकमिति पक्षे कर्तृकर्मादिजबोधे शक्तिरूपकर्तृत्वादेर्नियमतः प्रकारतया भानेन तत्रैव शक्तिसिद्धी सानानाधिकरण्योपपत्तिरिति बोध्यम् । नन्वेवं प्रत्ययार्थः प्रधान- मिति न्यायविरोधो ऽतस्तावत्प्राचां मतेनाह *प्रत्ययार्थ इति । कृदादौ क्लप्तस्येत्यर्थः । *त्यागः-तिङन्ते । सर्वसङ्ग्रहायाह *धात्व. थमिति । * केचित्-दीक्षितभूषणकृदादयः ॥ ८ ॥ परे तु 'प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इति यत्र प्रत्ययस्य वाचकता तद्विषयम् । “कर्तरि" इत्यादेः स्तद्विषया- द्धातोरित्यर्थेन तिङां तद्योतकत्वाहिशेषणत्वमेव । भावे इत्यस्य तथाऽन्वयस्यैव युक्तत्वात् । अत एव "स्नुक्रमोः"इतिसूत्रं भाष्ये "भावकर्मणो" इति सूत्रस्य "भावकर्मवृत्ताद्धातोः" इत्यर्थकथनं कृ- तम् । तस्य च भावकर्मविषयाद्धातोरित्यर्थ कैयद आह । तद्विषयत्वं च धातोः कर्मादिविशिष्टक्रियावा. चकत्वेन, कर्मादीनां स्वप्रकृतिकप्रत्ययवाच्यत्वेन वा। तत्र तिविषयलकारस्थले आद्यम् । “क्रियाप्र. धानमाख्यातम्" इति स्मृत्यन्तरात् । शत्रादिविष- ये त्वन्त्यम् । “सत्त्वप्रधानानि नामानि" इति स्मृतेः "लः कर्मणिच" इत्यादेरप्ययमेवार्थः भावकर्मादिवृत्तादिति । शानजादौ कारकप्राधा- ·तिर्थनिरूपणम् । न्यमुक्तरीत्यैव । अन्यथा शानजादिस्थानिलेन भा. वस्य सत्त्वभूतस्य बोधनम्, तिस्थानिलेन त्वस- त्वभूतस्य बोधनामिति तवापि न सिद्धयेत् । तस्मादु. भयत्राप्यर्थे तदंशे सूत्रतात्पर्य चेदत्रापि तथैवास्तु । "वर्तमाने लट्" इत्यादिविहितलानुवादेन चैतद् अं- नियामकम्। अत एव "कर्तरि कृद्" इत्यादिना कर्नादेः प्रत्य. यार्थत्वबोधनमेव । भावबोधकादित्यस्य केवल क्रि- यामात्रबोधकादित्यर्थः। किञ्च "येकयोः" इत्यादीनां तिविषयाणामपि नियमत्वमिति भाष्ये स्पष्टम् तद्विदाम् । सिद्धौ च नियमो भवति । धातुवाच्यत्वे च “अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति" इति सामान्यसूत्रेण सर्वत्र सिद्धौ नियमत्वं युज्यते नान्यथा। संख्यायाश्च कार. कस्येव क्रियायामेवान्वय इत्युपपादयिष्यते । स्पष्टं चेदं "बहुषु" इति सूत्रे भाष्ये । तत्राहि "निडो ऽविशेषेण धातुमात्राद्विधीयन्ते इ. ति नियमार्थ येकयोः" इत्यायुक्तम् । एकवाक्यतया विधानमिति पक्षे ऽपि फलतो नियम एव, तहिनापि तत्र सिद्धेः । अत एव "अनुदात्तङितः" इति सूत्रे भाष्ये अत्र पक्षे तेषां सूत्राणां परिभाषात्वव्यवहारः । अत एव अजर्घाः, अचकादित्यादौ धातुमा- त्रात्सर्वबोधः सङ्गच्छते । लुप्तस्मरणाबोध इति तु १विषयादिति पाठः।

·'७८० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । एकशेषसूत्रे प्रत्ययलक्षणकार्यसिद्धेल्पफलत्वं बद- ता भाष्यकारेण तिरस्कृतम् । लोपमजानतां तथा बोधानापत्तेः। यतु कैयटेन तिङा स्वभावतः संख्यावाचकत्वा- श्रयेण तिविषयाणां तेषां नियमार्थत्वमुक्तम् । तन्न । एवं स्वभावाश्रयणे तेनैव तत्तत्तिड़ां त. सत्संख्यावाचकत्वसम्भवेन नियमशास्त्राणामपि वैयापत्तेः । सुविषयाणामप्यनेन एकद्वित्र्यादिप- क्षेष्वपि नियमार्थत्वसम्भवेन तत्र नियमोपपादनाय विशिष्य तत्र पश्चकपक्षालम्बनवैयापत्तेश्च । शा. स्त्रमात्रस्यैव वैयर्थ्याचेत्यन्यत्र विस्तरः। "सार्वधातुके यत्" इति सूत्रस्थस्य "सार्वधातु- कार्थाः कादयः" इति भाष्यस्य तद्योत्या इत्येवार्थः । विकरणस्त्वत्र पक्षे साधुत्वार्थ एव । “विकरणार्थाः" इति पक्षे विकरणद्योत्या अपि । "भावकर्मचाचिनि" इत्यादेरपि तद्बोधके इत्यर्थः । तत्र 'सार्वधातुकार्था' इति पक्षे एकत्वादीनामपि तद्योत्यत्वान्नियमा- नुपपत्तिमाशङ्ख्यार्थनियमाश्रयणेन परिहृतं भाष्ये । न च 'विकरणार्थीः' इति पक्षेलेनाभिधानाधिकरणो न स्यादिति भाष्यदूषणानुपपत्तिः, द्योतकसमुच्चयस्य व्यतिलुनीते गाायणीत्यादौ दर्शनादिति वाच्यम्। लिङ्लिटोर्विकरणरहितयोः,अदादौ च लकारमात्रेणा- पि तद्योतनेन तेनैव कृतकृत्यतया विकरणानुत्पत्या. पत्तिरित्याशयात् । व्यतिलुनीते इत्यादौ नात्मनेपद- मात्रेण तद्योतनम् । अन्यत्राप्यात्मनेपददर्शनात् ।

·तिर्थनिरूपणम् । ७८१ गाायणीत्यादौ च न फमात्रेण तद्योतनम् । गा- ग्यायणे ऽप्यायनस्य दर्शनात् । तत्र शब्दशक्तिस्व- भावात्कचिद्धिकरणसहितस्य तद्योतकत्वम् , कचि- केवलसार्वधातुकस्पापीति तदूषणपरिहारः । वि. करणानां नैरर्थक्यप्रवादस्तु तं विनाऽपि सार्वधातुक- मात्रेणार्थद्योतनात् । कचित्तत्साहाय्येनार्थप्रतीतरर्थ- पत्त्वव्यवहारो ऽपि । अत एव "स्त्रियाम्" इति सूत्रे भाष्ये स्त्री- स्वस्य प्रत्ययार्थत्वपक्षे प्राधान्याद्विवचनाद्युत्पत्ति- माशङ्म प्रधानस्यापि द्रव्याभेदेन प्रतीत्या समा- हितम् । न तु तस्य प्रकृत्यर्थं प्रति विशेषणत्वाश्रयेण घोत्यत्वपक्षविशेषणतोक्ता । एवं सुपामपि द्योतकतैव । पञ्चकं च प्रातिप- दिकार्थः । एतन्मूलकमेव "सत्त्वप्रधानानि नामानि" इति । तत्र हि नामपदेन सुषन्तम् इत्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । स्त्रीप्रत्ययान्तस्य तु नामत्वम् । शास्त्रप्रक्रियायां ततोऽपि अर्थबोधात्तत्र प्रत्ययार्थत्वपक्षे द्विवचनाय- नुत्पत्तिराशङ्किता । तेन 'प्रत्ययार्थः प्रधानम्' इति व्युत्पत्तिरजेत्यादौ व्यभिचरितेति परास्तम् । अत एव सूत्रकृता प्रधानप्रत्ययार्थवचनमशिष्य- मर्थस्यान्यप्रमाणत्वादित्येवोक्तम्, न तु व्यभिचरि- तस्वादित्यप्युक्तमिति वदन्ति ॥९॥ (कुं. टी.) *तथाऽन्वयस्यैवेति । धात्वर्थस्यैव प्रत्ययेन ·७८२ टीकाट्योपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । द्योतनात् । *स्वप्रकृतिकेति । धातुप्रकृतिकेत्यर्थः । * उभ- यत्रापीति । सत्वभूते ऽसत्त्वभूते च । *तदंशे-भावांशे । *अ. त्रापि-"लः कर्मणि"इत्यादावपि । *तथैवेति । तेनैव प्रकारेण विशेष्यत्वं चेत्यर्थः । *अत एवेति । "कर्तरि कृद्"इत्यत्र कर्ट- विषयादातोरित्यर्थे नेत्यर्थः । ऋतिविषयाणामपीति । अयं भावः-"तिङो विशेषेण धातुमात्राद्विधीयन्ते" इति. भाष्यासंख्याविशेषानुपादानेनेत्यर्थः । एवं च प्रातिपदिकस्येव धातोरपि संख्याकारके अर्थः । “लः कर्मणि" इत्यस्यापि कणि वृत्ताद्धातील इत्यादिरेवार्थः इति । *सामान्यसूत्रेणेति । “तिप्तसाझ" इत्यादिना, "स्वौ- जसमौट्" इत्यादिनाच । *क्रियायामेवेति । आरोपात् । ननु पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे संख्याकारकयोरपि प्रातिपदिकार्थत्वादस्तु नियमः, तिङि तु कथं नियमो ऽत आह *तिको ऽविशेषणेति । *एकवाक्यतयेति । अनमि- हिते कर्मणि यदेकत्वं तत्र एकवचनमित्यादिकम् । *तद्विना. ऽपीति । तादृशविधानं विनाऽपि सामान्यमूत्रेण सिद्धरित्यर्थः । *परिभाषात्वेति । यत्रात्मनेपदं भवति तत्र “अनुदात्तङितः" इत्युपतिष्ठते । तेन प्रथमं लादेशा इति विकरणं न व्यवधायकमि- ति भावः । *तिरस्कृतमिति । लोपस्य प्रत्ययलक्षणमात्र. फलकत्वोक्तेः । *यत्तुकैयटेनेति । कर्तृकर्मणोर्विधीयमाना. स्तिङः संख्यायुक्तयोरेव तयोर्बोधका भविष्यन्ति । संख्या- विशेषश्च स्वभावतः प्रयोगदर्शनादेव गम्यते इति भावः । *नियमार्थत्वमुक्तमिति । भाष्यांशे ऽप्युक्त इत्यर्थः । *सार्व- धातुकार्थी इति । भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके यक् कर्थे सार्वधातुके शबित्यर्थात् । *साधुत्वार्थ एवेति । तिबादिभिरेव ·तिब्यनिरूपणम् । ७८३ योतितया पुनर्योतकार्थताया अभावात् । *विकरणार्या इति । भावकर्मणोगित्याद्यर्थात् । * अर्थनियमेति । एकस्मिन्नेकवचनमे- वेत्याकारकेत्यर्थः । तेन कादिमात्रद्योतकत्वाभावे ऽपि भव- त्येष नियम इति भावः । *विकरणो न स्यादिति । तथाच तच्छास्त्रवैयर्थ्यमिति भावः । *व्यतिलुनीते इति । अत्रात्मने- पदव्यतिशब्दौ कर्मव्यतिहारद्योतको । *लिलिटोरिति । तत्र विकरणाभावेऽपि कादिवोधाल्लकारमात्रस्यैव द्योतकत्वाव- श्यकतया ऽन्यत्र विकरणो न स्यादेवेत्यर्थः । दृष्टान्तस्तु विषम इत्याह *व्यतिलुनीते इत्यादाविति । कारीषगन्ध्येत्यादौ ध्य. डो डिच्चसामर्थ्याध्यङीषौ । *व्यवहारोऽपीति । अत एव विकरणानामन्वर्था प्रत्ययसंज्ञा । *द्रव्याभेदेति । यद्यपि गुण- मात्रे प्रत्ययः, तथाऽपि गुणगुणिनोरभेदाध्यवसायात्कुमारी शब्देन द्रव्यमेवाभिधीयते इति वचनसिद्धिरिति भावः । ननु द्रव्याभेदापन्नस्त्रीत्वस्य प्राधान्यात् “सत्त्वप्रधानानि" इत्यस्य व्यभिचारोऽत आह *न नामत्वमिति । ननु सुब्रहितस्य यान्तस्य लोके बोधकत्वाभावात्कथं तदर्थे द्वित्वायनन्वयः शङ्कित इत्यत आह *ततोऽपीति । *व्यभिचरितेति । प्रत्ययार्थ- स्य स्त्रीत्वस्याप्राधान्यात् । *परास्तमिति । स्त्रीत्वस्यापि द्रव्या- भेदेन प्रतीत्या न प्राधान्यविधात इति भावः । * नतु व्यभिच. रितत्वादिति । अजेत्यादौ ॥ ९ ॥ (क० टी०) एतत्सूचितारुचिं कथयन् सिद्धान्तमाह *परे- त्वित्यादिना वदन्तीत्यन्तेन । *विषयम्-विषयकम् । नैवं सति सूत्रासङ्गतिरित्याह *कर्तरीति । तवाप्यस्यार्थस्यान्यांशे आवश्यक स्वेन सम्भवत्यैकरूप्ये इति न्यायनात्रापि तथैवेति सूचयन्नाह *भावे इति । अन्यलभ्यत्वेनान्यार्थस्य तत्रासम्भवात् इति भावः । अत्र भा. ध्यसमातिमायाह *अत एवेति । उक्तहेतोरेवेत्यर्थः । ननुतस्यान्य ए.

·७८४ टीकायोपेताया. लघुमञ्जूषायाम् । वार्थों ऽत आह *तस्य चेति । तद्विषयत्वं च नैकरूपं सर्व त्यत आह तद्विषयत्वं चेति । इदमपि व्यवस्थितमित्याह त. प्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । तदेकवाक्यतया प्रकृते ऽप्याह *ल: कर्मेति । “वर्तमाने लट्" इतिवत् । पवमेवेत्यस्यैवार्थो *भावेति । अत एव तस्य पूर्वनिपातः। कर्मादीत्यादिना-कर्ता। नन्वेवं शानजा- दिविषये लस्यापि द्योतकत्वापत्तौ तत्रापि कारकस्य विशेषणत्वाप. त्तिरिति महदनिष्टम् । तिङनुरोधेनाधरीत्या तद्विषयत्वाङ्गीकारात्स. कृदुश्चरितादर्थद्वयप्रतीतेरसम्भवादत आह *शानजादाविति । *उक्तेति । द्वितीयेत्यर्थः । वक्तुस्तन्त्रं बोधुरावृत्तिः । इदमन्यांशे तवाप्यावश्यकमित्याह *अन्यथेति । शङ्ककोक्तरीत्यङ्गीकारे इत्य- र्थः । आस्यमाने शय्यमाने च गत इत्यादौ सत्वभूतभाव- प्रतीत्या तत्स्थानिलस्थापि तदर्थत्वावश्यकत्वात् । तो ऽसत्त्व. भूतभावार्थकत्वेन तत्स्थानिलस्य तत्त्वमेवावश्यकमित्याह *तिङि- ति। तङित्यर्थः । क्वचित्तथैव पाठः। तदंशे-भावांशे । *अत्रापि-क. अधिशेऽपि । भाव इत्यस्यावृत्त्याऽर्थद्वयबोधकत्ववत्कायंशे ऽप्या. वृत्त्या कादौ वर्तमानात्कादावर्थे च लविधिरिति भावः । ननु लंविधावेव तत्सूत्रतात्पर्यम् अन्याविहितत्वान्नार्थ एवेति कथमुभय. त्रार्थे इत्यत आह *वर्तमाने इति । *इत्यादीत्यादिना । स्वार्थवि- हितेत्यर्थः । *नियामकम्-नियामकमेव । करणादि च व्यावय॑म्, पाकेन कृतं वैरमित्यादौ तत्प्रतीतेः । तिनियमे द्योतकाभावा- सदप्रतीतिरित्यन्यत् । *अत एव-शवादावुक्तरीत्या कारकप्रधा- न्यादेव । नन्वेवमपि भावविषयत्वं नोकरीतिद्वयेन सम्भवति । तदो- धकत्वमात्रं त्वतिप्रसक्तम् अत आह *भावेति । मात्रम्-कात्स्यें । नतु कृतिरेव विवक्षिता। तथाचानिदिष्टार्थाः प्रत्यया इति न्यायेन स्वार्थे स इति तस्यानुवादकत्वं तत्फलं च तस्य प्राधान्यसिद्धिरिति भावः । द्योतकत्वे युक्त्यन्तरमाह *किञ्चेति । सुविषयाणां तत्त्व- स्येव सर्वाप्रसिद्धत्वादाह *तद्विदामिति । भाष्यविदामित्यर्थः । *सामान्येति । लस्य तिप्तसझीत्यनेनेत्यर्थः । उन्ते संख्यायाः कारके उन्वयस्य परप्राचीनोभयसंमतत्वात्कथ. मुक्तरीत्या नियामकत्वं तेषामत आह *संख्यायाश्चेति । एषेन मतान्तरव्यवच्छेदः । अत्रैव ऽप्रकरणे नुपदमेवेति भावः । तदे- ननु ति- ·तिर्थनिरूपणम् । ७८५ व भाष्यमाह *स्पष्टं चेदमिति । "किमर्थ पुनरिदमुच्यते” इति प्रश्न आह *तिङ इति । *अविशेषेण-संख्याविशेषाद्यनुपादानेन । एवं च प्रातिपदिकस्येव धातोरपि संख्याकारके अर्थ इति भा. वः । नन्वेवमपि एकवाक्यतया विधिरिति भाष्योक्तपक्षान्त- रे न द्योतकत्वसम्भवो ऽत आह *एकति । साच वाक्येकवा- क्यता । इत्थं च लस्थाने तिवादयो भवन्ति ते चानुदात्त- डितः परस्य लस्य स्थाने तादृशा भवन्ति येषां जातानामात्मा नेपदसंज्ञा भवतीति । इयञ्च मन्दमतिना दुर्ज्ञानेति वास्यभेदेन नियम उक्त इति तात्पर्यम् । तद्विनाऽपि-एकवाक्यतया विधा- नं विनाऽपि । उक्तरीत्यति भावः । अत्र भाष्यसंमनिसाह *अत एवेति । तत्र फलतो नियमादेवेत्यर्थः । *अत्रपक्षे-तथाविधिपक्षे । *तेषाम्-"अनुदात्तङितः" इत्यादीनाम् । *परिभाषेति । “यदि पु- नरियं परिभाषा विज्ञायेत" इत्यनेनेति शेषः।अनियमे नियमकारिणी- त्वात्तस्या इति भावः। द्योतकत्वमेव युक्तमित्याह *अत एवाते। तिहां द्योतकत्वादेवेत्यर्थः। मात्रमवधारणे। व्यतिसे इत्याद्यसाध्वेवेति भावः। ननु तत्र लुप्तस्मरणाद्वोधो भविष्यत्यत आह *लुप्तेति । *एकति । सरूपसूत्रे इत्यर्थः । अग्निचिदित्यतो लोकत एवं कर्बर्थप्रतीत्या लो- पशास्त्रं प्रकृतसूत्रवाकिमर्थमिति शङ्कायामाह *प्रत्ययेति । तेन लोपे- नानुत्पत्तेरेवान्वाख्यानमित्युक्तम् । तदाशयमाह *लोपमिति । तत्र- त्यकैयर्ट दूषयति *यत्त्विति । *तेनैव-स्वभावेनैव । एवमग्रे ऽपि । *नियमेति । 'येकयोः" इत्यादीत्यर्थः । सामान्यवद्विशषलामो ऽपि तत एवेति भावः । स्वोक्तिविरोधमप्याह *सुविति । पञ्चकं प्रा- तिपदिकार्थ इति पक्षवत्तन्मतेनैवाह *एकति । आदिना चतुष्कम् । *तत्र-सुविषये । “तस्यापत्यम्” इत्यादेर्वैयर्थ्यमप्याह शास्त्रति । *एवम्-एवं सति।शास्त्रारम्भवैयर्थ्यमपीत्याह *अन्यत्रेति । उद्यो- तादावित्यर्थः । नन्वेवं “सार्वधातुके यक्" इति सूत्रभाष्यविरोधोऽन आह *सावैति । एतेनाभिधीयते इति प्रागुक्तभाष्यस्यापि द्योत्यते इत्येवार्थः सूचितः । ननु तस्यैव द्योतकत्वं किमर्थं विकर- णो ऽत आह *विकेति । नन्वेवमपि पक्षान्तरासङ्गतिरेवात आह *विकरण इति । तत्रत्याग्रिमभाष्याविरोधमप्याह * भावेति । *इत्य- र्थः-इत्येवार्थः । दोषपरानिमभाष्यानुपपत्तिरपि नेत्याह' *त- ·टीकाद्वयापतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्रेति । तयोः पक्षयोर्मध्ये इत्यर्थः । *नियमति । "कयोः" इत्यादी- त्यर्थः । अर्थान्तरस्यापि सस्वात्प्रत्ययनियमानुपपत्तेरिति भावः । आदिना प्रकृतार्थापेक्षप्रत्ययनियमः । "सुपां कर्मादयः" इत्यादि. नेति भावः । एवमपि तदग्रिमविरोधमाह *नचेति । *व्यतिलुनी- त इति । छान्दसम् । *तेनेति । तं विना तदसम्भवात् वैपरीत्यं न । पृष्टान्ते तु नैवं सुवचमित्याह *व्यतीति । न केवलेति नि. षेधाद्वैपरीत्यं नेत्याह *आत्मनेपदेति । तं विना तस्यैवास. म्भवाद्वैपरीत्यं नेत्याह *नष्फेति । तस्य तत्राप्यश्रवणादा- ह *आयनस्येति । नन्वेवं तदोषोपपत्तावपि कथं तत्परिहारो ऽत आह #तति । विकरणार्या इति पक्षे इत्यर्थः । एतन्मूलिकयै- वोपपत्त्याऽन्यविरोधोऽपि नेत्या *विकरणेति । *अत एव-प्रत्यया. थः प्रधानमित्यस्य वाचकविषये ऽव्यभिचरितत्वं द्योतकवि- षये त्वप्रवृत्तिरेवेत्यस्मादेव । उभयत्रास्यान्वयः । तत्रैकत्वस- स्वादाह द्विवचनेति । प्रसङ्गादाह एवमिति । ननु कथं त. स्य तन्मूलकत्वं तत्र तेन प्रातिपदिकग्रहणस्य परप्राचीनसं. मतत्वादत आह *तत्रहीति । निरुक्ते यत इत्यर्थः। कचित्सुपोऽश्र- वणेनान्यत्रापि तत्त्वसत्त्वात्कथं सुबन्तमेवेति भ्रमनिरासायाह *स्त्रीप्रत्ययेति । तन्मात्रस्येत्यर्थः । सुसंस्कारं विनेति यावत् । *प्र. क्रियायाम्-सत्यामेव । अनेनान्यथा तन्निरास इति तत्त्वव्यवच्छे- दः । *ततः-श्रीप्रत्ययान्तात् । अपिर्दध्यादिसमुच्चायकः । न- न्वेवं स्त्रीत्वस्य प्रत्ययार्थत्वपक्षे तन्न्यायव्यभिचार एवात आह *तत्रेति । स्त्रीप्रत्ययान्ते इत्यर्थः । न्यायस्य तत्र व्यभिचरितत्वे तु तदाशड्ढवायुक्तेति भावः । भूषणोक्ति खण्डयति *तेने. ति । तदाशङ्कनेनेत्यर्थः । एतेनेति पाठान्तरम् । *अजादौ । अजा- एडकेत्यादौ । अतएव-तन्न्यायस्य तत्र नियतत्वादेव । अन्यथा सदपि वदेत् ॥९॥ तत्र कर्तृत्वशत्याश्रयस्य व्यापारे ऽन्वयः । यो- ग्यत्वात् । परस्मैपदशश्नमादिस्वयमेवेत्येतत्समभि. पाहतयक्तकादिरूपतात्पर्यग्राहकवशाच्च । कर्मस्व- ·तिङर्थनिरूपणम् । शक्तिमतश्च फले ऽन्वयः । योग्यत्वात् । तय चिणादिसमभिव्याहाराच । ननु कारकविशेष्यक बोध एव कुतः स्वीक्रियते इति चेन्न । “रमते ब्राम. णकुलम्" इति “क्रियाप्रधानम्" इति "हस्वो नपुंसके" इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्रैतन्नामाख्यातयोल. क्षणं "सत्त्वप्रधानानि नामानि भावप्रधानमाख्यातम्" इति निरुक्तविरोधाच । तत्राख्यातशब्देन नियमतो जनकाकाझं विभक्त्यन्तम् । पाचक इत्यादावेकदेशार्थ- स्य तदाकासत्वेऽपि विभक्त्यन्तार्थस्य न तदाकास. त्वम् । “आख्यातमाख्यातेन" इत्यादौ तथैव प्रतीतेः। "चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताः" इ- त्युपक्रमाच्च । "भावकालकारकसंख्याधत्वारोऽर्थी आ. ख्यातस्य तत्र भावः प्रधानम् इति भाष्याच। निष्का- शाम्बिरित्याधुदाहरणविषये "लुप्साख्यातेषु च" इति समर्थसूत्रस्थवार्तिके कृति आख्यातपदप्रयोग उपचा- रादिति बोध्यम् । भवतीति संबुद्ध्यन्तस्य तिङन्तस्य च समत्वात्तल्लक्षणापेक्षा पोध्या । एतेनाख्यातपदेन धातुः, आख्यायते सर्वप्रधानी- भूतोऽर्थो ऽनेनेति व्युत्पत्तेरित्यपास्तम् । शिश्ये इति तिङन्ते ऽतिव्याप्तेश्च । कृत्प्रकृतिभूत- धातावव्याप्तेश्च । क्रियावाचकत्वमात्रे वक्तव्ये प्राधा. न्यनिवेशस्य व्यर्थत्वाच्च । एतदेवाभिप्रेत्य निपातवा- दोक्तप्रातिशाख्ये "तदू आख्यातं येन भावं स धातुः" इत्यत्र "तृतीयार्थे प्रथमा"इति तद्भाष्ये व्याख्यातम् । अत एव "प्रशंसायां रूपप्" इति सूत्रे भाष्ये पचति- ·७८८ . , टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । रूपं पचतोरूपमित्यादेरसिद्धिमाशय "क्रियाप्रधान- माख्यातं द्रव्यप्रधानं नाम, यतः क्रियां पृष्टः तिङा. ऽऽचष्टे किं देवदत्तः करोति, पचतीति । द्रव्यं पृष्टः कृताऽऽचष्टे कतरो देवदत्तः यः पाचकः", इत्युक्तम् । "नामान्याख्यातजानि" इत्यत्र तु आख्यातपदं तद- वयवधातुपरम् । “सर्व नाम धातुजमाह निरुक्तं, व्याकरणे शकटस्य च तोकम्" इति "उणादयः" इति सूत्रे भाष्योक्तः। नाम्नस्तिङन्तजन्यत्वाभावाच । कृते. त्यस्य तत्प्रकृतिकसुबन्तेनेत्यर्थः । भाष्ये नामपदेन च. सुबन्तमेव, उक्तयुक्तः। प्रकृतिः प्रत्ययो विभक्तिरित्ये- तावन्नाम, सत्ता द्रव्यं लिङ्गं संख्यति नामार्थः । तेषु द्रव्यं प्रधानमिति निरुक्तभाष्योक्तः। 'नमत्याख्याता. थे प्रति विशेषणीभवतीति नाम' इति च निरुक्तभा. व्यम् । इदम्-अव्ययातिरिक्तनामलक्षणम् । उपसर्ग- निपाता इत्यत्र निपातपदमव्ययमात्रोपलक्षणमिति तद्भावः। तत्र द्रव्यस्य सत्तालिङ्गसंख्यानिरूपितप्राधा- न्ये ऽपि तस्य क्रियाकारकभावसंबन्धं प्रति विशेष. णत्वेन काण्डे इत्यादेविभक्त्यर्थप्रधानत्वोक्तिने विरुद्धा। "क्रियाप्रधानम्" इत्यत्र क्रियात्वं साध्यत्वरूपम् । तेन हिरुगादिषु नाख्यातलक्षणातिव्याप्तिः । हिरुगादी- नां क्रियाप्रधानत्वं तु क्रियामात्रविशेषणत्वरूपम् । अत एव तदर्थे न कारकान्वयः । तदन्वययोग्यस्य साध्यत्वस्य तत्राभानात् । वस्तुतो हिरुगाद्यर्थस्य सिद्धत्वेनाभानमात्रेण गौणः क्रियात्वव्यवहारः ।

·तिर्थनिरूपणम् । ७८९ ये तु क्रियान्तराकाहानुत्थापकतावच्छेदकजा. त्यस्य कारकान्वये नियामकत्वं वदान्त तेषामोदनं भुक्त्वा ग्रामं गच्छतीत्यादौ क्त्वाप्रकृत्यर्थे कारकान्व- यो न स्यात् । तत्प्रतिद्वन्द्रितया नामलक्षणे सिद्धत्वा- परपर्यायसत्त्वत्वस्य निवेशः । एधितव्यं भुक्त्वा कर्तुं पचतिरूपमेधा पाचयामित्यादि नामरूपमाख्यातमेव । किंकर्तव्यमित्यादिक्रियाप्रश्ने वक्तव्यमित्याद्युत्तरात्। नियमतो जन्यतया क्रियाकाझं यत्तत्र नाम | भाष्ये "तिडा ऽऽचष्टे" इत्युपलक्षणम् । कृताऽऽचष्टे इति च तद्धितादेरुपलक्षणम् । धात्वर्थफलस्याप्युक्त- क्रियात्वसत्त्वान्न कर्माख्याते एतल्लक्षणाव्याप्तिः । द्यो- तकत्वात् क्रियासमाभिव्याहारनियमाञ्च निपातादुपस- गस्य पृथगुक्तिः। एवं च "क्रियाप्रधानम्"इत्यस्य प्रत्य- यार्थापेक्षया यत्र धात्वर्थः प्रधानं तदाख्यातमित्यर्थः । नच धात्वर्थापेक्षया कृतिः प्रधानमिति तदर्थः, भावशब्देनापि कृतिरेवेति वाच्यम् । प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येव सिद्धेः । भावाख्याते ऽव्याप्तेश्च । नन्वेवं प्रथमान्तसमभिव्याहारे एककर्तृविशिष्ट- क्रियाश्रयो देवदत्त इति प्रथमान्तविशेष्यकबोध ए- वास्त्विति चेन्न । तथाबोधाननुभवात् । “यत्रोभे भावप्रधाने भवतः" इत्युत्तरनिरुक्तविरोधाच । तदर्थस्तु तद्भाष्ये एवमुक्तः नामाख्यातयोः परस्परविनाभूतयोः स्वस्वपदार्थोक्ता- वेकस्य भावप्राधान्यमेकस्य सत्वप्राधान्यम् । अथ पुनर्यत्र ते उभे भवतो वाक्ये तत्र भावप्रधाने आ.

·टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ख्यातार्थप्रधाने । वाक्ये ह्याख्यातं प्रधानं तदर्थत्वाद् गुणभूतं नाम । तदर्थस्य भावनिष्पत्तावङ्गत्वात् । एवं तावद्वाक्ये आख्यातं प्रधानमिति । अत्र नामपदेन निपाताद्यतिरिक्तस्य ग्रहणमुक्तम् । तेन क्रियाया नत्र- थेविशेषणत्वेऽपि न क्षतिः । अत एव हरिर्वसन्ददर्शेत्यादौ "धातुसंबन्धे प्रत्य- या"इत्यनेन प्रधानतिङन्तवाच्यक्रियानुरोधेन गुण- भूतक्रियावाचिभ्यः कालान्तरे प्रत्ययाः, नतु तिङ कालान्तरे इति व्यवस्थासिद्धिः ॥ १० ॥ (कुं०टी०) *स्वयमेवेत्येतदिति । पच्यते तण्डुलः स्वय. मेवेत्यादौ । क्रियाप्रधानमिति । नन्वेवं "वीहीनवहन्ति" इत्यत्र ईप्सिततमे कर्मणि द्वितीयाविधानाद्वीहीणां प्राधान्यमिति सिद्धान्तासङ्गतिरिति चेत् । सत्यम् । तत्रावघातेनैव तुषविमोकः कार्य इति नियमादृष्टबोधनार्थमेव वाक्यम्, प्राधान्यं तु व्रीही- णामेव । *नामाख्यातयोर्लक्षणमिति । अयं भावः-पदवा. क्ययोरंशांशिभावकल्पनायां कारकात्मा क्रियात्मा चेति सि- द्धसाध्यलक्षणो नामाख्यातरूपो द्विविध एव पदार्थविभागो न्याय्यः । निपातोपसर्गकर्मप्रवचनीयलक्षणस्तु पदविशेषोऽत्रै- वान्तर्भवति । तथाहि सिद्धार्थाभिधायि नामपदमिति तदर्थगतं विशेष द्योतयन्निपातो ऽत्रैवान्तर्भवति । सिद्धं यर्थ साक्षाद- भिदधातु तद्वतं विशेष वा द्योतयतु नैतावता भेदो न्याय्यः । स्वरादयस्तु ये सत्त्वप्रधानाः ते नामस्वेवान्तभर्वन्ति । ये तु हिरुगादयः क्रियाप्रधानास्तेषामाख्यातेऽन्तर्भाव: । कि- यामधानं यत् तदेव बाख्यातम् । अत एवोपसर्गनिपातपदा- ·तिर्थनिरूपणम् । ७९१ न्यपि आख्यातमेव । साध्यार्थविशेषद्योतनात् । *जनकाका- समिति । पचतीत्यायुक्त नियमतः पाकादिजनकाकासोदया- त् । *एकदेशेति । विभक्तिपाग्भागेत्यर्थः । तथैवेति । ति- उन्तस्यैव । तस्मादाख्यातशब्दो ऽत्र तिङन्तवाचीति भावः । *चत्वारीति । अयं भावः-निपातोपसर्गों न साक्षादर्थ वदतः, किन्तु नामाख्यातार्थगतविशेषं द्योतयत इति वाचकाभ्यां ताभ्यां भिन्नावेव । उपसर्गाणां साध्यैकविषयत्वान्निपाततो ऽपि भेदः । कर्मप्रवचनीयास्तु संबन्धविशेषद्योतनद्वारेण क्रियाविशेषप्रका- शकत्वाभावात्तदपि पञ्चमं पदमिति कैश्चिदुक्तम् । तद्भाच्या. चेति । तत्र तिङन्तार्थे एव भावनायाः प्राधान्यमुपपद्यते इति भावः । निष्कौशाम्बिरिति । उपसर्गाणां क्रियाविषयत्वेन पूर्वोत्तरपदयोरसामर्थ्यात्समासो न प्राप्त उपसंख्यायते । *लु. माख्यातेषु चेति । आख्यातपदेन क्रियाप्रधानं तान्तायपि गृह्य- ते । अपास्तमिति । "चत्वारि पदजातानि"इति निरुक्तादिब- लादाख्यातशब्देन तिङन्तस्यैव ग्रहीतुमौचित्यात् । अति- व्याप्तेरिति । तत्र तिङन्तेन प्रधानार्थप्रतिपादनात् । ॐ अव्या- सेश्चेति । तत्र धात्वर्थस्य प्राधान्याभावात् । *वक्तव्ये इति । आख्यातलक्षणे इति शेषः। *असिद्धिमाशयति । अयं भाव:- "प्रशंसायाम्" इति यदि प्रत्ययार्थविशेषणं स्यात्तदा वैया- करणस्य प्रशंसा वैयाकरणरूपा इति प्राप्नोति, तस्मात्मकृत्यर्थ. विशेषणमेतत् प्रशंसाविशिष्टात्स्वार्थेरूपबिति । एवं च प. चतिरूपमित्यत्र प्रकृतेरलिङ्गसंख्यत्वाल्लिङ्गवचने न सिध्यतः । पचतोरूपमित्यत्र रूपबन्तात् द्विवचनापत्तिश्चेति । *क्रियाम- धानमिति । एवं च क्रियाया एकत्वात् रूपबन्तादेकवचनं सि. दम् । “क्रियामधानमाख्यातम्" इत्यत्र हेतुमाह *क्रियां पृष्ट ।

·७९२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । . इति । *तिङा-तिङन्तन । *कृता-कृदन्तेन । शकटस्य तोक- मपत्यम् । मुबन्तमेवेति । तेन नामार्थेषु जातिद्रव्यलिङ्ग- संख्यामु द्रव्यं प्रधानमित्यर्थः । ननु अव्ययानां नामाविशे- षणत्वाभावानामत्वानापत्तिरत आह प्रकृतिरिति । एतत्स- मुदायो नामेत्यर्थः । ननु अव्ययानां नामाविशेषणत्वाभावा- नामत्वानापत्तिरत आह *अव्ययातिरिक्तेति । नन्वेवमप्यव्य- यानां भिन्नत्वापत्तौ नामाख्यातीपसर्गनिपाताश्चेति चातुर्विध्या सङ्गतिरत आह * उपलक्षणमिति । ननु काण्डे इत्यादौ का. ण्डादिशब्देन जात्याद्याश्रयप्रतिपादनाद् द्रव्यस्यैव प्राधान्यमु. चितमत आह *तत्रेति । क्रियाकारकभावसम्बन्धस्य सर्वथा प्रतिपादनाद्विभक्त्यर्थस्यैव प्राधान्यमित्यर्थः । *क्रियात्वमिति । क्रियाशब्देन साध्यरूपैव गृह्यते इत्यर्थः । *नाख्यातेति । साध्य- रूपक्रियाऽभिधायित्वाभावात् । कथं तर्हि एषां क्रियाप्रधानत्व- व्यवहारस्तत्राह *क्रियामात्रेति। तदर्थे-हिरुगाद्यर्थे । *सिद्ध- त्वेनाभानेति । सिद्धत्वेन भानं न भवतीत्येतावतैव क्रिया- त्वमित्यर्थः । *एधितव्यमिति । तव्यत्कातुमुन्णमुलादिसम. भिव्याहारे मुबन्तत्वेन नामत्वेऽपि क्रियाप्रधानत्वादाख्यातत्व- मेव । एधांचक्रे इत्येकदेश एधामित्यपि । * उपलक्षणमिति । कृदन्तस्यापीति शेषः । ॐ उक्तक्रियात्वेति । साध्यत्वरूपक्रि- यात्वेत्यर्थः । ननु उपसर्गनिपातयोः पार्थक्यानुपपत्तिरत आ. ह *योतकत्वादिति । निपातानामपि द्योतकत्वस्वीकारादाह *क्रियासमभिव्याहारेति । क्रियायोगेत्यर्थः । ननु हिरुगादी- नामपि क्रियाप्रधानत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह *एवं चेति । *अव्याप्तेश्चेति । तत्र कृत्यभावात् । *अनुभवादिति । अत एव किङ्करोतीति प्रश्ने क्रियामेव निर्दिशति न खोदना- ·तिर्यनिरूपणम् । ७९३ दिकमिति क्रियायाःप्राधान्यम् । तदर्थस्य-नामार्थस्य । *व्य- वस्थासिद्धिरिति । गौणत्वात्कृदुपस्थाप्यकालस्यैव वाधः न तु तिकुपस्थाप्यस्यति व्यवस्था क्रियाविशेष्यकबोधस्वीकारे एव निर्वहतीत्यर्थः ॥ १० ॥ (कटी०) नन्वेतावता धर्मी तिर्थस्तस्यच कारकस्य विशेषण- स्वाद्धात्वर्थे ऽन्वय इति सिद्धं परन्तु फले कुत्रान्वयः कुत्रच व्यापारे इत्यतः फलव्यापारयोस्तोत्याधनुरोधेनैवाह *तति । कर्तृकर्मणो. मंध्ये इत्यर्थः । सिद्धान्तमतेनाह *कर्तृत्वति । तच्छक्तस्त- दाश्रये एवाङ्गीकारादाह *योग्यत्वादिति । एवमग्रेऽपि । अभ्यर्हितत्वात्परेत्यस्य पूर्वनिपातः । श्नमादीत्यादिना श्यनादि । अनतिप्रसङ्गायाह *स्वयामिति । प्राक् संक्षेपेणोक्तसिद्धान्ते श्रद्धालु प्रत्ययार्थः प्रधानमिति व्युत्पत्त्यनुरोधेन शङ्कते *नन्विति । *तत्र-चतुर्णा मध्ये । जातावेकवचनम् । आख्यातशब्दन तिङि- तिपरभ्रमनिरासपूर्वकं भाष्यैकवाक्यत्वायाह *तत्रहीति। निरुक्ते यत इत्यर्थः । नामध्युदासायाह *नियमेति । तदाकाङ्क्षायाः कचिदन्यत्रापि सत्त्वात्तद्वारणाय तसन्तमिति भावः । विभक्त्यन्त- मित्यस्य कृत्यमाह * पाचकइति । *तदिति । नियमतो जनकेत्यर्थः । निर्मूलत्वमत्र निराचष्टे *आख्यातमिति । मयूरव्यंसकाद्यन्तर्गणसूत्र- म् । पाणिनीयमिदम् । *तत्र-चतुर्णा मध्ये । तदने अयमुत्सर्गों बोध्य इत्यपाठः । फलव्यापारयोर्भावशब्देन ग्रहणात् । नन्वेवं वार्तिक- विरोधो ऽत आह *निष्कौशाम्बिरिति । बहुव्रीहिः । *कृति-कृद- नते । क्रान्तादौ । ननु एवं लोकत एव तज्ज्ञाने किमर्थ पृथग लक्षण- मत आह *भवतीति । यत्तु भूषणे उक्तं निरुक्ते आख्यातपदेन धातु- पेक्ष्यमाणव्युत्पत्त्या नामादिप्रकृतीनामेवोद्देशात् । अग्रे ऽपि तत्र ना. मान्याख्यातजानीत्युक्तमिति मतं तद् खण्डयति *एतेनेति । उक्तदो- षगणेनेत्यर्थः । अव्याप्तिवारणायैवाह क्रियति । अनान्यदपि साध- कमाह *एतदेवेति । विशिष्टस्याख्यातत्वं न धातोरित्येतदेवेत्यर्थः। अन्यथा तस्यैवार्थकथनेन सामानाधिकरण्येन निर्वाहे तु तथा १ हिशब्दाघटितः पाठ उपलब्धेष्वादर्शभूतेषु सर्वेषु मूलपुस्तकेषु । ।

·७९४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । व्याख्याऽसङ्गतिः स्पष्टैव । अत्र भाष्यसंमतिमप्याह *अत एवेति । तस्य विशिष्टनिष्ठत्वादेवेत्यर्थः । प्रकृतेर्लिङ्गवचनाभावात्तिम- कृतेरम्भाववचनमित्यनेनाह *असिद्धिमिति । प्रसङ्गादाह *द्र- व्येति । भाष्यीययदर्थमाह *यत इति । *तिति । तृतीयान्त- च्छेदः। एवमग्रे ऽपि । तदन्तेनेति तदर्थः । अन्यथा एतदसं. गतिः स्पष्टेवेति भावः । नन्वेवं "नामान्याख्यातजानि" इत्यस्य का गतिरत आह *नामानीति । समुदाये दृष्टा इति न्यायेनेति मा- वः । तत्रैव बीजमाह *सर्वमिति । ननु यथाश्रुतार्थ एव कुतो न तत्रैव तद्घटितसमुदायपरत्वमस्त्वत आह *नानइति । अविरोधायाह *भाष्ये इति । *तदिति ।कृदन्तेत्यर्थः। ननु य- थाश्रुत एवार्थः कुतो नात आह *नामेति । *उक्तेति । चत्वा- रीत्युपक्रमोक्तरित्यर्थः । अन्यत्रैवं सत्वेऽपि प्रकृते विवक्षितं कथ- यितुमाह प्रकृतिरिति । साधकान्तरमाह *नमतीति । तदेवाह *इदश्चेति । नन्वेवं न्यूनता तत्राह *उपेति । अव्ययेति। उपसर्गान्ये- स्यादिः । तद्भावः-तद्भाष्याशयः । नन्वेवं "ह्रस्वो नपुंसके” इति सूत्रभाष्यविरोधोऽत आह *तत्रेति । उक्तनामार्थेग्वित्यर्थः। *तस्य- द्रव्यस्य । *सम्बन्धम्-विभक्त्यर्थसम्बन्धम् । विशेषं वक्तुमुक्तमाह *क्रियेति । *साध्यत्वेति । निष्पाद्यत्वेत्यर्थः । *तेन-शब्दशक्ति- स्वभावेन तदर्थस्यातत्त्वेन । नन्वेवं तेषां कथं क्रियाप्रधानत्वं भाष्ये उक्तमत आह *हिरुगादीति । यथाश्रुते दोषमाह *अत एवेति । अस्यार्थमाह *तदन्वयेति । ननु तत्र क्रियामात्रविशे- षणत्वेन तत्त्वाङ्गीकारे कारकादावतिप्रसङ्गो ऽत आह *वस्तुत इति । सादृश्यप्रयोजकधर्ममाह *सिद्धत्वेनेति । मात्रपदेनोक्त- क्रियात्वव्यवच्छेदः । भूषणकारादिमतं खण्डयति * येविति। साध्यत्वस्वरूपमाह *क्रियान्तरेति । क्वौदनं भुड़े इत्यादौ वि- शेषस्य वक्ष्यमाणत्वादाह *ओदनमिति । *तत्प्रतीति । क्रियात्वं प्र- तीत्यर्थः। प्राचां ग्रन्थासाङ्गत्यमाह *सिद्धत्वति । तत्त्वं च निष्पन्नत्व- म् । सत्त्वत्वेति पाठः। नन्वेवमेधितव्यादौ नामलक्षणाव्याप्तिराख्यात- लक्षणातिव्याप्तिश्चात आह *एधीति। तत्र हेतुमाह किंकर्तव्यमिति। नेनु सुबन्तत्वरूपनामत्वस्यक्तादेर्घआदिवैषम्ये ऽपि तत्र लिङ्गाद्यन्वय. १ ननु नामान्याख्यातजानीत्यादौ नामपदेन सुवन्तमित्यस्या- ·तिर्थनिरूपणम् । ७९५५ दर्शनात् सत्त्वप्राधान्यस्य च सत्त्वादुभयधर्माकान्तत्वेन कथं नामस- रूपत्वमतस्तत्प्रतिद्वन्द्वितयैवाह *नियमत इति । * अत्र-नामलक्षणे । एधितव्यमित्यादौ कादाचित्कक्रियाकाङ्क्षत्वे ऽपि न नियमत इति न दोषः। भुक्त्वेत्यादौ नियमतस्तदाकासत्वे ऽपि दोषाभावाय *जन्ये. ति।तत्त्वस्य तत्रैव सत्त्वेन अनतिप्रसङ्गात्प्राग्वदत्र विभक्त्यन्तत्वस्या- निवेशः। तत्त्वस्य तत्रैवोक्तत्वाच्च । इदमेव नत्रैवव्यावर्त्यम् । नामस- रूपमित्यत्र सारूप्यं सुबन्तत्वमात्रेणेति भावः । नन्वेषामप्याख्यातत्वे प्रागुक्तभाष्यविरोधो ऽत आह *भाष्येइति । ईदृशसुबन्तस्यापीति भावः । अस्यावश्यकतां ध्वनयन्प्रसङ्गात्तत्र न्यूनतांनिराचष्टे *कृतेति। विजातीयकृतेत्यर्थः। तदर्थः प्रागुक्त एव । *तद्धितादेः-तस्यापि । आ. दिना?। ननु कर्माख्याते तल्लक्षणाव्याप्तिस्तत्र फलस्यातत्त्वादत आह *धात्वर्थेति । अनेन परमतनिरासः सूचितः। एतदिति । आख्या- तेत्यर्थः । ननु नामाख्येत्यत्र निपातपदस्योपलक्षणत्वावश्यकत्वस्य तद्भायाभिमतत्वस्योक्तत्वेन तत्रापि निपातत्वस्य सत्त्वेन च तेनैवोपसर्गसंग्रहोऽपि सिद्ध इति पृथक् तदुक्तिय॑र्थाऽत आह तावत्परमतेन *द्योतेति । सिद्धान्तमतेनाह क्रियेति । एतेन वैपरीत्यशङ्काऽपि निरस्ता । विशेषं वक्तुं क्रियाप्रधानमित्य- स्य सिद्धान्तार्थमाह एवञ्चति । तथा भाष्यागुक्तौ चेत्यर्थः । अत एवेत्यस्य परमतसाधारण्येनाह *प्रत्ययेति । कर्माख्यातसंग्रहायाह *धात्वर्थ इति । नैयायिकमीमांसकाद्युक्तिं खण्डयति *नवेति । *तदर्थः-भाष्यार्थः । तस्याः कृतेः अन्यत्र विशेषणत्वेऽपि धात्वर्थापेक्षया प्राधान्यमस्त्येवेति भावः । निरुक्तार्थमाह *भावेति । भावयतीति व्युत्पत्तेः । एवं च तदविरोध एव तेषामिति भावः । ननु विशेषोक्तस्तस्यैवात्र विवरणमत आह *अभावेति । तदुक्तिमेव खण्डयति *नन्विति । एवमप्युक्तरीत्या तदसमभिव्या. हारे तथा बोधेऽपि सिद्धान्तमतेनाह *एककर्चिति । *प्रथमान्तति । तदर्थस्य विशेष्यत्वात्तस्यापि तत्त्वमिति भावः। एवमग्रेऽपि । परमा- त्रानुभवे ऋप्यनुभवविरोधमाह यत्रोभे इति । ननु कथं तद्विरोधो नुपदमेव प्रतिपादितत्वेन सुबन्तत्वस्यात्रापि सत्त्वेन तस्वस्यैव कथं नामस्वरूपत्वमत आहेति पाठः कलायाः २ पुस्तके ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ऽत आह *तदर्थस्त्विति । *एकस्य-आख्यातस्य प्रधानस्य । *एक- स्य-अन्यस्य नाम्नः । *पुनस्तु । *उभे ते-नामाख्याते । यत्रेत्य- स्याओं *वाक्येइति, तदुपपादयति *वाक्येतीति । हेतोाख्या *तदर्थेति । उपसंहरति *एवमिति । प्राचीनमते ऽपि स्वरीत्या अविरोधमाह *अत्रेति। निरुक्तादावित्यर्थः। आदिनास्वरादीनामुप- सर्गाणां च ग्रहणम् । *पक्षेऽपि-प्राचोक्ते । *उक्तम्-अनुपदमेव । अपिना सिद्धान्तसमुच्चयः। *अत एव-वाक्ये क्रियाप्राधान्यादेव । तन्मते उभयोरपि तत्र विशेषणत्वात्तदसिद्धिः स्पष्टैव ॥ १० ॥ किश्च सर्वत्र प्रथमान्तार्थ प्रत्येव क्रियाया विशे. षणत्वमिति पक्षे पाकक्रिया भवतीत्यर्थे पचति भ. वत्तीत्यस्य तवासिद्धिः। तदुक्तं भूवादिसूत्रे भाष्ये "का तीयं वाचोयु. क्तिः पचति भवति, त्वं पचास भवति, पक्ष्यति भव- ति" इति प्रश्ने उत्तरं “पचादयः क्रिया भवतिक्रिया- याः कयों भवान्त" इति । पक्ष्यति भवतीत्यस्य म. विष्यन्ती पाकक्रिया सत्कार्यवादाङ्गीकारात्सूक्ष्मरू- पेण भवतीत्यर्थान्न दोषः । न च सत्कार्यवादे कार्यस्य नित्यतया सामग्री- वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । तस्य अभिव्यक्त्यर्थत्वात् । नचाभिव्यक्तेर्जन्यत्वे सत्कार्यवादबाधः। नित्य- त्वे सर्वदाभिव्यक्त्यापत्तो व्यवहारापत्तिः, अभिव्य- त्यन्तरापेक्षायां त्वनवस्थेति वाच्यम् । अभिव्यक्त्य- भिव्यक्तस्तदनतिरेकात् तवोत्पत्तेरुत्पत्सिवत् । परेतु सूक्ष्मतया विद्यमानस्यैव स्थूलरूपस्य वि. धमानाया एव चाभिव्यक्तस्तमसा प्रतिबद्धतया व्य- घहाराक्षमत्वेन सामग्या तस्य प्रतिवन्धकतमसो ·तिर्थनिरूपणम् । निवृत्ती व्यवहारक्षमतेत्यदोषात् । एवं व्यवहारा. दिविषये ऽपि सत्कार्यवादाबाधो बोध्य इत्याहुः । युक्तश्च सत्कार्यवादः । असदुत्पत्तिवादे मा. लतीकुसुमादी विकासस्य गन्धोत्पादकत्वं वा- च्यम् । एवं च निर्गन्धे ऽपि विकासेन गन्धो- त्पत्त्यापत्तिः । वैजात्यनिवेशादिना तहारणे तु स. कार्यवादाभ्युपगम एव युक्तः । विषयनिष्ठतमसा प्रतिबन्धाद्यवहाराक्षमत्वं च सूक्ष्मत्वम् । केचित्तु कारणात्मना स्थितसूक्ष्मरूपेण सत् स्थूल- रूपेण स्वसदेव कार्यमिति सदसत्कार्थवादः । सूक्ष्मत्वं च कारणाभेदेन स्थितत्वात्ततः पृथग ज्ञानायोग्यत्वम् । सत्र सूक्ष्मरूपमादाय सत्कार्यवादः सांख्यादीनाम् । स्थूलरूपमादायासत्कार्यवादो गोतमीयानामित्याहुः । वस्तुतो ऽनिर्वचनीयमेव जन्यत्वमित्युक्तम् । अत एव "किंकिलास्त्यर्थेषु" इति सूत्रे "अस्ति भवति विद्यते वा त्वं शद्रीं गमिष्यास" इति वृत्या- दावुदाहृतम् । अपि च "कर्मणा यमभिप्रैति"इतिसूत्रे "क्रियाऽपि कृत्रिमं कर्म, क्रियाऽपि हि क्रियया ईप्सिता भवति । कया क्रियया, संदर्शनादिक्रियया"इति भाष्ये उक्तम्। स्वद्रीत्या धावनकर्मकं दर्शनम् इत्यर्थे भाष्यकृदिष्टं पश्य मृगो धावतीति वाक्यं न स्यात् । कर्मत्वस्य चा- त्राकासावशात्संसर्गतया भानम् । मृगस्य तु कर्मत्वेन न तत्रान्वयसम्भवः । विभक्त्यर्थमवारीकृत्य नाम- धात्वर्थयो देनान्वयायोगात् ।

·७९८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । मृगाद् द्वितीयायां तु प्रागुक्तवाक्यासिद्धिः। अप्रथ- मासामानाधिकरण्येन तिडो बाधित्वा शत्राद्याप. तेश्च । वासरूपन्यायेन तु न तिङः। लादेशेषु तदभा. घस्य भाष्ये स्पष्टत्वात् । यो धावति मृगस्तं पश्येत्य- ध्याहारेणान्वयेऽपि भाष्यसंमतस्य पदैकवाक्यतया- ऽन्वयस्य भङ्गः। एतेन विशिष्टवाक्यार्थस्य कर्मतया दर्शने ऽन्वयः, एवं च न व्युत्पत्तिविरोधः । व्युत्पत्तेनीमार्थविषयक- त्वात् । विशिष्टबोधकस्याप्रातिपदिकत्वाच न द्विती- यापत्तिः । श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभा इतिवदित्यपास्तम् । नीलविशिष्टघटस्य दर्शनकर्मत्वे प्रतिपिपादयिषि- ते नीलं घट जानामीत्यादौ द्वितीयानापत्तेश्च । न च तवापि मृगीयधावनस्य विशिष्टस्य दर्शनकर्मत्वे ऽपि विशेषणस्य मृगस्यापिकर्मत्वात्प्रातिपदिकत्वाच तदा- चकाद् द्वितीयापत्तिरिति वाच्यम् । मृगस्य धावन- विशेषणत्वेन तत्प्रयुक्तस्यान्तरङ्गसंस्कारस्य प्रथमारू- पस्यानिवृत्तेः । तव तु तस्य धावनविशेष्यत्वाद् दृशौ साक्षाद्विशेषणत्वात्प्रधानकार्यस्यान्तरङ्गादपि बलव- साया "हेतुमति" इति सूत्रभाष्यसंमतत्वेन द्विती- या दुर्वारा। उत्पत्तयः शुभा इति त्वार्षमित्यलम् । किश्च चैत्रः पचतीत्यादौ कृतिप्रकारकः प्रथमा- न्तार्थविशेष्यको बोध इति न युक्तम् । एकविशेषण- वैशिष्टयेनोपस्थिते विशेष्ये तत्सजातीयसम्बन्धेन विशेषणान्तरसम्बन्धस्याव्युत्पत्तेः ।

·तिनिरूपणम् । ७९९ अत एव राजपुरुषो भार्यायाश्चेति न । घटो द्रव्यामित्यर्थे घटो द्रव्यत्वस्येति च नेति समर्थसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । किश्च तव पचति व्रजतीत्यस्य साधुतापत्तिः। स्व- स्वव्युत्पत्त्यनुसारेण बोधस्य दुर्वारत्वेऽपि तत्र साधु. त्वस्थापाद्यत्वात् । साधुत्वं च तत्तदर्थनिरूपणाभियु- क्तवैयाकरणसंमते एवार्थे नान्यत्रेति भेद्यभेदकसंब- धेत्यादिना स्पष्टमेव हरिणोक्तम् ॥ ११ ।। (कुं० टी०) *त्वं पचसि भवतीति । त्वत्कर्तृकपाकक्रिया भवतीत्यर्थः। ननु भविष्यक्रियायां वर्तमानत्वमसम्भवीत्यत आह *सत्कार्यवादेति । तस्या इति । सामग्या अभिव्यक्तिर्भवती- त्यर्थः । *लादेशेष्विति । "हशश्वतोर्लङ्च"इत्यस्यारम्भात्।*सा. धुतापत्तिरिति । पाकानुकूलकृतिमांश्चैत्रो गमनानुकूलकृतिमानि- ति बोधसम्भवात् । दण्डी पुरुषः सुन्दरइति विशेषणद्वययोगा- दुक्तं *सजातीयेति । *आपाधत्वादिति । साधुत्वापत्तिरेव दोष इत्यर्थः । *साधुत्वमिति । तत्तदर्थनिरूपणे अभियुक्तो वैयाकर- ण इत्यर्थः । *सांख्यादीनामिति । पूर्वान्वयि। वस्तुतः सत्कार्य- वादः परिभाषामात्र नतु लौकिकः । अत एव विकारे "कोशाड् ढ" "संभूते" इत्यर्थानुपपचिरित्युक्तं वार्तिककृता । आविर्भाव- एवोत्पत्तिरिति तुन युक्तम् । गेहानिस्सरति देवदत्ते उत्पत्तिप्रत्य- यापत्तेः । कूर्माङ्गानां तु विद्यमानानामेव प्रवेशनिर्गमौ । तस्मादु- पादानानां योग्यत्वात्तत्र सूक्ष्मरूपेण व्यवहारः । निर्गन्धे सौरभं सूक्ष्मरूपेण नास्तीत्यत्र त्वभावस्यैव त्वयाऽपि वक्तव्यत्वात् । *अनिर्वचनीयमेवेति । नहि सर्वथा कार्यस्य सत्त्वं नापि सर्व- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । था असत्वं वैविध्यस्योपपादितत्वात् । *वृत्त्यादाविति। तत्र भ- विष्यतोऽपि वर्तमानत्वबोधात् । *संदर्शन मिति । पत्ये शेते इत्यत्र दर्शनादिपूर्वकारम्भकर्म पत्युद्देश्यकं शयनं करोतीत्यर्थः । *वाक्यं न स्यादिति । क्रिययोः परस्परं तार्किकैरन्वयानभ्यु- पगमात् । ननु कर्मत्वबोधक किमत आह *संसर्गतयेति ननु तार्किकमते ऽपि मृगस्यैव कर्मतासम्बन्धेनान्वयोऽस्तु कर्म- त्वस्य संसर्गत्वाच न द्वितीयापत्तिरत आह *मृगस्यत्विति ॥११॥ इति । (क० टी०) शङ्ककोक्तपक्षे न दीक्षितभूषणायुक्तदोषावसर ध्वनयन्नाह *किञ्चेति *सर्वत्र-तत्समभिव्याहा. रासमभिव्याहारयोः । अर्थान्तरे तत्सिद्धरनिष्टत्वादाह *पा- केति । तदेव ध्वनयन्नाह *तदुक्तमिति | *कातीति । भाववचनो धातुरिति लक्षणे पच्यादीनां भावावाचकत्वाद्धातुत्वं न प्राप्नातीति पूर्वपक्षे इत्यादिः । तत्पक्षे कथं सम्बन्ध इति तदर्थः। *त्वं पचति । एतद्रभावापत्त्या पूर्वत्र पाकानुकूलव्यापार- वानस्तीत्येव बोधः । *पचेति । घञर्थे के साधुः । ननु भाष्ये प- क्ष्यति भवतीति विरुद्धमत आह *पक्ष्यतीति । अर्थादित्यत्रा- न्वयः। प्रसङ्गादाह *नचेति । इष्टापत्तावाह *व्यवहारेति । द्विती- ये प्रोक्तदोषाभावायाह *अभिव्यक्त्यन्तरेति । इदमुद्धरति *अभिव्य- तीति । इदं तवाप्यावश्यकमित्याह *तवोत्पति । नन्वेतावता- ऽनवस्थापरिहारे ऽपि पूर्वदोष 'एवात आह *परेत्विति । *तस्य-घटादेः । *एवम्-उक्तप्रकारेण । अभिव्यक्तिविषयोक्तशङ्का- निरासायाह *व्यवहारेति । आदिना अभिव्यक्तिः । न्यायमते दोष- माह *असदिति । आदिना ऽदृष्टादि । *युक्त इति । लाघवात् । अत एव सुश्रुते उक्तं यथा हि पुष्पमुकुलंस्थो गन्धो न शक्यमि स्तीति वक्तुं नैव वा नास्तीति, अथ चास्ति सतां भाबानामा.. व्यक्तिरिति कृत्वा केवलं सौक्षम्यान्नाभिव्यज्यते स एव विवृत- पत्रकेसरैः कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति । अन्यथा पुष्पान्तरा- णामपि विकासे उत्पधेत, एवं बालानामपि वयःपरिणामाच्छु- .

·... ... ... ... ... (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता ।। प्रमेयरत्नार्णवश्व प्रीक्षेमराजविराचतवृत्तिसमेता(वेदान्तः)२ | (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम- (१६) मीमांसाबालप्रकाशः जेमिनीयद्वादशा- णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका। १३ ऽध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मज- (२०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- भदृशङ्करविरचितः। ( मीमांसा) २ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्च (१०) प्रकरणपश्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायधीशालि- (३१) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्री- मित्रमिश्रविरचितः आह्निकप्रकाशः ६ कनाथमिश्राविरचितम् श्राशङ्करभट्टकृतो मीमांसासारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वारविश्वम्भरत्रिपा- ठिसंकलितः। (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर- (३३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषो- श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- तमाचार्यकृता । ... मलङ्कृतः। (वेदान्तः) ३ (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषो - (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्याय समजीमहाराजविरचितः... श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ चितं संपूर्णम् (वेदान्तः) (३६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ- नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तचन्दि- नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीति (३०) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- प्रसिद्धया समेतम्। (वेदान्तः) १४ श्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृतब्रह्माऽमृत- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमविरचिता १ कर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलिनम् । (२१) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य- (३८) विश्वप्रकाशः । कोश । विद्वद्वरश्रीम- याऽवतरणिकया च सहितम् । हेश्वरसूरिविरचितः। (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथ- (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता भट्टकृता (वेदान्तः) श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठल- (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशदूर- नाथदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता।श्रीम- सिद्धान्तवागीशविरचितानि अतुमानजा- भागवतदशमस्कन्धजन्मप्रकर्ण श्रीसुबो- गदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादावर्याः प्रत्य- धिनीटिप्पण्यो।-प्रकाशः गोस्वामि श्रीश्री क्षानुमानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्ति- पुरुषोत्तमजीमहाराज विरचित वादस्य मुक्तिवादस्य शब्दशक्किप्रकाशि- (४०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- कायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि २ अमिश्रविरचितः पूजाप्रकाशः । (२६) ब्रह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- (१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । असिसिद्धा- राचितसिद्धान्तसेतुकाऽभिधटीकासहित तापरनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालि- नीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम् २ मिश्रविरचितः । वेदान्तकारिकावली ड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका- श्रीपुरुषोत्तमप्रसाद. शर्मकृता अध्यात्म- पिलजैनवैशषिकमिनीयदर्शनसंक्षेपः । सुधातरङ्गिण्याख्य टीकया सहिता। ३ मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्- (१२) स्वानुभवादर्शः । श्रीमत्परमहंसपरिबाज- मरिकृतः । काचार्यनारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमविर (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डःप्रकाशव्याख्यासहितः। चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । २ १ १ ·... (१३) याज्ञवल्कस्मृतिः। बालम्भट्टीसमाख्यध्या श्रीमदुर्बलाचार्य- बालम्भट्टाभ्या विः ख्यासमलकृतमिताक्षरासहिता । व्य चितकुञ्जिकाकलाहटीकाद्यसंवलिता। वहाराध्यायः २१ (१७) व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधीः । (५४) गादाधरी । श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- पर्वतीय विश्वेश्वरसूरिविचितः । र्तिकृता । श्रीगङ्गेशोपाध्यायविरचित- तत्त्वचिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरो- | (४८) वीरमीत्रोदयः । लक्षणप्रकाशः। महामहे पाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचितः। मणिविरचितदीधित्या च गर्भिता। (४५) शानदीपिका। श्रीपार्थसारथिमिश्र प्राण- (४९) बृहदारण्यकवार्तिकसार श्रीमायारण्य ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिलेहपुरण्या- मिविरचितः। महेश्वरतीर्थकृतयालघुर ख्यव्याख्यया सहिता तर्कपादः । ग्रहाख्यया टीकयासमलंकृतः। (१६) वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जुषा महामहो (५०) विरमित्रोदयः । राजनीतिप्रकाशः । मह पाध्याय-श्रीनागेशभहविरचित।। महोपाध्यायश्रीमित्रमिअविरचितः। पत्रादिप्रेषणस्थानम् हरिदासगुप्तः, चौखम्बा बनारस सिटी।

·No text on this page.