·No text on this page.

·Kavyagunadarsa Series No. 1.
Raghuvamsa
5. Vimarsa.
B
R. KRISHNAMACHARIAR M. A.,
dutloi of Vasutihaswapan
SRIRANGAM
SRI VANI VILAS PRESS
1908.
PRICE Re.
POSTAGE EXTRA
All 12ghts Reserved

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ काव्यगुणादर्श ॥ रघुवंशविमर्शः॥ वासन्तिकस्वप्ननाटकस्य प्रणेत्रा मद्रमण्डलस्थ- संस्कृतपाठशालापरिशोधकेन, परवस्तु, र. कृष्णमाचार्येण प्रणीतः । कीलकसंवत्सरे वृषभमास. श्रीरङ्गनगरे श्रीवाणीविलासमुद्रायन्त्रालये ममुद्रितः। मूल्यं एका रूपिका. (प्रेषणव्ययं रिना.) Copyright kruostai eu

·No text on this page.

·REFACE. There itppel The categoto be url on halv t197 in Sanskrit language commg mp to modern taste and requirements. It is true that the well-known rhetorisans like Dandın, Vamand, Kshememand van mata live shown the method of judgmg the faults and excellences of genuine poetry Karvam) with the subtittv, acumen and precision of a nini mamell in the whools of Gautam, Kanada o Panini. soal de mitions and random illotiation of the ment and lemerit of ideas and expressions do not watisfy the ravings of a modern mind, while weeks place and pleasure in the poetical products of genuine poets like Kalidasa. There have been po attempts to review any of the Karyams is a whole, to lelmezte che taste and favourite ideas of the poors and to evanine the propriety of the similes and expressions in a **omparative and mitical method. Thus work is an attempt to supply the want and I leave it in wholars to joulye how far the same answm to the ideal wet above. There might be difference of visit in regard to of my opinas su gimtion- and inter portations ·ii at the Nathol' idad I do not pretend that ought io lo accepted as rouclusive; but few wcholar will delt that these ideas and aspects of the questions has the advantage of setting the pandits think ou gut. to nhu li theu mind have not been accustomed Eure the Wicomten scholars who devote their litetime and energy to the study of Sanskrit works atli mo-tls canvied was br their love ot tiving the chuonology of the work from witting internal and external Asiddesses and of bulding up the lointory of ancient India and do not attempt to create a taste for the lady of poetical works in Sanskut hy means of literary 11 mitteena on the way in which (reu sinus ou Dowders haldame with reference to Shake-peare's works. I all!! not mandful of the services rendered to Sanskrit los thie Western savants or of the utility of the historical and compliatine nethod of study of the language and literature inaugurated by thens, but these works (annot be considereul complete anless the art criti't-in also it's eloped with ieterence to Sau-krit work. torrues trains the muit: while the latter retreslies it Thus it would appeal that it work in the first of its kind It is any object in thens tes pages tu attempt at of antical-tudy of Raglanamsa. In building up detailed review of the cantos. I have also attempted to: answer the questions like-- ·What with the object of kalulasa in naming the family after Raghu in preference to the sun, the Vairaswata Man or Rama: . 10) What again was his reason in fixing the number of canto at vineteen; (1) How the work satisfies men of difierent tasteand in what the recollence of this work consist: How the simples indicate the direi ent frames of the poet i min in miting the several cantos: (2) Whether the author do mfluenced by the artificial style of the rhetoricians: (f) How liis appropriate miles and modes of expressions indicate the human and divine ideals set by him in the delineation of him heroes like Raghu and Kamati What were the encumstances iuder which the poet rejects the authority of Valmiki in regired to the geneology of Raghun family: What appears to be his idea of religiou propounded from stray passages in the work as well as his geographical knowledge; These questions are likely to interest the readers ds ·IV The tippspended 10 the book is intended vallu-- hate the lile si Raghu as de-cubed by the poll m Canto I lots well as the kingilom» mentioned in the other canton. The lonte marked as well as the kingsoms slentified may or may not be absolutely accurate, but the Pandit ignorant of English) may find it mteresting and gather an idea of the shape and size of India with its geographical position of the well known rivers and mountains. It is possible that Kalidasa mwend his conception of Raghu's conepest to the description of Samudragupta's travels, but a comparison of the details in the two conquests would show that this is only possibulitr. It is my earnest desire that the Oriental advants will help me with their suggestions for improving or modifymg anv of the viens expressed in this little volume. shonld thev happen to possess facts (i algunents to advance against the opinions or interpretationis propounded by me. Vy thanks are due to Vidwan R. V. Krishnama- «hariar, for the help he has rendered in correcting the proots and to the printers for the neat style in such they have bronght on the work VIDR4S. 29th May *08. R. Krishnamachariar.

·INTRODUCTION M. Krishnamachariar has asked me to write a ten fines by way of intinduction to the following pages. His qualifications for the task be lias ser before him- -elf are high and the way in which he has performed ir reflects credit on his Sanskrit scholarship,hin critical acumen and felicity of language He has chosen the women hat novel field of literari criticism of Sanskrit works. We have conotations and commentaries a plenty upon the more or leus celebratel Korous. The writers de mer axpositors of the menuing. ist words implarines and of grunmatical or other peculiaritie, They rarely deviate into the more diffeult field of Crticism of poetics hean.ve the description of scenes, the delineations of character and the weaving of the plot. Except occasional hints thrown out in the course of verbal annotations, they never depart from their timehonoured practice and ti v to seize the secret of the poet's power of blending literary expression with the fine frenzy of the imagination. Vr. Krishnamachariar has endeavoured to set an example to the world of present-day Pandits in the art of true criticism in the field of Sanskrit literature He has called to his aid the tase and culture he ha acquired by the study of ·the masters of literary criticism in English litorature The first poet he has selected for the illustration of the modern inethod of examination of the faults and beauties of poetic composition, is the great Kaldasu, the best known and the most widely appreciated after the authors of the great epics. The work that he has chosen is the Raghuvansa, among the finest of the productions of the author. genus. He bas subjected the nineteen canton of this masterpiece to a detailed revien with reference to the characters scenes and incisleuts, the poet's magic power of calling up most tender and lovely asociations by muggestive words and phrases, his supremely happy similes and his liquid sweetness of diction. It is impossible to say that Mr. Krishnamacharian is always happy in his inany ingenous suggestions: it is not ulikely that Pandits and clolar and freu the appreciative average st11- dent of Sanskrit literature might differ from lumas regards some of the hidden beautico he discosein. Amidst so much that is suggestire au subtle and refreshing, it is no wonder that he has sometimes heen led away by the excess of the fertility of his own conceptions. M. Krishnamachariar writes it charming style. There is so little genuine prose in Sanskrit that Mr. Krishnamachariar cannot be said to have any models for the happy grouping of words and phrases which How from the tip of his pen. It is unfortunate that ·prost lansor had ita warual d'estiopment in ille Salon krit langnage, Prose-composition las had a long career', but ir development has been very early arre-- ted. At the present dlar, we have, handed down to in only the poetic prone of Subandhu and Harshitanud Bana and Dandi loaded with highly artiticial metaphous and smiles and intolerable vorbal concerts. Prose began in Sankrit m the simple sacrificial rules of the Brahmanas. A later der bered in the teme. direct, and almost inapoing utterance of the Upanishad. The language of the parishads is sometmen poetit, but it is the poetry of Sublime thought and of Soul-enrapturing visions Except when it begin to be nivstie and then immtelligible. Upanishadie plomo ruins -nooth and clear, The pros" dialogiles in the danas oi Kalina-da short do they generally are, how the possibilities of them language in the cleal and happ combination of sense and expression. Then followed an age, often regaried ils the Augustan period of Sanskrit literature, when the rhapsodical and extrasagantly alliterative pil'ost of the writers I have named, almost clisfigured Sanskrit literature. l'rose indeed was handled and of a high oder by the great Conumentators of the Pedanta and other -ystems of philosophies, but it is of a highly technical character, overlaid with the intricacies of the particular ·yu17 never bunch ot sinne on philosophy, ofren pached with - bought of an abstrusa description, but it can lav aim to be called Literature. Sankara holds i high place among the masters of what I may be permittwil to call -Sastrar prose." But in the very nature of things it is impossible to look for literature in the handling of subtle metaphysical arguments. Mr. Krishnamachwiar has shown that it is possible for the present-day writer in a dead language to combine yrakefulness of style with the expression of norel ideas and the warm of figurative language. One cannot however i esist the suspicion that the love of literary poxpression has sometimes betrayed the author into the pronomeing of judgments which cannot stand the test of a close critical iscrimination. He has not been wean himself from the hvperbolical style of Sanskrit composition. ble to 1 often found necessary hy inferior writers to pover poverti of thought be intiated expression. I do notisuppose that I shall be mistaken to insinuate such o charge against Mr. Krishnamachariar. He has done yood service to the Sanskrit-leading public and to the Inge majority of Pandits lv setting before them a fine novel of Sanskrit composition to appreciate and emulate He has also opened up a new prospect to thie Pandit of appreciation and enjoyment of the works of the masters of Sanskrit literature by a critical fi-

·IK
amination of the callous of true poetry and the extent
to which the cla--ical poet of India have tapped the
Springs of literall enjoyment in the delmeation of
scenes and characters, luman passions and the
beauties of nature Mr. Krishnamachariaz: liet It -
ward will be when he succeed in inducing some out of
the large number of those who delight in tlie study
of Sanskrit literature to iollon in his wake.
V. Krishnaswamy lyer.

·No text on this page.

·भूमिका। आर्या अभिरूपमणयः, भारतवर्षम्योत्कर्षावहेषु वस्तुषु कविसार्वभौमः कालि- दासादिभिनिर्मितानि विबुधभाषामयानि ग्रन्थरत्नान्येव प्रधा- नतया परिगण्यन्ते । एतानि काव्यान्यासेतुहिमाचलं गीर्वा- णभाषास्वादमभिलषद्भिः पूर्वेषां सूक्तिध्वन्यादृशं प्रणयमाद- धानैरनेकैविबुधैः परिशील्यन्ते ।। पुरा किल विक्रमभोजप्रभृतयः सार्वभौमा रसिकशिरोम- णय: कवीनां सुभाषितेषु निरतिशयं गौरवमाबध्नन्तो निखि- लशास्त्रमर्यादामधिगतवद्धि सह महाकविभिः काव्यविनोदे- नैव कालमतिवाहयामासुः । तदानीमेव कविभिरहमहमिकया सुबहूनि महाकाव्यानि रूपकाणि च सरसानि व्यरच्यन्त । त इमे काव्याभिमानिनो राजानः निस्त्वदीयदशमशतका- त्पूर्वमेवादर्शनं गताः । वसुधा चानन्तरं वन्ध्यप्राया तादृशा- न्विबुधभाषाप्रणयिनो रसिकान्भूपान्न सूते । प्रायेण सरस्व- तीपरिगृहीता लक्ष्म्या चेय॑येव नालिङ्गिताः कवयः कुत्राच- कोणेषु समुत्पन्ना अपि नरपतिगृहेष्वनाहताः काव्यकरणा- ·XII भिसंधि परित्यज्य बौद्धसंप्रदायानुयायिनां राज्ञां सौमनस्यसं- पादने बद्धश्रद्धा बभूवुः ।। केचन बौद्धानां जैनानां चीत्कर्षमसहमाना आध्यात्मि- कवादेषु परिनिष्ठिता वेदान्तिनां परां. काष्ठामधिरूढा ब्रह्म मीमांसाया: सहकारितया सांख्यवैशेषिकपातञ्जलदर्शनानि सम्यक्परिशील्य, मतान्तरस्थान्युक्तिवादेषु निर्जित्य, नरपती- नां सभासु धन्यवादानुपलभ्य, प्रतिष्ठामलभन्त । केचन स्फोटवादमूर्गकृत्य बैयाकरणमतं सोपपत्तिकं निरधारयन । एवं दिग्दन्तिनां कलहे हरिणकुलानीव क्षयमापन्नानि काव्यानि कुत्रचिल्लीनान्यासन् । कवयश्चावज्ञाता आध्यात्मि- कवादेष्वनभिज्ञाः काव्येष्वपि शास्त्रज्ञैरुपदिश्यमानां पद्धतिम- नुरुध्य, शाब्दबोधविचारादिकं शव्दनिष्पत्तिप्रक्रियाविवरणा- दिकं च पुनः पुनः परिशील्य, शास्त्रज्ञानां सौमनस्यं संपाद्य, प्राचीनां रसानुभवसरणं व्यस्माषुः । यद्यप्याचार्यदण्डिप्र- मुखा आलङ्कारिकाः काव्यानां गुणदोषविमर्शसरणं निष्कृ- लक्षणोपन्यासपूर्वकं महता परिश्रमेण प्रदर्शयांचक्रुः ; तथा- पीमे प्रायेण शास्त्रीयां रीतिमेवानुसरन्ति । न्यायशास्त्रमर्या- दामनधिगतवतामेषु ग्रन्थेषु सुखबोधो न जायते । अपरञ्चै- तेषु न कस्यापि दृश्यस्य वा श्राव्यस्य वा काव्यस्यामूलाग्रं ·XU , गुणदोषविचारचोपलभ्यते । इमेऽप्यालङ्कारिका: क्रमण विरलाः संवृत्ताः । इदानीं तु काव्यपरिशीलनं भाषाव्युत्पत्तिसं- पादनाय, व्युत्पत्तिश्च न्यायवैशेषिकसिद्धान्तानां ग्रहणधारण- पाटवाधिगमाय, तादृशसिद्धान्तज्ञानं वेदान्तशास्त्रप्रवेशाधि- कारलाभाय, वेदान्तज्ञानं च नि.श्रेयसाधिगमाय च प्रयो- जनमिति काचन व्यवस्थाभ्युपगतासीत् ।। हन्त! एवं दुर्दैवात्काव्यानामापतितामतिकृपणां दशामस- हमानस्य तेषु निरतिशयं गौरवमाधातुं प्रवृत्तस्य मम न शास्त्रेष्वनभिरुचिर्न वा शास्त्रज्ञेष्ववज्ञा। चिराद्विस्मृता काव्य- रसास्वादरीतियथामति प्रदर्शनीयेति परमभिसन्धिः । काव्य- परिशीलने यथा निरतिशय आत्मानन्दो जायेत, यथा चाम- गुणाधायकानां धर्माणां ज्ञानेन समीचीनी लौकिक: संस्कार उपलभ्येत, तादृशी कांचन रीतिमवलम्ब्य, काव्यगुणादर्श- अन्थकरणप्रवृत्तिरिय मदीया भावुकैरनुमोद्यमाना सर्वत्र समी- चीनां काव्यरसास्वादसरणिमङ्करदिति दृढं विश्वसिमि । इति सहृदयदासः परवस्तु-र. कृष्णमाचार्यः ।

·No text on this page.

·विषयानुक्रमाणका।
८
...
पृष्टसख्या.
१. उपोद्घात:
४
२. रघुवंश:' इति नामकरणौचित्यविचार:
३. ग्रन्थकरणफलविमर्श:
४. काव्यस्यास्योत्कर्षाधायकानां गुणानां
समालोचना
१३--१७
५. 'वागर्थाविव' इत्याद्यं पधं कालिदासीयं
न वेति विचारः
१४--१६
६. केवंशेष्वयं कविरन्यानतिशेते इति विचारः १७-६९
अवाद्यसर्गस्य विमर्श:
१७-१९
द्वितीयस्य
तृतीयस्य
चतुर्थस्य
पञ्चमस
२६-२८
षष्ठस्य
सप्तमस्य
३४---३५

·YVI अष्टमस्य ... नवमस्य ३५-३९ ३०-४२ ४२--४३ दशमस्य एकादशस्य ... ४५-४६ द्वादशस्य त्रयोदशम्य चतुर्दशस्य पञ्चदशस्य षोडशस्य ५४-५९ ६१-६४ ६४-६५ सप्तदशस्य अष्टादशस्य एकोनविंशस्य ७. 'उपमा कालिदासस्य' इत्यभियुक्तोक्तेरौ- चित्यनिरूपणं महाकवेः पदप्रयो- गचातुरीविवरणं च आद्यं सर्गमधिकृत्य द्वितीयं तृतीयं चतुर्थ पञ्चमं ७३---७४ ·VI ७८ ७९-८० पष्ठ सप्तम अष्टमं नवमं दशमं एकादशं द्वादशं त्रयोदशं चतुर्दशं पञ्चदशं षोडशं सप्तदशं अष्टादशं एकोनविंशं ९७---९९ ९९-१०२ १०३ -१०४ १०५ १०६-१०७ १०७-१०९ ८. वैवस्वतमनुवंशम्य सहकारत्वेन रूपणप्रकार: ५. महाकवेराध्यात्मिक मतम १०९-११० ... ११०-१२० १०. पुराणेभ्य: के विषयाः कविनोद्ध- त्य वर्णिता इति विमर्श १२१-१३० ....

·XV111 - १३०...१४२ ११. प्राचेतमेनादिकाव्ये प्रदर्शिता सरणिः काव्येऽस्मिन्कुत्रोपलभ्यत इति समालोचना १२. पाश्चात्यपण्डितानां कविकाल- निर्णयरीतिः १३. उपसंहारः १४. कालिदासीयभारतवर्षम्य रेखालेख्यम १३४....१३८ १४३ ·॥ श्रीः॥ ॥ रघुवंशविमर्शः॥ 'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥' इतीयं दिव्या सूक्तिर्विदितचरैव सर्वेषां सहृदयानाम् । शब्दस्य कथमानन्दजनकत्वम् ? कथं वा ज्योतिष्वम् ? इति विचार्यमाणे, ज्ञानद्वारा हृदये चमत्कृति जनयित्वा सदसद्विवेचन- शक्त्युत्पादनाद्धेतोरेवेति स्पष्टमेव सुधियाम् । तथा हि--सत्का- व्यपठने काचिदनिर्वचनीया रसस्फूर्तिराविर्भवति । सा हि स्वसंवेद्यैव। रसमयं काव्यम् ।' कादम्बरीरसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते ।' इत्याद्युक्तरीत्या काव्यार्थानुसंधानेनैवाखिलबाह्य- विषयविस्मारकं केवलमानन्दमनुभवन्ति सुमनस इतीदमनुदिनं प्रत्यक्षीक्रियत एव । तथा चोक्तमभियुक्तै:--'सुभाषितरसस्याने सुधा भीता दिवं गता।' इति ·काव्यगुणादर्श . , . तदिदं काव्यामृतं लोकज्ञानसंस्कृतेन चेतसा सुनिपुणमालो- चयतां रसिकानामेव 'मुहुर्मुहुरावाद्यमानं सन्मधुरतरमापतति मनसः' । केचनेनुखण्ड इव तत्र मधुरतममंशं विहाय नीरसमेव भागं पुनः पुनश्चर्वित्वा कृतार्थतां मन्यन्ते । नैतेषां कल्पशते- नापि प्रत्यक्षतामुपयास्यति भगवती रसमयी साहितीदेवता । अहो ! बालिशता । अविज्ञायार्थगौरवम् , अविचार्य शब्दप्रयो- गचातुरीम् , अविगणय्य कवेराशयम्, अननुभूय चमत्कृतिविशे- षम् , अनाखाद्य तद्गतमन्यादृशं रसम् , अनिर्धार्य तत्त्वतो रसा- नुभवकलाम् , अविदित्वा च द्वीपान्तरवृत्तान्तम् , आकलय्य च भारतवर्षस्यैवोत्कृष्टतामखिलेप्वपि विषयेषु, केवलमर्थपरा वा शब्दपरा वा भूत्वा, दर्शयित्वा प्रक्रियानैपुण्यम् , घटयित्वा पा- णिनीयसूत्राणि, संयोज्य तत्र तत्रालङ्कारलक्षणान्यन्यूनानतिरि- क्तम् , नैयायिकघण्टापथमतिसुकुमारेषु व्यङ्गयजीवितेषु कर्कश- क्षोदासहेषु काव्यगुच्छेषु रचयित्वा शाब्दबोधवर्णनपूर्वकं काव्य- परिश्रमं कुर्वतां कथं रसस्फूर्तिः, निरतिशयाहादो वा सम्पद्यते ? सन्ति सुबहूनि मधुरतमानि काव्यानि गैर्वाण्याम् , यदवलो- कनेन द्वीपान्तरस्था विद्वांसोऽपि विस्मिता भवन्ति । अथापि व्याख्यातारः प्रायेण शाब्दिका भूत्वा, यथा काव्यपरिचयो भाषाव्युत्पत्तिमात्रे पर्यवस्यति, यथा च स्वेषां शास्त्रपरिश्रमो . .

·रघुवंशविमर्शः । ३ , निर्विवाद व्यक्तीभवति । तथैव व्याचक्षते । काव्यगतरसवर्ण- नावसरे च शास्त्रीयपरिभाषामयशब्दकर्दममुत्पाद्य निरर्गल- प्रसारमपि रसस्य व्याघातयन्ति । विद्याभ्यासे तादृशी रीतिर्न- कदापि मतिवैशधं वा, हतूपन्यासपूर्वकं ज्ञानोपचयं वा, कवयि- तुराशयविज्ञानं वा, सार्वपथीनव्यवहारशक्तिं वा, स्वातन्त्र्येण विषयपर्यालोचनापाटवं वा जनयति । 'नानुवाकहता बुद्धिर्व्यव- हारक्षमा भवेत्' इति छान्दसानधिकृत्य यदुक्तं दैत्यगुरुणा, तच्छुकपाठवद्गुरुमुखोक्तयावत्पदार्थसमुदायं मात्रयापि भेदमन्त- रा मुखस्थीकृत्य काव्यपरिचयं कुर्वतां विषयेऽपि सङ्गच्छते । नैते गुरुप्रोक्तादाद्वहिर्मतिं प्रवर्तयन्ति । व्याख्यातृभाषितं श्रुति- वाक्यवत्प्रमाणकोटौ निक्षिपन्ति । अर्थान्तरमाशयभेदो वा तेषां श्रवणशूलमुपजनयति। एवं स्थिते कथं वा रसस्फूर्तिरात्मानन्दो वा भवतु ते ह्यानन्दानुभवप्रकारेऽप्याचार्य सर्वात्मनानुकुर्वन्ति । म्वयं चिन्तयितुं वा, अक्षुण्णेन पथोपन्यसितुं वा न शक्नु- वन्ति । द्वीपान्तरेषु ह्यक्षराभ्यासक्षणात्प्रभृति स्वानुभवेनैव वस्तुस्वरूपज्ञानं बालकानां यथा समुद्भवेत् , तथा प्रयतन्ते । पाठप्रवचनेऽपि तादृशीमेव रीतिमनुसरन्ति । एकोऽपि ग्रन्थ- १. नानुवाकहता वुद्धिर्व्यवहारक्षमा भवेत् । अनुवाकहता या तु न सा सर्वत्रगामिनी ॥

·काव्यगुणादर्श , स्तया सरण्या पाठित आत्मगुणाधानाय कल्पते । अस्म- देशे तु तादृशी रीतिर्न कुत्राप्युपलभ्यते । व्याख्यातारश्च मतिवेशद्यापादकानंशान्न वर्णयन्ति । तस्मान्नवीनसरणिमनु- सृत्य, एतावतापि कालेन प्रसिद्धव्याख्यानेषु यन्नोक्तम्, यच्च ज्ञातं सदावापोद्वापनैपुणी जनयेत् , येन च क्रमेण महाकवीनामाशयादिकं सम्यगनुमातुं शक्यते, यया च रीत्या प्रतिपाद्यमानो रसो निरर्गलं प्रसरति, यस्याश्च सरण्या गैर्वाणीविद्याभ्यासेनानितरसाधारणी तत्तत्कालदेशानुरोधेन सर्व- व्यवहारक्षमा लौकिकी मेधा उदेति, तदिदं सर्वमधिकृत्य, यथा- मति हेतूपन्यासपूर्वकं महाकाव्येषु गुणदोषाननुवर्ण्य, नवीना- भिरुचिसम्पादनाय प्रवृत्तस्य ममेदं साहसम् , नवीनमिति, असाध्विति, अक्षुण्णमिति, अशास्त्रीयमिति, देशान्तरीयमिति, अशिष्टपरिगृहीतमिति, अवज्ञया न दूरीकुर्युर्विद्वांसो विमर्शका इति निश्चयेन काव्यगुणादर्शाभिधानोऽयमारभ्यते ग्रन्थः । तत्र च सर्वोत्तमः कविसार्वभौमस्य कृतिः कालिदासस्य रघुवंशः प्रथमं परामृश्यते । तत्रादावेव केनाशयेनास्य ग्रन्थस्य रघुवंश इति नामधेयं कृतं रसिकेन कविना ? इति विचारणीयम् । को नु खल्वा- शयो महाकवेः, यत्कूटस्थं छन्दोमयं निखिलजगद्वन्दनीयं सूर्य .

·रघुवंशविमर्शः । . वा, वैवस्वतं मर्नु वा. जानकीजानि वा विहाय, तद्वंश्येप्वन्यत- तममप्रसिद्धं रघु प्रधानतो व्यपदिशति । अत्रोच्यते- एकोन- विंशतिसर्गात्मकेऽस्मिन्काव्ये कविरयं सूर्यवंशोत्पन्नानां सर्वेषा- मपि राज्ञामपदानस्य वर्णनमशक्यमेवेति कृत्वा, इन्द्रविजयिनं महाक्रतोर्विश्वजित आहर्तारं रघुमेव प्रथमतो गुणैः कूटस्थत्वेन निर्वर्ण्य, तदनन्तरजातानामपि चक्रवर्तिनां चरितं · संक्षेपेणो- पपादयामास । रघुचरितमुपपादयिप्यता च कविना प्रथमतम्त- जनयितारौ सुदक्षिणादिलीपौ प्रस्तुतौ। आजन्मशुद्धानामि- त्यादि विशेषणान्यपि रघुमेव दृष्टान्ततया मनसि कृत्वा प्रयु- क्तानीति स्पष्टमवगम्यते । तथा हि- आजन्मशुद्धानाम्- अनेन, सुचिरमनपत्ययोः सुदक्षिणा- दिलीपयोर्वसिष्ठमहर्षेराश्रमं प्रति गमनम् , तत्प्रसादलब्धा- याः कामधेनुप्रसूतेनन्दिन्याः पूजाविधानादिकम् , 'सन- न्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा' इति प्रतिपाद्यमानं आजान- पावनतदीयक्षीरपानम् , अनन्तरं रघोरुदयश्च सूच्यते । अत्र वैदिकाग्रेसरो मल्लिनाथः ‘निषेकादिसर्वसंस्कारसम्पन्ना- नाम्' इति व्याकरोति । तदेतत्सर्वसाधारणं त्रेतायाम् , यत्र त्रैवर्णिकानामखिलानामपि तत्तदाश्रमविहितकर्मानुष्ठाने महत्यासीच्छ्रद्धा। -- ·काव्यगुणादर्श आफलोदयकर्मणाम् - एतेन, प्रथमे वयसि वर्तमानस्य रघोरध्वरहयानुगमनम् , वज्राहृतिमप्यविगणय्य स्थितस्य तस्य 'तोरशेषेण फलेन युज्यताम्' इति तृतीये सर्गे, 'स नवः प्रभुराफलोदयात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः' इत्य- ष्टमे च निर्दिश्यमानं फलपर्यवसायि पौरुषं च द्योत्यते ॥ आसमुद्रक्षितीशानाम्-अत्रापि, रघोः समुद्रमेखलाया मेदि- न्या वशीकरणाय दिग्विजययात्रा सूच्यते ॥ आनाकरथवर्त्मनाम् -- इह चापि, ‘वसिष्ठमन्त्रोक्षणजप्र- भावादुदन्बदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव वलाहकस्य गतिर्विजघ्ने न हि तद्रथस्य ।।' इति पञ्चमसर्गे वक्ष्यमाणो रघोरेव महिमा निर्दिश्यते । अत्र मल्लिनाथस्तु 'इन्द्र- सहचारिणाम्' इति व्याचष्टे । तदेतद्दशरथेतरसार्वभौमानां विषये प्रायेण न सङ्गच्छते । ' रथवर्त्मनाम्' इत्यस्य जह- स्वार्था लक्षणाप्यङ्गीकरणीया ।। यथाविधिहुताग्नीनाम्----इदं च विशेषणम् , सर्वम्वदक्षिणं विश्वजिद्यज्ञं निवर्त्य मृन्मयपात्रेऽयं दत्तवतो रघोरेव पावनी स्थितिं लक्षीकृत्य प्रयुक्तमित्यनुमातुं शक्यते ।। यथाकामार्चितार्थिनाम्-अनेन च, रघोः सकाशात्कामान- वाप्स्यतः कौत्समहर्षवृत्तमभिव्यज्यते ।।

·रघुवंशविमर्शः।
,
यथापराधदण्डानाम्-अत्रापि, ‘स हि सर्वस्य लोकस्य
युक्तंदण्डतया मनः' इति वक्ष्यमाणो रघोरेव महिमा
लक्ष्यते ॥
यथाकालप्रबोधिनाम्-इह च, 'तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा
प्रकृतिरञ्जनात्' इति चतुर्थे वर्ण्यमाना रघोरेव प्रजापा-
लनजागरूकता लक्षिता भवति ।
त्यागाय संभृतार्थानाम् -अत्रापि, रघोः कौत्सागमनात्पूर्वमेव
निःशेषविश्राणितकोशजातस्याप्यर्थार्जनविमुखता, अनन्तरं
चार्थिमनोरथपूत्यै कैलासनाथविजिगीषा चाभिव्यज्यते ।।
सत्याय मितभाषिणाम्-
इह च,
'द्वित्राण्यहान्यहसि
सोढुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम्' इत्यत्र साधयेयमिति
वक्तव्ये साधनयत्न एवासत्यभीरुणा मितभाषिणा रघुणा
प्रतिश्रुत इति ध्वन्यते ॥
यशसे विजिगीषूणाम्--अत्रापि, ‘स धर्मविजयी नृपः ।
श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम्' इत्यादिना
रघुमुद्दिश्यैव वक्ष्यमाणाः प्रतिपक्षेप्वपि वात्सल्यादिगुणा
निर्दिश्यन्ते ॥
एवमुत्तरत्राप्यूह्यम् । यद्यप्येतानि विशेषणानि यथाकथं
,

·काव्यगुणादर्श चित्सर्वेषामपि सूर्यवंश्यानामन्वेतुं शक्यन्ते, तथापि हेतुभिः पूर्वोक्तै रघुमेव कूटस्थं निर्दिश्य तमेव मनसि दृष्टान्ततया निवेश्य सर्वोत्तममिदं काव्यं रचयितुमारभमाणेन कालिदासेन कृतम् ‘रघुवंशः' इत्यभिधानं साम्प्रतमेव प्रतिभातीति विस्तर- भयाद्विरम्यते । अनन्तरमस्य महाकाव्यस्य रचयितु: कविशिखामणेः किं फलमभिलषितमिति विषयो विचारपदवीमवतरति । न हि भाषा- व्युत्पादकत्वमात्रमिष्टं स्यात् । न वा स्वसामर्थ्यप्रकटनेन महा- कविरयमिति सर्वत उद्धृष्यमाणं यशः । नाप्यशेषकलिकल्म- पापनोदनपटुतरं श्रीरघुनन्दनवंशवर्णनम् । सन्त्येवेमानि फला- न्यानुषङ्गिकतया। अथापि, उत्कृष्टनायकगुणवृत्तवर्णनद्वारा सर्वेषा- मपि धर्मोपदेशेनात्मगुणाधानमेव परमं फलमभिमतं स्यात् । नैतदविदितमस्मद्व्याख्यातॄणाम् । परं त्वेते तत्र तत्रान्यापदेशेन परम्परयोपदिश्यमानानंशान्न विशदीकुर्वन्ति । अस्मिन्काव्ये निपुणं निरूप्यमाणे सर्वत्रोपदिश्यमाना आत्मगुणाधायका- धर्मा बहुश उपलभ्यन्ते । सत्यप्येवम् ' अथातः सामयाचारिका- न्धर्मान्व्याख्यास्यामः' इत्यादिवत् यत्र कविना सुव्यक्तं व्यप- दिश्य 'इमे धर्माः प्रतिपाद्यन्ते' इति कण्ठतः प्रतिज्ञा न कृता, तत्र व्यङ्गयमर्यादया प्रतीयमानानपि धर्मानुपेक्षन्ते । - ·रघुवंशविमर्शः । ९ तदिदमसारम् । अतः काव्येऽस्मिन्के वा धर्माः कविनान्यापदेश- रीत्या उपदिष्टा इति किञ्चिद्विचारयामः । आये सर्गे-सुमहत्कार्य साधयितुमिच्छद्भिः कार्यगौरवम् , आत्मनश्च शक्तिम् , अन्येषामभिप्रायादिकं च, सम्यक्पर्या- लोच्य प्रवर्तितव्यम् । विनयनिचुलितैरुपन्यासैनिन्दा परि- हरणीया। महाकुलप्रसूतानां कीदृशा ह्यात्मगुणाः परार्थ- प्रवणता च? विभूतिमद्भिः स्वेषु स्वेषु नियोगेषु कथमा- चरणीयम् ? राजधर्माः प्रजाधर्माश्च के ? सदृशदारगुणाः कीदृशाः? कथं महर्षय उपसर्पणीयाः? कीदृशश्च तेषां तपोमहिमा ? कृतम्य पापस्य फलं कर्बवानुभवनीयम् । पूज्यपूजाव्यतिक्रमश्च सर्वथा श्रेयः प्रतिबध्नाति । इत्येते चान्ये च धर्मा उपदिश्यन्ते ।। द्वितीये--महात्मनां वचसि सर्वात्मना विश्वासः । व्रतानुष्ठाने तन्मयत्वम् । पूज्यानां सविधे स्वसुखनिरपेक्षता । अनिर्वे- दः श्रियो मूलम् । इत्यादि ॥ तृतीये-भारतवर्षीयरीत्या पुत्रधर्माः। पुत्रेण पितुरादेशः प्राण- त्यागेनापि परिपालनीयः । देवतानामपि स्वाश्रितेष्वसाधार- णः पक्षपातः । सङ्कटेप्वप्यहङ्कारं विना धम्र्येण मार्गेण स्व- ·१० काव्यगुणादर्श शक्तिप्रदर्शनम् । शत्रुभावं गतेष्वपि महात्मसु व्यवहाररी- तिः । इत्यादि । चतुर्थे– (रघोर्दिग्विजययात्रावर्णनद्वारा) तदानीन्तनराष्ट्रव्यव- स्था, धर्मयुद्धस्य खरूपम् । स्वतन्त्रस्यापि निस्पृहस्यापि महावीरस्यापि सार्वभौमस्यापि शास्त्रवश्यता, परलोका- द्भयम् । इत्यादि ॥ पञ्चमे-गृहमेधिनां शास्त्रविहितकर्माणि । महात्मनामाशीः- प्रभावः । अवलेपेन ज्योतिष्मतामप्यधोगतिः। कृतज्ञता प्रत्युपकारकरणेच्छा च महात्मतानिदानम् । इत्यादि । षष्ठे-तत्तद्राष्ट्रामणीयकं विस्तरतो वर्णयित्वा यात्राभिरुचि- सम्पादनम् ॥ सप्तमे-असूयालूनामसूयैव दण्डः, पराभवपरम्परा च दैवादा- पतति । इत्यादि । अष्टमे-समदुःखसुखत्वं ह्यात्मवतां लक्षणम् । सुखं हि नाम क्षणभङ्गुरम् । 'मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वित- मुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु ला- भवानसौ ॥' इत्यादि ॥ नवमे-चित्तस्य चञ्चलम्वभावो दुनिरोधो यमवतामपि ।।

·रघुवंशविमर्शः। ११ व्यसनेप्वत्यासक्तिन सुखावहा तेजस्विनामपि अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ।' विपदपि भगवदनुग्रहस्य मूलम् । इत्यादि ।। दशमे- वैदिककर्मानुष्ठानं श्रेयःसाधनम् । तमोगुणस्या- क्रमणम् परिहर्तव्यम् । अज्ञानादाचरितस्य पापस्यानुताप- एव प्रायश्चित्तम् । श्रीमतां प्रश्रयो भूषणम् , विद्यायाश्च प्रबोधविनयौ । निसर्गविनयस्यापि संस्कारः पुष्टिमा- वहति । सौभ्रात्रं कुलभूषणम् । इत्यादि । एकादशे-स्त्रीवधस्य निन्द्यत्वम् । शूरेप्वेव पराक्रमाविष्कर- णं साम्प्रतम् । आर्यपादरजसा किल्बिषाफ्नोदनशक्तिः । कर्मणैव विक्रम आविष्करणीयो न तु वाचा । 'सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफलधर्मि काशिन्तम् ।' गार्हस्थ्य- मेवाश्रमेषु श्लाघ्यम्। 'क्रिया केवलमुत्तरम् ।' मुमुक्षूणां स्वर्ग- निवासेऽप्यनास्था। निर्जितेष्वपि शत्रुषु विनयेन वर्तित- व्यम् । महात्मनां सकाशान्निग्रहोऽप्यनुग्रह एव । इत्यादि ।। द्वादशे-कृच्छ्रगतेनापि स्ववाक्यं परिपालनीयम् । पित्रो शासने इष्टानिष्टविचारो न कर्तव्यः । अन्याय्येन पथा चेद्भोगः परिवर्जनीयः । ज्येष्ठानां विषये कथमवरवर्तित- व्यम् ? महापराधिष्वपि शरणागतेषु दया कर्तव्या। इत्यादि ।

·काव्यगुणादर्श त्रयोदशे-जितेन्द्रियत्वमेव दमम्य लक्षणम् । तरलहृदया एव मदनेनायास्यन्ते । इत्यादि ॥ चतुर्दशे—लोकापवादादात्मा संरक्षणीयः । 'यशोधनानां हि यशो गरीयः ।' 'आज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया ।' निष्ठुर- म्यापि वल्लभस्य प्रियमाकाङ्कन्ति पतिव्रताः । न कोऽप्येका- न्तसुखी । अतर्कितोपनता व्यसनोपनिपाताः सधैर्यमनुभो- क्तव्याः । इत्यादि । पञ्चदशे-'क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ।' भूमिरेव सुकृतदुष्कृतसाक्षिभूता, अतो धर्माचरणे त्रिक- रणशुद्धिरपेक्षिता । इत्यादि । षोडशे----परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति खल्वार्याणां मनः । काल: परि- णामरूपः । सर्वेऽपि क्षणभङ्गुराः । धीराः 'समलोष्टाश्म- काञ्चनाः ।' 'प्रलॅप्वनिर्बन्धरुषो हि सन्तः।' अपराधक्षमाप- णमकृत्वा न विन्दति सुखं जनः ॥ इत्यादि । सप्तदशे-विश्वासः फलदायकः । मिथ्या न वक्तव्या । दत्तं चेन्नापहरणीयम् । न कदाप्यवलपस्यावकाशो देयः । का- मक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यादय एव प्रथमं जेतव्या भूति- मिच्छता। राजभिरनिशं जागरूकैर्भाव्यम् । अभ्युदयेऽ- प्यपथप्रवृत्तिनिवारणीया। उत्पन्नप्रतीकारादनुत्पादनं वरम् । .

·रघुवंशविमर्शः। शान्तेन मनसा धर्मार्थकामाः सेवितव्याः । इत्यन्ये च राजधर्माः ॥ अष्टादशे-अनेकेषां चक्रवर्तिनामुदयास्तमयवर्णनेन भौतिक- सुखस्यानित्यतादिकम् । 'गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः । ' इत्यादि । एकोनविंशे-परिणतिबिरसेषु विषयोपभोगेषु मा कृथा रतिम् । भोगेप्वत्यासक्ता अप्रतिविधेयरामयैराकान्ता दुःखाभि- भूता अग्निवर्ण इव दुर्दशाकबलिता न केवलं परेषामात्म- नोऽपि जुगुप्साभाजनं भूत्वा वंशविच्छेदसंशयमप्युत्पादये- युः । इत्यादि ॥ एवं रघुवंशे आत्मगुणाधायका अन्येऽपि बहव उपदेशास्तत्र तत्र यथामति समुन्नया विद्याप्रवचनाधिकृतैराचार्यैः । अथास्मिन्काव्ये काव्यान्तरापेक्षयोत्कर्षाधायका गुणाः के ? इति परामृश्यते । यत्र मञ्जुलै रसवार्षभिर्व्यङ्ग्यगर्भः संक्षिप्तैर्ना- तिसंयुक्तवर्णरचनैरक्लिष्टैः सुवृत्तघटितैर्वाक्यजालैः कथाव- स्तुवर्णनद्वारा सहृदयमानसोल्लासः समुत्पाद्यते, तदेवोत्तम काव्यमिति विदितचरमेव सर्वेषाम् । तादृशहृदयोल्लासः किंरूपः? तत्प्रयोजका धर्माः कुत्रास्मिन्ग्रन्थ उपलभ्यन्ते? इत्यामूलाग्रं विशोध्यते ।

·काव्यगुणादर्श 1 ग्रन्थेऽस्मिन्कविसार्वभौम. क सूर्यप्रभवः' इत्यारभ्य 'भर्तुरव्याहताज्ञा' इत्येतदन्तयैकोनविंशत्या सर्गाणां सूर्यवंश्येषु दिलीपादारभ्य अग्निवर्णपर्यन्तानामकोनत्रिंशतः' सार्वभौमानाम- पदानं वर्णयति । ननु ‘वागर्थाविव' इति खल्वारभ्यते। प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तिकामेन कविना इष्टदेवतानमस्कारात्मकं मङ्गलं प्रस्तुतमाये श्लोक इति हि स्थितिः । तत्कथमिमं श्लोकं विहाय 'क्क सूर्यप्रभवः' इत्येवारब्धमिति विप्रतिषिद्धं निगद्यतेऽनेन विमर्शकंमन्येन ? इति चेदुच्यते । ‘वागर्थाविव' इत्ययं श्लोकः, अर्थतः शब्दतश्च केनापि स्वस्तिवाचनचतुरेण छान्दसेन विप्रेण प्रक्षिप्तः कालिदासीयत्वेन परिगणनां नाहतीव। तथाहि- 'वागर्थाविव , इति, 'क्व सूर्यप्रभवः इति चेमौ श्लोको क्रमेण 'भोजनं देहि राजेन्द्र घृतसूपसम- । , , प्रथमं तावत् 1. दिलीप. 2. रघु. 3. अज. 1. दशरथ. 5. राम. 7. अतिथि. 8. निषध.). नल. 10 6. कुश. नभ. 11. पुण्डरीक. 12 क्षेमधन्वा. 1:3. देवानीक. 14. अहीनगु. 15. पारियात्र. 16. शील. 17. उन्नाभ. 18. वज्रघोष. 19 शङ्खण. 20 व्युषिताश्व 21. विश्वसह. ?. हिरण्य- नाभ. 2. कौसल्य. 24. ब्रह्मिष्ट 25. पुत्र. -17. ध्रुवमंधि 28. सुदर्शन 28 अग्निवर्ण. :26 पुष्य ·रघुवशावमशः . . न्वितम् । माहिषं च शरच्चन्द्रचन्द्रिकाधवलं दधि ॥' इति पद्यस्य पूर्वोत्तरार्धयो रीतिमनुसरत इति सुस्पष्टमेव सहृदयानां तत्तद्रचनाभेदमनुवाचनेनैवावगच्छताम् । किं च, 'पार्वतीपरमेश्वरो, भारतीब्रह्माणौ, जानकीरघुनायकौ, आरुन्धतीवसिष्ठौ' इत्यादिपदानि पतिपावनैराशी:प्रवचन- चणैः श्रोत्रियैः प्रयुक्तान्येव शोभन्ते, न तु महाकविभिरुत्तमे काव्ये ॥ अन्यच्च, उक्तमर्थ प्रसिद्धोपमानयोजनेन सम्यग्वि- शदीकुर्वन्ति कवयः । तत्र विशेषतः कालिदासोऽन्यानति- शेते इतीममर्थ विवृण्वती · उपमा कालिदासस्य' इत्यभियु- तोक्तिर्जागति किल । तथा सति, प्रपञ्चमातापित्रोर्जायापत्योः सम्बन्धं वागर्थाविवेत्युपमानेन व्युत्पित्सूनां विद्यार्थिनां विशदी- कर्तु रसिकाग्रणीरयं कविरुपक्रमत इतीदमश्रद्धेयम् । शब्दा- र्थयोरपृथक्सिद्धं सम्बन्धं शास्त्रसंस्कारं विना कथं वा जानीयुः काव्यारम्भदशायां माणवकाः? तत्कथमिदं प्रसिद्धोपमानको- टिषु गणनामर्हति ? अपरं च, सर्वेप्वपीतरेषु महाकाव्येषु प्रायेण वस्तुनिर्देश एव मङ्गलं भवति । किरातार्जुनीयमाघनैषधमेघ- सन्देशकुमारसंभवादिषु, इष्टदेवतानमस्कारात्मकं मङ्गलं पृथक्तया नोपलभ्यते । किंच, आत्मनैव विरचिते कुमारसंभव- काव्ये पार्वतीपरमेश्वरवन्दनरूपमिदं मङ्गलमनिबध्नन् , कीदृश- .

·काव्यगुणादर्शे मौचित्यमाकलय्य रघुवंशकाव्ये पुनरिदं संयोजितवान्महाकवि- रिति च न ज्ञायते । ‘क सूर्यप्रभवो वंशः' इत्येतावता वस्तु- निर्देशरूपं हृदयंगमं मङ्गलमाचरितमिति नान्यदपेक्षणीयं कवि- समयानुसारिभिः । अस्मिन्नेव पद्ये, सूर्यप्रभवो वंशः समग्रतया न वर्ण्यते, परं तु दिलीपाद्यकोनविंशचक्रवर्तिनां चरितमेव काव्यस्य वि- षयीक्रियते इत्ययमर्थः ' अल्पविषया मतिः' इत्यनेन, पूर्वसू- रिभिर्वाग्विषयीकृता श्रीमद्रामभद्रावतारकथैव एकोनविंशति- सर्गात्मकेऽस्मिन्महाकाव्ये मध्यरत्नायमाना निखिलवेदान्तसार- वर्णनपरे दशमे सर्गे प्रतिपाद्यते इति च तृतीयेन पद्येन सू च्यते । : एतैर्हेतुभिः ‘वागर्थाविव' इत्ययं श्लोकः कदाचित्प्रक्षि- प्तोऽपि स्यादित्यनुमातुं शक्यते ।। अथोपक्रमे सर्वोत्तमान्सार्वभौमगुणान्संक्षेपतो वर्णयित्वा, त- त्तच्चक्रवर्तिवृत्तोपपादनावसरेषु एकवंशोत्पन्नानामपि गुणैीना- नामैहिके आमुष्मिके च फले तारतम्यं प्रदर्य, विषयेष्वति- प्रसक्तस्य कस्यचिद्राज्ञो जुगुप्साकर दुर्दशाविपाकं निर्दिशन्का- व्यार्थमुपसंजहार । तथा हि-तत्त्वतो निरूप्यमाणे ग्रन्थेऽस्मि- निर्दिष्टेषु गुणेषु मात्रयापि न्यूनता नोपलभ्यते रघौ राघवे च ।

·. , . रघुवंशविमर्शः। इतरेषु दिलीप: कर्मठः, अजस्तरलः, दशरथो रजोनिमीलितः कुशो दैत्येन हत., अतिथिः साधारणः प्रजापालनचतुरो नृपः, नेषधादारभ्य प्रायेण सर्वेऽपि स्वर्गफलकाङ्गिणः, अग्निवर्णः केवलमन्तिमो विषयोपभोगनिमग्नो राजयक्ष्मणा कबलितो निगू- ढमाग्नसात्कृतो मन्त्रिवृद्धैरयशःप्रमार्जनपरैः ।। अथेदानी केप्वशेष्वय कविरन्यानतिशेत इति विचार्यते । अस्मिन्ग्रन्थे काव्यरसज्ञानाम् , आलंकारिकाणाम् , शास्त्रकर्कश- धियाम् , श्रौतप्रवीणानाम् , वेदान्तार्थविशारदानाम् , कामन्द- क्यादिनीतिशास्त्रविदाम् , योगानुष्ठाननिरतानाम् , भिन्नभिन्ना- भिरुचिमतामपि मानसोल्लासजनका विषयास्तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । तथा हि- काव्यरसज्ञानां हि तत्तद्रसवर्णनावसरे तत्तन्मयत्वम् , स्वभावो- क्तौ जनरञ्जनम् , बाक्यसरण्यामक्लिष्टता, आशयाविष्करणे च व्यङ्ग्याश्रयणमित्यादिगुणा एवाभिलषिताः । तद्यथा- आये सर्गे-करुणमिश्रितः शान्तिरसः प्रतिपाद्यते । पद्या- नुवाचनतदर्थानुसन्धानावसरे न केवलं वसिष्ठमहर्षेराश्रमोपान्त- भूमिः, पठितृणां मानसमपि प्रशान्तपावनं भवति । लोकाराधन- यज्ञदीक्षितस्य संतानाधिगमव्रताभिनिवेशिन इज्याविशुद्धात्मनो दिलीपस्याध्वर्युपदमधितिष्ठति भगवान्वसिष्ठः । सिद्धिरप्यदूर- - 2 ·१८ काव्यगुणादर्शे वर्तिन्यासीत् । अत्र च कविर्नेसर्गिकं गाम्भीर्य किचिदप्यश्लथय- न्सर्वात्मना श्रौतोक्तकर्मानुष्ठाननिरतो याज्ञिक इव दृश्यते । तथा च देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ।।' इति याज्ञिकैर्मुहुर्मुहुरुद्भुप्यमाणस्य पद्यस्य भावं मधुरमधुरया वाचा विवृणोत्ययं कवियाज्ञिकः 'दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम्। सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुव- नद्वयम् ।।' इति। 'यज्ञो गन्धर्बस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः।' इति श्रुतिमनुसन्धाय, 'अध्वरस्येव दक्षिणा' इत्युपमया सुदक्षिणा- दिलीपयोरानुकूल्यदाम्पत्यं विशदयितुमुपक्रान्तोऽपि, दक्षिणां विना यागस्य निष्फलतां मनसिकृत्य अर्थात्सुदक्षिणेत्याख्ययैव प्रथमत उपस्थितं दक्षिणेत्युपमानं प्रयुयुजे इतीदं नितरां काव्य- स्य शोभा पुष्णाति ।। " दम्पत्योर्वसिष्ठमहर्षराश्रमं प्रति गमनम् , आश्रमरामणीयकं च सरसां स्वभावोक्तिमाश्रिय मञ्जुलैः पदैर्वर्णयन्पठितॄणां तादृ- शाश्रमोपकण्ठवनराजिदर्शने महतीमुत्कण्ठां जनयति । अत्र कतिचन श्लोकाः स्यन्दनाबद्धदृष्टि कंचिन्मृगं रथेनानुधावन्तं साराथद्वितीयं दुप्यन्तं स्मारयन्ति । अनन्तरं च 'स्वाहयेव हविर्भुजम्' इत्युपमानेन, अरुन्धतीवसिष्ठयोर्दाम्पत्यं पवित्रतम- मिति याज्ञिकसरणौ मनो निवेशितवता महाकविना साधु द- ·रघुवंशविमर्शः। १९ शितमिति मोदन्ते सहृदयाः । किं बहुना । दिलीपस्य संतति- विच्छेदभीरुत्वमुपदर्शयन् ' नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छे- ददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥ इति श्लोके याज्ञिकसार्वभौमपदवीमधिरूढो बाभाति नितरामयं म- हाकवि । एवं सर्गावसानेऽन्यापदेशरीत्या अन्तिमे श्लोके सं- विष्टः कुशशयने निशां निनाय' इत्यनेन स्वस्यैव भावे कंचि- त्कालं याज्ञिकावस्थाया ग्रहणं ततः प्रहाणं च सूचयामास ॥ अथ द्वितीये- प्रतिपाद्यमानो रसः शृङ्गारः करुणमिश्रित एव । अत्र कविबन्धनान्मुक्त इव बाल: स्वच्छन्दं गौरीगुरोरुपा- न्तभूमिषु नन्दिनी दिलीपं चानुधावन् , पल्वलोत्तीर्णवराहयूथानि आवासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि मृगाध्यासितशाद्वलानि गङ्गाप्रपा- तान्तविरुढतृणानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् , वयसां विरावैः पार्श्वद्रुमैः 'आलोकय' इत्याहूयमान इव, मारुतरन्ध्र- पूर्णानां कीचकानां कूजनैर्वनदेवताभिः सादरमाभाष्यमाण इव, महान्तं प्रमोदमनुभवन्नृत्यतीव । अत्र कानिचन पद्यानि कु- मारसंभवे हिमालयोपान्तवनरामणीयकवर्णनपरान् श्लोकाननु- स्मारयन्ति । 'सत्त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिम्' इति श्लोके नन्दि- नी विकर्षते क्षुधिताय मृगेन्द्राय आत्मनः शरीरं दातुमुद्यतेन दिलीपेन, ' अपुत्रस्य निष्फलजीवितस्य एकाकिनो मम शरीर- . , ·२० काव्यगुणादश मास्वाद्यताम् ; दिनावसानोत्सुकबालवत्सा इयं धेनुः सर्वथा विसृज्यताम्' इत्ययमर्थोऽतिकरुणमुपन्यस्तः सत्यमेव तरलयति मानसं कठिनचेतसामपि । 'प्रदक्षिणक्रियागयां तस्यां त्वं साधु नाचरः।' इति वसिष्ठोक्तिमनुसन्दधानेन ‘धेनुं सवत्सां च प्रदक्षिणीकृत्य' पुनः प्रत्यूहशङ्कामपि निराकरिष्यता दिलीपेन साध्वनुष्ठितमित्यहो कथावर्णनचातुरी ।। एवं नन्दिनीप्रसादाद्देवपयस्विनीपयःपानानन्तरमेव निखि- लजगन्नयनानन्दकरस्योषधिनाथस्येव रघोरुदयं वर्णयिष्यन् , 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः' इति द्वितीयं सर्ग परिसमाप्य, पुनरपि तमेवाशयमनुसंधाय 'उपस्थितोदयं सखी- जनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम्' इति तृतीयं सर्गमारभते । अत्रेदमव- धेयम् । यथैव रामस्य रामचन्द्र इत्यभिख्या, तथैव रघोरपि रधुचन्द्र इत्येव शोभते इति मनसि कृत्वा रघु सर्वत्र चन्द्र- मसैवोपमिमीते ॥ अथ तृतीये--प्रथमं शृङ्गारः, तदनु वीररसश्च प्रतिपाद्यते। अत्र कविः कविसमयबद्ध इव सुदक्षिणाया दौहृदलक्षणं मृद्भ- क्षणं च वर्णयति । तदेतन्नवीनाः काव्यविदो नाभिनन्दन्ति । मृद्भक्षणं सर्वासामन्तर्वनीनां समं चेत्, सुदक्षिणायास्तादृशा- भिलाषसमर्थनप्रकारः सर्वथा न रसपोषमातनोति । गर्भस्थस्य " , । ।

·रघुवंशविर्मशः २१ रघोर्देवांशसम्भवत्वम् , तेजस्वित्वम् , पवित्रतमत्वं चोपमात्र- येण निपुणं वर्णयति । 'शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम्' इती- यमुपमा च ‘अग्निगर्भी शमीमिव' इति शाकुन्तलोक्तं स्मारय- ति; 'आजन्मशुद्धानाम्' इति विशेषणविवक्षितं प्रकारान्तरेण प्रकाशयति च । गर्भस्य स्वत.पवित्रतमत्वं प्रथमतोऽभिवर्ण्य, अनन्तरमेव पुंसवनादिकाः क्रिया व्यधत्तेति प्रतिपादितमिदं पौर्वापर्य विस्मृतवानिव श्रीमान्मल्लिनाथसूरिः । श्रीमद्रघुनाथसा- म्यं सर्वप्रकारेणापि रयोर्मनसि कृत्वा देवांशसंभवत्वं रघोः पुनः पुनः शब्दतः प्रतिपादयतीत्यहो! मानसीवृत्तिर्महाकवेः । इममेवाशयं द्रढयन्ति ग्रहैस्तत पञ्चभिरुच्चसंश्रयैः-' इत्यादि- श्लोका रघोजन्मदिवसोत्कर्षवर्णनपराः । कविरपि ‘अमंस्त चानेन पराय॑जन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्र्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥' इति पद्ये विष्णोरवतारभेदस्य रघोश्चोपमानोपमेयभावं परिकल्प्य सम्यक् स्वाशयमाविश्वकारेति व्यक्तमेव विमर्शकानाम् ।। " . अथ कवेः स्वभावोक्तिविद्याबलेन निवृत्तगोदानमङ्गलः, काकपक्षधरः, सवयोभिरमात्यपुत्रैरन्वितः, विधिवदुपनीतः, मेध्यां रौरवी त्वचं परिधाय ब्रह्मचर्यमनुतिष्ठन् , गुरोनिकटे मन्त्रवद्विद्या- भ्यासपरः कुमारो रघुरस्माकमक्ष्णोरद्यापि पुरतस्तिष्ठति । इदमेव ·२२ काव्यगुणादर्श मनसि कृत्वा शैशवेऽभ्यस्तविद्यानाम्' इति रघुमुद्दिश्यैव विशे- षणं प्रयुयुजे इति विदांकुर्वन्तु सुमनसः । अनन्तरं यथा कु- मारस्य रामस्य प्रथमे वयस्येव रक्षास्यभियास्यतो विश्वामित्र- महर्षिणा अपूर्वास्त्रविद्योपदेशः, तथैव प्रथमत एवाश्वमेधतुर- ङ्गरक्षणे नियुक्तस्य रघोः सर्वत्राभ्युदयमाशंसमाना देवधेनुर्न- न्दिनी तिरोभूतस्याश्चम्य प्रतिपत्तिमनवगच्छतो विस्मयशोका- कुलितहृदयस्य कुमारस्य दशां किंचिदप्यसहमाना यदृच्छया- गतेव संनिधाय पुण्येनात्मनो निष्यन्दजलेनातीन्द्रियेष्वपि भावेषु स्वातन्त्र्येण व्यवह। शक्तिमुत्पाद्य तिरोदधे, इतीदं 'जयति जनिकर्तु. प्रकृतिता' इत्यस्य दृष्टान्तायते ।। तुरङ्गममपहृत्य पलायमानमिन्दं प्रति सविनयसभाजनो रघो- राभाषणक्रमो महावीरपद्धतेरस्खलितमुक्तिप्रत्युक्तिवैदग्ध्यमवबो- 'पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ।' इति वज्रादपि परुषया प्रगल्भवचःकशयाभिहतो दिवौकसामधिपति. पदात्पदमपि चलितुमशक्तो रथं निवर्त्य आत्मन आशयमाविष्कर्तुं प्रचक्रम इत्यहो! बालस्यापि पर- मर्मोद्धाटनकौशलम् ॥ 'मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य संततेः' इति पुरन्दरेण तर्जितोऽपि किंचिदप्यविकलमनाः स्मेराननः गृहाण शस्त्रं यदि धयति ।

·रघुवंशविमर्शः। - सर्ग एष ते न खल्बनिर्जित्य रधु कृती भवान् ।' इति प्रतिवदन् अहंकारक्रूरार्जुनभुजवनीव्रश्चनकलानिसृष्टार्थो बाहुः कथय कत- रस्ते प्रहरतु।' इति जामदग्न्यं प्रति भाषमाणं रामभद्रं स्मार- यति। रघुसहस्राक्षयोभीषणमायोधनं वर्णयन् , कुमारस्यान्यादृशं फलपर्यवसायि वीर्यातिशयं द्योतयन् , तस्मिन्त्राज्यधुरं निवेश्य विषयसुखादुपरतस्य गलितवयसो दिलीपस्य मुनिवनतरुच्छा- याश्रयणमभिवर्ण्य तृतीयं सर्गमुपसंजहार ।। अथ चतुर्थे--रघोज॑त्रयात्रावर्णने वीररसः प्रतिपाद्यते । महता सैन्येनायोध्यायाः प्रस्थाय रघुर्भारतवर्षमखिलं क्रमेण विजित्यासमुद्रक्षितीशोऽभवदिति वर्णयन्महाकविरनितरसाधारणं तत्तद्राष्ट्रस्थितिज्ञानं सम्यगाविश्वकारेत्यहो. सर्वपथीना मतिः । भारतवर्षस्य स्थितिरेवं नान्येन केनापि कविना तत्त्वत उपल- ब्धपूर्वेति वक्तुं शक्यते । अयं सो विशेषतो भाषाप्रवेशमि- च्छद्भिः पठ्यते, पाठ्यते च । परं तु बहवः पण्डिता अन प्रका- शितमनितरसाधारणं देशस्थितिविषयकं ज्ञानमनुमोदितुमपि न शक्नुवन्तीति महदिदं विषादस्थानम् । अतः कालिदासोक्त- रीतिमनुसृत्य रघोर्यात्रामार्गः, तत्तद्राष्ट्रस्थितिश्च रेखाभिरालेख्य- रूपेण प्रदर्श्यते । आसन्नप्रायायां शरदि रघुरयोध्यायाः प्रस्थाय • प्रथमं प्राची ययौ । मार्गे च सुबहूनि मरुपृष्ठानि, नान्या , ·काव्यगुणादर्श , नदीः, गहनानि वनानि चातीत्य, प्रसिद्धान्नृपान् हेलयावनम- यन् , अंसख्येयान् जनपदानाक्रामन् , महोदधेस्तालीक्नश्याम- मुपकण्ठं प्रापत् । अयोध्यायाः पूर्वमहोदधेश्चान्तरेऽसंख्येया गङ्गादिनद्यः, मरुस्थलानि, दुष्प्रवेशान्यरण्यानि च वर्तन्त इति भूगोलशास्त्रविदो वदन्ति । तत्र सुझदेशाधिपतिस्तमभियोद्ध- मशक्तो वैतसीं वृत्तिमाश्रित्यात्मानं समरक्षत् । ततश्च नौसाध- नोद्यतान्वङ्गानुत्खाय गङ्गास्रोतोन्तरेषु जयस्तम्भान्निचखान । अथ द्विरदसेतुभिः कपिशां नदी तीर्खा, उत्कलान्वशीकृत्य, तैर्दर्शित- पथः कलिङ्गानभ्यागमत् ; येषामधिपस्य — महेन्द्रनाथः' इत्य- पराभिख्यासीत् । तं च महेन्द्रनाथं गजसाधनैर्योधयन्तमस्त्रैः पराजित्य विजयी दयाविष्टस्तं राज्यश्रिया न व्ययूयुजत् । ततश्च फलवत्पूगमालिना वेलातटेनैव दक्षिणां दिशमगमत् । तीरे च कावेर्याः कृतसेनानिवेशः क्रमेण प्रस्थाय मलयागुरुप- त्वकासु एलालवङ्गचन्दनारण्येषु स्कन्धावारं निवेश्य पाण्ड्या- नुपरुरोध ; येषां मण्डले ताम्रपर्णी नाम नदीप्रवरा महोदधि प्राप्यानर्घाणि रत्नानि प्रसूते । इदं च स्थानमद्यापि मौक्तिका- नामाकरो दृश्यत इत्यहो! देशसंस्थानाभिज्ञता महाकवेः ।। पाण्ड्यविजयानन्तरं चन्दनच्छन्नदेशयोर्मलयद१रयोरुपक- ण्ठे सुखमुषित्वा दुर्लच सह्याद्रिमतिक्रम्य केरलानभिययौ ।।

·रघुवंशविमर्शः। २५ तांश्च विजित्य तेनैव पथा त्रिकूटमधिगत्य आर्यावर्त गतः पुनः पश्चिमां दिशमाश्रित्य स्थलवमनैव पारसीकानभिययौ । अत्र हि पारसीकान्गन्तुं जलवापि कश्चिदस्तीति सूचनं नितरां प्रमोदम्थानं भूगोलावस्थितितत्त्वविदाम् ॥ यवनाभिख्यया निर्दिष्टानां पारसीकानां समरे दुर्जयत्वमति- रमणीयेनोपमानेन विशदयति । 'यवनीमुखपद्माना सेहे मधु- मदं न सः । बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः ।' इति श्लोकः कवेरन्यादृशं रासिक्यमवगमयति । यवनीनां मुखराम- णीयकस्य भङ्गं कृतवता रघुणा न साध्वनुष्ठितमिति नितरां विपीदति ; उपलभते इव च रधु · अकालजलदोदयः' इत्युपमा- नेन । पारसीकेप्वद्यापि असंख्येया जात्यश्वा द्राक्षावल्ल्यश्च समुपलभ्यन्ते इतीदमनुभवसिद्धमेव ॥ ततश्च सिन्धुनदीतीरं समेत्य कौबेरी दिशमवलम्ब्य, हूणा- न्काम्भोजांश्च विजित्य, गौरीगुरुं शैलमारुरोह । अत्र कविः हिमवतः परिसरारण्यरामणीयकमनुस्मरन् , तन्मयतामिव गन्तु- मीहमानः, गङ्गाशीकरिणो मरुतः सुखस्पर्शमनुभवन् , नमेरूणां छायासु मृगनाभिपरिमलमाजिघ्रन् , नक्तमस्नेहदीपिका ओषधी- रनुमोदमानः, क्वचिदभ्रंलिहे देवदारुस्कन्धे उपविष्ट इव दृश्यते । तत्र रघुः पर्वतीयान्पराजित्य प्रतिनिवृत्तो मध्येमार्ग प्राग्ज्योति- , ·२६ काव्यगुणादर्श - पान्कामरूपांश्च जनपदान् जित्वा पूर्णकामः स्वपुरी पुनराययौ। आगत्य च सर्वस्वदक्षिणं यज्ञं निवर्त्य निखिलमपि - राजक यथाहै संमान्य कृतकृत्यः सुखमुवासेति चतुर्थ सर्गमवासायय- किल विशेषज्ञो महाकविः ।। अथ पञ्चम-आदौ शान्तिः, अवसाने शृङ्गारो वर्ण्यते । अध्वरं यथाविधि निवर्त्य निःशेषविश्राणितकोशजातस्य रघो: सकाशमागतं कौत्समहर्षि प्रति तपोवनविषयकुशलानुयोगप्रका- र कवेराश्रमवासपरिचयमन्यादृशमवगमयति । 'लोकेन चैत- न्यमिवोष्णरश्मेः' इत्युपमानम् ‘केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशोमर्या अपेशसे । समुषद्भिरजायथाः' इति ऋचं स्मारयति । ‘वास- वधैर्यलोपि' इति विशेषणं रघो. स्वानुभवं व्यञ्जयित्वा कवे- स्तन्मयत्वं द्योतयति । रघुः कौत्समहर्षेरागमनप्रयोजनं स्वय- मेव चिन्तयन् , अपि तपांसि अन्तरायैर्व्ययं नापाद्यन्ते? आश्र- मारण्यभूमेः समृद्धिरीतिभिर्न हीयते ? दुष्टश्वापदैः शरीरस्थिति- साधनं नीवारादि न भक्ष्यते? गुरुप्रसादनार्थ मन्मुखेन यत्किं- चित्करणीयमस्ति वा ? इति प्रश्नान् विनयभक्तिगाम्भीर्यनिचुलि- तैर्वचोभिर्मधुरमवतारयामासेतीदं समयोचितोपन्यासप्रकारं साधु शिक्षयति ॥ कौत्सोऽपि तीर्थप्रतिपादितद्धि तं मृन्मयैरयंपारनुमाय . ..

·रघुवंशविमर्शः। 'स्वस्त्यम्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि' इति वदन् जातानुशयो वदान्यान्तरमभ्यर्थयितुं जिगमिषति । अत्र ‘धर्मार्थ क्षीणकोशस्य क्षीणत्वमपि शोभते । सुरैः पीताव- शेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ।।' इति कामन्दकोक्तमर्थमतिगम्भी- रया वाक्सरण्योपपादयति कविः । स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिंचनत्वं मखजं व्यनक्ति । पर्यायपीतस्य सुरैहिमांशोः कलाक्षय श्लाध्यतरो हि वृद्धेः ।।' इति श्लोके ।। एकत्रार्थी विफलमनोरथो वदान्यान्तरं जिगमिषति ; परत्र कोशागार. शून्य : पृथिवी च निम्सारा; इति विचिन्त्य यथा- कथंचित्परीवादं परिहर्तुकामः, कैलासनाथादर्थ निष्क्रष्टुमीह जानन्नप्यात्मनो सत्याय मितभाषी भूत्वा 'यते साधयितुं त्वदर्थम्' इति प्रतिजानीते । इह कुबेरमभियास्य- न्नपि सज्जीकृतं रथं प्रथमतः सविनयसभाजनं प्रदोष एव प्रयतो भूत्वाधिशयानो रघुः, समुद्रराजप्रसादनाय प्रथमं प्रायो- पवेशं कुर्वन्तं रामभद्रं स्मारयति । आत्मज्ञेनालकाधिनाथेन सद्य एव कोशगृहस्य मध्ये कृतां हिरण्मयीं वृष्टिं श्रुत्वा समस्तमेव तद्रव्यंकौत्साय दिदेशेतीदम् ‘त्यागाय सम्भृतार्थानाम्' इत्यस्य विशेषणस्य सार्थक्यं द्रढयति । अथ मरुद्भिः शीकरारानर्तितनक्तमाले नर्मदारोधसि भीष- मानः, बलम् , . .

·द्योतयतीति काव्यज्ञा, काव्यगुणादर्श णानि वन्यमतङ्गजस्य चेष्टितानि यथावद्वर्ण्यमानानि पठितॄणा- मद्यापि भयोत्कम्पं जनयन्तीति भावुकाः, स्वयंवरमहोत्सवार्थ प्रस्थितवतः कुमारस्य मध्येमार्ग कुञ्जरदर्शनं श्रेयस्करमेवेति निमित्तज्ञाः, प्रियंवदस्य शापविमोचनमजस्यापि देवांशसंभवत्वं प्रतिप्रियमकृत्वा स्वपदोपलब्धि भिल- पिता प्रियंवदेनेति धर्मज्ञाः, गन्धर्वेणोपदिश्यमानमस्त्रमन्त्रमजो रेवायाः पवित्रं पय उपस्पृश्योदङ्मुखो जग्राहेति मन्त्रज्ञाश्च मोदन्ते ।। अथ षष्ठसर्गे वर्ण्यमानस्य स्वयंवरमहोत्सवस्य पूर्वरङ्गतया शृङ्गाररसगर्भितानि पद्यानि रसभावनिरन्तरैमञ्जुलैर्वचोभिर्वन्दि- नुखेन मधुरं प्रक्रम्य, अजस्य स्वयंवरमण्टपप्रवेशं सूचयन् , ततः किं वृत्तमिति पठितृणां कौतूहलमुत्पाद्य पुष्पिताग्रया वृत्तस- रण्या सर्गमिमं समकोचयत् ।। अथ षष्ठे- शृङ्गाररसस्य परां काष्ठामधिरूढः कवि- रात्मानमपि कचिद्विस्मृत्य केवलं रसमयो बाभाति । वैदिका- ग्रेसरो विद्वान्मल्लिनाथोऽपि किंचिदाकृष्टश्चमत्कृतस्तत्रतत्र आत्म नोऽपि रसिकत्वं दर्शयितुमुपक्रमते इत्यहो! महाकवेः कापि सराणिः ॥ अत्र स्वयंवरमण्टपस्थेषु भूपालकुमारेषु प्रधानतया . , ..

·. . रघुवंशविमर्शः। * सप्तैव राजानो विशेषतः सुनन्दया प्रस्तुता अपीन्दुमत्याश्चे- तस्यन्तरं न लेभिरे इति प्रतिपादयिष्यन् , पूर्वमेव ' शृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः' इत्युपक्रम्य सप्तभि. श्लोकै. सप्तानामेव चेष्टादिक- मवर्णयदितीदं विमर्शकानां महान्तं हृदयोल्लासमङ्कुरयति ।। ततश्च लीलारविन्दभ्रमणपरः पुष्पपुरावासीति, अंसवि- स्रस्तप्रावारकोत्कर्षणव्यापृतः उत्कृष्टवस्त्रैरभिख्यातानामङ्गानाम- धिप इति, पालम्बोत्कर्षणपर इति पाठेऽपि 'प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्य सूत्रेण बिनैब हाराः' इति निर्देक्ष्य- माणः स एवेति, हेमपीठबिलेखनव्यग्रपादः 'यत्नोल्लिखितो विभाति' इति वर्ण्यमान ऋद्धिमतीनामवन्तीनां नाथ इति, वामभुजमासनार्धे निवेश्य विवृत्तत्रिकं सुहृत्समाभाषणोद्यतः सहस्रबाहोर्योगिनः कार्तवीर्यस्यान्ववायसम्मवः कश्चिदरसिको माहिष्मतीपालक इति, केतकपत्रपाटको वृन्दावनाद्युपवनप्रान्ता- नां वारिविहारासक्तावरोधवधूस्तनचन्दनलेपैरापाण्डुरोदकया का- लिन्द्या विराजमानानां शूरसेनानां राजेति,रेखाध्वजलाञ्छनेन क- रेणाक्षानुदीरयमाणः 'ज्याघातरेखे सुभुजो भुजाभ्याम्' इति वर्ण्य- . .. , * ]. मगध, पुष्पपुरी, परन्तप। 2. अगराज। 3. अवन्ती, यिनी, महाकाल, शिप्रा । 4. माहिष्मती, रेवा। 5. शूरसेन, सुषेण । 6. महेन्द्रनाथ । 7. पाण्डयदेश, उरगपुरी। , ·काव्यगुणादर्शे मानो महेन्द्रनाथ इति, वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रमकं कर किरीटे निक्षिप्यावस्थितो भूपः रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दक्षिणस्या दिशो वल्लभः पाण्ड्य इति चार्थात्सूच्यत इति तर्कस्यावकाशमु- पलभ्य काव्यविदो नृत्यन्ति ।। भूपालकुमाराणां कादाचित्कचेष्टादिकमधिकृत्य वैदिकाग्रे- सरः श्रीमान्मल्लिनाथभट्ट एवमभिप्रैति- करम्थलीलारवि- न्दवत्त्वयाहमेवं भ्रमयितव्य इत्याशयेन कृतां चेष्टां दृष्ट्वा हस्तपूर्णकोऽयमपलक्षणक इति ; प्रावारकोत्क्षेपणच्छलेनाहं त्वा- मेवं परिरप्म्ये इत्याशयेनाविप्कृतां चेष्टामवलोक्य गोपनीयं किञ्चिदङ्गेऽस्ति, ततोऽयं प्रावृणुत इति; पादाङ्गुलीनामाकुञ्च- नेन त्वं मत्समीपमागच्छेत्यभिप्रायावेदकं व्यापार विलोक्य भूमिविलेखकोऽयमपलक्षणक इति; त्वया वामाङ्गे निवेशितया सहैवं वाती करिप्ये इति सूचयन्ती चेष्टामालोक्य परं दृष्ट्वा पराङ्मु- खोऽयं न कार्यकर्तेति ; अहं तव नितम्बे एवं नखक्षतानि दास्या- मीति भावमाविष्कुर्वन्तं तृणच्छेदकवत्पत्रपाटकोऽयमपलक्षणक इति ; त्वया सहैवं रंस्य इति भावेनाक्षानुदीरयन्तम् अक्षचातुर्येण कापुरुषोऽयमिति; किरीटवन्मम शिरसि स्थितामपि त्वां भारं न मन्ये इत्यभिप्रायावेदकं शिरसि न्यस्तहस्तोऽयमपलक्षण इति च इन्दुमत्या मनस्याकलितम्-इति । अत्र यद्यपि प्रणयाग्रदू- ·, रघुवंशविमशः तीभिश्चेष्टाभिर्नृपाणामाशयाविष्करणं स्वरसतया प्रतिभाति; अ- थापीन्दुमत्या वैदिकसरणिमाश्रित्य शृङ्गारचेष्टा अपि हस्तपूर्ण- कत्व भूमिविलेखकत्व तृणच्छेदकत्वादिम्मृत्युक्तनिन्द्याचारतया दृष्टा इत्यभिप्रायवर्णनं नातीव हृदयंगमं सहृदयानाम् । इन्दु- मत्याश्च तदिदं शुष्कतापसीत्वमारोपयत्सत , तेषां राज्ञामवरणे सौभाग्यन्यूनताया न कुत्रापि कारणत्वम् , परं भिन्नरुचित्वं ग- वितव्या चेत्याद्याशयावेदिनीभिः * कालिदासोक्तिभिर्विसं- वदति चेति विस्मृतवानिव पदवाक्यप्रमाणतत्त्वज्ञो महामहोपा- ध्यायः ॥ इह कवि. शूरसेनदेशाधिपस्य वर्णनावसरे स्वेन दृष्टपू- र्वाणि कालिन्दीपरिसरारण्यानि अधिष्ठितपूर्वाणि गोवर्धनशि- 1. समीरणोत्थेव तरङ्गलेखा पद्मान्तर मानसर जसीम् ॥ 2. नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग्द्रष्टु न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः । 3 बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्बती भानुमतीव भावम् । +. तस्याः प्रकाम प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव । शरत्प्रमष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः ।। 5. सा व्यत्यगादन्यवधूभविनी ।। (5 तस्मादपावर्तत दूरकृष्टा नीत्येव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् । 7. स्वमुर्विदाधिपतेस्तीयो लेभेऽन्तर चेतसि नोपदेशः । दिवाकरादर्शनबद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ।।

·३२ काव्यगुणादर्श लातलानि अनुभूतपूर्वाणि बृन्दावनमृदुभवालानि चानुस्मरन् , द्रुतीभूय औचित्यमपि विस्मृत्य सुनन्दामुखेन इन्दुमत्याः पौत्रेण शत्रुघ्नेन लवणासुरं हत्वा कालिन्दीतटे निर्मास्यमानां मधुरां तदानीन्तनत्वेन वर्णयन् , स्वयंवरमण्टपस्थ सुषेणं नाम राजानम् आगामिनि युगेऽवतरिप्यता कृष्णेन सहोपमिमानो गोवर्धनकन्दरासु सुचिरं भ्रान्त स्वान्त वशीकर्तुं न शशाके- त्यहो ! रसस्याप्याश्रयाशिता ॥ महाकवेरस्य काले आर्यावर्ते कोसलविदर्भाङ्गवङ्गावन्तीहे- हयशूरसेनकलिङ्गाभिख्यानि राष्ट्राणि, दक्षिणस्यां दिशि पा- ण्डयाश्च प्रसिद्धानीत्यनुमातुं शक्यते । तथा चेन्मगधावन्तीहेह- यशूरसेनदेशाश्चतुर्थे सर्गे कथं न नामतो निर्दिष्टा इति विचा- रणीयम् । अत्र हि उत्तरकोसलेभ्यः प्रस्थाय, गहनान्यरण्या- न्यतीत्य, वङ्गान्विजित्य, महोदधेलातटेनैव जैत्रयात्रां कृत्वा, ततश्च सह्याद्रिमतिक्रम्य, पश्चिमोदधितीरमासाद्य, तेनैव पथा भारतवर्ष प्रदक्षिणीकृतवतो रघोर्मार्गे तानि राष्ट्राणि न विद्यन्ते इति नामतो न निर्दिष्टानीत्येतत्साम्प्रतमेवेति भारतवर्षीयरेखा- लेख्यावलोकनेन स्पष्टीभवति । अन्यच्च, प्रायेण मुनिवृत्तिमा- . 1. उपकूलं स कालिन्द्याः पुरी पौरुषभूषणः । निर्ममे निर्ममोऽर्थेषु मधुरां मधुराकृतिः ॥ सर्ग. X' ; श्लोक.28.

·रघुवंशविमर्शः। ३ श्रितवता रघुणा आत्मना सहैव राज्यकार्यनिर्वहणे नियुक्तोऽजो द्वेधा विभक्तां भुवो धुरमेकत उवाहेति तामेकतस्तव बिभर्ति गुरुर्विनिद्रस्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ।' इति पञ्चमे सर्गे, 'गुर्वी धुर यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं बिभर्ति' इति षष्ठे च द्विरुक्तवतः कवेः, केचन राजानो रघुणा पराक्रमेण जिताः, केचनाजेन सौभाग्यातिशयेन वीर्येण चेति वर्णयितु- मन्तरमुपलब्धव्यमित्याशय इति विदांकुर्वन्तु विमर्शकाः । अपरं च, पूर्व कदाचित्कलिङ्गानां प्रधाननगर महोदधेस्तीर एवासीदिति ‘प्रासादवातायनदृश्यवीचिः प्रबोधयत्यर्णव एव सुप्तम् ।' इत्यादिनावगम्यते । इयं च पुरी इदानीं केवलं कथाशेषा संजातेत्यहो! भगुरता स्थावराणामपि। कुत्रासीदिदं पट्टणमिति कौतूहलमारुह्य विचारणायाम् , महोदधेस्तीरे सुप्र- सिद्धस्य श्रीकूर्माख्यदिव्यक्षेत्रस्य नातिदूरे कलिङ्गपट्टणमित्य- भिख्यया कश्चन जनपदो भासते । तत्र च कलिङ्गनाथेन कालीमनुदिनं पूजयतार्चितानि स्वर्णपुष्पाणि जातिप्रसूनाकारा- ण्यद्यापि वर्षासु यदृच्छया भूतलादुपलभ्यन्त इति सांयात्रिकाणां प्रवाद. । इयं नगरी कालेन जीर्णप्रायासीत् । प्रासादवातायनादिकं च सर्वमपि सिकतात्मना परिणतमभूदिति प्रतीमः । अनेन च • 'सा रम्या नगरी महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्पार्श्वे तस्य R:

·३४ काव्यगुणादर्श च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः । उद्वृत्तः स च राजपुत्र- निवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः सर्वं यस्य वशादगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥' इति भर्तृहरिसूक्तिमनुस्मरिताः पार्थिवानां परिणामनिःसारतामनुबोधिताश्च नितरां दूयामहे ।। एवं स्वयंवरमहोत्सवम् इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्याजस्य कण्ठे वरणमालिकासङ्गं चानुवर्ण्य, 'शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमु- क्तम्' इति वधूवरयोरानुगुण्यं जन्मान्तरीयं कंचिदान्तरं सम्ब- न्धं च विवृण्वन् , क्षितिपतिमण्डलस्य हृदयशल्यनिर्देशव्याजेन उत्तरसर्गस्य कथां सूचयन् , ' कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत्' इति क्षितिपतिमण्डलस्य संमोहनास्त्रबलाद्भाविनी निद्रां च ध्व- सर्गमिमं च न्यमीलयदित्यहो! माधुर्यमनितरसाधारणं महाकविभणितीनाम् ॥ अथ सप्तमे-प्रथमं शृङ्गारः, तदनु वीरः, ततश्च शान्तिः प्रतिपाद्यते । तत्रादौ कविः, वधूवरयोः पुरप्रवेशवर्णनावसरं प्राप्य 'प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् ।' इति पूर्वमेव संक्षेपतः प्रस्तुतमाशयं रसभावैः स्वभावोक्तिमा- श्रित्य विवृण्वन् , राजदम्पत्यालोकनतत्पराणां कुण्डिनपुरसुन्द- रीणां चेष्टितान्यालापांश्च मधुरमधुरं वर्णयन्वशीकरोति मानमम् ।। तदनु वैदिकसरणिमाश्रित्य पाणिग्रहणविधि मधुपर्कप्रदाना- नयन्, " C ·३५ , रघुवंशविमर्शः। दारभ्य लाजहोमान्तं कथयन्नपि, अन्तरान्तरा जायापत्योरपाङ्ग- प्रतिसारितानामन्योन्यलोलानां विलोचनानां संकोचविकासादिव- र्णनेन ' यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिः' इति सूत्रकारवच- नमनुस्मारयन्नपि, ‘तदञ्जनक्लेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानबीजाङ्कुर- कर्णपूरम् । वधूमुखं पाटलगण्डलेखमाचारधूमग्रहणाबभूव ।। इति गृह्यसूत्रकाराणामापस्तम्बादीनां नष्ठुर्यमरासिक्यं च प्रदर्य किंचिदिव विषीदति रसिकाग्रणीरसौ महाकविः ।। अथासूयाविष्टचेतसां राज्ञामजेन समरे पराजयं वीरवर्गमु- पयातानाममर्त्यभावेऽप्येकाप्सरोनिमित्तकं विवादं च वीररस- माश्रित्य वर्णयन् , इन्दुमत्या मुग्धावस्थां खाभाविकलज्जादिकं पतिप्रेम च द्वित्रैः पदैनिपुणमभिव्यञ्जयन् , विजयिनं श्लाघ्य- जायासमेतं कुमारमुपश्रुत्य रघुणा शान्तिमार्गाश्रयणे मतिः कृतेति मालिन्या सर्गमवासाययत् । अत्र विवाहानन्तरमेव श्वशुरकुलं नीयमानायां वध्वाम् , मध्यमार्ग महासमरदर्शनमने- केषां वर्मभृतां तनुत्यागः, 'रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः' इत्यादि च दम्पत्यो विदुःखं सूचयतीति मन्यन्ते निमित्तज्ञाः । एतदपि मनोरममेव सहृदयानाम् ।। अथाष्टमे-करुणरसं प्राधान्येन शृङ्गारं च तदङ्गतया वर्णयन्कविः पृथिवीरुहानपि सुतशाखारसबाष्पदूषितान्करोति । . .

·३ काव्यगुणादर्श ' समरविजयलक्ष्मीमिव मूर्तिमतीमिन्दुमतीमनवद्याङ्गी संप्राप्या- नन्यमनस्कः प्रणयाभिभूतश्चान्तम्तरलतायाः परां कोटिमारूढ पितुराज्ञातिलङ्घनभीरुतया वसुधापालनमङ्गीकुर्वन्कुमारः ‘क्षिते केवलं शब्दपतिः' भूत्वा कथंचिद्राष्ट्रव्यापारादिकं निरवर्तयत्। आत्मनस्तरलतां जानन्नेवाश्रुमुखोऽरण्यसमाश्रयोन्मुखं पितरं रघु प्रणिपत्यात्मनोऽपरित्यागमयाचत । सोऽपि प्रेमाईहृदयः पुरा- दहिस्तुरीयमाश्रममाश्रित्य वार्धके मुनिवृत्त्या कंचन कालं निनाय । अत्र कविर्यतिपार्थिवलिङ्गधारिणोर्द्वयोरपि पितापुत्रयो पावनी स्थितिमेकैकेन श्लोकार्थेन निपुणं वर्णयन् , प्रजारक्ष- णवदात्मानुशासनमपि न सुकरमिति ज्ञापयन् , स्वस्य योग- शास्त्रपरिचयमपि सम्यगाविस्करोतीत्यहो! सर्वपीना मतिः ।। अत्र वैदिका ब्राह्मणेतरवर्णानां तुरीयाश्रमाश्रयणं स्मृति- कारैरभ्युपगतं वा, न वेति विचारयन्ति । मल्लिनाथसूरिस्तु महाकविसूक्तिषु सबहुमान इव त्रिदण्डधारणं विना तुरीयाश्र- माश्रयणं सूत्रकाराशयानुरोध्येवेति व्याकुर्वन्कविपक्षपातिषु परि- गणितमात्मानं नावबुध्यत इव ।। ततश्च रघुरजव्यपेक्षया काश्चन समा गमयित्वा योगसमाधि- ना तमसः परमव्ययं पुरुषमापदिति कथयन् , ' न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्डकाङ्गिणः ।' इति आदावेव रघोरपदा- -- ·रघुवंशविमर्शः। . ने मनसि निवेश्य 'योगेनान्ते तनुत्यजाम्' इति प्रयुक्तमुत्तमं विशेषणमपि सार्थक्यमगमयदितीदं 'अपारे खलु संसारे कवि- रेकः प्रजापतिः ।' इत्यभियुक्तोक्तरीत्या कवेरनितरसाधारणं संकल्पदाढ्य विशदयति ।। एवं कविः सर्गाष्टके रघोरितिवृत्तं वर्णयन् , सर्वेष्वपि सूर्यवं- श्येषु तस्मिन्नेवान्यादृशं माहात्म्यमनुभावयन् , रघौ श्रीरामभद्रा- पेक्षयाप्यधिकमात्मन' पक्षपातं विशदयति । तद्गुणांश्वावसरेप्नु पुनः पुनरुद्गृणाति । तथा च स्वयंवरमहोत्सवानुवर्णनावसरे रघोर्महिमानं श्लोकद्वयेन साभिनिवेशमभिव्यनक्ति 'पुत्रो रघु- स्तस्य पदं प्रशास्ति महाक्रतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता । चतुर्दिगावर्जि- तसंभृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोद्विभूतिम् ॥ आरूढमद्रीनुदधीन्व- तीर्ण भुजङ्गमानां वसतिं प्रविष्टम् । ऊर्ध्व गतं यस्य न चानुब- न्धि यशः परिच्छेत्तुमियत्तयालम् ॥' इति । किंनिमित्तमिदं गौरवं रघौ श्रीरामभद्रापेक्षयापीति यथामति विमर्शनीयं सुधी- भिरिति नात्र पर्यालोच्यते ॥ सम्यनिरूप्यमाणे, आये सर्गद्वये रघोर्जनयितारौ प्रस्तुत्य, तृतीयादारभ्याष्टमावधिना सर्गषट्केन रघोरपदानं विस्तरत उप- वर्ण्य, श्रीरामभद्रचरितमप्यन्येन षट्केन दशमादारभ्य पञ्चद- * शावधिना उपक्रंस्यमानः, रघोस्तनुत्यागानन्तरमेव इन्दुमती ·३८ काव्यगुणादर्श 'वीरमजीजनत्सुतम् ।' 'दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः ।' इति दशकण्ठारिपदेन स्वाशयमभिव्यञ्जयन् , दशकण्ठारिगुरोः कथामपि सर्गद्वयेनादौ वर्णयतीति तर्कस्याव- काशमुपलभ्य विमर्शका मोदन्ते ॥ अथ दक्षिणोदधेस्तीरे गोकर्णनिकेतमीश्वरमुपवीणयितुमन्त- रिक्षण गच्छतो नारदस्य वीणालंकरणस्रक अपार्थिवकुसुमै;- थिता वायुना हृता अम्बरतलाद्भूमौ पतन्ती यदृच्छयोपवनेषु चरन्त्योराजदम्पत्योरिन्दुमत्या वक्षोजोपरि क्षणमात्रं स्थितासीत् । तां चावलोक्यानुक्षणमेव विह्वला नरेन्द्रनन्दिनी विगलितप्राणा हृतचन्द्रा तमसा कौमुदीव सद्य एव निमिमील ॥ . अनाजप्रलापावसरे कविः करुणरसस्याधिदेवतेवाभाति । अ- सावस्मिन्प्रकरणे आयुषः कल्लोललोलताम् , व्यसनोपनिपाताना- मतर्कितोपनिपातिताम् , विधेरैकान्तनिष्ठुरताम् , प्राणिनः कर्म- फलभोगिताम् , महाकुलप्रसूतानां विद्यासंस्कारवतामपि विषयो- पभोगेषु तरलताम् , पार्थिवसुखस्य परिणामविरसताम् , तथा भवितव्यतां च तस्य तस्य वस्तुनः सकरुणं वर्णयन्द्रावयति मानसम् । न केवलमातरवेण वेजितास्तदानीन्तनाः कमलाक- रालया विहगाः समदुःखाः, परमिदानीन्तना अपि वयं कवेः स्वभावोक्तिवैचित्र्येण समधिकदुःखा दूयामहे ।।

·रघुवंशविमर्शः । . इह केचन श्लोकाः कुमारवने उर्वशीविरहेणोन्मादावस्था- मनुभवन्तं पुरूरवसम् , गुरुवधवद्धवैरया कपालकुण्डलया पुन- रप्यपहृतां मालतीमनुशोचन्तं माधवं च स्मारयन्ति ।। अजस्येन्दुमतीमरणं प्रति प्रथमं संशयः, अनन्तरं पुनर्जीव- नप्रत्याशा, ततश्च निराशस्यापि दैवात्कदाचित्प्रत्युज्जीवनाशंसा, अन्ते च मृतेति निश्चयः, अनुक्षणमुन्मादालापाश्च क्रमेण मधुर- मुपपादिता रमयन्ति चेतांसि रसिकानाम् ॥ ततः कृच्छ्रात्प्रतिबोधितः, आप्तजनैरनुमरणान्निवर्तितः, पौ- रवधूमुखाश्रुभिरनुशोचितः, तरलहृदयमेनमात्मना द्रष्टुमनिच्छ- तेव सवनदीक्षाव्याजेनानागच्छता वसिष्ठेन शिप्यमुखादिन्दुमत्या जन्मान्तरीयशापादिकं देहिनां स्वकर्मगतिवश्यतां च प्रतिबोधितो- ऽप्यस्वस्थः, सूनो लत्वात्कथं कथंचित्कतिचन समाः प्राणान्धा रयन् , प्रियायाः सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः स्वप्नसाक्षात्कारैश्चात्मानं विनोदयन् , भिषजामसाध्येन रोगेणोपसृष्टतनुः, वर्महरं कुमारं प्रजारक्षणविधौ नियुज्य, जझुकन्यासरय्वोः पुण्ये व्यतिकरे देह- त्यागादमरलोकमासाद्य पूर्वाकाराधिकतररुचा कान्तया संगतो नन्दनाभ्यन्तरेषु सुखमरमत रघुसूनुरिति मन्दाक्रान्तया ललित- ललितं समकोचयत् हृद्यतममिमं सर्गम् ॥ अथ नवमे-श्रीरामभद्रावतारमुत्तरत्र वर्णयिष्यन् तद्गुरोर्द- .

·काव्यगुणादर्शे शरथस्य कथां संक्षेपतो द्रुतविलम्बितैर्यमकैः कथयितुमुपक्रमते । अस्मिन्मर्गे क्रमेण दशरथस्य कौमारयौवनवार्धकेषु भिन्नभिन्नां- मनोवृत्तिं सम्यगुपपादयति । तथा हि-प्रथममस्य दशदिगन्तजि- तं पितामहं रधु सर्वात्मनानुकर्तुमिच्छतो व्यसनेषुनासक्तिः, वाचश्च प्रभवत्यपि वासवे अकार्पण्यं परिहासकथाखपि अवैतथ्यं च, दिग्जयः, अध्वरदीक्षारतिश्च निरूप्यते । अनन्तरं चायमजस्य तनूजः पितरमनुसृत्य उद्भिद्यमाननवपल्लवरागावर्जितलोकलो चनेषु षट्पदकोकिलकूजितश्रवणोन्मुखयुवजनेषु नवनवोन्मिघ- दशोककुसुमसंदर्शनाविभूतप्रणयोत्कलिकातरङ्गेषु मलयमारुतो- कम्पिततिलककुरवकवकुलकिंशुकसहकाराभ्यम्यमानाभिनयक - लाहृद्येषु मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया कुसुमसंभृतया स्मितरुचेव विलासिन्या नवमल्लिकया परिरभ्यमाणतरुषु परिणा- मरमणीयेषु मधुमासदिवसेषु विलासिनीविभ्रमावर्जितस्वान्तो मद- नवशीकृतमात्मानं नावागच्छत् । ततश्च मृगयामपि सेवितु- कामो मृगवनोपगमवेषभृत् , वनमालाग्रथितमौलिः, तरुपलाश- सवर्णतनुच्छदः,तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डल:, तनुलताविनिवेशित- विग्रहाभिर्धमरसंक्रमितेक्षणवृत्तिभिर्वनदेवताभिः सादरमभिनन्द्य- मानागमनो गहनान्यरण्यानि जगाहे ॥ " अस्मिन्प्रकरणे कविर्वसन्तस्य चित्ताकर्षकमसदृशं रामणीय- ·" रघुवंशविमर्शः। कं मृगयायाश्च गुणाननुवर्ण्य, महर्षयोऽप्यवशा भविष्यन्तीति व्यञ्जयन् , सर्गादौ सप्तमश्लोकोक्तार्थस्य विरोधं परिहरन्काव्यार्थ वर्णयति । दशरथो मृगययात्मानं बिनोदयन्नप्यन्तरान्तरा प्रेय- ख्या देहं व्यवधाय रक्ष्यमाणं हरिणं प्रति दयाहृदयः, हरिणा- ङ्गनानां संत्रासचटुलैर्ने त्रैः प्रियानयनविभ्रमचेष्टितान्यनुस्मारितः, तुरगसमीपमागतस्यापि मयूरस्य रुचिरकलापैः प्रेयसीनां विगलि- तबन्ध केशपाशं भावयन्मुहुर्मुहुर्लक्ष्यं शिथिलयन्नन्मना बभूवेतीदं कवेस्तन्मयत्वमाविष्करोति । अत्र यथैवानुबद्धसेवया मृगयानु- क्षणं नरपतेश्चतुरेव कामिनी रागमवर्धयत् , तथैवाम्य महाक- वेः सूक्तिरपि पुनः पुनः सेवितानुचिन्तिता च विस्मृतान्यकर- णीयममन्दमानन्दमनुभावयति ।। एवं वसन्तोदयवासरेषु व्यसनेषत्यासक्त्या रजोनिमीलितो दशकण्ठाारगुरुः कदाचित्तमसा प्राप्य दूरस्थ एव कुम्भपूरणभ- वं निनदं द्विरदहितमिति निश्चित्य शब्दपातिनमिषु विसृज्या- ज्ञानान्मुनिकुमारकं कंचिजघान । अनुक्षणमेव जातानुशयो जात्यन्धाभ्यां तदेकपुत्राभ्यां दम्पतिभ्यां 'दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोकादन्त्ये वयसि' इति शप्तः, ' शापोऽप्यदृष्ट- तनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयम् ।' इत्यात्मानमाश्वासयन्नप्यन्तःशल्यः पुरीं विवेशेति वर्णयन् , शा- ·४२ काव्यगुणादर्श , . पस्यानुग्रहरूपत्वमन्तःशल्यत्वमप्यतिरमणीयेनोपमानद्वयेन वि- शदीकुर्वन्सर्गमिमं च वसन्ततिलकेन समकोचयत् ।। अथ दशमे- महाकाव्यस्यास्य मध्यरत्नायमाने निखिल- वेदान्तसारप्रतिपादनपरेऽस्मिन्सर्गे पूर्वसूरिभिर्वाग्विषयीकृतं रघु- वंशप्रदीपस्य श्रीरामभद्रस्यावतारं वर्णयति। अत्र महाकबिर्वेदा- न्तिनां परां काष्ठामधिरूढो निखिलभुवनसर्गस्थेमभङ्गादिलीलम् , अखिलस्थावरजङ्गमशरीरमपि स्वयमविक्रियम् , निखिलहय- प्रत्यनीकसमस्तकल्याणगुणाकरम् , अवाप्तसमस्तकामम् , श्रुति- भिरपि स्वरूपतो गुणैश्चापरिच्छेद्यम् , कर्मवशं गतानां जीवा- नामतिकृपणां दशामनुशोच्य तानात्मज्ञानाधिगमोपायानुष्ठाने प्रवर्तयन्तम् , आगमैभिन्नभिन्नं पन्थानमनुधावद्भिरपि फलाभि- संधिरहितेन तत्समर्पितकर्मणा तन्निवेशितेन मनसा विशुद्धेन प्राप्यम् , श्रवणमनननिदिध्यासनाद्यभ्यासनिगृहीतेनान्तःकरणेन योगिभिर्दहराकाशे साक्षास्क्रियमाणम् , ज्योतिर्मयं परात्परं पुरा- णमजरं पुरुषं सभक्त्युन्मेषं गम्भीरया वाक्सरण्या प्रसादयति; निखिलागमार्थानुरोधेन भूतार्थव्याहृतिरेवेयम् , न कविसमय- साधारणी स्तुतिरिति कण्ठतोऽनुशास्ति चेत्यहो! महाकवे- रात्मज्ञता ॥ . 'प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिमहिमा तव ।' इत्यत्र नवी- ·४३ . रघुवशावमर्शः। नैोलतत्त्वविद्भिः समग्रतया गोलाकारेण विशदीक्रियमाणानां महीमहार्णवभूधरादीनां कथमपरिच्छेद्यत्वमिति शङ्कानिवृत्तये, अनादिशब्देन न केवलं महार्णवभूधराः, परं कृष्णनिशानि- शीथेषु निर्मलाम्बरतले परिदृश्यमानानि पुण्यकर्मभिरनन्तरजन्म- स्वधिगम्यमानानि प्रत्येकं मह्यादितमोग्रहैः परिवृतानि इतोऽपि विपुलतराणि सूर्यमण्डलानीति गोलविद्भिरनुमीयमानानि सर्व- शक्तिमतः परमात्मनोऽचिन्त्यमहिमद्योतकस्फुटाक्षरत्वेन तर्का- माणान्यसंख्येयानि तारकाण्यप्यनुसंधेयानि ।। ततश्चरुसंज्ञितं वैष्णवं तेजो दधानास्तिस्रोऽप्यग्रमहिष्यः प्रजाभूत्यै अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानां सम्पद इव रेजुरित्या- दिरमणीयैरुपमानैः प्रक्रम्याप्राकृतस्य गर्भस्योपचयं चतुर्णी कु- माराणामवतारमन्यादृशगुणादिकं चातिगभीरं वर्णयन् , कौशि- कप्रार्थनाश्रवणमलिनितमुखस्य दशरथस्य भाविनीमवस्थां सूच- यन्मालिन्या सर्ग समकोचयत् । अत्र ग्रहानुकूल्यं लग्नप्राश- स्त्यं चावर्णयता कविना रघोरुदये परं 'ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुच्च- संश्रयैः' इति केनाशयेन तदेतद्वर्णितमिति विमर्शनीयं सुधीभिः ।। अथैकादशे-कविः ऋतुविधातशान्तये कौशिकमनुगच्छ- तो रामलक्ष्मणयोर्लोकोत्तराणि विचेष्टितानि रथोद्धताच्छन्दोभिर्व- ·. . काव्यगुणादर्शे र्णयन् , अन्तरान्तरार्थान्तरन्यासैरनुरूपैरुपमानैश्च बहूपदिशति लोकस्य । आदावेव सर्गस्य कथाम् तेजसां हि न वयः समी- क्ष्यते' इति संक्षेपेण प्रतिजानीते । प्रथममेव स्त्रीवधवर्णनस्या- श्लीलतामाकलयन्निव कविः श्लक्ष्णेन पदविन्यासेन बीभत्समपि शृङ्गारसहकृतमुद्रिति । परमिह शब्दविन्यासव्यसनिनामभि- रुचिं दर्शयन् पथश्च्युतमात्मानं नावबुध्यत इव । ततश्च वाम- नाश्रमपदमुपेयुषो राधवस्य पूर्वजन्मचरितान्यस्मरतोऽपि पर्युत्सु- कत्वमुपवर्णयन् , जननान्तरसंस्काराणां भावस्थिरत्वमवबोधय- ति सम्यक् । अथ कृतवैवाहिकमङ्गलानां चतुर्णामपि भ्रातॄणां प्रतिनिवर्तनावसरे अनिमित्तानि वर्णयन् , रजस्वलाशब्दप्रयोगे पुनरपि पूर्ववत्स्खलितं मनो नियन्तुं न शक्नोतीव ।। ब्राह्मक्षात्रयोर्लक्षमणी वपुषि संगमय्य विकटरोषभीषणं परि- कामन्तं भार्गवं प्रथममापाततो निर्वर्ण्य ससोमेन धर्मदीधिति- नोपमित्य, अनुक्षणमेवानौचित्यमाकलयन्निव सद्विजिह्वेन चन्द- नद्रुमेणोपमिमीते इत्यहो! महाकवेः कापि संकल्पधोरणी ॥ रामजामदग्न्यौ पर्वदिवसावसाने वर्धमानपरिहीणतेजोभ्यां श- शिदिवाकराभ्यामुपमिन्वन् तयो प्रकृतिभेदं सम्यगवगमयन् , अनन्तर श्लोके भार्गवविजयिनं रामं स्कन्देनोपमिमानः पुरावृत्तं किंचिद्विस्मृतवानिव महाकविः ।। , ·रघुवंशविमर्शः । ततश्चाभोगलोलुपस्य भार्गवस्य स्वर्गपद्धतिं खिलीकृतवन्तं विजयिनं रामचन्द्र परिरभ्य नितरां परितुष्टो दशरथः, मैथिली- दर्शनीनां पौराङ्गनानां लोचनैः कुवलयितगवाक्षामयोध्यामवि. शदिति सर्गमवसाययामास ॥ अथ द्वादश-श्रीरामायणकाण्डपञ्चकोक्तकथामपि एक- स्मिन्सर्गे आनुष्टुभैश्छन्दोभिर्वर्णयितुं प्रवृत्तस्य महाकवेराशयः कीदृश इति पर्यालोचनायाम् , महाकविरयम् ‘अविघ्नमस्तु ते । देवकार्यमुपपादयिष्यतः' इति एकादशस्यावसान एव भार्गब- मुखेन-देवकार्यनिर्वहणरूपा वाल्मीकिना काण्डपञ्चकप्रतिपा- दिता कथा ह्युत्तरस्मिन्सर्गे वर्णयिष्यते-इति निपुणं सूचयित्वा द्वादशेऽस्मिन् राघवस्य साकेतनिर्गमादारभ्य रावणवधान्तमप- दानमुक्त्वा 'आपृच्छ्य राघवमनुष्ठितदेवकार्यम्' इति सर्ग- मवसाययन्खाशयं सम्यगाविष्करोतीतीदमवधेयं प्रथमतः । अथ किमर्थ काण्डपञ्चककथां देवकार्यनिर्वहणत्वेन निर्दिश्य एक- स्मिन्नेव सर्गे आनुष्टुभैश्छन्दोभिर्वर्णयतीति विचारणीयम् । इह हि पूर्व नन्दिनीपयःपानादुत्पन्नस्य पितृनियोगात्प्रथमे वयस्ये- वाध्वरहयरक्षणे नियुक्तस्य देवधेनुप्रसादादतीन्द्रियेष्वपि भावे. खूपपन्नदर्शनस्य जैत्रयात्रां कृत्वा विश्वजितमाहृतवतः म्वच्छन्द- 'मरणस्य रघोः, देवचरुषानसंजातस्य कौमार एव तातनिदेशा- ·४६ काव्यगुणादश , क्रतुपालनकर्मनियुक्तस्य महर्षिप्रसादादधिगतदिव्यास्त्रस्य देव- कार्यनिर्वहणं कृत्वाश्वमेधेन यक्ष्यमाणस्य कालाधिदेवताप्रार्थनया सर्वलोकप्रतिष्ठां स्वतनुं प्रवक्ष्यतः श्रीरामभद्रम्य च सर्वात्मना- साम्यमाकलयन्महाकविः, पूर्व रघोवृत्तान्तोपपादनावसरे चतुर्थ- सर्गोक्तकथायाः समानां रामचन्द्रस्य दिग्विजयस्थानीयां राव- णवधान्तां जैत्रयात्रां द्वितीयाष्टकस्य चतुर्थे द्वादशे सर्गे आनु- शुभैरेव छन्दोभिरुट्टणातीति मन्यामहे। किं च, 'दिनान्ते निहि- तं तेजः सवित्रेव हुताशनः' ' आसीदासन्ननिर्वाणः प्रदीपार्चि- रिवोषसि' इत्येतयोरेकविषयकत्वमपि निर्दिष्टमाशयमुपबृंहयति । सर्गद्वयस्याप्यनेकधा सादृश्यमनुवाचनेनैवावगम्येत सहृदयविम- शकैः । सर्ग चेमं कविर्विमानप्रस्थानानुरूपेण छन्दसावसाययति ॥ अथ त्रयोदशे- कविरम्बरतले विमानारूढेन रामभद्रेण सार्धमात्मनो मनोऽपि संचारयन् , तत्रस्थ एव भुवं पश्यन् , तम्या रामणीयकं लङ्काद्वीपादारभ्यायोध्यावधि सरसं वर्णयन् , पूर्वस्मिन्सर्गे वक्तव्यानप्यनुक्तान्विषयानधिकृत्य गभीरमुत्प्रेक्षते । इह रामभद्रो न साधारणो नरः, परमादिपूरुषो नारायण एवे- त्यन्तरान्तरा स्मरन्महाकविरादावेव क्षीरोदधिसंभवया श्रिया सह विहगमारुह्य विहायसि वरन्तं हरिमनुध्यायन्निव दृश्यते ॥ 1. अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः । रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥

·- रघुवंशविमर्शः । ततो द्यावापृथिव्यौ युगपदेवाक्ष्णोविषयीकुर्वन्निव, सेतुना सीमन्तितं फेनिलमम्बुराशिं छायापथभ्राजमानेन चारुतारेणा- काशेनोपमयन् ''आवेशात्कवनोद्भवादृगमला विज्ञानरूपा कवे- र्यात्यायाति नभोऽवनेश्च नभसो भूमिं भ्रमन्ती सुखात्' इत्या- गलमहाकविसूक्तिमनुस्मारयति । मत्सेतुनेति वदता रामभद्रेणा- नुक्षणमेवाहंकारं परिहतुकामेनेव 'गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरङ्गे । तदर्थमुर्वीमवदारयाद्भः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥' इत्यात्मनः पूर्वपुरुषाणां सगरतनयानां मा- हात्म्यमपदानं च यत्साधूपन्यस्तम् ; तदिदं- पूर्वपुरुषैर्य- त्साधितं तस्य शततमी कलामपि मदीयमिदं सेतुबन्धनं न म्पृशति, अथवा अकिंचित्करमपीदं कर्म तेषां वंशोद्भवत्वेन मया कर्तु पारितं नान्यथा-इति द्योतयतीति सहृदया मोदन्ते ॥ अथ प्रसङ्गात्सागरस्य महिमानं दशभिः श्लोकैरुद्गृणाति । प्रथमं वृष्टे स्वरूपं याथातथ्येन वर्णयन् ‘अपां च ज्योतिषां अस्मिन्पद्ये उक्तरीत्या कवेरनुध्यान ध्वन्यत इति व्यङ्ग्यमर्मवेदिभिः खसंवेद्यमेवेति विस्तरतो न व्याख्यायते ॥ 1. The poet's eye in a fine Frenzy rolling, Doth glance from heaven to earth, from earth to heaven Shakespeme Judsummer Night's Dreum. Hot I. Srenc l.

·, ४८ काव्यगुणादर्श च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते' इति यास्कनिरुक्तं स्मा- रयन् , न केवलमत्र परं दशमे सर्गेऽपि 'सौरीभिरिव नाडी- भिरमृताख्याभिरम्मयः' इति, पुनश्च मेघे 'धूमज्योतिःसलि- लमरुतां संनिपातः क्व मेघ.' इति च निरूपयन् , मेघस्य सचेतनत्वं पौराणिकैरुद्धष्यमाणं सर्वथोपेक्षणीयमिति बोधयति । सागरस्य परार्थैकफलत्वम् , तेजसामुत्पादकत्वम् , अपरिच्छेद्यं वैपुल्यं च मधुरमुपन्यस्य, सिन्धूनामुदधिसंगमसंनिवेशादिकं स्व- 'भावोक्तिसरण्या आद्य रसमाश्रित्योत्प्रेक्षते । अयं कविः, रघोः कीर्तिः, आदिपूरुषस्य गुणाः, सागरस्य वैपुल्यं च इयत्तयाव- धारयितुमशक्यानीति ब्रवीत्येतत् भूतार्थव्याहृतिरेव ; न पण्डित- हृदयार्जकातिशयोक्तिरिति विदांकुर्वन्तु विमर्शकाः ।। . . महोदधौ यदृच्छया विद्रुमदर्शनेनैव प्रियाधरं म्मारितः, 'तवाधरस्पर्धिषु' इति प्रथमं प्रस्तुत्य, तत: ‘पयांसि पातुम्' इति वर्णनावसर एव संजातामधरामृतास्वादतृप्णामनन्तर श्लोक एव वर्णयितुमवकाशमलभमानः, असहमानश्च विलम्बं सद्य एव समुद्रवर्णनं परिसमाप्य, तमालतालीवनराजिनीलामम्बुधे- बेलामुत्प्रेक्ष्य, वेलानिलसंभावनाव्याजेन ‘मामक्षमं मण्डनकाल- हानेर्वेत्तीव बिम्बाधरबद्धतृष्णम्' इति निपुणमुपक्रमत इत्यनुमो- दन्ते कविहृदयविदः ॥

·रघुवंशविमर्शः। सागरस्य वेलामतीत्य गच्छतो विमानात्पश्चाच्चक्षुर्विवर्तनस- मये 'एषा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निष्पततीव भूमिः इत्युत्प्रेक्षमाणः कविः सर्वात्मनात्मनस्तन्मयत्वमवबोधयति । ततश्च विमानस्य गमनं स्वभावोक्तिसरण्या निर्दिश्य, शैत्यसौ- रभ्यवता मलयानिलस्य सुखम्पर्शमनुभवन् , आकाशवायुम् • असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धिस्त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः' इति व्यङ्गयसरण्या विटत्वेन प्रथमं भावयन् , अनुपदमेवानौचित्य- माकलयन्निव आचामति ग्वेदलवान्मुखे ते' इति जानकीवद- नात्स्वेदलवापनयनं केसरिकलत्राभिलाषिणोऽनिलस्यान्तःशुद्धि- करं प्रायश्चित्तमिति रामभद्रमुखेन साधु वर्णयतीति साकूतमभि- नन्दन्ति रसिका ॥ विटसार्वभौमस्यानिलम्य स्पर्श भर्ता वर्ण्यमानमसहमानया क्रुद्धयेव जानक्या स्वेदापनोदनायेवोद्धाटिताद्विमानवातायना- रम्पृष्टस्य घनम्य 'आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयमुद्भिन्नविद्युद्वलयो घनस्ते' इति निर्देशेन, पूर्व दशकन्धरेण नीतया सीतया यस्मादम्बरतलोद्देशाद्विसृष्टमाभरणं सुग्रीवेण लब्धं तत्रैव ऋ- प्यमूकपरिसरारण्यानामुपरि अद्यविस्थितं विमानमिति सूचयती- त्यहो! महाकवेः कापि व्यङ्गयधोरणी ।। अत्र मल्लिनाथः ‘उद्भिन्नविद्युद्वलयो धनस्ते द्वितीयं वलय; + ·काव्यगुणादर्श . मर्पयतीव। चण्डीत्यनेन कोपनशीलत्वाद्भीतः क्षिप्रं तवामुञ्चति मेघ इति व्यज्यते' इति व्याकुर्वन् , सीतया एकमेव वलय धृतम् , विद्युद्वलयं च सीताकरार्पणोचितपरिमाणवत् , श्रीरामस्य महापराधिष्वपि दयां संवर्धयन्ती जानकी म्वतः कोपनशीलेल्या- द्याशयमाविष्करोति ॥ एवं रामभद्रस्य छन्दानुरोधेन तत्रैव स्थिताद्विमानादितस्ततो दृष्ट्वा अपोढविघ्नतया सुखमारब्धनवोटजानां जनस्थाननिकटव- तिनां महर्षीणां सुखासिकामवगत्य नितरां हृष्टेन, प्रसङ्गादनु- भूतपूर्व सीताविरहजमात्मनो दुःखमनुस्मारितेन, जनस्थानत्या- गादारभ्य ऋश्यमूकपरिसरारण्याधिगमपर्यन्तं भूतपूर्व वृत्त जानक्यै कथयता रघुनाथेन, दशभिः श्लोकैर्निपुणमुपन्यस्तो विप्रलम्भशृङ्गारः करुणमुद्गिरति ॥ इह महाकविः प्रथममुत्तरतो विप्रकृष्टान् जनस्थानपरिसर- वासिनश्चीरभृतः ‘अमी' इति निर्दिश्य, तदनु तपोविनकारिणां खरदूषणादीनां निवासेन दूषितं जनस्थान प्रदर्श्य, ततश्च रक्षसा नीतां जानकी विचिन्वता रामभद्रेण साक्षात्कृतेन नूपूरे- णालंकृतं भुवो भागमभिवर्ण्य, पञ्चवटीमारभ्य दक्षिणामाशामुत्प्रे- क्ष्योत्प्रेक्ष्य माल्यवन्तं निकषा रामभद्रस्यागमनं निरूप्य, वर्षा- गमे मैथिलीविरहवेदनास्तमितधृते राघवस्य क्रमेणातिभूमिं गता- ·रघुवशावमशः। मुन्मादावस्थां सरसं वर्णयन् , आदिकाव्यप्रतिपादितां विमानस्य माल्यवतः परिसर एवावस्थितिं व्यङ्गयसरण्या दर्शयन् , ततस्तस्य गमनं काञ्चनकिङ्किणीनां खनेन सूचयन् , पुनरपि पञ्चवटी- जनस्थानादिकं क्रमेणावतारयति ।। अथ राघवो गोदावरीपरिसरारण्यभूधरानुपेत्य पञ्चवटीमुद्वीक्ष्य स्मर्यमाणमधुरान्सह सीतया नीतान्वासराननुस्मरन् , किंचिदिव रजोगुणेनाकान्तः, अनुक्षणमेवागस्त्याश्रमाद्विमानमार्गमावृत्य प्र-. सरता हविर्धूमेन * रजोविमुक्तान्तरात्मा पावनानाश्रमानवलोक- यन् , सत्त्वोद्रेकेण तत्तन्महर्षीणां माहात्म्यमनुवर्णयन् , शृङ्गाग्रल- माम्बुदवप्रपङ्केषु जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु चित्रकूटोपान्तेषु दृष्टिमाबध्नन् , पतिव्रताललामभूतयानसूयया पवित्रितमत्रेः प्रशा- न्तपावनमाश्रमं स्तुवन् , परिचितपूर्व बनस्पतिमेकं जानक्यै नि- दिशन् , गङ्गायमुनाव्यतिकररामणीयकं स्वभावोक्तिमाश्रित्य बहुधोत्प्रेक्षते । अत्र कविः, समुद्रपन्योर्गङ्गायमुनयोः संनिपाते प्रथममभिषेकादात्मानं पवित्रीकृत्य , पश्चादभ्युक्षणादिना पवि- . * ]. अत्रानुगोद मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेनं विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः ॥ 2. घ्राला हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समश्नुते में लघिमानमात्मा । अत्र कविः प्रथमपद्येन श्रीरामस्य रजोगुणाक्रमणं व्यञ्जयन् , द्वितीयेन रजसोऽपमारं हविधूमेन निष्पाद्यमान कण्ठतो ब्रवीति ।।

·५२ काव्यगुणादर्श -- त्रीकृतां तनुमग्नावाहुतिमिव तत्रैव बुद्धिपूर्वकं त्यजतां तत्त्व- ज्ञानं विनैव भूयः शरीरबन्धो नास्तीति कथयति । इह मल्लि- नाथः । अन्यत्र ज्ञानादेव मुक्तिः, अत्र तु स्नानादेव' इति ब्रवीति । परमसो पूर्व · तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जझुकन्या- सरय्वोर्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः' इत्यस्य व्या- ख्यानावसरे " यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्देहत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि ।।" इति स्कान्दपुरा- णवचनमुद्धृत्य प्रदर्श्य किंनिमित्तमत्र निरुपपत्तिक स्नानादेव मुक्तिः' इत्यभिप्रेतीति न ज्ञायते । यदि अत्रापि देहत्यागान्मु- क्तिः, तर्हि तदेव वचनमिहापि प्रमाणीभवितुमर्हति । 'तनु- त्यजाम्' इति पदस्य वैयर्थ्यमपि नापतति । मोक्षप्राप्तौ स्नानाद- प्याचरणे दुर्घटः शरीरत्यागरूपोपायः, तत्त्वावबोधेन यथाकथं- चित्समतुलामधिरोढुमर्हति । स्नानेनैव मुक्तिलाभकथनं तु केवल- मर्थवाद एव पर्यवस्येदित्यलमतिक्षोदेन ।। . . ततश्च रामभद्रो निषादाधिपतः पुरं निर्वयं, अत्रैव मया प्रथमं जटाबन्धः कृतः । तदसहमानेन सुमन्त्रेण · कैकेयि कामाः फलितास्तव' इत्यतिकरुणं रुदितमिति जानकी स्मा- रयन् , अन्यापदेशरीत्या-तदानीं कैकेय्याः कामा न फलिताः, परं त्वद्यैव चतुर्दश संवत्सरान्मुनिवृत्तिमाश्रित्याटव्यां नीत्वा पा- ·रघुवंशविमर्शः लितसंगरे प्रतिनिवृत्ते मयि---इति सूचयन् , अनन्तरमेव कुल- राजधानीपरिघायमाणां सरयूमुवीक्षमाणः. साकेतगमनं प्रति आ- त्मनो योग्यताचैव संपन्नेति व्यत्रयति ।। . . ततः सरय्वा. स्वतःपवित्रतामनुरूपेणोपमानेन विशद- यन् , आत्मनः पूर्वपुरुषैर्यज्वभिः सैव पुण्यतरीकृतेति वर्ण यन् , प्रथमं शैशवे तम्याः सैकनोत्सङ्गेषु प्रवृत्तामात्मनो बाल- क्रीडामनुस्मरन् , तां सामान्यधात्रीत्वेन भावयन् . अनुक्षणमेव. सरयूपान्तोपवनेषु विहरणे नितरामभिलाषिणः पितुर्दशरथम्य वृत्तमनुध्यायन् सगौरवं तां नदीमात्मनो जननीत्वेन आकल- यन् , सरयूनिर्झरशीकराणां वोढारमनिलं जननीहस्तोपगृहनमि- वानुभवन् . ससैन्यं प्रत्युद्गच्छन्तमर्थ्यपाणिं भरतमवलोक्य राज्यश्रियं न्यासमिव प्रत्यर्पयिप्यतस्तम्ट भोगेप्वनाम्यां साधुतां च प्रशंसन् , ऊर्मिलां त्यक्त्वा चतुर्दश संवत्सरान् समदु खसु- खीभूय स्वसुखनिरपेक्षमनितरसाधारणी परिचर्या कृतवतो लक्ष्म- णस्याग्रतो भरतप्रशंसा कदाचित्सौमित्रेवैमनस्यमुत्पादयेदिति मनसि कृत्य, अतिरमणीयेनोपमानेन प्रथमं लक्ष्मणम्य सौमनस्य- मपि संपादयन् , तयोरुभयोरप्यात्मनः कृतज्ञतां सरसं प्रदर्श्य. करुणरसवर्षिणा · पित्रा विमृष्टां मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यङ्क- पतामभोक्ता । इयन्ति वर्षाणि नया सहोग्रमभ्यम्यतीव व्रतमा- .

·काव्यगुणादर्शे , . सिधारम् ।।'' इति पद्येन, धर्येण मार्गेणोपलब्धामङ्कशायिनी- मसामान्यां रमणीमणिमिव स्थितां राज्यश्रियं स्वयं यूनोऽपि रामापेक्षया अनुपभुञ्जानस्य इयन्ति वर्षाणि स्थिरया धिया आत्मसुखपराङ्मुखस्य भरतस्य उग्रासिधाराव्रतम् , जायां नगरे विसृज्य ज्यायांसमनुगतवतो लक्ष्मणस्य भक्तिव्रतादप्युग्रतर- मिति मनसि कृत्वा लक्ष्मणापेक्षया भरतस्य सर्वात्मना प्राशस्त्यं वर्णयन् , ज्योतिष्पथादवतीर्णाद्विमानादवातरत् । ततश्च कुल- 'गुरुं प्रणम्य, भरतं पर्यश्रुः परिष्वज्य, मन्त्रिवृद्धान्संमान्य, सुग्रीवे विभीषणे चात्मनः कृतज्ञतां गौरवं च प्रकृतिसंनिधावा- दरेण प्रदश्य, भूयश्च तमेव विमानवरमारुह्य ससैन्यः कुलरा- जधानी समया प्रमदोपवनमध्युवासेति समकोचयद्रमणीयमिम च सर्गम् ॥ अथ चतुर्दशे- पूर्वसर्गावसान एव 'रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छ्रात् , ' 'लकेश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतं तद्वन्ध' इति सूचितभाविजनापवादमूलां मैथिलीराघवयोरापतन्ती शोच- नीयां दशामादावेव महाकविरयमन्यापदेशरीत्यावगमयति ।* सीतायाः श्वश्नोश्च व्यतिकरे कविः, वधूजनस्य विनीतिं श्व- भर्तुः प्रणाशादथ शोचनीयं दशान्तरं तत्र सम प्रपन्ने अपश्यतां दाशरी जनन्यौ छेदादिवोपन्नतरोव्रतत्यौ ।

·, रघुवंशविमर्शः श्रूजनस्य नैष्ठुर्य सोत्प्रासालापांश्च व्यङ्ग्यमर्यादया वर्णयतीव । अत्रेदं रहस्यम्-- भो अविमृश्यकारिणि (वत्से), कनकमृगा- भिलाषिण्याः लक्ष्मणमपि निष्ठुरमभिहितवत्याः (तवैव) अग्नि- कल्पेन (शुचिना) वृत्तेन सुचिरमायासितौ कुमारौ दैवान्महत्कृ- च्छू तीर्णौ । किमाक्रन्दनेन ? उत्तिष्ठ, इत्येवं सोल्लुण्ठभाषण- मपि पद्यादस्मात्प्रत्येतव्यमिति खलु महाकवेराशयः-- इति ।। मल्लिनाथस्तु -- सीतायाः पातिव्रत्यमहिम्नेव रामभद्रस्य रक्षोविजयशक्तिः संजातेतीदं जानक्याः प्रियं भूत्वा तत्त्वक- थनं च भवति--- इत्यभिप्रैति । तथा सति अयमर्थः रक्षा- वधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरपतिमोचनाय । अमर्षणः शोणितकाङ्या किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः ॥' इत्युत्त- रत्र रामभद्रमुखतो वर्ण्यमानेन कवेराशयेन विसंवदति । त- त्वतो निरूप्यमाणे च सीतायाः पातिव्रत्यमूलकमेव रामभद्रस्य शौर्यमिति कथनं मैथिल्याः पातिव्रत्यमहिमप्रशंसायामेव पर्य- . बस्येत् ।। सर्गेऽस्मिन्कविः सीताविवासनं वर्णयन्करुणरसस्योच्छाय- मापन्नः स्वयं रोदिति, अस्मानपि क्रन्दयति ॥ * उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कृच्छ्र महत्तीर्ण इति प्रिया तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥ अस्य श्लोकस्यार्थद्वयमवधारणीयम् ।

·काव्यगुणादर्श . प्रथमं मूर्धाभिषिक्तस्त्र श्रीरघुनाथस्य धर्मार्थकामेषु समां वृत्ति पौरकार्याविरोधेनेन्द्रियार्थानुसेवनं च क्रमेणोपपादयति । ततश्च सीताया दौहृदलक्षणानि दृष्ट्वा हर्षस्य परां कोटिमापन्नो राघ- वः, तदानीमेवाशनिपातसंनिभमात्माश्रयं कौलीनमुपश्रुत्य 'अ- योधनेनाभितप्तमय इव' नितरां विदीर्णहृदयः , क्षणमितिकत- व्यतामूढः , 'किमात्मनिर्वादकथामुपक्षे जायामदोषामुत सत्य- जामि' इति दोलाचलचित्तवृत्तिः , 'दारत्यागी भवाम्याहो! पर- स्त्रीस्पर्शपांसुलः" इति संशयदोलामधिरूढं दुष्यन्तं स्मारयति ।। वृजिनाहतेऽपि निराकरिष्णोः सावरजस्य भर्तु सर्वथा म- गलमाशंसमाना आत्मनो भागधेयमेव पुन: पुनर्निन्दन्ती परिण- तगर्भा व्यसनातिभाराद्विग्ना कुररीव मुक्तकण्ठ भूयो भूय क्र- न्दन्ती तपखिनी जानकी, सर्वेणापि प्रकारेण, दुष्यन्तेन परित्य- क्तां सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला बाहूत्क्षेप क्रन्दितुं च प्रवृत्ता' इति निर्दिश्यमानां शकुन्तलामनुकरोति ॥ अत्र कविः-- पतिव्रताललामभूतां जानकीमात्मनः सम- क्षमेव वह्नौ विशुद्धां निर्दोषेति जानन्नपि राघव य कश्चित्प्राकृत इव, अनधिगतधर्मसूक्ष्म इव, अविद्वानिव. अकुलीन इव. असमर्थ इव, अनात्मज्ञ इव केवलं लोकवादश्रवणान्निष्करुण- मत्याक्षीत् इत्यभिप्रैति : उपालभते च रामभद्रम् ‘वाच्य- , .

·रघुवंशविमर्शः । म्त्वया मद्वचनात्स राजा वह्नौ विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मा लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ।।' इति । अस्मिन्प्रकरणे न चावदद्भर्तुरवर्णमार्या' इति प्रथममुक्त्वा पश्चात् * वाच्यम्त्वया मद्वचनात्स राजा' इति वदन् कविः, म्वाशयमेव सीतामुखत आविष्करोति व्यङ्गयसरण्या इति मोद- न्ते काव्यज्ञा.॥ एवं निर्वासितापि · तपम्विसामान्यमवेक्षणीया' इति सग- द्वदं भाषमाणामनाथां जानकी परित्यज्य गच्छन्तं लक्ष्मणम् रामानुज ' इति निर्दिशन् कविः, तम्य क्रौर्यमन्यादृश- मित्यवबोधयति । तदानी तिर्यचोऽपि समदु.खाश्चुक्रुशुः । हरिण्यः क्षुधं शमयितुमुपात्तानपि दर्भान्विजहुः ; वृक्षाश्च कुसु. मानि । एवं सति. किं कार्य गमानुजम्यायोध्यायामिति च नि- पुणं सूचयति । वनेऽपीत्यनेन रामगृहेऽपीति व्याकरोति ऋजु- को मल्लिनाथः ॥ . निर्दोषायाः प्रेयस्या येन केनापि कारणेन परित्यागो नितरां लाघवं जनयति पुरुषम्य ; विशेषतो महाकुलप्रसूतस्य विवेकि- न इत्याशयेनैवायं कविः, शाकुन्तले इतिहासोक्तकथामपि *वाच्य - निन्द्यः, विज्ञापनीयः, इति अर्थद्वयमिहावधेयम :

·काव्यगुणादर्श . किंचिद्विपरिवर्त्य अभिज्ञानवृत्तान्तं प्रस्तुतवानिति विदांकुर्वन्तु विमर्शकाः ॥ इमं च स्वाशयं प्रथमं सीतामुखतो निर्दिशन् , अनौचित्य- माकलयन्निव अनुपदमेव----इदं सर्वमपि ममैव जन्मान्तरपात- कानां विपाकेन, उत राज्यलक्ष्मीचेष्टितेन, आहोस्विद्भवितव्यतया वा संवृत्तम् , कल्याणबुद्धेस्तव कामचारो नास्ति-इति तन्मुखे- नैव वर्णयन् , 'नूनं मे सुचरितप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिव- सेषु परिणाममुखमासीत् , येन सानुक्रोशोऽप्यार्यपुत्रो मयि विरसः संवृत्तः' इतिवादिनी शकुन्तला स्मारयति ।। पुनरप्यनुचितकारिणं रामं प्रति पटुप्रसरं मन्यु निरोद्धमश- तः कविः , वाल्मीकिमुखेन त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रज मे' इति रामभद्रमुपालभते । इह, पितुर्निदेश- मविगणय्य, मातुराज्ञामवधीर्य, आत्मनः क्लेशमपि तृणाय मत्वा, पुरान्निर्वासितायाप्यग्रजाय राज्यश्रियं न्यासमिव प्रत्यर्पितवत उचितज्ञस्य भरतस्य वृथाज्येष्ठोऽयं जाननेवानुचितकारीति मनसि कृत्वा रामभद्रं भरताग्रजत्वेन निर्दिशतीति मोदन्ते काव्यरसज्ञाः ।। ततश्चाश्वासिता मैथिली, वाल्मीकेराश्रममुपेत्य तपस्वि- संसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने बीतभया चरन्ती. अनुदिवस , , ·रघुवंशविमर्शः । , . मुनिसंनिवेशैरशून्यतीरां तमसा वगाहमाना, तत्सैकतोत्सङ्गबलि- क्रियाभिः मनःप्रसादमापादयन्ती, पुष्पफलादिकमाहरन्तीभि- रुदारवाग्भिर्मुनिकन्यकाभिविनोद्यमाना, सुतनिर्विशेषं पयोधटैरा- श्रमबालवृक्षान्संवर्धयन्ती, अभिषेकप्रयता वल्कलिनी प्रजासततये शरीरं धारयन्ती, दुप्यन्तेन निष्ठुरं परित्यक्तां मेनकया मरीचि- महर्षेराश्रमं प्रापितां तापसी वृत्तिमाश्रित्यात्मानं वर्तयन्ती सानु- मतीमुखेन भर्तु. प्रणयमुपश्रुत्य कथंचिदाश्वस्तां शकुन्तलामनु- कुर्वती, कृच्छ्रेण दुर्वारं भर्तृपरित्यागदुःखं विषेहे इति वर्णयन् तत्कथादत्तवैराग्य इव सर्गमपि समकोचयन्मन्दाक्रान्तया वृत्त- , सरण्या कविः ॥ : , अथ पञ्चदशे- कविः वीररसप्रधानमुपरितनमुदन्त- जातमनुरूपैरानुष्टुभैश्छन्दोभिर्वर्णयन् , 'आये श्लोके, वाङ्मनः- कर्मभि. पवित्रामसामान्यां सतीमणि समदुःखसुखां प्रणयिनी मिथ्यावादक्षुभितेन चेतसा निष्ठुरं परित्यज्य बहिरेव सर्वाकार- रमणीयां नि सारां कांचिदनुरक्तः अन्तस्तोषं न लेभे रामभद्र इति कथयन् , सीतापरित्यागापेक्षया पृथिवीत्यागोऽपि वरीया- निति निपुणं सूचयति । पूर्वसर्गस्यान्तिमे पद्ये अन्यां नोपयेमे 1 कृतीतापरित्याग स रत्नाकरमेखलाम् । बुभुजे पृथिवीपाल. पृथिवीमेव केवलाम् ॥

·काव्यगुणादर्शे इति कविना कण्ठत उद्धृष्टमथै जानन्नपि किमर्थ पुनरपि गम- स्य स्व्यन्तरपरिग्रहो नास्तीति अस्य श्लोकस्याभिप्रायमाविष्क- रोति मल्लिनाथ इति न ज्ञायते । “छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति' इति न्यायानुसारेण दयितां जानकी कान्तारे परित्यज्य नित- रामस्वस्थम्य शून्यहृदयम्य रामभद्रस्य पृथिवीपालनं न सर्वथा सुखासिकामजनयदित्याशयेन, अनुपदमेव लावणासुरम्य विज- म्भितम् , यमुनातीरभाजां महर्षीणामाक्रन्दनम् , दिङ्मूढम्य रघु- पतेस्तैरेव वधोपायकथनम् , अम्य रक्षसो वधानन्तरमेव कम्यचि- च्छिशोरकालमरणम् , तत्पितुराक्रोश', शूद्रस्य तपश्चरणम् , शम्बूकम्य तम्य हननमित्यादि वर्ण्यते । न केवलं रामभद्रः, परमसौ कविरप्यस्मिन्सर्गे प्रायेण शून्यहृदय इव दृश्यते । अन्यथा - अपवाद इबोत्सर्गम्' पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधि- रिवाभवत्' इत्यादीनि शाब्दिकैकहृद्यानि उपमानानि न प्रयु- , जीत ॥ अथ कदाचित् कुशलवमुखेन गीयमानामात्मनः कथामुप- श्रुत्य नितरां तुष्टो रामभद्रः, भगवन्तं वाल्मीकिमभ्येत्य प्री- तिदायत्वेन समग्रं राष्ट्रं तस्मै न्यवेदयत् । परमसौ कारुणिको महर्षिः, राज्यमनङ्गीकृत्य तत्स्थाने जानक्याः पुनरपि राघवेण परिग्रहं वत्रे. इत्येवं वर्णयतीत्यहो! बहुमानोऽस्मिन्महाकवः । - ·रघुवंशविमशेः। " अत्रेदमवधेयम्- अल्पमूल्यमिदं राज्यं मया प्रत्यर्यमाणस्य अदुष्टम्य अन्यादृशम्य सीतारत्नम्य शततमी कलामपि न स्पृ- शतीति रामभद्रं प्रतिबोधयतीव महामुनिः--इति । ततश्च भर्तुराज्ञया जनसमक्षमात्मनः शुद्धिं प्रत्याय्य रामस्य महती- मुत्कण्ठां जनयित्वा वसुंधरायामन्तरधाजानकी। इह महाकविः, अवलोकनेनैव त्रिलोकीमपि पवित्रयन्त्या मैथिल्याः पुनरपि जनसमक्षमात्मनः शुद्धिं प्रति प्रत्ययोत्पादन सर्वथा न साम्प्रत- मिति ध्वनयन्निव पृथिव्यां सद्य एव तस्या अन्तर्धानं वर्णयति ।। अथ भृशमुत्कण्ठितः संरब्धोऽपि रामभद्रो मुनिवेषेण काले- न प्रतिबोधित. पुत्रेषु राष्ट्रधुर निवेश्य चतुर्भिरप्यशैः सर्वलो- कप्रतिष्ठां स्वतनुमविशदिति सर्गमुपसंहरन् कविः, अन्यापदेश- रीत्या आत्मनोऽपि स्वास्थ्यमवबोधयतीत्यहो! तन्मयत्वं महा- .. कवेः ।। अथ षोडशे---- कविः, अष्टधा प्रसरति चतुर्भुजांशप्रभवे महीयसि वंशे ज्येष्ठस्य कुशस्य वृत्तं रसभावनिरन्तरां वृत्तिमा- श्रित्य उद्गुणाति । तत्रादौ कुशावत्यां प्रतिष्ठितं कुशमुपेत्य, आत्मनः कृपणां दशामुपपाइयन्त्याः साकेताधिदेवतायाः स्थिति सरसां स्वभावोक्तिमालम्ब्य सकरुणं वर्णयति । तथा हि- स्तिमितप्रदीपे अर्धरात्रे वनितावेषमास्थाय कुशस्य शय्यागृहं ·६२ काव्यगुणादर्श प्रविष्टा 'का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा' इति पृष्टा च तेन सेयमयोध्याधिदेवता आत्मनो दशां व्याचष्टे-वीतनाथाया मम दशा कीदृशीति वक्तुमपि न शक्यते, किं पुनर्दष्टुम् । मणिमयपर्यङ्कादिभिः पूर्वमलंकृतं सौधादिकं संप्रति विशीर्ण दृश्यते । भास्वत्कलनूपुराभिर्मरालगतिभिर्महिलाभिरलंकृतो रा- जपथः सांप्रतं नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः शिवाभिर्वाह्यते । प्रमदाकराग्रैरास्फालितं वापीसलिलमद्य वन्यमहिषाणां शृङ्गरा- हतं क्रोशति । युवमनोरथलक्ष्यभूताभिः कामिनीभिः सालक्त- कचरणविन्यासैर्भूषित. सोपानमार्गः, अद्य हतन्यङ्कुभिरस्रदिग्ध- पदेया॑घेराक्रम्यत । यासां शाखाभ्यः कुसुमानि विलासिनीभिः करपल्लवैः सदयमुपात्तानि, ता एवोद्यानलताः, हन्त ! वन्यैर्वा- नरैर्निर्दयं क्लिश्यन्ते इत्येवं सकरुणं रुदती, कुलराजधानीपरि- घायमाणायाः शून्योपान्तवानीरगृहायाः सरय्वा दशामुपपाद्य कुशस्य साकेतपरिग्रहे बुद्धिमुत्पादयन्ती, अभिव्यक्तमुखप्रसादा अयोध्याधिदेवता तिरोबभूवेति वर्णयन् कविरन्यादृश स्वभावो- क्तिरसं पाययते ॥ . , अनन्तरमेव जङ्गमराजधानीत्वेनोत्प्रेक्षितां महती सेनामा- दाय, पौरवर्गः समं कुशावत्याः प्रस्थाय, नर्मदां तीर्वा, विन्ध्याद्रिमतिक्रम्य, गजसेतुभिर्गङ्गां विलय, सरयूशी- . , ·AM रघुवंशविमर्शः। करानाहरतानिलेन प्रत्युद्गतः, कंचित्कालमुपशल्य एव कृत- सेनानिवेशः, शिल्पिसंधैर्नवीकृतामयोध्यां प्रविशन्कुशः, दक्षि- णस्या दिशः प्रस्थाय क्रमेणोत्तरतो यात्रां कृत्वा सरयूनिझ- रशीकरिणा वातेनालिङ्गितस्य उपशल्य एव कंचित्कालं स्थि- त्वा पुनरपि प्रस्थायायोध्यां प्रविष्टवतो रामभद्रम्यानुकरोतीति निपुणं सूचयति ॥ अयोध्यायाः म्वयंवृतपतिमैथिलेयो रघोस्तनूज इव पित्रपे- क्षया सर्वात्मना गुणैन्यूँन इति प्रदर्शयन्निव इक्ष्वाकुभिस्तुरङ्ग- मेधावभृतावतीर्णैः पुण्यतरीकृतायाः तीरनिखातासंख्येययूपायाः सरय्वा निर्मलाम्भसि तस्य जलक्रीडाभिरति वर्णयिष्यन् कवि- ग्रीष्मागमं सरसमुपपादयति । अत्र कविः, किमर्थ धर्म आज- गामेति प्रथमं प्रस्तुत्य अनुपदमेव रवेरुत्तरदिगाश्रयणं ततस्त- स्या हिमस्नुतिं च वर्णयित्वा क्रमेण निदाघमवतारयतीति समा- लोचनीयं सुधीभिः ।। अथ जलक्रीडां स्वभावोक्तिमाश्रित्य वर्णयन् अन्तरान्तरा उत्प्रेक्षादिषु आशयाविष्करणे च कविसमयनिबद्ध इव दृश्यते ।। अथाज्ञातपातं सलिले निमग्नस्य दिव्यवलयस्य गतिमनव- गत्य दुर्मनायमानः कुशः, अन्तर्हदवासिना कुमुदेन लौल्यादप- 'हृतं तदिति निश्चित्य सौपर्णमस्त्रं प्रयुयुजे । तदसहमानेन ·काव्यगुणादर्श . कुशः सर्वात्मना सर्वात्मना न्यूनः, कुमुदेन कन्यामुपायनीकृत्य प्रसादितः कुशः कुमुद्बती परिणि- नायेति वर्णयन् , अजस्येव कुशम्यापि पार्थिवसुखलोलुपतां सम्यगुपपाद्य सर्गमवसाययति ॥ अथ सप्तदशे-धयेण मार्गेण प्रजापालनचतुरस्य कस्य- चित्साधारणस्य नृपस्य रीतिमवगमयन् , कौमुद्वतेयस्यातिथे- श्चरितमेकेन सर्गेण वर्णयन् . एवं खलु वर्तितव्यं भूतिकामेन क्षितीशेन इति बहूपदिशति लोकस्य । यथैव रामभद्रापेक्षया तथैव तस्मादप्यतिथिरधरः शास्त्रसंस्का- रेण दण्डनीतिनिपुणानां मन्त्रिवृद्धानां साहाय्येन च साधारणेषु नृपतिषु श्लाघ्यो भूत्वा राज्यं शशास ।। 'पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना इतीदम् 'लोकेन चैतन्यमिवोप्णरश्मेः' इत्यनेन समानविषयकं सत कवेरस्मि- न्नुपमाने निरतिशयं मन प्रसादं द्योतयति ।। 'अपुनात्सवितेवोभौ मार्गावुत्तरदक्षिणौ' इत्यत्र यद्यप्युप. मा, अतिथिना पितृमातृकुलयोः पवित्रीकरणं विशदयितुं प्रयुक्ता ; तथाप्यत्रोपमायाः सर्वांशस्वारस्यं न प्रतीमो वयम् ।। ववृधे वैद्युतम्याग्नेष्टिसेकादिव द्युतिः' इयं चोपमा मन्त्रपू- ताभिरद्भिः स्नानं प्रतीच्छतोऽतिथेः प्रदीप्तां श्रुतिं विशदयन्त्यपि, अन्येषां मन्त्रजलम्नानेन द्युतिः क्षीयते. अभ्य तु नितरामभिवर्धते .

·रघुवंशविमर्शः । इति ध्वनयन्ती नातीव हृदयंगमा । एवमग्रेऽप्ययं सर्गः, अर्थतः शब्दतः सारतश्च पूर्वसर्गापेक्षयातीव न्यूनः साधारण- कविनिबद्ध इवातिथिं सर्वात्मनानुकरोति । राजनीतिप्रतिपादन- क्रमश्च कामन्दक्यादिनीतिग्रन्थसरणिमनुसरतीत्यहो. मानुषता- सुलभो लधिमा महाकविमेनमपि कचित्कचिच्छब्दाडम्बरसरणौ पातयतीति महदिदं विषादस्थानम् ॥ अतिथिश्च यायजूको भूत्वा श्रद्धापूताभिराहुतिभिर्लोकपाला- प्रीणयन् , मन्त्रवश्यैः प्रतिप्रियाकरणप्रत्यवायशङ्किभिरिव तैः प्रहिताभिर्वृष्ट्यादिभी राष्ट्रस्य सौभाग्यमाहरन् , सुचिरं मही शशा- सेति मन्दाक्रान्तया समकोचयदिमं सर्गम् ॥ अथाष्टादशे-अतिथेरनन्तरजातानामेकविंशतेश्चक्रवर्तिना- मुदयास्तमयौ संक्षेपतो वर्णयन् , भौतिकसुखस्यानित्यतां प्रद- र्शयन् , तत्तत्सार्वभौमानां नामाक्षराण्याश्रित्य शाब्दिकानाम- भिरुचिमालम्ब्य पदावलिभिनितरामाकृष्टः साधारणकपिरिव नानार्थपदघटितैर्यमकैः श्लेषैश्चात्मानं विनोदयन् , तैरेव शब्द- जालैः कबलितः, ' मृगायताक्षो मृगयाविहारी सिंहादवापद्विपदं नृसिंहः' इति वर्ण्यमान सिंहेन हतं ध्रुवसन्धिमनुकरोति । तथा हि- नैषधस्य सुतायामुत्पादितो निषधो निषधान्नगे- न्द्रादनूनसारोऽभवत् ।' 'तस्यानलौजा नलाभिधानः पुत्रो , " R ·काव्यगुणादर्श . -- जज्ञे' ततश्च नभोनामको नभश्चरैर्गीतयशा नभस्तलश्यामत- नुर्नभोमास इव प्रजानां कान्तोऽजनि ।' 'तस्यात्मजः पुण्ड- रीको द्विपानां पुण्डरीक इव राज्ञामजय्यः पुण्डरीकाक्ष इवाहृत- पुण्डरीकया श्रिया बने” इत्यादिकमत्र निदर्शनम् ॥ एवं पथश्च्युतमात्मानं नृसिंहप्रसादादिवावगत्य, शब्दवा- गुराबन्धं छित्त्वा, पुनर्जात इव स्वास्थ्यमुपलभ्य, सहजं गाम्भी- र्यमालम्ब्य, ध्रुवसन्धेरकालमरणानन्तरं राज्येऽभिषिक्तं सुदर्श- नाह्वयं शिशुमवलम्ब्य स्थितं रघोः कुलम् , नवेन्दुना नभसा शाबैकसिंहेन काननेन कुड्मलपुष्करेण तोयेन चोपमयन् , नैकरसान्पाययति रसिकानित्यहो! विलसितमन्यादृशं महाकवेः।। ततश्च सुदर्शनस्य शैशवादारभ्य यौवनप्रादुर्भावाबधि भिन्न- भिन्नां दशां रमणीयैरनुरूपैश्च उपमानस्तत्र तत्र विशदयन् , कुमारस्य कथां राजकन्यापरिणयानुरूपस्याष्टादशवयसः प्रादु- र्भावावधि अष्टादशैः श्लोकैरुपपादयन् , अष्टादशमिमं सर्ग भाविनोऽग्निवर्णस्य मलिनां दशां ध्वनयन्निव मालिनीभ्यामवा- साययदितीदं विमर्शकानां निरतिशयमाबादं जनयति ।। , 1. अत्रेदमवधेयम्- अस्मिन्सर्गे पञ्चत्रिशात्पद्यादनन्तरेषु श्लोकेषु यमकानां श्लेषाणा चादर्शनात् , तस्मिश्च पञ्चत्रिशेऽम्तिमपादस्यावसाने 'नृसिह.' इति पदस्य प्रयोगाच नृसिहप्रसादस्तय॑तं विमर्शकैः- इति ·रघुवंशविमर्शः। , अस्य सर्गम्यावसान एव कविः उत्तरसर्गे वक्ष्यमाणां स्त्रीविधेयनवयौवनस्य इन्द्रियार्थपरिशून्यमेकमपि क्षणान्तरं सो- ठुमक्षमस्य अग्निवर्णस्य विषयसुखलोलुपतां सङ्कल्पम्य विषयी- कुर्वन् , केवलां मानसीं वृत्तिमाश्रित्य सर्वात्मना तन्मयतामा- पन्नः, आशैशवात्सम्यग्विनीतस्य गुणैरहीनस्य प्रजायै गृहमे- धिनः पार्थिवसुखानि तृणाय मत्वा पश्चिमे वयसि नैमिष गत्वा पुण्यतीर्थैरात्मानं पवित्रीकृत्य फलाभिसंधिरहितेन विशुद्धेन चेतसा निस्तुलं तपश्चरितवतो वशिनामुत्तमस्य श्रीमतः सुदर्श- नस्य नवं यौवनं वनितानेत्रनिर्वेशनीयं मध्विति रागबन्धप्र- वालं मनसिजतरुपुप्पमिति सर्वाङ्गीणमकृत्रिममाकल्पजातमिति आद्य विलसितपदमिति च वर्णयन् , औचित्यमपि विसस्मारे- तीदं कवेरस्य धिषणां संकल्पमयीमवगमयति । बोधयति च-- अन्ये कवयः शाब्दिकैकहृयानि शास्त्रीयाणि वा केवलं श्रवण- सुखदानि मञ्जुलानि वा कतिचन पदानि मुहुर्मुहुः प्रयोक्तुम- भिलाषेणाकुलीक्रियमाणहृदयास्तदनुरोधेन यं कचिदनुगतमर्थ परिकल्प्य, यथाकथंचित् छन्दोबद्धानि पद्यानि रचयित्वा शब्दजालरात्मानं विनोदयन्ति, अयं तु न तथा-इति ।। . एवं त्रयःपञ्चाशत्संख्याकैः पद्यैरेकविंशतेश्चक्रवर्तिनां चरि- तानि संक्षेपतो वर्णयन् , परस्परं गुणतो भिन्नैरपि प्रजारक्षण- , .

·. ६८ काव्यगुणादर्श विषये बद्धश्रद्धै राष्ट्रकार्याविरोधेन इन्द्रियार्थमनुसेवमानैः स्वर्ग- गामिभिः सार्वभौमैः सह गणयितुमनहस्य भोगलोलुपस्याग्नि- वर्णस्य कथाया अस्मिन्नेव सर्गे वर्णनमनुचितमित्याकलयन्निव कविः, सद्य एव सर्गमेनं परिसमाप्य एकोनविंशं सर्गमारभते ॥ अथैकोनविंश- कविरग्निवर्णकथोपपादनव्याजेन लब्ध- पालनविधौ खेदमनङ्गीकृतवतः, कुलोचितमधिकार सचिवेषु निवेशितवतः, मेदिनी आत्मनो भोगायैव कल्पितेति मत्वा विषयोपभोगेषु निमग्नस्य, दिवानिशमन्तःपुर एव कालं यापि- तवतः, कामिनीसहचरस्य, स्वसमकालिकस्य कस्यचिद्राज्ञो- ऽतिजुगुप्साकरं विलसितं वर्णयन् , पार्थिवसुखस्य परिणाम- विरसतां दुःखभूयस्त्वं च सम्यगुपदिशति ॥ अत्र कविः अग्निवर्णस्य विहारप्रकारं विस्तरेणोपपादयन् , कामसूत्रकारैरेकीभूय सुदूरं मूढमात्मानं नाध्यगच्छदिति किंचि- दिव दुर्मनायन्ते नवीनाः काव्यविदः । प्राचीनास्तु जलक्रीडा- संभोगशृङ्गारादिकं विस्तरतो वर्ण्यमानं सत् काव्यस्यास्य मह- त्वं सम्पादयतीत्यभिनन्दन्ति ॥ अथ वैद्ययनपरिभाविना राजयक्ष्मणा कबलितावयवं राजा- नमुपवन एवाग्मिसात्कृतवद्भिरयशःप्रमार्जनपरैर्मन्त्रिवृट्टै राज्ये- ऽभिषिक्ता दृष्टशुभगर्भलक्षणा पतिव्रता महिषी क्रमेणोपचीय- .

·, ८ . रघुवंशविमर्शः । ६९ मानगर्भभरालसा मन्दमन्दमितस्ततः कामन्ती हेमसिंहासनस्था भर्तुरव्याहताज्ञा राज्यं विधिवदशिषदिति मन्दाक्रान्तया सर्ग- मवसाययन् , काव्यार्थमुपसंजहार ॥ एवमसो महाकविरेकोनविंशत्या सगैरकोनत्रिंशतश्चक्रवर्ति- नामपदानं सरसमभिवर्ण्य, एकवंशोत्पन्नानामपि गुणहीनानामै- हिकेऽप्यामुष्मिके च फले तारतम्यं प्रदर्य, भिन्नभिन्नाभिरुचि- मतामप्यकं हृदयावर्जकमुत्तममिदं महाकाव्यं रचयित्वा, श्ला- घितो बुधैः, मानितो राजभिः, पूजितः कविवृन्दैः, अभिन- न्दितो रसिकैः, सामोदमीक्षितः कृतज्ञया देव्या भारत्या, भार- तवर्षमिदमात्मनालंचकार ॥ अथेदानीम् । उपमा कालिदासम्य' इत्यभियुक्तोक्तेरौचि- त्यम् , तत्र तत्रानुरूपपदप्रयोगचातुरी च महाकवेरिदं काव्य- मधिकृत्य दिङ्मात्रेणोदाहियते । तथा हि- वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् । आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ॥ स.१.श्लो.११. अत्र त्रयीमयाज्ज्योतिषः समुत्पन्नो मनुः, छन्दसामोंकार इव सारभूतः प्रथममाविबभूवेति वर्णयन्कविः, तदन्ववायसंभू- तानां स्वतः शुद्धिमत्त्वमवगमयन्ननन्तरमेव 'तदन्वये शुद्धि- , . ' ·काव्यगुणादर्श मति' इति प्रक्रमते । काव्यारम्भे ह्यात्मनः प्रणवानुसंधानमपि ध्वनयति ॥ भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः ॥ स. १. श्लो १३. इह मुक्ताधिगमाय वारिर्निकटं गच्छतां नक्रमकरादिभ्यो भीतिः, रत्नप्राप्तावुत्कटेच्छा च दुर्वारा इति सर्वविदितं लोका- नुभवं प्रदश्य, तद्वदेव राजसेवाया अपि दुर्घटत्वमुपदिश्य, निर्दोषाणामपि राज्ञां संनिधावात्मनस्तादृशमनुभवं व्यङ्ग्यसरण्या निर्दिश्य, नृपगुणानां भीमकान्तत्वमेव शोभावहमित्यवबोधयति। अयं च श्लोकः न च न परिचितो न चाप्यरम्यश्चकितमुपैमि तथापि पार्श्वमस्य । सलिलनिधिरिव प्रतिक्षणं मे भवति स एव नवो नवोऽयमक्ष्णोः' इति मालविकामिमित्रनाटकोक्तं म्मा- रयति ॥ प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥ स. १. श्लो. १८. विश्वंभराया रसो भानुना गभस्तिभिर्बाष्परूपेण परिणमितः स्वीकृतश्च यथा मेदिन्या एव निरतिशयाभिवृद्धये विनियुज्यत, तथैव पृथिवीपालनजागरूकैर्वसुधाधिपैः प्रजाभ्यो गृहीतः षष्ठो 1. अङ्क. १. श्लो. ११ ·रघुवंशविमर्शः। भागः समग्रतया सहान्यत्रोपार्जितैर्द्रविणैस्तासामुपभोगायैव विनि- योज्यः, नात्मन एव सुखासिकायै इति सम्यक् शिक्षयन्, "सौ राज्यरम्यानपरो विदर्भान्' सौराज्यबद्धोत्सवया विभूत्या' इत्यन्यत्र वक्ष्यमाणमाशयमनुसृत्य धार्मिकाणां राज्ञामभावे रा- ष्ट्रस्य सौभाम्यं नियतमेव हीयेतेति सूचयति कविः। इदं च पद्यम् , “ नवमासधृतं गर्भ भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् इति वाल्मीकिसुभाषितेन समतुलामधिरोदुमिच्छतीव ।। तया हीनं विधातर्मी कथं पश्यन्न दूयसे । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ।। स.१. श्लो ७०. ब्रह्मर्षिणा स्वयं सेकेन संवर्धितेनाप्यफलेनाश्रमवृक्षणात्मा- नमुपमयन् दिलीपः, खस्य वसिष्ठायत्तजीवितत्वम् , सर्वेष्वपि कर्मसु अस्वातन्त्र्यम् , महर्षेनिरवधिकप्रेमास्पदत्वं च द्योतयन् , 'तदाश्रमवर्तिनीभिर्मुनिकन्यकाभिर्जलसेकसंवर्धितेप्वाश्रमवृक्षके- प्वपि न कश्चिदफलः, परं जातकर्मादिनिखिलसंस्कारेषु वसिष्ठ- मन्त्रोक्षणजप्रभावादेवाभ्युदयमापन्नस्यात्मनो वन्ध्यत्वं नितरा- मभाग्यपरिणाम इति ध्वनयन् , विनीतेः परां कोटिमापन्नो महर्षे- 1. मर्ग ५. श्लोक ६०. 2. सर्ग १६. श्लोक १०. 3. किष्कि- धाकाण्ड . मग २४. श्लोक ३. .4. सर्ग १. श्लोक ५१.

·अत्र काव्यगुणादर्श मनस्यनुशयमुत्पाद्य, करुणां संवर्ध्य, निरतिशयं प्रसादं जन- यतीत्यहो! रामणीयकमुपमानस्य ।। 'विधातः' इत्येकं पदमवलम्ब्य ‘शक्तोऽप्युपेक्षसे' इति भावं वर्णयन्मल्लिनाथसूरिर्दिलीपस्य किंचिदिव स्वातन्त्र्यं महर्षि प्रत्युपालम्भं चावगमयति ।। अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् । ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला। बिभ्रती श्वेतरोमाकं संध्येव शशिनं नवम् ॥ स.१. श्लो.८३. इह सायंतने काले बनान्तरादुपावृत्तां पल्लवस्निग्धपाटलां श्वेतरोमाङ्कालंकृतललाटां नन्दिनी वालशशिगर्भितया संध्ययो- पमयन्कविः, विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम्' इति पूर्वमेव प्रस्तुते महर्षिसंदर्शनसमये उक्तरीत्यैव संध्यारुणे- ऽम्बरतले बालशशी समदृश्यत इति द्योतयन् , संध्याया इव नन्दिन्या उपास्यत्वं पवित्रतां च विशदयन् , 'अथ नयन- समुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः' इति वक्ष्यमाणाशयानुरोधेन बाल- शशिन इव निष्कलङ्कस्य गुणैरहीनस्य रघुचन्द्रस्योदयमपि व्यञ्जयति । देवधेन्वाः सन्ध्यासादृश्यमन्यत्रापि "तदन्तरे सा विरराज धेनुदिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या' इति वर्णयति ।। 1. सर्ग १. श्लोक ५६.. सर्ग २. श्लो ७५.3. सर्ग २ श्लोक २०. .

·रघुवंशविमर्शः। , -- बन्यवृत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन ताम् । विद्यांमभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ॥ स. १. श्लो. ८८. यथैव ब्रह्मचर्यमनुतिष्ठता बटुना निरन्तराभ्यासेनावधानेन च विद्या साध्यते, तथैव नियमपरेण त्वया एकाग्रया भक्त्या उपास्यमाना नन्दिनी नियतमेव प्रसन्ना भविष्यतीति वसिष्ठ- मुखेन दिलीपं बोधयन्कवि , धेन्वाः सर्वकामफलप्रदत्वमप्या- विष्करोति ॥ निवर्त्य राजा दयितां दयालु- स्तां सौरभेयी सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥ सर्ग २. श्लो. ३. अत्र सौरभेयी गन्धवत्या गोरूपधरया धरिच्या उपमय- कविः, चतुःसमुद्रसारभूतानि रत्नानि दोग्धुमलमियमपीति व्यञ्जयन् , धेन्वाः परिचरणं पृथिवीपालनवदुष्करमेवेति ज्ञाप- यन्, उर्वीरक्षणमप्युग्रं व्रतान्तरमित्युपदिशति । औधस्य- मिच्छामि तबोपभोक्तुं षष्ठांशमुर्त्या इव रक्षितायाः' इत्युप- यपि सुरभेवसुंधरासादृश्य वर्णयति ।। . 1. सर्ग २. श्लोक ६६.

·७४ काव्यगुणादर्श N पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥ सर्ग २. श्लो ६९. अत्रोदेष्यमाणस्य रघुचन्द्रस्य कारणद्रव्यतया वर्ण्यमानं पयः यशसो मूर्तित्वेन भावयन्कविः - 'हंसश्रेणीषु तारासु' इक्षु- च्छायनिषादिन्यः,' आरूढमद्रीनुदधीन्वतीर्णम्' इत्यादि- पद्येषु निर्दिश्यमानमर्थ पूर्वमेव संकल्पस्य विषयीकुर्वन् , यशो- धिष्ठानदेवतैव पयोरूपेण परिणता रध्वात्मनावतरिष्यतीति सूच- यतीव ॥ अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभि- स्तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः । शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतश्च्युतं वह्निमिवाद्भिरम्बुदः ॥ सर्ग ३. श्लो.५८. इह कविः मेघवाहनमम्बुदेन कुमारं च रधु वैद्युतेनामिना तुलयन् , शक्रप्रहितास्त्रधाराभी रघोर्दीप्तिनं क्षीणा परं ववृधे इति बोधयन् , स्वतश्च्युतम्' इत्यनेन 'गुरुभिरभिनिविष्टं लोक- पालानुभावैः' इति प्रस्तुतमाशयं स्मृतिपथमारोपयन् , ' "ववृ- घे वैद्युतस्यामेर्वृष्टिसेकादिव द्युति.' इत्यन्यत्रापीमामुपमामनुसं- दधाति ॥ । सर्ग ४ श्लोक १९ ... सर्ग ४. श्लोक २०. 3. सर्ग ६. श्लोक ७७ +. सर्ग २ श्लोक ७५ 5 सर्ग १७.. श्लोक १६. .

·, रघुवंशविमर्शः । मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥ सर्ग ४. श्लो ९. दिलीपस्यानुभावमश्लथयन् तदात्मजन्मनो रघोर्गुणाधिक्यं सुप्रसिद्धेनोपमानेनावगमयन्कविः, सहकारवत्सर्वोपयुक्ते वैवस्व- तमनोवैशे तदा तदा निरतिशयरसवन्ति फलान्युत्पद्यन्ते इति बोधयन् , दिलीपः पुष्पभूतः, रघुः फलम् , अजो न द्वयम् , तथा दशरथः प्रसूनम् , राघवः फलम् , कुशो न द्वयमिति च द्योतयति ।। अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः पृषतैर्मन्दरोद्भूतैः क्षीरोर्मय इवाच्युतम् ॥ सर्ग ४. श्लो. २७. अभ्युदयकाशिणीभिः पौरवधूमिरवकीर्णलाजैरभिषिक्तं रघु मन्दरोद्भूतैः क्षीरोमिपृषतैरभिलिप्तेनाच्युतेनोपमयन् कविः, दिग्विजयार्थ प्रस्थितवतस्तस्य भाविनी जयलक्ष्मीप्राप्तिं ध्वन- यति । अच्युतशब्देन, प्राप्ता च लक्ष्मीन कदापि च्युता भवि- प्यतीति च व्यञ्जयति । राज्ञामभ्युदयार्थ पौरैरनुष्ठीयमानो लाजविसर्गाचारः 'अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः' इत्यत्र पूर्वमेवोपवर्णितः ।। स ययौ प्रथमं प्राची तुल्यः प्राचीनबर्हिषा ।। स.१.श्लो.२८. . 1. सर्ग २ श्लोक १०.

·७६
काव्यगुणादर्श
अन्न दिलीपसूनोरिन्द्रसाम्यं शंसता कविना प्राच्या दिशा
बल्लभत्वेन वृतः अभिनन्द्यमानागमनो रघुरकुतोभयः सुधीर
जगामेति सूच्यते ॥
निद्रावशेन भवताप्यनवेक्षमाणा
पर्युत्सुकत्वमबला निशि खण्डितेव ।
लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी
सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ।। स.५. श्लो.६७.
,
इह, कन्याललामभूतां नरेन्द्रनन्दिनी कामयमानस्याजस्य
भावावबोधकलुषा दयितेव निद्रा चिरेण नयनाभिमुखीबभूव
इति 'प्रथममुत्प्रेक्षमाणः कविः---निद्रावशं गतं दयितमवलोक्य
कलुषितस्वान्ता लक्ष्मीः खण्डितेवाबला निशि तदाननशोभा-
वहं चन्द्रमसमुत्कण्ठाविनोदनत्वेन सस्पृहमीक्षमाणा, क्रमेण
पश्चिमदिगङ्गनाप्रणयिनं मलिनप्रभं तमवगत्य विषण्णा, अन्यत्र
सादृश्यविनोदमलभमाना निद्रया मोक्ष्यमाणमजमेव प्रतीक्षते-----
इति बन्दिमुखेन वर्णयन् , कुमारस्य भोजकन्याप्राप्तावुत्कटे-
च्छया पूर्वरात्रे सुचिरं जागरणम् , प्रातश्चाप्रबोधनम् , उष:-
कालनिद्राया गर्हितत्वं चावगमयति ।।
] मर्ग ५. श्लोक ६४.
--

·रघुवंशविमर्शः। अत्र कविरजप्रबोधनव्याजेन रमणीयोपमानगर्मितैरुदारै- बचोभिरुषःकालं वर्णयति । तथा हि- अद्य प्रभातप्राया रजनी । निखिलजगन्नयनानन्दकरोऽयमोषधीनाथो बारुणी परिगृह्य श्रिया परित्यक्तोऽस्तमेति । अरुणांशुभिन्नान्यन्तःप्रच- लितभ्रमराणि सरसिजानि क्रमेणोन्मिपन्ति । वृन्ताच्छलथानि कुसुमान्याहरन्पद्मवनामोदमेदुरः प्राभातिको वायुः सुखपरिमल: परितो वाति । विद्रुमच्छविषु पल्लवोदरेषु पतितान्स्वच्छमुक्ताम- णिनिभान् हिमजलकणानावहन् द्रुमः सदशनार्चिीलास्मितं तनोतीव । उदेप्यमाणस्य चण्डभानोः पुरःसरोऽरुणः, तमांसि दूरतो विद्राव्य मार्गशोधनं करोतीव । उभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बेरमाः शय्यां जहतः शृङ्खलानि मुखरयन्ति । तेषां दन्त- कोशाश्च तरुणारुणरागयोगाद्भिन्नाद्विगैरिकतटा इब विभान्ति । आयतेषु पटमण्टपेषु नियमिता वाहाः, निद्रां विहाय वक्त्रो- प्मणा सैन्धवमिश्रितानि लेह्यानि मलिनयन्ति । पुष्पोपहारा विरलरचनाः, प्रदीपाश्च निस्तेजस्काः संवृत्ताः । पञ्जरस्थः शुको वन्दिनां गिरं मञ्जुवागनुवदति-इति । अत्र ''उदारवाचः इति प्रक्रम्य 'मञ्जुवागनुवदति' इत्येतदन्तायामजप्रबोधनाय प्रयुक्तायां वाचि, अन्यादृशं सौष्ठवमवबोधयति महाकविः ।। - . . . 1. सर्ग ५. श्लोक ६५. 2. सर्ग ५ श्लोक ७४.

·काव्यगुणादर्श परायवर्णास्तरणोपपन्न- मासेदिवाबनवदासनं सः । भूयिष्ठमासीदुपमेयकान्ति- मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन ॥ स. ६. श्लो. ४. अथ नैकविधरत्नप्रभावितानालंकृतमासनं मयूरपृष्ठेनोपमय- नजस्य गुहसादृश्यं भावयति कविः । 'तत्र तत्र रघुवंशजाता- नृपतीन्स्कन्देनोपमिमानः पार्वतीनन्दने आत्मनो निरतिशयां भक्तिमभिव्यञ्जयति ॥ तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः । प्रवालशोभा इव पादपानां शृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः ।। स. ६. श्लो. १२. इह स्वयंवरार्थमागतानां राजकुमाराणामिन्दुमती प्रति तत्त- न्मनोरथाभिव्यञ्जिकाश्चेष्टाः पादपानां प्रवालशोभात्वेन भावय- न्कविः, चेष्टाद्यभावे तेषामरासिक्यं प्रसज्येतेति सूचयतीव । अत्र मल्लिनाथसूरिः शृङ्गाराभासं पश्यति ॥ 1. सर्ग लोक सर्ग श्लोक सर्ग श्लोक १ २ ३ १ ६ ११ ८३ ९ .

·रघुवंशविमर्शः। ७९ . मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमान- • मन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ।। स. ७. श्लो. २४.॥ 'पूर्व नन्दिनीसपर्यावर्णनावसरे दिलीपं सुदक्षिणां च संध्या- मुभयतः स्थिताभ्यां दिनक्षपाभ्यामुपमित्य, पुनरप्यत्र तामेवो- पमा प्रकारान्तरेणोपक्षिपतीतीदं महाकवेरस्मिन्नुपमाने निरव- धिकं मनःप्रसादमनुमापयति ॥ अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाबभासे ॥ स ७. श्लो ४३. अनेन पूर्व प्रधूमितो राज्ञां हृदयेऽग्निरिवोत्थितः' इति सदृशमुपमान स्मार्यते ॥ सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः परेषां ध्वजारमात्रेण बभूव लक्ष्यः । नीहारमनो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशेन विवस्वतेव ।। स. ७. श्लो ६०. इयं छुपमा अस्त्रवजैः पिहितस्यालक्ष्यरूपस्याजस्य दशां सम्यग्विशदयति । अत्र नीहारसाम्यादत्राणामकिञ्चित्करत्वम- भिव्यज्यते । इदं च न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरलं " । 1. सर्ग २ श्लोक २०. 2. सर्ग ४ श्लोक २ .. सर्ग ९ श्लोक ३२.

·काव्यगुणादर्श विरलं कृतवान्हिमम्' इत्युपरि वक्ष्यमाणमाशयमनुस्मारयति ।। . गान्धर्वमस्त्रं कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्वापनं स्वप्ननिवृत्तलौल्यः । स ७. श्लो ६१. रघोरात्मजं कवि . पूर्वमेव त्रिः रतिकान्तेनोपमि- त्याद्य पुनरपि तेनैव तुलयन्त्राघवम्य सौन्दर्यमन्यादृशमित्यव- गमयति । सुकुमारेणास्त्रप्रयोगेण सर्वेषामपि राज्ञां मोहमुत्पाद्य निद्रालोलतामापादयन्नजः सत्यमेव संमोहनं नाम च पुष्प- धन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम्' इति कुमारसंभवे निर्दि- श्यमानं कुसुमास्त्रमनुकरोतीव ।। प्रशमस्थितपूर्वपार्थिव कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरम् । नभसा निभृतेन्दुना तुला- मुदितार्केण समारोह तत् ॥ स. ८. श्लो १५. इदं हि यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनामाविष्कृतो- ऽरुणपुरःसर एकतोऽर्कः ' इति शाकुन्तलोक्तं व्याकरोतीव ।। . 2 1. सर्ग ५ श्लोक ६३ स: श्लो २. स ७ श्लो १५. म ३ श्लोक ६६. 3 अङ्क ४ श्लोक २ कुमारसभवः ·रघुवंशविमर्शः। अस्यामुपमायां न केवलं कवेः, पठितृणामपि निरतिशय आमोद उपलभ्यते ।। प्रतियोजयितव्यवल्लकी- समवस्थामथ सत्वविप्लवात् । स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितमङ्कमङ्गनाम् । स. ८. श्लो. ४१. निश्चेतनामिन्दुमती भग्नतन्त्रीकया मूकीभूतया वीणया तुलयन्महाकविः किमिदं किन्नरकण्ठि सुप्यते' इत्युपरि निर्दिष्टरीत्या तस्यास्तुलितविपञ्चीनादानुकारिणो गानस्याकाण्ड एवोच्छेदं विगतजीवितत्वेऽपि वपुषः सश्रीकतां स्वस्थीकरणो- द्यममनुतिष्ठतो राघवस्याङ्के जायाशरीरारोपणौचित्यं च विशद- यन् , मुनेः परिवादिनीतश्च्युताया दिव्यकुसुममालिकायाः पातेन छिन्नतन्त्री अपरेयं वल्लकीत्युत्प्रेक्षत इव ।। पतिरङ्कनिषण्णया तया करणापायविभिन्नवर्णया । समलक्ष्यत बिभ्रदाविला मृगलेखामुषसीव चन्द्रमाः ॥ स. ८. श्लो. ४२. ॥ वाग्विषयातीतमस्योपमानस्य रामणीयकं स्वसंवेद्यमेव रसिका- . 1. सर्ग ८. श्लोक ६४. R 6 ·. . काव्यगुणादर्श नाम् । अत्र क्रमेण प्रेयस्याः वपुषि लक्ष्यमाणेन वैवयेन विगत- जीवितत्वमाशङ्कमानो मलिनितवदनः कोसलाधिपः 'सुखमेता- वदजस्य गण्यताम्' इति वक्ष्यमाणरीत्या अचिरादस्तमेष्यन्तं चन्द्रमसमनुकरोतीति निपुणमभिव्यञ्जयन्कविः, उत्तरत्र च पुनरप्यजम् ' "क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः' इत्यभिवर्ण्य तमेवा- शयं द्रढयति । तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादमाशु मे। ज्वलितेन गुहागतं तम- स्तुहिनादेरिव नक्तमोषधिः ॥ स. ८. श्लो. ५४. रजनीषु प्रदीपवत्प्रज्वलन्त्यो लता गौरीगुरोः शैलस्य गुहासु बहुश उपलभ्यन्ते इति महाकविनानेन "पुनः पुनरनु- वर्ण्यते । गतप्राणाया अपि दैवात्कदाचित्प्रत्युज्जीवनमाशंस- मानोऽजः, तुहिनाद्रिगुहागतस्य गाढतमसा निमीलितप्रायचक्षुषो जनस्य दैवादन्तिके प्रज्वलन्ती लतेव प्रतिबोधमुपलभ्य दिङ्मूढं मामानन्दयेत्यङ्कगतामिन्दुमती प्रार्थयते इति कथयन्क- विः, चैतन्यं ज्वलितेन तुलयन् । 'लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मैः' इति पूर्वोक्तं स्मारयति ॥ 1. सर्ग ८ श्लोक ६९. 2. सर्ग ८. श्लोक ७४. 3. सर्ग ४. श्लोक ७५. सग ९ श्लोक ७० सर्ग १०. श्लोक ६६. 4. सर्ग ५. श्लो ४. .

·रघुवंशविमर्शः। स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहमन्यदुर्लभम् । अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वमशोकेन सुगात्रि शोच्यसे ॥ स. ८. श्लो ६३. उत्तमनायिकायाः · पादाघातादशोकः पादाघातादशोकः' सद्यः कुसुमितो भवतीति कविभिदृढं विश्वस्यते । नाम्माभिदृष्टचरमिदम् । अशोकद्रुमं चरणस्पर्शनानुगृह्य पुप्पोद्मात्पूर्वमेव लोकान्तर- मगादिन्दुमतीति बोधयन् , पूर्वस्मिन्पद्ये कुसुमोद्गमो भावीति वर्णयित्वानुपदमेवानुभूयमानं पुप्पोद्गममश्रुवर्षत्वेनोत्प्रेक्षमाणः अशोकस्यापि शोक भावयन्कविः, 'धिगिमां देहभृतामसार- ताम्' इत्युक्तरीत्या आयुषः कल्लोललोलतामुपदिशति ।। समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभोऽयमात्मजः । अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्टुरः ।। स. ८. श्लो. ६५ दर्शनीयं वधिष्णुं च राजबालं प्रतिपञ्चन्द्रेण तुलयन् कविः "पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः' इति पूर्वोक्तमुपमानं पुनरप्यनुसंदधातीव । 'अहमेकरसः' इत्ये- ] सर्ग ८. श्लोक ५१... सर्ग ३. श्लोक २२.

·काव्यगुणादर्श , तावता अन्तस्तोषमलभमान इव तमेवाशयं अहतस्य विलो- भनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः' इति सम्यग्विशदयंतीव ।। तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता। वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः।। स. ८. श्लो. ८३. अत्र ननु 'शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः' इति पूर्वमाविष्कृतमजस्याभिषङ्गजडत्वं जानन्नेव वसिष्ठः · वसु- धेयमवेक्ष्यताम्' इत्याद्युपदिशति ।। अथ समाववृते कुसुमैनवै- स्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् । यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमम् ॥ स. ९. श्लो. २४. तृणबिन्दुशापान्मानुष्यां संभूतायाः सुराङ्गनायास्तनूजमम- रतेजसं दशरथम् , इन्द्रियजये संयमीन्द्रेणे, प्रतापे क्रौञ्चदा- रणेन, कृतकर्मणां श्रमापनयने बलनिषूदने , असन्नियमने , 1. सर्ग ८. श्लोक ६९. 2. सर्ग ८. श्लोक ५२. 3. सर्ग ९:- १. श्लो ४ २. श्लो १. ३. श्लो २. ४. श्लो ३.

·.
"
रघुवंशविमर्शः।
यमेन, संपदि नरवाहनेन, वसुवृष्टिविसर्जने वरुणेनँ, रुचा
अरुणानसरेणं, ओजसि अनलेने, सौम्यतायां सोमेन, सश्री-
कतायां पुरुषोत्तमेन' चोपमिमानः, शक्रसाहाय्यदानयोग्यता-
विष्करणायेब तस्य 'पञ्चकृत्वः शतक्रतुना साम्यमुपपादयन्महा-
कविः, कोसलेश्वरस्यानवरताध्वरदीक्षासंजातासमभासि तनावष्ट-
मूर्तेरधिवासं भावयन् , देवकार्यनिर्वहणाथै यमवतामवतां च धुरि
स्थितस्य दशरथस्य निर्मलां मतिं रजसाभिभूय मृगयाभिरति-
मुत्पादयितुं मधुस्तं सेवितुमिव नवैः कुसुमैः समाववृते इति
वर्णयन् , 'सेनान्यमिच्छतां शक्रपुरोगमाणां देवाणां प्रार्थनया
समाधिनिष्ठस्योमापतेश्चित्तविक्षोभाय प्रक्रान्तस्य संकल्पयोनेरा-
ज्ञया विजृम्भमाणं मधुं स्मारयति । अथ समाववृते' इत्या-
दिश्लोकत्रयस्य, कुमारसंभवे तस्मिन्वने संयमिनाम्' इत्यादि-
"
८. श्लो ६. ९ श्लो
६. श्लो ११.
१०. श्लो १५. ११. श्लो १६.
.
"
1. सर्ग ९. श्लो ३, १२, १३, १८, २४. सर्ग ९ श्लो २१.
२. सर्ग ९ श्लो २४, २५, २६. 4. कुमारसभवः सर्ग ३.
तस्मिन्वने संयमिनां मुनीनां तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती ।
सङ्कल्पयोनेरभिमानभूतमात्मानमाधाय मधुर्जजम्भे ॥ २४ ॥
कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्त समयं विलञ्चय ।
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवात्ससर्ज ॥ २५ ॥

·काव्यगुणादर्श पद्यत्रितयस्य चार्थसाम्यं संख्यासादृश्यं च विस्पष्टमवगम्यत सहृदयैः ।। . कुसुमजन्म ततो नवपल्लवा- स्तदनु कोकिलषट्पदकूजितम् । इति यथाक्रममाविरभून्मधु- द्रुमवतीमवतीर्य बनस्थलीम् ।। स. ९. श्लो. २६. इयं हि बनस्थल्यां यथाक्रमं मधुमासावतरणरीतिः, "वसन्त इव मधुमासेन, मधुमास इव नवपल्लवेन, नवपल्लव इव कुसु. मेन, कुसुम इव मधुकरेण, मधुकर इव मदेन क्रमेण कृतं .पदम्' इति श्रीमद्भट्टबाणवचःसरणिमनुस्मारयति ।। अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि ।। स.९. श्लो. ३३. अस्मिन्प्रकरणे भावयन्, तैस्तैः प्रकारे- वसन्तस्यान्यादृशं रामणीयकं वर्णयन्कविः ‘मदजननतां मधु- चूतलतां नर्तकीत्वेन असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि । पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कमाशिन्जितनू पुरेण ॥ २६ ॥ 1. कादम्बरी-पूर्वभागः-महाश्वेतावृत्तान्तः ।

·रघुवंशविमर्शः । . मासस्य, चञ्चलप्रकृतितामिन्द्रियाणां दुर्निवारतां च विषयाभि- लाषाणाम् ' निपुणमवगमयति ।। नृपतेः प्रतिषिद्धमेव त- स्कृतवान्पतिरथो विलङ्घय यत् । अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ।। स. ९. श्लो. ७४. पूर्व पञ्चमसर्गे 'तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुत- बान्कुमारः' इति खेनैव कण्ठतः प्रोक्तं शास्त्रप्रतिषिद्धं द्विरद- वधरूपं कर्म कृतवतो दशरथस्यास्वतन्त्रतामनुरूपेणार्थान्तर- न्यासेनाविष्करोति महाकविः ॥ मेने परायमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः । स. १०. श्लो. ६४. 'दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः' इति जननसमय एवैन्दुमतेयस्य भाविनमिममुत्कर्षमवगमयन्कविरत्र तमेवाशयं विवृणोतीव ॥ रघुवंशप्रदीपेन तेनाप्रतिमतेजसा । रक्षागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टा इवाभवन् ।। स १०. श्लो६८. जगद्गुरोरवतारं सभक्त्युन्मेषं श्लक्ष्णया गिरा वर्णयन्कविः ] मर्ग ५. श्लो ५०.१. सर्ग ८. श्लो २९.

·काव्यगुणादश . . " मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपूर्वेयं तस्मिन्नासीद्वसुन्धरा ॥' इति निर्दिष्टरीत्या अन्यादृशगुणैरलंकृतं रघु कूटस्थत्वेन भावयन् , तस्मात्प्रसुतस्य वंशस्यादिपुरुषावता- राहतामवबोधयति । एवमेवान्यत्रापि तद्रधारनपं कुलम् । अलमुद्योतयामासुः' । रघोः कुलं कुड्मलपुष्करेण तोयेन चा- प्रौढनरेन्द्रमासीत्' इति कुलस्य रघुसंबन्धेनैव प्राशस्त्यं शंसति । आदिकाव्येऽपि, ‘कामार्थगुणसंपन्नं धर्मार्थगुणविस्तरम् । समुद्र- मिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ ८ ॥ स यथा कथितं पूर्व नारदेन महर्षिणा । रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ॥ ९ ॥ इति तृतीये सर्गे पठ्यते। श्रीवाल्मीकिना वर्णिता गुणा महाका- व्येऽस्मिन्नपि उपलभ्यन्त इति तत्र तत्र प्रदर्शितमस्माभिः । श्री- रामभद्रस्यावतारकाले वर्ण्यमाना रक्षागृहगतानां दीपानां दशा, पूर्व रघोरुदये ''अरिष्टशय्यां परितो बिसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुराले- ख्यसमर्पिता इव' इत्याविष्कृतां कवेः संभावनां स्मारयति ।। शय्यागतेन रामेण माता शातोदरी बभौ । सैकताम्भोजबलिना जाह्नवीव शरत्कृशा ।। स.१०.६९ 3. सर्ग १८ 1. सर्ग ४. इलो ७, 2. सर्ग १०. श्लोक ८०. श्लो ३७. +. सर्ग ३. इलो १५ ·८९ . रघुवंशविमर्शः। कैकेय्यास्तनयो जज्ञ भरतो नाम शीलवान् । 'जनयित्रीमलंचक्रे यः प्रश्रय इव श्रियम् । श्लो ७० सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रा सुषुवे यमौ । सम्यगाराधिता विद्या प्रबोधविनयाविव ।। श्लो ७१. शय्यागतेन रामेण भासमानां कौसल्यां त्रिलोकपावन्या जाह्नव्या तुलयन् 'अर्चिता तस्य कौसल्या' इति निर्दिष्टप्रका- रेण तस्या महनीयमनुभावं विशदयति । शीलवता भरतेनालं- कृतां कैकेयी प्रश्रयेणालंकृतया पूर्व रन्ध्रचला' इति भावि- तया श्रियोपमिमानः कविः, प्रिया केकयवंशजा' 'क्रूरनि- श्चया, दूषयामास कैकेयी' सा किलाश्वासिता चण्डी' इति वर्ण्यमाना लावण्यमोहितेन भा ज्येष्ठमभिरामगुणं रामं पुरा- निर्वासयन्ती राज्यलुब्धेयम् - संवर्धनवारिधारा तृष्णाविषवल्ली- नाम् , व्याधीतिरिन्द्रियमृगाणाम् , परामर्शधूमलेखा सच्चरित- चित्राणाम् , निवासवलभिर्धनमदपिशाचिकानाम् , तिमिरोद्गति: शास्त्रदृष्टीनाम् , पुरःसरपताका सर्वाविनयानाम् , उत्सारणवे- त्रलता सत्पुरुषव्यवहाराणाम् , विसर्पणभूमिर्लोकापवादविस्फो- टानाम् , वध्यशाला साधुभावस्य' इत्युपवर्णितां श्रियं सर्वथा- 1. स १०. ग्लो ५५ 2. स ९. श्लो १५. 3. स १० श्लो ५५. + स १२. श्लो ४.5 स १२ श्लो ५. 6. पूर्वकादम्बरी. चन्द्रापी- डस्य शुकनासोपदेशप्रकरणम् । , . , " , ·काव्यगुणादर्श . , नुकरोतीत्यवगमयन् , भरतस्यान्यादृशं प्रश्रयं भावयन् , तज- न्मनैव कैकेय्याः पूजनीयत्वं विशदयन् , श्रीमतां प्रश्रयो भूष- णमित्युपदिशति । सुमित्रां च विद्यया तत्सुतौ च प्रबोधवि- नयाभ्यामुपमयन्कविः, तस्या विद्याया इवोपासनीयगुणवत्त्वं विशदयन् , लक्ष्मणस्य ज्ञानसंपदं शत्रुघ्नस्येन्द्रियजयमपि द्योत- यन् , विद्याभ्यासस्य प्रबोधविनयाधिगम एव फलमित्युपदिशति। अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता || स. ११. श्लो. २. पूर्वमात्मनः सकाशात्काममनवाप्य वदान्यान्तरं गतोऽ- र्थीति परीवादमसहमानो रघुः : मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा' इति निर्दिष्टप्रकारेण कुबेरादर्थ निष्क्रष्टुं चक्रमे किल । तदन्व- वायसंभूताः सर्वेऽपि क्षितिभुजः प्राणपरित्यागेनाप्यर्थिमनोरथ- पूरणे निरतिशयमुद्योगमनुतिष्ठन्ति । दशरथस्य च रामलक्ष्मणौ प्राणतुल्याविति सूचयति कविः ।। मातृवर्गचरणस्पृशौ मुने- स्तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः । रेजतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव ।। स. ११. श्लो. ७. 1. सर्ग ५ श्लोक २४. 2. सर्ग ५. श्लोक ३४.

·रघुवंशविमर्शः । यथा मधुमाधवयोर्मासयोर्भास्करस्य च परस्पराश्रयेण निरति- शया शोभानुभूयते, तथा महौजसं विश्वामित्रमनुगच्छतो रामलक्ष्मणयोमहर्षेश्चानुभावो नितरां ववृधे इत्यनयोपमया द्योत्यते ॥ नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां च न परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपस्विनः ॥ स. ११. श्लो. १२: इह रामलक्ष्मणयोर्वपुप्यन्यादृशं लावण्यं गाम्भीर्य प्रसाद च साक्षात्कुर्वतां तपस्विनामननुभूतः कोऽप्यानन्दः समजनीति भावयन्कविः ---- कन्दमूलफलादिभिः स्वादुसलिलेन च बहूपकु- र्वतां प्रच्छायशीतलानां महीरुहाणां कमलाकराणां च दर्शनेन महर्षयो मोदन्त एव । अथापि तपोविघ्नकारिभी रक्षोभिर्जनि- तमान्तरं सन्तापं शमयितुमिमे न समर्थाः, यथा दाशरथिनौ- इति द्योतयन्निवानन्तरमेव मदनसंनिभस्य राघवस्य सुकेतुतन- यावधार्थमधिज्यकामुकत्वमुपवर्णयतीत्यहो! मानसी वृत्तिर्महा- कवेः ।। वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुतमृषेरुपेयिवान् ।

·काव्यगुणादर्श उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टिता- न्यस्मरन्नपि बभूव राघवः ॥ स. ११. श्लो. २२. इदं किल सर्वविदितम् ; यदिहानुभूतपूर्व चरमचरं वा वस्तु यह- च्छया लोचनपथमुपयातमालोकयतो जनस्य संस्कारदौर्बल्याद्वि- शेषाकारेण तदिदमिति प्रत्यभिज्ञाविरहेऽपि परिचितपूर्वतया केव- लमान्तरेण भावेन स्मरणं नाम । एवमेव नित्यस्य जीवात्मन एकरू- पेणावस्थानात्, देशकालाधुपाधिभेदवच्छरीरभेदेऽपि भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि चेतसा सति निमित्ते स्मर्यन्त इति महाकविरयं · विश्वसिति । इममेवाशयमन्यत्रापि "मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम्' रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दापर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्व भाव- स्थिराणि जननान्तरसौहृदानि' इत्यसकृद्विवृणोति । एवमेव भूष- णबाणेनापि, यदृच्छयाच्छोदसरस्तीरोपान्तमागतस्य पूर्वस्मि- जन्मनि पुण्डरीकशरीरकेणात्मनानुभूतपूर्व लतामण्टपादिकमव- लोकयतः स्मरणाभावेऽपि नितरां पर्युत्सुकस्य वैशम्पायनस्याव- स्था वर्ण्यते । तथा हि-दृष्ट्वा च तमतिचिरान्तरितदर्शनं भ्रातरमिव तनयमिव सुहृदमिवानन्यदृष्टिविस्मृतनिमेषेण चक्षुषा विलोकयन्स्तम्भित इव........समुपविश्य भूमौ किमप्यन्तरा- 1. सर्ग ७. श्लो १५ ४. शाकुन्तल-अङ्क-~५. इलो २.. रकादम्बरी। उत्त- ·रघुवंशविमर्शः। ९३ त्मना स्मरनिवानुध्यायन्निव निर्विकारवदनो गलितलोचन- पयोधारांसन्तानस्तूष्णीमथोमुखस्तस्थौ ।' पुनरपि तस्य जनना- न्तरप्रेयस्या महाश्वेताया दर्शनसमयेऽप्यनुभूता दशा तयैव निगद्यते-'स तु मामुपसृत्यानन्यदृष्टिरदृष्टपूर्वोऽपि प्रत्यभिजा- नन्निव, असंस्तुतोऽपि चिरपरिचितइव, असंभावितोऽप्युपारू- ढप्रौढप्रणय इव, अस्निग्धोऽपि परवानिव, प्रेम्णा शून्योऽपि कि- मप्यनुस्मरन्निव दुःखिताकारोऽपि सुखायमान इव,....अनुस्मर- निव विस्मृतमनिमेषेण निश्चलस्तब्धपक्ष्मणा अन्तर्बाप्पपूराइँण कर्णान्तचुम्बिना विकसितेनामुकुलिततारकेण चक्षुषा....सुचि- रमालोक्याब्रवीत्' इति ॥ आशिषामनुपदं समस्पृश- दर्भपाटलपुटेन पाणिना ।। स. ११. श्लो. ३१. मखद्विषां रक्षसां जेतारं नवे वयसि वर्तमानं सानुजं राघवं स्नेहाइँण पाणिना संस्पृशन् कौशिकः, ऋतुविनकारिणं वास- वमाकुलीकृतवन्तं कुमारं रघु हर्षजडेन पाणिना परामृशन्तं दिलीपं स्मारयति ॥ विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं येन बाणमसृजद्वषध्वजः ।। स. ११. श्लो. ४४. 1. सर्ग ३. श्लोक ६८.

·काव्यगुणादर्श इदं हि 'मृगानुसारिणं साक्षात्पश्यामीव पिनाकिनम्' इति शाकुन्तलोक्तमनुस्मारयति ।। शैलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः ॥ स. ११. श्लो. ४५. पेशलेनानेनोपमानेन कविः, सलीलं पिनाकारोपणमनुष्ठि- तवतो राघवस्यानुत्तमं लावण्यं विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा सस्पृह- मापिबन्त्या मैथिल्या मदनपरायत्तचित्तवृत्तितामवबोधयतीव ।। दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्ध मैथिलीम् । राघवाय तनयामयोनिजां रूपिणी श्रियमिव न्यवेदयत् ।। स. ११. श्लो ४७. मैथिली सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् । सन्निधौ द्युतिमतस्तपोनिधे. रग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ।। स ११. श्लो ४८. प्रायेण समार्थकमिदं श्लोकद्वयम् । प्रथमं रूपिणीं श्रिय- मिव' इति संभावितां सीतां राघवाय जनको न्यवेदयदिति 1. शाकुन्तलम् अङ्क १. श्लोक ५.

·रघुवंशविमर्शः । . वर्णयन् अनुपदमेवानौचित्यमाकलयन्निव, गुरोरनुज्ञा प्रतीक्षमा- णाय कुमाराय महौजसं विश्वामित्रं पुरस्कृत्य मैथिलेन कन्य- कायाः पुनर्निवेदनं शसन् कौशिकमग्निना तुलयन्कविः, आदौ वाचा दानं पश्चात् अग्निसाक्षिकं प्रदानं चाविरुद्धमित्यवबोध- यतीव । वाल्मीकिनापि सीता श्रीरिव रूपिणी' इति निर्दिष्टा ।। तौ समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ ॥ स. ११. श्लो ५३. ॥ विदेहतः प्रतीच्या दिश्युत्तरकोसलानामवस्थितिं जाननसौ कविः, दशरथं वरुणेन विदेहाधिपं व वासवेन तुलयन् , भूपतिशब्देनेमं खाशयमभिव्यञ्जयतीति अहो ! देशसंस्थानाभि- ज्ञता महाकवेः ॥ पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षबज्ज्वलति सागरेऽपि यः। स ११. श्लो ७५. इह रामभद्रं सागरेणात्मानं च पावकेन सदृशयन्भार्गवः, प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेनि पुरुषं पुरातनम् ' इति वक्ष्यमाणरीत्या भाविनमात्मनो जयविपर्ययं सूचयतीव ।। पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवत् । 1. रामायणे- बालकाण्डे -७७. सर्गे २९. श्लो। स ११. श्लो ८५.

·२६ काव्यगुणादर्श केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः ।। स ११. श्लो ८०. यथेवेन्द्रधनुषः कालमेघ एव स्पष्टतया सुस्थितिर्विभाव्यते, तथैव वैष्णवं धनू रामभद्रस्य हस्ते संगतं रमणीयदर्शनमासी- दिति द्योतयन् , 'पूर्वजन्मधनुषा' इत्यनेन भार्गवसकाशाच्छरा- सनमाददानो दाशरथिरस्मरन्नपि चिरान्तरितदर्शनस्यात्मीयस्ये- टतमस्य वस्तुनः समागमेनेवान्तस्तोषमवाति सूचयति कविः । वर्षागमे नवाम्बुदानीकमुहूर्तमण्डनस्य धनुराकारेणाम्बरतले परि- · दृश्यमानस्य तेजःपुञ्जस्यावलोकनेन कविरनितरसाधारणं कौ- तुकमावहन् , तत्र तत्र रामणीयकप्रस्तावप्रसङ्गेषु 'असकृदिद- मेवोपमानत्वेन निर्दिशन् इन्द्रधनुर्दर्शने कमप्यनुभवदवर्ण- नीयं प्रमोदं नृत्यतीब मे मानसम् इति वादिनमाङ्गलकविमनु- स्मारयति ।। नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमिवाभुनक् । स १२. श्लो १८. अनया ह्युपमया, शीलवतो भरतस्य भोगपराङ्मुखतामधर्म- भीरुतां दृढभक्तितां च ज्यष्ठे व्यञ्जयन् , ' अद्धा श्रियं पालित- 1. सर्ग ११ श्लो ४३ ; सर्ग ४ श्लो १६; सर्ग ३ श्लो ५३. 2 TVordsworth My heart leaps up when I see the 1a1nbov.' 3. सर्ग १३ श्लो ६५ ·रघुवंशविमर्शः । ९७ . संगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः । इति श्रीरामभद्रमुखे- नेममाशयं पुनरपि निपुणमनुसंदधाति कविः ।। प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः ।। दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः ।। स.१२.श्लो.२५. यथैव निदाघान्ते श्यामाभ्रान् दिवसानालोकयन्तीनां प्रजानाममन्द आनन्द उपजायते, तद्वदाश्रमोपान्तेषु चरन्तं राघवमालोकयतां तपस्विनाम् । रावणावग्रहक्लान्तमिति वागमृ- तेन सः । अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे । इत्यु.. क्तरीत्या कोऽपि वाग्विषयातीतः प्रमोदः समजनीति बोधयन् , वर्षानिरतिशयाबादकत्वं तत्र तत्र निर्दिशति कविः । अनावृ- ष्टिजनितशोषेणासकृत्ताम्यद्भिीरतवर्षीयैर्मेघालोके कीदृशं सुख- मनुभूयत इति शीतदेशनिवासिनो द्वीपान्तरस्था न जानीयुः । अत्र मल्लिनाथो वर्षाभ्यः ठक्प्रत्ययागममेवासकृदनुस्मारयति ।। त्वं रक्षसा भीरु यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे । अदर्शयन्वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावार्जेतपल्लवाभिः ।। स. १३. श्लो. २४. ". मर्ग १२. श्लो २९; स-११-८३; 1. सग १०. श्लो ४८ स-१५-५८; स-१८-६. R7 ·९८ . काव्यगुणादर्श मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षा- स्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्या- मुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ।। स. १३. श्लो. २५. इह जानक्याः सर्वात्मना लतासाम्यं मृगीसादृश्यं च शब्द- तोऽनुपात्तमप्यभिव्यज्यत इति सहदया जानन्ति । उत्त- मनायिकाया लतात्वेन मृगीत्वेन च रूपणम् "दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः', 'सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति इत्यादावुपलभ्यते । सहसंवर्धिताम्वनेकासु लतासु मृगीषु वा एकस्या अदर्शने निमित्तमितरा एव प्रष्टव्या इति कृत्वा राघ- वेण सीताया मार्ग पृष्टा वीरुधो हरिण्यश्च आवर्जितपल्लवाभिः शाखाभिर्विलोचनव्यापारैश्च अदर्शयन्निवेति सम्भावयति कविः । रामायणे च मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा । पृच्छत्रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ।। अथ वा मृगशा- बाक्षी मृग जानासि मैथिलीम् । मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्' इति दृश्यते । मल्लिनाथस्तु, अत्रोत्प्रेक्षाव्यञ्जका- नामिवादिपदानामदर्शनेन 'अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसम- , 2. शाकुन्तल अङ्कः ५. :) 1. शाकुन्तले अङ्कः १. इलो १५ आरण्यकाण्ड-सर्ग ६०-२२, २३.

·रघुवंशविमर्शः न्विताः' इति वचनबलेन च सत्यमेव लताः कृपालवो भूत्वा मार्गमदर्शयन्नित्यभिप्रेति ॥ एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी। मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥ स. १३. श्रो. ४८. रामभद्रेण साधू विमानारूढः कविरम्बरतलात्सुदूरमवलो- कयन्, चित्रकूटोपकण्ठे प्रवहन्तीमतिदवीयम्तया तनुतयावभा- समानां मन्दाकिनी पृथिवीवनितायाः कण्ठमुक्तावलीत्वेनोत्प्रेक्षमा- णः, 'नगोपकण्ठे' इत्यनेन शृङ्गाग्रलग्नर्नवाम्बुदरावृता रमणी- याश्चित्रकूटोपान्तम्थलीः रत्नाकरमेखलाया देव्या भूमेनिरन्तर- पयोधरत्वेन हृदये संभावयतीव ॥ उपस्थितां पूर्वमपाम्य लक्ष्मी वनं मया सार्धमासि प्रपन्नः । तदास्पदं प्राप्य तयातिरोषा- सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती ।। स. १४. श्लो ६३. जानक्याः पतिगृहाद्विवासनं सपत्नीत्वेन भावितया लक्ष्म्या कृतमित्युत्प्रेक्षमाणः कविः, आदी उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं . 1. मग १४. श्लोक २४.

·काव्यगुणादर्श , . कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या' इत्यारभ्य, अनुपदमेव । 'प्रा- तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन्' इति सीताविवासनस्य बीजमिवोपक्षिपन् , क्रमेण रामस्य तादृशं कठोरव्यवसायं त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितु- राज्ञयेव' इति वर्णयन् , सर्गावसाने च वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रजे सपनीरहितेव लक्ष्मीः' इत्युपसंहरन् , अत्र प्रद- र्शितमाशयमुपबृंहयतीव । · सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती' इतीहोपक्षिप्य, अन्यत्र कोलीनभीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः' इत्युपसंहरति ॥ तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः । स.१४. श्लो.७०. मधुमयफणितीनां मार्गदर्शिनं कारुणिकं मुनि · कविः' इति निर्दिशन् , तस्य सूक्तिष्वन्यादृशमात्मनो रसानुभवं व्यञ्जयन् , कवेर्लक्षणं च सूचयतीव । तथा हि-यो हि दुःखाभिषङ्गैराकुली- क्रियमाणस्य यस्य कस्यापि चेतनस्य करुणामवस्थां निरीक्ष्यानुप- 1. सर्ग १४. श्लो २५. 2. सर्ग १४. श्लोक ३९. 3. सर्ग १४ इलो ८६. 4. सर्ग १४. श्लो ८४ ·रघुवंशविमर्शः । १०१ , दमेव समधिकदुःख इव विस्मृतान्यकरणीयो रोदिति; दयालुतां वा दर्शयति; यस्य च करुणार्थप्रथितैर्मधुमयफणितिभिः पृथि- वीरुहा अपि स्रुतशाखारसबाष्पदूषिता भवन्ति; स एव कवि- र्नान्ये-इति । अन्यत्रापि 'वाल्मीकिरादाय दयाईचेताः', ' कविः कारुणिको वत्रे', 'स्वकृति गापयामास कविप्रथमपद्धतिम्', 'तद्गीतश्रवणेकामा संसदश्रुमुखी बभौ । हिमनिप्यन्दिनी प्रात- निर्वातेव वनस्थली ॥' इत्यादिना कम्तत्सुभाषितस्य च स्वरूपं सम्यगवगमयति ॥ तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता ववन्दे । तस्यै मुनिर्दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिषमित्युवाच ॥ स. १४. श्लो. ७१. इह वन्दमानायै जानक्यै सुपुत्राशिषं दाश्वांमम् , वैदेह्याः करुणामवस्थां प्रणिधानतः सम्यगवगच्छन्तम् , तदनघप्रसूतेर- पत्यसंस्कारविधि करिष्यन्तं वाल्मीकिम् ‘मुनिः' इति निपुणं नि- दिशन् सीताया भाविनीमपत्यसम्पत्तिम् । अनघा प्रसूतिः' इति भावयन् कच्चिन्मृगीणामनधा प्रसूतिः' इति पूर्वोक्तं स्मारयन् , . 1. स १४. श्लो ७९. 2. म १५. श्लो ७१. . स १५ श्लो +. म १५. श्लो ६६. स . ३ श्लो ७.

·, काव्यगुणादर्श मैथिल्या मृगीसादृश्यमपि ध्वनयतीत्यहो । शब्दप्रयोगचातुरी महाकवेः ॥ तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् । हेमभक्तिमती भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥ स.१५. श्लो.३०. पूर्व प्रमालेपिभिरिन्द्रनीलैरनुविद्धवेत्युत्प्रेक्षितां यमुनाम् अत्र देव्या भूमेः प्रवेणीत्वेन भावयन् . कण्ठमुक्तावलीत्वेन भावि- तायाः शरदभ्रधवलाया भागीरथ्या वर्णनमनुस्मारयति । स मुहूर्त क्षमम्वेति द्विजमाश्वास्य दु खितम् । यानं सम्मार कौबेरं वैवस्वतजिगीषया ॥ स. १५.श्लो.४५. आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य प्रस्थितः स रघूद्वहः । उच्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरखती। स. १५. श्लो. ४६. वैवस्वतमभियाम्यत्राघवः, द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढु- महन्' इति द्विजमाश्वासयन्तं सर्वतोऽप्यप्रतिहतगमनेन कल्पि- सशस्त्रगर्मेण रथेन कुबेरमभियान्तं रघुमनुकरोतीव ।। जनास्तदालोकपथात्पतिसंहृतचक्षुषः । तस्थुस्तेऽवाङ्मुखाः सर्वे फलिता इव शालयः ॥ स.१५. श्लो.७८. कुशलवमुखादामायणश्रवणेनैव लङ्कायां भूतपूर्व वृत्तं सम्य- 1. सर्ग १३. श्लो ५४. 2. सर्ग ५. श्लो २५.

·. रघुवंशविमर्शः । १०३ गवगतवतां मिथ्यापवादकथनेनात्यन्तं लज्जमानानामवनतमु- खानां जनानामवस्थामनुरूपेणोपमानेनात्र विशदयन् , "आपा- दपद्मप्रणताः कलमा इव' इति पूर्वोक्तमुपमानं स्मारयन् , जानक्याः पादपद्मयोः प्रणिपतनेन निष्कृतिमकुर्वन्निव जना इति कवि नयति ॥ आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान्सरयूतरङ्गान् । तं क्लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युज्जगामोपवनान्तवायुः ।। स. १६. श्लो. ३६. कुलराजधान्या वल्लभस्यागमनमभिनन्दितुं प्रेषित इवाप्तः क्लान्तसैन्यं कुशं प्रत्युद्गच्छन्सरयूनिर्झरशीकराणां वोढा नभ- म्वान् , 'दूरे वसन्तं शिशिरानिलैी तरङ्गहस्तैरुपगृहतीव' इति रामभद्रेणात्रैवानुभूतं शिशिरानिलं स्मारयति ।। पूराबभासे विपणिस्थपण्या सर्वाङ्गनद्धाभरणेव नारी ।। स. १६. श्लो. ४१. वसन्स तस्यां वसतौ रघूणां पुराणशोभामधिरोपितायाम् । । सर्ग ४. श्लोक ३७ .. सर्ग १३. श्लोक. ६३.

·काव्यगुणादशे न मैथिलेयः स्पृहयांबभूव भने दिवो नाप्यलकेश्वराय || स. १६. श्लो. ४२. कविरिह 'वस्वौकसारामभिभूय साहं सौराज्यबद्धोत्सवया विभूत्या। समग्रशक्ती त्वयि सूर्यवंश्ये सति प्रपन्ना करुणाम- वस्थाम् ।' इत्याद्यतिकरुणं विलपन्त्याः प्रवासस्थकलत्रवेषायाः कुलराजधान्या मनोरथाः सद्यः संपूर्णाः कुशागमनेनेति द्योतयति।। अगस्त्यचिहादयनात्समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते । आनन्दशीतामिव बाष्पवृष्टिं हिमस्रुति हैमवती ससर्ज || स. १६. श्लो. ४४. अत्र प्रोषितप्रियसमागमेन मुदिताया उत्तरदिग्वनिताया हिमस्रुतिमानन्दबाष्पवर्षत्वेन भावयन्कविः, सद्यो वल्लभविरहेण ताम्यन्त्या दीर्घमुष्णं च निःश्वसत्या दक्षिणदिगङ्गनायाः स्थिति- मिहावर्णयन्नपि कुमारसंभव 'कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलय। दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलोकनि.- श्वासमिवोत्ससर्ज' इति निपुणं निर्दिशन् , इह भास्वतः क्लप्त- समयानतिक्रमणाद्दक्षिणाशायाः सन्तापावसरो नास्तीत्यवगमय- न्सहृदयान्मोदयति महाकविः ।। " 1. सर्ग १६. श्लोक १० ·रघुवंशविमर्शः। १०५ धूमादम्नेः शिखाः पश्चादुदयादशवो वः । सोऽतीत्य तेजसां वृत्तिं सममेवास्थितो गुणैः।। स.१७.श्लो.३४. नेयमत्युक्तिः । पूर्वे रघुवंशीया राजानः प्रायेणादौ यौव- राज्यधुरां वहन्तो गुणैः प्रजा रजयित्वानन्तरमेव मूर्धाभिषिक्ता आसन् । कौमुद्वतेयस्तु कौमार एवाधिराज्यप्राप्त्या देदीप्यमा- नो गुणैर्लोकानन्वरञ्जयदिति कृत्वा सत्यमेव तेजसां वृत्तिमति- चक्रामासौ कुमार इति बोधयन्निममेवाशयं पुनरपि 'यावन्नाश्या- यते वेदिरभिषेकजलाप्लुता । तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापः प्राप दुःसहः ॥ इत्यादौ प्रकारान्तरेण विशदयति ॥ वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः । किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न संगताः ॥ स.१७.श्लो.३८. इदं च, “तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादि- श्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः' इति दिलीपोक्तं म्मारयति ॥ इत्थं जनितरागासु प्रकृतिष्वनुवासरम् । अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीदृढमूल इव द्रुमः ।। स १७.श्लो४४. इदं चोपमानं 'अचिराधिष्ठितराज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढ- मूलत्वात् । नवसंरोपणशिथिलस्तरुरिव सुकरः समुद्धर्तुम्' इति मालविकाग्निमित्रे प्रकारान्तरेणोपपादितं दृश्यते ॥ 1. सर्ग १७. श्लोक ३७ 2. सग १ श्लोक ६१. 3. अङ्क १. श्लो६.

·काव्यगुणादर्श मणौ महानील इति प्रभावा- दल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या । शब्दो महाराज इति प्रतीत- स्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥ स. १८. श्लो. ४२. अत्र कवि., अर्भके महाराजशब्दयोगमनुरूपेण सहृदय- हृदयावर्जकेनोपमानेन विशदयन् . अतिशयोक्त्याद्यलङ्कारप्वा- त्मनोऽनभिरुचिमपि ध्वनयति ।। पर्यन्तसंचारितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् । तस्याननादुच्चरितो विवाद- वस्खाल वेलास्वपि नावानाम् ॥ स. १८. श्लो.४३. निरपराधमधुरवयसि वर्तमानोऽपि सुदर्शनः सौराज्यमक- रोत् । अर्णवानां वेलाखपि तदाज्ञाभङ्गो नासीदिति कथयन् , साकेतादर्णवानां सुदूरमन्तरमासीदिति सूचयति ।। शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः खेदं स यायादपि भूषणेन । नितान्तगुर्वीमपि सोऽनुभावा- डुरं धरित्र्या बिभरांबभूव ।। स. १८. श्लो. ४५.

·रघुवंशविमर्श न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कास्न्येन गृह्णाति लिपि न यावत् । सर्वाणि तावच्छृतवृद्धयोगा- फलान्युपायुत स दण्डनीतेः ।। स. १८. श्लो. ४६. इदमपि वस्तुकथनमेव । आपाततोऽप्यत्युक्तिशङ्कां परिह- तुकामः कविः, 'अनुभावात्' इति पदं प्रयुञ्जानो नवीनान्प्रा- चीनांश्चालङ्कारिकासयति । एवमेवोपर्यपि 'श्रुतवृद्धयोगात्' इति निर्दिशन् , सुदर्शनम्य आ बाल्यात् ज्ञानवृद्धः सह वसतिं ज्ञापयन् , विद्याभ्यासादपि सत्सङ्गतिः शतगुणं फलं प्रसूते इत्यु- पदिशति ।। उरम्यपर्याप्तनिवेशभागा प्रौढीभविप्यन्तमुदीक्षमाणा । संजातलजेव तमातपत्र- च्छायाच्छलेनोपजुगृह लक्ष्मीः ॥ स.१८.श्लो.४७. अयमाशयः पूर्वमेव प्रकारान्तरेण "छायामण्डललक्ष्येण तमहश्या किल स्वयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्य- दीक्षितम् ' इत्यत्र प्रादर्शि ॥ . 1. सर्ग ४. श्लो ९.

·काव्यगुणादर्श दृष्टदोषमपि तन्न सोऽत्यज- त्सङ्गवस्तु भिषजामनाश्रवः । म्वादुभिस्तु विषयैहृतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ स. १९. श्लो.४९. तस्य पाण्डुवदनाल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना । राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ स. १९. श्लो. इह महाकविः, इन्द्रियहरिणहारिणी च सततदुरन्तेयमुपभो- गमृगतृष्णका।' असंस्कृतमतीनां 'तान्येव विषयम्वरूपाण्यास्वा- द्यमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः । नाशयति च दिङ्मोह इवोन्मार्गप्रवर्तकः पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु । कुसुमशरशरप्रहार- जरिते हि हृदि जलमिच गलत्युपदिष्टम्' इत्यादि सनिदर्शन- मुपदिशन् ,अग्निवर्णमात्मसात्कुर्वती राजयक्ष्मपरिहानि कामयमा- नसमवस्थया तुलयन् , भोगेष्वरतिं जुगुप्सां च निपुणं सम्पाद- यति विवेकिनाम् ॥ व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पशेषमिव धर्मपल्वलम् ।

·रघुवंशविमर्शः । १०९ राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वामनाचिरिब दीपभाजनम् ॥ स. १९. श्लो. ५१. राजयक्ष्मणा अम्यमानेनापुत्रेणाग्निवर्णेन शोचनीयां दशामापन्नं ग्योः कुलम् , अद्य श्वो वा अभावं गमिप्यन्त्या इन्दोरन्त्य- कलया सनाथेनाम्बरतलेनोपमयन् . अप्रतीकारदारुणेनामयेना- विष्टस्यौषधीनाथेन तुलनायामनौचित्यमाकलयन्निव. पङ्कशेषेणा- दर्शनीयेन पल्वलेन सदृशयन् , अनुपदमेव · तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः' इति पूर्वोक्तं स्मरन् । मलिनकर्मणोऽप्यग्निवर्णस्य परम्परया वैष्णवतेजःसंभवत्वं म- नसिकृत्य पुनरपि तमेवान्ववायम् ‘वामनाचिरिव दीपभाजनम्' इत्युपमिमीते ॥ एवमसौ महाकविः, तत्र तत्रानुरूपीपमानयोजनेन स्वाभिप्राय व्यञ्जयन् , वैवस्वतमनोरङ्कुरितस्य इक्ष्वाकुमान्धातृसगराद्यम्ब- रलेखिशिखरैरुपचितम्य वसिष्ठवामदेवादिब्रह्मर्षिद्विरेफैरलंकृ- तस्य वैष्णवेन तेजसाप्यायितैः ककुत्स्थादिभिः किसलयर्वासितदि- मुखस्य भानुवंशसहकारस्य, दिलीपः पुप्पोद्गमः, रघुः फलम् , अजो न इयम् , तथा दशरथः प्रसूनम् , राघवः फलम् , कुशो न द्वयम् , तदनु प्रायेण दिलीपमनुकुर्वन्कौमुद्वतेयः कुसुमम् , , .. 1. स १९. श्लो ४८.

·काव्यगुणादर्श अनन्तरजाताः सर्वेऽपि नीरसाः शलाटव एवेति निपुणं सूचयन् , कालेन तम्य शाखिनः फलोत्पादनाक्षमतां ध्वनयन्', सुदर्शनं चरमकुसुमत्वेन भावयन् , गृहोपवने गूढमग्निसात्कृतेन अग्नि- वर्णेन सहैवास्य चिरन्तनम्य शाखिनो भस्मीकरणमुपपादयन् , कनककुम्भमुखाोज्झितेन शिशिरेण वंशाभिषकविधिना नि- पित गर्भ दधानां राज्ञी नभोबीजमुष्टिं दधानया क्षित्या तुलयन् , "कृप्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीजप्ररोह- जननी ज्वलनः करोति' इत्युक्तरीत्या अग्निवर्णन सहैव भस्मा- वशेषितात्सहकारात्सजातीयम्य चूताङ्करस्य भाविनीमुत्पत्तिं सू. चयन् , काव्यमुपसंहरतीत्यहो! मानसी वृत्तिमहाकवेः ।। महाकाव्येऽस्मिन्प्रयुक्तानामुपमानां गाम्भीर्यस्वारम्यौचित्या- दिकं वचसामुदारता च सत्यमेव वाग्विषयातीत म्वानुभवैकवेद्य सहृदयैः ।। अथास्य महाकवः कीदृशमाध्यात्मिकं मतम् ? तच्च कथमव- गम्यते ? इत्यादिकमिदानी विमर्शवर्तनीमधिरोहति । काव्येऽस्मि- कविस्तत्र तत्र जीवब्रह्मणोः स्वरूपम् , जीवात्मनः कर्मफलभो- क्तृत्वम् , परमात्मनश्चान्तर्यामित्वेनौदासीन्येन च सर्वत्रावस्थि- तिम्प्रवृत्तिनिवृत्तिषु प्राणिनां जन्मान्तरीयसंस्कारवशगत्वम् , पर- . , स ९. श्लो ८० ·. रघुवंशविमर्शः । मात्मनश्च जीवानां विषये वैषम्यनैधुण्याभावम् , कर्मणामल्पास्थि- रफलवत्त्वम् , फलाभिसन्धिरहितेन मनसानुष्ठितानां कर्मणाम् अनपायिपदोपलब्ध्युपायत्वं चोपपादयन् , योगसमाधिनान्तर्या- मिनः पुरुषस्य साक्षात्कारे एव स्वस्याभिसंधिमसकृदाविप्करोति। तथा हि-आत्मज्ञोऽयं महाकविः 'प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः' इति ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वर्णयन् “प्रत्यक्षोऽप्य- रिच्छेद्यो मह्यादिमहिमातव । आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ।। 'महिमान यदुत्कीर्त्य तव संहियते वच. । श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥' इत्यादिना परमात्मनः स्वरूपतो गुणैश्चापरिच्छेद्यतामवाङ्मनसगोचर महिमानं चावबो- यन् , 'जन्माद्यस्य यतः' - शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि श्रीमहाद- रायणसूत्रं विवृणोतीव ॥ त्वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् । तद्दर्शिनमुदा- सीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥' 'शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं चरितुं दुश्चरं तपः । पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥' हृदयस्थमनासन्नमकामं त्वां तपस्विनम् । दयालुमनघस्पृष्ट पुराणमजरं विदुः ॥' इत्यादिना परमात्मनः । तत्सृष्ट्वा तदेवानु- 1. कुमारसम्भवः सर्ग २. श्लोक ६. 2. सर्ग १०. श्लोक २८. 3. सर्ग १०. श्लो ३२ 4. कुमारसम्भवः, सग २. श्लोक १३ . सर्ग १.. लोक २५. 6. मग १०. श्लोक १९.

·, ११२ काव्यगुणादर्श प्राविशत्' इत्युक्तरीत्या चराचरप्वन्तामित्वेनावस्थानेऽपि निर्वि- कारत्वमुपपादयन् , ' अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा।' 'स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुबनान्तराले । समस्त- कल्याणगुणाकरोऽसौ । परः पराणां सकला न यत्र क्लशादयः सन्ति परावरेश।' इत्यादिकां दिव्यां भारतीमनुसंदधातीव ।। अथ देहिनो जीवस्य स्वकर्मवशगत्वम् - 'परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम्' इत्युपदिशन्, “स्व. शरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययो यदा।' इति देहे आत्म- त्वभ्रान्ति वारयन् , ' मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वित- मुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवा- नसौ ॥' इति शरीरशरीरिणोः सम्बन्धः कादाचित्क इति द्योत- यन् , ''कल्याणबुद्धेरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः ॥' इत्या- दिना ‘वैषम्यनैघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति' इत्यादि- पाराशर्यवचःसुधास्वादमभिव्यञ्जयन् , जीवानां दृपदादि- मत्वमयता स्वर्गापवर्गास्पदं देहं दत्तवति श्रियः प्रियतमे नैवो- .. . .. ॐ. स ८. श्लो ८७ 1. स ८. इलो ८५. 2. स ८. श्लो ८९ 4. स १४. इलो ६२. 5. विश्वगुणादर्शः ·रघुवंशविमर्शः। . . पकारस्मृतिः । दुःखे जातुचिदागते स्वकलिताद्दुष्कर्मणः पक्रि- मान्नाथे हन्त निरागसि व्यसनिभिर्नैर्वृण्यमारोप्यते ॥' इत्यभि- युक्तोक्तिमनुस्मारयति ।। आदिपूरुषस्य लीलाविभूतश्चिदचिदात्मकस्य जगतः 'ब्राह्म सरः कारणमाप्तवाची बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति' इत्यादिना. श्रुतिप्रोक्तं सृष्टिप्रकारमुदाहरन् . देहाज्जीवात्मनो व्युत्क्रमणे मनसोऽपि सह प्राणैर्युत्क्रमण मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम' इत्यादिनावबोधयन् , 'तन्मनःप्राण उत्तरात्' इति वैयासिकसूत्र , स्मरणपथमुपनयति ॥ 'द्यामर्जितां कर्मभिरारुरोह' । जगाम यज्वा यजमानलो- कम्' इत्यादिना कर्मणां स्वर्गप्राप्तिफलकत्वं प्रतिपादयन् . अमर्त्य भावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सरःप्रार्थितयोर्विवादः' इति त्रिदशलोकेऽपि जीवात्मनोऽरिषदुर्गेण पराभव ध्वनयन् , ' 'पी- ' डयिष्यति न मां खिलीकृता वर्गपद्धतिरभोगलोलुपम्' 'वि- षयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेप्वपि निस्पृहोऽभवत्' इति खौकसामपि भोगलोलुपत्वं विशदयन्, 'तं न्यमन्त्रयत . V . 1. स १३ श्लो ६०. 2. स ७. श्लो १५ 3 स १८ श्लो ३. 4. स १८. श्लो १२. स ७. श्लो ५३. 6. म ११. श्लो ८७.7. स ८. श्लो १०.. म ११. श्लो ३२.

·" काव्यगुणादर्श संभृतक्रतुमैथिल:,' . 'यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ,' इत्येकत्र क्रत्वनुष्ठाननिरतत्वेनोपवर्णितं मिथिलेश्वरमन्यत्र सतां भवो- च्छेदकरः पिता ते' इति निर्दिश्य 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इति श्रीभगवद्वचनं जनकस्य सकाशान्महर्षीणा- मात्मतत्त्वोपदेशाधिगमकथाश्च स्मारयन् , "त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयःसन्निवृत्तये।' इति फलाभिसंधिरहितेन विशुद्धेन मनसानुष्ठितानां क्रतूनां मुक्तिप्राप्तिफलकत्वमुपदिशति ॥ . "इतरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन बहिना' इत्यनेन 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन' इति गीताचार्यभा- षितमनुसंदधानः, अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तैः समियाय योगिभिः,' अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोच- रान्,' न च योगविधेनवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् ,' ''तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः,' "स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित्' इत्यादिना योगानुष्ठानस्य प्रा- शस्त्यं बोधयन् , न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपि- 1.स ११. श्लो ३७ 2. स १४. श्लो ७४. 3. स १० श्लो २७ +. स ८. श्लो २० 5. स ८. इलो १७. 6. स ८. श्लो १९ 7. स ८. श्लो २२. 8. स ८. इको २४. 9. स १५ इलो ९५. 10. स ८ इलो २६. . .. .

·रघुवंशविमर्शः । ११५ . .. . . . ण्डकाङ्क्षिणः' इति योगानुष्ठानेन विद्यानिष्पत्तिमधिगत्य तर्नु त्यजतामौर्वदेहिकक्रियाकिञ्चित्करीत्युपपादयन् , 'महीं महेच्छः परिकीर्य सूनौ मनीषिणे जैमिनयेऽपितात्मा। तस्मात्सयोगादधिगम्य योगमजन्मनेऽकल्पत जन्मभीरुः ॥' इत्यादिना योगानुष्ठानरू- पोपाये एवात्मनोऽभिसंधिमवगमयन्नपि, बहुधाप्यागमैभिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः । त्वय्येव निपतन्त्योधा जाह्नवीया इवा- र्णवे ॥' इत्यत्र मोक्षप्राप्ती नैकविधमुपायमूरीकरोति । तत्र मारुतिः सागरं तीर्णः संसारमिव निर्ममः' इति सर्वेप्वप्युपा- येषु निर्ममत्वस्यावश्यकत्वम् इन्द्रियाख्यानिव रिपुंस्तत्त्वज्ञानेन मंयमी' तत्त्वार्थेन नुदस्तमः' इत्यादिना इन्द्रियजये तत्त्व- ज्ञानस्य साधनत्वं च बोधयति ।। "सत्यामपि तप सिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः' स्वसिद्धिं नियमैरिव' इत्यादिना मुमुक्षुभिरपि योगानुष्ठाननिरतैरपि विद्या- निष्पत्तिमधिगतवद्भिरपि तत्तदाश्रमकर्माण्यहरहरनुष्ठेयानीति स- म्यगुपदिशन् , चतुर्भिर्वणैरनुष्ठेयान्धर्मान्प्रदर्शयन्तीषु स्मृतिषु • श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छत्' इत्यादिना नितरां गौरवमा- वहन् , ' स एव धर्मो मनुना प्रकीर्तितः' इति मनुसंहिताया- 1.स १८. श्लो ३३ 2. स १०. श्लो २६. . स १२. श्लो ६० #. स ४. श्लो ६०. 5. स १७. श्लो ७४ 6. स १. श्लो ९४ स १५ श्ला ७४. 8. स २. श्लो २. 9. स १४. इलो ६७. ८ . . 3 7.

·काव्यगुणादर्श मादरातिशयं विवृण्वन् , त्रैवर्णिकानामन्येषां चाचारादिकं तत्र तत्रावबोधयति । तथाहि- • स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतु. प्रसूतये । अप्यर्थकामो तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥' इत्युक्तरीत्या अपार्थिवसु- खाभिलाषिणां समलोष्टाश्मकाञ्चनानां पराबैंकफलप्रवृत्तिमता भारतवर्षीयाणां राज्ञां पूर्वेषामात्मानुशासनप्रकारं सभ्यगुपपाद- यन्कविः, क्वचिदभिषङ्गजडानां महीपतीनां वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपा: कलत्रिणः' - सुखोपरोधि वृत्तं हि राज्ञामुपरुद्धवृत्तम्' इत्यादिना म्बकीयं धर्ममुपदिशति ।। अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शकाभ्यसूयाविनिवृत्तये यः' "महाक्रतोविश्वजितः प्रयोक्ता' : "अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षिताम्' "तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्क्रतूनाजहार' वदिप्रतिष्ठान्वि- संताध्वराणां यूपानपश्यच्छतशो रघूणाम्' "पत्युः प्राग्वंशवा- सिनः' इत्यादिना फलाभिसंधिरहितैर्मुमुक्षुभिरसंस्कृतमनोवृत्ति- मि. स्वर्गनिवासकादिभिश्चानुष्ठेयानां यज्ञादीनामाचरणस्यावश्य- कतां प्रदर्य श्रौतोक्तकर्मानुष्ठाननिरतरात्मनः परिचयमवबोधयन् , . 1. स १. इलो २५... स ८. श्लो ८३ 3 स १८. श्लो १८. 4. स ६. श्लो ७४. 5. स ४. श्लो ७६ 1. स ९. श्लो २१. सर्ग १५. इलो ८७.. सर्ग १६. श्लो ३५ । स १५. श्लोक ६१.

·रघुवंशविमर्शः। ११७ . पूर्वेषां राज्ञां भवनेषु वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे' : अग्नि- शरणमार्गमादेशय' इत्यादिना अनुसवनं त्रेताग्नीनामनुसेवनं च सूचयन् , गृह्योक्तसंस्कारादिषप्यात्मनः सम्यग्विनयनमाविष्करो- ति । तथाहि- पितॄणाम् ऋणनिर्मोक्षसाधनस्य सुतस्य लाभार्थमाचरणीया- बतादीन्काम्याश्चेष्टीः क्वचित्त्वचित् ज्ञापयन् , "यथाक्रम पुस- वनादिकाः क्रियाः' इत्यादिना गर्भसंस्कारबिधिमनुवर्णयन् , 'स जातकर्मण्यखिले तपस्विनाम्' कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः' स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैः' "अथोप- नीतं विधिवद्विपश्चितः' : अथाम्य गोदानविधेरनन्तरं विवाह- दीक्षां निरवर्तयद्गुरुः' इत्यादिना जातकर्मादिविवाहपर्यन्तानां मंस्काराणां स्वरूपं वर्णयन् , ब्रह्मचर्यमनुतिष्ठद्भिरनुष्ठेयान्विधीं- स्तत्र तत्र बोधयन् , ' 'कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकार- क्षममाश्रमं ते' इति गार्हस्थ्यस्य प्राशस्त्यं सूचयन् । सप्तमे सर्गे पाणिग्रहणविधि मधुपर्कप्रदानादारभ्य लाजहोमान्तं कथ- यन् , हस्तेन हस्तं परिगृह्य वध्वाः' इति अथास्यै दक्षिणेन ]. म ५. लो २५. 2. शाकुन्तलं अङ्क ५. 3. स ३. श्लो १०. 4. स ३. श्लो १८.5 स १५. श्लो ३२. 6. सर्ग 3. श्लोक २८. 7. स ३. श्लो २९ .१. स ३. इलो ३३. 9. स ५. इलो १० 10. 'सर्ग ७ इलो २१. 11 आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् . खण्ड १. .

·११८ काव्यगुणादर्श , .. नीचा हस्तेन दक्षिणमुत्तानं हस्तं गह्णीयात्' इत्यादिसूत्रकारो- क्त स्मृतिपथमारोपयन् , ''मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम्' इत्यादिना गलितवयोभिराश्रयणीयस्य वानप्रस्थाश्रमस्य रीतिमसकृद्बोधयन् , अलकाभरणं कथं नु तत्तव नेष्यामि निवापमाल्यताम्' तदिदं विषहिप्यते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणम्' इति त्यक्तजीवि- तानां शरीरस्यालकरणपूर्वकमग्निसात्करणं कथयन् , ' अथ तेन 'दशाहतः परे गुणशेषामुपदिश्य भामिनीम् । विदुषा विधयो मर्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥' इति और्ध्वदेहिकक्रिया- भिर्निवापाञ्जलिभिः परलोकजुषां संतर्पणादिकं विवृण्वन , निर्मलान्तःकरणानामेव तुरीयाश्रमप्रवेशाधिकारं योगसमाधिना तनुत्यजां विषये पिण्डदानादेरनावश्यकतां च बोधयतीत्यहो! अभिज्ञता श्रौतस्मातविधिषु महाकवेः । अथ पौराणिकानां समयमनुरुन्धन्कविः 'जैत्रैरथर्वभिः' इत्यादिना शत्रुजयैषिणामथर्वमन्त्रैरभिचारप्रयोगानुष्ठानं सूचयन्. तस्य सन्मन्त्रपूताभिः स्नानमद्भिः प्रतीच्छतः इत्यनेन मन्त्रजलानां माहात्म्यं विशदयन् , 'तीर्थे तोयव्यतिकरभव 1. स ३. श्लो ७०.. म ८. श्लो ६२... स ८. श्लो ५७ 4. स ८. श्लो ७३. 5. स १७. श्लो १३. (6. स १७. श्लोक १६ 7.स ८. श्लो ९५. .. , ·रघुवंशविमर्शः । ११९ - जहुकन्यासरय्वोः, समुद्रपन्योर्जलसन्निपाते,' अतस्तदा- ख्यया तीर्थ पावनं भुवि पप्रथे, त्रिपुष्करेषु त्रिदशत्वमाप, इति पुण्यतीर्थानुसेवनस्य स्वर्गफलकत्वमुपपादयन् , ''तद्गतिं मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे' इति ब्रह्म- निष्ठानामपि तीर्थाटनेन चित्तनैर्मल्यावाप्ति ध्वनयन् , सुप्रसिद्धेषु देवतायतनेषु असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौले:' अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रितगोकर्णनिकेत- मीश्वरम्' इति क्षेत्रद्वयं निर्दिशन् , तरुणेन्दुशेखर एव निरति- शयां भक्तिमादधानोऽपि, जनार्दनानुध्यानावसरेषु 'लोका- नुग्रह एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणोः' इति आत्मनस्तद्भक्ततामा- विष्कुर्वन् , शैववैष्णवसंप्रदायानुयायिभिरनुसरणीयां सरणिं सम्यगवबोधयति ॥ "समुद्ररशना साक्षात्प्रादुरासीद्वसुन्धरा' "शुश्राव कुञ्जेषु. यशः स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः' : अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा' 1 तस्याः पुरः संप्रति बीतनाथां जानीहि राजन्न- , 1. स १३, श्लो ५८ 2. स १५. श्लो १०१ 3. स १८. श्लो ३१. 4. स ११. श्लो ८७. 5. स ६. श्लो ३४. 6. स ८ श्लो ३३ 7. स १०. श्लो ३१. 8. स १५. श्लो ८३. :). सर्ग २. श्लोक १२. 10. कुमारसम्भव स १. श्लो १. 11. स १६. इलो ९.

·- १२० काव्यगुणादर्शे धिदेवतां माम् ' 'त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः' 'यथाविधो मे मनसोऽभिलाषः प्रवर्तते पश्य तथा विमानम्' सान्निध्ययोगात्किल तत्र शच्याः' इत्यादिना धरायामटव्यां शिलायां नगर्या वनस्पती विमाने स्वयंवरे चाधिष्ठानदेवतासान्निध्यं वर्णयन्कविः. ''ततः सपर्या सपशूप- हारां पुरः परार्ध्यप्रतिमागृहाया. । उपोषितैर्वास्तुविधानावद्भि- निर्वतयामास रघुप्रवीर' इति क्षुद्रदेवताप्रसादनाय तान्त्रिकेण विधिना दीयमानं पशूपहारादिकमनुवर्णयन् , बाष्पायमाणो 'बलिमन्निकेतमालेख्यशेषस्य पितुर्विवेश' इति कथावशेषितानां पितॄणां प्रतिकृतेरहरहर्दीयमानं बलिपूजादिकं च निर्दिशति ।। एवमसौ महाकविः अविदुषां परप्रत्ययनेयमतीनाम् अचिरा- दिमूर्युपासकानां शिष्टानां यजनां ज्ञानिनां मुमुक्षूणा विद्यानि- ष्पत्तिमतां योगिनां भिन्नभिन्नसंस्काराभिरुचिमतां तत्तदनुभवगो- चरं सिद्धान्तमुपपादयन् , भारतवर्षीयाणामाध्यात्मिकं मतं निरुप- ममिति द्योतयन् , सर्वेषामपि मानां तारकत्वेनोपदिश्यमान सिद्धान्त एकरूपश्चेत्स केषांचिदनुभवागोचरः सन् मतत्वेन निर्देशानह इति सूचयति ॥ 1. स १३. श्लो ५३. 2. स १३. श्लो १९. 3. म ७ श्लोक ३. 4. स १६. श्लो ३९... स १६. श्लो १५.

·रघुवंशविमर्शः। अथ चक्रवर्तिनां रघूणां पौर्वापर्यक्रमश्च काव्योक्तरीत्या कैः पूर्वसूरिभिर्वाग्विषयीकृतः । दाशरथेश्चरितमेव रामायणे समग्र- तया वर्णितं दृश्यते । इतरेषां च भानुवंशीयानामपदानं किं प्रमाणीकृत्य कविनोपपाद्यते । रघोः रामभद्रस्य च मध्यजातत्वेना- त्रनिर्दिष्टाः केचन सार्वभोमास्तथात्वेन नोपवर्णिता वाल्मीकिना। तथाहि- असौ महर्षिः रघु ककुत्स्थसुत इति, शङ्खणसुदर्श- नाग्निवर्णानघोरात्मजस्य कल्माषपादम्य पुत्रपौत्रप्रपौत्रा इति, शीघ्रगमरुपसुश्रृकान्क्रमेणाग्निवर्णस्यानन्तरजाता इति, अम्बरीष- नहुषययातिनाभागान् अजादुत्पन्नस्य दशरथस्य पूर्वपुरुषा इति, 'असकृन्निर्दिशति । इमं च वाल्मीकिप्रोक्तं पौर्वापर्यक्रमं विहाय किमर्थमन्यथा वर्ण्यते कालिदासेनादिकाव्ये प्राचेतसोपज्ञे मह- गौरवमनुभावयता परम्परा रघुकुलभुवामित्यादिकमिदानीं विम- र्शनीयं भवति । अत्रेदमवधेयम् --वैवस्वतमनुवंशोत्पन्नानां सार्व- भौमानां परम्परा विस्तरतः सर्वेष्वपि महापुराणेषु प्रायेणेकरू-' प्यतो वर्ण्यमाना रामायणोक्तक्रमान्नितरां विसंवदतीति निपुण- मवधार्य रामस्य वृत्तमेव विशेषतः कूजन्तं वाल्मीकिमास्मिन्नशे अप्रमाणीकृत्य मन्वन्तराणि वंशानुचरितं चेदंपरतया बोधयितुं -- 1 रामायण बालकाण्ड - सग ७० . अयोध्याकाण्ड-सर्ग ११० 2. सर्ग १७ श्लो ६३, ६६ .. सर्ग १५. इलो ६४.

·१२२ काव्यगुणादर्श .. प्रवृत्तानि पुराणान्येवावलम्ब्य रघुवंशो निरधारि महाकविनेति प्रतिभाति ॥ अत्र केचन नवीनाः प्रत्यवतिष्ठन्ते -पुराणानि कालिदासी- यकालापेक्षया नितरामर्वाचीनानि । ऐरोपीयसंस्कृतपण्डितैर्विम- शकैः कौश्चित्पुराणानां कालः ख्रिस्त्वब्दीयदशमशतकानन्तरमिति कालिदासस्य तु काल. ख्रिस्त्वब्दीयषष्ठशतकानन्तरमिति च सर्वतो जोघुष्यते । पाद्मपुराणे चोत्तरखण्डे वर्ण्यमानं रघोरुत्प- न्युपाख्यानं रघुवंशकाव्यादुद्धृत्योदाहृतमिव प्रतिभाति प्रतिभाव- ताम् । सुबहूनि देवतायतनानि नूतनतया निर्मितानि तत्र तत्र पुराणेषु बहुशः प्रस्तूयन्ते । एवं सति कालिदासो रामायणमप्य- प्रमाणीकृत्य पुराणेभ्यो रघुवंशक्रममुपलब्धवानिति कथमिदं संगच्छते- इति ॥ अत्र ब्रूमः --- विक्रमभूपसभालंकारत्वेन निर्दिष्टेषु नवसु रत्नेषु कालिदासस्य समकालिकत्वेन वर्ण्यमानेनामरसिंहेन 'पुराणं पञ्चलक्षणम्' इति विशिष्यमानि निर्दिष्टानीति, छान्दोग्ये सन- कुमारनारदसंवादे एतानि नामतो गृहीतानीति, ख्रिस्त्वब्दा. प्राचीनकालिकैः श्रीमत्पराशरबादरायणशुकादिभिरिमानि प्रणी- तानीति, कालिदासग्रथितो रघुवंशः प्रधानेष्वंशेषु विष्णुपुराणं वायुपुराणं चानुसरतीति, तीर्थानां माहात्म्यं बहुधा पुरा- . , :

·रघुवंशविमर्शः । , णेषूपवर्णितं कविनानेन तत्र तत्रानूदितमिति, भारतवर्षे प्रसिद्धतया पुराणैः प्रस्तुतेषु देवतायतनेषु कतिचन विशेषतः कालिदासेन प्रोक्तानीति, पुराणेप्वतिपावनत्वेन निर्दिष्टं नैमिशं वनं वशिनामुत्तमेन चक्रवर्तिना सुदर्शनेन पश्चिमे वयसि शि- श्रिये इति रघुवंशे प्रतिपादितमिति च हेतवः कालिदासापेक्षया पुराणानामतिप्राचीनतामवगमयन्ति । यद्यपि पुराणेषु नवीनाः स्थलमाहात्म्यकथा बादरायणादिभिरविदिता अर्वाचीनैः संद- विरोधेन गुम्भिताः, अथापि सर्गप्रतिसर्गवंशमन्वन्तरवंशानुच- रितान्याधिकृत्य प्रतिपादिता विषया सर्वेष्वपि पुराणेषु प्रायश एकरूपेणोपलभ्यन्त इति, अस्मिन्नंशे प्रामाण्यमनुभावितं महाक- विना इत्यलमतिविस्तरेण ॥ , अथ प्रसङ्गात् विष्णुपुराणप्रोक्तो वैवस्वतमनुवंशक्रमः कीदृशः? केप्वंशेष्वयं कविस्तदिदं पुराणमनुसरति ? पुराणानामन्येषा-. मस्य च कथमैकरूप्यमवगम्यते ? इति विमर्शवर्तनीमधिरोहति सकुतूहलं चेतः । तत्रादौ विष्णुपुराणे वंशक्रम एवं पठ्यते- पुरा वैवस्वतमनोरात्मज इक्ष्वाकुः प्रथममिमां पृथ्वी शशास । तस्मात्संजातो विकुक्षिः श्राद्धार्हशशभक्षणेन पितुरनभिमतः शशादसंज्ञा लेभे । तस्य तनूजः परंजयो महोक्षरूपं महेन्द्रमा- स्थाय ककुत्स्थो भूत्वा वैष्णवेन तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे ·१२४ काव्यगुणादर्श समस्तानसुरान्निजघान । तस्माच्च प्रसृते वंशे पृथुश्रावस्तधुंधु- मारयुवनाश्वमान्धातृपुरुकुत्सानरण्यत्रिशङ्कुहरिश्चन्द्रसगरकल्माष- पाददिलीपखट्वाङ्गादयः प्रथितयशसोऽभवन् । खदाङ्गादीर्घबाहुः, तस्माच्च रघुरजायत । रघोस्तनूजादजादुत्पन्नस्य दशरथस्य श्रीभगवानब्जनाभश्चतुर्धा पुत्रत्वमयासीत्। श्रीरामभद्रात्परोहन्कु- शातिथिनिषधनलनाभागनभपुण्डरीकक्षेमधन्वादिभिरलंकृतो वंश प्रववृधे । तदनन्तरजातेप्वेकतमो हिरण्यनाभो जैमिने. शिष्यो भूत्वा योगविद्यामधिगम्य ब्रह्मभूयं जगाम । अस्माच्च योगिनो याज्ञवल्क्यो योगमवाप । हिरण्यनाभात्पुत्रः, तम्मात्पुष्यः, ततो ध्रुवसन्धिः, अनन्तरं सुदर्शनश्च बभूव । सुदर्शनस्यात्मजन्मनोऽ- ग्निवर्णात्क्रमेण शीघ्रगमरुप्रसुश्रुतसुगविप्रभृतयो जज्ञिरे । तेषु चरमो बृहद्वलोऽर्जुनस्य तनये नाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयमनी- यत-इति । अयं च क्रमः प्रायेणैकरूपतया वायुपुगणेऽष्टाशी- तितमेऽध्याय दृश्यते । परमियानेव भेदः. वायुपुराणे पौत्रस्य जैमिनिशिष्यत्वमुपवर्णितम , वंशविस्तरश्च विष्णुपुराणापेक्षया संक्षेपतः कथित इति ॥ , - महाकविश्च रधुवंशे रघोजनयितारं दीर्घबाहुं दिलीपाख्यया निर्दिशति । इदं च नाम दीर्घबाहोः पितामहस्याभिख्यात्वेन विष्णुवायुपुराणयोरुपवर्णितं दृश्यते । जातस्य कुमारम्य पिता- ·रघुवंशविमर्शः । १२५ महनाम्नापि व्यपदेश: सांप्रतमेव । दीर्घबाहुरिति योगरूढं नामापि तस्यैव भवितुमर्हति । इम च भेदमन्तरा काव्येऽस्मि- कथितो वंशक्रमः पुराणप्रोक्तात्प्रायेण न विसंवदति । पौत्रस्य जैमिनिशिष्यत्वं वदता कविना वायुपुराणोक्तक्रमोऽनुसृत इति च सुस्पष्टमेव सुधियाम् । कालिदासन प्रसिद्धतया वर्णि- तो निषधनगेन्द्रो वरपर्वतेषु पश्चिमाचलत्वेन वायुपुराणे भुवन- विन्यासप्रकरणे बहुधोपवर्णितः ; विष्णुपुराणे च नामतो निर्दिष्टो दृश्यते । महाकविना पुनः पुनरनुवर्णित. सवितृहुताशनयो- स्तेजोविनिमयो वायुपुराणे ज्योतिःमन्निवेशप्रकरणे पठ्य- मानम् 'प्रभा हि सौरी पादेन ह्यम्तं याति दिवाकरे । अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादूरात्प्रकाशते ॥' 'उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्ण्यमानेयमाविशत् । पादन पार्थिवस्याग्नेस्त- स्मादग्निस्तपत्यसौ ॥' इति श्लोकद्वयं स्मारयति । ' 'महे- न्द्रमास्थाय महोक्षरूपम्' इति कविना प्रोक्ता ककुत्स्थकथा वि- ष्णुपुराणोपवर्णितामनुसरति। "सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुः' इत्या- दिना वर्णितो माहिष्मतीपतियोगी कार्तवीयः, तथात्वेनैव पुराणे- भ्योऽप्यवगम्यते। लङ्केश्वरेणोषितमाप्रसादात्' इतीदं च 'ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं च प्रसादयत्' इति वायुपुराणप्रोक्तमनु- 1. स ६. इलो ७२. . स ६ श्लो ३८... स ६ इलो ४०.

·१२६ काव्यगुणादर्श . करोति । तद्वंशीयानाममिसाहाय्यं च कालिदासेन प्रोक्तं 'तस्मिन्नेवोपाख्याने विस्तरेणोपपादित दृश्यते ।। नन्वयं महाकविः पुराणेभ्य एव रघुवंशक्रमादिकमुद्धृत्य व- र्णितवानिति चेत् , कथमेतेषु प्रधानतमत्वेन परिगणिते पाद्मपु- राणे प्रोक्तं रघोरुपाख्यानं कालिदासकाव्यादुद्धृत्य लिखितमिति वक्तुं शक्यते ? अत्र ब्रूमः -पुराणेऽस्मिन्सृष्टिखण्डे नवमाध्याये आदित्यवंशकथनावसरे रघोरभूदिलीपस्तु दिलीपाच्चाप्यजम्तथा। दीर्घबाहुरजाजात. प्रजापालस्ततोऽभवत् । ततो दशरथो जात- स्तस्य पुत्रचतुष्टयम् ।।' इति वंशक्रमः प्रास्तावि । पुनस्तत्रैवोत्त- रखण्डेऽष्टानवत्यधिकशततमेऽध्याय, दिलीपाद्रघो संभवः, सर्वे- प्वयंशेषु कालिदासप्रोक्तां शेलीमनुसृत्याख्यातः । एवमेकस्मि- न्नेव पुराणे कुलचिद्रघोदिलीपः संजातः, अन्यत्र दिलीपाद्रघुः संजज्ञे इति परस्परविरुद्धा कथा पठ्यते ।। अत्र प्राचीनपण्डिताः प्रत्तेषु पुराणेतिहासादिषु अप्रामाण्यदो- षोद्धाटनमसहमानाः, कल्पभेदेन कथाभेदमभ्युपगम्य विरोधं प- रिहर्तुमुद्युञ्जते । तथा हि-'धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इति श्रु- तिवाक्यबलेन प्रतिकल्पं सृष्टिस्थितिलयादिकं प्रायेणैकरूपेण जा- यते । सृष्टस्य चिदचिदात्मकम्य जगतः, तत्र तत्र कुत्रचिदवा- , , 1. स.इलो ४२.2 अध्याय. ९४ ·रघुवंशविमर्शः। १२७ न्तरेप्वंशेषु भेद उपलभ्यते । सतां परित्राणाय युगे युगे संभवत आदिपूरुषस्यावतारकथास्वप्यनेकथा भेदो दृश्यते । श्रीरामभद्रस्य पुरतः, अनेककल्पजीविना जाम्बवता तस्यैव पूर्वावतारकथा वर्ण्य- ते।सा हि वाल्मीकिप्रोक्तक्रमान्नितरां विसंवदति । इदं पाद्मपुराणं पठद्भिः सुस्पष्टमवगम्येत । तस्मात्कल्पभेदेन कथाभेदोऽङ्गीकर- णीयः- इति॥ चिरप्रवृत्तमिदं हि समर्थनं पुराणेप्वेव तत्र तत्रोपवार्णितं श्रु- तिवाक्यमेव प्रमाणत्वेनावलम्बते इत्यतो हेतोरादरणीयमेव सुधी- भिः । अथापि इमं सिद्धान्तमूरीकुर्वद्भिः पण्डितैः संदर्भाविरो- धेन पुराणेषु गुम्भितानां स्थलमाहात्म्यकथानामपि प्रामाण्यमपव- दितुं न शक्यते । इतरपुराणापेक्षया खस्यैव प्रामाण्याविष्करणे प्रवृत्तानीमानि न सर्वेष्वप्यंशेष्वादरणीयानि । केषुचित्पुराणेथू- त्तरखण्डानि कचित्कचिन्नवीनत्वेन परिगण्यन्ते । कल्पभेदवाद एकस्मिन्नेव पुराणे पूर्वोत्तरवाक्ययोर्विरोधपरिहरणाय न कल्पते। अर्थवादरूपेण प्रवृत्ताः कथाः प्रायेण स्वांशे प्रमाणपदवीं नाधिरो- हन्ति । पाझे चोत्तरखण्डे प्रस्तुता दिलीपाद्घोरुत्पत्तिकथा, गोपू- जामाहात्म्याविष्करणप्रकरणेऽर्थवादरूपेणोदाहता, पातालखण्डे आदित्यवंशपरम्परानुवर्णनप्रकरणे प्रोक्तायाः कथाया विरुद्धा 1. पाद्मपुराणे पातालखण्डे द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ·.. १२८ काव्यगुणादर्श सती, पुराणस्यास्य प्राचीनेषु भागप्वनन्तर्भूता, कालिदासकाव्या- दनन्तरकालिकैः कैश्चिदास्तिकैनूतनतयोत्तरखण्डे प्रक्षिप्तेति केचन नवीना विमर्शका मन्यन्ते । ते ह्यत्रादिब्राह्मप्रोक्तां' कांचन कथा दृष्टान्ततयोदाहरन्ति । तद्यथा- पुरा दशरथो नाम राजा कैकयीवचनाद्राम ससीतालक्ष्मणं वनवासाय नियुज्य, महता दुःखेनाविष्टो ब्रह्मशाप संस्मरन् , पुत्रशोकेनास॒स्तत्याज । कर्मविपाकेन च यमानुचोरेषु तामि- स्रादिनरकेषु क्षिप्त. 'पच्यते च्छिद्यते राजा पिप्यते चूर्ण्यते तथा। शोष्यते दश्यते भूयो दह्यते च निमज्ज्यते ।।' इत्युक्तरीत्या यातनासहस्रमनुभवन्निराशो नान्तं जगाम दुःखस्य । अथ क- दाचिद्यमकिंकरा. सरभसमागत्य नरके पच्यमानमयोध्याधिपति नृपमुत्तार्याब्रुवन्-'तव पुत्रो गुणवात्रामभद्रो दण्डकायां विचर- नद्य यदृच्छया सुरासुरमुनिजनवन्द्याया महिताया गौतमीनद्या- म्तीरमासेवते । यावदयं गौतम्या योजनपञ्चकान्तरान्नापक्रामति , तावत्तव नरकानुभवो न भवेत् । यदि च कदाचिदसौ त्वां स्म- रन्नद्यां स्नात्वा पिण्डादि दद्यात् , तदा सर्वपापेभ्यो विनिमुक्त- स्त्रिविष्टपं गन्तासि' इति ।। हृष्टो दशरथस्तेषामाज्ञामवाप्य पिण्डदानाय सुतौ प्रेरयितुं 1. आदिब्राह्मे त्रयोविशाधिकशततमोऽध्यायः । .

·. रघुवंशविमर्शः । १२९ खयमेव गौतमीतटभुवमाससाद । परिसरे च नद्याः भोज्यभ- क्ष्यालाभेन नितरा विषण्णौ रामलक्ष्मणौ दूरादृष्ट्वा, अबि- ज्ञातोऽवज्ञातश्च सौमित्रिणा खं यातनादेहं निरीक्ष्य लज्जाव- नतशिराः शनैः शनैरवादीत् , · अहं दशरथो राजा पुत्रौ मे शृणुतं वचः । तिसृभिर्ब्रह्महत्याभिर्वृतोऽहं दु खमागतः । छिन्नं पश्यत मे देहं नरकेषु च पातितम् ।' इति ॥ ततश्च श्वशुरस्य यातनादु.खमसहमाना जानकी ताम्यन्ता- वितिकर्तव्यतामूढौ रामलक्ष्मणावालोक्य ब्रह्महत्यात्रयस्य भर्तृदे- वरयोरात्मनि च विभागमुपादिशत् । तस्याश्च भाषितमनुमोद- मानो दशरथः, 'न कोऽपि भवतां किंतु श्रमः स्वल्पोऽपि विद्यते। गौतम्यां स्नानदानेन पिण्डनिर्वपणेन च । तिसृभिर्ब्रह्महत्याभिर्मु- तो यामि त्रिविष्टपम् । त्वया जनकसंभूते स्वकुलोचितमीरित- म्।' इति बभाषे । पितृभाषिताकर्णनानुक्षणमेव रामभद्रो गौतम्यां म्नातः पिण्डदानोचितं ब्रीह्यन्नमपश्यन्किञ्चिदिव दुःखितः, 'यद- न्न. पुरुषो राजस्तदन्नास्तस्य देवताः' इति प्रमाणमनुस्मरन् , पिण्याकेन मन्त्रवत्पिण्डमदात् । अनुक्षणमेव यातनाशरीरमुत्सृज्य सर्वपापेभ्यो विनिर्मुक्त आदित्यसदृशाकारो विमानवरमारूढः स्तूयमानश्च किंकरैः पश्यतोरेव सुतयोदिव्यान् लोकान् जगाम-- इति ॥ , R) ·काव्यगुणादर्श . अयं चेतिहासो रामायणे न दृश्यते। अज्ञानान्मुनिकुमारं हत्वा ब्राह्मणेतरेण तज्जनकेन शप्तस्य पुत्रशोकादसूंम्त्यक्त्वा आत्मन. पुण्यैरार्जितं नाकलोकमधिवसत. सुरेन्द्रमहितम्य दशरथस्य घोरयातनानुभवकथनं गौतमीमाहात्म्यद्योतनायोदाहृतं सत् स्वांश मर्वथा न प्रामाण्यमावहति ।। एवं पुराणानि सर्वेष्वप्यंशेषु न प्रमाणीभवितुमर्हन्तीति वदतामाधुनिकविमर्शकानाम् . हेतुविचार दूरीकृत्य पुराणेतिहा- सादीनान्तरेणादरेण श्रद्दधानानां प्राचीनपण्डितानां च पुराण- वाक्यान्यधिकृत्य पौर्वापर्यनिर्णये प्रामाण्याप्रामाण्यानिर्धारणे च न कदापि सामरस्यं संपादयितुं शक्यते इति विरमामः । 'कविप्रथमपद्धतिम्' इत्यात्मनैव सबहुमानमुपवर्णितां प्राचे- तसमुखेनादौ ब्रह्मलोका वमवतीर्य प्रवृत्तां विशदविशदा मधुरां दिव्यां भारतीमसकृदनुसन्दधान , प्रसादसुमुख्यास्तस्या विला. समुपलभ्य, कथावर्णनप्रकारे आशयाविष्करणरीतौ शब्दप्रयोग- सरणी भुवनविन्यासविवरणे तत्तद्रसोपपादनपद्धतौ चाय कवि- रजानान एव प्राचेतसं सर्वात्मनानुकरोतीत्यहो! विलसितं सरस्वत्याः । तथाहि- प्रथमं कविनानेन कृतं रघुवंश.' इत्यभिधानं महर्षिमु- खान्निःसृतायां वाग्धोरण्यां 'बालकाण्डे युद्धकाण्डे च श्रूयते ।। 1. स ३. इलो ९. 2. म १ इलो ११ . , ·, " रघुवंशविमर्शः । १३१ आदौ ' आजन्मशुद्धानाम्' इति प्रक्रम्य, दुर्लभान्गुणाननु- श्रोतृणां कातूहलमुत्पाद्य, तादृशगुणसम्पन्ना रघव इत्यनन्तरमुपसंहृत्य, 'तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति' इति भावुकाना- मवधानं सम्पाद्य, वैवस्वतमनोरन्वये प्रभूतं दिलीपम् 'व्यूढोरस्को वृषम्कन्धः सालप्रांशुमहाभुजः' इत्यादिना वर्णयन्कविः, 'कोड- न्वम्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्' इत्युपक्रम्य लोकोत्तरान्गुणा- नुपपाद्य तादृशगुणानामाश्रयः क इति कौतूहलेन पृच्छन्तं प्राचेतसमनुबोध्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवं रामम् ‘विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः । महोरस्को महेप्वासः' इत्यादि वर्णयन्तं नारदमनुस्मारयति ॥ द्वितीये सर्गे--- 'वेणुभिर्मारुतोद्भूतैः कूजन्तमिव कीचकैः' इति वाल्मीकिवदनात्सुन्दरं निःसरन्ती सरस्वती ‘स कीचकैर्मा- रुतपूर्णरन्धैः कूजद्धिरापादितवंशकृत्यम्' इति महाकविरसनायां नृत्यति । हर्म्यवातायनस्थाभिभूषिताभिः समन्ततः । कीर्य- माणः सुपुष्पौधैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः' इत्येवं प्राचेतसात् समु- त्पन्ना वाणी महाकवितः संस्कारमवाप्येव · अबाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः' इत्यात्मानमावृणोति । 1. सुन्दरकाण्ड, स ५६. श्लो १४. 2. अयोध्याकाण्ड. स १७. इलो ३७, ४२.

·. १३२ काव्यगुणादर्श मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ' इति हनूमत्परीक्षणाय प्रचोदितया सुरसया प्रोक्तं वचः तस्यालमेषा क्षुधितस्य " तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण' इति दिलीपं प्रतिवदतः कुम्भोदरस्य भाषितेन सजातीयमिव प्रतिभाति ।। तृतीये- प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः । हविस्त- प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥' इति शुभशंसिलक्षणमेक विशदयन्ती आद्या वाग्धोरणी, महाकवेश्चित्ते चिरं लीना तेनापि तात्वेनाविज्ञाता प्रदक्षिणाचिईविरग्निराददे' प्रदक्षिणार्चि- व्यांजेन हस्तेनैव जयं ददौ' इति द्वेधा आत्मनो बिलासं प्रद- शयति । एवं शुभान्यशुभानि च निमित्तानि महाकविना तत्र तत्र वर्णितानि रामायणोक्ता रीतिमेवावलम्बन्त इति व्यक्तमेव विमर्शकानाम् ॥ चतुर्थे- 'शचीपतेः केतुरिव' इत्यसकृन्महर्षिणा निर्दि- ष्टो वृष्टयर्थ जनैरभिपूजितो ध्वजः पुरुहूतध्वजस्येव' इति कवि- नाप्युपवर्ण्यते । "चमूं प्रकर्षन्महतीम्' इति मधुरं प्रसृता वाणी 1. सुन्दरकाण्ड. स १. इलो १५१. 2. युद्धकाण्ड. स ८०. श्लो सुन्दरकाण्ड म ४ श्लो ४६, ४७ : रघुवश स ३ श्लो १४; युद्धकाण्ड. स ५७ श्लो ३६, ४० ; रघुवंश. स ११. श्लो 4 अयोध्या स ७४ श्लो ३६; युद्ध. स ४६. श्लो १७. 5. सुन्दर स ३७ श्लो १८. १० 3 ७८-६१.

·रघुवंशविमर्शः। स सेनां महतीं कर्षन्' इति महाकविजिह्वया पुनः प्रसरति । आपानभूमिगमनम्' "आपानभूमिमुत्सृज्य' ''आपानशा- ला विचिता' इत्यसकृदादिकाव्ये श्रूयमाणा वर्णावलिः ‘रचिता- पानभूमयः' इति महाकाव्येऽप्यनुश्रूयते ।। "इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया । स्मरद्भिरिव तरिमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥' इत्येवं रमणीयं प्रवहन्ती वचःसु- धा कविनानेन पुनःपुनरास्वादिता 'इन्द्रियाख्यानिव रिपून्'इत्य- त्रान्तीनेवानुभूयते ॥ 'प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम्' इति काव्ये- ऽस्मिन्विलसन्ती वाणी प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा' इति महर्षिणा प्रदर्शितां पद्धतिमनुसरति ॥ पञ्चमे-रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्य तदेव नैसर्गिकमुन्नत- त्वम् । न कारणात्स्वाद्विभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदी- पात्' इतीदं च पद्यम् , ""रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरखरभाषिणौ। विम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ ॥' इत्यस्माद्विम्बादि- वोत्थितं सहृदयात्रसयति ॥ .सुन्द. 1. बाल. स ३. श्लो २९. 2. सुन्दर. स २. श्लो ४७ रकाण्ड. स १२. श्लो १२. + युद्ध स ११४. श्लो १८. . सुन्द- रकाण्ड. स १८ श्लो ८९. 5. बाल. स ४. श्लो ११.

·+ १३४ काव्यगुणादर्श स्त्रीभिः सपुत्रैर्वृद्धैश्च रममाणैरलङ्कृतान् । सुराधिप- म्योपवने यथा चैत्ररथे दुमान् ॥' इति वाल्मीकिसुभाषिता- स्वादाधिगतसंस्कारः कविः ‘एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौरा- ज्यरम्यानपरो विदर्भान् ' इत्यवशमुद्गृणातीव ।। षष्ठे-पराास्तरणोपेताम्' इत्यादौ निर्गलिता वाक् परार्ध्यवर्णास्तरणोपपन्नम्' इति महाकविमुखेन प्रवहति ॥ 'गुर्वी धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं बिभर्ति इति वर्णयन्कविः । सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम् । दम्यो धुरमिवासाद्य वहेयं केन चौजसा ।।' इत्येवमादिकाव्यप्रोक्त- माशयमन्तरात्मना स्मरतीव ।। सप्तमे-- "राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर्मङ्गलवादिभिः । संपूर्णा प्राविशद्राजा जनौधैः समलङ्कृताम् ॥' हर्म्यवातायनस्थाभिर्भू- •षिताभिः समन्ततः । रामं सर्वानवद्याङ्गयो समपिप्रीषया ततः । वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च बवन्दिरे। सुच- रितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः । रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप सा। इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः । शुश्राव राजमार्गस्थः - तया 1. युद्ध स १२८. श्लो २४. 2. सुन्दर. स ९ श्लो २७. ।। अयोध्या. स ७३. श्लो १६. 4. बालकाण्ड स ७७. इलो ९. 5. अयो. न्याकाण्ड. स १६ श्लो ३७.४२ ·रघुवंशविमर्शः १३५ , - , प्रिया वाच उदाहृताः ॥' इत्यादि महर्षिभाषितमसकृदनुमोद- मानः, आर्यावर्ते उज्जयिन्यादिमहानगरेषु यदृच्छया विचरन् राजमार्गेषु वधूवराणां विवाहयात्रोत्सवेषु आलोकमार्ग सहसा व्रजन्तीनां प्रासादवातायनसंश्रितानां पौराङ्गनानां लोलापारे रममाणो महाकविः, वधूवरयोः पुरप्रवेशवर्णनावसरे प्राचेतसे- नाविष्कृतां रीतिमाश्रित्य ततस्तदालोकनतत्पराणाम्' इत्युपक्रम्य ' इत्युद्गताः पौरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथा: श्रोत्रसुखाः कुमारः' इत्येतदन्तेन स्वानुभवं निपुणमभिव्यञ्जयति ।। यत्तूक्तम्-अश्वघोषरचिताबुद्धचरितादियं वर्णनरीतिः कवि- नानेनोपलब्धा----इति । तदविज्ञातभारतवर्षीयनागरिकवृत्तान्ता- नां मानसिकं विजृम्भितमिति व्यक्तमेव । महाकबेरस्य अश्वघो- षस्य वा जीवनकाल: क इति नाद्यावधि साधु निर्धारितः । द्वावप्यादिकाव्यादुद्धृत्य लिखितवन्तावित्यपि संभाव्यते, उत अ- श्वघोषो रघुवंशात् । हेतुशास्त्रमाश्रित्यानुमातारः केचन विमर्शका इदानी पठ्यमाने रामायणे कतिचन सर्गान् सुबहूनि पद्यानि च प्रक्षिप्तत्वेन मन्यन्ते ।। अथ कीदृशी पाश्चात्त्यपण्डितानां कविसमयनिर्धारणधोर- णीति विचारयामः। केचन, 'धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कुभे- तालभट्टघटकपरकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः . ..

·१३६ काव्यगुणादर्श , सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य' इति ज्योतिर्विदाभर- णप्रोक्तं पद्यमेकं प्रमाणत्वेनावलम्ब्य, अमरसिंहवराहमिहिराचा- ययोर्जीवनकालं ख्रिस्त्वब्दीयषष्ठशतकत्वेन हेत्वन्तरैनिीय, तयोः समकालिकोऽसौ महाकविस्तदानीमेवासीदिति वदन्ति ॥ अन्ये तु, खिम्त्वब्दीयपञ्चमशतके समुत्पन्नेनार्यभटेनोपव- र्णितं चन्द्रग्रहणस्वरूपम् 'छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेना- रोपितः शुद्धिमतः प्रजाभिः ।' इत्यनुवदन्नसौ महाकविरार्यभ- टांदर्वाचीन इति कथयन्ति ॥ अपरे पुनः, कल्हणप्रणीतायां राजतरङ्गिण्यां नामतो गृहीतेषु कविषु कालिदासस्याभिख्या नोपलभ्यते । परं हिरण्यभूपानन्त- रमराजकान्कश्मीरान्विज्ञाय उज्जयिनीपालक: ख्रिस्त्वब्दीयषष्ठ- शतकोत्पन्नो हर्षः, मातृगुप्तनामानमात्मीयं कविं कश्मीरान्पालयितुं •प्रजिघायेति पठ्यते । सोऽयं मातृगुप्तो नामसाम्यादन्यैश्च हेतु- मिः कालिदास एवेति मन्यन्ते ।। इतरे, 'स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्- नागानां पथि परिहरन्स्थूलहस्तावलेपान्' इत्यन्यापदेश- रीत्योपालब्धः कवेरस्यानभिमतः समकालिको दिङ्नागाचार्यः ख्रिस्त्वब्दीयाष्टासप्तत्युत्तरपञ्चशततमे हायने समभूदिति कालि- दासोऽपि तात्कालिक इति निरूपयन्ति ॥

·रघुवंशविमर्शः । १३७ . कतिचन, ग्रीम्देशादागतानां यवनानां सिन्धुनामकाद्देशा- प्रतीच्यां दिशि कृतनिलयानां पराक्रमादिकं कालिदासेन रघु- वंशे सूचितम् । ते हि ख्रिस्त्वब्दात्प्राचीनेषु शतकेष्वासन् । अतो महाकविरसौ ख्रिस्त्वब्दीयप्रथमशतकान्नार्वाचीन इति निर्णयन्ति ।। अन्ये, शकसंवत्सरकर्ता विक्रमभूपः ख्रिस्त्वब्दात्पूर्वे शतके आसीत् । कालिदासोऽपि तदानीमेव तम्य सभामलंचकारेति , मन्वते ॥ इतरे, भारतवर्षम्य प्राग्भागेभ्यः खिम्त्वब्दीयप्रथमशतके जावाद्वीपं गतैरायः सहैव नीतो रघुवंशः पालिभाषायां विप- रिणमितो दृश्यते इत्यतो हेतोर्महाकवेः कालः खिम्त्वब्दात्पूर्व शतकमेवेति च वदन्ति । एवं महता परिश्रमेण प्राचीनग्रन्थान्परिशोध्य, शिलाशा-. सनान्यनुवाच्य, बौद्धकाव्यान्यालोड्य, देशान्तरादिदं वर्षमाग- तैरपूर्वदेशदर्शनकुतूहलिभिर्विबुधैरनुवर्णितं तदानीन्तनराष्ट्रव्य- वस्थादिकमवगत्य, कालिदासप्रभृतीनां महापुरुषाणां जीवन- कालादिकं निर्णीय. भारतवर्षस्य पुरावृत्तं सम्यगवबोधयन्ति । हेतुशास्त्रमालम्ब्य प्राचीनमितिवृत्तं निर्णेतुं प्रवृत्तानामेतेषां पाश्चात्त्यविदुषां परम्परमभिप्रायभेदेऽपि परिशोधनप्रकारस्त्वे- ·१३८ काव्यगुणादर्श करूप एव । अनया युक्तिविचाररीत्या बहवो ग्रन्था आनुष- ङ्गिकतया परिशीलिता भवन्ति ; स्वातन्त्र्येण विषयपर्यालीचन- पाटवं चोपजायते । इदं खलु वैदुष्यस्य फलम् , यदविज्ञातानां विषयाणां ग्रन्थावलम्बिनीभिरेव युक्तिभिः केनचित्सम्प्रतिप- न्नेन प्रकारेण संशोधनं नाम । पाश्चात्त्यानामेषा कविकालनिर्ण- यधोरणी मेघसंदेशविमर्श विस्तरेणोपपादयिष्यत इति विरम्य प्रकृतमनुसरामः ॥ "व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषु स्वयंवरे । न ऋतौ न विवाहे च दर्शनं दुष्यति स्त्रियाः ।' इति वाल्मीकिसुभाषितम- नुम्मरन्निव कविः, 'इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान्वैदर्भि पश्यानु- मता मयासि' इति अजमुखेनेन्दुमती चोदयति ॥ अष्टमे- 'अस्या हि पुष्पावनताप्रशाखाः शोकं दृढं वै •जनयन्त्यशोकाः' इत्यस्मादधिगतसंस्कार इव - कविः, 'अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वमशोकेन सुगात्रि शोच्यसे' इत्यशोकस्यापि शोकं भावयति ॥ नवमे-. "प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालि- नीनाम् । वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मीर्वराङ्गनानामिव भूषिता- । युद्धकाण्ड स ११७. श्लो २७ 2. सुन्दर. स १६. श्लो ३१ 3. किष्किन्धा. म ३० श्लो ५० .

·रघुवंशविमर्शः । १३९ , " नाम् ॥' इति श्रोत्रपेयं मध्वासाद्य कविः, 'शुशुभिरे स्मितचा- रुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिञ्जितमेखलाः । विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहङ्गमाः' इति मदकलमुद्रिति ।। दशमे-- ''त्वं त्रयाणां हि लोकानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः । अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव । दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च । दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु बनेषु च । जगत्सर्व शरीरं ते' इत्याएं स्तवमनुसंदधानः कविः, 'नमो विश्वसृजे पूर्वम्' इत्युपक्रम्य श्लक्ष्णया गिराधोक्ष प्रसादयति ।। . एकादशे- ‘महेन्द्रवरुणोपमौ' इत्यसकृदादिकविना प्रोक्तामुपमामसौ महाकविः, 'भूपती वरुणवासवोपमौ' इति निपुणं योजयति ॥ द्वादशे---- प्रभावस्तम्भितच्छायमाश्रितः स वनस्पतिम्' इत्युपवर्णितः कवेराशय., बुद्धमहिमवर्णनपराल्ललितविस्तारय- . स्थादुद्धृत इति यदुक्तम् ; तदसारम् । यतः सिंहिकानाम्नी काचन राक्षसी प्रभावेण छायाग्राहिण्यासीत् इति, रावणभयाच्च निष्क- म्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः' इति चादिकाव्येऽपि " . पठ्यते ।। 1. युद्ध. स १२०. श्लो २०, १५. २२. 2. अयोध्या. स १ 'इलो ४ ; मुन्दर म ४०. इलो ६. ३. आरण्य, स ४८ श्लो ९.

·काव्यगुणादर्श त्रयोदशे- 'धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः । यथाकालं यथान्यायं निर्गुदन्पापमात्मनः' इत्येवमादौ प्रवृत्तां सरस्वतीम् 'घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्त: समश्नुते मे लघि- मानमात्मा' इत्यनेन व्याख्यातीव कविः ।। "स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्ग' इत्येवं गभीरं प्रवहन्ती गैर्वाणी, महाकविहृदयात् 'बध्नाति यो बन्धुरगात्रि चक्षुदृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः' इति सरसं निः- सरन्ती हृदयं बध्नाति ।। चतुर्दशे–बर्हिणनादितेषु मृदुशाबलेषु हिमवतः परिसरार- ण्येषु परिभ्रमन्नसौ महाकविः. 'क्रोशन्ती कुररीमिव' इत्यसकृ- महर्षिणा निर्दिष्टस्योपमानस्यौचित्यमात्मानुभवेनावगच्छन् , 'चक्रन्द विना कुररीव भूयः' इति शोकसागरमनाया जान- . क्याः कृपणां दशां वर्णयति ।। पञ्चदशे- "राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः म्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥' इति प्राचे- तसात्समुत्पन्नां वाचमनुरुध्य कविः, 'कृतदण्डः स्वयं राज्ञा - - 1 बाल. स १४. इलो ३५ 2. सुन्दर. स ५. इलो ५. 3. किष्कि- न्धा स १९. श्लो २८; युद्ध. स ३२ श्लो ३. 4. किष्किन्धा. स १८ ३३.

·" रघुवंशविमर्शः १४१ लेभे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्वरेणापि न स्वमार्गविल- हिना ॥ इति व्याहरति । 'सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने' सोपसी यथा सिद्धिम्' इति वाल्मीकिनोपवर्णितां जानकीमनुस्मरन्निव कविः, स्वसिद्धि नियमैरिव' इति तां तथैव निर्दिशति || षोडशे- वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः' : 'वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः' इतीदमुपमानमभिनन्दन्निक कविः, 'वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः' इति भणति ।। 5 वस्वौकसाराम्' प्रमदामिव भूषिताम्' इत्यसकृदनुश्रु- तामादिकाव्यपद्धतिमनुस्मरन्निव कविः, 'वस्वौकसारामभि- भूय साऽहम्' 'पूराबभासे विपणिस्थपण्या सर्वाङ्गनद्धाभरणेव नारी' इत्ययोध्यामुपवर्णयति ॥ "ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् । कर्तव्यं वास्तु- शमनं सौमित्रे चिरंजीविभिः ॥' इति राघवेण प्रवर्तितां वास्तु- सपर्याम् ततः सपर्या सपशूपहारां.... उपोषितैर्वास्तुविधान- विद्भिः' इत्यनेन स्मरणपथमुपनयतीव कविः ॥ 1. सुन्दर. १३. श्लो ५१. 2. सुन्दर. स १५. श्लो ३३. 3. युद्ध. स ११२. श्लो २२. 4. युद्ध. स ७६, श्लो ६३. 5. अयोध्या. स ९४. इलो २६ सुन्दर. स ३. श्लो १२. (, अयोध्या स ५०. 'इलो २३. सुन्दर. स ३. श्लो १८. 7. अयोध्या. स ५६. श्लो १८..

·' १४२ काव्यगुणादर्श सप्तदशे-न धर्ममर्थकामाभ्यां बबाधे न च तेन तौ। ना- र्थ कामन कामं वा सोऽर्थेन सदृशस्त्रिषु ॥' इत्यादिना अतिथेः सौराज्यकरणमुपपादयन्कविः, 'कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थ धर्मेण वा पुनः । उभौ वा प्रतिलोमेन कामेन च न बाधसे ।।' इत्यादि- ना भरतकुशलानुयोगव्यामृतस्य रामभद्रस्य मुखेन सौराज्यक- रणरीतिमुपदिशन्तमादिकविमनुकरोति ।। अष्टादशे-हनूमान्प्रज्वलन् लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽ- भवत्' इति प्राचेतसमुखादरपर्वतेप्वेकतमस्य पारियात्रस्य महि- मानमवगच्छन्निव कविः, 'उच्चै शिरस्त्वाजितपारियानं लक्ष्मीः सिषेवे किल पारियात्रम्' इति वर्णयति ।। भारतवर्षमधिकृत्य महाकविना प्रदर्शितं भुवनविन्यासविज्ञा- नमादिकाव्यात्पुराणेभ्याश्चाधिगतमित्यत्र नाम्त्येव संशयः। अयं च विषयो मेघदूतविमर्श विस्तरेण वर्णयिष्यते । एकोनविंशे- *चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवन्द्रियाणि च। क्षीणस्नेहस्य दीपस्व संसक्ता रश्मयो यथा' इति आदि- काव्ये प्रदर्शितां सरणिं महाकविः, 'राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वमनाचिरिख दीपभाजनम्' इति प्रकारान्तरेण विशदयति ।। , श्लो ६३. 2. सुन्दर. स ४३. इलो ५. 1. अयोध्या स १००. 3 अयोध्या स ६४. इलो ७४ ·रघुवंशविमर्शः । १४३ एवं रघूणां चरितमुद्गातुं प्रवृत्तोऽसौ कविकोकिलः, श्रीरा- मभद्रस्यापदानं रामायणादन्येषां वृत्तं पुराणेभ्यश्चावगत्य पूर्व- मूरिभिरवलम्बित पन्थानमाश्रित्य निरर्गलगति. रसभावनिर- न्तरया वाण्यात्मानं बिनोदयन् , तद्गीतश्रवणैकापात्रसिकाना- नन्दयन् , अनपायिपदोपलब्ध्युपायभूतानात्मगुणाधायकान्धर्मा- नुपदिशन् , अपाश्चभौतिकेनामलेन यश कायेन जीवन् भारत- वर्षमद्याप्यलंकरोति ॥ ,

·No text on this page.

·शुद्धपत्रिका। पुटसख्या. पक्तिः १ ३ शुद्धपाठः विदिततरैव सर्वपर्थान १ ध्वन्यतममप्र ७ १५ १८ ३० १० १५ १६ १९ १० १३ अद्भुतरस रनुकूलदं उपालभत इव कुर्वन्त प्रति उदारयन्त प्रति दशावधिना ब्रांतीत्येतत् दुःखसुखीभूय स्वसुख निर्वासितामपि चैतन्यं दाशरथी ग्रथिताभिर्मधुमय दुःखनाविष्ट त्रयाविशत्यधिक महोदधिः प्रमदामिव यत्नन भूपि यशःकायन १७ १४ ९१ १०१ १२८ ६ १२८ १९ १४१ १४१ १४३ ६