·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·December 10:28. Nameer iwar MAmanumaanwaents m -RAND THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLICTION OF Rare & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 372 मीमांसाकौस्तुभः। Registered according to let XX1, 1867, (All Rights Reserved.) ( मीमांसासूत्रोपरि काचन विस्तृता टीका ) ( तृतीयाध्यायस्य प्रथमाहितीयों पादौ) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण-श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमांसाप्रधानाध्यापकेन वेदविशारदबिरुदभाजा पं० अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा तच्छिष्येण मीमांसाचार्येण कृष्णमूर्तिशर्मणा च संशोधितः श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् । MIMAMSA KAUSTUBHA [An exhaustive Commentary of Jaiminisutras] 1& II Padas of III Adhyaya) BY Sri KHANDADEVA. Edited by "Veda Visaralla" Pandit A.Chinnaswami Sastri, Chief Professor of Mimamsa. Benares Hindu University & his pupil "Mimamsacharya" Krishnamurthi Sarma, Tol. II. FASCICULUS III..३ PUBLISHED Å SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. Vida Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares, 19:28. %3- www.MamSHRIMAR MaraMIER BAI ·SkootoleksekDOGovers 000000 आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुल दर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-३७२ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the l'idya Tilas Press, Benares. 2 Agents: Luzac & co, Booksellers, LONDON. Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY. The Oriental Book-supplying Agency, POONA. 3 ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २०१ नारभ्याधीतन्यायेनान्वयः परिकल्प्यते । अत एव तत्पूर्वभाव्य- संयुक्तस्य विश्वजिदादेः स्वर्गफलकल्प्यनम् । अन्यथा प्रकरणात् दंङ्गित्वापत्तेः । नचैवमपि विश्वजित्पूर्वभाविनः अन्यानङ्गस्यैव श्येनादेः वि. श्वजिदङ्ग स्यादिति फलकल्पनाविषयाभावः। यत्र पूर्वोत्तरं विवि- धकर्म पुरस्कारेण वाचनिकसंख्यादिरूपगुणाम्नानं तत्र तन्मध्यप. वितस्य विश्वजितः पूर्वोत्तरभाविकर्माङ्गत्वस्य तद्गुणाङ्गत्वस्य वा आकाङ्क्षानुवर्तकाभावेन वक्तुमशक्यत्वात् फलकल्पनोपपत्तेः । अतश्च प्रकृतेऽपि बहुभिर्निविन्मन्त्रैः व्यवधानात् प्रकरणविच्छे- दोपपत्तेरुत्तराङ्गस्यानारभ्याधीतन्यायेन सामिधेन्यङ्गत्वोपपत्तेः नोपवीतविधौ प्रकरणानुवृत्तिः । वस्तुतस्तु अन्तरानूच्यमियादौ सामिधेनीयात्रवाचिपदा- भावात् अनुवाक्याद्यनुवचनसाधारण्येन सर्वप्रकृताङ्गानुवचन- मात्रोद्देशेन गुणविधानात् न लैस्सामिधनीपकरणानुवृत्तिशङ्कापि । यदपि चान्ते(१)देवावै सामिधेनीरनूच्येत्याधर्थवादे सामेिधे. नीकीर्तनं तदप्याघारस्तुत्यर्थत्वात् न सामिधेनीप्रकरणानुवृत्तिम्- चकम् । नचैवं प्रकरणाभावे तासामाश्रयत्वानुपपत्तेः कथं काम्यवाक्ये तदाश्रितस्य गुणस्य फलार्थतन विधानोपपत्ति- रिति वाच्यम् । आश्रयालाभेन तत्रानुवचनान्तरस्यैव संख्यादि- विशिष्टस्य (२)रेवत्यधिकरणन्यायेन गुणात् भिन्नस्य फले वि. ध्यङ्गीकारात् तस्य च संख्यायुक्तानुवचनत्वसादृश्यात् पश्चदश- संख्यायुक्तानुवचनप्रकृतिकत्वावगतेः तदीया त्रिरभ्यासादि- धर्मान्तराणां च प्राप्त्युपपत्तिः । ननु प्रकृतावनुवचनस्य द्वितीयया ऋक्संस्कारार्थत्वावग- १. तै.सं.२-५-१०.. २.पू. मी. २-२-१२. २६ ·मीमांसाकौस्तुभे [ उपवीताधिकरण- मात् अग्निसमिन्धनप्रकाशकानामृचा प्राधान्येनातिदे शायोगः । न चानुवचनस्य ऋक्संस्कारार्थत्वेन विधाने उद्देश्य विशेषणीभू. तायास्संख्यायाः अविवक्षापत्तिः। एकादशानामृवां प्रकृती समाम्नातानां प्रथमोत्तमत्रिरभ्यासेन पाञ्चदश्यस्य प्राप्सत्वेने. छापत्तेः। न च पाञ्चदश्यविध्यभावे अनारभ्याधीतसाप्तदश्यस्य ऋगभ्यासेन ऋगन्तरागमेन वा प्रकृतावे निवेशोषपत्तेः तया- वृत्यर्थं पाञ्चदश्यविध्यावश्यकत्वमिति वाच्यम् । तर्हि उच्चारण रूपस्यार्थाभिधानरूपस्य वानुवचनस्य मन्त्रान्तरेष्विव न्याया- देव प्रातः तदनूध सामिधेन्युद्देशेन पाञ्चदश्यविधानोपपत्तेः । सर्वथा प्रकृताचा प्राधान्यादतिदेशायोगः । यद्यापि च तासामनुवचनं प्रति गुणत्वं स्यात् तथाप्यनु- वचनफलाग्निसमिन्धनप्रकाशकत्वेनैव व तत् सामर्थ्यात् स्यात् । अ- तश्च द्वारलोपाद विकृतौ तद्धाधः, प्रतिष्ठापरतया ऊहो वा प्रस- ज्येत, ततश्च नित्यानुवचनस्य प्रसङ्गसिद्धिर्वक्ष्यमाणा विरुद्ध्ये- तेति चेत्, न; यत एवात्र सर्व सम्भवत्प्राप्तिकं तत एव वाक्य- स्यग्रंपरिहाराय सक्तुन्यायेन विनियोगभङ्गं प्रकल्प्य सा- मिधेनीगुणकानुवचनस्यैव सामर्थ्य परिकल्पिताग्निसामिन्धनार्थ- त्वेन विध्यङ्गीकाराव । न च साप्तदश्यव्यावृत्तिफलकपाञ्चदश्यविधानेनार्थवत्ता । अनारभ्याधीतस्य साप्तदश्यस्य विकृतिपरत्वेनाप्युपपत्तौ प्राक. रणिकमन्त्राणां अभ्यासस्य ऋगन्तरागमस्य वा कल्पयितुमश. क्यत्वेन तस्य प्रकृतौ प्रसक्त्यभावात् , प्रसक्तावपि वा (३) सप्त. दश वैश्यस्येति वैश्यनिमित्तकसाप्तदश्यविधिवैयपित्तेः तह. लेनैव व्यावृत्तिसिद्धेश्च । एवञ्च प्राकरणिकेन पाञ्चदश्येनानार- ३.ते. सं. २-१-९. ..

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । भ्याधीतसाप्तदश्यवाय इत्याद्यधिकरणानि पाञ्चदश्यविधि कृत्वा चिन्तया अचयशिष्टप्राकरणिकमन्त्रपाञ्चदश्यपरतया द्रष्टव्यानि । अत एवानारभ्याधीतस्य साप्तदश्यविधेः मित्रविन्दादि- प्रकरणस्थविधिना उपसंहारवत् वैश्यनिमित्तकविधिना उपसं. हारशङ्कापि इष्टापत्यैव परिहृता । अतश्च पाञ्चदश्यस्य प्रकृती विध्यभावात् अनुवचनस्यैव सामिधेनीगुणकस्वार्थकमतया वि- ध्यवगतः युक्तो विकृत्यर्थानुवचने ऋचामतिदेशः । गुणस्वम- पिच तासांनानुवचनफलप्रकाशकतया, अपित्वनुवचन जनकत. यैव लाघवात् । अतश्च न तद्द्वारलोपाद्वाधः अहो वा । नत्वेवं फलार्थस्यानुवचनान्तरस्य बहिःक्रत्वप्यनुष्ठानोपपत्तेः ऋतुप्रकरणाम्नानवैयथ्योपत्तिः । न च प्रकृतौ अनुशब्दवाच्यस्य (१) नमः प्रवक्त्रे' इत्यादि परप्रयुक्तनिगदानन्तर्यस्याप्यङ्गत्वन विकृतौ तस्यातिदेशेन प्राप्तेः परप्रयुक्तनिगदाक्षेपायोगात् आन. न्तर्यासम्भवेन बहिःक्रतु प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य(२) "पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वं । तदद्य वाचः प्रथम मशीय" इत्या- दिवाक्यपर्यालोचनया करिष्यमाणसर्वकर्मार्थत्वेन सामिधेनीमा- त्रार्थत्वेन वा प्रवक्त्रादिप्रार्थनापरत्वावसायात् सामिधन्यङ्गत्व. स्थापि सत्वेन बहिःक्रतु प्रयोज्यत्वोपपत्तेः । नचैवमपि अनुवाक्यादिवत् 'अग्नये समिद्ध्यमानायानु बहीति भैषानन्तर्यस्यैवानुशब्दार्थत्वावसायात् तस्य चाग्निसमि- न्धनप्राकाशकस्य बहिःक्रतु प्रयोगायोगात् तदानन्तर्यलाभार्थमनु- वचनान्तरस्यापि ऋतुमध्ये प्रयोगोपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्यापि स्वफलार्थमनुवचनानुज्ञापनरूपस्याङ्गस्य विकृतावूहेन प्रयोगो. १. आश्व. श्री. १-२-१. २. आश्व. श्री. १-२-१.

·मीमांसाकौस्तुभे [ उपवीताधिकरण- पपत्तेः बहिःप्रयोगेऽप्याक्षेपमम्भवादिति वाच्यम् । अनुशब्देन उत्तरकालवाचिना साङ्गमामिधेनीभावनायां तदङ्गभूतपूर्वपदार्थो- तरकालत्वस्य विहितत्वात् पूर्वपदार्थस्य च परप्रयुक्तस्याक्षेप्तु- मशक्यत्वेन तदुत्तरकालत्वासम्भवात् बहिःक्रतु प्रयोगानुपपत्तेः । न च पाठपातपूर्वपदार्थानन्तर्यरूपस्य क्रमस्यानुशब्देना नुवादात् तदभावेऽपि च विकृतौ लुप्तपूर्वपदार्थान्तरभाव्युत्तर- पदार्थानुष्ठानवत् बहिःक्रतु प्रयोगे प्रधानमृतानुवचनमात्रस्या- नुष्ठानोपपत्तिरिति वाच्यम् । विकृतौ पदार्थप्राप्सनन्तरं प्राप्स्य. मानस्य क्रमस्य कथमप्यसम्भवेन तं विना पदार्थानुष्ठानेऽपि इह प्रकरणमध्याम्नातस्य वैकृतानुवचनस्य ऋतुमध्यप्रयोगेनापि क्रमानुग्रहसम्भवे काम्यप्रधानमात्रानुष्ठानानुपपत्तेः क्रतुप्रकरणम- ध्यानुष्ठीयमानवैकृतानुवचनेनैव प्रसङ्गात् प्रकृतानुवचनकार्यसिद्धः न तस्य प्रधानानुष्ठानापत्तिः । अतश्च काम्यकल्पेष्वपि सामिधे- नीप्रकरणानुवृत्यनपेक्षणात् न तदनुरोधेनाप्युपवीतविधौ तदनु- वृत्तिरिति न सामिधेनीमात्राङ्गमुपवीतम् । न च तर्हि काम्याङ्गमेवास्तूपवीतम् । तेषां फलववेनानु. पहताकाङ्क्षाणामुज्जीवनार्य दर्शपूर्णमासादिष्विव सन्दंशानपे- क्षणात् । पूर्वोत्तरावधित्वेन हि तत्र कचित्सन्दशोऽपेक्ष्यते । न तु तदुज्जीवनार्थम् । अप्रतिबद्धत्वात् । पूर्वोत्तरावधेस्त्विह वाचनिका. भैरेव सिद्धेः न सन्दंशापेक्षणमिति वाच्यम् । तेषां विकृतित्वेन क्लुप्तोपकारपाकृताङ्गनिराकाङ्क्षस्वात् माकृताज्ञानुवादेन प्राक- ताङ्गसम्बन्धिगुणविधिमध्यपातेन वा विधि विना प्रकरणेन प्र. हणायोगात् फलवतोऽपि व्यापकमहाप्रकरणमध्यपातेनाकाङ्क्षा. वश्यंभावाच । अतश्च सिद्धं उपवीतस्यान्याङ्गत्वासम्भवात् म. हाप्रकरणात् दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् ।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रयोजनं अस्यापि कर्तुरवैय्यग्यापादकत्वेन तत्संस्कार- त्वात् पूर्वपक्षे सानिधन्यारम्भे तत्का, सिद्धान्ते दर्शपूर्णमामा- योगारम्भे तत्कभिरूपवीतमनुष्ठेयमिति द्रष्टव्यम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ इत्येकादशमुपवीताधिकरणम् ॥ अथ द्वादशं वारणादीनां सर्वयज्ञार्थत्वाधिकरणम्॥ (१२) सू-गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धरसम- त्वात् स्यात् ॥३-१-२२ ॥ (विषयसंशयौ) आधानप्रकरणे पवमानेष्टिसन्निधौ(१) "वारणो यज्ञावचर: स्यात् न त्वेतेन जुहुयात , वैकङ्कतो यज्ञावचरस्स्यात् जुहुयादेवै- तेने"ति श्रुतम् । तत्र अवचर्यते अनुष्ठीयते अनेनेति व्युत्पत्त्या अवचरशब्दः साधनवाची । अतश्च वारणवैकङ्कतजात्योः वा- क्येन यज्ञोद्देशेन विधानं पूर्ववाक्ययोः । साक्षाच जात्या तदा- धारकाष्ठन वा द्रव्यान्तरावरुद्धयज्ञासम्भवात् तदङ्गभूतप्रक्षेपत्त- दतिरिक्तक्रियाणां वैककते वारणे च द्वारत्वेन विधानमुत्तरवा- क्ययोः । न्यायसुधायां तु वैकङ्कतस्य सर्वक्रियार्थत्वमित्युक्तम् । तत्र च यज्ञशब्देनाधानाङ्गपत्रमानष्टिमात्रमुद्दश्यत्वेनोच्यते ? किं वा यज्ञमात्रमिति सन्देहः । साधनत्वस्यात्रावचरशब्देनो. पादानात् कृदन्तत्वेन मुख्य श्रुतित्वाभावेन गौणश्रुतित्वात् पादा- ध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा तु उपवीतस्य दूरस्थसामिधेन्यसम्ब- १. मै. स. १.७-७.

·२०६ मीमांसाकौस्तुभे [ वारणाधिकरण- न्धेऽभिहिते पात्राणामपि तद्रदेव दूरस्थपत्रमानेष्टिसम्बन्धमा- त्रनिराकरणात् प्रासङ्गिकी । (पूर्वपक्षा) तत्र वाक्येन वारणवैकश्तयोः यज्ञोद्देशेन विधानेऽपि यज्ञ- स्वरूपे आनर्थक्यप्रसक्तौ अपूर्वसाधनलक्षणार्थ प्रकरणानुप्रवेशे प्रसक्ते प्रकृतापूर्वसाधानस्याधनस्य यज्ञत्वाभावात् तस्मिन्नेवान- र्थक्यप्रसक्तौ प्रकरणात्तदङ्गभूतानां परमानेष्टीनां यज्ञत्वात् तत एव प्रकृतापूर्वोपकारकत्वसम्बन्धेन यक्षपदेनोद्दिश्य वारणादि विधीयते । यद्यपि हि पवमानेष्टीनां प्रदेशान्तरपठितत्वात् न विशिष्याधिकारोऽस्त्युपस्थापकः, तथापि प्रधानाधिकारेणैव प्रधानांशे धाधितेन तत्सम्बन्धिपत्रमानेष्ट्युपस्थापनादानर्थक्य- तदङ्गन्यायेन वारणादेस्तदर्थताविरोधः । इष्यते च पश्वत्रयवा. बदानसम्बन्धिनो मनोतामन्त्रस्य महाप्रकरणात् ज्योतिष्टोमे प्रा. नावानर्थक्यतदङ्गन्यायेन तदङ्गभूते स्वरूपेणासन्निहितेऽपि सब- नीय प्राप्तिः । अत एव तयावृत्यर्थ 'यद्यप्यन्यदेवत्य' इति वच- नमिष्टम् । तस्मात् स्वतोऽनुपस्थापितस्यापि प्रधानाधिकारेणो. पस्थितत्वात् पवमानेष्टिमात्रार्थत्वं वारणादेरिति प्राप्ते- (भाष्यकारीयस्सिद्धान्तः) भाष्यकारेण तावदेवं सिद्धान्तितम्-सत्यं पवमानेष्टीनामा- धानार्थत्वे पात्राणां तत्र निवेशो युक्तः। तासां तु (१) यदाहवनी- ये जुहोती तिवचनेनाग्न्युत्पत्यर्थत्वावगमात् आधानेन समप्राधा- न्यावगतेः आनर्थक्यतदङ्गन्यायाभावेन आधानप्रकरणपठितानां पात्राणां पवमानेष्टिषु निवेशो युक्त इति । तस्यायमाशयः- १. तै. ब्रा. १-१-१०.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। यद्यप्यनारभ्याधीतेन 'यदाहवनीये जुहोती' त्यनेन ने पवमा. नेष्टीनामग्न्यङ्गत्वं प्रतिपत्तुं शक्यम् । सप्तम्याः द्वितीयार्थलक्षणायां प्रमाणाभावात् , परमानेष्टिवत् क्रत्वन्तराणामप्यङ्गत्वापत्तौ तेषां निष्फलत्वापत्तेश्च । नचानारभ्याधीतस्य वाक्यस्य प्रकृत्यर्थत्वादि- हातिदेशेनाग्निप्राप्तावसिद्धत्वेनाङ्गत्वासम्भवेऽपि प्राधान्यकल्पनो- पपत्तिः । अप्राकृतकार्यकारितापत्तेः, औपदेशिकेन प्रकरणावगता- धानाङ्गत्वेन तद्वाधाच्च । अन्यथा विश्वजिदादिवत् पवमानेष्टी- नामपि फलकल्पनया अग्न्यङ्गत्वस्यैवानापत्तेः, तथाप्यनारभ्या- धीततुल्येनाधानप्रकरणाधीतवाक्येन सर्वेषामाधानाङ्गतया संभा- व्यमानानां पूर्णाहुत्यादिहोमानां साक्षादाहवनीयाङ्गत्वावगमात् पवमानेष्टीनामपि तदङ्गत्वावगतिः । अत एव तत्र द्वितीयार्थे सप्तमी । आहवनीयस्यासिद्धत्वेन होमाङ्गत्वासंभवात् । अतश्चो. भयोरप्याधानपवमानेष्योरग्न्यङ्गस्यात् परस्पराङ्गाङ्गिभावाभा- वेनानर्थक्थतदङ्गन्यायासंभवात् धारणादेः स्वतोऽसन्निहितामु पवमानेष्टिष्वेव निवेशानुपपत्तेः वाक्येन सर्व यज्ञार्थत्वमिति ॥ वार्तिककारस्तु-अश्रुतवाक्यकल्पने प्रमाणाभावात् क- ल्पनेऽपि वा तेन यज्ञरूपाणां परमानेष्टीनां आहवनीयाङ्गत्वानु- पपत्तेः तासामाधानाङ्गत्वमेव । अत एव कल्पितेन वाक्ये- नाधानाङ्गभूतानामेव पूर्णाहुत्यादिहोमानामाहवनीयाधिकरणत्व- सिद्धिः, न तु तेषां साक्षादाहवनीयाङ्गत्वम् , सप्तम्या द्विती. यार्थलक्षणायां प्रमाणाभावात् । अत एव तदाधानविशेषज- न्यपरमापूर्वविशिष्टाग्निवाचिनोऽप्याहवनीयमातिपदिकस्यासिद्धा. र्थकत्वात् आधानजन्योत्पत्यपूर्वविशिष्टाग्नावेव लक्षणेत्यप्यवग- न्तव्यम् । न ह्यन्यथा तेषूक्तविधाहवनीयप्रापकमन्यत् प्रमा- णमस्ति ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ वारणाधिकरण- यद्यपि च पवमानेष्ट्यङ्गभूतानां प्राकृतानां होमानामातदेश- प्राप्तमुख्याहवनीयाधिकरणकत्वबाधेऽपि सति संभवे प्रकृतिदृष्टस्य आधानविशेषप्रयोज्यापूर्वविशिष्ठाग्न्यधिकरणकत्वस्य सायस्के अग्नीषोमीयानुवन्ध्ययोः पौर्वापर्यस्येव बाधे प्रमाणाभावात् उ. तविधाहवनीयाधिकरणकत्वमापकमन्यदस्ति प्रमाणम् । इदमेश च पत्रमानेष्ट्यङ्गभूतानां हविःश्रपणपिष्टलेपफलीकरणहोमानां उक्तविधगाईमत्यान्वाहार्यपचनाधिकरणकत्वमाप्तौ प्रमाणमिष्य- ते तथापि अमाकृतानामाधानसम्बन्धिहोमानां उक्तविधाहवनी. याधिकरणत्वसिद्धाविदमेव वाक्यं शरणम् । यत्तु भवदेवेन प्रधानदेशत्वादङ्गानां तल्लाभ इत्युक्तम् , तदाधानस्य कुण्डत्रयसाधारणत्वात् व्यवस्थालाभे प्रमाणाभा- वादुपेक्षितम् । तस्मात् सत्यपि वचने पवमानेष्टीनामाहवनी- याङ्गत्वासंभवात् आधानाङ्गभूतासु सतीवतासु प्रकृतयज्ञाभावा. दनिवेश इत्याह । तत्र चायमभिप्रायः न्यायसुधाकृता विवृत:- यज्ञशब्दः प्रधानयज्ञानामेवाभिधायकः। (१) स एष यज्ञः प. ञ्चविधः-अग्निहोत्रं, दर्शपूर्णमासी, चातुर्मास्यानि, पशुः, सोमः, इत्यादिवाक्यपालोचनया तथैव शक्तिग्रहात् । न च पशोरङ्गभूत- स्यात्रोपादानादसिद्धिः । पशुपदस्य निरूढपशुबंधस्यैवात्र ग्रह- गात् । अत एवैकादशे 'पञ्चभियुनक्ति पांक्तो यज्ञ' इति यज्ञप. दश्रवणात् (२)“अनि युनज्मि शवसा घृतेनेति युनक्ती"त्येत- द्वाक्यविहितस्याग्नियोगस्य प्रधानमात्रार्थत्वं भाष्यकारेण सिद्धान्तितम् । वार्तिककारेण च यज्ञसंयोगस्य गुणवाक्यस्थत्वेन तदूषितम् । पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वेन यज्ञा- १.ऐ. ब्रा. २. तै. सं. ५-४-१०. अतश्च ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्थ प्रथमः पादः । अन्यथा ङ्गत्वाभावात् वारणादेः सार्वत्रिकत्वामिति, तन्न, यज्ञपदस्य यज- तिपर्यायस्यातिरिक्तशक्तिकल्पने प्रमाणाभावात् । "(१) सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते” (२) एष वै सप्तदशः प्र. जापतिज्ञमन्वायत्तः" इत्यादावपि प्रधानयज्ञग्रहणापत्ती आज्यभागादिषु धौवाज्यवषट्कारादिप्राप्सनापत्तेः । अतएवै- कादशे यज्ञशब्दो यागमात्रवचनवेदङ्गयागानपि ब्रवीतीति वा. तिककृताभिहितम् । तस्मादेवमभिमायो वाच्यः-सर्वत्रैव प्रकृतनिवेशः स्वोद्देश्य स्य लक्षणीयापूर्वेण व्यभिचरितसम्बन्धे प्रकरणादङ्गीक्रियते । यथा "त्रीहीन प्रोक्षति" इत्यादौ । अत एव तादृशस्थले प्रधा- नसम्बन्धानुपपत्तौ आनर्थक्यतदङ्गन्यायेन स्वतोऽसन्निहिते. नाप्यङ्गेन प्रधानोपस्थापितेन धर्मसम्बन्ध इष्ट एव, यथा मनो. तामन्त्रस्य सबनीयेन । तत्र ह्यग्नेरव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धाभावेन प्रकरणं विना अपूर्वसाधनलक्षणानुपपत्तेः तेन प्रधानसम्बन्धा- वश्यंभावात् तत्रानुपपत्तौ तदङ्गभूतसवनीयसम्बन्धः कथञ्चिदु. पस्थित्याऽङ्गीक्रियते । प्रकृते तु यज्ञशब्देनैवाऽव्यभिचरितापूर्व- साधनत्वोपस्थितौ तदर्थ प्रकरणानुप्रवेशायोगात् प्रधानसम्ब. न्यस्यैवाप्रसक्तौ वयस्तदुपस्थापिताङ्गसम्बन्धः । एवं सत्यपि यदि परमानेष्टिसन्निधाविदमाम्नायेत ततो भ. वेत्तन्मात्राङ्गं वारणादि । तदा हि अनुवादस्य पुरोवादसापेक्षतायां सति संभवे सन्निहितपुरोवादविषयत्वौचित्यात् तन्मात्रविषयता भवत्येव । अत एव "बीहिभिर्यजेत,” "सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपः" (३)"प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति" इति प्रकरणा- १.तै. ब्रा. ३.३.५. २. ते, सं. १-६-११. ३. तै. सं-२-३-२ ·२१० খালাল [ वायधिकरण- तिदेशादिना सन्निहितपुरोवादविषयत्व लाभः । अत्र हि अव्य- भिचरितक्रतुसम्बन्धेनैवापूर्वसाधनत्योपस्थितेः तदर्थं प्रकरणा- नुप्रवेशाभावेऽपि अनुवादस्य पुरोवादसापेक्षत्वात् तल्लाभः । प्रकृते तु पवमानेष्टीनां स्वतस्सन्निधानाभावात् सन्निहितस्य चाधानविधेः पुरोवादस्वाभावात् वाक्यमात्रेण सर्वयज्ञार्थत्वं बा- रणादेः । तत्रापि च यज्ञोदेशेन विधानात् “एष पै सप्तदशः प्रजापति" रितिवत् न प्रकृतिमात्रार्थत्वम् । प्रयोजनं पूर्वपक्षे पात्राणामान्तं धारणात् तैरेवोपादानला. घवेन दर्शाधनुष्ठानोपपत्तावपि दैवात् तेषां नाशे दर्शायर्थम- निय तानामुत्पत्तिः । सिद्धान्ते वारणानामेवेति द्रष्टव्यम् । सूत्रं तु गुणानां वारणादीनां आधानभिन्नयज्ञार्थत्वात् तैरे. वासम्बन्धानां तदङ्गभूते अवतारसम्भवात् पवमानेष्टीनां च स्वतस्त- निधानाभावे यज्ञान्तरैस्समत्वादसम्बन्ध इति व्याख्येयम् । अथ वा सर्वयज्ञार्थत्वस्य "पूषा प्रपिष्ट" इतिवदर्थात् पूर्वा- धिकरणे निविदां सामिधेन्यङ्गत्वमाशङ्कय तन्निराकरणार्थत्वेन व्याख्येयम् ॥ इति द्वादशं वारणाधिकरणम् । अथ त्रयोदशं धान्याधिकरणम्(१३) ।। सू-मिथश्चानर्थसम्बन्धः ॥३-१-२३ ॥ (सि) (विषय संशयौ) आज्यभागक्रमे समाम्नाताना वाघ्नीधन्वत मन्त्राणां किं लिङ्गक्रमौ बाधित्वा (१)' वानी पौर्णमास्यामनूच्यते, वृध. १.ते. सं.२-५-२.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । न्वती अमावास्यायां" इति वाक्याभ्यां प्रधानयागाङ्गत्वम् ? उत. लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागाङ्गत्वमेव । वाक्यद्वयं तु व्यवस्थार्थमिति विचार्यते । ( सङ्गतिः) पूर्वपक्षे च सप्तम्या द्वितीयार्थत्वलक्षणात् गौणश्रुतिविनि. योगोपयोगिचिन्तनेन पादाध्याय सङ्गतिः । पूर्व च वाक्येन दुर्बलप्रमाणोपजीवने समर्थिते तद पवादकरणादनन्तरा । (पूर्वपक्षः) विद्वद्वाक्ये च कर्मान्तरत्वावेदकप्रमाणाभावात् तत्र मन्त्र. विनियोजकत्वानुपपत्तावपि आग्नेयादिषु तदुपपत्तेः नानयोः व्यवस्थार्थत्वमित्यधिकाशोत्थानान् पौर्णमास्यधिकरणेनापौन- रुक्त्यम् । तत्र कालकृतव्यवस्थापक्षस्य पौर्णमास्यधिकरण एव निराकृतत्वात् कर्मकृतव्यवस्थापक्षस्य तत्तत्कालीनप्रधानाङ्गभू. ताज्यभागकर्मत्वलक्षणापवादकत्वेन गुरुभूतत्वात् लाघवेन पौ. णमस्यमावास्यापदाभ्यां निरूढलक्षणया प्रधानानि, सप्तम्या च कर्मत्वमुक्त्वा तदुद्देशेन मन्त्रो विनियुज्यते । न च लिङ्गक्रमवाधः । क्रमस्य तावत् दुर्बलत्वेन बाधस्य गुणत्वात् । एवं च सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमाणाभावेन लिङ्ग- स्थाप्रयोजकत्वाच्च । वस्तुतस्तु ब्राह्मणगतवाक्यापेक्षया लिङ्गस्यापि मन्त्रगतस्य दौर्बल्यमेव । अत एव "यद्यप्यन्यदेवत्यः पशु" रिति वाक्येन मनोतामन्त्रस्य लौङ्गिकी सवनीयाङ्गता बाध्यत इति वक्ष्यते । बीजं चात्र (२)बलाबलाधिकरणे वक्ष्यते । प्रशास्तर्यजेति म. न्त्रलिङ्गे "मैत्रावरुणः प्रेप्यति चानुचाहे" ति ब्राह्मणवाक्यस्य मी. ३.३.७. २, पू.

·AAD २१२ मीमांसाकौस्तुभे [वाध्यधिकरण- बाधस्तु सामान्यविशेषादिरूपप्रमेयबलाबलेन. द्रष्टव्यः । न तु वाक्यदौर्बल्येनेति ध्येयम् । तस्मात् प्रधानमात्राङ्गत्वमेवेति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) ब्रूम:-दुर्बलस्यापि प्रमाणस्याबाधेनोपपत्तौ तद्धाधे प्रमाणा. भावात् नात्र प्रधानाङ्गत्वसम्भवः । न ात्र सोमप्रकाशकस्य म. न्त्रस्य कथमपि लिङ्गाविरोधस्संभवति । अमावास्यायां सोम. स्वाधिष्ठानत्वनाप्यभावात् । न च पौर्णशस्यां सोमस्य देवतास्वाभावेऽपि अग्निप्रका- शकस्य सोमप्रकाशकस्य च मन्त्रस्य समुच्चयाङ्गकिारेणाग्नी- पोमदेवताप्रकाशकत्वोपपत्तेः लिङ्गाविरोध इति वाच्यम् । पुरो- नुवाक्यामन्बाहेत्युपादेयगतैकत्वस्य विवक्षितत्वात् पुत्रेष्टिवच्च “ द्वे पुरोनुवाक्ये भवत" इति विध्यभावात् एकस्मिन् कर्माण अ. नुवाक्याद्वयानुपपत्तेः । क्रमबाधश्चोभयत्र स्पष्ट एव । वस्तुतस्तु न केवलमबाघपक्षपातितयैव वाक्येन तयोरबा. धः । अपि तु नियमविधिलाघवानुरोधेनापीत्युक्त पौर्णमास्यधि. करणे । अत एव तदनुरोधेन लक्षणाङ्गीकरणमप्यदोषः । एवं च प्रधानक्रमाम्नातानां अनुवाक्यान्तराणां बाधः ! आज्यभागयोश्चाश्रुतानुवाक्याकल्पनं नाश्रितं भवति । तस्मात् व्यवस्थार्थमेवेदं वाक्यद्वयम् । सा च कर्मकृतेत्युक्तमेव पौर्ण. मास्यधिकरणे ॥ प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ सूत्रं तु प्रधानस्यानुवाक्यानां च मिथो न प्रयोजनप्रयोज- निसम्बन्धः, लिङ्गादिवाधापत्तेरिति व्याख्येम् ।। इति त्रयोदशं वात्रघ्न्याधिकरणम् ॥

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। अथ चतुर्दशं हस्तावनेजनादीनां कृत्स्न- प्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ (१४) सू-आनन्तर्यमचोदना ॥ ३-१-२४ ॥ (सि) (विषयः) दर्शपूर्णमासयोः "हस्ताववनेनिक्ते" इति विधाय श्रुतं "उलपराजीस्तृणाती" ति। तत्रावनेजन द्वितीयाश्रुत्या अदृष्टविध. या दृष्टाविधयैव वा हस्तसंस्कारार्थम् । तदपि कर्तृत्वांशेन । न तु भोक्तृत्वांशेन, मलापकर्षणार्थत्वात् । यद्यपि पूर्वमेव शुद्ध्यन्त- रमप्यनुष्ठितमस्ति तथापि मन्त्रानेकत्वे स्मृतिदाय॑वत् शुद्ध्य- न्तरस्यापि बाधकाभावः । अत एवास्य सिद्धान्ते सर्वार्थत्वेऽपि न पूर्वपदार्थाङ्गत्वमि- त्यर्थक्रमेण पाठक्रमं बाधित्वा न सर्वादावनुष्ठानम् । ततश्चावने. जनसंस्कृतस्य कर्तृहस्तस्य उपयोगापेक्षायामुत्तरकालभाविपदा- थसाधनस्वामित्मप्यविवादमेव । (संशय:) उत्तरपदार्थस्तु किमव्यवहितानन्तर एव, अथवा सर्व वेति सन्दिह्यते । अत एव श्रुतिविनियोगोपयोगिहस्तनिष्ठापूर्व साधनत्वविचारात् पादाध्यायसङ्गतिः । तत्पसनाच ज्योतिष्टो- मप्रकरणस्थं "मुष्टीकरोति," "वाचं यच्छती"त्याधप्युदाहरणम् । इदं हि द्वयमपि लिङ्गान्मनाप्रणिधानद्वारा दीक्षितकर्तृसंस्का रकं सत् करिष्यमाणकर्मार्थमेव, दीक्षितत्वपुरस्कारेण विहितस्य सर्वार्थत्वेऽपि पूर्वपदार्थाङ्गत्वानुपपत्तेः । अतस्तत्राप्यव्यवहितो. तराम्नातदीक्षितावेदनमात्रार्थत्वम् ? उत वाग्विसर्गाङ्गुलिविस- पूर्वभावियावत्पदार्थत्वमिति विचारः ।

·मीमांसाकौस्तुभ [ हस्तावनेजनाधिकरण- परस्प- (सङ्गतिः) पादसङ्गत्यभावेऽपि प्रासङ्गिको द्रष्टव्यः । श्रुत्यैव वा मुष्टि. वाग्यमयोः संस्कारार्थत्वमित्यपि सुवचम् । मुष्टीकरणस्य वाग्यम- मात्राङ्गत्वशङ्का तु उभयारेपि कर्तृसंस्कारकत्वेन राङ्गत्वानुपपत्तेनांतीवादत्र्तव्यः । अनन्तरा त्वानन्तर्य रूपक्रमाप. वादात् स्पष्टा। (पूर्वपक्षः) अत्र आनन्तर्यादव्यवहित पदार्थाङ्गत्वमेव । नचानन्तर्यस्य बहुषु पठितेषु कस्यचिदवर्जनीयत्वात् नाङ्गतानियामकत्वामिति वाच्यम् । सन्निधिविशेषाम्नानवैय्यर्थ्यपरिहारार्थ तस्थापि प्रकर- णादिकल्पनेनाङ्गताग्राहकत्वात् । अन्यथा उपहोमानां विकृत्य- बानुपपत्तेः । न च सन्निधानस्य नियामकत्रेऽपि प्रकृते सर्वार्थ - नाग्राहकाकरणविरोधात् तदसम्भवः । साधारणस्य प्रकरणस्य विशेषनिष्ठानन्तर्येणोप सङ्ग्रहोपपत्तेः । अन्यथा "शुन्धव"मिति प्रो. क्षणमन्त्रस्यापि प्रकरणात् सर्वप्रधानाङ्गभूतपात्रप्रोक्षणाङ्गत्वा- पत्तेः सन्निधानात् सान्नाय्याङ्गभूतपात्रप्रोक्षणार्थता वक्ष्यमाणा विरुध्येत । अतो विरुद्धविषये प्रकरणस्य प्राबल्येऽपि अविरुद्धविषये उपसंहार एवेति पूर्वपक्षवादी मन्यते । अतश्चावनेजनमुलपरा- जितरणाङ्गम् । मुष्टीकरणवाग्यमौ चाध्वर्युक कदीक्षितावेदनफ- लीभूतज्ञानजननद्वारा आवेदनाङ्गम् । न तु सर्वाङ्गम् । (सिद्धान्तः) सिद्धान्तबादी तु न वाक्यादिमात्रकल्पनया शीघ्रप्रवृत्तेन प्र- करणेन प्रमितस्य सर्वार्थत्वस्य प्रकरणादिकल्पनसापेक्षेण पश्चा- प्रवृत्तेन सन्निधिना युक्त उपसंहारः, तथात्वे विकल्पापत्तेः । ।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्थ प्रथमः पादः । २१५ . अत एव न यत्र सामान्यशास्त्रस्य प्रथमप्रवृत्तिकत्वं तत्रैवोपसं. हार इति वक्ष्यते । शुन्धनमन्त्रस्य तु न प्रकरणात् झटित्येव सर्वप्रधानाङ्गत्वावगमः । द्वारकल्पनासापेक्षत्वात् । सानाय्याङ्गता तु सन्निधिना तद्वारस्प तायपात्रशुन्धनरूपस्य क्लसत्वात् झटि. त्यवगम्यत इति युक्तः तत्र सनिधानेन प्रकरणस्योपसंहारः । प्रकृते तु द्वारक्लप्तेः सर्वत्रा विशेषात् वैपरीत्यामिति वैषम्यम् । वस्तुतस्तु अर्जनीयत्वात् बहुषु किंचिदानन्तर्यस्य नाङ्ग- ताग्राहकत्वमपि । न च सन्निधिविशेषाम्नानवैश्ययम् । क्रम- नियमार्थत्वेन तस्योपपत्तेः । अत एव यत्रोपहोमादौ न प्रकर- णान्तरेणार्थवत्ता तत्राङ्गताग्राहकत्वमपि । तत्राङ्गले भिन्न प्रयोग विधिपरिग्रहात् क्रमनियामकत्वानुपपत्तिः । अतः आनन्तर्यस्य अनियामकत्वात् प्रकरणेन हस्तात्रनेजनस्य करिष्यमाणसर्वपदा. जस्वमेव । कतृसंस्कारकत्वेन प्रधानमात्रार्थस्वशङ्कानुपपत्तेः । न च मलापकर्षणार्थवादस्य पिटलेपप्राग्भाविपदार्थाङ्गत्व- मेव युक्तमिति न्यायसुधाकटुक्तं युक्तम् । हस्तावनेजनप्रारभा- विमलापर्कषणार्थस्यास्थ पिष्टलेपसम्बन्धिमलनिवर्तकत्वाभावे- ऽपि सर्वपदार्थाङ्गभूत तन्मलाभाव सम्पादकत्वेन सर्वार्थत्वोपपत्तेः । मुष्टीकरण वाग्यमयोस्तु अङ्गुलियाग्विसर्गप्राकालीनत्वेन यजमान- कर्तव्य सर्वपदार्थाङ्गत्वमेव, तदुत्तरकर्तव्यपदार्थसम्बन्धिनः प्रधा. नस्य पृथक्प्रयत्नापेक्षत्वेन एतजन्यवाभावात् । नचैत्रं तदुत्तरभाविप्रधानाङ्गत्वस्यैवाभावेन कथं प्रधानमक- रणेनाङ्गमात्रार्थत्वमिति वाच्यम् । आनर्थक्यतदङ्गन्यायेन तदुपपत्तेः। तस्मात् सवार्थत्वम् ।। सूत्रं स्पष्टम् ॥ ननु प्रकरणस्यापि वाक्येन बाधोपपत्तेः कथं सर्वार्थत्वं ? ।

·२१६ मामासाकास्तुभ | चतुधाकरणाधिकरण- Sapna नह्याख्यातद्वययच्छन्दतुमुन् प्रत्ययाभावे एकवाक्यत्वमेव ना- स्तीति नियमस्समस्ति । पश्य मृगो धावतीत्यादौ व्यभिचारात् , अत आह- सू-वाक्यानां च समाप्तत्वात् ॥३-१-२५॥ दर्शनभावनायाः कर्मसाकाङ्क्षत्वात् धावनभावनायां तस्यां कर्मत्वेनान्वयोपपत्तेः युक्ता तत्रैकवाक्यता । प्रकृते त्ववने- जनभावनानां सत्यप्यपूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्रहणार्थ भाव- नान्तरापेक्षणे शाब्दबोधे हस्तादीनामेव कर्मत्वेनान्वयात् विभ. ज्यमानसाकसत्वाभावेनैकवाक्यत्वानुपपत्तेः । प्रयोजनमुलपराजिस्तरणस्यारादुपकारकत्वेन प्रधानमा- त्रार्थत्वात् गृहमेधीये लोपेन हस्तावनेजनस्यापि लोपः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु आज्यभागाङ्गत्वेन करणमिति विस्मृतस्यापि हस्ता. बनेजनादेः उलपराजिस्तरणानन्तरं करणमित्यपि प्रयोजन द्रष्टव्यम् ॥ इति हस्ताब नेजनाधिकरणम् ।। अथ पश्चदशमानेपचतुर्धाकरणाधिकरणम् ।। (१५) सू-शेषस्तु गुणसंयुक्तरसाधारणः प्रतीयेत मिथस्तेषामसम्बन्धात् ॥३-१-२६ ॥ (विषयः दर्शपूर्णमासयोः “आग्नेयं चतुर्धा करोति" इति श्रुतम् । तत्र किं हविष्ट्वमेव तदुद्देश्यतावच्छेदकं ? अनिसम्बन्धिहविष्टु वा ? उत पुरोडाशत्वमेव का ? उताग्निदेवताकहविष्वम् ? इति विचार्यते ।

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्थ प्रथमः पादः । (सङ्गतिः) पादाध्याय तङ्गतिःस्पष्टा । सर्वार्थत्वापवादाचानन्तरा। (पूर्वपक्षा) चत्र द्वितीय या चतुर्धाकरणं प्रति प्राधान्यात् तद्धितार्थ- स्योद्देश्यता प्रतीयते । तस्य च सर्वनामार्थकत्वात् स्थवाक्योपाचा- भावे प्राकरणिकपरामर्शत्वावगतः प्रकृतप्रधान साक्षात्सम्बन्धि- हविर्मात्रोद्देश्यतापगतेः अग्निसम्बन्धित्वरूपाविशेषणस्याप्यविव- क्षितत्वात् हविर्मात्रस्य च चतुर्धाकरणम् । नात्र परस्परान्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः येन विशिष्टोद्देशः शङ्कथेत। (१)पौर्णमास्यधिकरणे द्रव्यदेवतयोः परस्परानन्वयस्थ स्थापितत्वात् । अस्तु वा कथंचिद्विशेषणविवक्षा, तथापि प्रधानभूतद्रव्य- सङ्कोचपरिहारार्थ सम्बन्ध सामान्य तद्धि तस्यानुशासनिकी लक्ष- णामीकृत्य अग्निसम्बन्धित्वमानं तद्विशेषणम् , (२) गुणे त्व- न्याय्यकल्पनेति न्यायात् । सम्बन्धस्य च विशेषापेक्षा हविर्निरूपितदेवतात्वाधिष्ठानत्वकत्वसम्बन्धस्याश्रयणात् सर्वेषां पुरोडाशानां अग्नीषोमीयाज्यस्य "वेधां हनीषी"तिबद्धा अग्नि- सम्बन्ध्यङ्गहविषोऽपि चतुर्धाकरणम् । अस्तु वा(३) "तञ्चतुर्धा कृत्वा पुरोडाशं बर्हिषदं करोती"ति शतपयश्रुतिगतेन वाक्येन सिद्धान्तबदुपसंहारा अमिसम्बन्धि- पुरोडाशमात्रस्यैव चतुर्घाकरणम् । आग्नेयपदस्य च पुरोडाशमात्र- परत्वेऽपि शाखान्तरीयत्वादस्थ वाक्यस्य नानर्थक्यम् । अस्तु वा लक्षणाभयादेव आग्नेयमिति देवतातद्धितः । तथाप्यनीषोमीयादावप्यस्येवाग्ने देवतात्वमिति तस्यापि चतुर्धा- करणोपपत्तिः । घटपटावानयेत्यादौ कर्मत्वस्यैव द्वन्द्वान्ते श्रुतस्य १. पू. मी२-२-३. २. पू. मी. ९-३-१५.३. श. ब्रा. १-८-४ ૨૮ ·२१८ मीमांसाकौस्तुभे [ चतुर्धाकरणाधिकरण- तद्धितार्थस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् त्यग्यमानद्रव्योद्देशकर्मत्वरूपे देवतात्वे व्यासक्तत्वस्य बाधाश्च । अतश्च डिस्थ डबित्यमातु:डि- स्थमातृव्यपदेशवत् उभयदेवत्यस्यायाग्नेयपदव्यपदेश्यत्वोपपत्तेः युक्तं पुरोटाशमात्रस्य चतुर्धाकरणम् । अस्तु वा व्यासक्तं देवतात्वम् । तथापि प्रधानभूतद्रव्य- सङ्कोचपरिहारायाग्निपदं स्वशक्यघटितमधिष्ठानं बक्षयित्वा त- निष्ठदेवतात्वमेव हविर्विशेषणत्वेनावगमयतीति न कश्चित् पुरो- डाशमात्रचतुर्धाकरणे विरोधः । यदि हि प्रमाणान्तरप्रमितसो- मादिसापेक्षस्याग्निप्रातिपदिकार्थमात्रस्यानेन देवतात्वमुच्यते त- तस्सापेक्षत्वेन तद्धितत्तिभग आपयेत । अग्निपदेनैव तु मनो- तास्थाग्निपदेनेव सोमादेरपि लक्षणायां न कश्चिद्विरोधः । अतथ यथैव(१)"आग्नेयस्य मस्तकं विरुष्य प्राशित्रमवद्यती" त्यस्य सर्वविषयत्वं तथा प्रकृतेऽपीति सिद्धम् । सूत्रं तु उद्देश्यविशेषणसंयुक्तश्शेषः साधारण: प्रतीयेत । चतुर्धाकरणाख्यस्य शेषस्थानेश्वोद्देश्यविशेषणस्य मिथस्सम्बन्धा- भावादिति व्याख्येयम् ॥ इति पूर्वपक्षः। सू-व्यवस्थावाऽर्थ(२)स्य श्रुतिसंयोगात लिङ्गस्यार्थेन सम्बन्धाल्लक्षणार्था गुणश्रुतिः ॥३-१-२७॥ (सिद्धान्तः) आग्नेयस्यैव वा चतुर्धाकरणम्, प्रचुरपयोगेण देवतामात्रश- तस्य तदितस्य सम्पन्धसामान्यलक्षकत्वानुपपत्तेः । अत एष तदनुशासनमपि लाक्षणिकमेव । १. आप. श्री. ३-१-२. २. अर्थसंयोगादिति भाष्याभिप्रेतः पाठः।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । न च प्रधानभूतसर्वनामार्थकतद्धितार्थद्रव्यसङ्कोचपरिहाराय लक्षणाङ्गीकरणम् । शुक्का पट इत्यादौ सङ्कोचार्थ एव विशेषणे अक्षणानगीकरणात् । अन्यथा विशेषणमात्रोच्छेदापत्तेः। एते. नाग्निपदेनैव मनोतास्थाग्निपदवत् सोमादि लक्षणेत्यायपास्तम् । तत्र केवलाग्निदेवताकत्वाभावेन वदगीकारेऽपि प्रकृते सदङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । न च देवतावाचित्वाङ्गीकारेऽपि अग्नीषोमीयादौ उभयोरपि देवतात्वसत्वाच्चतुर्धाकरणविषयत्वोपपत्तिः । इतरेतरयोगरूप. चार्थविहितद्वन्द्वन साहित्यस्य विवक्षितत्वात् साहितयोरेव देव- तात्वं प्रत्यन्वयोपपत्तेः । अतएव देवतात्वमप्यखण्डोपाधिरूपम् , न तु त्यज्यमानहविरुद्देश्यत्वमेवेति न व्यासक्तत्वाविघातः । घटपटावानयेत्यत्र उद्देश्यत्वेन तद्विशेषणस्य साहित्यस्याविवक्षि- तत्वात् प्रत्येकं कर्मतेति विशेषः । अत एव तदभिप्रायेणैव द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यत इति प्रवादः । अत- श्वानीषोमीयादावनेदेवतात्वाभावात् केवलाग्निदेवत्यस्यैव चतुर्क- करणम् । यत्तु अमिदेवताकत्वं प्रकृतद्रव्यविशेषणमविवक्षितमिति, तत्र धूमः-यन्मते सम्बन्धसामान्ये तद्धितः तन्मते तावत्कारक- तातिरिक्तसम्बन्धेन परस्परान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन विशिष्टो- देशे नैव किंचित् वाधकमस्ति । यस्यापि देवतातद्धितस्तस्यापि किमपूर्वसाधनत्वस्य लक्षक ? प्रकृतद्रव्यमानं वा ? प्रकृतहविष्ट वा ? नाया, "सूक्तहविषोरि"ति नियमेन देवतातद्धितस्य द्रव्य. मात्रवाचित्वाभावात् । नान्त्यः; हविःपरत्वस्य देवताबाचित्व. प्रतीति विना अनुपपत्तेः । न हि सूक्ते हविषि वा वाच्ये देव. सातद्धितस्तेन नियम्यते । येन हवि:परत्वं प्रथमत एवा. ? ? ?

·२२० मीमांसाकौस्तुभे [चतुर्धाकरणाधिकरण- अतश्व बबुध्येत । सूक्ते हविषि वा वाच्येऽपि अधीतादिनद्धितस्य सम्बन्धसामान्यतद्धितस्य वा दृश्यमानत्वात् । अपि तु देवतात- द्वितस्य सतस्सूक्तहविर्वाचित्वनियमः तेन क्रियते । उपजीव्यस्य प्रथमावगतस्य देवतात्वस्यैवापूर्वसाधनलक्षात्यो- पपचेः तदेव प्रातीलिकमुद्देश्यतावच्छेदकम् । देवतात्वस्य च नियमेनानुयोगिप्रतियोगिसापेक्षत्वात्(१) हविशर्तिन्यायेनाग्ने ई- विषश्च विवक्षाङ्गीकारात् देवतायाश्च द्रव्यान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वेऽ पि “अर्थमन्तर्वेदि मिनोती"तिमत् तद्धितान्तपदेनाग्निदेवताकह विष्ट्वस्य लक्षणयोद्देश्यतावच्छेदकत्वोपपत्तिः । एवं चाग्निदेवताकस्य आज्यभागहविषोऽपि "वेघांहवींच्यासाद- यती"तिवत् चतुर्धाकरणप्रसक्तौ शाखान्तरीयेण "तचतुर्धा कृत्वे" ति वचनेन तच्छब्दपरामृष्टपुरोडाशपरेणास्य स्वविषये उपसंहाराद- ग्निदेवताकपुरोडाशमात्रस्य चतुर्धाकरणोपपत्तिः । आज्यभागाङ्ग- स्यापि वा धौवाज्यस्य सर्वार्थत्वेन प्रतिपत्यनहत्वात् अनेनैव त स्योपसंहारः। एतादृशोपसंहारे च वीज विकल्पानापत्तिः, शक्य - तावच्छेदकानवच्छिन्नपदार्थलक्षणानुपपत्तिश्च । अन्यथा उपसं- हारानङ्गीकारे शाखान्तरीयत्वेऽपि विकल्पापत्तिः। आग्नेयपद- स्यैव पुरोडाशमानपरत्वलक्षणयोपसंहाराङ्गीकारे तु आग्ने- यपदेन शक्यतावच्छेदकानवाच्छिन्नाग्नीषोमीयादिलक्षणापत्तिः । अतः पुरोडाशपदस्थेन शक्यतावच्छेदकावच्छिन्नाग्नेयमात्रपरत्व- लक्षणया उक्तविधमुपसंहाराणीकरणं युक्तम् । तदा हि सामा- न्यशास्त्रस्य क्लुप्तत्वेऽपि प्रथमप्रतिकत्वाभावात् फलतः परि- संख्यावान्तर भेदः तन्मात्रसंङ्कोचरूपोपसंहारोऽङ्गीक्रियत इति न विकल्पापत्तिः । १. पू. मी. ६-४-९.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २२१ नचैवमपि परस्परोपसंहारे योस्सार्थक्योपपत्तावपि अन्य- तरेणान्यतरोपसंहारे सामान्यशास्त्रस्यानर्थक्यम् । 'तं चतुर्था कृत्वे' त्यत्र तु प्राप्तचतुर्धाकरणोत्तरकालत्वविशिष्टवर्हिपत्वकरणकभा- बनायाः भक्षणाङ्गत्वेन विधानाचतुर्धाकरणविध्यभावेन सामा. न्यविधित्वाभावात् कथमुपसंहार इति वाच्यम् । क्रमविधानार्थ- मप्यनुद्यमानस्य तेनोपसंहारोपपत्तेः। वस्तुतस्तु तस्य शाखान्तरीयत्वात् तच्छाखीय पुरुषान् प्रति चतुर्धाकरणस्यापि विध्युपपत्तिः । नचैव वाक्यभेदापत्तिः । स्वोद्देश्यसम्बन्धिन्या एव चतुर्धाकरणभावनायाः उत्तरकाल- तासम्बन्धेनैवोत्तरभावनायां वैशिष्ट्योपपत्तेः। यद्यपि स्वशा. खीयवाक्याभाचे शाखान्तरीयपुरुषान् प्रति चतुर्धाकरणं प्राप्नो- त्येव, तथापि स्वशाखीयवाक्यसत्वे तस्यैवाभ्युदयशिरस्कारका ल्पनया विधायकत्वकल्पनात् सामान्य शास्त्रत्वोपपत्तिः । एवमेक- शाखीयवाक्यद्वयस्थलेऽपि यदि सामान्य वाक्यस्याभ्युदयशिरस्क- त्वकल्पनयापि संभवत्प्राप्तिकार्थप्रापणफलकत्वेन सामान्यशास्त्रत्व- संभषः, यथा अनारभ्याधीतसाप्तदश्यवाक्यस्य सामिधेनीसम्बन्ध मात्रमापकतया तत्रापि युक्तोपसंहारो मित्रविन्दादिप्रकरणस्थसाप्त- दश्यवाक्येन । यत्र तु न कथमपि सामान्यवाक्यसार्थक्यं तत्र विकल्प एकागयाझीक्रियते । तत्रापि वाक्यद्वयप्रमितमभ्युदयकारि भवतीत्येवं कल्पनया उपसंहार एवेसन्यदेतत् । यत्तु प्राशिवावदानवत् सत्यप्याग्नेयपदश्रवणे सर्वार्थत्वामि- त्युक्तम् । तस्माशिवमवद्यतीति सामान्यवाक्येन सर्वहविषां प्रा. शिकावदानप्राप्तौ प्रदेशविशेषापेक्षायां आग्नेयस्येतिवाक्येन आ. नेयोद्देशेन मस्तकप्रदेशनियममात्रकरणाद् अन्यपरत्वेन सामा- न्यवाक्योपसंहाराशक्तेः हविरन्तरे प्रदेशनियमाप्राप्तावपि प्राशि- ·२२२ मीमांसाकौस्तुभे [चतुर्धाकरणाधिकरणम् । प्रावदानप्राप्तौ बाधकाभावात् । प्रकृते तु तद्विशेषवाक्यस्यान्यपरत्वा- भावेन उपसंहारस्यावश्यकत्वात सर्वार्थत्वानुपपत्तेः परिहर्तव्यम् । अत एवात्र प्राशिवावदानस्यावान्तरप्रकरणादेव प्रातः तद. न्यथानुपपत्या च विभागापरपर्यायस्य विरुजनस्यापि प्राप्तः तदनूध मस्तकमात्रमाग्नेयोदशेनापादानत्वेन विधीयते । अत एवं द्वितीयया विभागसंस्कार्यतया प्रतीयमानस्यापि मस्तकस्य दृष्टा- स्वायनुरोधेनापादानत्वरक्षणायामपि न दोषः । अस्तुवा आग्नेयमस्तकापादानकस्य विभागस्यैव प्राशिवावदा- नोद्देशेन विधिः । स्फोटनापरपर्यायो विभागो नार्थप्राप्तः। अ. स्मिश्च पक्षे विधेयसापादेव पाशित्रावदानस्याग्नेयमात्रविषय. स्योद्देश्यत्वावगमेऽपि न तस्योत्पत्तिवाक्येऽपि तन्मात्रविषयत्व- मित्यन्यत्र विस्तरः ॥ मूत्रं तु आग्नेय एव चतुर्धाकरणव्यवस्था। देवतात्वरूप. स्यार्थस्य तद्धितश्रुतिसंयोगात् । न चास्यापूर्वसाधनत्वपरिचायकत्वमात्रतया स्वरूपस्याविव- क्षितत्वादनादरः । लिङ्गत्वेऽप्यर्थेनापूर्वसाधनत्वेनान्यूनानतिरि- क्तवृत्तितया सम्बन्धात् । प्राशिवावदानवाक्ये तु आग्नेयपदस्य मस्तकोपलक्षणार्थत्वात् न तस्य व्यवस्थेति व्याख्येयम् । प्रयो- इति पञ्चदशमाग्नेयचतुर्धाकरणाधिकरणम् ॥ १५ ॥ श्रीरुद्रदेवसूनोः कृतिरेषा खण्डदेवस्य । मीमांसाकौस्तुभाख्या शेषाध्याये पाद आद्योयम् ।। इति पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीणश्रीरुद्रदेवमूनोः खण्डदेवस्य कृतौ मीमांसाकौस्तुभे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ श्रीरस्तु जनं स्पष्टम् ॥

·श्रीः मीमांसाकौस्तुभे। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ सू-अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषमावस्त्यात त- स्मादुत्पत्तिसम्बन्धाऽर्थेन नित्यसंयोगात ॥ ३-२-१॥ (सि) (विषय संशयौ) एवं श्रुतिविनियोगोपयोगिविचारे समाते इदानीं श्रुत्युप- जीविलिङ्गविनियोगोपयोगिविचारः प्रारभ्यते । लिङ्गं नामाङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतर- वाचकपदकल्पनानुकूला कलप्तपदार्थनिष्ठा योग्यता । यथा 'त्रु- वेणावधती' सत्र क्लुप्तपदार्थनिष्ष्ठा द्रवमित्युद्देश्यवाचिपदकल्प- नानुकूला योग्यता लिङ्गम् , यथा वा संस्कारविध्यन्यथानुपप- श्या संस्कार्यस्य विनियोगकल्पनास्थले द्रव्यनियामकपदकल्प- नात् कृतिकारकत्ववाचिपदकल्पनानुकूला क्लासंस्कारनिष्ठा यो- ग्यता लिङ्गम् । यद्यपि च तत्रोद्देश्यवाचकमपि पदं कल्प्यते तथापि कृति- कारकत्ववाचिपदस्य तावत् कल्पनान्न क्षतिः । एवं मन्त्रेष्वपि कलप्तेषु स्वप्रतिपाद्यार्थ प्रत्युद्देश्यतामतिपा- .

·२२४ EDIA मीमांसाकौस्तुभे [लिङ्गाधिकरण- दकपदकल्पनानुकूळास्ति योग्यता । अतस्सापि लिङ्गम् । सा चान्यथानुपपत्तिरूपत्वाव्यतिरेकव्याप्तिरूपा । तच्च तत्पदरूप- श्रुतिकल्पनाद्वारा तत्तत्पदार्थ प्रति क्लुप्तपदार्थस्य तत्पदार्थस्य वा पदार्थान्तरं प्रति विनियोगे कारणम् । तत्र च वस्तुसामर्थ्य- रूपस्य लिङ्गविशेषस्य विचाराणम्भवनैतावतैव प्रायशः पर्यवसा- नम् । मन्त्रसामर्थ्यरूपे तु विचार्यते-किं तेन शक्यैव प्रतिपा- द्यमानेऽर्थे विनियोगः ? किं वा लक्षणया विनियोगो? गोण्या वा प्रतिपाद्यमानेऽपीति । (सङ्गतिः) लिङ्गप्रयोज्यविनियोगोपयोगिचिन्तनस्य पादार्थत्वात् पा- दाध्यायसङ्गतिरस्पष्टा । अनन्तरा तु युक्तं प्रसक्षश्रुतेर्विशेष- निष्ठत्वादसविषयत्वं चतुर्धाकरणस्य, लिङ्गस्य तु न तथात्व- मिति पूर्वपक्षोत्थापनात् द्रष्टव्या। (पूर्वपक्ष) तत्र दर्शपूर्णमासादिप्रकरणे समाम्नातानां श्रुसविनियुक्ता- नां मन्त्राणामधिकाराख्यप्रकरणात् क्रतुसम्बन्धेऽवगते द्वार- विशेषे मन्त्रलिङ्गेन विनियोगः क्रियते । तत्रापि योग्यतारूपस्य लिङ्गस्य सत्यपि देवदत्तस्य पाकयोग्यत्वे आकाङ्क्षाभाचे पाके विनियोगादर्शनात् आकाङ्गापि सहकारिणी । सा च य- थैव मन्त्रप्रकरणिनोः, तथा द्वारस्यापि, तदभावेऽपि सम्ब- न्धानुपपत्तेः। एवं च यथैव मुख्यस्य कुशच्छेदनस्य स्मारकापेक्षायां तद. ङ्गत्वेन मन्त्रो “बहिर्देवसदनं दामी" ययं विनियुज्यते, यथा गौण- स्याप्युलपाख्यसुगन्धितृणविशेषच्छेदनस्य स्मारकापेक्षायां विनि- युज्यत एव । न हि प्रतिप्रधान गुणात्तिविरुध्यते । ।

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। .. न च जघन्यत्तिजन्यशाब्दबोध मुख्यार्थवाधस्यापि कार: णत्वात् कथं तदभावे गौणेऽर्थे विनियोग इति वाच्यम् । “य. ष्टीः प्रवेशय" 'छत्रिणो गच्छन्ती' त्यादौ तदभावे तात्पर्यमा. त्रेण जघन्यवृत्तिदर्शनेन तात्पर्यानुपपत्तेरेत्र तत्कारणत्वावसा: यात् प्रकृते च गौणार्थविषयकस्मारकाकाङ्क्षाया एव तात्पर्य ग्राहकत्वात् तस्मिन् विनियोगोपपत्तेः । अत एव मन्त्रस्य मु- ख्यार्थविनियोगेन निराकाङ्कस्यापि न क्षतिः । न च गौणार्थस्मारकाकाङ्काया ध्यानाद्युपायान्तरेण नि- ति आकाङ्क्षायास्तापर्यग्राहकत्वमात्रेणाप्युपपत्तावनुपस्थितध्या- नाद्याक्षेपकत्वे प्रमाणाभावात् , वृत्तिप्रमापितप्रतिमन्त्रनियम- स्याङ्गत्वमित्येकस्यैव विनियोगस्य कल्पनोपपत्तौ ध्यानादीनां तत्कल्पने गौरवाच्च । अत एव गौणमुख्यार्थभेदेन विनियो- गकल्पनात् पूर्वपक्षेऽपि गौरवामिसपास्तम् । तस्मात् सर्वत्र वि. नियोगः । एवं च दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितानां पूषानुमन्त्रणमन्त्रा- दीनां प्रकरण एवं गोण्या वृत्त्या निवेशोपपत्तेरुत्कर्षोऽपि ना- श्रितो भवति । न च मन्त्राणां गौणार्थाकाङ्क्षायां वृत्तिप्रमाप्यप्रसङ्गत्वक- ल्पनेऽपि प्रकृतेऽग्न्यादिरूपस्य गौणार्थस्य संनिहितमुख्य- मन्त्रान्तरेण निराकाङ्कत्वात् कथं तत्र पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य गौ- णस्य निवेश इति वाच्यम् । पाकरणिकेऽन्यदेवताकेऽनाम्नात- मन्त्रके वा कणि निवेशोपपत्तेस्तत्रानुपस्थितध्यानाद्युपाया- क्षेपापेक्षयोपस्थितपूषानुमन्त्रणमन्त्रनिवेशकल्पनस्यैवाचितत्वादि- ·मीमांसाकौस्तुमे [लिङ्गाधिकरण- ति प्राप्ले- (सिद्धान्त:,) अभिधीयते-मुख्य एवार्थे मन्त्राणां विनियोगः, तत्रैव म- न्त्रप्रकरणिद्वाराकालामात्रसहकृतेन लिङ्गेन शीघ्रं श्रुतिकल्पनात् । जघन्यार्थविषये तु तात्पर्यग्रहाख्यकारणापेक्षत्वेन श्रुतिकल्पने विलम्बितत्वम् । न च गौणार्यनिष्ठाकाङ्क्षयैव तात्पर्यग्रहः । तस्याः ध्याना- दिमुख्यापायान्तरेणैव निवृत्तिसिद्धेः । न चाक्षेपकत्वकल्पनागौरवभिषा क्लुप्तमन्त्रग्राहकत्वम् । ध्यानादीनामपि स्मृतिकारणतया क्लुप्तानां कारणत्वस्यानाक्षे- पात् । अनुष्ठानाक्षेपस्य तु मन्त्रेऽपि तुल्यत्वाच । न च गौणमुख्यार्थनिष्ठाकाङ्क्षयोर्मन्त्रनियामकल्वे विनिग- मनाविरहा, गौणार्थशाब्दबोधं प्रति शक्यसम्बन्धग्रहस्य हेतुत्वेन शक्योपस्थितेः प्राथमिकत्वात् कर्तृनिष्ठाकांक्षाया एव मन्त्रनिया- कत्वोपपत्तेः । अतश्च मुख्य सम्बन्धेन निराकाङ्क्षस्य मन्त्रस्य न पश्चादुपस्थितेन गौणेन सम्बन्धः, अन्यतराकासाहेतुकस्वस- म्बन्धस्योभयाकासाहेतुकस्वसम्बन्धापेक्षया दौर्बल्यात् । न च विकृयाकासावदन्यतराकांक्षाया अप्यनन्यथासिद्ध- त्वाद्विनियोजकत्वम् , ध्यानाद्युपायान्तरेणापि गौणाविषय- कस्मृतिसिद्धरुक्तत्वात् । अत एव ध्यानादिमुख्यापायान्तरास. म्भवे गौणोपायान्तरसाधारण्येन तन्मन्त्रस्यापि कदाचित्प्राप्तिसं. म्भवेऽपि नैतन्मन्त्रनियामकत्वम् , मन्त्राम्नानान्यथानुपपत्तेः त- नियमकारणस्थ प्रथमावगतमुख्यविनियोगेनैवोपशान्तत्वात् । एवं च यत् पूर्वपक्षे गौणमुख्यसाधारण्येनैकैव श्रुतिः क- .

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २२७ प्यत इत्युक्तम् , तत् कल्पनयोश्शीघ्रमन्थरमतत्वेनैकका- प्रवृत्तिकत्वाभावादपास्तम् । वस्तुतस्तु उद्देश्ययोस्समकालोपस्थितावप्यानेयादिषु प्र. याजादीनां प्रत्येकमेष श्रुतिफल्पनेति वक्ष्यते । तस्मान्मुख्यमा. त्रार्थत्वम् । सूत्रं तु शक्यसम्बन्धग्रहसापेक्षत्वेन मुख्यार्थाभिधानसं. योगात् खलु गौणार्थशेषताभावे तत् । ततश्च प्रथमावगतेन मुख्ये. नैव सम्बन्धो युक्तः। स्वेनैवार्थेन नित्यं प्रमाणान्तरमनपक्ष्य मन्त्राणां संयोगादिति व्याख्येयम् ।। सू-संस्कारत्वादचोदिते न स्यात् ॥ ३-२-२॥ यत्येवं सति पूषानुमन्त्रणमन्त्रादीनामुत्कर्षः प्रसज्येतेत्यु- तम् , तदुत्कर्षस्य गुणत्वादप्रयोजकम् । न हि लिन प्रकरणबा- ध उत्कर्षो दोषः । न च सामान्यसम्बन्धबोधकममाणाभावः । यागानुमन्त्र- णसमाख्याया एव तत्वात् । न च प्रकरणादिनापि तात्पर्यग्रहे लोके मुख्यार्थत्वादर्श- नात्कथमुत्कर्षकल्पनेति वाच्यम् । दूरस्थस्यापि साकांक्षस्य कथश्चिदुपस्थितिसत्वे मुख्योपायान्तरनिराकांक्षसंनिषिरूपस्य प्रकरणस्य तात्यर्पग्राहकत्वादर्शनात् । अत एवं व्यवहितपदा- न्वयवत् व्यवहितवाक्यान्वयोऽपि ग्रन्थव्यवहारादौ लोके दृष्टः । यदि तु कथञ्चिल्लो के ईशविषयेऽपि गौणप्राकरणिकार्थग्रहणं दृ. श्येत तदा वक्तृविवक्षायाः प्रकारान्तरेण ज्ञाने सतीति ध्येयम् ।

·२२८ मीमांसाकौस्तुभे [लिङ्गाधिकरणम् । न च प्रकरणे पाठवशाप्रकरणिनो ज्ञाप्यमानेनानेन क. यमुपकर्तव्यमित्याकांक्षव गौणार्थतात्पर्यग्राहिकास्स्विति वाच्यम् । सस्या अध्यनिर्धारितद्वारिकायाः क्लुप्तद्वारकेण दूरस्थेनाप्यन्व- योपपत्तौ तदाहकत्वे प्रमाणाभावात् । अत एव प्रकरणपाठो. ऽपि पारायणावपयोगी तादृशक्रमसिद्ध्यर्थ न नान्तरीयका. कांक्षोत्तेजकम् । इदं चोत्कर्षाभिधानं प्रकरणे मुख्यार्थविरो- धिगुणान्तरसत्व एव ज्ञयम् । तदभावे तु क्लुप्तमुख्यार्थवि. ध्यभावेऽपि मान्नवर्णिकमुख्यार्थविधिकल्पनोपपत्तेः । अत एवोपांशुयाजादे ण्यानुवाक्यामन्त्राणां नोत्कर्षः । तत- वायमत्र क्रमः-मुख्यार्थविधिसत्वे तत्रैव विनियोगः । तदभावे मान्त्रवर्णिक मुख्याविधिकल्पनम् , विरोधिगुणसच्चे तत्कर्षः । तस्यापि सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावेनासंम्भवे प्रकरण एच गौणार्थविषयकत्वकल्पनम् । तस्याप्यनुपयुक्तलक्षणाद्यस. म्भवादिनाऽसम्भवे तदर्थाभिधानस्यैवादृष्टार्थत्वकल्पनया जप- रूपत्वाङ्गीकरणमिति ॥ सूत्रं तु विरोधिनि गुणे चोदिते सति यत्र गुणश्चोदितः तत्रोत्कर्षाभिधानं न दोषस्स्यात् । लिङ्गन सामान्यसम्बन्ध- ग्राहकप्रमाणसहकतेन मुख्यार्यसंस्कारकत्वस्यैवावगमादिति व्या- ख्येयम् । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति प्रथमं लिङ्गाधिकरणम् ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २२९ अथ द्वितीय मैन्द्रयधिकरणम् (२) ॥ सू-वचनात्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ॥ ३-२-३ ॥ (विषयः) अग्नौ श्रुतं- "कदाचन स्तरीरसायन्या गाईपत्यमुपति- टत" इति । (संशयः) तत्र किमयं मन्त्रः मुख्यसामर्थोपष्टब्धतद्धितश्रुत्या इ- न्द्राङ्गम् ? उत गौणसामोपष्टब्धकारकश्रुत्या गार्हपत्याङ्गमि- ति विचारः। ( सङ्गतिः) सत्र गौणसामर्यस्य विनियोजकत्वाभाववद्विनियोजक- श्रुतिस हायस्वरूपविनियोगप्रयोजकत्वाभावस्यापि पूर्ववत्प्रस- क्तस्यापवादकरणात् पादाध्यायानन्तरसङ्गतयः । यत्तु भाष्यकारेण "निवेशनस्सङ्गमनो वसूनामित्यैन्या गाईपसमुपतिष्ठत" इत्युदाहृतम् । तत् "विश्वा रूपाऽभिचष्टे शची- भिः । देव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे वरना"मिति मन्त्रशेष उपमार्थेन नकारणेन्द्रस्योपस्थानतया गुणत्वेन स. कीर्तनादग्रे च "वसूनां पावकश्चास्मीति वसुश्रेष्ठत्वकथनेन प्राधा- न्यावगतेः मुख्य सामयस्यैव कारकश्रुत्युपष्टम्भकतया स्वस्यैव स्वोपमानेन कथञ्चिद्गौणसामर्थ्यस्य च तद्धितश्रुत्युपष्ठम्भकतया च वैपरीत्यादुपेक्षितम् । न च तद्धितश्रुतिदौर्बल्य एक तीस्तूदाहरणता । तस्य बला- बलाधिकरणसिद्धत्वेनैतदधिकरणविषयत्वाभावात् गौणसामर्थ्यस्य विनियोजकश्रुत्य साहयतामात्रत्वेनैतदाधिकरणविषयः । अत एव ·२३० मीमांसाकौस्तुभे [ऐन्यधिकरण- न तेन पौनरुक्त्यमपि । अतः पूर्वोक्तमेवोदाहरणम् । (पूर्वपक्षः) तत्र पूर्ववदिहापि तात्पर्यज्ञानस्य लक्षणादिजन्यशाब्दबोधे कारणत्वेन सदग्राहकाभावान गौणसामर्यस्य द्वितीयाश्रुति- सहायत्वम् । न च द्वितीयाप्रमितविनियोगस्यैव तात्पर्य ग्राहकत्वम्', शाब्द. बोधे योग्यताज्ञानस्य कारणत्वेन गौणसामर्थ्य ज्ञानाभावे विनि- योगप्रमाण एवानुपपत्ते, प्रथमोपस्थितन्द्रतद्धितश्रुत्या इन्द्राण- त्वस्यैवावगमेनायोग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वाच । न च प्राथामिकत्वेऽपि तद्धितश्रुतेः कारकश्रुतितो दोर्बल्यम्, तदितस्यापि प्राधान्येन मन्त्रप्रतिपाद्यत्वरूपे देवतात्वे शक्त. त्वेन दौर्बल्ये प्रमाणाभावात् । अत एव श्रुतिलिङ्गाधिकरणन्या- येन केवळस्य लिनस्य दौर्वल्पेऽपि तद्धितश्रुयानुकूल्पादिन्द्राण- त्वोपपत्तिरिति विशेषाशङ्कासवान सेन पौनरुत्यम् । अतश्च मन्त्रे गौणत्वस्य तात्पर्य ग्राहकाभावात् प्रत्युन द्वि- तीयान्तपद एव जघन्यवृत्त्याश्रयणे तद्धितश्रुतस्तात्पर्यग्राहिका- यास्सच्चात् तत्रैव तदाश्रयणं तेन द्वितीय प्रतियोगित्वलक्षिका गाहपत्यसमीपे स्थित्वेन्द्र प्रकाशयेदिति गुणे त्वन्याय्यकल्पने' ति न्यायादाईपसमातिपदिकमेवेन्द्रे गौणम्, पज्ञतापनत्वसाहश्यात् । अथ वा गाईपसमातिपदिकं गृहपतेरयमिति व्युत्पत्त्या इ. न्द्रे यौगिकमस्तु रूढिवलीयस्त्वात् अग्नेरेव कर्मत्वं तत्तु न मन्त्र- साध्याभिधानं प्रति । तस्याशाब्दत्वनान्वयानुपपत्तेः । अपि तु धातुवाच्यसमीपावस्थानं प्रति । न च प्रकाशनक्रियातिरिक्तक्रियायां मन्त्रस्य करणत्वा.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २३१ संभगतस्मिन्नन्वयानुपपत्तिः, (१) उपान्मन्त्रकरण' इसनेनो- पपूर्वात्तिष्ठतेर्धातोर्मन्त्रकरणके प्रकाशनाख्थे व्यापार तमानादात्मनेपदविधानेन प्रकाशनपरत्वाभावे आत्मनेपदा. नुपपत्तिश्चेति वाच्यम् । (२)"प्रकाशनस्थयाख्ययोश्चेति पूर्व- सूत्रेणैव प्रकाशनार्थात्तिष्ठतेरात्मनेपदविधानेनैतत्सूत्रे प्रकाशनव्य. तिरिक्तस्यापि व्यापारस्य मन्त्रकरणकत्वे आत्मनेपदविध्यर्थ- त्वात् । अतश्च समीपस्थितावेव मन्त्रः करणम् । न च बाधः । एतत्स्मृतिवलेनैव समीपस्थितेरभिधानप्रयो. जनकत्वावसायादैन्द्रमन्त्रस्यापि समीपस्थितिसाध्येन्द्राभिधान- करणत्वेन समीपस्थिताचौपचारिककरणकत्वोपपत्तेः । अत एव स्वसाध्येन्द्राभिधानसाधकत्वस्य सम्बन्धविधयैव भानोपपत्तेन धातोरभिधानलक्षणापि । अतश्च वाच्य एवं व्यापार मन्त्रस्य करणत्वमग्नेश्च कर्मत्वम् । न च वाच्यस्य तिष्ठतिधात्वर्थस्याकर्मकत्वात् कथं तत्राग्नः कर्मत्वेनान्वयः । (३) अकर्मकाचे' त्युत्तरसूत्रेणाकर्मकात्तिष्ठेतरा- त्मनेपदविधानेनास्मिन् सूत्र तिष्ठतिवाच्यस्याप्यर्थस्य सामीप्य- रूपफलावच्छेदेन सकर्मकत्वविवक्षणात् । एवं सामीप्यस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनाग्न्याश्रयत्वादग्नस्थितिकमत्वोपपत्तिः । तस्मात् द्वितीयाश्रुतेरन्यथाप्युपपन्नत्वारिक केन तत्सहकृत तदिवा- श्रुत्या वा इन्द्रप्रकाशकत्वमेव मन्त्रस्येति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-द्वितीयाश्रुया गार्हपत्यार्थत्वावगमेन नात्र मु- १ पा. सू. १-३-२५. २ पा. सू. १-३-२३. ३ पा. सू.१-३-२६.

·मीमांसाकौस्तुभे [ ऐन्यधिकरण- रूयार्थकत्वम् । न च योग्यताज्ञानाभावाच्छ्रोतविनियोगानुपपत्तिः । अयो- यतानिश्चयाभावमात्रेण शाब्दबोधोपपत्तौ योग्य ताज्ञानस्थ कारणत्वकल्पने प्रमाणाभावात् । अतस्सामग्रीसत्वेन श्रौतविनि- योगोपपत्तेः तस्यैव बलातस्तात्पर्यग्राहकस्य सच्चेन मन्त्रगतेन्द्र- पदस्य यज्ञसाधनत्वसादृश्यादिन्दतिधात्वर्थानुसाराद्वाग्नौ जघ. न्यवृत्याश्रयणम् । न च तद्धितश्रुत्या द्वितीयाश्रुतेबांधः । तद्धितात्तस्यापि प्राधान्यन प्रतिपाद्यत्वरूपस्य देवतात्वस्य मन्त्रं प्रति गुणत्वेनो. पस्थितत्वाद्विपरीतविशेषणभावकल्पनां विना तद्धितेन झटिति द्वि. तीयान्मन्त्रस्येन्द्राङ्गत्वप्राणानुपपत्तेः, इन्द्रोद्देशेन मन्त्रविधावे- कप्रसरताभङ्गापत्तेश्च, मन्त्रस्येन्द्रसम्बन्धे समीपस्थितिं प्रत्यवि- शेषणत्वेन तां प्रति मन्त्रवैशिष्टयासम्भवाद्विशिष्टविध्यसम्म वेन प्रत्येक गाईपत्योद्देशेन समीपस्थितिविधौ वाक्यभदादा- स्मनेपदविरोधापत्तेश्च, चयने इन्द्रस्यानुपयोगेनोद्देश्यत्वानु- पपत्तेश्च । एतेन तद्धितस्य स्वतो विनियोजकत्वाभावेऽपि गाहपसपदे लक्षणातात्पर्य ग्राहकत्वमात्राङ्गीकरणान्न वाक्य भेदादिदोष इत्यपा- स्तम् । अनुपयोगीन्द्रप्रकाशनार्थत्वानुपपत्तेः, विना कारणं विधी लक्षणाङ्गीकार प्रमाणाभावाच्च तद्धितस्य शक्यार्थबोधकालीने न्द्रप्रकाशकत्वानुवादमात्रत्वेन लक्षणां विनाप्युपपत्तेः । गाईप- त्यपदस्यावयत्रयोगेनेन्द्रपरत्वपक्षे रूढित्यागापत्तेश्च । समी- पस्थितिं प्रत्येव गार्हपत्यस्य कर्मतेति पक्षस्तु मन्त्रस्यौपचारि- ककरणत्वापत्तेः समीपस्थितेश्च गार्हपत्यसंस्कारार्थत्वे इन्द्राभिधा. नार्थत्वायोगान्मन्त्रस्य तद्वारौपचारिककरणत्वस्याप्यनुपपत्ता.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्थ द्वितीयः पादः । २३३ वात्मनेपदानुपपत्तेः आत्मनेपदानुरोधन वेन्द्राभिधानार्थसा- ङ्गीकारे गाईपत्यस्य सक्तुबदनीप्सितकर्मत्वायोगात् , ईप्सितक- मत्वाङ्गीकारे चौद्देश्याने कत्वनिमित्तवाक्य भेदापत्तेरयुक्तः । तस्मात् द्वितीयान्ततृतीयान्ते च पदे यथाश्रुते एवाङ्गीकृत्य धातुनैव समीपावस्थानविशिष्टमभिधानमात्मनेपदरूपतात्पर्य ग्राहकानुरोधेन लक्षयित्वा तत्रैव मन्त्रस्य करणत्वेन गार्हपत्यस्य च कर्मत्वेना. बयोऽङ्गीक्रियते । गाईपत्यस्य च साधनत्वेन चयने उपयोगा. भावेऽपि संस्कार्यत्वेन तत्सत्त्वादभिधानकर्मत्वोपपत्तिः । तस्मा गौणे गाईपत्य एव मन्त्रस्य श्रुत्या विनियोगायुक्तमेव गौण. सामर्थ्यस्य तदुपष्टम्भकत्वम् ॥ स्सूत्रं स्पष्टम् ॥ यू-गुणादप्यभिधानं स्यात् सम्बन्धस्याशास्त्रहे- तुत्वात् ॥३-२-४॥ नन्वस्तु श्रुत्या गार्हपत्ये विनियोगः, तथापि न गौण- स्वाश्रयणम् । श्रुतिशास्त्रस्य शक्तिरूपसम्बन्धतात्पर्य ग्रहहेतुत्वे. नाप्युपपत्तेः । अतश्च मुख्यवृत्त्यैव श्रौतविनियोगनिर्वाहे न गौण. स्वाश्रयणमित्याशङ्कयाह-लोकमसिद्धगौणवृपयाऽप्यभिधानोपप- त्तावन्यपरस्यालौकिकशक्तितात्पर्यग्राहकत्वकल्पनाप्रमाणाभावे. न गौणाभिधानमेव न्याय्यमिति । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति द्वितीयमैन्यधिकरणम् ॥

·अथ तृतीयं हविष्कृदाहानाधिकरणम् ॥ (३) सू-तथाह्वानमपीति चेत् ॥ ३-२-५॥ (पू) (विषयसंशयो) दर्शपूर्णमासयोः "हविष्कृदेहीति विरवनन्नाहयती"ति श्रुतम् । तत्र किं हविष्कृदेहीति मन्त्रो वाक्येन गौणेऽवधाते विनियुज्यते ? लिङ्गेन वा मुख्य एवाहाने ? इति विचारः। (सङ्गतिः) गौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहायत्ववत् प्रबलवाक्यसहायत्व- स्यापि प्रसक्तस्य वाक्यविनियोगसिद्धापबादकरणात् पादाध्या- यानन्तरसङ्गन्तगः। (पूर्वपक्षः) तत्र नाहानाङ्गं मन्त्रः । “पत्न्येव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति देवा. नृषी पितृन् साऽभिद्रुझावहन्तीतिवचनेनावघातस्य पत्नीकर्तृक- खेऽपि पत्नी स्वयमेवोपोतिष्ठति न त्याहूते सेवकारेण पक्षप्राप्ता- हानाभावनियमप्रतीतेराह्वानविध्यन्तरस्य चानन्यथासिद्धस्या- भावात् मन्त्रस्य तदङ्गत्वानुपपत्तेः । अत एव तत्र निरभ्यासविधिः, सहायार्थत्वात् , तस्य च प्राप्ता वघातकालानुवाद इत्यपास्तम् । विना कारणं काललक्षणायां प्रमाणाभावाच्च । अतो(१) "लक्षणहेत्वोः क्रियाया" इतिशतप्र- त्ययस्य प्रयोजकत्वापरपर्याये हेतौ स्मृते"रभिचरन् यजे. ते"तिवनमन्त्रपाठस्यावघातभावनाङ्गत्वमेव । व्युत्पन्न श्चोदनं भुआनोगच्छती' सादौ शतृप्रत्ययोपात्तक्रियायामपि सुबन्तान्वयः। न चैवं प्राप्तावघातोद्देशेन मन्त्रविरभ्यासयोर्विधौ वाक्य. भेदापत्तिः । अवघातक्रियाया वितुषीभावफलकत्वावश्यंभावेन १पा.सू.३-२-१२६ ·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । तत्र निरभ्यासविध्यनुपपत्तेः । शाखान्तरे त्रिरभ्यस्तस्यैव मन्त्र स्य पठितत्वेन त्रिरित्यस्यानुवादात् तदनापत्तेः । वस्तुतस्तु अवधाते समाख्याप्राप्तस्याध्वर्योर्वाचनिकेन पन्नीकर्तृकत्वेन बाधादवघ्नन्निति पुंस्त्वस्यापि विधेयत्वापत्तेः मन्त्रपुंस्त्वोभयविशिष्टावघातविधिरेवायम् । एवं च पत्रीवाक्येऽपि गुणादवघातान्तरविधिरेव । द्वयोस्त यो 'हीनवहन्ती' त्यनेन संस्कार्यसम्बन्धेऽपि दृष्टार्थत्वाद्वि- कल्पः । अत एव पत्नीकर्तृकावघाते 'अवरक्षो दिव" इति मन्त्रोऽपि निस्सपनः । प्रकृतवाक्यविधेयस्य विशिष्टावघातस्य विधायकस्त्वावयतिपरः प्रत्यय एव । धातुराख्यातांशश्च साधु. स्वार्थमनुवादी, आख्यातांशस्य "तत्करोति तदाचष्टे' इत्येवं- प्रकाशनार्थत्वमङ्गीकृत्य मन्त्रेणाध्वर्युराहानमाचष्टे इत्येवं शक्या- थबोधकालीनाहानप्रकाशनस्य प्राप्तस्यानुवादात् । अतो मन्त्र पुंस्त्वविशिष्टावघातभावनैव शतप्रत्ययोपात्ता विधीयत इति मन्त्रस्य गौणावघाताङ्गत्वमेव । गौणीवृत्तिप्रकारचावघातेऽपि कथञ्चित् स्थाली पचतीतिवत् कर्तृत्वमुपचर्य, अचेतनेऽपि चेतन स्वमारोप्य हेऽवघात ! त्वमेहि सम्पन्नो भव इत्यर्थाङ्गीकारण द्रष्टव्यः । सूचं आहानशक्तोऽपि हविष्कृदेहीति मन्त्रः ऐन्द्रीवदयथार्थे विनियुज्यते इति व्याख्येयम् ॥ (इति पूर्वपक्षः) सू-न कालविधिश्वोदितत्वात ॥३-२-६॥ (सि) (सिद्धान्तः) नात्र गोणेऽत्रघाते मन्त्रस्य विनियोगः । वचनस्य मुख्या- हानसम्बन्धानुवादकत्वेनाप्युपपत्तेः । मुख्य विशेष्यभूताहानभाव- , ·२३६ मीमांसाकौस्तुभे [हविष्कृदाहानाधिकरण - नासम्बन्धस्याभ्यर्हितत्वाच त्रिरित्यस्यावघातेऽन्वयानुपपत्तेर- श्रुतमन्त्रपाठक्रियांविषयत्वापचेश्च । विना कारणमाख्याते आनुशासनिक्या अपि प्रकाशनलक्षणाया धातोस्साधुत्वपारार्थ्य विशिष्टार्थविध्यादेश्वान्याय्यत्वाच । नचैवकारेणाहानस्य पर्युदासात् तत्र मन्त्रादिसम्बन्धानुप- पत्तेस्सर्वदोषाङ्गीकरणम् । तत्रेतरस्य सर्वस्य प्राप्तत्वेनावघाता. नुवादेन पनीमात्रविधानादेवकारार्थविशिष्टपत्नीकर्तृकावघाता- न्तरविधौ गौरवविकल्पाद्यापत्तेः । अत एव पन्त्येव हविष्कृदु. पोत्तिष्ठती' त्यत्र पत्न्येव हविष्कृत् न त्वन्येत्येवकारार्थो, न तु पत्नी स्वयमेवोपोत्तिष्ठति न स्वाहूतेत्येवकारार्थः । न चैत्रमनाहूताया अपि स्वपदार्थकरणोपपत्तेराहानस्य नित्यप्राप्त्यभावात् कथं तत्र मन्त्रसम्बन्धानुवाद इति वाच्यम् । मन्त्रस्यावघातावान्तरप्रकरणे पठितस्य तत्सम्बन्धनिर्वाहार्थं "बाहुभ्यां सध्यास" मित्यादिमन्त्रवन्मान्त्रवर्णिकक्रियानियम. विधिकल्पकत्वोपपत्तेः अत एव नित्यप्राप्तत्वेऽपि चयनादिवदध्वयुकर्तृकत्वसिद्ध्यर्थ विधिरिति न्यायसुधोक्तमपास्तम् । विधेयान्तर सत्त्वेन संभव. प्राप्तिकायाः क्रियायाः विधौ गौरवात् , मन्त्रपाठस्याध्वर्युकt. कत्तसिद्धौ पृथकूमयत्नानापाये आहाने ऽध्वर्युककत्वस्यार्थ सिद्धत्वाच्च । प्रथनस्य तु विधेयान्तराभावात् पृथक् प्रयत्नापाय. वेनाध्वर्युकर्तृकत्वासिद्धेश्च विधिरिति विशेषः । तेनावघातार्थ त. काले आहानस्य तत्र च मन्त्रस्य नित्यप्राप्तस्यानुवादात् केवल. माहाने विरभ्यासमात्रमस्यां शाखायां विधीयते । आहानस्य मन्त्रपाठातिरिक्तमयनानापाद्यत्वेन च नात्र वेदिमाक्षणमन्त्रव. दाहानमन्त्रस्य सकृत् पाठप्रसङ्गः। अवघ्ननिति तु शतृपत्य यस्य ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । लक्षणार्थत्वावशथाना भुञ्जते यवना 'इतिवदवघातकर्तृत्वावस्थ- स्याहानकर्तृत्वमतीतेरवघाते च पत्रीककत्वेनाध्वर्युकर्वकत्वा- भावेऽप्यन्वारम्भविधानेनाध्वयोः कर्तृत्वोपचारेण तत्कर्तृकस्थ वर्तमानस्यावघातस्याहानं प्रति कालिकसम्बन्धेन विधित्वाव. सायादवघातकाले आह्वयती सर्थप्रतीतेस्तस्य चार्थप्राप्तत्वादनुवाद एव । अत एव काललक्षगापि शतप्रत्ययोपात्तलक्षणत्वघटकतया आपाधमाना नातीव दोषमावहति । कालीनत्वस्य सम्बन्ध- विधया भानोपपत्तेन सापि । वस्तुतस्तु पत्नीकर्तृकेऽवधातेऽन्वारम्भकतमात्रेणाध्वर्योः कर्तृत्वायोगादवहान्तधातौ तदर्थसाधनीभूतान्वारम्भलक्षणापत्तः नायं लक्षणे शतपययः। अपितु प्रयोजकत्वापरपोये हेतौ। अत: श्वाभिचरन्यजेतेतिबदवघातफलमाहानमित्यर्थोऽनूयते । अस्मि. श्च पक्षे शतृप्रत्ययस्य कर्तृत्वार्थकस्य न स्वतन्त्रकर्तृत्वमर्थः । फलीभूतावघातकर्वभूतायाः पत्न्या आडानकर्तृत्वासंभपादवचन- निति पुंस्त्वानुपपत्तेः । अपि तु प्रयोजककर्तृत्वमवघातं कारय- नाहयतीति । सर्वथा अवघ्ननियस्यानुवादकत्वादाह्वानानुवादेन त्रिरभ्यासमात्रविधानान गौणावघाताङ्गत्वं मन्त्रस्येति सिद्धम् । सूत्रं नावघाताझं मन्त्रः, अपि तु कालाधनुवादपूर्वस्त्रि. रभ्यासविधिरेव कालादेरर्थप्राप्तत्वादिति व्याख्येयम् ॥ सू-गुणाभावात् ॥३-२-७॥ गुणोऽपि मुख्यार्थसादृश्यं नात्र झटिति प्रतीयमानं कि- श्चिदृश्यते । अथ वा वाक्यादवघाताङ्गत्वासंभ भवेऽपि लिङ्गादेव तत्सं. भवं मन्यानं प्रत्युत्तरं सामर्थ्यरूपगुणाभावादिति ॥ सृ-लिङ्गाच्च ।। ३-२-८ ॥

·D २३८ मीमांसकाास्तुभे [वाग्विसर्गाधिकरण- चाचा हविष्कृताचमेव तदाहयती"सैकान्तिकस्त्रीलिङ्गायां पत्भ्यामेव स्त्रीलिङ्गबामादृश्यमुपपद्यते । न त्वधाते ।। सू-विधिकोपश्चोपदेशे स्यात् ॥३-२-९॥ अध्वर्युकतकावघाताङ्गतया मन्त्रोपदेशे पत्नीकर्तकस्य "अत्र रक्षो दिवस्सपत्नं वध्यास"मिति मन्त्रमाध्यस्यावघातस्य तवमते भिन्नत्वात्पक्षे तद्विधिकोपो वैकल्पिकत्वात् स्यात् ।। प्रयोजनं स्पष्टम् ।। इति तृतीयं हविष्कृदाबानाधिकरणम् ॥ अथ चतुर्थ वाग्विसर्गाधिकरणम् ॥(४) सू-तथोत्थानविसर्जने ॥३-२-१०॥(सि) ( विषयसंकायौ) ज्योतिष्टोमे-"उत्तिष्ठन्नन्वाहानीदग्नीन् विहरे"ति । तथात्रैव "व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजती"ति । दर्शपूर्णमासयोश्च "प्रणीता: प्रणेष्यन् वाचं यच्छति, तांसहविष्कृता विसृजनी"तिश्रुतम् । तत्रा- पि पूर्ववदेव वाक्येन गौणयोरुत्थानवाग्विसर्गयोमन्त्रा विनियुज्य. नते ? उत मुख्येष्वेवार्थेषु लिङ्गादिति संशयः । (सङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गतिश्च। आतिदेशिकी त्वनन्तरा। (पूर्वपक्षः) तत्र सर्वत्र मुख्यक्रियान्तरसत्वात्तस्याश्च साधुत्वमात्रार्थत्ते प्रमाणाभावादवघ्ननित्यस्य लक्षणां विनापि हेतुत्वमात्रतयोपपत्ते: निरभ्यासस्य च विधेयान्तरस्य सत्वेन प्रबलस्थापि ब्राह्मण वाक्य स्यान्यथोपपत्तिसंभवाद्युक्तो लैङ्गिको विनियोगः । प्रकृते तु वि धेयान्तराभावेनोत्तिष्ठन्नित्यस्य लक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य कालस्यैव ·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २३९ तव मते विधेयत्वा विधौ लक्षणापत्तेरुत्थानस्य च सामर्थ्यात् करिष्यमाणदेशान्तरविहितका कार्यार्थत्वेन कृतार्थस्य मन्त्रपाठार्थ- स्वायोगेन शतप्रत्यस्य कारणत्वरूपहेतुत्वार्थत्वायोगादव श्यं फलस्वरूपहेतुत्वार्थमङ्गीकृत्य पन्त्रपाठस्यैव गौणसामध्यनो- स्थानाङ्गत्वं युक्तम् । व्रतवाक्ये तु शतप्रत्ययस्याभावादितिकर. णश्रुत्या वा विसर्गाङ्गत्वमेवावगम्यते । यद्यपि चेतिकरणस्थले वाक्यीयो विनियोगोऽभ्युपगम्येत तथापि ब्राह्मणवाक्यत्वेनास्य पावल्यायुक्तं विनियोजकत्वम् , मन्त्रलिङ्कानुरोधमात्रेण विधौ काल लक्षणायां प्रमाणाभावात् । न हीयं शतप्रत्ययस्थल इवावश्यक्यपि, येन नात्यन्तदोषाय भवेत् । तस्मादत्रापि युक्तो गौणे विनियोगः । हविष्कद्वाक्ये तु तृतीय- वैन्यतिवद्विनियोगकर्तीति न काचिदनुपपत्तिः । काललक्षणायणं हविष्कृत्मातिपदिकेन मन्त्रपाठलक्षणा तु तवापि तुल्यैवेति मम मन्त्रमात्र लक्षणायामपि न कश्चिद्विरोधः । तस्मात्तत्रापि गौणे विनियोगः। गौणात्तिप्रकारश्चानीन्मन्त्रे ता. वदनीच्छब्देनोत्थानमेव यज्ञसाधनत्वाविशेषेण कथश्चिदुक्त्वा तत्र च चैतन्यमध्यारोप्य त्वमग्निविहरणादि साधयेत्येवम् । लोटो वा. प्राप्तकालतार्थत्वमङ्गीकृत्य विहरणस्य प्राप्तः काल इत्येवम् । चाध्वर्युकतकोत्थानस्पानीकर्तृकाग्निविहरणसाधन- स्वानुपपत्तिः । अत्रसपूर्वपक्षवादिमतेऽस्य मन्त्रस्य प्रेषत्वाभावेना. ग्निविहरणादेः "प्रेषेषु.पराधिकारा" दिति न्यायविषयत्वाभावादा. ग्रीधकर्तृकत्वानुपपत्तेः समाख्याया आध्वर्यवत्वात् । सिद्धान्ते ह्यस्य प्रेषत्वेन पराधिकार प्राप्ते मन्त्रवर्णादाग्नीध्रविधियुक्तः । एवं व्रतमन्त्रेऽपि व्रतनियमं कृणुत नाशयतेति हिंसार्थक- त्वं कृणोतेरङ्गीकृस व्याख्येम् । वागधिष्ठानताल्वादिभेदाच न ·२४० मीमांसाकौस्तुभे [वाग्विसर्गाधिकरणम् । बहुवचनम् । चरतेति पाठेऽपि 'चर गतिभक्षणयो रिसनुशा- सनानाशनापर पर्याय भक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य स एवार्थः । इवि. कृन्मन्त्रेऽपि भक्षणेन इवि शकत्वं दन्तादिनिष्ठं वाच्युपर्य त्वमेहि प्रकटीभवेति व्याख्येयम् । अतोऽत्र गौणे विनि- योग इति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-नात्रापि गौणे विनियोगः । प्रबलस्यापि ब्रा. ह्मणवाक्यस्य कालविधायित्वेनाप्युपपत्तेः। न च लक्षणा; शतृप्रत्ययस्य लक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य श्रुत्यै वान्वयोपपत्तेः । अत एव कालस्यापि सम्बन्धविधया भानो. पपत्तेर्न लक्षणा। अन्यथोत्थरनाङ्गत्वमपि प्रकाशकत्वसम्बन्धे. नेति तस्यापि लक्षणापत्तिः। एवमितिकरणस्यापि मन्त्रस्वरूप. मात्रपरामर्शकत्वादध्ययत्वाच लुप्तविभक्तिकत्वेन करणत्वादेल- क्षणयैव भानान श्रुतिवं न्यायसुधोक्तं युक्तम्। ब्राह्मणवाक्यत्वेन प्राबल्येऽपि च सतिसप्तम्यर्थलक्षणया कालिकसम्बन्धेनोपलक्ष. णार्थत्वोपपत्तौ नावश्यं करणत्वलक्षणयानपेक्षिताङ्गाङ्गिभावपर त्वं युक्तमाश्रयितुम् । हविष्कद्वाक्ये तु सत्यामप्यन्द्रीवत् तृती- यया करणत्वोक्तौ वाग्यमापेक्षितावधिसमर्पकत्वेन तद्विधिपदै- कवाक्यत्वोपपत्तौ वाक्य भेदे प्रमाणाभावात् तृतीयाया अपीत्थं. भूतलक्षणार्थतामङ्गीकृत्य कालविधिरेव । क्लृप्तश्चोत्तरपदार्थविधि- पाठक्रमेणोत्थानस्य कालः मन्त्रपाठक्रमेण च व्रतहविष्कृन्मन्त्रयोः। सच तत्र तत्र विधीयते । अतोऽत्रापि ब्राह्मणवाक्यानामन्यपर. स्वाल्लिङ्गेन मुख्य एव विनियोगः । सूत्रप्रयोजने स्पष्टे । इति चतुर्थमुत्थानवाग्विसर्गाधिकरणम् ॥

·मासयोः अथ पञ्चमं सक्तवाकाधिकरणम् ॥ (५) ॥सू-सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात॥३-२-११॥ (पू) (विषयः) दर्शपूर्णमा सूक्तत्राकस्समाम्नातः स किं लिङ्गादि. टदेवताप्रकाशनार्थ एव ? अथ वा "मुक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहर• ती" ति तृतीयाश्रुत्या प्रहरणाङ्गमपानि विचारः। ( सङ्गतिः) मुख्यसामर्गस्य विनियोजकत्वं गौणसामर्थ्यस्य च श्रुति. सहायत्वमित्यभिहिते सतिसम्भवे मुख्यसामर्थ्यस्यापि तत्स. हायत्वमित्युपपादनात् पादाध्यायसङ्गतिः । कालविध्यपवादा- (पूर्वपक्षः) तत्र प्रहरणस्य द्वितीय या प्रस्तरसंस्कारकत्वेनेव सूकया- कस्यापि लिङ्गेनेष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वेन कृतार्थत्वात् "दर्शपूर्ण. मासाभ्यामिष्ट्वे" तिवत् वचनस्य कालविषित्वेनाप्युपपत्ते ने प्र. हरणानत्वं सूक्तवाकस्य । न च तत्र स्वाप्रत्ययेनेवेह कालस्य केनाप्यनुपातत्वात् "ह. विष्कृता वाचं विसृजती" तिवञ्च वाक्यभेदादेलक्षणाकारण- स्याप्यभावाव न तृतीयया प्रहरणाङ्गत्वस्थाकाकोत्थापनेनाप्युपप- तिरिति वाच्यम् । (१)"इस्थम्भूतलक्षणे तृतीये" त्यनुशासनेन करणत्वस्येव गमकत्वरूपस्य लक्षणत्वस्यापि तृतीयाशक्यत्वाव- धारणात् कालिकसम्बन्धेनेह मुक्तवाकस्य लक्षणत्वेन प्रहरणा- १ पा. स. २-३-२१ ·२४२ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरण- . न्वयोपपत्तेः लक्षणां विनापि वाक्यस्य कालविधिफलकत्वेना. न्यपरत्वसम्भवात् कृतार्थयोरङ्गाङ्गिभावपरत्वानुपपत्तेः । न च ज्ञाननिरूपितजनकत्वरूपस्य लक्षणत्वस्य वाच्यत्वे. ऽपि ज्ञानस्यहानुपात्तत्वात् तदुपात्तभावनानिरूपितकरणत्वापे. क्षया विलम्बोपस्थितिकत्वेन तस्य दौर्बल्यमिति पार्थसारथ्यु. तं युक्तम् । ज्ञाननिरूपितस्यापि शक्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वे. नोपादानोपपत्तेः । अन्यथा करणत्वानुशासनेनैव करणत्वस्य श्रु. तक्रियानिरूपितस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वासम्भवे योग्यतयैवा. ध्याहृनज्ञानक्रियानिरूपितत्वोपपल्या लक्षणत्वसिद्धेः पृथगनु. शासनवैयापत्तिः। न चैवमपि गमकत्वस्याकारकत्वेन धात्वर्थान्वयप्रतीतेः प्र. धानभूतभावनानिरूपितकारकत्वापेक्षया दौर्बल्यमिति वाच्यम् । अकारकस्यापि निमित्तादेर्भावनान्य याङ्गीकारेण गमकत्वस्यापि भावनाविषयत्वेन तुल्यत्वात् । अत एव विशेष्यभूतसुवन्तार्थ- प्रकारकंशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितिर्भावना- विशेष्यर्तासम्बन्धेन कारणं लाघवात् । अत उपपदविभ- क्तितः कारकविभक्तेः प्राबल्ये प्रमाणाभावात् कृतार्थत्वव. लेन तृतीयाया इथंम्भूतलक्षणार्थतामङ्गीकृय विनैव लक्षणां कालविधिफलकत्वमेव युक्तम् । अस्तु वा लक्षणा, तथापि सिद्धान्ते प्रहरतौ मान्नवर्णिकतत्तदग्न्यादिप्रयकदेवताविधिक- ल्पनापूर्वकैकहोमलक्षणाङ्गीकारात् तदपेक्षयानुशासनिकी तृती- याया इत्यम्भूतलक्षणत्वलक्षणा अपेक्षितावधानापादिका युक्तैन । किञ्च तव मन्त्रेऽपि लक्षणा, 'अजुषते' ति भूतनिर्देशस्य वर्तमानपहरणविषयत्वानुपपत्तेः । अत इदं प्राकरणिकं पुरोडाशा- दि अग्न्यादिरजुषतेत्येवमिष्टप्रकाशनार्थ एव लिङ्गात् सूक्त- ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४३ वाको, न तु ग्रहरणाङ्गम् । वचनस्य कालविशिष्टपहरणविधिपर. त्वात् । क्लुप्रश्चानूयाजोत्तरं सूक्तवाकपाठातत्काल इति न कि. श्चिदनुपपन्नम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। (इति पूर्वपक्षः) सू-उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाकस्मात् ॥ ३-२-१२॥ (सि) (अथ सिद्धान्तः) तृतीयाश्रुत्या कृतार्थस्यापि प्रहरणाङ्गत्वेनोपदेशः विना का. रणं गमकत्वलक्षणाङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । न च तत्राप्यनुशासनबलाच्छक्तिः, तस्य लाक्षणिकत्वेना- प्युपपत्तेः लाधवात् प्रचुरप्रयोगाच करणत्व एव शत्यङ्गीकारा. दुत्तरसूत्रवक्ष्यमाणन्यायेन प्रहरतो जघन्ये होमलक्षणायाः फ- लमुखत्वेनादोषत्वाच्च । यत्तु मन्त्रेऽपि लक्षणेत्युक्तं, तत् 'अजुषते' यस्य पुरोडा- शविषयत्वेऽपि अग्न्यादिः पुरोडाशादि सोबतवान् यत्तु यज. मान 'आशास्ते' आयुरादि तदनेन प्रत्यक्षनिर्दिष्टेन प्रस्तराख्येन हविषेत्याग्रिमेण सहैकवाक्यत्वाल्लक्षणां विनापि प्रहरणप्रकाशकत्वो- पपत्तेरकिश्चित्करम् । यद्यपि चा "निरिद" मित्यायेव श्रूयेत तथापि न लक्षणा, इदंशब्देन प्रत्यक्ष निर्दिष्टप्रस्तुरग्रहणात् । एवञ्च पुरोडाशादे तत्वेनेदंशब्दव्यपदेश्यत्वानुपपत्तेः अ. जुषतेति भूतनिर्देश “आशंसायां भूतवच्चे" त्यनुशासनात् स्तु- त्यर्थत्वेन नानुपपन्नः । अतः प्रहरणाङ्गमपि सूक्तवाकः ·२४४ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरण - "सूक्तयाक एव याज्या(१)प्रस्तर आहुति" रिलि मुक्तवाकस्य व. स्तुतोऽयाज्यारूपस्यापि त्यागसाधनीभूतमन्त्रत्वसादृश्याद्याज्या- शब्दव्यपदेशस्तुत्यर्थमुपपद्यते । कालविधौ तु तदभावादनुपपन्नः । कथं पुनरस्य व मुख्यमेव याज्यात्वम् ? तदुच्यते-याज्या- त्वं हि याज्ञिकप्रसिद्धरवयवयोगाच होतप्रवचनविहितत्यज्य- मानद्रव्यसम्बन्ध्युद्देशाङ्गभूतदेवताप्रकाशकमन्त्रत्वरूपमवगम्यते । न च तत्सूक्तवाके होमरूपप्रहरणसाधनीभूते संभवति, यागहो. मयोर्भेदात्। अत्र च मन्त्रत्वग्रहणं याज्यादौ पठ्यमानदेवतापदस्यो. देशाख्यस्य याज्यात्वव्यावृत्त्यर्थम् । होतृवेदे विहितस्य "चतु? घा ग्रामका याजयेदि" त्यादौ यागसाधनीभूतस्य चतु:- तृमन्त्रस्य याज्यात्वव्यावृत्यर्थ देवताप्रकाशकेत्युक्तम् । सूक्त- भाक्त्वरूपदेवताप्रकाशनार्थत्वं स्तोत्रमन्त्राणामपीति तद्वथाश्य- ये द्रव्येत्यादि । ऋग्नेदविहितदविहोममन्त्राणां सूक्तवाकस्य च व्यावृत्यर्थ त्यागविशेषणम् । आवाहनादिमन्त्राणां सूक्तवाकस्य चामेयादियागाङ्गभूतदेवतामकाशकत्वात् याज्यात्वासक्तौ वर्तमा- नवाचिशानपत्ययग्रहणम् । आध्वर्यवाणा "मना ३इ पत्नीवाः स- जूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहेति पानीवतादियागमन्त्राणां व्या. पुस्यर्थ होतमवचनविहितेति विशेषणम् । मैत्रावरुणादियाज्या- सु तत्सिध्यै प्रवचनेत्युक्तम् । न चैवमपि मृगारेष्ट्यादिविकृतिष्वध्वर्युवेदे विहिताखप्यौप. देशिकयाज्यानां यजुर्वेद एव विधानेन याज्यात्वानापत्तिप्रसङ्गा- द्वषट्कारादितद्धर्मानापत्तिरिति वाच्यम् । तासां स्वरूपेण या- ज्यावाभावेऽपि याज्याकार्यविधानेन तद्धर्मप्राप्त्युपपत्तेः । यत्तु काचित्कं दर्शपूर्णमासादिमात्रे याज्यादिविधानं तदक- १ प्रस्तराहुतेः।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४५ स्नस्वाद्धात्रस्य ऋग्वेदस्थशाखान्तरविहित याज्याद्यनुवादकमेवेति न तेत्रमाप्तिः । अस्तुवा तदनुरोधेन मन्त्रवादिवत्तसिद्धविषय- त्वसमानाधिकरणो याज्यात्वमखण्डोपाधिरूपो धर्मविशेषः । न चैवं 'सूक्तवाकऽपि सूक्तयाक एव याज्येति प्रसिद्धः स. वाघाज्यात्वापत्तिः, अस्या एवकारोपबद्धत्वेन विरुद्धत्वातान ह्ययं थाज्यान्तरनिवृत्यर्थः । तस्यापि प्राप्तत्वात् । अतोऽयाज्यात्वेऽप्य. यमेव याज्येति स्तुत्यर्थः । अत एव प्रस्तरे आहुतित्वस्य मुख्य. स्वान्न तत्रैवकारः प्रयुक्तः । सूक्तवाकस्य च निगदत्वेन प्रसिद्धः निगदानां च याज्यात्वाभावस्य "अयाज्या वै निगदा" इसनेन स्थलान्तरेऽनुवादादयाज्यात्वं स्पष्टम् । अत एव न तत्र तद्धर्माः। न च याज्यात्वाभावेऽपि सूक्तवाक एव याज्येति नामा- तिदेशेन तद्धर्ममाप्तिः । अस्यार्थवादस्वेन प्रसिद्धसादृश्यमात्रेणोप- पत्तौ तदन्तर्गतस्य याज्यानाम्न "उपशयो यूपो भवती"तिवद. नतिदेशकत्वात् । कार्यापत्या तद्धर्मप्राप्तिस्तु प्रहरणे याज्यान्तर- स्याविहितत्वादनाशयौव । तत्सिद्धं मुख्ययाज्यात्वाभावेऽपि या- गसाधनीभूतमन्त्रत्वसाम्याद्याज्यात्व व्यपदेशः प्रहरणाङ्गं तु सूक्त. वाक इति ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-स देवतार्थस्तत्संयोगात् ॥३-२-१३ ॥ नन्वग्न्यादिप्रकाशकेन मुक्तवाकेन तद्रहितप्रहरणप्रकाशना. सम्भवात् कथं तस्य तदङ्गत्वम् ? अत आह-स'सूक्तवाको देव- ताकल्पनार्थोऽङ्गत्वेन रूपेण प्रहरणं प्रति संयोगात् आधारोपांशु. याजादिमन्त्रवत् । अत्र चाग्नेयादियागेष्वग्न्यादीनां प्रत्येकं देवता. वेऽप्येतद्यागान्तर्गतोद्देशनिरूपितदेवतात्वस्य पुत्रनिष्ठपूतत्वादि- वृत्तिफलत्वस्येव लाघवेन व्यासज्यवृत्त्येकस्यैव कल्पतम् । अतश्व ·२४६ मीमांसकाास्तुभे [सूक्तवाकाधिकरण- परप्रयुक्ताग्न्यादिवृत्तिना एकेन देवतात्वेनैकस्यैवैतत्मस्तरद्रव्यकस्य त्यागस्य कल्पनम् । शाब्दत्वार्थ चाजहत्स्वार्थलक्षणया आघा. रयतिवत् प्रहरातिना लक्षणाद्धोमवसिद्धिः । एकहोमकल्पनाच ससपि मन्त्रे प्रत्येकाधिष्ठानप्रकाशने यजमानेन समस्तान्यधिष्ठा. नान्युद्दिश्य युगपत् त्यागः कार्यः। याज्ञिकानां त्वेकद्रव्यकत्वेऽपि प्रसेकत्यागकरणे मूलं न पश्यामः । सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-प्रतिपत्तिरिति चेत ॥ ३-२-१४ ॥ ननु-प्रहरतिना होमलक्षणायां तस्योद्देश्यत्यागप्रक्षेपरूप- क्रियासमुदायरूपत्वात् तत्र च प्रक्षेपमात्रस्य प्रकृतिप्रतिपत्तित्वे. ऽपि त्यागस्य विष्टकदादाविवारादुपकारकत्वापत्तेः प्रस्तरमिति द्विनीयोक्तप्रस्तरकर्मत्वस्य प्रक्षेप एवान्वयात् पदार्थैकदेशेऽ. न्वयापत्तिः। न चोत्तरार्धादितुल्यत्वम् । तत्र पञ्चम्या प्रक्षेपांशं प्रत्यपि गुणत्वेनैवोत्तरार्धे विहिते पश्चात्मयोजनाकाङ्क्षायां कल्पितविधी प्रक्षेपमा प्रत्युत्तरार्धस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । अतश्च द्वितीयया प्रस्तरस्य प्रहरणमात्रप्रतिपाद्यत्वावगतः प्रहरतिना होमलक्षणा- योगादनाकाङ्कितविनियोगस्य मुक्तवाकस्य गौण्या वृत्त्या प्रहर. णमात्रे विनियोगानुपपत्तेः तस्मिन् मुक्तवाकस्य कालार्थ एव संयोग इति चेत्- सू-स्विष्टकृद्धदुभयसंस्कारस्स्यात् ॥ ३-२-१५ ।। अत्रापि स्विष्टकृत्तुल्यतैव । न च पदार्थैकदेशेऽन्वयापत्तिः । शाब्दस्य कर्मत्वस्य प्रथमतः पदार्थभूतायां भावनायामेवान्वयेन पश्चात् पार्टिकान्वयवेलायां प्रक्षेपमात्रान्वयोपपत्तेः । न च भावनाख्यस्य यत्नस्यापि जन्य क्रियाभेदेन शब्दान्त- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४७ रविधया भिन्नत्वात् प्रक्षेपमानजनकीभूते यत्ने तदन्वयाङ्गीका- रापत्तौ तदोषतादव स्थपमिति बाच्यम् । क्रियाभेदेऽपि जन्यताव. च्छेदकस्य होमत्वस्य व्यासक्तस्यैकत्वेन जनकीभृतयत्नवैजात्ये प्रमाणाभावेन शब्दान्तरन्यायाविषयत्वात् । समूहालम्बनवदनेक क्रियाजनकीभूतैकयनाङ्गीकारेण तदन्वयोपपत्तेः। अतश्च स्विष्ट कृद्रदेव प्रक्षेपांश उपयुक्तपस्तरप्रतिपस्यर्थः, स्यांगांशश्चारादुप- कारकः, उद्देशांशेन देवतासंस्कारार्थः । तत्र स्वयं विशेष:- स्विष्टकृति त्यागान्तर्गतस्योद्देश्षस्थानुपयुक्ताग्निस्विष्टकद्विषयत्वे. नारादुपकारकत्वमेव । मन्त्रगतस्य त्विष्टेज्यमानदेवतासंस्कारक: त्वम् । प्रकृते तु त्यागान्तर्गतस्यापीति । प्रयोजनं स्पष्टम् । पूर्वपक्षे सूक्तवाकपाठकाले प्रहरणं सि. द्धान्ते त्वन्त इत्याचूहूं च ॥ इति पञ्चमं सूक्तवाकाधिकरणम् ।। अथ षष्ठं सूक्तवाकस्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् (६) सू-कृत्स्नोपदेशादुभयत्र सर्ववचनम् ॥ ३-२-१६ ॥ (विषयसंशयसङ्गनयः) तदेवं श्रुतिप्रमाणके प्रहरणाङ्गत्वे मुख्यसामर्थ्यस्य सहाय- त्वे निरूपितेऽधुना प्रसङ्गाछुतिविनियुक्तस्य सूक्तवाकस्य मु. ख्य सामादिष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वमप्यस्ति ? नवा? इति चिन्त. नात् पादाध्यायानन्तरसङ्गतयः । (पूर्वपूक्षः) तत्र प्रबलप्रमाणेन प्रमिते प्रहरणाङ्गत्वे तेनैव निराकाङ्क्षस्य ?

·२४८ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा -- सूक्तनाकस्येष्टदेवतापक प्रकाशनविषये लिङ्गन श्रुतिकल्पनानुपप- तेायविरोधेऽपीष्टदेषताप्रकाशनाङ्गम् । न चात्राविरोधोऽपि । सूक्तवाकपदस्याध्यतृपसिध्या समस्ता- नुवाके रूढन्यात् । भवन्मते चेष्टदेवताभकाशकपदसमुदायस्यैव पाठेन सूक्तवाकावयवपाठापत्या मुक्तवाकपदेऽवयवलक्षणाप्रस. केन मातिपदिकश्रुताधापचे। न च सुष्ठूक्तं वक्ति असौ मृक्तवाक इति व्युत्पत्त्या सूक्त- वाकशब्दस्य क्लुप्तावयवयोगेनोपपत्तेस्वतन्त्ररूढिकल्पनानवका- शः । तथात्वे पारायणाध्ययनजपादावपि कतिपयदेवतावाचिए. दानामेवाभितस्तन्त्रपदोपेताना पाठेन सूक्तवाकपदार्थसम्प. स्यापत्तेः । अथ तत्राध्यतृप्रसिद्ध्या यावदाम्नातदेवतापद समूहस्यैव तन्त्रपदोपेतस्य सूक्तवाकपदवाच्यत्वम् , ततो भिकायास्समूहरूढरवयवययोगस्य दुर्बलत्वान्न तहलेनैकदेशम- योगसिद्धिः। अतश्च श्रुतिविरोधे लिङ्गस्य विनियोजकत्वा. योगान्नेष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वं मूक्तवाकस्य । अस्तु वा तत् , तथा. पि नेष्टदेवतापकाशनस्य सूक्तवाकप्रयोजकत्वम् , अपि तु प्रहर- णस्यैव विनियोजकममाणद्वय सत्वे प्रबलप्रमाणप्रमितस्यैव विशे- षिणः प्रयोजकत्वकल्पनौचित्यात् । अतश्चायुरादिवदानुषङ्गिकम स्त्विष्टदेवताप्रकाशनम् । प्रहरणं पुनरिष्टानिष्टदेवतापदसाधार- ण्येन मुक्तवाकप्रयोजनं न विरुध्यते । अतश्च सम्पूर्णस्सूक्तवाकः पौर्णमास्याममावास्यायां च प्रयोक्तव्य इति फलितम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति पूर्णपक्ष) , ·धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २४९ सू-यथार्थ वा शेषभूतसंस्कारात् ॥ ३-३-१७(सि) (सिद्धान्तः) सवं प्रबलप्रमाणप्रमिते दुर्बलप्रमाणस्यानवतारो यदि दुर्व लप्रमाणानुपजीवि प्रबलं भवेत् , यथा ऐन्यादौ प्रकृते तूपजीवि. स्वाहयोरपि विनियोजकत्वम् । तथा हि-श्रुतिर्हि लिङ्गं यदि बाधेत ततो मन्त्रवर्णकल्पित देवताकहोमान्तर्गतस्य देवतोद्देशस्यानुपयुक्तसंस्कारकत्वानुपपते- रारादुपकारकत्वं प्रसज्येत। अतस्तस्य दृष्टविधया सामवायिकत्व- लाभार्थ प्रहरणविधिरेव लिङ्गोन्नीतमिष्टदेवतासंस्कारार्थत्वं मन्त्र- स्याप्यनुमन्यते । एतेनानुषङ्गिकदेवतासंस्कारार्थत्वपक्षोऽपि निर. स्तः । तस्मिन्नपि पक्षेऽनुपयुक्तदेवतापदांशे आरादुपकारकत्वास. नस्य तुल्यत्वात अत एव सूक्तवाकस्येष्टदेवताप्रकाशनमेव प्रयोजकं, न तु होमः । ततश्च विभज्य विनियोगसिद्धिः । इष्टदेवताप्रकाशनस्या- पि प्रयोजकत्वं मन्त्रलिङ्गाधीनत्वात् संनिपयोपकारकत्वकल्पना- मूलकत्वाच विभज्य विनियोगविषय एव, न तु होमाभावेऽपि मूक्तवाकपाठविषये । यदनेन हविषेति हि मन्त्रे प्रत्यक्षनिर्दिष्टस्य प्रस्तरहविष आयुरादिफलस्य च निर्देशेन तदंशेन होमस्यैव प्र- योजकत्वावगतः एकदेशपाठस्य साकाङ्गत्वेनायुक्तत्वाच । अत एवावभृथादौ आज्यभागाङ्गेष्टदेवताप्रकाशनार्थतया न सूक्तवाक- पाठः । अपूर्वत्वेन प्रस्तराभावेन च होमाभावात् । प्रस्तरनाशादौ स्वाज्येन होमस्य सत्वात् तत्पाठ इष्ट एव । अयं चाविकलो न्या. य उत्तमप्रयाजस्विष्टकृन्मन्त्रादिष्वपि ज्ञेयः। तत्रापि सत्यपि महामकरणसहकृतेन स्पष्टलिङ्गनावाहनम- ३२ ·मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा- न्वयक्ष्यमाणदेवतासंस्कारार्थत्वे क्रमसहितावान्तरप्रकरणसहक- तेन लिङ्गेन मान्नवर्णिकदेवताकल्पनद्वारोत्तमप्रयाजाङ्गत्वमपि त. मन्त्रस्यावधार्यते । अस्तु वा वचनादेव स्विष्टान्मन्त्रस्य स्विष्टकृयागाङ्गत्वादस्या. प्युत्तमप्रयाजागत्वम् । न हि स्विष्टकृति मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पना द्वारा लिङ्गस्य विनियोजकत्वं संभवति । चतुर्युपात्ताग्निस्विष्टकद्दे. वतावरोधात् । तेनावश्यं स्विष्टकृति वाचनिक एव मन्त्रविनियोगो वाच्यः । तच्चोत्तममयाजेऽप्यस्तु । अतश्चोत्तमायाजान्तर्गत. देवतोद्देशस्य संनिपत्योपकारकत्व लाभार्थं वचनेनापि यक्ष्यमा. णदेवतामकाशकलिङ्गोपजीपनाद्विभज्यविनियोगादिसिद्धिः। न चैवमपि स्विष्टकृदेवतोद्देशांशस्यानुपयुक्तदेवताकत्वेना- रादुपकारकत्वस्य निश्चितत्वात्तन्मन्त्रस्य लैङ्गिकेष्टयक्ष्यमाणदे. बतासंस्कारार्थत्वानुपपचिरिति वाच्यम् । स्विष्टकच्छब्दस्य यौ- गिकत्वबलेन तत्सिद्धः। तथा हि-यथैव सूक्तवाकशब्दस्य सुष्ठुक्तं वक्तीति व्युत्पत्या यौगिकत्वाद्विभज्य विनियोग इत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यते तथैव स्विष्ट- कुच्छन्दोऽपीष्टमग्न्यादिदेवतारूपं सुष्ठु करोतीति व्युत्पत्या यौ. गिकस्सन् प्रकृतयागाभूताग्निविशेषणमिति तावनिर्विवादम् । योगोऽपि च नेष्टदेवतासम्बन्ध्युत्तरार्धादिप्रतिपादकत्वेन । प्रक्षेपस्यैव तत्वेनाग्नौ देवताभूते तदभावात् । अतश्चा (योगोपपाद- कापेक्षायां मन्त्र "अयाळग्निरनेः प्रिया धामानी'त्यादिना "हो. तः पावके"त्यादिवाक्य शेषात् स्विष्टकृदेवतारूपो)निः होतृरूपेणा- ज्यभागादिसम्बन्ध्यग्न्यादेः प्रियाणि धामान्यधिष्ठानानीष्टवानि- त्येवमवगतस्य योगस्याश्रयणीयत्वावगतेः स्विष्टकृदेवताभूता- ( ) एतत्कुण्डलान्तर्गतो भागः 'ख' पुस्तके नास्ति ।

·धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २५१ म्यादिविशेषणीभूतेष्टयक्ष्यमाणदेवतावृत्तिमुष्ठुभावकारित्वरूपध- मवशेनापि विभज्य विनियोगादिप्रतीत्युपपत्तिः । तस्मात् सिद्धं मुक्तवाक उद्देशांशस्योपयुक्तदेवतासंस्कारत्वलाभार्थ लिङ्गादपि विनियोग इति । सूत्रं स्पष्टम् ।। सू-वचनादिति चेत् ॥३-२-१८॥ यत्तु सूक्तवाकपदस्य कृत्स्नमुक्तवाके रूढत्वात् प्रातिपदिक- श्रुतिबाधापत्तेः तदनुरोधेनोद्देशांशे आरादुपकारकत्वकल्पनस्या- पि न्याय्यत्वात् न तल्लिङ्गस्य विनियोजकत्वमित्युक्तम् । तत्राह- सू-प्रकरणाविभागादुभे प्रति कृत्स्न- शब्दः ॥३-२-१९।। अत्र भाष्यकारेणैवं सूत्रं व्याख्यातम्-अभ्युपगम्यैव सू. क्तवाकपदस्य रूढिप्रयोगद्वयवर्तिप्रहरणद्वयोद्देशेन कृत्स्नस्थ सूक्त. वाकस्य विधानेऽप्येकैकाहरणेऽवयवशः प्रयोगो न विरुध्यते । यथा-"चातुर्विद्येभ्यश्शतं देयम्"" ऐकादशिनान् प्रायणीयोद. यनीययोरालभेर"नित्यादौ समुदायोद्देशेन कृत्स्नविधिरकैकवे- दविदश्च शतचतुर्थांशः, प्रायणीये पञ्च पशवः उदयनीये षडि सवयवशः प्रयोगः तथा प्रकृतेऽपीति । तत्त्वेवं दृषितम्-न समुदायस्य फलसाधनता, यज्या- दिपदे लक्षणापत्तेः । अपि तु समुदायिनामेव । तत्र तु फलं प्रत्युपादेयत्वात्तद्विवक्षायामपि नेतिकर्तव्यतान्वये साहि. सविवक्षा उद्देश्यत्वात् । अतश्च प्रसेकमेव षण्णां यागानामि- तिकर्तव्यतान्वयात् प्रयाजादीनामिव प्रबेकमेवः प्रहरणान्व- यः । सूक्तवाकोऽपि च तदङ्गत्वात् प्रत्येकमेव कर्तव्यात. या कृत्स्नः प्राप्नोतीति कालैक्याप्रयाणामर्थे प्रहरणतन्त्रतया ·२५२ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा - तन्त्रेण प्राप्तावपि तस्य नावयवशः प्रयोगसिद्धिः। शतदानवि. धौ तु सम्प्रदानस्यासंस्कार्यत्वेनोपादेयत्वात् साहित्यविवक्षा । एवं प्रायणीयवाक्येऽपि द्वादशाहाङ्गभूतैकादशिनोद्देशेन प्राय- णीयोदयनीयरूपदेवस्य विधेयत्वात् तत्साहित्यविवक्षा । अतश्च तत्र युक्तोऽवयवशा प्रयोगा। एवं यत्रोत्पत्तिवेलायामेव व्यक्त्यैकत्वमवधारितम् ,यथा-"च. तुर्जुहां गृहाती" सादौ चतुर्ग्रहीतैकत्वस्य तथापि प्रयाजत्रयोदे- शेन विधानेऽप्यावृत्यनुपपत्तेरवयवशः प्रयोगः । प्रकृते तूत्पत्त्यव. गतस्य सूक्तवाकखरूपस्याहत्तावप्यबाधानावयवशा प्रयोग इति । स्वयं च प्रातिपदिकश्रुतिविरोध एवं परिहतः-नायमेक स्सूक्तवाकः । देवतापदानां परस्परान्वयाभावेनैकार्थ्यप्रतिपादक स्वाभावादेकवाक्यत्वानुपपत्तेः । अपि त्वभितस्तन्त्रपदोपेता एकै- कदेवतापदमध्या बहवस्सूक्तवाकाः । अतश्च विभक्तस्यैव सू. क्तवाकत्वेन तृतीयया प्रहरणं प्रति करणत्वेन विधानात्प्रातिपदि- कतृतीयाश्रु यविरोधः । एकवचनं परं पाशाधिकरणन्यायेन बहु त्वलक्षणार्थम् । एवं चेष्टदेवताप्रकाशनरूपलैङ्गिककार्यानुरोधेनै काहरणप्रयोगे सूक्तवाकत्रयपाठोपपत्तिः । अभितस्तन्त्रपदानां तुलाघवात् सकृत्पाठ इति । तदपि पुनर्तिककारेण दुषितम्-न बहवस्सूक्तवाकाः, वैश्वानरादिवाक्यवदुपक्रमोपसंहारैक्पेनैकवाक्यत्वोपपत्तेः । न च तत्तद्देवतापदानां संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वाभावात्तदसम्भ- वः । प्रत्येकपदानामेकार्थप्रतिपादकत्वाभावेऽपि यदनेन ह- विषेत्यनेनैकवाक्यतयैकमयोजनस्वोपपत्तेः । उपपादितश्च तदेक. बाक्यतया पूर्वाधिकरण एवं सूक्तवाकार्थः । पद्यपि चेष्टदेवताप्रकाशनस्यैव सूक्तवाकप्रयोजकत्वादर्थ- ·धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्थ द्वितीयः पादः। २५३ तः प्राधान्यं तथापि प्रहरणस्यापि शाब्दबोधेऽङ्गित्वेनार्थतोऽपि वा प्राधान्यसत्त्वादेकायोजनत्वोपपत्तिः। यदि च तत्तदेवता- प्रकाशनानामेव शब्दतोऽपि प्राधान्यमङ्गीकृत्य नानावाक्यत्वमि. प्येत ततो "या ते अग्ने" इत्यादिवदभितस्तन्त्रपदानामप्यनुष- ड्रेण पृथक् पाठापत्तिः। सूक्तवाकेनेत्येकवचनबलाच्चानियमे. नैकस्यैव सूक्तवाकस्य श्रुत्या विनियोगापत्तेः तदंश एव च स- निपयोपकारकत्वलाभार्थमिष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वकल्पनोपत्तेने सू. क्तवाकत्रयपाठसिद्धिः। अतोऽन्यथा परिहृतम्-न सूक्तवाकपद- स्य प्रत्येकं समुदाय वा शक्तिः, गौरवात् । अपि तु मुष्ठूक्तं व. क्तीति व्युत्पत्यकप्रयोगवृत्तियावदिष्टदेवताप्रकाशकमन्त्रविशेषे योगरूढः । अतश्चेष्टदेवतामकाशनकार्यानुरोधेनानिष्टदेवताप्रका. शकपदानुच्चारणेऽपि न सूक्तवाकप्रातिपदिकश्रुतिविरोधः । यस्मिन् प्रयोगे यावयः प्राकृयो वैकृत्यो वा देवता इष्टा. स्तावत्पदसमुदायस्यैवाभितस्तन्त्रपदोपेतस्यावयवप्रसिध्या सूक्त- वाकपदवाच्यत्वावधारणात्तावत एव शाब्दबोधकालीनमहर. गप्राधान्यमादायकवाक्यत्वोपपत्तेश्च । न चैवमध्ययनादिकाल इष्टत्वाभावेन फलोपहितेष्टदेवताम- काशकमन्त्रत्वाभावात् सूक्तवाकपदप्रयोगानुपपत्तेस्तदर्थं स्वरूप योग्यतामात्रेण शक्त्यङ्गीकारे चानिष्टदेवतापकाशकपदानामपि योग्यतामात्रेण प्रयोगोपपत्तेरध्ययनादिकाले च द्वित्रिदेवतापद- सहितमन्त्रपाठमात्रेणापि सूक्तवाकत्व सिद्ध्यापत्तौ वैदिकानां या. बछुतदेवतापदसहितमन्त्रपाठ एव तत्प्रसिद्धिविरोधापत्तेरव- श्यं तत्र रूढेरेव कल्पनीयत्वात् तया च योगबाधेन ऋतुकाले. ऽपि समस्तस्यैव पाठावगतः कथं न श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । सूक्तवाकशब्दस्याध्ययनादिकालीनवैदिकासिमनुरोधेन दर्षा- ·२५४ मीमांसाकौस्तुभे [ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरण - पूर्णमासीययावदेवतापदसमुदायसहितमन्त्रे निरूढलक्षणाङ्गी- कारात् । अश्वकर्णादौ तु शक्यसम्बन्धप्रतीत्यभावात् क्लुप्ताव- यवशक्तिबाधेनाप्यतिरिक्तशक्तिकल्पनमिति वैषम्यम् । तस्मात् श्रुतिविरोधाभावादुपजीव्यत्वेन मुरुषसामर्थ्यस्यापि युक्तमेव विनियोजकत्वम् । प्रयोजनं विभज्य विनियोगादि स्पष्टम् । सूत्रं च प्रकर णस्य प्रकृष्टकरणस्यावयवशक्तिरूपस्याविभागात प्रत्यभिज्ञा- नादिकल्पनानुपपत्तेरुभे प्रत्यवयवयोगेऽपि कृत्स्नस्सूक्तवाकवा ब्दार्थो नानुपपन्न इति व्याख्येयम् ।। इति षष्ठं सूक्तवाकस्य विभज्यविनियोगाधिकरणम् ॥ अथ सप्तमं लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरणम् ॥ (७) सू-लिङ्गक्रमसमाख्यानात्काम्ययुक्तं समा- म्नानम् ॥ ३-२-२० ॥ (विषयसंशयौ) काम्योष्टिकाण्डे (१)"ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेद्यस्य स. जाता वायु"रित्याद्याः काम्येष्टयस्समाम्नाताः । तेनैव क्रमेण म. न्त्रकाण्डे तत्तल्लिङ्गा एव काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमित्येवं समा. ख्याता "इन्द्राग्नी रोचना दिवः” इत्याद्या मन्त्रास्समाम्नाताः । ते किं लिङ्गमात्रादिन्द्राग्न्यादिदैवत्यकर्ममात्राङ्ग ? किं वा क्रमस. माख्यानुरोधेन काम्येष्टिष्मेवेति सन्देहः । १.मै. सं.२-१-१.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्थ द्वितीयः पादः। २५५ (सङ्गतिः) लिङ्गविनियोगोपयोग्युद्देश्यतदवच्छेदकविचारारिलोपजी. विप्रमाणान्तरविचाराच पादाध्यायसङ्गती। पूर्व श्रुतेर्जधन्यप्रमाणा. पेक्षवे निरूपिते लिङ्गस्यापीह तनिरूपणात्मासङ्गिकीत्वनन्तरा। (पूर्वपक्षः) तत्र स्वाध्यायविध्यध्यापितस्य मन्त्रजातस्य प्रयोजनाकार- स्वादाकासासहकृतेन योग्यतारूपेण लिङ्गेन मन्त्रस्येन्द्रामिप्रकाश- नार्थत्वकल्पनोपपत्तेने लिङ्गस्य सामान्यसम्बन्धप्रमाणापेक्षा । न च लिङ्गं सामान्यतः ऋतुसम्बन्धेऽवगवते एव द्वारविशवि- नियोजकमित्यत्रापि किञ्चिनियामकमस्ति। श्रुतिवदेव पूर्व क्रतुसम्ब. न्धानवगमेऽप्याकासासहकृतलिङ्गेन वहनयोग्यस्य पुरुषस्याका. कायां सां वहने विनियोगवदिन्द्रानी प्रकाशनेऽपि विनियोगो. पपत्तेः । न चन्द्राग्निप्रकाशनस्वरूपे वैयदिस्त्येवापूर्वसाधनत्व कल्पनातापर्यग्रहार्थं प्रमाणान्तरापेक्षेति वाच्यम् । श्रुत्यादरपि त. दपेक्षत्वेन लिङ्गस्यैव विशिष्य तदपेक्षत्वोद्धोषे प्रमाणाभावात् । अस्ति चात्रापूर्वसाधनत्वकल्पनातात्पर्यग्राहकं प्रमाणम् । इन्द्रा- न्यादिदेवतानां क्रत्वव्यभिचारित्वेन जुहूवक्रतूपस्थापकत्वोप- पत्तेः । देवतात्वं हि यागैकनिरूपितं विहितत्वघटितं चेति न लौकिकम् । न च तस्यालौकिकत्वेऽपि तत्वेन रूपेण मन्त्रेणा- प्रकाशनादधिष्ठानमात्रस्य चन्द्राग्न्यादेमन्त्रार्थवादादौ यागं विना- पि स्वर्गमेर्वादिस्थत्वेन प्रतिपादनाल्लौकिकत्वावगतः कथमव्य. भिचरितक्रतुसम्बन्ध इति वाच्यम् । मन्त्रार्थवादादेरन्यपरत्वेन स्वर्गादिस्थत्वे प्रमाणाभावात् । स्वार्थपरेण च तद्धितादिना क्रत्व व्यभिचारित्वेनैव तदुपस्थितेश्च । किश्च क्रत्वव्यभिचाराभावेऽप्यस्ति तावत्तेषां ऋतुसम्ब. .

·२५६ मीमांसाकौस्तुभ [ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरण- न्धः । अतश्च स्मारकविधयैव ऋतूपस्थित्युपपत्तैरानर्थक्यभिया च लौकिकनिराकरणोपपत्चेः परिशेषादेवापूर्वसाधनत्वलक्षणोपपत्ते नं तदर्थं प्रमाणान्तरापेक्षा । अतो निरपेक्षेण लिङ्गेन क्रमसमाख्य. यो धात् सर्वार्थस्त्रमित्येवं प्राप्ते-- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-नाकालाभावे योग्यतामात्ररूपस्य लिङ्गस्य विनियोजकशब्दकल्पकत्वं युक्तम् । वहनयोग्यस्यापि पुंसो नैर- पेक्ष्ये सति वहने विनियोगादर्शनात् । न च मन्त्रगतायाः प्रयोजनाकाङ्क्षायास्सत्वान्न क्षतिरिति वाच्यम् । वाचस्तोमादायत्तिगुणप्रकाशनद्वारैच विनियोगस. वेन मन्त्राणां स्वतो निराकाङ्कत्वात् । अतश्च प्रकरणक्रमादिना पुनराकासामुत्थाप्य सामान्यतः क्रत्वन्तरसम्बन्धेऽवगते द्वारवि- शेष जिज्ञासायां लिङ्गान्मुख्यगौणाद्यर्थसम्बन्धोपपत्तिः । इदमेव च लिङ्गस्य सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वं न श्रुखादेरित्यत्र बीजम् ,आकांक्षा विनापि तत्राङ्गताबोधात् । न च वाक्येनैव ब्राह्मणगतेन सर्वेषां मन्त्राणां वाचस्तोमा. ङ्गत्वेन निराकाङ्कत्वावगतेर्न प्रकरणादिना दुर्वळेनाकाजोत्थाप नसम्भवः । तत्तन्मन्त्र विशेषविषयाणां तत्तत्प्रकरणादीनामवाधे. नोपपत्तौ सर्वसाधारण्येन तत्तन्मन्त्रपाठकालोत्पन्नप्रयोजनाकाला. बेलायामनुपस्थितेन वाचस्तोमवाक्येन बाधायोगात् , अन्य. त्र वचनविनियुक्तमन्त्रविषये नैराकांक्ष्योत्पादनायोगेन तत्साह- चर्यात्मकरणादिविनियुक्तविषयेऽपि तदयोगाच्च । अतश्च वाच. स्तोमवाक्येन सर्वेषां मन्त्राणां विनियोगेऽपि प्रमाणान्तरेण तत्र तत्राकांक्षोत्थापनादयुक्तस्तत्र लिङ्गन विनियोगः । तच्च प्रमाणा- न्तरं कचिद्वाक्यं-यथा वषट्कारादिमन्त्राणां "एष वै सप्तदशः र ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २५७ प्रजापतिर्यज्ञेऽन्वायत्त" इति । "बहिर्देवसदनं दामी"त्यादीनां प्रकर- णम् । प्रकृते च क्रमस्समाख्या च ! पूषानुमन्त्रणमन्त्रादावपि स. माख्येत्युक्तमेव । नच प्रबलप्रमाणेन विनियुक्तस्यापि दुर्बलेनान्य. त्राकाटोत्थापनेन विनियोगे समाख्यासहकृतमुख्यलिङ्गेनान्यत्र वि. नियुक्तस्यापि पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य प्रकरणसहकृतगौणलिङ्गेन दर्श- पूर्णमासयोरावाहनादिमन्त्रबनमन्त्रान्तरसमुच्चयेनापि विनियोगोप. पत्तिः । तन्मात्रविषयप्रमाणद्वयस्थले मन्त्रपाठकालोत्पन्नप्रयोज- नाकाङ्क्षालायामुपस्थितेन प्रबलप्रमाणेन दुर्बलस्य बाघोपपत्तेः । अत एव गार्हपत्याङ्गताबोधकश्रुत्यैवेन्द्राङ्गत्वस्य बाधो, न तु वाचस्तोमवाक्येन । अतस्सिद्धं सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमाणेनैवा काजोत्थापने सति लिङ्गस्य विनियोजकत्वमिति । अतश्च क्रम समाख्यानुरोधेन काम्योष्टिविषयत्वमेव । न चान्यत्राप्यव्याभिचरितक्रतुसम्बन्धरूपच्यातिघलेनाकाङ्को- स्थापन सम्भवः। प्रकरणपाठादौ ह्येतत्प्रकरणपठितेन मया कथम- स्योपकर्तव्यमिति जायतेऽपेक्षा, न स्वव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धे. ऽपि । व्याप्तेर्योधकत्वनै यत्येऽप्याकामोत्थापकत्वासंभवात् । न हि वह्निविषये निराकाङ्क्षस्य वह्नयनुमितौ जातायां तद्विषये पुनराका- टोपजायते । अत एव जुहादिप्रतिपादकस्याप्यनारभ्याधीतस्य मन्त्रस्य सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमाणान्तराभावसच्चे नैव दर्शाध- ङ्गत्वम् , किन्तु वाचस्तोमाद्यङ्गतैवेति ध्येयम् । अतश्च यधपीन्द्राग्न्यादीनामपूर्वाव्यभिचारस्स्यात् तथापि न तन्मन्त्राणां सर्वार्थत्वम् । किमुत यदा नैव सः। ननु-कोऽयमव्यभिचरितसम्बन्धो नाम ? या या जुहूस्सा सा ऋतुसाधनमित्येवं व्याप्तिरूप इति चेत्- हन्त हिरण्यादेरप्य. पूर्वसाधनत्वयोग्यत्वात्तदव्यभिचारापत्तिः । सर्वव्यक्तीनां फलो- ·मीमांसाकौस्तुभे [ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरण- पधाननैयत्याभावाच्यभिचार इति चेत्-जुहादावपि तुल्यमेतत् । किञ्चैवमिन्द्रादेः कथं व्यभिचारित्वम् ? तस्य स्वर्गमे दिस्थ- वेऽपि क्रतुसम्बन्धाव्यभिचारात् । न ह्येतादृशी काचिदिन्द्रव्य. क्तिरस्ति, या नापूर्वीयसूक्तहविर्भाक्, प्रमाणाभावादिति चेत्-न; अपूर्वमात्रनिरूपितसाधनतावच्छेद कीभूतो यो धर्मस्तदवच्छिन्न- स्यापूर्वाव्यभिचार इति नियमाङ्गीकारात् । भवति चाकारवि- शेषत्वरूपजुहूत्वादि तथा कार्यान्तरं प्रति काष्ठत्वादिना साधनत्वनाकारविशेषत्वादिना तत्त्वे प्रमाणाभावात् । हिरण्या- देस्तु सत्वेनैव कार्यान्तरसाधनत्तेति बैषम्यम् । इन्द्रादिस्थलेऽपि पदस्थैवास्मन्मते देवतास्वादानुपूर्वीयवि- शेषविशिष्टवर्णत्वस्यापूर्वीयसाधनतावच्छेदकत्वेऽपि कार्यान्तरं प्र- त्यपि साधनत्वाद्यभिचारः। अस्त्येव हि तादृशानुपूर्वीविशेषविशिष्टवर्णत्वेन स्वार्थबोधं प्रत्यपि करणता । अन्यथा तदवच्छिन्नस्य प्रातिपदिक संज्ञानुप- पत्तेः ! स्वार्थस्य चापूर्वसाधनत्वकल्पने प्रमाणाभावान्न तवा- रापि पदस्यापूर्वाव्यभिचारः । अग्न्यादिपदस्य तु व्यभिचारस्पष्ट एव । अतोऽव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धस्यैवाभावात् सत्वेऽपि वा तेनाकाङ्क्षानुत्थापनान्न सर्वार्थत्वम् । स्मारकविधया बोधनाका होत्थापनं तु दुरभ्रष्टमेव । अत एव यत्राध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञा- नस्योपनिषज्जन्यजीवात्मज्ञानस्य वा स्वत एव साकालस्य ना. काडोत्थापकप्रमाणापेक्षा तत्र भवत्येव सामर्थ्यमात्रात्ममाणान्त- राभावेऽपि क्रत्वङ्गता। वस्तुतस्तु कृष्यादिवन्नित्यप्राप्तस्य विधिकल्पने प्रमाणाभा. बेन विधेयत्वाभावान तत्राङ्गताबोधः, अपि तु जन्यत्वमात्र- बोधः । अङ्गत्वं परं “यदेव विद्यया करोती" यनेन कथञ्चिदवधेयम् ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २५९ प्रकृते तु सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणं विना लिङ्गमात्रेण विनियोगायोगात् क्रमसमाख्यानुरोधेन मन्त्राणां काम्येष्टिविष. यत्वमेव । न च प्रबलेन क्रमेणैव सामान्यसम्बन्धवोधोपपचेः कथं दुर्बलममाख्यायास्तद्धोधकत्वमिति वाच्यम् । यत्र पाथिकृतीया- दिकेवलाग्निदेवत्येष्टावातिदेशिकमन्त्रमाप्त्या न प्रधाने याज्या- धपेक्षा, काचनिकसाप्तदश्यान्नानाच सामिधेनीष्वाग्नेयऋक्या. पेक्षा, तत्र तदिष्टिक्रमानातानेयमन्त्रद्वयल्यापेक्षाक्रमेण प्रथमातिक्रमे कारणाभावेन च सामिधेनीषु निवेशप्रसक्तौ समाख्यया तन्नि- वर्तनात् । न हि तया क्रमस्य बाधः, सङ्कोचो वा । तस्य याज्यादि. कार्ये निवेशेऽप्यविरोधात् । अपि त्वपेक्षितविधानादिरूपस्य न्याय- स्यैव । स तु समाख्यातो दुर्बल एवेति न किञ्चिद्वाधकम् । न च तर्हि काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमित्येवं समाख्ययै- वेष्टसिद्ध्युपपत्ते ने कचित् क्रमस्यासाधारण्येन सामान्यसम्ब- न्धबोधकत्वमिति वाच्यम् । यत्रानिवारुणीष्टिक्रमे तत्तद्देवत्य या- ज्यानुवाक्ये पठित्वा सोमारौद्रीष्टिक्रमाम्नाततहवेत्य याज्यानुवा. क्यापाठात् पूर्वमाग्नेय्यो मनो ऋचः पृथुपाजवत्यश्च समाम्नाताः तत्र तासां लिङ्गविनियुक्तमन्त्रान्तरेण बाधादुत्तरेष्टियाज्यादिकार्ये स- माख्यामात्रेण विनियोगानुपपत्तेः लिङ्गसहकृतसमाख्ययान्य- व विनियोगप्रसक्तो क्रमेण तां बाधित्वोत्तरेष्टिसामिधेनीकार्ये निवेशाङ्गीकारात् । न च क्रमः पूर्वस्यामपीष्टौ साधारणः । पूर्वेष्टिसामिधेनीस्था- नस्य तदीययाज्यादिपाठेन व्यवधानात् । अत उत्तरोष्टिसामिधे. नीकार्य एव क्रमानिवेशः । एवं च तासां धाय्यासमाख्याप्युपप- ना भवति ।

·२६० मीमांसाकौस्तुभे [ आग्नेय्यधिकरण- अपि च यत्रैन्द्रानयागढ्यक्रमे याज्यानुवाक्यायुगलद्वयमा. म्नातम् तत्र क्रमानङ्गीकारे पूर्वस्योत्तरं युगलमुत्तरस्य पूर्वमित्ये. वमपि प्रसज्येतेति तद्यावृत्यर्थ क्रमग्रहणम् । प्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ॥ इति सप्तमं लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरणम् ।। अथाष्टममाग्नेय्यधिकरणम् ।। (८) सू-अधिकारेच मन्त्रविधिरतदाख्येषु शिष्टत्वात॥३-२-२१॥ (विषयसंशयौ) ज्योतिष्टोमे-आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते, ऐन्या सदो, वैष्ण व्या हविर्धानमित्यादि श्रूयते । तत्र किं प्रकरणे पठितमपठितं वाग्न्यादिप्रकाशकं ऋङ्मात्रं तृतीयया तत्तदुपस्थानाङ्गत्वेन वि. नियुज्यते ? उत यत् प्रकरणे पठितं कार्यान्तरे च विशिष्य विनियुक्तं यथा-'अग्न आयाहि वीतय' इत्यादि स्तोत्रादौ तदेवात्र विनियुज्यत इति चिन्स्यते । (सङ्गतिः) श्रुतिप्रमाणकेऽप्यत्र विनियोगेऽङ्गतावच्छेदकस्याग्न्यादिम काशकऋक्त्वस्य लिङ्गप्रमेयत्वात्तदुपयोगिचिन्तनस्य पादसङ्ग- सविरोधः। अध्यायसङ्गतिस्तु स्पष्टैव । शुद्धस्य लिङ्गस्यापि विनि- योजकत्वात् सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणापेक्षत्वेऽपि श्रुतेस्त- दभावे विनियोजकत्वोपपत्तेर्न तदपेक्षेत्येवं पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरा। (पूर्वपक्षः) तत्र सर्वमेव प्रबलं प्रमाणं न दुर्बलेनाविरोधिनापि सङ्कोच- यितुमलम् , सङ्कोचस्यापि बाधापरपर्यायत्वात् । अन्यथा प्रयाजा- ·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २६१ देरप्यानन्तर्यात् पौरोडाशिकसमाख्यया चानेयमात्राङ्गत्वापत्तिः । अतश्चात्र तृतीयया श्रुखाग्निदेवत्यऋङ्मात्रस्यैव प्रकृतापकृत. साधारण्येनाग्नेयीमातिपदिकश्रुत्याभिहितस्यामीघ्रोपस्थानाङ्गत्वेन विशिष्टविध्युत्तरकल्प्यविशेषणविधिना विनियोगान्न प्रकर णादिना सङ्कोचोपपत्तिः । न ात्र "ब्रीहीन् प्रोक्षती" त्यादाविव यथाश्रुतार्थे आनर्थक्यम् , येन तत्परिहारार्थमपूर्वसाधनत्वलक्षणा. तात्पर्यग्रहाय दुर्बलस्याप्यधिकाराख्याकरणस्योपजीवनाचन स्वविषये सङ्कोच्येत । उपादेयत्वात्तु न तदाशङ्काप्याग्नेयोपदेऽस्ति । अत एव यत्रामीधोपस्थानस्वरूपे तदाशङ्का, तत्रास्त्येवापूर्वसाध. नत्वलक्षणार्थ तदनुप्रवेशः। न चैतावता प्रकृताग्नेयीमात्रग्रहणापत्तिः । अप्रकृताभिरपि प्रकृतापूर्वसाधनीभूतानीधोपस्थानसम्भवात् । न चाग्नेयांशब्दस्य यौगिकत्वात् सन्निहितव्यक्तिवाचित्वप्रतीतेः प्रकृतमात्रग्रहणोपप. त्तिः । यौगिकानामप्यवयवार्थविशिष्टव्यक्तिमात्रबाचित्वेन स. निहितवाचित्वे प्रमाणाभावात् । पाचकादौ काचित्की संनिहि- तव्यक्तिप्रतीतिस्तु प्रमाणान्तरादेव । न चैवमप्याग्नेयीशब्दस्य तद्धितान्तत्वात् तस्य च सर्वनामा- र्थवृत्तित्वेन सन्निहितव्यक्तिवाचित्वस्य स्थापितत्वात् कथमप्रकृ. तग्रहणापेक्षेति वाच्यम् । 'अग्न आयाहि वीतय' इसादीनामेक- प्रकरणपठितत्वेऽपि प्रदेशान्तरस्थत्वेनासन्निहितत्वात् । पाठस. निहितपरत्वमात्रं हि सर्वनाम्नां व्युत्पत्तिसिद्धम् , न प्रकरणसन्नि: हितत्वमपि । असम्बन्धिपदाव्यवधाने ताहशविषये कापि प्रयोगा. दर्शनात् । अतस्सन्निहितवाचित्वासम्भवात् सर्वग्रहणोपपत्तिः । न्यायसुधाकृता अन्यैश्चाग्निदेवत्यत्वऋक्त्वसनि. हितत्वादीनां मन्त्रविशेषोपलक्षण त्वादेकेन चोपलक्षणेन प्र. .

·वे २६२ मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण - कृतकार्यसिद्धौ उपलक्षणान्तरानपेक्षणादाग्निदेव सत्यक्त्वयो- श्रुतत्वाविशेषेणोभयोरप्युपलक्षणत्वेऽपि सन्निहितस्वस्य विग्रह- वाक्यस्थसर्वनामगम्यत्वेन विलम्बितप्रतीतिकवादविवक्षावगते. सर्वग्रहणमित्येवं समाहितम् । तन्न; विशेषणत्वेनैवान्वयसम्भ- उपलक्षणत्वे प्रमाणाभावात् । अस्तु वोपलक्षणत्वं, तथाप्यु: पादेयस्थले विशेषणत्ववत् सर्वेषामेवोपलक्षणत्वे किं बाधकम् ? किञ्च ऋक्त्वमपि नैव श्रुतं, स्त्रीत्वमात्रस्यैव स्त्रीप्रत्ययेनोक्तत्वात् । अतोऽग्निदेवत्यत्वापेक्षया तस्यापि विलम्बोपस्थितिकत्वादविव- क्षापत्तिः। किञ्चसन्निहितोपलक्षितव्यक्ति विशेषत्वमपि न विलम्बितम् , तस्य तद्धितवाच्यत्वेन गुणाधिकरणे व्यवस्थापनात् । यदपि भवदेवेन विशेष्यभूते सर्वनामार्थे यत्र विशेषणी- भूतदेवताया विधानं तत्रैव सर्वनाम्नस्सन्निहितावलम्बित्वम् , य- था-आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादौ । न तु यत्र सर्वनामार्थ एव वि. धीयते विशेषणं तु नैव श्रुतं प्राप्तं वा न तत्र संनिहितावल- म्बित्वामिति । तदपि यदि पूर्वमताभिप्रायकं तदा तदुपर्णनैव नि- रासः । यदि तु न, तत ईदृश नियमे प्रमाणाभावः 'तेनाक्षमुपा. यादित्यादौ व्यभिचारश्चेत्युपेक्षितम् । तस्मादुक्तमकारेणैव सर्वग्रहणम् । अस्तु वा कथञ्चिदाग्नेयोपदेन प्रकृतग्रहणं, तथापि ब्रह्मोदनप्राशनादौ यत्र 'चतुरो ब्राह्मणान् भोजये दित्येव श्रुतम् तत्र सर्वनामश्रवणाभावादाधानाङ्गभूनऋत्विङ्मात्रग्रहणे नैव किञ्चिद्धीजम् । नहीदं ब्राह्मणसंस्कारार्थ भोजनम् , अपि तु ब्राह्मौदनिकाग्निसंस्कारकोदनप्रतिपत्त्यर्थम् । तन्नाशे पुनर्भोज- नानुष्ठानादर्शनात् । .

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २६३ थ. एवं सत्यपि यदि प्रकृतमात्रग्रहणे किश्चित्पमाणं भवेत् ततो "यजमानपञ्चमा" इतिवत्कृर्तृनियमांशे स्यादपि संस्कार्यत्वम् , न तु तदस्तीति सर्वग्रहणमेव । न चैवं प्रकृतमात्रे नियामकान्तराभावेऽप्य प्रकृतग्रहणे तस्या आग्नीध्रोपस्थानस्वरूपार्थत्वे आनर्थक्यापत्तरपूर्वार्थत्वकल्पनस्या- प्यावश्यकत्वात् क्लुप्तापूर्वार्थतायाः प्रकृताया एवाग्नीध्रोपस्थानरू- पद्वारान्तरसम्बन्धमात्रकरणेन लाघवात्तदुपजीविविधिश्रुत्या च प्रातिपदिकश्रुतेरपि. सोचोपपत्तेः प्रकृतमात्रग्रहणोपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रकृताया अपि ग्रहणेऽस्मिन्वाक्य उपस्थानपदेऽपूर्व- साधनत्व लक्षणाया आवश्यकत्वात् । न हि तत् स्वरूपेण द्वारम् , तत्कार्यापन्ने उहायनापत्तेः । तावतैव चाप्रकृताया अप्य पूर्वार्थ त्वोपपत्ते न नर्थक्यम् । अपि च प्रकृताया अपि न साक्षादपूर्वार्थत्वम् । क्लुप्ततद्धो- धकपमाणाभावात् । न हि प्रकरणं स्वातन्त्रषेण वाक्यान्तरकल्प. नद्वारा वा तत्र प्रमाणम् , गौरवात् । तथात्वे च प्रोक्षणादेरपि तेनैवापूर्वार्थत्वोपपत्ते ब्रीद्यादीनां यथाश्रुतानामेव द्वारत्वेन ग्र- हणाद्यवादीनां द्वारत्वानुपपत्तेः । अपि वपूर्वसाधनीभूतस्तोत्रा र्थत्वमेव । न च तावतोपस्थानविधौ कश्चिदुपयोगः अपूर्वसाधनी. भूतोपस्थानार्थत्वालाभात् । अस्तु वा प्रकृतायास्स्तोत्रादिवाक्येषु स्वातन्त्र्येणापूर्वार्थत्व क्लुप्तिः, तथापि तस्या दीक्षणीयावानियमन्यायन स्तोत्रज न्यापूर्वार्थत्वस्यैव क्लृप्लेज्योतिष्टोमापूर्वार्थत्वस्योपस्थानजन्यापू- वार्थत्वस्य वा क्लुप्तत्वाभावेन तत्कल्पनस्यावश्यकत्वान्नात्र प्रकृ. ताभिर्विशेषः । यत्किञ्चिदपूर्वार्थत्वक्लूप्तिमात्रेण प्रकृतग्रहणे त्वम- कृतानामपि तत्र तत्र क्रत्वन्तरे विनियुक्तत्वादविशेषः । तस्मात् , . .

·२६४ मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण- सर्वग्रहणम् । यदि पर प्रकृतानां विशिष्य स्तोत्रादौ विनियोगेन निराकासास्वादन्यतराकाक्षायुक्तसामान्यवाक्येन कथं विनियोग इत्याशयेत ततोऽस्त्वप्रकृतानामेव प्रयोजनसाकाङ्क्षाणां विनि- योगः । सर्वथा न प्रकृतमात्रग्रहणम् । सूत्रं तु, अयं मन्त्रविधिरधिकारेऽधिकृतमन्त्रविषयेऽतदा- ख्येषु तद्भिन्नेषु चावगन्तव्यः । यदि परं विशिष्य शिष्टत्वा. दधिकृतानां निराकाङ्कत्वमाशझोत ततोऽस्तु तद्भिन्ने एवेति व्याख्येयम् ॥ ( इति पूर्वपक्षः) सू-तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ॥३-२-२२॥ (अथ सिद्धान्तः) नवजातीयकस्थले सर्वग्रहणम् । प्रातिपदिकश्रुते विनियोजक- तृतीयादिश्रुतेश्चाविशेषप्रवृत्तावपि सर्वोपजीच्यप्रधानभूतविधि- श्रुतेलायत्रोपजीवनेन प्रकृतमात्रविषयत्वात् । तथा हि-यद्यपि ताव- दत्र मन्त्रविशिष्टोपस्थानमेवापूर्वसाधनीभूतानीधमण्डपसंस्कारार्थ- त्वेन विधीयते तथापि आर्थिकेन विशेषणविधिनोपस्थानोद्देशेन म- न्त्रविधानोपपत्तिः। तत्रापि चोपस्थानस्वरूपे आनर्थक्यादपूर्वसाध. नलक्षणा समस्त्येव, तथापि सर्वत्रापूर्वसाधनीभूतोद्देशेनाङ्गविधा- वर्थादपूर्वोदेशेनापि तद्विधानस्यावश्यकत्वात्तस्य च विधिकल्पनां विनानुपपत्तेः तदप्यावश्यकम् । तदेतदवघातादिविधावगत्याङ्गी. कृतम् । प्रकृते स्वप्रकृतग्रहणेऽपूर्वसम्बन्धस्य तत्साधनीभूतसम्ब- न्धस्य च उभयस्यापि भूयमाणेन विधिनाश्रूयर्थाभ्यां करणे गौर- वापत्तेः प्रकृतग्रहणे च तत्राप्यपूर्वसम्बन्धस्य क्लुप्तत्वात् केवलमपू- साधनीभूतसम्बन्धमात्रस्य करणेन लाघवोपपत्तस्तद्वहणमेव लाघवोपजीविनी विधिश्रुतिरनुमन्यते ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २६५ अत एव यद्यप्य पूर्वसम्बन्धस्वकल्पकेन विशेष्योपस्थितेन व कार्यान्तरसम्बन्धेनैव निराकाङ्क्षः, तथापि चैतदाकाङ्क्षयैव तदुपजीवनं नानुपपन्नम् । यद्यपि च प्रकृतानेयीमन्त्रस्यापि स्तोत्रापूर्वसम्बन्धक्लप्साव- प्युपस्थानअन्यापूर्वसम्बन्धकल्पनावश्यभावेन गौरवस्थाविशिष्ट- स्वान्नानथा युक्त्या प्रकृतनियमस्सिद्धान्तयितुं शक्यते तथापि यत्र ब्रह्मौदनप्राशनाङ्गभूतब्राह्मणविधौ प्राशनस्य प्रतिपत्तित्वेन दृष्टार्थवावाधानाद्यपूर्व साधनलक्षणा तब तदपूर्वसम्बन्धस्य ऋत्विजा प्रयोगाङ्गत्वेन नित्यप्राप्तत्वात्प्रकृतग्रहणोपपत्तिः । अत एव यत्रा 'त्रेयाय हिरण्यं ददाती'त्यादाविश्वात्रे. यस्य न नियता प्राप्तिः तत्र विधिश्रुतरपूर्वसम्बन्धाक्षेपकत्वस्या- वश्यकत्वान्न कदाचित्मकृतसत्वेऽपि तन्नियमः । तस्मादाक्षेपणी- यापूर्व सम्बन्धस्य कार्यान्तरार्थत्वमप्यन्यत्र नियमेन क्लुप्तौ तन्मा- त्रोपजीवनेनान्यत्र कार्यान्तरसम्बन्धमात्रकरणमित्येतस्यैतद- धिकरणन्यायस्याग्नेयीरूपोदाहरणामम्भवेऽपि न विघातः । अत एवानिमुपनिधाय स्तुबीते"यादावाक्षेपणीयस्तोत्रा- पूर्व सम्बन्धस्याहवनीयादावपासत्वान्न तन्नियमः । प्रत्युताहरनी- यादेषचनं पिना घहिन पने दोषश्रवणालौकिकाग्निनियम एवेति सप्तमे वक्ष्यते । आग्नेयीवाक्ये प्रकृतनियमसाधनप्रकारस्तु यद्य. विष्यमाणोऽप्याक्षेपणीयापूर्वसाधनीभूनकार्यान्तरार्थत्वेन विनि- योगो नैव लभ्यते तदैवम् । आग्नेयीतितद्धितस्य सन्निहितप- रामर्शित्वात्पकृतग्रहणमिति । न चैकस्मिन्नपि प्रकरणे प्रदेशान्तरस्थत्वेनासम्बन्धिवा- क्यान्तरव्यवधानात्सन्निहितपरामर्शित्वबाधः । स्वपदसन्निहिता. भावे स्ववाक्यसनिहितपरामर्शित्ववत्स्ववाक्यसन्निहिताभावे व्य.

·मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण- वहितवाक्यसंनिहितपरामर्शित्ववञ्च तस्याप्यभावे तद्धितेनैकमक- रणव्यवहितवाक्य संनिहितमात्रपरामर्शस्योपपत्तौ तद्भाधे प्रमा- णाभावात् । न च संनिहितस्यापि निराकाङ्गस्य न परामर्शः । सर्वना- मादिस्थ ले "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञाना"मित्यादौ निराका. सस्याप्यन्यतराकाङ्क्षया संनिहितत्वमात्रे परामर्शव्युत्पत्तेः । किश्चाग्नेयीनां कासाञ्चिद्विशिष्य स्तोत्रादौ विनियोगे- ऽपि ज्योतिष्टोमप्रकरणे पार्थक्येन पाठस्यापि सत्त्यातहलेन च तासां ज्योतिष्टोमापूर्वसम्बन्धस्यापि क्लोरुपस्थानवाक्येन लाघ- वोपजीविना तासामेव ग्रहणमित्यपि मुवचम् । सूत्रमपि तदाख्योऽधिकृत एव मन्त्रादि नियम्येत । आग्ने- यीस्थले तावत्प्रकरणस्थत्वमात्रेण तद्धितेन तत्परामर्शात्प्रकर. णपाठेन ज्योतिष्टोमापूर्वसम्बन्धस्य क्लुप्तेश्चान्यत्र च ब्रह्मौदन. प्राशनादिविधौ लाघवाख्योपपत्तेरपि सत्त्वाचेति व्याख्येयम् ।। सू-अनर्थकश्चोपदेशस्स्यादसम्बन्धात्फलवत्ता नयुपस्थानं फलवत् ॥३-२-२३॥ ननु-नात्रापूर्वसाधनीभूतोपस्थानत्वेनोद्देश्यता येनापूर्चसम्छ- न्धलाभार्थं प्रकृतिनियमस्स्यान।आग्नीध्रोपस्थानस्य क्रत्वनैकान्ति- कत्वाभावेनाधानवत्तत्स्वरूपार्थत्वेऽपि मन्त्रस्य वाधकाभावात् । अ. तश्चोपस्थानजन्यापूर्वार्थत्वस्यैवाभावे मुतर्रा ज्योतिष्ठोमापूर्वार्थत्वा- भावात किमर्थं पाठोपजीवनमिति चेत् न ; उपस्थानस्वरूपार्थत्वे यागादिस्वरूपार्थत्ववन्मन्त्रोपदेशस्यानर्थक्यापत्तेः । आहवनीया- दीनां त्वदृष्टघटितत्वान्न तदिति विशेषः । अतश्चापूर्वसाधनल. क्षणा तावदावश्यक्येव । तत्राऽपि यद्यपस्थानस्यादृष्टार्थत्वं स्या.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । " तदा तन्मन्त्रस्यापि प्रोक्षणमन्त्रबदुपस्थानजन्यादृष्टार्थत्वमेव दी- क्षणीयावानियमन्यायेन भवेत् तस्य त्वभिधानफलकस्य करि- ष्यमाणमण्डप वृत्तिपदार्थानुष्ठानोपयोगितया दृष्टार्थवादवघातम- न्त्रवदेव तन्यन्त्रस्य क्रत्वपूर्वार्थत्वमावश्यकम् । अतश्च तल्ला- भार्थ युक्तं प्रकरणपाठोपजीवन मिति । यदा वाग्नीध्रोद्देशेनैव मन्त्रविधिः, उपस्थानं तु पन्त्रस्याभिधा. नमात्रव्यापारकत्वस्वाभाव्यादग्नआयाहीयाद्यामन्त्रणविभत्तयादे. श्च समीपस्थित्याक्षेपकत्वात्माप्तमिति पक्षस्समाश्रीयते, तदा आनीध्रस्वरूपस्य जुहूवत्क्रत्व व्यभिचारेऽपि लौकिकत्वेन तस्मिन्ना. नर्थक्यादपूर्वसाधनलक्षणार्थ प्रकरणपाठाद्युपजीवनमावश्यकमेव । अतो युक्तमेव प्रकृतग्रहणम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। यत्तु प्रकृतानां स्तोत्रादिप्रयोजनान्तरनिराकाङ्क्षत्वात्मयो- जनसाकाङ्क्षाणामप्रकृतानामेव ग्रहणमित्युक्तम् । तत्राह- सू-सर्वेषां चोपदिष्टत्वात ॥३-२-२३ ॥ वाचस्तोमादौ सर्वेषामेव मन्त्राणामुपदिष्टत्वेन निराकाङ्क्ष. त्वाविशेषादित्याशयः । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति अष्टममाग्नेय्यधिकरणम् ॥

·अथ नवमं भक्षाधिकरणम् ॥ ९ ॥ (भक्षपेटिका) सू-लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्य ।। ३-२-२४ ॥ (पू) (विषयः) ज्योतिष्टोमे-"(१)भक्षेहि मा विश दीर्घायुत्वाय शंतनुत्वाय रायस्पोषाय वर्चसे सुप्रजास्त्वायेहि वसो पुरावसो मियो मे हृदोऽस्यविनोस्त्वा वाहुभ्यां सध्यासं नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अवख्येष" "हिन्ध में गात्रा हरिवो गणान्मे मा विती- तृषः । शिवो मे सप्तऋषीनुपतिष्ठस्व मा मे वाङ्नाभिपतिगाः" "मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाक् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु", वसु. मदणस्य, रुद्रवद्णस्यादित्यवद्गणस्य, सोम देव ते मतिविदः प्रात- स्सवनस्य, माध्यंदिनस्य सवनस्य, तृतीयस्य सवनस्य गायत्रच्छ. न्दसस्त्रिष्टुब्च्छन्दसो जगतीच्छन्दसोऽनिहुत इन्भपीतस्य नराशं- सपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामी" सायं मन्वो भक्षानुवाक इत्येवं समाख्यातस्समान्नातः । (संशयः) तत्र मन्द्राभिभूतिरित्यादिर्भक्ष यामीत्यन्तस्तावद्भक्षण एव विनियुज्यत इत्यविवादः । साधयिष्यते चोत्तराधिकरणे । पूर्वा- वयवानां तु किं भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षण एव विनियोगाः ? अथ वा सध्यासमित्यन्तो ग्रहणे नृचक्षसमित्यादिरवख्येषमि- सन्तोऽवेक्षणे, 'हिन्वे'त्यादि रतिगा' इत्यन्तश्च सम्यक्जरण इत्येवं सन्देहः । १.तै. सं.३.२.५.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्यद्वितीयः पादः । २६९ (सङ्गतिः) सिद्धान्ले लिङ्गविनियोगसत्त्वात्तदुपयोग्युद्दश्यतावच्छेदक- निरूपणाच्च पादाध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा तु क्रतुसम्बन्धरहितद्वारसम्बन्धानुपपत्तेः प्रकृत- ग्रहणेऽभिहिते प्रकृतेतरग्रहणादेर पूर्वसम्बन्धाभावान द्वारतेत्येवं पूर्वपक्षोत्थानाद्रष्टव्या। (पूर्वपक्षः) तत्र यद्यपि ग्रहणाधर्थत्वे लिङ्गमस्ति प्रमाणं तथापि ग्रह- गादिस्वरूपार्थत्वे मन्त्रनियमस्यानर्थक्यापत्तेप्रेणादेरविहितत्वे- न चापूर्व प्रत्यङ्गत्ववत्साघनत्वस्याप्ययोगादपूर्वसाधनत्वलक्षणा- या अप्यनुपपत्तेः उद्देश्यत्वासंम्भवान्न ग्रहणाद्यङ्गत्वेन मन्त्र- विधिर्युक्तः। न च साधनत्वासम्भवेऽप्यपूर्वप्रयोजकत्वस्य तावत्सत्वा- चेन रूपेणोदृश्यत्वोपपत्तिः ; अवेक्षणस्य भक्षणाजनकत्वेन तद. भावाद्रहणस्यापि नैयत्येन भक्षणजनकत्वाभावाच कथञ्चिद्वा ग्रहणमात्रस्य पाक्षिकमाप्तौ बाहुद्वयकरणकत्वस्य कथमप्यप्राप्त- श्च । सम्यग्जरणस्य तदनुकूलव्यापारस्य वा भक्षणजनकत्वं तुत्तरकालीनत्वाध्याइतमेव । अतोऽपूर्वमयोजकत्वस्याभावान त. स्वेनाप्युद्देश्यता। न च सम्यग्जरणस्य भक्षणजनकत्वाभावेऽपि तजन्यत्व- सत्वात् स्वर्गमन्त्रे स्वर्गस्येवापूर्वजनकजन्यत्वेन द्वारत्वोपपत्तिः । सम्यग्जरणस्य भक्षणजन्यत्वेऽपि गलकबलसंयोगरूपस्य भक्ष- णस्यात्र हविःप्रतिपत्त्यर्थत्वेन सम्यग्जरणफलकत्वाभावात्तत्म- काशनस्योपयोगाभावेनानुपपत्तेः । अतो न लिङ्गाग्रहणार्थत्वम् ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ भक्षाधिकरण- अत एव च बलाबलाधिकरणवक्ष्यमाणलिङ्गबलीयस्त्वेना पिन पौनरुत्यम् । वस्तुतस्तु नात्र लिङ्गमपि मुख्यमस्ति । संघेहि सार्थत्वस्म- रणेन ग्रहणवाचित्वाभावात् । चक्षिङो भाषणार्थत्व स्मरणे. नाचक्षणार्थतानुपपत्तेश्च हिनोतेर्गयर्थत्वान्न सम्यग्जरणार्थत्व- मपि । अतश्च ग्रहणाद्यर्थत्वेऽपि लक्षणापत्तेर्वरं विहितभक्षण- लक्षकत्वमेव । वस्तुतस्तु न तदपि, देवस्य स्वेत्यादिपदवत्स्व शक्यार्थस्यैव भक्षणविशेषणत्वोपपत्तेः तद्वदेव च तादृशभक्षणप्रतिपादनस्या. भ्युदयकारित्वकल्पनान्नानर्थक्यमपि । यद्यपि चाख्यातभेदान तदिह विशिष्ट शाब्दबोधप्रयोज- कीभूताकाङ्क्षारूपलिङ्गसत्त्वं तथा प्येकं वृणीत' इत्यादिवदेकवा. क्यतालाभार्थमासक्तिमात्रेण तत्कल्पनमपि नानुपपन्नम् । वस्तुतस्तु सत्यप्याख्यातभेदे उपक्रमोपसंहारैक्ये सये. कवाक्यताप्रयोजकीभूताकासासत्त्वस्य वैश्वानरवाक्यादौ व्युत्पा. दनात् तत्रापि च भलेहीत्यादिना भक्षस्यैवोपक्रमात 'भक्षया. मी'त्यनेन तस्यैवोपसंहारादुपक्रमोपसंहारक्यावगतैरकवाक्यता. प्रयोजकीभूताकाङ्क्षारूपलिङ्गोपपत्तिः । इदमेव च मूले वाक्यतो- पगमनसापर्यपदेन व्यवहृतम् । न च 'भक्षेही त्यम्य ग्रहणार्थत्वेऽप्युपपत्तेरेकान्तत उभयो. भक्षमात्र विषयत्वानुपपत्तिः । भक्षणस्यैव दीर्घायुष्ट्वादिफलकत्वा- तदन्वयानुरोधेनवोपक्रमस्य भक्षणार्थत्वावधारणोपपत्तेः । अतश्च युक्तैवोक्तविधलिङ्गादेकवाक्यतादि कल्पयित्वा सर्वस्यापि भ. क्षणार्थता। एवं च भक्षानुवाकसमाख्यापि मुख्यवृत्यैवोपपन्ना भवि- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७१ ध्यति । इतरथा भक्षसमुदायाश्रयिषु लिङ्गसमवायाद्भक्षशब्दो गौ- णस्स्यात् । अतश्च सर्वस्याप्यनुवाकस्य भक्षार्थत्वमेव । सू. त्रं स्पष्टम् ॥ ( इति पूर्वपक्षः) ( अथ सिद्धान्तः) सू-तस्य रूपोपदेशाभ्यामपकर्षोऽर्थस्य चोदितत्वात ॥३-२-२५॥ (सि) न मर्वस्य भक्षणे विनियोगः । किन्तु तत्तदवयवानाम् । तस्मादपकर्ष एव । तत्तदाख्यातेन तत्तदर्थस्य मुख्यविशेष्यतया प्रतीतराभिधानरूपण लिङ्गन अहणाद्यर्थवानिश्चयात् । यद्यपि चात्रोपक्रमोपसंहाराभ्यामेकवाक्यतोपगमन सामर्थ्य- रूपं लिङ्ग क्लुप्तामित्येकवाक्यतावगमस्यालथापि ग्रहणादिप्रका. शकस्य मन्त्रभागस्य वाक्येनैव भक्षणाङ्गतेति ततोऽपि प्रबला. दर्थाभिधान लिङ्गाहणाधास्वनिश्च यस्सुलभ एव । वैश्वानरा. दिवाक्येषु नैवविध किश्चिदस्ति प्रवलं वाक्यभेद साधकमिति न तदङ्गीकारः । बस्तुतस्तू क्रमस्य साधारणत्वात् प्रत्युत मुख्यमामा- नुरोधन ग्रहणविषय एवोपपत्तेनात्रैकापतोपगमनमामर्थ्ययपि। यतु दीर्घायुत्वेत्यादरनन्बय एवं भक्षणार्थत्वताप्तर्यग्राहक इत्युक्तम् । तस्य ग्रहणफलीभूतभक्षणफलत्वेनापि स्तावकतयान्व- योपपत्तेरमाधकम् । यत्तु सध्यादहिसाधर्थकत्वान्न ग्रहणादौ मुख्य सामर्थ्यम- स्तीत्युक्तम् , तन्न ; भूसत्तायामितिवत्तद्रहणादावपि वृद्धप्रयोगेण ।

·२७२ मीमांसाकौस्तुभे [ भक्षाधिकरण- स्मृतेरुपलक्षणत्वान्मुख्य सामथ्र्योपपत्तेः, प्रकृते च दृष्टार्थताला- भाय ग्रहणाधर्थत्वनिर्णयोपपत्तेश्च । हिनोतेस्तु गत्यर्थतास्मरणेनैव सम्यग्जरणफलकतावगतिः । मे गात्राणि हिन्व गच्छ गणानी. न्द्रियाणि मा वितृष्णान कुरु सप्तऋषीन् सप्त प्राणानुपतिष्ठस्व वाङ्नाभिमतिक्रम्य च मा गा इत्येवमर्थावगमादिगारगमनफली- भूतसम्यग्जरणावगतिस्सुलभैव । अतो मुख्यसामर्थ्य युक्तमेव । यत्तु ग्रहणादेरपूर्वसम्बन्धस्य नियंतप्राप्त्यभावान्नोद्देश्यतेत्युक्तम्। तन्न ग्रहणादेर्भक्षविश्वाक्षेपेण निसप्राप्त्यभावेऽपि तत्तन्मन्त्राणां समाख्यामहकृतावान्तरप्रकरणे न भक्षाङ्गत्वेऽवगते तदङ्गत्वेन मा. न्त्रवर्णिकक्रियाविधिकल्पनोपत्ते बहुभ्यां गृहीत्वावेक्षे सम्य- ग्जरणायेत्येतान्येव वा पदानि भक्षविध्ये कवाक्यतया कल्प्यन्ते । तत्र च बहुत्वांशेऽपूर्वविधिः, ग्रहणांशे नियमविधिः, अवेक्षणांश त्वपूर्वविधिरदृष्टार्थत्वं च । अस्तु वा वमनविरेकसाधनीभूतद्रव्यसं- सर्गपरिहारार्थत्वेनावेक्षणाविधिदृष्टार्थ एव । अवेक्षणस्य दृष्टार्थत्व- लाभायैव च भक्षणस्यापि सम्यग्जरणपर्यन्तस्यैव भक्षण विधिना विधानम् । वमनविरेकनिमित्तकप्रायश्चित्तास्नानादेव सम्यग्जर- णपर्यन्तस्य भक्षणस्य प्रतिपत्तित्वावगतिः सम्यग्जरणमन्त्रस्यत्र च मान्त्रवार्णिकसम्यग्जरणपर्यन्तत्वकल्पकत्वम् । भक्षणे च कदा- चित्सन्यग्जरणपर्यन्तत्वस्य स्वतास्तद्धत्वेऽपि नैयत्येन तत्सि- द्धिफलकना मन्त्रस्य न विरुध्यते । नैयत्येन तसिद्धिश्च न भक्षणमात्रेणेति सम्यग्जरणविरोधिविनाडीगतिमतिबन्धकफला- जवावस्थानरूपव्यापारोऽपि तेनैवाक्षिप्यते । यद्यपि चासौ कदाचिदेवापेक्षितः तथापि विनाडीतिरूप. प्रतिबन्धकसम्भावनायां नित्यमनुष्ठेयत्वाद्युक्तस्तत्स्मारकतया नै. यत्येन मन्त्रविनियोगः ।

·0 ७ सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७३ यद्यपि च भक्षमन्त्रेण भक्षणस्मरणसत्त्वे तेषामपि ग्रहणा. दीनां स्मरणं संभाव्यते तथापि तत्तन्मन्त्रानानात्तनियमोपपत्तिः। यद्यपि चाग्नये जुष्टमिति मन्त्रस्याग्निदेवताकनिर्वापप्रकाश कत्ववदस्यापि ग्रहणादिविशिष्टभक्षणप्रकाशकत्वाङ्गीकारेण मन्त्रै. कत्वमभ्युपगम्यापि ग्रहणाद्यङ्गत्वं शक्येत वक्तुम् , तथाप्युप. क्रमोपसंहारक्यादिरूपैकवाक्यतोपगमनसामर्थ्याभाचे स्वरसतः प्रतीयमानतत्तदाख्यातगतमुख्यविशेष्यार्थकत्वबाधे प्रमाणाभावाद नात्र भेदाङ्गीकारः । 'एकं वृणीते' इत्यादौ तु सत्यप्याख्यातभेदे विकल्पपरिहारार्थ सर्वेषां विधित्वकल्पनागौरवपरिहारार्थञ्चैकवा. क्यत्वाभ्युपगमः । तस्माद्युक्तं भेदेनैव ग्रहणाद्यङ्गत्वम् । समाख्या तु. भक्षसम्बन्ध्यनुवाक इति साक्षात्परंपरासाधारण्येनाप्युपप. ना। समाख्याबलादेव हि मान्त्रवर्णिकग्रहणादेर्भक्षाङ्गत्वसिद्धिः। अन्यथा हि महाप्रकरणात ज्योतिष्टोमसम्बन्धिग्रहणमात्राङ्गतापत्तिः अस्तु वा अवान्तरप्रकरणादेव तदङ्गत्वम् । तथापि अनु- वादरूपा सती नानुपपन्नैव ।। प्रयोजनं पूर्वपक्षे ग्रहणमन्त्रादे यत्याभावः । पाठक्रमेण च मन्त्रपाठान्ते भक्षणम् । सिद्धान्ते तु ग्रहणादेन॑यसेन तत्तन्मन्त्रा- न्तेऽनुष्ठानम् । हिन्वेत्यस्य च भक्षणान्तेऽर्यक्रमानुरोधेन पाठः इति स्पष्टम् । सूत्रे रूपपदेन लिङ्ग उद्देशपदेन सामान्यसम्बन्धबो- धकं प्रमाणं विवक्षितम् । अन्यत्स्पष्टम् ।। इति नवमं लिङ्गसमाख्याधिकरणम् ॥ (भक्षाधिकरणम् ) ·. अथ दशमं गुणाभिधानाधिकरणम् ॥ (१०) सू-गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रस्यात तयोरेकार्थसंयोगात् ।। ३-२-२६ ॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) तस्मिन्नेवानुवाके किं 'मन्द्राभिभूति रित्यादिः तृप्यविस्य. न्तः तृप्तौ विनियोक्तव्यः ? उत भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षण इति सन्देहः । पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । आपवादिकी त्वनन्तरा । (पूर्वपक्षः) तत्र पूर्ववदेव लिङ्गात् तृप्त्यङ्गत्वम् । न च तस्या भक्षणानु. निष्पन्नत्वेनाननुष्ठेयाया अनित्वानुपपत्तिः । ग्रहणादिवदननुष्ठे- यत्वेऽपि सम्यग्जरणवत् तदनुकूलव्यापारस्य भक्षणगतबाहु. ल्यस्य कृति साध्यत्वेनानुष्ठेयत्वोपपत्तेः । अत एव तद्वदिह मन्त्रान्नानसामर्थ्यात् भक्षणस्य तृप्तिपर्यन्तत्वसिद्धिः । तस्य च भक्षणगतबाहुल्यं विनाऽसिद्धेः तन्नियमाक्षेपकत्वमपि । अस्तु वा कथमपि तृसेरननुष्ठेयत्वम् । तथापि तस्या भक्षणजन्यायाः स्वर्गवमन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तिः । यद्यपि सोम- प्रतिपत्यर्थत्वात् भक्षणस्य तृप्तिन मुख्यं फलम् , तथापि पुरोडा. शादिभक्षणवत् कर्वनियमांशेन क्रियात एव वा कर्तव्यानुष्ठान- सामर्थ्यजनकतृप्तिरूपभक्षयितृसंस्कारार्थत्वस्याप्यानुषसिकस्य व- क्ष्यमाणत्वात् फलत्वाविघातेन मन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तिः । यदि कर्तव्यानुष्ठानसामाधानाख्य एव भक्षयितुः संस्कार उच्यते ततोऽस्तु तर्पयतिना तल्लक्षणा । सर्वथा स्वतन्त्राख्यातस्यैकवाक्य. त्वकल्यना निष्प्रमाणिकैवेत्येवं प्राप्ते- mommenia ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७५ (सिद्धान्तः) ब्रूमः --- 'अल्पं भक्षयती' त्यनेनैव भक्षणगतबाहुल्यस्य तृप्ति जनकस्य पर्युदस्तत्वात् न तावत् भक्षणे सम्यग्जरणपर्यन्त- स्वस्येव तृप्तिपर्यन्तत्वस्य कल्पनावसरः । अत एव तृप्तेभक्षणेना- जननान्न तस्याः स्वर्गवाजन्यत्वमात्रेण प्रकाश्यत्वोपपत्तिः । फल. त्वं त्वस्याः सोमप्रतिपत्त्यर्थत्वात् भक्षणस्य दूरभ्रष्टमेव । न हि तृप्तिकर्तव्यानुष्ठानसामर्यजनकत याप्यानुषगिकं फलम् । तृप्त्य- भावेऽपि भक्षणेनौषधविधयाप्यनुष्ठाने सामर्थ्य जननात् । अत एव तावन्मात्रमेवानुषङ्गिक फलम्, न तु वृप्तिपर्यन्तम् । ताव. न्मात्रस्यापि च न स्वर्गवत्प्रकाशनाईत्वं, येन तर्पयतिना लक्षणयापि प्रकाश्येत । अनुष्ठानसामर्थ्यजननस्य दृष्टफलत्वेनासम्भवितत्वा. शङ्काभावात् तनिश्चयरूपश्रद्धाजननार्थ स्मारकमन्त्रानपे- क्षणात् । स्वर्गस्य त्वदृष्टफलत्वात् तदिति वैषम्यम् । अतश्च लिङ्गविनियोगासम्भवात् असत्यप्येकवाक्ये नोपगमनरूपे लिङ्ग स्पष्टे" एकं वृणीत" इतिवत् कथश्चित् तदनुमायकवाक्यता कल्पनादिद्वारा स्वार्थस्य भक्षविशेषणत्वप्रतिपादनार्थ एवायं मन्त्रैकदेशः। स्वतन्त्राख्यातश्रवणेऽपि च तृप्तेरितिकरणाद्य. ध्याहारेण भक्षणविशेषणत्वोपपत्तिः-तृप्यत्वित्य तदर्थ भक्षया. मीति । सर्वस्य मन्त्रस्य स्वार्थविशिष्टभक्षणप्रकाशकत्वात् विशे- प्यांशे दृष्टायत्वेऽपि विशेषणांशेऽदृष्टार्थत्वाङ्गीकारान्न वैयर्यम् । अथ वा तृप्यस्वित्यादिना लक्षणया भक्षणस्तुतिरहष्टार्था । अतश्च सर्वोऽपि मन्त्रः पाशस्त्यविशिष्टभक्षण प्रतिपादयति । अस्मिंश्च पक्षे लोट प्राप्तकालत्वे प्रार्थनायां वा द्रष्टव्यः । तस्मात् तृप्तिपरस्यापि भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षणाङ्गत्वमेवेति सिद्धम् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे समन्त्रं भक्षणं कृत्वा तृप्तिमन्त्रपाठः ·२७६ मीमांसाकौस्तुभे [ इन्द्रपीताधिकरण- सिद्धान्ते तु यथान्नानमिति ॥ सूत्रं तु लिङ्गविनियोगासम्भवात् मन्द्रादिर्भक्षयाम्यन्त एव मन्त्रः स्यात् । गुणस्य तृप्तिरूपस्य विशेषणस्य प्राशस्त्यस्य वाऽभिधानेन तयोर्मन्त्रभागयोः विशिष्टैकार्थवत्तित्वोपपत्तेरिति व्याख्येयम् ॥ इति दशम गुणाभिधानाधिकरणम् ।। अथैकादशमिन्द्रपीताधिकरणम् ॥ (११) सू-लिङ्गविशेषनिर्देशात समानविधानेष्वनन्द्रा णाममन्त्रत्वम् ॥३-२-२७॥ (पू) (विषयसंशयौ) भक्षमन्त्र एव किं लिङ्गादिन्द्रदेवसयागाभ्यासमात्राङ्गम् । तद्भिन्नाभ्यासानां तु अमन्त्रकं भक्षणम् । उत तेषूहेन मन्त्रः ? उतानूहेनैवेति विचार्यते । (सङ्गतिः) अत्र चानेन्द्रप्रदानेषु लिङ्गप्रमाणकभक्षमन्त्रविनियोगस्य सिद्धान्याभिप्रेतस्य पूर्वपक्षद्वयेऽप्यनङ्गीकारात् पादाध्यायसङ्ग- तिः । तेनोहपक्षस्य पादलक्षणासङ्गतत्वान्न स्वतन्त्रकोटित्वम् । अपित्वाद्यकोटिफलीभूतस्यानन्द्राणाममन्त्रकत्वस्याक्षेपमात्रमिति न्यायसुधाकारोक्तमपास्तम् । अनेन्द्रप्रदानेषु लिङ्गममाणक- मन्त्राविनियोगस्य सिद्धान्त्यभिप्रेतस्य प्रतिपक्षतयोहोपन्या- सेन सङ्गत्युपपत्तेः । अस्यापि पूर्वपक्षे फलाक्षेपस्य निष्प्रयोजन त्वाच्च । अनन्तरसङ्गतिस्तु भक्षमन्त्रैकवाक्यतया तृप्तिमन्त्रस्य भक्ष.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७७ णाङ्गत्वेऽभिहिते भक्षमात्रस्यैव किंदेवत्यसोमभक्षणाङ्गतेति विचारात्मासङ्गिकी। (पूर्वपक्षः) तत्र न तावत्प्रकरणेन सर्वप्रदानाङ्गभूतभक्षणाङ्गत्वम् । इन्द्र. पीतस्येति पदेनेन्द्रदेवत्यसोममात्रप्रकाशनेन लिङ्गात्तद्वाधावगतः । न च इन्द्रेण यस्मिन् सवने पीत इति बहुव्रीहिमङ्गीकृत्येन्द्रपीतपद- स्य सवनविशेषणत्वाङ्गीकारादन्यदेवत्यस्यापि च सोमस्योक्तविध. सवनसम्बन्धित्वेन प्रकाशनोपपत्तेलिङ्गाविरोधात्सर्वार्थत्वोपपत्ति- रिति वाच्यम् । इन्द्रपीतपदस्येन्द्रेण पीतस्वीकृत इति वा इन्द्रा- य त्यक्त इति वा तत्पुरुषोपपत्ती सौ बहुब्रीहेरङ्गीकाराभावात् । तत्पुरुषे हि पूर्वपद एव सम्बन्धिनि लक्षणा, बहुव्रीहौ तु पदद्वये. ऽप्यन्यपदार्थे लक्षणेति गौरवम् । बहुव्राहावेकस्मिन्पद एवं विशिष्टार्थलक्षणा इतरत्तात्पर्य- ग्राहकमित्यङ्गीकारेऽपि च लक्ष्यतावच्छेदके गौरवात् । तार्पयग्रा- हकस्य च वाक्यार्थान्वय्यर्थप्रतिपादकत्वाद्गौरवं समस्त्येव । न ह्य. न्यपदार्थे बहुव्रीहेश्शक्तिः, येन तत्पुरुषादपि लाघवं शंक्येत । एकहायन्यादिपदेऽन्यपदार्थलक्षणाया एवास्माभिः प्रतिपादनात् । अस्तु वा तदाप्यवयवार्थोपस्थितिसापेक्षत्वादन्यपदार्थोपस्थितेहु- वीही गौरवम् । सर्वथा तत्पुरुषो लघुभूत एव । किश्च नात्र बहुव्रीहेर्लक्षणानुगमः । “समानाधिकरणानां बहु- व्रीहिरिष्यत," इति कात्यायनस्मरणात् व्यधिकरणपदानां तदनु. पपत्तेः । (१) "सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहा"विति ज्ञापकबलेन हि क- ण्ठेकाल इत्यादौ सप्तम्यन्त एव स आश्रितः, नान्यत्र । तत्पुरुषे तु १ पा.सू.२-२-३५ ·२७८ मीमांसोकास्तुभे [इन्द्रपीताधिकरण - - (१)"कर्तृकरणे कृता बहुल"मिति स्मरणाल्लक्षणानुगमो नानुपप- नः । बहुलग्रहणेन कटकरणातिरिक्तस्य कृता समासाभ्युपगमाच- तुर्थी तत्पुरुषस्याप्युपपत्तेः। न चैवमपीन्द्रपीतपदे(२) बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपद"मिति स्मर णानुसारात्पूर्वपदे प्रकृतिस्वरस्येकारोदात्तत्वस्य बहुव्रीहिज्ञापक- स्य वैदिकैः पठ्यमानत्वाद्वहुव्रीहित्वावगतेस्तत्पुरुषाङ्गीकारे चान्तो- दात्तत्वापत्तेः कथं तत्पुरुषाङ्गीकरणमिति वाच्यम् । ससपि बहु- वीहिज्ञापके स्वरे प्रधानभूतस्वार्थानुग्रहाय तत्पुरुषावधारणाच्छ. ब्दधर्मस्य स्वरस्यैवाङ्गगुणविरोधन्यायेन “सुप्तिङपग्रहलिङ्गनरा- णा" मित्येवं व्यत्ययेन व्याख्यानात् । यदि तु 'स्थूलपृषतीमालभेते त्यादौ महाभाष्यकारेण स्व- रान्निर्णयाभिधानात्समासगतलाघवापेक्षयाङ्गधर्मस्यापि स्वरस्यैव प्राबल्यमित्याश्रीयेत तथापीन्द्रपीतपदे बहुव्रीहेरपि सामानाधिकर. ग्यासम्भवेन स्थूलपृषतीपदवल्लक्षणानुगतत्वाभावादवश्यं समा. सस्वरयोरन्यतरस्यागतिकत्वे व्याख्येये अङ्गधर्मत्वात्स्वर. स्यैव तद्युक्तम् । वस्तुतस्तु तत्पुरुषेऽपि पठ्यमानस्वरो नैवानुपपन्नः । (३)'. तीया कर्मणी'त्यनेन कर्माण क्तान्त उपपदे परे तृतीयान्तपूर्वपद- प्रकृतिस्वरमित्यभिधानात् तृतीयासमासे ऽपि विवक्षितस्वरोपपत्तेः । यद्यपि चात्र पीतपदे तत्कर्तृलक्षणया चतुर्थीसमासोऽ- ङ्गीक्रियेत तथापि(४) चतुर्थी तदर्थे' इत्यनेन तदुपपत्तिः। यदि तु देवतार्थत्वस्य नवमे निराकरणान्नैतत्प्रवृत्तिरित्याशक्येत तदा १ पा.सू.२-२-३२ ३ पा. सू.६-२-४८ २ पा. सू.६-२-१ ४ पा.सू.६-२-४३ ·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७९ 'के चेति सूत्रारपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वसिद्धिष्टव्या । अतस्वर- स्थानियकत्वाल्लाघवादङ्गभूतसवनपरत्वापत्तेश्च बहुव्रीहित्वा- नुपपत्तेः प्रधानभूतसोमपरत्वलाभाय तत्पुरुषाङ्गीकरणमेव युक्तम् । ततश्चानिन्द्रदेवत्यसोमभक्षणे लिङ्गविनियोगासम्भवान्न ताबद्ध- पदेशप्रमाणेनैव मन्त्रप्राप्तिः । नाप्यतिदेशप्रमाणेनोहितस्य। यागाख्यकर्मण एकत्वेन प्रकर- णाविशेषाच अन्येषां धर्माणां सर्वार्थत्वावगतेरभ्यासानां प्रकृ. तिविकारभावानुपपत्तेः। अतश्च सत्यपि सामान्यविधौ "वीहीणां मेष सुमनस्यमान" इति मन्त्रवदिन्द्रलिङ्गकानां मन्त्राणामि. न्द्रदेवत्यसोममात्रभक्षाद्यङ्गत्वावगतेरन्येषाममन्त्रकमेव भक्षणम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। अत्र च सूत्रे भाष्यादौ यद्यपीन्द्रमात्रभिन्नस्यामन्त्रकता प्रती- यते तथापिलिङ्गाविशेषात् पितृदेवत्यपदानेषु पितृपीतपदयुक्तस्य नराशंसदेवत्यप्रदानेषु च नराशंसपीतपदयुक्तस्य विभज्य सूक्त- वाकवद्विनियोगावधारणादिन्द्रादिभिन्नप्रदानानाममन्त्रकं भक्षण- मित्येवमवगन्तव्यम् । न च नाराशंसदेवत्यप्रदानस्य बौधायनीयादिकल्पेष्वदर्श- नादभावः। वार्तिककृता सिद्धान्ते प्रातस्सवनादिशब्दानां तत्स मानाधिकरणानां च वसुमद्गणादिशब्दानां गायत्रच्छन्दःप्रभृ. तीनामिन्द्रपीतादीनां च प्रतिसवनं क्रमेण विभज्य विनियोगा- भिधानेन माध्यन्दिने सवने नाराशंसदेवत्यप्रदानस्यावश्यकत्वेन कल्पान्तरे तत्सद्भावकल्पनोपपत्तेः । अतश्च सवनत्रयस्थेऽप्यै- न्द्रप्रदाने प्रातस्सवनादिशब्दानां सामानाधिकरण्यपदान्तरयु. कानां विनियोगे यथासवनं विभज्य प्रयोगेऽपीन्द्रपीतपदस्य सवनत्रयेऽपि प्रयोगः ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ इन्द्रपीताधिकरण - एवं नाराशंसदेवत्ये पितृदेवत्येऽपि द्रष्टव्यम् । तद्भिन्नानां तु यवेष्विवामन्त्रकत्वम् ॥ ( इति प्रथमः पूर्वपक्षः) सू-यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति । ३-२-२८॥ ( अथ द्वितीयः पूर्वपक्षः) सत्यमैन्द्रादिष्वेवोपदेशेन मन्त्रः। तद्भिन्नेष्वपि त्वतिदेशेन संभवत् केन वार्येत । सत्यपि यागैकत्वेऽभ्यासानां भेदाच्छ्रयणा- दिव्यवस्थावत्मकृतिविकृतिभावस्याप्युपपत्तेः । न च प्रकरणाविशेषात्पारिप्लवत्वम्, मानग्रहणमन्त्रानुरोधेन धर्माणामैन्द्रमानप्रदानविषयत्वोपपत्तेः । तथाहि-"इन्द्राय त्वा वसुमते सोमं मिनोमि। इन्द्राय त्वा वसुमते सोमं गृह्णामी" ति सो. ममानग्रहणमन्त्रयोस्तावाल्लङ्गादैन्द्रप्रदानीयप्तोममानाद्यङ्गत्वं वा. दित्रयसिद्धम् । अतस्तत्मकाश्ययोर्मानग्रहणयोरपि तन्मात्राङ्गत्वम् । इष्यते च सर्व विषयतया संभाव्यमानस्यापि प्रधानस्याङ्गानुरोधेना- ल्पविषयत्वम्। अर्थिमात्राविषयत्वेन प्रतीयमानानामपि क्रतुविधी. नामङ्गभूताग्निविद्याजनकाधानाध्ययनानुरोधेन त्रैवर्णिकमात्र- विषयत्वाङ्गीकारात् । अत एव मानग्रहणसंस्कार्यस्य सोम- स्यापि तन्मात्राङ्गत्वम् । एवं चोत्पत्तिवाक्ये सोमो विजाती- ययागत्वसामानाधिकरण्येनैव विधीयते न त्ववच्छेदकाबच्छेदेन । अथ वा नैव तत्र सोपविधिः । संस्कारविध्यनुपपत्यवे- न्द्रमदानाङ्गतायाः प्राप्तिसम्भवात् । अतश्चोत्पत्तिवाक्यस्थं सोमप. दमध्युपदेशातिदेशमापितसोमानुवादमात्रामियपि ध्येयम् ।

·- पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८१ सोमधर्माणां स्वाभिषवादीनां तन्मात्रार्थत्वं निरङ्कुशमेव । त- संवलितत्वाच्च दीक्षणीयादयोऽपि तन्मात्राङ्गमेवेत्यनेन्द्रप्रदाना- नां द्रव्यादिधर्मसाकाङ्क्षाणामव्यक्तत्वसामान्यादैन्द्रप्रदानविकृ. तित्वोपपत्तरतिदेशप्राप्तस्य भक्षमन्त्रस्य समवेतार्थत्वादृहन्या. येनोहितस्य प्रयोगस्तत्र नानुपपन्नः ! एवं च नाराशंसदेवत्यपितृदेवत्यप्रदानेष्वप्यूहेनैव भक्ष. मन्त्रप्राप्त्युपपत्तौ पुनस्तदाम्नानमूहितस्य मन्त्रत्वसिद्ध्यर्थं न विरुध्यते । एवं च षोडशिन्यतिरात्रे च पितृदेवत्येऽनुष्टुप्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नयतीति सामान्यतोऽस्मिन् मन्त्रे पदान्तरनिष्ठतयोह- स्य प्राप्तत्वाचद्विशेषस्य जगतीच्छन्दःपदेऽनुष्टुपच्छन्दःपदोहरूप- स्य विधानमवकल्पते। इतस्था षोडशिन्यतिरात्रे च भक्षमन्त्र- स्यानूहितस्यैव पितृदेवत्यपदानत्वेन प्रासेविशेषविधानं नोपपद्येत। यद्यपि चाग्निष्टोमान्तप्रदानानामेव समानविधानत्वमिति तत्रत्यपितृदेवत्यप्रदान एव पितृपीतपदयुक्तो मन्त्रः उपदेशेन माप्यते तथापि षोडश्यतिरात्रयोस्तार्तीयसवनिकपितृदेवत्य- प्रदानविकृतित्वस्यैव सादृश्यविशेषेणावगतेरनहितस्यैव भक्षम- न्त्रस्यातिदेशेन प्राप्त्यापत्तेः विशिष्टविधाने गौरवापत्तिः । एवं सबनविशेषणत्वसिद्धान्तेऽपि द्रष्टव्यम् । अस्मन्मते त्वै- न्द्रप्रदानस्यैव प्रकृतित्वाद्विकृतौ सत्यपि मन्त्रत्वसिद्ध्यर्थे तदुप- देशे वस्तुतः प्रकृतिप्राप्ते इन्द्रपदस्थानापन्नत्वेन पितृपदस्योहत्वो. पपत्तेः युक्तं तदघटितमन्त्रे ऊहविशेषविधानम् । यद्यपि च जगतीच्छन्दःपदे ऊहस्याप्रसक्तत्वान्न तदनुवा. देनानुष्टुप्च्छन्दःपदमात्रविधिर्ममापि शक्यते वक्तुं प्यस्मिन्मन्त्रे पदान्तरेऽपि तावदूहस्य मन्मते प्राप्तत्वायुक्तस्तत्रा- नुष्टुप्पदविशिष्टोहविधिः । छन्दःपदवत्वसाधाच जगती- तथा- ·मीमांसाकौस्तुभे [अभ्युन्नीताधिकरण - पदस्थानत्व लाभः। वार्तिकमप्येवमेव व्याख्येयम् । तस्माद्यथादेव- तमूहेन प्रयोगः ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ ( इति द्वितीयः पूर्वपक्षः) ( अत्रान्तरागर्भिणीत्वेन पञ्चाधिकरणानि । तत्र प्रथममभ्युन्नीताधिकरणम् । ) १२ ।। मू-पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषामुपलक्षणं द्विशेषत्वात् ॥ ३-२-२९ ॥ (विषयसंशयो) एवं पूर्वपक्ष एवापस्थिते प्रसङ्गादाहितमन्त्रमयोगगतविशे- पविचारः क्रियते । प्रातस्स बने तृतीयसवने च सवनमुखीयेषु सर्वेषु चमसेष्चिन्द्रार्थ सद्भुतेषु ये तावद्धातृब्रह्मोद्गातृयजमा- नानां वैकल्पिकसदस्ययुक्तानां मध्यतः कारिणां चमसास्तेष्व. नुवघटकारेऽपि हुतेषु पश्चाद्धोत्रकाणां मैत्रायरुणब्राह्मणाच्छसि- पोतनेष्ट्रच्छावाकाग्नीधाणां ये चमसास्तेषु द्रोणकलशात्सोमा- न्तरं सशेषेष्वेवाभ्युन्नीय तैमित्रावरुणादिदेवतान्तरेभ्यो हुत्वा भक्ष्यते । तत्र कि पूर्वहोमदेवताभूतेन्द्रपद्मपि भक्षमन्त्रे कीर्तयि. तव्यं उत नेति विचार्यते । अत्र चाच्छावाकचमसेन प्रातस्म- वने तदानीमहोमादनुदाहरणत्वं तृतीयसबने तूदाहरणमेव । (सङ्गतिः) अत्र च भक्षमन्त्रस्य लिङ्गादिन्द्रदेवयपूर्वप्रदानाङ्गत्वस्यैव पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षोक्तस्याक्षिप्य समाधानात्पादाध्यायानन्तरसङ्ग- तयः।आधपूर्वपक्षमात्रोपजीवित्वेऽपि वा अस्याधिकरणस्यैतदधिक रणापवादभुताग्रिमाधिकरणस्योहपक्षोपजीवित्वात्तदुत्तरमारम्भः।

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८३ 2 (सिद्धान्तः) तत्र पूर्वदेवताशेषस्य सबप्पभ्युनीयमानेन संसर्गेऽभ्युनीत- स्यैवोत्तरदेवतासम्बन्धेन शेषस्य पूर्वदेवतासम्बन्धानपायादुभ- योरपि भक्षणाख्यसंस्कारावश्यंभावे तन्मन्त्रे उत्तरप्रदानाङ्गभूता- या देवताया ऊहेनोपलक्षणवत्पूर्वपदानागभूतस्यापीन्द्रस्योपल क्षणं लिङ्गेन न विरुध्यते । यद्यपि चोभयोरपि संसृष्टत्वान्नात्र भक्षणस्य तन्मन्त्रोच्चा. रणस्य वा पृथगनुष्ठानं तथापि तन्त्रेणैव भक्ष्यमाणे सोमे सूक्त. वाकवादितरपदतन्त्रत्वेऽपि इन्द्रमित्रावरुणपीतस्येत्येवमुभयोरप्यु- पलक्षण न विरुध्यते । अत एव ब्राह्मणाच्छंसिचमसे पूर्वो. तरमदानयोरिन्द्रमात्रदेवत्यत्वेऽपि सकृदुचरितेन्द्रपदेनैवोभयापू- यत्वेन तदनुसन्धानं द्रष्टव्यम् । एवं माध्यन्दिनसवनस्य सवनमुखीयेष्वपि । तत्रापि सर्वच मसानां पूर्वोत्तरप्रदानयोरिन्द्रमात्रदेवयत्वात् । सूत्रं स्पष्टम् ।। ( इति सिद्धान्तः ) सू-अपनयादा पूर्वस्यानुपलक्षणम् ॥३-२-३०॥(पू) ( अथ पूर्वपक्षः) होमकाले तावत्संसृष्टत्वादुभयोरप्याश्रावणप्रत्याश्रावणादि. भिरुक्तदेवतासम्बन्धो ऽवसीयते । न च संसर्गेऽपि वायव्येन्द्रवायवसोमबद्रहणकालीनविवेक- मात्रेण बुद्ध्या निष्कर्षापपत्तिः। तत्र ग्रहणकाले देवतासंयोगसत्त्वेन बुद्ध्या निष्कर्षोपपत्तावप्युन्नयने देवताविधेबौधायनीयादिकल्पे. वदर्शनेनाभ्युनीतमात्रस्योत्तरदेवतासम्बन्धकल्पने प्रमाणाभा- वाश्यागकालीनस्य च याज्यामन्त्रवर्णकल्प्यदेवतासम्बन्धस्य

·No text on this page.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २८५ तस्य म्बन्धो द्रव्ये कश्चिदभ्युपेयः । न ह्यसौ देवतोद्देशेनोपक. ल्पितत्वमात्रं, प्रतिपयुत्तरं लौकिकव्यवहारेण तस्यासंभवात् । अतोऽवश्यं प्रतिपत्तिनाश्यः कश्चिद्देवतासम्बन्धोऽभ्युपेयः च धर्मिग्राहकप्रमाणेन देवतान्तरसम्बन्धिविरोधिवा- वगतेस्तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणस्यास्य तत्सामानाधिकरण्या. नुपपत्तेरवश्यं शेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धे पूर्वदेवतासम्बन्धोऽप- गच्छतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । न चैवं पूर्वदेवतासम्बन्धापगमेऽपि तस्य भूतत्वमात्रेणापल- क्षणत्वोपपत्तिः। मध्यत:कारिचमससाध्येन्द्रप्रदाने विद्यमानस्यैव सन्बन्धस्योपलक्षणत्वेन होत्रकचमससाध्येन्द्रमदाने भूतपूर्वगत्या तदुपलक्षणत्वाङ्गीकारे वैरूप्यापत्तेः । अतो मित्रावरुणपतिस्ये. त्यायेवोपलक्षणम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति पूर्वपक्ष) सू-(१)अग्रहणादाऽनपायस्स्यात् ॥ ३-२-३१ ॥ ( पुनस्सिद्धान्तः) न शेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धः पूर्वदेवतासम्बन्ध्यपनयो वा, उन्नीतमात्रस्यैवोत्तरदेवतासम्बन्धात् । यद्यपि च त्यागवेलायां संसृष्टत्वान्न विवेकप्रतीतिः, तथाप्यु. नयनवेलायां विवेकोपपत्तेः वायव्येन्द्रवायवसोमवत्यागवेलाया- मपि तस्यैव त्यागोपपत्तिः । यद्यपि च नोन्नयनवेलायां प्रकृतौ विकृतौ वा देवतास- (१) यद्यपीदं सूत्रं 'ग्रहणाद्वाऽपन यः स्यादित्येव भावशास्त्रदी- पिकामुद्रितपुस्तकेषूपलभ्यते पठितं, तथापि सर्वेषु कौस्तुभा. दर्शेषु मदीये प्राचीनतमहस्तलिखितभाष्यपुस्तके कूतहलवृत्तौ च 'अग्रहणाद्वाऽनपायः स्या'दित्येवसूत्रानुपूर्वीदर्शनात् मुद्रितपुस्तकपा- ठस्वीकारे प्रकृतसिद्धान्तविरोधात् । मयापि स एव पाठस्स्वाकृतः। -- .

·२८६ मीमांसाकौस्तुभे [अभ्युन्नीताधिकरण- म्बन्धस्तथापि प्रकृतौ तावदुन्नयनस्य दृष्टार्थत्वाद्यागीयद्रव्य. संस्कारकत्वावगतेः विकृतावपि प्राकृतोन्नयनानुवादेन द्रोण. कलशापादानकत्वमात्रविधानेन प्राकृत कार्यापन्नतयोनयनान- न्त रविधानेन वा पुनरभ्युन्नीतस्यैव फलचमसहृदयादिवद्यागी- यत्वप्रतीतेः पूर्वशेषस्य च यागीयद्रव्याधारभूतपात्रोपलक्षण. तया 'पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाती'तिवदभ्युन्नीतसंस्कारमात्र. त्वावगतेः उत्तरयागार्थत्वे प्रमाणाभावः । एवं परमसिद्धान्ते प्रकृतिविकाराभावेऽप्युन्नयनस्य दृष्टार्थ. स्वादेव यागीय द्रव्यसंस्कारार्थत्वाचगतेः पूर्वशेषस्योत्तरयागा- र्थत्वे प्रमाणाभावो द्रष्टव्यः । वस्तुतस्तून्नयनेऽपि चाश्रावणकाले देवतासम्बन्ध इत्यादि भाष्यवार्तिकग्रन्धादेवतासम्बन्धविधिःकल्पान्तरेऽस्तीत्यभ्युपग. न्तव्यम् । अन्यथा अव्यक्तत्वनिर्वचनानुपपत्तेः । न चोत्पत्तिवाक्येऽविहितदेवताकेष्टिभिन्नयागत्वं तत्।उत्पत्ति- वाक्येऽविहितदेवताकज्योतिष्टोमभिन्नयागत्वेन विनिगमनाविर- हात् । अतः स्वाङ्गतयाऽविहितदेवताकत्वमेव तत् । न चास्यापि पूर्वोक्तेन विनिगमनाविरहः । 'ऐन्द्रवायचं गृह्णाती' यादौ ग्रहणसम्बन्धितया देवताविधिवैयर्थ्यस्यैव नियामकत्वात् । अतश्चोन्नयनेऽपि देवतासम्बन्धसत्त्वादभ्युन्नी- तस्यैवोत्तरयागार्थत्वं न पूर्वशेषस्येति तस्य पूर्वदेवतासम्बन्धान- पायात्तत्प्रतिपत्तिरूपे भक्षणे कर्तव्ये उपलक्षणीय एवेन्द्रः । यदि ह्युन्नयनस्योनीतसंसर्गस्य वा पूर्वशेषप्रतिपत्त्यर्थता प्रयाजशेषा- भिघारणवद्भवेत् ततो विशेषप्रतिपच्या सामान्यप्रतिपत्तिरूपस्य भक्षणस्य बाधान्नोपलक्ष्येतापि । न तु तदस्ति। शेषस्य पात्रोपल. क्षणत्वेन श्रुतस्य प्राधान्यलक्षणायां प्रमाणाभावादभ्युन्नीतस्यो.

·सिद्धान्तः ]
तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पादः।
२८७
त्तरयागाङ्गत्वेन विधाने वाक्यभेदाच्च । अतो भक्षणरूपप्रतिपत्ते.
रावश्यक स्वादुपलक्षणीय एवेन्द्र इति सिद्धम् ।
प्रयोजनस्य पक्षोक्तत्वेऽप्यूहस्यन्द्रमदानमात्रसम्बन्धित्वस्य
वा स्थायित्वाभावादेतीद्वचार हेतुभूतस्य पूर्वशेषवृत्त्युत्तरयागा-
अस्वसदसद्भावरूपस्य विचारस्य स्थायिनः स्थायिभूतं प्रयो.
जन मुत्तरयागकालेऽभ्युनीतस्यैव देवतासम्बन्धानुसन्धानमित्ये.
वंविधं द्रष्टव्यम् ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥
इत्यन्तरागर्भिण्यां प्रथमं पुनरभ्युन्नीताधिकरणम् ॥
(पुनरभ्युनीतपूर्वदेवतोपलक्षणाधिकरणम् ) (१२)
अथ द्वितीयं पानीवते द्विदैवत्यदेवतो.
पलक्षणाधिकरणम् ।। (१३)
सू-पालीवते तु पूर्ववत ॥ ३-३-३२ ॥
(विषयसंशयौ)
द्विदेवत्यशेषार्धमादित्यस्थालीस्थसोमे प्रातस्सवने सम.
वनीय तृतीय सवने संस्पृष्टादित्यस्थालीस्थसोमेन सह पूर्वगृहीता.
ग्रयणस्थालीस्थस्सोमः पात्रान्तरे कृत्वा पुनराग्रयणस्थाल्यो
गृह्यते । पश्चाच्चो 'पांशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणाद्गृह्णाती'ति
श्रुतम् । तस्मिन्पात्रीवते तच्छषे भक्ष्यमाणे किं मन्त्रे तदेवताग्निः
पत्नीवानूहेनोपलक्षणीयः ? उत द्विदेवयशेषार्धस्यापि संसृष्टत्वात्त.
देवता अपि वारिचन्द्रवायुमित्रावरुणाश्विनोऽपीति विचार्यते ।
(सङ्गतिः)
पूर्वाधिकरणव्युत्पादितस्य पूर्वदेवतार
तासम्बन्धापनयस्यापवा-
दादनन्तरसङ्गतिः । अपादानभूताग्रयणापेतरूपाद्वस्तुसामर्थ्या-
दनारयणरूपस्यापि पूर्वशेषस्य पानीवतयागाङ्गत्वाभिधानाच

·मीमांसाकौस्तुभे [ पालीवताधिकरण- पादाध्यायसङ्गतिः। अत्र च यद्यपीदं सङ्गतित्रयमूहविषयविचारहेतुभूतपूर्वशेषा- पनयनविचार एव सम्भवतीति नोहविशेषविचारस्येह कश्चि. दुपयोगः, तथापि इन्द्रपीताधिकरणमध्ये चिन्तनात्तेनापि सङ्गतिलाभार्थं तदीय द्वितीयपूर्वपक्षोपजीवनेन तत्करणं. नाती- वासङ्गतम् । ( पूर्वपक्षः) तत्र गृह्णातीयस्य कर्माकाङ्क्षाया आवश्यकत्वात् स्ववा- क्ये कर्मकारकान्तराश्रुतरायणाख्यसोपस्यैव कर्मवेनान्त्र यात्तस्यैव पत्नीव देवतासम्बन्धेन पानीवतयागाङ्गत्वप्रतीते- स्तत्समस्यापि पूर्वशेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धाभावात्पुर्ववत्पूर्व- देवतासम्बन्धापनमानुपपत्तेस्तस्यापि प्रतिपत्त्यर्थ भक्षणावश्यं. भावे चमसवद्महाभ्यासानामप्यन्द्रयागाभ्यासप्रकृतितयाऽतिदेश- प्राप्त मन्त्रे ऊहेन सर्वदेवतोपलक्षणम् । न चाग्रयणादित्यपादानविभक्तिश्रवणाद्वितीयाषष्ठयोरभा. वेन तस्य कर्मत्वानुपपत्तेरपादनापेतस्य चाग्रयणानाग्रयणसाधा- रणस्य संसृष्टस्य सोमरसस्य ग्रहणकर्मत्वेनान्वयोपपत्तेः पूर्व शे- षस्याप्युत्तरदेवतासम्बन्धोपपत्तिरिति वाच्यम् । अपेतद्रव्यस्या- शाब्दत्वेन ग्रहणकर्मत्वेनान्वयानुपपत्तेः । अतश्च तद्वाचकपदा- ध्याहारापेक्षया पञ्चम्या एव कर्मत्वलक्षणाया न्याय्यत्वाद्युक्त- माग्रयणस्यैव कर्मत्वम् । अस्तु वाऽऽग्रयणापेतस्यैव कर्मत्वं, तथा प्याग्रयणशेषस्यैव तदपेतत्वं न त्वनाग्रयणशेषस्य । तस्य पूर्वशेषा- दपेतत्वात् । अतस्तस्योत्तरदेवतासम्बन्धाभावेन पूर्वदेवतासम्बन्धा- नपायात्पूर्ववत्स!पलक्षणमिति सूत्रार्थः ॥ ( इति पूर्वपक्षः) ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८९ - सू-ग्रहणादाऽपनीतं स्यात् ॥ ३-२-३३॥ (सि) ( अथ सिद्धान्तः) नाग्रयणस्यैव पत्नीवदेवतासम्बन्धः, तस्यापादानमात्रतया श्रवणेन ग्रहणकर्मत्वाभावात् । न च प्रयाजशेषवल्लक्षणा। अपादानत्वेऽप्यदृष्टार्थत्वाभावात् । न च कर्माकाङ्क्षावशात्सा । अपादानसामर्षेनोपस्थितस्यापे- तस्यैव कर्मत्वेनान्वथोपपत्तेः । न च तस्याशाब्दत्वम्, उक्तविधयोपस्थितस्य पानीवतामिति तद्धितेन परामर्शसंभवात् । यत्त्वाग्रयणावयवस्यैव तदपेतत्त्वं न स्वनाग्रयणावयवस्येत्युक्तम् । तत् 'वृक्षात् पर्ण पतती'त्यादौ कङ्क- कुररादिपत्रस्यापि वृक्षपत्रववृक्षापादानकत्वमतीतेः प्रकृतेऽप्यान- यणावय ववदनाग्रयणावयवस्याग्रयणापेतत्वोपपत्तरयुक्तम् । न चैवं संसृष्टस्य सोमरसस्याग्रयणापादानकत्ववदनाग्रय. णापादानकत्वस्यापि सच्चादाग्रयणापादानकत्वरूपस्य विशेषण. स्थान्ययोगव्यावर्तकत्वाभावेन विशेषणत्वानुपपत्तिः। स्वसंसृष्टा- नाग्रयणयोगव्यावर्तकस्वाभावेऽप्ययोगव्यावर्तकत्वेनासंसृष्टान्ययो. गव्यावर्तकत्वेन वा विशेषणत्वोपपत्तेः । अतश्च नारयणस्यापि पूर्वशेषस्य पत्नीवद्देवतासम्बन्धा- तस्य च पूर्वदेवतासम्बन्धापनयं विना पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षन्या- येनानुपपत्तेः अपनीतदेवतासम्बन्धरूपसोमभक्षणेनापनीतस- म्बन्धदेवतोपलक्षयितव्या। भूतपूर्वगत्योपलक्षणं पूर्वदेवताया युक्तमेव । न च प्रकृतौ तथाऽनुपलक्षणादप्राकृतकार्यापत्तिः । इन्द्र- पीतस्पेति क्तप्रत्ययेन भूतकालवाचिना भूतस्यैवोपलक्षणीयत्वा- ननु सम्बन्धापनयेऽपि .. ३७ ·२९० मीमांसाकौस्तुभे [त्वष्ट्रधिकरण- वगतेः । प्रकृतौ . च भूतसम्बन्धाभावेनादिकर्मणि क्तप्रत्ययम- ङ्गीकृत्य यस्येन्द्रसम्बन्धोत्पत्तिक्षणो वृत्तः तस्येत्यर्थावगमात् प्रकृती सम्बन्धसत्त्वकाल इव विकृतौ तन्नाशकालेऽप्युत्पत्ति- क्षणवृत्तित्वस्याविशेषादुपलक्षणोपपत्तिरिति चेत्- न; पातशब्दस्यात्र स्वीकाराख्यसम्बन्धवाचित्वात्तस्य च लोके नाशदशायां स्वीकृत इत्येवं प्रयोगाभावेन विद्यमानस्यैव प्रत्ययेन कथञ्चिद्वाच्य त्वेनावधारणाप्रतीतिवशेन विद्यमानफ- लसमानकालीनव्यापारातीतत्वस्यैव क्तप्रत्ययेन सर्वत्राभिधानाच्च विद्यमानस्यैव सम्बन्धाख्य फलस्य प्रकृतावुपलक्षणेन विकृतौ तदभावादप्राकृतकार्यकारितापातेन विकृतावुपलक्षणानुपपत्तेः । तस्मात्पनीय देवतैवोपलक्षणीया । स्थायि विचारप्रयोजनं त्याग काले आग्रयणस्यैवानुसन्धानाभावः । सूत्रं स्पष्टम् ॥ इत्यन्तरागर्भिण्यां द्वितीयं पानीवताधिकरणम् (१३) अथ तृतीयं पालीव त्वष्टुरदेवतात्याधिकरणम् (१४) सू-स्वष्टारं तूपलक्षयेत्पानात् ॥ ३-२-३४ ॥ (विषयसंशयसङ्गत्तयः) तस्मिन्नेव पानीव तयागाङ्गभूते भक्षमन्त्रे किं त्वष्टुरप्यूहेनोप- लक्षणम् ? उत नेति विचार्यते । (१)"अग्ना३ इ पत्नीवा३स्सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोम पित्याध्वर्यवमन्त्रलिङ्गावष्टुरपि पानीवतयागा. ङ्गत्वमस्ति न वेति स्थायिविचारस्य पादाध्यायसङ्गतिरस्पष्टा । पानीवतयागे पूर्व द्रव्यविचारे कृतेऽधुना देवताविचारात्मा- सङ्गिकी । ऊहविचारसङ्गातिस्तु पूर्ववदेव । १. तै. सं. १-४-२७, ·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २९१ . HUMAN (पूर्वपक्षः) तत्र यद्यपि तावद्विधौ पन्नीवन्मात्रस्य तद्धितेन देवतात्वमु. क्तम्, तथापि पत्नीवच्छब्दस्य यौगिकस्य नित्यं विशेष्य साकाङ्क्ष. स्वादवश्यं प्रमाणान्तरेण विशेष्यं पूरणीयम् । न च शब्दस्य देवतात्वात्पूरणवैयर्थ्यम् , तथात्वेऽपि प्रातिपदिकत्वसिद्ध्यर्थे त. दपेक्षणात् । ननु त्यागकालीनोच्चारणविषयत्वरूपदेवतात्वस्य तद्धि- तार्थत्वात्तदनुरोधेनार्थपरस्यापि प्रातिपदिकस्य लक्षणया श. ब्दपरत्वमङ्गीकृत्य शब्दस्य देवतात्वमिष्टम् । अतश्च त्यागकाले. ऽर्थानुसन्धानं विनापि पत्नीवच्छब्दमात्रप्रयोगेण शास्त्रार्थोपपत्तेः यत्र चतुर्थ्यपि न प्रयोक्तव्या तत्र विशेष्यवाचकपदप्रयोगस्य कोपयोगः ? परं प्रथमैव साधुत्वार्थमुच्चारणीयेति चेत्- न; अर्थप्रत्ययानुकूलचतुर्थन्तपदोच्चारणरूपस्यैवोद्देशस्य वृद्धव्यवहाराद्यागघटकत्वावगमेन चतुर्थ्यन्तपदोच्चारणवच्छब्द- स्यार्थप्रत्ययस्याप्यावश्यकत्वेन तत्र विशेष्यापेक्षायां तद्वा. चकचतुर्थ्यन्तशब्दोच्चारणस्यावश्यकत्वात् । अत एव त्यागस्य मानसत्वेऽप्युक्तविधो देशस्थ निराकाङ्कत्वसिद्ध्यर्थं तद्वाचकप- दप्रयोगोऽपि याज्ञिकानां सङ्गच्छते । तस्मात्सिद्धं विशेष्य सा. काङ्कयौगिकपदस्थले तत्समर्पणं प्रमाणान्तरेणेति । तदिह यथैवाग्निरूपस्य विशेष्यस्य मन्त्रवणेन समर्पणं तथैव त्वष्टुरपि। तस्यापि मन्त्रवर्णेन देवतात्वाभिधानात् । तथाहि- यद्यपि तावदग्नेरिव शब्दतः पानपदलक्ष्यस्वीकारः प्रतीयते पत्नीवच्छब्दसामानाधिकरण्यं च तथापि त्वष्टुस्तहत्ववाचिस- जूश्शब्देन साहित्याचगमात्तस्य चैकक्रियान्वयनिमित्तकत्वाव ष्टुरप्यर्थाद्विशिष्टविधौ विशेषणविधिवत्स्वीकाराख्यपानसम्ब ·दानाद्विधावपि ताशस्यैव विशेष्यता। तेनः पत्नीवते त्वष्टः मीमांसाकौस्तुभे [त्वष्टूधिकरण- धावगतेस्तस्य च तदुद्देशेन सागं विनानुपपतेदेवतात्वसिद्धिः । अत एव तरलेन पत्नीवत्तायामपि तस्य साहित्यम् । एवं च देवशब्दोऽपि देवतात्वपरस्सङ्गच्छते । अतश्च मन्त्रे त्वष्टुरपि स्वीकारान्वयित्वेनाग्निवद्विधौ पन्नीवच्छन्दविशेष्यत्व- प्रतीतेस्तस्यापि देवतात्वम् । तत्राप्यनित्वष्ट्रोर्न व्यासक्ता विशे. ध्यता । मन्त्रे भिन्नपदोपादानेन प्रत्येकमेव तत्प्रतीतेः। अपि तु प्रखेकमेव समुच्चयेन । अतश्च 'पत्नीवते ऽनये त्वष्ट्र इदं न ममे'. ति त्यागसिद्धिः । अथ वा मन्त्रे त्वष्ट्र साहित्यविशिष्टत्याग्नेरुपा. सहितायामय इति त्यागः । तेन त्वष्टुरप्युपलक्षणम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ .. ( इति पूर्वपक्षः) सू-अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ।। ३-२-३५(सि) ( अथ सिद्धान्तः) नाग्निना तुल्यस्त्वष्टा । शाब्देनपाया तु लक्षितस्वीकारान्वयेन शीघ्रप्रतीतिविशेष्यत्वेनामिनासहभावश्रुत्यन्यथानुपपत्तिकल्पित. स्वीकारसम्बन्धबललभ्यविशेष्यत्वस्य त्वष्टुस्साम्यानुपपत्तेः । न चान्यथानुपपत्तिरपि, 'सहैव दशभिः पुत्रीरं वहति गर्दभी ।' इत्यादौ क्रियान्वयाभावेऽपि विद्यमानत्वमात्रेण सहभाव- दर्शनात् । अतश्च त्वष्टुस्स्वीकारसम्बन्धाभावेऽप्यग्निस्तुत्यर्थ बिद्यमानत्वोपचारेण सहभावसङ्कीर्तनोपपत्तेः न मन्त्रादपि सहभावप्रतीतिरेकान्तिकी । देवशब्दोऽपि न देवताशब्दादिव देवतात्वमाह । मनुष्यत्वादिवादिन्द्रादितिजातिवाचित्वात् ।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २९३ देवतात्ववाचित्वेऽपि वा यागान्तरगतस्यैव देवतात्वस्यानिस्तु. त्यर्थ सङ्कीर्तनोपपत्तेश्च । तस्मान्न त्वष्टोपलक्षणीयः । स्थायिवि- चारप्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ॥ इत्यन्तरागर्भिण्या तृतीयं त्वष्ट्रधिकरणम् ।। (१४) अथ चतुर्थ त्रिंशदधिकरणम् ॥ (१५) सू-त्रिंशच्च परार्थत्वात ॥३-२-३६ ॥ (विषधसंशयसङ्गतयः) तयागाङ्गभूतभक्षमन्त्र एव किं त्रयस्त्रिंशद्देवतोपलक्षयित. व्या? नेति विचार।। अत्रापि "एभिरग्ने सरथं याह्याङ्नाना रथं वोविभवो ह्यश्वाः पनीयतस्त्रिंशतं त्रीश्च देवाननुष्वधमावह मादय स्वे"ति याज्यामन्त्रवणांतेषां पानीवत यागे देवतात्वमस्ति न वेति स्थायिविचारस्य पादाध्यायसङ्गतिः पूर्ववत् । आतिदेशिकी त्वनन्तरा। (पूर्वपक्षः) अधिकाशङ्का तु पूर्वं त्वष्टुः पत्नीवच्छब्दसामानाधिकरण्या- भावात् प्रत्युत(१) "सहयुक्ते ऽप्रधाने" इत्यनुशासनेन गुण- त्वस्यैवावगतः नाग्नितुल्यत्वमित्युक्तम् । प्रकृते तु यथैवाध्वर्यवमन्त्रे अग्नेः पत्नीवच्छन्दसामानाधिकरण्यं तथाऽग्नीत्प्रयोज्ये याज्यामन्त्रे त्रयस्त्रिंशद्देवानामपीसविशेषादुभयोरपि विशेष्यत्वम् । न चैवं पालीवतमिति विधावग्न्यंशे एकवचनान्तेन बिग्रहः त्रयस्त्रिंशदंशे च बहुवचनान्तेनेसेवं वैरूप्यापत्तिः । उभयांशे ऽविशेषेण बहुवचनान्तेनैव विग्रहोपपत्तेः । अत एव तत्तन्मन्त्रे १. पा. सू. २-३-१९.

·२९४ मीमांसाकौस्तुभे [त्रिंशदधिकरण- उभयोरपि नैरपेक्ष्येण पत्रीवत्पदसामानाधिकरण्यावगमान्नैरपे- क्ष्येणैव विशेष्यत्वावगमेऽपि विधावुभयोस्तात्पर्य ग्राहकमहकृतेन पत्नीवच्छब्देन युगपदभिधानादुपादेय साहित्यस्य विवक्षितत्वा- दुभयोस्समुच्चयोपपत्तिः। वस्तुतस्तु याज्यामन्त्रेऽग्नेः पत्रीवत्पदसामानाधिकरण्या- भावेऽपि विशेष्यमात्रस्याग्नेश्श्रवणादेकवाक्योपादानेन त्रयस्त्रिं. शद्देवैस्समुच्चयोपपत्तिः। अस्तु वा याज्यामन्त्रे उत्तरार्धे हे अग्ने पत्रीवतो देवान्स्वधां सोमाख्यमन्त्रमनु लक्षीकृसाऽऽवह मादयस्व चेत्येवमर्थके त्रयः स्त्रिंशद्देवानामेव सोमसम्बन्धावगमादग्नश्च तदावाहन करणार्थ- मेव पूर्वार्धे हे अग्ने त्वमेभिस्त्रयस्त्रिंशद्देवैस्सह सरथं समानं रथमधिरुह्य नानारथैर्वा आयाहि, यतस्तेऽश्वा विभवन्तीत्यर्थंके आवाह- नात् अग्नेहविस्सम्बन्धाभावावगमेनाध्वर्यवमन्त्रे हविस्सम्बन्धावगमेनाग्नेः पाक्षिकं विशेष्यत्वम् । नत्वेतावता त्रय- स्त्रिंशदेवानां विशेष्यत्वे किश्चिद्धाधकमस्ति । तेषां याज्यामन्त्रे नित्यमेव हविस्सम्बन्धावगमादिति । (सिद्धान्तः) सा त्वेवं परिहर्तव्या-न त्रयस्त्रिंशदेवा उपलक्षणीयाः । तेषां याज्यामन्त्रेऽपि त्यागोद्देश्यत्वानवगमेन पत्नीवत्पदविशे. व्यत्वायोगात् । यद्यपि हि तेषामग्निदत्तेन सोमेन मदश्श्रूयते तथापि यज- मानेन तावदग्नय एच दत्त इति गम्यते । अन्यथा अग्निकर्तृकमा. दनश्रवणानुपपत्तेः । अतश्च यद्यपि तेषां मादनं मुख्यं स्यात्त- थापि न यजमानकर्तृकत्यागोद्देश्यत्वावगमः । अग्नेरेव त्वाध्व- यवमन्त्रवर्णाचाज्यामन्त्रेऽपि साक्षादग्नीधा आवहनात्तत् । च तस्य ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। वस्तुतस्तु मादनस्याप्यग्निकतकस्याग्निगतखामित्वख्यापना. र्थमेवोपादानमित्याध्वर्यवमन्त्रवर्णानुसारेण कल्प्यमानत्वादमेरेव देवतात्वमविरुद्धम् । तेन न त्रयस्त्रिंशद्देवा उपलक्षणीयाः । स्थायिविचारप्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ।। इत्यन्तरागर्भिण्यां चतुर्थ त्रिंशदधिकरणम् ॥(१९) अथ पञ्चममनुवषट्कारदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् (१६) सू-वषट्कारश्च कर्तृवत् ॥ ३-२-३८ ॥(पू) (विषयसंशयसङ्गतयः) अनुवषट्कारदेवताभूतोऽग्निर्भक्षमन्त्रे उपलक्षणीयो नति विचार्यते । अत्रातिदेशिकी अनन्तरसङ्गतिः । ( पूर्वपक्षः) तत्रानुवषट्कारयागस्तावन्न ज्योतिष्टोमयागाभ्यासः। अपि तु कर्मान्तरमियविवादम् । 'अग्नये ऽनु यजतीति तन्त्रसार- धृते विधौ प्राप्तयागानुवादेनाग्निदेवताया वषट्कारयागोत्तर- त्वस्य चानुशब्दोक्तस्य विधाने वाक्यभेदापत्तेः विशिष्टकर्म- विध्यवश्यंभावात् तस्य च "सोमस्याग्ने विहीसनुयजती"त्य- नेन मन्त्रविधिना मान्त्रवर्णिके सोमाख्यद्रव्ये समर्पिते धर्मान्त- राकाङ्क्षायां प्रकरणात् ज्योतिष्टोमाङ्गभूतेऽप्यस्मिन्यागे वैमृधव- सोमद्रव्यकत्वसादृश्यात्तदीयविध्यन्तप्राप्तेरतिदेशेन यागीयसो. मभक्षणे तन्मन्त्रे च प्राप्ते युक्तमेवानन्द्रप्रदानोत्तरवत्तदीयदेवता. भूतान्युपलक्षणम् । तत्रापि “द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति । द्विद्ये. तस्य वषट्करोती"त्यादौ यागभेदेन भक्षणावृत्तिदर्शनादनुवष- ट्काराङ्गभक्षणस्य पृथगेवानुष्ठानम् । तत्र च तद्देवतोपलक्षणम् ।

·२९६ मीमांसाकौस्तुभे [ अनुवषट्काराधिकरण- अथ बैन्द्रवायवादौ भक्षणात्तेर्वाचनिकत्वस्य वक्ष्यमाण- स्वादन्यत्र वषट्कारानुवषटकारयागाङ्गभूतयोस्सोमभक्षयोस्तन्त्रे- णानुष्ठानात्तत्रैव देवताद्वयोपलक्षणम् । नन्येतस्यानुवषट्कार यागस्य कर्मान्तरत्वेऽपि पृथक्सोम- ग्रहणविध्यभावात्कथञ्चिदतिदेशेन तत्प्राप्तिसम्भवेऽपि वा "यद्ध- विर्वहति तेन शेषेण संयोजयति देवता"मित्यर्थवादेन वषट्कार. देवतायै यद्धविहति तच्छेषेणानुवषट्कारदेवता संयोजयतीत्य. धकेन वषट्कारयागीयसोमशेषद्रव्यकत्वातीतेस्तदा चोत्तरार्धा- दिवत्प्रतिपत्तिलक्षण सत्त्वेनानुवषट्कारयागस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वा- वसायात् । यदा सोमस्याग्ने वीहीत्यनुषषद्करोति । तेनैव संस्थितान्सो- मान्मक्षयन्ति । स एव सोमस्य स्विष्टक"दिति द्रव्यप्रतिपत्त्यर्थ. स्विष्टकृद्यागरूपत्वसंस्तवादपि च तनिश्चयावगतेस्सङ्कर्षे च स्वि. ष्टकृद्वत्तन्त्रानुष्ठानमनुवषट्कारयागस्य पूर्वपक्षयित्वा वषट्कारया. गानन्तर्यरूपक्रमपृथक्वाहिदेवत्येव नुवषट्कारनिषेधरूपालिङ्गाच वक्ष्यमाणाया आवृत्तेरर्थकर्मत्वे तन्त्रानुष्ठानप्रसङ्गेनानुपपत्तेः प्र- तिपत्तिकर्मत्वद्योतकत्वात् प्रतिपत्तिकर्मत्वं तावदविवादम् । न च तेनैव संस्थितान सोमान भक्षयन्ती'त्यत्र सोमस्य भक्षणार्थमवशेषितस्य स्वरूपेण समाप्तिरूपसंस्थानुपपत्तेर्भक्ष- णस्यापि सोमजन्यत्वेन जन्याभिप्रायेण संस्थावादानुपपत्तेः कार्याभिप्रायेण तद्व्याख्यानस्यावश्यकत्वादनुवषट्कारस्यार्थक- मत्वाभावे च तेन कार्य समाप्याभिधानानुपपत्तेस्संस्थालिङ्गात्त. स्यार्थकमत्वमिति केषांचिदुक्तं युक्तम् । अनुवषट्कारस्यायिः कर्मत्वेन त्यागांशरूपकार्याभिप्रायेण तदुपपत्तेः । अतोऽस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाचस्पार्यकर्मभूतसोमयागविकृति- ·सिद्धान्तः तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । rape स्वानुपपत्तेः कथमप्राप्त एव पक्षे तन्मन्त्रे च देवतोपलक्षण. मिति चेत- तत्र प्रतिपत्तिकर्मत्वेऽपि निष्कासावभृथवाजिनयागन्यायेने- तिकर्तव्यताकालायां सोमजन्पपागत्वसादृश्येनातिदेशोषपचेः । यथा व वाजिनादियागल्य प्रतिपत्तिकर्मत्वं तथा तत्र तत्र नि. रूपयिष्यामः । अतो युक्तमुपलक्षणमिति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-सत्यमनुवषट्कारयानः कर्मान्तरम्, वषट्- कारयागाङ्गं प्रतिपत्तिकर्म च, तथापि तस्यानेन्द्रप्रदानेषु ताव- दतिदेशेनैव प्राप्तत्वात्प्रकृतावेवानुपलक्षणेन नोपलक्षणाशङ्का । न च प्रकृतावानुवषट्कारयागल्यातिदेशपाते भक्षयन्त्रे देवतोपलक्षणसम्भवः । प्रकृतान्द्रयागे होत्रकचमसेष्वनुवषट्- कारस्यैवाभावात् । मध्यतः कारिचमसेषु तत्सत्वेऽपि वा तस्य प्रया- जादिवत्कृत्सविधानत्वेनेतिकर्तव्यतानपेक्षणादतिदेशानुपपत्तेर्भ- क्षस्य तन्यन्त्रस्य वाऽप्राप्ताबूहेन देवतोपक्षलणस्याप्रसक्तः । यदि तु कथञ्चित् “सोमं भक्षयती"त्यनेन वेदिवाहिन्यायेनाङ्गप्रधा- नसाधारणसोमोद्देशेन भक्षणविधिमणीकृत्यानुवषट्कारयागात. भूतस्यापि सोमस्य भक्षणमुपदेशत एव प्राप्तमित्युच्यते तथा पि तन्मत्रस्य "नीहीणों मेध" इति वदसामर्थेन तत्राविनि- योगाइमसक्तिरतरैव । अत एवेन्द्रपीताधिकरणसिद्धान्तरी- त्या तद्विनियोगस्तु नैवानिष्टः । अत एवेन्द्रपीताधिकरणप्रयो- जनस्यानुवषट्कारयागोऽपि विषय इत्येवं कथनार्थवादस्या- धिकरणस्य पादाध्यायसङ्गतिः । स्थायिविचारप्रयोजनं साधा- रणाव्यतिरिक्तप्रधानपात्रानानामनुवषट्कारयागाङ्गत्वासिद्धिः । सूत्रं त्वनुवषट्कारदेवतापि नोपलक्षणीया । तस्यास्खया. .

·२९८ मीमांसाकौस्तुभे [अनैन्द्राणाममन्त्रकमक्षणा- गाङ्गभूतद्रव्यमानत्वसचे ऽप्यतिदेशाभावेन प्रकृतकार्यापच्यभा. वात्कर्टवत् । यथाध्वर्युणा पाने क्रियमाणे पूर्व होत्रा पीतोऽपि न होतृपीतस्येत्येवमुपलक्ष्यते तद्वदिति व्याख्येयम् ।। इत्यन्तरागर्भिण्या पश्चममनुवषट्कारदेवतानुपलक्ष. णाधिकरणम् ॥ (१६) अथानन्द्राणाममन्त्रकमक्षणाधिकरणम् (१७) सू-छन्दःप्रतिषेधस्तु सर्वगामित्वात ॥३-२-३८॥ इन्द्रपीताधिकरणाऽऽधपूर्वपक्षवादी ऊहपक्षं दूषयति-नान- न्द्रेयूहः । यागैकत्वेन प्रकृतिविकारभावासम्भवात् । न चाभ्यासानायेव सोमफलचमसाभ्यासानामिव कश्चि. स्फलववेनाङ्गग्राहित्वोपपत्तेः प्रकृतिविकारभावोपपत्तिः । तद- दिह नित्यानित्यसंयोगविरोधादेस्समानविध्यभावहतोरभावेन प्रकरणात्सर्वाभ्यासाना समानाविधानसोपपत्तेः । न चेहापि मानग्रहणमन्त्रयोरिन्द्रप्रदानमात्रविषयत्वात्त- दनुराधेन च मानग्रहणयोस्तत्संस्कार्यस्य सोमस्य तत्संस्कारा- णां चाभिषवादीनां सत्संवलितानां च दीक्षणीयादीनामप्यन्द्र- प्रदानमात्रविषत्वावगतेस्समानविध्यभावोपपत्तिरिति वाच्यम् । अङ्गानुरोधेन प्रधानानां स्वस्वोदेश्यप्तङ्कोचकत्वानुपपत्तेः । न चाग्निविध्य नुरोधेन क्रतुविध्यधिकारसकोचवत्तदुपपत्तिः। यथाविनियोगमधिकारस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वादङ्गानुरोधेनाधिका- रिससोचेऽपि तदितरश्रुतस्वोद्देश्यसङ्कोचानुपपत्तेः । किश्चाग्निविधयोराधानाध्ययनाविध्यनुनिष्पन्नयोः ऋतुवि. ध्यप्रयुक्तत्वेन स्वतास्सिद्धयोरेवोपजीवनात् परमयुक्तोपजीविना ·धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २९९ च तदभावे स्वानुष्ठानाभावस्य प्रयुक्तिशक्तिकल्पनामावेन वि. पिलाघवापादकस्य परप्रयुक्तपूर्वपदार्थानन्तर्याभावे काम्य- सामिधेन्यनुष्ठानामावस्येव सुप्रसिद्धत्वाधुक्तमप्रिविघयोः क्र. तुविध्यधिकारिमलोचकत्वम् । प्रकृते तु मानग्रहणमन्त्रयोस्तदुद्दे- श्यामां च परप्रयुक्तत्वाभावेन क्रतुविधिप्रयुक्तत्व कल्पनावश्यम्भा- वात्सर्वाभ्यासानां च प्रकरणाविशेषेणाङ्गविनियोगप्रयोगविधि- कल्पकत्वोपपत्तेनं सङ्कोचे किश्चिनियामकमस्ति । अत एव मान- ग्रहणमन्त्रयोर्लिङ्गाद्वीहीणां मेध'इतिवदैन्द्रप्रदानमात्रविषयत्वेऽपि मानादीनां पुरोडाशप्रतिष्ठापनस्येव सर्वविषयत्वात्तदीयमान. प्रहणयोन समन्त्रकत्वम् । यद्यपि च मानादीनां सर्वाभ्यासीयसोमे सकृदेवानुष्ठानान्न तावता कश्चिदनुष्ठानोपयोगः, तथाप्येन्द्रप्रदानोत्तरं सर्वसोमनाशे प्रदानान्तरार्थे सोमान्तरे मीयमाने गृह्यमाणे वाऽमन्त्रकत्वा- सिद्धिः। वस्तुतस्तु विधिवाक्ये वसुमत्त्वगुणस्याश्रवणा 'दिन्द्राय वसुमते' इति मन्त्रे तत्प्रतिपादनस्य व्यर्थत्वापत्तेः वमुमत्पद- मिन्द्रातिरिक्तप्रकृतदेवतापात्रपरम् । अतश्च मन्त्रावपि सर्वप्रदा. नविषयावेछ । यत्तु मूले सुब्रह्मण्यानिगदस्थेन्द्रपदस्थेत्र प्रकृतदेवतो. पापलक्षणार्थत्वमिन्द्रपदस्येत्येवं पक्षान्तरमुपन्यस्तम् , सत् सदृष्टान्तं लक्षणायां प्रमाणामाशदुपेक्षितम् । सुब्रह्मण्यानिगदो- ऽपि हि लिङ्गादिन्द्रमदानाङ्गमेव । अग्निष्टुत्या नेयी सुब्रह्मण्ये ति तु प्राकृतस्येन्द्राभ्यासस्य "आग्नेया ग्रहा भवन्तीति वचनेना. निदेवत्यत्वान्यायेनैवोहमालेरनुवादः प्रकारान्तरं च नवमे वक्ष्यते । तत्सिद्धं नेन्द्रप्रदानमात्रविषयत्वं धर्माणामिति :

·मीमांसाकौस्तुभे [ ऐन्द्राग्नभक्षणेमन्त्राभावा- एवं च 'सोमेन यजेते त्यादौ न सामानाधिकरण्येन वैशि- व्यम् । अपि त्ववच्छेदकावच्छेदेनैवेत्यपि सुलभम् । सोमपदानु- बादशाङ्का तु सक्तुविनियोगविधिकल्पनाव्यावृत्तिफलकतयापि विध्युपपत्तावनुवादत्वे वैयर्यापत्तेः पशुसोमाधिकरण एव नि- रस्ता । अतः प्रकृतिविकृतिभावाभावानोहासद्धिः । यत्तु "अजुष्टुच्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमती"त्यनुवादलिङ्गं तदशाप्तस्यैवानुष्टुपछन्दम्पदविशिष्टस्योहस्य विधानोपपत्तरसा- धकम् । तथापि हि जगतीच्छन्दःपदे ऊहस्याप्राप्सत्वाद्विशिष्टविधि- रावश्यक एव । सामान्यतो यत्र कुत्रचिदमाप्तिस्तु न विधिलाघ- बापादिकेत्यतन्त्रा सा। सूत्रं तु नोहा, धर्माणां सर्वाभ्यासगामित्वेन प्रकृतिवि- कारभावासम्भवात् । यस्तु पूर्वछन्दःमतिषेधेन छन्दोऽन्तरविधि- स्तमोऽप्युपपन्न इति व्याख्येयम् ।। इति अनैन्द्राणाममन्त्रकभक्षणाधिकरणम् ॥ (१७) अथ बितीयान्तरागार्मिण्यामेन्द्रामभक्षणे मन्त्राभावाधिकरणम् । (१८) सू-ऐन्द्राग्ने तु लिङ्गभवात् स्यात ॥३-२-३९॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) इहायपूर्वपक्षवाद्युक्तस्यैवान्द्रेष्वमन्त्रकत्वस्य कोष्ठशोधनि. कार्थं विचार्यते । किं यत्रान्यसहित इन्द्रो देवता, यथेन्द्राग्न्यादौ तत्र इन्द्रपीतस्येति मन्त्रो भवत्युत नेति । पादाध्यायानन्त- रसातयस्स्पष्टाः ।

·धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । (पूर्वपक्ष) तत्र यद्यपि चतुर्धाकरणाधिकरणन्यायेनैन्द्राग्न्योव्यास- ज्यवृत्तिदेवतात्वान्नेन्द्रपीतपदेनेन्द्राय त्यक्त इति व्युत्पत्त्ये. न्द्रो देवतात्वेन शक्यो व्यपदेष्टुं तथापि पीतशब्दस्य त्यक्त- त्वलक्षणायां प्रमाणाभावाञ्चतुर्थीसमासस्याननुशिष्टत्वेनान्याय्य: त्वात्कथञ्चिदनुशासनेऽपि वा हुताहुतसमुदायस्यैव पूर्व त्यक्त- स्थ होमेन नाशादहुतस्य च भक्ष्यमाणस्यात्यक्तत्वेनेन्द्रपीतपद. व्यपदेशानुपपत्तेः पीतत्वमेव पीतपदेनोच्यते । पानस्य च रसा- स्वादनरूपस्य देवतानिष्ठस्य व्यासज्य त्यक्तेऽपि सोमेऽवयवशः प्रत्येकमुपपत्तेः दित्थमातृवदेवेन्द्रपीतपदेन भक्ष्यमाणार्षस्य बुद्ध्या निष्कृष्टस्य व्यपदेशोपपत्तिः । वस्तुतस्तु रसास्वादनरूपस्य पानस्य नवमे निषेत्स्यमान- स्वात्कथञ्चिदङ्गीकारेऽपि वा त्यक्तत्ववत्समुदायस्यैव तत्सम्भवेना. हुतमात्रे तब्धपेदशस्यौपचारिकत्वतौल्यापत्तेः न पीतत्वं पीतपदा- र्थः । नाप्याहवनीयमुखप्रक्षेपरूपमौपचारिकं पानं लक्षणया पीतपदार्थः। तथात्वेऽपि हुतस्यैव पीसपदेन व्यपदेशापत्तेः तत्सम्ब- न्धिनो भक्ष्यमाणस्याहुतस्येन्द्रपीतपदेनोपलक्षणार्थम् । इन्द्रपीत- पदे धातूपपदप्रत्यय समुदाये लक्षणापत्तेः । अतोऽत्र पीतपदेन देवस्वपदालम्बनतया पात्नीवतायधिकरणोपपादितो देवतास्वी. कार एव लक्षणया प्रतिपाद्यते । एवं चन्द्रेण स्वीकृत इत्येवं तृतीयासमासेऽपि "कर्वकरणे कृताबहुल"मित्येव लक्षणानुगतो भविष्यति । स्वीकारस्य च ध. मिग्राहकममाणेनावयवावयविसाधारण्येनैव कल्पनान्न हुतेशषप- काशने कश्चिदुपचारः। लोके च व्यासज्य त्यागेऽपि प्रत्येकमेव सम्प्रदानेन स्वी.

·व्यप- मीमांसाकौस्तुभे [ ऐन्द्राग्नभक्षणेमन्त्राभावा- कारदर्शनात् स्वीकारस्य प्रतिदेवताधिष्ठानं भेदेन कल्पनोप- पत्तेः डिस्थमातृवयासज्य त्यागेऽर्धस्येन्द्रपीतशब्देन देशोपपत्तिः । चतुर्वाकरणे तु तद्धितेन देवतात्वस्यैवोक्तत्वान व्यासज्यवृत्तिदेवताकस्य प्रणामिति वैषम्यादपौनरुक्त्यं च । सूत्रं स्पष्टम् ॥ ( इति पूर्वः पक्षः) सू-एकस्मिन्वा देवतान्तरादिमागवत् ॥३-२-४०॥ (अथ सिद्धान्तः) नान्यसाहितेन्द्रदेवताके मन्त्रः । स्वदुक्तरीत्यैव रसास्वादनरू. पस्याग्निमुखप्रक्षेपरूपस्य वा पानस्येन्द्रपीतपदेनानभिधानात् । स्वीकृतत्वं तु पीतपदेन लक्ष्यत इति यद्यपि शक्यते वक्तुं तथापि स्वीकारस्य व्यासज्यवृत्तिदेवतास्थळे व्यासक्तदेवतानिरूपि. तस्यैकस्यैव लाघवेन कल्पनोपपत्तौ तन्नानात्वकल्पने प्रमाणामा. वाचतुर्धाकरणरूपविभागवदेव नैकेन व्यपदेशोपपत्तिः । अत एव सूत्रे देवतान्तराद्देवतान्तरनिरूपितस्वीकारादित्येवं व्याख्येयम् । यत्तु वार्तिकादौ यथाश्रुतसूत्रस्वारस्थाच्याग एव यजमानव्या. पारः पीतपदेन लक्ष्यत इत्यङ्गीकृत्य सिद्धान्त उपपादितः, स स्वीकारमनङ्गीत्यापि सिद्धान्तश्शक्यते वक्तुमिति पौदिपद- र्शनार्थम् । वस्तुतस्तु स्वीकारागीकरणावश्यकत्वस्यापि पानीवताधि. करणादावुपपादनाच्यागस्य च हुताहुतसमुदायविषयत्वेना हुतमात्रविषयत्वाभावादहुतस्य धातूपपदप्रत्ययसमुदायात्मकेने- न्द्रपीतपदेन पुनरपि लक्षणापत्तेः स्वीकारस्य तु धर्मिग्राहकप्रमा- णेनावयवावयवित्तित्वेनैव कल्पनाल्लाघवेन पाधातुना स्वीका- रमानं लक्षयित्वा सिद्धान्त उपपादनीयः ।

·धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ३०३ अमन्त्रकत्वपूर्वपक्षस्य चास्थायित्वेन स्थायिविचारप्रयो. जनम्-ऐन्द्राग्नेऽपि सवनविशेषणतया भक्षमन्त्रे प्रयोज्ये तदर्था. नुसन्धानवेलायां पीतपदेन व्यासज्यवृत्तिदेवतानिरूपित एक- स्वीकारत्वान्न तस्यानुसन्धान सिद्धान्ते । पूर्वपक्षे भिन्नत्वात्त- द्भवलेवेति द्रष्टव्यम् । सूत्रं व्याख्यासम् ।। इति द्वितीयान्तरागर्भिण्यां प्रथममैन्द्रामभक्षे मन्त्रा- भावाधिकरणम् । (१८) अथ भक्षमन्त्रस्य भायनान्यच्छन्दस्केऽपि विनियोगाधिकरणम् ॥ (१९) सू-छन्दश्च देवतावत् ॥३-२-४॥ (विषयसंशय सङ्गतयः) भक्षमन्त्र एव 'गायत्रछन्दस' इत्यादि श्रुतम् । तच्च गायत्रं छन्दो यस्येति व्युत्पत्यानन्तरपदोपात्ततत्तत्सोमविशेषणं, न तु पूर्वपदोपात्तसबनविशेषणम् । सिद्धान्तवदविमृष्टविधेयांशता. पत्तरित्यविवादम् । इदं तु विचार्यते-किमेतत्पदसामर्थ्यानुरो- धेन केवलगायत्रछन्दस्केन्द्रप्रदान एव भक्षमन्त्रः। किं वान्य- च्छन्दोयुक्तगायत्रछन्दस्केऽपीति । पादाध्यायसङ्गती स्पष्टे । इन्द्र- पीतपदेनेव केवलगायत्रच्छन्दस्क एवं प्रसक्तस्यापवादादनन्तरा। यद्यपि चायं विचारः इन्द्रपीताधिकरणसिद्धान्ते सवनवि- शेषणत्वे स्थितेऽपि केवलगायत्रच्छन्दस्कप्रदानबत्पातस्सवनस- म्बन्धिसोमभक्षण एवायं मन्त्र उतान्यसाहितेऽपीत्येव शक्यते कर्तुं तथापि पूर्वाधिकरणापवादत्त येहापि सङ्गतिसत्त्वानान्तरा कृत्वा चिन्तारूपेणापि विचारे कश्चिद्विरोधः ।

·मीमांसाकौस्तुभे [भक्षमन्त्रस्यगायत्रान्य- . : वस्तुतस्तु सबनविशेषणत्वे गायत्रादिपदानां "गायत्रं शात- रसवनं, त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनं, जागतं तृतीयसवनमित्याच्यर्थ. बादान्तरे तत्तत्सवनसामानाधिकरण्यदर्शनेन गोण्या वृत्या तत्त्व- वनप्रतिपादकत्वाद्वायत्रच्छन्दःपदे कर्मधारयेणैव तत्सबनविशेषण- खोपपत्ते!क्तविचारप्रयोजनमस्तीतीहैव सङ्गतिः । (पूर्वपक्षः) तत्र पूर्वाधिकरणवदेव गायत्रच्छन्दःपदस्थान्यसापेक्षगाय- प्रच्छन्दस्कप्रदानविषयत्वे बहुव्रीहि समासभाभयेन केवलगायत्र- इन्दकपदानसम्बन्धिसोमपरत्वम् । न च ज्योतिष्टोमे तादृशपदानाभावः । तत्र तदभावेऽपि यत्र बृहस्पतिसवादौ 'गायत्रमेतदहर्भवती सादिश्रुतेः केवलगा- यत्रादिच्छन्दस्कता तत्रास्योत्कर्षोपपत्तेः । न च सामान्य सम्बन्धबोधकप्रमाणाभावः । लौकिकसोमे केवलगायत्रच्छन्दस्कत्वस्य प्रातस्तवनसम्बन्धित्वस्येन्द्रपीतत्वा- देवासम्भवेन तयारच्या पारिशेष्यादेव विशेषणसामर्थ्यावृह- पतिसवीयसोमप्रतीत्युपपत्तेस्तत्प्रयोजनाभावात् । यवत्र कश्चिद्भक्षानुवाकसमाख्यया सामान्यसम्बन्ध इत्यु- कम् , तल्लोकेऽपि भक्षसद्भावादुपेक्षितम् । तस्मात् बृहस्पतिस- वीर्यन्द्रमदान एवायं मन्त्रः । न प्राकृते । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति पूर्वपक्षः) सु-सर्वेषु वाऽभावादेकच्छन्दसः ॥३-२-४२॥ (सि) ( अथ सिद्धान्तः) उपदेशातिदेशाभ्यां सर्वेष्वायं मन्त्रः । प्रकृतावेवायोग- व्यावृत्तिमात्रप्रकाशनेन निवेशोपपत्तेः ।

·0 काशीसंस्कृत सीरीज़ । ३२ अर्थसंग्रहः । पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरात्र. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२) रु०१-- ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाप्योपबृहणम् । परमर्षि भारद्वाजोहयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्च लितबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि० ५) रु०६-2 ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमद्व- ন্যায়বিনিবনা ঋ दीपेन च सहिता। (भाग ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसाय १ अध्यायादारभ्य २० अध्याया ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदी परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थ या व्याख्यया समलंकृतः। ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचित द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनि ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीम तः। टिप्पण्या च संयाजितः । ३० जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमदविद्यारण. दसमेतः , ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो (ज्यातिषरा-६ ४१ मेदिनीकोशः । मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् सपूर्णम् । ( भाग-२) (मीमांसा ३) रु. १०-० ४३ न्यायदशनम् । श्रीगोतमसुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु. ३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः । विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्रं२) रु.१-८ १६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( दैवज्ञभू. षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटोकाभ्यां सहिता। (ज्योतिषं ३) रु०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपाहवैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ८)रु०१-४ १८ मिताक्षरी । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषदीपिका चा (वेदा०७) रु०१-४ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकथाऽलङ्कतः। (कान्य०४) रु०४- ग्रन्थः ।

·. (छंद वि० काशीसंस्कृतलीरीज़ । ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता । (मीमांक ४) रु. १ ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्री मल्लिनाथकृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलालक्कु- रेण विरचितयाभावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । ( काव्य ५) रु०१-४ ५२ काथबोधः। साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। {काव्य०६)रु०१-~- ५४ अलङ्कारमुक्तावली । पर्वतीय-विद्वद्वर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय निर्मिता। (काव्य० वि० ७) रु०-१२.० ५५ वृत्तरत्नाकरः-भट्टकेदारप्रणीतः । नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणोपेतः । श्रुतबोधच्छन्दो- मञ्जरीसुवृत्ततिलकैश्च समेतः । ०१) १-८-० ५६ अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रकृतः । साहित्योपाध्याय श्री अनन्तरा मशास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूप्य संशोधितः । (अलवि०१२-४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया-माधव भट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना. द्याचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनादिन्या च समेतः । ( न्या० वि० ७)२-०-० ५८ प्रौढमनोरमा। म. म. श्रीभट्टोजीदीक्षितविरचिता तत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितश्रीभैरवमिश्रविरचितशब्दरत्नव्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाह्वमाधवशास्त्रिविरचित प्रभानामकटिप्प. ण्या समलङ्कृता । श्रीयतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्ययी. भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटोप्पण्याऽलङता ( अव्ययी भावान्तः प्रथमो भागः ) । व्याकरण वि० ५) ५९ आपस्तम्वगृह्यसूत्रम्। श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीतया तात्पर्यदर्शनाख्यया व्याख्यया च समलङ्कृतम, पृथक् सूत्रपाठेन,पाठभेदेन, मीमांसापदार्थविव रणेन च संयोजितम् ( कर्म० वि०५) मूल्यम् रु०३-०- ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम् ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित बटुकनाथ शर्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवोभृता पण्डित बलदेवोपाध्यायन च सम्पादितम्। (नाट्यशास्त्र वि० १) मूल्यम् रु०५-०-०, जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज श्राफीस, पत्रादिप्रेषणस्थानम् विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी। , .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.