·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तत्त्वचिन्तामण अनुमानखण्ड । प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादिसम्मत- त्यादुपमानात् प्रागनुमानं निरूप्यते । तत्र व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्माताज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमिति- स्तत्करणमनुमानं तच्च लिङ्गपरामर्शो न तु परास्ष्यमाणं लिङ्गामिति वक्ष्यते। अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपावीनां योग्यातुपलब्ध्या- भावनिश्चयेऽथ्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शत- श: सहचरितयोरपि व्यभिचारोपलब्धेश्च लोके धमादि- दर्शनानन्तरं वयादिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात् संवा- देन च प्रामाण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति न अप्रमाणसाधयेणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसाधर्म्यस्यानुमा- नत्वात् एतहाक्यस्य सन्दिग्धविपर्यास्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात् तयोश्च परकीययोरप्रत्यक्षत्वात् अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययोाघाताच्च। अपिचानुमा- नाप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्याप्यप्रमाणत्वापत्तेः प्रामाण्यस्यानुमे ·१ तत्त्वचिन्तामणी यत्वात् स्वतश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः। व्याप्ति- ग्रहोपायश्च वक्ष्यते । नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्ति: न तावदव्य- भिचरित त्वं तड्वि न साध्याभाववदत्तित्वम् साध्यवभिन्न- साध्याभाववदत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिकान्योऽन्याभावासा- मानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यात्तित्वं वा केवलान्वयिन्यभावात् । नापि सा- ध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्यवैयधिकरण्यान- धिकरणत्वं वा तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वं तच्च तत्र यत्किञ्चित्याध्यानधिकरणाधिकरणे धमे चासि- अथेदं वायं ज्ञेयत्वादित्यत्र समवायितया वाच्यत्वा- भावोघटएव प्रसिद्धः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता- काभावस्य केवलान्वयित्वात् । नचैवं घटएव व्यभिचार: साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्तित्वं हि व्यभिचारः न च वाच्यत्वाभावस्तादृशोघटइति चेत्तहि तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्याभावोव्याप्तिः। तथाचा- प्रसिद्धिः प्रतियोग्यरत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदकः तविशिष्टज्ञानस्वाभावधीहेतुत्वात् अन्यथा निर्विकल्पादपि घटोनास्तीति प्रतीत्यापत्तेः गवि शशशृङ्ग नास्तीतिप्रती- तेरप्रसिद्धेः शशशृङ्गं नास्तीति च शशे शृङ्गाभावइत्यर्थः । अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति साधि- ·अनुमानखण्डः। ३ करणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामानाधिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादौ प्रसिद्धमिति चेन साध्यासामा- नाधिकरण्यं हि न साध्यानधिकरणाधिकरणत्वं साध्या- धिकरणानधिकरणत्वं वा केवलान्वयिनि यत्किञ्चित्मा- ध्याधिकरणानधिकरणे धूमे चाव्याप्तेः। नापि खसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं प- बतीयवङ्गेमहानसीयधमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- योगित्वात् द्रव्यत्वादेरव्याप्यत्त्यव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रतियोगिविरोधित्वं व्याप्यत्तित्वं वा अभावविशेषणं देयं संयोगादौ साध्ये सत्त्वादेरनैकान्तिकत्वाभावप्रसङ्गात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादेरपरोऽत्यन्ताभावोऽस्ति अधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात् । नापि साधनवनिष्ठा- न्योऽन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवत्कत्वं व्याप्तिः मूले वृक्षः कपि- संयोगवान्नेत्यबाधितप्रतीते: तदन्योऽन्याभावस्थापि तत्र स त्वात् । नवं भेदाभेदः अवच्छेदकभेदेन तत् सत्त्वाभ्युप- गमात् साधनवन्निष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवद्यस्येति पश्चर्थः व्याप्यव्यापकभावानिरूपणात् साध्यसाधनयोा- प्तिनिरूप्यत्वात् वनिमत्पर्बतस्य ऽन्याभावप्रतियोगित्वाच्च विशेषाभावकूटादेवाभावव्यवहा- रोपपत्तौ सामान्याभावे मानाभावात् । नापि साधनसमा- नाधिकरण यावद्धर्मनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणसा- मानाधिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादेर्वैय- धूमवन्महानसनिष्ठान्यो- ·तत्त्वचिन्तामणी धिकरण्याप्रसिद्धेः महानसादौ समवायितया वद्भिवति मतोरत्यन्तान्योऽन्याभावयोः सत्त्वात् धूमादावप्युक्तलक्षणा- भावाच्च । अथानौपाधिकः सम्बन्धोव्याप्तिः उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः व्यापकत्वन्तु तह- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यभिचारे चावश्यमुपाधि: प्रतियोगित्वं न विरोधिलं सहानवस्थाननियमलक्षणं गोत्वाखत्वयोरतथात्वात् अन्योऽन्याभावप्रतियोगिन्यसत्त्वाच्च किन्तु यथाधिकरणाभावयोः स्वरूपविशेष: सम्बन्धः तथा प्रतियोगित्वमनुयोगित्वमपि अभावविरहात्मत्वं वेति चेत् यत्किञ्चित्साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धूमादौ प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मश्च सिद्ध्यसिट्विभ्यां न निषड्बु शक्यः यावत्माध्यव्यापके प्रमेयत्वादौ साधनाव्या- पकत्व यावत्माधनाव्यापके च घटत्वादौ साध्यव्यापकत्व निषिध्यतइति चेन्न व्यधिकरणत्वात् यावत्साधनाव्यापक- मव्यापकं यत्साध्यस्य यावत्माध्यव्यापकं व्यापकं वा यस्थ तत्त्वं तदिति चेन्न सोपाधेरपि तथात्वात् तथाहि साध- नस्य वङ्गरव्यापकं यावदाईन्धनन्तत् प्रत्येकमव्यापकं सा- ध्यधमस्य द्वितीये साध्यधूमस्य व्यापकमा न्धनं तद्यापक महानसीयवः। नापि साध्यं यावद्यभिचारि तदव्यमि- चारित्वमनौपाधिकत्वं साध्याव्यभिचारित्वस्यैव गसकत्व- सम्भवात् तच्च दूषितम् । नापि कात्नान सम्बन्धोव्याप्तिः एकव्यक्तिके तदभावात् नानाव्यक्तिकेपि सकलवससम्ब- ·अनुमानखण्डः। न्धस्य प्रत्येकवद्भावभावात् अतएव न कात्स्नपन साध्येन सम्बन्धोव्याप्तिः विषमव्याप्ते तदभावाच्च । नच यावत् साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः साधनाश्रये महानसादौ सकले प्रत्येकं व राश्रितत्वाभावात् । नापि साधनस- मानाधिकरणयाववर्मासमानाधिकरणसाध्यसामानाधिक- रण्यं यावद्धर्मसामानाधिकरण्यं हि यावत्तवर्भाधिकरणा- धिकरणत्वं तज्ञाप्रसिद्ध साधनसमानाधिकरणसकलमहा- नसत्वाद्यधिकरणाप्रतीतेः। नापि स्वाभाविकः सम्बन्धो व्याप्तिः स्वभावजन्यत्वे तदाश्रितत्वादौ वा व्यायतिव्याप्तेः। नाप्यविनाभावः केवलान्वयिन्यभावात् । अथ सम्बन्धमानं व्याप्तिः व्यभिचारिसम्बन्धस्यापि केनचित् सहव्याप्तित्वात् धमादिव्याप्तिस्तु विशिष्यैव निवक्तव्येति तन्न लिङ्गपराम- शविषयव्याप्तिखरूपनिरूपणप्रस्तावे लक्षणाभिधानस्यार्था- न्तरत्वात् । नच सम्बन्धमात्र तथा तबोधादमित्यनु- त्पत्तेः। नापि व्याप्तिपदप्रतिनिमित्तमिदं सम्बन्धनाने ऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात्। केवलान्वयिनि केवलान्वयि- धर्मसम्बन्धो व्यतिरेकिणि साध्यवदन्यात्तित्वं व्याप्तिः एत- योरनुमितिविशेषजनकत्वं अनुमितिमावे पक्षधर्मतैव प्रयोजिका। नचातिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्याः कार्यजनकत्वनियमादिति केचित् तदपि न साध्यवदन्यात्तित्वस्य धूमे सत्त्वात् वह्निमत्मवतान्य- स्मिन् धमसत्त्वात् । नच सकलसाध्यवदन्यात्तित्वं वनि- ·तत्त्वचिन्तामणौ EART मता प्रत्येकं तथात्वात् सर्वत्र लक्षणे साध्यत्वसाधनत्व- तदभिमतत्वानां व्याप्तिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः साध्यत्वं हि न सिद्धिकर्मत्वं सिषाधयिषाविषयत्वं वा महानसीयवनौ तदभावात्। नच सामान्यतो व्याप्त्यवगमोऽस्त्येव परस्य कथमन्यथा दूषणे नासाधकतां साधयेदिति वाच्यं स्वार्था- तुमानोपयोगिव्याप्तिखरूपनिरूपणं विना कथायामप्रवे- शादिति । अत्रोच्यते। प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्समानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः अन्य निष्ठवङ्गे- धूमवत्पर्वतरत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि तत्प्रतियोगिता न वङ्गित्वेनावच्छिद्यते धूमवति वजिर्नास्तीत्यप्रतीते: सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः पृथगेक अन्यथा स- कलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसिद्धरूपवदन्यत्रे चावगते वायौ रूपं न वा वायूरूपवान्नवेति संशयो न स्यात् विश्वेषाभावकूटस्य निश्चितत्वात् । यहा प्रतियोगियधिकरणखसंमानाधिकरणात्यन्ताभा- वाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यं यत्समानाधिकरणान्यो- इन्याभावप्रतियोगि यहन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधि- करण्यं वा खसमानाधिकरणान्योऽन्याभावाप्रतियोगियह- स्कत्वं वा। अन्यत्तिवङ्गितहतोरन्यत्तिधमवनिष्ठात्यन्ता- भावान्योऽन्याभावप्रतियोगित्वात् व्यधिकरणवनिधूमयोन- ·अनुमानखराड । व्याप्तिः किन्तु तत्तडमस्य समानाधिकरणतत्तद्दङ्गिना। नवं धूममात्रे न व्याप्तिरिति वाच्यं सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वेन धममानस्य व्याप्यत्वात् धूमसम्बन्धिवगिस्तद्याप्यएव युग- पदुत्पन्नविनष्टयोश्च व्याप्तिरेव कर्मणि च संयोगाभाव: प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । यद्दा प्रतियोगिवैयधिकरण्या- वच्छेदकावच्छिन्नत्वमत्यन्ताभावविशेषणं कर्माणि च संयो- गाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव । नचान्योऽन्याभावस्याच्याप्यत्तित्वम् अभेदस्याबाधितप्रत्य- भिज्ञानात् । व्याप्यव्यापकभावानानपि वस्तुसतस्तथात्वे नाज्ञायमानस्य सम्बन्धत्वेनैव भातस्य पश्चर्थत्वं नचैवमननु- गमो दोषाय कस्य का व्याप्तिरित्यननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमवति वद्भिदौ नस्त: धूमवान् वङ्गिमट्टदौ न भवतीति प्रतीतेासज्यत्तिप्रतियोगिको वद्भिवनिमतो- रत्यन्तान्योऽन्याभावौ धूमवति विद्यते इति कथमेते लक्षणे इतिचेन्न तादृशाभावानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगि न वनिवनिमन्तौ। अथवानोपाधिकलं व्याप्तिः तच्च यावत्खसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नं यत् तत्प्रतियोगिकात्वन्ताभावसमा- नाधिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । नावं सोपाधिः तत्र साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गिन आईन्चनवत्त्वादेरुपार्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं सा- ध्यस्य धूमादेः सामानाधिकरण्याभावात् उपाधे साध्यव्या- ·तत्त्वचिन्तामयी पकत्वात् एतदेव यावत्स्वव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामा नाधिकरण्यमनौपाधिकत्वं गीयते । यहा यावद्यत्समानाधि- करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासामा- नाधिकरण्यं यस्य तस्य तदेवानौपाधिकत्वं सोपाधौ तु सा- ध्यवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनउपाधेर्यो ऽत्यन्ताभावस्तेन समं हेतोः सामानाधिकरण्यम् उपाधेः साधनाव्यापक- त्वात् । यहा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः। तथाहि धूमस्य वह्निसम्बन्धित्वे धूमत्वमवच्छेदक धममात्रस्य वङ्गिसम्बन्धित्वात् वङ्गेस्तु धूमसम्बन्धेन वङ्गित्व- मनच्छेदकं धमासम्बन्धिनि गतत्वात् नातिप्रसक्तमवच्छेदक संयोगादौ तथात्वादर्शनात् किन्तु वह्नावाईन्धनप्रभवव- द्वित्वं धूमसम्बन्धितावच्छेदकं तादृशञ्च व्याप्यमेव । अथवा यत्मामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नं यस्य खरूपं तत्तस्य व्याप्यं वह्निसामानाधिकरण्यं हि धूमे धूमत्वेनावच्छिद्यते सोपाधौ बूपाधिना। अतएव साधनतावच्छेदकभिन्न येन साधनताभिमते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एव तत्र साधने विशेषणमुपाधिरिति वदन्ति । अतएव च साधना- व्यापकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व लक्षणं ध्रुवं व्यभिचारिणि साधने एकत्र साध्यतदभावयोर्विरोधेनाव- च्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवश्य साध्यसम्बन्धि तावच्छेदकमस्ति तदेव च साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक साधनाव्यापकं तत्रोपाधिः अतएव व्यभिचारे चावश्यमुपा- ·अनुमानखण्डे & धिरिति सङ्गच्छते अन्यथा व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वेन व्यभिचारित्वेन न तदनुमानमप्रयोजकत्वात् अतएव च तस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपलक्षणा व्याप्तिः साधनताभि- मते च कास्तीति स्फटिके जवाकुसुमबदुपाधिरसावुच्यते लक्षणन्तु साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्व सति साधना व्यापकत्वं विषमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः प्रतिनिमित्ता- भावात् दूषकता च तस्य व्यभिचारोन्नायकतया नच व्यभि- चारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वं अप्रयोजकसाध्यव्यापकव्यभि- चारिणोरप्युपाधित्वापत्तेरिति । सेयं व्याप्तिनं भूयोदर्शनगम्या दर्शनानां प्रत्येकमहे- तुत्वात् आशुविनाशिनां ऋमिकाणां मेलकाभावात् नच तावद्दर्शनजन्यसंस्कारा इन्द्रियसहकृता व्याप्तिधीहेतवः प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रियस्य तथात्वकल्पनादितिवाच्यं समान- विषये स्मरणे प्रत्यभिज्ञाने च संस्कारोहेतुरतः कथं संस्का रेण व्याप्तिज्ञानं जन्येत अन्यथातिप्रसङ्गः। किञ्च सम्बन्ध भूयो दर्शनं भूयःसु स्थानेषु दर्शनं भयसां वा दर्शनं भूयांसि वा दर्शनानि न तथा एकल रूपरसथोद्रव्यत्वघटत्वयोञ्च व्याप्तिग्रहात् एकत्रैव धारावाहिके तडीप्रसङ्गात् भूयस्तस्य त्रिचतुरादित्वेनाननुगमाञ्च। अपि च पार्थिवत्वलौहले- ख्यत्वादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याप्त्यग्रहात् तर्कसहकृतं तथेति चेत्तहि सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनसहकृतः स एव व्याप्तिग्राहकोऽस्तु आवश्यकत्वात् किं भूयोदर्शनेन नच तेन ·तत्त्वचिन्तामणौ जातमात्रस्य विना तर्कएव नावतरति प्रथमदर्शने व्युत्पन्नस्य तर्कसम्म वात् नचैवमेवास्तु तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्थानात् प्रतिनित्तिहत्वनुमितिजनकव्याप्तिज्ञानं तके विनैवातोनानवस्थेति चेत्तहि व्यभिचारात् सोऽपि नव्याप्तिग्रहे हेतुः नचैतबुड्वाववान्तरजातिरस्ति सामान्य- प्रत्यासत्त्या सोपसंहारादविनाभावग्रहः सामान्यरूपता च सकद्दर्शनगम्यतिभूयोदर्शनापेक्षेति चेन्त्र सामान्यस्थ हि प्रत्यासत्तित्व लाघवात् नतु सामान्यतया ज्ञातस्य तदन- भ्युपगमाञ्च । नच काकतालीयत्वादिशङ्काव्युदासा) द्विती- यादिदर्शनापेक्षेति वाच्यं द्वितीयादिदर्शनेऽपि शङ्कातादव- स्यात् । नत्वनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुः तद्दे- शकालतवावस्थितघटादीनामुपाधित्वशङ्कानिरासः कस्य- चित् साधनव्यापकत्वज्ञानेन कस्यचित् साध्याव्यापकत्व- ज्ञानेन स्यात् तच्च भूयोदर्शनं विना नावतरतीति चेन्न अयोग्योपाधिध्यतिरेकस्यानुमानाधीनज्ञानत्वेनानवस्थापा- अथ साध्यसाधनसहचरितधर्मान्तराणामुपा- धित्वसंशये न व्याप्तिग्रहः अतस्तेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयो दर्शनाधीनसाध्याव्यापकत्वज्ञाने सतीत्येतदर्थं भूयोदर्शना- पेक्षा अतएव यावता दर्शनेन तनिश्चयस्तावङ्गयोदर्शनं हेतुरिति न वारसंख्यानियमो न वाऽननुगमः यद्यपि चान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वसंशयो नान्यव्या- प्तिग्रहप्रतिबन्धकस्तथापि तदाहितव्यभिचारसंशयः प्रति- तात् ।

·अनुमानखण्ड.। बन्धकइति तद्दिधननमावश्यकमिति चेन्न अयोग्योपाधि संशयाधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनुच्छेदात् स च न भूयोदर्शनानाप्यनुमानादित्युक्तम् । अपि च भूयोदर्शना- हितसंस्कारो न वहिरिन्द्रियसहकारी तद्यापार विनापि च सहचारादिज्ञानवतो व्याप्तिग्रहात् नापि मनस इन्द्रि- यादिवट्योदर्शनजन्यसंस्कारस्य तज्जन्यस्मरणस्य वा प्रमा- णान्तरत्वापत्तेः तस्मात् परिशेषेण सकृद्दर्शनगग्या सा तथा युपाध्यभावो व्याप्तिः अभावश्च केवलाधिकरणं तत्काल- सम्बन्धो वा स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा तच्च प्रथमदर्शनेनाव- गतमेव चक्षुरादिना न चाधिकस्तदभावोऽस्ति न च प्रति- योगिज्ञानमधिकरणादिज्ञानजनकं येनोपाधिज्ञानं विना तन्नस्यात् एवमुपाध्यभावे ज्ञाते किञ्चिन्न ज्ञातुमवशिष्यते उपाध्यभावव्यवहारस्तु तड्वि यमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार- दूवावधिज्ञानं नचैवं रासभसम्बन्धतुल्यवगिधूमसम्बन्धज्ञा- नादेवानुमितिः स्यादिति वाचम् उपाधिस्मरणे सत्युपाधि- तद्याप्येतरसकलतदुपलम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपलम्भस- हितस्य केवलाधिकरणज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वात् व्यवहा- रहेतुत्वाच्च । नन्वेवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयाविशेषद- शंने सति रासभादिसंशयवत् तत्संशयो न स्यादिति चेत् व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवोपाधिर्मायोपाधित्वेन न ज्ञात इतिशङ्कया ग्टहीतव्याशावपि संशयः अतस्तत्र भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासहारा व्यात्वभावशङ्कापनीयते ।

·सत्त्वचिन्तामणौ यहा ज्ञानप्रामाण्यसंशयाद्याप्तिसंशयः यथा घटज्ञानसा- मम्यां सत्यां घटज्ञाने सति तत् प्रामाण्यसंशयाहितस्तत् सं- शयो न त्वग्रिमसंशयानुरोधेन तत्र घटज्ञानमेव न वृत्त- मिति कल्प्यते तथेहाप्युपाध्यभावस्य व्याप्तित्वात् तस्य च केवलाधिकरणरूपस्य प्रथमदर्शनेऽपि निश्चितत्वात् व्याप्ति- ग्राहकान्तरस्याभावाच्च परिशेषेण सकृद्दर्शनस्य व्याप्तिग्रा- हकत्वात् तन्निश्चये प्रामाण्यसंशयादेव तत् संशयः । नचैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्तिपरिच्छेदः स्यादिति वाच्यं तत्र व्याप्तेरभावात् प्रत्यक्षज्ञाने विषयस्य हेतुत्वात् कचिदसंस- र्गाग्रहात् तथाव्यवहारो दोषमाहात्म्यात् नचावापि तथा- रोपे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्समस्तीत्यारोप इत्य- भ्युपगमात् । केचित्तु साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि- साध्यसामानाधिकरण्यं साधनवनिष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियो- मिसाध्यवकत्वं वा व्याप्तिस्तदुभयमपि योग्यं प्रत्यक्षेण वह्नि- धमसम्बन्धानुभवेन प्रथममवगतमेव । महानसे योऽत्य- न्ताभावोऽन्योऽन्याभावोवावगतस्तस्य प्रतियोगी न वति- वा वह्निमानित्यनुभवात् रासभे तथावगमेऽप्यग्रे स बाध्यतइति तन्त्र एवं हि तइङ्गितमयोरेव व्याप्तिः स्यात् नतु धमत्ववङ्गित्वावच्छेदेन नच तदनुमानोपयोगिङ्गित्वं वनिमत्त्वं वा न प्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञासुमशक्यमेवेतिमैवं प्रकृतसाध्वव्यापकसाधनाव्यापकोवा साधनत्वाभिमतेन समं प्रकृतसाध्यसम्बन्धितावच्छेदक ·अनुमानखण्डः। विशेषणं वोपाधि: उभयथापि तदभावो न व्याप्तिः सिद्ध्य- सिविभ्यां तन्निषेधानुपपत्तेः किन्तु यावत्खव्यभिचारिव्य- भिचारि साध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्व तस्य च प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् । किञ्च न वस्तुगत्या व्याप्तेज्ञानं हेतुः किन्तु व्याप्तित्वेन तच्च उपाध्यभावत्वं नच उपाधेरज्ञाने तद- भावत्वेन ज्ञानं सम्भवति विशेषणज्ञानसाध्यत्वाविशिष्टज्ञानस्य नच नियमत: प्रथममुपाधिधीरस्ति। यच्चोतं प्रतियोगिज्ञानं व्यवहारहेतुः नाभावज्ञानइत्यस्तु तावदेवं तथापि तदभावो मा व्यवहारि उपाध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्थादेव उपाधिज्ञानं विनापि नचैवं । वस्तुतस्तु विशेषादर्शने सह- चारादिसाधारणधर्मदर्शनाद्यभिचारसंशयात् प्रथमदर्श- नेन न व्याप्तिनिश्चयः । अथ व्यभिचारसंशयो नाव्यभिचा- रनिश्चयप्रतिबन्धकः ग्राह्यसंशयस्य निश्चयाप्रतिबन्धकत्वात् अन्यथा संशयोत्तरं कापि निश्चयो न स्यादिति चेन्न व्यभि- चारसंशयः प्रतिबन्धक इति ब्रूमः किन्तु विशेषादर्शने सति सहचारादिसाधारणधर्मदर्शनात् संशय: स्यात् नतु संश- यसामग्रीतोनिश्चय इति । किञ्च यवीसामग्री यत्र प्रतिब- न्धिका विशेषादर्शने तत्र तवीरपीति व्यभिचारसंशयोऽपि प्रतिबन्धकः एवं भूयोदर्शनमपि संशायकं तर्कवनवस्थाग्रस्त- एवेति कथं व्याप्तिग्रहः । अत्रोच्यते व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचारदर्शनं व्याप्तिग्राहकं ज्ञानं निश्चयः शङ्का च सा च कचिदुपाधि- ·तत्त्वचिन्तामणी सन्देहात् कचिद्विशेषादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् तहिरहश्च कचिद्विपक्षबाधकतर्कात् कचित् खत: सिद्धएव तर्कस्य व्याप्तिग्रहमलकत्वेनानवस्थेति चेत् न यावदाशङ्ख तर्कानुसरणात् यत्र च व्याघातेन शङ्खव नावतरति तत्र तक विनैव व्याप्तिग्रहः तथाहि धमो यदि वङ्गासमव- हितानन्यत्वे सति वजिसमवहिताजन्यः स्यान्नोत्पन्न: स्थादित्यत्र किं धूमोऽवङ्गेरेव भविष्यति कचिदगि वि- नापि भविष्यति अहेतुकएव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्यात् सव्वत्र खक्रियाव्याघात: स्यात् यदि हि ग्टहीतान्वय- व्यतिरेकं हेतुं विना कार्यात्पत्तिं शङ्केत तदा खयमेव धूमाथे बङ्गेः तृप्त्यर्थं भोजनस्य परप्रतिपत्त्यर्थं शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुयात् तेन विनापि तत्सम्भवात् तस्मात्तत्तदुपादानमेव तादृशशङ्का प्रतिबन्धकं शङ्कायां न नियतोपादानं नियतोपादाने च न शङ्का तदिदमुक्त तदेव ह्याशक्यते यस्मिन्नाशयमाने खक्रियाव्याघातो न भवतीति नहि सम्भवति खयं वङ्गादिकं धूमादिकार्थ्यार्थं नियमन उपादत्ते तत् कारणं तन्नेत्याशक्यते चेति एतेन व्याघातो विरोधः सच सहानवस्थाननियमति तत्राप्य- नवस्थेति निरस्त स्वक्रियायाएवशङ्काप्रतिबन्धकत्वात् अत- एव व्यापातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्या- घातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतइतिखण्डनकारम- तमप्यपातम् । नहि व्याघातः शङ्काश्रितः किन्तु खक्रियेव ·अनुमानखण्डः। ARO शङ्काप्रतिबन्धिकेति न वा विशेषदर्शनात् कचित् शङ्का- निवृत्तिरेवं स्थात् न चैतादृशतर्कावतारो भयोदर्शनं विनेति भूयोदर्शनादरः नतु स खतएव प्रयोजक, अतएव न तदा हित संस्कारी न मानान्तरं तकस्याप्रमात्वात् तच्च प्रत्य- क्षयाप्तिज्ञाने हेतुः तदभावेपि शब्दानुमानास्यां तद्- ग्रहात्। ननु सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनवद्यभिचार- शङ्काविरहानुकूलतर्कयो नं व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चय इति चेन्न स्वरूपसतोरेव तया- ाप्तिग्राहकत्वात् सत्तांद्याप्तिप्रमा तदाभासात्तदप्रमा विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । अपरे तु यत्न तर्के व्याप्त्यनुभवोमूलं तत्र तर्कान्तरापेक्षा यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हेतुः तत्र न तन्तिरापेक्षेति नानवस्था अस्ति च जातमात्राणामिष्टानिष्टसाधनतानुमितिहेतु- व्याप्तिस्मरणं तदानों व्याप्यनुभावकाभावात् तन्मूलानु- भवमूलाचाग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति। यत्त्वनादि- सिद्धकार्यकारणभावविरोधादिमूलाः केचित्तर्का इति तत्व तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमानएव पर्यवसानात् । नच व्याप्ति- ग्रहान्यथानुपपत्त्येव तर्कस्थानादिसिव्याप्तिकत्वज्ञानमिति वाच्यम् अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात्। अन्ये तु विपक्षबाधक तर्कादनौपाधिकत्वग्रहएव तदधीनो व्याप्तिग्रह इति तदमि न तर्कस्याप्रमाणत्वात्। व्यभिचारादिशानिरासद्वारा प्रत्यक्षादिसहकारी स इति चेन्न अनवस्थाभयेन तर्क ·तत्त्वचिन्तामणी विना व्याघातात् यत्र शङ्काविरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तकस्य व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्ध्या भावग्रहः अयोग्यानान्तु साध्याव्यापकत्वसाधनव्यापकत्व- साधनादभावग्रह इत्यनौपाधिकत्वं सुग्रहमिति तत्तुच्छम् अनुमानेन तत्साधने नवस्थानात् प्रमाणान्तरस्थाभावात् । ये चानुकूलतकं विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्ति- ग्रहं वदन्ति तेषां पतरत्वस्य साध्यव्यापकत्वग्रहेऽनुमान- मात्रमुच्छिद्यत अनुमानमात्रोच्छेदकत्वादेव पक्षतरोना- पाधिरिति चेत् भ्रान्तोऽसि नहि वयमुपाधित्वेन तस्य दोषत्वमाचक्ष्महे साध्यव्यापकत्वेन तद्यतिरेकात् पक्ष साध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वज्जलेपाच अपि च करवसिंयोगः शक्त्यतिरिक्तातीन्द्रिय- धर्मसमवायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकत्वान्न साधकं तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वे किमप्रयोजकं नाम तस्माद्विपक्षबाधक- तर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रहदूत्यप्रयोजकत्वमिति । उक्तव्याप्तिप्रकारेष्वन्योऽन्याभावगभैव व्याप्तिरनुमिति- हेतुत्ववात् अतोनाननुगमः। अनौपाधिकत्वं तल्लक्षणं नन्देवमुपाधिरसिद्ध्युपजीव्यत्वेन व्यभिचारवत् हेत्वाभासा- न्तरं स्यात् नतु व्यायभावत्वेनासिद्धिरिति चेत् तज्ज्ञान- मुपजीव्यमपि न खतोदूषकं नान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाध- नाव्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकम- तिप्रसक्त व्यभिचाराज्ञानस्य तहेतुत्वात् तद्धीस्तथा नचा- ·अनुमानखण्डः। १ नौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानेहेतुरित्यक्तम् । तथाच व्यभि- चारज्ञानद्वारा सदूषकः एवञ्च परमुखनिरीक्षकतयासिङ्घ- साधनवन्न पृथक् नचैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचार- स्तदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति वाच्यम्। साध्याभाववद्- दृत्तित्वं हि व्यभिचारः तदभावश्च नाव्यभिचारः केवला- न्वयिन्यभावात्। किन्तु खसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं न चानयोः परस्परविरहत्व- मिति । व्या हश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या सकलधमादि- विषयकः कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्याप्त्यग्रहे तस्मादनुमिति: सा चेन्द्रियसम्बदविशेषणतातिरिक्तव वा तहिशेष्यकप्रत्यक्ष तदिन्द्रियसन्निकर्षस्य हेतुत्वेनानागतादौ संयोगादेरभा- वादिति वदन्ति तदपरे न मन्यन्ते तथाहि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सन्निकृष्टधमविषये धमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता सा टतीयलिङ्गपरामर्श पक्षनिष्ठधूमत्तितया ज्ञा- यते ततोऽनुमितिः तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधमविषये धूमत्व न धूमावङ्गिव्याप्यइत्यनुभवस्तथैव व्याप्तिस्मरणं ततो धूमवानयमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमत्वेन पक्षत्ति- धूमज्ञानादनुमितिः व्याप्त्यनुभवतत्स्मरणपक्षधर्मताज्ञाना- नामेकप्रकारकत्वेनानुमितिहेतुत्वात् । गवादिपदेष्वपि शक्त्यनुभवतत्स्मरणवाक्यानुभवानामेकप्रकारकत्वन हे- तुहेतुमद्भाव इत्यपूर्वं वक्ष्यते तत्र योग्यतादिबलादपूर्व- - ·तत्वचिन्तामया ५ ८ व्यक्तिलाभोऽनुमाने तु पक्षधर्मताबलात् धूमावङ्गियाप्य- इत्यनुभवो नतु सर्बोधमो वह्निव्याप्यइति येन सर्वभानार्थ तत्वीकारः। अथ वह्निमानयमित्यनुमितिर्विशेषणज्ञानसाध्यावि- शिष्टज्ञानत्वादिति पर्वतीयवङ्गिभानार्थं तत्कल्पने धमेऽपि तथा कचिधूमस्यापि व्यापकत्वादिति चेन्न विशिष्टवैशिष्ट- जाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावश्यकत्व न हेतु- वात् तच्च उत्तमेव नतु विशेषणज्ञानमपि तथा गौरवात् गौरयमिति विशिष्टज्ञाने युगपविशेष्ये विशेषणे सन्निकर्ष एव कारणं नतु निर्विकल्पकं मानाभावात् विशिष्टज्ञान- त्वमेव मानमिति चेन्न दृष्टान्ताभावात् दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेषणधीजन्यत्वानभ्युपगमात् विशिष्टपैशिष्टज्ञानत्वात् अपि च प्रमेयत्वेन व्याप्तिं परिच्छिन्दन् सर्वज्ञः स्यात् तथा च परकीयज्ञानविषये घटत्वं नवेति संशया न स्यात प्रमेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेयत्वेन घटं जाना- त्येव घटत्व तस्य न जानाति इति चेन्न तत् किं घटत्व न प्रमेयं येन तन्त्र जानीयात् सकलघटत्तिधर्मस्य प्रमेयत्वेन तदज्ञानासम्भवात् । उच्यते यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदानुकूलतर्का- दिकं विना धूमादौ व्यभिचारसंशया न स्यात् प्रसिद्धघूमे वह्निसम्बन्चावगमात् कालान्तरीयदेशान्तरीयधमस्य मा- नाभावेनाजानात् सामान्येन तु सकलधूमोपस्थितौ धमा- ·अनुमानखण्ड न्तरे विशेषादर्शनेन संशया युज्यते। यत्तु पाकादौ चि- कोर्षा सुखादौ इच्छा न स्यात् सिवे इच्छाविरहात् असिस्थाज्ञानात् तस्मात् सुखत्वादिना ज्ञातेषु सर्वेषु सिद्धं विहायासिद्धे इच्छा भवतीत्यभ्युपेयं तन्न असिद्ध- स्थाज्ञानेऽपि सिड्वगोचरज्ञानादेव इच्छाप्रत्तिखाभाव्याद- सिड्डे तयोरुत्पत्तेः न चातिप्रसङ्गः समानप्रकारकत्वेन ज्ञानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावात् नतु समानविषयत्वे- नापि कचिदप्यकल्पनात् समानविषयकत्वे सत्यपि समान प्रकारकज्ञानाभावेनेच्छाकृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौरवाच्चेति परसिड्वान्तात् । नच सर्वज्ञत्वे संशयो न स्यादिति दोषः घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि ज्ञानं संश- यविरोधि तच्च न वृत्तं स्वसामग्रीविरहात् अतो घटत्वादि सकलविशेषज्ञानेऽपि स घटो न वेति मंशयति । उपाधिज्ञानाद्यभिचारज्ञाने सति न व्याप्तिनिश्चय- इत्यपाधिर्निरूप्यते। तत्रोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वा- भिमताव्यापक: अनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्याप्तिज्ञाने हेतु- रतो व्यापकत्वादिज्ञानेनान्योऽन्याश्रयः । यहा व्यापकत्वं तहन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगित्वञ्चाव्याप- कत्वं प्रतियोगित्वञ्च तदधिकरणानधिकरणत्वमिति वदन्ति तन्त्र साधनपक्षधविच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तः नच तयोरनुपाधित्वं दूषकतावीजसाम्यात् मित्रातनयत्वेन ·तत्त्वचिन्तामणी श्यामत्वसाधने शाकपाकजत्वस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उगतरूपवत्त्वस्य च शास्त्र प्रयोजकत्वेनो- पाधित्वखीकाराच्चेति पचेतरेऽतिव्याप्तिश्च नच व्यतिरेके पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र इतरान्यत्वस्यासिविवारणार्थ पर्वत- पदं विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेशणत्वान्न स उपाधिः बाधोनीतस्याप्यनुपाधितापत्तेः न चेष्टापत्तिः इतरान्यत्व- स्थाप्रसिद्ध्या विशेषणं विना व्यायग्रहेण तत्सार्थकत्वात् । वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्ष्तर उपाधिरिति चेत् अस्तु तथा तथापि पक्षातिरिक्ते साध्यव्यापकताग्रहादुपाधेर्दूष- कत्वं तच्च तत्राप्यस्ति अन्यथा पक्षे साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उपाधिमात्रमुच्छिद्येत विपक्षाव्यावर्तकविशेषणपून्यत्वं वि- शेषणं तेन बाधोनीतपक्षेतरस्य परिग्रहः तत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात् नतु पर्वतेतरत्वादेरिति चेन्न नहि वस्तु- विपक्षव्यावर्तकविशेषणशून्यं सर्वत्र प्रमेयत्वादेः सत्त्वा- तत्रोपातेति विशेषणे सिद्ध्यसिड्विव्याघातः तथापि च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे तत्र स्त इति तद्याहत्त्या पक्षे साध्यव्यात्तिरतो हेतोयभिचार एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति पक्षेतरएव तत्रोपाधिः स्यात् ताव- मावस्यैव व दूषकत्वाच्च व्यर्थ विशेषणम् । अतएवानुमान- मानोच्छेदकतया जातित्वान्न पक्षेतरउपाधिरित्यपास्तं दूषणसमर्थत्वेन जातित्वाभावात् एतेन पक्षतरव्यात्त्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरस्तम् उपाधित्वाभावेऽपि दूषणसमर्थ- ·अनुमानखवाड । १ त्वात् । अथोपाधिः खयतिरेकेण सत्प्रतिपक्षोत्यापकतवा दूषणं पक्षतरत्वव्यतिरेकश्च न साध्याभावसाधकोऽसाधारण- त्वात् नतु व्यभिचारोन्नायकतया दूषणं यथाहि साध्यव्याप- कोपाध्यव्याप्यतया हेतोः साध्याव्याप्यत्वं तथा साध्यव्याप्य- हेत्वव्यापकतयोपाधेन साध्यव्यापकत्वमपि सिध्येत् व्याप्ति- ग्राहकस्योभयत्रापि साम्येन विनिगमकविरहात् तस्माद्यथा साध्यव्याप्य न हेतुना साध्यं साधनीयं तथा साध्ययापको- पाधियारत्त्या साध्याभावोऽपि साधनीयो व्याप्तिग्रहतौल्या- दिति दूषकतावीज सोऽयं सत्प्रतिपक्ष एवेति मैवं एवं हि सत्प्रतिपक्षउपाध्युद्भावनं न स्यात् सत्प्रतिपक्षान्तरवत् किञ्चैवं बाधोनीतोऽपि पक्षेतरो नोपाधिः स्यात् व्यति- रेके साधारण्यात् । ननु बाधे नोपाधिनियमः धूमेन हदे वङ्गिसाधने तदभावात् नतु हेतुमति पक्षे बाधे पक्षतरो- पाधिनियमः प्रत्यक्ष वनौ कृतकत्वेनानुष्णत्वे साध्ये तेज- स्वादेरुपाधित्वसम्भवादिति चेत् न तेजोमात्र पक्षवे- ऽतेजस्वं विनान्यस्य उपाधेरभावात् किञ्च पर्वतावयवदृत्त्य- न्यत्वं पर्वतेतरद्रव्यत्वं इदपर्वतसंयोगानाधारत्वं इदपर्वता- न्यत्वादिकमुपाधिः स्यादेवव्यतिरेकेऽसाधारण्याभावात् व्य- तिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्च न चासाधारण्यं तस्यापि सत्यतिपक्षोत्थापकतया दोषत्वात् तस्मादुभयोरपि व्याप्ति- ग्राहकसाम्ये विरोधान्न व्याप्तिनिश्चयः किन्तूभयत्र व्यभि- चारसंशयः तथाच व्यभिचारसंशयाधायकत्वेनोपाधेर्दूषकत्वं ·२२ तत्त्वचिन्तामणौ तच्च पक्षतरेप्यस्ति तदुक्तमुपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति । भवतु वोक्तन्यायेन सकलानुमानभङ्गभिया पक्षतरोऽनुपाधिः तथापि लक्षणमतिव्यापकम् । नापि साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं दूषकतावौजस्य व्यभि- चारोन्नयनस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा साम्येन विषमव्याप्तस्या- प्युपाधित्वात् तथा दूषकतायां साध्यव्याप्यत्वस्याप्रयोजक- त्वाच्च । अथ साध्यप्रयोजकोधर्म उपाधिः प्रयोजकत्वञ्च न न्यूनाधिकदेशपत्तेः तस्मिन् सत्यभवतस्तेन विनापि भवत स्तदप्रयोजकत्वात् अन्यथा पक्षतरस्याप्युपाधित्वप्रसङ्ग इति चेत् न दूषणोपयिकं हि प्रयोजकत्वमिह विवक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमेवेति तदेव प्रयोजकं नत्वधिकं व्यर्थत्वात्। अथोपाधिः स उच्यते यहर्मोऽन्यत्र प्रतिविम्बते यथा जवाकुसुमं स्फटिकलौहित्य उपाधिः तथा चोपाधित्तिव्याप्यत्वं हेतुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः नच व्याप्यत्वमात्रेण दूषकत्वमिति साध्य- व्यापकतापीष्यते तथाच समव्याप्त एवोपाधिरिति चेत् तत् किं विषमव्याप्तस्य दूषकतावीजाभावान्नोपाधिशब्दवाच्यत्वं तथात्वेऽप्युपाधिपदप्रतिनिमित्ताभावाद्दा नाद्यः तस्यापि व्यभिचाराद्युन्नायकत्वात् नापरः नहि लोके समव्याप्तएवा- न्यत्र स्खधर्मप्रतिविम्बजनकएवोपाधिपदप्रयोगः लाभाद्युपा- धिना कृतमित्यादौ लाभादावुपाधिपदप्रयोगात् । किञ्च न शास्त्रे लौकिकव्यवहारार्थमुपाधिव्युत्पादनं किन्त्वनुमान- ·अनुमानखण्ड । २३ दूषणार्थं तच्च साध्यव्यापकत्व सति साधनाव्यापकत्वमात्र मिति शास्त्रे तवैवोपाधिपदप्रयोगः । अन्ये तु यदभावोव्य- भिचारविरोधी स उपाधिः नच विषमव्याप्तस्थाभावोव्यभि- चारं विरुणवि तस्याभावेऽपि व्यभिचारात् अस्ति ह्यनि- त्यत्वव्यापकं प्रमेयत्वं तद्याप्यञ्च गुणत्वं न चानित्यत्वगुणत्व- योाप्तिरस्ति समव्याप्तिकस्य च व्यतिरेक स्तथा नहि सा- ध्यव्यापकव्याप्योभूतस्य व्याप्यं यत्तत् साध्यं व्यभिचरतिव्यभि चारे चान्ततःसाध्यमेवोपाधिः अभेदेऽपि व्याप्यव्यापकत्वात् साधनाव्यापकत्वादिति खोचकुस्तन्न तवापि ह्यव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रमावश्यकत्वाल्लाघवाच्च न साध्य- व्यापकव्याप्यत्वमपि भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् नच साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वं साध्यव्याप्यमित्यत्रापि छनौपाधिकत्वं तदेव वाच्य तथा चानवस्थेति अनौपाधि- कत्वे च व्याप्तिलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापके विशेषणं दृत्तमेव किञ्च यस्मिन् सत्यनुमितिनं भवति तदेव तत्र दूषणं नतु यद्यतिरेके भवत्येवेत्येतद्गर्म विरुदत्वादेरप्य- दोषत्वापत्त: नापि पक्षधविच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपा- ध्यव्यापनात् । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यवात्रावणत्वस्यो- पाधित्वापत्तेच शब्दधर्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वं रूपादौ तत्रात्रावणत्वं व्यापकं पक्षे प्रमेयत्वस्य साधनस्या- व्यापकं हि तत्। आर्दैन्धनवत्त्वादावुपाधौ पक्षनियत यत्र ·तत्त्वचिन्तामणौ तादृशधर्माभावाच्च। अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः तेन ध्वंसस्य जन्यत्वेन धंस- प्रतियोगित्वे साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भावत्वमु- पाधिः श्यामत्वे शाकपाकजत्वमुपाधिरिति तन्न पक्षधा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात् जलं प्रमेयं रसवत्त्वा- दित्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकष्टथिवीत्वस्योपाधित्व- प्रसङ्गात् सौपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्य- व्यापकव्यभिचारित्वे साधनावच्छिन्नेत्यस्य व्यर्थत्वप्रसङ्गाच्च । किञ्च पक्षद्द येऽपि विशिष्टसाध्यव्यभिचारं विशिष्टसाध्यव्यति- रेकं वा प्रसाध्य पश्चात् केवलसाध्धव्यभिचारः केवलसाध्य- व्यतिरेको वा साधनीयस्तथा चार्थान्तरं केवलसाध्ये हि विवादो नतु विशिष्टे। अथ प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्ध्यर्थ विशिष्टसाध्यव्यभिचारः साध्य इति चेन्न अप्राप्तकालत्वात् प्रथम साध्यव्यभिचारएवोद्भाव्यस्तत्रासिद्धावुपाधिरिति चेत् तहि प्रकृतानुमाने नोपाधि षणं स्यात् किञ्च साध्यव्यभिचारहेतुत्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यभि- चारएवोपन्यसनीयोनोपाधिः। स्यादेतत्पर्यवसितसाध्य- व्यापकत्वे सति साधनाव्यापकउपाधिः पर्यवसितं साध्य पक्षधर्मताबललभ्यं यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मा- तिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यत्र पर्यवसितं यत्माध्यम् अनित्यत्वं तस्य व्यापकं कृतकत्वमुपाधिः यदि च तथैव कृतकत्वमपि शब्दे साध्यते तदा अनित्यत्वमुपाधि;

·अनुमानखण्डः । तदुक्तं वाद्युक्तसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकैरुपाधिरुद्भाव्यः पयवसितं नियमयन् दूषकतावीजसाम्राज्यादिति । अनेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिः संग्टह्यते तादृश साध्यस्य पर्यावसितत्वादिति तन्न एवं हि घणुकस्य साव- यवत्वे सिद्दे घणुकमनित्यद्रव्यासमवेतं जन्यमहत्त्वानधिक- रणद्रव्यत्वादित्यत्र निस्पर्शद्रव्यसमवेतत्वमुपाधिः स्यात् भवति हि नित्यद्र्व्यसमवेतत्वं पर्यवसितं साध्यं तस्य व्या- पकं साधनाव्यापकञ्च किञ्च पक्षधर्माताबललभ्यसाध्यसिद्धौ निष्फल उपाधिः तदसिद्धौ च कस्य व्यापकः नहि सोपाधौ पक्षधर्माताबलात् साध्यं सिध्यति यस्य यापकउपाधिः स्यादिति। अत्रोच्यते यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्य- व्यभिचारित्वं स उपाधिः लक्षणन्तु पर्यवसितसाध्यव्याय- कबे सति साधनाव्यापकत्वं यद्दविच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध तदवच्छिन्नं पर्यसितं साध्य स च धर्मः कचित् साधनमेव कचिद्रव्यत्वादि कचिन्महानसत्वादि तथाहि समव्याप्तस्य विषमव्याप्तस्य वा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारः सुटएव व्यापकव्यभिचारिणस्तद्याप्यव्य- भिचारनियमात् साधनावच्छिन्नपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकयोयभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव यथा धंसस्थानित्यत्वे साध्य भावत्वस्य वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च विशेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्ट व्यभिचारस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् अतएव ३ ·२६ तत्वचिन्तामणी नार्थान्तरं विशेषणाव्यभिचारित्वेन ज्ञाते साधने विशिष्ट- व्यभिचारः सिध्यन् विशेष्यसाध्यव्यभिचारमादायेव सिध्य- ति पक्षधर्माताबलात् अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् न च पक्षधर्मताबलात् प्रकृतसिहावर्थान्तरम् । यद्दा प्रत्यक्ष- स्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सति द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वान्महत्त्ववत् तथा मित्रा- तनयत्वं श्यामत्वव्यभिचारि मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे सति श्याममित्नातनयत्वव्यापकव्यभिचारित्वात् अघटत्ववत् अव्यभिचारश्च तत्मामानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तच्चाभेदेऽपि । यहा यः साधनव्यभिचारी साध्यव्यभि- चारोन्नायकः स उपाधिः तत्त्वञ्च साक्षात् परम्परया वेति नार्थान्तरम् । किञ्च अर्थान्तरस्य पुरुषदोषत्वादाभासा- न्तरस्य तत्राभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोषः नचैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यताप्रावण त्वं जलं प्रमेयं रस- वत्त्वाहित्यत्र पृथिवीत्वमुपाधिः स्यात् केवलान्वयित्वसाधक- प्रमाणेन तत्र साध्यसि रुपाधेविशिष्टाव्यापकत्वात् न च पक्षतरे खव्याघातकत्वेनानुपाधावतिव्याप्तिः तत्रानुकूल- तर्काभावेन साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् सहचारदर्शनादेस्तेन विना संशायकत्वादित्युक्तं बाधोनीते चानुकूलतर्कोऽस्त्ये- वेति एवं पर्वतावयवरत्त्यन्यत्वादेरपि नोपाधित्वपक्षमात्र यावर्त्तकविशेषणवत्त्वात् अतएव धूमे आन्धनप्रभववनि- मत्त्वं द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वे उद्भूतरूपवत्त्वं मित्नातन- ·अनुमानखण्ड । यश्यामत्व शाकपाकजत्वं जन्यानित्यत्व भावत्वमुपाधि: तदुत्कर्षेण साध्योत्कर्षात् अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकतो वैद्यकात् कारणतावगमेन घटोन्मजनप्रसङ्गेन साध्यव्या- पकतानिश्चयात् तत् किं कार्यकारणयोरेव व्याप्तिः तथा च बहुधा व्याकुलौस्यादिति चेन्न तदुपजीव्यान्येषामप्यनुकूल- तर्केण व्याप्तिग्रहात् यत्र साध्योपाध्योर्हेतुसाध्ययोर्वा व्याप्ति- ग्राहकसाम्यान्नैकत्र व्याप्तिनिश्चयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्व व्यभिचारसशयोपधायकत्वात् यदा च तादृश्येकवानुकूल- तर्कावतारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्वं वा निश्चितं पक्षेतरस्य खव्याघातकत्वेन न हेतुव्यभिचारसंशायकत्वमतो न सन्दि- ग्धोपाधिरपि सः। यत्तु पक्षेतरस्य यथा साध्यव्यापकत्व तथा साध्याभावव्यापकत्वमपि ग्राहकसास्यात् तथा चोभ- यव्यापकनिहत्त्वा साध्यतदभावाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम् न चैवं । तथा च पक्षेतरः साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दूषयेदिति तन्त्र तथापि हि साध्यव्यापकता पक्ष- मालम्ब्य हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणं स्थादेव । ननु यत्रोपाधिस्तत्वानुकूलतर्कोयदि नास्ति तदा तदभावे- नैव व्याप्तेरग्रहः अथास्ति तदा साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनो- पाधिः साध्याव्यापकवनिश्चयानोपाधिरित्युभयथापि नो- पाधिर्दूषणं न च व्यायभावव्याप्यमुभयमतउपाधिरपि तद- भावोन्नयनेन दोषइति वाच्यं उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूल- तर्काभावोपजीवकत्वेन तस्यैव दोषत्वादिति चेन सोपा- ·तत्त्वचिन्तामणी धावेकन साध्यतदभावसम्बन्धस्य विरुवत्वादवच्छेदभेदेव तदुभयसम्बन्धो वाच्यः तथाच साधने साध्यसम्बन्धिताव- च्छेदकरूपमनुकूलतर्कभावोपजीवनमन्तरेणोपाधिरावश्यक स्तथानुकलतर्काभावोऽप्यावश्यकडूति उभयोरपि विनिगम- काभावाद्दूषकत्वम्। अन्ये तु यद्यारत्त्या यस्य साधनस्य साध्य निवर्तते न धर्मास्तत्र हेतावुपाधिः सच धर्मोयस्था- भावात् पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धाभावः यथा आन्क्षनवत्त्वं व्यावर्त्तते हि तद्यारत्त्या धूमवत्त्वमयोगोलके अतएव तत्र साध्यसाधनसम्बन्धाभाव: पक्षे एवं भावत्वयारत्त्या ध्वंसे जन्यत्वानित्यत्वयोः सम्बन्धोनिवर्तमानः पक्षधर्मताबला- दनित्यत्वाभावमादाय सिध्यति तथा वायावद्भूतरूपवत्त्वं निवर्तमानं वहिव्यत्व सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत् प्रत्य- क्षत्वाभावमादाय सिध्यति तथा चोभयवापि पक्षे साधा- भावसिद्या साध्यसाधनसम्बन्धाभावोऽस्तीति अतएव बाधा- नुनौतपक्षतरस्थानुपाधित्व स्वव्याघातकत्वेन तद्यतिरेकस्य साध्याव्यावर्तकत्वादिति। यत्तूपाधिमात्रस्य लक्षणं व्यति- रेकिधर्मत्वं पतरोऽपि कचिदुपाधिः तत्तदुपाधेस्तु तत्तत्- साध्यव्यापकत्वे सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वं नच धूमवङ्गि- सम्बन्धोपाधिः पक्षतरत्वं स्थादिति वाच्यम् आपाद्या- प्रसिद्देरिति तन्न अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छे- दकमुपाधित्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकित्वमतिप्रसङ्गात् विशेषलक्षणे वद्भिवूमसम्बन्ने पक्षतरत्वस्योपाधित्वप्रस- ·अनुमानखुराड:1 २६ शाच्च। केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिः कचिाव पक्षा- वृत्तिहेतुः यथा करका दृथिवी कठिनसंयोगात् इत्यत्रानु ष्णाशीतस्पर्शवत्वं नच तत्र स्वरूपासिविरेव दोषः सर्व- नोपाधेर्दूषणान्तरसङ्घरादित्याडः । साध्यञ्च नोपाधिः व्यभिचारसाधने साध्या विशिष्टत्वात् अनुमितिमानोच्छेद- प्रसङ्गाच्च। स चायं द्विविधः निश्चितः सन्दिग्धश्च साध- व्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निश्चितोयभिचारनि- अयाधायकत्वेन निश्चितोपाधिः यथा वह्निमत्त्वेन धूमवत्तले साध्ये आर्दैन्धनप्रभववनिमत्त्वं यत्र साधनाव्यापकत्वस- न्देहः साध्ययापकत्वसंशयोवा तदुभयसन्देहोवा तत्व हेतु- व्यभिचारसंशावकत्वेन सन्दिग्धोपाधिः यथा मित्वातनय- त्वेन श्यामत्व साध्ये शाकाद्याहारपरिणतिजत्वं न च तेनैव हेतुना शाकपाकजत्वमपि साध्यं तत्र श्यामत्वस्यो- याधित्वादुभयस्यापि साधने अर्थान्तरं श्यामत्वमाले विवा- दो नभयत्र नचैवं धूमावानुमानेऽपि वह्निसामग्रुग्या धिः स्यात् तत्र वङ्गिनेव तत्सामन्यापि समं धूमस्थानौषा- धिकत्वनिश्चयात् अब तु मित्रातनयत्वव्याप्यश्यामसा- मन्या स्थातव्यमित्यत्र कार्यकारणभावादीनां व्याप्तिप्राइ- काणामभावात् अतएव साध्यसामग्या सह हेतोरपि यल व्याप्तिग्राहकमस्ति तत्र सामग्री नोपाधिः यत्र व तन्नाति तत्र साप्युपाधिरित्यभिसन्धाय सामग्री च कचि- बोपाधिनतु सर्वत्र इत्युक्तं यथा तुल्ययोगक्षेमवोरुपाक्षे- ·तत्त्वचिन्तामणी ३. ापकतासन्देहे ईश्वरानुमाने शरीरजन्यत्वाणुत्वादिः यथा च शाकपाकजत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातन- यत्वे । यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्त- रमिति तदुभावने निरनुयोज्यानुयोगति तन्न सन्दिग्धा नकान्तिकवद्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणत्वादुपारिव व्यभिचारनिश्चयाधायकतया । इदानीमुपाघेर्दूषकतावीजं निरूप्यते। नाप्यस्य व्यतिरेकद्वारा सत्प्रतिपक्षत्वेन दूषकत्वं तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरवदुपाघेरुद्भावनं न स्यात् न च प्रतिपक्षबाडल्ये नाधिकबलार्थमुद्भावनं शतमप्यन्धानां न पश्यतीति न्यायात् एकेनापि बहूनां प्रतिबन्धाच व्याप्ति- पक्षधर्मातेति बलं तच्च तुल्यमेव नतु भूयस्त्वमपि एकस्मादनु- मितिदर्शनात् सन्दिग्धोपाधेरदूषकतापाताच्च तद्यतिरेकस्य यक्षे सन्दिग्धत्वात् । अपि चैवं बाधोनीतपक्षतरस्योपा- धित्वं न स्यात् व्यतिरेकेासाधारख्यात् पक्षधर्मश्चोपाधिन स्थात् यधा घटोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यत्वं अन्धकारो द्रव्यं स्वातन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यनाश्रावणत्वं तद्यति- रेकस्य पक्षात्तित्वात् न च नायमुपाधिः तल्लक्षणसत्त्वात् अन्यथा दूषकत्वसम्भवाच्च । किञ्च साध्यव्यापकव्याप्यत्वेनो- पाथेः साध्याव्यापकत्वे तद्यतिरेकेण कथं सत्प्रतिपक्ष नह्य- व्यापकव्यतिरेकादव्याप्यव्यतिरेकः नापि व्याप्तिविरहरूप- तया असिवत्वेनानौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासात् ।

·अनुमानखाइ । नाप्यनौपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वस्य तत्त्वेन व्याप्ति- ज्ञानकारणविघटकतया व्याप्यत्वासिहावन्तर्भावः। नह्य- न्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यव्याप्तिज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकमित्युक्तम् । न च साध्यव्यापकत्वसाध्यव्याप्य- त्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यव्यापकज्ञानं नोत्पत्तुमई- तौति वाच्यं नहि साध्यव्यापकव्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञान- कारण येन तत्प्रतिबन्धकं स्यात् किन्तु साध्यव्यापकव्यभि- चारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वज्ञानहारा नापि व्यभिचारो- नायकत्वेन यथाहि साध्यव्यापकव्यभिचारितया साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमनुमेयं तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वमुपाधेरप्यनुमेयं व्याप्तिग्राहकसाम्यात् नापि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोन्नायकतया साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेरेव साध्याव्यापकत्वसाधनात् तस्मादुपाधिहेत्वाभासान्तरमिति । उच्यते आन्धनवत्वादेस्तर्कादिना साध्यव्यापकत्व- साधने व्यापकत्वे निश्चिते दूषकतावीजचिन्तनं यदि हि साध्यसाधनसहचारदर्शनेनोपाधौ साध्यव्यापकतानिश्चयएव नास्ति तदोपाधित्वनिश्चयाभावात् दूषकतैव नास्तीति क बहिर्भावान्तर्भावचिन्ता। किञ्च सत्प्रतिपक्षतया व्याप्य- त्वासिहतया खातन्त्रेण वा यदि दोषत्वं सर्वथा साध्यव्याप- कतानिश्चयोवाच्यः तेन विना तेषामभावात् । तस्मादुपा- धिनिश्चयाद्यभिचारनिश्चयः तत्संशयात्तत्संशयइति व्यभि- ·३५ तत्त्वचिन्तामणौ चारज्ञानद्वारा साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोना- यकतया वोपाधेर्दूषकत्वम् । यहा साध्यव्यापकाभाववद् त्तितया साध्यव्यभिचारित्वमुन्नेयं न च साधनाभाववद्- त्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम् उपाधिमानोच्छेदप्रसङ्गात् सत्प्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्यतिरेकवत् अत्तिगगनादौ साध्या- व्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच्च । अथोपाध्याभासाः। असाधारणविपर्ययो यथान्वय- व्यतिरेकिणि साध्ये बाधोन्नीतान्यपक्षतरत्वम् । अप्रसिङ्घ- साध्यविपर्ययो यथा केवलान्वयिनि साध्ये पक्षेतरत्वादिः। बाधितसाध्यकविपर्ययो यथा वङ्गिरुष्णस्वेजखादित्यत्राकृत- कत्वम् । पक्षाविपर्यवो यथा क्षित्यादिकं सकार्टकं कार्यत्वा- दित्यनाणुव्यतिरिक्तत्वम् अवाणुव्यतिरेकव्यतिरेकस्य क्षि- त्यादेरेक देशकृत्त्या भागासिकः। पूर्बसाधनव्यतिरेकोयथा शर्करारसोऽनित्योऽनित्यत्तिगुणत्वात् रसोनित्यो रमने- न्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वात् रसत्ववदित्यादौ पूर्वसाध- मतायाः प्रयोगानुरोधित्वेनाव्यवस्थितत्वात् कदाचिन्चित्य- त्वसाधनव्यरिरेकस्योपाधित्वं कदाचिदनित्यत्वसाधनव्यति- रेकित्वस्येति वस्तुव्यवस्था न स्यात् उपाधेनित्यदोषत्वाच्च । नहि यद्येन सोपाधिसम्बडं तत्तेनानुपाधित्वसम्बई सम्मति नतु सत्प्रतिपक्षोच्छेदः पूर्वसाधनव्यतिरेकस्यानुपाधिले बीजं स्थापनाया यत्राभासत्वं तत्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात् न च पूर्वहेतोसतएवासाध- ·अनुमानखराड:1 कत्वात् सत्प्रतिपक्षवैवयं तत्रेति वाच्यम् अग्टह्यमाणविशेष दशाया सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेको यथा अकर्टकत्वानुमाने नित्यत्वादिः। पक्षविपक्षान्यतरान्यो यथा प्रसिद्वानुमाने पर्वतजलदान्यतरान्यत्वम् । पक्षेतर- साध्याभावो यथाव पर्वतेतराग्निमत्त्व नचान व्यर्थविशे- षणत्वं दूषणं सत्त्वेप्युपाधेराभासत्वात् । तत्तुल्यश्च यथा- वैव पर्वतेतरेन्धनवत्त्वम् । एवं वह्निसामग्यादिकमूह्यम् । व्यायनन्तरं पक्षधर्माता निरूप्यते । तत्र न तावत् सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वं पक्षत्वम् सन्देहो हि न विशेषणं परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिना तस्य नाशात् नोपलक्षणम् अन्यावर्तकतापत्तेः नामि साधकबाधकप्रमाणाभावः उभयाभावस्य प्रत्येकसत्त्वेऽपि सत्त्वात् नाप्यभावहयं तथा बाधकप्रमाणाभावस्य व्यर्थत्वात् इदादेः पक्षत्वेऽपि बाधहेत्वसियादेरावश्यकत्वेनानुमि- त्यनुत्पादात् नापि साधकप्रमाणाभावः श्रोतव्योमन्तव्य इति श्रुत्या समानविषयकश्रवणान्तरं मननबोधनात् प्रत्य- क्षदृष्टेऽप्यनुमानदर्शनात् एकलिङ्गावगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानाच्च मन्तव्यचोपपत्तिभिरिति स्मरणात् । सिषाधयिषितसाध्यधर्मा धर्मों पक्षः तथाहि मुमुक्षोः शब्दादात्मावगमेऽपि मननस्य मोक्षोपायत्वेन सिट्विविशे- षानुमितीच्छयात्मानुमानम् अतएव प्रत्यक्षपरिकलितम- प्यर्थमनुमानेन बुभत्सन्ते तकरसिकाः नहि करिणि दृष्टे अथ ·तत्त्वचिन्तामणी चौत्कारेण तमनुमिमतेऽनुमातार इति वाचस्पतिवचने योरविरोधः अनुमित्मातहिरहाभ्यां तदुपपत्तेरिति चेन्न सन्देहवत्परामर्शपूर्व सिषाधयिषाया अप्यभावात् योग्यता- याश्चानिरूपणात् सिषाधयिषाविरपि धनगजितेन मेघानुमानात् स्वकारणाधीनटतीयलिङ्गपरामर्शबलेनान- पेक्षितानुमानदर्शनाच्चेति । उच्यते सिषाधयिषाविरहसह- कृतसाधकप्रमाणाभावो यत्रास्ति स पक्षः तेन सिषाधयि- पाविरइंसहकृतं साधकप्रमाणं यवास्ति स न पक्षः यत्र साधकप्रमाणे सत्यसति वा सिषाधयिषा यत्र वोभयाभाव- स्तत्र विशिष्टाभावात् पक्षत्वं यद्यपि पक्षत्वस्य केवलान्वयि- त्वात् नास्य भेदकत्वं तथापि पक्षपदप्रतिनिमित्तमुक्तम् । पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुः । व्याप्यत्वावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्माताज्ञानं तथा लाघवात् परामर्शहेतुत्वेनावश्यकत्वाच्च एवञ्च धमो वङ्गिव्याप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञानहयादेवानुमितिरस्तु । न चानुमितिं प्रति व्याप्यत्वज्ञानमेव हेतुर्लाघवात् उप जीव्यत्वाञ्चेति वाच्यं तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धौ युगपदुप- स्थित्यभावात् । अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रिय- सन्निकृष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति तथेन्द्रियसन्त्रि- कृष्टे धूमे वकिव्याप्यधूमस्मरणे धमत्वासाधारणधर्मदर्शना- द्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सामग्यारत्तत्वादिति स एवानुमितिहेतुरिति चेत् न प्रत्यक्षसामग्रीतोऽनुमिति- ·अनुमानखण्ड:1 ३५ सामग्या बलवत्त्वात् अनुमितिरेवोत्पद्यते न तु व्याया- भेदप्रत्ययः अन्यथा तवापि परामर्शानन्तरं परामर्शान्तरम् तदनुव्यवसायो वा भवेन्नन्वनुमितिः । अथ धमोवङ्गि- व्याप्यइति स्मरतः पर्वतीयधूमेन्द्रियसन्निकर्षे प्रथमत एव व्याप्तिधूमत्वयोर्वैशिष्ट्य यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तत्र यत्र चाप्तवाक्याइङ्गिव्याप्यवानमिति ज्ञानं तत्रोभयत्रापि लाघवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्व- कल्पनादन्यत्रापि तथेति चेत् न इन्द्रियासन्निकृष्टेऽतीन्द्रिये च लिङ्गे प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रौविरहात्त न विनानुमि- त्यनुत्मादापत्तः। अस्मदुक्तसामग्याश्च तत्रापि सत्त्वात् न चानुमानात् तत्र परामर्शोऽनवस्थानात् अथ धथा स देवदत्तो गौरो न वा परमाणूरूपाधिकरणं न वेति संशयो वहिरखतन्त्रेणापि मनसा कोटिस्मरणविशेषादर्शनादि- सहकारिवशाजन्यते यथा वा निद्रासहकारेण वाह्यखाना- नुभवः तथेहापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्याप्तिस्मरणसहन कृतेन मनसा परामर्शो जन्यते तदनन्तरमनुमितिदर्शना- दिति चेत् न व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतापत्त : तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणं सहकारि समासाद्य मनो- वहिर्गोचरां प्रमां जनयति यथेन्द्रियादि संशयखप्नौ तु न प्रमे इति न निद्रादेः प्रमाणान्तरत्वम् । नच तवापि कर्थ स धूमो वह्निव्याप्य इति व्यवहारः तदानों तद्याप्यत्वा- नुभावकाभावादिति वाचं तत्र स्मृतधूमे धमत्वेन बङ्गि- ·तत्त्वचिन्तामणो व्याप्यवानुमानात् न च तन्मते धूमत्वेन व्यत्यनुभव: सम्भवति अतएव योवहिव्याप्यवान् सोऽवश्य वह्निमान् इति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा। अथ पर्वतीय- धूमे धूमत्वेन ज्ञाते वङ्गिव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्य- नुमितिः स्यादिति चेन्न धूमो वगियाप्यति स्मरणे विद्यमाने धमत्वज्ञानस्य विशेषदर्शनत्वेन संशयाभावात् अन्यथा परामर्शोऽपि कुतो न स्यात् संशयेन प्रति बन्धादिति चेत्तुल्यं न च सामान्यनिश्चयस्य सामान्य- संशयनिवर्तकत्वाचूमसामान्ये एव संशयो माभूत् विशे- घसंशयश्च विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेषे संश- यनिरासार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य इति वाच्यं यत्र हि यद्यावर्तकधर्मदर्शनं तत्र न तत्संशयः तच्च सामान्य विशेषे वेति । वस्तुतस्तु धूमत्वपुरस्कारेण व्याप्ति स्मरणे बक्षधर्मताज्ञाने चानुमितिभवत्येव । ननु भावोऽभावो- वा उभयथापि प्रमेयमित्यत्र भावत्वाभावत्वयोाप्यत्वाव- छेदकयोरग्रहादनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्यान्य- तरत्वस्थ लिङ्गत्वाभावादिति चेत् न भावत्वाभावत्वान्यान्य- धर्मवत्त्वस्य तत्र लिङ्गत्वात् एवं धूमालोकान्यतरत्वमपि लिङ्गम् । अथ वतिरेकज्ञानं यदुत्पत्तिप्रतिबन्धकं तत्त- निश्चयसाध्य यथा च पक्षधर्मस्य व्याप्यभेदज्ञानमनुमिति- प्रतिबन्धकम् अतो व्याप्याभेदज्ञानं तवेतुः सिध्यतीति चेन्न धमत्वपुरस्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्मताज्ञाने च सति ·अनुमानखण्ड । विशेषदर्शनान धमे व्याप्यभेदनानं किन्तु अनुमितेरेवो- त्यत्तिः तत्मामग्रीसत्त्वात् अतो व्याप्यभेदनानं नानुमिति- प्रतिबन्धकं येन व्याप्याभेदज्ञानं तब्बेतुः स्यात् न च धमत्व- प्रकारेण व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मताग्रहे इयं धूमव्यक्तिवति- याप्या नेति चास्यतोऽनुमित्यापत्तिरतोविशिष्टनानं हेतुरिति वाच्य धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेन तादृशचमा- नुत्पत्तः तत्रानुमितिसद्भावादेव अन्यथा निश्चयसामन्यां सत्यां भ्रमानन्तरं परामर्शएव कुतो न भवति अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रहएवानुमिति- हेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् अतएवासन्नि- कृष्टधमज्ञानादप्यनुमितिः। न चैवं गौरवं तदा विशिष्ट- ज्ञानानुपस्थितेः। न च जनकज्ञानाविरोधिनोज्ञानस्या- प्रतिबन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् अभेद- ज्ञानस्याजनकत्वात् त्वयामि लिङ्गपरामर्श तादृशस्य प्रति- बन्धकत्वस्वीकाराच्च । अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजाति- र्वा लिङ्गन स्थात् तद्गतधान्तरस्थाभावात् अतएव तस्य विलक्षणत्वात् इति चेन्न व्यत्तरेव तत्र प्रकारत्वात् नहि गौर्गोत्वमिति ज्ञानयोरविशेषः अन्यथा गोत्वमिति- ज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वापत्त्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्श चातु- पयोगात् गवेतरारत्तित्वे सति सकलगोटत्तित्वं गोत्वत्व- मित्यनुभवाच्च न चैवमनवस्था तदितरावृत्तित्वे सति तद्- वृत्तित्वस्थानुभवेनापलापासम्भवात् ।

·तत्त्वचिन्तामणौ मेव । अनोच्यते अयमालोको धूमो वा उभयथापि वनि- व्याप्यइति ज्ञानं ततोऽनुमितिः न च धूमत्वेनालोकत्वेन वा तत्र निश्चयः । अथ तदन्यान्यत्वमेव तत्र लिङ्ग न च तद- ज्ञानदशायामनुमितिदर्शनात् न तथेति वाच्यं धमालोका- न्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदर्थं तबोधावश्यकत्वादिति चेन्न नहि धमालोकान्यान्यत्वं धूमा- न्यान्यत्वं वा व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् व्यभिचारावारक- विशेषणवत्वाच्च किन्तु धमत्वादिकं तच्च तत्र सन्दिग्ध- ननु तदन्यान्यहङ्गिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्तिविरहसाधनस्य बाधितत्वात् पुरुषस्तु तत्र नौलधूम- वत्त्वादित्यनवाधिकेन निग्टह्यते न तु व्याप्यत्वासिहोति चेन्न तदन्यान्य मालोकखरूपमेव तच्च व्याप्यमिति सत्य न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः अतिप्रसङ्गात् किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात् न च तदन्यान्यत्वं वह्नि- व्याप्यतावच्छेदकमित्युक्तम् । न चैवं तदन्यान्यत्वाइङ्गि- व्याप्यत्वमपि तत्र नानुमेयं व्यर्थविशेषणत्वादिति वाच्यं प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्वविशेषदर्शनाद्याप्यत्वज्ञानं जनयति विशेषणज्ञानविशेषणविशेष्यसम्बन्धविशेषणविशेष्येन्द्रियस- विकर्षतदसंसर्गाग्रहविशेषदर्शनानां सत्त्वेन वनिव्याप्य- त्वप्रत्यक्षसत्त्वात् न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञानं सहकारीति वाच्यम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तयात्तदन्यान्यत्व- ·अनुमानखण्डः। ज्ञानं तत्र व्याप्यताज्ञानोपक्षीणं नतु साक्षादनुमितिहेतु- रिति किञ्च वङ्गियाप्यवानमितिशाब्दज्ञाने व्याप्यत्वज्ञान कारणमित्यन्यत्रापि तथा। अथ वकिव्याप्यत्वमपि वत्रि- याप्यतावच्छेदकं तथाहि वह्निनिरूपिता धमादिप्रत्येक- वृत्तिरेव व्याप्तिाप्तित्वेन सकलधूमादित्तिव्यात्यवच्छे- दिका आश्रयभेदेनावच्छेदकभेदेन च व्याप्तिभेदादिति चेन्न सकलभूमादित्तिव्याप्तौ मानाभावात् यत्र वङ्गिव्याप्यस्तत्र वङ्गिरिति व्याप्तिबुवौ शाब्दव्याप्यत्वबुवौ च प्रत्येकत्ति- घ्यावाश्रयत्वस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तबोधाभावात् । अपि च यत्न धूमत्वव्याप्योर्वेशिधं प्रथम- मेव प्रत्यक्षण युगपत्मक्षधर्मे भासते तत्र लाघवात् व्याय- त्वज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदकं न चैवमतिरिक्तविशिष्टज्ञा- नकारणत्वे गौरवं दोषाय सप्रमाणकत्वात् कारणताग्रह- दशायां फलमुखगौरवस्य सिद्ध्यसिट्विभ्यामदोषत्वात् न चा- सन्निकृष्टे धमे तदभावः भवन्मतानुमितिहेतुव्याप्तिस्मरण- धूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदुत्यादात् यथा परमाणुर्निर- वयवद्र्यं नित्यपरिमाणवत्त्वात् आकाशवदित्यादौ प्रत्येका- नुमानोपनीतातीन्द्रियसाध्यसाधनयोराकाशत्तितया स्म- रणे व्यभिचाराजाने मनसा व्याप्यनुभवः। अनुमानयोः प्रत्येकतदुभयसहचाराविषयत्वेन व्यायग्राहकत्वात् न चातो- न्द्रियव्याप्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयं तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभावात् नच तदुपनयसहितस्य मनसोवहिरर्थप्रमाहेतुत्वे उपनयस ·নননিষী 20 प्रमाणान्तरत्वम् इन्द्रियादेः सन्निकर्षवदुपनयस्य नियत- व्यापाराभावेन प्रमायामकरणत्वात् सहकारिता च तद- भावेऽपि भवति वहिरिन्द्रियलिङ्गसादृश्यादिव्यापार विना- पि चिन्तोपनीतपदार्थानां बाधकानक्तारे मनसा संस- गर्गानुभवस्य सकलजनसिद्धात् कथमन्यथा कविकाव्यादिक- मिति । स्यादेतत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रियेण वङ्गेरसन्निकर्षे तन्नियतसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्या- योग्यत्वात्। न च घूमत्वेन सकलधूमव्याप्यतावगमात् धूम- विशेषे संस्कारात् स्मरणाहोपनीतव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभि- ज्ञाने तत्ताविशिष्टस्येवेति वाच्यम् एवं हि धूमवत्त्वेन वङ्गि- मत्त्वज्ञानात् धूमवद्विशेषे पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण या विज्ञानापेक्षण वहिम ग्रहोवङ्गिमत्त्वसंसर्गग्रहो बास्तु किमनुमानेन पृथक् वहिमत्त्वस्मरणं तत् नास्ति किन्तु व्यायवच्छेदकतयति चेन्न वह्निमान्न वेति संशया- नुरोधेन स्वतन्त्रवह्निमत्त्वस्मरणात्। न च विशिष्टज्ञाने स्वतन्त्रविशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वं गौरवात् । अथ योयत्र विशिष्य पूर्वमवगंतः स तत्र मंस्कारवशायथार्थप्रत्यक्ष भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने न च पर्वते विशिष्य पुरा वगिरवगतः यत्र चन्दने सौरभमुपलब्धं तत्र संस्कारवशा- चक्षुषा सुरभि चन्दनभिति ज्ञानमन्यथानुमितिरिति चेत् तर्हि पक्षधर्मधमेऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कारवशात्तद्गतव्याप्तिबोधः प्रत्यक्षेण । न च सहचार- ·82 अनुमानखाडः। दर्शनजन्यसंस्कारसहितेनेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति महानसीयधूमवत्पर्वतीयधूमे व्याप्त्यवगमो बङ्गेस्तु न प्रत्यक्षसामग्री सत्रिकर्षाभावादिति वाचं हेतुमाध्य- साक्षात्कारं विना प्रत्यक्षेण व्यायग्रहात्। न च पर्वते वह्निसाक्षात्कारः न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्य- विशेषोव्याप्तिः पक्षे साध्यग्रहं विनेत्यक्तम् । उच्यते विशे- पणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्ध स्तयोरसंसर्गाग्रहोविशेष- दशनं विशेषणविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षों गौरयमित्यादियथा- थविशिष्ट प्रत्यक्षकारणम् अस्ति चालापि व्याप्तिस्परणं स्मृत- व्याप्नेः पक्षतिधूमे सत्त्वम् एकैव हि सा व्याप्तिः तयोर- संसर्गाग्रहोषमत्व विषदर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रिय सवि- कर्षश्च व्याप्तिविशिष्टज्ञानकारणं न च वह्निविशिष्टज्ञान- सामग्री वङ्गेरसन्निकर्षात्। कश्चित्त धमत्वे परम्परा- सम्बन्धेन वङ्गिव्याप्यत्वं पूर्व ग्टहीतं तथा च संस्कारोपनीतं वङ्गिव्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धेन पक्षत्तिधमत्वे प्रत्यभिज्ञा- यते तदृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात् एवञ्च धूमत्वव्याप्यत्वपरा- मर्शादेवानुमितिरिति प्राह । भवतु तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्ग स्यात् न तु व्यक्ति तथा च सर्वोपसंहा- रेण व्यक्तौ व्याप्तिग्रहार्थं सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्यपादान- मफलं स्यात् दृश्यते च परम्परासम्बन्धज्ञानं विना जाति- व्याप्तिमविदुषोऽपि धूमाहङ्गानुमानं नहि बाध्यतावच्छेद- कतया भासमानस्थावस व्यापताग्रहः गानाभावात् .

·तत्त्वचिन्तामणी तस्मात् पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरविशिष्टवैशिष्य ज्ञान प्रक्षे वा टतीयलिङ्गपरामर्शः। अन्ये तु खसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यापकत्वं तत्मामानाधि- करण्यञ्च व्याप्यत्वं तथा च लाघवात् व्यापकतानानमनुमि- तिहेतुः साध्यस्य पक्षधर्मव्यापकताज्ञानञ्च परामर्शः नतु साध्यव्याप्तख पक्षधर्मताज्ञानं साध्यव्याप्यवत्पक्षधर्मताज्ञान वा गौरवात् अतएव योयोधूमवान् सोऽग्निमानित्युदा- हरणवाक्ये साध्यायोगव्यवच्छेदेन धूमव्यापकता वङ्गरुप- दयते अन्यथा वह्निमानेव धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदेनो- दाहरणशरीरं स्थात् दोषोऽपि व्यभिचारादिर्न पक्षधर्म- व्यापकं साध्यमित्येवोद्भाव्यः । अथ पर्वतत्तिधूमव्यापको वतिरितिपरामर्शो यदि तदा पर्वतीयधर्म प्रति व्यापक तायाः पर्वतधूमसामानाधिकरण्यनैयत्यात् पर्वतवङ्गिः परा मर्शविषयएवेति किमनुमेयमिति चेत् तर्हि पवतीयधूमे नियतसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्य- सामानाधिकरण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्यम्। यदि च स्मृता व्याप्तिधूमेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समान वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तदन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं नतु धूमसामानाधिकरण्यं व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष- इति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य चाक्षषत्वं न स्वाद्यापकस्य विशेष्यस्यन्द्रियासन्निकर्षादिति वाच्यम् इष्टत्वात् असनिकृष्टधूमादाविव मानसएव हि ·अनुमानखण्डः। ४३ सर्वत्र परामर्श: चक्षरन्वयव्यतिरेकानुविधानञ्च पक्षवृत्ति- धूमोपनयोपक्षीणम् । अथ जनकज्ञाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य पर्वतादेरनुमितौ प्राधान्येन भानं न स्यात् नहि जनकनाने उपसजनतयावगतं जन्यज्ञाने प्राधान्येन भासते तथादर्शनात् न चानुमितेस्तथात्वमसिद्ध पर्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेर्लोकसिड्वत्वादिति चेन्न पुरुषस्य दण्ड- इति ज्ञानानन्तरं दण्डी पुरुषतिज्ञानजन्यज्ञानदर्शनात् अन्यथा तवापि कथं पक्षविशेष्यकत्वनियमः नहि कारणी- भूतज्ञाने यद्विशेष्यतया भासते तत्कार्थीभूतेऽपि तथा इह- भूतले घटो नास्तीति ज्ञानजन्ये घटाभाववद्भूतलमितिज्ञाने तत्र च व्यभिचारात् तस्मात् पक्षत्तिलिङ्गपरामर्शस्थायं स्वभावो यत्तात्रयविशेष्यिकामनुमितिं जनयति नातथा भूतामेवं ममापि तुल्यमिति । एवं लिङ्गपरामर्शः कारणं नतु परासश्यमाणं लिङ्गम् । अथ परामर्शमा न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्श: तथाच लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहकमानेन बाधक विना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् न च लिङ्गं परामर्श- परिचायकत्वे नान्यथासिद्धं परिचये विशेषणान्तराभावेन लिङ्गमव विशेषकं तथाचानन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः अन्यथा परिचायकतया संयोगेनान्यथासिवमिन्द्रियमपि कारणं न स्यात् अपि च धूमवान् वह्निमानिति धूम- समानकालवद्भिविषया धमविशेषणिकानुमितिः ज्ञाय- ·तत्वचिन्तामणी मानविशेषणजन्या विशेषणसमानकालतया विशेष्यवि- चयेऽशाब्दविशिष्टज्ञानत्वात् दण्डी पुरुष इति प्रत्ययवत् अतएव ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन विशेषणकालतितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डौ पुरुषतिप्रत्यक्षे तेन धूम- समानकालीनवनिसिद्धिः अन्यथा तत्तद्धमकालति- वङ्गानुमानं न स्यात् समयविशेषमन्तभाव्य व्याप्त्य- ग्रहात्। किञ्च लिङ्गकरणत्वपक्षे परामर्शएव तद्यापारः परामर्शस्य तु न व्यापारान्तरमस्ति चरमकारणत्वादिति न तत् कारणम् । अनोच्यते। अतीतानागतधमाविज्ञान प्यभुमितिदर्शनाच लिई तहेतुः व्यापारपूर्ववर्तितयोरभावात् न च विद्यमानं लिङ्गान्तरमेव तहेतुः तदा तस्यापरामर्शत् परामशा- विषयस्य कारणताग्राहकाभावात् भाविनि पक्षे व्यक्त्यै क्यः मेव वा यत्र लिङ्ग तत्र लिङ्गान्तराभावाच्च यदि च वर्त- मानमेव तत्र लिङ्ग तदा वर्तमानवानुमानोपपत्तिः अथ भाविभूतं वा धूमादि न लिङ्गं किन्तु तत्मागभाव- स्तद्धंसश्च वर्तमानएव तयोरपि वनिसमानदेशत्वनियमा- दिति चेन्न अतीतभाविदिनत्तितया निश्चितात् वर्तमान- तया सन्दिग्धात् धमादनुमितौ हि न प्रागभावध्वंसौ लिङ्गे तयोः सन्दिग्धत्वात् नापि धूमस्तस्यावर्त्तमानत्वात् किञ्च भूतभाविवर्तमानवाविषयात् पर्वते धूमइति ज्ञाना- ·अनुमानखण्ड । द्यवानुमानं तत्र का गतिः सर्वत्र प्रागभावाद्यन्यतमत्व धूमाद्यत्यन्ताभावाभावत्वं वा लिङ्गमिति चेत् न व्यर्थ- विशेषणत्वेन तेषामलिङ्गत्वात् अन्यतमत्वाद्यज्ञानेपि.धूम- ज्ञानादनुमितिसत्त्वाच्च। अपि च न धूमप्रागभावादि- लिङ्ग न वा तवीरनुमितिकारणं प्रागभावादीनां व्यर्थ- त्वात् आवश्यकधमज्ञानादेवानुमितिसम्भवाच्च । किञ्च लिङ्गनानुमितिमात्रे हेतुः लिङ्गं विनापि धूलीपटलात् लिङ्गवमेणानुमित्युत्पत्तेः नापि लिङ्ग प्रमानुमितौ परा- मर्थोऽनुमितिमाने हेतुः तविशेषप्रमात्वाप्रमात्वाभ्यामेवा- नुमितितथात्वात् यत्मामान्ये यत्सामान्य प्रयोजक तहि- शेषे तविशेषस्य प्रयोजकत्वात्। अथ परामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविषयत्वं तथाचायातं लिङ्गस्य प्रमानुमिति- हेतुत्वमिति चेन्न भाविनाभतेन वा यदाकदाचिद्दिद्य- मानेनापि लिङ्गेन परामर्शप्रमात्वसम्भवान्नानुमितिपूर्व- समये तत्पमात्वानुरोधेन लिङ्गस्य सत्त्व कारणत्वं वा धूमकालीनवगानुमानञ्च यदा यत्र धूमस्तदा तत्र वनि- रितिव्याप्तिज्ञानादेव। अथवा धूमकाल: पक्षतावच्छे- दकः पक्षतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणञ्च पक्षधर्मावलात् साध्यं सिध्यतीति धूमकालीनवङ्गिसिद्धिः। यत्तु व्यापा- रभावान परामर्शः कारणमिति तथैव किन्तु व्याप्ति- जानं कारणं परामर्शोव्यापारः । न च परामर्शस्य संस्कारोव्यापारः परामर्शस्य च चरमकारणत्वेन संस्कारो- ·OG तत्त्वचिन्तामणी त्पादनसमयेऽनुमित्युत्पादनात् नापि तर्कः व्याप्तिग्राहक विषयपरिशोधकस्य वा तस्य तदजन्यत्वादिति । तच्चानुमानं विविध केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वय- व्यतिरेकिभेदात् । तत्रासद्विपक्षं केवलान्वयि तथाहि केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्य न विपक्षः अभिधानेऽनभि धाने च विपक्षत्वव्याघातात् । अथ यथा आकाशशब्दाच्छ- ब्दाश्रयत्वमनभिधेयमप्युपतिष्ठते तथाभिधेयत्वविपक्षस्थान- भिधेयत्वेऽपि पदादुपस्थितिः स्यात् एवञ्चाभिधेयत्वं कुतोऽपि यारत्तं धर्मत्वात् गोत्वदिति चेन्न व्यात्तत्वस्याव्यात्तत्वे व्यारत्तत्वमेव केवलान्वयिव्यारत्तत्वे यतएव व्यारत्तं व्यार- तत्वं तदेव केवलान्वयौति धर्मत्वस्थानकान्तिकत्वात् एव- मत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे अत्य- न्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वयि अत्यन्ताभावप्रति- योगित्वे यन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तदेव केवलान्वयि नचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं व्यारत्त- त्वञ्च नानेति वाच्यम् अनुगतप्रतीतिबलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धेः तत्र न तावदव्याप्यत्त्यत्यन्ताभाव केवलान्वयी तस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नेप्यत्यन्ताभावात् अत्यन्ताभावप्रति- योगिनश्च केवलान्वयित्वात् नाप्याश्रयनाशजन्य गुणना- शात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्वत्रात्यन्ताभावादिति वाच्य यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्त्तते तत्र न तदत्यन्ता- भावो वर्तते तथाच नाशस्य प्रागभावो यत्र नाशप्रति- ·अनुमानखण्डः । योगिसमानदेशे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्ताभावो वर्ततां तर्हि नाशस्य तत्र वृत्तिः स्यादिति चेन्न पूर्व तत्र नाश- प्रागभावस्यैव सत्त्वादुत्तरकाले आश्रयस्यैवाभावात् । नाण्याकाशात्यन्ताभावः केवलान्वयी तस्यापि प्रतियोगि- रूपात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् अभावात्यन्ताभावस्य भाव- त्वात् । अथाभावात्यन्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथासत्य- न्योऽन्याभावात्यन्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रतियोगि- समानदेशोऽन्योऽन्याभावो न स्यादिति चेन्न अत्यन्ताभा- वात्यन्ताभावः प्रतियोग्येव अन्योऽन्याभावात्यन्ताभावस्तु प्रतियोगित्तिरसाधारणो धर्मति। उच्यते रत्तिमदत्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वं आकाशात्यन्ताभावो यद्यपि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगी तथापि स न वृत्तिमानित्याकाशात्यन्ताभावएव केवलान्वयी तथाप्रमेय वाभिधेयत्वादि केवलान्वयि दृत्तिमतोऽत्यन्ताभावस्थाप्रति- योगित्वात् । ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केवला. न्वयि प्रमायाविषयत्वम्य चाननुगमादिति वाच्यं प्रमात्व- मेव हि परम्परासम्बन्धात् वटादौ प्रमेयत्वमनुगतं प्रमा- जातीयविषयत्वं वा तथापि केवलान्वयिनि संशयाभावात् कथमनुमितिः प्रमेयत्वमत्र वर्त्तते न वेति संशयश्च न प्रमे- यपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविषयकः प्रमेयत्वपक्षके चास्तित्वसाध्यस्यान्वयव्यतिरेकित्वं तथाच घटः प्रमेयो न बेति संशयो सग्यते स च नास्त्येव । अथ पनःसाध्यवान्ज ·तत्त्वचिन्तामणी वा पक्षे माध्यमस्ति न वेति संशयो समान विषयकावेव तदस्यास्यस्मिन्निति मतुपोविधानादिति चेन्न विशेषणवि- शेष्यभावभेदेनार्थभेदात् मैवं य एव हि संशयः पक्षे साध्य- सिद्दिविरोधी स एवानुमानाङ्गमावश्यकत्वात् लाघवाच्च न तु समानविषयकत्वमपि तत्र तन्वं गौरवात् प्रमेयत्वं घट- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न बेति संशयश्च घटः प्रमेय इति साध्यसिद्धिविरोधी भवत्येव यहा संशययोग्यतैवानु- मानाङ्ग संशयस्य तदानौं विनाशात् न च सापि साधक- बाधकप्रमाणाभाव: प्रमेयत्वाभावासिङ्घौ तत्पमाणासिद्धे- स्तदभावासिविरिति वाच्यं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि- त्वज्ञानस्यैव साध्यसाधकत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगीति' चास्यतः संशय इत्यन्ये । नन्वेकरूपविकलमिदं कथं गमकं तत्त्वे वा व्यतिरेकविक- लवत् रूपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेन्न अन्वय- व्यतिरेकव्याप्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युमपदुभ- यव्याप्त्युपस्थितौ विनिगमकाभावेन उभयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोपासना व्यतिरेकच विपक्षत्तित्वशङ्कानित्ति- द्वारा व्यतिरेकव्याप्तावुपयुज्यते अन तु विपक्षाभावेन शङ्खव नोदेति। केवलव्यतिरेकी त्वसत्मपक्षो यत्न व्यतिरकसहचारण व्याप्तिग्रहः। ननु व्यतिरेकी नानुमानं व्याप्तिपक्षधर्म- ताज्ञानस्य तत्कारणत्वात् अत्र व्यतिरेकसहचारात् तत्र ·बनुमानखगड । व्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्मता न च व्याप्तपक्षधर्मत्वं साध्या- आवव्यापकाभावप्रतियोगित्वसत्त्वमुभयमप्यनुमितिप्रयोजक- मिति वाच्यम् अननुगमात् नचान्यतरत्व तथा एकप्रमाण- परिशेषापत्तेः न च टणारणिमणिन्यायेनानुमितिविशेषे तड्वेतुत्वमिति वाच्यं व्यतिरेकिसाध्येऽनुमितित्वासिद्धेः उभ- यसिद्दकृप्ततत्कारणस्थाभावात् न च साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगित्वमेवानुमितिप्रयोजकमिति वाच्यं गौरवात् केवलान्वयिन्यभावाच्च । अथ साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगित्वेन साध्यव्याप्यत्वमनुमेयम् एवं व्यतिरेकव्याप्या- न्वयव्याप्तिमनुमाय यलानुमिति: सएव व्यतिरेकीत्युच्यते तन्न अन्वयव्याप्तेर्गमकत्वे व्यतिरेकव्यात्यु पन्यासस्वार्थान्त- रतापत्तेः अन्वयव्यात्यनुकूलतया च तदुपन्यासे अन्वय- व्याप्तिमनुपन्यस्य तदुपन्यासस्याप्राप्तकालत्वमिति। उच्यते निरुपाधिव्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव ग्टह्यते प्रति- योग्यनुयोगिभावस्य नियामकत्वात् अन्वयव्यतिरेकवत् । नन्वेवं व्याप्तिग्रहएव एथिवीतरभिन्वेति भाषितं नियतसा- मानाधिकरण्यरूपत्वाद्यारिति सत्यं गन्धवत्त्वावच्छेदेने- तरभदस्य साध्यत्वात् अतएवाचार्य: पक्षतावच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमेने पृथिवीत्वमितरभेदव्याप्यमितिप्रतीतावपि सर्वा पृथिवीतरभिन्चेति पृथिवीविशेष्यकबुद्धेय तिरेकि- साध्यत्वाच्च। यहा व्यतिरेकव्याप्तेरेवान्वयेन गव्यगमक- भावः साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभावेन साधनेन सा- ५ ·तत्त्वचिन्तामणी ध्याभावाभावस्य साध्यस्य साधनात् व्यापकाभावेन व्याप्या- भावस्थावश्यम्भावात् । अथैवं न सानुमिति: क्लप्तहेतु- लिङ्गपरामर्शाभावादन्यथाननुगम इति चेन्न अनुमिति- मात्रे व्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वात् नचैवमतिप्रसङ्गः अनु- मितिसामान्यसामन्यां सत्यामप्यनुमितिविशेषसामग्रीविर- हादतुमित्यनुत्पत्तेः विशेषसामग्रीसापेक्षायाएव सामान्य- सामग्या जनकत्वात् अन्वयिव्यतिरेकिविशेषद्दयसामग्री च नास्त्येव । ननु टथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादिति- व्यतिरेकिणि साध्यमसिङ्घ तथा च न व्यतिरेकिनिरूपणं न वा पक्षत्वं न वा लिङ्गजन्यसाध्यविशिष्टतज्ज्ञानं तेषां साध्यज्ञानजन्यत्वात् । अथ साध्यं प्रसिद्ध तदा यत्र प्रसिद्ध तत्र हेतोरवगमेऽन्वयित्वं अनवगमे असाधारण्यम् । किञ्च इतरभेदो न खरूपं अधिकरणप्रतियोगिनोः पृथिवीजला- द्योरनुमानात् प्रागेव सिद्धेः नापि वैधयं जलादिनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगिमत्त्वं तविष्टथिवीत्वादिकं तच्च सिद्ध- मेव न च जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पृथिवीत्वं न सिद्धमिति वाच्य जलादौ पृथिवीत्वात्यन्ताभावग्रहद- शायां पृथिवीत्वेऽपि तत्प्रतियोगित्वग्रहात् अन्योऽन्याभावस्तु भेदो यद्यपि साध्यं सम्भवति वैधय॑ज्ञानसाध्यत्वादन्योऽन्या- भावग्रहस्य तथापि जलादिप्रतियोगिकान्योऽन्याभावस्था- प्रसिद्धिः न च जलादिप्रत्येकान्योऽन्याभावः साध्योऽसा- धारण्यप्रसङ्गात् । अथ टथिवी तेजोभिन्ना न वेतिसंश ·MCN A 1662 अनुमानखण्डः । येन तेजोभिन्नत्वेऽवगते पृथिवी तेजोभिन्ना सती जलादि- हादशभिन्ना न वेति संशये तेजोभिन्नत्वे सति जलादि- हादशभिन्नत्वं प्रसिद्धं तदेव साध्यम् एकविशेषणविशिष्टे विशषणान्तरबुट्वेरेव विशिष्टवैशिष्वज्ञानात् एवञ्च शय- प्रसिई साध्यमादाय व्यतिरेकादिनिरूपणम् । यहा एधिवी दूतरंभिन्ना नवेति प्रत्येक त्रयोदशसंशविषयाणां त्रयो- दशान्योऽन्य भावानां समुदायः पृथिव्यामवगतो व्यतिरेका- दिनिरूपकः नचैवं पृथिव्यामेव साध्यप्रसिद्देतिरेकि- या साध्यनिश्चयार्थ व्यतिरोकिप्रहत्तेः न चासाधारण्य समुदितान्योऽन्याभावानां साध्यत्वे सपक्षाभावादिति चेन्न साध्यनिश्चये हि साध्यव्यतिरेकनिश्चयोभवत्येव साध्यसन्देहे तद्यतिरेकसंशयस्य ववलेयत्वात् तथा च संशयरूपासाध्य- सिविरिति शिष्यबन्धनम् एतेन पृथिवी जलादिभ्योभिन्नेति विप्रतिपत्तिरूपवादिवाक्यादाकासादिमतोऽपूर्वाथप्रतिपा - दकत्वात् साध्यप्रसिड्विरिति परास्तम् वाक्यादेव टथिव्यां साध्यसिद्देर्व्यतिरेकिवैयर्थ्यात् । न च तद्वौ वादिवाक्य- जन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात् निश्चयेऽपि संशयति तन्निश्- यार्थ व्यतिरेकीति वाच्चं तहि संशयप्रसिद्ध साध्यं तस्य च न व्यतिरेकनिश्चायकत्वमित्युक्तत्वात् खार्थानुमाने तद- भावाच्च । उच्यते घटादावेवेतरसकलभेदस्य प्रत्यक्षः प्रसिद्धिः षटो न जलादिरितिप्रतीतेः। नन्वयमन्योऽन्याभावो न ·तत्त्वचिन्तामणी प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभावत्वात् परमाणुसंसर्गा- भाववत् योग्यानुपलब्धेरभावग्राहकत्वात् नयनोन्मीलना- नन्तरं स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रतीतेर्बाधकबलेन वायुतीतिवल्लिङ्गग्रहोपक्षीणत्वादिति चेन्न योह्यनुपल- म्भोऽधिकरणे प्रतियोगिमत्त्वविरोधी सोऽभावं ग्राहयति न तु योग्यानुपलब्धिमानम् अन्यथा वायौ रूपाभावप्रती- तिवत् जलपरमाणौ पृथिवीत्वाभावग्रहप्रसङ्गात् अंधिक- रणे प्रतियोगिसत्त्वञ्च तर्कितं यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भवदुपलभ्यतेति पिशाचानुपलम्भः स्यात् न च पृथिवी- जलाभिद्यते जलात्तिधर्मवत्त्वात् तेजोवत् एवमन्येभ्योऽपि भेदसिद्धौ हादशभिन्नेतिविशेषणदत्वासमवायभेदसाधनाद- न्वयिन · एव पृथिव्यां त्रयोदशभेदसिड्डिरिति किं व्यति- रेकिणेति वाच्च जलादिभिन्ना सती समवायभिन्नेति बुद्धावपि त्रयोदशभिन्नेतिबुहेर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात् न च घटस्थापि पक्षवादंशतः सिद्धसाधनं सर्वा दृथिवीतरभि- नेयुद्देश्यप्रतीतेरभावात् पक्षतावच्छेदकनानात्वे हि तत् अतएवानित्ये वाङ्मनसे इत्यत्रानित्या वागितिबुद्देरुद्दे- स्थायाः सिद्धत्वादंशत: सिद्धसाधनम् अन्यथानुमानमात्रो- च्छेदात् पक्षस्य सिवस्यैव साध्यत्वात् न च घटः कथं पक्षः साध्यनिश्चयेन संशयसिषाधयिषयोरभावादिति बाच्य सर्वा दृथिवी इतरभिन्ना न वेति संशयस्य तत्प्रकारक- सिधा यषयोश्च सामान्यतो घटविषयत्वात् घटत्वेन विशष- ·अनुमानखुराडा। दर्शनं सिड्विा अतस्तेन संशयसिपाधयिषे न स्तः 'पृथिवी- वेन ते भवतः एवं धूमवान् वह्निमानिति धूमत्वेन बजि निश्चयपि पर्वते वनिसंशयवत् यहा सर्वत्वेन रूपेण त पक्षता सर्वनाविप्रतिपत्तेः घटाखेकदेशे इतरभेदस्य प्रत्य- क्षसिद्धत्वात् तथाचैकदेशे विप्रतिपत्तौ सामान्ये इतर- भेदसाधने अर्थान्तरं किन्तु सामान्येन पृथिवीत्वेन याव- देव विप्रतिपत्तिविषयस्तावतामेव पक्षता विशेष्याननुग- मात् । तहि पृथिवी इतरभिन्दा थिवीत्वाइटवदित्यन्च- यिनैवेतरभेदस्य सिदत्वात् किं व्यतिरेकिणा घटसाधारण- पक्षत्वेऽप्यभेदानुमानवत् पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वाविरोधात् पक्षान्यत्वं हि तनातन्वं किन्तु साध्यवत्तया निश्चितत्व प्रयोजकं न च ष्टथिवीत्वाग्रहे पूर्व ग्टहीतं यत्र साध्यं पश्चात् मर्थते तत्र हेतुसाध्यसामानाधिकरण्याग्रहाद्यतिरेक्यक- तार इति वाच्य हेतोरेव पक्षतावच्छेदकत्वेन घटे पृथिवी- त्वग्रहदशायामितरभेदसामानाधिकरण्यग्रहावश्यम्भावादि- ति चेत् सत्यं अन्वयितुल्यतया व्यतिरेकिणोऽपि सामर्थ्या- दन्वयाप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यासस्यापि पर्यनु- योज्यत्वात् तदुक्तमारतां तावदयं सहृदुपदेशः केवलव्यति- रेकिलक्षणं तावनियूंढम् । अथ वा जलादीनां त्रयोद- शान्योऽन्याभावाः त्रयोदशसु प्रसिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते अतएवाकाशे व्यतिरेकिणा जलादिमिलितप्रतियोगिका- न्योऽन्याभावाप्रतीतावपि त्रयोदशान्योऽन्याभावाः साध्या- ·तत्त्वचिन्तामणी इति नान्वयित्वासाधारण्ये । यहाजलं तेज:प्रति हाद- शभिन्नप्रतियोगिकान्योऽन्याभाववत् द्रव्यत्वात्तेजोवदित्य नुमानात्त्रयोदशभिन्नस्य सामान्यत: सिद्धौ एथिव्यां त्वयो- दशभिन्नत्व साध्यं न चान्वयित्वसाधारण्यं वा पक्षादन्यत्र साध्याप्रसिद्धेः वस्तुगत्या दृथिव्यामेव साध्यसिद्धिः कि व्यतिरेकिणति चेन्न पृथिवी त्रयोदशभिन्नेति व्यतिरेकिणं विना अप्रतीतेः। नन्वेवं पृथिवी जलादित्रयोदशभिन्न- प्रतियोगिकान्योऽन्याभाववती द्रव्यत्वादिति पृथिवौभिन्न- तद्भिन्नादिसिद्धिः स्यादिति चेन्न अप्रयोजकत्वात् प्रकृते चानुभूयमान जलादिवैधय॑स्य पृथिवीत्वाअयशब्दाश्रयत्वा- देरतिरिक्तं विनानुपपत्तेः। नन्वितरभेदो यद्यन्योऽन्या- भावस्तदा भावा दो न सियेत अभावस्याभावान्तराभा- वात् यदि च तेन समं स्वरूपभेदएव साध्यः तदाननुगमा- दनुमानाप्रवृत्तिः भावोऽभावो न भवतीत्यबाधितप्रतीति- बलादभावस्थापि अन्योऽन्याभावोऽस्तीति केचित् तन्न अप- सिवान्तात् नन्वतिप्रसक्ताधिकरणस्वरूपमात्रेणैवाभावप्र- तीत्युपपत्तौ चाधिकाभावमानाभावाच्च इति चेन्न इतर- भावान्योऽन्याभावस्य साध्यत्वात् न चैवममावादविवेकता- दवस्यं तेन समं खरूपभेदस्यान्वयिना व्यतिरेकिणा वा साध्यत्वात् । अन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधर्मात्यन्ताभावएव साध्यः जलवादिप्रतियोगिकास्तावन्तोऽत्यन्ताभावा तत्तदसाधारणतत्तवर्मात्यन्ताभावयोगो वा एते चाभावा वा ·अनुमानखुराड:1 जलत्वं न घटादौ घटादिजलात्यन्ताभाववदिति प्रत्यक्षादेः कचित्तत्तद्वैधादेव प्रसिद्धा इति नाप्रसिद्धिः तावता- मभावानां वैशिष्टं न प्रसिद्धमिति चेत् किमेतावता नहि ताववैशिधमत्र साध्यते किन्तु जलत्वादीनां यावन्तो- भावा इह साध्यास्ते च तत्र तत्र प्रसिद्वाएव तावहशिष्य- धौस्तु फलम् अन्यथा सिद्दसाधनात् मिलितानामपि साध्यत्वेनाप्रसिद्धिः किञ्चिदेकधविच्छेदो हि बलादिवन्मे- लकार्थः सच नासिद्धः न च हेतोरसाधारण्यं तावदभाव- योगीत्यत्र सपक्षो भवति न तु तदेकदेशकतिपयाभाववान् साध्यतायास्तावत्यपप्तिः । यहा जलत्वात्यन्ताभावस्तेज- स्वात्यन्ताभावाधिकरणत्तिः अत्यन्ताभावत्वात् घटा- त्यन्ताभाववत् एवमत्यन्ताभावान्तरसामानाधिकरण्यमपि साध्यमिति काप्रसिद्धिः। किञ्चेतरे तावत् प्रसिद्धाएव ते च भेदप्रतियोगिनो मेयत्वादितीतरभेदोऽपि ग्रह एव । ननु थिवी नेतरभेदवती गुरुत्वादिभ्यो जलवदिति चेन्न इतरभेदनिषेधो हीतराभेदः न च तेजःप्रभृत्यभेदोजल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् चतुर्दशाभेदाना चैकत्र विरो- धेनासम्भवात् चतुर्दशभेदानां चैकत्र वृत्तौ न विरोधः । पत्तु साध्यप्रसिद्दौ टथिवीतरभिन्ना तत्साध्याधिकरणष्टथि- व्यन्यतरत्वात्तदधिकरणवत् टथिव्यां तत् साध्यमन्वयिनएव सेत्यतीति तन्न अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्वादित्युक्तत्वात् लिङ्गत्वे वा जलादावपि तत्मिविप्रसङ्गात् एवं तर्हि पृथिवी जलं ·५६ तत्त्वचिन्तामणी पृथिवीत्वात् यन्त्र जलं तन्न दृथिवी यथा तेज इति सत्पात पक्षोऽस्विति चेत् न अजलस्ख घटादेः प्रत्यक्षतएव पृथिवी- त्वनिश्चये व्यतिरेकव्यभिचारादस्य न्यूनत्वात् तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्ष त्वमिष्टमेव । ननु जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणा दिमत्त्वात् इच्छादिकार्यवत्त्वाहेति व्यतिरेकिणि साध्या- प्रसिद्धौ कथं व्यतिरेकादिनिरूपणं नैरात्म्यञ्च घटस्य न प्रत्यक्षवेद्यं तस्य तत्रासामर्थ्यात् नानुमानगम्यं नैराव्या- प्रतीतावन्वयिनोऽभावात् सात्मकत्वप्रतीति विना व्यति- रेकिणोऽनुपपत्तिः । अथेच्छा समवाथिकारणजन्या कार्य- त्वात् तच्च समवायिकारणं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभिन्न टथिव्या- दित्वे बाधकसत्त्वादिति पृथिव्यादिभिन्नात्मसिद्धौ तहत्त्वं जीवच्छरौरे साध्यत इति चेत् यदि सात्मकत्वमात्मसंयोगव- त्वन्तदा घटादौ तदस्तीति ततो हेतुव्यारत्तावसाधारण्यं ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगात्रयकार्यत्वं सा त्मकत्वं शरीरात्मसंयोगस्य जानकारणत्वात् आत्ममनसो- स्तथात्वेऽप्यकार्यत्वादिति चेत् न शरीरादन्यत्रासिद्धे तत्र प्रसिद्धौ सिद्धसाधनात् इच्छाया असमवायिकारणसंयोगा- वच्छेदकत्वस्थाभावो घटादौं दृष्टः तद्यतिरेकः शरीरमाध्यत इति चेन्न इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्य शरीरएव प्रसिद्धः सिद्धसाधनात् अन्यथा असिडिव्यति- रेकाद्यनिरूपणात् अप्रसिद्धसाध्यसंसर्गमिव साध्यमप्रसिद्ध साधयति व्यतिरेकीति चेत् न व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् ·अनुमानखाड:1 .. 8 असाधारणधर्मेणाप्रतीतपदार्थानुमाने घटत्वादिनापि खे- च्छाकल्पितडित्याद्यनुमानप्रसङ्गति। उच्यते इच्छाया असमवायिकारणसिद्धाविच्छात्वं संयोगासमवायिकारणक- वृत्ति नित्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजा- तित्वात् शब्दत्ववत् सन्चासमवायिकारणं संयोगः किञ्चिदव- च्छिन्नः संयोगत्वात् आत्मसंयोगमावस्येच्छाजनकन्वेऽति- प्रसङ्गादितीच्छाऽसमवाथिकारणसंयोगावच्छेदकत्वं सात्म- कत्वं शरीरे साध्यते। यहा आत्मनीच्छाधारता आत्मसं- योगावच्छेद्या जन्यविभुविशेषगुणाधारतात्वात् वाय्वादिसं- योगाद्यवच्छेद्यशब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः सिद्धमिच्छा धारताघटकेच्छासमवायिकारणद्रव्यसंयोगवत्त्वं सात्मकत्वम् अतएव ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभतसंयोगाश्रय- कार्यत्वं वा सात्मकत्वं स्वशरीरे प्राणादिमत्त्वस्य इच्छादि- मत्त्वस्य च चेष्टावयवोपचयादिव्याप्यत्वग्रहात् घटादौ चेष्टा- दिविरहेण प्राणादिमत्त्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमानमिच्छा- दिविरहात् इच्छादिप्रयोजकेच्छाद्याधारताघटकेच्छाद्यसम- वायिकारणसंयोगविरहानुमान कार्याभाववति कारणा- भावनियमात् । न च सात्मकत्वं शरीरत्ति शरीरे बाध- काभावात् शरीरत्ववदित्यन्वयिनैव साध्यसिद्धेः किंव्यति- रेकिणेति वाच्य शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यकबुद्दे - व्यतिरेकिणं विनानुपपत्तेः उपायान्तरस्योपायान्तरा- दूषकत्वाच्च यहा चेष्टा संयोगासमवाविकारणिका संस्का- ·तत्त्वचिन्तामणी राजन्यक्रियात्वादिति चेष्टाया असमवायिकारणसंयोग- सिद्धौ प्रयत्नवदात्मसंयोगएव पर्यवस्थति प्रयत्नान्वयव्यति- रेकानुविधायित्वात् एवं चेष्टाया असमवायिकारणसंयो- गायत्वे सति शरीरत्वं सात्मकत्व जीवच्छरौरे साध्य चेष्टावत्वादितिहेतुः चेष्टाविरहश्च घटादौ प्रत्यक्षसिद्धः चेष्टा विरहात्तदसमवायिकारणसंयोगविरहोऽपि सुग्रहः । यहा जीवच्छरीरं तदवयवो वा आत्मभिन्नत्वे सत्यात्मविशे- पगुणकारणभोगानधिकरणात्तिमंयोगवत् प्राणान्यत्वे सति ज्ञानकारणीभतप्राणमंयोगवत्त्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः आत्मप्राणसंयोगः प्राणमन:संयोगो वा शरीरमाण- संयोगेनैवान्यथासिद्धौ न कारणं भोगाधारवत्त्वं भोगसम- वायिकारणातिरिक्तत्तिसकलभोगाधिकरणत्तित्वात् प्र- मेयत्वादिदिति तार्किकनौतिः। अथेच्छाष्टद्रव्यातिरिक्त- द्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् यन्नैवं तन्नै यथा नाश्रितमष्टद्रव्याश्रितं वेति कथं व्यतिरेकी अष्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्यस्य तहत्तित्वस्य चाप्रतीतेयंतिरेकाद्यनिरूपणात् । स्यादेतत् इच्छाया द्रव्यात्रितत्वेऽनुमिते टथिव्यादौ बाधान- वतारदशायां विप्रतिपत्तिवाक्यादाश्रितत्वादिसाधारणधर्म- दर्शनादातव्यमष्टद्रव्यातिरिक्तं न वेति सन्देहेनाष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। यहा इच्शया अष्टद्रव्यातिरिक्ता- अयोपस्थितौ पश्चादिच्छायोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यं न वेति संशयादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। अथ वा द्रव्या- ·अनुमानखराड 1 विता इच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तिर्नवेति पूर्ववत् संश- यादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं प्रसिद्धमिच्छायाः साध्यते संशयप्रसिद्धमपि साध्यं व्यतिरेकादिनिरूपकं साध्यज्ञान- मात्रस्य कारणत्वात् नचैवं संशसादेव पक्षे साध्यसिद्धव्यं- तिरेकिवैयर्थ निश्चयार्थ तत्प्रत्तेरिति मैवं संशयेन साध्य- प्रसिद्धावपि तद्यतिरेकनिश्चयासम्भवात् साध्यव्यतिरेक- तद्याप्तिनिश्चयस्य साध्यनिश्चयसाध्यत्वात् साध्यसन्देहे तब- तिरेकादिसंशयावश्यम्भावात् । किञ्च संशयोपस्थितसाध्यस्थ व्यतिरेकिनिरूपणं न योग्यानुपलम्भात् साध्यनिच्चयं विना योग्यानुपलम्भासम्भवात् नापि व्यापकाभावात् साध्यनिश्चयं विना तद्यापकत्वनिश्चयाभावात् न च यदीच्छा अष्टद्रव्याति रिक्तद्रव्याश्रिता न स्यादष्टानाश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्थात् रूपवदिति साध्यविपर्ययकोटौ प्रतिकलतर्कसहकृतः साध्यसंशयएव निश्चयकायं करोति अतएवैताशसंशयोप- स्थितकल्पितडित्यादिसाधनमप्यपास्तं तद्विपर्यये प्रतिकूल- ताभावादिति वाच्यं साध्यनिश्चयं विना साध्यतिरेक- निश्चयतन्मूलतर्कानवतारात् अन्यथा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वनिरूपणे तर्कोदये च तत् सहकृतसाध्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेकनिश्चायकत्वमिति। उच्यते। इच्छाश्रयद्रव्य- सिद्धौ पृथिव्यादाविच्छाधारता भवेत् द्रव्यं पृथिव्याद्यष्टद्र- अभिन्नम् अष्टद्रव्यात्तिधर्भवत्त्वात् पृथिव्यादित्वे बाधक- सत्त्वाहेत्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धाविच्छायामष्टद्रव्यातिरि- ·१० तत्वचिन्तामणौ तद्रव्यवत्वमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं वा साध्यते साध्य- प्रसिद्धिद्रव्यत्वे इच्छाविशेष्यकाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वप्र- तोतेर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात् तथापीच्चाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- श्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्यात्रितत्वात् अष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्यत्ववदिति साध्यप्रसिद्धयेव दृष्टान्तप्रसिडे रन्वयी- हेतुः स्यादिति चेन्न अन्वयव्याप्त्यप्रतिसन्धाने व्यतिरेकव्या- निप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकिसम्भवात् न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यात्तावसाधारण्यं तड्वि साध्यतदभावोभवसा धकत्वेन सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया दोषावहं प्रकृते न च हेतोः साध्याभावसाधकवं विपक्ष बाधकाभावात् साध्य- साधकत्वे तत्मत्वाच्च अतएव यावदेकनानुकूलतर्को नाव- तरति तदैव दशाविशेषेऽसाधारण्यं दोष इत्युक्तं सुवर्ण- तैजसत्वसाधकव्यतिरेकिणि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादा- वपि तथा। अथाष्टद्रव्याधारत्वबाथानन्तरमिच्छादौ गुण वादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं सिद्ध्यति पक्षधर्माताब- लात् प्रसिद्धविशेषबाधे सामान्यज्ञानस्य तदितरविशेष- विषयत्वनियमात् अतएवासर्व विषयानित्यज्ञानबाधानन्तरं क्षित्यादौ कार्यत्वेन ज्ञानजन्यत्वं नियन् नित्यसर्व विषयत्वं ज्ञानस्यादायैव सिद्ध्यतीति चेन्न बाधानन्तरमष्टद्रव्यातिरि- कद्रव्यविषयाप्यनुमितिद्रव्याश्रितत्वप्रकारिका स्यात् अनु- मितेापकतावच्छेदकमावप्रकारकत्वनियमात् नत्वष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्यत्तित्वप्रकारिका तस्य पूर्वमप्रतीतत्वेन प्रकार- ·अनुमानखण्ड । । त्वसम्भवादिति तत्कारिकानुमितियतिरेकिणैव अनाव- नन्तद्यणुकादियावत्यक्षीकरणेऽनाद्यनन्ततावदुपादानागो- चरापरोक्षज्ञानत्वमेव नित्यसर्वविषयकत्वमेतदन्यनित्यसर्व- विषयत्वं व्यतिरेकिणएव सिद्ध्यति पक्षधर्मताबलेनापि व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण साध्यसिद्धिर्भवति नतु साध्यगत विशेषप्रकारिका अतिप्रसङ्गात् । नन्वष्टद्रव्यानात्रितेच्छा द्रव्यात्रितेति यदि साध्यते तदाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्व- मन्तरेण प्रतिज्ञार्थएव नोपपद्यते सत्यम् एवमप्यष्टद्रव्याना- त्रितेच्छायां द्रव्याश्रितवं सियतु तस्याष्टद्रव्यातिरेक्यं कुतः सिद्ध्येत् अथ सामान्यव्यभिचारमादाय मानान्तरोप- नीतं तत्तदन्यत्वमुपजीव्याष्टद्रव्यान्वद्र्व्यत्तितेवेच्छादेः परि- च्छिद्यते ज्ञानान्तरोपस्थितविशेषणविशिष्टज्ञानस्य सुरभि चन्दनमित्यादौ दर्शनादिति चेत् न मानान्तराबियमे- नानुपस्थितेः ये चेच्छाश्रये टथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इच्छायाश्च पृथिव्याद्यनाश्रितत्वं न जानन्ति तेषामप्यनु- मानादित्यप्याडः। अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वत्र प्रमे- यत्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेन विपक्षबाधकेन व्यतिरेकिणो बलवत्त्वात् । अन्ये तु व्यतिरेकिण्यभाव एव साध्यः सचाप्रसिद्धएव सिद्ध्यति यस्थाभावस्य व्यापको हेत्वभावो ग्टहीतस्तस्याभावः पक्षे व्यापकाभावाभावरूपेण हेतुना सियति व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्याप्याभावज्ञा- नावश्यम्भावात् तथा हि पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवी- ६ ·বৰিন্দাব্দী W वादित्यत्र इतरस जलाापकः पृथिवीत्वाभावो ग्टही. तइति टथिवीवाभावाभावरूपेण पृथिवीत्वेन पृथिव्या- मितरान्योऽन्याभावोऽप्रसिद्धएव सिद्ध्यति प्रतियोगिज्ञानस्य वृत्तित्वात् प्रत्यक्षेण भूतले घटाभाववत् एवमन्यनाव्याप्य- वृत्तीच्छायाः खाश्रयत्वे सिद्ध खात्रये योऽत्यन्ताभावस्तद- वच्छेदकं घटादि सर्वं तदवच्छेदेनेच्छानुपलम्भात् जीवच्छ- रोरन्तु न तथा तदवच्छेदेन तदात्रये इच्छोपलम्भात् तथा चेच्छात्यन्ताभावाश्रयतावच्छेदकत्वरूपस्य नैरात्वस्य घटादौ प्राणादिमत्त्वाभावो व्यापको ग्टहीतइति जीवच्छरौरे प्राणादिमत्त्वेन इच्छात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छेदकत्वस्याभावः सात्मकत्वं साध्यते एवं प्रामाण्यसाधकव्यतिरेकिण्यपि व्यधि- करणप्रकारावच्छिन्नत्वस्य व्यापकः समर्थप्रत्तिजनकत्वा- भावोऽप्रमायां ग्टहीतोऽतो विवादाध्यासितानुभवे समर्थ- प्रत्तिजनकत्वेन व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्थाभावः सि- डाति व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वमेव प्रमात्वम् । ननु साध्याप्रसिद्धौ कथं साध्यविशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यत्वा- विशिष्टज्ञानस्येति चेन्न पक्षे साध्यामितिसामग्रीसत्त्वा- त्यक्षविशेषणकः साध्यविशेष्यकएव प्रत्ययो जायते भूतले घटोनास्तीत्यभावविशेष्यकप्रत्ययवत् तथापि साध्याभाव- व्यापकाभावाभावरूपहेतुमत्तया पक्षज्ञानं व्यतिरेकिणि नमकतौपयिकं न च साध्यप्रसिद्धि विनतादृशप्रतिसन्धान सम्भवति नच वस्तुगत्या यः साध्याभावस्तधापकाभावप्रति- ·अनुमानखण्ड । ६३ योगिमत्तया ज्ञानं सग्यतति वायं व्यतिरेक्याभासानुप- पत्तेरिति चेत् न योऽभावो यस्य भावस्थ व्यापकत्वेन स्टहीतः तदभावाभावेन तस्य व्याप्यस्थाभावः पक्षे साध्यतन इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य गमकतौपायकत्वात् अयञ्च व्यति- रेकिप्रकारः स्वार्थएव परं प्रति साध्याप्रसिद्या प्रतिज्ञाद्य- सम्भवादिति सर्व समञ्जसम् । व्यतिरेक्यनुमानसिहावापत्तिर्न मानान्तरं तेनैव तदर्थसिद्धेः स्यादेतत् ज्योतिःशास्त्रात्तत्कथितलिङ्गाहा देवदत्तस्य शतवर्षजीवित्वमवगतं चरमं शतवर्षजीवी ग्टह एवेति नियमे प्रत्यक्षेणावगते पञ्चायोग्यानुपलब्धया निश्चि- तो ग्टहाभावो जीवननियमग्राहकप्रमाणयोबलाबलानिरू- पणाबहिःसत्त्वकल्पनं विना नियमहयविषयमंशयं जन- चित्वा जीवति न वेति संशयमापाद्य जीवनसंशयापनुत्तये जीवनोपपादक वहिःसत्त्वं कल्पयतीति यथोक्तसामग्य- नन्तरं वहिरस्तौति प्रतीते तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां संशय- द्वारा ग्टहाभावः तदुत्मादितनियमहयविषयकसंशयो वा करणं जीवनसंशयएववाकरणे सव्यापारकत्वानियमात् प्रमाणयोर्बिरोधज्ञानं तदाहितसंशयद्वारा करणमिति कश्चित् । तदा जीवित्वस्य लिङ्गविशेषणस्य सन्दिग्धत्वेना- नुमानासम्भवादापत्तिानान्तरम् । कल्पकत्वे स्थाणुपुरुषसंशयादपि तदेककोटिनिर्बाहकल्प- नापत्ति न च प्रमितसंशयः कल्पनाङ्ग जीवनस्य तदानों ननु संशयस्य ·तत्त्वचिन्तामणौ प्रमितत्वे संशयाभावप्रसङ्गात् जीवित्वनिश्चयेऽनुमानादेव बहिःसत्त्वनिश्चयाच्च कदाचित् प्रमितत्वे च प्राक्रमितपुर- पत्वस्यान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् किञ्च जीवनसंशयस्य सतेऽपि दृष्टत्वान्न व्यभिचारेण वहिःसत्त्वगमकमिति चेत् न यथोक्तसामग्रीप्रभवसंशयस्य कल्पनाङ्गत्वात् अतएव स्त- जनिष्यमाणयार्टहाभावनिश्चयो न यथोक्तसंशयमापादय- तौति न वहिःसत्त्वकल्पकग्टहाभावो योग्यानुपलब्धिनि- श्चितो न संशय इति । अथ जीवननियमग्राहकप्रमाण- योर्यदि च तुल्यबलत्वमवगतं कतहि वहिःसत्त्वकल्पना विशेषदर्शनविरहात् कल्पने वा प्रमितजीवननिर्वाहक- बहिः सत्त्ववद्ग्टहनियमनिर्वाहकमरणस्याप्युचितत्वेन तत् कल्पनापि स्यात् जीवनमरणयोः संशया विशेषात् अथ तयोरेकं बलीयोऽपरमबलं तदैकेनापरस्य बाधएवेति न संशयः तस्माद्यत्र शतवर्षजीवित्वमवधारितं ग्टहाभावश्च निश्चितः तत्र वहिःसत्त्वकल्पनं न तु जीवनसंशये एवञ्च देवदत्तो वहिः सन् जीवित्वे सति ग्टहनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वादिति व्यतिरेकिणा वहिःसत्त्वज्ञानेनार्थापत्त्या लिङ्गविशेषण जीवित्वसंशये वहिःसत्त्वकल्पना च नास्त्येव किञ्च ग्टहाभावनिश्चयः प्रमाणहयविषयसंशयं जनयित्वा जीवनसंशयमापाद्य वहिःसत्त्वं कल्पयतीति न युक्तं न हि यतएव यत् संशयः सएव तन्निश्चयाय प्रभवति अतिप्रम- ङ्गात्। मैवम् । यथोक्तसामग्रीजनितसंशयवानेवं तर्क- ·अनुमानखण्डः। ६५ यति योग्यानुपलब्धिग्टहीतो ग्टहाभावति तनिश्चयः सदृढ़ इति जीवननियमग्राहकयोरेक बाध्यं विरुवयोरप्रमाण- त्वात् तदिह मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राहक बाध्यता नोवा वहिःसत्वं कल्पयित्वा स्टहनियमग्राहकं तत्र वहि:- सत्त्वकल्पने स्टहनियमग्राहकमात्रबाधा मरणकल्पने तु शतवर्षजीवी देवदत्तः शतवर्षजीवी स्टहएवेति नियमइय- स्थापि बाधा स्यात् तदाह जीवनबावे तनियमबाधस्थाव- श्यकत्वादिति । किञ्च अद्य जीवति खो जीविष्यतीत्यादि- बडतरक्षण लवमुह दिसमयोपाधिनियतं जीवनमुपल- अमितितहाधे बडतरव्याप्तिबाध: देवदत्ततदवयवस्टह- सत्त्वव्याभिचाल्या तथाभावरूपमरणापेक्षया वहिःसत्त्वस्य भावस्य लघुत्वं यदि च ग्टहान्योऽन्याभावाश्रयवहिपदार्थ- वृत्तिसंयोगात्रयत्वं वहिःसत्त्वमिति तदमेक्षया मरणमेव लघु तथापि मरणापेक्षया जीवनमान लध्विति तदेव- कल्पयितुमईम्। ततोऽर्थापत्तिकल्पितं जीवित्वमुपजीव्यानु- मानादपि वहिःसत्त्वज्ञानं भविष्यतीत्यतोव्यावर्तकसहकृतो यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशयो वहिःसत्त्वं कल्पयति । वाच्यं तर्काणां विपर्यायापर्यवसायित्वं आभासत्वं तत्मयंव- साने तदेवानुमानमेतत्तसहायं वहिःसत्त्वमनुमापयिष्य- तौति यतोलाघवगौरवतर्काणां विपर्ययापर्यवसायिनामेव प्रमाणसहकारित्वमतएव प्रत्यक्षशब्दादावपि सहकारी सः न च तस्यां दशायामेव प्रमाणान्तरमस्ति ततोऽर्थापत्ति- ·तत्त्वचिन्तामणौ सहकारित्वं तर्कस्य। ननु स्वकारणाधीनस्वभावविशेषात्त- कानुग्टहीतयथोक्तसंशयस्य यदि वहिःसत्त्वप्रमापकत्वं तदा हते ग्रहस्थिते वा तादृशसंशयाद्यत्र वहिःसत्त्वकल्पना सापि प्रमा स्यादिति चेन्न यथाहि प्रमापकस्यन्द्रियस्य दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादेन्द्रियकन्चमः तथा यथोक्तसंशयस्यापि दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादग्रहरूपचमसम्भवात् परोक्ष- ज्ञानानां जनकज्ञानाविनमत्वे यथार्थत्वनियमति चेत् सत्यं प्रकृतेऽपि जीवनग्टहाभावनियमग्राहकप्रमाणयोरन्य- तराभासत्वेनाभासत्वसम्भवात् यहा दोषाभावसहकृतस्य यथोक्तसंशयस्य वहिःसत्त्वप्रमापकत्वमिति । उच्यते । अनयो- रेक बाध्यं विरुड्वार्थग्राहकत्वादिति सामान्यतो दृष्टादेव तर्कसहकताम्टहनियमग्राहकबाधे लिङ्गविशेषेण जीवित्व- निश्चयेऽनुमानाहिःसत्त्वसिद्धिः तथाहि जीवनप्रमाणबाधे ग्टहनियमप्रमाणोत्यापितलिङ्गेन मरणानुमानात् प्रमाण- वाभिमतयोईयोरपि बाधा स्यात् ग्टहनियमग्राहकबाधे च निष्परिपन्थिजीवनप्रमाणालिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चये वहिःसत्त्वानुमानादेकप्रमाणबाधा वेत्यादि तर्कसहकृतात् सामान्यतो दृष्टादेवानयोरेकं बाध्यमिति जायमानानु- मितिः परम्परामरणञापकं विषयीकरोति नतु वहिःसत्त्व- परम्परासाधकं जीवनप्रमाण तथा च सामान्यतोदृष्टा- देव ग्टहनियमग्राहकबाधे जीवनप्रमाणालिङ्गविशेषणजी- वित्वनिश्चयेऽनुमानादेव बहिःसत्त्वज्ञानमिति किमर्था- ·अनुमानखण्ड: । मत्त्या। ननु वहिःसत्त्वज्ञानं विना जीवीग्टहएवेत्यस्य ब्रह्मणापि बाधितुमशक्य त्वात् प्रथमं वहिःसत्त्वज्ञानं न तु ग्टहनियमग्राहकबाधानन्तरं तत् येन निष्परिप- न्थिजीवनग्राहकाज्जीवित्वनिश्चयेऽनुमानं स्यात् न प्राथ- मिकवहिःसत्त्वज्ञानमापत्तिं विना न च टहनियमग्रा- हिणि तुल्यबले जागरूके कथमर्थापत्त्यापि वहिःस्वत्त्व- ज्ञानमिति वाच्यं तर्कसहकारणापत्तेर्बलवत्त्वाइहिस- त्त्वज्ञानमुत्पाद्य ग्टहनियमग्राहकमानबाधादिति चेन्न तर्क- सहकारेण सामान्यतोदृष्टस्य बलवत्त्वेन ग्टहनियमग्राहक- बाधसम्भवात् तस्माद्यथोक्तसंशयदशायां जीवनबा तन्त्रि- यमबाधस्यावश्यकत्वादिति तानन्तरमेव वहिःसत्त्वज्ञान- मित्यविवादं तत्र कल्पनीयप्रमाणभावे यथोक्तमंशये तर्कस्टा न सहकारित्वं गौरवात् किन्तु नियमग्राहकबाधद्वारा वहिःसत्त्वपरम्परासाधके सामान्यतदृष्टे लापवात् न च सामान्यतो दृष्टावतारएवात्र नास्तीति वाच्यम् अनिा- रितैकबाधप्राप्ती होकबाधानुकूलकल्पनायां विनिगमकस्तर्को न चैकबाधप्राप्तिः सामान्यतोदृष्टं विना। किञ्च विरोध- ज्ञानानन्तरमेकमप्रमाणमिति यदि धौर्नास्ति तदा प्रामा- ण्यसंशयो न स्यात् न स्थाच्च जीवनसंशयः योरपि जीव- नमरणनिश्चायकत्वात् । अथैकमनयोरप्रमाणमिति ज्ञान जनयित्वा सामान्यतोदृष्टस्य पर्यावसितत्वात्तजनितनियम- इयसंशयाहितजीवनसंशयानन्तरं तर्कावतारे बहिरस्तीति ·तत्त्वचिन्तामणी ज्ञानं जायमानं संशयस्य करणत्वं व्यवस्थापयतीति चेन्न यदेव हि विरुधवाग्राहकत्वं तर्कविनाकृतमनिटरितैका- प्रामाण्यानुमितिमजीजनत्तदेव तर्कसकृतं पुनरनुसन्धी- यमानं ग्टहनियमग्राहकप्रमाणमित्यनुमितिं वहिःसत्त्व- ज्ञानानुकूलां जनयति सहकारिवैचित्येणैकस्यापि विचित्र- फलजनकत्वात् न च जीवनसंशयानन्तरं तदनुसन्धान- मसिद्धं ग्टहनियमग्राहकस्य जीवनग्राहकविरुड्वार्थग्राहक- त्वानुसन्धानं विना वहिःसत्वकल्पनेऽप्यबाधप्रसङ्गात् । अथ यदि पर्यवसन्नमपि प्रमाणं पुनरनुसन्धीयमानं सहकारि- विशेषात् फलान्तरजनकं तदेच्छा द्रयाश्रिता कार्यत्वा- दिति सामान्यतोदृष्टद्रव्याश्रितत्वानुमितौ पश्चादष्टद्रव्यरत्ति- त्वबाधे व्यतिरेकिणात्मसिड्विरिति भज्येत अष्टद्रव्यत्तित्व- बावसकृतात् सामान्यतोदृष्टादेव पुनरनुसन्धीयमानात् तत्सिद्देरिति चेन्न अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्व- नियमेन तत्प्रकारकबुद्देय॑तिरेकिसाध्यत्वात् व्यतिरेकिणो- ऽप्यन्यत्र सामर्थ्यावधारणेनोपायान्तरस्थादोषाच्च । अपि च देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वान्मह- दिति सामान्यतोदृष्टं लाघवस हकारेण जीवनप्रतियोगित्वं विषयीकरोति तथा च लिङ्गविशेषणनिश्चयादनुमानादेव वहिःसत्त्वसिद्धिः। अथ लापवसाचिव्यात् सामान्यतो दृष्टस्यापि विशेषविषयत्वात् नियमग्राहकप्रमाणोत्यापित- लिङ्गकमरणानुमानेन जीवनग्राहकस्येवास्यापि सत्प्रति- ·अनुमानखाड: 1 पक्षत्वम् एकेनामि भूयसामपि प्रतिबन्धकसम्भवात् न च तात्मामान्यतोदृष्टस्य बलवत्त्वं व्याप्तिपक्षधर्माते हि बलं तच्च तुल्यमेव ज्ञातं लाघवाख्यतर्कस्य विशेषमात्रपर्यवसाय- कत्वेन व्याप्तिग्राहकत्वस्य तुल्यत्वादिति चेत् तर्हि पक्षता- बलाविशेषसिद्धिः कापि न स्यात् सर्वत्र सामान्यमुखप्र- वृत्तप्रमाणस्य विशेषपर्यवसानेऽन्यसाधम्र्येण सत्प्रतिपक्ष- सम्मवात् अप्रयोजकत्वान्न विपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहकस्याप्रयोजकत्वात् जीवनग्राहकस्य तु सामा- न्यतोदृष्टस्य ज्योतिःशास्त्राद्यथार्थत्वमेव विपक्षबाधकं व्याप्ति- ग्राहकमस्ति तस्मात् सामान्यमुखपत्तस्य सहकारिविशे- पाहिशेषपरस्यानुमानस्य तविशेषविलक्षणग्राहकप्रमाणेन सत्प्रतिपक्षत्वम्। न च प्रमाणविरोधेनास्य तर्को न सह- कारोति वाच्यं तर्कानवतारे विशेषपरवाभावेनाविरोधात् तदवतारे तदधिकरणत्वादेव अन्यथा तर्कानवतारे सत्य- तिपक्षस्य तदवतारेऽपि तत्त्वं न निवर्तते किञ्चैवमर्थाप- त्तावपि तद्विरोधेन न सहकारी स्यात् । यदुक्तं मरण- कल्पने शतवर्षावच्छिन्नजीवी ग्टहएवेत्यखापि बाधति तत्र विशिष्टबाधो न विशेष्यबाधात् मरणेऽपि जीवी ग्टह- एवेत्यस्य विशेष्यस्याबाधात् किन्तु विशेषणबाधात् स च शतवर्षजीवित्वबाधएव विशेषणाभावायत्तो विशिष्टाभावो- ऽप्यस्तीति चेन्न विशेष्यवति विशिष्टाभावस्य केवलविशेष- णाभावात्मकत्वात् विशिष्टस्यातिरिक्तस्थानभ्युपगमात् । अन्ये ·तत्त्वचिन्तामो तु शतवर्षजीवी देवदत्तो जीवी स्टहएव नास्तीतिप्रमा- रणेषु इयोरविरोधेऽपि टतीयमादाय विरोधज्ञानमस्ति तत्र जीवी ग्टहएवेत्यत्र प्रमाणघटितप्रमाणवयविरोधज्ञानज- निताप्रामाण्यसंशयाहितजीवनसंशयात् प्रमाणयोरविरो- धापादमप्रमाणविरोधि वहिःसत्त्वं कल्पाते यथोक्तसंशय- स्थायमेव खभावो यहस्तुगत्या अप्रमाणं तद्विरोधि कल्प- यति विरोधघटकस्य वस्तुगत्या अप्रमाणत्वनेव विनिगम- कत्वमिति तत्तुच्छम् अप्रमाणस्यापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात् तर्कादिभिर्विशेषदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं वहिर- स्तौति ज्ञानमसिद्धमतोन फलबलेन तथार्थापत्तिकल्पनम् । किञ्च सते ग्टहस्थिते वहिःस्थितैतादृशसंशयादेव वहिःसत्त्वं ग्टहसत्त्वं मरणञ्च कल्प्येत कस्यचित् कचिवस्तुगत्या अप्र- माणत्वात् अर्थापत्त्याभासश्चैवं न स्यात् । स्यादेतत् मा- भत् संशयः करणमर्थापत्तावनुपपत्तिस्तु स्यात् तथाहि जीवी देवदत्तो ग्टहे नास्तीति ज्ञाने सति वहिःसत्त्वं विना जीवतोग्टहासत्त्वमनुपपन्न मिति ज्ञानानन्तरं वहि- रस्तीति धौरस्ति तवान्वयव्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञानं करणम्। न च देवदत्तो वहिरस्ति विद्यमानत्वे सति ग्टहासत्त्वात् घटवदित्यनुमानाविद्यमानत्वे सति यत्र यन्ना- स्ति तदन्यदेशे तदस्ति यथा ग्टहएव कोणऽसन्नहं मध्ये तिष्ठामौतिव्याप्तिप्रभवानुमानाहा वहिःसत्त्वसिद्धेः किम- पत्त्येति वाच्य हेतुसाध्ययोः सहचाराज्ञानदशायामनु- ·. अनुमानखण्ड 98 , अपत्तिज्ञानेऽपि वहिःसत्त्वज्ञानात् सामान्यतो व्याप्तिश्चानु- माने उपसंह मशक्येति तदन्यदेशसिद्दिरपत्त्यैव । ननु जीविनो ग्टहासत्त्वमनुपपन्नं किं देवदत्त वहिःसत्त्वं विना उत वहिःसत्त्वमा विना नाद्यः प्रथमं देवदत्तवहिःसत्त्वा- प्रतीतौ तेन विनेदमनुपपन्नमिति ज्ञानाभावात् प्रतीतौ वा किमर्थापत्त्या अर्थापत्तितएव तत्प्रतीतावन्योऽन्याश्रयः तदुक्तं तत्त्त्वं तत्सिद्देरग्रे तदसिद्धेरिति। नान्यः अन्य- दीयवहिःसत्त्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् वहिःसत्त्वमात्र- सिवावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिहेरिति चेन सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्याकारणाशेषज्ञानं फलं तथाहि जीवतो वहिःसत्वं विना स्टहासत्त्वमनुपपन्न- मिति ज्ञानं यस्य ग्टहासत्त्वमनुषपन्नं तत्र वहिःसत्त्वं कल्प- यति नान्यत्र देवदत्तञ्च तथेति सिद्धे देवदत्ते बहिःसत्त्वं कल्प्यतइति देवदत्तवहिःसत्वं पर्यवस्खति न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं यथा वनि- मावव्याप्ताधमात् पर्वते वनिसिविरेव पब्बेतीयवङ्गिसि- विन तु पर्वतीयत्वेनैव धूमात्तत्सिट्विः तेन रूपेण व्यापक- त्वाग्रहात् । अथोपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमोऽनुप- पत्तिनत्वभावमानमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरेकव्याप्तिमत उपपाद्याद्यतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साध्यसिद्धेः किमर्थापत्या तथाहि देवदत्तो वहिः सन् जीवित्व सति स्टहासत्त्वात् यन्त्र तन्वं यथा तो म्टइस्थितो वा न चान्यव्यास्यान्यस्य ·७५ नवचिन्तामगो गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् न चार्थापत्तौ स्वरूपसती व्याप्तिर्लिङ्ग नानुमानइति वाच्यम् अनुपपत्तेनिं विना कल्पनानुद- यात् अर्थापत्त्याभासानवकाशाच्च । मैवम् अत्र हि व्यतिरे- कव्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्मत्वमिति व्याप्तिधीजन्यमपि वहि:- सत्वज्ञानं नानुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधर्माताज्ञानजन्यता- नियमात् । न च साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वेन पक्षधर्मस्य ज्ञानममितिप्रयोजकमिहाप्यस्तीति वाच्य केवलान्वयिनि तदसम्भवात् तदपेक्षया साध्यव्याप्यत्वज्ञानस्य लघुत्वाच्च। अथ व्यतिरेकसहचारावेतोरेव व्याप्तिदृश्यते एवञ्चान्वयस्य व्यतिरेकस्य उभयस्य वा सहचाराद्याप्तिग्रह- वैविध्येऽनुमानवैविध्यम् अतएव धूमो दशाविशेषेऽन्वयौ व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति अस्तु तावदेवं तथाषि जीविदेवदत्ताभावो टहे वर्तमानो न वहिःसत्वे अङ्गं देव- दत्तात्तित्वात् वहिःसत्वग्टहनिष्ठाभावयोlधिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्यरूपव्यायभावाच्च। उपरि सविता भूमेरालोकवत्त्वादित्यत्र भमेरुपरिं सन्निहितसविटकत्वेना- नुमानात् नापि ग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगि- त्वस्य देवदत्तधर्मातया तदसन्निकर्षे प्रत्यक्षेण ज्ञातुमश- क्यत्वात् अतएव विशेष्यासन्निकर्षात्तृतीयलिङ्गपरामर्शो- ऽपि न प्रत्यक्षेण । न च व्यतिरेकव्याप्तिग्रहनिष्ठाभावयो- नि सहकार्यासाद्य मनसैव सजन्यत इति वाच्यं सह- .

·अनुमानखड:। कारिणएव मानान्तरत्वप्रसङ्गात्। अथ व्याप्तिज्ञानान- न्तरं स्मर्यमाणधूमात् कथमनुमिति: उक्तन्यायेन तत्रापि लिङ्गपरामर्शाभावादिति चेत् न कथञ्चित् ‘कथं तहि वह्नित ज्ञानं’ पक्षधर्मघूमस्मृतिसहितात् धूमो वनिं विना नास्ती- त्यनुपपत्तिज्ञानादिति ग्टहाण अतएव दृश्यमानोधूमो वहिं विनानुपपन्नति यदा ज्ञायते तदार्थापत्तिरेव यदा त्वनुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयते तदादुः मानं त्वयापि त्रिविधानुमानखौकारात् तस्माद्यतिरेक- व्याप्तिमुपजीव्य जीविदेवदत्तग्टहाभावो वहिःसत्वं कल्प- यति । उच्यते। देवदत्तासनिकर्षेऽपि तस्य ग्टहनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षण ग्टह्यते तथाहि ग्टहे देवदत्त- स्थाभावइति प्रत्यक्षं देवदत्तं पद्यर्थचाभावसम्बनं प्रति- योगित्वलक्षणं गोचरयति सम्बन्धनानस्य सम्बन्विद्दयविष- यत्वात् प्रतियोगिना सममभावस्य सम्बन्मान्तराभावात् स्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे च प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृतव्याप्ति- वैशिष्टयमपि प्रत्यक्षेण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यक वहिःसत्वव्याप्यग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं नाखौति वाच्य पक्षत्तिलिङ्गपरामर्शमात्रस्यानुमितिजनकत्वात् अ. धिकस्य गौरवपराहतत्वात्। अथ वा अनतिप्रमक्तसहर आरिवशान्मनसैव सातदेवदत्तविशेष्वकस्तृतीयलिङ्गपरामर्श यथा च न सहकारि मानान्तरं तथोपपादितमधस्तात् । ननु मयूरः पर्वतेतरे न वृत्यति नृत्यति चेतिज्ञानानन्तरं ·तत्त्वचिन्तामणी पर्वते नृत्यतीति ज्ञानमस्ति न च व्यतिरेकिणस्तत्सम्भवति पर्बतवृष्यस्य साध्यस्याप्रतीतौ व्यतिरेकव्याप्त्यनिरूपणात् न च पर्वतत्त्याप्रसिटौ तेन विनानुपपत्ति प्रतिसन्धान- मपि नेति कथमपत्तिरपौति वाच्यम् अधिकरणं विना- नुपपद्यमानं नृत्यं प्रसिद्घाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्दे तर- मधिकरणं कल्पयतीति चेन्न मयरनृत्यं साधिकरणं नृत्य- वादिति सामान्यतोदृष्ट प्रसिद्घाधिकरणबाधसहकृतं प्रसि- इतरं पर्वतमधिकरणमादायानृत्यज्ञानं जनयति। यद्दा पतेतरे न नृत्यतीतिशब्देन नृत्याभावबोधानन्तरं मयूरो- मृत्यतीतिशब्दाज्जायमानं ज्ञानं पर्वतनृत्यं गोचरयति प्रसिद्धविशेषबाधसहकृतसामान्यज्ञान जनकप्रमाणस्य प्रसि- इतरं पर्वतमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनिय- मात् । अतएवानित्यज्ञानबाधानन्तरंक्षित्यादौ ज्ञानजन्यत्वं सिद्धनित्यत्वमादाय सिड्यतीत्याचार्य्याः । यद्दा मयूरनृत्यं पर्वताधिकरणकं पर्वतेतरानधिकरणत्वे सति साधिकर- णत्वात् पर्वतत्ववदित्यन्वयव्यतिरेकी अथवा यः सम्भावित- तत्तदितरात्तिः सन् तदतिरिक्तत्तिर्न भवति न तहत्ति- भवतीति सामान्येन यत्तदर्थान्तर्भावेन व्याप्या नृत्यस्य पर्व- त्तित्वं सिद्यति। एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इत्यत्रापि अप्रसिद्धरात्रिभोजनसाध्यपीनत्वज्ञानं रात्रिभो- जनमादाय सियति । अथ यथा अभोजी पौनइत्यनायो- ग्यताज्ञान तथा पौनो दिवा न भुतडूत्यत्रापि दिवाभोज- ·अनुमानखराड:। नस्य बाधाद्योग्यताघटकरात्रिभोजनस्याप्रतीतेः अतो यो- ग्यताघटकोपस्थितिं विना अन्वयमलभमानमिदं वाक्यं योग्यताघटकरात्रिभोजनोपपादकं रात्रौ भुत इति वाक्य कल्पयित्वा तेन सहान्वयबोधं जनयति । न चैवं लाघवादा- त्रिभोजनमेव कल्पयितुं युक्त शाब्दी ह्याकाका शब्देनैव प्रपूर्यतइतिन्यायेन शब्दोपस्थापितमादाय शब्दस्यान्वयबो- धजनकत्वात् एवञ्च यूयमाणशब्दस्यान्वयबोधकत्वं योग्य- ताघटकोपस्थापकेन शब्देन विनानुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा यत्रान्वयबोधं जनयति तत् श्रुतापत्तिः। हारमित्यादौ पिधेहीतिशब्दकल्पनं श्रुतापत्तिरेव शब्दश्च यद्यपि श्रूय- माणोबाधितस्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्प्यते यथा गुरुमते खर्ग- कामो यजेतेत्यत्र साक्षात्माधनताबाधे परम्पराषटकस्या- नुपस्थित्या परम्परासाधनताज्ञानविरहोयोग्यताज्ञानभा- वात् प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यानुफ्पत्तिरिति योग्यता- ज्ञानाय परम्परासाधनताघटकभपूर्व लिङादिवाच्यं कल्प- यति ततः स्वर्गसाधनं यागइति ज्ञानं जायते अन्यथा अप- बपि वाच्यं न स्यादिति । उच्यते । बाधकप्रमाणाभा- वोऽन्वयविरोधिरूपविरहो वा योग्यता अतो दिवा अभो- जने रात्रिभोजनाप्रतीतावपि भोजनसाध्यपौनत्वाद्दिवा न भुङ्कइति शब्दाडीरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिः किन्तु प्रती- तानुपपत्त्या रात्रिभोजनं कल्पाते अतएवापूर्वमपि न वाच्च- मिति वक्ष्यते तस्मानार्थापत्तिरनुमानादतिरिच्यतइति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ तञ्चानुमानं परार्थं न्यायसाध्यमिति न्यायस्तदवयवाश्च प्रतिज्ञाबदाहरणोपनयनिगमनानि निरूप्यन्ते। तत्र न समस्तरूपोपपन्नलिङ्गप्रतिपादकवाक्यं न्यायः अत्रैव वा- क्येऽतिव्याप्तेः किन्त्वनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयो- जकशब्दज्ञानजनकवाक्य न्यायः प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यैरेक- वाक्यतया खार्थविशिष्टज्ञानं जन्यते तेन च विशिष्टवै- शिष्यावगाहिमानान्तरमुत्याप्यते तेन च चरमपरामर्श उत्पाद्यत इति न्यायजन्यशाब्दज्ञानस्य परामर्शप्रयोज- कता अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजक शाब्दज्ञा- नजनकवाक्यत्वमवयवत्वम् अतएव वहिव्याप्यधमवानय- मितिवाक्ये तदवयवे च न न्यायतदवयवलक्षणातिव्याप्तिः तेन परामर्शस्य, तदवयवेन परामर्शजनकस्य जननात् । यत्त संक्षेपत: परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वेन विशेषाभावात् सोऽपि न्यायएवेति नन्न कथायामाकाङ्क्षाक्रमेणामिधान- मिति प्रथमं विशिष्टवैशिष्वाकाङ्क्षा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वच्यते अन्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शजनक- तया न्यायत्वापत्तिः आकाङ्क्षाविरहस्तुल्यएव। अन्ये तु पञ्चावयववाक्यादिजातीयमेव शाब्दज्ञानमुत्पद्यतइति तवी- जनकवाक्यत्वं न्यायत्वम् एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादपि प्रत्यक विजातीयं शाब्दज्ञानमिति तत्तवौजनकशब्दत्वमेव तत्तल्ल- क्षणमिति तन्त्र ज्ञानविशेषजनकत्वं तत्तज्जानजनकत्वं वा न्याये प्रतिज्ञादौ चानतिप्रसक्तमनुगतरूपमन्तरेण दुनिरू- ·अनुमानखण्ड: पमिति तस्वीकारे तस्यैव लक्षणत्वात् अन्वथा जातिस- ङ्करप्रसङ्गः। तत्र प्रतिज्ञा न साध्यनिर्देशः साध्यपदेति- व्याप्तेः किन्तूद्देश्यानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकवाक्या- थज्ञानजनकत्वे सत्युहेश्यामित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशा- ब्दज्ञानजनकं वाक्यम् अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गा- विषयकत्वं वा ज्ञानविशेषणं तेनोदाहरणादिव्युदासः निममनञ्च न परामर्शहेतुः अबाधितासत्प्रतिपक्षत्वज्ञान- जनकत्वात् हेत्वभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यत्वं वा लिङ्गाविषयकलिङ्गिविषयकज्ञानजनकन्यायावयववाक्यत्वं वा इतरावयवानां लिङ्गविषयकवानजनकत्वात् ज्ञात्व जाति: अनुगतानतिप्रसततान्त्रिकव्यवहारादिति केचित् तन्न देवदत्तप्रभवत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गात् प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं ज्ञान व्यवहारादिति तज्जनकं वाक्यं प्रतिज्ञत्यपि न, तज्जनकत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानुगतरूप- मन्तरेण सम्भवतीत्युक्तस्थानुसरणीयत्वात् एतेन शब्दोऽनि- त्यति लिङ्गिन्धीपरवाक्यजन्यज्ञानत्तिकृतकत्वादित्यादि- वाक्यजन्यज्ञानारत्तिजातियोगिज्ञानजनकवाक्यं प्रतिज्ञेति निरस्तम् । ननु प्रतिज्ञा न साधनाङ्ग विप्रतिपत्तेः पक्षप- रिग्रहे तत्व प्रमाणाकाङ्क्षायां हेत्वभिधानस्य प्राथस्यादिति चेन्न विप्रतिपत्त्यग्रे समयबन्धानन्तरं शब्दानित्यवं साध- येति मध्यस्थस्य वादिनोवाकाक्षायां शब्दानित्यत्वं साध्य नच साध्यनिर्देशं विना हेतुवाक्यं निष्प्रतियोगिकमन्वयं ·सत्त्वचिन्तामणी बोधयितुमीष्ट । नच वादिवाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतया अन्वेति अतिप्रसङ्गात् । नच विप्रतिपत्तितः साध्योप- स्थितिः तस्याः प्रतिवादिविप्रतिपत्त्या प्रमाणादिव्यवस्थया चान्तरितत्वात् परविप्रतिपत्तिं समयबन्धञ्च विना स्थाप- नाया अभावान् विप्रतिपत्तिवाक्यस्य पक्षग्रहेण पर्यवसित- तया निराकात्विाञ्च आत्तौ तु सैव प्रतिज्ञा। न चा- वयवान्तराऽत्वन्वययोग्या साध्योपस्थितिः। नाप्यवयवा न्तरेणाक्षेपात् साध्यान्वये तदभिधानं तदभिधाने च साध्यान्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मात् प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्त्या वा नेहाक्षेपः। अन्ये तु शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति यदि मध्यस्थस्यानुयोगः तथापि प्रमाणमात्रे. লাক্কা দি বিষ্টি মিষ্টি মিনা কালপি- धाय न शक्याभिधानं न च वस्तुतो यत्याध्यं तत्र प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोगः वादिइयमध्ये तदसम्भवात् तस्मा- साध्याभिधानं विना न हेतोराकासा नवान्वयबोधकत्व- मिनि प्रतिज्ञा साधनाङ्गमिति । साध्यनिर्देशानन्तरं कुतडू- त्याकाङ्क्षायां साधनताब्यञ्जकविमतिमल्लिङ्गवचनमेवोचित अन्यथा नाकाङ्क्षाभिधाने निग्रहापत्ते. लोके तथैवाका- वानिवृत्तिरिति व्युत्पत्तरिति प्रतिनानन्तरं हेबपन्या स: हेतुत्वञ्चानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्द- जानजनकसाध्याविषयकशाब्दधीजनकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वं हेतुम्वप्रतिपादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा उदाहरणप्रयो- ·अनुमानखण्ड: 1 8 जकाकाद्धाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायावयवत्वं वा साध्या- विषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तातुमितिपरशब्दत्वंवा प्रति- ज्ञावाक्यधीजन्यकारणाकाङ्गानिवर्तकज्ञानजनकहेतुविभ- तिमहाक्य त्वं वा पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमितिपर- वाक्यत्वं वा हेतुपदेन चानलक्षणात् अन्यथा लिङ्गस्या- हेतुत्वेन हेतुविभक्त्यर्थानन्वयात् तथैवाकाङ्क्षानिहत्ते: अनु- मितिहेतुजानकारणधूमवत्त्वादितिशब्दजन्यज्ञानत्तिप्रति- ज्ञादिजन्यज्ञानातिनातियोगिज्ञानजनकवाक्यत्वं हेतुत्व- मित्यन्ये जाति विना केन रूपेण ज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्य त्वस्यापि जन्यतावच्छेदकरूपापरिचये दुर्ग- हादित्यपरे। अन्वयव्यात्यभिधायकावयवाभिधानप्रयोज- कज्ञानजनकहेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वमन्वयि हेतुत्वं एतदेव व्यतिरेकव्यात्यभिधायकपदप्रक्षेपाद्यव्यति- रेकि हेतुत्वम् अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्क्षाप्रयोजक तथाभूतावयवत्वमन्वयव्यतिरेकि हेतुत्वं यहा पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतुवचनमन्वयव्यतिरेकि अत्यन्ताभावाप्रति योगिसाध्यसमानाधिकरणपक्षसपक्षशबेतुवचनं केवला- न्वयि यहा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्द- ज्ञानकारणसाध्याविषयकशाब्दधौजनकप्रतीतान्वयसाध्यसा- धनवाचकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वमन्वयिहेतुत्वम् एतदेवा- प्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेषणाद्यतिरेकिहेतुलक्षणं क- थायां धूमादित्येव प्रयोक्तव्यं नतु धूमवत्त्वादिति मतुपोव्यर्थ ·तत्त्वचिन्तामणी त्वात् । केचित्तु सामान्यवत्त्वे सति वाह्यकरणप्रत्यक्षत्वा- दित्यपार्थकं विभक्त्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्त्वस्य विभ- त्यन्तरावरुड्वस्थानन्वयादिति केचित् तन्न सतिसप्तमीबलात् सामान्यवत्त्वस्य वाह्यकरणप्रत्यक्षत्वस्य च सामानाधिकर- ण्योपस्थितौ विशिष्ट हेतुत्वान्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः नाय- मर्थोऽस्मान्नावगम्यते। हेतायुक्त कथमस्य गमकत्वमित्याकाङ्क्षाया व्याप्तिपक्ष- धर्मतयोः प्रदर्शनप्राप्तौ व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्प्रदर्शनायो- दाहरणं तत्रानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्यजन्यज्ञान- जनकव्याप्यत्वाभिमतवनिष्ठ नियतव्यापकत्वाभिमतसम्बन्ध- बोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वं सामान्यलक्षणे साध्यसाधन- सम्बन्धबोधकत्व साध्यसाधनाभावसम्बन्धबोधकत्वञ्च विशेष- लक्षणहयम् । न्यायावयवदृष्टान्तवचनमुदाहरणमिति तु न दृष्टान्तप्रयोगस्य सामयिकत्वेनासार्वत्रिकत्वात् योयो- घूमवान् सोऽग्निमानित्येव व्याप्तिप्रतीतेः नापि प्रकृतानु- मितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्यजन्यज्ञानविषयव्याप्त्युपना. यकं वचनं तत्, उपनयातिव्याप्तेः अत उपनयाभिधान- प्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यमुदाहरणम् एतदेवान्वयव्यति- रेकिव्याप्तिविषयत्वविशेषितं विशेषलक्षणहयमित्यन्ये अब च व्यभिचारवारणाय वौशामाङः यत्र च सामानाधि- करण्यादेव व्याप्तिस्तत्र न वीमा केवलान्वयिन्यभेदानुमाने च वौसायामपि व्यभिचारतादवस्थमिति तु वयं, वीमा च ·अनुमानखण्ड: । ३ अत्यदे, न तत्पदेऽपि विरुद्धरूपोपस्थितयोरपि तत्पदेन परामर्शाबुट्विस्थवाचकत्वादिति न व्युत्पत्तिविरोधः यथा यद्यत् पापं प्रतिजहीत्यत्र, दूदञ्च साध्यसाधनोभयाश्रयावि- कलानुपदर्शितान्वयं विपरीतोपदर्शितान्वयानुपदर्शितव्य- तिरेकविपरीतोपदर्शितव्यतिरेकभेदादाभासरूपमिति । उदाहरणानन्तरम्भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं किं पक्ष वत्तंते न वेत्याकाङ्क्षायां व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रदर्शनायोप- नयः, तत्रानुमितिकारण टतीयलिङ्गपरामर्शजनकावयवत्व- मुपन य त्वमिति सामान्य लक्षणं साध्यव्याप्यविशिष्टपक्षबो- धकावयवत्वं साथाभावव्यापकाभावप्रतियोगिमत्पक्षबोध- कावयवत्वञ्च विशेषलक्षणहयम् उदाहरणान्तएव प्रयोग इति न वाच्चं टतीयलिङ्गपरामर्शस्य व्याप्तपक्षधर्मतावगा- हिनोऽवयवान्तरादलाभात् तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभात्, न च हेतु वचनादेव तदवगमः तस्य को हेतु- रित्याकाङ्क्षायां प्रत्तत्वेन हेतुखरूपोपस्थापकस्यातत्यर- त्वात् वादिवाक्यादेवाक्षेपइति चेन्न तदर्थस्यासिद्दत्वेनाना- क्षेपकत्वात् अन्यथा प्रतिज्ञामानादेव साक्षेपेऽवयवान्त- रविलयात् । प्रतिपाद्यानां खतएव तदवगमइति चेन्न तेषां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वत्र तदसम्भवात् प्रतिपादकेन स्वव्यापारस्य निर्वाहयितुमुचितत्वाच्च अन्यथावयवान्तरे- ऽप्येवं प्रसङ्गात् । उपनयानन्तरं निगमनं तच्चानुमितिहेतुलिङ्गपराम- ·तत्त्वचिन्तामणौ शंप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्षताधौप्रयुक्तसाध्यधीज- नकं वाक्यम् । न च व्याप्तिपक्षधर्मतायाश्चतुर्भिरेवावयवैः पाप्नेः किं तेनेति वाच्यम् अबाधितासत्पतिपक्षत्वयोर- लाभे चतुर्णामप्यपर्यवसानात् । अथाभिधानाभिधेययो- याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेनावयवा- न्तराणां निराकाङ्क्षत्वं विपरीतशङ्कानिटत्तेरपि ततएव लाभात्, अन्यथा निगमनेनापि तदवारणात् न हि तद्दि- शेषदर्शनमनाहत्वैव तन्निवर्तकम् । सिद्धनिर्देशतया वार- यतीति चेन्न स्वरूपमात्राभिधानात् साध्यत्वानुपस्थितौ तस्मादिति हेतुविभक्त्यनन्वयप्रसङ्गाच्चेति चेन्न व्याप्तिपक्ष धर्मताज्ञानेऽपि बाधसत्प्रतिपक्षबुद्धेः साध्यज्ञानानुत्पत्तिद शनात् तदभावाबोधने समौहितानिर्वाहात् । बाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं न तु तबोधस्य, मानाभावाद- सिद्धेश्च इति किमर्थं बाधादिविरहो बोधनीय इति चेन्न यदवगमे सति यन्न भवति तत्तदभावज्ञानसाध्यमिति व्याप्तेः न चानन्वयः, तस्मादित्यन्वयबलादेव हेत्वनाकानि- तत्वलक्षणसिद्धत्वज्ञानात् न त्वन्वयात् पूर्वम् । इह केचित् यथा तस्मादिति सर्वनाम्ना हेतोः परामर्श: पूर्वोक्ताशेष- रूपलाभाय तथा साध्यांशस्यापि तथा इति सर्वनान्ना सिद्धस्थ लव विरोधादिवारणाय युक्तइत्याहुः तन्न तथेति स्वरूपे, प्रकारे, साहश्य, वा आद्ये तथाचायमिति प्रका- न्तात् तथेति हेतुमानित्यर्थ: स्यात् तथाचानन्वयः न हि अथ ·अनुमानखण्ड 1 हेतुमत्त्वादेव हेतुमत्त्वमित्यन्वितं न द्वितीयः सामान्येन पक्षस्यापि अन्वयव्याप्तौ प्रवेशात् तत्पकारान्वयस्तत्ववेत्य- नन्वयात् अतएव न टतीयोऽपि अभेदानुमाने चान्वयिनि तस्मात्तथेति सादृश्याभावात् बहूनाञ्च प्रक्रमे विशेष्यान- न्वयात् वादिवाक्ये च योग्यतान्वयेतिप्रसङ्गात् तस्मादि- त्यत्र विभक्त्यर्थानन्वयादेव नियमः तस्मादनित्य इत्यभि- धाने विशिष्यसिद्धतावगम्यते पूर्व साध्यतयोक्तस्य समर्थ- हेतुसम्बन्धन पुनरुत्कीर्तनात्, अन्यथा तहेयर्थ्यात् । संश- यप्रयोजनादयस्ववयवलक्षणाभावादेव नावयवाः किन्तु न्यायाङ्गतयोपयुज्यन्तइति नाधिक्यं कण्टकोद्वारस्य च न सार्वत्रिकत्वं समयविशेषोपयोगित्वादिति । अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वान्निरू- प्यन्ते। तत्वानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञानवि- घयत्वं यद्विषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वं ज्ञाय- मानं सदनुमितिप्रतिबन्धकं यत् तत्त्वं वा हेत्वाभासत्वं दशाविशेषे हेत्वोरेवासाधारणसत्य तिपक्षयोराभासत्वात् तबुद्देरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । यद्यपि बाधसत्पति- पक्षयोः प्रत्यक्षशाब्दज्ञानप्रतिबन्धकत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि ज्ञायमानस्याभासस्थान लक्षणं यहा प्रत्यक्षादौ बाधेन न ज्ञानं प्रतिबध्यते किन्तूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्यं ज्ञा- प्यते अनुमितौ बत्पत्तिरेव प्रतिबध्यते।

·तत्व चिन्तामणो तेच सव्यभिचरविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्दबाधिताः पञ्च स- व्यभिचारोऽपि विविध: साधारणासाधारणानुपसंहारिभे- दात् तत्र सव्यभिचारः साध्यतदभावप्रसञ्जकइति न वितय- साधारण लक्षणम् एकस्योभयं प्रत्यसाधकत्वात् अनापादक त्वाच्च नाप्युभयपक्षत्तित्वं उभयव्यावृत्तं वा तत्त्वम् अननु- गमात् । अथ साध्यसंशयजनककोटिहयोपस्थापकपक्षधर्मता- ज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः, विप्रतिपत्तिस्तु प्रत्येक न तथा न वा पक्षटत्तिः, साधारणमन्वयेन असाधारण यतिरेकेण अनुपसंहारी पक्षएवोभयसाहचर्यण कोटिव- वोपस्थापकः। केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारी अयं घट एतत्त्वादित्यसाधारणश्च सद्देतुरेव तदनानं दोषः पुरुषस्य। अतएवासाधारणप्रकरणसमयोरनित्यदोषत्वम् अन्यथा स- वेतौ बाधादिज्ञाने हेत्वाभासाधिक्यापत्तिः न च प्रमेय- वेनाभेदानुमाने शब्दोऽनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वादित्यत्व च साधारणेऽव्याप्तिः तयोः साध्यवदत्तित्वेन विरुद्धत्वा- दिति चेन्न एतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्येकस्य ज्ञानादु- झावनाच्च स्वपरानुमितिप्रतिबन्धात् उद्भावितैतन्निर्वाहार्थ साधारणादेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोषत्वाच्च । एतेन पक्षत्तित्व सत्यनुमितिविरोधिसम्बन्बाव्यात्तिरनैका- न्तिकः सपक्षविपक्षतित्वमुभयव्यारत्तत्वमनुपसंहारित्व- जानुमितिविरोधि, तत्सम्बन्धः प्रत्येकमस्ति विरुवोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचारएव उमाश्च न सङ्करति वक्ष्यतति ·. अनुमानखराड । निरस्तम् एतदज्ञाने ज्ञानेऽपि वावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोष- वात् असाधकताजुमितौ व्यर्थविशेषणत्वाच्च अतएव साध्याव्याप्यत्वे सति साध्याभावाव्याथहेत्वाभासत्वं साध्य- बन्मानबत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्मावरत्त्यन्यत्वं वेति परास्तं व्यर्थविशेषणत्वात् प्रथमं हेत्वाभासत्वाज्ञानाच गगनमनित्यं शब्दाश्रयत्वादित्यादिबाधविरुद्धसङ्कीर्णासा- धारणाव्याप्तिरिति कश्चित् नापि सपक्षविपक्षगतसर्व- मपक्षविपक्षयात्तान्यतरत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् अनुप- संहार्यव्यानेश्च । किञ्च पक्षातिरिक्तसाध्यवतः सपक्षत्वे प्रमेयत्वेनाभेदसाधनेऽनुपसंहाय व्याप्तिः पक्षातिरिक्तसा- ध्यवतोऽप्रसिद्धेः साध्यवतः सपक्षत्वे विवक्षितेऽप्रसिद्धिः वृत्तिमतोधर्मस्य साध्यवहिपक्षान्यतरत्तित्वनियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्माबत्त्यन्यत्वे सति पक्षाति- रिक्तसाध्याभाववन्मानतिभिन्नत्वम् अनुपसंहाव्यव्याप्ते: धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्य पक्षे साध्यवति वृत्तः नापि पक्षत्तिवे विरुवान्यत्वे च सत्यनुमित्यौपयिकसम्बन्धशून्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् एतेनानुगतं सर्वमेव लक्षण प्रत्युक्तं प्रत्येकमेव दूषणत्वात् उद्भावने वादिनित्तेश्च । उच्यते । उभयकोचपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वं तत्त्वं तच्च साधार- सात्वादिविरवान्यपक्षत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्बन्धा- यात्तिा तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रतिबन्धकत्वात् परस्य तथैवोद्भावनाञ्च लक्षणानुरोधेन प्रत्येकमेव हेत्वाभास- ·तत्त्वचिन्तामणौ त्वम् । यद्दा साध्यवन्मावत्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्माव- वृत्त्यन्यत्वं तेनासाधारणस्य साध्यतदभावोपस्थापकतया दूधकत्वपक्षे नाव्याप्तिः नचैवमाधिक्ये विभागव्याघातः खरूपसतानुगतरूपेण त्रयाणामेकीकृत्य महर्षिणा विभा- गकरणात् नचैवं साध्याभावज्ञापकत्वेन बाधप्रकरणसमयो- स्तदनापकतयान्येषामुपसंग्रहः कुतोन कृत इति वाच्यं स्वतन्वेच्छस्य नियोगपीनुयोगानहत्वात् । तत्र साधार- णत्वं न साध्याभाववद्गामित्व सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनु- पसंहार्थे भनित्या गन्धवत्त्वादित्यसाधारणे संयोगादिसा- ध्यकद्रव्यत्वे चातिव्याप्तेः अतएव न साध्यवत्तदन्यत्तित्व नापि निश्चितसाध्यवत्तदन्यत्तित्वं साध्यवदन्यत्तित्वस्य दूषकत्वेन शेषवैयर्थात् अतएवामुकेनायमनैकान्तिक इत्ये. वोद्भाव्यते ततएव वादिनितेश्च न तु सपक्षगतत्वमपि । अनुपसंहार्योव्यावत्यो ऽन्यथा तस्यैतविशेषत्वापत्तिरिति चेत् त्यज तर्हि तमधिकं क्लप्तेऽन्तर्भावात् । नापि सप- क्षविपक्षगतत्व व्यर्थविशेषणत्वात् । विरुद्धोव्यावत्वं इति चेन्न विपक्षगामित्वस्यैव दूषकत्वे तस्याप्येतदन्तर्भावात् । अथ पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यत्तित्व साधारणत्वं तेन सर्व- मनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहार्ये नातिप्रसङ्गः न च व्यर्थ- विशेषणता घटोनित्यो घटाकाशोभयत्तिद्वित्वाश्रयत्वा- दित्यनुपसंहार्यस्य विरुवस्यानैकान्तिकभिन्नस्य व्यवच्छे- धत्वादिति चेन्न दूषकताप्रयोजकरूपभेदमन्तरेण भेदस्दै- ·अनुमानखण्ड । । धानुपपत्तेः। साध्यवत्तित्वे सति सर्वसाध्यवदन्यत्तित्व- मित्यपि न व्यर्थविशेषणत्वात् एकव्यक्तिकसाध्ये तदभावाच्च एतेन हेत्वाभासान्तरव्यवच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशेषणं व्यर्थमिति। उच्यते विपक्षत्तित्व साधारणत्वं तन्मात्रस्य दूधकत्वात् विरुड्वस्यापि तत्त्वाज्ञाने विपक्षत्तिताज्ञानद- शायां साधारणत्वम् अन्यथा तस्य हेत्वाभासान्तरतापत्तेः उपाधेरसङ्करएव। सर्वमनित्यं नेयत्वादित्यनुपसंहारी शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भनित्या गन्धवत्त्वादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्याभाववत्तित्वेन साधारणोऽपि पक्षताद- शायाम् उद्भावयितुं न शक्यतइत्युभयोर्भेदेनोपन्यासः । सर्वसपक्षविपक्षव्याहत्तोऽसाधारणः ननु सपक्षत्वं न साध्यवन्मावत्वं विपक्षारत्तेत्तिमतः साध्यवद्दत्तित्वनियमात् नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवत्त्वं शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादे- ाप्तिधीदशायामप्यसाधारणतापत्तेः न चेष्टापत्ति: बाध- प्रतिबोधौ विना व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातादनुमितिनि- यमादिति चेन्न सर्वनिश्चितसाध्यवद्विपक्षव्यात्तत्वस्य तत्त्वात् शब्दत्वानित्यत्वव्याप्तिग्रहे सति शब्दे साध्यनिश्चया नातिव्याप्तिः नच घटोऽयमेतत्त्वादिति सचेतावतिव्याप्ति. साध्यसन्देहदशायां तस्य हेत्वाभासत्वात् । यद्यपि भनित्या गन्धवत्त्वादित्यादिवस्तुतः साधारण: शब्दो नित्यः शब्द- त्वादितिविरुदः शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादिसइतुरेव व्याप्त्य- ज्ञानस्य पुरुषदोषत्वादित्यु दाहरणाभावादसाधारणो न ·तत्त्वचिन्तामणौ पृथक् तथापि पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोषत्वम् अन्यथा पक्षत्वभङ्गप्रसङ्गात् । अथ सर्व सपक्ष- व्याटत्तिरेव दोषो न विपक्षव्यारत्तिरपि तस्यानुगुण- त्वात् प्रत्युत विपक्षव्यायत्तत्वेन व्यतिरेकितया परसाध्य- साधकमेवोपन्यस्तं स्यात् न च संशायकतया दोषत्वं तच्चो- भयव्यात्तत्वज्ञानादिति वाच्यं व्याप्तिग्राहक सहचारज्ञानं तदभावबारेण सपक्षव्यात्तिमात्रस्य दोषत्वात् किञ्च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा निहत्ते तावन्नेदमुद्भाव्यं न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् तदुभावने वादिनिवृत्तेश्च न च न्यूनत्वे तदुपजीव्यम् असाधारण्यव्यतिरेकेणापि तदु- द्भावनात् नच व्यतिरोकिप्रयोगे तदुपन्यास: व्याप्तिपक्षत- योरप्रतिक्षेपेऽकिञ्चित्करत्वात् स्वार्थानुमाने च सर्वसषक्ष- व्यात्तिरेव दोषइत्युक्तमिति । उच्यते । शब्दत्व साथ- वतस्तदभाववतश्च नित्तत्वेन ज्ञातमर्थाद्यतिरीकितया वा पक्षे साध्यं तदभावञ्च साधयेत् अविशेषात् अन्यथा पक्ष- वृत्तित्वानुपपत्तिरिति साध्यतदभावोत्थापकतया स्वार्था- नुमानेऽसाधारणोदोषः सत्प्रतिपक्षे हौ हेब तथा अन त्वे करवेति तयोर्भेदः असाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे परस्य सर्वसपक्षव्यारत्तत्वमात्रमुद्भाव्यं साध्याभावोत्यापकत्गत् न विपक्षव्यारत्तत्वमपि प्रतिकूलत्वात् व्यर्थत्वाच्च यहा विपक्ष- व्यारत्ततया साध्यमिव सपक्षव्यारत्ततया साध्याभावमपि साधयेदिति दृष्टान्ततया प्रतिबन्धितया च तदुझावनमपि ·अनुमानखगड । लक्षणन्तु सर्वसपक्षव्यारत्तत्वं न तु विपक्षव्यारत्तत्वमपि व्यर्थविशेषणत्वात् विरुवमप्यनेनोपाधिनाऽसाधारणमेव अन्यथैतदवगमे विरुद्धत्वाज्ञाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः । अनुपसंहार्यो नासत्मपक्ष विपक्षः सिद्यसिड्विविरोधात् नापि केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नपक्षक; केवलान्वयिसाध्य- कस्य सहेतुत्वात् व्यतिरेकिसाध्यकस्य तु साध्यतदभाववद्- गामित्वेन साधारणत्वात् अन्यथा संशयाहेतुत्वेनानैका- न्तिकता न स्यात् सर्व क्षणिक सत्त्वादिति साध्याप्रसिड्या व्याप्यत्वासिवमपार्थकं वा साध्यप्रसिद्धौ तु साधारणमेव न च पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यत्तित्व पक्षातिरिक्तसाध्याभाव- वत्तित्व वा साधारणत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् न च विरुद्ध विशेषणस्य व्यावृत्तमित्युक्तं नाप्यत्यन्ताभावप्रतियोगिसा- ध्यकत्व सति केवलान्वयिधविच्छिन्नपक्षकत्वं सर्वमभि- धेयं मेयत्वादित्यत्र विप्रतिपत्त्या पक्षतादशायां पक्षे सा- ध्यानिश्चयेनानुपसंहारिण्यव्यापकत्वात् । अथ पक्षातिरिक्त व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारोऽनुपसंहार्य यदि च पक्ष व्याप्तिग्रहः कथञ्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्याप्तिकानुमानवद- भेदानुमानवच्च सङ्केतुरेवेति चेन्न तवैव सद्धेतावतियाप्तः सर्वस्य पक्षत्व पक्षातिरिक्ताप्रसिद्धेः असाधारणविरुदयो रतिव्याप्तञ्च दूषणतायां व्यर्थविशेषणत्वाञ्च न च दूधकता- नैकान्तिकत्वेन न प्रत्येकमिति वाच्यम् अर्थगत्या व्यर्थवि- शेषणत्वात् नापि विप्रतिपत्तिविषयमावत्तित्व केवला.

·१० तत्त्वचिन्तामणौ न्वयिसाध्यके अव्याप्तः सर्वस्य पक्षत्व मानार्थाभावा- दिति । उच्यते व्याप्तिग्रहानुकूलैकवयंपसंहाराभावो यत्र स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी सचान्वयेन व्यतिरेकेण वा सर्वस्य पक्षत्व दृष्टान्ताभावात् घटोऽनित्यो घटाकाशोभ- यत्तिद्वित्वाश्रयत्वादित्यादौ साध्यसाधनसाहचर्य्याज्ञाना- त्तस्य विरुदत्वाज्ञानदशायामनुपसंहारित्वेनेष्टत्वात् केव- लान्वयिधविच्छिन्नपक्षको वा समभिधेयं प्रमेयत्वादि- तिसद्धेतौ न केवलान्वयी पक्षतावच्छेदको वा निश्चितसा- ध्यवहृत्तित्वात् विप्रतिपत्त्या साध्यानिश्चयदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहायव व्यतिरेकिसाध्य के साध्याभाववत्तित्वाज्ञा- नदशायामिदं दूषणं तदवगमेऽपि साधारणसङ्करएव एवं व्याप्यत्वासिबे ने तदुभावने चायं व्यभिचारबदुपजीव्य- वाददोषः घटाकाशोभयतिहित्वाश्रयत्वञ्च विरुद्धमेव एते- नानुपसंहारित्वप्रतिसन्धाने यदि व्याप्तिनहस्तदानुमिति- रेव तदभावे व्याप्यवासिविरेवेति निरस्तमुपजीव्यत्वा- दिति । विरुवो न साध्याभावव्याप्यः संयोगसाध्यके सबेताब- तिव्याप्तेः नापि साध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिव्याप्यत्वं तत्त्वम् इदं द्रव्यं गुणवत्त्वादित्यादौ संयोगादिव्याप्येऽति- व्याप्तः किन्तु साध्यासमानाधिकरणसाध्याभावव्याप्यः सा- ध्यवदन्योऽन्याभावव्याप्योवा साध्याभावत्व साध्यविरोधित्व- मानं भावाभावसाधारणं तेनाभावे साध्येऽभावाभावस्य भा- ·अनुमानखण्ड.1 वत्वेऽपि नाव्याप्तिः अभावाभावोऽभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेन भावभिन्नएव वा नच भावत्वेनोपपत्तौ किमधिकेनेति वाच्यं बाधकं विना भावप्रतीतेः प्रमात्वात् अन्यथा अत्यन्ताभावा- न्योऽन्याभावयोरप्रसिद्धिः। अथ साध्यहेत्वोर्बिरोधे पक्ष साध्यसत्त्वे हेत्वसिद्धिः हेतुमत्त्वे साध्याभावसिद्धौ बाधः । नच प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिद्दौबाधो न हेतुत्वेनैवेति वाचं विशेषणवैयर्थ्यादिति चेन्न हेतोः पक्षे साध्याभाव- बाधानुपस्थापनेऽपि प्रथमोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोषत्वात् ननु साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचारएव दोषो नतु तन्नियतत्वमपि गौरवात् असाधकत्वे व्यर्थत्वाच्च नच साध्या- सहचरितस्य साध्याभावसहचरितस्य वा गमकत्वनम- रूपायामशक्तौ विशेषोऽस्ति येनाशक्तिविशेषोन्नायकतया न व्यर्थविशेषणता न चानैकान्तिकसामान्यलक्षणे विपक्षगा- मित्वं न विशेषणम् असाधारणाद्यव्याप्तेः साधारणन्तु सपक्षत्तित्वसहितमिति वाच्यं विपक्षगामित्वस्यैव साधा- रणत्वात् अधिकस्य व्यर्थत्वात् न च विरुद्धं व्यावत्वं विपक्ष- गामित्वेनावैव तदन्तर्भावात् । अथानकान्तिके विपक्ष- सम्बन्धेनैव दूषकतावीजम् आसाधारणाद्यव्याप्तेः न च तनान्यदेव वीजं हेत्वाभासाधिक्यापत्तेरिति चेदस्तु ताव- देवं तथापि साधारणे विरुद्दप्रवेशो वचलेपएव । अन्ये तु विरुवलक्षणेन व्यर्थत्वं साधारणस्य व्यवच्छेद्यत्वात् नाप्य- साधकतानुमितौ एतस्यापि व्याप्यत्वात् नौलधूमादौ च ·22 तत्त्वचिन्तामणौ व्याप्तिरस्त्येवेति न खार्थानुमाने दोषः परस्य तु व्यर्थत्व- मधिकं न च विरुवत्वादित्यत्र शब्दाधिक्यमिति तन्न अर्थो हि लिङ्ग न च व्यभिचाराबारकविशेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिर्गौरवादिति वच्यते नचार्थानुगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरु- वत्वादित्यव उद्भावनाशक्यत्वम् आवश्यकतद्विवेचने तदु- भावनस्य शक्यत्वादिति हेतुहयोपन्यासे चाधिकं प्रथमेन द्वितीयस्य कृतकर्त्तव्यताया दुष्टिवीजत्वात् न च नीलधूमा- दित्यादौ विशिष्टकर्त्तव्यमन्येन कृतं धूमवत्त्वादित्यनेन कृत- मिति चेन्न तथानुपन्यासात् अन्यथा नौलानन्वयापत्तिः । अपरे तु साध्यानवतसहचारः साध्याभावसहचारी विरुद्धः अन्यथा दृथिव्यां मेयत्वेनेतरभेदानुमानं न विरुद्ध स्यात् साध्याभावाव्याप्यत्वात् न च तत्साधारणं सपक्षास- त्वात् न च साध्यसहचाराज्ञानदशायां साधारणातिव्या- प्तिः तदा तस्यापि विरुवत्वादिति तन्न विपक्षगामित्वमा दूषकमित्युक्तत्वात् अतएवाव्यभिचरितो व्यतिरेक्यनैकान्ति कएव नापि साध्याभावसाधकत्वं तत्पमापकत्वं वा साध्या- भावसम्बन्धबुद्धिं विना तदनानात् नापि साध्यवदन्यत्व- व्याप्यत्वं व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविषेणत्वात् नापि खव्याप- काभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं साध्याभावस्य हेतुव्यापकत्व- प्रतीतौ हेतुसाध्याभावसम्बन्धमानस्यावश्यकत्वात् । उच्यते। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं विरुवत्वं न च प्रतियोगिनो- रनन्वये भासमान एव तदभावयोर्व्याप्तिग्रहः भिन्नग्राहक- ·अनुमानखण्ड । सामग्रीकत्वात् अन्यथा व्यतिरेकिविलयापत्तेः यहा वृत्ति- मतः साध्यवत्तित्वं साध्यवहृत्तित्वानधिकरणत्वं साध्या- समानाधिकरणधर्मत्वं साध्यवहृत्तित्वानधिकरणधर्मत्व वा तत्त्वं न च व्यतिरेक्य तिव्याप्तिः तत्र साध्याप्रसिद्ध्या तथाज्ञानविरहात् असाधारणे च सङ्करएव अनेनापि रूपेण तस्य दोषत्वात् न च साध्यवहृत्तित्वे सति वृत्ति- मत्त्वज्ञानात् साध्याभाववद्गामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना साध्यवत्तित्वाज्ञानादिति वाच्यम् उपजीव्यत्वेन भिन्नत्वात् उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्तत इति ज्ञानं न खतोदूषकमिति चेन्न असहचारज्ञानस्य विरो- धितया व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् व्यभिचाराज्ञानविरो- धित्वेन व्यभिचारज्ञानवत् । ननु विरुदस्य खार्थानु- मानदोषत्वेऽपि परार्थानुमानेऽपार्थकत्वं अयोग्यताज्ञानेन निश्चितानन्वयादिति चेन अयोग्यताज्ञानस्थ विरुद्दत्व- ज्ञानोपजीवकत्वेन तस्यैव दोषत्वात् बाधेऽप्येवं । सचार्य विधिना साधने विविधः साक्षात्माध्याभावव्याप्यत्वात् साध्यव्यापकाभावव्याप्यत्वात् साध्यव्यापकविरुवोपलम्मात् तथा अधूमवानयं योग्यधूमवत्तया अनुपलबमानत्वात् नि- रग्निकत्वात् जलाशयत्वात् नच सर्वत्र साध्यव्यापकविरु- डोपलम्भ इति न वैविध्यम् एतदज्ञानेऽपि साध्याभावव- द्यापकाभावव्यापकाभावव्याप्यत्वेनापि ज्ञातस्य दोषत्वात् न च धमवानयं तदभाववत्त्वादित्यधिक स्वसमानाधिकरणा- ·१४ तत्त्वचिन्तामणौ त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं हि व्यापकत्वं तच्चाभेदेऽपि धूमवा- नयं धूमाभाववत्तयोपलभ्यमानत्वात् तदत्तयानुपलभ्यमान- वादित्यनैकान्तिकमेव । निषेधसाधनेऽपि विविधः प्रति- योग्युपलम्भात् साध्यव्यापकामावोपलम्भात् साध्यव्यापक- विरुवोपलम्भात् यथा निरग्निकोऽयमग्नित्वात् धूमाभाव- शून्यत्वात् धूमवत्त्वात् सर्वश्चायं विशेषणद्वारापि यथा कृ- ष्णागुरुप्रभववनिमानयं कटुकासुरभिपाण्डरधूमवत्त्वात् । अयञ्च बाधाअयासिद्धखरूपासिवासाधारणसंकीर्णः क- चित् । सत्प्रतिपक्षत्वं न समानबलबोधितसाध्यविपर्यायलि- ङ्गत्वं परस्परप्रतिबन्धेनोभयोरबोधकत्वात् बलञ्च न सपक्ष- सत्त्वादिव्यतिरेकिण्यभावात् नापि समानव्याप्तिपक्षधर्म- तावत्त्वं विरोधेनैकत्र तद्भङ्गनियमात् नापि व्याप्तिपक्षधर्म- तया ज्ञातत्वं विरोधि व्याप्तिपक्षधर्माताविशिष्टज्ञानयोरन्य- तरभ्रमत्वनियमेन नित्यत्वव्याप्तश्रावणत्वादिवैशिधाप्रसि- ड्यारोपयितुमशक्यत्वात् । नच साध्यव्याप्यस्य पक्षधर्माता पक्षधर्मस्य वा साध्यव्याप्यतारोप्येति वाच्यम् एकत्र तदु- भयाभावाविशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तबैशिष्टयम्यारोपासम्भवात् नाप्यनिर्धारितविशेषेण बोधितसाध्यविपर्ययत्वम् उभयो- रबोधकत्वात् विशेषश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः एकत्र तङ्ग- ङ्गनियमात् । उच्यते। साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमान- बलोपस्थित्या प्रतिरूपकार्यलिङ्गत्वं तत्त्वं बलञ्च व्याप्तिपक्ष- धर्माते विरोधिबोधकान्यगमकतापयिकरूपसम्पत्तिमत्तया ·অনুদানভ । अथ जायमानेन प्रतिरुद्दकार्थत्वं वा तत्त्वं स्थापनाया याप्ति- पक्षधभत्वमुभयवादिसिद्धं वादिना तदभावानुपन्यासात् द्वितीयस्य तत्त्वमन्यतरासिवमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधित- मिति स्वार्थानुमानएवायं दोष इत्येके तन्न एकदा निर- न्तरयोर्वोभयोाप्तपक्षधर्मतया ज्ञातयोः प्रतिपक्षत्वात् युगपदुपस्थिते: कारणवशेन वपरसाधारणत्वात् । वस्तुनोऽड्यात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्ग एकतावश्यक इति सएव दोषः। न च तयोर्विरोधभङ्गेऽप्युपपत्तेन व्या- स्यादिभङ्गनियमइति वाच्यम् अविरोधेऽप्यनुमित्यविरोध: विरोधे तु व्याप्तिभङ्गनियमादिति चेन्न प्रतिरुद्दत्वज्ञाना- नन्तरं व्यास्यादिभङ्गज्ञानमित्युपजीव्यत्वेन व्यभिचारवद- स्यापि दोषत्वात् । ननु साध्यतदभावयोरिव तद्याप्यत्वे- नावधारितयोर्विरोधादेकन न निश्चयः किन्तु संशयः निश्चये वान्यतरव्याप्तिसंशय इति व्याप्यत्वासिविरिति चेन्न उभयोरेका निश्चयानन्तरमन्यतरव्याप्तिसंशय इत्युप- जीव्यत्वेनास्य भिन्नत्वात् दूषकतावीजं समबलविरोधि- सामग्रीप्रतिबन्धेन निर्णयाजनकत्वं न तु व्याप्तिपक्षधर्माता- विरहएव सचेतावपि सत्प्रतिपक्षत्वात् एकत्र व्याप्तिभङ्ग ज्ञानहारा वास्य दूषकत्वं चक्षुरादेश्च नानुमानेन प्रति- रोधः तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याधिकबलत्वात् । नन्वेवं वादिवाक्यमानस्य प्रतिरोधकत्वेनानुमानमालो- छेद: नच विरोधिवाक्यस्य न्यनबलत्वे लक्षणायोगः समा- ·तत्त्वचिन्तामणौ का नबलत्वे प्रतिरोधएव अधिकबलत्वे नरशिरः शौचानुमान वत्तेन बाधएवेति वाच्यम् अग्टह्यमाणविशेषदशायां प्रति- वादिवाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापत्तेः अनुमानात् पूर्वे पश्चादा अनुमानान्तरेण तस्य न्यूनाधिकबलत्वानिरूष- णात् निरूपणे वानुमानवैवर्थ्यापत्तेः। मैवम् । विरोधि- वाक्यमावस्य समबलत्वाभावात् उक्त हि व्याप्तिपक्षधर्माते बलमिति प्रत्यक्षादेलिङ्गभावेनैवानुमानप्रतिरोधः कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । यत्तु विरोधिव्याप्यद्वयस्थासाधा- रणत्वात् संशयजनकत्वं दूषकतावीजमिति तन्न एकैकं हि सत्प्रतिपक्षं न तु विशिष्ट एकैकञ्च न संशायकमनुमिति- प्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्तिर्दूषकतावीजमित्यन्ये तन्न परस्पर- प्रतिबन्धेनानुमितेरेवानुत्पत्तेः। रत्नकोषकारस्तु सत्पति- पक्षाभ्यां प्रत्येक वसाध्यामितिः संशयरूपा जन्यते विरु- ड्वोभवज्ञानसामग्या मंशयजनकत्वात् संशयद्वारा अस्य दूधकत्वं नच संशयरूपा नानुमितिः बाधस्येव विरोध्यप- स्थितेरनुमितिसामग्रीविघटकत्वेनाधारणत्वात् अन्यथा बाधेऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम् अधिकबलतया बाधेन प्रतिबन्धात् तुल्यबलादनुमितिः स्यादेव सामग्रीसत्त्वात् साध्याभावबोधस्य च तत्र प्रतिबन्धकत्वं नतु तबोधकस्य चक्षरादेः प्रत्येकं निर्णायकत्वेनावधारितात् कथं संशय इति चेन्न प्रत्येकावि ज्ञानमुत्पद्यमानमर्थात् संशयो नतु प्रत्येक मंशयजनकत्वमिति मेने तन्न साध्यतदभावयोर्विरो- ·थेन यथैक्रज्ञानस्यापरवीप्रतिवन्ध कत्व तथा साध्याभाव- व्याप्यवत्त्वस्यापि साध्यविरोधित्वात्तबुद्देरपि साध्यधी- प्रतिबन्क्षकत्वात् विरोविज्ञानत्वस्य प्रतिबन्धकत्व तन्त्रत्वात् निबन्धे तु हेत्वाभासानां फलहारकं लक्षणमनैकान्तिका- नामन्वयाद्यतिरेकाहा कोट्युपस्थापकतया संशयः फलं विरुवस्य साध्यविपरीतज्ञानमपक्षधर्मोऽपि विरुद्धोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थएव बाधेऽन्यतोविपरीतज्ञानं न तु हेत्व- भिमतादेः नित्योघटः कार्थत्वादिति विरुवे बावसकरे प्य- दोषः असिद्धे अनेकान्तिकादिचतुष्टयज्ञानान्यलिङ्गत्वज्ञानं बाधे पक्षधर्महेतौ व्याप्तिबाधः प्रकरणसमे तु न व्याप्तिय- क्षधर्मतागव: फलं नाप्यलिङ्गत्वज्ञानं व्याप्तवादिबुद्धिसत्त्वात् नापि विपरीतबुद्धिः स्वसाध्यविपरीतेनानियमात् नापि मंशयः प्रत्येक कोटिहयानुपनयात् किन्तु कथमत्र तत्त्व- निर्णयति जिज्ञासाफलं तथाच प्रकृतसाध्यहेत्वोः कि तत्त्वमिति जिज्ञासानिका व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थितिः प्रक- रणसमः नानुपस्थिते प्रतिपक्षे एकमाज्जिज्ञासा किन्तु निर्णयएव। अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च ज्ञानेष्टसा- धननाज्ञानात् संशयाहेति कथं तेन विना विरोधिसाधन- ज्ञानमात्रादिति चेन्न असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा सति क्षेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकरणसमस्थापि जिज्ञासाकारण- त्वात् न चानैकान्तिकातिव्याप्तिः तत्र हि संशयहारा साध्ये जिज्ञासा अत्र तु हेतुसमीचीनत्वति। ननु परामर्शयो.

·तत्त्वचिन्तामणी रेकदानुत्पादात् कथं प्रतिरोधः क्रमोत्यनयोरेकदासत्वा- दिति चेन्न एकानन्तरमपरहेतुयाप्ति पक्षधर्मताज्ञाना- भ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्शनाशा- त् न चोभयहेतुव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानां परस्पराप्रतिब- धात् परामर्शोत्याद इति वाच्यं व्याप्त्यादिज्ञानचतुष्टय- योगपद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारोबोधकहेतुद्दय- ज्ञानयोः परस्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूष- कताबीजं तन्न व्याप्तिस्मृतिं विना सत्प्रतिपक्षाभावात् वादिस्यां व्याप्युद्भावनाच्नेति। मैवम् । हेतुइयसमूहा- लम्बनायुगपदुभयव्याप्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं ज्ञानमुत्य- द्यते अतएकदा विरुद्दकार्यहयकारणान्नैकमपि कार्यमु- त्पद्यते तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्यक्षादित: परस्य तु वाद्यपन्यस्तन्यायोत्यापित प्रमाणात् । अस्य केबलान्व- यिन्यपि सम्भवः बटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिजात्यन्यत्वे सति घटमान- वृत्त्यन्यधर्मत्वात् घटान्योऽन्याभाववत् पटरूपवच्च घटनिष्ठा- त्यन्ताभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिक: घटत्तिनित्याभावत्वात् घटनिष्ठान्योऽन्याभाववदिति विशेषादर्शनदशायां नच पचै- क्यमपि तन्त्र विरोधस्यैव दूषकत्वेऽधिकस्य व्यर्थत्वात् । असिविस्तु न व्याप्तिपक्षधर्मताविरहः प्रत्येकमननुग- मात् । अथ प्रत्येकाभावानुगतो व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टा- भावोऽसिदिः यद्यपि विशिष्टस्यान्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्ति- ·अनुमानखण्डः। रमसिद्धान्तश्च अनन्यत्वे प्रत्येकाभावएव स इत्यननुगम- स्तथापि विशेषणावच्छिन्नप्रतियोगिको विशेष्याभावो विशे- पण विशेष्यसम्बन्धाभावो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेन्न विशिष्टाभावाज्ञानेऽपि व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भा- वने चानुमितिप्रतिबन्धो वादिनित्तिश्चेति तत्प्रत्येकाभा- वाव्याप्तिः अन्यथा तेषां हेत्वाभासान्तरतापत्तेः न च विशि- टाभावधीद्वारा प्रत्येकाभावोदोषो लभ्यतइति वाच्य प्रत्ये- काभावस्य स्वतएव दोषत्वसम्भवात् । वस्तुतो विशिष्टाभावो दोषएव न प्रत्येकस्य समर्थत्वे तेनैवान्यथासिद्धेयर्थविशेष- णत्वाच्च प्रत्येकाभावमन्नात्वा न विशिष्टाभावज्ञानमित्युप- जीव्यत्वादिशिष्टाभावानुभावनेऽपि प्रत्येकोद्भावने वादिनि- वृत्तेः अतएव व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविषयाभावत्वं प्रत्येकाभावानुगतमसिद्धत्वं व्यभिचारादावसिद्धत्वेऽप्युपजी- व्यत्वेन प्राथम्यात्तदुभावने वादिनिरत्तेश्च स खतएव दूषकः तत्र व्याप्त्यसिद्ध्यर्थमुपाधौ बद्भाविते विप्रतिपद्यतेऽपि तस्य दुर्ग्रहत्वात् व्यभिचारेणैव तदन्वयाच्च यदि च व्यभिचारा- दिकमज्ञात्वाप्यसिड्बुिद्धिः तथाप्युपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्क- रएवेति निरस्तं व्यर्थविशेषणत्वादेव एतेन व्याप्तिपक्षधर्म- तान्यतराभावोऽसिद्दिरिति प्रत्युक्तम् अन्यतरत्वाज्ञानेऽपि प्रत्येकाभावस्य दोषत्वात् व्यर्थविशेषणत्वाच्च । यत्तु व्याप्ति- पक्षधर्मताप्रमितिविरह आश्रयासिद्याद्यनुगतोऽसिद्धिः तत्र मितिसत्त्वे तत्रानुमित्यापत्तरिति तदपि व्यर्थविशेषण- ·६०० वत्वचिन्तामणी त्वात् तदज्ञानेऽपि प्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वाञ्च निरस्तं वस्तु- तस्तु प्रकृतहेतुयाप्तिपक्षधर्मतावैशियस्य तत्प्रमितेचान- सिद्ध्या तदभावो ज्ञातुमुद्भावयितुञ्चाशक्यएव । यत्किञ्चिद्या- प्तिपक्षधर्मताविशिष्टप्रमितिविरहः सद्धेतुसाधारणः स्वप सितिविरहो यत्किञ्चित् प्रमितिविरहो वा सद्धेतावपि सफलतत्यमिविरहो दुर्निरूपः व्याप्त्याद्यभावादेव तद्ग्रहे सएव दोष उपजीव्यत्वात् यदि च प्रमितिविरहः स्वरूप- सन्नेव दोषः कारणाभावत्वात् तदा व्याप्त्यादिभमादनुमि- तिनं स्यात् न स्यान्च हेत्वाभासता ज्ञानगर्भतल्लक्षणा- भावात् एतेन व्याप्तिप्रमितिपक्षधर्मताप्रमितिविरहान्य- तरत्वमसिद्धिः अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वं तेनोभयविर- हेऽपि नाव्याप्तिरिति निरस्तं व्यर्थविशेषणत्वादेव । स्यादे- तत् व्याप्तिपक्षधर्मताभ्या निश्चयोऽसिद्धिः अतएवाव्याप्तेऽप- क्षधम्म च तदारसेपरूपासिद्धिरित्यनुमितिः नतु व्याप्त- पक्षधर्मादपि तदनिश्चये न चैवं हेतोरप्याभासत्वं तदाभा- सस्यापि हेतुत्वं स्यात् दशाविशेषइष्टत्वात् सेयं खरूपसती दूषिका कारणाभावत्वात् न च व्यायादिप्रत्येकनिश्चयामा वएव दूधक आवश्यकत्वादिति वाच्य विशिष्टनिश्चयस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्थ्यानुत्पादकत्वादिति। मैवम् । एवं सव्यभिचारादेरप्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गात् असिवः स्वरूप- सतएव दोषत्वे स्वज्ञानार्थ व्यभिचाराद्यनसावनात् यदि च तस्मात् सिद्धिनोपपद्यतइति तस्योपजीव्यत्वं तदाश्रयासि- ·अनुमानखण्ड। ड्यादिज्ञानात् सिबिर्नेति सएव पृथग्दोष: स्यात् असिट्वि- चौतापरस्योद्भाव्येति स्वज्ञानार्थसुद्धावितासिविनिर्वाहार्थ- माश्रयासियादिज्ञानमावश्यकं कथञ्च हेतुतदाभासविवेकः सिवौ इयोरपि हेतुत्वात् असिद्धौ तदा भासत्वात् व्यभि- चारादेः सद्देतौ सिद्दिमखण्डयतश्च हेत्वाभासत्वाभावात् । अथ सुषुप्तौ जागरेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतासत्त्वे तदनिश्चये- ऽनुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयोज्यः सव्यभिचारादौ तथा- वधारणादित्यसिदित्वज्ञानादपि हेत्वाभासः न चैवं हेत्वा- भासाधिक्यं क्लतान्तर्भावो वा तेन रूपेण व्यास्यसियादेरेव संग्रहादिति चेन्न एवं सव्यभिचारोदिरप्यसिट्विः स्थादित्यु- तत्वात् उपजीवनाङ्गेदे आश्रयासियादिरपि पृथक् स्यात् सुषुप्त्वादावनुमित्यभावः कारणाभावात् कार्यानुत्पादो हि न प्रतिबन्धकमात्रात् किन्तु कारणाभावादपि असत्यपि प्रतिबन्धके वङ्गाभावेन दाहानुत्पत्तेः अथानुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयुक्तएवेति चेत् तानुमितौ मनोयोगादिरपि न हेतुः हेत्वाभासादेरनुमित्यनुत्मादे तद्यतिरेकेणातुमि- त्यनुत्मादाभावात् सिद्धेरेव तहेतुत्वे चरमकारणमेव हेतुः स्यात् अन्ये तु गमकतापयिकप्रतिबन्दिव्याप्तिपक्षध- मताविरहतबियतयोरन्यतरत्वं हेत्वाभासत्वं तत्राधिकस- मानबलौ बाधप्रतिबोधौ प्रतिहन्दिनौ व्याप्तिपक्षधर्मता- विरहञ्चासिद्धिः तन्नियतौ च सव्यभिचारविरुवौ नचान- योरप्यसिद्वान्तर्भावः व्याप्तिविरहनियतत्वेन जातयोः ·बत्त्वचिन्तामणौ स्वातन्त्र्येणैव दूषकत्वात् नमे विशेषदर्शनस्यैवेति तन्न अनापि व्याप्तिपक्षधभताविरह एवासिद्धिः पर्यवस्थति तल चोतामेवान्यतरत्वञ्च न লৰয ঘনিগ্নবা- त्वात् हेत्वाभासान्तरवहिष्कृतस्य व्याप्तिपक्षधर्मातानिश्चय- विरोधिनो रूपस्य विवक्षितत्वात् तात्रयासियादिक- मेवेति। उच्यते पाश्रयासिद्धिः स्वरूपासिट्विः व्याप्यत्वा- सिद्धिः प्रत्येकमेव दोषः प्रत्येकस्य जानादुद्भावनाच्चानुमिति- प्रतिबन्धात् नतु विशिष्टाभाव: परामर्शविषयाभावो वा व्यथविशेषणत्वात् तस्य ज्ञानमुद्भावनं विनाप्यनुमितिप्रति- बन्धात् अनुभवसिद्धे हि लक्षणं नतु लक्षणानुरोधेनानु- भवकल्पना परामर्श विषयाभावत्वेनानुगतेन त्रयाणाम- सिद्वत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधो हेत्वाभासाधिक्यं वा अतएव ये व्याप्तिविरहपक्षधर्मता- विरहरूपास्तेऽसिविभेदमध्यमध्यासते तदन्ये च यथायथं व्यभिचारादय इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि न चैवं साक्षात्पति- बन्धकत्वेन बाधप्रतिबोधयोाप्तिविरहलिङ्गत्वेन सव्यभि- चारविरुद्धयोरपि संग्रहे विभागल्यावातः स्वतन्त्राभिप्रायस्य निघेडुमशक्यत्वात् अन्यथा शास्त्रे परिलायोच्छेदापत्तेः स- व्यभिचारादेरप्येवं रूपसत्त्वेऽप्युपजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उप- धेयसङ्करेऽप्युपारसकरात् । नन्वाश्रयाप्रसिद्ध्या कथमा. श्रयासिद्धिरुसाव्या न च शशीयतया गवि घटङ्ग निषेधवत् व्योमकमलमिति वाच्यं शशटङ्गनिधो न गतीयुक्तत्वा- ·अनुमानखण्डः । १०३ दिति चेत् व्योमकमलमिति निश्चितानन्वयत्वेनापार्थकम् आश्रयविशेषणासिया चाश्रयामिद्विरसङ्गीणों। व्यानि- विरहश्च व्यर्थविशेषणादौ तदुक्तमेकामसिद्धिं दुष्परिहरतो द्वितीयापत्तिरिति उपाधिस्तु न व्याप्तिविरह: वनिव्याय- कधूमाव्यापकवर्मास्याप्रसिद्ध्या धूमे तहिरहासिद्धे. किन्तु यावत्खव्यभिचारिव्यभिचारि साध्यसामानाधिकरण्यमनौ- पाधिकत्वं व्याप्तिः साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधान्तरं न तद्विरहः अपि तु तन्नियमत: न चैवमुपजीव्यत्वेन उपाधि- हेत्वाभासान्तरम् उपजीव्यत्वेऽपि खतोदूषकत्वेन तदर्थं पर- मुखवीक्षकत्वात् नहि साध्याध्यापकत्वमनुमितिविरोधि किन्तु व्यभिचारोबयनेन खव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया वा तदाह उपाधाववश्यं व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचार- शङ्केति अप्रयोजकान्यथासिद्धौ सोपाधी नासिद्धौ प्रति- कूलतर्कानुकूलतर्काभावावुपजीव्यत्वे सति खतोदूषकावपि न हेत्वाभासौ खरूपसतोरेव प्रतिबन्धकात्वादित्युक्तम् । बाधो न साध्याभाववत्पक्षकत्वं पक्षरत्यभावप्रतियोगि- साध्यकत्वं वा पक्षे साध्याभावज्ञानमावस्य प्रमात्वज्ञानं विना अधिकाबलत्वाज्ञानेन बाधानावादिति वक्ष्यते अतएव साध्याभाववत्मक्षन्तित्वमपि न असिविसङ्कीर्णबाधाव्यानेच কিন্তু শ্রাবনসলাহিল মলিকালাৰ- वत्मक्षकत्वं पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्वाकाराभावप्रतियोगिसाध्य- कत्वं वेति विवक्षितविवेकेन साध्याभावप्रसव दोषः साच ·१०४ तत्त्वचिन्तामणो प्रमात्वेन जाता न स्वरूपसती हेत्वाभासत्वात् प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेनादोषत्वात् अप्रमायामपि प्रमा- त्वज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धाच्च। अथ साध्याभाववति पक्षे हेतोः सत्त्वज्ञाने व्यभिचारः तदज्ञानेऽसिद्धिः संशययोग्य- त्वाभावेन पक्ष त्वाभावादात्रयासिविच न च पक्षभिन्ने व्यभि चारो दोषः व्यर्थविशेषणत्वात् सर्बोपसंहारप्रवृत्तव्याप्तेः साध्याभाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् न चैवं सन्दि- ग्वसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानकान्तिकवत्पक्षे व्यभिचार- संशयादनुमानमात्रोच्छेद इति पक्षे साध्यसंशयोऽनुमानाङ्ग मिति व्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानादतुमित्युत्मादेन संशय- निरत्ते: अन्यथा विशेषदर्शनस्य संशयविरोधिता भज्येत न च पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य व्यभिचारज्ञानमित्युपजीव्य- त्वाहाधः पृथक् पक्षे साध्याभावप्रतीतिरेव हि साध्याभाव- हेत्वोः सम्बन्धोल्लेखनीत्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वम् अन्यथा बाधदशायां पक्षे हेतोरज्ञानादसिद्धिरेव न चोड़ा- वितव्यभिचारनिर्वाहाय बाधोद्भावनभावश्यकमित्यपजीव्यत्वं व्यभिचारोद्भावने परं कथन्ता नावश्यकत्वात् तत्त्वे वा तनिर्वाह्यमेव दूषणं क्लप्तत्वात् वहिष्णः कृतक इत्युद्भा- वनाइङ्गिरुष्ण इत्युद्भावने लाघवमितिबाधः पृथगिति कश्चित् तन्न पक्ष साध्याभावप्रमा खार्थानुमाने यदि न दोषः तदा परं प्रत्यपि न स्यादविशेषादिति तदुद्भावनस्य दूरनिरस्तत्वात् । अथोपनीतकाञ्चनमयत्वविशिष्टवङ्गानु- ·अनुमानखण्डः। 'मतेः मलिङ्गजन्यायाः आभासत्वं हेत्वाभासाधीनं न चा- तुमितेः पर्व नल व्यभिचारज्ञानं विशिष्ट स्याप्रसिद्ध्या तह- मावस्याज्ञानात् अतएव पक्ष नैसद्धिरपि न अतः काञ्चन- मयवाभावरूपाहावादनुमानाभासत्वं व्यधिकरणप्रका- रावच्छिन्नप्रतियोगिकञ्चाभाव इति चेन्न वस्तुतो व्यभि- चारस्थापि तत्र सत्वात् ज्ञानञ्च तस्य बावस्यैवानुमित्यन- न्तरमेव किञ्च वहौ काशनमयत्वस्यानुमितावेव भाने काञ्चनमयवङ्गिमानित्यनुमितिर्न स्थात् विशिष्टस्य पूर्वम- ज्ञानाईजौ काञ्चनमयत्वाशेऽनुमितेराभासत्व वङ्गौ लिङ्ग- स्यासिद्धेः व्यभिचाराच न चानुमितेविषयाभावाधीनमप्र- मात्वं किन्तु हेत्वाभासाधीनं यस्य हि ज्ञानमतुमितिप्रति- बन्धकं स हेत्वाभासः न च साध्याभावो ज्ञातः प्रतिबन्धक इति न स हेत्वाभासः। वस्तुतस्तु उपनौतस्यानुमितौ भाने भानाभाव प्रत्यभिज्ञादौ च प्रतीतिबलेनैव तत्कल्प- नम् अन्यथा पर्बोपस्थितसकलपदार्थभाने यथार्थानुमि- त्युच्छेदः। अपि चैवं परार्थानुमानेप्युपनीतभाने बाधि- तोऽर्थ उपनीतोऽय मम भात इत्य भावनादेव विजयेत वादी उद्देश्यानुमितेरप्रतिबन्धान तत्र बाधो दोष इति चेत् तुल्यं स्वार्थानुमानेपि अतएव यत्र सामान्यतो दृष्टा- नुमानमेवेतरबाधसहायं विशेषानुमापॐ तत्र बाधकाना- माभासत्वे तत्प्रयुक्त सामान्यतो दृष्टस्याप्याभासत्वमिति बाध- स्वासार्थ्यात् । न च यदि विशेषविप्रतिपत्तौ सामान्यस्य ·तत्त्वचिन्तामणौ प्रतिज्ञा तदा अर्थान्तरं सामान्यविप्रतिपत्तौ तु नेतरत्र बाधकापेक्षेति वाच्यं स्वार्थानुमानएवैवं बाधासङ्करस्योक्त- वादित्यपास्तम् अनुमित्यप्रतिबन्धेन तत्र बाधस्यादोषत्वात् ननु पक्षे साध्यामाक्ग्रहवत्साध्याभावव्याप्यग्रहोऽपि दूषको- विरोधित्वाविशेषात् तथाच साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचार: साध्याभावयाप्यसामानाधिकरण्यं बाधः साध्याभावव्या- प्यञ्च वह्नित्वादिकमेवेति चेत् न पक्षे हि साध्याभावे ज्ञाय- माने जाते वा यदि साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्य- बुद्धिस्तदा व्यभिचारएव । अथ पक्षे साध्याभावबुद्धिं विनैव सातहि हेतुमाध्याभावव्याप्ययोरग्टह्यमाणविशेषयोः सत्य- तिपक्षत्वम् । अथ तुल्यवलेन सत्प्रतिपक्षोऽधिककलेन बाध इति चेन्न गमकतौपयिकरूपसाकल्यं हि बलं तच्च योति- मिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं गमकतावहिर्भूतञ्च न बलम् । अथ साध्याभावव्याप्यबुवेरनन्यथासिद्धत्वं बलं तदा ततः साधनवति पक्षे साध्याभावानुमितावनैकान्तिकत्वमेव पक्ष साध्याभावग्रहवदिति यदुक्तं तदप्यसिद्धं तस्य दोषत्वानभ्युप- गमात् अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तिः । अथ हेतुतः साध्यसिदिसम्भावनायां व्यभिचारासिद्धिः बाधेन हेतो रसाधकत्वे सिड्वे व्यभिचारसिद्धिरित्युपजीव्यत्वाबाधः पृथक् अन्यथा हेतोरसाधकरवे सिद्धेः साध्यसिड्विसम्भावना- विरहाद्यभिचारबुद्धिः तस्याञ्च सत्यां हेतोरसाधक- त्वधीरित्यन्योऽन्याय इति चेन्न साध्यसिधुन्मुखहेतु- ·अनुमानखण्ड । मानस्य प्रमितसाध्याभावसहचरितहेतुविषयत्वेन व्यभि- चारज्ञानतया दूषकत्वात् तथापि व्यभिचारे साध्याभाव- प्रमा तन्वं तां विना तदभावादिति सैव दोष इति चेत् सत्यं किन्तु साध्याभावप्रमाव्यभिचारज्ञानत्वेन दूषिका क्लप्तत्वात् न खतन्वा अतएव पक्षे साध्याभावज्ञानत्वन प्रतिबन्धत्व नतु साध्याभावसमानाधिकरणसाधनज्ञानत्व- नेति प्रत्युक्तं तस्य लघुत्व ऽप्यक्लप्तत्वात्। अप्रत्यक्षादौ प्रमामात्र प्रति सातन्त्र्येण बाधो दोषत्वेन क्लप्त इत्यनु- मितावपि स एव दोष इति चेन्न अन्यत्र तथा दूषकत्वा- कल्पनात् । उच्यते । पक्षे साध्याभावनिश्चयः साध्याभाव- ज्ञानप्रमात्वनिश्चयात् ज्ञानमात्रार्थनिश्चये प्रामाण्यग्रह- वैयर्थं चमतवेन ज्ञातादर्थनिश्चयप्रसङ्गश्च तथा चोपजीव्य- त्वेनाधिकबलत्वेनवा पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमावनिश्चये सव्यभिचारो नान्यथा उभयथापि साध्याभावनिश्चयाधीनव्य भिचारज्ञानात् पूर्व ज्ञातं साध्याभावज्ञानप्रमात्वमेव दोष उपजीव्यत्वात् । यदि च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्व- निश्चयो नानुमितिविरोधी तदा व्याप्तिपक्षधर्मतया हेतु- ज्ञानं विशेषदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावज्ञानं परिभूय सावं साधयेदेव पर्वते धूमडूव वह्नि न च साध्याभाव बुड्विरेवा- ग्टह्यमाणविशेषा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धकेति वाच्यं रजते न इदं रजतमिति ज्ञानेऽपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य शङ्ख मौतत्वज्ञाने शुक्लत्वस्य चानुमानात् वादिवाक्येन पक्षे साध्या ·तत्त्वचिन्तामणी भावज्ञानादनुमानोच्छेदप्रसङ्गाच्च। अथ पक्षे साध्याभाव. प्रमेव साध्याभावहेतुविधया व्यभिचारज्ञानत्वेन दोषो तु तस्याः प्रमानत्वज्ञानमपीति चेत् तहि प्रमायाः अ- प्रमात्वज्ञाने वान्तानुमितिनं स्यात् न स्याच पक्षे साध्या- भावज्ञानप्रमात्वभ्रमादनुमितिप्रतिबन्धः। ननूपजीव्यत्वे- ऽप्यत्र साध्याभावप्रसेति ज्ञानं न खतोदूषकं क्लप्तत्वात् पक्षे साध्याभावनिश्चयं कुर्बत् व्यभिचारज्ञानहारेति चेन्न अत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानान्नियमतः साध्यज्ञानानुदयात् तस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् शब्दादौ तथा दर्शनात् साध्याभाव प्रमा- विषयत्तित्वस्य हेतुरत्तित्वादसाधकत्वेन साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्वं साधारण्येऽपि ज्ञायमानं सत् यदनुमिति प्रति- बध्नाति तस्यैव हेत्वाभासत्वं न च साध्याभावप्रमा नेति नि- स्वयदशायां पक्षे साध्याभावहेतुज्ञानाद्यभिचारति वाच्यं प्रमात्वज्ञानस्य सायाभावनिश्चयहेतुत्वेन तद्दशायां तद- भावात् । पक्षधर्माताबलेन प्रसिद्ध बाधान्द्र सिध्यतीति बाध: ध्यक्। प्रसिद्धाभाववति पक्षे व्यभिचारान्न तत्सिविरिति चेत् तसित्प्रसिद्धाभाववति सपक्षे व्यभिचारात् तमपि न साधयेत् तदज्ञानात्तत्साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अथ पक्षटत्तेरन्यएव धूमादिः सपक्षे तर्हि गोत्वष्टथिवीत्व द्रव्य- त्वादेरप्रसिहसास्नानुमानं न स्यात् सानादिप्रत्येकव्यभि- चारात् यदि च साध्यत्वावच्छेदकसानात्वादिसामान्याव- च्छिन्न प्रतियोगिका भाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभि- ·अनुमानखगडः। १०४ चारः तहि धूमेऽप्येवं व्यभिचाराभावात् साध्यतावच्छेदकेन प्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्ध मपि साध्यं धूमगोत्वादिकं साध- येत् यदि बाधोदोषति वयम् । साध्याभाववन्मानसह- चारोन व्यभिचारः साध्यप्रागभावध्वंसवहत्तित्वेन व्यभिचा- रितया पृथिवीत्वादिना गन्धादेः द्रव्यत्वादिना गुणस्थानु- मानभङ्गप्रसङ्गात् किन्तु साध्यात्यन्ताभाववदगामित्वम् एवञ्च स प्रागभावप्रध्वंसावच्छिन्नतदाश्रये तत्प्रतियोगिसा- धने पक्षे व्यभिचारोनेति बाधोदूषणम् अथावच्छेद्ये सिव- साधनम् अवच्छेदके हेत्वसिद्धिः विशिष्टञ्च नान्यदिति चेत् तहि प्रागभावप्रध्वंसप्रतियोगिनोरेकत्तित्वेनैकसमयतापि स्थात् | अथ यत्समयावच्छेदेन तत्र प्रागभावः प्रध्वंसोवा न तत्समयावच्छेदेन प्रतियोगीति चेत् तर्हि तदवच्छेदेन प्रतियोगिसाधने न सिद्धसाधनं किन्तु बाधएव अन्यथा- भावात्यन्ताभावयोरप्यव्याप्यत्तित्वभङ्गः एकत्तित्वात् अव- च्छेदकभेदेन वृत्तिरिहापि तत्र देशभेदोऽवच्छेदकोऽत्र तु समयभेदति । असिद्धेरपि बाध एवोपजीव्यः न चैवमुपजी- व्यत्वाबाधवत् सिद्धसाधनमपि पृथक् उपजीव्यत्वेऽपि खतोऽ- दूषकत्वात् नहि साध्यज्ञानं तद्बुद्दिविरोधि धारावाहिक- यात् नाप्यनुमितिविरोधि अनुमित्यया प्रत्यक्ष- सिद्धेऽप्यनुमानदर्शनात् तदुक्तं प्रत्यक्षदृष्टमप्यनुमानेन बुभु- सन्ते तकरसिका इति श्रवणानन्तरं मननदर्शनाच्च तस्मात् सिद्धिमानार्थिनः सिद्धौ न तदिच्छा सिद्धिविशेषार्थिन:

·तत्त्वचिन्तामणौ सास्तीति तस्यानुमितिरेव एवञ्च सिषाधयिषितपक्षविघट- नहारा सिद्धसाधनं दूषणं न स्वतः नन्वभावधीरपि न भावधीप्रतिबन्धिका नेदं रजतमिति वमानन्तरं रजतनि- श्चयात् न चाभावप्रमा तथा अपीत: शङ्कति प्रमापयतएव पौतोऽयमिति भ्रमदर्शनादिति चेन्न विरोधिज्ञानं हि प्रतिबन्धक प्रत्यक्षत्रमस्य च प्रत्यक्षमा विरोधिनी सा भलादौ नास्त्येव अनुमितौ त्वभावप्रमामात्रमेव विरोधीति कथमभावप्रमायां भावानुमितिरिति । स चायं दशविधः धभिग्राहकमानबाधितं घटोव्यापकः सत्त्वादिति प्रत्यक्षण परमाणवः सावयवा मूर्तत्वादित्यनुमानेन मेरुः पाषाण- मयः पर्वतत्वादिति सुवर्णमयत्वबोधकागमेन साध्यप्रति- योगिग्राहकबाधितं वरिनुष्णः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षण शब्दोऽश्रावणो गुणत्वादित्यनुमानेन गवयत्वं गवयपदाप्र- वृत्तिनिमित्तं जातिवादित्युपमानेन साध्यग्राहकबाधितं नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वादित्यवागमेन हेतुग्राह- कबाधितं जलानिलावुष्णौ पृथिवीतो विपरीतस्पर्शत्वात् तेजोवदिति प्रत्यक्षेण मनोविभुज्ञानसमवायाधारत्वादित्य- नुमानेन राजसूयं ब्राह्मणकर्तयं वर्गसाधनत्वादग्निष्टोम- वदिति राजसूयकर्त्तव्यताबोधकागमेनेति । अश्व हेत्वाभा- सानाम् साधकतासाधकत्वेन सङ्केतुमत्त्वं जात्यादीनां स्खासाधकतासाधारण्येन परासाधकतासाधकतया खव्या- घातकवादसवेतमत्त्वम् अथ विरुइत्वादिजानादेव खानु- ·अनुमानखण्ड। मितेरिव परानुमितेः प्रतिबन्धे किमसाधकतानुमानेन यहचसि वाद्युक्तदूषणावगमः स निग्टहीत इति समयबन्धेन कथाप्रवृत्तौ दूषणमात्रमुद्भाव्यमन्यथार्थान्तरत्वादिति चेन्न इयं ह्युद्देश्यं परानुमितिप्रतिबन्धः स्थापनाया असाधकता- साधनत्वञ्च तत्राद्य दूषणमात्रज्ञानादेव द्वितीयन्तु अलि- ङ्गत्वज्ञापनात् प्रतिबन्धकत्ववदनेनापि रूपेण दूधकत्वस- म्भव इत्यभिप्रायेण वा साधकतासाधनं नन्वेवं पञ्चावयवा- पेक्षा स्यात् अन्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेन्न दूषणस्यासाध- कताव्याप्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति पक्षधर्मताया एवोद्भाव्यत्वात् अन्यथा अधिकतापत्तेः नन्दवं कृतकत्वेनानित्यत्वानुमाने व्याप्ति भिधेया उभयसिद्धत्वादिति चेन कथादशास- मयविषयतया दूषणेष्वसाधकताव्याप्त्युपस्थितेरावश्यकत्वात् अन्यथा कथकत्वविरोधात् नन्वेवं कृतकत्वे तद्याप्तिमनङ्गी- कृत्यापि कथासम्भवात् यस्तु कथारम्भे साधकत्वव्याप्तिं ना- गौ करोति तं प्रति तभूषणत्वं प्रसाध्य पञ्चावयवप्रयोगः क- तव्य एव यत्तु दूषणे पक्षधर्मातामात्रमुद्भाव्यं तत्र यत्र वादि- नोस्तथा समयोऽन्यत्र तु पञ्चावयवप्रयोग एवेति तन्न कथा- सम्प्रदाविरोधात् । अथासाधकत्वं न पक्षे साध्यप्रत्ययाज- नकत्वं तेनापि तत्त्वेनाज्ञानदशायां पक्षे साध्यवमजननात् कदाचिदजनकत्वं सद्दतावपि नन्वेतत्काले साध्यविशिष्टप- क्षधर्मिज्ञानाजनकत्वं तत् न हि दूषणत्वज्ञानदशायां पक्षे भ्रमरूपाप्यनुमितिः साध्यविशिष्टपक्षञानञ्च हेतुत्वेन ·तत्वचिन्तामणौ ज्ञानदशायां प्रसिद्धमिति चेन्न सहेतावसत्प्रतिपक्षदशाया- मपि पूर्वकाले साध्यविशिष्टपक्षज्ञानाजनकत्वमस्तीत्यसाध- कताप्रसङ्गात् । अथ पक्षे साध्यन्नमजनकत्वं तत् बाध- विरुवयोरपि तत्त्वाज्ञानदशायां चमजनकत्वादिति चेन्न सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्त्वेन ज्ञानदशायां साध्यनमजनकत्वात् अज्ञाने साध्यप्रमाजनकत्वात् नापि व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरराहित्यं सत्प्रतिपक्षासाधारणसद्धे- तोरभावात् दशाविशेषे तस्य तदोषत्वात् साध्यप्रसिवौ प्रकृतसाध्यव्यायप्रसिद्देश्च नाप्यनैकान्तिकाद्यन्यतमत्व यत्कि- चिदनैकान्तिकत्वस्थातिव्याप्तेः प्रकृतसाध्यानैकान्तिकत्वस्था- प्रसिद्धत्वेन केवलान्वयिसाधने प्रसिद्धेः सङ्गतः सिद्धसा- धनात् साध्याविशेषश्च । यत्तु एतत्कालीनएतत्यक्षीयत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिकैतत्माध्यप्रमाकरणत्वाभावः तत्तत्काले तत्तत्पक्षविषयसाध्यवाभिमतानित्यत्वादिनमजनकत्वाभावो वाऽसाधकत्वं न च प्रतियोग्यप्रसिद्धिः एतत्कालौनेतत्पक्षी यत्वतत्तत्कालतत्तत्यक्षविषयत्वयोर्काधिकरणयोरेव प्रतियो- गितावच्छेदकत्वादिति तन्त्र तड्वेतोः सत्प्रतिपक्षाज्ञानद- शायामपि तादृशप्रमायामकरणभावेनासाध्यतापत्तेः। नामि टतीयलिङ्गपरामर्शस्य प्रमात्वं तत् विरुवादौ परा- मर्शाभावात् सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षेसाधारणे च तत्पमात्वाञ्च नाप्यनुमितिहेतुभताभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वं सद्देता- वमि कदाचित् व्यभिचारित्वसत्प्रतिपक्षत्वज्ञानस्थानुमिति ·अनुमानखण्ड: । १ प्रतिबन्धकत्वात् । अथानुमितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयत्वमा साधकत्वं सबेतौ व्यभिचारादिनमः प्रतिबन्धकः अनुमिति प्रतिबन्धकत्वञ्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृतीयलिङ्गपरामर्श- विघटनहारा तुल्यबलतया विषयतया चेति चेन्न सत्पति- पक्षयोविरुवयोास्तवतुल्यबलत्वाभावेन तवमस्य प्रति- बन्धकत्वात् न च तुल्यबलतया ज्ञायमानेन बोधितसाध्य- विपर्ययकत्वज्ञान प्रतिबन्धक तच्च प्रमैवेति वाच्यं तुल्य- बलतानानमेव प्रतिबन्धक न तु ज्ञायमानत्वज्ञानं गौरवा- दसिद्धेः। न च सत्प्रतिपक्षेऽन्यतराङ्गवैकल्यप्रमैव प्रति- बन्धिकेति वाच्यं अन्यतरत्वं तदतहत्ति न च तदतहत्तिसा- मानाधिकरण्येन ज्ञायमानस्य दोषत्वं धर्ममानस्य व्यभि- चारज्ञानादनुमित्युच्छेदापत्तेः अन्यतराङ्गवैकल्यज्ञानोप- जीव्यस्य तुल्यबलत्वज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वाच्च अन्यथा व्याप्यत्वासिड्यन्तर्भावापत्तेः। अथानैकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनुमितिप्रतिबन्धकत्वमसाधकत्वं तथाहीदमनैकान्ति- कादिज्ञानमेतत्कालीनैतत्साध्यवत्तयैव तत्पुरुषस्यैव तत्यक्ष- कानुमितिप्रतिबन्धकम् एतदनैकान्तिकज्ञानत्वात् एतदन्य- तज्ज्ञानवदिति चेन्न एतत्साध्यवत्तयैतत्पक्षकत्वानुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् प्रसिद्धावप्येतत्कालीन एतत्पुरुषस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्धेः नापि समीचीनसाध्यविशिष्टपक्ष- प्रत्ययाजनकत्वं बाधविरुवासिद्धेषु साध्यानधिकरणपक्षे सत्यसाध्यप्रतीत्यप्रसिद्देः वगिमति बाध्ये धूमनमात् वगा- ·तत्त्वचिन्तामणी स्त्येव । तुमितेः सत्यत्वाच्च न चान्यएव वङ्गिस्तत्र भासते मानाभा- वात् तहतेः प्रत्यभिज्ञानात् एकव्यक्तिके तदसम्भवाच्च न च सानुमितिलिङ्गविषयत्वेन नमः अनुमितो लिङ्गभाने मा- नाभावात् किञ्च भावाभावोभयमपि प्रमेयमिति सत्यनु- मितौ भावत्वाभावत्ववति प्रमेयत्वभाने एकत्र तयोरभावा- दसत्यानुमिति: स्यात् न चान्यतरत्वं सिद्धं तद्याप्तिमविदु- पोऽप्यनुमितेर्यर्थविशेषणत्वाच्च । अथ साध्याव्याप्यत्वमेव तत्र तन्त्र तत्र च बाधो नास्तीति चेत् तहि कूटलिङ्गादनु- मितौ वहिव्याप्यवत्त्वमेव तन्वं वनिव्याप्यञ्च किञ्चित्तत्रा- अथ कूटलिङ्गे वहिव्याप्याभेदः प्रतीयते तथा वह्नौ कटलिङ्गव्यापकाभेदोऽपि अन्यथा कूटस्यैव वगियाप्य- वाप्रतीते: एवञ्च कूटलिङ्गव्यापको वङ्गित्वेन भासत इति वनानुमितिरसत्येति चेन्न वनिव्याप्यालोके धूमारोपात् यत्रानु मितिस्तत्रासिविभेदेऽसत्यत्वाभावापत्तेः आलोक- व्यापके धूमव्यापकाभेदात् । अथ लिङ्गमनुमितिविषयो नियमतः पक्षधर्माताज्ञानविषयत्वात् व्याप्तिज्ञानविषयत्वात् नियमेनानुमितिहेतुविशेषणधीविषयत्वाच्च पर्वतवत्साध्य- वच्च किञ्चकविशेषणवत्त्वेन ज्ञाते विशेषणान्तरधीसामग्री तत्रैव विशिष्टवैशिष्वज्ञानमितिधूमविशिष्टएव वह्निवैशिष्या- नुमितिरिति । नन्वनुमितौ व्यापकत्वभानेऽनुमित्यविच्छेदः न च फलीभतज्ञानन्यूनविषयस्यैव परामर्शस्थानुमिति- हेतुत्वं गौरवात् विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि ·A अनुमानखण्ड ११५ न परामर्शस्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रीतो बल- वत्त्वाच्चेति चेन सिद्धसाधनेन विच्छेदात् यद्यप्येवं लिङ्ग- ज्ञाने प्रमात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तदसाधकं तथाप्यु- तमसाधकत्वमस्त्येवेति चेत् अस्तु तावदेवं तथापि दैवा- तत्र धूमसत्त्वे कथं तदंशेऽप्य सत्यता अतएव आद्रेन्धन- प्रभवो वधूिमव्यापको नान्यः नच वङ्गित्वेन व्यापक- त्वादन्योऽपि तथा तेन विनापि धूमसत्त्वात् एवं वाध्ये धूम- भ्रमात् धूमव्यापको वगिर्भासते सच तत्र नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्त दैवाडूमसत्त्वे सत्यत्वात् । उच्यते । खज्ञानदशायां पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वमसा- धकत्वं तथाहि विरुद्धत्वादिज्ञानदशावर्तीदं पक्षे साध्यात्म याजनकं विरुवादित्वात् पक्षविशेषणमहिम्ना तत्तद्दशा पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वं सिद्ध्यति बाधितेऽपि लिङ्गत्वन मात् पक्षे साध्यप्रत्ययजनकत्वमिति र प्रतियोग्यप्रमिता साध्याप्रसिद्धिः यहा अनुमितिप्रतिबन्धकतावदकरूप- वत्त्वमसाधकत्व तथाहीदानीमिदमनुमितिप्रतिबन्धकत्व। वच्छेदकरूपवदनैकान्तिकादित्वात् ज्ञानवत् अनुमितिप्रति- बन्धकतावच्छेदकञ्च रूपं ज्ञाने विषयतयानकान्तिकादित्वमेव न च साध्यविशेषः उपाधिविशेषस्यानुमेयत्वात् तोयत्वेन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छेदकरूपपरत्वानुमानवत् । अन्ये त्वनैकान्तिकबाधितविरुडेष्वव्याप्यत्व व्याप्यत्वासिद्धेऽनै का- न्तिकत्वं स्वरूपासिद्धसत्प्रतिपक्षांसाधारणषु दशाविशेषेऽनु- ·तत्वचिन्तामो मितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वमसाधकत्वं न चैवमनैकान्ति- को साधक इति सह प्रयोगानुपपत्तिः तनाव्याप्यत्वस्यासा- धकशब्दार्थत्वात् असाधकताननुगमेऽपि च हेत्वाभासत्वम- ननुगतमेव यस्य ज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धकं तस्य हेत्वाभ- सत्वादिति । श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते वस्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डो बाधान्तः । 1११- Accn. No. THRECEDETY OF TAM SE'' IKARNAT.abortos

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.