·No text on this page.

·SRI VENK SRI VENKATESVARA ORIENTAL SERIES--No. 48 Noter what Editor :-Prof. P. V. RAMANUJASWAMI, M.A. SRIMAD JAYATIRTHA'S TATTVASANKHYANATIKA A Commentary on Tattvasankhyanam of Srimad Anandatirtha Bhagavatpada WITH EHAVAVARNANA & PANCHIKA BY SRIMAD VIJAYINDRATIRTHA AND SRI ROTTI VENKATABH ATTOPADHYAYA EDITED BY VYAKARANA VIDYAPRAVEENA R. RĀMAMURTI SARMA, Head of the Derartment of Vyākarana Sri Venkatesvara Oriental College, Tirupati PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF SRI C. ANNA RAO, B.A. EXECUTIVE OFFICER on behalf of the Bonrd of Trustees, T. T. Devasthanams, Tirupati ORIENTAL ATESVARA INSTITUTE आनन्दनिलयम TIRUPATI PRINTED AT TIRUMALA-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS TIRUPATI 1954

·No text on this page.

·श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यग्रन्थमाला सं. ४८.
सम्पादकः - श्री प. उ. रामानुजस्वामी, एम्. ए.
श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यपरिशोधनालयाध्यक्षः
श्रीनिवासाय नमः
श्रीमज्जयतीर्थश्रीचरणप्रणीता
तत्त्वसङ्ख्यानटीका
(श्रीमद् आनन्दतीर्थभगवत्पादानुगृहीत तत्वसङ्ख्यानस्य व्याख्या)
श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थश्रीपाद-श्रीरोट्टीवेङ्कटभट्टोपाध्याय
विरचितव्याख्याद्वयोपेता
श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यमहाविद्याशाला - व्याकरणप्रधानाध्यापकेन
व्याकरणविद्याप्रवीणेन
रा. राममूर्तिशर्मणा
सम्पादिता
श्री तिरुमल-तिरुपति-देवस्थानमुद्रणालये मुद्रिता
श्रीजयाषाढ-कृष्ण पश्चभ्याम्
१९५४

·All Rights Reserved
by
Tirumala-Tirupati Devasthanam.
Tirupati
FIRST-EDITION
PRINTED AT
TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS
TIRUPATI

·FOREWORD I am very glad to introduce to the public the present work of Tattvasankhyāna by Madhváchărya which is now issued as one of the volumes in the series with the gloss of Jayatirtha and the commentaries of Vijayındratirtha and Rotti Venkatabhatta. This is the first work on Dvaita philosophy to be published in the series and the circumstances of its publication may be mentioned in brief. The S. V. Oriental College has been in existence for the last seventy years but with the starting of the S. V. Oriental Institute, it was included in the latter and placed under the supervision of the Director of the Institute. One of the objects of the arrangement was to encourage the Lecturers of the College to undertake research work following the Readers in the Institute. Some of the Pandits took up the cue and produced work reflecting credit on the authors thereof. The present work is one of the fruits, though not the first of the effort. Pandit R. Ramamurti Sarma, the Senior Vyakarana Lecturer in the College, took up a work of Dvaita Philosophy for editing. He studie. Vyakarana in the College and later Dvaita Philosophy, both under his father in-law Mahămahõpădhyāya Sri S. Setumadhavacharya, Professor of Vyakarana and attained proficiency in the two sciences. He is therefore the proper person to edit the work both by virtue of his scholarship and of his persuasion. In ten stanzas, the work sets forth and explains the nature of the universe so that the reader may know the

·2
difference between himself and the Supreme Being who
is the cause of the creation, existence and destruction of
the universe and realise that there is no identity between
the finite and the Absolute. Pluralism is thus indirectly
established in this work: The present work is included
in the ten Prakaranas of Madhvachărya which together
present a comprehensive idea of his Philosophy.
The editor has given an account of the life and work
of each of the commentators in his Sanskrit Introduction,
and added notes to the work.
Grateful thanks are due to Mahåmahopadhyāya Sri
S. Setumadhavacharya, Retired Vykarana Professor of
the S. V.O. College, for kindly lending the manuscripts
of the works and for several valuable suggestions.
P. V. RAMANUJASWAMI
S: V. 0. INSTITUTE
TIRUPATI
24th August, 1954.
Director

·श्रीमते श्रीनिवासाय नमः श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पाताचार्येभ्यो नमः भूमिका उत्पत्तिस्थितिसंहतिप्रणियतिज्ञानानि बन्धाकृती मोक्षश्चेति यतो भवन्ति जगतो भावास्वतन्त्रात्परात् । तं वन्दे निरवद्यसद्गुणतनुं लक्ष्मीधरालिङ्गितं दोभिश्चक्रगदाम्बुजाऽभयभृतं भक्तबैकगम्यं हरिम् ।। शङ्कररविशशिमुख्याः किङ्करपदवीमुपाश्रिता यस्य । वेङ्कटगिरिनाथोऽसौ पङ्कजनयनः परात्परो जयति ॥ विदितचरमिदमखिलं समेषां विदुषां भुवनभूषणानाम् , यदस्मिन् भारते वर्षे मतानि त्रीणि चकासति - अद्वैत, विशिष्टाद्वैत, द्वैतमिति । तत्राद्ययोर्मतयोः प्रवर्तकाः श्रीशङ्कराचार्याः, श्रीरामानुजाचार्याः, उमापते- रादिशेषस्य चापरावताराः । दैतस्य तु मतस्य श्रीमन्मध्वाचार्यनामानः समस्तजगतः कारणस्य श्रीहरेः सचिवस्थानीयस्य मुख्यप्राणाभिधस्य वायोरवतारस्तृतीयः । ये च श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा इत्यपरनामधेयाः श्रीमन्नारायण- काराणां परिचयः स्थाज्ञां शिरसा वहन्त आम्नायार्थतत्वं स्वाभिमतं सज्जनानां सम्यग्बोधयितुमवतीर्य भुवनतलं, यथाऽऽचार्याभिप्रायं श्रुत्यर्थप्रकाशकान् सप्तत्रिंशत (३७) ग्रन्थान् विनिर्माय, कलिकालकलुषितान्तरङ्गानपि तत्त्वबुभुत्सून साधुजनान् समन्वगृहन् । उक्तं ह्याचार्यनतिवचनेन - यो वै वैकुण्ठभर्तुः सकलसुरशिर श्रेणिसँल्लालिताज्ञां भृत्वा, गत्वा च भूमिं श्रुतिनिकरपुराणादिभिर्वादिबृन्दम् । -- ramm श्रीमतां भाष्यw ·6 यथा हि - जित्वा, कृत्वा च भाष्यं प्रकरणनिकर स्थापयामास तत्त्वं मध्वाचार्याय तस्मै नतशिरसि भवत्वेष बद्धोऽञ्जलिमें ।। इति ॥ एते श्रीमद्भगवत्पादाः स्वकृतसूत्रभाप्यादौ तत्र तत्र निरूपितेषु प्रमेयजातेषु कतिपयान्यवश्यवैद्यानि तत्त्वानि ॥ तत्वसङ्ख्याना" ख्येऽस्मिन् ग्रन्थपरिचयः प्रकरणग्रन्थे शिष्यहिताय दशभिः कारिकाभिः प्रत्यपादयन् ॥ मुमुक्षुणा खलु, परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेनावश्यमव- गन्तव्य इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः" इत्यादिनाऽत्र ग्रन्थादौ प्रति- पादितदिशा संसारसागरतारणैककारणतरणिभूतेन जगदुदयादिनिमित्तत्वप्रकारक- परमात्मज्ञानेनैव भवबन्धान्मोचनं भवेन्नान्यथेति ॥ यथा च आदौ " स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते " इत्यभिधाय, " सृष्टिस्थिति " रित्यारभ्य, "विष्णुनास्य समस्तस्य " इति – अन्ते प्रतिपादितेन भगवद्भाष्यकारवचनेन, तथा – “ परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निश्श्रेयसाय भवति ।....अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविध तत्त्वमिति स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्याचदेवादावुद्दिष्टम् ” इति श्रीमहोकाकाराणां वचनेन च, निश्श्रेयसोपयोगि- ज्ञानविशेष्यत्वरूपं प्राधान्य विवक्षितम् ॥ उक्तं हि तत्त्वविवेके - एतत्प्रकरणशेषभूते " य एतत्परतन्त्रन्तु सर्वमेव हरेम्सदा । वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ इति च ॥ एवञ्च तादृशतत्त्वज्ञानसमनन्तरसमुद्भूतसम्यग्दर्शनसञ्जातप्रसादः सकल- सद्गुणसमलङ्कृतपरमपुरुषानुगृहोतो हि जीवः निखिलपरिक्लेशप्रहाणेन प्रभूतानन्दानु- भवोऽवतिष्ठत इति निश्चप्रचम् ।। एतादृशस्यास्य तत्वसङ्ख्यानस्य बह्वर्थगर्भस्य मिताक्षरस्य न सर्वे यथावदर्थ जानीयुरिति --- श्रीजयतीर्थश्रीमचरणैः, पूर्वस्मिन् जन्मनि टीकाकृत्पादानां श्रीमद्भगवत्पादसुषेवणविज्ञातश्रीमदाचार्यग्रन्थगभीरभावैः, परिचयः पद- वाक्यप्रमाणपारावारपारीणैः, सौजन्यसौशील्यज्ञानभक्तिवैराग्या- स - .

·7 " " द्यात्मगुणगणरत्नरत्नाकरैः, करुणावरुणालयैरुदारचेतोभिः, श्रीमदाचार्याणां ग्रन्थजातस्यै टीकाकरणैकबद्धपरिकरैः, तदर्थमेवावनितलमवतीर्णैः, अत एव टीकाकारा इति प्रसिद्धिं गतैः, "सुधा वा पठनीया वसुधा वा पालनीया " इत्यभियुक्तोक्तरीत्या, अतिगम्भीरया विपुलया च वाचा साधितसस्क्रियः, बाल्य एव सुगृहीततुर्याश्रमैः, मुनिश्रेष्ठुरतानि टीकैका सुबोधा सर्वान्तरङ्गरमणीया च ।। सर्वज्ञकल्पा महानुभावा एते टीकाचार्याः श्रीपण्डापुरक्षेत्रप्रान्ते “मङ्गलवेड्" आख्ये ग्रामे श्रीरघुनाथरायमहोदयानामात्मजत्वेनावतीर्य, विंशतिवर्षदेशीयाः , श्रीमदाचार्याणामन्तेवासिभ्यः श्रीमद्भयः अक्षोभ्यतीर्थश्रीचरणेभ्यः निखिलान्यपि शास्त्राण्यधीत्य, श्रीमत्सर्वज्ञाचार्याणामाज्ञां शिरसा वहन्तस्तुरीयाश्रमपदवीमवाप्य, (तीर्थस्य) शास्त्रस्य जयशीलत्वं भविष्यतीति जयतीर्थ " त्यभिधेयतामापन्नाः, तत्वप्रकाशिकाद्यष्टादशटीकाग्रन्थान् , प्रमाणपद्धत्यादीन् पञ्च स्वतन्त्रग्रन्थान् विनिर्माय, विभवाषाढकृष्णपञ्चम्यां (1268 A.D.) काकिणीनदीतीरपरिसरविराजमान (मान्य- खेड्) मलयादि-अपरनामक-मलखंडा-क्षेत्रे वृन्दावनं प्रविश्य, सर्वदा सर्वथा भक्तान् शिष्यजनाननुगृहन्तीत्यतिरोहितमेतत्सर्वेषाम् ।। एतस्याश्च टीकायास्सन्ति बहूनि व्याख्यानानि । तेषु कानिचित् सम्मुद्रय प्रकाशितान्यपि नैवेदानीमुपलभ्यन्ते । कानिचित् केवलं तालपत्रमात्रशरणान्येव विराजन्ते ॥ तत्र भाववर्णनाभिध, पञ्चिकाख्यं च व्याख्याद्वयं जिज्ञासूनां विदुषां च महते उपकाराय प्रभवतीति मन्वानाः, घटोदरप्रक्षिप्तप्रदीपवत् कुत्रचिन्निलीनानाम् अत एव मलिनीभूतानामावश्यकानां ग्रन्थानां मुद्रापणेऽत्यन्तमादरेण त्वरमाणाः एतत्प्राच्यकलापरिशोधनालयाध्यक्षमहोदयाः, एतद्ग्रन्थपरिशोधने मां प्रेरयामासुः ।। तत्राद्य-श्रीमद्भिर्विजयीन्द्रसंयमीन्द्रैः, तुङ्गभद्रनिम्नगातटस्थमन्त्रालयक्षेत्र- मधिवसच्छीमद्राघवेन्द्रतीर्थश्रीचरणानां प्राचार्यैः, अप्पय्यदीक्षित- श्रीमद्विजयोन्द्र तीर्थानां परिचयः समकालैः, वादेन ग्रन्थप्रणयनादिभिश्च विष्णोः सर्वोत्तमत्वं, जीवेशयोभैदादिकं च सुदृढं घण्टाघोषेण च निरूपितवद्भिः, . " ·8 " चातुकाकृतिर्यश्चतुरधिकशतग्रन्थरत्नप्रणेता " ...इत्युक्तरीत्या-चतुरधिकशत- ग्रन्थप्रणेतृभिर्मुनिवर्यैः प्रणीतम् ॥ एते चाचार्याः षोडशे शतके (1514-1595 A.D.) अलङ्कुर्वन्ति स्म दक्षिणदेशम् ॥ प्राप्ते युक्ते वयसि कृतोपनयनसंस्काराः, अधीततर्कव्याकृतिजैमिनीयतन्त्राः- अधिगतसर्वतन्त्रेभ्यः वेदान्तसाम्राज्याभिषिक्तेभ्यः श्रीमञ्चन्द्रिकाचार्या इति ख्याति- मापन्नेभ्यः श्रीमद्वयासराजतीर्थश्रीपादेभ्यः, षड्वारं व्यासराजेन्दुमुखाच्छ्रुत्वा विशेषतः । मध्वशास्त्रार्थसारं तु व्याचक्षाणं निजान् प्रति ।। नवकृत्वो न्यायसुधां व्यासतीर्थपयोनिधेः । उद्धृत्य पीतवन्तं च नाकीन्दमिव सन्नुतम् !!" इति प्रमाणत:--ससिद्धान्तमधीत्य श्रीसहाजातीरपरिसरविराजमानकुम्भघोणाख्य- क्षेत्रवर्यमधिवसन्तः श्रीमद्भगवत्पादानां सिद्धान्तप्रवचनमकुर्वन् । द्वितीय तु व्याख्यानं --- पाणिन्यादितन्त्राभिज्ञैः श्रुत्यन्तविद्याविशारदैः धीरे टीवेट- १ महनीयशीलैः श्रीरोट्टीवेङ्कटभट्टोपाध्यायैर्विरचित विविदिषूणां हना पारचयः । महदुपकरोतीति न बहु वक्तव्यम् । एते च पण्डितवराः कञ्चन कालं श्रीमदुत्तरादिमठे भगवत्कैकर्यपरास्सन्तः, पश्चाद्वाराणसीवासिभ्योऽधोतगौतमीयादितन्त्राः श्रीमदुत्तरादिमठाधीशवर्षेभ्यो वेदान्ते- वधीतिनः, दक्षिणापथे आम्रावतीतीरे कस्मिंश्चन ग्रामे कृतवासा भुवं भूषयन्तो- वर्तन्त प्रवचनपराः । एषां जीवनसमयस्तु सप्तदशशनकमिति बदन्ति चरित्रवेदिनः ।। अत एव तात्कालिकानां, विद्वन्मण्डलमण्डनायमानानां , लोकविश्रुतयशःप्रभाव- !! आर्याचार्या " इत्य परनामधेयानां मूठपुरुषाणां नृसिंहाचार्याणां विशिष्टानां, ·रोट्टोपदोपपद - वेङ्कटभट्टसूरिः श्रुत्वा सुधार्थमुपभित्ति यदीरितं तम् । अस्तौसमीपमुपगम्य सभासु तस्मै श्रीमन्नृसिंह्मगुरवेऽस्तु मम प्रणामः ।। इति " आर्याचार्यगुणमालास्तवे " एषामाचार्याणां स्मरणेन तत्समकालिकत्वमिति निर्णतुं शक्यते ॥ अन्थस्यास्य परिशोधनकर्मणि प्रवृत्तस्य मम एकैव समुपलब्धा लिखिता मातृका । तत्रापि क्वचित् क्वचित् लेखकानवधानजातं पौर्वापर्य- स्मृत्योः मुपलब्धम् । तत्समीकरणेन दुरवगाहविषयावबोधनेन, एतन्मातृका- कोशविश्राणनेन चोप्रकृतवद्ध्यः विद्यागुरुभ्योऽस्मच्छशुरपादेभ्यः, षट्त्रिंशत्संवत्सरानव महाकलाशालायां व्याकरणप्रधानाध्यापकपदवीमलङ्कत्य, सांप्रत विश्रान्तेभ्यः वार्धके- ऽप्यस्मिन् वयसि नितान्तं निगमान्तदर्शनदर्शनैकमुख्यबृत्तिभ्यः, इदानी पद्मसरोवरं (Tiruchanur) पुरमधिवसद्भयः, आर्याचार्यकुलावतंसानां भुवनभूषिताना 'वैयाकरण- केसरी'त्यादिविरुदभाजां महामहोपाध्याय-व्याकरण-श्रीमुष्णं सुब्बरायाचार्याणा- मात्मजेभ्यः मध्वसिद्धान्तभूषण-महामहोपाध्याय-व्याकरण-श्रीमुष्णं श्रीसेतुमाधवा- 91479: (Mahamahopadhyaya Vyakaranam Srimusli nam Sri S. Sethumadhavacharya, Rtd. Prof. Sri Venkateswara Sanskrit College, Tirupati). नितरां नतिपरम्परामर्पयामि ॥ इदमिदानीमतीव प्रमोदस्थानम् ---- यदस्मिंश्च कालेऽपि कलौ, अभिवर्ध मानेऽपि नास्तिकप्रचारे, अत्रत्यदेवस्थानाधिकारिणः धर्मकर्तृ- Asafall: (Board of Trustees, Tirumalai-Tirupati Devasthanams, Tirupati.) तत्रापि विशेषतः कार्यनिर्वाहकाः उदारहृदयाः अनवरतश्रीमन्नारायणचरणारविन्दमकरन्दास्वादनतत्पराः, श्री सि. अण्णारावमहो- दयाः, (Sri.C. Anna Rao, B.A., Executive Officer, Tirumalai Tirupati Devasthanams.) तथा - सत्यपि कार्यान्तरमारे एताहशे धन्यवादाः Ow ·10 . महति कर्मणि नितान्तमुत्साहवन्तः, स्वीयेभ्यः उत्साहमुत्पादयन्तश्च, प्राच्यकला- परिशोधनालयाध्यक्षाः, आजानपूतसद्वंशजातानां नानातन्त्रस्वतन्त्राणां महामहोपाध्याय परवस्तु श्रीरङ्गाचार्यस्वामिनां पौत्राः, श्री परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामिमहाशयाश्च (Sri P. V. Ramanujaswamy.M.A., Director', Sri Venkateswara Oriental Institute.) प्राच्यकलाप्रचारसरण्या, वेदवेदान्तादिधर्मप्रतिपादक- सद्ग्रन्थरत्नप्रचारबद्धदीक्षा:-भक्त यैकगम्यस्य भक्तपरायणस्य स्वाश्रितसकलभक्तजनता. ऽभीष्टप्रदानकामधेनोः सकलकल्याणगुणाकरस्य भगक्तः श्री श्रीनिवासस्य दिव्यभाण्डागारदविणेन एतादृशसत्कार्याण्याचरन्तीति नैव वक्तव्यं विशेषतो विपश्चिदपश्चिमानामिति ॥ अस्मिन् ग्रन्थोपस्कारकर्मणि मां प्रेरितवतां महाशयानां मामकीना हार्दिका धन्यवादाः || इदमन्यञ्च महत्प्रमोदस्थान-यदस्मिन् “जय' वत्सरे श्रीम"ज्जय"तीर्थानां परमपावनोऽयं प्रबन्धस्तेषां पुण्यदिनेऽस्मिन् सम्प्रकाश्यतेऽत्रेति ।। ग्रन्थमेनं सश्रद्धं सम्यङ्मुद्रितवतां श्रीदेवस्थानमुद्रणालयाधिकारिणां तथा तत्कार्यकराणाञ्च सर्वदा कृतज्ञो भवामि ।। ग्रन्थेऽस्मिन् मनुजमानसाधारणेन प्रमादादिना अङ्कनदोषेण वा 'गच्छतः स्खलन ' न्यायेन दोषान् समुपलभ्यमानान् , गुणग्रहणैकपक्षपातिनो विद्वद्वरेण्याः गुणदोषौ बुधो गृह्णन् ।" इति सूक्तिमनुसृत्य परिशोध्य, मामनुगृह्णन्त्विति साञ्जलि- धं सप्रश्रयं प्रार्थये ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। - , श्रीवेङ्कटेश्वर- पाच्यमहाकलाशाला, तिरूपति, श्रीजयाषाढ कृष्णा-पञ्चमी इति विदुषामनुचरः रा. राममूर्तिशर्मा त्याकरण प्रधानाध्यापक, ·विषयानुक्रमणिका विषयाः पुटम् ६ १३ १५ १६ १०. २१ १. मङ्गळवादः २. तत्त्वस्य सामान्यतो विभागः ३. तत्त्वलक्षणनिरूपणम् ४. तत्र मतान्तर निराकरणम् ५. स्वतन्त्रास्वतन्त्रलक्षणनिरूपणम् ६. तत्त्वाभावत्वनिराकरणम् ७. सर्वेषां स्वातव्यनिराकरणम् ८. प्रकारान्तरेण तत्त्वद्वैविध्यनिराकरणम् ९. द्विविधमित्युक्तेः प्रयोजनम् १०. भावाभावयोर्लक्षणनिरूपणम् ११. स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यनिरूपणम् १२, अभाव एव नास्तीतिमतनिराकरणम् १३. अभावपदार्थनिरूपणम् १४. प्राक्प्रध्वंसाभावयोर्लक्षणकथनम् १५. सदाभाव इतिसंज्ञाकरणे प्रयोजनम् १६. सदाभावस्य चातुर्यनिराकरणम् १७. अभावस्य द्वैविध्य, चातुविध्यनिराकरणम् १८. भावविभागप्रदर्शनम् १९. चेतनविभागकरणम् २०. रमाऽपेक्षयाऽन्येषामदुखतानिराकरणम् w २८ .... ...

·12
४३.
....
....
२१. मुक्तामुक्तविवेचननिरूपणम्
२२. मुक्तानां प्रभेदकथनम्
२३. मुक्तययोग्यानां विभागनिरूपणम
२४, तमो योग्यानां प्रभेदनिरूपणम्
२५. तमोगानां पार्थक्येन वैविध्यम
२६. अचेतनविभागकथनं च
२७. नित्यानित्ययोरभावत्वनिराकरणम्
२८. नित्यस्वरूपनिरूपणम्
२९. नित्यानित्यस्य विभागश्च
३०. नित्यानित्यस्वरूपनिरूपणम्
४५
..aa
४८
३१. अनित्यविभागः
५१
३२. संसृष्टासंसृष्टविचारः
३३. सृष्टयादेविण्वधीनत्वकथनम्
३४, तत्ववृक्षः

·श्रीमते श्रीनिवासाय नमः
PAHARANE
ANILE
ये शङ्खचक्रोज्वलबाहुयुग्माः
स्वाङ्घ्रिं भजन्ते भवसिन्धुरेषः ।
कटिप्रमाणस्त्विति वेङ्कटेशः
स्फुटीकरोत्यात्मकराम्बुजातैः ।।
दृष्ट्वा दिशि दिशि स्वीयान् दयया पालयन्निव ।
वर्तते विश्वतश्चक्षुः वेङ्कटे वेङ्कटेश्वरः ॥
श्रुतिशतपरिगीतः शुद्धभावैगृहीतः
कमलनिलयतातः कञ्जनेत्रः प्रतीतः ।
सकलजगदतीतः सर्वसम्पत्समेतः
प्रविशतु मम चेतः प्रत्यहं श्रीनिकेतः ।।
श्रीवेङ्कटलमच्छैलवासी दासीकृतामरः ।
छायया पातु मां नित्यं श्रीनिवाससुरदुमः ।।
समस्तसुजनाधारं दोपदूरं गुणाकरम् ।
श्रीवेङ्कटाचलावासं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ।।

·No text on this page.

·तत्त्वसइयानटीका
स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।
स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १॥
प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।
चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥
दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।
नित्याऽदुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखारसमस्तशः ॥ ३ ॥
स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।
दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥
देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा।
एवं विभुक्तियोग्याश्च तमोगाः स्मृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥
इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः दैत्यरक्ष:पिशाचकाः ।
माधमाश्चतुधैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥ ६॥
ते च प्राप्तान्धतमसः मृतिसंस्था इति द्विधा ।
नित्यानित्यविभागेन विधवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥
नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।
नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥

·2
असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।
बुद्धिर्मनः खानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥
संसृष्टमण्डं तद्गञ्च समस्तं संप्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥
सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ।
बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिज्येतिरेव च ॥
विष्णुनाऽस्य समस्तस्य समासव्यायोगतः ॥ १० ॥

·श्री हयग्रीवाय नमः
श्रीमज्जयतीर्थभिक्षुविरचिता
तत्त्वसम्यानटीका
व्याख्याद्वयोपेता
श्रीमद्धतुमभीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः
लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानच्याख्यानं नातिविस्तरम् ।।
श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः
श्रीविजयीन्द्रतीर्थविरचितं भाववर्णनम्
प्रणम्य श्रीपतेः पादपद्मयुग्मं गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्थानव्याख्याया भाववर्णनम् ।।
प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्या विध्नपरिसमाप्त्यर्थ कृत नमस्काररूपं मङ्गलं
शिष्यशिक्षाथै निबध्नन् चिकीर्षित प्रतिजानीते लक्ष्मीपतेरिति ॥ लक्ष्मीपतित्वे-
श्रीः
श्रीरोट्टि वेङ्कटभट्टविरचिता पश्चिका
-
रमारमणमाचार्य जयाय च गुरून्नुमः ।
कुर्मोऽथ तत्व सङ्ख्यानव्याख्यायाः पञ्चिका पराम् ।।
व्यक्तं त्यक्ता यदव्यक्तं तद्वयक्तीक्रियते मया।
मूलमत्र समालोच्य न चोन्मूलं विलिख्यते ।।
ग्रन्थादौ प्रारिप्सितसमाप्त्या दिफलकमङ्गलाचरणपूर्वकं चिकीर्षितं प्रतिजा-
नीते - लक्ष्मीपतेरिति ॥ ग्रन्थारंभसमये सकलवाङ्मनसदेवताया लक्ष्म्या अपि
1, आदिना प्रचयादिग्रहः ।

·२ व्याख्याद्वयोपेता मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेनावश्यमवगन्तव्य श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। नोत्कीर्तन नम्यपदाम्भोजयुगस्य भगवतो विशिष्टेष्टाधिकृतत्वसूचनाय । नत्वेति प्रधान-- क्रियामानापेक्षया न पूर्वकालत्वं त्वाप्रत्ययार्थः, किन्तु करिण्यमाणापेक्षया तद्विवक्षि- तम् । एवञ्च लक्ष्मीपतिनतेः गुरुनत्यपेक्षया पूर्वकालत्ने दर्शिते गुरुतमादिक्रमेणैव नतिः कर्तव्येत्यपि शिक्षितमिति वेदितव्यम् ॥ ननु तत्वविचारस्य मोक्षसाधनतत्व- ज्ञानार्थत्वात् तस्य च शास्त्रे कृतत्वात् तत एव तत्त्वज्ञानसम्भवात् पुनस्तद्विचारार्थ- मेत प्रकरणमनारम्भणीयमित्याशङ्कयाह---मुमुक्षुणेत्यादि । मुमुक्षुणेत्युपलक्षणम् । शमादिमतेत्यपि बोध्यम् । खल-चाक्यालङ्कारे प्रसिद्धे वा । परमात्मा = परं- ब्रह्म, विष्णुरिति यावत् । जगच्छब्देन कार्यप्रपञ्चो विवक्षितः । कार्याकार्य- प्रपञ्च एव वा। तयोरपि जन्यत्वव्यपायाभ्यां तन्निमित्तकत्वमस्तीति न कोऽपि दोष इति ध्येयम् । उदयादीत्यादिपदेन स्थितिसंहारनियमनेत्यादिव्यापारो बोद्धव्यः । जगत्प्रत्युपादानत्वं असंभवात् परमात्मनोऽनभिमतमिति सूचयितुं निमित्तत्वेनेत्युक्तम् । कर्मणोऽपि तत्वज्ञानद्वारा मोक्षोपायत्वं, न तु तस्य तत्वज्ञानेन समं समुच्चय इति सूचनायावश्यमित्युक्तम् । 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मित्यादिश्रुतिबलेन तत्वज्ञानस्य श्रीरोटिवेङ्कटभट्टाः॥ नम्यत्वादेवमुक्तम् । पदे अम्भोजे इव पदांभोजे, तयोयुगम् । शब्दस्यैवान प्रपञ्चो निषिध्यते नार्थस्येति नातिविस्तर मिति ऋदोरबिति अबन्तशब्दं प्रयुञ्जानस्य भावः ॥ ननु - परापरतत्वविवेकपरमिंद प्रकरणं नारम्भणीयम् , अधिकार्या 'दि- शून्यत्वात् , अतस्तत् न व्याख्येयमित्यत आह - मुमुक्षुणेति ॥ मुमुक्षुणा अधि- कारिणा, परमात्मा विषयः, जगदुदयादिनिमित्तत्वेन प्रकारेण अवश्यं मोक्षस्यान्यथा- विरहान्मोक्षार्थं विज्ञेय इति, “यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते, अथाऽतो ब्रह्म- जिज्ञासा, जन्माद्यस्य यत" इत्यादिश्रुतितन्मीमांसादिसच्छास्त्राणां निर्णीतोऽर्थ इत्यर्थः । तर्हि परतत्वमेव विषयभूतं विविच्यतां, किं अपरतत्वविवेकेनेत्यत 1. ब्रह्ममीमांसादौ । तत्र विक्षिप्य कृतम्, न तु कोडीकारेणकत्र। 2. शास्त्रैकदेश- सम्बद्धम् । 3. विष्णुनिमित्तमत्वम्। 4. आदिना विषयप्रयोजनसम्बन्धानां ग्रहः । - -- . . .

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका ३ इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः । इदश्चावान्तरानेकभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षत इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्ग- भूत तत्वद्वयं शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितं शिष्यहिततया सगृह्य प्रति- पादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ मोक्षोपायत्वप्रतिपादनायावगन्तव्य इत्युक्तम् । अत एव मुमुक्षुणेत्याह ॥ इदश्चेति ॥ जगदुदयादिनिमित्तत्वप्रकारकपरमात्मज्ञानमित्यर्थः ।। अवान्तरेति ॥ अशेषजगद्वृत्ति- धर्मव्याप्यानेक'वैधर्म्यरूपभेदवत इत्यर्थः । एवञ्च जगतो विज्ञानान्वये भेदस्य विशेषणत्वेन वैधर्म्यप्रकारकज्ञानविषयीभूतजगदुदयादिनिमित्तत्वेन परमात्मज्ञानं मोक्ष- साधनमित्यपि सूचितं भवति । अत एव भगवान् ‘द्विधेतर' दित्यादिना विशेष- रूपेणापि जगद्विभजते विज्ञानमपेक्षत इतीति ॥ अननुसंहितोपाधे रुपहित'- प्रत्ययायोगादिति भावः ।। तथेति ।। अवान्तरानेक भेदवत्त्वेनेत्यर्थः ।। श्रीरोट्टिवेङ्कटभट्टाः ॥ आह--इदं चेति ॥ इदं = परमात्मज्ञानम् ॥ अवान्तरेति ॥ उदयादीनां वक्ष्य- माणरीत्या प्रतिनियतत्वादिति भावः । अपेक्षित इति ॥ निमित्तज्ञानस्य नैमित्तिक- ज्ञानाधीनत्वात् , अत आह --तथेति ॥ अवान्तरानेकभेदभिन्नत्वेनेत्यर्थः । नन्वेत- च्छास्त्रीयमधिकार्यादि नास्य ग्रन्थस्यारम्भणीयतां प्रयोजयतीत्यत आह -- तदिद. मिति ।। प्रधानभूतमङ्गभूतं च तत्त्वमित्यर्थः ॥ प्रकरणमिति ॥ सर्वत्र प्रकरणस्य शास्त्रीयाधिकार्यादिनैव अधिकार्यादिमत्त्वम् । अन्यथा प्रकरणमात्रस्यैवानारम्भ- णीयत्वप्रसङ्गादिति भावः ।। 1. परस्परासमानाधिकरणे त्यर्थः। 2. खयोग्यैश्वर्यादिगुणवानाचार्थ इत्यर्थः 3. धर्मस्य । 4. विशेषणविशिष्टप्रत्ययायोगात्। विशेषधर्मविशिष्टज्ञानायोगादिति यावत् । 5. व्यावर्तक 6. सृष्ठिस्थिति रित्यादिना एतद्ग्रन्थान्ते भगवत्पादैरिति योज्यम् । धर्मेत्यर्थः । :

·व्याख्याद्वयोपेता ननु प्रकरणादौ मङ्गलं किमपि कसानानुष्ठितम् , न तावत्तदफल- मेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्त- फलम् , नियमेन प्रारम्भे तदनुष्ठानात् ; उच्यते -- अनुष्ठितमेव भगवता श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। निबद्धस्यैव नमस्कारादेर्मङ्गलत्वं मन्वानः शङ्कते - नन्विति ॥ प्रेक्षा- वद्भिरित्यादि ॥ अभ्रान्तकृतिविषयत्वादित्यर्थः । निष्ठार्थस्य कृत्यतीतत्वस्य व्यर्थत्वादिति भावः । परिसमाप्त्यादीत्यादिपदेन शिष्यार्थदानाविच्छेदरूपप्रचयगमनपरि- ग्रहः । प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तेति ।। तादृशसमाप्त्याद्यफलमित्यर्थः । नियमेनेत्यादि ।। प्रारब्धपरिसमाप्त्यादिकामनया अभ्रान्तिकृतिविषयत्वादित्यर्थः । निबद्धस्यैव मङ्गलत्वं नेत्यभिप्रेत्य परिहरति ---- उच्यत इति ।। श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। ग्रन्थनिवेशनमेव मङ्गलानुष्ठानमिति मन्वानश्शकते ~ नन्विति ।। पारि- प्सितसमाप्त्यादिफलकमिति शेषः । प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिफलकत्वसिद्धयर्थ परिशेषमाह न तावदित्यादिना ।। यद्वा " मङ्गलं पारिप्सितपरिसमाप्त्यादि- फलकं, तदितराफलकत्वे सति सफलत्वात् ” इत्यभिप्रेतानुमाने विशेष्यविशेषणा- सिद्धी क्रमेण परिहरति न तावदित्यादिना ॥ अफलमिति ॥ अभी- टाफलकमित्यर्थः ॥ प्रेक्षावद्भिरिति । अभ्रान्तरित्यर्थः । न च सुखाद्यनुभवे व्यभिचारः, स्वरससुन्दरभिन्नत्वे सतीति विशेषणादिति भावः ॥ नियमेनेति ।। प्रारिप्सितसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तोद्देशेनानुष्ठानादिति भावः । एतेन-~-यथाश्रुते 'आग्ना- वैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत्, दर्शपौर्णमासावारिप्समान ' इति श्रुतिबोधि- तायां, दर्शादेरारंभे नियमेनानुष्ठीयमानायामारंभणीयेष्टौ, प्रारिप्सितसमाप्त्या- दिव्यतिरिक्तस्वर्गफलिकायां व्यभिचारः, प्रारिप्सितसमाप्त्युद्देशेनानुष्ठानस्य विव- क्षायां, तत एव समाप्तिफलकत्वसिद्धेः परिशेषवैयर्थमिति निरस्तम् । न हि प्रन्थनिवेशनमेव मङ्गलानुष्ठानमित्यभिप्रेत्य परिहरति-~-उच्यत इति ।। -- - 1. व्यापारावच्छेदकभूतकालस्येत्यर्थः । 2. यथार्थज्ञानपूर्वककृतीत्यर्थः ।

·तत्वसङ्ख्यानटीका - मङ्गलम् । मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तञ्च परमास्तिकत्वादनुमीयते । यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोरादित एव सङ्कीर्तनं करोति किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम । अन्यपर- मपि तद्भक्त्यानुष्ठितं खभावात्संपादयत्येवाखिलमङ्गलानीति ।। श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। 'मानसादेरपीति ॥ अनिबद्धस्येति शेषः । तथा चानिबद्धस्यापि कायिकादेस्त्रि- विधस्य मङ्गलत्वसंभवान्न निबन्धनाभावे मङ्गलकरणाभाव इत्यर्थः । ननु किं मानं तत्कृत- मित्यत्रेत्यत आह -- तच्चेति ॥ अनुमानं च -- भगवान् कृतमङ्गलः, परमास्तिकत्वात् , तत्संपदायप्रवर्तकत्वात् , सम्प्रतिपन्नवदिति । परिसमाप्तकर्मविशेषत्वादिति वा ।। नन्वेतावतापि एतद्गन्थारम्भसमये मङ्गलं कृतमित्यत्र किं मानमत आह - परमास्ति- कत्वादिति ॥ तस्य तत्संप्रदाय प्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धरित्यत्र तात्पर्यादिति भावः । निबद्धस्यैव मङ्गल त्वमभिप्रेत्याह यच्चायनिति ॥ ननु वाक्यार्थप्रतीतिपरस्यास्य कथं मङ्गलतेत्यत आह - अन्यपरमपीति ॥ स्वभावात् = सामर्थ्यात् । अखिलमङ्गलानि = समाप्त्यभीष्टानि ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ मानसादेरिति । ग्रन्थे निवेशनातिरिक्तस्य मानसादिमङ्गलानुष्ठानस्यापि संभवादित्यर्थः । तथाच ग्रन्थे निवेशनमेव तदनुष्ठानमित्यसिद्धमिति भावः । ननु ग्रन्थे निवेशनमेव तदनु ष्ठानमिति न ब्रूमः, किन्तु निवेशन तद्व्याप्यमिति । एवञ्च तत्कालीने मानसादि- मङ्गलानुष्ठाने प्रमाणान्तराप्रवृत्त्या ग्रन्थे निवेशनमेव व्याप्यतया प्रमापकं वाच्यम्, व्याप्यान्तरादर्शनात् । तथा च ---- रूपाद्युपलव्ध्ये कप्रमाणकस्य चक्षुरादे रूपाद्युप- लेध्यभावे व्यतिरेकनिर्णयः, सन्देहो वा यथा, एवं ग्रन्थनिवेशनक- प्रमाणकस्य मङ्गलानुष्ठानस्य तदभावे व्यतिरेकनिर्णयो वा सन्देहो वा स्यादिति 1. मनसा कृतमङ्गलादेपोत्यर्थः आदिना क्रायिकत्राचिकशोहः । मानसादि- मङ्गलम् । 3. शास्त्रोक्तपारलौकिकस्व निरकादेर्वास्तवत्वनिश्चयादित्यर्थः । 4. सदाचारसंप्रदाय- प्रवर्तकत्वादित्यर्थः । इदमपि परमत्वोपपादकम् । 5. मङ्गलत्वमिति बादमभिप्रेत्य तदनुसारेणा- पीत्यर्थः । 5. तत्ववैविध्यवोधनपरमपि । 7. अनितरसाधारणभगवद्गुणबोधकत्वेन तस्याशुभनिवर्तकमालवमपि । :

·aur व्याख्याद्वयोपेता ॥ - - --- रम्भः . तत्र तावत्तत्वं सामान्यतो विभागेनोदिशति - स्वतन्त्रमिति ।। श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ तत्रेति ॥ कर्तव्यतात्वेन बुद्धिस्थानां उद्दे'शलक्षणविभागपरीक्षाणां मध्य इत्यर्थः । यद्वा तत्रेति निमित्तसप्तमी । तेन विशेषतो जगद्ज्ञानार्थमित्यर्थः । सामान्यतो ज्ञाते विशेषजिज्ञासोदयादिति भावः । सामान्योद्देशविभागयोः विशेषो- देशविभागद्वारा लक्षणपरीक्षाङ्गत्वमिति भावेनोक्तम् - तावदिति ॥ 'द्विविध तत्त्वमिष्यत ' इत्यादिना सामान्योद्देशविभागकरणात् ' भावाभावौ द्विधेतर ' दित्यादिना च विशेषोद्देशविभागकरणात् नेदं तेन गतार्थमित्याशयेनाह ---- सामान्यत इति । श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ कथमनुष्ठितमेवेति निर्णय इत्यत आह -- तचेति ॥ व्याप्यान्तरसत्वात् ग्रन्थे निवेशनमेव तद्व्याप्यमित्यसिद्धमिति भावः । अनुमानं तु अयं ग्रन्था- अनुष्ठितमङ्गलकः, परमास्तिककर्तृकत्वात् भगवत्पादकर्तृकत्वाद्वा, भाष्यादिवदिति बोध्यम् । किञ्च किमिदं ग्रन्थनिवेशनं नाम, किं मङ्गलव- वाचकशब्दनिवेशः? ग्रन्थादौ मङ्गलात्मकशब्दनिवेशो वा ? नाद्यः मायावाद- खण्डनादौ स्तौमीत्येवमनुक्तावपि नृसिंहस्तुत्त्यात्मकमङ्गलानुष्ठानस्य ज्ञातत्वात् । द्वितीयेतु - प्रकृतेऽप्यस्तीत्याह - यच्चायमिति ॥ स्वातन्त्र्यादीत्यादिशब्देन तत्त्वतापरिग्रहः । तत्वतायास्तत्वान्तरसाधारण्यात् स्वातन्त्र्यस्य आदित्वेन ग्रहणमिति बोध्यम् ॥ ननु युज्यते नृसिंहस्तुत्त्यात्मकशब्दनिवेशस्य मङ्गलानुष्ठानत्वादिकं, स्तुतिरूपमङ्गलत्वेनैव तन्निवेशात् , स्वातन्त्र्यादिसङ्कीर्तनस्य तु पदार्थान्वयप्रतीत्यर्थ कृतस्य कथं मङ्गलत्वमित्यत आह अन्यपरमपीति ॥ मूत्रादौ अथशब्दादिक- मिवेति भावः । तत्र तावत्तत्त्वमिति ॥ कर्तव्यत्वन बुद्धिसन्निहिताना सामान्यविशेष- विषयाणां उद्देशलक्षणविभागपरीक्षाणां मन्ये, विशेष विषयाणामुद्देशादीनां सामान्यविषयोद्देशादिपूर्वकत्वात् , तत्त्वं तावत्सामान्यतो द्विविधमिति विभज्य 1. वस्तुनिर्देशः उद्देशः । इतरव्यावर्तकधर्मवत्तयाबोधनं लक्षणं, विभाजकधर्मवत्तया कथनं विभागः, विचारेण व्यवस्थापनं परीक्षा। 2. तत्वानां 3. बहुव्रीहिः - -- -- ·A- तत्त्वसङ्ख्यानटीका खतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च द्विविधं तत्त्वमिष्यते । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १॥ तत्त्वमनारोपितम् । प्रमितिविषय इति यावत् । तेन तस्य भाव- स्तत्त्वमित्यादिखण्डनानवकाशः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। एवञ्च तत्त्वमित्यनेन तत्त्वस्य सामान्यत उद्देशः । द्विविधमित्यनेन विभागः । स्वतन्त्र- मस्वतन्त्रमित्यनेन तदेव द्वैविध्यं दर्शितमिति बोद्धव्यम् ।। ननु अनारोपितं आरोपाविषयः, भ्रमाविषय इति यावत् । न हि भ्रमाविषयः कश्चित्प्रसिद्धोऽस्तीत्याशङ्कानिरासायाह ---प्रमितिविषय इतीति ॥ सर्वांशे प्रमाविषय इत्यर्थः । विवक्षाफलमाह-तेनेति ॥ तत्पदेनैव तत्पदार्थनिर्वचनम् । श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। स्वतन्त्रं परतन्त्रं चेत्युदिशतीत्यर्थः । अनयोविभागोद्देशयोः ‘भावाभावौ द्विधेतर' दिति करिष्यमाणविशेषविभागोद्देशापेक्षया सामान्यत्वं बोध्यम् । अलक्षितस्य विभागायोगात् , अनुद्दिष्टस्य लक्षणायोगादाक्षेपादेव कथासामान्योद्देशलक्षणे इव तत्वसामान्योदेशलक्षणे विभागाद्याक्षेपलभ्ये आवृत्त्या 'तत्वमिष्यत' इति कारिका- खण्डलभ्ये एवेति भावेन तत्वसामान्यलक्षणमाह--तत्वमनारोपितमिति ॥ नन्या- रोपिते शुक्तिरजतादौ अतिव्याप्त्यभावेऽपि अनारोपिते कूर्मरोमादौ अतिव्याप्तमिदं लक्षणम् । न च यदि कूर्मरोमादिकं न प्रतीतं तदाऽतिव्याप्तेरज्ञानात् , यदि प्रतीतं तर्हि असत्प्रतीतेरारोपत्वेन लक्षणाभावात् , न कोऽपि दोष इति वाच्यम् । लक्षणे वास्तवातिव्याप्तेः इतरभेदसाधने वास्तवव्यभिचारपर्यवसन्नत्वेनावश्य दोषत्वादिति चेत्, न प्रतीतौ सत्यां अनारोपितत्वस्य लक्षणवेन विवक्षितत्वात् । एवञ्च यदि असत् प्रतीतं, तदाऽऽरोपितत्वेन विशेष्याभावात् , यदि प्रतीयते तदा विशेषणाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । तथा च एतत्समानार्थ- तया तत्वविवेकोक्तस्य तत्वलक्षणस्य साथिल्वमपि सङ्गच्छत इति भावनाह प्रमितिविषय इति यावदिति ॥ एतदेवाभिप्रेत्योक्तं, तत्वविवेकटीकायां . - ·८ व्याख्याद्वयोपेता ननु शुक्तिरजतादिकं कथं न तत्वम् । न हि धर्मी वा रजतत्वं वा न प्रमेयम् । नापि तयोस्सम्बन्धः। शुक्तिव्यक्तौ रजतत्वस्य स नास्तीति चत् श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। स्वतन्त्रस्यान्याधर्मतया तत्त्वतया तत्त्वं न स्यादिति खण्डनानवकाश इत्यर्थः । तत्त्वंपदार्थयोरुदेशविधेयताऽऽदिशब्दार्थः । सिद्धान्तिनं नैयायिकं मत्वा शङ्कते - नन्विति। शुक्तिरजतादेरपि देशान्तरे सर्वांशप्रमाविषयत्वादिति भावः । प्रमाविषयत्वमुपपादयति नहीति ॥ तयोस्सम्बन्ध इति ।। प्रमेयमित्यनु- षङ्गः । सः = सम्बन्धः । सिद्धान्ती स्वस्मिन्नैयायिकत्वभ्रान्ति वारयति श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। 'अनारोपितं हि तत्व : मित्यादिना साक्षादसत्वादिप्रकारकप्रमाविषये तच्च प्रमे- यमिति चैकोऽर्थ । इत्यन्तेन । प्रमयास्तीति विधीयमानत्वं विवक्षितम् । तेन परंपरया ईश्वरज्ञानानुव्यवसायादिप्रमाविषये साक्षादसत्त्वादिप्रकारकप्रमाविषये च शुक्तिरजतादौ नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । तेनेति ॥ यत् - 'तत्वानुभूतिः प्रमे ' ति प्रमालक्षणं खण्डयता खण्डनकारेण तत्वानुभूतिः प्रमेत्युक्तमयुक्तम् । तत्त्वशब्दार्थस्य निवक्तुमशक्यत्वात् , तस्य भावः = तत्वमुच्यते- प्रकृतं च तच्छब्दार्थः, न चात्र प्रकृतं किञ्चिदस्ति, यत, तच्छब्देन परामृश्येते त्यादिना तत्वशब्दस्य योगार्थमाश्रित्य दूषणमुक्तम् , तस्य तत्वशब्दस्य अनारोपिते रूढ्यङ्गीकारेणानवकाशादित्यर्थः । यच्च तत्वशब्दस्य रूढिपक्ष खण्डयता खण्डन- कृतोक्तम् – ' अथोच्येत – अवयवार्थचिन्तनया दृषणाभिधानं इदं त्यज्यताम् । यतोऽयं तत्वशब्दः स्वरूपमात्रबचने इति स्वरूपे रूढिमाशय कथं च विपर्यया- देनिरासः । तथाहि - यो रजतमितिप्रत्ययः यो रजतमितिप्रत्ययः सोऽपि स्वरूपबुद्धिर्भवत्येव, न हि धर्मी वा रजतत्वं वा न स्वरूपम् , नापि तयोः प्रतिभासमानस्सम्बन्धः न स्वरूप- मिति युक्तम् । समवायो हि तयोस्सम्बन्धः प्रतिभाति । स तत्स्वरूपमेव । सत्यं - समवायः स्वरूपः, स एव शुक्तिव्यक्तौ रजतत्वस्य नास्तीति चेत्, न --- . .

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्तीत्येतावता न प्रमेय इति ॥ स्यादिदमारोपितस्यान्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दृषणम् । अत्य- .न्तासदेव रजतं दोषवशाच्छुक्तिकायामारोप्यत इति वादे तु नायं दोषः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। स्यादिदमिति ॥ अभ्युपगच्छतां नैयायिकानामिति शेषः ॥ अत्यन्तासदिति ॥ नन्वत्यन्तासद्रजतं न प्रतीयेत, 'तत्सामग्रीविरहादिति चेन्न । विशेषादर्शनभेदा- ग्रहशुक्तीन्द्रियसन्निकर्षादिरूपाया दोषघटितायाः सामग्र्यास्सत्त्वात् । न च रजत- साक्षात्कारत्वेन रजतेन्द्रियसंयोगत्वेन कार्यकारणभावावधारणात्, प्रकृते च रजत- संयोगाभावात् कथं रजतसाक्षात्कारस्स्यादिति वाच्यम् । रजतजन्य एव साक्षात्कारे रजतेन्द्रियसंयोगस्य.कारणत्वात् । प्रकृते च तदभावात् । अन्यथा अन्यथाख्याति- वादेऽप्यगतेः । तीन्यथाख्यातिरेवास्तु, अविशेषादिति चेन्न ; उक्तविशेषसामग्री- बलेन प्रमाणसिद्धरजतविलक्षणरजतस्यैव भ्रमविषयतया आवश्यकत्वेनान्यथाख्याति- वादस्य विशेषात् । अतएव 'एतावन्तं कालं शुक्तिरेव अत्यन्तासद्जतात्मना प्रत्य- भादि । त्युत्तरकालपरामर्शोऽप्युपपद्यते । किञ्च सत एव रजतरजतत्वतद्वैशिष्टयस्य भाने अभ्रमत्वप्रसङ्गात् । विशेष्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिप्रकारकत्वेन भ्रमत्वोप- पत्तिरिति चेन्न । सत्त्वेन रजतादेः स्वात्यन्ताभावसमानकालीनत्वविरोधात् । स्वप्रति- श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ तत्रासत्वेऽपि स्वरूपतयाऽन्यत्र वृत्तेः, न हि देवदत्तो गृहे नास्तीति स्वरूपं न स्यादिति । तदेतदर्थतोऽनूद्य तुल्यन्यायतया प्रसक्तमिदं दूषणं नास्माकं, किन्तु- वैशेषिकादीनामेवेत्या र – नन्वित्यादिना नायं दोष' इत्यन्तेन ॥ सम्बन्ध इति ॥ न प्रमेय इति वर्तते । , 8 . 1. असतो वस्तुत्वाभावेन इन्द्रियस्य तत्सन्निकर्षाभावादित्यर्थः ॥ 2. रजतत्वग्राहक- विशेषधर्मादर्शनम् । शुक्तिरूप्ययो देनाग्रहेत्यर्थः ॥ 3. विषयस्यापि ज्ञानकारणत्वं विषयतया बोध्यम् । 4. गत्यभावात् । 5. भेदात् । 6. सार्वजनीनः स उपपद्यत इत्यर्थः । 7. अधिष्ठानभूतशक्तीत्यर्थः ॥ 8. सतः पदार्थस्य असन्ताभावस्यैवाऽप्रसिद्धया तत्समान कालस्यैवाभावात् तवृत्तित्त्वासंभवात् । 2 ·१० व्याख्याद्वयोपेता एतेन भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततयोपलभ्य- मानस्तत्वं स्यादित्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ योगिकाभावकालान्यकालत्वेनैवाविरोधकल्पनात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरेव तथा विशेषकल्पनायां गौरवात् । संसर्गाभावमाने प्रतियोगिकालान्यकालत्वेन लाघवाद- विरोधेनावस्थितिकल्पनात् । एवञ्च शुक्तिसम्बन्धतया प्रतीतस्य रजतादेरनन्यगत्याऽ- त्यन्तासत्त्वं त्वयापि वाच्यम् । तथाच नात्र रजतत्वमित्यादिबाधज्ञानरूपरजतत्वाद्य- भावप्रत्यक्षस्य आकस्मिकत्वपरिहाराय तत्प्रतियोगिज्ञानरूपं कारणमवश्यमभ्युपेयम् । किञ्च भ्रमविषयस्य रजतस्य देशान्तरे सत्त्वं न भ्रमान्यथानुपपत्या कल्प्यम्, नापि बाधानुपपत्त्या, तयोः रजतदेशान्तरसत्त्वाविषयकत्वात् । न च सद्रजताज्ञानदशाया- मारोपासम्भवेन तदुपस्थितेरावश्यकत्वात्तदेवारोष्यत इति वाच्यम् । उपस्थितेरकरण- त्वात् । न चातिप्रसङ्गः ; तदुपस्थितिजनितसंस्कारस्यैव स्वरूपसतः तदोपकाराम- वहितस्य भ्रमशारणत्वाङ्गीकारेणातिप्रसङ्गाभावात् । न चैवं श्रमस्य स्मृतित्वापत्तिः; संस्कारध्वंसवदस्मृतित्वोपपत्तेः । संस्कारमात्रामाधारणकारणातल्यैव स्मृतित्वादिति भावः ॥ भावीति ॥ श्यामतादशायां प्रतीयमानस्य रक्तरूपस्य भाविरक्तरूपाभेदे श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ यदप्युक्तम् , यद्यथाभूतं प्रतीयते, तत्तथा परमार्थतो व्यवस्थितं तत्वमुच्यत इति यत्तदित्यादिघटितं तत्वलक्षणं खण्डयता खण्डनकृता भाविपाक इत्यादि, तदस्मत्पक्षे न प्रसरतीत्याह- एतेनेति ॥ एतेनेत्यस्यातिदेशमाह -~भाविन इति ।। पूर्वस्येति ॥ पूर्वप्रतीतस्येत्यर्थः । अयं भावः ---किमन रागस्य तत्त्वताऽs पाद्यते ? धर्मिणः कुम्भस्य वा? आद्येऽपि भाविनो का ? पूर्वमारोपितस्य वा ? नाद्यः -- भाविनो गस्य र अपित्तदोगपूर्वारोपाविष्यत्वेन तत्वनाया इष्टत्वात् । न द्वतीय:- पूरि दिन सन्ताङ्गकारेण तत्त्वतापादकाभावात् । नान्त्यः--धर्मिणः सर्वैरपि सत्यताको कारण तत्त्वताभावाऽऽपदकामाचादिति ।।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका ११ १ तथा (त्वाभावात् ।) भावाभावात् । धर्मिणस्तथाभावाङ्गीकारादिति । तद्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्र चेतीति--इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधमिति प्रतीतिरस्यात् ॥ स्वरूपप्रमितिप्रवृत्तिलक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम् । परापेक्षम- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। प्रमाणाभावादित्याशयः ॥ तथात्वाभावात् ॥ तत्त्रावच्छेदेन सर्वांशप्रमाविषयत्वा- भावात् ॥ अन्यथेति ॥ (इतिपदाध्याहाराभावे) स्वतन्त्रद्वैविध्यस्य प्रमाणवाधि- तत्वं इतिशव्दाध्याहारे बीजमिति हृदयम् ।। स्वतन्त्र 'प्राधान्याल्लक्षयति -- स्वरूपेति ॥ स्वनिष्पत्ति - स्वप्रमिति - 3 - श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ एवमाक्षेपात् कारिकाखण्डाद्वा लब्धं तत्वसामान्यलक्षणमाख्याय विभागोद्देश- परं वाक्यं व्याचष्टे-द्विविधामिति ॥ संज्ञानिरुक्तिरेव तयोलक्षणमिति भावेन निर्वक्ति- स्वरूपेति ॥ परानधीनसत्ताकत्वं, तदधीनसत्ताकत्वं चेत्यर्थः, तेन एक- विधसत्ताघटितस्यैव लक्षणत्वसम्भवात् सत्तान्तरगर्भत्वे वैयर्थ्यमिति परास्तम् । लक्षणस्य सत्तासामान्यगर्भत्वात् , सत्तायाः त्रिविधसत्तानुगतिसूचनाय वैविध्योक्तेः । एतेनैवापेक्षायाश्चेतनधर्मत्वेन " यथाश्रुते स्वतन्त्रलक्षणे अचेतनेऽतिव्याप्ति- विवक्षितेत्यस्वतन्त्रमानेऽतिव्याप्तिरिति परास्तम् । अधीनताया एव अपेक्षापदेन विवक्षितत्वात् । अत एव परानपेक्षत्वतदपेक्षत्वयोरेव लक्षणत्वसम्भवे शेषवैयर्थ्यमिति निरस्तम् । यथोक्तविशेषणविशेष्यभावे वैयर्थ्याभावात् । न च परपदवैयर्थ्यम् , भगवत्स्वरूपभूताया अपि सत्ताया 'विशेषबलेन स्वाधीनतया असंभवादिप्रसङ्गात् । 1. एकमेवाद्वितीय (छा ६-१-२) मित्यादिप्रमाणेत्यर्थः । 2. आदाविति योज्यम् । 3. टीको कलक्षणवाक्यस्य निष्कृष्टोऽर्थः। 4. लक्षणवाक्यार्थकथनेन । 5. पराऽनधीनेति कथनेनैव। 6, पनपेक्षत्वरूपे । 7. बलेनापीयर्थः ।

·१२ व्याख्याद्वयोपेता . श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ स्वप्रवृत्त्यन्यतमे परानपेक्षमित्यर्थः। अत्र च कार्यप्रपञ्चस्य स्वनिष्पत्तौ स्वप्रमितौ स्वप्रवृत्तौ च परापेक्षत्वात् , तदन्यस्य ' चेतनस्याचेतनस्य वा स्वप्रमितौ स्वप्रवृत्तौ च परापेक्षत्वात् । अव्यक्ततत्वस्यापि स्ववृत्तियाबद्धर्मतया स्वतन्त्रविष्णुप्रमिति विषयत्वात् , " तत्प्रवृत्तिविषयत्वाच्च परापेक्षता । स्वतन्त्रे विष्णौ तु नैवं, तस्य स्ववृत्त्यशेषधर्मवत्तया स्वान्यप्रमितिविषयत्वाभावात् , स्वान्यप्रवृत्त्यविषयत्वाचति नाति- प्रसङ्ग इति भावः । 10 एवञ्चोक्तव्यतिरेकेण अस्वतन्त्रलक्षणमपि स्पष्टं 6 9 द्रष्टव्यम् ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ उक्तं हि - 'दिशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता इत्यादिषु स्वसम्बन्धी यथेति। " तत्वविवेकटीकायां तु 'स्वसत्तादौ स्वाधीनं न तु परापेक्षा मित्यत्र आदिपद लक्षणत्रयसूचनाय स्वतन्त्रपदस्य स्वाधीनमिति पदार्थमुक्ता तस्य परतन्त्रलक्ष्म्यादावति- व्यातत्वात् 'न तु परापेक्षा मिति तात्पर्यमुक्तम् । ततश्च परानधीनसत्तासामान्यक- त्वादिकमेव लक्षणत्रय 13 द्रष्टव्यम् । 1. एतदेव विवृण्वन् , अस्वतन्त्रलक्षगविवरणमपि करोति-अत्रेत्यादिना द्रष्टव्यमित्यन्तेन। 2. जन्यस्य । ., अजन्यस्य, नित्यस्येति भावः ।। नियो नित्यानां चेतनश्चेतनानां' इत्यादि- श्रुतिस्मृत्यादयः चेतनानां नित्यत्वे मनम् । 4. अस्य नित्यत्वाऽनित्यत्वं "नित्यानित्य- विभागेने "त्यादिना भगवत्सादा एव वक्ष्यन्ति । वाशब्दश्चार्थे। 5. नित्यस्य सृष्टरभावात् निष्पत्ताविति नोक्तम् । 6. मूलप्रकृते: तदभिमानि श्रीतत्वस्य चेत्यर्थः । 7. विष्णुप्रवृत्ती- 8. स्वतन्त्रे एतदन्यतमोऽपि नेत्याह-स्वतन्त्र इति । 9. अखतन्त्रलक्षणस्य खतन्त्रे, स्वतन्त्रलक्षणस्यास्वतन्त्रे चातिप्रसङ्गो नेत्यर्थः। 10. एतेन अस्वतन्त्रलक्षणपर "परापेक्षमस्वतन्त्र"मिति वाक्यं विवृतं भवतीत्याह-एवञ्चेति । स्वतन्त्रलक्षणाझीकारेचेत्यर्थः । 11. तत्वविवेकटीकायां “स्वाधीन" मित्युक्तिविरोवं परिहरति-तत्वेत्यादिना । 12. आदिना पराधीनसत्ताकत्वमिति अस्वतन्त्रलक्षणपरिमहः। 13. स्वरूपातमितिप्रवृत्तिमे देन स्वित्यर्थः । त्यर्थः । .

·१३ - यदि तत्वमेव नेति ॥ प्रत्यक्षेति ॥ विषयं विना प्रत्यक्ष- तत्त्वसङ्ख्यानटीका स्वतन्त्रम् । तदुपपादनायोक्तं 'इष्यत इति । प्रामाणिकैरिति शेषः । तथाहि- यदि तत्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिस्सेति चेन्न, श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ नन्वेवंविधे तत्वे मानाभाव इत्याशङ्कायामाह --- तदुपपादनेति तदुपपादनेति ॥ प्रान्ता- भ्युपगमेऽपि नैवविधतत्त्वसिद्धिरित्यत आह - प्रामाणिकैरितीति ॥ अनेन प्रमाणसूचनद्वारा अर्थात्परीक्षापि कृतेति बोद्धव्यम् ॥ तथाहीति ॥ स्वातन्त्र्यपार- तन्व्याभ्यां तत्त्वद्वैविध्यं नाभ्युपगच्छति'; स्वातन्त्र्यादिना द्वैविध्यं कुत इति वा ? तदस्तित्वेऽप्यनेक नेति वा ? अने- कत्वेऽपि सर्वमेव स्वतन्त्रमिति वा ? सर्वमेवाऽस्वतन्त्रमिति वेति ? । तत्र न स्याप्रसारात्, घटोऽयमिति प्रमेयमिति तत्वताग्राहक प्रत्यक्षादिविरोध इत्यर्थः । स प्रष्टव्यः किं तत्त्वमेव नास्ति, -a श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। 'इप्यत' इत्युक्तार्थे प्रमाणसूचनेन प्रकारान्तरनिरासात्परीक्षापि सूचिते- त्याह – तदुपपादनायेति ॥ तत्र सामान्यलक्षणपरीक्षा प्रागेव 'कृता, विभागो- देशपरीक्षां करोति – तथाहीति ।। स्वतन्त्राऽस्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यमनङ्गी- कुर्वाणः प्रष्टव्यः, तदनङ्गीकारः किं सर्वशून्यवादिरीत्या, तत्त्वस्यैवाभावाद्वा, तत्स- द्भावेऽपि विज्ञानवादमायावादरीत्या, तस्याने कत्वाभावाद्वा, अनेकत्वेऽपि स्वातन्त्र्येण पारतव्येण वा ऐकविध्येन द्वैविध्यासंभवाद्वा, प्रकारान्तरेण द्वैविध्यसम्भवावा, वैविध्यादिसंभवाद्वेति ॥ तत्राद्य दूषयति – यदि तत्त्वमेवेति । प्रत्यक्षादीति ॥ विरोधस्स्यादित्यत्र हेतुरयम्। 1. प्रत्यक्षस्य, इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्यैव अजननात् , ५. तत्वताम्राहकेति - प्रत्यक्षस्वरूपकीर्तनमिदम् । 3. प्रत्यक्षादीति – जायमानप्रत्यक्षेत्यर्थः । आदिना परामर्श संग्रहः । एतेन प्रमाणबाध उचा. ते ध्येयम् । 4. ' तत्वमनारोपित मित्यादिना कृतेत्यर्थः ।

·१४ व्याख्याद्वयोपेता . 6 बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति । नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्वमित्यस्यार्थस्य प्रमितत्वाप्रमितत्वयोर्व्याघातश्च । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ न च निरधिष्ठानेति ॥ ननु-निरधिष्ठानभ्रान्तिमभ्युपगच्छता तत्र भ्रान्तित्वं 'केनचित् अवसेयम् ? उत न?। आये अधिष्ठानज्ञानस्यैव भ्रमत्वज्ञानहेतुतापत्ती भ्रान्तेर्निरधिष्ठानत्वं भज्येत । द्वितीये भ्रान्तितत्वबोधकप्रमाणाभावेन प्रमात्वमेवाङ्गी- कृतं स्यादित्याशयः ।। नन्वप्रमात्वं बाधादेव सिद्धयतीति चेत् तत्राह-नापि निरवधिक इति ॥ बाधमप्रमात्वसाधकं वदन् प्रष्टव्यः -स किं निरवधिकः ? आहोस्वि- सावधिकः ? । आये-~-प्रमाणाभावः । सति प्रमाणे च तस्यैव तत्त्वता- प्रसङ्गात् । द्वितीये---स बाधः किं भवन्मानसिद्धः? उत प्रमाणसिद्धः ? । आये- तस्य उत्तरानहत्वात् । द्वितीये-न हि घटादितत्वविषयकः । तथाविधो बाधो दृश्यत इति भावः ।। नास्त्येवेति ।। तत्वाभावस्य प्रमितत्वे तस्यैव तत्वतापत्तौ श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। सन् घट इत्यादिप्रत्यक्षविरोध इत्यर्थः ॥ बाधकामावादिति ॥ 'प्रमाणान्तरस्य प्रत्यक्षमूलत्वेन तद्बाधाक्षमत्वादिति भावः । श्रान्तिबाश्योरजीकारेऽपि तदन्यथानुप- पत्त्या तत्वसिद्धिरित्याह न चेति॥ यत्र रूपान्तरारोपस्तदधिष्ठानमुच्यते । तद्विनैवेत्थमित्येवं नारोपः कचिदीक्षितः ॥ इति भावः ।। नापीति ।। रूपान्तरप्रसक्तौ हि सोऽवधिर्यत्र बाध्यते । तं विना नेत्थमित्येव न कचिद्वाध इप्यते ॥ इति भावः ॥ प्रमितत्वाप्रमितत्वयोरिति ॥ यदि प्रमितं तर्हि प्रमितिविषयस्यैव तत्त्वताभ्युपगमेन तत्त्वताऽस्तित्वस्यैव तत्त्वतासिद्धेः, यद्यप्रमितं तद्विपर्ययस्य बाधा- 1. केनचित्-हेतुनेत्यर्थः । 2. निर्हेतुकत्वम् । ३. निरवधिकबाधस्यैव। 4. प्रमाण- सिद्धत्वात्तस्येति भावः । 5. प्रमाणसिद्धः । 6. व्याघातमुपपादयति-तत्वाभावेत्यादिना । 7. यदि जातस्य प्रत्यक्षस्य प्रमाणान्तरेण बाधः, तदा जातः प्रत्ययो भ्रम इति शक्यं वतुमिति भावनाह प्रमाणेति । ..

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका १५ स्यात्, ॥ , यदि चैकमेव तत्त्वं, तदा भेदोपलम्भविरोधः । तद्धान्तितायां च बाधकं वाच्यम् । तच्चान्यत्र निरस्तम् ॥ यदि वा सर्वमेव स्वतन्त्र तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः । नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ तदभावावगाहिनोऽप्रमाणत्वेन ततोऽर्थसिद्धिविरोधः ; प्रमाणस्यैवार्थसाधकत्वनिय- मात् । प्रतियोगिनस्तत्वस्य प्रामाणिकत्वात् तदभावबोधकस्य प्रमाणविरोधो व्याघात इत्यर्थः । द्वितीयं निरस्यति-यदि चैकमेवेति ॥ भेदोपलम्भः = भेदप्रमितिः । तच्चान्यतेति ॥ भेदोपलम्भस्य प्रमात्वे तद्विषयेण तत्वेनावश्यं भाव्यम् । तदप्रमात्वे बाधकं वाच्यम् । तच्च न, प्रत्युत प्रमाण एव विचित्रव्यवहारानुभक्योर- बाधितयोस्सत्वादिति निरस्तमित्यर्थः । तृतीयं दूषयति---यदि चेति ॥ नित्य- सुखादीति ॥ आदिपदात् ईश्वरैकनियतधर्मपरिग्रहः ।। प्रसङ्गश्च ।। घटो यदि स्वतन्त्रस्स्यात् नित्यं सुखी स्यात् , नित्यज्ञानवान् स्यात् , ईश्वरवत् इत्येवमादिः । न चाप्रयोजकता, स्वात-व्यस्य नित्यसुखादिव्यातत्वावधारणादिति भावः । तुरीयं श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ वश्यम्भावात् तत्त्रास्तिताया एव सिद्धेळघात इति भावः । द्वितीयं निरस्यति - यदि चैकमेवेति ॥ तद्धान्तितायामिति ॥ तद्धान्तितायामङ्गीकृतायामप्रमात्वे बाधकं वाच्यमित्यर्थः ॥ तच्चेति ॥ सापेक्षत्वात्सावधेश्च तत्वद्वैतप्रसङ्गतः । एकाभावान्न सन्देहान्न रूपं वस्तुनो भिदा ॥ इत्यादिबाधकं तु विष्णुतत्त्वनिर्णयादौ निरस्तमित्यर्थः। तृतीयं निराचष्टे - यदि वा सर्वमिति ॥ नित्यसुखादीति ।। यदि नाम न तस्य वशे सकलं, कथमेव तु नित्यसुव न भवेत्। इत्युक्तेरिति भावः ॥ न चाचेतनन्य कथं नित्यसुखादिप्रप्तङ्ग इति वाच्यम् । 1, तत्वाभावरूपार्थसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः।

·व्याख्याद्वयोपेता यदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत्, तदाऽनवस्थितेरसम्भवाच न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च ।। यद्यपि भावाभावनया .वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वाऽस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथाप्यस्य वैयर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः । परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय 1 श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ निरस्यति-यदिवा परतन्त्रमेवेति ॥ अनवस्थितेरिति ॥ सर्वस्य पारतव्ये परस्यापि परतन्त्रत्वं, एवमन्यस्यापीत्यनवस्थितरित्यर्थः । असम्भवाचेति ।। कस्यापि पारतन्ध्यं न स्यादित्यर्थः । पारतन्व्यं हि परप्रेर्यमाणत्वम् । परश्च व्यापारवान् परं प्रेरयेत् । तमपि कश्चिद्व्यापारवान् अपर-इति मूलभूतव्यापारासिद्धौ सर्व- व्यापारासंभवेन तद्धटितपारतन्त्र्यासम्भवादिति । क्रमतो यद्येवमत आह-न कस्यापीति ॥ स्वातव्याभावे जगन्नोत्पद्येत, न प्रतीयेत, न प्रवर्ततेत्यर्थः । आगमविरोधश्चेति । स्वतन्त्रेश्वरप्रतिपादकागमविरोध इत्यर्थः ॥ ननु प्रकारान्तरेण द्वैविध्यसत्त्वात् स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यामेव द्वैविध्योपवर्णने किं विनिगमकमित्याशय स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यामेव तत्त्वज्ञानं निश्श्रेयस- श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ अचेतनस्य स्वातन्त्र्यायोगेन सर्वस्यापि स्वतन्त्रत्वेऽचेतने चेतनत्वस्यापाद्यमानत्वादिति भावेन आदिशब्दप्रयोगः। 'यदि सर्वं तत्वं परं - परतन्त्रमेव स्यात् , तदाऽनवस्थि- तेरसंभवाच्चे ' त्यन्तराधिकरणीयसूत्रखण्डोक्तल्यायेन परतन्त्रस्य प्रवर्तकत्वे तम्यादि परतन्त्रान्तरप्रवर्तकमित्यनवस्थितेः, पूर्वपूर्वचेष्टासिद्धी उत्तरोत्तरचेष्टाऽसिद्धिरिति मूलक्षतेः । परतन्त्रस्य प्रवत्येन सह परतन्त्रत्वसाम्यो प्रवर्तनाऽसंभवाच्च न कस्यापि प्रवृत्तिस्स्यादित्याह-यदि वापरतन्नमेवेति। आगमविरोधश्चात । “आनीद वात 1. परमात्मनोऽपि । 2. मोक्षाय। मूले-वैया = नियोजनवात् । अयमेव आचार्योक्त एक । 3. सुखादीत्यादिपदप्रयोगः 4. उत्तरवाक्यमवतारयति --- यदी त्यादिना 5. ब्रह्म - सू (१.२०३. मा) 6. ऋक्संहिता ( - ·-- -- -- तत्त्वसङ्ख्यानटीका १७ मवति । तथाच प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगगनवत् इदं तत्त्वसङ्ख्यानम पार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वमिति स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादावृदिष्टम् ; उद्देशेनैव लक्षणं लब्धमिति ॥ 1.वक्ष्यति = 'बन्धो मोक्षः'..... इत्यान्तिमकारिकायामिति भावः 12. अपार्यक = अप गतोऽविद्यमानोऽर्थ.यस्य तत् = निष्प्रयोजनम् । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ साधनमिति परिहारमाह -द्विविधं तत्वनित्यन्तेन । प्राधान्यादिति ॥ निःश्रेयसोपयोगिज्ञानविशेष्यत्वादित्यर्थः । उद्देशन्य लक्षणाद्यर्थत्वात्तदनुक्तौ न्यूनते त्याशङ्कयाह---उद्देशेनैवेति ॥ इप्यत इत्यनेन सूचिता परीक्षा चशब्दार्थः ।। श्रीवेङ्कटभट्टाः। स्वधया तदेकम् , 'नाहं कञ्चिदुपाश्रितः” इत्यागमविरोधस्स्यादित्यर्थः । चतुर्थं निराचष्टे यद्यपीति ॥ वैवीमेवोपपादयति परतन्त्रप्रमेयमिति ।। वक्ष्यतीति ॥ यद्यप्येतत्प्रकरणान्ते सृष्टयादिविषये इदं परतन्त्रं विष्ण्वायत्तमित्येवो- च्यते, न तु तथाज्ञातस्य निश्श्रेयसहेतुत्वम् , तथाप्येतत्प्रकरणोक्तार्थ : साक्षित्वेन 'भगवत्प्रणीततत्त्वविवेकगतवाक्योदाहरणरूपतया तत्त्वविवेकस्य एतत्प्रकरण- शेषत्वात्तदन्ते य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेस्सदा । वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ इत्युक्तत्वादियमुक्तिरिति बोध्यम् ॥ 'वैयादेव नामरूपकर्मभेदादिना लेवि- ध्यादिसंभवादिति चतुर्थोऽपि निरस्त इति भावेनोपसंहरति ----- अत इति ॥ ननु उत्तरकारिकायां स्वतन्त्रतस्वस्थवादौ शृङ्गग्राहि कया निर्देशः कुतः । न च लक्षितत्वादादौ निर्देश इति युक्तम् , लक्ष गोक्तरेवानुपलब्धेः । आदौ तत्वलक्षणोक्तौ बीजाभाव चेत्यत आह - स्वतन्त्रतत्त्वस्यैवेति ॥ उद्देशेनैवेति ॥ आदाविति 1. महा. भा० आश्व. ( ).स्टहस्थाश्चेत्यादिना । 3. प्रमाणत्वेन । 4. व्यासकृतेत्यर्थः। 5. आचार्य कृतस्य 6. तत्वसख्यानेत्यर्थः । 7. प्रकारान्तरेण विभागस्य यादवेत्यर्थः । 3 6 - - ..

·व्याख्याद्वयोपेता - अत (तत) एवादौ तन्निर्दशति - स्वतन्त्र इति ॥ “स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः" अन भगवानिति विष्णोः स्वातन्त्र्योपादकम् । अन्यदस्वतन्त्रमिति शेषः । अथवा द्वे तत्वे इत्युक्ते स्वतन्त्रमिय परतन्त्र मेका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ तत एवेति ॥ प्राधान्यादेवेत्यर्थः । ननु कि स्वतन्त्रमिति धर्मिजिज्ञासायां विष्णु रति वक्तव्ये 'भगवत्तया तन्निदेशानर्थक्यमित्यत आह-अत्र भगानितीति। अनान्यदस्वतन्त्रमिति शेषस्याभिमतत्वात् फिमस्वतन्त्रमिति जिज्ञासाऽशान्तिरित्याह - अन्यदस्वतन्त्रमिति शेष इति ॥ न चेतरदित्यनेनास्वतन्त्र निर्देशात्तत एव जिज्ञासाशान्तिरिति वाच्यम् , तस्य विभागपरत्वेनान्याविरुद्धतया एतादृशाकासाऽ- निवर्तकत्वादिति भावः । ननु प्रथम इतिशव्दाध्याहारं विनैव तत्त्वं स्वतन्त्र- मस्वतन्त्रमिति अक्लिष्टान्वयेनैव द्वैविध्यलाभे द्विविधमित्यनर्थकम्न् । अन्यदस्वतन्त्र- मिति शेषदानं चाधिकामित्यस्वरसाकल्पान्तरमाह अथवेति ॥ प्रसज्यतेति॥ तत्त्वं स्वतन्त्रमस्वतःत्रं चेति चशब्दवलात् स्वतन्त्रम्वतन्त्ररूपे द्वे तत्वे इति प्राप्तौ दिवस्यौत्सर्गिकव्यत्तयन्वयबलत् स्वतन्त्रव्यक्तिवत् अस्त्रतन्त्रव्यक्तिरेकैव स्यादित्यर्थः । श्रीवेटभट्टाः॥ शेषः । यथा संज्ञानिस्वत्यैव लक्षणलाभः, तथा उक्तमिति भावः ॥ तत एवेति ॥ प्राधान्यादुदिष्टस्यादौ लक्षित वात् , तदेवादी अप्राधान्यादु देष्टमनन्तरं लक्षितमस्वतन्त्रमानिर्दिशतीत्यर्थः । अत एव वक्ष्यति - अन्यदस्वतन्त्रमिति शेप इति ।। अन्यद्विष्णोः । अत्रेति ॥ तत्वविवेके निर्दोषाखिलसद्गुणत्वस्य स्वातन्त्र्योपपादकस्य ' सत्वात् भगवा' निल्येतत्पूजार्थमिति व्याख्यातम् । अत्र पुनः स्वातःव्योपपादकस्यान्यस्याभावात् तदुपादकमेव तदिति भावः ! मा भूद प्रदश्व- तन्त्रमित्यध्याहार इति भावेन प्रकारान्तरेण व्याचष्टे ---- अथवा द्वे तत्वे इत्या- दिना ॥ परतन्त्रमिति ॥ स्वतन्त्रमित्रास्वतन्त्रमपीत्यर्थः ॥ प्रसज्येतेति ॥ । . तत्पदप्रति गुणांव शश्तयेत्यर्थः । 2. समुच्चयार्थकचशब्दसामर्थ्यात् । स च खसमभिव्य हृतादार्थस्य स्वघटितवाकघटकपदन्तरार्थसाहित्य बोधयन् वाक्यबोधितपदायेंषु द्वित्वा दकं बोधयनि । च विशेषकारणाभावे व्यकावेवान्वय इति तात्सर्यम 3. टीकाकृदन कर्ता। 4. निर्दोषाशेषेत्यादिविशेषणसत्वादित्यर्थः । -- निर्दिशति, १७ तस्य ·तत्त्वसङ्ख्यानटीका १९ तथाच प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतो द्विविधमित्युक्तम् । ततध स्वतन्त्र मप्योकं स्यादित्यत इदमुक्तम् । अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्ववैविध्यमङ्गीकुर्वा गा अपि साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्व- मातिष्ठन्ते । तन्निगमायेदमुदितमिति । 1. इदमुक्तमिति । स्वतन्त्रो भगवानित्युक्तमित्यर्थः । एतदुक्तौ तु स्वतन्त्रान्तरस्य सत्वे प्रमाणाभावेन न तस्यानेकत्वप्रसङ्ग इति भावः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ किमतो यद्ये मत आह -तथावेति॥ प्रमाणविविधेति ॥ अस्वान्त्रव्यक्ति. भेदस्यैव 'प्रमीयमाणत्वादि यर्थः । द्विविधमित्युक्तमिति ॥ तथाच पूगेक'. बाधात् प्रकार एवं द्विवान्वयो न व्यक्तावित्यर्थः । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णु रत्ये- तदेवावतारयितुमाह - ततश्चेति ॥ व्यक्तौ द्वित्वान्वयाभावे अस्वतन्त्रव्यक्तिान स्वतन्त्रव्यक्तिरप्यने का प्रसज्येते.यर्थः ॥ स्वात्रो भगान् विगु रेत्यु को बीजान्तर- माह -- अथवेति ॥ पूर्वोक्तत्य स्वात-व्यस्य स्वामित्यादौ पर.पेशवेन बाधि- अंवेङ्कट भट्टाः ॥ द्विवस्य प्राये ग स्वाश्रयो व्यक्तवैक्य एवं प्रयोगादिति भावः ॥ अमो द्विविध- मित्युक्तमिति ॥ प्रकारद्वित्वेन प्रकारिद्वित्वासिद्धावपि प्रक्रारद्विनाश्यं प्रकारि- द्वित्वसिद्धेः । अनुक्त्वैव प्रकारिद्वित्वं प्रकारद्वित्त्रोक्तः प्रकार्यवान्तरमे इसद्धावसूच- नार्थत्वात् , तत्सूचनार्थं द्विविधमित्युक्तमिति भावः । स्वतन्त्रमपीति ॥ अस्वतन्त्र- मिव स्वतन्त्रमपी यर्थः । इदमुक्तमिति ।। स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुरेक एवेत्युक्त- मित्यर्थः । एतेनास्वतन्त्रमिव स्वतन्त्रमप्यवान्तरभेदवदिति द्विविवमियने नोक्त!" 1. प्रत्यक्षादि प्रमाणेत्यर्थः। 2. प्रत्यक्षादिना ज्ञायमानत्वं चे यर्थः। 3. स्वान्त्रैकत्वा खतन्त्राने त्वग्राहकरमाणवाधादित्यर्थः । 4. प्रकार एव-विधाशब्दार्थ कर एव । समा- सघटकम्खोत्तरपदार्थावस्यैव स्वाभाविकत्वादिति भावः। 5. द्वित्वाश्रयव्य केरेकव एर, न त्वनेने इत्यर्थः । ततश्च खान्चोक परतन्त्रमेकमिन्येव स्यादिति भावः। 6. द्विशब्द- प्रयोगादित्यर्थः । 7. इदं कन्टो नोक्तं, भारत्त्वविरोष गादुक्त सायम् । निरवधिकैपयादि- मतोऽन्यस्याभावादिति शेषम् । 8. द्विवेयरवोधेतःकाराने कत्यय शब्दतः प्रतीयमानत्वेन प्रकार मेद उक्त इति शङ्कितराशयः । • ·२० व्याख्याद्वयोपैता द a द्विविधमित्युक्तया परतन्त्रतत्वमवान्तरभेदवदिति मूचितम् , तत्कथं ? तत्राह - भावेति ॥ “भावाभावौ द्विधेतरत् " ॥ इतरत् , स्वतन्त्रात् । अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् ? भावोऽभाश्चिति ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ तत्वादन्यादृशस्य चास्मदनभिमतत्वादिति भावः । द्विविधमित्युक्त्येति ॥ व्यक्ता- वौत्सर्गिकद्वित्वान्वयस्य 'विधागतत्वाभिधानेनेत्यर्थः । इतरदित्यस्य भिन्नार्थकत्वेन भेदप्रतियोगिनमाह --- स्वतन्त्रादिति ।। भावाभावावितरदित्युक्ते प्रत्ययोपस्थापित- द्वित्वस्य प्रकृत्त्यर्थभूत व्यक्तावन्वयस्यौत्सर्गिकस्य बाधात् योजनाप्रकारमाह अस्वतन्त्रमित्यादि । प्रथमं विधायां द्वित्वान्वयाभिधानेन भावाभावावित्यत्रापि श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ 'स्वतन्त्रो भगवान् विष्णु' रित्यनेन स्वतन्त्रव्यक्तेरे कत्वोक्तौ स्ववचनव्याहतिरित्य- पस्तम् । भाशनवबोधात् । न हि प्रकारद्वविध्योक्तिः प्रकारिणोप्यवान्तरभेदस्य बाचिका, येन द्विविध मित्युक्त्या स्वतन्त्रस्याप्यवान्तरभेदो वचनवृत्त्योक्तास्यात् । नापि प्रकारद्वैविध्योक्तिः प्रकारप्रकारिणोः अवान्तरभेदस्य व्याप्यम् । येन द्विविध- मित्युक्त्या स्वतन्त्रस्याप्यवान्तरभेदोऽप्पांदुक्तस्यात् । किन्तु आश्रययोर्यक्त्यैक्य- प्रापकप्रकार द्वत्वमनुक्ता द्विविधमि ति प्रकारद्वित्वोक्तिः प्रकार्यवान्तरभेदस्य सूचि- कैव, सा चापवादाभावे प्रकारिणोऽशेषस्यावान्तरभेदं सूचयति ---- यथा 'भावा- मावौ द्विधेतर' दित्यादौ । सति वपवादे अपवादविषयातिरिक्तेऽवान्तरभेदसूचने- नाप्युपपन्ना, नापवादविषये अवान्तरभेदं सूचयति । यथा 'दुःखम्पृष्टं तदस्पृष्ट- मिति द्वेवैव चेतन मित्यादौ । तथा च कुतः स्वोक्तिविरोध इत्यादि । न चैवं द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपर तन्त्रयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् । तत्र स्वतन्त्र- प्रमेयमे कमे वेत्युक्तमिति तत्वविवेकटी कोक्तिः कथमिति वाच्यम्-तस्यापि स्वतन्त्रपर- तन्त्रयोमध्ये अवान्तरभेदोऽस्तीति सूचि समित्येवं व्याख्येयत्वात् । अतएवान वक्ष्यति-- 'द्विविधमित्युक्त्या परतन्त्रमवान्तरभेदवदिति सूचिसमित्यवधेयम् । तन्निरासायनि ।। 1. विवादाप्रकारगतस्थः। 2. प्रत्ययोपस्थ पितेत्ययः। 3. भावाभावपदार्थ 1. एकवेति । भरपानिति विशेषग सामर्यादे कल्यलाभोक्तौ। 5. उत्तरत्र ठोका कारः । . -- .

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका २१ अभावप्रतीतिर्भावप्रतीत्यधीना नियमेनेति प्राधान्यात् प्रथम भारस्योद्देशः । प्रथमप्रतीतावस्तीत्युपलभ्यते यः, स भावः। यश्च प्रथमोपलब्धौ नास्तीति श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ 'सामानाधिकरण्यात् प्रकार एव द्विस्वान्वये तात्पर्यादिति भावः । अभावप्रतीतिरिति॥ अभावत्वप्रकारकप्रतीते वज्ञानप्रयोज्यावनियमादित्यर्थः । उद्देशकमात् क्रमेण भावाभावयोविभाजकोपाधिमाह - प्रथमेत्यादि ॥ सत्तावद्विशेष्यप्राथमिक- प्रतीतिविषयत्वं भावत्वम् । सत्ताभाववद्विशेप्यकप्राथमिकप्रतीतिविषयत्वं अभावत्व- मित्यर्थः ।। श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। " न च कर्मविमामलकालगुणप्रभृतीशमचित्तनुतद्धि यतः" इत्युक्तरीत्या प्रधानादिस्वातन्त्र्यनिरासाय 'स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुरेक एवेत्युक्त ' मित्यर्थः । मूले इतिशब्दोऽध्याहार्य इति भावेनाह -~~ अभावश्चतीति ॥ ननु अभावविलक्षणत्वा- दिना भावप्रतीतिरपि अभावातीत्यधीनेत्यत आह --- "नियमेनेति ॥ न च प्राग- भावप्रध्वंसप्रतीतेः प्रतियोगिरूपभावप्रतीत्यधीनत्वेऽप्यत्यन्तासत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावस्य पतीतिः कथं भावप्रतीत्यधीनेति वाच्यम् । तत्राप्यप्रसक्तस्य प्रतिषेधायोगेन प्रस- तेश्च भ्रान्तिरूपतया अधिष्ठानज्ञानरूपभावप्रतीत्यधीनत्वादिति भावः । ननु किं प्रतीतौ प्रथमं योऽस्तीत्येवं प्रथमग्रहण कालविशेषणमभिप्रेतम् ? किं प्रथमा या प्रतीति- रिति प्रतीतिविशेषणम् ? नाद्यः - बुद्वेविरम्यव्यापाराभावात् । द्वितीयेऽपि - कि- मिह जन्मनि स्वविषयिका या प्रश्रमप्रतीतिः सा विवक्षिता ? किं वा एकसामग्री- जन्यासु स्वविषयिकामु या स्वविषयिका या प्रथमप्रतोतिः सा ? अथवा -- यदा यदा स्वयं जायते तदा तदा स्वविषयकं ज्ञानमस्ति, आपात विमर्शजं च । तत्रापात- जा या संवित्सा ? । नाद्यः -- गिरिदरी विवरवर्तिनो गजाभावस्य अभावत्वज्ञानात्पूर्वमेव जातायां यत्प्रमेयं तदस्तीत्येतस्यां सामान्याकारेण प्रमेयमात्रविषयिकायां वन्य- 1. द्विविधद्विधत्यनयोरे कार्यकत्वात् । 2. अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानाधीनत्वाऽव्यभि चारेण तथैव सर्वेषामानुभविकत्वेनेत्यर्थः ।

·तु २२ व्याख्याद्वयोपेता प्रतीयते सोऽभावः । कुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाऽभावौ विधिनिषेधा- स्मानौ, रूपान्तरेणतु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि स्वरूपमेव श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ न च सत्तादौ सत्ताया अभावेन भावाभावविभाजकोपाध्योरख्याप्ति रति वाच्यम् । सत्तादावप्येकार्थ 'सामानाधिकरण्येन सत्ताया विद्यमानत्वत् , अभावे सजाभावेऽपि अभेदेन सम्बन्धेन सत्ताभावसत्त्वात् । उभयत्र च प्रतीतो प्राथम्य- विशेषणात् न द्वितीयादिप्रतीतिमादाय परस्परातिव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । प्रथमेति विशेषणात्, अतिव्याप्तिनिरासं प्रश्नपूर्वकमुपपादयितुमाह --- कुत एतदित्यादि । श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ गजाभावस्य प्रथममस्तित्वेन प्रतीतेः भावाभावलक्षणयोरतिव्याप्त्यव्याप्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः -- एकसामग्र्या अनेक ज्ञानजनकत्वायोगात् । सामग्रीभेदाभावे कार्यभेदस्या. कस्मिकत्वप्रसङ्गात् । तृतीयेऽपि के इमे- अस्तिनास्तिप्रतीती? किमस्तिनास्तोति व्यवहारोत्पादिके ? किं वाऽस्तिनास्ति पदार्थविषयिक ? यद्वा अस्तित्वनास्तित्वप्रका- रिके । नायः अव्याप्तेः । ज्ञानस्य व्यवहारजनकत्वनियमाभावेन विवक्षितस्य अस्तीत्यादिप्रतीतिविषयत्वस्याभावात् । उत्पन्नस्यापि ज्ञानस्य व्यवजिही भावेन व्यव- हाराजनकत्वात् । न द्वितीयः -- भावाभावलक्षणयोरतिव्याप्त्यसम्भवापातात् । अभावस्यास्तित्वपदार्थत्वात् । अन्यथा कथं पश्चादपि घटाभावोऽस्तीति प्रतीतिः । तृतीयेऽपि -- के इमे अस्तित्वनास्तित्वे ? किं भावत्वाभावस्वे ? सत्वनिषेधत्वे वा ! आये -- अन्योऽन्याश्रयः, द्वितोयेऽनुगतसत्ताङ्गीकारेण स्वरूपसत्त्वनिधत्वरूपे उभे अपि प्रत्येक भावेऽभावे च विद्यते इति सिद्धान्तः । एवञ्च स्वरूपातीतावेव प्रती- यते ? उत न ? आये - स्वरूपसत्वस्य भाव इवाभावेऽपि प्रत्ये तव्यत्वात् । निषेध- त्वस्य चाभाव इव भावे प्रत्येतव्यत्वादतिव्याप्तिः। द्वितीय स्वव्याप्तिः, नहि भाव एव स्वरूपसर मेव प्रथमं प्रतीयते । अभाव एव निषेधत्वमेव प्रथमं प्रतीयत इत्यत्र नियामकमस्तीति भावन शङ्कते .~ कुत एतदिति ॥ परिहरति - 1. एकस्मिन्नर्थे - द्रव्यायो, सामानाधिकरण्येन गुणादसामानाधिकरण्येन विद्यमान- मचादित्यर्थः । एवं च सत्तायामपि सत्ताऽस्त्येवेति समिति भावः ।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका AN dep भासते । द्वितीयादिप्रतीतो रूपान्तरम् । कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य । तयाच प्रतीतिः अस्त्यत्र घटः, स न शुक्ल इति । एवं नास्त्यत्र घटः, अस्ति घटाभाव इति ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। नन्वेवं सामग्रीवैचित्र्यकल्पने किं मानमत आह -- कार्येति ।। कार्यवैचित्र्यानुप- पत्तेरेव सामग्रीवैचिव्ये मानवमित्यर्थः । कार्यवैचित्र्यमेवाह -- तथाचेति । न शुक्ल इतीति ॥ शुक्लभेदस्य घटरूपत्वेऽपि शुक्ल भन्नतया ज्ञान प्रतियोग्यादिज्ञाना- भावादादौ न सम्भवतीति भावः । अस्त्यत्र घटाभाव इतीति ॥ न हीदं प्राथमिकं भवितुमर्हति. तस्य सत्तांशे भ्रमवेन आरोप्यसत्ताज्ञानविलम्बेन विलम्बा- दिति भावः । श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ स्वरूपेणेति ॥ धर्मि नयेत्यर्थः । रूपान्तरगति । अभावाभावरूपर्मिवतयेत्यर्थः । निषेधविधिरूपाविति ॥ धधिक्यक्त इति भावः ॥ स्वरूपमेवेति ॥ तदा रूपान्तरप्रतीतिसामग्रोपिरहादिति भावः ॥ द्वितीयादिप्रतीताविति ॥ तदा रूपान्तरप्रतीति सामग्रीसमावेशादिति भावः ! आपात जायां सबिदि रूपान्तरप्रतीतेः सामग्रीविरहः, द्वितीयादि- प्रतीतौ तत्समावेशश्च कुत इत्यत आह --कायेति ॥ कार्यमेव दर्शयति - तथाचेति ॥ भावविषयं प्रतीतिद्वयं क्रमेणोदाहरति ॥ एवमिति ॥ कार्यमेव क्रमे गोदाहरनि एवमिति !! ननु भावलक्षणे घटाभावोऽस्तीति वाक्यात् प्रथममेवास्नीत्युपरभ्यमानेऽभावेऽति 'व्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि घटाभाव इत्य- बान्तरवाक्यार्थभूतप्रतिषेधाकारप्रतीत्युत्तरकालमेव तदस्तित्वप्रतीतेः । अत एव घटो नास्तीति वाक्यात् प्रथममेव घटस्य नास्तित्वाकारेण प्रतीतेरमावलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति apna - परास्तम् । 1. प्रथमप्रतीतावस्तीति प्रतीयमान व भावत्वमिति भावलक्षणेऽजी क्रियमाणे .2भावलक्षण स्येति शेषः। 3. अवान्तरवाक्यकल्पनेन भावाभावयोः प्रथमप्रतीतिविषयत्वाङ्गीकारादेवेत्यर्थः ।

·व्याख्याद्वयोपेता । . श्रीवेङ्कट भट्टाः ॥ ननु भावलक्षणे तथाप्यतिव्याप्तिः ॥ तथाहि ---- भेदो हि धर्मिस्वरूपमेव, स च धर्मिग्रहेण न गृह्यत एव । उक्त हि " स्वरूपं वस्तुनो भेदो यन्न तस्य ग्रहे ग्रहः” इति । न च प्रथमोपलब्धौ सप्रतियोगिकप्रतिषेधा- कारण प्रतीयमानत्वं विवक्षितम् , तथाच स्वरूपाकारेण प्रती तावपि नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; प्रथममेव सामान्यतस्सर्वविलक्षणत्वेन वस्तुप्रतीत्यङ्गीकारात् । उक्तं हि 'प्रायस्सर्वतो विलक्षणं पदार्थस्वरूपं दृश्यत" इति । तथाच कथं नातिव्याप्ति- रिति । मैत्रम् --- विशेषतः प्रतिषेधाकारेण प्रथमं प्रतीयमानत्वस्याभावलक्षणत्वेन विवक्षितत्वात् । स्वरूपेण भेदप्रतीतावपि प्रथमं विशेषाकारेण प्रतीत्यभावात् । अत एवानन्तरप्रतीतिः 'न शुक्ल : इति विशेषाकारेणैवोदाहृता ॥ उक्त हि-- को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु । अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते । ॥ इति ।। ननु --- प्रतीत्यनुपाधिकाभावत्वाद्यभावे कुतोऽयं प्रतीतिविषय इति भावेनाप्याक्षिपति ॥ कुत एतदिति ॥ प्रतीत्यनुपाधिके अपि भावस्वाभावत्वे विद्यते - इति भावेन परिहरति-स्वरूपेण हीति ॥ व्याख्यान पूर्ववत् । तथाच धर्मद्वारमन्तरेण धर्मिण एव विधित्वं भावन, धर्मद्वारमन्तरेण धर्मिग एवं निषेधत्वम- भावत्वमित्यर्थः । उभयोरुत्तविधलक्षणत्वे किं प्रमाणमित्यत आह -- तत्राऽऽ- पातजायामिति । तथा च --- उक्तयोर्भावाभावलक्षणयोर्न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः ॥ उक्तं हि प्रथमप्रतिपत्तिषु। निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि ।। इति ।। . .......... ... . 1. अभावलक्षणस्य प्रकारान्तरेणातिव्याप्तिमाशङ्कम परिहरति - नन्दित्यादिना, गृह्यत इत्यन्तेन । 2. न गृह्यते-भेदत्वेन रूपेण । भेदः वस्तुनः स्वरूपमेव, तम्य अधिकरणस्वरूप- भूतस्य भेदस्य, ग्रह घर्मि प्रतीतो, न ग्रह स्वरूपेगप्रीतिनास्तीत्यर्थः। अधिकरणस्य विधि- रूपत्वेन तत्स्वरूपभूतभेदस्याविधिरूपत्वमिति । 3. प्रकारान्तरेण मूलं व्याख्याति-नन्दित्यादिना !

·-- - तत्त्वसङ्ख्यानटीका २५ स्वतन्त्रतचं भावोऽभावोऽन्यद्वा । नाद्यद्वितीयौ, भावा- भावयोः परतन्त्रभेदत्वात् । न तृतीयः, व्याघातात् । मैगम् । भाव- लक्षणाक्रान्तत्वात् । परतन्त्रं भावाऽभावतया द्विधव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधमित्येवंपरो विभागः । न पुनः परतन्त्रमेव भावाऽभावात्मकमिति ।। श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ भावाऽभावौ द्विधेतररादित्यस्य भावत्वाऽभावत्वान्यतरत्वावच्छिन्ने अस्वतन्त्र- खायोगव्यवच्छेदार्थकत्वं मन्वानः शङ्कते ननु स्वतन्त्रमिति ॥ परतन्त्रभेदत्वादिति !! भगवतोऽपि परतन्त्रभेदत्वे ' स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं चेति प्रथमविभागविरोध इति भावः । ब्याघातादिति ॥ भावभिन्नस्य अभाव- तया भावभिन्नेष्वभावभिन्नत्वविरोधादित्यर्थः । अस्वतन्त्रे भावत्वाऽभावत्वाऽन्यतरा- योगव्यवच्छेदार्थकत्वमभिप्रेत्य परिहरति मैत्रमिति ॥ एतदेवोपपादयति परतन्त्रमित्यादिना ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ अभावस्य च धर्मास्स्युः भावास्तेषां च तेऽखिलाः । सवें भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा ॥ धर्मधयक्यतश्चैव न तु तन्मात्रतः कचित् । तथापि प्रथमं बुद्धों निषेधस्य गोचरः । सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमः परः ॥ इति ॥ परतन्लेति ॥ स्वतन्त्रतत्वस्याऽस्वतन्त्रतत्वावान्तरभेदत्वापत्तेः, अन्यथाऽनुप- पत्तेश्च । तथा चान्यथाविवक्षितसंख्याया विभज्यमानाऽन्ययोगवच्छेदार्थकविभाग- विरोधादिति भावः । व्याघातादिति ।। न हि विधिनिषेधाववधूय प्रतीतिर्ना- माऽस्तीति भावः । विभागस्य विभज्यमाने विवक्षितन्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थत्व- मि' त्यतो विभागविरोध इत्याह - परतन्त्रमिति ॥ कुतो न शङ्कयमित्यत तथाच- ܘܬ ॐ तत्स्वरूपमात्रेण । 4. विभज्यमानं भागनाल्तु 2. ते अभावाः । अखतन्त्रतत्वं तदन्यवृत्तित्वव्यावृत्त्यर्थ केयर्थः । 4 ·२६ ६ व्याख्याद्वयोपेता -- यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्त्वं प्रविशति, तथा विभागः क्रियतामिति चेत् - नैवं शङ्कयम् , तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम् । अन्यथा - द्विविधं तत्वं, भावोऽभावश्च । भावोऽपि द्विविधः, नित्योऽ- नित्यश्च । नित्योऽपि द्विविधा, चेतनोऽचेतनश्च । चेतनोऽपि द्विविधः, स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्ति- स्स्यात् । भगवयतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिर्न स्यात् । असिन् पक्षे खतन्त्रस्य भावत्वं न विदित्तं स्यादिति सममेवेति चेत् – न; श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ ननु तत्वस्य भावाऽभावतया वाऽऽद्यो विभागः कुतो न कृत इत्याह यथा भावेष्विति ॥ एवं सतीति ॥ भावत्वाभावत्वाभ्यां तत्वविभागकरण इत्यर्थः । स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्याभ्यामेव विभागकरणे पूर्वोक्तयुक्तिमपि स्मारयति भगवद्यतिरिक्तस्येति ॥ यद्यपि 'यद्यपी' त्यादिना भावत्वाभावत्वाभ्यां विभागकरण पूर्वमाशङ्कितम् । तथापि स्वतन्त्रायत्ततया परतन्त्रस्य ज्ञानं निःश्रेयसो- पयोगीति वक्तुं पूर्वमाशङ्कितम् । इदानीं तु स्वतन्त्रस्य प्राधान्येन सकलविविक्ततया ज्ञानं निश्श्रेयसोपयोगीति निवेदयितुमिति भेद इति द्रष्टव्यम् । ननु प्राधान्येने- तरसर्वविविक्ततया च स्वतन्त्रज्ञानार्थतया विभागावश्यकत्वे भावतया न तज्ज्ञानं सिद्धयेदिति " एकं सन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवत" इत्याह ---- अमिन् पक्ष इति ॥ तेन रूपेण तज्ज्ञानस्य पुरुषार्थानुपयोगित्वान्न तुल्यतेत्याह-नेति ॥ नित्याऽनित्यतया श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। आह तद्धीति ॥ हिशब्दो हेतौ। प्रधानतयेति ॥ साक्षात्तत्त्वविभाज- कोपाध्यवच्छिन्नत्वेनेत्यर्थः । हेतुरेव विवच्यते --. अन्यथेति ॥ विनिगमना- विरहेण नित्यादितत्त्वेऽपि स्वतन्त्रतत्त्वस्य प्रवेशनीयत्वादिति भावः ॥ इति कर्तव्यमिति ॥ भावो द्विविधः - स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च, अस्वतन्त्रोऽपि द्विविधः - चेतनोऽचेतनश्चेति नित्योऽनित्यश्चेति वेत्येवं कृते भावत्वे विदितेऽपि स्वतन्त्रतत्वस्य भावत्वे नित्यत्वे च विदितेऽपि, चेतनेषु नित्यानित्यप्रभेदाभावेन . .

·तत्वसङ्ख्यानटीका २७ - पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात् । अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव । तस्मात् यथान्यासमेवास्तु । अथ-अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिनैव विभज्यताम् , किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाऽभावतया विभागः कर्तव्यः, उतायं न कर्तव्य एव । नाद्यः- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। च तत्त्वविवेकस्य पुरुषार्थोपयोगित्वेऽपि तेन रूपेणाविवेकस्त्वत्पक्षेऽपि सम इत्याह--- अभावादीनामिति ॥ विभज्यमानानां नित्यानामित्यर्थः। उपसंहरति--तस्मादिति ॥ ननु भगवत्पादकृतविभागे विनिगमकं किमित्यभिप्रेत्य पृच्छति-अथेति॥ किं चेतनत्वादिनेति । 'अस्वतन्त्रं चेतनमचेतनं चेति आदौ विभज्य तदनन्तरं अचेतन द्विविध-भावोऽभावश्चेत्येवं विभज्यतामित्यर्थः । उतायमिति ॥ अचेतनं द्विविधं - भावोऽभावश्चेत्येवंरूपश्चरम इत्यर्थः । तदुक्तं-विभागेति ॥ किं विनिगमकमित्यभि- श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ स्वतन्त्रास्वतन्त्रयोनित्यप्रभेदत्वानुपपत्त्या स्वतन्त्रतत्त्वस्य चेतनत्वं नित्यत्वं चाविदितं स्यात् । भावो द्विविधः-चेतनोऽचेतनश्चेत्येवं कृते, स्वतन्त्रतत्वस्य भावत्वे नित्यत्वे च विदितेऽपि चेतनेषु नित्यानित्यप्रभेदाभावेन स्वतन्त्रास्वतन्त्रयोः नित्यप्रभे- दत्वानुपपत्त्या स्वतन्त्रस्य नित्यत्वमविदितं स्यात् ।। भावोऽपि द्विविधो नित्योऽनित्य- नित्येषु चेतनाचेतनत्वप्रभेदसद्भावेन स्वतन्त्रास्वतन्त्रयोः चेतन प्रमेवोपपत्त्या चेतनत्वज्ञानसम्भवात् स्वतन्त्रतत्त्वस्य भावत्वनित्यत्वचेतनत्वज्ञापनार्थमेव विभागः कर्तव्य इति भावः ॥ पुरुषार्थोपयोगेति ॥ भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्य स्वतन्त्रप्रमेयाऽऽयत्ततया ज्ञानं यथा निश्श्रेयसहेतुत्वेनोपयोगि, न तथा स्वतन्त्र- तत्वस्य भावत्वादिज्ञानमित्यर्थः ॥ समैवेति । अस्मत्पक्षेऽभावस्यानित्यत्वेऽचेतनत्वा- धनुक्तिः, स्वतन्त्रतत्त्वस्य नित्यत्वचेतनत्वाद्यनुक्तिः, चेतनस्य नित्यत्वाद्यनुक्तर्यथा प्राप्यते, तथा त्वत्पक्षे अभावस्य नित्यत्वाद्यनुक्तिः, नित्यस्य चेतनत्वाद्यनुक्तिः प्राप्यत इत्यर्थः । भावाभावतयोक्तं परतन्त्रविभागमाक्षिपति -- अथेति ॥ अस्वतन्त्रमित्य- नन्तरं एवशब्दो योज्यः ॥ यद्वा प्रथममिति शेषः । तेन विकल्पाऽनवकाश इति श्वत्येवं कृते, " " ·२८ व्याख्याद्वयोपेता Jansarma (अविशेषात् ) विशेषाभावान् । अभावल्याचेतनत्वं एवं अति नोक्तं स्यादिति चेत्-तथासति चेतनस्य भावत्वमा नो स्यादिति समम् । तर्हि केन विशेषेणास्य प्राधान्यमिति चेत् - वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशे- पात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति ।। अभाव एव नास्तीति केचित् ।' तदसत् । नास्तीति प्रतीते१रपह्नवत्वात् । घटो नास्तीति प्रतीतिर्भूतल- मानविषयनि चेत् - मात्रेति किं भूतलमेवोच्यते ? उतातिरिक्त किश्चित् ? आधे घटवत्यपि प्रसङ्गः। अतिरिक्तोऽपि घटश्चेदुको दोषः। भावान्तरं चेत् - रूपवति घटे गन्धो नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ प्रेत्य सिद्धान्तयति -- अविशेषादिति ॥ विशेषं शङ्कते -- अभावस्येति ॥ तथासतीति ॥ त्वदुक्तपौर्वापर्येण विभागे सतीत्यर्थः । अभिप्रायमुद्घाटयति बादीनि ॥ भगवत्पादकृतपौर्वापर्यविभागे वादिविप्रतिपत्तिसद्भाव एव विशेष इत्यर्थः । अतएवेति ।। वादिविप्रतिपत्तिसद्धावादेवेत्यर्थः । तामेव विप्रतिपत्तिमाह अलाव एव नास्तीति केचिदिति ॥ अभावत्वेन व्यवद्वियमाणे भावभिन्नत्वं नास्तीत्यर्थः । यथाश्रुते सिद्धधसिद्धिभ्यां व्याघातादिति !! दुरपलवत्वादिति ।। तथाचेयमेव प्रतीतिरतिरिक्ता भावविषयकत्वं विना अनुपपद्यमान असावत्वेन व्यवह्रियमाणस्य भावभिन्नत्वे मानमितिभावः । अन्यथोपपत्तिमाह --घटो नास्तीति तीतिरिति ।। घटवत्यपीति ॥ घटवत्त्वेन ज्ञायमानेऽधिकरणे घटामावप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । न च घटवत्त्वज्ञानमेव प्रतिबन्धकमिति वाच्यम् । अविरोधे पटज्ञानस्येव घटज्ञानस्यापि अप्रतिबन्धकत्वादिति भावः ॥ उक्तो दोष इति ॥ भूतलातिरिक्त- घटरूपत्वाङ्गीकारे घटवत्यपि प्रसङ्ग इत्युक्तदोष इत्यर्थः ॥ भावान्तरमिति ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। ज्ञेयम् ॥ वादीनि ॥ यद्यपि चेतनाचेतनविभागऽपि बादिविप्रतिपत्तिर्वक्ष्यते, तथापि भावाभावविभाग यथा बहवो विप्रतिपद्यन्ते, न तथा चतनाचेतनविभागे इति भावः ।। अत एवेति ।। वादिविप्रतिपनिसद्भावेन कर्तव्यत्वादेवेत्यर्थः । वादि- विप्रतिपत्तिमेवोद्धावयति अभार एवेति ।। नास्तीति ।। घट इति शेषः । ॥

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका २९ न-घटाभावो घटायाववति भूतले सम्बध्यत? उत घटवति ? माझा, आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, विरोधात् । अतो वक्तव्यं भूतलमात्र इति ॥ तंदवास्तु नास्तीति प्रतीतिविषय इति चेन्न । प्रश्न एवायं विविच्य- ताम् । यवभावसम्बन्धात् प्रारू कीदृशं भूतलामति । यदि वा सम्बन्ध- समये कीदृशामिति । यद्वा यद्यभावात् इदं विविच्येन तदा कीदृशं नाम ---XZXTAMIRGANABADEKARMAZALSERIHSAGALLENGLISORD -- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। प्रतियोगिभिन्नमित्यर्थः । घटामावस्योपलक्षणत्वे उक्तदोषतादवाथ्यात् । विशेषणत्व- पक्षे दोषमाह ---- आत्माश्रयादीति ॥ घटाभाववतीत्यत्र तेनैवाभावेन तद्वति वा ? अभावान्तरेण वा ? आय-आत्माश्रयः। द्वितीये अभावान्तमपि स्वेनैव तद्वति वा अभावान्तरेण । आये आत्माश्रयः एव । द्वितीये किं प्रथमेन? उत अप- रेण? आये अन्योऽस्माश्रयः । द्वितीये परोऽपि प्रथमेन त इति चेत् -- तदा चक्रजम् । चतुर्थादिना चेत् -- तदाऽनवश्रेत्यर्थः । विशेषादिति ॥ घटाभावस्य घटाधिकरणाऽनधिकरणत्वादित्यर्थः ।। चैतकलात्र इति ।। घटवद्भिन्न इत्यर्थः । तदेवास्त्विति ।। न च घटवतलभिन्न भूतलरूपत्वाङ्गीकारेणान्योन्याभावस्वीकारा- पत्तौ अपसिद्धान्त इति वाच्यम् । स्वरूप मेदस्य एकादेन विवक्षितत्वादिति भावः । विवक्षिताववेकन भूतलल्यैव व्यावृततका जिज्ञासितत्वमभिप्रेत्य प्रश्न विकल्पयति श्रीवेटभट्टाः ।। नावाख्यातुमशक्यत्वेऽपि मात्रशब्दार्थः प्रत्याख्यातुं न शल्यः । अन्यथा अभाव- स्याधिकरणामावः परमते प्रसज्ज्यतेलाशयेन पृच्छति जनु वटामात्र इति ॥ आत्माश्रयादीति ॥ घटाभावव्यक्त्यन्तराङ्गाकारे अन्योन्याश्रयादिकमिति भावः । प्रतियोगिमदधिकरणभिन्नमाधिकरण अभावप्रतीत्यालम्बनं , भेदश्च वस्तुस्वरूपमेव १ ·३० व्याख्याद्वयोपेता स्यादिति । आधे स घट इत्येवोत्तरम् । द्वितीये - घटाभाववदिति । तृतीये - यदि विवेको वस्तुकृतस्तदा अभावस्य नष्टत्वात् घटवदिति । यदि बुद्धिकृतस्तदा बुद्धयैव घटप्रसक्तिमदिति । अन्यथा एवं भावप्रति- क्षेपोऽपि स्यादित्यास्तां विस्तरः ॥ द्विधेत्युक्त या भावाऽभावयोवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् । तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्याल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्ट- मप्यभावं आदौ विभागेनोंदिशति -प्रागिति ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ अभावसम्बन्धादिति ॥ यद्यभावाद्विविच्येत = विभज्येत, अभावासम्बद्धं भवे- दित्यर्थः ॥ विवेक इति ॥ असम्बन्ध इत्यर्थः । वस्तुकृतः -- वस्तुनिष्ठः ।। बुद्धिकृतः = सम्बन्धस्यासत्त्वेऽपि बुद्धिविषयीभूत इत्यर्थः । अभावसम्बन्धानन्तरं अभावसम्बन्धस्य ध्वंसरूपत्वमभिप्रेत्याह – बुद्धयैवेति ॥ घटप्रसक्तिमदिति ।। वटभ्रमविषय इत्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ अधिकरणविशेषेणैवाधेयपतीत्युपपत्तावित्यर्थः । तथाच उभयासत्त्वे प्रतीतेर्निरालम्बनत्वेन सर्वशून्यतापत्तिरिति दिक् ।। अभावाऽसम्बन्धस्य भावाभावस्वरूपत्वमभिप्रेत्याह – अवान्तरभेद इति ॥ अन्यथा धर्मिण्येव द्वित्वमुपन्यस्येतेति भावः। उद्देशक्रमोल्लङ्घने बीजमाह ततेति ।। भावाभावयोर्मध्ये। ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। न पदार्थान्तरमित्याक्योस्सम्मतम् । प्रतियोगिमदधिकरणबुद्धिः परमते भिन्नाधिकरणे बुद्धिर्वा अवस्थाविशेषविशिष्टमधिकरणं वा तदालम्बनमिति चेत्, हन्तैवं गुणादि- पदार्थान्तरापलापस्स्यादित्याशयेनाह -- आस्तां विस्तर इति ।।

·. तत्त्वसङ्ख्यानटीका ३१ - - प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते । चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥ प्राक्त्वेन प्रध्वंसत्वेन सदात्वेनोपलक्षितोऽभावविविध इष्यते । प्रामाणिकैरिति शेषः ॥ उत्तरकावधिरभावः प्रागभावः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ त्रैविध्योपपादनाय उत्तरपदार्थस्य समस्यमानप्राक्पदार्थेऽन्वयमाह प्राक्तेनेत्यादिना ॥ ननु प्राक्तादेः कालवृत्तिधर्मत्वेनाऽभाववृत्तित्वाभावात्कथं तेन रूपेण अभावविभाग इत्यत आह उपलक्षित इति । तथाच प्रागभावत्वं, जन्याभावत्वं, सदातनाभावत्वं च त्रयं विभज्यतावच्छेदकमिति नोक्तदोष इति भावः । सर्वैरस्वीकारात् कथं स्वीकर्तव्यं स्यादित्यतः शेषेण वाक्यं पूरयति- प्रामाणिकैरिति ॥ तथाच अप्रामाणिकानङ्गीकारेऽपि न वस्तुहानिरिति भावः । उत्तरकावधिरिति ॥ विनाश्यभाव इत्यर्थः ।। श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ प्राक्त्वेनेत्यादि। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्त्वप्रत्ययः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तृतीया च इत्थम्भूतलक्षण इत्यर्थः ।। उत्तरकावधिरिति ॥ अत्र प्रध्वंससदाभावयोरतिव्याप्ति- वारणायेदं विशेषणम् । भावरूपाऽनाद्यविद्यादावतिव्याप्तिवारणायाभावपदम् । ननु- उत्तरावधिमत्त्वेनैव प्रध्वंससदाभाययोरतिव्याप्तिवारणादेकपद व्यर्थम् । अथ घटादिरूपे प्रागभावप्रध्वंसे अतिव्याप्तिवारणायैकपदम् । नचैव घटादिरूपे प्रध्वंसप्रागभावेऽति- व्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रमेयान्तरस्यैव प्रागभावस्य लक्ष्यत्वेन घटादिरूपस्य तस्या- लक्ष्यत्वादिति चेन्न । प्रध्वंसप्रागभावरूपाऽविद्यादावतिव्याप्तेरभावपदेन तन्निरासाया- भावपदस्य प्रमेयान्तरभूताऽभावपरत्वस्यावश्यकत्वे घटादिरूपे प्रागभावप्रध्वंसेऽतिव्याप्ति- शङ्काविरहादिनि । मैवम् उत्तरपदस्य केवलार्थकैकपदसमभिव्याहृतस्य पूर्वावधि- निषेधमानपरत्वन उत्तरकावधिपदस्य पूर्वावधिरहितत्वे सति अवधिमत्त्वार्थकत्वात् । एवञ्च पूर्वावधिरहितत्वेन प्रध्वंसाभावेऽवधिमत्त्वेन सदाभावेऽभावपदेनाविद्यादौ चाति- व्याप्तिनिरासान्न कस्यापि वैयर्थ्यमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः ।। - ·व्याख्याद्वयोपेता प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेनाऽभावोऽस्ति, उत्पन्ने तु तसिन्नास्तीति कृत्त्वा। पूर्वैकाविरभावः प्रध्वंसामावः । प्रतियोगिप्रसाऽनन्तरमेवाभावो न तु प्रागस्तीति। न चैवै भागमाप्रध्वंगः प्रध्धंसनागनावः इति प्रबाही. प्रसज्ज्यते । प्रतियोगिन एवं प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन REGAT ॥ - श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ पूर्वंकावधिरिति ॥ प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति - प्रतियोगीति ॥ प्रागभावप्रतियोगिकध्वम-प्रध्वंसप्रतियोगिकप्रागभावौ प्रतियोग्यतिरिक्तौ मत्वा शङ्कतेन चैवमिति ॥ प्रवाहाविति ॥ प्रागभावप्रध्वंसस्यापि प्रागभावः, तस्यापि विनाश्यभावत्वेनापरः प्रध्वंसः, तस्य च प्रागभावप्रतियोग्यभावत्वेन अपरः प्रागभावः इत्येकः । प्रध्वंसस्यापि प्रागभावप्रतियोग्यभावत्वेन तत्प्रागभावः, तस्यापि ध्वंसप्रतियोगित्वेनापरो ध्वसः, तस्य च प्रागभावप्रतियोगित्वेनापरः प्रागभाव इत्यपरः प्रवाह इत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतियोगिनैव प्रागभावप्रध्वंस - प्रध्वंसप्रागभाव- प्रतीत्याद्युपपत्तौ न प्रतियोग्यतिरिक्तावित्यभिप्रेत्य समाधत्ते-प्रतियोगिन एवेति ।। घटप्रागभावेत्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, उत्पन्नस्य घटस्य यथापूर्व सामग्रीसत्त्वेन .. श्रीवेङ्कटमट्टाः ॥ लक्षणानुक्त्या न्यूनतां परिहर्तुं लक्षणमप्त्युद्देशेनैव प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमावे सूचितमित्याह-प्रतियोग्युत्पत्तेरिति ।। तस्वविवेकटीकोक्तरीत्या इदमपि लक्षणम् । तत्र सदाभावस्वरूपेघटान्योन्यामा प्रतियोग्युत्पतेः प्रागपि विद्यमानेऽतिव्याप्तिवारणा- यैवे' युक्तम् । काललक्षणे कालावयबविशेषऽतिव्याप्तिवारणाय अभावपद ज्ञेयम् ।। पूर्वेकावधिरिति ।। उत्तराबविरहितल्वे सत्यवधिमानित्यर्थः । प्रागभावेऽतिव्याप्ति वारणाय प्रतियोगियध्वंसे सत्येवेति विग्रहभिप्रेत्याह प्रतियोगिनवसानन्तर- मिति।। अत्र प्रध्वंसो नाम भावरूपः कारकव्यापाराहितः प्रतियोगिवृत्ति- विशेषधर्मो विवक्षितः । अवापि पूर्ववत्सत्यन्तम् । सदाभावेऽतिन्यासिवारणायावधिमत्व- विशेषणम् । पुराणादावतिव्यातिवारणायाभाव दम् । अत्यन्ताभावे घटान्योन्याभावरूपे ·३ तत्त्वसायानटीका ३३ चाङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम प्रागभावनिवृत्तेः निवृत्तिरिति प्रागभावोन्मजनप्रसङ्ग इति चेत्-न; घटवत्तद्धंसस्यापि तद्विरोधित्वात् । निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावोऽस्तीति कृत्वा। अथा- त्यन्ताभाव इति प्रसिद्धसंज्ञातिक्रमण संदाऽभाव इति संज्ञान्तस्करणं श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ पुनरुत्पादप्रसङ्गादिति भावः । घटवदिति ॥ उपलक्षणं चैतत् , प्रागभावोन्मज्जनं न ताजदुत्पत्तिः । कारणाभावात् । प्रागभावत्वव्याघातत्वाच्च । प्रागभावस्य पागभावाङ्गोकारे- ऽनवस्थानात् । नापि वर्तमानसमयसम्बन्धः । तत्सम्बन्धस्यातिरेके मानाभावात् । तदु- भयरूपत्वाङ्गीकारे प्रागभावस्य नष्टत्वेनापादयितुमशक्यत्वादित्यपि द्रष्टव्यम्।। निरवधिक इति॥ प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्ववानित्यर्थः । सदेति ॥ कालत्रया- श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। प्रध्वंसात्परतोऽपि विद्यमानेऽतिव्याप्तिमपाकर्तुमेवेत्युक्तमिति ज्ञेयम् ॥ न चैवमिति॥ प्रागभावस्य प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागङ्गीकृतावित्यर्थः । प्रध्वंसाभावस्य प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तर- मेवाङ्गीकृतावित्यर्थः । प्रवाहाविति ॥ प्रध्वंसानन्त्यं प्रागभावानन्त्यं चेत्यर्थः । प्राग- भावोन्मञ्जनेति ।। वस्तुप्रागभावप्रध्वंसाऽनाधारकालस्य वस्त्वाधारस्वनियमादिति भावः। घटादिति।। विरोध्यनाधारकाल एव वस्त्वधारकालो लाघवादिति भावः। एतेन घटस्य प्रध्वंसप्रागभावत्वे स्वप्रागभावप्रध्वंसानाधारसमयस्य स्वसमयत्वनियमात् घटप्रागभावकाले घटप्रध्वंसापत्तिरिति परास्तम् । घटवत्तत्प्रागभावस्यापि घटप्रध्वंसविरोधित्वादिति ॥ ननु 'पूर्वापरसदात्वेने ' ति तत्त्वविवेकोक्तसंज्ञां विहाय परप्रसिद्धिमनु- सन्दधानेनाचार्येण यथा प्राक्प्रध्वंसेति परप्रसिद्धसंज्ञा कृता, तथाऽत्यन्ताभाव इति परप्रसिद्धैव संज्ञा कार्या, तत्त्वविवेकोक्ता तु कथं कृतेत्यांशयवान् पृच्छति - अत्यन्ताभाव इति । अत्यन्ताभाव इति संज्ञाकरणे हि नोद्देशेनैव लक्षणं सूच्यते, 'अत्यन्तपदस्य प्रतियोग्यन्वितत्वेन निषेधस्यैव कालत्रयसम्बन्धाप्रतीतिः । 'सदा- 1. तत्पदार्थस्येत्यर्थः, स च असन् शशविषाणादिरेव स्यात् । अतिशयितोऽन्तः अभावो यस्येति व्युत्पत्त्या इति भावः ; तदाह-- प्रतियोग्यन्वितत्वेनेति । यस्याभाव उच्युते, तत्र प्रतियोगिनि अन्वितत्वेनेत्यर्थः। 2. निषेधस्य अमावस्य 5 । - .

·व्याख्याद्वयोपेता किमर्थम् । लक्षणस्याप्युद्देशेनैव सूचनार्थम् । यच्चान्यैरत्यन्ताभाव- स्वरूपमुक्त-संसर्गप्रतियोगिकामाऽत्यन्ताभाव इति । यथैतद्धटैतद्भुतल- संसर्गाभावः इति, तदपि निराकर्तुमेतत् । तस्य निरवधिकवाभावात् ।. श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ नाधेवप्रतियोगित्वादिति भावः । लक्षणस्यापीति ॥ यद्यप्यत्यन्ताभाव इत्युद्देशेऽपि अत्यन्त अभाव इत्यर्थविवेके तात्पर्यतः सोऽओं लभ्यत एवेत्यविशेषः । तथाप्य- विलम्बेन लक्षणोपस्थित्यर्थ तथोक्तमिति ध्येयम् ॥ यच्चान्यैरिति ॥ अनाऽपि यद्यपि परमतनिराकरण तथौद्देशेऽपि पूर्वोक्तगत्या लभ्यत एव । तथापि स्पष्टतया तल्लाभार्थं एतदुक्तमित्यवगन्तव्यम् ॥ . श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ भाव' इतिसंज्ञाकरणे हि अभावस्य कालत्रयसंबन्धः प्रतीयत इत्युदेशेनैव लक्षगं सूच्यत इत्याह -- लक्षणस्यापीति ॥ स्वरूपमुक्तमिति ॥ लक्षण तुक्ता उदा- हृनमित्यर्थः । यथैतद्धटेति ।। घटापसरणानन्तरं इह भूतले घटो नास्तीति प्रतीयमानाभाव इत्यर्थः । न चायं तद्धटप्रतियोगिक एव, न संसर्गप्रतियोगिक इति वाच्यम् ; विकल्याऽसहत्वात् । न तावदयमेतद्धटान्योन्याभावः, तादात्म्यानुल्लेखात् । न च तद्धटप्रागभावप्रध्वंसौ, प्रतियोगिसमानकालीनत्वात् । नापि सदातनस्तदत्यन्ता- भावः, प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । पुनस्तत्र घटापनयनेऽपि तस्य सत्त्वेन प्रतीति- प्रसङ्गात् । न हि तदा सोऽन्यत्र गतः, अमृतत्वात् । नापि विनष्टः, नित्य- स्वात् । अथ सन्नपि तत्र प्रत्यासत्तिविरहान्न गृह्मते, प्रतियोगिप्रत्यासत्तिविरोधि- प्रत्यासति के प्रत्यासन्ने सति प्रतियोगिनि कथं गृह्यते । एवञ्च साविशेषसंसर्गिणो घटस्यैव सदातनाभावोपपतौ न सांसर्गिकसदालनाभावकानमिति चे। तथामति प्रागभावप्रध्वंसामावयोरुच्छेदप्रसङ्गात् । पूर्वोतरसमयमात्रसंसनिणा त इत्यन्ता- भावेनैव भविष्यति विनष्ट इति स्वप्रतीयोरुपतेः ॥ न 1. त्वर्थेऽयम् । 2. सन्निकर्षाभावात् । 3. अग्रणमुपपादयति-प्रतीत्यादिना।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका ३५ तर्बुदाहृतचतुर्थस्स्यादिति चेन्न । तस्यापि यथासंभवं श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ तस्येति ॥ संसर्गप्रतियोगिकाभावस्य उत्पत्तिविनाशवत्त्वेन निरवधिकत्वा- भावादित्यर्थः । तहीति ॥ सदातनाभावस्य तद्भिन्नत्वमित्यर्थः ।। यथासंभवामिति ।। संसर्गप्राक्कालीनस्य प्रागभावे संसोत्तरकालीनस्य ध्वंसे चान्तर्भावादियर्थः ।। नन्वेवमपि देशान्तरे घटप्रतियोगिकाभावश्चतुर्थः, स हि न प्रागभावः, प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् । नापि सदाभावः, प्रतियोग्यसमानकालीनत्वादिति चेन् - मैबम् ; तस्य घटप्रतियोगितत्वाभावात् । घटतदभावाधिकरणो भावप्रति- योगिकालिकसम्बन्धप्रतियोगिसत्वेन प्रतियोग्यसमान कालच्या सदाभाव एवान्तर्भावा- दित्यत्र तात्पर्यादिति. दिक् ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ ननु सदातन एव पुनस्तद्धटापनयने अन्य एवोत्पन्नो गृह्यते, तथाचोत्पादविनाश: शीलेन घटस्यैवाभावेनोपपत्तौ न संसर्गप्रतियोगितादृशाभाव कल्पनमिति चेत्-न; परिगणिताभावत्रिकमध्यान्तर्गतेनवोपपत्ती तुरीयतादृशाभावकल्पने मानाभावात् । न चैत्र-घटात्यन्ताभावः कचिदपि न सिद्धयेदिति वाच्यम् , इष्टत्वात्। किञ्च "इह भूतलेऽयं घटो नास्तोति " प्रती या संसर्गस्यैव प्रतियोगित्वेन प्रतीत्युल्लेखयोरभावात्संसों निषिध्यत इति नाङ्गीक्रियते ? घटस्य प्रतियोगित्वे प्रतीत्युल्लेखयोः सत्वाद्वा ? नायः इह भूतले घटो नास्तीति प्रतीतेभूतलबसंसर्गविशिष्टघटप्रतियोगिकत्वात् नागृहीतविशेषण " न्यायेन संसर्गप्रतियोगित्वेन प्रतीत्युल्लेखयोर्भावात् । प्रति- योगित्वबाधेन " सविशेषणे हीति " न्यायेत संसर्गन्यैव प्रतियोगित्वेन प्रतीत्युल्ले- खाच । अन एव ऋचिदाहुः प्रतियोग्यधिकरणसंसर्गारोपजन्यनिषेधधीविषयोऽ- भाषः संमगाभावः” इति । अत एवाइयनः – संसगों ह्यत्र निषिध्यत इति । संसर्ग- स्यैव निपध्यत्वमाहेति भावः । तस्येति ।। उक्तयुक्त्या इह भूनले घटो नास्ती- त्यत्र सतर्गस्यैव नियोऽजी कये, अत्यन्ताभाव-वे तु नाङ्ग क्रियते, संज्ञानिरुक्त- लक्ष्यगर स्वादियर्थः । स्याशित ।। स्थाच विनागव्यावात इति भावः ।। " ·व्याख्याद्वयोपेता प्रागभावादिष्यन्तर्भावात् । एके ब्रुवते - संसर्गाभावोऽन्योन्या भावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्येतु ...- प्राक्प्रध्वंसात्यन्ता- न्योन्याभावात्मा चतुर्विध इति तदुभयं निराकर्तुं इष्यत इत्युक्तम् । अन्योन्याभावो हि भेद एव। सच स्वरूपमेवेत्यन्यत्रोपपादितम् । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ परोक्तविभागमनुवदति एक इति ॥ ननु कथमनेन तन्निराकरण लभ्यतामित्यत आह अन्योऽन्याभावो हीति ॥ भेदाधिकरणत्वाभिमतेनैव श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। यथासंभवमिति ॥ घटापनयनात्प्राक् संसर्गप्रागभावः । तदपनयनानन्तरं संसर्ग- प्रध्वंसः । एवं पुनरुपनयनापनयनयोस्संसर्गान्तरप्रागभावप्रध्वंसानिति नोत्पादविनाश- शीलः कश्चिदभावो, नापि सदातनो घटाभाव इति भावः । ननु-अश्वे गोत्वं कदापि नास्तीति आदो प्रतीयमानगोत्वावभावश्चतुर्थस्स्यात् । निरवधिकत्वेन तस्य प्रागभावाद्यनन्तर्भावात् । प्रामाणिकपतियोगिकत्वेन सदाभावा- नन्तर्भावाचेति चेत्-न; उक्तरीत्याऽश्वे गोत्वसंसर्गम्यैव नत्र निषेधेन तस्य चाप्रामाणिक- तया तदभावस्य सदाभावान्तर्भावात्। न चालाश्वो गोत्वाभावाधिकरणतयैव प्रतीयते, न निषेध्यसंसर्गनिरूपकत्वेनेति वाच्यम् । तथासत्यप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातेन निषेध्यसंसर्ग- निरूपकत्वे वाऽश्वप्रतीतेरङ्गीकार्यत्वात् । किञ्च गोत्वं नास्तीति वाक्यमयोग्यः । " अश्वे" इति पदसमभिव्याहृतं तु योग्यमिति सर्वसिद्धम् । तत्र यद्यश्व इति पदमभावान्वितं स्यात्तर्हि सुतरामयोग्यम् , गोत्याद्वितत्वे तु विशिष्टाभावसम्पादकत्वेन भवति योग्यमिति संसर्गस्यैव निषेध आवश्यकः। संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावत्वं संसर्गाभावत्वं वदद्भिरपि संसर्गनिषेधोऽङ्गाकृत एवेति दिक् ! तदुभयमिति ॥ मतद्वयेऽप्यभाव चतुष्टयसाम्येऽपि वैशेषिकपरिभाषित साक्षादभावविभाजकोपाधिद्वित्वं अक्षपादपक्षलक्षीकृत तादृशोपाधिचतुष्टमभिप्रेत्य उभय- मिन्युक्तमिति ज्ञेयम् ।। ननु विष्णुतत्त्वनिर्णयादौ --- भेदम्यैव धर्मिस्वरूपत्यमुप- पादित, न अन्योऽन्याभावस्येत्यत आह ---- अन्योन्याभानो हीति ॥ आद्यमते ·३७ तत्त्वसङ्ख्यानटीका कार्यकारणयोसंसर्गस्यान्यत्र (निरस्तत्वेन) निराकृतत्वेन प्रागभावप्रचंसा- भावयोस्संसर्गामावत्यानुपपतेश्चेति ॥ भावं विभज्य दर्शयति-चेतनेति || 'चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः । न केवलमभावो भेदवान् , किन्तु भावोऽपीत्यपिशब्दः । चेतयतीति चेतनः। अमेवंविधोऽचेतनः । तेन विष्णोश्चेतनत्वं अमावस्या- चेतनत्वं च ज्ञातव्यम् । सर्वमचेतनं चेतनार्थमिति चेतनस्य प्राधान्या- पूर्व मुद्देशः । मृदत्रवीदित्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेवेति मतनिरासाय श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। भेदप्रतीत्युपपत्तेमद इति यौगिकभेदे चातिरिक्ते तस्मन् मानाभावादित्यन्य- त्रोक्तमित्यर्थः ॥ कार्यकारणयोरिति ॥ उपादानोपादेययोरित्यर्थः । संसर्गस्य- सम्बन्ध्यतिरिक्तस्य, समवायाभिधानस्येत्यर्थः ॥ निरस्तत्वेनेति ॥ न चैवं विशिष्ट- बुद्धिः । अभेदस्यैव वैशिष्टयसत्वेन तदभावादिति भावः ॥ तेनेति ॥ चेतनशब्दव्युत्पत्त्यनुसारेणेत्यर्थः । चेतनस्य प्रथमोद्देशे सर्वमिति ।। चेतनार्थं = चेतनोद्देश्यमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् , चेननस्याचेतननिरूपकत्वेनादौ चे नोदेश इत्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वभिमतिमात्रेण कथं श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ कार्येति ।। सति युपादानोपादेययोस्संसर्गे तत्संसर्गप्रतियोगि- कत्वात् संभावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाद्वा प्रागभावप्रध्वंसयोः संसर्गाभावत्वं स्यात् , स एव नास्तीति भावः । प्रामाणिकसंसर्गप्रतियोगिकस्याभावस्य नात्यन्ताभावत्वमित्यु- क्तम् , अत्यन्ताऽसत्पतियोगिकस्य त्वत्यन्ताभावस्य न संसर्गप्रतियोगिकत्वमिति, उभय- थापि नात्यन्ताऽभावस्य संसर्गाभावत्वमिति वोक्तार्थतात्पर्यम् । भाववैविध्यस्यानुक्त- खात् अपिशब्दोऽनुपपन्न इत्यत आह न केवलमिति ।। अपिशब्द इति ।। 'सामान्यसमुच्चायक इति शेषः ॥ चेतयतीति ।। 'चिती = संज्ञान ' इत्यस्य 'नन्द्यादि । त्वात् ल्युपत्यये रूपमे तदिति भावः । तेनेति ॥ संज्ञानिरुक्तिलब्ध- नियामकमाह -- दोषन्तरमाह INo , 1. उभयसाधारणविभागमावसमुचायकः ।

·व्याख्याद्वयोपैता Aatment - - मत' इत्युक्तम् । तचाभिमान्यधिकरणे निरस्तम् । चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागादभ्यर्हितत्वात्स एवादावुदाहृतः ।। यथोदेशं चेतनविभागमाह-दुःखेति ॥ दुःखस्पष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् । नित्याऽदुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। तन्निरास इत्यत आह-तचेति ।। मृदादिशब्दस्य स्वार्थपरत्वे बाधात् , तत्तदभिमानि- देवतायां लाक्षणिकत्वेन 'भूतं भूताभिमानी चेति वाचकत्वसमर्थनेनैव वा निरस्त- मित्यर्थः। अभ्यर्हितत्वादिति ।। चेतनमुद्देिश्य सर्वस्य विधेयस्वादिति भावः । यद्वा -- तथाऽऽदिप्रतिपत्तिसद्भावादिति ॥ सर्वदा दुःखसम्बद्धस्यासम्भविवादाह श्रीवेङ्कट भट्टाः ।। लक्षणसत्त्वेनेत्यर्थः । अभिमान्यधिकरण' इति ॥ तत्र हि -- मृदादीनं वचन बुद्धयादिकर्तृत्वप्रतिपादकवेदभागस्य. 'मृत्र बनो, जडत्वा दित्यनुमानविरोधेना- प्रामाण्ये प्राते मृदादिशब्दानां त इभिमानपरत्वेन न नाशवेदमाग याप्रामाण्पमित्येवं अभिनिव्यपदेशस्तु विशेषानुगनिभ्या ' मिति भगवता बादरायणेन सिद्धान्ति- तम् । यदि सर्वं चेतनं स्यात्तदाऽयं पूर्वःपक्षः । सिद्धान्तश्चायुक्तस्त्यात् । अतस्सर्वचे जनमत सूत्रकृता अभिमान्यधिकरणे निरस्तप्रायमित्यर्थः ।। ननु प्रागुक्तरीत्याऽभावो द्विविधः नियोऽनित्यश्च, नित्योऽपिद्विविधः- चेतनोऽचेतनश्चेत्येव विभागः कुतो न कृन:, अनित्यस्याचे तनत्वमेवं मलि नोक्तं स्यादिति चेत् । तथासति चेतन- नित्यत्वं नोक्तं स्यादिति समन् । लक्षणसत्त्वेन (तदान) तज्ज्ञानमुभयन्नाय तुल्य , अतः केन विश'चेतना विभागस्य प्राथम्य- मित्यत माह-चेतनादिविभागस्यति ।। अस्पर्हितत्वादिति श्रीतत्वादीना- भवायज्ञेयानां चेतनविभागास गादिति भाव । यद्य पे भाषाभावविभागान् अयसभ्य- - 6 AAP १ 1(० २० १.१.६.३.जनारबायजामखः ।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका कदाचिदुःखसम्बद्धमेव दुःश्वस्पृष्टम् , कदापि दुःखासम्बद्धं तदस्पृष्टम् । कल्पितत्वादुःखादीनां न किञ्चिदुःखस्पृष्टमित्येक ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेवेत्यन्ये । तदुभयनिरालाय ए कारः । आयस्य प्रत्यक्षविरुद्ध- त्वात् । द्वितीयस्यागमविरुद्धत्वात् । परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैत्र सिद्धम् । यद्यप्यनयोः दुःखास्पष्टं चेतनं प्रधानम् , तथाप्यभारस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ कदाचिदिति ॥ संसारिणि सुषुप्त्यादावनिव्यातेराह-कदापीति ॥ कालिक- दुःखनिषेधवदित्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधित्वादिति ॥ 'अहं दुःखी । त्यादिप्रत्यक्ष- विरोधित्वादित्यर्थः । न च तदप्रमाणम् , बाधकाभावात् । द्वितीयस्येति ॥ ईश्वरातिरिक्तस्य सर्वस्यैव दुःखस्पृष्टत्वमित्यस्य (मतस्य) " नित्यं निर्दुःखरूपत्वात् श्रीः परे" त्यादिनूलभूतागमविरोधादित्यर्थः । ननु श्रीरूपाऽस्वतन्तचेतनस्य दुःखाऽस्पृष्टत्वलाभेऽपि ईश्वरस्यैव दुःखाऽस्पृष्टत्वं न लब्धमित्यपेक्षायामाह परमेश्वरस्येति ।। स्वातन्त्र्येगवेति ।। दुवित्वविरुद्धस्वातन्त्र्ये गोदेशादित्यर्थः ॥ अनयोरित ॥ दुःखम्पृष्टतदम्पृष्टयोर्मध्य इत्यर्थः । यद्येव तदा उत्तरत्र च श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। हिंतः, तथापि भावाभावविभागप्राधान्यं बहुविप्रतिपत्ति सद्भावेनेति प्रागेव समर्थितमिति ज्ञेयम् । व्याप्त्यादिपदमपहाय स्पृष्टपदप्रयोगेण लब्धमर्थमाह - कदाचिदिति ।। आगमेति ॥ " द्वौ वा अवसृत्यनु पक्रनौ प्रकृतिश्च परमश्चे" ति श्रुत्या , समनाचाऽमृत्यु किनादमृतत्वं चानुगोप्ये (ब्र. सू. ४-२-५) तिसूत्रेण च विरुद्धयादित्यर्थः। ननु परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वसिद्धयर्थमयं विभाग आदावेव कार्य इत्यत आह --- परमेश्वरस्येति ॥ स्वातन्त्र्येण ॥ तत्त्वविभाजकस्वातव्येणैवेत्यर्थः । ।

·व्याख्याद्वयोपेता , । PRE- NALLPANDRAMANISMISSIONEDRIBERRAKAntumarana तथापि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात् तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति- नित्येति ॥ अन्ये = चेतनाः। एकेतु व्यष्टिसमष्टिभेदन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्- सेनादीन् समष्टिगीवानपि नित्याऽदुःखानाचक्षते । तन्निरासाय ‘समस्तश' इत्युक्तम् । अत्र चागमानां प्रामाण्यम् । अत एव दुःखाऽस्पृष्टे प्रभेदा- भावात् दुःखस्पृष्टापेक्षयैव धाप्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।। 1. एधाचः स्थानिभूत इति शेषः ! श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। वैपरीत्येन निर्देशोऽनुपपन्न इत्यत आह --~~ तथापि प्राधान्येति ॥ न चैवं प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वे प्रथममपि तथानिदेशः कुतो न कृत इति वाच्यम् । प्रति- योगिज्ञानं विना प्रथमं दुःखास्पृष्टस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । प्रकृते च प्रथमं निर्देशेनैव उभयोतित्वे प्राधान्यक्रमस्यैव हर्तुमुचितत्वादित्यत्र तात्पर्यादिति ।। आगमानामिति । 'दुःखासंपीडनत्वात् मध्यमो वायुरुच्यते । दुःखस्य योगतो भोगात् रुद्रवीन्द्रादयोऽधमाः ॥ इति मूलभूतागमानामित्यर्थः । अत एवेति ॥ गरुडादेः दुःखास्पृष्टत्वबाधादेवेत्यर्थः ।। श्रीवेङ्कट भट्टाः॥ तथापि प्राधान्येति ॥ निरूपकज्ञानं विना निरूप्यस्य ज्ञातुमशक्यत्वेन दुःख- स्पृष्टस्य प्रथममुद्देशेऽपि ज्ञातयोधर्मिग्राहकयोर्निर्देशे प्राधान्यक्रम एवानुसतव्य इति भावः ॥ अत एवेति ।। गरुडादीनां दुःखास्पृष्टत्वे हि दुःखास्पृष्टेप्वपि भेद- स्स्यात् -- न चैवम् । तस्य ‘समस्तश ' इत्यनेन निरस्तत्वादित्यर्थः ॥ 'एधाच् प्रत्यय इति ॥ एघाचो धाथै सत्त्वादित्यर्थः । यथाच प्रकारद्वैविध्योक्तिः सत्यप- वादेऽवान्तर भेदेनाप्युपपन्ना नापवादविषयेऽवान्तरभेदं सूचयति, तथोपपादितमधस्तात् ।। 2. एधाचप्रत्यय इति पाठं मत्वेदम् । 2. " स्वतन्त्रमस्वतन्त्र" मिति मूलव्याख्यान. टीकाविबरणावसरे।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका RAMERARDAENE अतएव तद्विभागमाह ---- स्पृष्टेति ।। स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा । दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥ विमुक्ताः, दुःखात् । दुःखसंस्थाः = वर्तमानदुःखाः। चशब्दो दुःखसंस्था इत्यतः परं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमे गोदेशः । दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह --- दुःखसंस्था इति ॥ अयोग्याः, मुक्तेः । अयोग्या इत्यतः परं चशब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेवोदेशक्रमे निमित्तम् ॥ ननु च प्राधान्याद्विमुक्तभेदः प्रथनं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्य- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। अतएव तदिति ॥ दुःखस्पृष्टे भेदसद्भावादेवेत्यर्थः । दुःखस्पृष्टदुःखानां दु खाधेयस्वं स्वरूपं दुःखसंस्थत्वं बाधितमत आह - वर्तमानेति ॥ न च सुषुप्त्यवस्थायामव्याप्तिः, वर्तमानदुःखत्वेन दुःखप्रागभाश्वत्त्वस्य विवक्षितत्वात् ।। स्पृष्टदुःखानां साधारणतया समुच्चयत्वाभावादाह --च शब्द इति ॥ अत्रेति ॥ अविद्या नवच्छिन्नचेतनत्वेन विमुक्तानां प्राधान्यं द्रष्टव्यम् ॥ दुःखसंस्थानामिति ।। दुःख'प्रागभावानामित्यर्थः । तदेवेति । मुक्तियोग्य- त्वेन प्राधान्यमेवेत्यर्थः । प्राधान्यादित्युपलक्षणम् । उद्देशक्रमानुमानादित्यपि बोध्यम् ॥ श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। अत एवाह अत एवेति ॥ अपवादाभावेन दुःश्वस्पृष्टावान्तरभेदस्य प्रकारद्वित्वोक्त्या सूचितत्वादेवेत्यर्थः । स्पृष्टदुःखानां दुःखाधेयत्वानुपपत्तेराह - दुःखसंस्था इति ॥ तथाच दुःवस्य संस्था = स्थितियेषां ते – दुःखसंस्था इत्यभिप्रेत इति भावः । योग्यायोग्येति ॥ मुक्तियोग्यानां दु:वसंस्थप्रभेदतया - 1 1. 6 अर्शआदित्वादच्प्रत्ययान्तात् षष्ठी- तद्वतामित्यर्थः ।

·४२ व्याख्याद्वयोपेता भेदस्य दुःरूसंस्थेवेव भावात् तदभिधानानन्तरं मुत्ति.योग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोहचनम् ॥ देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा । एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः नृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इटा मुर. प्रभेदमाह - दे.पीति ॥ पान्तीति पाः = चक्रवर्तिनः । नराः = मनुष्योत्तमाः। तु..ब्दोऽ- वधाणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे। गन्धः दीनां श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। विमुक्त भेद इति ॥ विमुक्तानां मुक्तिस्वरूपयोग्यताप्रभेदतया तन्निरूपणानन्तरं विमुक्त भेदस्य निरूपयितुमुचितत्वादित्यर्थः । पितृत्वमप्ये को विभाजकोपाधिरिति भ्रमं वारयितुमाह-पातीति ॥ नरत्वं मुक्तेष्वपि प्रसक्तमत आह-मनुष्योतमा इति ॥ ननु विभाग व न्यूनाधिक संख्याव्यवच्छेदस्य लाभादवधारणार्थक- तुशब्दो अर्थ इत्याशङ्कय तत्प्रयोज माह तेनेति !, आनन्दादितारतम्यस्य श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। दुःखसंस्थविभागकथनेन मुक्तियोग्यानां ज्ञाने सति ‘देवर्षी ' त्यादिनोक्तमुक्तामुक्त- देवादिभेदस्य ‘एवं विनुक्तियोग्याश्चे' त्यतिदेशयोगेन योग्यप्रभेदकथनं सुकर भवेत् । प्राधान्यमनुसृत्य विमुक्तपभेदस्य प्रथमोक्तौ हि दु खसंस्थविभागस्य मुक्ति- योग्यज्ञानेन ‘एवं विमुक्तयोग्याश्चे' त्यतिदेशायोगेन योग्यप्रभेदकथनं सुकरं न स्यात् । प्राधान्याद्विमुक्तभेदकथनानन्तरं दुःखसंस्थान् विभज्य तत्प्रभेदानां मुक्ति- योग्यानां - देवर्षि पतृपनरा इति योग्यास्तु पञ्चधे' ति विभागोपदेशो दुष्करस्स्यात् । अतोऽतिदेशसौकात् क्रमोल्लङ्घनमित्यर्थः । यद्यपि प्राधान्येन विमुक्त भेदकथना- नन्तरं दु खसंस्थान् विभज्य तत्प्रभे मुक्तियोग्यानां मुक्तयोग्याः निमुक्तवत् भिन्ना इत्यतिदेशः ३.क्यते कर्तुम् । तथापि एवं विमुक्तियोग्याश्चे' त्यनेनैव न विभाग- विशेषा नदेशम्मित्यताति भावः । अत एव वक्ष्यति --- 'देवा दभेदेन पञ्चधेत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकार ' इति ॥ निराचष्ट इति ।। यद्यपि देवर्षीत्यादिवाक्ये ·. तस्वसङ्ख्यानटीका ४३. केषाञ्चिदेष्वेवान्तर्भागात् केपाश्चिदवि क्षितत्वात् , न ग्रन्थान्तरविरोधः । दुःखसंस्था मुशियोग्यानोग्यभेदाद्विविधा इत्युक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्ये- ध्वनिदिशति - एवमिति ॥ एवं विमुक्तियोग्याश्च ॥ देवादिभेटेन पञ्चधेत्यस्यानुकर्षणार्थश्वकारः । मुक्त्ययोग्यविभागमाह-तमोगा इति ॥ इति द्विधा मुक्त ययोग्याः। तमोगाः = तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमस ; वक्ष्य नाणविभागविरोधात् । सृतिसंस्थिताः = नित्यसंसारिणः । अयोग्यतातिशयानुसारेगोद्देशः ।। श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ मोक्षेऽपि 'श्रवणादिति भावः । ननु गन्धर्वादीनां मुक्तत्वश्रवणात् न्यूनो विभाग इत्यत आह - गन्धर्वादीनामिति ॥ केपाश्चिदिति ॥ देवभिन्नानां गन्धर्वा- दीनां अमुक्तत्वेनासङ्ग्राह्यत्वादित्यर्थः ।। ग्रन्थान्तरेति ॥ गन्धर्वादीनां मुक्तत्व- बोधकान्थान्तरेत्यर्थः ॥ मुक्तप्रभेदनिति ॥ विमुक्तप्रकारमित्यर्थः श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ विभाग एव प्रतीयते स्कुर, न तारतम्यम्, तथापि - संसारदशायां तारतम्योपेते ब्रह्मादौ प्रसिद्धदेवादिसंज्ञयैवोदेशतारतम्यमुक्तपायमिति भावः। ननु गन्धर्वाप्सरः- प्रभृतीनामपि मुक्तप्रभेदत्वेन - क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः । आजानजाः कर्मजाश्च देव इन्द्रः पुरन्दरः ॥" इत्यादावुक्तत्वात् कथं पञ्चधेत्युक्तमित्यत आह-गन्धर्वा दीनामिति ॥ अत्र देवपदेन ताविकानामिव कर्म जानामांप देवानां ग्रहणम् , तुम्बुरुप्रमुखा ये च तथोर्वश्यादिका अपि। आजानदेवास्ते प्रोक्ता " इत्युक्तेः तुम्बुरुप्रमुखशतगन्धर्वाणां, उर्वश्याद्यप्सरसां चाजानदेवेष्वन्तर्भावात् । तुम्बुस्प्रमुखेभ्यः उत्तमगन्धर्वाणां चाष्टानां, कर्मदेवगणा अष्टान्धर्वास्तत्पर शतम्। भाजानदवा' इत्युक्त्या मुक्तकर्मदेवेन्वन्तभावात् । तदन्येषां 1, तेत्तरीयबूदारम्बकादौ ॥ , ·व्याख्याद्वयोपेता OTANGHamamarun-TREETIWww तमोयोग्यानां प्रभेदमाह -दैत्येति ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः दैत्यरक्ष: पिशाचकाः । माधमाश्चतुधैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥ माधमा इत्यतः परं इतिशब्दोऽध्याहार्यः । अप्रसिद्धत्यादस्य भेदस्याश्रद्धेयत्वं निवारयितुं एवंशब्दः । प्रकीर्तिता इति - अनागन- संमतिमाचष्टे । स 'चान्यत्रोदाहतो द्रष्टव्यः ॥ 1. अन्यत्र शास्त्रं घु. श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ।। दैत्यादिषु प्रत्येक चातुर्विध्यान्वयभ्रमं वारयितुमाह-इतिशब्दोऽध्याहार्थ इति॥ उक्तप्रभेदस्याश्रुतचरत्वादप्रामाणिकत्वशङ्कां वारयितुमेक्कार इत्याह – अप्रसिद्धति ।। नन्वेतावताप्यप्रामाणिकत्वशङ्का बारिता कमित्यत आह-प्रकीर्तिता इत्यनेति ॥ श्रीवेङ्कट भट्टाः ॥ देवगन्धर्वादीनां आरतम्योक्तिपरेऽस्मिन् विभागवाक्ये विवक्षाविग्हात् न 'क्षितिपा' इत्यादिग्रन्थान्तरविरोध इत्यर्थः । नहि विभागवाक्यान्तरस्येव अस्य वाक्यस्य न्यूनाधि- कसंख्याऽवान्तरव्यवच्छेदे तात्पर्यम् , किन्तु मुक्ता देवादिभेदेन तारतम्योपेता एवेत्यतैव । न चान ग्रन्थान्तरविरोधोऽस्तीति भावः । अतएव तत्त्वविवेके ह्यत्र " ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरमुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ता" इति तारतम्यमेवोक्तम् । इद- भपि वाक्यं तेनेत्यादिना मोक्षे तारतम्याभावमतनिराकरणपरत्वेन त्याख्यातमिति बोध्यम् । मुत्तप्रभेदकथनेन व्यवहितं दुःखसंस्थप्रभेदं स्मारयति - दुःखसंस्था इति ॥ तनोगाः = तमोयोग्या इति । अत एव ' चतुर्वैव तमोयोग्याः प्रकी- तिता' इति वक्ष्यतीति भावः ॥ वक्ष्यमाणेति ॥ ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्वधेति वक्ष्यमाणविभागविरोधादित्यर्थः । प्राप्ततमसां सृति संस्थत्वाभावादिति भावः । अयोग्यतेति ॥ विभज्यमानमुक्त्ययोग्यनिष्ठमिथ्या- ज्ञानलक्षणमुत्तचयोग्यताऽतिशयानुसारेणत्यर्थः । माधमानां चातुर्विध्यान्वयभ्रान्ति वारयितुमाह-मधिमा इत्यत इति । अप्रसिद्धत्वादिति ।। अतिप्रसिद्धत्वाभावा- दित्यर्थः । अतएवोक्ताथै प्रकीर्तिता इत्यनेनागमप्रनिद्विरुक्तेत्याह-प्रकीर्तिता इति ।। , ·. तत्त्वसङ्ख्यानटीका चतुर्विधा अप्येते प्रत्येक द्विधा इत्याह - ते चेति ।। ते च प्राप्तान्धतमसः मृतिसंस्था इति द्विधा । नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥ ते च-चतुर्विधा अपि । सृतिसंस्थाः संसारे वर्तमानाः। नाधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाथैतन्यस्वभावत्वेन तमोयोग्यानामयं विभागो नानुपपन्नः। एवं चेतनविभागं विस्तरेणाभिधाय अवसरप्राप्तमचेतनविभाग- माह --नित्येति ॥ अत्राप्यचेतनमेव एवंविभागवदित्यर्थानभ्युपगमात् श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ ननु तमोयोग्यतायाः सृतिसंस्थामात्रवृत्तित्वात् कथमन्धन्तमः प्राप्तोऽपि तमोयोग्यमध्ये विभज्यत इत्यत आह – योग्यताया इति ॥ चैतन्यविशेषे अन्धतमःप्राप्तिकालेऽपि सत्वान्नोक्तविभागानुपपतिरित्यर्थः । नन्वेवम्-एवकारस्योद्देश्यान्वितस्ये उद्देश्यतानवच्छेदकानाक्रान्तविधेयव्यवच्छेदो लक्ष्यते, न चैतद्युक्तम् - चेतनस्यापि नित्यत्वादित्यत आह-अत्रापीति ॥ एवकारस्य श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ ननु प्राक्सृतिसंस्थादेन नित्यसंसारिणामुक्तत्वात्कथं तेषां तमोयोग्यप्रभेदत्वमि त्यतः सृतिसंस्थ पदं व्याचष्टे-संसार इत्यादिना ।। अधुनापीति ॥ प्राप्स्यमानतमस इत्यर्थः। ननु योग्यतायाः फलप्राप्तिपर्यन्तत्वात् कथमन्धन्तमस्थानां तमोयोग्यप्रभेद- त्वमित्यत आह योग्यत.या इति ॥ " स्वभाव.ख्या योग्यता या हठाख्या, याऽनादिसिद्धा सर्वजीवेषु नित्या" (महाभा. निर्ण. २२-८४) इत्युक्तेरित्यर्थः । ननु स्वतन्त्रतत्वमभावतत्वं, चेतनत्वं च नित्यम् ? अनित्यम् ? नित्यानित्यं वा ? न त्रयमपि ? त्रयस्याप्यचेतने स्वतन्त्रचे नितत्वयोरभावतत्वमध्येप्यत्यन्ताभावस्य, नित्यत्वप्रभेदत्वेनोच्यमानत्वादित्यत आह - अनापीति ॥ नित्यत्वादीत्यादिपदेन - ·व्याख्याद्वयोपैता पूर्वोक्ततत्यानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादिग्रहगं न विरुद्धम् । निया- नित्यविभागने यस्य नि यानित्यत्वेन तद्वि नागेन चेत्यर्थः । तथाच नित्या- नित्यं, नित्य, मनित्यं चेत्यचेतनं त्रिविधमित्यु भवति । केचित् - सौ. क्षणिकं तन्यताना नित्यं न मन्यन्ते । अपरे तु - सत्कार्यवादिनः अनित्यं नाङ्गीकुर्वन्ति । सर्वेऽपि नित्यानित्यं विरोधान्नाभ्युपगच्छन्ति । तन्निगसाय एवकारः । न प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिरिति प्रामाणिकत्वमुक्तविभागत्य सूचयति - मतमिति ॥ तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः। यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यं, अनित्यमित्युदेशः कार्यः ; प्राधान्यात् । तथाप्युक्तिलाघ- वाय क्रमोल्लञ्चनम् । श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ विधेयान्वितत्वादिति भावः । ननु नित्याऽनित्यविभागेनेत्यादिना विधाद्वयस्य लाभात् त्रिविधत्वोत्कीर्तन विरुद्धमत आह नित्यानित्यविभागले त्यस्येति॥ भावप्रधाननिर्देशाध्याहाराभ्यां त्रैविध्योक्त्युपपत्तेनोक्तदोष इति भावः ॥ लेशन इति ॥ नित्या वेदा इत्यादिनेति भावः ॥ प्राधान्यादिति ॥ उपजीव्यत्त्रादित्यर्थः ॥ - श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ नित्यानित्यत्वग्रहणम् । प्रागभावप्रध्वंसयोनित्यानित्यत्वमिति बोध्यम् । नित्या- नित्यविभागेने । त्यस्य नित्यानित्यत्वभेदेनेतित् नित्यानित्यत्वाभ्यां विभागेनेत्यर्थ- प्रतीति वारयितुमर्थमाह ---- नित्यानित्यविभागेनेत्यस्येति ॥ इत्युदेश इति । अतएव तथैव निदर्शयिष्यतीति भावः । उशिलाघवायेति ॥ नित्यानि यस्य प्रथमोद्देशे हि विभागपदेन तद्विभागभूत योनित्याऽनित्ययोर्ग्रहणसंभवादुक्तिलाघवं भवति । अन्यथा हि-नित्यानित्य-नित्यानित्यत्वेनेत्यादिरूपेण विभागोक्तिपमङ्गेन गौरवं स्यादिति भावः । नित्यत्वं नित्यानित्यव्यावृतं यथा भवति तथा च्याचष्टे SNLI- ·तत्त्वसङ्ख्यानटीका क्रमेण त्रयं दर्शयि यन् नित्यं तावदर्शयति - नित्या इति ॥ नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च । नित्यानित्यं विधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥ अत्र नित्यत्वं नान कूटस्थतयाऽऽधन् ।शून्यत्यम् । तच वेदानां "नित्या वेदास्समस्तावे" त्यादिप्रमागसिद्धम् । अत्र वेदा इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानामव्याकृताकाशस्य च तथाभावत् । नित्यानित्यं विभागेनाह --- पुराणाद्या इति ॥ पुराणाद्याः पौरुषेय- ग्रन्थाः एका विधा । कालोऽपरा। प्रकृतिरन्या ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ कूटस्थतयेति ॥ • नित्यत्वं = क्रमाद्यन्तशून्यस्वं, अनहेतुः -- कूटस्थतयेति ॥ अपरिणामितयेत्यर्थः ॥ विशेषविभज्यतावच्छेदकप्रदर्शनार्थमेव सामान्यविभज्य- श्रीवेङ्कटभट्टाः ॥ अत्र नित्यत्वं नामेति ।। स्वरूपेण आद्यन्तशून्यत्वं प्रकृतावपीत्यतस्तव्याख्यानं कूटस्थतयेति ॥ ननु - क्रमविशेषविशिष्टा वर्णा एव वेदाः, न त्वव्याकृताकाशवदर्थान्तरम् , वर्णाश्च नित्यत्वात्सर्वगतत्वात् स्वतः क्रमशून्याः, अतः क्रमः बुद्धिनिमित्त एवा- स्थेयः ॥ उक्तं हि वर्णानां देवतानां च नित्यत्वान्न क्रमः स्वतः । व्यक्तिक्रमं ब्रह्मबुद्धा पेक्ष्य क्रम उच्यते " ॥ इति तत्कथं वेदानां कूटस्थत्वं ? कथं च वर्णानामव्याकृताकाशस्य कूटस्थतया प्रमितत्वात् नित्यानित्यत्वेनानिर्दिष्टस्य नित्यत्वेनानिदेश इत्यत आह - अत्र वेदा इत्युप- लक्षणमिति ॥ अत्रोपलक्षणपदेन लक्षणासामान्यमुच्यते, न त्व जहत्स्वार्थो लक्षगा, उपलक्षणा घे गौणी च तिस्रः शब्दस्य प्रवृनय । इति वदिति ज्ञेयम् । लक्षणीय दर्शयति पञ्चाशदिति ॥ एवं तच्च वेदान " नित्या वेदा' इत्यादिपूर्ववाक्य- 1. चस्त्वर्थे । 2. तत्वनिर्णय उक्तमित्यर्थः। -- , ·न्याख्याद्वयोपैता -- - ननुच विधेति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम् । न चान कश्चित्प्रकारो दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः । नैप दोषः । यन्न सर्वथा कूटस्थं नाप्यनित्यमेव = तदुच्यते नित्यानित्यम् । तस्य निस्रो विधाः संभवन्ति ॥ उत्पत्तिमत्वे सति विनाशा नावः, एकदेशैरुत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनस्तदभाः, स्वरूपेणोत्पत्याद्यभावेऽप्यास्थागनापायात्वं चेति ॥ देतद्विधात्रय उक्तवस्तुत्रयेऽस्तीति तस्यैव ग्रहणं कृतम् ।। नन्वेवं सत्य- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। तावच्छेदकं तावदर्शयति यन्न सर्वथेति ॥ सर्वथा उभयान्तरहितभिन्नत्वे सति श्रीवेङ्कटभट्टाः॥ स्थापि कूटस्थत्वं वर्णानां, “नित्या वेदा समस्ताश्चेत्यादिप्रमाणेन, 'तत्क्रमेणैव तैर्वर्गरि । ति यदुत्तरवाज्यं तत्सिद्धमित्यर्थः । अत एवे 'त्यादी ' ति आदिपदप्रयोग इति ज्ञेयम् ॥ प्रकारत्रैविध्यमिति ।। 'सङ्ख्याया विधाथै धा' इत्यनेन धाप्रत्य- यस्य प्रकारवाचित्वादिति भावः । नित्यानित्यं यथा नित्यानित्याभ्यां व्यावर्तते तथा व्याचष्टे-यन्न सर्वथेति ॥ अत्र कूटस्थत्वमवधिविधुरस्त्रम् , अवधिश्च द्विविधः - पूर्व उत्तरश्चेति, द्विविधोऽपि स्वरूपेण साभिन्नांशेन चेत्यनेकविधः । तथा च स्वरूपेण स्वाभिन्नांशादेश्च पूर्वोतरेण चावधिना विधुरं यत् नित्यतया विवक्षित तद्वत् यन्न भवति ; स्वरूपेगाऽवधिद्वयोपेतं यदनित्यत्वेन विवक्षित, तद्वच्च यन्न भवति ; तन्नित्यानित्यमुच्यत इत्यर्थः । उत्पत्तिमत्त्वे सति विनाशाभाव इति ॥ इयं विधा पुराणादेः, विष्णु- तत्त्वनिर्णयादौ विस्तरेगोपपादिता तत्रैव द्रष्टव्या ।। ननु - भावरूपा ज्ञानाभावान्तर भेदो विनाशित्वे सत्युत् त्यभावलक्षणम् । वेदरूपावान्तरभेदे च - उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावेऽपि क्रमव्यत्यासाभावरूपे च नित्यानित्यविधान्तरं, " मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयस्सप्त" इत्यादिसाङ्ख्याद्युक्तं विधान्तरं चोत्प्रेक्षितुं शक्यमित्याशयेन शङ्कते-नन्वेवमिति ।। - .. ..

·. तत्त्वसङ्ख्यानटीका वान्तरभेदैविधान्तरमुत्प्रेक्षितुं शक्यमित्यत एवेत्युक्तम् । तेत्र उपपादका- कांक्षायां 'प्रोक्तमि ' त्याह शास्त्रीयविधानामत्रैवान्तर्भावोऽन्यासामाना- दरणीयत्वं चेति ॥ अथवा "पुराणानि. तदर्थानि सर्वे निमेषा जज्ञिरे विकारोऽव्यक्तजन्म ही" त्याद्यागमपरिग्रहार्थं प्रोक्तमित्युक्तम् । अत एव विरोधोऽपि परिहृतः । नन्वत्र यस्योत्पत्यादिकं तदनित्यमेव । यस्य तु श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः।। सर्वथोमयान्तं वा भिन्नत्वमित्यर्थः ॥ शास्त्रीयविधानामिति ॥ मुक्त्युपयोगि- ज्ञानविषयीभूतविधानामित्यर्थः ॥ अतएवेति ॥ आगमबाधादेवेत्यर्थ. ॥ तद्नं श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। तत्रेति ॥ नित्यानित्यविधास्ववेत्यर्थः । न चैवं नित्याऽनित्यविभागोद्देश्यानां स्वशब्दानुक्तिः कथमिति वाच्यम् । --- तत्र पुराणादेः कण्ठरवेणानुक्तिवदुपपत्तेरिति बोध्यम् । ननु वर्णानां नित्यविभुत्वात् , कालस्य वैशेषिकादिभिः नित्यत्वाङ्गीकारात् , मूलप्रकृतेरपि साङ्ख्यैरनादित्वस्याङ्गोकृतत्वात् , कथं पुराणादेरुत्पत्तिरित्याशङ्कापरिहार- त्वेनापि प्रोक्तमित्येतन्याचष्टे अथवेति ॥ पुराणानि तदर्थानीति ॥ " पुराणानि तदर्थानि सगै सर्गेऽन्यथैव तु । क्रियतेऽतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ।। इत्यन्तस्य वाक्यशेषप्रतीकग्रहणमिति बोध्यम् । अतएवेति ॥ नित्यानित्यानङ्गी- कारहेतुविरोधोऽपि नित्यानित्यस्यागमसिद्धत्वात्परिहृत इत्यर्थः। ननु भवतु उत्पत्ति- मत्वे सति विनाशाभावात्पुराणादेर्नित्यानित्यत्वम् , कालप्रकृत्योस्तु यस्य कालांशस्य प्रकृतिविकारस्य चोत्पत्तिविनाशौ तद्व्यमनित्यमेव, यस्य तु कालप्रवाहस्य प्रकृतिमूल- रूपस्य नोत्पत्तिविनाशौ तद्वयं नित्यमेवेति, अंशविकारयोर्वा अशिविकारिणोर्वा क नित्यानित्यत्वमस्तीत्याशङ्कते - नन्विति ॥ अंशादेरत्यन्तभेदाभावेन वस्त्वैक्यात् नित्यानित्यत्वयोरेकवस्तुनिष्टत्वेन नित्यानित्यत्वं कालप्रकृत्योः संभवतीत्याह . 7 ·व्याख्याद्वयोपेता तन्नास्ति तन्नित्यमेव । नित्यानित्यं काऽस्तीति - मैवम् - स्यादेतदेवम् । यद्यांशिनोविकारविकारिणोर्वाऽत्यन्तभेदस्स्यात् । न चैवमित्यन्यत्रोप- पादितमिति ॥ अनित्यं विभज्य दर्शयनि-अनित्यमिति ॥ ‘अनित्यं द्विविधं मतम्॥ असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनः खानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥ संसृष्टमण्डं तद्गञ्च समस्तं सप्रकीर्तितम् ॥ ९॥ सम्यक्सृष्टं = संसृष्टम् । अतथाभूतमसंसृष्टम् । सम्यक्ताया इयत्ता- श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः॥ समस्तमिति मूलार्थः । असंसृष्टभिन्नमिति द्रष्टव्यः । ननु संसृष्टभिन्नत्वमसंसृष्टत्वं, तद्भिन्नत्वं च संमृष्टत्वमित्यन्योऽन्याश्रय इत्यन्यथा तन्निरुक्तौ दोषं शङ्कते -- श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। स्यादेतदिति ॥ यद्वा “उत्पत्तिमत्वे सती"ति वाक्यं विशेषणस्योत्पत्तिमत्त्वाद्यभावेऽपि विशिष्टस्योत्पत्तिमत्त्वे सति विनाशाभाव इति व्याख्येयम् तथाचात्र । क्रमविशेष- विशिष्टानां वर्णानामेव पुराणादित्वेनोक्तविधा पुराणादावस्तीति भावः । नन्वतेत्यादि- शङ्कावाक्यं यस्य पुराणादेविशिष्टस्योत्पत्तिः कालांशादेरुत्पत्तिविनाशौ तत्तयमनित्यमेव । यस्य तु वर्णाख्यस्य विशेष्यस्य कालप्रवाहादेश्च नोत्पत्त्यादि, तत्तयं नित्यमेवेति नित्यानित्याख्यतृतीयराशिः कान्तीति योज्यम् ॥ स्यादेतदेवम् -- यदीत्यनन्तरं विशिष्टशुद्धयोरिति शेषः । एवञ्च विशिष्टशुद्धयादेरत्यन्तभेदाभावेन नित्यत्वानित्य- त्वयोरेकवस्तुनिष्टतया नित्यानित्यत्वाख्यतृतीयराशिस्संभवतीति भावः । अतएव तत्व विवेकटीकायां 'पुराणादि येनांशेन नित्यं तमश नित्यवगै निधाय येनांशेनाऽनित्य तमंशमनित्यवगै निधायेत्युक्त ' मिति बोध्यम् । सम्यक्तया इयत्ताभावादिति ।। - ·तत्त्वसङ्ख्यानटीका भावात् त्रैविध्याद्यपि कि न स्यादित्यतो मतमित्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।। तनासंसृष्टं निर्दिशति-असंसृष्टमिति ॥ संसृष्टं निर्दिशति-संसृष्टमिति ॥ नन्वेषां चतुर्विशतितत्वानामसंसृष्ठत्वं नाम यद्येकदेशेनोत्पत्तिः, तीनुत्पन्नस्यासत्वादुत्पन्नमेव तत्वम् । तच्च संसृष्टमेवेति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरमस्तीति - मैवं - सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राक- ताशैरुपचयमात्र क्रियते इति तान्यसंसृष्टानि । न चैव ब्रह्माण्डं तदन्त- गतानीति संसृष्टानि । तेषामपि मूलरूपं नित्यमिति चेन्न । साक्षान्मूल- रूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यादिति चेत् -- स्यादेवं यदि सूक्ष्मरूपे महादादिव्यवहारः स्यात् । किन्तु प्रकृतिरेव सोच्यते । केचिन्महदादिस्वरूपमेव नाभ्युपगच्छन्ति । दुरेणोक्तं विशेषम् । तेपामतिबहुतरागमविरोध दर्शयितुं संप्रकीर्तितमि- त्युक्तम् । आगमावान्यन द्रष्टव्याः। विस्तरभिया नेहोदाहियन्ते । यदीद विष्णुव्यतिरिक्तं भावाऽभावादिभेदभिन्नं जगदखतन्त्रं, तर्हि कस्मिन्नायत्तं, कस्मिंश्च विषय इत्याकांक्षायामाह - सृष्टिरिति ॥ श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ॥ नन्विति ॥ तेषामपीति ॥ संसृष्टानामपीत्यर्थः ॥ विवक्षितत्वादिति ॥ नित्य- त्वेनेति शेषः । संसृष्टे तु नैवम् , तनसाक्षादुपादानस्यानित्यत्वादिति भावः ॥ महदादिव्यप्रदेश इति ॥ महत्पदाभिधेये नित्यत्वाभावादित्यर्थः । तत् किं तन्निरपेक्षमेवेत्यत आह - किन्तु प्रकृतिरेवेति ॥ न तु योगोऽपि कस्यकुलेत्यत श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। अन्यूनानतिरित्तस्यैकस्य सम्यक्तस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ मतमिति ॥ उक्तमिति ।। मतं = प्रमितम् ।। तथा उ प्रमाणानुसारेण युक्त्या विचार्य सम्य- लाया निर्वतमशक्यतया द्वैविध्यमेव सिद्धमित्यर्थः !! तद्वक्ष्याम इति ॥ नवे तेषा मित्यादिनाऽऽक्षेपपूर्वक विचार्य साक्षान्मूलरूपस्य नित्यस्याभावे सत्युत्पन्नत्वं संसृष्टत्वम् , साक्षान्मूलरूपस्य नित्यस्य सत्त्वेऽपि उत्पन्नल्वमसंसृष्टत्वमिति वक्ष्याम:

·५२ व्याख्याद्वयोपेता सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने । बन्धों मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिज्योतिरेवच ।। विष्णुनाऽय समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥ १० ॥ नियमः = व्यापारेषु प्रेरणम् । बन्धः, प्रकृतेः । मोक्षः, बन्धात् । आतिज्योतिपी = बायतमःप्रकाशौ । एवकारो विष्णुनेत्यनेन सम्बध्यते । अस्य = समस्तस्यास्वतन्त्रस्य । भवन्तीनि शेषः । नन्वेतत्पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिसंहारोत्तो नित्यत्वोत्ति विरोधः । अचेतनस्य बोधविरोध इत्यादि । तत्रो समासेति ।। समासः = संक्षेपः । व्यासः = विस्तरः । तावेव योगौ उपायौ उत्तार्थघटनायाम् । ततः इदमुक्तं भवति उक्त- धर्मेषु यत्र तत्वेऽल्पीयांसस्संभवन्ति नत्र तावन्तो विष्ण्वधीना ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवरतत्र तावन्तः । सर्वथा स्वरूपस्वभावावस्य तदधीनाविति ।। तत्र स्थितिनिगमौ सर्वस्य । सृष्टिसंहती - नित्यानित्यस्यानित्यस्य च । अज्ञानं भावरूपं दुःश्वस्पृष्टस्य । ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य । बोधनं चेतनस्य । सुखं प्राप्ततमसो विना । दुःखं दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।। पदार्थानां सृष्टयाद्यन्यतोऽपि प्रतीयते । अत एवेत्युक्तम् । सकलसत्तादेस्त- श्रीवेङ्कटभट्टाः ।। इत्यर्थः ।। बह्वागमविरोध इति ॥ आगमस्य बहुत्वद्योतनायैव संप्रेत्युपसर्गद्वयमिति भावः ।। बाह्यति ॥ अज्ञानबोधन' इत्यनेनाऽऽन्तरतमःप्रकाशयोरुक्तत्वादिति भावः ॥ भावरूपमिति ।। ब्रह्मादीनां प्रकृतिबन्धसत्त्वादिति भावः ।। ज्ञानाभाव इति ॥ रमायाः प्रकृतिसम्बन्धाभावेऽपि 'ईश्वरे ज्ञानाभावसत्त्वादिति भाव इति 1. ईश्वरविषय इत्यर्थः ।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका RamnmenARO आह -- दधीनत्वात् तत्तद्वस्तुनिमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेवास्येश्वर इति ॥ पद्मापद्मासनाऽनन्तप्रभृतीदं यदिच्छया । सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पाढाचार्यविरचिततत्त्वसङ्ख्यान- विवरणं श्रीमज्जयतीर्थभिक्षुविरचितं ॥ सम्पूर्णम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु -तत्रेति ॥ विष्णुरेवास्येति ॥ एवमेव प्रमाणसद्भावादिति भावः ॥ श्रीसुरेन्द्रगुरोशिशष्यविजयीन्द्रविनिर्मितम् । समाप्तं तत्वसङ्खानव्याख्याया भाववर्णनम् ।। इति श्रीमद्विजयीन्द्रभिक्षुविरचितं तत्वसङ्ख्यान- व्याख्यानं भाववर्णनं समाप्तम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु प्रतिपादितम् । प्रतिपादितगुणवन्तं भगवन्तं अन्तेऽपि स्तुवन् तत्प्रीतिं प्रार्थयते पोति॥ कमलाकमलोद्भूतमुख यदखिलं जगत् । परतन्त्रमिदं यस्य वशे सप्रीयतां हरिः ॥ तत्वसङ्ख्यानटीकायाः पञ्चिका भक्तिमात्रतः । भूयात्कृता तु सुप्रीत्यै श्रीमन्माधवमध्वयोः ॥ कृपये मां कृति रोट्टी वेङ्कटाद्रिविपश्चितः । विदाकुर्वन्तु विद्वांसः किमन्यैः कितवैरिह ।। इति श्रीमतत्त्वसङ्ख्या नव्याख्याविवरण रोट्टी श्रीवेङ्कटभट्टोपाध्यायविरचित समाप्तम् ।। স্কুল MANIDIO MARATHease ·श्रीः तत्त्ववृक्षः तत्त्वम खतन्त्रम् (विष्णुः) अस्वतन्त्रम् भावः अभावः meena- चेतनम अचेतनम प्रागभावः प्रध्वंसाभावः सदाऽभावः . दुःखस्पृष्टम् तदरपृष्टम नित्यम् (रमा) (वेदाः) अनित्यम् नित्यानित्यम पुराणानि - काल:-प्रकृतिः) विमुक्ताः दुःखसंस्थाः असंसृष्टम महदादिः २४ तत्वनि संसृष्टम अण्ड तदतं गमस्तं च तदयोग्याः भुक्तियोग्याः । देवाः ऋषयः पितरः पाः । नराः तमोयोग्या: सृतिसंस्थिताः (मध्यमाः) नित्यसंसारिणः) प्राप्तान्धतमसः सृनिसंस्थिताः दत्याः रक्षासि पिशाचकाः मधिमाः

·No text on this page.

·No text on this page.