·No text on this page.

·2609
THE K IPFU W VISASTRI
RESCARCOM JCT * UTE
MACRAS
THL
KATHAKAG RHYASUTRA
WITH
FXTRACIS FROM THREE COMMENTARIES
HAPPEDIT111) INDEXFS
I DITFD
FOR THE FIRST TIME
BT
Dr WILLEM CALAND
Professor of Sanskrit at the University of
UTRECHT
FFB 1925
Frost Fdition
1000 Copies
{Price
Price Rup es Seren

·ओ३म्
दयानन्द महाविद्यालय सस्कृत-ग्रन्थमाला।
अनेक विद्वानो की सहायता
से
भगवद्दत्त
सस्कृताध्यापक वा अध्यक्ष अनुसन्धान विभाग
दयानन्द महाविद्यालय, लाहोर द्वारा
सम्पादित ।
ग्रन्थाङ्क ९।

·॥ दयानत महाविद्यालय संस्कृत ग्रथमाला स ९॥
t'ianddedkao déb64420
आ३म्
काठकगृह्यसूत्रम्
भाष्य त्रय सारयुतम्
परिशिष्टेन सूचीभिश्चालङ्कृतम्
यूटख्टविश्वविद्यालयस्य सस्कृताध्यापकेन
श्री डाक्टर विलेम कालण्डमहोदयेन
सम्पादितम् ।
VISE
Sastre
आय्य सम्वत् १९६०८७३०२५
विक्रम स० १९८१]
[ दयानन्दाब्द १००
Asia
प्रथम सस्करण १००० प्रति मूल्य ७) रु०
पृष्ठ
७२ तक विद्या प्रकाश प्रेम लाहौर में छपे ।

·PR
NED
Y
FART PASS
RW R L HORE
M
H
ND
т
R
D
M
с
L

·in my ceremonies INTRODUCTION In the year 1875 Buehler discovered in Kasmir four manuscripts of a Grhyasutia which thus far was only known by name the Kathakagrhyasutra These manuscripts were acquired by the government and used by various European Scholars Jolly published some parts of this Sutra in his paper Das Dharunasutra des Visnu und das Kathakag rhyasutra (Sitz Bei der Bayer Ak der W 189 1879) Accurate copies of these manuscripts were made by the late French Sanskritist Aug Barth Of these he put the chapters on sraddha at my disposal to publish them Altindischer Ahnencult and later on he allowed me the use of the copies themselves to exti act from them the passages relating to funeral Then Barth promised me that if he should not uudertake himself an edition of this text his copies should after his death be made over to me When after his lamented decease his books and manuscripts were sold by public auction Professor Senart bought his papers and with his wonted amiability made them ovel to me After the death of Balth many moze materials for an edition of this Sutra became accessible In the first place the Kathaka was edited by Schroeder Then a great collection of so called Rcakas through the kind offices of Sır Aurel Stern were sent from Kasmır to Europe to Tuebingen Vienna Oxford and Paris and a valuable extensive Rczka was bought from Professor Hult/sch by the Berlin Government Library More over the Library of Tuebingen came into the posses sion of another manuscript of Devapala equally acquued by Su Aurel Stein and Pandit Bhagavaddatta of the Anglo-Vedic College at 1 S B hi h f S t Dt1IRP t ft 1977 M B mby ·12 hiththagihyasuti? I chove discovered inother copy of the paddhati of Buhman ibila The texts which contain the materuls for constituting the Kiththagi hyaguti ile (ft) 12 kinds SD I tly they give the so called Deqapılare the समत्रकचारायणीयगृह्यसूत्रम् on समत्रककाठकगृहासूत्रम् by Devapila the of Hampala This text is hnown to me from fi187 manuscripts C (No 14cf the list of the Detailed Report pige 1-11) leat figment in old minuscript on luch baik 335 leaves in Suadi wuting beginning in the mulle of the Vanttabhisva after chapter A (Vo 12 of the hist) complete an old manuscript on paper equally in Sıradı vuting in two parts (127 and r7 leaves) differently paged This manuscuipt wutten in different hands and with many margin ullitions and connecting must be a copy of C apparent from many blanks thit have liter been fille lup from nother 1 1 asis Source D11 of the list) a complete modern py on papei in Devan iga wnting on 1/4 leaves (39 cm long 18 broad) 14 lines in each page this manuscript also derives in last instance from Č At tle be, inn ing and the end it 18 erected with leit (the T the manuscupt from luebingen ( VI 400) in Sirada-wnting on paper 122 leaves 27 28 cm long 20 broad 20 lines per page witten in two different hands now agreein, inore closely with A now with C It is neuly c mplete one leaves are missing This manuscript (probably datm, from 1803) w 18 purch 19ed by Stein at Suina, al ou two ·Introduction 111 These four manuscripts contain a commentary & Bhasya not the text proper of the Grhyasutra In many a passage the Sutra text can be extracted from the Bhasya but it happens is often as not that the Sutra test proper has been replaced by the commentary It can be proved that all our copies of Devapalà derive from one and the same archetypus all have the same apparent omission in XLV 7-8 The rubrications as well as the numbers added in the text to indicate the Sutras are of no value at all The second kind of text is contained in the first half of the Vo 13 of the list in the Detailed report the whole of this manuscript comprises 156 and (beginning with a new paging) 150 leaves on paper in Sıradı wuting The fil t 106 leaves and the first 86 of the second part contain a text different from Devipula viz the TUTGITH THIETI of Brahman abala son of Midhadhvarya (read dhvaryu?) Although the first leaf of this paddhatı in the Bombay manuscupt is wanting the text seems to be complete the first five leaves apparently not bel nging to it This 18 proved by another copy of this text which Pandit Bhagavaddatta discovered at Lahore This manuscript most kindly placed at my disposal by the said Pandit is on papel 186 leaves in Devangan wuting and though obviously a copy from a Suadi original It is a great pity that toward the end the manuscuipt is mutilated so that it is of no use to settle a moot point iegarding the division of the chapters This paddhati is of the greatest help to reconstruct the text out of the indigesta moles of Devapıla as it gives for each chapter first the complete text and then the paddhati subjoining in extenso after each chapter all the mantras mentioned therein by their opening words Of great importance also is the fact that Brahman abala gives the numbers of each chapter ·IV Kit hahagihy asuti a A thul kind of text is contained in the last part of the same ma uscuipt (No 13 of the list) the vivirana of idityad u sana beginning अथ श्रीयजुर्वेदकाठके लागाक्षिसूत्रे (the manaseipt has लागाक्ष्य०) चरकशाखाया ग्रह्यपश्चिकायामादित्यदशनविवरण लिख्यते This Pandit explains eich Sutra separately giving at the end of each chapter the k ndiki number Towud the end the copy 1 incomplete it breaks oft aftei III 3 In the 1 urth place of no httle use were the s ) called Rcakas which should rather be entitled Karmak ındapaddhati I was evalled to consult nearly all those to be f und in the public Libraries of Europe at Oxford P 119 Tuebin en Berlin only the collection of Vienot was inaccessible to me These so called Rchas however do not contam the Sutra but fragments of the paddhati 90 that they are especially useful in constituting the text of Bihm nabala on which they are based Only ne Tuebingen manuscript (T compare Schroeder Die Puebigen Katha Handschuften pige 31) ( ntuny lenger fragment of the list pit of the Sutia Dieein, closely with Bishnan ubilas I dehati Alth ugh disposin, of so much mat 11 the editor of the Kithahagihyasutra hıd to struggle with many difficulties puticuluk with three Forst Is it certain that Devipala and the authors of paddhati in l Vivarana explain the same text? Seeing that Devapula treats of of the Cariyaniyas lut Brahmanabala and dityadai sand (who in every respect agree) of the Carakas this might seem doubtful the more so as the text f Devapalı disagrees in some respects with the text f the two other commentators Now as ? Sutra ·Introduction V 1 on our & for the difference of sakha (Carayanıya versus Caraka) the Kathaka as handed down to us in the edition of Schroeder belongs as is seen from its lemmata to the Cuaka sakhi According to Weber however (see his Indische Literaturgeschichte 2 page 97) the Carakas are precisely the same as the Carayanıyas with that statement agrees Buehler who in his Detailed Report page 86) assures us that our Kathaka belongs to the Caraya niya Kathaka sakha That for Adityadarsand also Cuaka and Cai waniya 18 identical may be inferred from the fact that although he explains a text of the Carakasakha he remarks Sutia undel XLIX अनेनव न्यायनान्या अपि काम्याश्चारायणा याया मुक्ता गृो कर्तव्या इति सिद्धम् The statement then that Devapala treats of Sutra of the Carsaniy as the two other commenta tors of a Sutra of the Carakus need not prove that they comment on different texts But there is moie Devajala indeed h s some readings more or Jess different from those presented by Adityadarsana and Bthmanabala see XXV 5 XXXI 6 XXXVIII 245 VI VP (TRC 99 gainst 374) LI 3 LIV 1-14 I VII 3 ( 34 ) IVII 7 I XII 3 razli as against 157 ) LITI 1 Most of these difter ences could be explained away by assuming that Devapılı had before him a text which was more on less cou upt and interpolated and by assuming that he treated his text rather Calelessly admitting vanous readings known to him from kindred texts This however is a rather feeble argument but we can I believe produce another to assert that the text explamed by Devapala and by the two other commentators was after all and the same Devapıla namely cites often and with approbation the author of the Vivaraņa Adityadarśana whose work is known also to Biahmanabala These two one ·vi Kith kugi hy usutia as has been remarked treat without the least doubt of the same text Now the author of the Karmaknaapaddhati (No 284 of the collection Stein at Oxford) who agrees throughout with the text of Brihm in ball once cites also Devapila Hence we may inter that Devapilt and Bothman abala were c mmentators of the same Sutla work A Secord dificulty concerns the way in which the minti is outside the Kithabz (these last alo cited as in the gener el use by then opening words) were indicated in the ouginal Sutra Often such a veise ou ploge fumula is indicated by the open ing words then follows the Sutra precept and then the whole of the minta gometunes not closed by an इति Once (see IV 1) a mantı is mdıcated only by its pratika but after w uds (XLI 18) at 19 given sakalapathena Nou twice in our text (see XXV 23 and LXIII 20) reference is made to an anuvika t chapter supposed to contain the winti 19 needed in this context S) then the gath19 mentioned first and the si duh imantias mentioned in the list place must have formel part f a special tert divided into anuskas Vow I guess that the Kathas possessed as a part of theu liturgical work (the Yamasutra) also an adhviya which possibly preceded the gihya-adhyaya und c mmenced with the idhipatya f rmutae (see 1d (11 introduct ay iemaks) In this adhy iya wele contained the mant to be used in the domestic lites These mantias were handed down with their accents This is proved by the text of the Sarasvaty anuvaka which has coine down to us ac ented and ly the fact that a certain minuscuipt of the l'uebingen collection marks many of the mantias which as is seen from the kindied text were intend ed especially for the domestic uites with their accents In this respect then the Kathas agree with the pastambıns who possess a special accented Mantrapitha for the domestic rites with the in ·Introduction vil а 18 us Vukhanasas who also know a Mantiasa mhita for domestic use and with the Kauthumas and Raņaya miyas who have theu Mantı abrihmana This fact may explain the irregularity inentioned above that first mantra given pratıkena and afterwards Sakalapathena probably the mantra was contained in the supposed) Mantı adhy iya and was in both places of the Sutra cited onginally only by its pratika but the commentators of our text for convenience sake not only here but in many other instances gave the mantra m full As however this supposed Mantra chapter has not been handed down to the editor is in doubt whether a certain mantra onginally belonged to this Mantia chapter or was given Sakalapithena in the original text see eg XXV 1 9 22 28 etc with the cutial notes The thul difficulty concerns the numbers of the Kandikas towards the end Devapala is of no uso whatever as his text is a great coherent mass without any cleu division into chapters But in Brahmanabald and Adityadai sana the Kandikas the separated and numbered All is certain up to I XVI see the last note on LXVI 1 In Tuebingen manuscript (T mention ed above pige IV) the kandika numbered by me I XVI has the number LIVII (though here the one numl ered by me LIV is reckoned as LXV 1) whereas my three Kindlus LXVII LXVIII and Il die leckoned as one single LXIX Of the following Kandik is iny Vo LXX 18 numbered ot only is T but also in Br as LXXII and o on so that the whole is made to comprise LXXV Kanlık is As all endeavours made by Sir Stein and andit Bhagwaddatta to obtain moro materials to lettle this point hive been vain the editor espaumg of acquung fresh material has no longer elayed the publication of this important Sutra To the tert now offered to Sapskritists havebeen dded extracts from the Bhushy a of Devapılao) а ·V111 a in an Kith kagı hyasuti z from the paddhatı of Bt thmanabala (To) and from the Viviana of idity ıdai sana (3710) Of these three com mentatois id is the oldest and the best Br gives more a puddhati than a commentary Devapala gives not only the explanation of the Sutia text proper but after eich chapter OL Sutra Mautuabht sa At the end I subjorn Appendır the hitherto unknown mantras from the Mantudhy iya amongst which especially the Sarasvatyanuvika s highly rem u kıble It must be remuled that this Kuthaka/ghya sutra is known als under the title of Luugih si, ihya sutra (1t is citel often by Hemidu and other Nibandhakura) and that it is handed down in a double division a continuous numbeuing comprising at least in my computation 73 Kanlıkes and divided into five larger puts (adhy u as) from this fivefold division it has the name Gihyapancıkı My thanks ale due to the librarian of the Tuebingen Unu ersity to the Dutectois of the Berlin Palsun and Oxford libraries for permitting me the use of their Rcahas to Su Aurel Stew who allowed me the use of his valuable manuscuipt now preserved at Oxf id to Pandit Bhagavaddatta who put the paddhıtı of Bi at my disposal to Di Thomas Chief Librarian to the India Office and to the Librarian of the Univa ty of Utrecht Utrecht March 1922 ·CONTENTS पृष्ठम् विषय व्रतानि ( ब्रह्मचारिधमा ) समावर्तनम् उपाकम ३७ १२२ १३६ पाकयज्ञ विवाह गभाधानम् साम तोन्नयनम् पुसवनम् जातकम नामकर्णम् रण आदित्यदशनम् च द्रदर्शनम् अन्नप्राशनम् चूडाकर्म उपनयनम् वेदाध्ययनम् चातुौतृकम् गोदानम् अग्याधानम् होम पशुकल्प शूलगव खस्त्ययनम् अष्टका श्राद्धम् १५९ १७९ १८७ १९० २०७ २३० २६५

·No text on this page.

·काठकगृह्यसूत्रम्

·No text on this page.

·THE KUPPIISWAM, SASTRI. RESEARCH STITUTE MADRA INTRODUCTORY VERSES OF DEVAPĀLA ओ स्वस्त्यस्तु प्रजाभ्य ॥ नमो गुरवरचरणारविन्दमकरन्दवृदपरजनाङ्घयब्जयुगलेभ्य । श्रीविघ्नहत्रेशिवायसदाशिवाय शिवदाय गुरुरूपधराय नमो नम । नमो नरहरिं घोरदष्ट्रानखरदारणम् । समार्गोत्सादिदुर्दान्तदैत्यनिर्मूलनाद्यतम् ॥ अवावरी धीतिमिरस्य पीवरी ससारसिधो परमार्थदृश्वरीम् । सुधीवरी सत्पुरुषार्थसपद नमामि भक्तया परया सरस्वतीम् ॥ पितु श्रीहरिपालस्य नवा पादौ निबधनम् । समत्रकठगृह्यस्य देवपालो ऽभिधास्यते ॥ I tonductory Vesses of Adityadarsanas Vivarna यत्साचदा मानमाचन्त्यरूप ब्रह्माग्निवायरविरूपत्रयातिरूपम् । स्थानत्रय विविधनामभिरिन्यमान भोगापवग फलदातृ नमा ऽस्तु तस्मै ॥ प्रायण म विवृतौ विवृत मयेद गृह्य तथापि बहुभि शबलीकृतवात् । स्पण सुयक्ति लघु वाक्यविदामभीष्ट मिए चिकीर्षुरहमत्र पुनविचित्रम् ॥ व्रताद्य विधाय दे। एकोनचत्वारिशताध्यायवैतानिकानिकर्माणि प्रतिपादितानि । साप्रत ग्रह्याग्निसाध्यानि कश्यते । यद्यपि च गृह्यानुष्ठान पूर्वाणि वैतानिकानि तथापि प्रयक्षविधिमूलत्वात्सूत्रकृता पूर्व प्रतिपादितानि । तता 1 सशिवाय tler Thi pal (110 ou m trial ) oulv समानात्मा 1 प्रावा A पदा T 6 T e 10काट In oil ito le toit Telt (la anta tilaka mctiun ) 11t1 d यमचिनामकममात्रमचित्यरूप 80 रूप monftº the ms Sejarste bzghina ( nt tr ulj ct of the lause) rupum 9 The metic nc quires 2ather Ocampof 10 oferant the ms In T - + । 0 ni ·काठकगृह्यसूत्रे १ । १॥ (१।१।१॥) मत्रवर्णगम्यान्सस्कारान्वक्ष्यति । तत्र त्रैवर्णिकाणा कृतवि वाहाना गृह्यकर्मण्यधिकारो विवाहो ऽप्यधीतवेदस्यानन्तर वेदमधीत्य स्नायात्स्नात्वा भार्यामधिगच्छेतेत्यादिस्मृते । अ ध्ययनमप्युपनीतस्य व्रतचारिण । तत्रोपनयन वक्ष्यति । सस्कारव्रतानि वाह ॥ आ। पूर्वसूत्रभागेन श्रौतकर्माण्युपदिशनि । इदानीमनेनाध्यायेन स्मार्तान्युपदिश्यन्ते । अग्निभूतानामधिपतिरित्येवमादया मत्रा अविनियुका । ते लिङ्गक्रमसमाख्यानवशात्सस्कारेषु गर्भा धानादिषु पाकयज्ञेषु च विनियुज्यते। एतैश्च श्रौतै कर्मभि रधिकारशेषतया यपेक्ष्यते । न ह्यसस्कृतस्याकृतपाकयक्षस्य श्रौतेघधिकार । यस्मात्रैवर्णिको ऽधीतवेद कृतधमजिशास समावृत्तधर्मद्वितीय आवसथ्यकर्मकृदग्नीनादधीतेति क्रम । तत्र द्वौ राशी इह गृह्य गास्त्रे वक्त यौ सस्कारराशि पा क्यज्ञराशिश्च । पाक्यज्ञा अग्न्यजनमपेक्ष्यते सरकाराश्च गर्भाधानादयो पसयोनिमूटा स्त्रियमपेक्ष्यन्ते । तद्विवाहेना भय सपद्यते ऽन्यजन च भार्या चेति मन्त्रसमानायश्चेति विवाहादिरनिर्भूतानामधिपतिरित्येपमादे । एव विवाह एवं पूर्व वक्त य । स चाधीतवेदस्य स्नानार्हस्यापदिश्यते । तथा च भगवा मनु । वेदान् आवसेदिति । अतो वेदाध्ययनमेव तावदुच्यते ॥ उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यात्।। दे। व्रतशब्दा यमनियमवाचक । तत्र प्रसक्तिप्रतिषेधामका यमा अमांसभक्षणादय ।नियमास्त्वप्राप्त्यगपरिपूरका भैक्षवृत्त्या दिविषया । उपनयनादारभ्या वेदाध्ययनपरिसमाप्ते नचरणशीला भवेत् ॥ आ० । उपनयनावधि' वेदमधीयानो।। प्रमचारी स्यादि 1 श्यन्ति च यपत्यत १ वक्तव्या 4 यज्ञ अग्निजन° : Con] ctural rendno the 118 स्त्रियमक्षन Munu III 8 Tel follows Toy si tra II 30 3 नयाधि 10 धीयनो Pead perl apa पते ·काँठगृह्यसूत्रे १२२-४॥ (शरा२-४॥) त्यथ । वेदाध्ययनपर्यन्त ब्रह्मचारिणा भवितव्यं । व्रतानि शास्त्रोक्तानि प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणानि । तच्चरितुं पालयितु शीलमस्येति व्रतचारी॥ मार्गवासा ।। दे। स्यादित्यनुषड्न । उत्तरत्रापि याग्यमेवैतत् । मृगस्येद मार्ग । वास परिधान । मार्ग वासा यस्येति मार्गवासा ॥ आ०॥ अविशेषेण त्रैवर्णिक । तत्र विशेष धक्ष्यति । ऐणेय चम ब्राह्मणायेयादि ॥ सहतकेश ।। ३० । हतिहिंसाकर्म सम्यक् झुरेण न तु कर्तयादिना हता अप सारिता केशा यस्य स तथा । मुण्डितशिरा इत्यथ । तेन* मुण्डनेन पौनरुत्यमित्याहु । अथवा सहता एकरूपा केशा यस्य स तथा एतदुक्त भवति मुण्डो जग्लि शिखी वेति वक्ष्यति । तत्रैकस्य त्रैवर्णिकस्य ब्रह्मचारिण कालभेदेन विक ल्पनिवृत्त्यर्थ नियमाभिधानमेतत् । एकरूपा एवैकैकेन केशा कर्तव्या । जी चेन्न मुण्डी शिस्वी वेति । एव मुण्डादिषु ॥ व। मुण्डो जग्लि शिखी बेत्या ब्रह्मचर्यसमाप्तरकतमवेष ॥ आ। केशवेषान्वक्ष्यति' मुण्डो जटिल शिखी घेत्यादि । तत्र यनेवागीकत तदेव सविहितमविच्छिन्न मुण्डत्व जटिलत्व शिम्बित्व वा धारयन्न व्यामिश्रम् ॥ भक्षाचार्यवात्ति ।४। । भिधाणा समूहो भेष । भक्षणव ब्रह्मचारिणा शरीर सधारणीयमिति नियम । आचायाधीना चास्य वृत्ति स्थितिरूपा शरीरपोषणरूपा च स्यात् । आचार्यों हि प्रेय काश्चिशिक्षा दापयतीति । आचार्येणापि तस्य शरीरपोष । 1 luat i th शास्त्रास्तानिवमा See XLI 13 3 Il rad सहन 1ut be orrupt though oll ( p the Van rh ) fru सहत p सहारयति 4 तन न T DI 24 6 एवैकेन TA वेश ४ देशान् ·। काठकगृह्यसूत्रे २५-८॥ (११५-८॥) णलक्षणा वृत्तिरन्यचेष्टावदुपपद्यते । अन्यतो वा कदाचि द्भिक्षस्यालाम आचार्य एव भोजमादिक ददातीति ॥ प्र० । भक्षाभाव आचायव्यापृतो वा तदनुज्ञयेकानाद्योऽपि वा ॥ आ। भैक्षेण आचायानुक्षया वा अभैक्षेणापि वृत्ति शरीरयात्रा यस्य स एवमुच्यते ॥ सशल्कदण्ड । दे० । इह सामान्याभिधाने ऽपि दण्ड पालाशादिर्यथायथं वक्ष्य माण1 | सह शल्केन त्वचा वतमानो दण्डा यस्य स सशल्कदण्ड ॥ ब्र। सत्वगित्यर्थ ॥ आ। सशल्क सत्वका दण्डोयस्य पालाशादि ससशल्कदण्ड ॥ सप्तमुजा मेखला धारयेत्।। दे० । सप्तभिर्मुञ्जन्यक्तिभित्रिवृद्यावती भवति ता मेखलाधारयेत् ॥ ब्राइषीका यस्य हेमामा पत्र यस्य सुपिञ्जरम् । सप्तमुञ्ज इति ख्यात स शर पर्पढ स्मृत ॥ आ। सप्तभिर्मुझे प्रविष्टैर्यावती त्रिवृद्भवति सा सप्तमुञा । ब्राह्मणस्य स्थौल्ये नियम इति केचित् । वस्तुतस्तु इषका स्मृत' इति दशनात्सप्तमुञ्जो मुझविशेष । तेन त्रिवत्ता सप्तमुना मेखला रशना धारयेदिनि ।। न मधुमासे अश्नीयात् ।। दे। माक्षिक मास च न भक्षयेदिति । तृप्त्यर्थतया प्रसकस्य प्रतिषेध । मधु मद्यमपि । तत्क्षत्रियवैश्ययोनिषिभ्यत इत्यु पाख्यानमेकीय । तन । प्रसस्याभावात् । तस्माद्राह्मणरा जन्यौ वैश्यश्च न सुरा पिबेदिति त्रयाणामपि निषेध स्यात् ॥ आ। मध च मासं च ते मधुमासे । मधु माक्षिक क्षत्रियादि विषये मद्य वा समाननिर्देशादन्यत्र निषेधे इयोरपि स्यात् ।। क्षारलवणवर्जी। 1 (p I 4 R त्रिवृत भा Lal 3 11 9a1 ( 1 ka n given by न 6 Rनिषेपो Br A ins ·५ काठगृह्यसूत्रे १९-११॥ (१९-११॥) दे० । क्षारं च तलवणमौषरं समुद्रिकादि तद्वर्जी तद्वजयति तच्छील क्षारल्यणवी । सैधवसौवर्चलादिक भक्षये देव । क्षारद्वय सर्व चालवण वजयेदिति केचित् ॥ आंग भार यल्लवणमूपरलवण समुद्रादि तर्जयेत् । न त्वक्षार विडसैधवसौवचलति॥ आचार्यस्याप्रतिकूल ।। दे । अनुकूल इयर्थ । आ० । गुरोरप्रतिकूल स्यात् । सदानुकूला हितैषीत्यर्थ ॥ सर्वकार्यास्वतन्त्र ।१०॥ दे। आस्ताम् । अध्ययनादिकं क्रियामात्रमप्याचायानुसया विना न कुर्यादित्यर्थ ॥ व । तदुक्तमाचायाधीनो ऽन्यत्र धर्मचरणात् ॥ आज सर्वेषु कार्येष्वस्वतन्त्र आचार्यवशवर्ती स्यात् । आचार्या नुक्षया कार्याणि कुर्यादित्यर्थ ॥ पूर्वोत्थायी जघन्यसवेशी ।। दे । शयनादिकमाश्रिते गुरावुत्थातुकामे पूर्व प्रथममेवात्तिष्ठेत् । शयनावस्थिते चाचार्य तत्पादसवाहनादिक कृत्वा पश्चा च्छयनाटिके संविशेत् जघन्यसवेशीत्ययमर्थ । यदाचार्य खदायां तिष्ठति तदा ब्रह्मचारिणा खट्वाया सकाशाधज धन्यमासनं पट्टतलशय्यादिक तत्र सवेशनीय । एवं शय्या मासीने गुरौ ततो निम्न इत्याद्यनुमन्तव्यम् । अामानानिपरिचरणार्थ प्रागाचार्यशयमात्यानात्प्रबुध्येतेति । जघन्यसवेशी । तदाहापस्तम्ब । तस्य पादौ प्रक्षाल्य संवा खानुशात सविशेत् ॥ आ। आचार्यात्पूर्व शयनात्प्रातरुत्तिष्ठति तच्छल । आचार्य संविष्ट शय्यागत तस्याङ्गसवाहन कृत्वा पश्चात्सवेशन शील्मस्येति जघयसवेशी॥ 1 om D (p up dh I 19 R पट +R शय्याया मा Dh I। 1- ·६ बहूना येन काठकगृह्यसूत्रे१२१२-१६॥ (१११।१२-१६॥) यदेनमुपेयात्तदस्मै दद्यात् ।१२। दे। यसौवर्णार्दिक किञ्चिदैनमुपेयादुपनमेदुपगच्छेत्सब्रह्मचारी अस्मी अचार्याय दद्यात् ।। आ। यत्किञ्चिदेन ब्रह्मचारिण धनमुपेयादुपनमेनुपगच्छेत्तदस्मै आचायाय दद्यात् ॥ सयुक्त ।१३। दे । यद्यपि ब्रह्मचारी सक्लवेदवेदाङ्गापाङ्गज्ञानार्थ यथायोग्य क्रमेण बहूनाचार्यानुपास्ते तथापि यस्य संनिधौ निवस न्यल्लभेत तत्तस्म दद्यात् । न तु सर्वदा सर्वे सर्वेभ्यो विभज्येत्यथ ॥ आ। वहूनामाचायाणा विद्यमानाना येनाचार्येण सयुक्तो लभेत तत्तस्मै दद्यात् । न बिमय देयम् ।। नास्य शग्यामाविशेत् । १४। दे । यस्या शय्यायामाचाय स्थित तामपारवादिदशाया कार ण्यात् महातिशयाद्वापाटवे वाप्याचार्यणानुज्ञातो ऽपि नाधितिष्ठदियथ । तेन जघन्यसवशी यनेन पौनरुत्याभाव । आ ।नाचार्यस्य शय्या शयन प्रातिष्ठिकीमाविशेत* सविशेत् ॥ न रथमारुहेत् ।। दे। अस्येयनुषन । अनुगमने चानुशातस्य प्रतिषेध । अन्ये तु शय्याग्रहणमाचार्याधिष्ठितासनाद्युपलक्षणार्थ याख्याय शरीरासामार्थे सति रथाभ्यनुलानार्थ रथवाक्य वर्ण यति रथग्रहण च' करितुरगायुपलक्षणार्थ याचक्षत ॥ आपादुकायाप ॥ न मवस्त्रयत ।। दे । ममान वस्त्र न क्र्यात् । आवायपरिहित वस्त्र न परिद 0 18 - 1A1 in यल ८ यत ल 2 Thu D पाटववाचाय A पारवनाचाय 3 Sutra 11 4 Thus th Thus ex pti u all inste d of arohet Probably the radinv aruhot 19 dutti injunction na ath m aruhah 6 शरीरमामा च om ly T II steal of it A has तु without any ·काठकगृह्यसूत्रे १२१७-१९॥ (१९१७-१९॥) धीत । नाप्याचायवस्त्रेण सह समाने करण्डादिभाण्डे व वस्त्र समिश्रित कुयात् ॥ आ। गुरुणा सह नैकवाससासीतान्येन वा ॥ सर्वाणि सास्पर्शकानि स्त्रीभि सह वर्जयेत् ।१७। दे । सस्पशनिमित्तानि यानि पाणिग्रहणाभ्यञ्जनादीनि कर्माणि तानि सर्वाण्येव सर्वाभि स्त्रीभि मह वर्जयेत् । गुराविव त पुत्रदारेषु वर्तनीयमित्यस्या स्मृतेरप्ययमपवाद पादसवा हनादिविषय ॥ आ। सर्वाणि सस्पृश्य यानि क्रियते तानि सस्पर्शिकानि | अभ्य अनोसादनप्रसाधनानि स्त्रीभि सह परस्पर वजयेत् ॥ न मषिता प्रेक्षेत।८ दे० । मुषितामिव नग्ना न पश्येत् ॥ जानना स्त्रिय नेवेत ॥ न विहारार्थ जल्पेत् । १०॥ दे। विहार क्रीडा । तदर्थ परिहासादिक न वदेत् । अथवा सव कार्याखतन्त्र इत्यनेन सर्वक्रियाखाचार्यानुशाग्रहणपूर्विकाया वृत्तौ' स्थिताया विहारा मूत्रमलोत्सर्गमाह । विहाराथै न जपेदनुशाग्रहणाय॥ प्राविहारार्थ क्रीडापर इति ॥ आ। विहार क्रीडा।तप्रयोजन यस्यासोविहारार्थन जल्पेत्किञ्चित स्त्रीभि सह जल वर्जयेत ॥ 180 1 Thu th ॥ of Dp la of the ms of Br the Lahore s las tu e सास्पर्शिकानि । Bombar ns सस्पर्शकानि Thus Ad (text and ol n ) and St I astead of वर्तनीयम् T रितीयम् 3 °सादनान the ms # This id and of th in of Dev T All the oth rm 1 re प्रक्षत् The direct inju to a t. tle I hore In of Ad has प्रक्षथा 5 विहारार्थों the two m8s of Br St And of the use of Dev 46 Thus T & A प्राचार्यानुग्रहण) प्रवृत्तौ TA ·काउकगृह्यसूत्रे ११२ -२५॥ (श०२०-२५॥) में रुच्यर्थ किञ्चन धारयते।।२। दे। रुचिर्दीप्ति रति प्रीतिश्च । तदर्थ द्रव्यविशेषादिक न सगृ हीयात् । अलङ्करणक्रीडनादिकम् ॥ ब्राकिञ्चित् शोभनमाल्यवस्त्रालङ्करणादिकमिति ॥ आ० रुचिरभिलास तदर्थ क्रीडनादिन धारयेत् ॥ ने स्मायात् । २१ ॥ दे।रुच्यामत्यनुवतते ॥ आगनीप्त्यथ स्नान शोभाप्रयोजन न कुर्यात् । नित्यस्नानाधिकल्प । नैमित्तिक कुर्यादव ॥ उदक वाभ्युपेयात् । २२। दे । अयमथ । रुच्यथ स्नान निषिद्धम् । नित्य तु कतव्यमेव । नि त्य स्नात्वा शुचि कुर्याइवर्षिपितृतर्पणमित्यादिना ब्रह्मचारि णोऽपि विधानात् । तत्र च विकल्प मान कदाचिम्म त्रस स्कृतेनोदकेन प्रोक्षण कदाचिन्मज्जन । तत्राद्यमनेनक्तिमुदक वाभ्युपेयादिति ॥ आनित्यस्त्राने विकल्प ॥ यदि स्नायाद्दण्ड इचाप्सु परिलवेत् । २३ । दे । यदि मज्जनरूप स्नानपक्ष तदा ब्रह्मचारिणा दण्डेनेवाप्सु परि प्रपनमात्र तय न तु कान्त्यादसिद्धये यतनीय मलापसा 'रमादिना ॥ आगमड का मजेतान बाहुभ्या नदी तरत्। मलापकर्षणं न कुर्यात् ।। मुण्डो जटिल शिवी वा । २४ । दे। मुण्ड शिखारहित ॥ आशिखारहित । जगवान् । चूडा वा धारयेत् ॥ साय पात सन्यामुपासीत । २० । दे । सकलादित्योपलधित कालो दिवस । आदित्यशूय कालो रात्रि । अर्कोदितेन वा तगतेन वादित्येनोपलक्षित — काल 1 Tlus B1 (text and omin ) ld (te t) anl fthms " धारयत first h nd of Directed into धारयत् and thu also Ad ( omm ) and of the mss of Der D ( second hand ) and A Thu Ad the ings of Dev ruud sfat 207 3 Man dhe II 1 ( 4 व दियो l of D v 8 ·काठकगृह्यसूत्रे १ । २६-२९ ॥ (१॥ १।२६-२९ ॥) सधि । सधौ भावा सध्या । तामुभयीमपि प्रत्यहमुपासी त । उपासन सेवा । कथमुपासीतेति ॥ आसायमपराहे प्रात पूर्वाह्ने सध्या सूर्यनक्षत्रवर्जित कालमुपा सीत । उपवासे वा ध्यानमिति पर्याय । द्वितीयनिर्देशात्सर्व कालमुपासीत ॥ तष्ठेत्पूर्वाम् । २६ । दे । पूर्वी पूर्वाह्नभागभवा तिष्ठेत् । निवृत्तगतिपूर्व प्राङ्मुखो जप नवतिष्ठत सनक्षत्रकालादारभ्य आ सूर्यज्योतिषदर्शनात् ॥ आ० स्थित उपासीत पूर्वी मध्या प्राङ् ॥ मासीतोत्तराम् ।२७॥ दे। अपराह्नसनिहितामुपविष्ट प्रत्यङ्मुख सभास्करकालादारभ्य जपन्नासीतेत्या तारकज्योतिषदर्शनात् ॥ आ०द्वितीयामासीन प्रत्यङपासीत इद जपन् । ओ भूर्भुव स्वरित्युक्का तत्सवितुरिति' सावित्री- मन्वाह । २८॥ दे । त्रिराचम्य द्विरुन्मृज्य खान्युपस्पृश्य त्रीप्राणायामा पञ्चदश मात्रपरिमाणान् स्मार्तोक्तान् कृत्वा प्रतिप्रणवयुक्तव्याहतिस प्तकावितसशिरस्कसाविच्या त्रिरभ्यासेन परिच्छिन्नास्त्रीन प्राणायामान् कृत्वाघमर्षणादिसूर्योपस्थानान्तं भूर्भुव खरिति महायाहृतित्रययुक्ता तत्सवितुरिति सावित्रीमभ्यस्ता जपेत् ॥ आसावित्रीग्रहण क्षत्रियवैश्ययोस्त्रिष्टुब्जगत्यौ भवत इति सूचय ति। तसवितुरिति गृह्यान्तरे तयोर्विहिते इह तु सूत्रातिरेकेण ।। प्रागस्तमयानिष्क्रम्य समिध आहरेद्धरिणीब्रह्मवर्चस काम इति श्रुति । २० । 1 गतां T 2 स्वरिति पूवमुक्त्वा Ad 3 The verse 1 not found in the printed text of the Kathaka but it must be contained in the Katha aranyaka 4 The Bombay ms of Br 2 (not the me of I ahore) and of the ms of Dev T read सावित्री त्रिरन्वाह 5 Comp Dev on XLI 20 6 The continous text of Br according to the ms of Bombay (not that of I ahore) has समिद्ध आहरेडरिणीब° and comp oto 1 o the rest pime ·काठकगृह्यसूत्रे १।३०-३२ ॥ (१।१।३०-३२॥) दे० । अनस्तगते भानौ प्रामानिष्कम्याष्टौ समिधा ऽग्निसमिधनार्थ हारतवर्णा आर्दा आहरेद्यो वेदाध्ययनतदर्थानुष्ठानादिसमृद्धि लक्षण ब्रह्मवर्चस कामयने । आ। प्रागस्तमयानिष्कम्य ग्रामात्समिधा आहरेदग्नीधनार्थ । अ टौ हरिणीरार्द्रा ब्रह्मवर्चसकाम । अध्ययनविज्ञानकर्माचारानु ष्ठानकृत यत्तेजस्तब्रह्मवचसम् ॥ साय प्रात सन्ध्यानि सरण भैक्षचरणमग्नीन्धनम् ।३०। देसाय प्रातश्च सध्योपासनार्थ प्रामाहिर्नि सरण कतव्य । साय प्रातश्च भैक्षचरण कतव्य । उभयकाल हि भोजनमाना त। एवमग्निसमिधन कालद्वये ऽपि कर्तव्य । चतस्र प्रातश्चतस्र सायं समिधो होतया ॥ आसाय प्रातश्च सध्योपासनार्थ प्रामानि सरण निष्क्रमण कत व्य । भैक्षचरण । साय प्रातर्भोजनद्वयार्थ कर्तव्यमिति शेष । अग्नीधन साय प्रातरेव कर्तव्यम् ॥ सायमेवाग्निमिन्धीतेत्येके । ३१ । दे। अत्रपक्ष चतस्र समिध आहतव्या ॥ आ।केचिदेव मन्यन्ते न प्रातरग्नीधनमपि तु सायमेवेति ॥ भैक्षस्याचरणे दोष पावकस्यासमिन्धने । सप्तरात्रमकृत्वैतदवकीर्णिव्रत चरेत् ॥३२॥१॥ (१॥१॥) देशाकरणमवकीर्ण कामतो ब्रह्मचारिणो रेतस उत्सग । अव- कीर्ण विद्यते यस्य सोऽवकीर्णी। तस्य व्रतमानातं । तत्सध्यापासनादिकमकृत्वावकीर्णिवतं चरेत् । किं परिपूर्ण माब्दिकमेव । नेत्याह । सप्तरात्रमिति । अन्ये तु व्याचक्षते । सध्योपासनादिक सप्तरात्रमकृत्वावकीर्णिवतं चरेत्परिपूर्णमे वेति। सप्तरात्रा यूने ऽधिके वा अकरणे न्यूनमधिक चेति । नैऋतं गर्दभ च ।आलभ्यति शेष निर्ऋतिं गईभेनेहेत्यर्थ । 1 Thus the ms (Dual”) cp Man gihs I 1 15 2 This sloka 18 found also Baudh dhs I 47 cp Visnusmrti 28 52 etc 3 Now follows Vi nagm ti 28 49 6-50 ·गा काठकगृह्यसूत्रे २॥ १ ॥ (१। २।१॥) ११ एतत्सवत्सर व्रत चरेदिति । अत्रापि पूर्ववद्योजना ॥ तञ्च होममात्र । यदाह याज्ञवल्क्य । भैक्षाग्नि यमिति । तत उपस्थान । एते रहस्ये । नैऋत गदभ चरुं वा सवत्सर व्रतचर्या । कामतो रेत सेक एव भवति । प्रकाशे सप्तरात्र वावकीर्णिव्रत चरेत् । व्रतमेव चरेन हाम । तच्च व्रत सप्तागार चरेद्भक्ष विशुध्यति ।अत्र पुन सवत्सरेण ॥ भूरसीत्यनुवाकेनाग्निमुपस्थायधो ऽसीति समिधमा चाति समिदिति द्वितीयामिदमहमिति तृतीयामिदम मग्नाविति चतुर्गम् । १। ३० । समिदिति द्वितीयामित्यादौ सर्वत्र समिधमादधातीति सबध । Ti e readı f D vapala is uncertain and has been reconstructed y me lhem D has नैऋत (with anusvara! ) पालभ्येति शेष ऋति गदभनेष्टुत्यथ गदभ चत सव सरं व्रत चरदिति अत्रा'प पू° The words लियोन Cett Pre n t found in T in D they are added in ri inalls hul a 1 stead of a na Are the rd नत गदभ च । \s they are missino in Brit 18 t pr b hl tief lelo ed to o ir test they micht be cited from Jarh t th Kat is See th comm of Ad on our sutra III 3 The tir ( the homa and the up sthana) are २८ ।। tle Ral (viz prob bly the rangaha of Kt Ma IN I31-14 The Mos ID म यादधाति tl The srg Eidth utra 1 + 1। b 111 + Str on the Lahore me file au are giv fi 10 4d lle B ink v M fB las only this that Tatls aft ratata thon mi ti be in tl idam ah a tutilu al akalaatl ni Er m the Vs of Devapalu tır 201ee with the Bombay VIS of Br Iut the i ribince omits the kalapatha 1 them anti id ni shair Tut on the last mantra complete । bu tiegtate fuffair with Devapāla original text mntary l r the two mai tra ee the Appendix ms ecm ·नमस्ते ऽस्तु १२ काठकगृह्यसूत्रे २।२॥ (१।२।२॥) एधो ऽसीति प्रतीकेनधिषीमहीत्यन्तस्य ग्रहणम् । एव समिद सीत्यनेन समेधिषीमहीत्यन्तस्य । इदमहमित्यनेनापि भवा मीत्यन्तस्य । चतुर्थ सकल पठित ॥ । यस्मिन्ननावुपनयनहोम कृतस्त मानव्रत यावद्धारयेत्। तस्मि स्वैविद्यकादयो व्रतहोमा । तमेव साय प्रातरिधीत । उद्धता वोक्षिते ऽग्निं प्रतिष्ठाप्य तस्य पश्चाप्राङमुख उपविश्य। परिस मूह्य पयुक्ष्य परिषिच्य । उत्तरोऽनुवाको धिष्ण्यानामनिरसा मग्निगणाना चेत्यार्षमनुस्मृत्य । विभूरसि मामा हिंसीरित्युपतिष्ठते। तत उपविश्यधो ऽसीति यथाकैश्च तुर्भिमन्त्रैश्चतस्त्र समिध आदधाति ॥ आअग्निमुपस्थाय | अग्निं य कचित् । इदमहमिति तृतीया समिधम् । इदमहमग्नाविति चतुर्थीम् । भिन्नसमानातत्वात् म न्त्राणा द्वितीयादिग्रहणम् ॥ तेजो ऽसीत्यग्निमनुमन्वयते तेजो मयि धेहीत्यात्मान शेषेणोपतिष्ठते ।२। दे । अत्र योग्यत्वादनुमन्त्रयत इत्यध्याहार | अग्निमात्मानमिति कर्म निर्देशात् । तथा चान्यत्र परिभाषा दृश्यते । कमनिर्देशे मन्त्रोऽनुमन्त्रण इति ॥ ब्रा तेजो ऽसात्यग्निमनुप त्रयते । तेजा मयि धेहीत्यामान हृदय देश । अपो ऽद्यान्वचरिष स माग्ने वर्चसेति पुनरुपतिष्ठते । तत उपविश्य त त्वेति विमुच्य । पूर्ववत्पर्युक्षण परिषेचन च ॥ 3 1 अपि n t_n A1 इति alded by me 3 The verb (अनुमन्त्रयत) $ not given here by Devapıla but t is found in a citation firtheron Both the M38 of Br omit the verb wuch 18 found in Ad and the Ricakas $t Bol ad T -Devapala s remark इत्य याहार refers to the seconlobject प्रात्मानम् 4 Irobably in th Parıbha a part of the Yajuasutra of I an ak i Thus T कमनिर्दियो th trM i Deiyala ·काठकगृह्यसूत्रे १॥३४॥ (१।२।३४॥) १३ तत 'प्रात प्रागुदयात् । ३ । दे। अग्निसमिधन कुर्यादिति शेष । साय प्रातश्चाग्निसमिधनमे कीयमतेन द्योतितम्। तत्र कालावधिप्रतिपादनार्थमेतत् । प्रात यंदाग्निसमिधन कतव्य तदादित्योदयात् प्राक् सायमप्यस्तम या पूर्वम् ॥ आ। यथा प्रातरनीधनम् । प्रागादित्योदयात्तु ॥ द्वादशचतुविशति षट्त्रिंशतमष्टाचत्वारिंशतवावर्षाणि यो ब्रह्मचर्य चरति मलजुरवल कृश सर्व स' विन्दते मात्वा यत्किंचिन्मनसेच्छत्येतेनैव धर्मण साध्वधीते । ४॥२॥ (१।२) दे । एतेनैव पूर्वोक्तधर्मकलापेनापलक्षित सन् स साधु यथास्थान करणवर्णखरमधीते। स मात्वा स्नातकधर्मानिर्वावबु द्धवेदार्थ कृतदारसग्रहो जातपुत्र कृष्णकेश कृताग्न्याधानो यत्किंचन कामयते स्वर्गपशुपुत्रादिक फल तत्सर्वे सम्यगवबु ध्य स्मार्तकर्मानुष्ठानद्वारेण विन्दते लभते। मधीते । शक्तिप्रक्षाव्यवसायादिकमपेक्ष्य प्रतिवेदं द्वादश वर्षा णि ब्रह्मचय चरन् । तेनैकत्र वेदे द्वादश वर्षाणि परिश्रम क तव्य द्वयोश्चतुर्विशति । त्रिषु षट्त्रिंशत । चतुर्खष्टाचत्वारिं शत । नैष्ठिकब्रह्मचर्यापेक्षं चात्राशचत्वारिंशद्वर्षे घेदचतुष्टया ध्ययन बोद्धय। आश्रमान्तरार्थिना सर्वथा प्रशाधनु कियन्त काल 1 Thu all the 11 f De ajala dth Par siai raha 1 301 and of the M S f Br the Lah re in th Bombay Vs of Br anl TI read तथा 2 P तथा । Of the MS f Derapala AD omit thi word iti found in all the other Mss # A sloka After अधीत this of Devapala give separated by a it rafı ure the words for It eems not to belong to ( नि । the txt । बाध्य D ·१४ काठकगृह्यसूत्रे ३।१॥ (१।३।१॥) सारेण वेदावेदौ वेद वेदैकदर्श वाधीत्याधिगम्य च धर्मस हचारिणीपरिग्रहपूर्वकगृहस्थाश्रमादिकमनुष्ठातव्यामिति । की दृशस्त्रवर्णिक । मलजु मलिनजानुरस्नानात् । अबलश्च भैक्ष भोजनात् । कृशश्च शुश्रूषादिपरिश्रमात् ॥ आ। एष ब्रह्मचारी द्वादश चतुर्विशतिं षट्तिशतमष्टाचत्वारिंशत वा वर्षाणि । प्रतिवेद द्वादश तदर्थ पाद ग्रहणात स्मृतिदश नात्यो ब्रह्मचय चरति मावा स सर्वे विन्दते इति । मलखुर्मलिनजानु रुच्यर्थ स्नानाभावात् । सर्व यथोक्त वेदफलमाप्नोति । स्वाध्यायफल घृतकुल्यादि । काम्यफल पुत्रपश्वनादि। यत्किं च मनसा प्राथयते तदिथमधीतवेद अ विकल्प प्राप्ताति एतनैव धर्मेण यदधीते साधु भवति शोभ नमित्यथ ॥ दे। ब्रह्मचयव्रतस्याचायपूजाविधिद्वारेणावधिमाह ॥ छन्दस्यान्युद्ध्वा स्नास्यन्गा कारयेदाचार्यमर्हयेत् ।। दे। छन्दसि वदे ऋग्यजु सामलपणम ब्राह्मणाथवादनामधेय भदयुक्ते य व्यवस्थिता अर्थाद्वादशाध्यायनिर्णेयास्तान् बुद्धवा तयोग्यत्वात्नास्यन् दारपरिग्रहार्थ स्नानकधर्मा प्रहीतुमिच्छ- न आचायमधीय गा मधुपर्काथै कारयेत्स्वधन च द वा अ हयेत् । सा मधुपर्कोपयोगिनी गुरवे नास्यते । आचार्यो हि शिष्याय सिनासवे मधुपर्क ददाति । शिष्य आचार्याय दक्षि णामिति कचित् । अन्य तु गाप्रभवा मधुपर्को गाशब्दन विष क्षित इति व्याचक्षत । तनाचायमधीष्य मधुपर्को म दीयता मिति मधुपर्क कारयदित्यर्थ । गृहीतमधुपकश्च ब्रह्मचायाचा यमहयेहक्षिणादिना यथाशक्ति पूजयत् । अये तु सूत्रभवन व्याचक्षते । छन्दस्यथान्बुवा सास्य गा कारयेदि येकम् आचार्यमहयेदिति द्वितीय । अ चायमधीष्यादावात्मने गा 2 कदस्यार्था Ad Paris 230 St and the first hand of 4 ( Devapala ) 3 Thus constantly A'l अधीय D अधीय्य। 4 स्याथा A (fnst hant) TD I ÝM nu III 1 mistead of C rrectel 11t अभ्या ·काठकगृह्यसूत्र ३।२॥(१।३।२॥) मधुपर्कं च दापयेदित्याद्यस्यार्थ । तस्माद्गृहीतविद्यो गुरु णानुज्ञात मायात्मात्वा च भार्यामधिगच्छेदनुत्सृष्टो हि वीर्य हित्वापावर्तेत । तथा च श्रुति । इद्रो वै प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासस वा अनुत्सृणे वीर्य हित्वोपावततेति। आचार्यों ब्रह्मचारिण प्रजापतिरिति च ॥ ब्रा विद्यकापवगहोमान्त ऽग्नौ दण्ड प्रास्येदप्सुमेखलामजिन वा सश्च । तत आचार्य मधुपर्केणाईयेत् । तच दक्षिणया तोषयि त्वा स्नायात्॥ आ। छन्दसि वेदे । अर्थान्बुद्धवा । बहुवचन विध्यर्थवादम त्रगुण विधिनामधये श्रुत्याधुपदेशातिदेशोहबाधात्युच्चयलक्षणतत्र प्रसङ्गादीनान् सम्यग्ज्ञात्वानन्तर गा कारयेदाचार्यमात्मन' । गोश देन गासाधनो मधुपर्क उच्यते । विद्यान्ते आचार्येण शिष्यमधुपर्को देय। आचार्य मधुपर्क कारयेत् आ चार्यमहयेत् । अवाप्तमधुपर्क सो ऽप्याचार्यमर्हयेभूरिदक्षि- णया' । आचार्यशब्द काकाक्षिन्यायेनोभयत्र सबध्यते॥ श्रोत्रियोऽन्यो वेदाध्यायी। २। दे। द्विविधा ब्रह्मचारी दर्शित । उपकुर्वाणो नैष्ठिकश्च । उपकुर्वा णो यो ब्रह्मचर्य चरित्वा मानदारपरिग्रहादिक सश्रयेत । नै ष्ठिको यो ब्रह्मचर्येण निष्ठा गमयति । तत्रोपकुर्वाणकस्य साव धिक ब्रह्मचर्यमिति । तदपेक्ष्योक्त छन्दस्यानित्यादि । नैष्ठि कापेक्षया त्विदमुच्यते। अन्यो नैष्ठिको ब्रह्मचारी श्रोत्रियो वेदा ध्यायी । श्रोत्रियश्छन्दो ऽधीत इति धात्रियशब्द । वेदाध्यायी निपानित । ततश्चैतदुक्त भवति । अन्यो नैष्ठिका ब्रह्मचारी | 1 The passage 18 given according to A audT D puts the closing sentence before तथा च श्रुति ।2 Thus D अनुसष्टो हि 1 अनुत्सृष्टस्तु A 3 Thus A हित्वोपावर्तेतति D हित्वापावतेति T 4 These sruti citat ons are not found in the printed Katha texts • Sic ms ! 6 स्मारयेत् the Ms 7 बुरु instead of भूरि th Ms (or must गुरु be read ? ) 8 This passage nly found in 1 1 ·काठकगृह्यसूत्रे ३।३-५॥ (१।३।३-५॥) वेदाध्यायीति पुनर्वचनमवधारणार्थ ॥ आश्रोत्रियो ऽधीयान एव नाथा । स नैष्ठिकब्रह्मचारी॥ न तस्य स्नानम् । ३ । दे। तस्यान तगेतस्य नैष्ठिकस्य मान नास्त्रीत्यर्थ । यस्य तूपकु र्वाणकस्य स्नानादिकमास्ति तस्य मानकर्तव्यतामाह ॥ आनानाख्यसस्कारस्तस्य नास्तीत्यथ ॥ अथास्य स्नानम।४। आ । अधिगताथस्य गाहस्थ्य चिकीर्षोरुपकुणब्रह्मचारिण स्नानमेतदुच्यते ॥ घजपरिहित प्रगद्य' जटाश्मश्रुलोमनखमभिसहार्यापो हि ठेति तिमृभि सायाद्धिरण्यवर्णा इति च द्वाभ्या हिरण्यवर्णा शुचया पावका यासु जात कश्यपो यास्विन्द्र । या अग्नि गर्भ दधिरे विरूपास्ता न आप श स्योना भवन्तु॥ हिरण्यवर्णा शुचय पावका विचक्र मुर्हित्वावद्यमाप शत पवित्रा वितता' ह्यासा ताम मी देवा सविता पुनात्विति श न इतिचद्वाभ्याम् ।। दे। गोसमूहो ब्रज । तेन परिहितमधिष्ठित दश प्रपाद्य निवेश्य । प्रयोजककर्तुराचायस्याय निदेश । यथासभव जटिलपमे प्रपद्य the Bombay Ms of Br and the Parn 2n Ricaka and this probably was the original reading cp Baudh srs XVII 39 D Bharadi grhs II 18 (प्रपद्यत) and Ap gihs 12 I (प्रविश्य ) 3 The reconstruction the original satra 18 difficalt The text of Devapala runs ०पो हिराति तिमृमि नायाविरण्यवर्ण इति च द्वाभ्या (thus AT इति चतमृभि D) श व इति च द्वाभ्याम् । From the Mss of Br the one of Lahore rends as given above the Bombay m8 after feruuauf sfat a anzi gives only the gec id mantra (sakalapathena) With this agrees the Par rc But as Br does not afterwards give these two mantras they must have formed part of his text Ad has not handed down the text proper 2 Devapala has read विततान्यासा । The reading accepted into the text 18 that of Brand of the Oxford Parisian and Boinbay rcakas 4 of ·काठकगृह्यसूत्र ३।५-८॥(१।३।५-८॥) जगना वापन शिखिपले केशाना । तेन जटादिकममिसहार्या पसाय वापयित्वा । आपोहिष्ठेति तिसृभिः समार्जन कुर्वन्त मायात स्नापयत् मज्जयेत् हिरण्यवर्णा इति द्वाभ्या द्वितीय मज्जन कुर्यात् । श न आप इति तृतीय । हिरण्यवर्णा इति शाखान्तरीयत्वात्समस्ता 1 सूत्रकृता पठिता ॥ प्र० । ब्रजपरिहित देश जगश्मनुलोमनख परिवापयित्वा ।। आवजपरिहित प्रपाद्य कशवापात् । बजो गोष्ठान तच्च परिहित परिश्रित। तच्च श्मश्रुलोमनखमभिसहार्य वापयित्वा शुद्धयर्थ स्नान कृत्वा आपो हि ष्ठेति तिसृमि सायात निमजेत् । ततो हिरण्यवर्णा इति द्वाभ्या पुन मायात् । श न आपो धन्वन्या इति पुनरेव च ॥ चौस्ते पृष्ठमिति छत्र धारयेत् । ६ । अातत शोभनानि वस्त्राणि परिधाय द्यौस्ते पृष्ठमिति छत्र धारयेत् ॥ आ । एवं त्रि नात्वा । उत्तीर्य शोभनवाससी परिधाय द्यौस्ते पृष्ठमिति छ धा० ॥ इममग्न इति हिरण्यम् । ७ । २० कटककुण्डलादि हिरण्यम् ॥ ब्रा रुक्मे कुण्डले च श्रात्रयो । प्रतिष्ठेस्थो देवतेमामा हिंसिष्टमिति वाराह्या उपानही प्रतिमुञ्चते ।८। 1 Thus 1 HET HO qidai A D bit fir t hand of D पठित pointing to pos ible ममस्त सूत्रकृता पठित । 3 Cp III 10 4 Thus read the of the text of Devapala (A first hand only वाराह्योपानहौ) the of Br the Stein and Parisian rcakas Ad (text and comn) and the Bombay ms of Br have वारायापानही id this scems to be the (incorrect) reading Devapala had Thus the ms mss Lahore me ·१८ काठकगृह्यसूत्रे ३।८-११॥ (१।३।८-११॥) दे०। प्रतिष्ठे स्थ इत्यादिना वाराह्योपानहौ। प्रतिमुञ्चते परिधत्ते । वाराहशब्दो वराहचर्मणि वर्तते । वराहचर्मणा निवृत्ते' इत्यण् । तस्याणितौरनाषयोगुरूपौत्तमयो षङ् गात्र इति प्यङ्यङश्चाप् वाराहो च ते उपानही वाराह्योपानहौ । वराह सूकर । । अन्ये तु वाराह्यशब्द सनिधेशविशि टोपानद्वाचक व्याचक्षते । चतुष्कच्छादितवतू । अपरे णया चर्ममात्रमयोत्व' वर्णयन्ति । नहि कश्चिदाचार्य सूक रचर्ममय्यावुपानहौ परिदधदृश्यते । केचित्तु पठात धारा छुपानहाविति । तत्र वाराहो उपानहाविति द्वे पदे। छन्दोव सूत्राणि भवन्तीति । प्रथमाद्विवचनस्य लुक् । पूर्वसवर्णा देशो वा । सुपा सुलुक्पूर्वसवणेत्यादिना ॥ आ० । अनेन वाराह्योपानहौ प्रतिमुञ्चते । वराहचर्मनिवृत्ते वारा ह्यो यश्चाप्' । वाराह्य च ते उपानही वाराह्योपानही ।। द्विवस्त्रो ऽत ऊर्ध्वम् । ९। दे० । अतो ब्रह्मचर्यादृवं द्विवस्त्र । ब्रह्मचारी ह्येकवस्त्र आसीत् । मृगाजिन हि तेनोपरिधारितम् ॥ आoनानादूर्ध्वं द्विवस्त्रो भवति । सत्यप्यन्तर्वाससि । तथा वसि ष्ठ.13 | सातकाना तु नित्य स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् ॥ तस्माच्छोभन वासो भर्तव्यमिति श्रुति । १० । दे। तच वस्त्रद्वय विभवानुसारेणात्कृष्ट कतव्यम् ॥ आकासति विभवे न जीर्णमलवद्वासा स्यादिति ॥ वैणवदण्डधारी नित्य छत्रधार्यपन्थदायी । ११ । दे । वेणो 15 सविनाच दण्ड धारयेत । तच्छीलो वैणवदण्ड धारी । नित्यमिति । न त्वष्टम्भनाधर्थितयैव कदाचिदेवेति 1 यौपा T छुपा0 AD 2 Thus T and second hand of A(first hand Oaxfu) which arajn 18 changed into oqiy as reads also D . Thus DA निवृत्त T 4 See Pannn IV 178 51 c 746 Meaning ? 7 Thus the three copies 8 Mahabhasya I 1 19 प्रथमदि० T 10 Paini VII 183 11: निवृत्त ? 12 यदच्चापिचाप 14 Gaut dhs IX 3 15 वेणुसब " the 118 18 XII 14

·काठकगृह्यसूत्रे ३।११-१५॥ (१।३। ११-१५ ॥)
एव छत्रधारी । अपथदायी । नान्यस्मै पथान दद्यात् ॥
आ।छत्रधारी वषतपयो । अपथदायी । चक्रिणो दशमीस्थस्य
रोगिणो भारिण स्त्रिय । स्नातकस्य च राक्षश्च पथा देयो
वरस्य चति । दृष्टविरोध वर्जयित्वा न कस्यचिमार्ग
दद्यात् ॥
अदत्तहरण प्रतिषिद्धम् । १२ ।
दे। परकीय यद्रव्य त परेणादत्त न गृह्णीयात् ।न परस्वमपहरे
दिति श्रुत्यादिनिषिद्धत्वात् ॥
आननु सवस्यैवादत्तहरण प्रतिषिद्धम् । उत्सृष्टमप्यन्येन न प्रति
गृह्णीयादित्यथ ॥
अपरया द्वारा नि सरणम् । १३ ।
दे। प्रतिषिद्धमिति कण्डिकान्त यावदनुषङ्ग । प्रसिद्धमविग
हित यद्धार ततोऽन्यया द्वारा अप्रतिषिद्धया गुप्तान्त'पुरा
दिनि सरणप्रवेशाय परिकल्पितया नि सरण प्रवेशन च
निषिद्धम् ॥
आनिकृष्ट द्वारमप्रसिद्धमपरमिति' तया द्वारा न प्रविरोत् । न
निसरेत्पर गृह वा॥
मलवद्वाससा सह सभाषा । १४ ।
दे । मलवद्वासा श्वपचादि । तेन सह सभाषण निषिद्धम् ॥
७। मलवद्वाससा भवन्त्युदक्या सूतिका श्वपाकाशुचयो ऽन्त्या
वसायिन इति॥
आमलवद्वासस श्वपाकाद्या । तै सह सभाषण न कुर्यात् ॥
रजोवाससा सह शय्या । १५ ।
दे। तथा रजोवाससा रजस्वलयोदक्यापरपर्यायया सह शयन
निषिद्ध । स्नानस्य विवाहोपक्रमत्वादेवमुच्यते । इतिकर्तव्यता
हि स्नान । विवाहमृते नास्ति प्रसक्ति ।
आरजोवाससा स्त्रिया प्रतिस्नातयापि सह शयन प्रतिषिद्धम् ॥
) परिमिति the ms 3 Thus the mss
1 Manu II 138

·२० काठकगृह्यसूत्रे ३।१६-४।१॥ (१।३। १६-४।१॥) गुरोर्दुरुक्तवचनम् । १६॥ दे। गुरोर्मान्यस्य दुष्ट पुरुषादि वचन प्रतिषिद्धम् ॥ आ०।गुरोर्दुरुक्तवचन साधिक्षेप प्रतिषिद्धम् ॥ अस्थानेस्मयन सरण गायन नर्तन तस्य चेक्षणम्।१७॥३॥(१।३) दे । अस्थाने गुरुस्त्रीजनादौ स्मयन हसन प्रतिषिद्ध । एव सरण गमनमस्थाने रहस्यगुरुजनाद्यधिष्ठिते । एव गायन गीत नर्तन चास्थाने निषिद्ध । न तूत्सवादौ ममानशीलमध्यगत स्य गुप्तस्थाने । तथा च महाव्रते गीतवाद्यनर्तनकर्तव्यतावचन। तमुद्गाता वादयित्वा प्रस्तात्र प्रयच्छति प्रस्तोताध्वर्यवे ऽध्वर्यु रन्यस्मै ब्राह्मणायेत्यादि वीणादिवादनवचन श्रूयते । तस्य च नत्तगीतादेरस्थाने ऽवेक्षण प्रतिषिद्धम् प्र० । देवतोसवाग्न्याधयशिवराज्यादिविहितजागरणादौ तु न दोष ॥ आ अस्थाने असमानशीलेषु स्मयनं हसन सरण गमन गायन गीति' नर्तन गात्रविक्षेप तस्य च नत्तादेरीक्षणमुपस्थाने वर्जयेत् । स्थाने पुनर्न प्रतिषेध । महाव्रतादौ धर्मार्थ वा ।। अथातोऽष्टाचत्वारिंशत्समितम् । १। दे० । व्याख्यास्याम इत्यध्याहार व्रतमिति च प्रस्तावादम्यते । चतुर्पु वेदेषु यदशचत्वारिंशत्सवत्सरै समित परिच्छिन्न प्रतमुकं तस्य प्रतिनिधिभूत सवत्सरनिर्वत्यै व्रत व्याख्या स्याम । यस्य वेदमधीयानस्य यथाकालविहिन व्रतं न सपन्न तेन चैतत्कर्तव्य । अधीतवेदचतुष्टयेनैतदेव विद्यकवतमि दमुच्यते' । स्नानादनतर चास्याभिधाने प्रयोजन स्नात 2 Thus T वाचयित्वा AD 3 Apparei tly a citation from the Vaitanikasutra cp Āp srs XXI । अस्थाने वीवण T 5 स्नाने the us AT चतुष्टयेन चात एवं D Se chapter XIII 8 धानेन । 1 Thus the Mss 18 10-11 6 Thus

·काठकगृह्यसूत्रे ४।१-५॥ (१।४।१-५॥)
कभूतेनाप्येतत्कर्तव्य प्राग्विवाहादिति । अन्ये तु यथाकाल
विहितवतसपत्तावप्येतद्वार्षिक व्रत तपोऽतिशयसिद्धार्थ कर्त
व्यतयानेन विधीयत इति व्याचक्षते ॥
ब्र० । गृहस्थाश्रमात्सुकस्य न नैष्ठिकस्य । अत्रापि यस्य द्वादश
वर्षाणि ब्रह्मचर्यमभिप्रीत तस्य मासत्रयमेष विधि । यस्य
चतुर्विशतिं वर्षाणि तस्य मासषट्क । यस्य षट्त्रिंशत वर्षाणि
तस्य मासनवक। कालौ तु दीर्घकालब्रह्मचर्यनिषेधा
दायुषश्च ह्रासादेष विधिरुपपन्नतर प्रतिभाति ॥
आायथोक्तकालब्रह्मचर्य कतुमसमर्थस्येदमष्टाचत्वारिंशत्समित
व्रतमुच्यत । असमावृत्तस्यैवेदम् ॥
तत्र विधिविशेष ।२।
दे। उच्यत इति शेष ॥
आतत्र विद्यकविधेश्य विशेष ॥
नियमेष्वाचार्यप्रधान स्यात् । ३ ।
दे। स्थानासनादिकान्वक्ष्यमाणानियमानाचार्यमादाय कुर्यात्। आ
चायप्राधान्येन च वेदगुणनार्थाभ्यासावनुवर्तेते ॥
आगनियमेषु स्थानासनादिघाचायप्रधान स्यात् । श्रान्त आचा
र्यानुशयोपविशेत स्वपेद्वा॥
निलयार्थी यूनबद्ध न प्रविशेत् । ४।
दे । शीतातपभीता निलयार्थी भूत्वा यूनबद्धं मिश्रवेणुवीरणका-
ण्डादिनिबद्ध कुरीशालापाटादिकवासविशेष न प्रविशेत् ॥
आ।शरणार्थी यूनबद्ध शुल्बबद्धं न प्रविशेत् ॥
अनिलय स्यात् ।।
दे। न केवल परिनिर्मितमाश्रयविशेष न प्रविशेद्यावता स्वयं निल
यमात्रमपि न कुर्वीतेत्यर्थ ॥ यद्येव पात्याकरकाध्यायुपतषा
देहभङ्ग स्यादित्याशझ्याह ।
1 Instead of पाटा T has °पर्णा Ad पाटादिक

·काठकगृह्यसूत्र ४।६-९॥ (१।४। ६-२१)
अन्यत्र वृक्षावाल्मीकादा।६।
दे । वृक्षादिकमाश्रयदित्यथ । वाल्मीक वल्मीकभूभ्यादि ।
आ।अनिलय एव स्यादवृक्षवल्मीक वजयित्वा ॥
निस्तान्तवमित्येके ।।
दे० । ततुर्वेणुरिति केचित् । शी याद्युपहतो वशनिर्मितव्यतिरेकेणा
श्रयान्तर विशेत् । रज्जुस्त तुरित्यन्ये । रज्ज्वादिव धैर्यन्नि
वृत्त शालादि तत्तान्तवम् ॥
आगनिस्तान्तव प्रविरोदित्येके मन्यन्ते । प्रतिप्रविशेदिति सिंहाव
लोकितन्यायेन प्रतिप्रसूयते ॥
यथोक्तमेक तु वास शाणी कुतप वा।८।
दे । यत्पूर्वमुक्तम् एक वासस्तदत्रापि । इयास्तु विशेष । इह
शाणी कुतप वा । शाणी बरासी' । सा पुन क्षौमीति प्रसि
द्धा । क्लिन्नकुट्ठितदर्भनिर्मितेति त्वये । अजलोमनिर्मित
कुतपम्॥
आययो कमेक तु वास अजिनमेव । तुशब्दो ऽवधारणार्थे । वासो
ऽवधायते । शाणी बरासी। कुतप पर्वतीयच्छागरोमकृत वास ॥
परिमितमुर प्रमाणमुपरिजानु ।९।
दे । उरस आरभ्य जानुनोरुपरिभाग यावद्व्याप्नोति तावत्परि
मितमेतत्तयम् ॥
1 Thus DT A (text and every sl ere comm ) वलीकाद 11st ad ot
वाल्मीकार and thus also the Bombay copy of Br वामीकान् the Parl
and Stein icakas gerai ( better readino ? ) the Lahore copy
f Br and the Bombay rcaka
2 वा T
3 Was the original
readin निस्ता तक non_sing mase ) इति ? Sce Samavidh br II
4 I निवृत्त 5 शणीचीर the Lahore copy of Br and the
Bombay and Stein 11cakas 6 See 12 7 वरासी the Mss
8 luteal fr A1 किन कुरित to be emended in t कुत'

·1 काठकगृह्यसूत्रे ४ । १०-१३॥ (१।४।१०-१३ ॥) आ०।अल्पमित्यर्थ । चतुर्थकालपानभक्ष ।१०। दे। सायप्रातमनुष्याणामशन देवनिर्मितमिति भोजनकाल । तत्र प्रथमादेनस्य सायप्रातर्लक्षण कालद्वय । द्वितीयदिनस्य च प्रात काल वीयत्वा साय चतुर्थ काले भोजनपेयपाने कुर्यादित्येके। एक यवधानेनैककाल भुञ्जीतेत्यर्थ । अन्ये त्वाहु । पीयत इति पान क्षीरतक्रादि । तदेव चतुर्थकाले पश्चिमाहरे भक्षो स्येनि।क्षीरादिपाने च भक्षशब्दो दृष्ट । अभक्षो वायुभक्ष इति॥ आजचतुर्थे चतुर्थे पानकाले भोजनकाले भक्षो यस्य स तथोक । भोजनपानशब्दे प्रतीच्या व्यवहरन्ति । सायप्रात परिकल्पनया त्री पानकाला परित्यज्य चतुर्थे भक्षयतीत्यय ॥ असञ्चयवान् । ११॥ दे । हिरण्यादिसवय न कुर्वीतेत्यर्थ । आभिक्षित्वा सचय न कुर्यात् ।। अहरहर्वा भैक्षमश्नीयात् । १२॥ दे। भिक्षाणा समूहो भैक्ष । पूर्वेण भिक्षाणामपि सचयस्य प्रति धे प्राप्त प्रतिप्रसवो ऽनेन क्रियते । प्रतिदिन भक्षमश्नीयात् । शरीरापाटव तु कदाचिदेकामपि भिक्षामभीयात्। अटितुमशक सक्तुकणिकादिकवा तावन्मात्र सचिनुयादित्यनेनाभिप्रायेण वा शब्द ॥ अहस्तिष्ठेद्रात्रावासीत । १३ ॥ दे । कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे* ऽह शब्दाद्वितीया । अहनि तिष्ठे देव । ऊर्ध्व एवासीतेत्यर्थ । रात्रावासीत । उपविशेदतिभ्रान्त सुप्यादपि । अत्यन्तसयोगाभावात् ॥ आअह सर्व तिष्ठेद्वितीयात्य तसयोग ।रात्रावासीत । अनत्य- न्तसयोगात् श्रान्त खपेदपि ॥ । एकदिनव्यवधा Ar 2 Cp Mahabhasya p6 1 19 (Knelhorna ed) 3 Viu सूत्रेण 4 Pan II 35 ·काठकगृह्यसूत्रे ४ । १४-१७॥ (१।४।१४-१७॥) उभय मुनिव्रत स्यात् ।१४। दे० । उभयमहोरात्रं भूतसाम्य मौन वाक्सयमं कुर्यात् । मुनीना प्रतमेतत् । किमेतत्सर्वविषय च मत । अन्यप्रकारेण । अहश्च रात्रि च वाक्सयमी स्यात् ॥ आ। उभयमहोरात्र मुनिव्रत स्यात् । वाग्यत इत्यर्थ ॥ स्त्रीशूद्रपतितरभसरजस्वलैर्वा न सभाषेतेति' च्यवनो भृगु । १५॥ दे०। भार्गवस्तु च्यवनो मन्यते । स्व्यादिभिरेव न सभाषेत । न तु सर्वै । सभाषयेदिति स्वार्थे णिच् । रामो राज्यमकारयदिति पत् । पतितास्वर्णिका अपि । रभसा अपृथ्वकार । भण्ड वन्दिप्रभृतय । रजस्खलास्तु ये रक्तेन शरीरमवलिप्य भोज नादिकमुग्राहयन्ति । भूतवरप्रभृतय ॥ आगस्यादिभिरेव न सभाषेतेति च्यवनो भागवो मयते । पतिता भिर्द्विजातिभिरपि रभसा भासका । रजखला ये रजसा रुधि रेणात्मानमङ्कयित्वा भिक्षादि दापयन्ति ॥ द्वादशरात्र वोभयत्र । १६ । दे० । देशकालशत्यपेक्षयोभयतो ऽस्य सवत्सरव्रतस्याद्य तयो ादशरात्र वा मुनिव्रत स्यात् ॥ आ०द्वादशरात्र वोभयत सवत्सरस्यायन्तयो' स्थानासनं मुनि व्रतच॥ अमावस्या पौर्णमासी च । १७॥ दे। पौर्णमासीममावस्या च । तेन सवत्सरमध्ये ऽष्टाचत्वारिंशाहि नानि भवन्ति। उपक्रमोपसहारयो द्वादश पौणमास्या द्वादशा मावस्या ॥ आएवमेतदष्टाचत्वारिंशत्सवत्सरिकेण ब्रह्मचर्येण समित । अत्रा 1 सभाषयेदिति T D and first hand of A सभापयेतेति the Lahore 2 Comm on Taitt Pratis II 17 It seeins that Devapala s readin was सभाषयेत् 3 Ram VI 128 104 (ed Bombav ) 4 शरीरमनु° D म्यात्यातयो । copy of Br then ·काठकगृह्यसूत्रे ४॥ १८-१९॥ (१।४।१८-१९ ॥) शचवारिंशहिनान्यतितात्र व्रतम् ॥ पालाश्य ' समिधो नित्या परिधिवृक्षाणा वा । १८ । दे। या ब्रह्मचारिणा नित्या समिधस्ता इह पालाश्य । पालाशा लाभे प्रतिनिध । प्रतिनिधाने च परिधिवृक्षाणा सबधिन्यो प्राह्या । परिधिवृक्षाश्च यूप्या बिल्वखदिरपलाशरोहीतकौदु म्बरबदरप्रभृतय ' । ब्राह्मण च । बैल्वो वा खादिरो वा पा लाशो वा रोहीतको वा सौम्यस्याध्वरस्य यूप स्यात् । औदु म्बरो यूपो भवति खादिरे बध्नाति पालाशे बध्नाति रोहीतके बनातीति श्रुते । यशिया वा सर्वे परिधिवृक्षा । श्रूयते हि तस्ये द्रो यक्षियेभ्यो वृक्षम्य परिधीनाजहारति ॥ आनित्या या समिधा ब्रह्मचारिणस्ता पलाश्य । अलाभे परि धिवृक्षाणा वा । परिधिवृक्षा यूप्या यझिया था । तस्ये द्रो' यशियेभ्यो वृक्षेभ्य परिधीनाजहारेति दशनात् ॥ मेधा मद्यमिति' पाणिमार्ग दत्त्वा त्रिषषणमहोरात्रमु दकोपस्पर्शनम् । १९। दे। कुर्यादिति शेष । मेधा मह्यमङ्गिरस इत्यादिभिमन्वै । द्वाभ्यां 1 पालाश्या here nd infra T Ad and the Bombay copy of Br पलाश्य the Lahore opy of Br and the Bombay rcaka पालाश° 2 T and first hand of A खदिरोदुम्बररोहितक ( रोहीतको ) बधर (बदिर A) प्रभृतय 3 The passage begining ब्राह्मण च up to * 1977 is missiug in T and added in A on the margin The Brahmana is not found in the printed text of the Kathaka 4 Thus AT the srati runs accordin to D तस्येन्द्र परिधीर्यशि येभ्यो वृक्षेभ्य आदायेति after these words D has a passage not given by A T from which I eate only प्रकृतौ चोक्त । उपसत्सु यूपकर्मेति Is prakiti bere equivalent with Valtanıkasutra? पज्ञिया । वातस्येन्द्र the Ms 7 At XLI 18 these maptras indicated here by the prat ka are given in full 8 Thus Br (both copies) he Bombay and Stein rcakas the Parisian rcaka and of the Mos Devapala D au i first hand of A grūTT #rof T and third hand of A 5 R पालाश्य 6 ·काठकगृह्मसूत्र।।१९-२०॥ (१।४।१९-२०n) नाभेरारभ्यो ब्रह्मद्वारपर्यन्त माजन निघषणात्मक रुत्वा नाभरूयं पाणिनोन्मार्टीति स्मृते प्रात सवने माध्योदन सपने तीवसवन इति सवनत्रय ऽपि रात्रिभागत्रये ऽप्येवमु कोपस्पर्शन कुर्यात् । स्नानमिहोपस्पशन । उपस्पशनशब्दो ह्याचमनस्पन्नस्नानेषु दृष्टः । उपस्पृश्य स्वस्त्ययन भघती त्याचाचमने। उपस्पृश्य सोममालमेरनित्यत्र स्पर्श । आलभ्य चोपस्पृशेयुरित्यत्राप्युदकाचमनमात्रे | रथ्यादावुफ स्पृशेदित्यादौ स्नाने ॥ आ। मेधा मह्यमित्यनुवचनीय सर्वेरात्मानमुन्मृज्य' उदकमुप स्पृशेत् । स्नायादित्यथ । अहोरात्रमध्ये त्रिषवणम् ॥ नमो हमाय मोहमायेति चानुसवनम् । नमो हमाय मोहमायाग्नये वैश्वानराय तपाय तापसाय तपन्ताय' विन्दवे विन्दाय वसुविन्दाय सर्वविन्दाय नम पारा- य' सुपाराय पारयन्ताय नम अाय सूर्याय नमश्च्यवनाय भार्गवायेत्येता एव देवतास्तर्पयन्नु- दकेन । २०॥ 10 1 This mārjana seems to explan the word marga of the Sutra Perhaps the original Sutra text had marja 2 Could this expression refer to XLI 18 ? Then the citation by pratika would be accountable 3 उत्सृज्य ( arada l) the ms 4 Thes words नमो ap to मोहमाय not fount in the copues of Dev Both the copies of Br have them as also the Stein caka 6 Only the Bombay ms. of Br and of the Mss of Dev r have तपान्ताय 6 वसुविन्दवे D and second hand of A वसुवि दस the Bombay copy of Br (The Lahore ms 18 here incomplete) 7 पराय Br and first hand of D A 8 सुपराय 9 पारयन्त्याय Stein and Bombay scakas and of the mus of Devapala A After this word D and A (soc hand) insert the not found in Br and not commented apon by Dev 10 O first hand of A For the mantras op Gautamu dhe XXVI 12 Sarea Vidh brI25 Br ·काठकगृह्यसूत्रे ४।२०-२३॥ (१।४।२०-२३॥) दे० । एता एव देवता उदकेन तर्पयन्नम शब्दावच्छिन्नमन्तैश्चतु भिरुपस्पर्शन कुर्यादिति सबध ॥ आ।नमो हमायेत्यनुसवन नमस्कारान्तैश्चतुर्भिरादित्योपस्थान । एता एव देवतास्तपयनुदकेन नायादित्यर्थ ॥ बसवत्सर चरित्वा विमलो विपापो भवति । २१॥ दे। एष ब्रह्मचारी स्नातको वा प्रकृत सवत्सरमुक व्रत चरित्वा विमला रागादिमलशून्यो विगतपापश्च भवति ॥ आएष सवसर एवरूप एव चरित्वा । विमल' । विगतचित्र मल । विगतपापश्च॥ र्वेषा वेदाना चरितब्रह्मचर्यो यदि नान्यत्कुरुते । २२ । दे० । यद्यन्यद्वत वेदाध्ययनकाले न कुरने तदास्यस्मिस्तत्प्रतिनि धिभूते सवसरव्रते कृते सति चतुर्णामपि वेदानामधीताना चरितब्रह्मचर्य सपद्यते । व्रतपरिपूर्ण वेदचतुष्टयाध्ययनमस्य सपद्यत इत्यर्थे । ये तु स्वतन्त्रमेवेद सवत्सरव्रत विद्यकस्य तपो ऽतिशयाथै वर्णयन्ति त एव व्याचक्षते । पूर्वेण सहा स्यैकवाक्यता । एष सवत्सर चरित्वा सर्वेषा वेदाना चरित व्रत सविमलो विपापश्च भवति । यदि तन्मध्ये निषिद्धा चरण न कुरुते ॥ तु खलु चरितब्रह्मचर्यो दश दश पुरुषान्पुनाति । परानात्मान चैकविश पक्तिं च यावदनुपश्यति ग्स्यामुपविशति ।२३। दे। तु शद फलान्तरसमुच्चये । खलु निश्चये । यान्पश्यति तानपक्तिपावनानपि पक्तिपावनान्करोति तपोबलात् । यां कपक्तयुपविष्टान्न पश्यति तानपि पावयति ॥ आगदश दश पुरुषा पुनाति । पूर्वा िपत्रादीन् । अपरान्पुत्रादीन् । आत्मान चैकविंश । पक्तिं च पुनाति । यावदनुपश्यति था- वहष्टिगाचरं । काचित्पतिं यस्यामुपविशति भोजनार्थम् ॥ | 57 of the Mis of Davapala D only and the Paruian raka, p the bhanya 2 Thus the MA ·3 काठकगृह्यसूत्रे ४।२४-५॥१॥ (१।४।२४-५॥१॥) समाप्त एतासामेव देवतानामन्नस्य जुहोति । २४। दे। एतस्मि व्रते समाप्ते पूर्वोक्तदेवताभ्यो ऽन्न जुहोति तण्डुल लक्षण स्थालीपाक वा। अन्नशब्दो हि कृते चाकृते च विपके च हए । हीषिति निधन कुर्यादनकामायेत्यकृत वचन । अन्न प्रयौति घृत मधु तण्डुलानित्यादौ कृतवचन । यो ऽन्नमश्नीयादित्यादौ विपकवचन ॥ आसमाप्ते सवत्सरे एतासामेव देवताना प्राकृतानामन्नस्य कृता कृतस्य वा स्थालापाकश्रवणातुप्राभाव । न च सर्वदेन ताश्चेति तत्र । अपि तु हस्तेनैव तण्डुलादेश्चतस्र आहु ती गोति ॥ धेनुर्दक्षिणा । २९॥ ४॥ (१४) आआचार्याय । प्रक्रान्तत्रैविद्यस्यैतद्भवति । तेनात्रारम्भे न व्रतो पयन न होम ॥ दे । येनाधीयानेन यथाविहितव्रतानि नानुष्ठितानि नापि सव त्सरवत पश्चात्तं प्रति प्रायश्चित्तान्तर स्वतन्त्र तपो ऽन्तर पूषवत्कृच्छादिकमाह ॥ कृच्छ्रविधि व्याख्यास्याम । १ । दे० । कृतमकुशल विहिताकरणप्रतिपिद्धसेवनलक्षण कर्म छिन्द तीति' कृच्छा' । तथानन्तर वक्ष्यति सर्वाकुशलमाक्षाये ति । गौतमो ऽप्याह । अर्थतास्त्री कृच्छाश्चरित्या सर्वेषु वदेषु मातोभवति सर्वेषु तीर्थेषु नातो भवति । त्रीनिति कृच्छ 1 समाप्त एवैतासामेव Danl second hand of A एव एतासामेव the Bombay rcala 2 Cp Pañ br VIII 8 11 8 Thus the M 4 °हित व्रतानि 1T 5 Tins at 6 Before कृ° the copie of Devapala have all 74 if is missın in Br and Ad cp not 7 छिन्दतीति कृr 8 See T 10 9 ज्ञातो D सववेदेषु स्नातो A 10 'Phe last words not in T th y differ from Stenzler : Txt rant VTT ·3 3 काठकगृह्यसूत्रे ५। १-४॥ (१।५।१-४॥) महाकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रान्। कृच्छ्रस्य विधि प्रभाव इति कर्तव्यता कृच्छ्रविधि ।ता वक्ष्याम इति शिष्यबुद्धिसमाधा नार्थमिद वाक्यम् ॥ आ। कृच्छ्रविधि व्याख्यास्याम । अध्ययनविधेरनन्तर पास्तुकरण वक्त य । क प्रसङ्ग । कृच्छविधेरित्याशडून्या मुच्यते । येन य था कथचिद्वेदा अधीता नाष्टाचत्वारिंशत्समित व्रतं कृत तस्यै तायध्ययनाधिकाराय' कृच्छाण्यतिदिश्यन्ते । अध्ययनविधे गुणाधानायेत्यर्थ । कृतमकुशल छिन्दन्तीति कृच्छा । तेषा विधिरितिकर्तव्यता । ता व्याख्यास्याम ॥ देवासो यथाचरन्वसवो रुद्रा आदित्या मरुदङ्गि रस पुरा ।२। दे। देवा एव देवास । आज्जसेरसुक् । येन प्रकारण देवादय आचरस्त प्रकार वक्ष्याम इत्य वय ॥ आशयन विधिना वस्वादयो देवास्तानाचरन् । मरुतश्चागिरसश्च ते मरुदगिरस । पूर्व वस्वादिग्रहणमार्षाथम् । एत एवात्र ऋषयो ज्ञात या ॥ स्त्रीशूदं नाभिभाषेत । ३। दे। स्त्रीमात्र शूदमात्र च न सवादयेत्' कृच्छ चरन् । आसव कचन स्त्रीशूद्र व्रत चरनाभिभाषेत ।। नक्तमासीत सश्रित । ४ । द। कुड्यकाष्ठादिकमालम्बनमात्रमाश्रित सन् रात्रावासीतैव । उपविशेत् । श्रमातिशयनिवृत्तये। न तु सुप्यात् । एष हि 1 Now follows a dis our e about the etymoloog of the word hrcchra in which a citation is given from a text ( a Pratisakbya ? ) desi nated as carāyan or carayan sutra (the citation runs पुरुकृते पुच्छकृच्छयो) 2 तस्यैतानध्य the Me 8 रुद्रादित्या the copies of Derapala 4 If we read यथ प्राचरन् we get (from sutra 1 on) two Anustubh verses 5 Pan VII 1 6 ता the Me सवाचयेत् D 7 orammatical 0 ·३० 3 काठकगृह्यसूत्रे ५।४-८॥ (१।५।४-८ ॥) मातिशय तपो भवति । अतिश्रान्तस्तूपविष्ट एवान्तरान्तरा मनाक् खाप कुर्वीत । शरीरापायस्यावश्यवजनीयत्वात् । न तु शय्यामाराहेतू॥ आनक रात्रावासीत सश्रित । अपाश्रित । कुड्यादौ । सर्वाण्यहानि तिष्ठेत् ।५। दे। दिनेषु सर्वेषु तिष्ठदेव न तूपविशेत् ॥ आ।सर्वाण्यहानि तिष्ठश्च नोपविशेहिनमध्ये॥ ब्रह्मचारी।६। दे। ब्रह्मचर्याचरणशील । एतेन गृहस्थस्याप्यधिकार दर्शयति ॥ आ।ब्रह्मचारी भवेत् । अनेन ज्ञायते गृहसस्थाप्यध्ययनसस्कारायैते भवन्ति ॥ क्षपाशय । दे। यदि श्रमातिशयपरा विश्रमयितु मनाङ् निद्रा कुर्यात्तदा क्षपायामेव कुड्याधवषम्मेनोपविष्ट सन् । न तु कर्थाचदपि दिवा शय्याया वा॥ आश्रात सन् क्षपाया शेते न दिवा ॥ मधुमासलवणश्राद्धानि वर्जयेदविचारयन् । ८ । दे। अकामोपनत* मधु न दुष्यतीति वाजसनेयकादौ यदृश्यते तथा सैधव तु न दुष्यति । दत्त्वा तु देवविप्रेभ्य खाद मास न दुष्यतीत्यादि । व्रतस्थमपि दौहित्र श्राद्धे यत्नेन भोजयेदि त्यादि कण्वागम' । अविचारयन्नेव प्रयत्नविशेषेण मध्वादी न्यत्रवते वर्जयेत् ॥ आ० अकामापनते मधु वाजसनेये न दुष्यतीत्यय विचारा मधुनो न i OFETIT D and first hand of A विशेत् TA Corrected perhaps TERTENTU 3 The Sutras 8-7 when combi ned form an anu tubh verse one syllable failing only in Sutra 5 where perhaps तिष्ठेत could be read ( तिष्ठेत and तिष्ठेत् in sarada writing not bein disc rnable 4 0ATT AT 6 Manu V 32 (var) 6 1b III 234 7 इत्यशगम T 8वती T ·काठकगृह्यसूत्रे ५। ८-११॥ (१।५।८-११॥) ३१ कतव्य'। मांसस्यापि ब्राह्मणकाम्यादि । लवणस्यापि सैन्धव न दुष्यतीति । श्राद्धस्य व्रतस्थमपि । दौहित्र श्राद्ध यत्नेन भोजयेदित्यय विचारो न कर्तव्यः । सर्वथैतानि वर्जयेदिति तात्पर्याथ ॥ शाणीचीर कुतप मार्ग वा वास उच्यते।। । गवाजिन गोचर्म । शाणीचीर बरासीखण्ड । मृगस्येदं मार्ग' चम । कुतपमुक्तम् ॥ गागवाजिन वस्त्रमत्र विकल्पेन ॥ कुशलमोक्षाय मरुतो ऽप्याचरस्तथा ॥१०॥ • । अध्ययनकाले वैगुण्यकृतस्यैवान्यकालकृतस्यापि समस्तस्येह जन्मकृतस्य पूवजमविहितस्य चाकुशलस्य पापकर्मणो मो. क्षाय विनाशायैतव्रत भवति सम्यक् कृत सत् तथा च मरु- दादयो ऽपि तादधैनैघाचरितवन्तो ऽसमाव्य मानव्या मोहा इति हठप्रमाणकमेतत् ॥ मा0 सर्वपापापनादाय मरुतो ऽप्येतेनाचरन् । पक्ष्यावेतत् । वसुभी रुद्ररादित्यैश्चरित व्रत मरुद्भिवेत्यर्थः । यह सायं यह प्रातस्यह भुञ्जीतायाचितम् ।यह नैव भुञ्जीतैतहसुभी' रुदैरादित्यैश्चरित मतम् । ११ । दे । मरुद्भिश्चेति शेये । त्रीण्यहानि सायमेवं मुजीत होमेकाला दूधै । यह प्रातरेष । यह त्वयाचितलम्ध्रमेख मुजीत । यह तूपवसनमिति क्रमेणैव द्वादश दिनानि व्रतम् ॥ i l'he ab ara a restored by me 2 मागवास T मार्गवास first 4 Thus B (Labore ms) and of he Mss of Devapala T and first hand of A Bri (BodhSE) d D and A second hand प्यचरस्तथा Sutrass and Treatbur ain a sloka if we cancell ak ara Arot ar 5 Thusudy वन्त सं° T (पाचरित° confirms the reading श्रावर n the text) T इत्येक instead of एतत् 7 प्येतानचरन the us he next Sutra 9 भुञ्जीतेत्येतद्वे' The original readnepNS ave been यह नैव तु भुञ्जीत एतद्वसुभिश्चरितम् । 10. चित ल4TAR and f A 3 Se IV 8 8 See ·काठकगृह्यसूत्रे ५।११-६॥२॥ (११५.११-६॥२॥) आइदानी भोजननियम उच्येत । व्यहानि त्रीण्यहानि सायमेव भुञ्जीत । होमकालादूर्व । यह प्रातरेव भुञ्जीत न साय । प्रात शब्दोनियते प्रातराशकाले व्यहमयाचितमिति ।याच्या प्रतिषेध । स्वगृहे अप्रार्थितमपि भुञ्जीत हविष्य नातितृप्त । चतुर्थ ज्यह नैव भुञ्जीत । एतद्वसुभिरिति व्याख्यातम् ॥ एष एवातिकृच्छ्रस्य विधिरेव' विधीयते । १५॥ दे। एतत्कृच्छ व्याख्यात । अस्य प्राजापत्यमिति नाम एवप्रकार क्लशसाध्यमन्यदपि कृच्छ्रशब्देनाच्यते । कूर्चसान्तपनादिक। एतमेव प्रकार तप्तकृच्छ्रे ऽतिदेशय नाह' । एष एवातिकृच्छू- स्य विधिरेव विधीयते । य कृच्छ्रस्य प्रकार स्थानशयनब्रह्म चर्यादिक उक्त स एवातिकृच्छ्रस्य विधि । यद्येवमभद एव स्यात्तत्र को ऽतिदेशाधकाश । तस्य भिनविषयत्वादित्या शङ्कयाह । एव विधीयत इति शेष । तथा चाह ॥ मा०। अस्य कृच्छ्रस्य विशेषात्माजापत्य इति नाम । अन्योऽप्यवि शिष्ट । प्राजापत्य एवोज्यते । अतिकृच्छ्रस्यैवैष विध्रि । भो जने तु विशेष ॥ एतेष्वेवतुकालेष्वेकैक पिण्ड प्राश्नीयात् । १३॥५॥(११५) दे । एतेष्वेव तु सायमादिषु भोजनकालेष्वेकैक प्रासमश्रीयादति कुच्छू चरन् । पिण्डप्रमाण वास्याविकारेण यावदनासा मुखे वर्तते पाणिपूरणभोजन इति ।। मा०सायमादिप्येक पिण्ड प्राश्नीयात् । अधिकृतहस्तग्राह्यपिण्ड । तथा च याज्ञवल्क्य । पाणिपूरणभोजन' इति ॥ तप्तकृच्छू व्यारयास्याम । १। यहमुष्णा पिबेदापस्यहमुष्णं पय पिवेत्। यहमुष्ण पिवेत्सपिर्वायुभक्ष पर यहम् । २ । एव ( better reading ? But see the Bhasya of Devapala) Br (both mss) 2 Cp Baudh dhs IV 4 6 Visnu smrty 46 10 8 °तिदिशन्नाह . 4 The Lahore ms of Br पिएडमश्नीयात पाणिपुरान the ms Yajn III 319 6 The grammatically correct अप found only in the Labore ms of Br Vas Dhs AXI 21 also has are 1 6 ·काठकगृह्यसूत्रे ६।३-७॥ १॥ (१।६।३-७।१॥) ३३ दे० । कृच्छ्रकालेष्वेव सायमादिषष्णजलपानादिकं । पय क्षीर । सर्पिस्यहमयाचित । वायुमक्ष इति वायुमेवोपजीवेत्। न त्वन्यत्किमपि भुञ्जीत पिबेद्वेति ॥ आ। यहमुष्णा पिबेदाप' । यावच्छक्ति । अन्यत् व्यहमुष्ण पय पिबेत् । अन्यत् व्यहमुष्ण यथारुचि । वायुभक्ष इति निराहा रोपलक्षण । न हि वायोर्भक्ष सभवति ॥ बृहस्पतेस्तु कूर्चस्य एष एवं विधि स्मृत । ३ । दे० । बृहस्पतेराई प्ररोचनार्थे चकूर्च इति सज्ञा। य कृच्छ्रस्य स्था नासनादिप्रकार उक्त स एव कूर्चस्यापि । तुशब्दो ऽप्यर्थे । आ०।बृहस्पतेराः कूर्ची नाम ॥ यवाग यावक शाक पय सर्पि कुशोदकम् । व्यह यह तु प्राश्नीयादायुभक्ष पर त्र्यहम् । ४॥६॥ (१६) दे० । यवागूरपासिततुषयवसपाद्या पेयप्राया सिद्धा । यावको ऽपि तद्वत् । स तु भक्तप्राय कठिन | शाक तु हविष्यमेव न त्वविशेषेण। कुशोदकमाहानिर्देशात्सहोपयोग । ते ऽपि सप्तव्यहा भवन्ति । आतत्र यवाग्वादय उष्णास् यह प्रति । यवागू पेया। यावक प्रसिद्ध । यवमुद्गपिन । प्रसूतियावकादन्य शाक यवोच्छिष्ट भोजनीय । अ यद् पारयाना एव सप्तव्यह बृहस्पतिकू. व्रतम् मथ सान्तपनम् ।। दे। कृच्छ व्याख्यास्याम इति वाक्यशेष ।अथशब्द' पृथक्स्था नता पूर्वेभ्यो द्योतयति ॥ आअथशब्द पृथप्रक्रियार्थ । 1 After Sutra 2 Br has one sloka more षट्पल तु पिबेदापस् (Lah बेदम्भ ) त्रिल तु पयः पिबेत् । पलमेक पिबेत्सर्पिर्वायुभव पर त्र्यहम् ॥ Thus Br the Mss of Devapala pariae but A second hand the Lahore Ms of Br 4 पेया AT T and A (first hand) Ofta A corrects format स्य ह्येष एव 8 ·३४ काठकगृह्यसूत्रे ७॥२-४॥ (१।७। २-४॥) मरुता होमो मरुतस्तर्पयेत् । २। दे। मरुतामेवात्रार्ष। अतस्तेषामेव' होम | तानेव चोदकेन तर्पयेत् ॥ आमरुत सातपनऋषय । तेषामव होम । तेगमव तपणम् ॥ गोमूत्र गोमय क्षीर दधि सर्पि कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्र सान्तपन स्मृतम् ।३। दे० । कृच्छ्ररूप च तसा तपन कृच्छ्रतान्तपन | गामूत्रादिकमेकैक महन्यहन्येकरात्रोपवासश्चेति सप्तरात्र ॥ आगोमूत्रादीनि षड्रात्राण्येकरात्रत । उपवासश्च द्वितीय । एतत्सा न्तपनम्॥ एतदेव त्रिरभ्यस्त महासान्तपन स्मृतम् ।४॥७॥(१७) दे। एतदेव सान्तपन यथास्थान गामूत्रादिभक्षणमुखेन त्रिरभ्यस्त दण्डकलितकेन वा महासान्तपन भवति । तेन भवया सा न्तपने सप्तोपवासा महासान्तपने चैकविंशति पयवस्य तीति। यत्तु याज्ञवल्क्येन सान्तपनस्य द्वचहत्व' महासा न्तपनस्य सप्ताह व प्रतीयत तदपि विकल्पेन शक्तिविशेषा भावापेक्षया पुरुषान्तर एव कल्पते सवस्मृतीना प्रामाण्यात् । न त्वेतावता सर्वत्र सकाचयाख्यया क्लेशा ऽनुभावनीय । तत्र च याज्ञवल्क्यवचन- पञ्चगव्य तु गोक्षीर दधि मूत्र शरद् घृतम् । जग्ध्वा परे ऽयुपवसेत्कृच्छू सातपन चरन् । अत्र पञ्चगव्यादीनामेकाहन्युपयोग । द्वितीये तूपवास उक्त । Instead of अत D 2 Identical with Manu II 213 8 This Sutra is n t given by Br and not rubricated nor marked or numbered in the Mss of Devapala but cp the following passage which comment upon it as also Ad 4 A similar expression 18 used by Rudr datta on Ap srs XI 12 6 दण्डकलितवदभ्यस्तेन Thus the Mss r भगया 6 This word only in TA 7 Tand first hand of A 59€ 8 0 तरेऽवक पते A T 9 Thus A T व्याख्यात कशेन भवनीय D 10 Yajn III 315 (Var reading epid) 1 अथ १ ·जग्ध्वा काठकगृह्यसूत्रे ८।१-२॥ (१।८।१-२॥) यतो महासान्तपनमाह । पृथक स्मृत इति । अत्र पञ्च गव्यादीना पृथगुपयोगात्षडहानि सप्तमे ऽहन्युपवास ॥ आएतदेव त्रिरभ्यस्त स्वस्तानविवृ दण्डकलितवद्वा महासा तपन । सप्ताह सख्या । एकविंशत्यह सख्या न कर्तव्या यतो याज्ञवल्क्येन स्फुटमुक्त- कुशोदक तु गोक्षीर दधि मूत्रशकृद् घृतम् । चरन् । पृथक् महासान्तपन मतम् । मनुना तन्त्रेण द्वावप्युक्त। गोमूत्र गामयमिति । अत्र समस्तद्रव्येणेकरात्र उपवासश्च द्वितीय । अय यह । महासान्तपने गोमूत्रमकरात्र । एवव्याख्याने सप्तरात्र ॥ नथात्र व्रतोपायनम् ।। दे । सर्वेषा कृच्छ्रवताना द्वादशाहाधिकारित्व। गुण तुद्वादशाह स्येति' । तेन तदीया एव मन्त्रादयोऽत्र गुणत्वेन योजयित या इयभिप्रायेण गुणविशेषमाह । अथात्र व्रतोपायनम् । एषु समस्तेषु कृच्छेष्वत्र यपूर्व व्रतमुक्त व्रतादिनियमाश्चेति तस्योपायन ग्रहणोपाय इतिकर्तव्यता द्वादशाहादित्युच्यते त्यागोपायश्च तत एवति क्षयम् ॥ आ। अथात्र सर्वेषु कृच्छ्रेषु व्रतोपायनादिगुणविधिरुच्यते । प्रथमे ऽह्नि प्रात स्त्रात अग्निसन्निधौ व्रतमुपगच्छति ॥ सवो व्रतपतयो रुद्रा व्रतपतय आदित्या व्रतपतयो रुद्भिरसो व्रतपतय इति व्रतमालभ्य वसूनद्भिस्तर्प त् प्रथमस्मिस्त्रिरात्रे रुद्रान्वितीय आदित्यास्तृतीये रुदगिरसश्चतुर्थे । २। १०। प्रथमस्य त्रिरात्रस्य प्रथमे ऽहनि मात्वाग्निसमीप वसवो 2 Thus the M8 3 Yaju III 315 4 Manu XI 218 [ss of Devapala A and T D अत्र the Bombay Ms 17 the I ahore M8 प्रथ 6 The passage fromववर्षा माह follows in mediately after the last words the Comm on VII 4 7 Three quarters of asloka.

·३६ ६ काठकगृह्यसूत्रा२-६॥ (१।८।२-६॥) व्रतपतयो व्रतमालभे तद्ध प्रब्रवीमि तच्छकेय तेनासमित्या दिमत्रलिगात् देवताभ्यर्थन प्रतीयते । तथा व्रतान्ते व्रत त्याग कतव्य । वसवो व्रतपतयो व्रतमचारिष तदशक तद्ध प्रथमस्तन्नो गोपायतेत्यादिभि । एवमेतैश्चतुर्भिम त्रैव्रत लभ्य प्रथम त्रिरात्रे ऽद्भिर्वसूप्रत्यह तर्पयेत् । द्वितीये रुद्रान् । तृतीय आदित्यान् । चतुर्थे त्रिरात्रे मरुदगिरस उदकेन तर्पयेत् ॥ आ। अथात्र सर्वेषु कृच्छ्रेषु व्रतोपायनादिगुणविधिरन्यते । प्रथमे ह्नि प्रात स्त्रात अग्निसन्निधौ व्रतमुपगच्छति । व्रता ते तथैव विमोक । वसूनद्भिस्तपयति प्रथमम्मिस्त्रिरात्रे । रुद्रान् द्वितीये त्रिरात्रे | आदित्यान् मरुटगिरसस्तृनाय चतुथयो । आमे गृहा इति द्वाभ्यावसूना स्परस्प ति।। दे। प्रथमे व्यहे ऽहन्यहनि चरुणा मान गन सुभग हाम काय । ब्रह्मचारिस्नातकाभ्या लौकिके ऽग्नौ गृहस्थेनाहवनाये गृह्याना वा॥ आ० ब्रह्मचारिणोऽपि लौकिक नौ ॥ असङ्ख्यातेति' दशभी रुद्राणाम् । ४। दे। होम कर्तव्य । द्वितीये व्यहे ॥ ०रुद्राणा द्वितीयस्मिस्त्रिरात्रे स्थालीपाकस्य ॥ कदा चन स्तरीरसीति पञ्चभिरादित्यानाम् । ५। दे। तृतीयव्यहविषयमेतत् ॥ ७० । पञ्चभि पुरारुग्भिग्रहरहिताभि पञ्च प्रधानाहुनय ॥ आपञ्चभिर्ऋग्भिरादित्याना ग्रहवजम् । प्रथमे बृहत्यौ । तृतीयो णिक । चतुर्थी त्रिष्टुप् । पञ्चमी जगती । इद्रो ऽप्यादित्य । सविताप्यादित्य ॥ सान्तपना इति षभिर्मरुद्गणाना त्वामग्ने अङ्गिरसो वायुरग्रेगा इति च ।६। 1 Thus Ad only the other Mss °ख्याता इति ख्यातीतिor ख्यात इति 2 T us the Lah re Ms of Br only ll tle others वायुरग्रग ·काठकगृह्यसूत्रे ८।७-६ । १॥ (१।८।। ॥) ३७ दे० । चतुर्थे व्यहे मरुद्गणानामगिरसा चाह यहनि होमो यथायो ग्यमेतैमनै कतव्य इत्यथ ॥ आ। इत्येवमभिश्चतुर्थे त्रिरात्रे ॥ हव्यवाहमिति स्विष्टकृतम् । ७॥ ८॥ (१८) दे । हयवाहमित्यादिमत्रेण स्विकृत जुहुयादविशेषेण सर्वेषु व्यहेषु॥ ब। हव्यवाहमिति चतुम्वपि त्रिरात्रषु स्विष्टकृत । इडामग्न इति लुप्यते ॥ आ।इति स्विकृत जुहुया सर्वेषु । अत्र प्रत्यहमित्यारम्भात्प्रतिव्य हमेकापि होम । तत्राप्यशक्तावारम्भे एकतन्त्रेण चत्वारो ऽपि हामा ॥ वर्षासु श्रवणेनाध्यायानुपाकरोति । १। दे। अत्रान्तेवासिना यागमिच्छन्निात वक्ष्यमाण सबधनीय । यद्य दध्ययनाध्यापनाङ्ग स्मयते तत्तकिल वक्तव्य । उपाकरण वाध्ययनाध्यापनयारप्यङ्ग । तथा चान्तेवासिना योगमि च्छन्नि यता अध्येतु फलसबध प्रतीयते । कसिद्धचथ वेदाध्ययनाङ्गभूतानि व्रतानि प्रतिपादितानि । अधीतवेदस्यापि शिष्यस्याङ्गोपाङ्गग्रहणाथ गुरार्वास इन्यते शिल्पादिशियाथ च । तथा च स्मृति - कृतशिल्पा ऽपि निवसे कचि काल गुरागृहे । अन्तेवासीत्यादि। तत्रातेवासिना यागसबधमिच्छन्नाचार्य उपाकरण वेदानाकु र्यात् । उपाकरण स्वीकरण । मनसा सकल्पन | एतत्स्थानकविशे पादि'मयास्मै शिष्याय प्रवक्तव्यमिति। शिष्योपिशिल्पानोपा अपरिज्ञानायापि गुरौ वसन्स्थानकविशेषादिकमपि गुरो After the interpr titiou of the mantras Devapala has समन्त्रकचारा( य )णीयगृह्यभाप्ये कृछविधि See YLVII 13 13 द्वयोरप्यग TA प्यङ्गे ० तथा तेवा DC 5 किबित instead of asfaa the Mos 6 Yaji II. 184 (with varr). Fyrafasto Mes exc A Refers obvioualy to this digon in the uahas of the Katlaka तत्र विद्य 1 ·1 काठकगृह्यसूत्रे ॥१-२॥ (१।।१-२॥) सकाशादधीते। श्रावणभाद्रपदौमासौवर्षास्तत्रय प्रथम श्रावण नक्षत्र तत्रैवापाकरण कर्तव्य । प्रथमपरित्यागे कार णाभावात् । प्रथम वा नियमेन' कारणादभिक्रम स्यादिति नयेन । किं कुर्वता । अन्तेवासिना साङ्गोपाङ्गादिशिक्षार्थ गुरौ निवसतायोगसबधमध्यापयितृकृतव्याख्यलक्षणमिच्छता । अन्तवासिकश्च प्रज्ञातिशयसबमिच्छतेति फलतो व्याख्या ॥ आ० । वर्षास्वध्ययनविधिशेषत्वेनेदमुच्यते । येन वा कृच्छद्वयेना ध्ययन कृत तस्यापीदमुपाकर्म । वर्षासु श्रवणेन प्रथमेनैव । अध्यायान् स्नातकविशेषानुपाकरोति । अङ्गीकरोति । इद मया प्रवक्तव्यमिति॥ स जुहोत्यप्वा नामासि तस्यास्ते जुष्टीय' गमयम् अहमिद्धि पितुष्परि मेधामृतस्य जगृभ अह सूर्य इवा 1 Thus the Mss exc A ( sec han}) प्रथम यत्प्रथम 2 Does this point to a Sutra text श्रवणनैव प्रथमन : f Ad 3 नियम्येत AT 4 सबधम यापयित्रध्याप्यलक्ष A सब धमध्यापयित्र कृतव्याख्यालक्ष° D सब धमध्यापयतयत्रव्याप्यलक्ष o T सबधमध्यापयतध्या स्यलक्ष 5 The begi ning sems to be d fective 6 Thus Br (text and comin ) and the Stein anl Bc nbay rcakas The text of Devapala also points to y cat (thus ) hut C A उपधा T अपधा) but the Mantrabha ya either or to gear it fuld पवत स्वरूपाच् यवत इति पवा अध्रुवा (varr अभ्रवा अब्रुवा अपवा) त प्रतिषधेनापवा चाध्रुवा (arr दाध्रुवा चावा चप्रवा अपवादादपुवा) वि । । कश्चित्तु अप्वेति ( rr अपति अपीति) पठति । तत्रायमवार्थ ॥ 7 lncert in The Bombay M of Br reads जुष्टीय the Lahore one जोष्टीं D जुष्टीय C and Bomhay reaka Jet Tysz A greita lep th Man grhs ) the Stein roika tofa In the Mantrabha ya DA जुटीय जुधीं T जष्टय (Periphrase अतिशयन सवनीय) 8 Br (Bombay Ms) and Bombay rcaka जगृभ अह thus also c जम्मु प्रह D जगृहुरह Br (Lshore Ms) and A जप्रभ अह the Stein reaka (four times) Devapala seems to have read जगदुरह (परिजगहु लभिर इत्यर्थः) प्रपा to अपवा जगभरह T ·३६ ति। काठक बसूत्र ९।२-४॥ (१।९।२-४ ॥) नि स्वाहा । रन्ति मासि युक्ति मासि योगो नामा त्युत्तरास्तिस्र । तस्यास्त इति सर्वत्रानुषजति।। दे। स जुहोति य उपाकरोति । अप्वा' नामासीयादिभिर्यजुर्भिर न्यास्तिस्त्र । एतेषु यजु षु प्रथममन्त्रस्थ तस्यास्त इत्यनुषज तेन रतिर्नामासि तस्यास्त इत्यादीनि वाक्यानि भवन्ति । समस्तपाठ शाखान्तरीयत्वात् ॥ ७० । उपाकर्मणि मानवतवत्परिसमूह्य पर्युक्ष्य चातुष्कोष्ठ स्तरै परिस्तीर्याज्य सस्कृत्य दर्डापयामा ऽप्या नामासि रन्तिर्नामासि युक्ति मासि योगो नामासीति चतन सवेणाहुतय । योगो नामासि तस्य ते जुष्टीय गमेयमित्यूह ॥ मा०य एवोपाकरोति स एव जुहोति । आज्य पवित्रेण सस्कृत्य चातुष्कोष्ट स्तीा अपवा नामासि तस्यास्त इति सानुषङ्गै श्चतुर्भिर्ऋग्यजुषैश्चतस्त्र आहुतीर्जुहोति ॥ जे स्वाहोयुजे स्वाहा युक्त्यै स्वाहा योगाय स्वाहेत्य नेवासिना योगमिच्छन् । ३। इ० । इति प्रत्येक सबध्यते ॥ मा०।अन्तेवासिना शिल्पशिक्षार्थ ये गुरौ वसन्ति । उपवेदग्रहणार्य वा । तथा च स्मृति । कृतशिल्पोऽपि फलप्रद इति ॥ धिक्राव्ण इति त्रिर्दधि भक्षयित्वा दर्भपाणि सावित्री रन्वाहादितश्च त्रीननुवाकान्कस्त्वायुनक्तीतिच ॥४॥ । दधिक्राण इति मात्र सकद्दधिभक्षणमेवावर्तते त्रि । सावि त्री सवितृदेवत्या तसवितुरित्यादिका महाप्रभावत्वान्नान्या आ कृष्णोन रजसेत्यादिका । आदावादित । ये त्रयो ऽनुवाका । इषे त्वेत्यादिरेक । देवस्य त्वेत्यादिद्वितीय । वसो पवित्रमि त्यादिस्तृतीय । कस्त्वा युनक्तीति चाश्वमेधे परिधिनियोजने विनियुक्त । उभयत्रान्वाहेत्यनुषङ्ग ॥ | Tui D 399 C A first hand and T उपाधा A second 2 Fist again the Lahore Ms 3 Yajn II 184 given by Br (both Mss) and of the Mss of Devapala by A D Tom) it is not found in the Bombay rcaka अपवा ·काठकगृह्यसूत्रे ९।४-७॥ (१।९।४-७॥) बाहोमादनन्तरमा मना दधि प्राश्य शिष्याश्च प्राशयित्वा ते सह प्रागग्रेषु दर्भेषूपविश्य दर्भपाणिरो भूर्भुवः स्वरित्युक्त्वा तत्स वितुरिति सावित्री त्रिरन्वाह । पच्छाऽर्धर्चश सर्वामन्तत । तत कस्त्वा युनक्तीत्युक्त्वा नमो ब्रह्मण इति परिधा नीया त्रिरन्वाह । अग्निं विमुच्य शिष्यपरिवृत पूजोपका रणमादाय नदीतीर गच्छेत् । तत्र नदीतीरे शुचौ देशे दर्भविष्टराविशतिसख्या कवा प्रागग्रानुदगपवर्गानवस्थाप्य तेष्वनये वायवे सूर्याय ब्रह्मण इद्राय प्रजापतये भवाय शर्वाय ईशानाय ईश्वराय विष्णवे बृहस्पतये यजुर्वेदाय छन्दाभ्य ऋषिभ्यो वेदेभ्यो ब्राह्मणेभ्य सामेभ्य सोमपेभ्य आचार्येभ्या नम इति जीवादानपूर्व पाद्यार्थ्यादिपूजन कृत्वा तर्पयेत् ॥ आहोमादनतर दधिका ण इति त्रिदधि भवयित्वा । क्रियाया आवृत्ति सकृमन्त्र । कस्त्वा युनक्तीति च प्रवाद । प्रच्युत्यै त्वेत्यन्त ॥ तस्यानध्याय ।५। दे। तस्याध्यापयितुरध्येतुश्चानध्याय उच्यते ॥ आ। तस्यानध्यायो विरतिरध्ययनादुच्यते ॥ न विद्योतमाने न स्तनयति । ६। दे० । वतमाननिर्देशात्तात्कालिकमेतदनध्ययन । विद्योतमाने वैद्युते तेजसि | स्तनयति गजति मेधे॥ आन विद्योतमाने ऽधीयीत । न स्तनयति गजति सति । यावद्विद्योतयत तावदनध्याय । यावश्च गर्जति ॥ आकालिक देवतुमुल विद्युदन्वोल्का । ७। दे। आकालिक' समानकालमुच्यते । य एवादि स एव चेवन्तो कालिक CD 1 Corrected (cp Taitt Ar II 13 4) TIPE the M8s 2 This the Ms of I ahore the Bombay Ms जीवादानायाहरपूर्व 85 the Mss 4 Thus Brand of the M88 of Devapala A (second hand) and the Bombay caka ० कालिक T and first hand of A 5 Thus Br the Bombay rcaka and of the M8s of Devapala A (second hand) 'ga DTOA (first hand) 6 Thus Br (both Mss) and of the Mss of Devapala A का the others 7 लिक समानकाल उ° DOलिके काल उ 0 ·- काठकगृह्यसूत्रे ।। ७-६॥ (१।९।७-६॥) भवति । तस्य वचने आकालिकशब्दो निपातितः। आकालि कडाद्यन्तवचन इति सूत्रेण । टकारोटीवाया। आकालिकी विद्युत् । य एवापक्रमकालः स एव विनाशकालो विद्युत इत्यथः । एवमिहापि यस्मि प्रथमाधप्रहरादौ देवतुमुलादिक मुपद्यते स तस्यादिकाल । स एव द्वितीयदिवसे अन्तकालो भवति । एतदाकालिकश देनोक्त । एतदुक्त भवति । यावति काले देवतुमुलारिकमुपद्यते तावत्यव काले द्वितीये दिवसे ऽध्ययनयोग्यता भवति । अन्तरा त्वनध्याय । तत्रान्तरिक्ष गीतवाद्याटिक गधर्वा धकृत देवतुमुल । विद्युदिति विद्यु पातो विवक्षितः । धन्वशब्देनापीद्रधनुवर्षाकाला दयत्र वर्षासु उल्कापि महत्या उल्काया पातो विवक्षितः तारकामात्रपातनो ऽपि ह्युल्काशनप्रयागो ऽस्ति । 10 | इदानीमाकालिकाननध्यायान्व्याख्यास्याम । नवतुमुलम् । अन्तरियचराणा ग धर्वादीना मतया ध्वनि देवतुमुल । यस्मिकाले स भवति तदारभ्य यावच्छ्रः स एव काला विद्यु पात: धनुदशन । ऐद्रस्य धनुष । मोल्कादशन । एतच्चतुण्यमाकालिकम् ॥ चारेणान्ये । ८॥ है। अन्ये ऽप्यनध्ययनहेतव आचाराध्यायोक्ता अनुमन्तया । भूकम्पचद्रार्कोपरागनपतिमहापुरुषप्रमयप्रभृतया ऽनुमन्त व्या। तद्यथा॥ 10 आवाराध्यायेनाये अनध्याया' याख्याता ॥ प्रत्यक्षरा शब्दाः सततवलीकप्रस्राव ।। १०। अतिक्रान्ताक्षरा अत्यक्षराः शदा निघातहुकारतलास्फोटन प्रभृतयः। सतत वलीकस्य प्रस्रावो न तु प्रस्रावमात्र तस्य प्रायेणाभावात् । एतदद्वयमाकालिकस्यानध्ययनस्य निमित्तम्। मा० । अक्षराण्यतिक्रम्य ये वर्तन्ते वेणावेणुमनुजान्' कास्यशङ्क- 1 See Pan VI 14 2 D seems to read भकारो गोवथ See Schol on Pan I c 4 Reading of out indistinct 5 अनध्या be Ms 6 Thus T the other Mss याभावात. ( Chus the M ·४२ 6 काठकगृह्यसूत्रे ।।१०॥ (१।४।१०॥) दुन्दुभिश्वस्गालगदभाना शब्दा अत्यक्षरा । सततपलीक प्रनायो यावत् । वलीका छर्दि पटलपर्यता । ते यावत्संत तमविच्छिन्न प्रस्रवन्ति ॥ अर्धपञ्चमान्मासानधीत्य पश्चार्धषष्ठान्योत्सृजत' उत्स जामहे ऽध्यायान्प्रतिविश्वसन्तु छन्दांसि कस्त्वा विमुश्चतीति च । १०। दे । अर्ध पञ्चमो येषा ते ऽर्धपश्चमा मासा । साधचत्वार । एष मर्धषष्ठा सार्धपञ्चमा 'मासानुक्तविधिनाधीत्य । मध्ययनाथ प्रयोजकयापाराध्ययन निवर्त्य । अध्याप्येति यावत् । उत्सृजते अध्यायान् । उत्सगसकल्पन फरोतीत्यथ । न च वेदाध्यय नस्य त्यागो ऽस्ति । अनध्यायविशेषेभ्यो ऽपि वा उत्सर्गे मत्रद्वयसब धमाह । उत्सृजाम इत्यादि। ब्र । श्रावण्या ऊर्य सार्धाश्चतुरो मासानधीत्य पञ्चसार्धान्या पञ्च बोत्सर्ग । उत्सर्गे ऽपि प्रामात्याचीमुदीचीं पा दिशमुपनिकम्य जलतीरे तेष्वेव दर्भविष्टरेषु पूर्वपदनि वाय्वाद्या' देवता अभ्यर्च्य शिष्यै सहव दर्मपाणि सावित्री त्रिरक्वेषे त्वेत्याधनुषाकत्रयमन्याह। ममो ब्रह्मण इति परिधा नीयालिरुक्कोत्सृजामहे ऽध्याया प्रतिश्वसतु छन्दासि कस्त्वा विमुञ्चतीति पठेत् । तत आज्यमिद श्येन यदोषधय उपधा नाग्ने प्रियं धाम तेनैन सगमयिभ्यामीति' कक्षमादीप्यानये नमा वायवे नम इत्येव पूर्ववदुदकमुत्सृजेयु । तदुकमाचारा 1 Thus Br and the Bombay rcala and cp ad egipauwid DCT ( सजते) A (first hand) षष्ठ्याग्विसृज्यते second hand षष्ठाोत्सनत 2 Thus A (an accus is required ) सार्धचतुर the other Mss 8 वा om DC 4 Thus or ज्याम or ज्यामीत्या the Mss 5 Thus reads the Bombay Ms of Br the Lahore Ms quruf न्वोत्सर्ग 6 Only given by T ahore 7 Cp the Bhasya of Br DIX4 8 शीन I abore 9 Unknown Mantr ·1 काठकगृह्यसूचे ९।११-१२ ॥ (१।६।११-२२ ।) ध्याय' । उम्रक्ष्यन्त' प्राचीमुदीची षा दिशमुपनिकम्य कक्षमादीपय त्युतकमुत्सृजन्तीति ॥ 1०। एवमधपञ्चमामासानधीत्य उपाध्यायनध्यायात् अधष ठान्वा पञ्च मासानधीत्य तत उत्सृजतेति मानस एव सकल्प | उपाकरणमुत्सगश्च कदाचित्स्वाध्यायोत्सर्गो ऽस्ति । अथवा समाचारो ऽय। दभमयानि पवित्राणि विंशतिं पात्राणि कुवन्त्यध्यतार उपाकमणि । तानि बद्धानि धारयति आ उत्सर्गात् । उत्सर्गकाले च प्राचीमुदीची दिशमुपनिष्कम्य कक्षमादीपयन्ति तानि च पवित्राण्युदकसमीप आस्तीय तेषूकमु सृजन्त्याचाराध्यायोक्तन' विधिना। यथा । अग्नये वायवे प्राचार्येभ्यो नमः इत्युदकमुत्सृज्य ततो जपन्त्यु सृजामहे छदासि कस्त्वा विमुञ्चतीति चानुवाकशषम् ॥ स्यानध्यायो ऽमावस्या पक्षिणी' नाधीते । ११ । १०। अयमन्यो ऽनध्याय । पक्षाविवोभयपाश्ववर्तितया अमावस्या याश्चतुदशी प्रतिपञ्च । यद्यपि चाचाराध्याये द्वे पौणमास्यो द्वे अमावस्ये चतुर्दशीसहिते पौणमास्यामवास्ये उक्त तथापि प्रतिपद्विधानार्था पुन श्रुति । तदुक्त गुणान' पुन श्रुतिरिति ॥ । प्रतिपश्चतुर्दश्यो पक्षस्थानीयौ यस्या' सा पक्षिणी। त ऊर्ध्वमभ्रेषु । १२॥९॥ (१९) १० । अत उत्सर्गादृर्वमभ्रदर्शनमात्रे ऽपि सति नाभ्येतयं । का कथा विद्योतमानादिषु॥ गाअत उलमुत्सर्गादा । मा उपाकरणात् । केचित । नात ऊ धनेयनेषु वर्षस्ववर्षत्सु वा नापीयीत । 1 Probably s part of the Katha-aranyaka (op. Dar |Ix.8) 2 See note 1 8 The same words as given by Br IX 4 4 Thus Br and of the use of Devapāls A T and perhaps पक्षिणी Ad and the Bombay reaka. परिबी 6 तथा प्रति TO first hand of A 6 गुरुवाचन D ·४४ काठकगृह्यसूत्रे १०।१-११।१॥ (१।१०। १-११।१॥) अथोपनिषदर्हा । १। दे। शिष्या उच्यत इति शेष । अध्यायोपाकरणान तरमध्ययन प्रसङ्गनापनिषद रहस्यशास्त्र ये अर्हति त उपनिषदर्हा शिष्या नैष्ठिकब्रह्मचायादय उच्यते ॥ आ।उपनिषद्विद्या । तामहति येत उपनिषदर्हा । रहस्यवेदार्थ प्रणिधानयोग्या उच्यत अध्ययनप्रसङ्गेन ॥ ब्रह्मचारी सुचरिती मेधावी कर्मकृद्धनद प्रियो विद्यया वा विद्यामन्विच्छस्तानि तीर्थानि ब्रह्मण ।२।१०॥(१।१०) दे० । ब्रह्मचारी ने ठकब्रह्मयुक्त । सुचरितमस्यातीति सुचरिती सदाचारो गृहस्थादिरपि । मेधावी ग्रहणधारणशक्तियुक्त । कमकृत् नियनैमित्तिककमानुष्ठानरत गुरुपरिचर्याचरण कारी च। धनद प्रचुरधनदान समथ ग्रहणान्ते गुरुदक्षिणा वसरे । प्रिय पुत्रादि सदाचार । यश्च विद्यया विद्यामा दिसते । तानि ब्रह्मणस्तीर्थानि । वेदस्य रहस्यरूपस्य दाने निपान नग्रहण' चापाया इत्यर्थ । तीर्थ हि निपान स्मृत । तीर्थाभिधानमिच्छन्ति तृतीय कृतबुद्धय । नास्त्र चव निपान च वारि चाप्यषिसेवितम् ॥ प्रा०ब्रह्मचारा तावद्यथोक्त । सुचरित शोभनाचार । अब्रह्म चायपि । मधावी ग्रहणधारणसमर्थ । कर्मकृच्छुश्रूषापर । धनो भृति वर्जयित्वा प्रकारान्तरेण यो धन ददाति । प्रिय खचरितत्वेन। विद्यया विद्या परिवन्तेनाद्विच्छन् । तान्येतानि तीर्थानि पात्राणि ब्रह्मण प्रतिपाद्यस्य । अन्तेवासिनो ऽप्येष लक्षणा भवन्ति ॥ नव नवावसान सम समूल समवस्राव समवनत्य वा यस्मात्प्रागुदीचीरापो' निवेयु प्रत्यगुदीचीर्वा तस्मि 1 शिष्टा D only साने AT 8 निपानग्रहणे AT 4 Reading indistinct instead of परिवन्ते could be read पमित्ते 5 मुमूल all the Mss of Devapala but in the Bhasya T A स० 6 Thus Brand Ad of the Mos of Devapala D विश्रुत्य वा T: पखुत्य वा ( समवसुत्य 7 AT यस्माद्वा प्रा 6 2 त्यावा A ·8 काठकगृह्यसूत्रे ११॥ १ ॥ (१।११। १॥) र दक्षिणद्वार वा शरण कारयेत् । १। | अध्याहिताग्निमिति वक्ष्यति । तत्सबद्धमिदमनागतावेक्षणे नाभिधीयते । सहकर्मचारिणीमुद्रोदुकामस्तस्मिन्देशविशेषे शरण कारयेत् स्थपत्यादिभिर्विवाहा पूवमेव । कीदृश शरण । प्रारद्वार दक्षिणद्वार वा । तथा नवमन्यानुपयुक्तदा दिनिर्मित । । नवावसान । अवसान भूप्रदेश । नव देशमित्यथ । सममनिनोन्नत । समूल प्रशस्तक्रीडा कुसुमादिमूल्युक्त । समवन्नाव समो ऽवनावो यत्र त समवनाव' । उदक प्रक्षिप्त यत्र सम कृत्वा नवनि सचरति तत्समवस्राव । अतिरश्चीनमित्यथ समवस्राव यद्भमण्डल तस्मिन्निति सबध । समवनत्य वा यस्माप्रा गुदीच्य' आपो निहवयु निगच्छेयु । अथवा प्रतीच्य उपीच्यो वा यत्रापो गच्छान्त तस्मिस्तिरश्चीने ऽपि शरण कारयेत् ॥ 1०।उक्तो ब्रह्मचारी विविध । श्रोत्रियो पदाध्यायी स नैष्ठिक । द्वितीय उपकुर्वाणक | सत्रिविध । यथोक्तचरितव्रता मुख्य । अष्टाचत्वारिंशसमितब्रह्मचारी मध्यम । कृच्छैरवाप्तब्रह्मचय फलस्तृतीय । इदानीं गृहस्थो ऽप्यनेकप्रकार उच्यते । यदि पितृगृहे निवसन्नविभक्तधन स निवसमान पितृगृह एव सद्वितीयो वसति । तस्य वैवाहिके ऽग्नौ विकल्प । यस्तुपुन प्रमीतपितृक पितृगृहेषु विद्यमानेषु तस्यापि वास्तुकरण नोपयुज्यते । अग्निं पुनरादधीत1 । यस्त्वविद्यमानपितृगृहो निषेष्टुमिच्छति स1 पूर्व गृहा कृत्वा पश्चाद्विवहेत् । यतो 1 Thus DC (and ep Ad on XII 1 I do not see to which this refers) अध्यहितामिर्वक्ष्यते A 2 Thus A T नागन्ना. ond hand) D (first hand) नागाला 0 Thus TO LA D 4 If this interpretation were cort we would expect समापनावं 5 The words सम इत्यर्थ Iin AT त्या DO 7 Thus DC चीर् T दीची A bus ATOD 9 Sec III 2 10 ददीत the Ms 11 नthe Ms नागाता 6 ·काठकगृह्यसूत्रे ११॥२॥ (१॥११॥२॥) पश्यति । ऊर्ज बिनदिति गृहा प्रतिदृश्य जपति ॥ यथ सोदक सौषधमावसथ प्रतिपद्यत इति तस्य गृहकरणमु ध्यत । नवं नवावसान । नवमन्यरनध्युषित । नवारलि मात्र स्थान । तद्विशिनष्टि । समूलमनूषर । समवसाय सर्वत आपो यस्माधिस्रवन्ति । समवन्नत्य वा यस्मात्प्रागु दीचारापा निगच्छेयु । एतदुक्तं भवति । प्रागुदकप्रवणमि स्यथ । दक्षिणाप्रत्यगुन्नत वा । अस्मिन्नेवविधे नवावसान पारद्वार दक्षिणद्वार वा धरण कारयेत् । स्थपतिमि कारयेन्न खयमिति णिजयं. मध्यमाया कर्ते प्रागग्रोदगग्रान्दर्भानास्तीर्य तेषु स्थूणामवदधाति धुवा सिनोम्यमृतस्य पत्नी' क्षेमे तिष्ठ घृतमुक्षमाणा। ता त्वा स्थूणे सर्ववीराः सुवीरा अरिष्टवीरा इह सविशेम ॥ इहैव स्थूणे अमृतेन रोहा श्ववतो गोमत्यमृतवती सूतावती। ऊर्जस्वती पय स्वती चास्मान्स्थूणे पयसाभ्यववृत्स्व ॥ आ त्वा कुमार स्तरुण आ वत्सो जगता सह । आ त्वा परिनुत कुम्भ आ दन्न कलशेरयमिति ।। 1 See XXVII 8 १ अनाध्यु० the M 8 ?नवारान्नि the M8 मिजत the Ms । मध्यमा कर्ते the tshore Ms of Br मध्यमाया कर्ते D A TO (second hand) C firs hand मध्यमायाग कसे the Bombay Ms of Br मध्यमया गते गर्ने र 6 Thus th Lahore Ms of Br the Stein rcaka and of the M88 of Devapala AD ध्रुवां सनोमृतस्य T प्रवां मिनोमृतस्य C प्रस्सिनो प्यम् he Bombuy Ma of Br for Ad see the extract - he Mantrabhasya of Devapals frafa afnfor The original reading certaruly was gat faarifa 7 The Man of Devapāla all mit Aus Mantrabbasya Page अमृतस्य प्रमरपर्मकस्य पनी पाखविली 8 Thus the Labore Ys of Br and the Stein raaka All the other Mss are more or less corrapt. That this was the reading of Derapala, proved by the Mantra bhasya परि ततो दृषि मस्तामाविशतु भर्य का काशे पह ·2 5 काठकगृह्यसूत्रे ११ । ३-४।१॥ (१।११। ३-४।१॥) ४७ 1 मध्यमाया स्थूणाया स्तम्भस्य सबधिनि कर्ते । कृति छेदने । कृत्यत इति कत । खात गर्त। तस्मिागमान्या खस्किसनियशभाजो दर्भानास्तीय तेष्वेव दम्पधिकरण भूतेषु स्थूणास्तम्भ मध्यममवदधाति प्रक्षिपति ॥ मध्यमाया स्थूणाया गर्ने खाते प्रागनोदप्रान्दर्भान्खस्तिका कारानास्तीर्य सेषु दर्भेषु स्थूणा स्तम्भमवदधाति ध्रुषोस्मिनो सीति' सिभिग्भि इतिकरावच्छिन्नाभि + ॥ च वश समारोपयत्तेन स्थूणामधिरोह वशोग्रो राजन्नपसेध शत्रून् । अथा रयिं सर्ववीरा वय त ।।३। पाच वश समारोपयति । ममाह । ऋतेन वय त इति। मध्यमवशस्तम्भयोर्म विनियोगादितरस्तम्भवशानाममन्त्रक तूष्णीमेवारोपण शस्यते ॥ तत्र प्रागन वश वास्त्वाख्य समारोपयते मध्यदेशे न्यासप दुक इति प्रसिद्ध । ऋतेन स्थूणामित्यतया विराजा ॥ रपूर्व समाधानम् । ४ ॥ ११ ॥ (१।११) । प्राच वश समारोपयतीत्युक्त । प्रारद्वार दक्षिणद्वार वा शरण कारयितव्यमित्युक्त । तत्र प्रारद्वारतापक्षे पूर्वाग्रताभाव' बंशसमाधानस्य भावयितव्य । तदर्थमिद सूत्र । समाधान सम्यगाधान वशस्यारोपण स्तम्भस्य कुड्यकोटिषु ।। तत उत्तरपूर्वमुदगन च वशसमारोपण कर्तव्य तूष्णीं व स्त्यर्थत्वादत्र त्रिकादिभि)मो यावदुक्त ॥ वहा वास्तोष्पत इति पतमृभिर्वास्तोष्पतीयस्य लीपाकस्येष्ट्वाथ वास्त्वाविशेत्' । अमीवहा | Dhatupatla XXVIII 141 2 Thus D नुदगप्रान्ता AT उदगग्रान् 4 2 इतिकार १ 5 दितर 6 Thu the us 7 Thus T only पूर्वाग्रता 8 Refers to LXXIII 4 पष्ट्वापाप्य इष्टाथ वास्त्वा ।। पाकस्येष्ठाथाप्य इ (etc a T) 9 8 Tlus VIS the M. ing भाव। A DO 9 T ·काठकगृह्यसूत्र १ । २॥ (१।१२।२॥) वास्तोष्पते विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एघि न ।वास्तोष्पते प्रतिजानीयस्मान्स्वावेशो अनमीवो भवा न । यत्त्वेमहि प्रति तन्नो जुषस्व श नो भव द्विपदे श चतुष्पदे ॥ वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दा । अजरासस्ते सख्ये स्याम पितेव पुत्रान्प्रति नो जुषस्व ।। वास्तोष्पते शग्मया ससदा ते सभीमहि रण्वया गातुमत्या । पाहि क्षेम उत योगे वर नो यूय पात स्वस्तिभि सदा न इति ।१। द० । अथ विवाहे कृते वैवाहनानी प्रवेशिते ऽनतरमध्यासिताग्निक वास्त्वाविशेत् । किंवा प्रविशेत् । वास्तोपतीयस्य स्थालीपाकस्यष्ट्वा । व्यत्ययेन षष्ठी। स्थालीपाकेनेष्टा । अमीवहा इत्यादिना चतसृभिरित्यर्थन शिष्यहितार्थ चतत्र पठिवार्पयति॥ आतितो विवाहे कृते तस्मिन्नव गृह वैवाहने ऽग्नौ वास्तोपतीय स्थालीपाक श्रपयित्वा । अमीवहा वास्तोष्पत इति चतस् भिरिष्ठा । अथ वास्तु गृह सद्वितीय आविशेत् प्रविशेत् । इद तद्वक्ष्यति । अध्याहिताग्निमिति । अननेव विधिना अध्याहि ताग्निगृहस्थ । अथ होमादनन्तरं स तत्र निवसेदित्यथश दस्यार्थ ॥ वशोदीक्षणिक ब्राह्मणान्भोजयेत् । २॥१२॥ (१ । १२) We vm n p 181 1 It uc tai wh th r th e for ve e f ll in the state t but ts ns prob bl ccount f Br e aft rtu ge e d n वास्त्वाविशत् f ll w the f ur vr ses with stat a d then mmediately th 1 t sutr (XII 2) Drpl get o ly th s nt ce up to onesta but inserts before tret g of XII 2 th M atrabha ya 1 th fur 2 Cp De palo XI 1 3 R ading unce ta n B (B mb y ms) क्षणक the Llor Ms क्षणिका of th Mss of Devepal AT क्षणिक C क्षणिकान् D & Br (Bombay) for Ads the extrac TS ·काठकगृह्यसूत्रे १२ । २-१३ । २ ॥(१।१२।२-१३।२॥) ४९ २० तस्मि गृहे ब्राह्मणा भोजयत् । तस्य च कमणो वशोद्वीक्षणि कमिति नाम । त हि वशानुद्वीक्षमाणा भुञ्जत ॥ आ । वशोद्वीक्षणिका ब्राह्मणाभोजयत् । तस्मिन्नेव गृहे य ब्राह्मणा वशाभुञ्जान सन्त उद्वीक्षन्त तथा भोजयत् । अन्य वशो द्वीक्षणमिति ब्राह्मणभाजनस्यैतन्नामयाहु ॥ इति लौगाक्षिसूत्रे गृह्यपश्चिकाया प्रथमाऽध्याय ॥ अथ पाकयज्ञ ।। ८ । सहकमचारिण्या साध यो गृहप्रवशस्तदनतर पाकयक्ष कतय । तदनुष्ठानावसरलाभात् । पाक निवर्त्य यज्ञा पाकयज्ञा । तेषामासूत्रणमिह क्रियते । विस्तरेण तद्वक्ष्यते ॥ आ ।गृह निवसता सद्वितीयन पाकयशा कर्तव्या इति । अथशब्द पाकया इदानी वक्तव्य वनाधिक्रियन्ते । पक्कद्रव्यसाध्या पाकयज्ञा । कचिपाकयक्ष अयार्थ' पक्का क्रियन्ते वैश्वदे वातिधिभाजनादय । केचित्तदर्थेन पक्का क्रियन्त अष्टकादय ।। चतुर्विध पाकयज्ञो भवति हुतो ऽहुत प्रहुत प्राशित श्चेति तत्र हुनो हवननिर्वयों वैश्वदवादि । अहुतस्त्वहवनसाध्या बल्युपहारादि । यस्य तु प्रारम्भ हवन स प्रहुतोऽवप्रकादि । प्रकृष्टनाशनन निर्वर्यते योऽतिथिब्राह्मणभोजनादि सप्राशित ॥ आ । हुतादय एते 5 वर्थसशा । हवनसपाद्या हुत । बहुतस्तद्वि परीत प्रारम्भे यस्य हुत स प्रहुत । प्राश्यते यत्र स प्राशित ॥ ४ सहधर्म 1 इति m AI 1b th | ph of B चा + II A1 पाकनिर्वया॑ CD I hus D मामन्त्र णमात्रमिह A I मासूत्रेणमतिमिह ८ यज्ञ यज्ञ thM 5 Ms 8 Thu ll th M plaud th Lal or Ms fB id d ch B inb 1 f B प्राशित इति y भो th M ·काठकगृह्यसूत्रे १३ । ३-४॥ (२।१।३-४॥) हुतो हुतानाम् । ३ । ३० । प्रकृतिरिति शष । इह याना हुताना वैटिको हाम प्रकृतिरि त्यर्थ । यत इतिकतव्यतोपजीव्यते सा प्रकृति । यापजीति सा विकृति । तथा च वैश्वत्वे प्रकृति । समूहनपर्युक्षणपरि स्तरणस्वाहाकारातप्रक्षपान्य क्रिया क्रियते ॥ ७० । यथा श्रोत उपयड्डामादिका हुत इहत्याना वैश्वदेवाटीना हुताना प्रकृति तत्र यथा श्रौते हि परिसमूह्य पयुक्ष्य चातुष्कोष्ठ स्तरै परिस्तोर्य हस्तेन जुहोति तथैवेहापि ॥ आ०। हुता हुतानामिति किमुक्त भवति । अपरिसमाप्त वाक्य । तत्र दर्शपूर्णमासप्रकृतय इति वक्ष्यति । अत प्रकृतिशब्द माहृत्य वाक्यसमाप्तिं कुयात् । हुता हुताना प्रकृति । कश्च वैदिको हुतो य पक्कानन सबद्धा जुह ति यथा: भध समाप्ते ऽग्नि टोमे ऽन्न प्रयौति। घृत मधुतण्डुला पृथुका करम्भाणि धाना सक्तू वाज्यानि प्रियगुतण्डुलालाजा परिहृतासु वसतीवरी षु जुहोति सेय जुहोतिरिहत्याना जुहाताना प्रकृति । यथा वैश्वदेवस्यति त प्रकृतित्वेन परिसमूह्य परियुक्ष्य पर स्तीर्य चातुष्कोष्ठ हस्तेनावदायामनक देवतानामधयन स्वा हाकारा तेन होम ॥ उपहारो ऽहुतानाम् ४ दे। वैदिक उपहारोऽत्र यानामुपहाराणा प्रकृति । अत्रोपा प्रविष्ट रमास्तीयावाहन कृवा बजा गधाश्चापहृय धूप प्रदाय बल्यु पहारादिदानान्तम् ॥ प्र० । वैदिक उपहारो यथा वैश्रवणीय कम तद्गोकानामुपहाराणा प्रकृति । तत्र हि वैश्रवणीये कमणि पूर्वेणाग्निं विष्टरमास्ती र्यावाहन कृत्वा स्रजो गधाश्चापहृत्य धूप प्राय बलिमुपकल्प त' इति यथोक्तविधि । इह तथैव नागविनायकादीना ९ W रजा परिहृतश्वावसतीसुरेषु AL IS Pe हूयन 3M td tl jutt { क्स्तेना th I 7 r th V R कल्पयत ४ नागनायगालीना ·काठकगृह्यसूत्रे १३ । ५-६ ॥ (२।१।५-६॥) ५१ बलिकर्मणि शूलगवादौ च पशुकमणि सावित्रेण बलिमुपहत्य तदेवत्या मन्त्राञ्जपेत् ॥ आ। यथा वैश्रवणीय पूर्वेणाग्निं विष्टरमास्तीर्य । पिण्डपितृयज्ञ प्रहुतानाम् ।। द० । वैदिक पिण्डपितृयज्ञ इहत्याना प्रकृति । वैश्वदेवशेषपिण्ड प्रतिपत्तिवात्तदीयपिण्डमन्त्र । ग्रासाशनादयश्च तद्धर्मा भवन्त्यतिदेशात् ॥ ब्रा पिण्डपितृयज्ञो 5 वष्टकादीनामिहत्याना प्रहुताना प्रकृति । यतोऽत्र पितरो मादयध्वमित्याद्यवघ्राणान्त पिण्डपितृयज्ञोक्त स्यात् ॥ आ० । यथा पवित्रातहितासेचनावाहनश्रपणाभिघारदक्षिणत उद्या सनानि प्रणीतहोमपिण्डदानोदडडासीनावृत्यनिढुवनादि पि ण्डपितृयज्ञ क्रियते तथहापि त प्रकृतिकत्वे सति भवति । वैश्वदव पिण्डषु पिण्डशषाप्रतिपत्तित्वापिण्डमन्त्रा एव न भवति । श्राद्ध स्नविधिरेवास्ति । तत्र यनोक्त निढुवनादि तद्भवत्येव ॥ मधुपर्को ब्रह्मौदनश्च प्राशितानाम् ।। २० । प्राशितो द्विविध । अतिथिभाजनदानादिना ब्राह्मणभोजन वितरणामना' च । तत्रातिथिभोजनदानस्यातिथ्ये वैदिको मधुपर्क प्रकृति । तत्र च श्राप्रियाणा पादाध्यमधुपर्कपूर्व मासप्रदान भोजनमिति विध्यन्त । दवताविशषोडेशेन तु ब्राह्मणभोजनदान आधानविहितो ब्रह्मौदन ' प्रकृति । तत्रापि बहिर्युक्तष्वासनेषूपवशनमध्यदानादिक सघृतमन्न देवताय सकल्प्य प्रानतु भवन्त इत्यनुज्ञातपूर्वक चासनमित्यादिरि त्यभाव ॥ प्र० । मधुपर्को ब्रह्मौदनश्च प्रथिताना श्राद्धादीना प्रकृति । यथा 1 Th e ly dent cal w th Br 2 Th TAC भवन्त्यनिदशात् D 3 Thus Ad and B nd f the M of Deva pala D n the Bhasya ब्राह्मौदन D T in the text ब्रह्मो the other Ms (text and Bhasy ) 4 दानात्मनो AT 5 नात्मनATC 6 मित्यादि AT प्रमोदन TAC et ·પૂર काठकगृह्यसूत्रे १३ । ६-९॥ (२।१।६-९॥) मधुपर्क एफैक त्रि प्राह मयि दोह इत्यादिवञ्च पाद्याध्य दानविधिरुक्ता तथैव इहापि श्राद्धादौ स्यात् । ब्रह्मौदने च' यथा प्रानतु भवन्त इति यजमानानुशाता ऋविज सघृता पिण्डा प्रान्ति ॥ आ० । इहत्याना प्रशिताना वैदिकमधुपर्को ब्रह्मौदनश्च प्रकृति । यथा श्रात्रियाणा पाद्यमय मधुपकपूव मासप्रदान भोनज पशुवध मम चामुष्य चति सज्ञापन नानागोत्रभोजन* च तथेहापि ब्रह्मौदनो यथादवोदश ब्राह्मणभोजने बहिष्मत्स्वासने खूपवशन पाद्याध्यानममन्त्रक । सघृतमन्नदेवतायै सकल्प्य प्रानतु भवन्त इयुक्त्वानुशाता प्राश्रन्तीतिब्रह्मौदन प्रकृति । उक्तश्चतुर्विध पाकयज्ञ ॥ दर्शपूर्णमासप्रकृतय पाकयज्ञा । ७ । ३० । साधारणतिकतव्यतातिदेशो ऽय । असाधारणात्तु पूवमिति- कतव्यता निदर्शिता । दशपूर्णमासिक विध्यन्ते अविशषेण प्राप्त क्वचिदपवादमाह ॥ प्र० । वतानिकाग्निदशपूणमासी श्रावण्यादीना पाकयज्ञाना प्रकृति ॥ मा०। तेषु दशपूर्णमासाना सर्व प्राप्त । तत्र किंचित्प्रतिषिध्यते । तेष्वावृदुपचारस्तूष्णीम् । ८। दे० । भावृत्क्रिया । उपचारो ऽनुष्ठान । तत्तूष्णीं। निर्वापावघातादि क्रियानुष्ठानममन्त्रकमित्यर्थ ॥ मा० । आवृत्क्रिया । तस्योपचार व्यापार | बीयवधातादि तूष्णी कुर्यात् । न तु मन्त्रवत् ॥ अनर्थलुप्तम् । ९। दे० । यल्लुप्तार्थ' । निष्प्रयोजन प्रकृतौ दृष्टमपि न कर्तव्य विकृतावमन्त्रकमपि। यथा पेषणकलापोपधानादि स्थालीपाके 1 Se YXIT 6 8 d 8 J Labor 3 Se XXIV 16 4 Seel 1 5 C rrected afcurtai tha 6 धारण्यास्तु AT धारणास्तु Em nd d garaif th M 8 Thu AT यलुप्सायें c लुप्ता D 9 Em d पेषणकपातोप ·3 काठकगृह्यसूत्र १३।१०-१४ । १॥ (२११ । १०-२। २४॥) ५३ निष्प्रयोजनमव सामिधनीना लुप्त वासमिदाधान लुप्ताथ वा न्न कतव्यम् ॥ ब्र० । तेषु तु दभलवनावाहननादि कर्मामन्त्रक । ब्रह्मवरणोपभृद्धवा प्राशित्रडाचमसादिपात्रप्रयोगारिकमनथक लुप्यत एव ॥ आ। यदनथलुप्त । अथा प्रयाजनवशाद्यल्लुप्त तत्तूष्णीमपि । यथा चरौ पेषण । सामिधनीषु लुप्तासु समिदाधानम् ॥ प्रयाजाभावाच्चापभृत् । १०॥ १३ ॥ (२१) दे० । सामिधेयभावस्तु वक्ष्यमाण 2 परिसख्यानात्तत्र क्लप्ति पाफयज्ञानामित्यादिकात् । न चैतावता दविहोमगृहमधीया दिवपूर्वव पाकयज्ञाना कि दशपूणमासप्रकृतित्वाभिधान नेति वाच्य कतिपयचतुरवत्तजहूहोमादिधर्मोपजीवनात् ॥ आ। प्रयाजानुयाजानामभावादुपभृत् । एवमादि प्रयाजादय कस्माल्लुप्यत। परिसख्यानात् । वक्ष्यति हि त त्रक्लप्तिं पाक यशाना । एव तह्यपूवा पाकयक्षा गृहमेधीयवत् । किं दर्शपूर्ण मासप्रकृतित्वन अस्ति प्रयोजन चतुरवत्त जुह्वा होमादि । उद्गयने भार्या विन्देत । १। दे० । लावा भार्यामधिगच्छदिति । नानानन्तर भार्या वेषणकाल विन्देत लभत पश्येदित्यथ । उदगयने आदित्यस्य दक्षिण दिग्भागादुत्तरदिग्भागाभिमुखगमने सति । उत्तरायण इत्यर्थ । हया वरण कन्याया पित्रा सहजेन सवकन । नक्षत्राण्याह॥ आ० वदमधीत्य स्नात्वा भार्यामधिगच्छेदित्यवसरप्राप्तो भार्याधि गम । उदगयन उदयगत' सूर्ये ऽधिगच्छत् । भरणीया भार्या । तथा कुर्याद्यथा लभेत । भार्याधिगम यत्न काय । उत्गयने नादासीत॥ 1 Th fud n Ad th MS f D_pal r ad | भावश्चोपभृत् । th f Ad Th DC माणाव AT 3 प्ति A (1 nd frst hd f D 4 ( td प्रयाजाच्याजयामभावा th M 5 चतुरन्त चतुरत्त the Ms 6 I td fसेवकन TA वा सवादात्म कन 0 सवागमन 9 सूयमधिगच्छेत् th Mo 8 सूयमार्या th M. t V by B b t t ommm Vva Rad उदग्गते

·काठकगृह्यसूत्रे १४ । २-५॥ (२।२।२-५॥)
कृत्तिकास्वातिपूर्वैरिति वरयेत् । २ ।
दे। कृत्तिकाश्च खातिश्च पूर्वाणि तैर्वरयत् । कचिप्रयुञ्जीत न तु
स्वय वृणुयादित्यौचित्य णिचा दशयति ॥
आ। भार्या र धा सतीमुन गयने कृत्तिकास्वालिपूर्वैनक्षत्रैवरयत् ।
कृत्तिकाश्च खातिपूर्वाणि च तानि कृत्तिकाखातिपूर्वाणि ।
तैवरयेत् । आमनो भार्य वेनाङ्गीकुयात् । मयैषा भरणीया
विभवानुसारेणेति ॥
लक्षणिना लक्षणानि परीक्षयेत् । ३।
दे० । हस्तादिलक्षणवेदिना लक्षणानि शुभसूचकानि परीक्षयेत् ।
लक्षणपरीक्षणपूर्वक घरणमिति । लक्षणालाभे परीक्षाया
कारणान्तरमाह ॥
आकथ वरयेत् । पूर्व भागधेय तस्या परीक्ष्य । लक्षणानि वेत्तीति
लक्षणी । तेन पुरुषेण लक्षणानि शुभाशुभफलानि शरीर
चिहानि परीक्षयेत् ॥
भागधेयमपि वा पिण्डै परीक्षयेत् । ४ ।
दे० । अपिशब्द उपाया तराभ्युपगमे । वाशी विकल्पे । पिण्डैर्वा
भाग्यानि परीक्षयेत्। भर्तर्यनुकूल वापादनानि । पूर्वोक्तालाभ
इयर्थ ॥
भाभागधेय प्राशस्त्य धर्मसुखभागिय । अपि वा पिण्डै परीक्ष
येत् । मृपिण्डैरित्यर्थ ॥
वेथा सीताया हृदागोष्ठादादेवनादादहनाच्चतुष्पथा
दिरिणात्सभार्य नवमम् । ५।
दे०। यज्ञार्था वेदि प्रसिद्धा । सीता हलोत्कृत्ता भूमि । अशोप्य
पनायाकारो जलाशयो हद । गोष्ठं गवाश्रयो गोकुलादि ।
भादीव्यन्त्यस्मिन्नादेवन कितवस्थानं । आदान्ते ऽस्मिनित्या
दहन श्मशानं । स्वस्तिकाकारण सबध्यमानं मार्गद्वय चतु
पथ । हरिणमूपरप्रदेश । निस्तृण इत्यर्थ । एतेभ्य प्रत्येक
कस्मिपिण्डं गृह्णीयात् । सभायै च नवमं । अधाभ्यो ऽपि
वेयादिभ्यो खेरा खेश मृद संभृत्य नवमं कुर्यादित्यर्थः ।

·काठकगृह्यसूत्रे १४॥ ६ ॥ (२॥२॥६॥)
७०। प्राशस्त्य परीक्षणार्थ पिण्डान्यथोक्तवेद्यादिस्थानेभ्यो ऽष्टो
कुर्वनवमाथ सर्वत किंचिच्छिष्यात्तदेकीकृत्य नवमम् ॥
आवेदिर्यागार्थ परिगृहीता भूमि । सीता हलकर्षेण लेखा ।
हद सततोदकजलाशय । गोष्ठो गोस्थान | आदेवन द्यूत
भूमि । आकष उच्यते । आदहन श्मशान । चतुष्पथ
चतुणा पथा मपात । इरिण ऊपर प्रदेश । निस्तृण इत्यर्थ ।
तेभ्यश्चाद्भि पिण्डा वा ताइच लक्षयिवा प्रच्छन्नरक्षरै ।
सभार्य सर्वेभ्य सभृत नवमम् ॥
ऋतमेव परमेष्ठयत' नात्येति किचन । ऋत इय
पृथिवी श्रिता सर्वमिदमियमसौ भूयादिति कन्याया
न म गृहीत्वा सवत कृतलक्षणान्पिडान्पाणावादाय
कुमार्ग उपनामयेत् । ६।
दे । वेगरिभ्य उद्धताना पिण्डानामनुमन्त्रणमाह । ऋतमेष
अमावि युक्ते नाम प्रतीयात् । कया उच्यते । असौ भगव
याटिसशिता॥
व्र । तत्रादौ लोकपालप्रजापत्यादीना यथाचारमुदकलशे पूजन
बलिहरणान्तं विन्ध्यात् । ताश्च पिण्डान् ग कुसुमाधैरल
कृय स्वस्तिपुण्यवात्रिकादिभिर्डवा स्वस्त्ययनमुच्चार्य
यथोक्तवि धना कन्याया उपनामयेत् । तमेवेति । अत्रासौ
शरस्थाने कन्याया प्रथमान्त नाम प्राय । यथा। सवमिद
मिय रुक्मिणी भूयादिति ॥
आ । ऋतमेव परमेष्ठीत्यनेन मन्त्रणाभिमन्यासौशब्दस्थाने कन्या
या नाम गृहीवा पिण्डान् पाणौ गृहीवा कुमार्या पाणिमुप
नामयत्सपिण्ड स्तमुपन्त कृत्वा ॥
1 Th ( आकप 'ti Ms 2
मेष्ठपतन्नाहेति 1 AC
th Bhy
नाभ्यति D नास्येति । नास्तीति AT prphr d
नातियतते ३ ऋयtlM f Ov pl 4 Se IXXIII 4

·काठकगृह्यसूत्र १४ । ७-१०॥ (१२।७-१०॥) ब्र०। एतेषामेक गृहाणेति ब्रूयात् । ७ । पूर्वेषा चतुर्णामेक गृह्णतीमुपयच्छेत्' । ८ । दे। वेदिसीताहगोष्ठोद्धतानामन्यतम गहीयाञ्चेत्तदोद्वहदेना । इतरग्राहिणी तु वर्जयत् । वेदिपिण्डे हि वेगर्थक्रियासाहाय्यमावहेत् । प्रजावतीति सीताया गोष्ठपिण्डे गवादिकम् ॥ हृदपिण्डे ह्रदोद्भूतकुसुमाभरणोदिता। तृप्तिा शैत्यहेतुश्च भतृजीवनकारिणी ॥ श्मशाने विधवावश्य द्यूतभूमौ कलिप्रिया । इरिणे नित्यसतप्तावकीर्णी तु चतुष्पथे । क्रियावती वेनिपिण्डा सीताया फलटा भवेत् । अक्षुधा तु हृदाज्ज्ञेया गोष्ठाद्भवति गोमता चतुष्पयाद्विप्रकीर्णा द्यूतस्थाना कलिप्रिया । श्मशानान्मृतभता स्याद्वध्या भवति चोषरात् ॥ सभार्य पिण्डमित्याहु यामिश्र भजने सदा ॥ चितुर्णा मध्यादेक गृह्णतीमुपयच्छेङ्गीकुयानित्यथ भवयुत्तरेषा चतुर्णा मध्यादेक गृह्णती नोपयच्छेत् ॥ सभार्यमपीत्येके।। दे० । मन्यन्त इयध्याहार । गृह्णतामुपयच्छेरियनुषड्न ॥ आ।सभार्यमपि गृह्णती कदाचिदुपगच्छेतेति विकल्पो रुचिकृत । ततो वृणीयाद्वक्ष्यमाणेन विधिना ॥ रोहिणीमृगशिर अविष्ठा उत्तराणीत्युपयमे । १० । दे० । उपयम स्वीकार । तत्रैतान्यनुकूलाना यर्थ ॥ - गच्छत् ) d fe tm Ad } V ug fth hr mit Ms P Sutr 1b I tu lly ppl ed mth eut bla k 3 Thu th M + पयमेत् all thu of Dev pals bt P d Ad th Lh M of B पनमेधदा पु th B mbay M पमबद्वापु tl Bha y - ·काठकगृह्यसूत्र २४ । १२-२५३१ ॥ (२।२।११-३।१॥) आ। ततो वृताया रोहिणीमृगशिर श्रविष्ठा उत्तरा इत्यतानि नक्षत्राणि उपगमने प्रशस्तानि ॥ यहा पुण्योक्तम् । ११ ॥ १४॥ (१२)। दे । पुण्य । ज्योति शास्त्र यथासभवमनुमन्तव्यमित्यथ ॥ आयद्वा पुण्योक्त ज्योति शास्त्रविहित हस्तस्वात्यादि । तद्वोप यमने विवाहे भवति ॥ अथ ब्रह्मदेयाया प्रदानविधि वक्ष्याम ।। दे । ब्राह्मण विधिना या नीयते सा ब्रह्मदेया । तस्या प्रकृत गने विधिमितिकतव्यता वक्ष्याम । अथाधिकारथ । ब्राह्मो दैव आष प्राजापय आसुर गाधव राक्षस पशाच इ यो विवाहा । तत्र ब्राह्मासुरव्यतिरिक्ताना षण्णा विधान सुप्रथित नेह वचनमहति । तेन ब्राह्मासुरयोरेवेति कत यतोक्ता । तथा हि प्रसह्यापहाराद्राक्षसो विवाहस्तत्र किं प्रकाराभिधानेन । न किंचिरित्यथ । एवमसविज्ञातोप गमा पैशाचोऽपि प्रकारवचन नाहति पापत्वात् । स्वयमिच्छ त्या सहेच्छावत सयोगादाधवस्तत्राप्यसाधारणीकेति कत यता । सह धमश्चयता सहापत्यम्पाद्यतामिति धम चाथ च कामे च नाभिचरयितयमिति प्राजापयविधि प्रथित । प्रवकृत्य कन्यामन्तवधुत्विजे प्रतीयत इतित्व । गोमिथुन कयावते उद्यानित्याषस्य विधान ॥ आअथशनो मनलाथ । ब्राह्मण विवाहेन दीयते या साब्रह्मदेया। r h 1 R उपयमन p thy fet 11 2 Th b th tl VE FB (I mm) Ad tl B1 B mbay P d St ब्राह्य D T ('(cl d) ब्रह्म A nd C (ft lad) 3 ब्राह्मणन ( TA 4 Th A D ब्राह्म TO TI D( Thd) तिरेकाणा ल hd तिरिकाणा T and fth nd HD तिरेकिणा Aa 1 first h d of ( । ब्रह्म all Thu Did frst ha a fT 7982 Ad sec hand of T * F tl Fh IPS pr t ll IV ( 13

·काठकगृह्यसूत्र १५।२-३॥ (२।३।२-३॥)
ब्रह्मशब्दो विवाहोपलक्षणाथ । देवस्याप्ययमेव विधि ।
त प्रदानमितिकत यता वक्ष्याम ॥
शुद्धपक्षस्य' पुण्याहे पर्वणि वोदगग्रान्दर्भानास्तीर्य
तेषूपविशतः प्राङ्मुख प्रतिग्रहीता सामात्य प्रत्यङ्म
ग्व प्रदाता २।
दे० । शुक्लपक्षस्य सबधिनि प्रशस्ते ज्योति शास्त्रविशुद्ध दिवसे
पवणि वा पौर्णमास्यरूपे विस्तररूपपवित्राथमुत्तरदिगग्रान्द
र्भानास्तीय । तता दातृप्रतिग्रहीतारावुपविशत । प्राङमुखो
भूवा क । प्रतिग्रहीता । कीदृश । सामा य । सपरिजन ।
प्रदाता पुन प्रत्यङमुख उपविशेत् । तथैव । सामायो दर्भा
नास्तीर्योदगवान् ॥
अ० । प्रत्र नातृप्रतिग्रहीत्रो सुहृदय धुभृ य सहोगग्रषु नभेषूप
विषयो ॥
आ। शुद्धपक्षस्यापूयमाणपक्षस्य । पुण्याहे पुण्येऽहनि । शुद्धतिथि
नक्षत्रग्रहफरणयोगयुक्ते विधिव्यतिपातगण्डा तदुर्योगप्रहो
पतपविर्जिते ज्योति शास्त्रप्रसिद्ध । अथवा पवणि शि
पूर्णमासयो । कन्या दद्यात्प्रतिगृह्णीयाश्च । कथं । उदगमाद
र्भानास्तीर्य तेषु दर्भेषूपविशति । यत प्राची दिक् ततो
मुखमस्यति प्रामुख । को ऽसौ । प्रतिग्रहीता। कन्याया
पितृव्यमातुलादिभिरमायै सह वर्तने य स सामाय । तेषु
दर्भेषु प्रदातोपविशति । सामात्य इत्युभयत्रापि सबध्यते ॥
मध्ये प्रागग्रोदगग्रान्दर्भानास्तीय तेषूदक सनिधाय
9 Tls ll th Mb d tl fur D rapal whi h
rad शुरूषस्य 10 Thu e neud d D
तारौ प्रविशत पहीत्रो
11 युक्त the M Thu th tw Mssf
Br th Berlin Stein and two Tueb gen rcalas all the il 8 of
Der pal ud th Pa rk प्रागुदगमान्दर्भा
प्रविशत् T AC

·। । कसे काठकगृह्यसूत्र १५ । ३-४ ॥(२।३।३-४॥) बीहियवानोप्य' दक्षिणत उदड्डासीन ऋत्विगुपयमन कारयेत् । ३। द० । तयोर्दातृप्रतिग्रहात्रोदक्षिणदेशे उत्तराभिमुख उपविष्ट सन्नृविग्विशेष आचायस्तयोरुपयमन दातृप्रतिग्रहीतुसबध' कारयेत् । किं वा । दातृप्रतिग्रहीत्रोर्मध्ये प्रागग्रानुद्गग्राश्च दर्भानास्तीय तेषु च दर्भेषु कसपायामुदक' सनिधाय । तत्रोदकमध्ये व्रीहियवस्यावपन कृत्वा । प्रथोदक सनिधा यति सामान्यवचनात् । कसस्य कुतो लाभ हिरण्य समाप्येति दर्शनात् ॥ ने । ऋविड मध्ये यथाचार शालिचूर्णैमण्डल' कृवा स्वस्त्ययन च कृवा तत्र प्रागग्रादर्भा प्रथममास्तृणाति तेषूपर्युट गया स्तत्रोदकपूण कस' परिवर्तुल मगल्यपात्र व्रीहियवगभ निदधाति । तत्र यथाचार विवाहोद्वाह देवता अभ्यर्च्य दक्षि णत उदड्मुख उपयमन वक्ष्यमाणविधिना करोति ॥ आ०मध्ये दातृप्रतिग्रहीत्रो प्रागग्रानुदगग्रान्दर्भानास्तीर्य । प्रथम प्रागग्रा । तेषु दर्भेपूदकपूर्ण कस निधाय । कसे हिरण्य समोप्यति दशनात् । उदक वा सनिधायति । तत्रादके बीहियवा प्रक्षिप्य तता दक्षिणत उदड्मुख उपविष्ट । को ऽसौ । ऋविक । उपयमन कुर्यात् ॥ समेतेष्वाह ददानीति प्रतिगृह्णामीति त्रिरावेदयते ।४। है । समेतेषु सघट्टितेषु दातृप्रतिग्रहीतबधुषु सस्कृविग्नयात् । दातुस्तादिद ब्रयात् । कन्यास्मै प्रदीयतामिति । प्रतिग्रहीतु कन्यास्मा प्रतिगृह्यतामिति । तता ददानिते इति त्रिरचारयति td f अोप्य 1 बीही यवा वाग्य th Iah M th M FD p dth B by k६ वाप्य fB k get th Bl St ri A गहसब धth th M ३ कास्य D कास्यस्य । कासे) 6 Se YVI णे स्वस्तिका B कास्य। b y s fB ४ पटित्वा [1M ॥

·६० काठकगृह्यसूत्र १५॥५॥ (२१३।५॥) दातार बोधयेत् । दाता तथैव कुर्यात् । एव प्रतिगृह्णामि ते इत्यप्य॒त्विजावेदित प्रतिग्रहीता ब्रूयात् । त्रिषत्या हि देवा इति श्रुति । त्रिरभिहित न व्यभिचारि स्यासकृदुक्त व्यभिचारो भवतीति त्रिरुचरणमिष्ट । अत एव समेतेष्वाहे युक्त बहुजनसनिधौ दत्ता' प्रतिगृहीता च न कश्चित्क दाचिदपहर्तुं यक्त वा शक्यतीति । अ० । कन्या ददा वस्मै भवानिति दातार प्रचोदयेत् । कन्या प्रति गृह्णावस्मद्भवानिति वर एक त्रिवार । उदकपूर्व दत्ताया कयाया प्रणवोच्चारणपूर्व भगवन् कन्या प्रतिगृह्णामीति त्रिवार । नात्र सावित्र प्रतिग्रहमत्र । प्रत्याम्नानात् ॥ आ।समेतेषु सगतेषु शातिष्वाह । किं । क गदनावम्मै भवानिति प्रदातार चोदयेत् । कया प्रतिगृह्णावस्मद्भवानिति वा । ततो ददानि ते प्रतिगृह्णामाति श्रीन्वारानावेदयते। उच्चैर्भाषयते दातृप्रतिग्रहीतारौ । कया दनानि त इति दातार जल्पयते । कन्या प्रतिगृह्णामीति वर । एव त्रिरावेदनमुच्चै सुव्यक्त यथा भवति निब धनमेतदुपयमनमृविक कारयद्वयनापि ॥ एतद् सत्यमित्युक्त्वा समाना व स वो मनासीत्य त्विगुभौ समीक्षमाणो जपति । ५ ॥ १५ ॥ (२।३) दे । एतहानप्रतिग्रहकम युष्माक स यमव्यभिचारितमस्त्विति लौकिकोक्तौ । ऋविक समाना व इत्याटिकमग्द्वय जपति । उभौ दातृप्रतिग्रहीतारौ वीक्षमाण ॥ ब्रा प्रतिगृहीताया कन्यायामूविगतद्व सत्यमिति दातृवरौ पश्यन्नाह । एतन्न सायमिति प्रतिवदत । एव त्रिय॑त्यास ततो वरस्यात्तरत उपविधया वध्वा समाना व स व इत्य॒त्वि ग्वधूवरावीक्षमाणा जपति। जपादृर्ध्व वरस्योत्तरत उपवेशये नित्यन्ये॥ 1 1 निम्त्या ॥ D FATTO tt VI th S ktl VIII त fD p 1 (but 1P uab वीक्ष्यमाण 11 माणौ ॥ ) - ·काठकगृह्यसूत्रे १६ ॥ १-२ ॥ (२।४।१-२॥) ६१ आएत सत्यमित्युक्त्वा ऋत्विक । तेऽपि एतन्त्र सत्यमिति प्रतिवचन यथालिङ्ग वदन्ति । तत समाना व स वो मनासी युद्वयमृविगुभौ पक्षौ वधूवरयो समीक्षमाणा' जपति । पुनऋत्विग्ग्रहणादेतन सत्यमिति प्रतिवचन शायते । अत्र सावित्र प्रत्यानात । कन्या तूषे करे वा गृहीत्वा कन्या प्रतगृहामीत्येष एव प्रतिग्रह ॥ अथ शुल्कदेयाया ।१। दे। आसुरविवाहविधिमाह । अथ शुल्कदेयाया । प्रदानविधि रुच्यत इति शेष । शुल्केन मूलेन या दीयते सा शुल्कदेया ॥ ब्र० । शुल्कदेयाविधिरासुरविवाह विषय । कुमारीणा यदा केशा वेणीवधनयाग्या स्युस्तदा सीमतोन्नयनविधिना सहोदर णममत्रक प्राग्वाक्प्रदाना फतव्यमिद्राणीमासु नारीष्विति यद्वक्ष्यति तद्वाचा त्ताया कन्यायामिन्द्राणीयाग आज्येन वाग्दानदिवसे भवेत् । तत्राज्य हवि । आज्य हविरनादेश इति हि परिभाषा । यज्ञ यजेतेति वचनात् । इति तत्र लक्ष्यते । तस्मादाज्यभागाते चतुगृहीतेन प्रधानम् । अमत्रिका' तु कार्यय स्त्रीणामावृदशेषत । सरकारार्थ शरीरस्य यथाकाल यथाक्रमम् ॥ आगमिथुन शुल्क । तथा । आसुरे शातिभ्यो द्रविण दत्त्वा । स च वैश्यस्य द्रविणव वात् । तेन शुल्केन या दीयते सा शुल्क देया । तस्या पानविधि वक्ष्याम इति शेष । हिरण्य व्यतिहरत ।२। - | समाध्यमाणा thM असुर tM 3 11 |h M fB th B nh y रण समत्रा 4 tl M fP the Pyar याच्यति 101 01 कन्याया भवत् । lu tl 31 dk Itela Jnas tr pa ibha a 6 Th 1 m y M यजेनिति TI B mbay Ms श्राम । ४ M usm II 66 9 Thim ans pb bly गेमिथुन ।

·६२ काठकगृह्यसूत्रे १६ । ३-१७ ॥ १॥ (२।४।३-५।१॥) दे० । सुवर्ण विजिगीषया परस्पर ददतो दातृप्रतिग्रहीतारौ । आसु रवादस्य विजिगीषो । प्रधानत्वाचासुराणा राजसत्वेन अन्योन्योपचार कुरुत इति गम्यते । कन्यामूलभूत तु सुवण व्यतिहरतो निश्चिन्वतो द्वौ दातृप्रतिग्रहीतारौ। सभूयेत्यथ द्वय तत्रणावृत्त्यावगम्यते ॥ आ० । हिरण्य यातहरतो दातृप्रतिग्रहीतारौ परस्पर समपयत ॥ प्रजाभ्यस्त्वेति प्रददाति । ३ । दे। त प्रकृत हिरण्य प्रजाभ्यस्त्वेत्यनेन ददाति वर कन्याया पित्रे ॥ आ। प्रददाति वर ॥ रायस्पोषाय त्वेति प्रतिगृह्णाति । ४। द० । कन्याया पिता प्रतिगृह्णाति ॥ कसे हिरण्य समुप्य हिरण्यवर्णा इति चतसृभि समवमृशन्त । ५॥ १६॥ (२४) दे। सर्वे ब वव उपस्पृशन्ति । बहुवचन सर्वबध्वपेक्षण । तत्क न्यामूलभूत हिरण्य प्रतिगृहीत कसपात्र निधाय जलयुक्त हिरण्यवणा इयग्भिस्तिसृभि समवमृशत घोरपापवि शुद्धय ॥ आ० । कसे हिरण्य समाप्य प्रक्षिप्य प्रकृत हिरण्यवर्णा इति चत सृभि समवमृशन्त । बहुवचना सर्वे शातयोऽपि । हिरण्यम यदेव न मूल्य । मूल्यमन्यदपि भवति ॥ 1 d 11 A ID प्रासुर वाषस्य विजिगीषु । सभूयतत्यथA 1h B tlM fD pl th BI 1 t T b ly to P 30 ( d! 41) समोप्य ! 1d IV 3 TI tdd d th d ) t TS 6 1 bd I b bl fth k tl k 11 D4 TI -- ( -- - - ऋग्भि । -- समेत्य ।। ।

·काठकगृह्यसूत्रे १७ ॥ १ ॥ (२।५।१॥) ६३ निमन्त्रै' कन्यामलकृत्य चतुष्पादे भद्रपीठे पसीनायाश्चतस्रो ऽविधवा माता पिता च गुरु मस्ता सहस्रच्छिद्रेण पवित्रेण सापयित्वाहतन तसा प्रच्छाद्य स्थालीपाकस्य जुहोतीन्दाय स्वाहेन्द्रा स्वाहा कामाय स्वाहा भगाय स्वाहा हियै स्वाहा यै स्वाहा लक्ष्म्यै स्वाहा पुष्ट्यै स्वाहा विश्वावसवे धर्वराजाय स्वाहेति । १। । अथ विवाहम ह । पादचतुष्टययुक्तो भद्रपीठः। शोभने आसने प्रामुख्या उपविष्टायाश्चतसृषु दिक्षु चतस्रो ऽविधवा भवन्ति । वामभाग माता। दक्षिणभाग पिता। अप्र गुर सस्कारस्य कर्ता सप्तम । तेषु यथासनिवशन स्थितेषु । टाने भवा गौदानिका । तमस्ता गुरुः कन्या सहस्र च्छिद्रयुक्तन पवित्रण पावनन वनविशेषण सुप्रजास्वाय गौरानिकरव मत्रै फरककेयूरादिभियथाविभवमलकृत्या हतेनानुपभुक्तेन वाससा प्रच्छाद्य स्थालीपाकन गुरुजुहाति । अत्र पल्लवचतुण्य वस्त्रस्य पवित्रस्य चतस्रो ऽविधवा अवष्ट भ्न न्त । मातापितरौ जलमभिषिञ्चत ।गुरुमत्रपाठ कराति स्नापने ऽलकरण च गुरुरव प्रयोजककर्ता तन होमेन समानकर्तृकत्व। विः विसव गधवराजाय स्वाहा इयक वाहुति । तन नव भवति ॥ छ । ब्रह्मदेयविधिना प्रशाया न्याया सौभाग्यविवृद्धय विवाह सनिकृष्ध्वहस्सु गौदानिकम मापनपूर्वमिद्राचा नव देवता स्थालीपाकेन यण्व्या । शुद्धपक्षस्य पुण्याह इद सर्वे । 1 Thu r pr mi e 2 Th गाटा th M td tak from D n th Ste ad P P sage author अत्र पहन ) th Krmak d pally M 3 llu or प्रयाजन this ·६४ काठकगृह्यसूत्रे १७ । १॥ (२।५।१॥) आज्यभागात हुवा हारकयूगद्याभरणाल कृता नक्षिणतो ऽग्नश्चतुष्पादे भद्रपीठ प्राडमुखीमुपवश्य तस्या मूर्ध्नि सहस्र च्छिद्र शुक्लोोत पवित्र सव्यन पाणिना सप्त यथोक्त नापका स्वय चाल कृता प्रातैरवणभ्य सवगधकुकुमक: रजातीफल पूगफलमगल्यफलादि दूर्वाक्षतनानाविधकुसुममग ल्यवृक्षपल्लवादिमिश्रितवारिपूणकलशैक्षिणपाणिस्थैर्या आपो दिया इति द्वाभ्यामेना याघ्रमिति च सापयन्ति । ततो ऽवरूढा गुरोर्दक्षिणतो मङ्गल्यमञ्चोपविणमहतेन वाससा प्रच्छायेद्राय स्वाहे येव नव यथाक्ता प्रधानाहुती स्थानी पाकस्य मेक्षणेनावदाय जुहाति। विश्वावसवे गधवराजाय स्वाहेति नवमी॥ आ० । इदानीं भतृसयोग सति मन्त्रव सस्काराधिकारापिता करोति । गौरानिकर्मत्रै कन्या स्नापयिवति सब ध । कन्यामलकृत्य करककयूरकुण्डलादिभि । चतुष्पादे भद्रपीठ त्रिपात्लानपीठ भवति । अत्र चतुष्पानग्रहण । प्राडासीनाया चवारो ऽविववा स्नापयति । गौदानिकैमर्या आपा दिव्या इत्यादिभि । तथा सवसुरभिणानुलिप्यमानामना याघ्र परिषस्वजानमित्यतदभिप्राय गानिकर्मत्र नापयि स्वेति । चतम्रो ऽविधवा सहस्रच्छिद्र वस्त्र पयतेषु गृहीत्वा शिरसि धारयन्ति । माता पिता गुरुश्च वामस उपरि या आपो दिव्या इयपो ऽभिषिञ्चन्ति । तत स्थालीपाकस्य जुहोति इद्राय स्वाहेति । ये तु गौगनिकम जगकर्ममत्र कन्याया भुरेणालकृति याचक्षते तेषा केशवपन प्रयाख्यात । - Im 9 Th ( d km t YLIV 3 Acco d । ly tw K th \XXVII 8) 14 1 th tat m tn tb f1 th t t 1 th plur. B tl tw d (p b bly th lt ganda k ) Kth | 10 Ad ti tra Un t al en th | h ल यमानसना 1 ·काठकगृह्यसूत्रे १७१२-१८॥३॥ (२।२-३३१॥) अस्तु चेच्चूडाकरणमेघ किं नानिदिष्ट समाचारविरोधमा मङ्गल । एतस्माद्यदेवास्माभिर्व्याख्यातं तदेव साधीयः॥ नाडी' तूणव मृदङ्ग पणव सर्वाणि च वादित्राणि गन्धोदकेन समुपलिप्य कन्या प्रवादयते शुन वद दुन्दुभे सुमजास्त्वाप गोमुख प्रक्रीडयन्तु कन्या सुम नस्यमाना सहेन्द्राण्या कृतमङ्गला इति । २। दे। नाड्यातीनि सर्वाणि वादित्राणि गधोदकेन सुगधिना चतुर समाधिकेनोपलिप्य पूर्व कन्यैव प्रवादयते । वाद्यमानेषु च गुरुमत्र पठति । तत्र नाडी वशातूणव गोमुख वाद्यविशेष ॥ ७०। प्रधानानन्तर नाडीतूणवाद गधोदकेनोपलिप्त शुन वर दुदुम इत्यादिना कृतमङ्गला इयन्तेन म प्रण कन्या प्रवादयते । तत ऋतुतिथियागादित त्र समाप्ते स्वस्ययन कुवा सर्पिष्मदन्न ब्राह्मणा भोजयत्। आ । ततो नाड्यादीनि वादित्राणि गधादकेन चन्दनकुकुमादिक ल्केन समुपलिप्य कन्या प्रथम वादयते। वस्त प्रकार मुखवायुपूरण । नालवक इति प्रसिद्ध ॥ प्रतिसग्वि प्रक्रीडयत्येकमहढे वाहोरात्रे ३२१७॥ (२।५) आतत प्रतिसखि क्रीन्यति । सखी खी नतयति गापयन्ति च । एकमह । द्वे वाहनी । अहोरात्र वा द्वे॥ यज्ञियस्य वक्षस्य प्रागायता शाखा सकृदाच्छिन्ना मूत्र तन्तुना प्रच्छाद्य सावित्रण कन्यायै प्रयच्छति।। ने। यज्ञमहतीति यशिय । यत्विग्भ्या घखप्राविति । यशार्हाणा वृक्षाणा वगटीनामयतमस्य सबधिनी शाखा सकृदान्छिन्ना सूत्रतन्तना प्राया निश्यायता प्रसृता मत केनैव प्रहारण नाडी वश । तूण .6 । ।। W th - नाडी ॥ ममनुलि य । M EB Is P चतु समारक tl + (IIII Oft! M fD pal 1h Pl D TIIII # गोपयति Rad मखीं सखी नतयति गापति च अत्राविति D th Mr । FIN - । utt ·काठकगृह्यसूत्रे १८२-३॥ (शक्षा२-२) छिन्नामेकसरेण सूत्रतन्तुना प्रच्छाद्य कन्यायै प्रयच्छति । देवस्य त्वेत्यादिना प्रयच्छामीति कन्याय प्रददाति गुरुः ॥ ब्रा एकमहढे वाहारावे सखीभिः सह गायननर्तनादनन्तरमश्व त्थादुम्बरादियझियवृक्षोद्भवा पूर्वदिप्रसृता सकृदाच्छिन्ना लोहितसूत्रप्रच्छन्ना सावित्रेण कन्यायै शाखा प्रयच्छति ॥ आ०। देवस्य त्वेत्यनेन शाखा प्रयच्छामीत्यन्तेन ॥ याते ऽलक्ष्मीर्मातृमयी पितृमयी सक्रामणी सहजावापि काचित्।ता तिष्येण सह देवतया निर्भजामि निर्गुदामि साद्विष तगच्छतु तिष्यबृहस्पतिभ्या नमोनमइति ।२। दे० । गृहीतशाखा कन्या मत्रयते गुरु 4 । या ते ऽलक्ष्मी० नमो नम अन्ये तु तिष्यबृहस्पतिभ्या नमो नम इति एकं यजुरेक देशमाच्छिद्य शाखात्सर्गे प्रयुञ्जते वक्ष्यमाणे ॥ ७०। या ते ऽलक्ष्मीरिति शाखाहस्तामनुमत्रयते । तिष्यवृहस्प तिभ्या नमो नम इत्यन्तो मत्रः॥ आ। या ते ऽलक्ष्मीरिति गृहीतशाखा कन्यामनुमत्रयते नमस्का रान्तेन । अलक्ष्मीनिर्णोदनमतच्छाखाप्रदानम् ॥ तस्या उत्सर्ग स्थावरोदके शुचौ वा देवतायतने । ३ ॥ १८॥ (२।६) दे० । स्थावरोदक कूपतडाकादि । तत्र तस्या शाखाया उसर्गः प्रतिपत्तिकर्म । शुचौ देवगृहे । देवगृह मद्योपहारशाणितादि नापवित्रमपि सभाव्यते । नदर्थ शुचिग्रहणम् ॥ ७० शाखाया यथाक्तखाने स्थापन । होमस्यानामा न त्रिकादिमि जुहुयात् ॥ d the Ste n rc h Tus B (इति not gi en by Devapala) If th text I not apparent whereto this ma tr belen Ph of the su trahar was to connect wth S tra 3 Cp D rapalao Th Sten rcal addmmed tely इति शाखाया उत्सग । अनुमप्रयत 4 TI ven by A Could the words w 1 in D vapala precede the mantra tin & Sutra Cpal Br Th I lore Ms of B ad Tuebingen raka शुचौ वा दशे दवतायतने वा। 1 अल TCA ta nor t d no the mea ing PS the str 8 R Claus not C d Ad ·काठकगृह्यसूत्रे १६ । १-३॥ (२।७।१-३॥) ६७ आ। स्थावरोदके शुचौ वा देवतायतने । देवतायतनमशुच्यपि भवति मधरुधिरोपहारसबधात् । अतो विशेषण शुचाविति । अत्र होमशडान कार्या ॥ अथातो हविष्यकल्प व्याख्यास्याम । १। दे। हविष्यकल्प इति पारिभाषिकी कमविशषसला ॥ ७०। द्वादशवर्ष यावद्यद्यनूढा कन्यात ऊध्व रजखलतिदोषनिवा रणार्थ हविष्यकल्प ॥ आ० । अथश दोऽत्र नैमित्तिकप्रदर्शनार्थ । ब्रह्मचर्यान्त निमित्त । दशवार्षिक ब्रह्मचर्य कुमारीणा द्वादशवार्षिक वा । अत ऊध्व पुरुष प्रतीच्छया स्वप्ने वा रेत सेक सभाव्यत । अत ऊर्ध्वम तत्कर्मावश्य कर्तव्य । प्रतो हविष्यकल्पनाम याख्यास्याम ॥ दशवार्षिक ब्रह्मचर्य कुमारीणा द्वादशवार्षिक वा । २। द० । वर्षदशकादूर्व ब्रह्मचर्ये कुमारी न स्थापयित या पित्रा । आगया वा द्वादश वर्षाणि नातिक्रमणीयानि ॥ ब्रह्मचर्यान्ते गन्धर्व देवकुले वा द्वावनी प्रज्वाल्य हौ पशू उपाकरोत्यर्यम्णे दक्षिण प्राजापत्यमुत्तरम् । ३ । दे० ब्रह्मचर्यावसाने विवाहापूर्व गर्वे निनिमित्तजलस्राविणि दश देवतायतने पा लौकिको द्वावग्नी प्रज्याल्य द्वौ पशु छागौ कन्यासस्काराथमुपाकुर्यात् । पशुकल्पवत् । पकमर्यम्ण दक्षिणभागवर्तिन्यनौ द्वितीय प्रजापतय उत्तरभागवर्तियग्नो इतिकर्तव्यता समत्रव्याख्याना पशुकल्प एव व्याख्यास्याम: ब्र। अत्र द्विपशुपक्षे द्वाववविजौ वरुणप्रधासवत् । एकपशुपक्षे एक एवानरेक एवर्विक । विशेषवचनाभावादजपशू एव द्वौ । ऋतस्य त्वत्यत्रायम्णे जुष प्रजापतये जुमिति पश्वलामे न प्रयोग। आ० । एतद्वयसो ऽर्वाड् न कर्तव्य । ब्रह्मचर्यान्तसभावनमात्रणव कतव्य । गधर्वे गधर्वोदकसनिधाने प्रतिमा देवकुल था। कथ कर्तव्य । अग्नी द्वौ प्रज्वाल्य वरुणप्रघासवत् द्वौ पशू उपाकरोति । पशुकल्पवत् । अयम्णे दक्षिण प्रजापतये उत्तरम् ॥ Fouud o ly 1 1 Em nded TT the M 2 Eme d d 4 tbe M 8 A * Thu TC (Cfir t hand आगत्य वा) प्रमत्या वाA अापनापि वा D 5 यम्यो DTC as gue text And Br and the P risian caka 6 See LI Sie the M ut ·६६ काठकगृह्यसूचे १६॥४६॥ (२/७॥४६॥) असभवे त्वेकपशु ।४। है। प्रचुरार्थाचभावे एक एष द्विदेवतः पशुरुपाकर्तव्य । अबदा नानि च हृदयादिभ्या मेदोऽन्तेभ्यो द्वादशभ्या दिग्रही सव्यानि । अयमप्रजापतिभ्या स्वाहेति हाम । एक एव च योग सह तयारेकदेशत्वधर्मसमचायात् । अत एव कचिद यादिभ्यो द्विगुणान्यवदानानि नेच्छन्ति ॥ ७०। ययेक ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेन प्रतिमुश्चाम्यर्यमप्रजाप तिभ्या जुमित्यज दक्षिण ऽधशिरसि बध्नाति । अयमप्रजाप तिभ्यामिति भीषाहोम । अर्यमप्रजापतिभ्या जुषमवकृन्तामीति वपाकर्तन । अर्यमप्रजापतिभ्या खाहोते नामधेयहोमः॥ मा०। यदार्थानुसमयेन कचित्काण्डवानुसमयन सहार्थस्यानुग्रहाय असंभवे त्वेकपशु यागो द्विदैवत । अयमप्रजापतिभ्याम् ॥ तण्डुलैर्वा कुर्यात् ।। दे। धनदौर्गत्ये सति हिंसानियमेन वा तण्डुलै कुर्यात् । साल प्रहण पिष्टकार्थम् ॥ ० । पश्वलाभे तण्डुवापिष्टेन या पश्वाकृतिं कुर्यात् ॥ मा० । तदुलराद प्रकृतिद्रव्यममर्पक । तेन तण्डलपिएन कतव्य । अन्यथा वृत्तिसगृहपक्कयो नोपपद्यते अत्यन्तविकारत्वात् ॥ यथास्थान पर्यथास्थानमवदानानि तथा हवि ।६। दे० । यत्रैष खाने भाज्यभागाभ्यां पूर्व मुख्या पशुस्तत्रव पिष्टक पशु प्रवदानान्यपि तेषां च अपयहोमो हतिकर्तव्यता र माधयूपनियोजनोपपायनविशसनादिलुप्ताथवर्ज । इपि पशुपुरोडाशयाने स्थालीपाक । तदपि यथावान पशुपुरोडा शकमे । षपाहोमलान वाज्यहोमः। प्रातस्यवपामन्यानिचापदामानियादीनि यथास्थानंकल्पयेत॥ भा०। पिष्टपशोयथास्थानं पशु यथास्थानमवदानानीतिवदति।तेनो पाकरणशाखानियोजनोनयनावदानादि पिष्टपशोरपिकुर्या ६। अवदानानि वपादीनि तेभ्य एवाजाभ्यो ऽवहार अपयित्वा मुहुयात् । खिष्टकत व ध्यतात् । एकपशावर्यमप्रजापतिभ्यां खाति होमा बहून्यक्षराण्यतिरिच्यन्ते यत्र । मामा न्यक्षराणि । तत्र अक्षुह । एताथमाह पूयति वा पतरबो शम्गे DTO 2 पूर्वो मुस्यो । पूर्व मुख्य tle other In gait be a citati u from & Brahmana Tief llo ·काठकगृह्यसूत्रे १९१७-२०१२॥ (२७-८२॥) यदतर यदेनमूहति तस्मारच नोहेत् । दर्शितच सूचकारण दल्याक्षर ऊह । उन्मेष तिष्ठोदुल तिष्ठति विकार । तथा हवि । किमत्र विधीयते । यावत्पशुतत्र प्राक् खिष्टकृतो यथार्चा तमन्न साधयित्वत्यप्येतकिमर्थ विधीयते। मत्रा च्यते । इहान्यत्पशुपुर डाशस्थानीय हविर्षिधीयते ॥ अनि सोम वरुण मित्रमिन्द्र बृहस्पति स्कन्दरुद्र वात्सी पुत्र भग भगनक्षत्राणि काली षष्ठी भद्रकाली पूषण त्व धार महिषिका' च गन्धाहुतिभिर्यजेत ७॥ १९॥(२७) दे। सुगधच दनधनसारादिद्रव्ययुतेनाज्येनाहुनयो गधाहुतयः। ताभि न्यादिक सप्तदश देवता योत । वात्सीपुष इति देवतानाम । यत शम्दैकसमधिगम्या देवता विभक्तिविपरि णामेन चतुर्थ्यन्त स्वाहाकारयुक्तैः शब्दरुहिश्याग्न्यदिदेवता यष्टव्या। अपये वाहत्यादि। प्रावनस्प तयागादनतामनये खादा वात्सीपुत्राय स्वाहा महिषिभाय स्वाहेति सप्तदश सुवण कर्पूरकुंकुमगधाहुती दुत्वा ऋतुतिथियागादि तुल्यम्। अतिकान्तवादशवर्षाणां कन्यानामिद प्रायश्चित्त नान्यासाम् ॥ आ। ततोऽग्न्यादीन गधद्रव्ययुक्ताभिश्चन्दनयुकामिगतिमिर्यजेता अग्न्यादीन्महिषिकान्तान्सप्तदशावापखाने यजता काल्यै स्वाहा षष्ठयै स्वाहति होमः । उपहारो भवत्यव ।। अथातो हविष्यपुण्याह ।। दे० । इयमपि पारिभाषिकी सहा । हविष्येण बीयादिना पुण्ये ऽहनि क्रियमाणताशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्। पायातः शब्दो नमितिकव्युदासाथ: । इविण्यपुण्याह इति कर्मणा नामधयम् ॥ उदका त गत्वा यथापपत्ति वा पयसि स्थालीपाक अपयित्वा सर्वगन्धै फलोत्तरै सशिरस्का' नापयि 1 Cp Ap srs II 18 1-2 2 साधयित्वेत्यप्पत the Mg Tbe paskag refers t ? 8 Lacertain some of the Mas (the I abore of Devapala A tb Pa 1 ian the Stein and a Tuebungen reaka) महिषका च not giv n by Br 4 महिपकाये 5 Thus the Mss ! 6 the Lahore Ms of Br Ad and the Mas of Derapa in the text exc T M of Br from the M Lahore Ag81 ·काठकगृह्यसूत्रे २०१२॥ (PIERI) स्वाहतेन वाससा प्रच्छाद्य स्थालीपाकस्य जुहोतीन्द्राणी वरुणानी गन्धर्वाण्युदकान्यग्निर्जीवपुत्र प्रजापतिर्महा राज स्कन्दोऽयमा भग प्रजानक इति। २॥२०॥ (२।८) दे० । उदकस्य समीप गत्वा । प्रतिदूर तडाकादिके ग्रामे यथोपपत्ति यत्रोपपद्यते स्थाने क्षीरेण स्थाखीपाक कृत्वा माङ्गलिकबिल्वाक्षोटादिफलोपेताभि सर्वोषध्यादिगधयोगि नीभिश्चाद्भिरामलकै कया स्नापयेत् । सशिरस्कामित्यनेना न्यदा' स्त्रीणामशिरस्कमपि स्नान भवतीति सूचयति नापनाहतवस्त्राछादनव्यवदानेन च स्थानीपाकेन होम सा नाश्च स पूर्व स्थालीपाक इति विवक्षित क्रम । चतुर्थ्या देवतापदपरिणाम खाहाकारश्च पूर्ववत् । जीवपुत्रो ऽग्निरि त्येकैव देवता । जीव प्राणो वायु पुत्रो रक्षको ऽस्यति बहुव्रीहिरन्यपदाथप्रधानो योग्यश्च सनिहितो ऽग्निरेवान्यप दायः । महाराज इत्यत्र म पूजनादिति प्रतिषधो ऽस्ति नियम। श्रयणात् । पूजायां खतीग्रहण कर्तव्यमिति वचनादन्यथा हि परमराज11 इत्यादावपि ऋच 12 प्रतिषेध स्यात् । अन्य तु महाराजा इत्याकारन्त पठति । ते स्वतीनियम प्रति नाद्रियते ॥ दाण्यै वरुणान्यै गर्वाण्यै उदकान्ये महाराजाय स्क न्दाय प्रजानकाय जुण निर्वपामीति सावित्रादिना समनद्रुत्यै कादशभ्यो देवताभ्यो निवपत्ति । आज्यभागाते हुते सर्वगधैः as cak ! 1 राज TCad Br the Princk Ti e com mentaries se m to po ut rath r to o7io1 but tl P महाराजाय स्वाहा 3 Th 18 D T 17514.1 A दूर तरतटाका ८ but at effaced 3 Thus D and second hand fr त्वंगाम A दि का तगामे T दिकान्त गामे first h nd of c पत्ति DTC ०पात्त A 5 स्थान D 6 दीर। साशरस्काम A TC 8 R व्यव धानेन ? Thus (and ep Pau V 4 69) D TA C fir t hard न प्रजानकादिति, corr cted into नृपपूजनादति (on न नृपू १) 10 ग्रहणाय Å Dp rhaps 1171 as also T AC1 1) ऋचाबाध A 18 Thus A only राज CDT 14 स्वता A ·1 काठकमुणसूत्रे २० । २-२१ ॥ १॥ (२।८।२-९।१॥) ७१ फलोतरै सशिरस्का नापिता कन्या नवेन शुलेन सदशेना नायधृतेन पाससाछायेन्द्राण्यै स्वाहा परुणान्यै स्वाहेत्येवं पय सस्यावदायकादश प्रधानाहुतय । अग्नये जीवपुषायेत्यकाहुति । आ । तम् (हविष्यपुण्याह)उदकसमीपे गत्वा कुर्यात्। यथोपपत्ति या । यत्र वा कर्तमुपपद्यते। पयसि थालीपाक श्रपयित्वा नाप्सु । आज्यभागान्त सर्वगध सर्वोषाधिमिः फलोत्तमैराम लकादिकः । तथा च । सर्वोषधीभिः सयुक्ताः शुष्क मामल फत्वचः । मान माङ्गलिकं कुर्यादलक्ष्मीनोदन हितम् । सशिरस्कमिति वचनादशिरस्कमपि स्नान स्त्रीबालकानामिति शायते । प्रहतेन अव्युषितेन विभवानुसारण वाससा प्रच्छाय स्थालीपाकस्य जुहोति। अग्नये जीवपुत्राय स्वाहेत्येकाहुतिः जीवपुत्र इति बहुव्रीहिरन्यपदार्थमपेक्षते । महाराजेति समासा न्तान कृतः। तन महाराशे स्वाहेति प्रयोग ॥ यामेव द्वितीया रात्रि कन्या विवाहयिष्यनस्यात्तस्या राज्यामती निशाकाले नवा स्थालीमाहृत्य पयसि स्थालीपाक पयित्वा सर्वगन्धै फलोत्तरै सशिरस्का सापयित्वाहतेन वाससा प्रच्छाय स्थालीपाकस्य जुहो त्यग्नये सोमाय मित्राय वरुणाये दायोदकाय भगाया यम्णे पूष्णे त्वष्ट्र राज्ञे प्रजापतय इति । १। दे । एका विवाहाहोरात्ररात्रि । तस्या पूर्वा या द्वितीया रात्रि यस्या पिता कन्या विवाहयिष्यभवेत् विवाहयिष्यामीत्यनेन व्यवसायेन युक्त । अथवा या भविष्यन्ती रात्रिमधिकृत्य पिता कया विवाहयिष्य स्यात् तस्या या द्वितीया रात्रि स्तामाश्रित्येतिकर्तव्यता प्रवृत्ताः । तस्यामेव राज्यामतीते पत्तिर्वा the Me 2 (p Panmi V 4 68 8 रात्री B and the Berli Par a d lu bi gen rcakas 4 From afarat unto 7 not fo id n D A also omits these word e cept the fi t saforcat T and add them on tha marge सशिरस्क) Thng A goat ferdig DCT 6 Thus DT दृत सन् A वृत्त मc 1 (Tad ng

·काठकगृह्यसूत्रे २१ । १-२॥ (२।९।१-२)
मध्यपहरद्रये महानिशाख्ये पूर्वध साखीपाकेन याग कुर्यात
गुरुरग्न्यादिभ्यो देवताभ्यः॥
प्र० । अथ विवाहग्निस्य पूर्वेधुररुणोदयवलाया नवा स्पालीमाह
त्याग्न्यादिभ्य प्रजापत्यन्ताभ्या द्वादशभ्यो निरुप्य पयसि
थालीपाक श्रपयेत् । आज्यभागात यथावत्लापयित्वाहतन
वाससा प्रच्छाद्य स्थालीपाकस्य जुहात्यग्नय स्वाहेत्यादि
प्रजापतये वाहेति यावद्वादशति । स्वाहान्ते हामः । तत
ऋतुतिथ्याशाश्रावितान्त तुल्यम् ॥
आया रात्रिमवधि कृत्वा द्वितीया रात्रि कन्या विवाहयिष्य स्या
तस्यामवधिभूतायामतीते निशाकाले महारात्र इत्यथ प्रहरा
धशेषमात्र न थालीमाहत्येति । नवग्रहणात्पुराणान्यन्यत्रापि
भवति । इह तु नियम । पयसि स्थालीपाकमिति व्याख्यात ।
आपणार्थीये पयसात्यथः । अग्नये सोमायेति द्वादशाहुतीर्जु
होति ॥
एता एव देवता पुस कुम्भ वैश्रवणमीशान च यजेत ।
२॥१॥ (राई)
१०। पुसो जप तम्या राया सस्कागथमेतयैवतिकतव्यतया एता
एव देवता यजत । कुम्भात्यश्च तिस्र इति । एतावानेव च
विशेष । स्त्रियो द्वादशाहुतय पुस पञ्चदश ॥
अ। घरो ऽपि तस्मिन्नेवाहि एतस्मिन्नेव काले नवाया थाल्या
पयसि स्थालीपाक श्रपयिवाज्यभागान्ते तथैव नापयित्वाहतेन
वाससा प्रच्छाधताभ्यो दवताभ्यो वा कुम्भाय वैश्रवणाय
ईशानाय तिन आहुतीयजेत । निर्वपणकाले ऽप्येव पञ्चदश
देवता ॥
भा। एता एव देवताः पुम्मोऽतिदिश्यते। अस्यामेव राध्यामन्यदाया।

·७३ काठकगृह्यसूत्रे २२ ॥ १॥ (२।१०।१॥) चतस्रो ऽष्टौ वाविधवा शाकपिण्डीभि स्त्रियोऽन्नेन च ब्राह्मणान्भोजयित्वा वीणागायिभि सह सगाये युरपि वा चतुरो नर्तन कुर्यात् । क्रीड व श| मारुत मनर्वाण रथेशुभ कण्वा अभिप्रगायतेति ॥१॥ दे। अविधवा जावद्भर्तृका । शाकमिश्रा पिण्ड्य शाकपि एड्य । चतस्रो ऽशाविति च प्रथमात स्त्रापदसमानाधि करण । चतस्रो ऽयो वेति यथासभव विकल्प । समसख्या नियमार्थमेतञ्चतुष्ट्वारा वनियमाथमिति केचित् । तेनाय समवय । अयूनाश्चतसृभ्या विधवा स्त्रिय समसख्या षट्कवर्जा शाकपिण्डीभिरन्यश्च यथासमृद्धिभिभॊजनवि शेषेब्राह्मणाभोजयित्वा। वाणया वाद्यमानयासह ये गायति तच्छालास्त सह सभूता' मगलाचार गायेयु । अपि वा चतुरो नर्तन कुयात् । चतुरो नतनप्रवीणो नर्तन कुर्यात् । यद्यसा शालादिगुणयुक्तो भवेत् । विपर्ययेण तु न ताभि सह नतन कुयादित्यनेना भिप्रायेणापिवाशब्द । अनुष्ठान वार्यवर्ते यादृग्दृश्यते कन्याया मातृप्रभृतयो ऽगै चतस्रो वा अविधवा यथाविभव भोजयि वा ब्राह्मणाश्चाविधवाभि सह वाणागायिभिश्च गायति नयति च सो साह । तदनुसारेणायमर्थ । चतस्रो वा स्त्रिय कर्मभूतब्राह्मणाश्च शाकपिण्डीभिरन्येन च भोजनप्रकारेण भोजयिवा वीणा गायिभि सहाविधवाभिश्च सगायेयु । क अथात् कया तथा ब्रम । 1 Thus all the M8s of Text and Comm the original reading must have been (ep Sankh g bs I ll 5) सुरया 2 Thus Br and of the Mos of Dovap la AT -40 DC and Ad. Devap la seems to bave read 3gpta see his Bha y 3 The vorse though given såkalapathona is found in the Kathaka (XXI 13 14 14) 4 Thua D सभूता भूत्वा ACT 5 मङ्गलगान A 6 यो ऽसौ A7 के था A and first hand of D ·७४ । श्रयेन काठकगृह्यसूत्रे २२ ॥२॥ (२।१०।२॥) मात्रादय । अपि वेति समुच्चये सकलो ऽसा स्त्रागणश्चतुर सोसाहा भूवा नतन कुयात् । क्राड व प्रगायत । अनेन गायतोऽनुमत्रयते ॥ ७० । पूर्वेद्यरेव विवाहाह्न इदमपि कम । पतिवत्य 1 स्त्रियो नृत्तगातकुशला शाकपिण्डाभि शकरामरिचघृतक्षौद्रमध्वा दिसापिताभिर्भोजयेत् । अयेनान्नेन च । ता अविध वास्ते च विप्रा वाणागायिभि सह सगायेयुरपि वा तेषा मध्यादक एव चतुरो गातनृत्तज्ञ पुरुष कश्चिन्नतन कुयात्। क्राड व इति गायत ऋविगनुम त्रयते म त्रलिङ्गात् ॥ श्रा०। अविधवा पतिव्रता पतिवय इत्यथ चोदनादिना ब्राह्मणाश्चा यन च शाकपिण्डाभिर्भोजयि वा । अक्षाटतिललवण-ध्यादिसस्कृता शाकपिण्ड्य । उभय समुच्चयाथश्चशद । वीणागायिभि सहता सगायेयु वाणया सह ये गायति त वाणागायिन । अपि वा चतुरो नतन कुयात् । चतुरो नृत्तकुशल । तद्गय नृत्त चानुम त्रयत क्रीड व इयनया । एतदायभागात कृवा कुयात् ॥ अक्षतसक्तनामग्नि पुष्टिपति प्रजापति च यजेत । अग्निना रयिमश्नवत्पोषमेव दिवे दिवे यशस वीर वत्तमम् ॥ प्रजापते न हि त्वदन्य इति च ।२। दे० । अक्षतानामनवहताना यवाना सक्नभिरग्नि पुगिपति यजेता ग्निना रयिमि येतया चा । तथा प्रजापति प्रजापत इत्यादिम त्रेण । एतावप्याज्यभागा त यागा ॥ n 1 TI us th Pa s ak Laho पतिमतानारी Bombay पतिवतास्त्रिया 9 Laho e समा यनान्न Thus Br and the Pa 18 an caha atuh the Mss of Devap la but in the Mantrabh ya वीयवन्त वीरवत A वायवत TDC 4 Bl gives this verse salalap thena 5 Thus A (without भन्य) DCT प्रजापतिमिति च the Parisian caka read as accepted into the text omitting however ·७५ काठकगृह्यसूत्रे २२ । ३-२३ ॥ १॥ (२।१०।३-२१ । १॥) ७। ततो ऽक्षतसक्तना पाणिनावदायाग्निना रयिं प्रजापते न हाति प्रधानद्वय । ऋतुतिथ्याद्याश्रावितात तुल्यम् ॥ श्रा०। हविषो यत्र यत्र षष्ठा स्थालापाकस्य जुहोत्याज्यस्य जुहोतीति तत्राप्राणिन षष्ठी पञ्चम्यर्थे वा द्वितायार्थे वा सबधमात्रविवक्षयावा । अत्र चकारभगवतो नारायणस्ये तिवत् । न माषाणामश्नीयादित्यादिवञ्च ॥ सर्वत्रोद्वाहकर्मस्वनादिष्टदेवतेष्वग्नि पुष्टिपति प्रजापति च यजेत।३॥२२॥ (२।१०) द०। यत्र नाम्ना मत्रवर्णैर्वा देवतानिर्दिश विवाहप्रकारेणोक्ने तत्राग्नि पुष्टिपति प्रजापतिं च यजेत । प्रकृत वादक्षतसक्नु भिराज्यभागा ते भविष्य सु प्रास्थानिकादिष्वेतद्वोद्धयम् ॥ प्रा० । प्राग्विवाह ऽद्य होमाते उद्वाहा । तेच सर्वे इत प्रारभ्या नादिदेवता । यथा इद प्रास्थानिक विवाहो न च सहयत्तषु विष्वनादिण्देवतष्वग्निं पुष्पिति प्रजापति च यजेत । श्राज्येनेति केचित् । देवताग्रहणादद्रय परिसच इति वदत । अन्यथा सवत्रोद्वाहकर्मस्वनादिषदेवतेष्वित्य वक्ष्यत् । नव । एवमुच्यमान शाकपिण्डाभोजन गायन नतन सर्वमतिदिष्ठ स्यात् । अतो याग सक्नुभिरेव ॥ अथ प्रास्थानिकम् ।१। द । प्रस्थानानमित्त प्रास्थानिक कर्मातर वयत इयथ । प्रस्थान च वरस्य श्वशुरगृहप्राप्तये विवाह कर्तुम् ॥ ब्र। इन प्रास्थानिक कर्म वरस्य विवाहाथ श्वशुरगृहागमन समये कर्तव्यम् ॥ 1 बिया the Ms 2 Corrupt ? M aning? 3 प्वव बोधव्य D प्वेवदाधय TC प्वेतद्धोतव्य A 4 Reading 5 रभ्यनादि the Ms 6 Are these words corrupt? * and the S trakara would havo omitted the words of what 7 Thus of the Mss of Devap la D only TAC प्रस्था प्रा thm Lahore Ms of Brand Ad As also two l'uebingon cakas ·७६ काठकगृह्यसूत्रे २३ ॥ २॥(२॥ ११ ॥२॥) मा० । अथशब्द कन्योद्वाह वयावृत्त्यर्थ । पुस एव वेदमिति भाव प्रस्थाननिमित्त कर्म प्रास्थानिकम् ॥ तस्मिन्यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्तुत्वा पश्चा द्भगिनी सिच गृह्णाति शस्त्र गृहीत्वा । २ । दे। तस्मि प्रास्थानिके कमणि । यथोक्तमुपसमाधायाग्ने पूर्व कर्तय । उद्धतस्य चावोक्षितस्य च परिसवाहनपयुक्षण परिस्तरणपूर्वमाज्याहुतिपञ्चकेन सतनाहोमश्चेकादशभि सस्करणमुपसमाधानमुच्यते । तत्र जयप्रभृतिभिमत्रोम कुर्यात् । जयाभिधानाभ्यातानहोम कुर्यात् । प्राकूत चाकूतिश्च बृहस्पतिपुराहिता ऋताषाडित्यादिभिम त्रे र्जुहुयादित्यर्थ । एते हि मत्रास्त साध्या वा होमा जयाभ्या तानराष्ट्रभृदाज्यभागादिशब्दसायतया प्रसिद्धा । श्राज्य भागाते चाग्निं पुष्टिपति प्रजापति च यजेत । सवत्रोद्वाह कमस्वनादिषदेवतेष्वित्यादिसूत्रवचनप्राम ण्यादिति केचि त् । अये वाहु । सूत्रकारप्रामाण्यादेव जयशदो ऽवाग्नि प्रजापतिदेवतयोहोंमयोहुतयो परिभाषतये । श्राज्यभागा ते चोपसमाधानमिति । कश्चि वाह । विवाहकरणे ऽतरा तराचोदित वादाज्यभागातानि कमाणि कृत्वा पुण्यथमग्नये प्रजापतये 'चाक्षतसक्नुभिर्होम कर्त य । सूत्रकारवचनसप्रत्ययाथमिति । अन्यथा हि नाना मत्रेवा सवत्र देवतावगमान्नानादिण्देवत' किचिदुद्वाहकर्मसु कम विद्यत इति । सूत्रार्थसप्रत्ययाभाव स्यात् । एव जयहोमेषु कृतेष्वाज्यभागाते वरस्य पश्चास्थिता सता भगिनी मुख्योपचरिता वा यथासभव खड्गच्छुरिकादाना मन्यतम शस्त्रविशेष हस्ते गृहावा तूष्णी सिचमुपरि 1 Thus the Me 2 गृहातीति D गृहामीति TAC and the Parisien rcaka 3 पूर्वक 4 See Appendix II 5 Soo XXII 3 न्त C 7 तेवते TC 4R. उद्धृतस्य 6 ·काठकगृह्यसूत्रे २३ ॥ ३॥। १(२।११ । ३॥) परिधानायस्य वाससोभ्रातु सबधिनोऽअल गृह्णातिापरि धानदशा हस्तेन स्पृशतीत्यथ । अञ्चलग्रहणमदृष्टसस्काराय शस्त्रग्रहणमपि । तथा च प्रायस्तदेव शस्त्रमुत्तरकाले ऽपि रक्षाथ शयनादिसन्निधौ निधायमानमार्यवर्ते लक्ष्यते॥ ब्र० । अत्राप्यक्षतसक्तव एव हवि । प्राज्यभागाते बजतो महाराजस्य भगिना पश्चाद्वस्त्रातमादत्ते छुरिकादिक शस्त्रमादाय जन्यै सह पूषा मेति गृहानिष्कम्य स्वसा सिचातहस्तेव सह जलसमीप गच्छति ॥ श्रा० । तस्मि प्रास्थानिके कर्मणि यथोक्तमुपसमाधाय । उद्धता वोक्षिते ऽग्निसादन परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्याज्यसस्का रात जयप्रभृतिभिर्म राज्यभागातहुं वा । प्रभृतिशब्दो ऽवमग्राहक' । तेनाधाराद्यपि भवति । एव च जयप्रभृति भिक्षु वेतिवचनमाज्यभागात तत्रमुपलक्षयति । सर्वत्र प्रभृतिशब्दस्यावमग्राहक व सर्वतत्रेषु प्रसिद्ध । द्वादशरात्र प्रभूतानि स त्राणी युक्तवा एकादशरात्रादीनि विदधाति । एवमाज्यभागात हुवा पश्चाद्भगिना वरस्य सिच वस्त्रक देश गृहणाति । कथ। पूर्व शस्त्र शासनसमर्थ शरादि भगि येव ॥ पूषा मेति यान्ति यत्रोदकम् । ३ । 1 परि om T 2 Ti us D हण सहशसस्काराथ TC 3 Inst ad of अपि A 4 वलक्ष्यते TC 5 Thus also tlo Parisian rcaka T . Tuebingen Ms 6 Differently the Lahore Ms of Br and a Tuebingen Ms (atter आदते) पूषा मेति छुरिकादिकमादाय वरो जयसहित स्वस्रा गृहीतासिचान्त एवोदकान्त बजेत् 7 Instead of sa the Ms has a blank of one aksara 8 Had then the text of Ad an इति atter प्रभृतिमि ? 9 यन्ति the Ms 10 मन्त्राणी the Ms ·७८ काठकगृह्यसूत्रे २३ । ४-२४ । १ ॥ (२॥ ११ ॥४-१२ । १॥) दे। पूषा मा प्रपथे पावित्यादिना मत्रेणोदकसमुखा बनता त्यर्थ ॥ 1 ब्र०॥ मा०। पूषा मेति गच्छति जन्या वरश्च ॥ श नो देवीरित्युपस्पृश्य प्राची दिगिति यान्ति यथादि शम् । ४॥२३॥ (२०११) दे० । उदकात प्राप्योदकोपस्पर्शन शिरसि प्रक्षेपमाचमन कृवा। प्राचा दिगग्निर्देवतेत्यादिना मत्रेण यथादिश या दिग्येषा गतया तदभिध्यायिना मत्रेण यथालिङ्गमभिध्यायः वर प्रभृतयो गच्छति । अत्र विवाहस्य कारयिता यो गुरु स एव पिता बा वरस्य मत्रपाठे कता॥ ७० । तत्र श ना देवारित्युपस्पृश्य प्राचा दिगग्निर्देवतेति याति यथादिश । उनकाता कल्याण वदता स्वसा प्रत्यति । ततो होमकताग्निं पुष्पिति प्रजापति च सक्नुभिरिष्ट्रा ऋतुतिथ्यानि सस्थापयेत् ॥ प्रा० । भगिना यत्र स्थाने उदक तत्र श नो देवारित्यप स्पृष्टा हस्ताईसकमात्र प्राची दिगिति याति गच्छति यथादिश दिगुपलक्षणेन म त्रेणे यर्थ । ततो ऽक्षतसक्लूनामग्नि पुषि पति प्रजापति च यजेत । ततस्तत्रसमाप्ति ॥ । षडाही भवन्त्याचार्य ऋत्विग्राजा विवाह्य प्रिय स्नातक इति । १। दे० । विवाहापूर्वमेव पाद्याध्यमधुपर्कविवाह्य श्वशुरेण पूजनाय तुल्य च पूजाविधान षण्णामपीत षण्णामुद्देश । अर्घ्य पूजामहे तात्याहा षड् भवति । प्राचार्य उपनेताध्या पयिता शिष्यस्य । ऋविग्याज्यस्य । तस्यापि प्राक् कर्मण 2 धाय the Mss 3 Conjec 1 See under S tra 3 tural reading हस्ताधमकपान the Me ·काठकगृह्यसूत्रे २४ । २-३॥(२॥ १२ ॥२-३॥) समननात् । राजा क्षत्रिय । स वभिषकभावेन सदा जनपदस्य पूज्य । विवाहनमहताति विवाह्य । अर्हे कृत्य तृचश्चेति क ये ण्य प्र यय । स क याया पितुरध्याह । तथा यो यस्य प्रियो गुणो कषण स तस्य दानाद्यवसरेष्व ध्याह । स्नातकस्तु सद्य स्नातक श्राचायस्य ॥ व्र । विवाह्यस्य श्वशुरगृहागतस्याध्यदानप्रसङ्गेणा येषामपि वि पिसामा यारघ्याहाणामिह पञ्चाना ग्रहणम् ॥ आ० । अन तर श्वशुरगृहप्राप्तस्य मधुपर्केणापण पूर्व क्रियते । ब्रह्मदेयाविधानस्य सवा ऽयमितिकत यताकलाप । प्रस्था नात तेन शङ्का न कत या । कन्याप्रदानादन तर मधुपर्क इति ।मधुपकाटनतर ब्रह्मदेयाविधानस्योपपन्न वा पूजापूव क वाच्च दानस्य । केचिद्विवाहस्योपरिण मधुपकविधि पठ्यत इति तत्रव मधुपक ददाति तदव कन्यादाने निवृत्ते ऽसा विवाह्य इति वद त । सवदेशसमाचारस्तु विवाहा पूर्व मधुपकदान । अतस्तव साधाय । अतो ऽत्रव यारयास्याम । आटा ताव मधुपकाणा विधिरच्यते । षडघ्याहा भवति । अध्य पूजामहयति ये ते ऽाहा । पडिति नियम ॥ अथैनमयन्ति । २। । अथशदो वन्यमाणप्रकारस्वाकाराथा निपातानामनकाथ वात् । एनमाचायादानाम यतम वक्ष्यमाणप्रकारेणाहीत पूजयति समानयति ॥ प्रा० । अथतेषाम यतममहयति या तटानयेतिकतयतया ॥ आदौ च कर्मण ।३। दे० । विवाहोत्तरकालमर्हण विहितमिति यथाचादितमानुपूयमि ति नयेन विवाहाटूर्ध्वमेव मधुपकान्दिानमिति केचिदाह । TAC See P in III 3 169 3 Sic Vs 4 jaaparant the Ms 5 R वन्ति 6 Of the Ms of Deva only A g ves a CTD omit the word 7 afersi a TAC 1 Thus D FARTIET ·८० ॥ काठकगृह्यसूत्रे २४ । ४-६ ॥ (२॥ १२॥ ४-६॥) अत एव च विवाहोत्तरकाल एवेदमपकृष्य याचक्षते । तन्निरासायेद कमण श्रादावेव पूजन कत यम् आ० । चशदा प्रतिसवसर च तदुक्त विवाहयक्षयोरवाक् कर्मण तथा यज्ञ प्रवृविज पुनरिति ॥ अर्ध्यमुदक सौषध दर्भा इति । ४ । दे० । अर्घ्यलक्षणमाह । अर्घ्य इति । उदक वाहियवयोश्चा न्यतर । भा । एतत्त्रयमध्यम् ॥ आ० । अर्घ्य तावदुच्यते । उदक साषध । सतण्डुलाततबदरादि। दर्भाश्च । एतव्यत्रितयमय॑श देनोच्यते ॥ कसे घमसे वा दभ्यासिच्य मधु च वर्षीयसापिधाय विष्टराभ्या परिगृह्य पाद्यप्रथमै प्रतिपद्यन्ते । ५ । दे। मधुपकलक्षणपूर्विका पूजयितुरनुपदेशा पूजाप्रतिपत्तिमाह । कसे चमसेवा प्रतिपद्यते। अत्र पूजयितार इयथाल्लभ्यते। कसपात्रे चमसे वा दारुपात्र विशेष दध्यासिच्यते । मधु च मधुपर्क उच्यते । तञ्च मधुपर्कपात्र बृहता पात्रेण पिधाय स्थगयिवा विष्टराभ्या गृहा वा। पाद्य प्रथम येषा पाद्या य॑मधुपर्काणा तर्यथायोग्यमूर्ध्वमधोमध्ये च पूजा स्वयमेव प्रतिपद्यते पूजयितार । न तु तत्राप्युपदेशमपेक्षते ॥ प्र० । अध्यार्थमागत बुद्धवा प्रयुथाय स्वागतमित्युक्तवा स्वयमेव तस्य पादप्रक्षालन विधाय त हषयन्गृह प्रवेशयेत् ॥ मा०। विष्टराभ्या दर्भसटाभ्या परिगृह्याधस्तादुपरिष्टाश्च पाद्य प्रथमेर्द्रयैरुपक्रम त॥ मयि दाहो ऽसि विराजो दोह पाद्यायै विराजो दोह मशीयेत्याह्रियमाणमनुमन्त्रयते । ६। दे। कन्याया दातरि विवाह्यस्य निकटीभूते सति ऋत्विक् पाद्या दिक कन्यादातृसमापमानाययति । तदानायमानमनेन ] See Yan I 110 2. अभ्य चादक the Mss of Devapala 3 Thus D तरदर्भा A तरदरभा CT ·८१ काठकगृह्यसूत्रे २४ । ७-६ ॥(२।१२ । ७-६॥) मत्रेण विवाह्यो ऽनुमत्रयते । अमत्रज्ञश्चेद्विवाह्यस्तदा ऋविगेवैन पाठयति । एव सर्वैज्ञेयम् ॥ ब्र० । ततो विष्टरादिपश्व तम|पाकरणमुपहरेत् । मयि दोह इति पाद्यादिक सर्व तदाह्रियमाणमध्याहॊ ऽनुम त्रयते ॥ विष्टरो ऽसि मातरि सीदेति विष्टरमास्तीर्य तस्मिन्नुप विशति । ७। है। अनेनासनातरस्योपरि दभविप्टरमास्ताय विवाह्य उपवि शति तूष्णाम् ॥ व्र । भगवन्निदमास्यतामियुक्तवार्हयित्रा विष्रे प्रत्ते विष्टरो ऽसि मातरि सादेति विष्टरमास्ताय तस्मिनुपविशति ॥ श्रा० । अनतर विष्टरा सादेति विष्टर दत्त स्वय वा गृहीवा आसनपाठादावास्तार्य तस्मिनुपविशति । विष्टर आसीनायैकैक त्रि प्राह । ८ । द० । विष्टरे गर्भाछान्तिासनविशेष आसानायोपविष्टाय विवा ह्याय पाद्याटानामेकक त्रि प्राह कन्याया दाता । पाद्य पाद्य पाद्य । अर्घ्यमध्यमध्य । मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क । प्राच मनायमाचमनायमाचमनायमिति । प्रासानायेति सप्तम्यर्थे चतुर्थी । विष्टर श्रासान विवाह्य इयथ श्रा०। पाद्याधेकक द्रय त्रावाराप्राह ॥ नैव भो इत्याह न मार्षति । ९ । दे। अभ्यहणायाभिमख्यापादनाय यगो इति पूजासबोधन प्राप्त नामसबोपन च माष यज्ञदत्त इयादि तनिषेधयति ॥ व्र० । भगवन्निति पून्यसम्मान वा वचनमत्र ब्रयान्नव भो इति न माति॥ 1 Thus the Lahore Ms the Bombay M यित्वा 2 प्रत्ये the Bombay प्रत्त the Lahore Ms पत्त the Parisian o ka greita the M8 4 भोरित्याह the Mss of Deva pala but cp the Bh ya 5 Thus TD णीयस्य मुख्या AC 6 Utterly corrupt the Lah Ms has पूजमस्माननवचन मन्त्रमत्र ·८२ काठकगृह्यसूत्रे २४ । १०-११॥ (२।१२। १०-११॥) प्रा० । अत्र प्राप्ताना पूजावचनानामभिमुखाकरणाय प्रतिषेध ॥ श नो देवीरित्यपो ऽभिमन्य पाद्याभि प्रक्षालयते दक्षिण पादमवनेनिज इदमहमास्मि कुले ब्रह्मवर्चस दधाम्युत्तर पादमवनेनिज इदमहमयि तेजो वीर्यमन्नाद्य प्रजा पशन्ब्रह्मवर्चस दधामीति । १० । दे। श नो दवारभिण्य इ यादिमत्ररपो ऽभिमय विशेषेण पाद्यामि पान्यो शाधनसपादनसमथाभि पानाप्रक्षालयते । ऽभ्यर्हणायस्य कन्याया दाता । पादयो प्रक्षालने यथालिग मत्रा व्रभगव पाद्य पाद्य पाद्यमिति पाये निवेदिते पाद्यपात्र दक्षिणेन पाणिनादाय त सये पाणो निधाय शनो देवारियपो ऽभि मय। ताभियथालिङ्ग वर एव स्वय पानाववनेनिज्यात्॥ प्रा०। ताभि पाला प्रक्षालयते स्वयमव । दक्षिण पादमिति दक्षिणमुत्तर पादमित्युित्तरम् ॥ आपोहिष्ठीयाभिरर्थ्य परिगृह्य सावित्रेण मधुपर्क विष्टरो ऽस्यन्तरिक्षमधिविश्रयखेति विष्टरमवकृष्योर त्वेत्यवसायं तच्चक्षुरित्यवेक्ष्य पृपिव्यास्त्वेति विष्टरे' निधाय मधु वात ऋतायत इति तिसाभ प्रदेशिन्या k opy of B 1 लयति B 11tl Pa ) Of ll t] o ly tl Lloe इति 3 Th1 B 11 the BT a l of the I [ Deva, la TDI od ha la 1 l ih t ha l tl tl M भापो हि ष्ठयाभि + पोtl M tD ap T] ॥ of Daj 1 a 1 tl I ! h tle उरु त्वा वाताय । इति वाक्ष्य Dre id tle St Icah , The Ms of Dep la n ert 1 re भूमौ विष्टर भूमौ निधाय tle Pr an rcaha 8 Although all the real वात । 1th is al o la t the Chambers M of t1 k th) ot arat Dapāla start hs Mantra Bhaşva from tle plural Cp XXXIT 5 ·काठकगृह्यसूत्रे २४ । ११-१२ ॥ (२ । १२ । ११-१२॥) ८३ प्रदक्षिणमालोडयति ॥ ११ ॥ दे। आपो हि ष्ठेत्यादिभिरध्य प्रतिगृह्णाति । देवस्य वेत्यादिना मधुपक प्रतिगृह्णातात्यध्याहारपूरितेन सवितृदेवताकेन मत्रेण मधुपक प्रतिगृह्णाति । विश्रो ऽसीतिमात्रेणोपरितन विपरमवकर्षति । अवकृष्य चाक्षिप्य उरु वेति म त्रेणा पसारयति । तञ्चक्षुरित्यादिना मधुपक वीक्ष्य । पृथि यास्त्वे त्यादिमत्रेणाधस्तने विपरे मधुपक निदधाति । मधु वात ऋतायत इति तिसृभिरङ्गुष्ठसमापवतिन्या प्रदेशिनाति सशयाङ्गल्या प्रदिक्षण कृवा दधिमधुना मिश्रयति ॥ छ । भगवनय॑मध्यमिति त्रिरुक्त पाद्यपात्रवदध्यपात्रमादायापो हि ष्ठेति तिसृभि शिरसि कुशपवित्रेणाप क्षिपत्। भग वमधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क इति त्रिराह दाता । देवस्य वेति मत्रेण मधुपक प्रतिगृह्णामात्यञ्जलिना प्रतिगृह्य सये पाणा निदधाति । विश्रो ऽसाति वर्षिष्ठपात्रस्योपरिस्थित विएरमुक्षिपति विपरमवकृष्य उर वेत्यवसार्य । अपिधान निवार्य । तच्चक्षुरित्यभ्यवेक्षते । पाथयारवेति मधुपक विष्रे ऽधस्थित भूमा निपाय । मधु वात ऋतायत इति तिसृभि प्रत्यूच प्रदेशि यागत्या प्रक्षिण सयाति ॥ श्रा० । ततो ऽध्ये निवेदिते आपोहिष्ठायाभिरर्घ्यपात्र गृह्णाति । सावित्रेण च मधुपक गृह्णातीति वाक्यशेष । विष्रो ऽसा युपरितन विपरमाकृप्यापास्य । उर व युद्धात्य तञ्च चरित्यनयानुष्टुभावक्ष्यावलाक्य पृथियास्त्वा नाभा साद यामीत्यधस्तने विघरे स्थापयि वा। नरिमधुनी प्रदक्षिणा वृत्त मिश्रयति॥ वसवस्त्वाग्निराजानो भक्षयन्तु पितरस्त्वा यमराजानो भक्षयन्तु रुद्रास्त्वा सोमराजानो भक्षय त्वादित्यास्त्वा वरुणराजानो भक्षयन्तु विश्वे त्वा देवा बृहस्पतिरा 1 व्यते Br (Botl M ) अप 1 of अव DCT ·४ काठकगृह्यसूत्रे २४ । १२-१३॥ (२। १२ । १२ १३ ॥) जानो भक्षयन्त्विति प्रदक्षिण प्रतिदिश प्रतिमात्र पात्रस्यान्तेषु लेपानिमार्टि' ॥ १२ ॥ दे० । प्राच्या प्रारभ्य प्रदक्षिण कृत्वा भक्षय व तैर्मत्रर्मधुपर्कपा त्रप्रा नेष्वङ्गलिलेपानिमाधि । प्रतिदिश प्रतिम त्रमिति व चना पञ्चमेन म त्रेणार्था पूर्वोक्तादिकोणे निमाजनमापतति ॥ प्र०। लेपानिमार्षि। विश्वे वा देवा इयुत्तरार्ध एव ॥ प्रा० । वसवस्वेति पात्रात प्राच्या प्रारभ्य दक्षिणाङ्गलेर्लेपानि मार्षि शोधयति । पञ्चमनोत्तरत एवातरतो ऽवरेकात् ॥ यन्मधुनो मधव्यस्य परमस्यान्नाद्यस्य परममन्नाद्य रूप तेनाह मधुनो मधव्यस्य परमस्यानाद्यस्य परमोऽनादो मधव्यो भूयास । त्रय्यै विद्यायै यशो ऽसि श्रियै यशो ऽसि यशसे ब्रह्मणो दीप्तिरसि सत्यश्रीयश श्रीमयि श्री श्री श्रयतामिति मधुपर्कस्य चतुष्पाश्नात्यगुष्ठ द्वितीयाभि कनिष्ठया प्रथममेवमनुपूर्व सर्वाभिस्तदव शिष्ट सुहृदे प्रयच्छति ॥ १३ ॥ दे० । य मधुन हात मत्रेण मधुपकस्य सबधिनो भागानगुष्ठ सहितया एकेकयाङ्गुल्या गृहा वा चतुरो वारानश्नाति । अङ्गष्टसहितया वा कनिष्ठया प्रथम ततोऽनामिकया मध्य a alo 1 निर्माटि A ) The Pa a Bo lay Icah ht यन्मधुना मधव्यस्थति च an I tle llow t1 txt a 3 यशससि Cali th | fD p obably the orig al ea 1 यशसो यशो जस p M_nt apth a II 10 1 lut Devapla la al यशस the Bha va run ng अतो यशस स्वामभामि + श्री g ven tw ce by all the Ms of Devap la by ti e Bombay M of B the Berl n the Tueb ngen the Bombay and the Par s a aha 0 e by the Lahore M of Br and the Ste i caha b Tle Ms of Devapāla tच । वा mnt be cancelled he e 11 ·काठकगृह्यसूत्रे २४ । १३-१६ ॥ (२।१२।१३-१६ ॥) मया प्रदेशिन्या प्रत्यक। यच्छिष्यते तत्सुहृदे कनीयसे भ्रातृप्रभृतये प्रयच्छति ॥ ७० । यामधुन इति कनिष्ठादिभिश्चतसृभिरङ्गलाभिरङ्गष्ठद्वितीयाभि क्रमेण चतुष्प्राश्यावशिष्ट सवर्णाय मित्राय ददाति ॥ श्रा० । य मधुन इति चतुर्वारा प्राश्नाति । कथ । अङ्गुष्ठद्वितीया भिरङ्गुलिभि । अङ्गुष्ठो द्वितायो यासा ता अङ्गुष्ठद्वितीया । एवमानुपूर्येण सर्वाभिरित्यस्यातिरिच्यमानत्वा पञ्चम प्रा शनमिच्छति'।तञ्चशब्दे विना न लभ्यते । अतो ऽनुपपन्न। तदवशिष्ट सुहृदे प्रयच्छति । शिमिति वक्त ये तदवशिष्ट ग्रहण वय वा प्राश्नायादित्यवमर्थम् । गृह्या तरेषु च दृश्यत एव प्राशनम् ॥ आचामत्यमृतोपस्तरणमसीति ॥ १४ ॥ है। अनेन मात्रेणाचामति ॥ ब्र०। भगवन्नाचमनायमाचमनायमाचमनायमियेव घिरने तोपस्तरणमसात्यप प्राचामति ॥ तस्मा असिपाणिर्गा प्राह ॥ १५ ॥ दे० । अयिता दत्तमधुपक सन् खड्गपाणिभू वा तस्मा अर्हणा याय भक्षितमधुपर्काय गामाह । गा प्रकरिष्य इत्यनुज्ञा प्राथयते । अर्थार्थनेत्यथ गोश्च करण निपातनम् ॥ व्र० । तत श्राचातायाहयिता खड्गपाणिर्भगवन् गा प्रकरिष्ये गा प्रकरिष्ये गा प्रकरिष्ये इयेव गा सनिहिता कृवाह ॥ श्रा० । गा प्राह । गा प्रकरिष्य इति निवेन्यतात्यर्थ ॥ ता शास्ति मम चामुष्य च पाप्मान जहि हतो मे पाप्मा पाप्मान मे हतो कुरुतेति ॥ १६ ॥ दे। ता गा शास्ति । त्रओं कुरुष्वे यनुशामहणीयो ददाती यर्थ । म हत । अहयितामु मत्रमाह । हे विशसितार गौ क्रियतामित्यनुजानातीत्यर्थ ॥ ममच ओं कुरुत। 1 Somewhere for seem to ha e fall n out ·काठकगृह्यसूत्रे २४ । १६ १६ ॥ (२।१२। १६ १६ ॥) ७० । मम चामुष्य चेत्यादिनों कुरुतेत्य तन मत्रेण वरानुज्ञातस्ता मसिना शास्ति । अमुष्येति षष्ठात दातुर्नामोदारणम् ॥ श्रा० । ता गामनुशास्ति अर्यो ऽनुमन्यते चेत् । अनुशासन प्रेषण क्रियायोग ।अमुष्येत्यत्राहयितु षष्ठरत नाम । यथा। मम देवदत्तस्य च पाप्मान जहाति ॥ चतुरो नानागोत्रान्ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ १७ ॥ दे। नानागोत्रान्नानाप्रवराश्चादो चतुरो ब्राह्मणा भोजयेत् । पश्चा सबा पवमहणीयम् ॥ ब्र० । तया चतुर पृथग्गोत्राविप्रानाशयेत् ॥ श्रा० । तया गवा प्रकृतया पूर्व चतुरो नानागोत्रा ब्राह्मणा भोजयेत्॥ एष आद्य उपाय ॥१८॥ दे० । ब्राह्मणाय उपायो गोकरणादिक उपदिए । तेन नात्र विचि कित्सा कतयत्यर्थ ॥ ब्र० । एष प्रथम करप कला तु निषिद्ध ॥ श्रा० । प्रथम करप इत्यर्थ ॥ यद्यत्सृजेन्माता रुद्राणामिति जपेत् । माता रुद्राणा दुहिता वसूना वसादित्यानाममृतस्य नाभि । प्र णु वोच चिकितुषे जनाय मा गामनागामदिति वधिष्ट । सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वय भगवन्त स्याम । अद्धितृणमन्ये विश्वदानी पिष शुद्धमुदकमाचरन्ती । +- ) TI e 101 - 1 Sotl 1 अनुशास्ति 2 च ppl | 3 rl Ialo VI f॥ 1tl B] P # I Tieb ila el एष भायापाय 10 tel cott Tieb gel V 4 तेनात्र ACT (tleb tt ( l Rg UB Be In r ha an l of t! [ of D apla TC विश्वधानी the Par s an fagautai tle Ste 1 & Bomb y rcaka ferrat 4D and th s pe 1 ppo 1 bv Der pl यतस्त्व विश्वदानी सर्वस्य धात्री पयोद्वारेण al g Bh va ·काठकगृहासत्रे २४ । १६२१ ॥ (२।१२।१६-२१॥) ७ ओ३मुत्सृजत' । तृणान्यत्त्वित्युक्तवा तामुत्सृष्टा पशु मग वा ॥१६॥ दे। अहयिताह ओमित्यविचारितसिद्ध कृवा । इत्युक्तवा तामु मृण दृष्ट्वा पशु छाग पश्वङ्ग वा मासखण्ड प्रति निदधीत ॥ ७० । यद्युसृजेद्भगवन् गा प्रकरिष्य इति यथोक्तमुक्ते ऽध्याहो मा प्रकार्षीरियुक्तवा माता रुद्राणामि युग्द्वय जप्त्वोमुसृजत तृणान्यत्त्वित्याह । तस्यामु सृशया महाज तदङ्ग वा क्रीवा यथाविभव प्रतिनिध्यात् ॥ प्रा० । तत्र या सृजेदहा गामेव प्रयोग ॥ नामासो मधुपर्क स्यादिति ह विज्ञायते ॥ २० ॥ दे । नामासो मासविहानो मधुपर्क स्यादिति ह श्रतितो विज्ञा यत । हशब् इतिहासे ॥ प्रा० । हशद भागमसूचनाथ ।स चायमागम श्रोत्रियायागताय महोक्ष वा महाज वा पचेदिति ॥ अपि वा घृतौदन एव स्यात् ॥ २१ ॥ २४ ॥ (२। १२) दे० । अपि वा घृतमिश्रितादन एव कर्तयो मासढेषेण तादृशा वा व। अपि पा सर्पिष्मन्न स्यात् ॥ आ० । गोसनिकृष्ठ हि घृतम् ॥ इति लौगाक्षिसूत्रे गृह्यपश्चिकाया द्वितीयोऽध्याय ।। । 1 आम् m ng TC a 1 11 1 Do the marge A उत्सजतोमिति तृणा. 2 Thu ll th Ms the verb (प्रतिनिद धाति) seems to have fallen out 3 SatapathaBrah III 4 1 2 4 Thus ACT षिण D b तादृशा CT 6 घृष्ट the Ms 7 The olophon run in Br here इति श्रीमद्यजुषि काठके लौगाक्षिसूत्रे गृह्य ·८८ काठकगृह्यसूत्रे २५ । १-६॥ (२।१३।१-६॥) अनुक्षरा ऋजव सन्तु पन्था येभि सखायो यन्ति नो वरेयम् । समयमा स भगो नो निनीयात्स जास्पत्य सुयममस्तु देवा इत्युदाहार प्रहिणोति ॥१॥ दे० । अनृक्षरा इत्यादिमन्त्रेण गृहातजलभाण्डमुदकस्याहतार प्रष यति। कन्यास्नानाद्यपयोगिजलमानेतु पुरुष प्रहिणोतात्यर्थ । ब्र० । मधुपकप्रदानादन तर सुमुहूर्ते पाणिग्रहणसस्कार । तत्र ऋविगनक्षरा ऋजव इति कचि मङ्गत्योदकानयनाय प्रेष यति । कश्मारेषु श्वश्ररविधवा चद या वाप्यविधवव तदा हरति॥ प्रा० । अनुक्षरा इत्यनया त्रिष्टुभा उदाहारमुदकाहरणाथ सकुम्भ पुरुष प्रेषयति ॥ शमीशाखया सपलाशयापिधायाहरेत् ॥२॥ दे० । स प्रहित उदाहार उदकुम्भ शमाशाखया सपत्नयापिधाय स्थगयि वा उदकमानयेत् ॥ Va tit] 0 pla 1 T B I ftly of D la TC d fit | (t D A वरीय D C0 11a बरण्य a 1 tl1 tl 100 lety p tll V tb] वरण्य वरणाय गङ्गादिक जलाहरणस्थानम्। ) It 1ff Itt t1 eta 1 of tl tra TI 10 t1 tB Bt tl tl V of D D TI t w0 अनृक्षरा . अनुक्षरा इत्युदकलशमानीय 11ttl Bl Bo 1 IP hav अनृक्षरा इयुटकमानीय P lap l ta e of loulle h to tto d ffe tra text 1 अनृक्षरा इत्युदकमानीय ) bo ll the Sitra titlal oily the prat ha of tl vers 1 cl ford w tl acc nts one of the M 3 Thu D ll tl V सपलाशया वापिधाया + Thu D सपलाशया वा 4 सपर्णया वा TC m la li t To me t p obabl tl trig Tieb gei otle ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २-४॥(३।१।२-४॥) ७० । मङ्गल्यतर्वश्वत्थादिशाखया सपर्णया कुसुममालया शमीशा खया सकिसलया वा सुवण वा ताम्रभृङ्गारमया पूर्ण स्थग पयवा हरत्॥ श्रा० । स च पुरुष शमाशाखया सपर्णया कुम्भमपिधायानि पूरयिवा पानयेत् ॥ एतासामेवापामुदकार्थान्कुर्वीत ॥३॥ दे० । एतासामवाहारितानामपा सबधिनो भागानवदायावदायो दकसपाद्यानथान् क यानानसुवणक्षारणाग्निपर्युक्षणादान कुर्यात् नायेन जलेन ॥ श्रा । एतासामेवापामाहृताना वक्ष्यमाणानुदकार्थान् कुर्वीत कयास्त्रापनादान् ॥ श'न आपो धन्वन्या श न सन्त्वनूप्या । शन समुद्रिया आप शमु न सन्तु या इमा इत्यकेवला भिरद्भि लाता या अकृन्तया अवयन्या अतन्वत याश्च देवीरता अभितो ऽददत'।तास्त्वा देवीर्जरसा सव्ययन्त्वायुष्मतीद परिधत्स्व वास इत्यहत वास परिधाप्याशासानेत्यन्तरतो मौओन दार्मेण योक्तण 1 Th St p Id by B ( n 1 th P ha) by th wol 37 a la firar But Britim x 9 thi c) pt w t] dg gr ons and comm nts i tl 0 d ng of t1 Ma taa d g to CD and the rk ll tle otl r Ms शमु न स्न्तु कूप्या । या इमा A tl lo ng w th कृप्या ०८ t} K haka (II 1 889) ti pob ble that not thi ve ntend d It the abov gvnn ttle clo e Otherw ew voull expe the prat ka } W th the anun sk the Lahore Vs of Br and the Bombay Stein Be 1 n and Tueb ng n I ak 4 Devap la n his Mantrabh ya p esuppose अततन्त 5 Thu th Berlin Stein Parisian and Tuebingen Icakas to the other Mss We exp t मोम्जेन नार्मेण वा योकण an va S ) TI -- wa th a v ou 1 ·काठकगृह्यसूत्रे २५ ॥ ४-५॥ (३।१।४-५॥ वा सनयति । आशासाना सौमनस प्रजा सौभाग्य रयिम् । अग्नेरनुव्रता भूत्वासनो सुकृताय कम् ॥४॥ दे०। अकेवलाभि सर्वोषध्यादिगधद्रययुक्ताभि फलविशेष सहिताभिश्चादि कन्या नापयेत् । अहतमपूर्वपरिहित मत्यताभिनव वस्त्र परिधापयेत् ततश्चाशासानेत्यादिना मत्रेणातरे मध्ये गुप्त कृत्वा यथा न रश्यते तथा वा सनहन कन्याया कुर्यात् । मौजेन दर्भनिर्मितेन वा योक्त्रेण ॥ ब्र० । तत स्नानमण्डप चतुष्पादे भद्रपाठे कन्या नीत्वाशन प्रापो या इमा' इति सर्वोषध्यामलकयुक्ताभिरद्भि सापयति । साता या प्रकृतनिति वसनहस्त परिधानार्थ प्रचोदयति। मत्रमृविगेवाहन कन्या परिहिता। श्राशासानेति कमि त्यन्तेन स्वयमेव कन्या मुञ्जमयेन दभमयेन वादाना वासो तरता बनाति॥ प्रा०। स्माता स्वयमेवाभिषिक्त । प्राशासानेत्यनयानुष्टुभा योक्त्रेण तवास सनाति स्वयमव कन्या । अन्तरत प्रच्छन्नेन । योक्न त्रिगुण दाम । तञ्च मोज दर्भमय वा ॥ प्रेतो मुश्चामि नामुत सुबद्धाममुतस्करम् । यथेयमिन्द्र 1 mua the Lahore Ms of Bi and th Parisian rcaha 2 The Mantra in sakalap tha not given by Devap la immediately after the S tra but later in the Mantrabhā The Mar tras are given with accents in the Tuebingen rcaka except the one beg nning या अकृन्तन् 3 So then Br accepts (cp note o on this Stra) two d fferent mantras (3 4 स्वमेवाभि the Ms 5 Thus runs the Mantra according to Br (and as to the first words according to Ad) Devap la reads in his text प्रेतो मुश्चातु मामुत सुबद्धाममुतस्करत् । (Thus DE ACT) In the Mantrabhagya the Mos have afferent readings हे कन्ये इत स्थानात्प्रमुचातु ( AD प्रमुखामि त्वां नमामि भवतीं । मुबतु (Thus D मुब ATC) इति तिङ् पुरुषव्यत्यया । तथा च शाबान्तरे प्रेतो मुद्यामीति मन्त्र पठ्यते । A for मा करत् th Bh sva gr कनिम्मा कार्षीत ya ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । ५६ ॥ (३॥ १॥५६॥) मीढ्व सुपुत्रा सुभगासति । पूषा त्वेता नयतु हस्त गृह्याश्विनौ' त्वा प्रवहता रथेन । गृहान्गच्छ गृहपना यथासो वशिनी त्व विदथमावदासि । मा विदन्पर पन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती। सुगेभिर्दुर्गमतीताम पद्रान्त्वरातय इत्युदानीय ॥ ५ ॥ दे० । प्रता मुश्चावित्यादिभिस्तिसृभिरुदानीय स्नानस्थानाक्षि प्योत्सने वा स्थानातरे पिता ज्येष्ठो भ्राता था। छ । एवमधोवस्त्रपरिहिता सनद्धा च प्रतो मुश्चामाति तिसृभि स्नानदशादुदानाय ॥ श्रा० । एव नाता परिहितवासस तस्मास्थानादुदानयति। उक्षि प्यानयत्यूविक् । प्रतो मुश्चामाति तिसृभिस्त्रिष्टुम्मध्यमाभ्या मनुष्टुभ्याम् ॥ उक्त वासस कर्म ॥६॥ द०। (पिता ज्येष्ठो भ्राता वा) यथोक्त वासस उपरिभागाछाद नस्याप्यधस्तनाछादनमवकृतन्नित्यादिना मप्रेण कर्म कुर्यादित्यथ ॥ घ्र या प्रकृतन्नि येतयवोत्तराय च वास परिधापयति ।। प्रा० । उक्त च वास कोत्तगयस्य या प्रकृतषिति ॥ a 1 Thus (हस्तगृ) Br and n the Vantrabha ya IC 1 o th Ste n and Tu b nge reakas हस्तगृ DTC in th t it and D n the Bh_ya हस्तीगृ A 2 Thus Br four cakas and TAC D and the Lahore Ms of Br the Parns an reaka वित्थे मा वासि nd thu pesupposed by the Mant abha ya विन्थे। यज्ञे मा वासि यज्ञे प्रतिकुल भर्तुर्मा वादी 3 Pe haps the orig nals tha was much shorter प्रता मुञ्चामीति तिसभिरुनानीय th e ae accent I n T4 मुञ्चवि D मुन्चन्वि C_h Th 1 ot th p tk या अकृतन् e ·1 काठकगृह्यसूत्रे २५॥ ७॥(३।११७॥) आचारिकाणि ॥७॥ दे। अस्मिन्नवसरे आचारिकाणि अाचारादागतानि देशजाति कुलधर्मतया प्रसिद्धानि कमाणि कारयेनित्यथ । तद्यथा। आगमनप्रयोजनकथन कन्याया नामग्रहण कुलदवतापूजन सुमनोलताभिस्ताडनमित्यादानि । । अस्मिन्नवसरे देशजातिकुलोचितानामाचारिकाणा मङ्गल्या ना कर्मणा काल । यथा कश्मारेषु श्वश्रर या वावि पवा वधू वरयो शिरसि मगल्यमालामावनाति । महेश्वरस्यम्बकश्च ईश्वर शिव एव च । भव ' शव रुद्रश्च दक्षिणातिक्रमण तु॥ इति वरस्य पादजानुस्क शिर सु सप्तसु स्थानषु श्वश्र पुष्पाणि निदध्यात् । गारी चव तु गायत्रा सावित्रा च सरस्पता। उमा का ता भवाना च वामावर्तेन पूजयत् ॥ इति वध्वा वामावतक्रमणव पुष्पााण निदध्यात् । पुष्पवना रिविक्' पठेत् । आचारिकाणि द्रयाणि वस्त्राण्याभरणानि च । मणिमुक्ताप्रवालानि यथाशक्ति प्रदायते ॥ गोभूहिरण्यमश्वाश्च वस्त्राणि विविधानि च । अन्यानि चव नानि यथाविभवमपयत् ॥ अस्मिन्नवसरे ऽलकरणस्वदायषु परस्पर ग्राह्या चटोप चटिका॥ N 1 स्कद the Ms (Bombay in the Lahore Ms th s long digression 18 not found) 2 K th XVI 13 220 1112 3 These words (miss ng in the Lahore Ms but given prec sely so by the Bombay and Tuebingen Tcakas) are of unknowi s gn ficance ·तूष्णी निर्मन्थ्य काठकगृह्यसूत्रे २५ । ७-८ ॥ (३।१।७-८॥) श्रा० । अस्मिन्नवसरे प्राचारिकाणि कमाणि कुर्यात् । देशजाति कुल यवस्थया स्थितानि। प्रशास्त्राथमिति न प्रतिबीयात् ॥ भ्राष्ट्रात्सान्तपन यत्रदीप्यमान वा बहिरग्निमुपसमाधाय परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्याज्य विलीनोत्पूत कृत्वाधारादाज्यभागात हुत्वापरेणाग्नि मनो रथ वावस्थाप्य योगे योग इति युनक्ति दक्षिण मितरमुत्तरामितराम् ॥ ८॥ द० । एष श्रापसोऽग्निवहना वा तस्मि पाक्यशा इति वक्ष्यति । ववाहनस्य विकल्पमानाश्चतस्र प्रकृतयोऽत्रोच्य ते । सद्यो ऽरणिभ्या निर्मथितो यस्तत्र निर्मथ्यशदो रूढ । तत्र नि मथनसामान्यान्निमथनानतरवमत्रे प्राप्ते तूपणामि युक्त । एष एक । भ्राष्ट्रादाद्वताय । सातपनस्तृतीय । स पुनयों बलेनाग्निना सतप्तादपसारिताद्भूभागात् कपासगामयचूर्णा दिससग कृवापाद्यते पाषाण कसमाण च तापयि वा सूयसमुख सूयका तमणिं वा स्थापयि वा सा ऽभिमत । यत्राप्यमानश्चतुर्थ । अत्र विशेषतावपि ततावथश्म शानपरिगृहीतसूतक पानताद्यग्निवजामात शय । उपसमा स्थाया th M2 Thu tle Bombay Ms of Br an l of the Ms of Devap la IC anith B in Bomł ay and Tieb ngen caha Frey the oth r V 3 Befo e preth Bombay Vs of Br (not the JI of I ahore) n rt सूतकाग्निप्रभृतिवज the B In Tu bing n a d Bombav c kas सूतकाग्न्याग्विज lso all the th ee omm ntato treat of the m tt I do not bel eve that the pa sage b longs the S tra 4 See XLVII 126 सारिताग्निकाह TAC 6 कममणिं D 7 अत्रा वशेष A 8 Hopelessly corrupt The abov eading of D त्रेतावमथश्मशानापारगृहतिसूतकश्च पञ्चायप्रिवर्ज CD त्रेतान्तावमथश्मशानपरिगृहीतसूतकश्चपञ्चायनिवर्ज A CDA point to सूतकश्वपचाय given 18 the ·१४ काठकगृह्यसूत्रे २५ ॥ ८॥(३।१।८॥) धायेति प्रत्यक सबधनाय । गाहपयवदुद्धतावोक्षिते जानु दन्न कुण्ड स्थापययि वेयथ । गृहाद्वहिरवेति नियम । परिसमूहन सजलन करण चतुरिक्सस्पशन | पयुक्षणमा सेचन । एव चतुदिक्रमेणव दर्भे परिस्तरण प्रथित । त्रिभि स्तरे स्तुणाताति वश्रवणाय शनात् । श्राज्यस्य विलयन विगलन। उपवन पावत्रेण पवन। प्राधारादारभ्या ज्यभागाता होमाहु वाग्न पश्चिमभाग स्थितयो सता' कन्यावरयायथासख्य वामनाक्षणभाग नाग्नरपरभागे अन शकट रथ वा स्यदन वासयुगमस्थाप्य यागे योग इत्य दि कया ऋचा कायावरा यूप' युनक्ति दक्षिणभाग वरमुत्तर भाग कया । योक्त्रण सयाजयतायर्थ ॥ ब्र० । ततो ऽरणिभ्यामश्वथाशमीगर्भीत्यादियथोक्तजातिरूपाभ्या तूष्णीं निमथित । भ्राष्ट्राद्वा । उखामगारेषु निधाय मुज तृणादिकमाधाय यो जन्यत । सूतकाग्निशवाग्निसकराग्नि पतिताग्निवर्ज । तथा च । चण्डालाग्निरमेध्याग्नि सूतकाग्निश्च कर्हि चित् । पतिताग्नि शवाग्निश्च ते नएग्रहणोचिता ॥ यत्र दीप्यमान वा । त बहिर्वेश्मनो गाहप यसमितोद्धतावोक्षिते न्युप्य तस्मिनुद्वाहविवाहहामो कुयात् । उद्वाहे ऽक्षतसक्लवो हवि । विवाहे तु लाजा । लाजाना निवपण केचिन्नेच्छति। तद्विचाय । अग्नये पुष्पितये प्रजापतये जुए निवपामाति सक्त्वर्थ यवानिवपेत् । श्राज्यभागात हुवा पश्चात ने शकट रथ वावस्थाप्य तस्मि वधूवरा प्राडमुखौ योगे योगे तवस्तरमिति मन्त्रावृत्त्या युनक्ति । दक्षिणेन वर तस्योत्तरतो वधूम्॥ आ०। ततो होमार्थ बहिरग्निमुपसमाधाय । त विशिनधि । तूष्णीं निर्मथ्य । अरणिभ्या निमथ्येत्यर्थ । अग्नजानत्रमित्यादि मा भूदिति तूष्णींग्रहण । भ्राष्ट्राद्वा । सतापजनित वा । । 1 See Br and ld on XIII 4 2 सतो the M 3 R युग 4 दक्षिणे वरमुत्तरे D 6 निर्दक्त्य the M ·काठकगृह्यसूत्रे २५1८-६ ॥(३।१।५-६॥) अश्मानमुस्खा वा सताप्य कसमर्णि वा परिमृज्यादित्याभि मुख शुष्कगोमयादिना जन्यते य स सातापन । यत्रदीप्य मान वासत्यप्यविशेषेरथ्या-सूतकसकरपरिगृहाताग्निवर्ज। एवमय वैवाहनो ऽग्निरुपशात सर्वेभ्य एव योनिभ्यो यथा योन्याहत्य त प्राक्कन भस्मनि निक्षिपेत् । भस्मनारणी सस्पृ श्य माथेयुरिति वचनात् । भस्मनाशे जननाशा भवताति श्रुतेश्च । प्रादुष्करणकाले चेद्गृह्य उपशात धात्रियगृहा दानाय तूष्णीं गृहभस्मनि प्रक्षिप्याग्निहोत्रदेवताभ्यो हुत्या गृहा' पत्नी वोपवसतीति भस्मन्येवाग्निप्रक्षेपस्य बवृचगृधे ऽपि दर्शनात् । एष वेवाहनो ऽग्निर्दक्षिणाग्निप्रकृति । यस्तू दयकाले आहियते शुचिर्भूत हात स गाईपत्यप्रकृति । बहिरग्निमुपसमाधाय । बहिरिति नियम । गार्हपत्यलक्षण सदृशमुद्ध यावाक्य तत्राग्निमुपसमाधाय स्थापयिया सोद केन पाणिना चतुर्दिश समतात्समूह्य पर्युदय परिषिच्योद केन समन्ता परिस्तार्य वेश्रवणीयवत्। तत श्राज्य निरुप्य मत्रेण विलीन कृवा ऊर्जे वेत्युपूत कृवाग्नेर्जिह्वत्यनेन । अाघारदाज्यभागान्त हुवापरेणाग्निमग्नेरदूरे अन शकट रथ स्यन्दन वास्थाप्य तत्र युगधुरोदम्पती युनक्ति दक्षिण वरमुत्तरा वधूम् ॥ तूष्णीं विमुच्य' खे रथस्य खे ऽनस ख युगस्य शत 11 1 कसमणि the M (cp Devap la) 2 From th Katha Vait n kas tra? 3 This sruti is unknown to me 4 Thu conjecturally emended the Ms 5 I cannot find this passage in Asy or S nkh but cp Ap grhs 6 16 17 an Hir hs I 22 4-5 6 See XLVI I The Bombay Ms of Br given after विमुच्य the prat ka स रथस्येति followed immediately by हिरपनि बदवा and then ome th Mantra Sakalap thena All the Vss of D pala and th I hor V of Br hav å giv 10 ·5 काठकगृह्यसूत्रे २५ । । ॥ (३।१।।) कतो' । अपालामिन्द्रस्त्रिप्पूत्वा करोतु सूर्यवर्चसमिति हिरण्य निष्टक्य बद्ध्वाध्यधि मूर्धनि दक्षिणस्मिन्युग तभन्यद्भिरवक्षारयते श ते हिरण्यमिति । श ते हि रण्य शमु सन्त्याप श ते मेथी भवतु श युगस्य त । श त आप शतपवित्रा भवन्त्वना पत्या तन्वा सस जखेति ॥६॥ ३० । प्राकृतयोक्त्रवदत्रापि प्राप्त मत्र निषेधयति तूष्णीमिनि विमुच्य कश योजित योक्न मोचयिवा । ख रथस्येयादि कयर्चा हिरण्य दर्भपवित्रेण बद्धवा युगस्य दक्षिणभागगते रधे निदधाति । कथ" बद्धवा । नणक्य कृ वा ।यथा सुखवि मोचन भवति तथे यथ । तेसुवर्ण बद्धवान तर दक्षिणभागे घरस्थाने कन्यामानाय ससुवर्णे दक्षिणभाग युगत मनि छिद्र पूर्वोकाभिरद्भिरध्याधि क्षारयति । उपयध सामाप्ये इति । वाप्सायामध्यधीति द्विवचन । युगपच्छिद्रस्याध समीप"कया स्थापाय वा मूर्धनि सुवर्णोदक क्षारयतात्यर्थ ॥ प्र० । स्ने रथस्येति हिरण्यमूध्वपाशन प्रथिना न बद्धवा वधू मतरा वराग्नी आनाय वरस्य दक्षिणत उपवेश्यायधि मूर्धनि दाक्षणास्मन्युगच्छिद्रे तद्धिरण्य नियं बवाप आसिश्चात॥ व्रतु Bi In teal of the correct and (od st nctly a Tuebinger nltle Berl cl both S rada writ ng) all the other M तर्म-In t ad f क्षारयत A क्षालयते and thu also Br Ad and three cakas (is tp eferable?) तम all except probably a Teb ng n M 4 Thu D योक्तविमुक्ता विवाहानापि T योक्तविवाहोपि A योक्ताविवाहानापि C 5 इति om T 6? कथा CT कषा AD 7 Thus AD कप TC 8 Cp XXV 3 9 भाल A 10 ? Thus D उपर्यवय इति सामीप्य A उपर्यध सामीप्य इति सामीप्य इति TC_11 ? Thus D द्विद्रस्य वरसमीप T युगच्छि, इस्य वर समीप AC (the last वरसमी) ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । ९-११॥(३।१।१-११॥) श्रा० । तूष्णीं विमुच्य योक्त्रपाश हिरण्यमङ्गुलीयादि दर्भेनिष्ट क्य निश्चत्य सुखविमोचनीयमूर्ध्वपाशेन प्रथिनेत्य । दक्षिण स्मि युगच्छिद्रेऽवधाय तस्याधस्तात्कन्यामद्भिरवतालयते । श ते हिरण्यमित्यनया जगत्या हिरण्योदकेन शिरस्यवसिञ्चति ॥ दक्षिणत पुमान्भवति ॥ १० ॥ द०। क याया अभिषेकसस्कारे कृते सति पुमानग्नेरपरभागे' प्राइ मुख पुरुषो भवति। दक्षिणेनार्था कन्योत्तरतोभवतीति लभ्यते॥ ७० । ततो वरस्योत्तरतो वमुपवेश्य दक्षिणत पुमाभवति ॥ ततस्ता तथव प्रत्यानाय वरस्योत्तरत उपवेशयति ॥ आ। ततो दक्षिणत पुमा भवति । अन्तरङ्गाकन्या सस्कार्य वात्। अनेन शायत दक्षिणयुगतननि कन्या आसीत ॥ अथ जुहोत्यग्नये जनिविद स्वाहा सोमाय जनिविदे स्वाहा गन्धर्वाय जनिविदे स्वाहा ॥ ११ ॥ ८ । श्रथशलो मङ्गलाथ इति मथुर । अतराले ऽक्षतसक्तुहो मद्यातनायाथश- इत्यानित्यदर्शन । अवश्य हयुक्तयुक्तया ते हामातरालानावपि होतया इत्यत्रैवावसरे न1 क्षति रिति ।हामा क्रमणाह । अग्नये जनिविदे स्वाहेति । पूर्व स्त्रिया त्वभुक्ता सोमगधववाहभिरिति श्रयते। तेन निष्क्रयाय तषामिति होम ॥ ७० । अथ जुहाति । हाम कुयादृत्विक् ॥ 1 In tal of पुमान् TAC पुनर 2 Th s anot! r xplanat n of th sltra g ven further on by Br 3 After त the Ms had blank of one ak a a 4 The two Ms of Br and of the Ms of Devap la A have not the gla which all the other Mss here in ert Probably the verb of sltra 12 belonged or ginally not to the S tra text 5 A commentator of the K thahasūtras ? 6 Th s is the author of the V varana see Ad on this sftra 7 Thus DA कयुर्या TC 8 A om 9 Thus DT होमा तरान्तरादावपि AC 10 व्य AC 11 रक्षतिरिति AC (comp Ad) 10 am ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । ११-१४॥ (३।१।११-१४॥) मा०। अथ जुहोति केचिदस्मिन्नवसरे ऽक्षतसक्तूजुह्वति । अथशब्दस्यादितत्वात् । का क्षति एषा होमाना पुरस्ताचो परिष्टाचावश्य होतयास्ते अत्र चाथशब्दस्यार्थवत्ता भवति । अन्ये याचक्षते । विवाहे जयप्रभृतयश्चेति यद्वक्ष्यति ते जय प्रभृतय इत्यादयो भवति॥ आयुष प्राणमिति सन्तनीर्जुरोति ॥ १२ ।। दे०। एकादश सतय एवमाद्या ॥ ७०। आयुष प्राणमित्येकादश नाभीवनस्य।आयुष प्राण सतनु स्वाहा । दिव स्व सतवित्य तम् ॥ मा०। आयुष प्राणमित्येकादश सन्तनार्जुहोति । जयाभ्यातानानाष्ट्रभृतश्च ॥ १३ ॥ दे० । जुहोतात्यनुषङ्ग । जयाश्चाभ्यातानाश्च । तान्राष्ट्रभृतश्च जुहो तीत्यर्थ ॥ प्र० । प्राकृतमिति त्रयोदशाहुती । द्वादशगृहातेन प्रतिमत्र जया जुहुयादिति लागाति । चतुर्ग्रहीत जुहात्यभ्यातान ।। भृताषाडिति द्वादशभिवडतैर्तुत्वा स नो भुवनस्येति त्रयो दशी रथमुखे ॥ तानि यथोक्तम् ॥ १४ ॥ दे० । तानि प्राणि जयादानि कमाण्युक्तानतिक्रमेण कर्त यानि । द्वादशगृहीतेन जयाजुहुयादिति लागाति । यथाधीत मत्र मनुद्रुत्य ऋगतेन स्वाहाकारेण द्वादश प्रक्षेपा अपाति केचित्। 1 जुहुति the Ms Ad refers to XXII 2 3 2 ? read का क्षति ? ( comp Dev ) 3 vz in sitra 16 4 The Mss of Devap la आयुष प्राण सन्नविति 5 Perhaps (op note 3) the verb orginally did not form part of this sutra 6 The Ms has only दिवस्सु इत्यन्त see kath XXXIX 18 125 4 7 On these Mantras see Appendix II 8 A quotation from the Kathaka yajnas tra 9 Cp Kath XXI 12 531 ·६६ काठकगृह्यसूत्रे २५ । १४-१६ ॥(३।१ । १४-१६॥) अन्ये तु द्वादशावदानगृहीताज्यस्य सर्वमत्रानुद्रवणेन सर्वाते स्वाहाकारेणैक एव प्रक्षेप इत्यनुतिष्ठति । प्रतिमत्र तुद्वादशा वदानान्युद्धरति । अभ्यातानहोमे तु चतुर्ग्रहात जुहोति । राष्ट्रभृतस्तु द्वादशगृहीतेन । त्रयोदश होमा । ऋताषाडिति द्वादशभिवड तैर्छ वा स नो भुवनस्य पत इति रथमुखे ऽध्य ध्यग्निं ध्रियमाण इति यथोक्तता ॥ श्रा०। तानि त्रीणि कर्माणि यजूषि वा यथोक्लमर्थानतिक्रमेण जुहोति। द्वादशगृहातेन जयाजुहुयादिति लौगाक्षि ।द्वादशगृहीत गृहा वा यथाधात मत्रमनुद्रुत्य अगतनेक एवं हाम । चतु गृहति जुहोत्यभ्यातान । राष्ट्रभृतो यथोक्तता । ऋताषाडिति द्वादशभिवड तैर्तुत्वा स नो भुवनस्य पत इति रथमुखे त्रयो दशी जुहोति। तानि यथोक्तमाधिपत्यानि जुहोतीति ये या चक्षते तेषा तानात्यतिरिच्यते । यथोक्नता चाधिपत्यलिङ्गाना मत्राणा न काचिदस्ति । पुल्लिङ्गाना तानीति परामश कर्मा पक्षया यजुरपेक्षया वा न विरुध्यते ॥ आधिपत्यानि जुहोति ॥ १५ ॥ २० । अधिपतिशोपलक्षितानि लिङ्गादाधिपत्यायुच्यते। तानि सानुषगायेकविंशतिर्यजूषि ॥ व्र० । एव जयाभ्यातानान्राष्ट्रभतश्च हुवा । अग्निभूतानामित्याहुत्येक विंशतिमाधिपत्यानि जुहोति ॥ श्रा०। तानि सानुषङ्गान्येकविंशति ॥ आकृत्या इति त्रिभिस्त्वेत्यन्तै ॥ १६ ॥ दे० । वेत्य तरिति स्वाहाकारातता निवर्तयतीति केचित् । अन्ये वाहु । वातानामेव पाठात वायभिचाराटन्यातवमप्य स्ताति' स्वाहाकारातताद्योतनाय वातग्रहणमिनि ॥ 1 Emended uretra the Yss 2 Emended नकनव the Ms 3 भताthe Ms 4 प्रयोदश the Ms 5 Th s means that some take sitra 14 and 15 together 6 On these Mantras see Appendıx III Thus D first hand and A D corrects on the marge पाठारवान्तवाग्यामि TCread पाठत्वाग्यामि ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । १७-२०॥(३।१।१७-२०॥) ७०।तत आकूत्यै वा स्वाहा । कामाय त्वा स्वाहा । समृधे त्वा स्वाहेति तिन ॥ प्रा० । त्वेत्यतै । यतोऽवाता' अपि सति ॥ हिरण्यगर्भ इत्यष्टाभि प्रत्यचम् ॥ १७ ॥ दे० । हिरण्यगम इत्यादिना सकलेनानुवाकनक एव होमो मा वि शायाति प्रयचग्रहणम् ॥ प्रा० । प्रत्यूचग्रहणमनुवाकेन होमो मा भूत् । अनुवाकेनको ऽपि होम सावित्रवश्वकमणादिषु ॥ भू स्वाहेति महाव्याहृतिभिश्चतसृभि ॥१८॥ ब्रा भू स्वाहा । ओं भुव स्वाहा । ओं स्व स्वाहा। ओं भूर्भुव स्व स्वाहा॥ अग्न आयूषीत्याग्निपावमानीभिश्च तिमृभि ॥१९॥ दे० । अग्निपावमानाभिरिति । अग्निलिङ्गाभि पावमानलिङ्गाभिश्च॥ ७० । अग्न आयूष्यग्निऋषिरग्न पवस्वेत्यग्निपावमायस्तिन ॥ हुत्वा हुत्वा कन्याया मूर्धनि सपातानवनयेद्या ते पतिनी तनूरपतिनी ते ता करोमि स्वाहा । या ते पुत्रिया तनू पुत्रिया ते ता करोमि स्वाहा । या ते ऽपशव्या तनू पशव्या ते ता करोमि स्वाहेति त्रिभि ॥ २०॥ दे० । प्राकूत्य वत्यादिभिमत्रराज्य हुत्वा हुवा कयाया मूधनि 1 यतोद्वा ता the Ms 2 of all the Ms only D has आग्निपा which (see Kth XXI 5 43 13) s the correct read ing 3 Thus here all 4 In Br th s sltra runs thus gran वनयद्याते पतिती तनूरिति then follow the Mantras interspersed wth bh ya fa fare at the end not in ACT-The satras numbered by me 16-19 a e taken by Devapāla together as a whole with the first words of the sutra numbered by me 20 up to santa Br seems to connect 19 and 20 ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २०-२१॥ (३।१।२०-२१॥) सपाता हुताऽज्यशेषविदूनवनयेत् स्रावयेत् । यात इत्यादि भिश्च त्रिभिर्मर्तुत्वा हुवा कयाया मूधनि सपातानवनयेदि त्यनुपङ्गेण तत्र समाप्ति । अत्रावसरे पूनिदशितविधानेना क्षतसक्तूजुहुयात् ॥ प्र० । तासामग्न आयूषात्यग्नौ हुवा या ते पतिघ्नात्याहुतिशेष मूर्ध न्यवनयेत् । श्रामषिरित्यग्नो हुवा या ते ऽपुत्रियेति मूधि । अग्ने पवस्वयग्नौ हुवा या ते ऽपशयेति मूर्धनि सपातानव नयेत्। प्राक् पाणिग्रहणादमिना रयिं प्रजापते न हि त्वदित्य क्षतसक्तुयाग॥ प्रा०। पावमानार्डवा या ते पतिप्रीत्यवनयन । द्वितीय हुवा (या ते ऽपुत्रिया तनूरिति । तृतीय हुवा ) या ते ऽपश या तनूरिति । केचिदेतरेव होममेतरेवावनयन कुवति स्वाहा पाठात्तत्र । नषा सूत्रकारस्य शेलाय पूर्व विनियोग पश्चामत्र विधान । तस्माद्यथास्माभियाख्यात तथा साधाय । तत्र चाक्षतसक्तुहोम ॥ उदगग्नेर्दर्भेषु प्राचीमवस्थाप्य शुचि पुरस्तात्प्रत्यड्डु पयन्ता देवस्य ते सवितु प्रसवेऽश्विनो_हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्या हस्त गृह्णामीति रस्त गृह्णाति दक्षिणमुत्तान सागुष्ठ नीचारिक्तमरिक्तेनैव सव्य सव्येन ॥ २१ ॥ दे । अग्नेरुदाच्या दिशि दभास्तीणे देशे प्राइमुखी क यामवस्थाप्य गुरुर्देवस्य वेत्यादिना मात्रेण कन्याया सबधिन हस्त प्राह यतीयध्याहर्तय । समानकतृत्वार्थ । केन प्रयुज्य ग्राहयतात्य पेक्षायामर्थद्वारेणोपय त्रेति याज्य । स चोपय ता गुरुणानुक्षा तस्त गृह्णाति । कीदृशो वोढा गृह्णाति।शुचि करग्रहेणाविकृत 1 Cp XXII 2 2 The pa sage enclosed in brackets 18 supplied by me 3 This is the (only correct) reading presupposed by Devap la in his Mantrabh øya à also the Stein Parisian Berlin and Tuebingen rcakas All the other sources (and cp the commentarnes) read स्वा 4. धिकृत A विकृति CT 4 ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २१ २२ ॥ (३।१।२१२२॥) धर्मोपयोगिनी ममेयमिति शुद्धसकल्प । प्रत्यड्मुख कन्याया पुरस्तादने स्थित सन् । प्राड्मुख सर्वकमाणि कुर्वीतेत्यस्या पवादार्थ प्रत्यड्मुख इति । दक्षिण लोकप्रसिद्धमड्गुष्ठसहित मुत्तान नीचा दक्षिणन। यग्भूतेनेत्यावृत्त्या योज्य । अरिक्त साभरण । असभवे सुवर्णकनकादियुक्त । अतिदौगत्ये पुष्प फलादिसहित । परिक्नेनेति तद्वत् । एवमेव सयेन सयम् ॥ ब्र।तत उदगग्नेर्दर्भानास्तीर्य तेषु प्राड्मुखी वधूमवस्थाप्य तस्या वर प्रयड्मुखस्तिष्ठन्नेव हस्ता गृह्णाति देवस्य वेति यथोक्त सावित्रेण । सय च गृहीत्वा ॥ प्रा०। प्राचीमवस्थाप्य कया प्राड्मुखीमियर्थ । तस्या पुरस्ता 'प्रत्यङ्मुख उपयता वर । उपयच्छतीयुपय ता वाढा। शुचि समाहितमना । देवस्य वेति कन्याया पाणिं गृह्णाति । त वि शिनधि । दक्षिणमुत्तानमड्गुष्ठसहितमरिक्त। साभरण। दक्षिणेन हस्तेन । किंभूतेन । नीचा। न्यग्भूतेनारिलेन च । एक सय सयेन । अनेनेव मत्रेणोत्तान साड्गुष्ठमरिक्तम् ॥ गृभ्णामीति चतस्रो वर वाचयति गृभ्णामि ते सुप्र जास्त्वाय हस्तौ मया पत्या जरदष्टियथास । भगो अर्यमा मविता पुरन्धिर्मस्य त्वादुर्गार्हपत्याय देवा ॥ ता पूषशिवतमामेरयस्व यस्या बीज मनुष्या वपन्ति । telf गृणा 1 fl u D यस्यप्रावृत्त्या CT त्यस्यावृया A 9 कणिका D 3 rlu the Bo bay 1 of B a d th Bombay ai d Iu 1 ] al tl Ms of De apal गृहामीति 0 ly TC th M t inl t ct 4 TI prc ording of th 11 certa i age 1 tle text ead botl th Ms of B a l the Ste Bombay and Tieb ngen ciha In the M of Devap 7: the Sutra proper has bee i mitted --Possibly of must be cancelled And perhaps the four verses in the r sakalapatha formed orig nally not a part of the Sitra text 5 Thus only CD of the Mss. of Devap la who in hs Vantrabha ya pre upposes this leading all the other Uss यथासत् ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २२-२३ ॥ (३।१।२२-२३॥) १०३ या न ऊरू उशती विश्रयाते' यस्यामुशन्त प्रहराम शेपम् ॥ सोमो ददद्गन्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये । रयिं च पुत्राश्चादादग्निमयमथो इमाम् ॥ सोम प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तर । तृतीयो अग्निष्टे पति स्तुरीयो ऽह मनुष्यज इति ॥ २२ ॥ दे० । गृह्वामाति चतनस्त्रिष्टुबनुष्टुभौ जपति ॥ ७०। गृभ्णामीयाद्याश्चतस्रो जपति ॥ श्रा० । ततो जपति गृह्णामीति चतस्र ॥ ततो गाथा वाचयति सरस्वति प्रेदमवेत्यनुवाकम् । उभावित्येके ॥ २३॥ दे। गाय त इति गाथा । विशिश एव च । अत एव कास्ता इयपेक्षाया सरस्वति प्रेदमवेत्यनुवाकमित्याह । अत्रानुवाके या स्थितास्ता एवेत्यर्थ । यतस्वग्युक्तासु' च' कासुचिरनु गाथाशदो रूढ । यथोक्त- छन्दोगा बहवृचाश्वव पागा वाजसनेयिन । उच्चनीचस्वर प्राहु स वै गाथिक उच्यते॥ 1 Thus Br the text of four rcakas the Mss of Devap la TAC and first hand of Das also a Parisian caka fasrua D second hand afat The Bhaşya starts from Fatareia 2 The ak ara ह 19 indist not 3 Thus Ad and of the Mss of Devap la AD Br ins at beh nd 779 Cr have सरस्वति प्रदमवत्यनुवाक गाथा वर वाचयति 4 See Append x IV 6 उभा इत्येके 6 गीयते D गायन्त TAC T (M of Devapāla) and the Stein and Bombay Tcak s 7 Thus D स्वरयुक्ता सुच TC युक्ता गाथा A omitting सच perhaps (ep Ad on this Sutra) अन्तर instead of यन्त 8 तथा A and thus also Br in his quotation of this s loka Ad with to read F1 ? Cf with the the following s loka as quoted by Sabara in his M m Dsa bh sya XII 3 16 छन्दोगा बावृचाव तथा वाजसनेयिन । उमनीचस्वर प्राहु सवैभाषिक उच्यते । Read ·। १०४ काठकगृह्यसूत्रे २५॥ २३-२४ ॥ (३॥ १।२३-२४॥) इति । अय समुदायार्थ । ततोऽनन्तर सरस्वतीत्यनुवाकपरि च्छिन्ना गाथा गुरुर्वर वाचयति भणयति । एके पुनमन्यते। उभावपि कन्यावरा गाथा गुरुवाचयतीति । किं सवदा । नेत्याह । यदि पृथक्त त्रमिति । अत्रायमभिप्राय । विवाहोद्वाहो हि भिन्ने कर्मणी। कयासस्कारो विवाह । वरसस्कार उद्वाह । तत्र यदि देशकालक.क्यात्तत्रेणेतिकतयता तदा सकृदेक घरमेव भणयति गाथास्वाध्यायिन गुरु । यदि तु देशकाल क्ये ऽपि कन्यावरयोरेवाधिकृतवाविजो दक्षिणया क्रीत वा स्कर्तृभेदात्तत्रभेद तदोभावपि वाचयितव्यावति ॥ प्र० । तत ऋविक् सरस्वति प्रेमवेत्यनुवाक गाथा वर वाचयति। वधूवरा इत्येके॥ पा० । ततो गाथा वाचय विक् । वरोवक्ति। गाथाग्रहणाद्य तर स्वरप्रापणाथ'। उभौ दम्पता वाचयता येके ॥ यदि पृथक्तन्त्र प्रदक्षिणमग्निमानीय तरैवोपवेश्य 1 Devap la t ke ti pn no words of the S tra I umbe ed by me 24 as bel gng to the sentenc but also to sitra 24 Ig ve his comme t here 2 Thus AD only A मत्रै nstead of क क्यतत्रेणातिका CT 3 Thus D यन A यिको TC 4 ग्रहणाय तर the Ms u In B and Devapāla now follow th v of th Sa asvaty nuv ka wh th I do not bel ve to hav fo med pa t of the Sut a s probable frstly on ccount of tle d s gnat on anuvāka and secondly on account of th f t that Deva p la combin s tle word यदि पृथक्तन्त्रम् I tl tle S tra num hered by me 23 and w th the words follow ng after यदि पृ which Devap la eg ds as a eparate S tra If the two Si tras 23 and 24 w re separated by the ext ns ve Saras vatyanuvaka Devapala would not have been tempted to combine the word of prera w th Sūtra 23 I uppose that this Anuvāka forms a part of the K thaka text-col lection a k nd of Mantraprasna cp al o LXIII 20 --The text of th s Anuvala u ll be found n Append x IV Ths ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २४-२५ ॥ (३।१।२४-२५॥) १०५ सस्थापयेत् ॥ २४॥ दे। यदि पृथक्क त्रमिति विवृतमियता । यदि पृथक्त त्रमित्युत्तर सूत्रेणापि सबध्यते । पृथक्त त्रपक्षे अग्निप्रदक्षिण कवा । वधू वरावानाय । पुनस्तत्रवोपवेश्य यत्र पाणिग्रहण वृत्त । सस्था पयेत् समापयेत् । ऋतुतिथ्यादिक भविष्यत्तत्रमुदाहसबधि तया। ततो विवाहसबधितया भूय उद्वाहनतत्र सकल पूर्व प्रदर्शित विवाहसबधितयोपक्रम्य वक्ष्यमाण कुर्यादियर्थ ॥ ७०। यद्यद्वाहविवाहयो पृथक्तत्र सरस्वतीवाचनादनन्तर वधूवरा प्रदक्षिणमग्निमानाय यत्र पाणिग्रहण कृत तत्रवोपवेश्य ऋतुति थियागादित त्र समापयेत् । पुन परिसमूहनपरिस्तरणाधुप क्रम्येदमर्यम्णे गधवाय त्र्यम्बकायेति लाजास्तस्मिन्नेवाग्नी सस्कृताश्चतुरञ्जलिप्रमाणा कल्पयेत् ॥ आ० । इह द्वे कमणाप्रकृते विवाहश्चोदाहश्च। तत्रैकदेशकालकर्तृवा तत्रणानुष्ठानमावृत्त्या वा । तदर्थमाह।यदि पृथक्त त्र विवाहो द्वाहयोवाचनादृध्व प्रदक्षिणमानीय वरो तावेवोपविश्य यत्र पाणिग्रहण कृत तत्रोद्वाहमृतुतिथ्यादि सस्थापयेत् समापयेदि त्यर्थ । पुनरुपक्रम्यायभागात यावत् । तत्र लाजा हवि ॥ एककमणि तन्त्र उत्तरेणाग्निं प्रत्येत्य ततो विवाह ॥२५।। दे० । कर्मशब्द प्रयोगवचन । तत्रमितिकर्तव्यता विध्यत'। सकृनुष्ठीयमानेतिकर्तयतोपकारपक्षे उत्तरेणाग्निं प्रत्यय प्रदक्षिणम वेव । उत्तरभागेनव कतिपयक्रमान गवा प्रत्या गत्य ततो विवाह । विवाहाङ्गतया वन्यमाणानामृतुतिथ्या ar 1 Se Devapala on tra 23 2 Thu th Pa caka क्रम्यर्य Bombay क्रमदर्य Lahor 3 Se XXV 30 30 37 4 Corrected रलिमात्रान्क the Bomb y caha अलि प्रमाणाक the Bombay Ms of Br 5 R वेश्य? 6 All the Mss without sandhi tang Perhaps the Sūtrakara intended तन्ने | with an interpun t on 7 न्ता A 81 तया।

·काठकगृह्यसूत्रे २५ ॥ २५२६ ॥ (३।१।२५२६॥) दीना प्रयोग । तत्रेण चोद्वाहोपकारोक्लाना वक्ष्यमाणाना च वृत्त्यानुष्ठानमित्यर्थ । एकतत्रे कमणि' विवाहोद्वाहलक्षण इत्यपि केचि पदयोजन' कुर्वति ॥ प्रा०। एककर्मणि तत्र एव प्रयोग इत्यर्थ । गाथा वाचयिवा उत्त रेणाग्निं प्रदक्षिणमकृवेव प्रत्यत्य ततो विवाहो भवति ॥ य इमे द्यावापृथिवी इत्यादय उद्वारे होमा जयप्रभृतयश्च नैककर्मणि तन्त्रे स्विष्टकृदाज्यभागौ च ॥ २६ ॥ दे । उद्वाहे होमा ये जयप्रभृतय य इमे द्यावापृथिवा इत्यादयश्च तथा विश्कत् तथाज्यभागाएते सर्वे नकतत्रे कमणि श्रावृया कतया इत्यथाज्ञायते । तेन श्रुत्यर्थाना विधिनिषेधलक्षणमर्थ द्वय । तथासभवमनेन निटर्शित । खिष्कृच्छद उपरितन तत्रखण्डोपलक्षणार्थ । श्राज्यभागशब्दोऽप्यधस्तनस्य' ॥ ७० श्राज्यभागात हुवा य इमे द्यावापृथिवा इत्यादिसपाताव नयनात जुहाति ततोऽग्नये जनिविद इत्यादि येन योरुग्रत्य तम्॥ प्रा० । इटानामेकेनव सूत्रणकत पृथस्त त्रयो स्वरूप दशयति । य इमे द्यावापृथिवा इत्यवमान्यो य उद्वाहे होमा वृत्ता सपा तावनयनाता जयप्रभृतयश्च अग्नये जनिविटे वाहेत्यादयो वावत्यन' द्यारुप्रत्यनन क्रमण सर्वे उद्वाहहोमा उक्लास्ते न वेककर्मणि तत्रे भवति । एककर्मणि निषध कुर्वन्नथात्पृथक् पल TA 7 1 तत्रे D and th B ln aha 2 एककर्मणि तत्रे A 3 पाद ACT 4 यथास ACT 5 नि om D 6 तनस्य खण्डस्यो धस्तन तस्य AT धस्तनतस्य C 8 According to the Berl n nd a Tu b noe i aha we have firstly of the e ght ver s meant n XXV 17 the last four then follow the Mah vyah tis (ib 18) th n the the & Pvm n ab 19 then the three offerings wth the mantras of 1b 11 then the santan s (ib 12) and those in ib 13 16 and finally the first four of the eight verses ment oned ib 17 9 Corrupt! 10 The text has an interpunction after उक्तास्ते।

·काठकगृह्यसूत्रे २५ । २६-२८ ॥ (३।१।२६-२८॥) १०७
तत्रे विदधाति । तथा खिष्टकदाज्यभागौ च।विष्टकृच्छब्देनो
परितन तत्रखण्डमुपलक्ष्यते । श्राज्यभागशब्देनाधस्तन । एक
तत्रे सवमेत प्रतिषेधति । सकृत्कृतस्य पुन करणायोगादिति
भाव पृथक्त त्रे पुनविदधाति । तच सुहृद्भवा सकुलवा'
जयादाना पुनदर्शनादृतुतिथ्यादानामावापस्थामावृत्त्या शङ्कया।
अक्षतसक्तूनामप्रत्यक्षत्वात्सर्व पृथक्तत्र विदधाति । नात्र
सूत्रोपालम्भ कर्तय ।तेनेकत वेगाथा वाचयिवा प्रदक्षिणम
ग्निमानीय तत्रैवोपविश्य ऋतुतिथ्यादित त्रखण्ड समाप्य
पुनरुपक्रम्य लाजा सस्कृत्याज्यभागात हुवा य इमे धावा
पृथिवा इत्यादि यावद्धिरण्यगर्भ इति चतन ॥
पश्चादग्नेर्दर्भेषु सा त्वमसीति वाचयति।सा त्वमस्यमो
ऽहममो ऽहमस्मि सा त्व ता एहि विवहावहै पुसे
पुत्राय कर्तवेरायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति।२७
दे० । एककर्मणि तो उत्तरेणाग्निं प्रत्येत्य प्रत्यानीयाग्ने पश्चाइर्भेषु
विनिहितचरणा वधूवरौ कृवासा वमसीति वाचयति वर गुरु ॥
३० । तत उत्तरेणाग्निं वधूवरावानीय पश्चादनेर्दर्भेषूपवेश्य सा वम
साति वर वाचयति॥
अग्निमभिदक्षिणमानीयेश्मानमिति वर दक्षिणेन
पदाश्मानमास्थापयति । एघश्मानमातिष्ठाश्मेव त्व
स्थिरो भव । कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष्टे शरद शत
मिति । आतिष्ठेममिति वधूम्। आतिष्ठेममश्मानमश्मेव
त्व स्थिरा भव । प्रमृणीहि दुवस्यव सहस्व पृतन्यत
1 Corrupt? r सकुलयित्वा' 2 Thus the Ms 3r
वेश्य' 4 विवाहावह Br the Bombay rcaka and the Mss
of Devapala in hhs Mantrabh aya सुमजस्वाय some of
the M8s

·१०८ काठकगृह्यसूत्रे २५ ॥ २८-२६ ॥ (३।१। २८-२६॥) इति ॥२८॥ दे० । अग्निमभिदक्षिण वधूवरावानीयाग्नरुत्तरमागे ऽश्मान स्था पयि वा दक्षिणन चरणेनास्थापयति गुरु प्रयोजक । वधूवरा वातिष्ठत प्राकामत यथाम त्रलिङ्गमायेन वरो ऽश्मानमाका मत्युत्तरेण वधू । गुरुस्त्वाशास्ते तयोर्म त्रेणेप्रम् ॥ ०। ततोऽग्निं प्रदक्षिणमुभावानीय प्राङ्मुखाववस्थाप्येहश्मान मिति वर दक्षिणन पदाश्मानमास्थापयति । प्रातिष्ठममिति दक्षिणेनैव वधूम्। पा० । ततो ऽग्निमभिदक्षिणमानीय वधूवरावेह्यश्मानमातिष्ठेति दक्षिणेन पदाश्मान प्रावाणमास्थापयति। आक्रामय विग्वर। आतिष्ठममिति वधू दक्षिणेन पदेत्यनुवर्तते।मत्रवणाद्यवस्था॥ आज्यस्याञ्जलावुपस्तीर्येद हविरित्यभिमृश्याथास्यै शमीलाजानावपति भ्राता ब्रह्मचारी वा ॥ २९॥ दे। प्राज्येनाअलावुपस्तृणाति चतुरवदानेन । तत इद हविरित्या दिना मत्रेण शूर्पस्था शमीपणमिश्राल्लाजानभिमृशति वर । अनन्तरमञ्जलावस्या वध्वा भ्राता ब्रह्मचारा भ्रातुरसनिधाने शमीपर्णमिधालाजानावपति॥ प्र० । ततो वध्वा अञ्जला ऋविगाज्यस्योपस्तृणाति । इद हविरिति लाजान्धरा ऽभिमृशति । इद हवि प्रजननमिति पूर्व । अथास्यै ha उभी प्राङ्मुखा 1 The ong nal r ad ng of this sitra 18 uncertain Devap la gives only t! Bh ya and B the words inte spersed whomme ts Aft आनीय B भवस्थाप्य Devapla does not g ve firstly th part has It is not improbable that the original sitra was much shorter and ran as follows अग्निमभिदक्षिणमानायेद्यश्मानमिति दक्षिणेन पता स्मानमात्यापयत्यातिष्ठाश्मानमिति See espec ally Ad 2 कावुप the Lahor Ms of Br and of the Ms of Devapala AT so also Ad the othe Ms ला उप 3 Br (both Mss) in rts कश्चित् after वा ·२६०१ काठकगृह्यसूत्रे २५ । २६-३२ ॥ (३।१।२६-३२॥) १०॥ भ्राता शमीपर्णमिश्राल्लाजानञ्जलिना प्राजापत्येन तीथेनाला श्रावपति । भ्रातरि वसनिहिते ऽन्यो ब्रह्मचारी कश्चित् ।भ्रातु समावृत्तस्यापि न दोष ॥ श्रा०। आज्यस्याज्यनाअलावुपस्तृणाति । अपूर्व पाश्चतुरवत्त विद धाति । इद हविरित्यभिमृश्य लाजान् । वरोऽभिमुशल्लिङ्गात् ॥ तानविच्छिन्दती जुहोत्यर्यमण नु देवमिति । अर्यमण नु देव कन्या अग्निमयक्षत । सो ऽस्मान्देवो अर्यमा प्रेतो मुश्चातु मामुष्य गृहेभ्य स्वाहा ॥ ३०॥ दे। ताल्लाजानविच्छिदती विच्छेदमकुर्वती। एकेनैव प्रक्षेपेण । जुहोति। अमुष्येति सामान्यन भर्तृनाम लक्ष्यते ॥ ब्र० । तानविगभिधारितावधू सततमयमण नु देवमिति वाच यिवा हावयति। अमुष्येति वरस्य षष्ठय त नाम गृह्णाति वधू ॥ आ० । ताल्लाजानविच्छिदता अविकिरता । एकेनव प्रक्षेपण । जुहोति। अमुष्य गृहेभ्य इत्यत्र भर्तृनाम षष्ठयत । प्रेतो मुश्चातु मा देवशर्मणो गृहेभ्य स्वाहेति ॥ अग्निर्मा जनिमानिति वाचयति । अग्निर्मा जनि माननया जनिमन्त करोतु जीवपनिर्भूयासम् ॥३१॥ दे० । वर भणयति गुरुरग्निमत्यादिमत्रमित्यर्थ । प्रा० । वाचयति वरम् ॥ इय नारीति सर्वत्रानुषजति । इय नायुपनते तोक्मा न्यावपन्तिका । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्ता ज्ञातयो ममेति ॥ ३२ ॥ 1 र्यमा thM of Devap la 2 Thu Br 41 and ot the Mss of D vapala T TH ADC the Mantrabh sya presupposes the same reading 3 मे the Ms 4 पर ins BrA on the marge 5 a given by Br the Stein and Bombay rcakas and of the M88 of Devapāla by D only ·११० काठकगृह्यसूत्रे २५ । ३२-३५॥ (३।१।३२-३५॥) दे० । इय नारीत्यस्या अनुष्टुभस्त्रिष्वप्यनुपङ्ग कर्तय ॥ ७०। हुतेष्वग्निर्मा जनिमानिय नारीति वर वाचयति ॥ श्रा० । इय नारीत्यनुष्टुभ सर्वत्र त्रिष्वनुषजति ॥ एव द्विरुत्तरम् ॥ ३३ ॥ दे० । द्वौ वारौ द्वि । एवमुत्तर कर्म द्वौ वारी कर्तव्यम् । तदेव स्फुट दर्शयितुमाह॥ प्रा० । एव द्विरुत्तर कर्म । द्वौ वारौ। द्विरेव कुर्यात् । एतदेव स्फुट दर्शयति॥ पर्ययणे पर्ययणे लाजहोमो याजमान' चाइमान' चा स्थापयति ॥ ३४॥ दे० । पर्ययणमग्निपरिगमनायाजमानानुषञ्जन ।तत्र च वर कता । ततो ऽश्मनि' स्थापन । तत्र परिस्तार्य लाजानामावपनम् ॥ आ० । पर्ययणमग्ने परिगमन । ततोऽश्मास्थापनमिति । परिस्तार्य लाजानामावपनम्॥ गन्धर्व पतिवेदनमिति। गन्धर्व पतिवेदन कन्या अग्नि मयक्षत । सोऽस्मान्देवो गन्धर्व प्रेतो मुश्चातु मामुष्य गृहेभ्य स्वाहा ॥ ३५ ॥ Sten 1 V the following ts 2 METHI B Id the Pa is an and Bombay reakas 3 याजन CT the others यजमान if याजमान 1s the correct read ng th s term refers to the M tras which the vara has to say after ach homa 4 Thu Br चाश्मान च स्थाप CT the Parns an caka चाश्मान स्थाप D चाश्मानमास्थाप A मानवाश्मान चास्थाप Ad 5 Thus CT THE AD 6 Thus A and second hand of D th others कर्तार्थम् 7 Thus A श्मन D श्मन TC 8 the Mss of Devap la exc A 9 Here as in the following slitras aga n t 19 uncertain whether in Devapāla the whole mantra is firstly given or firstly the prat ka and then the sahalapatha ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । ३५-३६ ॥(३।१ । ३५-३६ ॥) दे० । गधर्वमित्यादिमत्रेणापि होमविशेष ॥ वागधर्वमिति वदता वधूलाजाजुहोति ॥ श्रा०। इति होमविशेष ॥ सोमो मा ज्ञातिमानिति वाचयति । सोमो मा ज्ञाति माननया ज्ञातिमन्त करोतु जीवपत्निभूयासम् ॥३६॥ द० । सोम इत्यादिमत्र गुरुवाचयतात्यर्थ ॥ व्र। मोमो मा शातिमानिय नाराति वर वाचयति ॥ त्र्यम्बक यजामह इति । त्र्यम्बक यजामहे सुगन्धि पतिपोषणम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामुष्य गृहेभ्य स्वाहा ॥ ३७ ।। दे० ७० प्रा० । यम्बकमित्यादि तृतीयो होम ॥ पूषा मा पशुमानिति वाचयति । पूषामा पशुमाननया पशुमन्त करोतु जीवपत्निभूयासम् ॥ ३८ ॥ दे। अस्यापि वाचनमेव न वनेन होम ॥ ७० । पूषा मा पशुमानिय नारीति वर वाचयति । तत ऋतुति थियागादि येन रक्षसि दाशुष इत्य तम् ॥ शिष्टास्विष्टकृते जुहोति शूर्पण कर्ता ॥३९॥ दे० । लाजाशद उभयलिग सूत्रकृता दृष । यया ये हुतास्ते भ्यो ये शिण लाजास्तास्विकृते जुहाति । शेषास्विकृते समवद्यताति वचनात् । कन्यया हि प्रधानहाम कृता अ लिना च । तन्निवृत्तये शूपग्रहण कर्तृग्रहण च ।। ब्र०। शिशल्लाजानुपस्तीणाभिघारिता शूर्पण कर्ता ऋविक् स्विप कृते जुहोति ॥ 4 1 Ref r to XLVII 13 2 The Laho e Ms f Br शिष्टा लाजा स्वि 3 CT om this word but see the Bhasya 4 Had Devap la the reading foret RRIE in view? 5 Probably a quotation from the Yajnasútra ·। काठकगृह्यसूत्रे २५ ॥३६-४२ ॥ (३।१।३६-४२ ॥) प्रा०शिशलाजास्विष्टकृते जुहोति।सक्तूनामवदान शूर्पणैव कर्ता जुहोति । अलिना कन्यया प्रधानहोम कृत । अत शूर्पग्रहण कर्तृग्रहण च॥ वरो दक्षिणा' ॥ ४०॥ दे० । अथ दक्षिणा केन देयेत्याह । वरो दक्षिणा। वर एव दक्षिणा विवाहकर्मण करें दद्यात् न तु नारीत्यर्थ । ऋतुतिथ्यादि यावस्विकृत् ॥ ७० । हुते वरो होमकरें वर ददाति । वरे गा तु विजानायाञ्चतुवर्षा मिति श्रति ॥ श्रा० । वरो दक्षिणा । कत्रे स्विकृद ते दक्षिणादान स एव ददाति ॥ तूष्णी हस्तौ विमुच्य विते मुश्चामीति सनहनम् ॥४१॥ दे० । सावित्रेण मत्रेण हस्तग्रहण यथा तथा विमोचन मा भूदिति तूष्णीग्रहण । हस्ता विमुच्य वि ते मुश्चामीति मात्रेण सनहन योक्त्र विमुञ्चति कता । म त्रलिङ्गात् । न तु स्वयम् ॥ वामनो ज्योतिरिति सप्ता ते हुते तूष्णीं वरो हस्ता विमुश्चति । विते मुश्वामीति वध्वा सनहनम् ॥ श्रा० । श्राश्रावितात' समाप्य । तूष्णी हस्तौ विमुच्य मत्रेण गृहीत वा मत्रणव विमोको मा भूत् । वि ते मुञ्चामाति सन हन । योक्त्र । कर्ता न स्वय विमुश्चेत् । लिगात् ॥ उत्तरतो ग्नेदर्भेषु प्राची प्रक्रामयत्येकमिषे द्वे ऊर्जे श्रीणि रायस्पोषाय चत्वारि मयोभवाय पञ्च प्रजाभ्य षतुभ्यो दीर्घायुत्वाय सप्तम सखा सप्तपदा भव सुम 1 Dapāla eads and play TATUT but h m sinter prets these word 2 In the (nterpolated) text of Br follows विमुच्यमानमध्वर्युरनुमन्त्रयते (probably a quotation from the Yajnashtra) | मन्त्रलिङ्गात् । then follows the mantra sakala pathena 3 CP XLVII 14 ·काठकगृह्यसूत्रे २५ । ४२-४५ ॥ (३।१।४२-१५॥) डीका सवखति'मा ते व्योम सदृशे विष्णुस्त्वान्वे त्वित्यनुषा ॥४२॥ दे० । अग्नेरुत्तरेणास्तीर्णेषु दर्भेषु प्राड्मुखीं वधू प्रक्रामयति कर्ता सप्त पदानि सप्तभिर्म त्रै । विष्णुस्त्वावेविति सर्वत्रानुषङ्ग । एकमिषे विष्णुस्तावेतु॥ व्र०। यथा । एकमिषे सखा सप्तपदा भव सुमृडीका सरस्वति मा ते योम सदृशे विष्णुस्त्वा वेतु ॥ आ० । एकमिप इत्येवमादिभि सप्तभि । सखा सप्तपदेत्यनुषा । केचित्तु विष्णुस्वावेवित्यनुषड्ग कुर्वति । दीघायु वाय सप्तम सखा सप्तपदा भवेत्यस्यवतच्छेष मन्यते । तदानी मा ते योम सदृश इति सप्तममित्येव सूत्रमभविष्यत् । गृह्या तरेषु तूभयथा दृश्यते । तचक्षुरियादित्यमुपस्थापयति ॥ ४३ ॥ दे०। तञ्चक्षुरित्यादिना कन्यामादित्यमुपस्थापयति ॥ ब्र० । सप्तम पद नी वा तश्चक्षुरिति वाचयमादित्यमुपस्थापयति । अस्तमितेऽग्निम् ॥४४॥ दे । विवाहे क्रियमाणे यदि रात्रिभवति रात्रा वा विवाहस्तदा तश्चदुरित्यनयाग्निमुपस्थापयेत्॥ प्रा० । अस्तमिते चानयवाग्निमुपस्थापयति ॥ जीवन्तीं ध्रव खस्त्यात्रेय दर्शयत्यरुन्धती च । एतेषा मेकैक पश्यसीत्याह पश्यामीति प्रत्याह ॥ ४५ ॥ 1 Thu Brand of the Ms of Devap la D a d four cahas ACT portant In the M ntrabh fya the vocat ve 8 presupposed 2 Thus hesitat ngly emended The M भवत्यस्यैवेताशेष 3 Th text of th t 8 g V according to the read ng of the Lahore Ms of Brwi h however a does also the Bombay Ms n rts एकैक before प्रत्याह The M 8 of Devap la n the main agr e w th this reading The Bombay M of Br 1s nterpolated between अरुन्धतीच and एतेषां t ns rts जीवन्त पश्यसि पश्यामि ध्रुव पश्यसि पश्यामि स्वस्स्यात्रेय पश्यसि पश्यामि अरुन्धतीं पश्यसि पश्यामि ·काठकगृह्यसूत्रे २५।४५-४६ ॥ (३।१।४५-४६ ॥) दे। जीवत अरु घती च । जीवती कन्यामिच्छ ध्रवादिक दर्शयेत् । अत्र केचिद्रात्रावित्यनुवर्तयति। दिवा ध्रवादिदशना भावात् । अपरे नानुवर्तयति। यतोऽग्रे पश्यसाति प्रश्ने अपश्य त्यपि पश्यामीति प्रतिवचनमाहेयर्थो लक्ष्यते । दर्शन मात्रविवक्षया हि पश्येप्रश्न : पश्यामि न वेति चोत्तर पश्येम। पतेषामेकेक पश्यसात्याह । ध्रव पश्यसात्यायेकैकस्य नाम गृहीवा पृच्छेदगुरु । पश्यामाति प्रत्याह । सापि पृष्टा सती पश्यामाति प्रवयात् ॥ ७० । तता जीव त्यादा दशयति । जावती पश्यसि पश्यामाति सर्वत्र वधू प्रत्याह । ध्रव । वस्त्यात्रेय । अरु धीं । जीवता मिति वध्वा विशेषणमित्यन्ये ॥ प्रा० । जीव ती चेदाशास्यते जावतात्याशिष ध्रवादान्दर्शयति । केचिदस्तमित इत्यनुवर्तयति । न पुनस्ते दिवा न सति । अपश्य त्यपि ' पश्यामाति प्रत्याह । तस्मादिवापि।एतेषामेकक पश्यसात्याह । पश्यामात्येकक प्रत्याह ॥ सुमङ्गलीरिय वधूरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्त विपरेतनेति वीक्षिताननुमन्त्रयते ॥४६ द०। वीक्षिता ध्रवादान्' गुरुरनुम त्रयते । 7 1 Hes tat ngly emended FT ACT D om this word 2 थA 32 4 Thu D पश्याम CT पश्येम A 5 R ad perhaps जीववित्याशिष 6 Perhaps न must be cancelled न्त्यधि the M 8 The Bombay Ms of Br and of the Mss Devap la T only have that ths ead ng also presup posed by Devap lanh Mantrabh sya समय सभूय । 9 Devap la in his Mantrabh ya दत्त्वायेनि क्त्वा यक ( P nini VII 141 ) 10 In accordance w th this false nterpretation (वीक्षित must be synonymous to प्रेक्षक of th M n grhs) Devap la interprets वि अस्त परेतन as अस्त गछत then he remarks तेन दिवापि ज्ञेय ध्रुवादिदर्शन हि जीवनद्योतनमाहु । तदिहावसरे भपश्यन्त्या अपि पश्यामीति प्रतिवचन ॥

·काठकगृह्यसूत्रे २५॥४७॥(३।१।४७॥)
आ० । सुमङ्गलीरित्यनयानुष्टुभा वीक्षिताननुम त्रयते ऋत्विक् ।
उदुत्तममिति प्रागुदीचीमावसथ यतीमनुमन्त्रयते
यतोवास्यात्। उदुत्तममारोहन्तीव्यस्यन्ती पृतन्यत ।
मूर्धान पत्युरारोह प्रजया च विराड्भव ॥इमा त्वमिन्द्र
मीढ्व सुपुत्रा सुभगा कृणु । दशास्या पुत्रानाधेहि
पतिमेकादश कृधि ॥ सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी
श्वश्वा भव । ननान्दरि सम्राज्ञी भव सम्राज्ञी अधि
देवृषु ॥ लुषाणा श्वशुराणा च प्रजायाश्च च धनस्य
च । पतीना देवराणा च सजाताना विराड्भवेति ।।
४७ ॥ २५॥ (३११)
दे० । उदुत्तममित्यादिनानुष्टुप्चतुष्टयेनावसथ गृह यती गच्छती
प्रागुदीचीमुत्तरपूर्वदिगभिमुखामनुमत्रयते । यत्र पावसथ
स्यात्तदभिमुखी गच्छेत् । अत्र भर्तृगृहे गमनावसरे मधु
पर्ककाण्डिका पठ्यते । सा च स्नातकप्रकरणे याख्यायते'।
७०।उदुत्तममिति चतसृभिर्वधूमेशानी दिश गृह बजतीमनुमन्त्रयते
यत्र वा स्यात्तस्मिपितृवश्मनि ॥ इति पृथक्त प्रविधि । एक
कमणि तत्रे सक्सस्कारकाले लाजाश्च सस्कुर्यात् ।
1 Thus Br and of the Mss of Devapāla C TFT
न्तीव DA but the Bha ya points to the reading without
2 Thu all the Mss of Devap la and in the Bh
sya प्रजया च धनेन च Br and four rcakas a fifth प्रजया च
धनस्य च 3 Thus all but the Bhasya देवृणा देवराणां छदस्युभयजो
हस्व (Panini VI 45) मध्यदेशे तु दीर्घ पठ्यते 4 Mss of Deva
pāla except A insert 5 In a Tuebingen and a Parisian
rcaka the verses except the last ar cented 6 खD
खीं AC 7 Thus A ख्यायिष्यते D ख्यायिते
भ्रतृवश्म the Stein rcaka. 9 Cp XXV 25
8 स्याचद

·काठकगृह्यसूत्रे २६ ॥ १॥ (३।२।१॥) सरखतीवाचनानतर' यथोक्नमुद्वाहे' होमतत्र' निर्वयों तरेणाग्निं वधूवरावानीय पश्चादग्नेदर्भेषु सा वमसातिवाचनादि यथोक्त सस्थापयेत् । नेककर्मणि तत्रे य इमे द्यावापृथिवा इत्यादयो होमा न चाग्नये जनिविद इत्यादयो हिरण्यगर्भ इति चतन इत्य ता । न चात्र पुनराज्यभागो समवदाय शूर्पणैव तु खिष्टकृत् । तथा च। पृथक्तत्र यदि भवेदाथावाचनत परम् । प्रदक्षिणाग्निमानीय श्राद्य होम समापयेत् ॥ द्वितायमाज्यभागात हुत्वा चेकादशाहुता । य इमे द्यावापृथिवा इत्यादि जुहुयात्तत ॥ सपाताश्च यथोक्ता स्युवध्वा शिरसि ये स्मृता । ततोऽग्ने जनिविदे इत्याद्याश्च यथाक्रमम् ॥ जुहुयात्सप्तपञ्चाशद्येय धोरतमाहुता । पश्चात्तत्राग्नदर्भेषु वाचयेत्सा त्वमि यचम् ॥ हुत्वाग्निपावमानीभि सपातानवनाय च । यागस्वक्षतमनना प्राक् पाणिग्रहणाद्भवेत् ॥ पुण्याहे युक्ते । योगे योग इति युनक्ति॥१॥ दे० । यदा वधू पुण्ये दिवसे भर्तृगृह गच्छति तथा रथशिबिका यथासभव युक्ते । तत्र योगे योग इति मत्रावृत्त्याश्वादिक युनक्ति ॥ ७०। योगे योग इति रथयोजनादि । स्वगृहोपस्थान पत्न्यागमने विधान सुमृणर्थवानोक्ल । सुनक्षत्रे वध्वा सह रथमारुह्य 1 Thus a Pai san rcala arsa the Bombay Ms of Br 2 Tl us the Lahore Ms of Br उद्वाहहाममत्र the Bombay Ms 591€ ETH Tat the Parisian caha 3 The following slokas a e taken apparently from a Kathaka g hyak rika 4 यत् the Bombay Ms त the Pansaan rcala 5 This line (with EPT ) only in the Parisian rcaka 6 रथ om C 7 विधान the Ms ·काठकगृह्यसूत्रे २६ । २-४ ॥(३।२।२-४॥) श्वशुरगृहाजयवृतस्तूर्यदु दुभ्यादिवायघोषेण सह खगृह यथोक्तविधिना गच्छति॥ प्रा० । यदा वधू पतिगृह याति पुण्याहे तदा युक्त रथादि । योगे योग इति तत्र वहायुनक्ति युगरश्मिभि शिविकादौ मनुष्यान्वा ॥ अङ्कन्यङ्का अभितो रथ ये ध्वान्ता वाताग्रमभि ये सपतन्ति । दूरेहेति पतत्रिणी वाजिनीवास्ते नोनय प्रप्रय पारयन्त्विति चक्रे अनुमन्त्रयते ॥२॥ दे। अङ्कयङ्कावित्यादिकया जगत्याग्निटवतया रथचक्रे अनुमत्रयते ऋत्विग्वरो वा । सकृच्च मात्र प्रयोक्तयो द्विवचनलिङ्गात् ॥ श्रा० । चक्र अनुमत्रयते । शिबिकादावुभयपार्श्वे । द्विवचनाभिधा यिवात्सकृमत्र ॥ खे रथस्य खेऽनस खे युगस्य च तद्मसु खे अक्षस्य खे अवदधामीति युगत_सु शमीशाखामवदधाति ।३। दे० । खे रथस्येत्यादिना युगस्य तमसु छिद्रेषुशमाशाखामवदधाति । श्रा० । खे रथस्येति युगच्छिद्र शमाशाखामवदधाति । युग्यादौ यथासभवम॥ सुकिशुक शल्मलि विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुधृत सुच क्रम् । आरोह सूर्ये अमृतस्य योनि स्योन पत्ये वस्तु कृणुष्वेत्यारोपयते ॥४॥ दे० । सुकिंशुकमित्यादिना वधूमारोहयति ॥ प्रा० । अनया वधूमारोपयते ॥ 1 Ths is all the comment B gives on the whole chapte 2 च not given by Br (both Mss) 3 Thus only the Paris an caha all the others Br indistinct 4 तमसु the Ms only the Par sian rcaka gives as above 5 alfa AC (this vhole chapt r is m ss ng n T) the Bombay Ms of Brits the Lahore Ms of Brand D The Mantra patha starts from afar 6 Thus Br Ad आरोपयेत् DCA ·१८ काठकगृह्यसूत्रे २६ । ५-६॥ (३।२।५-६॥) मा विदन्परिपन्थिना सुमगलीरिति' च प्रवाहयते ।। । मा विदन्निति सुमङ्गलीरिति चैताभ्या प्रवाहयते रथम् ॥ पकाशया विवहत ब्रह्मणा गृहैरघोरेण चक्षुषा मैत्रेण। पर्याणद्ध विश्वरूप यदस्या स्योन पतिभ्य सविता कृणोतु तदिति वधूसगमे ।। ६ ।। ३० । एता जगती सावित्री वसगमे जपति ॥ प्रा० । सकाशयति जगताम यस्या नवोढाया सगमे जपति । ये पथीनामिति चतुष्पथेषु जपतीमे चत्वार इति च ।। दे। सूत्र स्फुटाथम् ॥ प्रा०ये पथीनामिति चतुष्पथे ऽनुष्टुभ जपति । इमे चवार इति च त्रिष्टुभम् ॥ ये श्मशानेष्विति श्मशानेषु। ये श्मशानेषु पुण्यजना शावास्तेषु शेरते । अत्रैव ते रमन्ता मा वधूरन्व वेक्षतेति ॥८॥ दे। जपतीत्यनुषङ्ग ॥ ये वनेष्विति महावन महावृक्ष दृष्ट्वा ॥९॥ दे। स्फुटम् ॥ श्रा० ।ये वनेविति महावने वृक्षगुल्मलतादिसमवाय दृष्ट्वा महा वृत वा विटपिन देवताधिष्ठित विरतन दृष्ट्वा जपति ॥ 3 चक्षुषाह 1 See XXV 5 and 46 2 यति A both the Mss of Br and the Pa san aka 4 Thus all the Mss of Devapāla y Brand Ad 5 Reading doubtful As above the Bombay Ms of Br and the Parisian caka the Lahore Ms यवेक्षेतेति धूरनुवक्षतेति C धूर वीक्ष तेति D पूर्वेक्षतेति A The Bh sya मा वधूरवक्षत मा द्राक्षु 6 च in DC and the Lahore Ms of Br not C and the Bombay Ms of Br 7 The Mss insert here trufa which probably is an interpolation ·काठकगृह्यसूत्रे २६-१०।२७।१॥ (३।२।१०-३॥१॥) ११६ इह रडिरिति' कर दृष्ट्वा ॥ १० ॥ दे० । कर सिंहादिक दृष्ट्वा जपतीत्यनुषङ्ग ॥ श्रा० । कर करकमाण हिंस्र दृष्टा जपति ॥ नमो अस्तु सर्पेभ्य इति सान् ॥ ११ ॥ दे० । दृष्ट्वा जपतात्यनुषड्न ॥ ये तीर्थानीति तीर्थे ता मन्दसानेति च । ता मन्द साना मनुषो दुरोण आ धत्त रयि सहवीर वचस्यवे। कृत तीर्थ सुप्रमाण शुभस्पती स्थाणु पथेष्ठामपदुर्मति हतम् ॥ अय नो मह्या पार स्वस्ति नेषद्वनस्पति' । सीरा न सुतरा भव दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥ अश्म न्वती रीयते सरभध्वमुत्तिष्ठत प्रचरता सखाय । अत्रा जहाम ये आसन्नशेवा शिवान्वयमुत्तरेमाभि वाजानिति ॥ १२ ॥ २६ ॥ (३१२) दे। तार्थे जपति प्रत्यकमुचितामत्रानित्यर्थ ॥ आ० । य ताथानाति नद्यास्ताथै तारे जपति । ता मन्दसानेति चापरशाखानातवा पठति तिन ॥ श न इति नदी तरति ॥१॥ more LIX 3 text 1 The m ntra occurs on ee Br on th 8ltra 2 P obably th s la t vord does not belong to the 3 Accord ng to Dev and Br the verses K th XVI 10 238 12 17 a e meant 4 In the Bombay Ms of Br follows अजगरा वासुकान् तक्षकानिति 5 The Mss of Devap la मदमा thus also h Mantrabh ya 6 सु the Lahore Ms of Br only 7 नैष the Mss of Devap la and hs Bh gya 8 Thus Br and of the Mss of Devap la A प्रचरत C प्रतराम D and from th s reading starts the Mantrabha ya ·१२० काठकगृह्यसूत्रे २७।१-३॥ (३।३।१-३॥) दे। गतार्थम् ॥ मा०श न आप इति प्रकृते नदी तरति ॥ य ऋत इति रथाङ्गे ऽवशीणे । य ऋते चिदभिधिष पुरा जत्रुभ्य आतृद । सधाता सन्धि मघवा पुरूवसु निष्कर्ताविहुत पुनरिति ॥२॥ दे। अविशेषाभिधानाद्यस्मिन् कस्मिंश्चिद्रथाङ्गे विशीणे लये य ऋत इत्यादिकामैद्री बृहती जपतीत्यर्थ ॥ आ० । य त इति रथाङ्गेऽवशीर्णे बृहती॥ अपराह्ने ऽधिवृक्षसूर्ये गृहानुपयायाज बिभ्रतीति गृहान् प्रतिदृश्य जपति । ऊर्ज बिभ्रती वसुवनि सुमेधा गृरानागा मोदमाना सुवर्चा । अघोरेण चक्षुषार मैत्रेण गृहाणा पश्यन्ती' वय उत्तिरामि ।। गृहाणा मायु प्र वय तिराम गृहा अस्माक प्रतिरन्स्वायु ॥ गृहानर सुमनस प्रपद्ये वीरनी वीरपति सुशेवा। इरा वहतो घृतमुक्षमाणास्तेष्वह' सुमना सविशामि॥ येवा मध्ये ऽधिप्रवसन्नेति सौमनस बहु । गृहानुपह्वया महे ते नो जानन्तु जानत ॥ सूनृतावन्त स्वधावन्त 1 ag n tl 1 विशाणे DC 2 Toth d gafa po nt al o the Mat abhy ३ शेषाभिधा DA 4 Th1 th M & of D vapala the I ahore M fB (the Bombay amina) & Ill Ikut t duct on to \I lh c tes as far दिति।) [ T 1 M of D ap la and the B] a ya explan tl te m Br (Bo by ) विद् (1 hth AYIVIII 13 110 13) 6 I te d of मैत्रेण (th is De pl) Br ha as k th lc 1 शिवेन 8 rl Bl Ja वीरनी गत्यर्थो न शान्ति } बीरवत the Bom bat f Br and th Pa 10 Thus Br माणास्ते th M of D apala । पश्यन् Br an icah ·काठकगृह्यसूत्रे २७ । ३-२८।१॥(३।३।३-४।१॥) १२१ इरावन्तो ह' सामदा'। अक्षुध्या अतृष्या गृहा मास्म द्विभेतन ॥ उपहृता इह गाव उपहूता अजावय । अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु मे ॥ उपहूता भूरिधना सखाय साधुसमदा ।अरिष्टा सर्वपुरुषा गृहरा न सन्तु सर्वदेति ॥३॥ २७॥ (३। ३) दे० । अपराह्नसमये ऽधिवृक्षसूर्ये । यदा वृक्षाणामुपर्येव रविरश्मया दृश्यते नाधस्तात्तदा गृहानुपायाय' । गृहग्रहणेन स्वग्राम उपलन्यते । स्वग्रामसमाप गवा । तत्र स्वगृहा प्रतिदृश्य ऊर्ज बिभ्रतीति जपति । वध्वा एष जपो म त्रलिङ्गात् ॥ श्रा० । ततो ग्राम प्राप्यापराह्नेऽस्तमयसमय अधिवृक्षसूर्ये गृहाणा समीपमाग य ऊर्जे बिभ्रतीति गृहानवलोक्य जपति कन्या समता ऋच । कयाया जप । मत्रवर्णात् ॥ उलपराजी स्तृणात्या शयनीयात् ॥१॥ है । उलपो वीरण । प्रसूना दीर्घदर्भा इति तु प्रसिद्धिहीन बच । मध्यदशादी वीरणानामेव सिद्ध । ऋविग्वीरणपरिक स्तृणा ति रचयति । नथावतरणस्थानादारभ्य वधूशयनगृहविशेष यावत् ॥ ७० । उलपास्तृणविशष । ते शयनस्थान यावद्गृहमार्गमास्तीर्य ॥ प्रा० । तत ऋविगुलपराजी स्तुणाति । उलपा तणविशेष । राजी पक्ति । प्रा शयनीयात् । गृहाद्यावत् ॥ । | Ma tr ll ya हेयनर्थक । मामदा म्याम । [lu Danl t] Bh ya (सम्यक हर्पयुक्ता ) माधुषमदा B समा AC सपद th II V of B पूह D Bhaiya (al o the I ho M of B 4 Th1 1 r the M88 ) वृक्षाणां the Ms ( Th1 rr tly (cp 797 in sutra 2. Br the Berl n and Stein cahas and of the Ms f Devap la T Tri the oth r M s ( Tha CT सिKिA तथा प्रसिद्धि D 8 पती D ·१२२ काठकगृह्यसूत्रे २८ । २-३॥ (३।४।२-३॥) तया प्रविशति ॥२॥ दे० । तया राज्या प्रविशति गृह ।रथादिकादवतार्य वधूसहितोवर ॥ श्रा० । रथादवतार्य तया राज्या प्रविशति ॥ अभ्याहिताग्नि सोदक सौषधमावसथ प्रतिपयते ॥३॥ दे। अध्याहित स्थापितो विवाहाग्निपत्र त । तथा सोदक । उदकुम्भभूषित । सोषध । बाह्याद्योषधिसनाथ । श्रावसथ । गृहविशेष । प्रतिपद्यते । प्रविशति । अत ऊध्व हि पाकयशेप्व पिक्रियत । वास्तुहोमान तर चष प्रवेश इष्यते । उक्त हि सूत्र पूर्व । अमीवहा वास्तोष्पत इति प्राविशदिति ॥ मा० । कादृशमावसथ प्रविशति । अध्याहितोऽग्निर्यस्मिन्सोऽध्या हिताग्निरावसथ एतदुक्त भवति । यो ऽसौ ववाहनो ऽग्नि स तत्र पूर्वमवाहित । अस्मिन्नवसरे पूर्वकृतेषु गृहेषु वास्तुहोम मिछन्ति । सादकमिति । उदकुम्भ । सापध । तण्डुलानिमि राषधीभिरधिष्ठित । एव विमावसथ प्रतिपद्यते । प्रविशति ॥ रोहिण्या मूलेन वा यद्वा पुण्योक्तमपरेणाग्निमानडुहे रोहिते चर्म एयुपविश्यापि वा दर्भेष्वव जयप्रभृतिभिर्हत्वाग्निरैतु प्रथम इति च । अमिरेतु प्रथमो देवताना सो ऽस्या प्रजा नयतु मर्वमायु । तदय राजा वरुणा ऽनुम यता यथेय स्त्री पौत्रमघ निरन्ध्यात्स्वा हा ॥ अग्निरिमा त्रायना गार्हपत्य सा ऽस्या प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । अरिक्तापस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि विबुध्यतामिय स्वाहा ॥ मा त गृहे निशि घार उत्थाद यत्र त्वद्रुदत्य सविशन्तु । जीवपुत्रा पतिलोवे विराज पश्यन्ती प्रजा सुमनस्यमाना स्वाहा ॥ मा ते कुमार स्तनध प्रमायि ti Bl y II 1 ) । अमीवहा । tlt 3 TI VIII 1) 1 नरोधत् Br न रोधात् ।। । । । न रोध्यात् tle P h P Bnl St n ·काठकगृह्यसूत्रे २८ ॥ ४॥(३।४।४॥) १२३ मा त्व विकेश्युर आवधिष्ठा । स्तनधयन्त' सविताभिरक्षत्वा वासस परिधानाबृहस्पतिर्विश्वे देवा अभिरक्षन्तु नित्य स्वाहा॥ अग्न प्रायश्चित्त त्व देवाना प्रायश्चित्तिरसि यास्या भृशा तनू स्तामस्या नाशय स्वाहा ॥ वायो प्रायश्चित्ते ॥ सूर्य प्रायश्चित्ते॥ चन्द्र प्रायश्चित्ते ॥ विष्णो प्रायश्चित्ते ॥ विष्णो प्रायश्चित ।। चन्द्र प्रायश्चित्ते ॥ सूर्य प्रायश्चित्त ॥ वायो प्रायश्चित्ते ॥ अग्ने प्रायश्चित्त त्व दवाना प्रायश्चित्तिरसि यास्या भृशा तनूस्तामस्या नाशय स्वाहा ॥ व्यायुष जमदग्ने कश्यपस्य यायुषम् । यद्दे वाना यायुष त मे अस्तु व्यायुषमिति ॥ ४ ॥ २० । रोहिग्या मूलेन वा नक्षत्रेण । रोहिण्या मूलेन वा युक्त चद्र मसाति झेय । यद्वा पुण्योक्न । ज्योति शास्त्रे पुण्यरूप श्रेयस्कर यद्दिनमुक्त तत्र वा । अपरेणाग्निं प्रकृत वादावसथ्य । अनह इनमानडुह वाषभ । तत्र राहिते चर्मण्युपवेश्य वधू वर स्वय चोपविश्य । कवलप्वेव वा नर्भेषु वधूमुपवेश्य स्वय चोपविश्य । जयहोमप्रभृतिकमाज्यभागातमाज्यसाधनबाद प्राज्यधर्म युक्तमुपसमा पानादिपूवक हुवा । अग्निरेतु प्रथम इत्यादिभिश्च कमातराणि कुर्यात् । कानि तानि । पाकयज्ञानर्थवात् । अग्नि रतु प्रथम इति वश्वदे यश्चतस्रस्त्रिष्टुभ ।एताभिश्चतसृभिऋ ग्भिश्चतस्र श्राहुतया दात या वरण स्वय । एवमुत्तरा अप्यग्न d BI ty ru fir t 1 1 B tl Berl 1 tl P स्तनधय ते tl M of Daj 1 11 2 TI titt 1 ng to B of t ॥ f D a] ] A 1 o o ly tu ttle pya tt mant plet I lb at all ti th DC's vt) i tfiv omplt nd bb t th lat to (w ly Cp Al wh n h te ) to tv ve w th th f llowing atra 4 See th p ning wrlot tl मुपसाधनादि ACT Dap 1 11 bn ·१२४ काठकगृह्यसूत्रे २८ ॥ ५॥ (३।४।५॥) प्रायश्चित्त इत्यादिर्भियजुर्भिरन्या दशाज्याहुतय क्रमापक्रमाभ्या। विष्णो प्रायश्चित्ते । चद्र प्रायश्चित्ते। सूर्य प्रायश्चित्ते । वायो प्रायश्चित्ते । अग्ने प्रायश्चित्ते । एतानि सानुषङ्गाणि पराणि पश्च यजूष्यपक्रमेण।तेन ऋग्भिश्चतसृभिर्यजुभिर्दशभिश्चतुर्दशाहुतय सपना । यायुषमित्यनेन पञ्चदशेत्यादित्यदर्शन | स ाज्यक देशे यो ऽनेन यजुषा वक्ष्यमाण श्रासेकस्तामेवाहुतिं मन्यते । मात्रावृत्तिं वा। स्वयकर्तृवादासा क्रमेण पूर्वोक्ता आज्या हुताहुवा यायुपमियादियजुष ॥ ७० । उद्धतावोक्षिते ऽग्निमासाद्यापरेणाग्निमानदुहे रोहिते चमणि प्राडमूलषु दर्भेषु वा वध्वासहोपविश्य स्वयमिम होममारभते। अत्राज्य हवि । आज्यभागात हुत्याग्निरतु प्रथम इत्याद्य पञ्च दश स्रवेणाज्याहुतीर्जुहोति । यायुषमिति पञ्चशी ॥ प्रा० । ततो राहिण्या नक्षत्रेण मूलेन वा। यहा पुगयोक्न ज्योति शास्त्रविद्भिस्तस्मिन्नेव वन्यमाण कर्म कुर्यात् । कथ । अप रेणाग्निं । तमेवापासन । भानहुह । अनडुह इन् । तस्मिन्नानडुहे आर्षभ रोहिते लाहिते चर्मण्युपवश्य वधू स्वय चोपविश्य वर । अपि वा दर्भेष्वेव न चर्मणि । जयप्रभृतिभिवा । यथो कमुपसमा गायेति नात्रोक्त यत पूर्वमेवोपसमाहितो ऽग्नि । श्रान्यहोम वादाज्यसस्कारो ऽत्राथाक्षिप्त । जयप्रभृतिशब्द नाज्यभागा त त त्रमुपलक्षयति । अग्निरतु प्रथम इति चत सृभिर्ऋम्भिरमे प्रायश्चित्त इति क्रमोक्रमर्दशभियजुभि साग स्यायुषमिति चेता पश्चदशाहुता स्रवण हुत्वा ॥ आज्यस्यैकदश दध्यासिच्य दधिक्राव्ण इति त्रिर्दधि भक्षयिवा ) ti ॥ । 11 Dupl । । । t) घ्यायुषम् । A मप्रवृत्ति l t M F ।। स्तस्मिनवनि | Mit I ri | rt th It th t 4 Re 1 यजुषा HLI ) . 3111 ·काठकगृह्यसूत्रे २६ । १ ॥ (३।५।१॥) १२५ माणवकायोत्सङ्ग इडामन इति फलानि प्रददाति ।।२८(३४) है । पृथक्पात्रोद्धृते घृते घृतकदेशे दध्यासिच्य दधिकाण इत्य नया त्रीवारान्दधि भक्षयित्वा वरो माणवकाय वध्वा उसने निहिताय फलानि प्रददाताडामग्न इति मत्रेण ॥ व्र । तत श्राज्यस्य किश्चिमात्र पात्रातरेकृवातस्मिन्दध्यासिच्य तदाज्यमिश्रितमामना दधिक्राण इति त्रिर्दधि प्राश्याचम्य । माणवकाय वध्वा उसने स्थिताय फलानि प्राति । ततो वश्वदे याग्नेय्या वा प्रधानम् । ऋतुतिथियागादितत्र समाप्ति । इति प्रायश्चित्तहाम ॥ श्रा । तत धान्यस्यकटेशे श्राज्य पात्रातरे कृवा तत्र दध्यासिच्य। तद्दधि दधिक्राण हात त्रिभक्षयिवान तर माणघकायोखले स्थिताय वध्वा इडामन इति फलानि प्रददाति । एव होमस्य कता नविभक्षयिगा । स्यान्न सूनुरिति वध्वा उ सङ्गे लिङ्गात्। आचमनानाम्नात । केचिद्दवता अप्रज्ञायमाना श्राग्नय्या यजेनिति' चतुर्ग्रहीतेन यजति । केचिद्देवता एव ता प्रधान वान्नेछति ।नत ऋतुतिश्यादिममापनम् ॥ तूष्णीमुपचरित स्थालीपाक अपयित्वा तस्याग्निमिष्ट्वा प्रजापति च शप प्राश्नीत । अन्नमेव विवननमन्त्र सवनन स्मृतम् । अन्न पशूना प्राणो ऽन्न ज्येष्ठ भिषक् स्मृतम् ॥ अन्नमयेन मणिना प्राणसूत्रेण पृश्निना । मिनोमि सत्यग्रथिना हृदय च मनश्च ते ॥ मह वाचा मना अस्तु मह चित्त मह व्रतम् । चक्रमिवानडह पद मामेवान्वतु ते मन ॥ मा चैव पश्य सूर्य च मा चान्येषु मन कथा । चाकवाक सवनन मम चामुष्याश्च भूयादिति ।। ॥१॥(३५) IXIII 3 R आचमनमानानात् प्रधानत्वोनत्ति th M ) Kt UVI 11 वताप्रज्ञा tM 338 ? ता 4 ·१२८ 1 काठकगृह्यसूत्रे २६ ॥१॥ (३।५।१॥) दे० । तूष्णामेव यत्रोपचारो निर्वापादिस्त चरु स्वरससिद्ध वादु केन श्रपयित्वा । तस्याशेनाग्निं प्रजापति चेवानाम्व तूष्णीग्रह णात् । हुतशेष प्राश्नीत वधूवरावेकत्र पात्रे सह । गृह्यातरेषु हि समशनमिति सज्ञा । सहाशन समशन प्रसिद्ध मत्रलिङ्गाच्च । तथव'च'अत ऊर्ध्व गृह्यातरेषु शातिषु भोजन प्रसिद्ध सवननमिति मत्रलिङ्गात् । अन्ये वत्रापिचकपात्रेसहभोजन मिच्छति । यथा हि यजमानपञ्चमा इडा प्राश्नति । सपत्नाका भुअत इत्यत । पञ्चसरया सह श्रवणे ऽपीडाया गृहमेधाययो पृथगेवाशन तद्वदिहापि भवितय । पाकयज्ञप्रतिषेधाथ पुन स्तूष्णामुपचरितग्रहण । उक्त होतत् । तेष्वावृदुपचारस्तूप्णी मिति । भक्षण वन्नमेव विवननमित्यादिभिश्चतसृभिरनुष्टुभि ॥ ब्र० । तूष्णीं निरुप्त चरु श्रपयि वा । इद समशन नात्र पाकयात त्र। परिसमूह्य पर्युन्य चातुष्कोष्ठे स्तर परिस्ताय । चरु श्रतम भिघार्योदगुद्वास्य । अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति हस्तेना हुतिद्वय हुवा मेक्षणेन वा । अवशेषमन्नमेवेति चतसृभिरभि म य शालिचूर्णमण्डले सावण राजत वा पात्र प्रतिष्ठाप्य तस्मिादधिमिश्रित प्राश्नीत ।मत्रो वरस्यव न वध्वा । मम चामुण्याश्च भूयादित्यत्र वध्वा षष्ठय त नाम ग्राह्य । भुक्त्वो च्छिण वध्व प्रदद्यादिति गोभिल । इति समशनम् ॥ आ०। तूष्णीमुपचरित तेष्वावृदुपचारस्तूष्णीमित्यस्य चास्य च को विशेष । इह तूष्णाग्रहण पाकयात त्रवि पानार्थ । तस्या t - . -- or 1 B. le 1 तच्चव (1 गृहात tl V ri | ol 1111 tl Taj a to t1fit p III ) 11 Se VIII 8 ( obl । " Itly aftet समानो मात्र समिति समानी समान सह सह चित्तवाचा ) । समानो । मन्त्रमभिमन्त्रये व समानेन हविषाल जुहामि (Cp R X 101 3 । इत्यनेन मन्त्रेणान भुअत । सवत्सर । Ih | trac th th t totti tate it It een ot to bel g t 11 tt ·काठकगृह्यसूत्रे ३०।१-३॥ (३।६।।१-३॥) १२७ नस्य मेक्षणेनेवाग्नि प्रजापतिं चेष्वा शेष प्राश्नीत दम्पता। एकस्मि पात्रे समशनमिति गृह्यातरेषुसना। अनमेव विवनन मिति चतसृभिग्भि प्राशन । मम चामुष्याश्च भूयादिति वध्वा वरो नाम गृह्णाति । वरस्यव मत्रो न स्त्रिय । लिङ्गात् । सहभोजन समशनलक्षण गृह्यातरेषु चात ऊर्ध्व सहभोजन प्रतिषेधो दृश्यते ॥ सवत्सर ब्रह्मचर्य चरतो द्वादश रात्री पद तिस्र एका वा ॥१॥ दे । ब्रह्मचर्यममथुन चरिवा गर्भाधान कार्यमिति । तपोर्णमा स्याममावस्याया न मथुन कतयमिति च सकल्प । एकक कतृको ऽत्र व्रत । सवसर प्रथम कल्प । यावनमतस्याति शयात्त अनुकरपनाप कालो विकल्प । द्वादश रात्री षट् तिम्र । एका वेति ॥ प्रा० । सव सर ब्रह्मचय चरतो। विकरपो वयोविशेषेणा सुक्या पेक्षया ॥ तो सविशत ॥२॥ ले । ता वधूवरावेकस्मि शयने भवत । विवाहोत्तरकाले प्रथम शयने । श्रापाने च समानमेतद्विधानमन तरम त्रचतुण्यजप सहितम् ॥ श्रा०।ता सचिशत । सहशयिता भवन ॥ अपश्य त्वा मनमा चेकितान तपमा जात तपसा विभूतम् । इह प्रजामिह रयिं रराण प्रजायस्व प्रजया पुत्रकाम || अपश्य 1 तस्यायस्य t] M 2 II ( 1 एकैकक CI | M hill | मकल्प एकककर्तृक । अत्र व्रत । Th B. ।। fh la 11 tto f n P1 na + विशेषणोन्सु । VI || t] ॥ D । Br ( 111 t) ॥ h oml n d u th th for तिम्र एकां वात मविशत 10 tg to a apa tly I tt ) अत पविगत । I oli mm - 1 1. g - ·१२८ काठकगृह्यसूत्रे ३०।३-४॥ (३।६।३-४॥) त्वा मनसा दीध्याना' स्वाया तनू ऋद्धथै नाधमानाम् । उप मामुचा युवतिर्बभूया प्रजायस्व प्रजया पुत्रकामे ॥ प्रजापते तन्व मे जुषस्व त्वष्टदेवेभि सहसा न इद्र सविदान पुसा बहूना मातर स्याम || अह गर्भमादधाम्योष धीष्वह विश्वेषु भुवनेष्वन्त । अह प्रजा अजनय पृथिव्यामह जनिभ्यो अवरीषु पुत्रानिति स्न्यादिव्यत्यास जपत ॥३॥ दे। स्यादि यत्यास कृया। प्रथमा स्त्री । द्वितीया वर । तृतीया स्त्री। चतुर्थी वर । यत्यासा विपर्यय । स्त्राप्रादिर्यत्र यत्यासे स स्यादि यत्यास ॥ प्रा० । अपश्य वेति चतन स्यादि यत्यास जपत । प्रथमा स्त्रा द्वितीया वर ॥ एवमवर्ती प्रजाकामौ सविशत ॥ ४ ॥ है।गतार्थम् ॥ ब्र० । एवमेवौं । तत्र विमधिकम् ॥ सहमान B St1 -- 10 सहसा 0 1 TI Il lit the MI va t rt from ? cyl g देदीप्यमाना। tle fD v p la alt) Bml v ha Intl Bh va p सहसा न सहसा vpla बलेन) ti To the eat g of the 1B I k 11ttl Tboe th tl thr mih t1 ll bl th tl Itta TI सहसान a hno n ttal t of I la 3 I tell t आदधामि (thu ll th anl thre raha ) the Mat abhayag । pla आदधाम् (as th Rs) अपरीषु (a Rksa I ta B the Ste a 1 Bombas ahas अपरेषु the Berli caka अवरीषु erplained in the Mantra bhasa as जठराभ्यन्तरवर्तिनीषु गर्मग्रहणीषु । Thi explanation false व्यत्यास t a loun but a geri dlabsolut ) t ·काठकगृह्यसूत्रे ३० । ५-३१।१॥ (३। ६ । ५-७।१॥) १२६ प्रा० । एवमेत प्रथम सवेशन । एवमेवानेनेव विधिना मृतो तु काले प्रजाकाले सविशत । सभवत । तत्र विशेष ॥ करदिति भसदमभिमृशति ॥ ५ ॥ दे० । करदिति यजुषा भसद स्त्राचिह्न वरो ऽभिमृशति ॥ ७० । करदिति स्त्राप्रजननमभिमृशति ॥ प्रा० । मेदश्वव भसञ्चैव समानार्थों प्रकीर्तितो। भसद स्त्रीप्रजनन मभिमृशति पुरुष ॥ भसदित्युपरिजननम् ॥ ६॥ द । पुचिह्न भसदिति यजुषाभिमृशति ॥ व्र । भसनिति तदुपरिनिहित शेपम् ॥ श्रा । भसदित्यननोपरिजनन पुप्रजननमभिमृशति ॥ बृहदिति जातम् ।। ७ ॥ दे । बृहनित्यनेन जात वार्य प्रक्षिपति ॥ व्र । बृहदिति सिच्यमान रेत ॥ प्रा० । बृहदिति जात रेत सिञ्चती यर्थ ॥ इति गभाधानम् ॥ ८॥ ३० ॥ (३ । ६) श्रा० । अयमसा निषकाख्य सस्कारो गर्भाधानमुन्यते ॥ ततीये गर्भमास सामन्त कारयत ॥ १॥ दे० । गभाधानादारभ्य यस्तृतीयो मासस्तत्र शुक्लपक्षस्य पर्वणि वा' मुख्य दिने सीमतोन्नयनसशया यागिक्या प्रसिद्ध यत्सस्कार कम त कारयते । स्वय कुर्यादिति णिच प्रयोगाहार्शित । एतच पात्रस्येव केचित्सस्कारमिच्छन्त्याधानसस्कारादव । गर्भस्यो पकारो भविष्यति गोलकसस्कारेणेव चनुष इति वदतः। तथा च स्मृति ॥ 1 . gvnly B A 1 n t ad f ths इति बीजवापनम् 2 om A 3 यागिन्या A 4 The Har ta lharmas tra accord ng to th Sam k raratnamāļa Anadda- 39 pag 822 ४ ama de ·१३० काठकगृह्यसूत्रे ३१॥२॥ (३।७।२॥) सक सस्कृतसस्कारा सीमतेन द्विजस्त्रिय । य य गर्ने प्रसूयते स सव सस्कृतो भवेदिति ॥ अये तु गर्भस्यव सस्कार मयते । तत्रैव तृताये गभमासे इयस्योपपत्त । पात्रमात्रसस्कारवे हि किं गर्भमासस्या पेक्षया । यदा कदाचि सीमतो विधायते । कार्य सामत इति स्मृतेरपि ॥ गार्भेोमैर्जातकमचोडमोञ्जीनिब पन । बजिक गार्भिक चनो द्विजानामपसृज्यत इति ॥ अपरे तूभयसस्कारमाहु । तत्र क्षेत्रसस्कार एवानुमततमप्रायो वेदार्थविदा सकृदनुष्ठानस्य प्रसिद्ध वाद्वा तुल्येन ॥ ब्र० । तृताये गभमासे सीम तकर्मेद स्वय कर्त यम् ॥ मा० । गृहातगर्भया तृतीये मासि सामतकारण । कारयत इति गिजुपदेशन स्वय । ववाहन एवाग्नौ सामन्तोन्नयनमिति । यौगिकमेत कर्मनाम । प्रथमगर्भ एवेति केचित् । मातु सस्का रात्पुरुषसस्कार इति स्मृतिदर्शनात् । तथा गार्भोमरिति मनु । अन्यत्राभ्यु क्रमा दृश्यत । पूर्व पुसवन पश्चासाम तोन्नयन नम्यमात्र । इह वन्यदेव देवतायागलक्षणम् ॥ शुद्धपक्षस्य पुण्याहे पर्वणि वा यथाक्तमुपममाधाय जयप्रभृति भिर्तुत्वा पश्चादमर्दर्भेषु प्राडासीनाया सर्वा केशा सप्रमुच्य प्रमा धयते य सीमन्तमिति । य सीमन्त कहतस्त चकार यद्वा तुर परिववर्ज वपस्ते । स्त्रीषु रूपमश्विनौ त निधत्त पौंस्यनम fyn 1 [11 मासाद्यपे D मासाप्यपे ( । II } प्रतिहल्यत D rle e p nt it it अपमृज्यत +NO tle tl pa ag f llow une liat ly th pag ge fro nud T'luth M Arata ACT Br (text) th St nt A1 साधयते D t et d Mi trall a8ra a I th co ni of B It ot mp olabl th th re nd d tle str popr 8 TIL D ( econd land 1 text) and Nutrill sva (peripl वर्जितवान्) परिवर्ज परिव परिवज्य the otle .. Il btt it trabl asya विधत्त cha . This ·काठकगृह्यसूत्रे ३१ । २-३॥ (३।७।२-३॥) १३१ ससृजत' वीर्येण ॥ इन्द्राणी चक्रे कङ्कत स सीमन्त विसर्पतु । पुन पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह ॥ पुन पलीमग्निर दादायुषा सह वर्चसा । दार्घायुरस्या य पति वाति शरद शतमिति ॥ २॥ है। यथोक्तमुपसमाधान कृवा जयप्रभृतिभिराज्यभागा तेर्छ वा प्रकृतस्यावसथ्यस्याग्ने पश्चादग्नेर्दर्भेषु प्रामुख्या उपविशया सवा केशा सम्यक प्रकर्षेण मुक्तान्क वा कङ्कतेन दारुमयोभया मकदिवभूरितरदतयोगिना वालस्पकरणन प्रसाधयत । स्पणकराति । वन्यमाणाभिस्तिसृभित्रभि । इतिशब्द करणप्रधान । अनेन मन्त्रत्रयण केशा प्रसाधयत इति पूर्वेण सबध ॥ ७०। अत्राज्यभागा ते ऽपरेणाग्निं दर्भेषु प्राङ्मुखीमुपवेश्य य सीमन्तमिति तिन उकवा कङ्कतेन सप्रमुक्ता केशा प्रसा पयते॥ आ० । शुद्धपक्षस्येति यास्यात । श्राज्यभागा त याव पश्चादने दर्भेषु प्रामुख्या उपविणया सर्वान्केशान्सप्रमुच्य प्रसादयते। सस्करोति कहतेन । य सामतमिति तिसृभिर्ऋग्भि ॥ त्रि श्येतया शलल्या शमाशाखया सपलाशया वा' सीमन्त विचिनोति यास्ते राक इति ॥ ३॥ । 1 T] AD B nl th e of the ka ससज्यन CT an 1 firstnl of D यता th Laho eM of Bra th P cal 2 Tbu AT th Mantrall gya (लोडथै लट लेट। Ith Pa an reaka जावातुt] Bombay Ms of Br stay th Lal ore M a I two k -In th Tu b ak tl la t two mantra a 3 Th1 DA Arad CT ani fi t han l of D 4 Here all thu 5 See Ā 1 on 11 pBf त्रि ll the M of Dha pla has श्रीन्वारान् A Br anlf ur r kas insert स afte -W would xp ct al fo tal of aft r सपला शया lut p XL 2 a ent d ·१३२ काठकगृह्यसूत्रे ३१ ॥४-५॥ (३।७।४-५ ॥) दे। त्रीन्वारान् त्रि श्येतया शुक्लया शलल्या । शललि श्वावित् सेधा । तस्या शलाका शललिरुपचारात् । तया शमीशाखया सपलाशया सपत्रया। सीमत विचिनोति । यास्ते राक इति त्रिष्टुमा । शलल्या ताम्रशलाकया श्येतया लोहितयेति यद्या चक्षते तन्न दृष्टानुरूपम् ॥ प्रयास्ते राक इति शलल्या शमीशाखया सपणया वा लला टमध्यादारभ्य कृकाटिका यावदिया केशा करोति ॥ प्रा०ा ततस्त्रि श्येतया त्रिषु स्थानेषु श्येतया शुक्लयाशलत्या श्वावि च्छलाकया शमीशाखया सपणया तथा पाटितया वा साम त विचिनोति । केशाविशुध्यति । यास्त इत्यनया जगत्या ॥ अथास्या पृथक्कशपक्षौ सनह्यति नीललोहितेन सूत्रेण नील लोहित भवति कृत्यासक्तिय॑ज्यते । एधते अस्या ज्ञातय पति बन्धेषु बध्यतामिति ॥४॥ दे० । अन तरमस्या गर्भिण्या कङ्कतसमीकृताना शलल्या विभज्य मानाभिरेखापरिच्छदेन कृतसीम तभागाना केशाना कृता पृथ ग्या पक्षौ पाश्चद्वयगतौसनाति नाललोहितसूत्रण नाललाहित मिस्यादिकयानुष्टुभा ॥ वा नीललोहित भवतीति नालरक्तसूत्रेण म त्रावृत्त्या पृथक्पृथक केशाधौं सनयति । प्रथम दक्षिणम् ॥ भा०। सनह्यति । श्रा अवटदेश कृकाटिका वा द्विभक्ता केशा । तेषा वा पक्षा विभक्ता पृथक्पृथक् सनह्यति नीललाहितेन प्रति सरेण ॥ यो गुरुस्तमर्हयेत् ॥ ५॥ I Cp lot ( on tl pr ous pag Devap la apparently tah त्रि श्य sto 08 2 Th 6 1 [ of B 01 } Th Mata tle Trebg aka 4TH tl[ How 8 cei ted ·काठकगृह्यसूत्रे ३१ ॥ ६॥ (३।७।६॥) १३३ दे० । यो गुरु सीम तोन्नयनस्य कर्ता ब्राह्मणस्तमईयेत् । यथाशक्ति मधुपर्कदानादिना पूजयेत् ॥ छ ।तत प्राज्येनाग्नेय्या वश्वदेव्या वा प्रधान । ऋतुतिथ्यादिया गादितत्र समाप्य यथाश्रद्ध गुरुमर्हयेत् ॥ श्रा । ततो देवताप्रशायमानेति हुवा आग्नेय्या यजेद्वश्वदेया वेति चतुर्ग्रहीतेन प्रधान । एवविधो ऽस्य विषयो यत तत्र तत्र कृष्यते । श्रावापस्थान न किञ्चिप्रधान द्रय दवता वा तत्रा प्रज्ञायमाना देवता । यो ऽत्र कर्माण गुरुहोमकर्ता मातुलादि स्तमहयेइक्षिणादानेन । योनिसबद्ध कचिदेत कम कारयेन्न वृविमात्रम् ॥ एतदेव कुमारीणा सटोद्धरणमत्रैवानुलेपनम् ॥६॥३१॥(३।७) दे । अत्रव काले वाग्दत्ताना कुमाराणा सटोद्धरण कर्म कर्तव्य केशरजनाविशेषा मकमनुलेपन सर्वोषविकुलमप्रभृतिभिरनुले पन शोभाविशेषागायि साम तस्य । अत्राग्नेय्या य के च ज्मे ये तया चतुर्ग्रहातेन प्रधानयाग सीम तोन्नयन परिपूर्णम् ॥ ब्र । अस्मिन्नेव मास्यनवलोभन गर्भरक्षार्थमन्यगृह्योक्त कर्तय। यास्ते राक इति । भुवो यज्ञस्येत्याग्नेय्या ये के च ज्मेति धेश्व दव्या वा॥ श्रा० । एतदेव कुमारीणा सटोद्धरण वेणीगृहन मत्रवत्कर्तव्य । अन्यत्तष्णीं । विशेषस्त्वत्रैवानवलोभन । अस्मिन्नव काले सी म तस्य विलोभन मोहनमनुपलब्धि कुर्यात् ॥ 1 S LXXIII 2 H D vap ] Iff at rally foin B 14] who 1 1 al oth Be In Ste Pai 1 Tuel ke ahas) अंग्रवानवलोभनम् Br a | ld on ti it a Th Pri अनवानवलोभ नम् । कुमकुमकादिना रचना कार्या 3. Cpt t 2 4 Se eg hs I 131 are t) Mantras f r the pr dhan homa p B on s tr ܐ ܐ ܢ न 2 The ·१३४ काठकगृह्यसूत्रे ३२ । १-३॥ (३।८।१-३॥) अथ पुसवनम् ॥ १॥ दे। अथेत्यानतर्ये । सीमतोन्नयनानन्तर पुसवनसबक गर्भ सस्कारकर्म कर्तयमित्यादिना ॥ ग्र० । अनेकदेवतायागे एक एव चरुर्भवेत् । ऋते पुसवनाद्गृह्ये लौगाक्षिवचन यथा ॥ प्रा० । अथ शब्दमानतर्यार्थ करोति । सीमन्तोन्नयनादन तर पुस धन । पुसवनमिति सस्कारनाम ॥ भूयिष्ठगतेषु गर्भमासेषु त्रीस्थालीपाकान्श्रपयेदाग्नेयमैन्द्र वैष्णव च ॥२॥ दे० । दशमे मासि सूतव इति तेर्दर्शनाच दश गर्भमासा । तत्र पश्चार्धभाग षड् भूयास सप्त भूयिष्ठा । भूयिष्ठ सप्तमोगतो येषु तेषु गभमासेषु ससु । अश्मे मासि शिणचारात् ॥ ग्र०। पुसवनमन्यशाखासु तृतीये गर्भमासे पुरा गभस्प दनादुक्त । लोगाक्षिम्तु भूयिष्ठगतेष्वाह । यता पुसा नक्षत्रेण चद्रमा युज्येत तदा पुसवनमिति गृह्यातर । सप्तम ऽप्रम वा पुसवन मिति सदाचार । अग्नये जुमिद्राय जुए विष्णव जुमिति स्थालीपाकानामत्र निर्वाप । प्रा० । कदा । भूयिष्ठगतेषु गर्भमासेषु । गभमासास्तावदश । भूयिष्ठगतो यषा त भूयिष्ठगता । तेष्वष्टामितिषु प्रान्स्थाला पाकापयत् । आग्नेयमैद्र वष्णव च दवताविधानम् ॥ तषां यथादेवत जुहाति । अग्निस्तुविश्रवस्तममिन्द्र चत्र प्र 1 Wt1t1 Ih tler frn Knih B 11 th hapter ) Tu CT HAD 3 See Sil I 101 I 11 4 se g [ 14 ) II follow or worl r lopel sly corrupt ISI W Tot ful n tl Ma ot De vap7 Int cp I s BI tra ९ रैवत D B tl Stural ja on th ·काठकगृह्यसूत्रे ३२॥ ३॥ (३।८।३॥) तद्विष्णु । पुमानित्यभिजुहोति । पुमानग्नि पुमानिन्द्र पुमा विष्णुरजायत पुमांस जनयेत्पुत्र दशमे मासि सूतवे । येन जातन विभुना जीवेम शरद शत पश्येम शरद शतमिति' त नो महस्व शतिन सहस्रिण गोसनिमश्वसनिं वीर स्वाहा ॥ ३॥३२॥ (३८) द । तेषा मध्यादन्यतमम यतम गृही वा यथादेवत' जुहोति। यत्रेक स्थालापाकस्तत्र देवताभेदे ऽपि एककर्म' दयदेवतासयोगस्ये क्यात् । इह तूभयभेदासयोगभेदेन कमबहुल व । अग्निस्तु विश्रवस्तममित्यादिनाग्निं जुहोति । इद्र क्षत्रमित्यादिने द्र। प्र तद्विष्णुरित्यादिना विष्णु । पुमानित्याग्निककस्माद्भागमुदधृत्य स्विकृत जुहोति । पुमानग्नि त नो महस्व ऋग्यजभ्या स्विकृत् क्रियते ॥ घ० श्राज्यभागात हुवा । अग्निस्तु० इति स्थालीपाकस्य जुहोति । पुमानग्निरिति स्रवणाज्यस्याभिहोम ।इद्र इति स्थालीपा कस्य । पुमानिद्र इत्यभिहोम प्रतद्विष्णुरिति स्थालीपाकस्य । पुमाविष्णुरित्यभिहोम । पुमास जनये पुत्रमित्यनुषङ्ग । तत तुतिथियागादि तुल्य । समवाय स्विकृतम् ॥ श्रा० । देवताभेदादेव भदे प्राप्ते त्रिगुणमन्यत्र भवतीति विज्ञा पयति । तथा च दर्शित स्थालीपाकस्य जुहोति । यत्र पुनद्रव्य भेदस्तत्र हविर्द्रयभेदो ऽपि श्रावण्यादौ । तेषा यथादैवत जुहोति । यथा दैवत प्राप्त । सदुच्यत । उपहामार्थमग्निस्तु विश्रवस्तममिति मत्रविधान । पुमानित्यभिजुहाति । यथा दवन विभज्य । पुमानग्निरजायत पुमास जनये पुत्र । पुमा निद्रो अजायत पुमास जनये पुत्र । पुमान्विष्णुरजायतेति प्राभ्या ani 1 इति erted by Br by fo i ds of Derap la by A ) दै D 4 Blank of eight 0 ten aksara उपहोमाय । म caka f the 3 Read एककर्म b I guess तदुच्यते ·१३६ काठकगृह्यसूत्रे ३३ ॥ १-३४।१॥ (३।८।१-६॥१॥) ऋग्यजुामेकेकामाहुति। अभिहोमो हविषामुपरि न तु व्यव धानेन । त्रि समवदाय स्विकृत जुहुयात् ॥ अथ सोष्यन्तीसवनम् ॥ १॥ दे। अनतर सोयन्तीसवन नाम दृशथ कर्मोच्यते । यागिकीय सक्षा । सूयते ऽनेन सवन । सुखप्रसवक कर्म । सोष्यमाणाया आसन्नप्रसवाया सक्न सोप्य तासवनम् ॥ आ० । नाय सस्कार इत्यथशब्दार्थ । सोष्य त्या सूयमानाया सवन । सुखप्रसवायतक्रियते ॥ विजनिष्यमाणाया अद्धि पाणिं सवन्त शिरस्याधाया हृदया दभिमशेधयाय वात पवते यथा समुद्र एजति । एव ते गर्भ एजतु सह जरायुणावपद्यतामिति ॥ २ ॥ २० । भर्तात्र कर्ता । तदसनिधावाप्त कश्चिद्देवरानि ॥ मा०। विजनिष्यमाणाया अद्भिरुदकेन पाणिं हस्त सवत कृवा थास्या शिरस्याधाय याषधृदयदेश स्रवता पाणिना यथाय वात इत्यनयाभिमृशेत् ॥ क्षिप्रमेव प्रजायत ॥ ३ ॥ ३३ ॥ (३18) दे। तथा सति क्षिप्रमेव सुखेन प्रसूयत इति दृणर्थतामस्य कर्मण माह॥ प्र० । सोष्यन्तासवने त्रिकादिभिहाम । तव श्रिय इत्यादि येन रक्षसि दाशुष इत्यतम् ॥ प्रा०। एव कृते क्षिप्र प्रजायत इति प्रयोजनवाचकम । पुत्रे जात नाम धीयत ॥१॥ V 1 केय DCT सवेन the M 3 JI of t1 Mss 'ed आदाय stal of आधाय + Thu the Lal ore of Br the Sti raka a d of the Vs. of D vap la DA all th others क्षिप्र सेव Tiss all the comment Both hash ( Cp LEXIII +-) ·काठकगृह्यसूत्रे ३४।२-४॥ (३।१०।।२-४॥) १३७ दे० । पुत्रे जाते जातकर्म कृत्वा नाभिवर्धनादन तर नाम धीयते । इद' नाम करिष्यत इति केचिद्याकुर्वते। नामकरण होकादश्या नाम कुर्वीत पुण्ये वाहनीत्यशौचशुद्धौ स्मृत । अन्ये वाहु । जाते सत्येकादशी तदनन्तर वा सुलग्न नामकर्मणि नातिकामे दित्येव परमेतदिति । वय तु दूरे वक्ष्याम ॥ श्रा० । न दुहितरि होम । नाम तु क्रियते । अमत्रक मधुसर्पिष प्राशन । जाते जात पुत्रे पुत्रे नाम तस्य धीयते स्थाप्यते चिन्त्यते वा॥ घोषवदायन्तरन्तस्थ चतुरक्षरम् ॥ २ ॥ दे० । नाम्न श्रादौ घोषवदक्षर कर्तय। मध्ये चातस्थसहक । चवायक्षराणि यत्र तत् । अक्षराण्यचोत्रहलानामनवधारणात् ॥ श्रा । घोषवा वर्ण श्रादिर्यस्य तद्घोषवदादि । वर्गतृतीयचतुर्थपश्च मा यरलवाश्च घोषवत । अतरतस्थ । अतर्मध्ये उन्तर स्थाना यरलवानामन्यतमो यस्य तद तरतस्थ । चतुरक्षर । च वार्यक्षराणि यस्य । यथा देवदत्त इति ॥ यथापपत्ति वा ॥३॥ है । यथा वा देवतालवाद्यनुसारेण तदुपपद्यते तथा कर्तव्यम् । श्रा० । अथवा यथोपपत्ति । यथोपपद्यते।मासस्तु नक्षत्रदेवताकुल प्रयपादिनिमित्तन ॥ अग्निमत्रानीय तस्मिन्नाज्यभागान्त हुत्वा सहिरण्यकांस्ये' स पातानवनयेद्धिरण्यगर्भ सवत्सरस्य प्रतिमां काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कतमस्मै स्वाहा प्रजापतय स्वाहा प्रजापते नहि त्वदय इति च द्वाभ्याम् ॥ ४॥ 1 T 1 CT इद च A इय ) ) नाभिक ACT an] fir I anl fD 3 कादशी ATO 4 वय सु नत्यमदूरे A चोवालामनव D 6 Real robably मासर्तनक्षत्र कामे tle V of Devapāla Br nl th Bin and Parisian 8 चom Br the Pan n and St in rcaka ani from t1 Y of D apala A p XXXIII 5 Takas ·१३८ काठकगृह्यसूत्रे ३४ ॥ ५॥ (३।१०। ५॥ ) दे० । यत्र गृहे प्रसवस्तत्र लाकिकमग्निमाहृत्य तत्रवाज्यभागाता होमान् कृ वा हिरण्ययुक्ते कास्यपात्रे सपातान् हुतशेषबिदू नवनयेत् स्त्रावयेत् । हिरण्यवर्स इत्येकाहुति । सव सरस्यति द्वितीया । काय स्वाहा कस्म स्वाहा कतमस्म स्वाहा प्रजा पतये स्वाहा इति चतन । प्रजापते नहि वदिनि च द्वाभ्या छ । एवमण भवति। प्रधानकर्मवाचतुर्ग्रहातेनव होम इत्याहु ॥ ७० । नाभ्या छिन्नाया गेहानेरग्निमुदधृत्य सूतिकावसथ एवोद्धता वोक्षित भासदयत् । तस्मिन्नाज्यभागात हुवाणा प्रधानाहुता जुहुयात् । एतासामणनामेकका हुवा महिरण्यकास्य सपा नानवनयेत् ॥ प्रा० । अग्निमत्रानाय यत्रव गृहे जात । लाककमाहृत्य तस्मिन्ना ज्यभागात हुवा सहिरण्यकसपात्रे सपातान् हुतशेषाधिदृ नवनयेत् । स्थापयेत् । हिरण्यगर्भ ति वन्यमाणरभि । क चि प्रधान वाश्चतुहीनेनव जुह्वति । अत्र प्रजापते नहि वनिति सप्तमी विगट् । अमुष्येति नाम यतिषङ्ग पितृपुत्रयो । जात स्य नाम प्रथमानमाध तयोर्मध्ये षष्ठयत पितुद्धि देवस्वामी विष्णुस्वामिन पुत्रो विष्णुस्वामिनो देवस्थामा पुत्र । वय स्याम पतया रयाणामिति ॥ अमरायुरसीति हिरण्येन मुख मेध्य कृत्वा पाणिना मुखमद्भि सस्पृश्य प्रक्षाल्य स्तनावनुम त्रयत मधु वात ऋतायत इति तिसृभि प्रत्यूचमुभा उत्तमया ॥ ५ ॥ दे० । अनेरायुरसीत्यादिना मत्रण हिरण्येन मुख मेध्य पवित्र कृ वा जलाबिलन हस्तन मुख स्पृष्ट्वा बालस्य मातु स्तनावनुम त्रयत प्रक्षाल्य बालस्य पिता । तत्सनिया पुराहित । एककय●क M | ॥ ) TI । वाता।। ht] ht L५ 11- of t1 } 0 | स्तनाननु ·काठकगृह्यसूत्रे ३४ । ६-७ ॥ (३ । १० । ६-७॥) १३६ कमन्ययोत्तमया तूभौ । तदपेक्षमेव बहुवचन स्तनानिति । मधुवात इति दक्षिण । मधु नक्नमिति वाम । मधुमान इति द्वौ। ३० तेन हिरण्येन शिशोरग्नेरायुरसात्यास्य सयोज्य पाणिना मुख मद्भि सस्पृशति । अग्नेरायुरसीत्यत्रामुष्मा श्रायुधेहीति कुमा रस्य चतुर्थ्यन्त नाम गृह्णाति । यथा । अमेरायुरसि तस्य ते मनुष्या आयुष्कृतस्तेनास्मै देवदत्तायुधेहीति । तत सूति कास्तना प्रक्षालितौ मधु वात इति तिसृभि प्रत्यृचमनुमत्र यते । मधु वात इति दक्षिण मधु नक्तमित्युत्तर मधुमान इत्युभौ युगपत् ॥ हिरण्येन सपातान्सनिघृष्य मुधु चेत्येके त मुखे कृत्वा प्रपायय यायुधय जरा धय सत्य धय श्रिय धयो धय रायस्पोष धय ब्रह्मवर्चस धय ॥ ६॥ है । सुवर्णन सपातान्सनिघृष्य बालकमुखे कृत्वा पाययति । एके पुनर्मन्य ते मधु च मधुयुक्ता सपातान्सनिघृष्य पाययोदित्यर्थ । उसर्गेण पितृकर्मक वाजानकमप्रभृतीना पिता ब्रते । हे बालक प्रायु धय पिब ॥ ०। ततो हिरण्येन सपातान्सनिघृष्य तद्धिरगय शिशारास्ये कृत्वायुर्धयेति सप्तमिरान्य स्तना च पाययेत् ॥ श्रा०। तद्धिरण्य मुख कृत्वा प्रपाययति । निघृण्मधुमर्पिणी प्रपा ययति सप्तभिर्मत्र ॥ जीव शरद शत पश्य शरद शनमिति मूर्धनि निघ्राप्य स स्त्ययन वाचयति ॥७॥ ३४ ॥ (३।१०) 0 1 Bt । स्तनान् - of ti B tle satra Itl Ia aka follow The Arrart i th Ms f vajala tle Bhasya the wo d बाधर मेत्यनुवाकम् । also id I Br ther no trace of the I am incertain whether they lelo gt the ta t rt 1 NIT ) ·१४० काठकगृह्यसूत्रे ३५॥ १॥ ३ । ११ ॥ १॥) है। जीव शतमिति मूर्धान निघ्राप्य स्वस्त्ययन वाचयति । बोधश्च मेत्यनुवाक । स्वार्थे ऽपि णिच वाचयतीति । शिण स्पणम्॥ आ० । जीव शरद शतमिति मूर्धनि निघ्राण । ततस्तत्र समाप्य स्वस्त्ययन वाचयति । बोधश्च मेत्यनुवाक । पितु स्वय कर्तृ कागयेतानि प्राक चूडाकरणात् । वाचयताति स्वार्थे णिच् । यापर कर्ता तदा पितुरेव वाचनम् ॥ मर्पपा फलीकरणमिश्रादा जुहोति शण्डो मर्कोपवीतस्तौण्डु लय उलूखलश्चपलो नश्यतामित स्वाहा ॥ अनालिखन्नव लिखन् किंवदन्त उलूखलश्चपलो नश्यतामित स्वाहा ।। हयक्ष्ण कुम्भि शतिर्ह ता चुपणीमुखश्चपलो नश्यतामित स्वाहा ॥ केशिनी श्वलोमिनी कवकशावकाशियपेतो नश्यतामित म्वाहेति ॥१॥ द०। जुहोति । बालकसूतिकयारित्यर्थ । अशाचकाल अमा होमा । अतश्च दृणथा एव । फलीकरण कम्बुका । तमि श्रितान्सर्षपान् सञ्जूरिकामिश्रीकृत्य या दशाह याव साय प्रातर्जुहुयात् शण्ड इत्य दिचतुर्भिर्मत्र ॥ व० । परिसमूह्य पयु य पारस्तार्य सषपान्फलाकरणमि मान्द या दमैं ममृण्या सायप्रात शण्डो मक इत्यादिभिश्चतुभिरशुद्धे जुहुयात्॥ t हता Ille तोण्डलेय तोण्डुलेय तोडलेय तण्डुलेय ताण्डुलेय दन्त D उन्त Br 11 I। Vit B + चुपुणी ॥ B 1 कावकेशावकाशिनी DI IBI । कचाकोचापकाशिनी । कौवकेशान्तकामिन्य B th B V 1 अप tD ।। ममता | TI - ·काठकगृह्यसूत्रे ३५ । १-३३ ॥ १॥ ( ३ । ११ । १२-१॥) १४१ श्रा । तत सर्षपा फलाकरणमिश्रान् सकम्बुकान्दर्या जुहोति सकृत्गृहीतान्स्वाहान्तश्चतुर्भि ॥ एव सायप्रातर्दशाह जुहुयात् ॥ २॥ ३५ ॥ ( ३३११) दे । अनेन प्रकारेण मत्रचतुण्येन दशाह जुहुयात् । अशाचकाल यावत्तावज्जुहुयादित्यथ ॥ श्रा । ण्व सायप्रातर्दशाह सूतिकाशाचापनिवृत्तये होमो दृणर्थ ॥ दशम्या तस्मिन्नेवाग्नौ पयसि स्थालीपाक अपयित्वा सर्वग धे फलोत्तरे सशिरस्क नापयित्वाहतेन वासमा प्रछाद्य स्थाली पाकस्य जुहोति कया नश्चित्र इति द्वाभ्या कया तच्छण्वे प्रजा पतय स्वाहा प्रजापतये नहि त्वदन्य इति च द्वाभ्याम् ॥१॥ । दशम्या यतातायामशाचशुद्धावेकादशेऽहनि द्वादशऽहनि तत्र नक्षत्रादिवगुण्ये दिनातर नाम पेय दशम्या वा द्वादश्या वापि कारयेत् । पुण्येऽहनि मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणावित इति स्मरणात् । श्रादायक्या यवस्थया त्रयोदशमी तिथिर्गृह्यते । नपा न्याय्यादुथानादा न्याय्यायाश्च सवशनादद्यतनकाल इत्यादिकया रात्रिशेषे द्वाभ्या प्रभाते तिमभिर्विभातायामपि ] up 11 tl B nl ॥ tB th t ILal t B htll नानपश्रयाग th ri ।। प्रकारचतष्ट येन tM F मगध }t नापयित्वा । । the VI 1B bt pt BI 18 LXI 1 || U f" pt 4 m tl P IB CpM 1 II ) । आदयिया । आपमयिक्या (r ht1 1 f) |ग्रयोदशी 8 ( tI Įh I ) 11 ॥ नव याय्यादुग्थानानन्यायाच 11 - glo -- on P ·काठकगृह्यसूत्रे ३६ ॥ २॥ (३।१२।२॥) रजन्यामुदया प्राक् परिज्ञायते । अशोचानुवृत्तिदर्शनात् । तस्मिन्नेव सूतिकागारस्थे सूतिकानौ पयसि स्थालीपाक श्रप यिवा सर्वोषधिप्रभृतिभि सुगधिद्रयविशेषरुपरिविनिहित मङ्गलाथजातीफलपूगफलविशेष सशिरस्क नापयित्वा । पुलिङ्गनिर्देशास्त्रिय वर्जयति । अनुपभुक्तेन वस्त्रेण सछाद्य स्थालीपाकस्य सवधिभिरवदानैर्यत्ययेन स्थालीपाकेन जुहोति कया नश्चित्र इति पश्चाता ॥ ग्र० । एव दशम्या रायामतीताया नाम प्रयकरण । तत्र यस्मिन्नेवा नौ जातकर्म कृत तस्मिन्नव पयसि स्थालापाक श्रपयेत् । काय प्रजापतये जुध निर्वपामीति निर्वाप । प्राज्यभागात शिशु सर्वगधमिश्रोदकर्जातीफलपूगफलादियुते सशिरस्क स्माप्या हतेन वाससा प्रच्छाध कया नश्चित्र कस् वा सत्य कया तच्छृगवे प्रजापतये स्वाहा प्रजापते नासा अमुष्येति षट स्थालापाकस्यावदाय प्रधानाहुतय ॥ मा० दशम्या प्युष्टाया जननाचा दशमा तस्यामातायामशाचा पगम इत्यर्थ । प्रा याय्यादु यानादारभ्याशाचापगमन' । उभयताऽधरात्रमिति केचित् । तत्त पुनरयुक्त। रात्रिशष द्वाभ्या प्रभाते तिसृभिरिति गातमीयस्मृतिर्शनात् ।प्रभातायामपि रात्रावनुदिते सूर्य अशाचशेष दर्शयति । तन चावशेषायामपि रात्रौ अशौच उत्पन्ने सा रात्रिर्भग्यते । शमीग्रहणमशाच निवृत्त्युपलक्षण । तस्मिन्नेवानो सूतकापगमेनासा सूतिकाग्नि । तस्मिन्नेवासा तत्र च गृहे यावच्छिशोर्निष्क्रमण गृहान्न कृत तावदन्यत्रायुक्त । पयसि स्थालीपाकमित्यादि गतार्थ । सशिर स्कमिति पुलिङ्गग्रहणात् स्त्रिया एतन्न भवति । कया नचित्र इति स्थालीपाकस्य षडाहुतीजुहोति । नाम यतिषङ्ग उक्त' । अनेरायुरसीति तुल्यमा ललाटाभिमर्शनात् ॥ २ ॥ अन्ययादुत्तानारभ्याशौचापगमेनम्। Se ( 11 11 3 Sell Inir til 1 \\\1 ·काठकगृह्यसूत्रे ३६ । ३-४॥ (३ । १२॥३-४॥ दे । अग्नेरायुरसीत्यादिकमायुषेण्या तुल्यमित्यतिदेश । अवधि माह । श्राललाटाभिमर्शनात् । तस्य ललाटमभिमृश्याश्विनो प्राण इति जपताति वन्यति । तदन तरमायुषेष्टया समान मित्यर्थ ॥ श्रा । तुत्यमायुषेण्या॥ तदव नाम धीयते ॥३॥ द । अत्रानुवाके असावित्यस्य स्थाने तदेव नाम धीयते । यस जातकर्मणि कृत ना यत् ॥ श्रा० । अस्मिन्ननुवाके असाशदस्थाने तदेव नाम धीयते यजात कमणि ॥ अ यदित्येक ॥ ४ ॥ है । एके पुनराहु । अन्यद्विधायते।द्वे हि नाम्नी ब्राह्मणस्य कर्तव्ये । तत्र यद्रहस्य जातकर्मण्युक्त पुत्रे जाते नाम धीयते इति प्रयोजन पररभिचारे क्रियमाणे ऽनुश्चारादप्रकट प्रकट वका दशादा यावहारिक । तथा च श्रति । तस्माद्ब्राह्मणो द्विनामति । कि तु तुत्यमायुषश्रेत्यर्थ ॥ व्र । तस्माद्ब्राह्मणा द्विनामार्धक इति श्रति । अन्यन्नाम लोकन सिद्धमिह कायम् ॥ श्रा । अयदिति केचिताचार्या । परमतमप्रतिषिद्धमनुमुत । न च श्रति । तस्माद्ब्राह्मणा द्विनामाधुक हाते । अतोऽन्य दव । किं तु तुत्यम् ॥ , LIKNI 10 rhi De | Dh tha | ICT पारादिप्रकट A पारादिक प्रकट ( n tt gt] fll प्रकट) th kt) YXIII 1101 Culth torm 1 pa t of t1 itr text Ti 11 पेद्ध but t] wh] mirt Cf V tsyaya ia Bh I 14 परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्त्र युजि । 41 fhit VI 1 परवाक्यमप्रतिषिद्धमनुमतम् | ot. muth a on ) va it ·१४४ काठकगृह्यसूत्रे ३६ । ५-६॥ (३॥ ११ ॥ ५-६॥) प्राक् स्विष्टकृत कांस्ये 'पूतमाज्यमासिच्य हिरण्य चाबन्धनी यमनेरायुरित्यवधाय तस्य जुहोतीन्द्रस्य प्राण इति पञ्चभि ॥५॥ है। खिष्कृत पूर्व पूत घृत कसपात्रे प्रक्षिप्य तत्र च हिरण्य प्रक्षिप्याग्नेरायुरसात्यादिना म त्रेण । कादृश सुवर्ण । यदावध नीय । बालस्य कण्ठादा बधनाह । तस्य जुहोति । इद्रस्य प्राण इत्यादिभि पञ्चभिमत्रे ॥ प्र० । नत ऋतुतिथियागादि परि ते दूडभो रथ इत्यत हुवा बाहिस्त त्रकण विधिनाज्य सस्कृत्य कसपात्र प्रासिच्य तत्र कण्ठाभरणयोग्य हिरण्यमग्नेरायुरित्यवद गाति । अमुष्मा आयु हीत्यत्र चतुर्थ्यत शिशुनाम पूर्ववत् । तत कसस्थस्याज्यस्य द्रस्य प्राण इति पञ्चभि स्वाहाकारात पश्चाहता स्त्रवेण जुहोति ॥ मा०। प्राक् खिण्क्रत कास्ये पूतमान्यमासिन्य । श्राज्यधाया पूत । तदवसिच्य । तत्राज्ये हिरण्य चार पनीयमग्नेरायुरित्य वधाय । अत्रामुष्मा इति द्वितीयस्य नाम्न प्रयोग । तस्य कस स्थस्याज्यस्य जुहोति।द्रस्य प्राण इति पञ्चभि स्वाहाकारान्त ॥ प्राक् सस्थितयजुषा ब्रह्मा घृते हिरण्यमवपद्यत सर्वे च ऋत्विजो यदसर्प इति ॥ ६॥ दे० । सस्थितयजुहामा पूर्व ब्रह्मा घृते हिरण्यमवपद्यते । अवनाति। यत्तद्वालगलादिव पनार्थ घृते निहित सर्व चत्विजस्तदए नति । यदसर्प इत्यादिमत्र ॥ प्र० । तत खिएकदादि मनो ज्यातिरिति सताते हुने ब्रह्मणोऽन्ये 1 Tin A&t1 St I like to DTC B कस्ये 11 मेरायुरसीत्य । IM I th St ha 3 Th ICT कास D + (II II 1 18 Ti is the Bomby Vot Bi tl I e VI हितान्त्रिकेण ( Frt ha l कसे ond har laget ( Tlu tle VI [ Derap la चाविजो B U LIII 11 ·काठकगृह्यसूत्रे ३६ । ७-८॥ (३ । १२ । ७-८॥) षा विजा गृह्यकर्मण्यनुपयोगि वात् कतैव यदसर्प इत्यरय दित्यतेन कस घृतस्थ हिरण्यमवण्नाति ॥ श्रा । तत विप्रकृदादि कृवा प्राक सस्थितयजुषो ब्रह्मा घृते हिरण्यमवपद्यते । हस्तेनावनात । इह ब्रह्मण ऋविजा चाभावा |कर्तावपद्यते॥ पावमाननेत्युद्धृत्य देवा आयुष्मन्त इति यजमानाय प्रयच्छति।७। रे । आयात्सुवण पावमानेने युदधृत्य यजमानाय प्रयच्छति देवा आयुष्मन्त इत्यादिमत्र ॥ व्र । पावमानेन त्वा बृहता त्वाग्नेस्त्वा मात्रयति त्रिभिरसा इत्यन्तरु द्धरति । अत्रासाशब्दस्थाने शिशोरामत्रितप्रथमा त नाम ग्राह्य । यथा । उपाशार्वीर्येणोद्धरामि देवस्वामिन् । शुत्रस्य वीयणासृजामि यक्षमित्र । जीवनस्याये सोमशर्मन् ॥ देवा आयुष्म त इति षडभिर्य जमानाय प्रयच्छति । अत्रासाशस्थाने शिशा प्रथमान्त नाम ग्राह्यम् ॥ आ । पावमानेनेति त्रिभिरुद्वत्यासोशाइस्थाने समुद्धयन्त शिशाना मानुदात्तत्वादसोश रस्य । केचिद्धिरण्यस्य नाम गृह्णन्ति तटभि मानत्वात् । तत्युक्त । इदानीं हिरण्यशर एव पठ्यत । किं सव नाना हिरण्य तु यजमानेनाध्यास्यते । यथा वध्यमुद्धरत्युत्सृज युनयत्येवमेवनमेतदुद्धरयुत्सृजयुनियतीति । एनमिति पुलिङ्गेन यजमानमन्वादिशति । नवा आयुष्म त इति घडभिर्यजमानाय प्रयच्छति ।हरण्य । अत्रोदात्तत्वादसाश दस्थाने प्रथमान्त नाम ॥ तत्पिबति निरवधयद्धिरण्याद् घृतम् ॥ ८ ॥ n यस्पत 1 Th St n B In and P k t पद्धभि । 2 शिशव n t d of यजमानाय ti II V पव्यते the 4 Read Se K] XI 8 14 20-21 ( Thu co td HIT TET the 11 7 According to De ap la this s tra sho ll 1 w th निरवधयेत् he conn et tle last two word w th th vt ltra B seems to take this passage n the same lut he connecty प्रक्षाल्य d ·१४६ काठकगृह्यसूत्रे ३६ । ९-१०॥ (३।१२। ९-१०॥) दे। तसुवर्णविनावमाज्य बालकः पिबति । तच नि शेषेणावधयेत् पिबेत् ॥ प्र० । ततस्तद्धिरण्याघृत प्रक्षाल्य तूष्णीं पाययति कसस्थशेष च ॥ आ० । हिरण्याघृत माणवक' पिबति । निरवधयेनिष्पिबेदिति ॥ प्रक्षाल्येममम इति हिरण्यमावनाति ॥९॥ २० । हिरण्यलग्न घृत प्रक्षाल्येतद्धिरण्य बध्नाति बालस्य गलादौ । इममग्न इत्यादिना ॥ प्र०। प्रक्षाल्य हिरण्यमिममग्न इति शिशो कण्ठे आवध्य । आ० । प्रक्षाल्य घृतमिमग्न इति माणवकस्य कण्ठादो बध्नाति ॥ तस्य ललाटमभिमृश्याश्विनो प्राण इति जपति ॥१०॥ दे० । तस्य ललाटतट इस्तेन स्पृष्ट्या जपत्यश्विनो प्राण इत्यादिकम् ॥ प्र० । अश्विनो प्राण इति त्रिभिर्ललाटमभिमृश्य जपति ॥ al o with the next slitra lti clear that the wording of this slitra with the optative be ides th nl at ve rests on a m understa d ng of th K thaka. text (XI 8 1002) tat prbaty Jui era tat pibatı yad e a ta ja tan nir i a dhayed dhura yad ghitam-tejo ai huanya jur ghitar - teja a e dh, ayu atn an dhatte The Stral a has read निरवधयेद् That after all ths faulty read ng s proper to ou s tra appea from the passage cited by LT Schroeder Die Tuebinger k tha landsch It page fi d al o निरवश्येद 1 निवेधयोनि the Ms 2 Chu the Lahore v of B (the Bombay ole n omplete here) 1 tle Pars an Bombay an l Berl n caha Tie Ms of D vap la have not preserved the tra proper 3. Rema ko tras o-10 It s probable that these stras are taken unaltered from the Katha yajnasi tra (cp K t XI 8 and W Caland Altındische Zauberei de Wunschopfer no 169) and that origu ally they formed not a part of the CrhyaSutra 29 the ·काठकगृह्यसूत्रे ३६ । ११-१२ ॥ (३ । १२ । ११-१२॥) १४७ अङ्गादगात्सभवसि हृदयादमि' जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि जीव शरद शत पश्य शरद शतमिति मूर्धनि निघ्राप्य वस्त्य यन वाचयति ॥११॥ है । अङ्गादगादित्यादिना बालस्य शिवन कृत्वा स्वस्त्ययन वक्ति । क्वचिन्निघ्राप्येति पाठ । तत्र स्वार्थे णिच् । पित्रसनिधा वा मातर प्रयुज्येति कचित् । ऋत्विग्वा पितु प्रयोजको विवक्षित ॥ ७० । एतदग्नेरायुरसीति हिरण्याव पानादिललागभिमशनादन तरम गादगादिति पितर मूधनि निघ्राप्य सस्थितयजुहुवा। बोधश्चेति स्वस्त्ययन । बहु सर्पिष्मदन्न ब्राह्मणाभोजयेत् ॥ आ० । एतत्तुल्यमा ललाटाभिमशनात् । तत सस्थितयजु । अङ्गादगा दिति पक्तया मू पनि निघ्राय' गधमुपादाय स्वस्त्ययन वाचयति । ये निघ्राप्येति पठन्ति माणवकस्य पितर निघ्रापयन्ति । तमेव स्वस्त्ययन वाचयन्ति ॥ एवमत उर्ध्व विप्रोष्यैव मासि मासि स्थालीपाकस्पेष्ट्वा जातकर्मणा वाज्यस्यैव सवत्सरम् ।। १२ ॥ दे० । अतो नामकारणादूध्व यदा प्रवासादायाति पिता तदानेनव प्रका रेण मूरन्यभिनिघ्राण कुर्यात् । एवमेव जमदिने स्थालीपाकेन जातकमविधिवदा येनेष्वा निघ्राण मूनि कुयात् । एव सवसर । प्रतिमासमिमा कतयता सवत्सर यावत्कुयात् ॥ ० । एवमत ऊर्ध्व प्रवासादागत्या माजीब धनापिताङ्गादगादिति म् चन्यवघ्राय स्वस्त्ययन कुयात् । एव प्रतिमास यावदब्द नाम al a 1 Tłu ( tead of the co ret stig wh h s fou do ly in the Bombay Vs of Br) all the M of Devapala (also n hs Martiabh $ya) the Lahore M of Br and fou 2 Thus all but the Bhaşya achnowledge al o reading निघ्राय। 3 Devapala starts appa ently from a reading निनाय। 4 घ्रास्य the Bombay M5 Cp_shtra 14 6 Cp s tra 2 7 निघ्रापय the M ·1 १४८ काठकगृह्यसूत्रे ३६ । १३-१४॥ (३ । १२ । १३-१४॥) धेयविधिना फ्यसि स्थालीपाकस्येष्ठावत्राण स्वस्त्ययन ब्राह्मणभो जन च जातकर्मविधिना वाज्यस्य प्रतिमास होम । विप्रोष्य न तु होम ॥ आ ।एवमत ऊर्ध्व विप्राध्य प्रवासादागत्य मूर्धनि निजिघ्रति अनेनेव मत्रेण । एव मासि मासि स्थालीपाकस्येष्वा निघाय स्वस्त्ययन वाचयति । स्थालीपाकग्रहणात्पयस्य द' नादर । जातकमविधिनावाज्यस्येष्ट्रा निघ्राय वाचयति । आज्यग्रहण स्थालीपाकस्य प्रकृतत्वात् । जात करणहोमो नामकरणहोमो वा मासि मासि याव सव सरम् ॥ मांस तु नाश्नीत ॥ १३ ॥ दे०। मास तु बालस्य माता पिता च सक्त्सर याक्वानीत ॥ प्र० । सव सर तु दम्पत्योर्मासाशननिषेध ॥ समाप्ते सवत्सरजाविभ्या वाग्निधा वन्तरी इष्टा सर्पिष्मदन बामणान्भोजयेत् ॥ १४ ॥ ३६ ॥ (३। १२ ) दे। प्रथमे सवत्सरे समाप्ते अजेनाग्निमविना धान्वन्तरिमिष्ठा। वाश दा दाज्येन स्थालीपाकेन वा । सर्पिषा प्रचुरेण युक्तमन्येन च पवित्रेण दधिप्रभृतिनान ब्राह्मणाभोजयेत् । ते सुप्रीतै स्वस्त्ययनाशी प्रभृतिभिरभिनयेदेनम् ॥ प्र० । समाप्ते सवत्सरे बालस्य जन्मदिने जातकर्मविधिनाज्यस्य नाम धेयवपयसि स्थालापाकस्य वा यजेताथवा छागेनानिं मेषेण धान्वन्तरिमिज्यात् ॥ आ० । समाप्ते सवसरे ज मनक्षत्रे अजाविभ्यामग्निधान्वन्तरी दृष्ट्वा । सत्यपि समासे द्रयदेवताविभाग । अजेनाग्निमविना धान्वन्तरि विभागश्च सूत्रितत्वान्नादुपपन्न । वाशो हविर्विक पार्थः । तेना जाविध्या या स्थालीपाकेन वा आयेन वा । सपिर्विपक्क । सर्पिष्मत् सयार्धादि । भवासा mut be corrupt 3 Thus 1 Corrupt or सयाबादि the Ms.

·काठकगृह्यसूत्रे ३७।१-२॥ (३।१३।१-२॥) दे० । एव गभाधानादि नामकरणान्त व्याख्यात । अनन्तर चूडाकर्म सूत्रकारेणोक्त । स्मृतिषु हि निष्क्रमणानप्राशने नामकरणानन्तर मुक्ते। तृतीये मासि कर्तव्य शिशोर्निष्कमण गृहात् । षष्ठे मास्यन्नप्राशन कतयमित्यादीनि । तेन ते अप्यवश्यकतये । चन्द्रदर्शन चातो गृह्यान्तराद्यनुसारेणे हापि दर्शयति ॥ तृतीयेऽर्धमासे दर्शनामादित्यस्य ॥१॥ दे । जमन प्रभृति मासद्वये व्यतीते तृतीयस्य मासस्य प्रथमार्थे यतीते आदित्यस्य दर्शन बाल कारयितव्य । तत्रेयमितिकर्त यता। । निष्कमणान्नप्राशनविधिमाचार्यों नाह । श्रोत्रियास्तु पारपर्येण पठन्ति । तृताये मासि कर्तव्य शिशो सूयस्य दर्शनम् । चतुर्थे मासि कतय तथा चद्रस्य दर्शनम् ॥ । निष्कमणानप्राशन च स्मृतिषु कत यतयोपदिए । इह तु विशेषहोमो नास्ति । तेन नानादेशहोमस्त्रिकादिभिरत्र । अन्यदा चारप्रसिद्ध कर्त यम् ॥ पुण्याहे पर्वणि वोदिते त्वादित्ये रथचक्रमात्र स्थण्डिलमुपलिप्य व्र आ ve see 1 Si us we get the mp es 103 that the ltva lausana nd tle a lapra a rere ally ott at d i thu tra but are boiro If om anoth r Nitra Se alo Devapāla furt) marks and Br a d id on t] sltra It h gl ly na h bl t t 41 0 comme t on the Kand | as 37-09 However his text can 1 lefi lent his Kalk (note 4) It ot v orthy that Ilem dri in hi Par 18 stakh nda page 739 tes sutra 1 as belonging to the Laug kşist t a 2 Immediately after the whol text part 3 Immediately after Ka * ka 36 4 Then the figure 39 b The three words पुण्याहे पर्वणि वा only in Devapāla not in Br nor in any of the cakas con sulted by me fio ire ·१५० काठकगृह्यसूत्र ३७॥२-५॥ (३।१३।२-५॥) तसिन्यथोक्तमुपसमाधाय' जयप्रभृतिभिर्हत्वा' तरणिर्दिवो स्क्म उदुत्य चित्र देवानामित्याज्यस्य जुहोति ॥ २॥ दे। पुण्ये दिने ज्योति शास्त्रपरिशुद्ध पर्वणि वा सुनक्षत्रादियोगिनि दशन कारयितव्य इत्येकस्यव पवण इतरतिथिसमुदायेन सह विकल्पदर्शनादुत्कषातिशय प्रतायते । उदिते त्वादित्ये रथचक्र परिमाण स्थण्डिलमुपलिप्य गेहाङ्गने आरित्यरश्म्यलकृते । तत्रोप लिप्ते प्रतिष्ठाप्य लोकिकमग्निं यथोक्तमुपसमाधानमुद्धतावोक्षणपरि समूहनपयुक्षणपरिस्तरणपवित्रकरणाज्यविलयनाज्यवीक्षणाग्न्युप- स्थानरूप कृत्वा । ततो जयप्रभृतिभिजयाकारराघागद्याज्यभागा तैर्तुत्वा तरणिर्विश्वदर्शत इति दिवो रुक्म इत्युदु त्यमिति चित्र देवानामिति चतसभिराज्यस्य जुहोति ॥ प्र० । रथचक्रमात्र सावित्रवदणचत्वारिशदगुलमालिख्योदिते त्वादित्ये तमभ्यचयत् । मित्राय जुष निवपामाति निवाप । आज्यभागान्त हुत्वा तरणि इति चतस्र स्रवेणाज्याहुतीर्जुहुयात् ॥ मित्रो जना प्रस मित्रति स्थालापीकस्य ॥३॥ दे० । जुहोतीत्यनुषज्यते । मित्रो जनाप्रस मित्रेति च द्वाभ्या स्थाली पाकस्य जुहोति ॥ अभ्यावर्तखेति कुमारमभ्युदानयन्ति ॥ ४ ॥ दे० । अभ्यावर्तस्वेत्यादिना मत्रेण कुमारमभिमुख कृत्वोन्नमय्य नयति पिता गुरुर्वा ॥ प्रा अभ्यावर्तस्वेति सुमृण्म ॥ द्रष्ट्रे नम इत्युपस्थानमादित्यस्याश्रयस्येति च । ५॥ 3 1 rhe pa age तस्मिन् हुवा fou ilo ly s Devapāla 2 मित्र इति the M the text 3 कृत्वा । नयति A 4 Without see the Ms of Devap la 5 च om CDT ·काठकगृहासत्रे ३७ ॥६-३८॥४॥ (३।१३।६-३८॥४॥) १५१ दे० । द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे नम इत्यादिना बालस्य पितादित्यस्योपस्थान करोति । बाल समुख कृत्वोत्सङ्गे ॥ ब्र । द्रष्ट्रे नम इत्युपस्थानमनित्यनेन च ॥ सर्पिष्मदन्न ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ ६ ॥ ३७॥ (३॥१३) दे० । बहुघृतदध्यादियुक्त च हविष्मदन्न ब्राह्मणाभोजयेत् ॥ एव चन्द्रदर्शनम् ॥ १ ॥ दे० । एवशदेन रथचक्रपरिमाणस्थण्डिलोपलेपनान्तस्यातिदेश विशेषमाह॥ मक्ष धाता' भूयो जात इति द्वाभ्यामाज्येन चतुर्ग्रहीतेनाज्यमा गाते जुहोति ॥२॥ आप्यायस्व स त पयांसीति द्वाभ्यां स्थालीपाकस्य ॥३॥ व्र । आ यभागान्त आप्यायस्व स ते पयासीति चरो प्रधानद्वय हुवा । केषाचिमते । अभ्यावर्तस्वेति बालमभ्युदानयेत्॥ नवो नव इत्युपस्थानम् ॥४॥ दे। नवो नव इत्यनेन मत्रेण चद्रमस उपस्थान कर्तयम् ॥ व्र । यथादित्य नवो नव इति द्वाभ्यामुपस्थानम् ॥ 1 Th Ms of De ap la मक्ष पाता मातरिश्वा। 2 T} s s tra on which Devap la g ves no spec al commentary i ot found in the Bombay text of B the Lahore M there is a rest of it Br mentions ne ther the Va tra (wh ch are tak from the Ehacahram see Ve 1 Meded der Kon Akal v Wet te Amsterdam Afd Lett Ve Reeks 4c deel page 489) The sftia s 11 s ing also in four of the rcakas consulted by me 3 स्वेति the Mss of Deva pala Br has only आप्यायस्वेति द्वाभ्यां स्था 4 rhe Mss of Devap la insert जुहोति । 5 Here a real difference bet ween Br and Devap la According to the first the siltra runs यथादित्य नवो नव इत्यु । Nearly all the Mss (except the Berhn and Stein reakas) insert चद्रमस after उपस्थानम् ।

·१५२ काठकगृह्यसूत्रे ३८ । ५-४० । १॥ (३ । १४।५-१६।१॥) प्रकाशो दक्षिणा ॥ ५॥३८॥ (३।१४) दे० । प्रकाश आदर्शो दक्षिणा दातव्या ॥ ब्र । अधीवास उत्तर वासो दक्षिणा । ऋतुतिथियागादित त्रसमाप्ति ॥ षष्ठे मास ऽन्नप्राशन दतषु वा जातषु ॥ १॥ दे०। प्रसवादारभ्य षष्ठ मासे बालस्यानप्राशन कत यदतेषुवाजातेषु॥ सर्वाणि हविष्यान्नानि सयूय । आयुर्दा दव घृतप्रतीक इति हुत्वानपते अन्नस्येत्येतयैव कुमारमन्न प्राशयेत् ॥२॥३६॥(३।१५) ब्र० । सयूय साधयित्वा। अन्नपतये जुन निर्वपामात्यत्रान्नप्राशने निवाप । आज्यभागान्त आयुदा इति स्रवेणा यस्य जुहोत्यनपत इति स्थालीपाकस्य । तत ऋतुतिथ्याद्याश्रावितान्त सस्थाप्य सवान सा सर्वमन्न चेकत उदधृत्यानपत इत्यनयव कुमारमन्न प्राशयेत् ॥ तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्ठगत चूडा कारयत ॥१॥ दे० । ज मन प्रभृति यस्तृतीयो वषस्तस्य भूयिष्ठभागे गते सति चूडा कर्म कर्त याअर्धमवधि कृत्वा सप्तमो मासोभूयानण्मस्तु भूयिष्ठ । तस्मिन्गते नवमे मासि कर्तय । दक्षिणास्नानादिकमपि । न स्वय fo 7 -'11 । t - 11 Bf Dy la le la अधि ( or अधी ) वासो नक्षिणा 1t] al o t1 rb g St n nd BI ) II M ID मास्यन्न | t p BI telly HI (P p (10) a0 url 3 I A 1 tl ond १ 1ि ka graniana ti ot] M of D vap ] सर्वा यन्नानि tl tl V + B It o of the खुवणा याहुतार t] I All स्त्रवण 5 11 B Itl St 1. स्येति मन्त्रेण tleM of Deva p 1 । भूयिष्ठगतेषु । Bo luy M of B (the L hore भूयिष्ठे गते) I thP a d Ste caha Tlu DA स्नानाद्विदपि CD fi t ha | but 1 letion alore दा R नानविटापि cp 11 2 0 ith a gn of ·काठकगृह्यसूत्रे ४०।२-५॥(३ । १६ । २-५॥) १५३ पित्रा कर्तव्यमिति णिचोक्तम् ॥ छ । तृतीये वर्षे चूडा पञ्चमे वेति शङ्खलिखितौ । तृतीयस्य वर्षस्य मासाष्टकेऽतीते भूयिष्ठमित्याहु ॥ आ० । जमप्रभृति तृतीयस्य वर्षस्य भूयिष्ठेऽष्टममासि गते चूडा शिखा कारयते । विद्वानपि पिता अन्येन का विदुषा ॥ दक्षिणत कपुजा वसिष्ठानाम् ॥२॥ दे । कपुजा चूडा । सा वसिष्ठगोत्रसभूताना दक्षिणे शिरसो भागे कर्तया॥ आ० । तावदुच्यते यादृशी शिखा । दक्षिणत शिरसो दक्षिणे भागे एका कपुजा शिखा वसिष्ठाना । येषा वसिष्ठप्रवरस्तद्वोत्रा सर्व एव वसिष्ठा । चतसृषु पक्षिकास्वाधीता ॥ उभयतोऽत्रिकश्यपानाम् ॥ ३॥ दे० । उभयो शिरसो दक्षिणोत्तरभागयोरत्रिगोत्रे कश्यपगोत्रे च जाताना शिखा कर्तया॥ आ । शिरस उभयत पार्श्वतोऽत्रिप्रवराणा कश्यपप्रवराणा च ॥ मुण्डा भृगव ॥४॥ है। भृगुगोत्रजा मुण्डा नि शिखा कर्तया ॥ आ० । सर्व शिर अशिखा । सप्तस्वपि पक्षिकासु ॥ पश्चचूडा अङ्गिरस ॥५॥ दे० । आशिरसगोत्रे ये जातास्ते पञ्चचूडा कर्त या ॥ आ० । पञ्चशिखा अङ्गिरस पञ्चदशविधा अपि । । 1 यिष्टेष्टमासि the Ms 2 Th 18 Br (Bombay M ) Al of th 11 of Devap la A and the Ste n and Berlin rcakas at the L ho e Vs of Br the Parisian caka and of the Ms of Derap la CT and fi t hand of D cp Samska rakaust ibha fol 111 a G l yasa graha II 40 Madana prj ta pace 3f1 3 Cp Ad on sūtra 4 4 आदि the Mss of Devapāla exc D first hand ( अलि ) चूडागिर the Bombay Ms of Br ·१५४ काठकगृह्यसूत्रे ४०। ६-१०॥ (३।१६ । ६-१०॥) वाजिमेके ॥ ६॥ दे० । वाजिमेके इच्छन्त्याङ्गिरसाना । वाजि केशपक्ति ॥ आ० । वाजिमेके मयन्ते । केशपक्तिमङ्गिरसा चूडापक्तिं वा ॥ मङ्गलार्थ शिखिनोऽये ॥ ७॥ दे०। ये कथितास्तेभ्या ज्ये ऽगस्त्यविश्वामित्रादिगोत्रजास्ते शिखिनो भवन्ति । किमर्थ । मालार्थ। नि शिखत्व त्वमङ्गलधर्मोऽरिष्टहेतु। तथाच पठन्ति । अमेध्यमेतच्छिरोऽशिख । यत्र बाणा सपतति कुमारा विशिखा इवेति निन्दावाद । यमूल शिखाकमस्मरणम् ॥ आ० । सशिखा अपि भवन्त्युक्तब्यतिरिक्ता विश्वामित्रागस्त्या । मङ्गल धर्मस्तदथ । यत पठ्यते । अमेध्य वा एतच्छिरो यदशिखम् ॥ यथाकुलधर्म वा ॥ ८॥ ६० । कुलधमानतिक्रमण वा एकशिखत्यादि कतय । कुलाचारा णामपि धर्मत्वन स्मरणात्- यनास्य पितरो याता येन याता पितामहा । नन यायात्सता मार्ग तेन गच्छन्न रिष्यति ॥ शुद्धपक्षस्य पुण्याह पर्वणि वा यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभि हुत्वा । आयमगात्सविता क्षुरेणोष्णेन वाय उदकन एहि । आदित्या रुद्रा वसव सचेतस सामस्य राज्ञा वपत प्रचतस इत्युष्णा अपा ऽभिमत्रयत ॥४॥ प्र०। अत्राज्य हवि । आ यभागान्त हुवा आयमगादित्युष्णा अपोऽभि मत्रयेत् ॥ आ० । शुद्धपक्षस्येति व्याख्यात' आज्यभागान्त हुत्वा आय० ऽभि मत्रयते॥ उष्णाश्च शीताश्च समेत्य सर्वा बृहस्पति सविता सत्यधर्मा तद 1 2 R I 10 17 m धर्म अरिष्टहेतुस्तथा the Mes Vanu IT 118 4 See on XI ) ·काठकगृह्यसूत्रे ४० । १०-११ ॥(३।१६ । १०-११॥) १५५ नुमन्यताम् ॥ आर्ददानव इत्यभ्युन्देत्' । आईदानव स्थ जीव दानव स्थोन्दतीरिहैनमवताप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्चस इति ॥१०॥ दे । उष्णाश्चेत्यादिना वर्चस इत्यन्तेनाभ्यु देत् । उन्दीक्लेदने ।माण वकस्य शिरोऽभिमत्रिताभिरद्भि प्रक्षालयेदित्यर्थ ॥ ब्र । उष्णाश्च शीताश्चादानव इति च वर्चस इत्यन्तानुमत्रितोदकेन कुमारस्य केश न क्लेदयेत् । उदन्तीरिहनमवतेत्येव प्रयोग ॥ आ । उष्णाश्च शीताश्चेत्यादिना दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्यन्तेनाभ्युन्दे च्छिरो माणवक्स्य ॥ दक्षिणे केशान्त ओषधे त्रायस्वति दर्भमन्तर्धाय स्वधित इति' क्षुरेणाभिनिधाय येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणा वपतेदमद्यायुष्माञ्जरदष्टियथासदयमसौ ।। यन धाता बृहस्पतरेनेरिन्द्रस्य चायुषे ऽवपत् । तनास्यायुषे वप सुश्लोक्याय स्वस्तये ॥ येन पूषा प्रजापतेरग्ने सूर्यस्य चायुषेऽव पत् । तेनास्यायुष वप सुश्लोक्याय स्वस्तये ॥ येन भूयश्च 6 1 Th the r dat of the it a a given by Br ( 10 however in ert as do th Ste n and Berl n caka alt अभ्युत् दक्षिणे केशा ते । By Devapala the Mantra आद्र given d rectly full and followed by इत्यु देत् । without F but see hi Bh $ya The Mantra occur ng in the k thaha (II 1 856) } giv n akalap thena because of the ha 2 Dh tupatha XXIX 20 3 केशान्ते all + It is notewo thy that all the Mss of Devap la omit इति reading how ver the sandh form स्वधित । 5 Thus the Berlin Tuebingen and Parisian rcakas on arrunt ब्रह्मणो the other Mss 6 वपत् Br and the Stein Tuebi ngen Berlin rcakas 7 Br the Stein and the Tuebingen rcakas add to these Mantras also अयमसौ।

·काठकगृह्यसूत्रे ४० ॥ ११ ॥ (३ । १६ । ११॥ ) रात्री' ज्योक्पश्या च सूर्यम् । तेनास्यायुषे वप सुश्लोक्याय स्वस्तय इति प्रदक्षिणा प्रतिदिश प्रतिमन्त्र दर्भक्षुरकर्म ॥११॥ दे। शिरसो दक्षिणभाग ओषधे त्रायस्वनमिति मत्रेण दभम तर्धाय स्वधिते मन हिंसीरित्यनेन चुरेणाभिनिधायावरभ्य सदभान् केशा येनावपदित्यादिभिश्चतसृभिरनुभिर्दक्षिणभागादारभ्य प्रदक्षिण यथा भवति तथा प्रतिदिश प्रतिमत्र दर्भभुरकर्म कर्त यमृत्विजा । आधया दक्षिणभागे द्वितीयया पश्चिमभागे तृताययोत्तरस्मिश्चतुर्थ्या त्वग्रे॥ ब्र० । ततो दक्षिणत शिरसि प्रागन दभ केशान्तहितमोषधे त्रायस्वन मिति निदधाति । स्वधित इति केशेषूपरि थुर प्रागग्रमेव । येना वपदति किंचिमात्र वपति । असाशदस्थाने कुमारस्य प्रथमान्त नाम । यथा । जरदर्घ्यिथासदय विष्णुशर्मा । प्रपततो मा ते केशाननुगादिति सुहृत् परिगृह्णाति।तत पश्चाध एवमेव धुरावु दगग्रौ निधाय यन धातेति वपेत् । उत्तरतश्चव प्रागग्रा मथुरा निधाय येन पूषेति वपेत् । पूवाध एवमेवोत्या निधाय येन भूय श्रेति भुरकर्म ॥ आ। दक्षिणे केशान्ते दक्षिणत केशमूले । ओषधे त्रायस्वनमिति नभमन्तर्धाय विविच्य कशान् । स्वधित इति शुरेणाभिनिधाय नभ । येनावपदिति त्रिष्टुभा नामान्तया वपति सदर्भा केशान् । प्रथमात माणवकस्य नाम । तत पश्चाप शिरस ओषधे त्रायस्व नमिति दभणान्तधान । स्वधित इति शुरेणाभिनिधान । येन धाता बृहस्पतरिति वपन । एवमुत्तरत । येन पूषेति तु वपन । एव पुरस्तादर्भधुरकर्म येन भूयश्चेत्यनुप्रभा वपन । तदेताश्चतस्त्र ऋच पठिता ॥ यत्क्षुरेण वर्तयता सुपेशसा वप्तर्वपसि केशान् । शुधि शिरो 1 रात्री B Itle St a 1 Bel rcah 2 Cp pl 011 pan lot 3 C] previou page note | + वैव- मेवोदगग्रौ the Bombar M Ement ] नामत-या the lis ·काठकगृह्यसूत्रे ४० । १२-१५॥ (३ । १६ । १२-१५॥) १५७ मास्यायु प्रमोषीरिति लौहायस' क्षुर केशवापाय प्रयच्छति ॥१२॥ है । यत्पुरेणेत्यादियजुषा नापिताय क्षुर ददाति । लोहायसमिति शस्त्रान्तरजातिविशेषस्य सक्षा नापित प्रसिद्ध । अन्ये तु धुर ग्रहणेनैव लोहत्वस्य सिद्धत्वात्स्तुत्यथ लोहग्रहण चेत्याहु । अतितैक्षण्यादिगुणभाजा प्रशस्ततमेने यर्थ ॥ आ । एवमृविङमत्रवत्कृत्वा नापिताय शुर प्रयच्छति यक्षुग्णेति यजुषा । लाहायस न ताम्रायसम् ॥ मा ते केशाननुगात्तेज एतत्तथा धाता दधातु ते । तुभ्यमि द्रो बृहस्पति सविता वर्च आदधुरिति प्रपततो ऽनुम त्रयते ॥१३॥ २० । अनया पुरस्ताबृहत्या केशापतत अनुमत्रयते ॥ व्र । मा ते केशानिति प्रपतत केशान् कुमारमीक्षमाणो जपति । सुहृत्परिग्राह्यानुप्यमाना हरितगोमये समवचिनोति ॥१४॥ । सुहृत्व पतत केशा ग्राह्या इति नियम । तानुत्यमानामुण्डमा नापतत हरितगोमयेन समिश्राकृत्य पिण्डीकरोति कचिदाचार ॥ ब्र । सुहृत्तानागोमये एकीकृय स्थापयति ॥ आ । उप्त्वानुष्यमान प्रपतत सुहृद्गृह्णाति । एव सुह परिमाह्या भव न्ति । स च सुहृद्धरितगोमये । आगोमये । समवचिनोति । मिश्रयित्वा पिण्ड करोति ॥ उप्त्वाय राज्ञो वरुणस्य केशान्सोमो धाता सविता विष्णुरग्नि । तेभ्यो निधान बहुधा वविन्दन्न तरा द्यावापृथिवी अवस्युरिति प्रागुदीची हियमाणाननुमत्रयते ॥१५॥ दे० । जनया वश्वदे या त्रिप्रभा मित्रेण प्रागुटीच्या दिशि नायमानान्के शाननुमत्रयते कर्ता॥ ७० । वपने समाप्ते उप्त्वाय राक्ष इति प्रागुदीची दिश सुहृदा नीयमा नाननुमत्रयते ॥ 2 Emended मताप्रायस 1 tl tl e Vss of Devap la the M 3 R उपवा उप्यमानान् ?

·१५८ काठकगृह्यसूत्रे ४० । १६-१८॥ (३ । १६ । १६-१८॥) अरिक्त पर्याश्रेषयत इति अति ॥ १६ ॥ ३० । अरिक्ते दूर्वालतावनस्पतिप्रभृतौ शीतप्रदेशे समाश्लेषयते केशा न्मित्रमिति श्रुत्या प्रतिपादित । श्रतिमूलमेतत्कर्मेति प्रदर्शित । यत्र याणा निष्पतन्ति कुमारा विशिखा इवेत्यादिना ॥ प्र० । तानूषरे लतादिबहुले शुचो देशे वलित्वा सुहृत्स्थापयति । आज्ये नाग्नेय्या वैश्वद या वा प्रधानम् ॥ आ० । अरित पर्याश्लेषयते । सुहृदोऽयमुपदेशो यदरिक्तसमाश्लेषण ॥ इह चाहाना दर्शनात्प्रधानस्य चादर्शनाहवताप्रज्ञायमाना आग्नय्या यजेद्वैश्वदेव्या वा । सत्यपि विक पे वैश्वदे या युक्त धातृप्रभृतीना देवताना प्रदर्शनात् । एवविधानात् स्विष्टकदाज्येनापि भवयु भयाथत्वात्॥ करें वर ददाति ॥ १७॥ दे० । ऋत्विजे घर दक्षिणा यथाशक्ति ददाति यजमान । चतुर्वषा गादाक्षणात्रयाहु ॥ प्र० । स्विकृति हुत होमकर्ने वरदानम् ॥ आ० । पष्ठोहा चतुर्वर्षा गौर इत्युच्यते ॥ पक्ष्मगुण तिलपेशल केशवापाय प्रयच्छति ॥ १८ ॥ दे० । सूक्ष्मैरूणीगुणैर्वेषित तिलपात्र नापिताय ददाति ॥ ७० । सस्थित केशप्रथनयाम्य नीललोहितादसूत्र कामार तिलमाषकसर च नापिताय प्रयच्छति॥ आ० । पक्ष्मगुणमोर्णगुणवेष्टित तिलपूर्ण शराव च केशवापाय नापिताय प्रयच्छतीयाख्यातनिर्देश । नतुलिधालिङी । तस्मानाय ददाति 1 Cp Devap la oi XLI 2 Cp LYXIII 3 3 R एववि ? + पेशल Br ad of tle Ms of Devapala. T and the Stein caha re ACD tle Parisian Berlin an l l'uebingun cahas 0 Reading uncertain perhaps नत्त 01 नर्त instead t नतु लिली could be read perhaps also लिटी or लिङ।

·काठकगृह्यसूचे ४१ । १९ । १॥ (४।१।१९।१॥) १५९ पत्स्य । तेनावाप्पूर्व दान न भवति । ददातिसादृश्यात्पात्राय चतुर्थी ॥ सर्पिष्मदन्न ब्रामणान्भोजयेत् ॥ १९॥४०॥ (३।१६ ) है ।गतार्थम् ॥ ब्र । घृतबहुल ब्राह्मणानाशयेत् ॥ दे० । चूडाकरणे ऽङ्गनिर्देशात्प्रधानानभिधानाप्रधानमाज्येनानैय्या वैश्वदेव्या वा कर्त यमित्याहु । यद्वोपसमाधायेत्यनेनाज्यभागा न्तरमुक्त तदेव प्रधान । येषा त्वग्निसस्कारमात्रमुपसमाधान तेषा पूर्व प्रधानम् ॥ आ। केचिद्यथोक्तमुपसमाधाये येतदाज्यभागान्त व्याचक्षते । जय प्रभृतिभिर्जुह्वति पुनर्जयादिहोम । जयादीनेव प्रधान मन्यन्ते । ते प्रन्या । उपसमाधानश देनाज्यभागान्तत्व सिद्ध । तवताप्रज्ञाय मानेत्यस्य विषयो वक्तव्य । दक्षिणाग्नेरेको मुकमुपसमाधायेत्या ज्यभागान्त प्रामोति । तस्मादुपसमाधानशब्देनाग्नेर्योग्यताकरण मुच्यते । समाधान तावत्स्थापन तत्समीपे । अन्यच होमसाधन सन क्रियते । इत्युपशब्दार्थ । यथोक्तशब्देन सेतिकर्तव्यता कस मत्रकमुच्यते । अग्नेर्लक्षणसमाधानमारभ्य यावदाज्येनेक्षणमुप समाधान । जयप्रभृतिभिर्खत्वेत्यनेन तत्रमुपलक्षयति । प्रभृति शब्दो ह्यधस्तमुपलक्षयति गुरु सूत्रकरणात् । तस्माद्यथैवास्माभिर्व्या रयात तथव साधीय ॥ इति लौगाक्षिसूत्रे गृह्यपश्चिकाया तृतीयोऽध्याय ॥ सप्तम वर्षे ब्राह्मणस्यापायनम् ॥१॥ दे०। जमन प्रभृति सप्तमे वर्षे गर्भाधमे ब्राह्मणस्योपायनमाचार्यसमीप गमनमेखलाबधनसस्कार प्रधानभूत । तस्मिन्हि सति श्रुति स्मृत्यधिकारी भवत्यत एव द्वितीय जन्म मर्यते - 3 वा inserted by me 1 or वन्य 2 Lndel XXXVI 4 4 R गान्तमुक्त' ·१६० काठकगृह्यसूत्रे ४१ । २-४॥ (४।१।२-४३॥) प्रथम मातृतो जन्म द्वितीय मोअिबधनात् । अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यत इति ॥ आ। सप्तमे वर्षे ब्राह्मणस्योपायन जमावधिं कृत्वा । उपायनमुपनयन मौजीवधन बटुकरण व्रतबध इयनथान्तर ब्राह्मस्येति प्राग प्युपयनाद्राह्मणोऽसा शूद्रेण हि समस्तादि ययमर्थवाद एव ब्रह्म भिर्व्याहारप्रतिषेधापरम् ॥ नवमे राजयस्य ॥२॥ दे०। आवेष्ट्यधिकरणनयेन राजा क्षत्रिय । तस्यापत्य राजन्य क्षत्रिय दारक । तस्य जमप्रभृति नवमे गर्भादशमे उपायनम् ॥ एकादशे वैश्यस्य ॥ ३ ॥ दे० । समान पूर्वेण ॥ आ षोडशाहाह्मणस्यानतिक्रम आ द्वाविंशाद्राज यस्या चतुर्विंशा द्वैश्यस्य ॥ ४॥ दे० । सर्वत्राभिविधावाड् । ब्राह्मणस्य षोडशवषान्त यावदुपायनकाला नतिक्रम ।एव द्वाविंशान्त यावषत्रियस्य। आ चतुर्विशावश्यस्य ॥ आ० । सप्तमावर्षादारभ्य यावत् षोडशस्तावदुपनयनकाल इयथ ॥ केवर प्रथमक पानुकल्पापक पकृतो विशेष । न च प्राक षोडशाद्वषा क्रियमाणे किंचि प्रायश्चित्त । आ इयभिविधा न्याप्तिन्यायात् । घधिका वेश्यस्येति गातमवचनात याविंशतिद्यधिका पूर्णा चतुर्विशतिर्भवति । तेन यावश्चतुर्विंशतिस्तावद्वेश्यस्यानतिक्रम । उपनयनकालोऽस्या षोडशादुपनयनकालो ब्राह्मणस्य नातिकामति। सप्तदशे प्राप्ते त्वतिक्रम । एषमा द्वाविशादा चतुर्विंशाद्राजन्य 1 अस्य upplel bv by me 2 Cp Man II 169 110 Vi nu mrt 18 311 the lat 1 tahe fron 14 t) adl II 3 3 R इत्यर्थान्तर ? 4 समस्ताद mast be or upt I p hap सम । 5 Thi he tat noly emend | आदित्यभिर्विधीग्याप्तिर्थायात् the M 6 Gaut di I 14 (Tir eal) विंशतिभिस्ताव the M ·काठकगृह्मसूत्रे ४१ ॥५॥(४।१।५॥) वैश्ययो । अत ऊर्ध्वमतिक्रम । अतिक्रमे सति प्रायश्चित्त । येषा द्विजाना सावित्री नानूच्यते यथाविधि । ताश्चरयित्वा त्रीन्कृच्छा न्यथाविध्युपनाययेत् ॥ स्नाताप्तकेशे यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्तुत्वा रेवतीस्त्वा यक्ष्ण कृत्तिकाश्चक्रतुस्त्वापसस्त्वा व्यतन्वत धियो ऽवयन्नव ना अमृजम् । सहस्रमन्तॉ' अभितो ऽददन्ताशीतीमध्यमवयन्नु नारीरित्यहत वासो ऽभिमत्रयते ॥ ५ ॥ है । मातश्वासावुप्तकेशो मुण्डितशिरास्तस्मिन्माणवके उपस्थिते सति। यथाविध्युपसमा पान वह्निसस्कारमुद्धतसिक्तोपलिप्तभूविशेषे स्था पन परिसवहन पयुक्षण परिस्तरण च कृत्वाय चोपनिधाय विलाप्य सवीक्ष्य दण्डमेखलादिक यथोपयोगमानीयोपनेता जय प्रभृतिभिर्ऋतुनक्षत्राद्यन्तै हुत्वा रेवतीस्त्वेत्यादिकया शक्कर्याहतम भुक्त नव वासो हस्ते निधायाभिमत्रयते ॥ व्र । शुद्धपक्षस्य पुण्याहे कुमार कृतकेशवपनमापावितमलकृतमाचार्य आमनो दक्षिणत उदङमख प्राङ्मख वोपवेश्य यथोक्तमुपसमाधाय 1 Thus the Berlin and Tuebingen r'cahas far the Ilo e Ms of Br and the Mss of Devap la अ ताम् thc B mb y M of Br 2 Thu (par) C and fir t hand of D the Lahore 'M of Br and the Ste n caka द तामनी DA दधत्ताशी tl Bomb y Ms of B The Mantrabh ya of Devap la deviates f om ths read ng t tarts from अभितोतय छन् (ep the M it ap tha. ed W nte n t page 33) a d interp ets उतति निपात । अय छन् बब यु । Th th s verse s apparently the Pa ppal da Samht (book XV) whe e t runs रवतीस्वा यक्षण कृत्तिका चक्रतुस्त्वा अभिशस्त्वा पृतन्यतु । धियो वयनवा प्रा आयुर्वत्तम् । सहस्रमता अभितो र ताशीतिमध्यमभयतु नारी ॥ Instead of चक्रतु read चकृतु and अशीति nstead of अशीती ॥ 3R समूहन 4 Emended अद्भुत instead of अभुक्त the Mss ourc f ·१६२ काठकगृह्यसूत्रे ४१॥ ६॥(४।१।६॥) परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य वसनादिक सनिधाप्य पात्राणि प्रयुज्यात् । प्रोक्षणी साधयित्वा तानि प्रोक्ष्याज्य सस्कृत्य चतु र्गहीतमुद्ध याघारादाज्यभागान्त हुत्वा रेवतीस्त्वेत्यहतमधोवासो ऽभिमत्रयते॥ आ०। एव काल विधाय शुद्धपक्षादौ स्नातोप्तकेशे माणवके । अत्र क्रमस्याविवक्षा । तेन पूर्वमुप्तकेश पश्चात्स्नात स्नातोप्तकेशे । आचार्यस्य दक्षिणमूरु प्रत्युपविछे यथोक्तमुपसमाधाय । उद्धतावो क्षितेऽग्निं समाधाय । परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीयाय निरुप्याधि श्रित्यावेक्ष्य वासो दध्यश्ममेखलाजिनपूर्वमुपसनि पाय जयप्रभृति भिहुवा । आधारादायभागान्त हुत्वेयर्थ । रेवतीस्त्वा यक्ष्णन्नि त्यनया शक्कर्याहतमनध्युषित वासो ऽनुमत्रयेत् ॥ देवीर्देवाय परिधे सवित्रे परिधत्त वर्चस इम शतायुष कृणुत' जीवस कमिति परिधापयति ॥६॥ दे० । अनेन यजुषा घास परिधापयति । पष मत्रत्रयाणा वर्णाना परिधापने साधारणोऽधोवासस । उत्तराय वक्ष्यते ऽजिनम ॥ प्रादेवीर्देवायेति प्राङ्मुख परि पापयति।म त्रमाहाध्वर्यु परिधत्ते माणवक ॥ आ। देवीर्देवायेयनेन यजुषा कमित्यन्तेन परिधापययाचार्य । परिधत्ते माणवक । कृष्णाजिनमुत्तरीय भविष्यति तेनेतद्वस्त्रपरि धान । अर्थ वासो न प्रतिषिध्यते । आशिणप्रतिषिद्ध तत् ॥ 1 तु युषित t! M I 1 Bh ya De ap la pre uppo e परिधत्त। 3 D on the marg नयेम शतायुषमित्यपि पाठ (the t t on 1 p obably to read वर्चस इम नय शता ) and to th reading the Bl ja ref + कृणातु Br and the Stein raha the beginning of th Mantra ins accord ing to the Paippalada Sa h ta (Book XV) cart afra सविने। यते the us of D vap la 6 0 अशि .

·काठकगृह्यसूत्रे ४१ ॥ ७॥ (४।१।७॥) १६३ जरा' गच्छ परिधत्व वासो ऽभूरापीवानभिशस्तिपावा । शत च जीव शरद पुरूची रायश्च पापमुपसव्ययस्व ॥ परीम सोम तेजस महे श्रोत्राय दध्मसि । यथैन जरस नयज्ज्योकछोत्राय जागरज्ज्योक्छोत्र ऽधि जागरदिति ब्राह्मणस्य । परीममि द्रमो जस महे क्षत्राय दध्मसि । यथैन जरस नयज्ज्योक् क्षत्राय जागरज्ज्योक क्षत्रे ऽधि जागरदिति राज यस्य । परीम मनु मायुष महे पाषाय दध्मसि । यथैन जरस नयज्ज्योक पोपाय जागरज्ज्योक पोष ऽधि जागरदिति वेश्यस्य । परीद वासो ऽधिथा स्वस्तये भवापीवानभिशस्तिपावा । शत च' जीव शरद सुवारो वसूनि चोग्रो विभजस्व जीवन्निति परिहितवासस मनुम त्रयते योगे योगे युवा सुवासा इति चैताभ्याम् ॥७॥ दे० । जरा गच्छे यादिभि परिहितवाससमनुम त्रयते इत्यादि यदर्शन । न वेवमाचार आचायाणा नापि मत्रलिङ्गमेवमिति योऽन्यथा (tra g ve Pa sia a 1 T ac orl g to Br as th M of Der apala gi e only its Bh ya and thei the Mantra sepa itely Moreover Devap la c m ects the la t word 1 hi h follow after अनुमत्रयत v th th nat s tra In the cha we fi doly जरा गति पञ्चभि परिहितवाससमनु मयते th th Ma ta ind aga परिहित । 2 D vap la (and lis Bh $ya 3779791 । आपावा प्रवृद्धा भवेति) Br and the Berlin Tb igen and Pa al भूर्वा पोवान (ad thus also the Pa pp S booh XV) but n the fifth Ma tra they real all a g ven above 3 धिधा DA and accord ngly the Bl sya पर्यधिधा पय यधा आधिक्येनोत्कर्षण परिहितवानसि। 4 g ven by the Tueb gen and Stein cakas only It s not lear wh ch v ew of Id tyadarsana i d approved by Dev ap la But pe haps instead of इत्यादिाभ t was h s ntention to say इति पञ्चभि ।

·१६४ काठकगृह्यसूत्रे ४१॥ ८॥(४।१।८॥) कार्या' । एककस्यासाधारण इयेकैकस्य वासस परिधापने मत्र प्रय। तत्र देवार्देवायेत्येको वणत्रयसाधारण । जय गच्छेति द्वितीय साधारण परिधापने । परीममियादीना त्रयाणा यथाक्रममेकैकस्य साधारण इत्येकैकस्य प्रय परिधापने मत्रा ॥ ७०। जरा गच्छ परीम सोम परीद वासो योगे यागे युवा सुवासा इति पञ्चभि परिहितवासस ब्रह्मचारिणमनुम त्रयते । परीम सोममि त्यस्या स्थाने परीममिद्रमिति राजन्यस्य । परीम मनुमिति वश्यस्य । आ। ततो जरा गच्छेति पञ्चमि परिहितवाससमनुम त्रयते माणवक । अनुमत्रण नाम तचथुस्तन्मना मात्र ब्रवीति । द्वितीया वण यव स्थाया प्रयोग । परीम सोममिति ब्राह्मणस्य द्विताया । पराम मिन्द्रमिति राजन्यस्य । परीम मनुमिति वैश्यस्य । तृतीयाद्या सर्वेषाम् ॥ अग्निमभिदक्षिणमानीयेश्मानमातिष्ठा मेव त्व स्थिरो भव । कृण्वन्तु विश्वे देवा आयुष्टे शरद शतमिति दक्षिणेन पदाश्मान मास्थापयति ॥८॥ दे०। योगे योगे इत्यनेन युवा सुवासा इयनेन मत्रेण अग्निं लक्षणी कृय प्रदक्षिण यथा भवति तथा माणवकमानीय एह्यश्मानमा तिष्ठेति मत्रेणापमान दक्षिणन पटा आस्थापयति अधिष्ठापयत्या चार्य ॥ प्र०। ततो वासस परिधाननिमित्तमाचमन ब्रह्मचारिणकारयित्वा यशा पवीत परम पवित्रमिति ब्रह्मसूत्र परिधापयति । यज्ञापवात परम पवित्र प्रजापतय सहज पुरस्तात् । आयुष्यमग्रय प्रतिमुश्च शुभ्र यज्ञापवात बलमस्तु तेज । आचार्य एवत मत्रमाह । यज्ञस्योप 2 2 oध 1 Tle ord 10 ny rehen bl to n the M ---The Tre परीद वासा धिया यागे यागे and युवा सुवासा are meant ot 10 4 This Mantia belong to the hatha text probably th Arab yaka cp Schroeder Die Ineb ngen hatha hand chriften page 23 3 Up pge 163 ·काठकगृह्यसूत्रे ४१ । ९-१० ॥ (४।१।९-१०॥) १६५ पीतमसि यज्ञस्य त्वोपवातेनोपनह्यामीति यदा स्वय परिदध्यात् । तत कृताचमन पवित्रपाणिमग्निमभिदक्षिणमानीयेश्मानमिति प्राडाख दक्षिणन पदाश्मानमास्थापयति ॥ आ । तत परिहितवाससमनुमत्रित यज्ञोपवीतिनमग्निमभिदक्षिण मानीय यज्ञोपवीत परिधापयति । मैत्रायणीयके। उप्तकेश खातोऽल तो यज्ञोपवीयाचार्यसमीप उपविशति । तत्र प्रागपि वास परिधा नायज्ञोपवीती । पाश्मानमातिष्ठेत्यश्मानमाक्रमयति दक्षिणेन पना॥ मम व्रते हृदय ते ददामि मम चित्तमनु चित्त ते अस्तु । मम वाचमकतो जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मह्यमिति नाभि दशादूर्ध्व पाणिनोन्मार्टि ॥ ९ ॥ दे । मम व्रत इत्यादिना मत्रेण नाभेरारभ्य शिखात यावद्ब्रह्मचा रिण आचार्य उन्मार्षि॥ ब्र । मम व्रत इति पाणिनोवाङ्गुलिना नाभिदेशादारभ्योध्वमा शिरस उमार्टि॥ आ०। मम व्रत इत्यनया त्रिष्टुभा तमाचार्य उमार्टि शोधयति । दधिक्राव्ण इति त्रिर्दधि भक्षयित्वा ब्रह्मचयमागामुप मा नय स्वों भूर्भुव स्वरिति वाचयति ॥ १० ॥ दे० । ब्रह्मचारा वक्ति तमाचार्यो वाचयति ब्रह्मचर्यमिवादि स्वरित्यन्त । किं कृत्वा । आचातो ब्रह्मचर्यमित्यादि ब्रह्मचारी पठति गुरुपाठित सनिति तात्पयम् ॥ p th 1 Th Mat y 1 yaha h re ef rd to probally the Va avao hya tr t rt I 22) Th word are not quoted but th authority ited to ind at the mo ment of the yajnopavitadh rana Br th Parisian Berlin and Tueb ngen reaka. insert here तत कृताचमन in Ad there is no trace of them but Devapala seems to allude to them 3 oमित्याह the Mss ·१६६ काठकगृह्यसूत्रे ४१ । ११-१२ ॥ (४।१।११-१२ ॥) ब्र० । दचित्राण इात त्रिर्दधि प्राशयित्वा । तत कृताचमन ब्रह्मचर्य मागामुप मा नयस्वेति वाचयित्वार्षादिक स्मृत्वा कृतपाटोप सग्रहण प्रत्यड्मुख पश्चादग्नेर्दर्भेष्वासीन प्रणव व्याहृताश्चाध्यापयति ॥ आ०। दधिक्राण इयनया त्रिर्दधि भक्षयति । ब्रह्मचर्यमागामिति या हत्यन्त वाचयति । अध्यापयतीत्यर्थ ॥ इय दुरुक्तात्परिवाधमाना वर्ण पवित्र पुनती म आगात् । प्राणा पानाभ्या बलमाभजती सुखा दवी सुभगा मेखलेयम् ॥ ऋत स्य गोत्री तपस्तस्त्री प्रती रक्ष सहमाना अरातिम् । सा न समन्तमनुपरहि भद्रे भारस्ते मेखल मा रिषाम ॥ श्रद्धाया दुहिता तपसो ऽधि जाता स्वसर्षीणा मत्रकता बभूव । सा मा मेखले परिरेरिहस्व मयि धेहि तप इद्रिय चेति वाच यन्मेखलामावधीते ॥ ११ ॥ दे। इय दुरुक्तादि यादिका त्रिष्टुभो वाचयनाचार्यों मेखलामावधीत। ब्रह्मचारी वक्ति गुरुवाचयति ॥ ७०।तत इय दुरुक्तापरिवाधमानति वाचयन्मेखला त्रि प्रदक्षिणमा बध्य ॥ आ० । तत इय दुरुक्तादिति तिस्रस्त्रिष्टुमो माणवको वक्ति । आचाया वाचय मेखलामाबनीते॥ मौजी त्रिवृत ब्रामणाय प्रयच्छति मौवीं धनुा राजन्याय सौत्री वैश्याय ॥ १२ ॥ 1 page 4 1 Dap l ral d expla ns सखा but ee al o the Mchhal br hmi ant 11 en Veded 2 Thu th Láho e M of Br the Piri la caz anl D ap la in h Va trab! I all th other देहि । 3 Thi thi Lahore M of Brth Beil and Stein rcakas ep ad on Ttra 1 gratia th Boml M of Br and th Pa i an Icaha The M of D vap la granita 4 Sic! नि परिहत्य the Bombay M 6 त्रिवृतां all ere ad ·3 काठकगृह्यसूत्रे ४१ । १३ ॥ (४।१ । १३॥) १६७ दे ।माजी सप्तमुञ्जनिर्मिता त्रिवृता त्रिगुणवेण्तिा बिभ्रद्विजस्तु नवक'। तत्र त्रिवृता यूप परिवीयेत्यादा रजोस्त्रिगुणाया त्रिवृच्छन्द त्रिवृत्स्तोम इयादो त्रिवृच्छब्दो नवके । इहापि रजोस्त्रिगुणाया त्रिवृच्छद । तथा सदाचारात् तेन भ्रात्या केचिन्नवगुणा मेखला याचक्षते । मूर्वो नाम तृणविशेष । तस्य विकारो मोवी । ता धनुज्या पनुष प्रसाय गुण राजयाय प्रयच्छति । सात्री वश्यस्य। सामान्याभिधानेऽपि स्मृत्यनुसारेण कसिसूत्रमयीमाना प्रयच्छति ततो बनीयादिति क्रमो बोद्धय ॥ आ । किभूता । माजी सप्तमुजा त्रिवृता त्रिगुणा त्रि परिवृता च ब्राह्म णाय प्रयच्छति । पूर्व ददाति पश्चात्त वाचयन्नावधीते । त्रिवृन्छब्दो नवके सवत्र वेटे । शुष्कमामासकास्तुस्तोमविषय नवकमिच्छन्ति । त निधीतवदत्वात्परार्थानभिज्ञत्वाचावधीरणाया । यतो मेखला मधिकृत्य श्रुति । त्रिवृद्भवति त्रिवृता व स्तोमेनेति' मेखला गत त्रिवृत्त्व स्तोमे नवकेन स्तूयते । तथा नवाश्रिमभिचरणीया कुर्या त्रिवृद्वज इति । मार्वी मूर्वा गुच्छविशेष श्रापवतादो प्रसिद्ध । तत्कृया ज्या नुर्गुण राजन्याय धनुष अपनीय । सात्री वेश्यस्य सयपि विशेषे शणसूत्रकृताम् ॥ चित्तस्य समोऽसि दैव्यो ग्रथिरसि मा विस्रस इति ग्रन्थि कृत्वा मित्रस्य चक्षुर्धरुण बलाय तेजो यशस्वि स्थविर समृद्धम् । अनाहनस्य वसन चरिष्णु परीद वाज्यजिन दध ऽयमिति वाच । 2 Tl 1 tl P oe pr bably 1 Part of a loha ? eme ld ( p ht XXVI 6 128 164 anazo t! V ted from the yaj as itra 3 त्रिवृछ7 ATD 4 See Kth XXIII 4 1810 5 R Ing (p rtly ffaced) uncerta n 6 Se Kth XIX f 716 7 After grat tle Bombay Ms of Br ns त्रिगुण प्रवरसख्यया वा they are f und also in the Ste n- not in the Parisian cakas nor in the Lahore Ms of Br ·१६८ काठकगृह्यसूत्रे ४१ । १३-१५ ॥ (४।१ । १३-१५ ॥) यत्रणेय चर्म ब्राह्मणाय प्रयच्छति वैयाघ्र राजन्याय रौरव वैश्याय ॥ १३ ॥ दे। चित्तस्य समो ऽसीत्यनेन मत्रेण मेखलाप्रथि कृत्वा । शिखा वद्यथाकुलप्रसिद्धि । त्रिवृता प्रथिनैकेन त्रिभि पञ्चभिरेव वेत्या दिस्मरणात् । मित्रस्येत्यादि वाचयनणेय कृष्णमृगस्य सबधि चर्म ब्राह्मणाय प्रयच्छति राजन्याय व्याघ्रचर्म रुरुचर्म वेश्याय । मेखलग्रथो चर्मदाने च त्रयाणा साधारणो मत्रौ ॥ ब्रा चित्तस्य समोऽसीति त्रिगुणं प्रवरसख्यया वा प्रथि करोति । द्विप्रवरादीना मत्रावृत्ति । मित्रस्य चक्षुरित वाचयन्नजिन परिधाप्य ॥ आ। चित्तस्य समोऽसीति प्रथि कृत्वाचार्य त्रिवृत । अनेकमपि प्रघरव्यवस्थाया । स्मृते' तथा च ममु - मौजी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । त्रिवृता प्रथिनैकेन त्रिभि पञ्चभिरेव वा ॥ मित्रस्य चक्षुरित्येता त्रिभ वाचयन्नेणेय चर्म ब्राह्मणाय प्रयच्छति। एणी कृष्णशारी । तस्याश्चमैणेय । रारर रुरुचर्म वेश्याय । तदुत्त रीयम्॥ तचक्षुरित्यादित्यमुपस्थापयति ॥ १४ ॥ ब्र० । तच्चक्षुरिति वाचयित्वादि यमुपस्थापयति ॥ आ० । उपस्थापयति । माणवक उपतिष्ठते ।। का नामासीत्युक्तेऽभिवादन प्रोक्तेऽसा अह भो इति प्रत्याह।।१५ दे। गुरुराह को नामासीति । क इति प्रजापतिनाम । तथा व 1 See Manu II 43 2 मत्रवृत्ति the Ms 3 Read perhaps at (belong ng to the preced ng passage) 4 Manu II 42 and 43 5 Thus DCT (w thout the avagraha) a Br the Stein Parisian and a Bombay reaka असाव A ·काठकगृह्मसूत्रे ४१ । १६ ॥ (४।१।१६ ॥) ब्राह्मण को नामासीति प्रजापति को नामेति । वेदप्रहणाभि मुखत्वात्प्रजापतिरिवासीति स्तुतिच्छलकेन । साक्षाद्धि प्रश्नोऽय प्रतिवचनविधानात् । गुरुणा पृष्ट शिष्योऽभिवादयते। स्वनामोच्चा रणेन असावित्युक्ते नाम प्रतीयात् । विष्णुमित्रोऽहमभिवादये भो इति ब्रह्मचारिणाभिवादितो गुरु प्रत्यभिवादनमाह । पुतान्तप्रति वादे प्रश्न इति स्मृते । आयुष्मानेधि सोम्य विष्णुमित्रा इति स्मृतेरपि । आयुष्मानेधि सोम्येति वक्तव्योऽत्याक्षरे प्लुत इति ॥ व्र । तत को नामासीत्याचार्येणोक्त पदावुपसगृह्याभिवादये देवशमाह भो इत्येव प्रत्याह । आयुष्माभव सोम्य देवशर्मानित्येव प्रत्य भिवादनम् ॥ आ० । को नामासीयाचार्येणोक्ते अभिवादने प्रोक्ते । अभिवादय इत्युक्ते असावियत्र स्वनामोक्त्वा । अह भो इति प्रत्याह । को नामासी त्याचार्य पृच्छति । माणवक अभिवादये यशर्मा अह भो इति प्रतिवक्ति । अत्राचार्य प्रत्यभिवादयेदिति स्मृते । आयुष्माभव सोम्य देवशर्मान् ॥ देवस्य त सवितु प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्त गृह्णाम्यसा उपनये ऽसौ । सविता ते हस्तमग्रहीदग्निराचार्यस्तव । कस्त्वा कमुपनय ऽसौ काय त्वा परिददामि । कस्य ब्रह्मचार्यसि । प्राणस्य ब्रह्मचार्यसीति प्रत्याह ॥ १६ ॥ दे । आचार्यों ब्रह्मचारिणो दक्षिण हस्त दक्षिणेन हस्तेन विवाहोत विधिना गृहाति । देवस्य त इत्यादिना हे ब्रह्मचारिन् विष्णुमित्र अहमाचार्यों हरिशर्माभिधानस्त्वामुपनये इति शिष्य स्वनाना सबोध्य स्वनामोच्चार्य गृहातहस्तो गुरुब्रवीति । एकोऽसाविति शब्द शिष्यसबोधन द्वितीय आचार्यनामोपलक्षणाथ । सविता परिदधामि । गृहीतहस्त एवाचार्य आह । कस्य प्रत्याह । कस्य 1 V z the Upanayana br hmana see Versl en Meded Kon Ah v W Afd Lett Ve R IVe dl (1920) page 490 2 Th s 1s written Oशर्मन् । with ३ above the last akhara 3 Opra the Ms 4 Has an ta fallen out ? 5 See XXV 21 6 Devapēla reads constantly thus instead of ददामि।

·काठकगृह्यसूत्रे ४१ ॥ १७ ॥ (४।१।१७ ॥) प्रजापतेर्ब्रह्मचार्यसीति भङ्गिप्रश्ने आचार्येण कृते सति शिष्य प्रत्याह प्राणस्य ब्रह्मचारी अस्मि भवामीत्युपगम्य भगथव प्रत्युत्तर । प्राणो हि प्रजापतिरेव जगसूत्रभूत । तथा च श्रुति -हरणगर्भ पुरुषो महास्त्व प्राणो जगसूत्रमनादिरिद्र । बोध शुचिर्घर्मतर न्तरामा तथा विधाता जगतोऽस्य देवेति ॥ प्रातत प्रत्यभिवादनादनन्तर देवस्य त इति दक्षिणेन नीचा हस्तनोत्तान दक्षिण साङ्गष्ठ ब्रह्मचारिहस्त गृह्णाति। अत्रासाश दस्थाने सबुद्धयन्त नाम सर्वत्र ब्रह्मचारिणो ग्राह्य । यथा। देवस्य ते सवितु प्रसवेऽश्वि नोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्या हस्त गृह्णामि देवस्वामिन् । उपनये देव स्वामिन् । अत्रासौशदे स्व नामाचार्यों गृहातीति केचिद्वदन्ति । मीमासकास्तु नैत म य ते । तत सविता ते हस्तमग्रहादियादि गृहीतहस्त एवाचार्यो वक्ति । कस्त्वा कमुपनये देवदत्त इत्येव प्रयोग ॥ आ० । देवस्य ते सवितु प्रसव इति माणवकस्य हस्त गृह्णाति दक्षिणेन दक्षिण परिभाषात । असावुपनये इत्यत्राचाय स्वक नाम गृह्णाति ततो माणवकस्य सबुद्धधन्त । यथा । हस्त गृह्णामि मत्र उपनये मत्र । गृहीतहस्त एवाचार्यो वक्ति सविता ते हस्तमग्रहीदिति । तत काय त्वा परिदधामि कस्य ब्रह्मचार्यसात्याचार्येणाक्ते प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मीति प्रतिवति ॥ प्रजापतये त्वा परिददामि । देवाय त्वा सवित्रे परिददामि । बृहस्पतये त्वा परिददाम्यसौ । देव सवितरण ते ब्रह्मचारी त गोपायस्व दीर्घायु स मा मृत । अग्निपुत्रैष ते । वायुपुत्रैष त । सूर्यपुत्रैष ते । विष्णुपुत्रैष त । ब्रह्मपुत्रैष ते ब्रह्मचारी त गोपायव 1 ACT a l fir t hanl of D सि । not k ow from a y Salt 3 Tl 1 1 1 and Dev apala 4 धामि el t me D ap la (and 5 Thi Br a d f the of Devap la A the other [ of Derap la m here and in the following prat has एष ते। ) Ti s verse S vh follo is hi 11) ·काठकगृह्यसूत्रे ४१ । १७-१८ ॥ (४।१।१७-१८॥) १७१ दीपायु स मा मृत' । ब्रह्मचार्यसि । अपा ऽशान । कर्म कुरु । दिवा मा सुषुप्सी । वाच यच्छ ॥१७॥ २० । असावित्याचार्यनाम प्रदर्शनार्थ । इदानी गहीतहस्तमेनमनु शास्ति । ब्रह्मचायसि यच्छ । गुरुराह ॥ व्र । प्रजापतये त्वा परिददामीति नवभि सानुषगगृहीतहस्त एव देव ताभ्य परिददाति । प्रजापतये त्वा देवाय वा बृहस्पतये त्वेति त्रय । बृहस्पतय त्वा परिददामि विष्णुदत्तेत्यव प्रयोग । देव सवितरेष ते ऽग्निपुत्र वायुपुत्र सूर्यपुत्र विष्णुपुत्र ब्रह्मपुत्रेति षट् । तता ब्रह्मचायसाति पञ्चभिरनुशास्ति । बाढमिति प्रत्याह ॥ आ। तत प्रजापतये वा परिदधामाति नवभि सानुषङ्ग परिददाति स्वताभ्य । गृहीतहस्त एव यतो हस्ते गृहीत्वा लोके रक्षाथ परिपायते । असाशदस्थाने सवत्र माणवकस्य नाम सबुद्धयन्त। अग्निपुत्र वायुपुत्र सूर्यपुत्र विष्णुपुत्र ब्रह्मपुत्र इतेत्येषड्गानुषड्गा आद्यास्त्रय ।तत पञ्चभिरनुशास्ति । ब्रह्मचार्यसि । इदानी ब्रह्म चारा भवसि देवदत्त । प्रागुपनयनात्कामाचारवादभक्ष आसी । अद्यप्रभृति नियमवाभवसीयथ । तदुक्त । उपनयनप्रभृति व्रत चारी स्यादिति । अपो ऽशान । अद्यप्रभृति उपस्पशन कुरु । नित्य शुचिर्भव । कर्म कुरु । नत्यक शुश्रूषामध्ययनमग्नीधनभैक्ष चरणादि च । दिवा मा सुषुप्सीरिति दिवास्वप्ननिषेध । वाच यच्छेति । अनृतामपि प्रिया चारुषता वाच मा वोच । अत्र प्रत्येक बाढमित्युपगम ॥ मेधा मामिति वाचयति । मधा मह्यमगिरसा मधा सप्तषया ददु । मेधामग्निश्च वायुश्च मेधा धाता ददातु म ॥ मेधा मे 1 Someth ng seems to be m s ng इयाह ० इति परि नताति। 2 Perhaps upply इत्येनमनुशास्ति । 3 परिग्रहीत the Ms 4 R दायते। 5 Cor upt' 6 See I 1 on IV 9 Perhap all what follows after वाचयति does not belong or ginally to the sitra text 7 Br and the Ste n Tueb ngen an 1 Par sian cahas धातु ACT and Br FTC D he e and T at IV 19 rema k 8 १ ·१७२ काठकगृह्यसूत्रे ४१ । १८-१९ ॥ (४।१।१८-१९ ॥) वरुणो राजा मधामग्निर्ददातु' मे । मेधामि द्रश्च सूर्यश्च मेधा देवी सरस्वती ॥ या मेधा अप्सर सुगन्धर्वेषु च यन्मन । दैवी मनुष्ये या मेधा सा मामाविशतादिह ॥ शरीर में विचक्षण वाड्ने मधुमदुहे । निशामित निशामये मयि श्रुतम् ॥ य मे ऽनूक्त तद्रमतां शकेय यदनुब्रुवे । प्रिया' श्रुतस्य भूयास्म मेधया सविधीमहि ॥ अवृधमहमवृधस्त्वमसौ सोम्य प्राण स्त्व मे गोपाय ब्रह्मण आणी स्थ श्रत मे मा प्रहासादिति ।१८। दे० । मेधा मद्यमित्यादिका पश्चर्च षष्ठ यजु शिष्योवक्ति गुरुर्वाचयति। अत्र चतुर्थी उष्णिक शिण अनुष्टुभ । अवृधमहमित्यादि षष्ठ यजु ॥ प्र० । अनुशासनादनन्तर मेधा मह्यमिति पश्चावृधमहमिति यजुयुक्ता वाचयति ॥ आ० । एवमनुशिष्ट मेधा मह्यमिति षडग्यजुषाणि वाचयति ॥ एताभिरेव चतसृभिरनुप्रवचनीयाजुहुयाघजुषोत्तमा छन्दोम्य स्वाहेति ऋतुनामधेयेन यथोपाचरित ऋतुर्भवत्येव सर्वाणि वेदोक्तानि ॥ १० ॥ दे० । अनुप्रवचन प्रयोजन येषा ते अनुप्रवचनीया होमा इत्यन्धर्थसशा। अनु उत्तरकाल हि साविया प्रवचन ब्रह्मचारा कारयिष्यते गुरुणा । अनुप्रवचनमहन्तात्यनुप्रवचनीया । अत्र हि मत्रानुपा an 1 re Br a lll all t IT 19 9 प्रिय Bad CT anl A at IV 19 the Tueb ngen 1 Berl n rahas ३. भूयास Br A DCT भूयास्स or भूयास्म al o at IV 19 4 As Devap la hs Ma trabh ja xplain सबध्येमहि pe h p the orig nal re d no was सविदीमहि । 6 सौम्य Br only ( The correct real no sप्राण व cp the Mantrapatha ed W nt rn tz page 38 7 The Lahore M of Bi and the Sten h Stroft fy the corr ct read ng Is आणी स्थ। 8 Thu all pe hap w oight to read यजुषोत्तमान्छ tak ng यजुषोत्तमान् as a kind of Bahuvr hi ·काठकगृह्यसूत्रे ४१ । १९ ॥ (४।१ । १९॥) १७३ ध्यायो वक्ति शिष्यो ऽनुप्रवक्ति । अनुप्रवचनीयसनकाहोमानेता भिरेव प्रकृताभिश्चतसृभिऋग्भि कपिञ्जलाधिकरणन्यायेनाद्या भिर्जुहुयात् । तेन चत्वारो होमा । पञ्चममाह । युजुषोत्तमामवृध मित्यादिना' यजुषोत्तमामाहुति पञ्चमी जुहुयादिति केचित् । अन्ये त्वाहु । अत्र पक्षे पञ्चमस्या ऋचो विनियोगभाव प्राप्नोति । उत्त मामिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशो न युज्यते । प्रकृतस्यानुप्रवचनीयस्य पुस्त्वात् । तदपेक्षयोत्तममिति प्रसङ्गात् । न चाहुतिशब्द प्रकृतो ऽस्ति । तस्मादुत्तमामृच यजुषा सह सयोय पञ्चममनुप्रवचनीय जुहुयादित्यथ । षष्ठमनुप्रवचनीयहोममाह । छ दोभ्य स्वाहेति । क्रतुनामधेयेन वेदोक्तानि । ऋतुरिह कम । कमनामधेयेन जुहु यात् । एष सप्तमो ऽनुप्रवचनीयहोम । कथक्रतुनाम येन होतव्य । यथोपाचरित ऋतुर्भवति । येन प्रकारेण प्रकृत कर्मोपाचरितमित्र भवति तथा होतव्य । चतुर्थीयोगेन स्वाहाकारेण चाभिधानशक्ति यागिना कर्मनामधेयेन । उपायनाय स्वाहेति । एव सर्वाणि वेदो तानि । अनेनैव प्रकारेण सर्वाणि वेदोक्तानि कर्माणि स्वनामधेयेन उन्दोभ्य स्वाहेति हुवा होतव्यानि । विद्यकाय स्वाहेत्यादि प्रकारेण ॥ ७० । तत एताभिरेवान्येन पञ्च प्रधानाहुतीजुहुयात् । यमे ऽनूक्तमिति पञ्चमीमवृधमहमिति यजुषा सधाय । छन्दाभ्य स्वाहेति षष्ठी । उपायनाय स्वाहेति सप्तमी । ये के च ज्मेत्यण्मी ॥ आ० । अनुप्रवचनयोजनाहोमान्वाचयित्वा जुहुयादित्यर्थ । यजुषोत्त माम् । उत्तमामृच यजुषा सह सधाय जुहुयात् । अत्र पश्चाच षष्ठ यजु । तत्र चतसृभिक्रम्भिश्चतुरो होमान्कृत्या पञ्चमीमच यजुषा सपाय पञ्चम होम जुहुयादित्यर्थ । ये यजुषोत्तमामाहुति व्याचक्षते स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्ते पञ्चमीमृचमुत्सृजति । न चाहुति शब्द प्रकृत य स्त्रीलिङ्गेनोपस्थाप्यते । चतसृभिरियच प्रकृता । 1 यजुषोत्तमानवृ A only 2 भाव A only (the better reading?) 3 ? मामिति ACT and first hand of D 4 Cp Br and Ad 5 Refers to Kandıka XLII 6 Cp LXXIII 3 ·काठकगृह्यसूत्रे ४१ । २०॥ (४।१।२०॥) तस्मादुत्तमामृच यजुषा सहेत्येष एवार्थ यजुषेति सहार्थे तृतीया। एवकार कर्मोपसग्रहार्थीय । एता एव वाचयेदेताभिरेव होम । सूत्रकार सर्वत्र द्वितीये प्रयोगे एवकार करोति । यथा। एतयवा भिजुहाताति । अत्र चतुर्युष्णिक । पञ्चम्यानुष्टुभा यमे ऽनूक्त मित्यनया मेधया सवृधीमावृधमिति' यजु सधायते । एव पञ्च हुवा छन्दोभ्य स्वाहेति षष्ठो होम । क्रतुनामधेयेनेति च सप्तम । ऋतु कम । कर्मनामधेयेन । यथोपाचरित । येनेव नाम्ना क्रतुरु पाचरित उक्त तेनव नाम्ना जुहोति । उपायनाय स्वाहेति । उपाय नशदेनोपाचरित । सप्तमे वर्षे ब्राह्मणस्योपायनमिति । अत्र देवताप्रज्ञायमाना द्रयदेवतानभि पानात् तस्माद्वेश्वदे याप्रमो होम । एव सर्वाणि वेदोक्तानि । होमद्वयमेवातिदिश्यते । छ दो भ्य स्वाहे येक क्रतुनामधेयेन च । वेदोक्तानि । यथा । चातुर्थीत काय प्रवर्दीव्रताय चेत्यादि । सवातिदेशे सर्व प्राप्नोति दधिभक्ष सस्थापनमार्जनपरिदानवाचनातीनि केन वार्यते भवतु चेत् । इति व्रत पुनरुपनयनप्रसङ्गादिति प्रसङ्गा । ब्रह्मचर्यमागामुप मा नयस्वेति च केन वायते । तस्माद्धोमद्वयमेवातिदिश्यत इति मात्र वरातपादा मयते । मेखलादीनि यथा व्रतेषु प्रवन्ति तथा तत्रव दर्शयिष्याम ॥ पश्चादगर्दर्भेषु प्राङासीन प्रत्यड्डासानाय तत्सवितुरिति सा वित्री त्रिरन्वाह पच्छो ऽर्धचंश सर्वाम ततो यश्च मेधाकाम स्यात् ॥२०॥ दे० । पश्चाग्नेर्दर्भेषूपवित्र प्राङ्मखो गुर प्रत्यङ्मखायाचायसमुखोप 1 name of a Not the var at teal of सविधीमहि । 2 टवता नाभिधा thM 3 I Mll avar t th co 11 taton , + R pe hap प्रचरन्ति । W tl out the l at loult the e la two 1 (T9 स्यात् ) b lo g to the next ent e cp eg gh I 92 11 bit as tl coml tators are unan mou connet no them wth the Sitra I har ot der a elt mth rjev n ·VS Sun Sastri काठकगृह्यसूत्रे ४१ । २०॥ (४।१।२०॥) १७५ विषय शिष्याय सावित्री सवितृदेवता तत्सवितुरित्यादिका गायत्री त्रीन्वारानन्वाह । ब्राह्मणायेति ज्ञेय । उपलक्षणमेतत् । राजन्यवेश्य योहि सावि यावन्ये स्मृति सदाचाराभ्या बोद्धये । अदधेभि सवितरिति राजन्यस्य । विश्वा रूपाणीति वश्यस्य कथमन्वाह । पच्छ । पाद पाद पच्छ । प्रथमोच्चारणे पादशो वयात् । द्वितीया नूच्चारणेऽधचश । अधमृचोऽधर्चश । अन्ते अन्तत सर्वा । तृतीयोचारणे यथाशक्तयनुसार सवामृचमनुब्रयात् । यश्च मेधा शिष्यस्य कामयते ऽसो पच्छोऽचश सर्वाम ततो ऽनुयात् । तसवितुरिति याख्यात । अदधेभि इशत ॥ विश्वा रूपाणि विराजति ॥ एते यथासख्य राजयवश्ययोरनुयात् ॥ व्र । तत पश्चादग्नेदर्भेषु प्रागणेष्वाषादिकमनुस्मृत्य यथोक्त साविय नुवचन । ता सकृत्समस्योत्तमतोऽ वाहेति ब्राह्मणदर्शनाद ततो ऽधर्चेऽनुवाचनादा पादेनाधन चाध्यस्येत् । विश्वामित्र ऋषि । गायत्र छन्द । सविता देवता। उपनयने विनियोग ।आ तत्सवितु । ता सवितुरिति त्रिष्टुभा गज यमुपनयेत्। विश्वा रूपाणीति जगत्या विश्यमिति गृह्यान्तरम् ॥ आ० । पश्चादग्दर्भेष्वन्वाह । एत प्रवचन यर्थमनुप्रवचनीया होमा उच्यन्ते । पश्चाग्नेदर्भेषु प्राडासान प्राङमख उपविध प्रत्याखा यासीनायाचायाभिमुखाय ब्रह्मचारिणे सावित्री तसवितुरिति 1 Co tal ad g सावियावh D सावियवन्त्य CT सावियावन A 2 The verses are Kath IV 10 35 18 III 8 229 3 I am ns me loubt as to the que to if the text of o Sta hd not also a pa ag ing som vhat lk th त्रिष्टुभ राज याय जगतीं वैश्याय but see the Bløya of B ( nd) Howeve Ad not the sl gl test all s on to them 3 Th s ndeed B ahma a f the Katha t xt (V rsl en Me led 1 c page 492) 4 Incertain the Bombay M ततोवर्चेनूवाचनाने the Lahore M नन्तरतो वर्चावस्येत् । 5 Kath XVIII 4 269 16 See eg M n g hs I 22 13 ru m ke ·१७६ काठकगृह्यसूत्रे ४१ । २१-२२ ॥ (४।१।२१-२२॥) प्राक्प्रदर्शितात्रीन्वारानन्वाह निगदतीत्यर्थ । प्रणवव्याहतय पूर्वा एवानूक्ता । कथ निरन्वाह । पच्छ पादश पूर्व पाद पाद विभज्य । ततोऽधर्चश । सर्वी सहितामन्तत तृतीये रूपे । यधान्तोऽपि मेधाकाम । प्रज्ञामिच्छन् । स्यात्सोऽप्येव स्वाध्यायकाले। निष्का मस्तु प्रकृत्या । पालाशमकसर दण्ड नवनीतेनाभ्यज्य तस्य छायाया वाचयति सुश्रव सुश्रवा असि यथा त्व सुश्रवा अस्येव मा सुश्रव सौश्रवस कुरु । यथा त्व सुश्रवो देवानां वेदस्य निधिगोपोऽस्यवमह ब्राह्मणानां ब्रह्मणों वदस्य निधिगोपो भूयासमिति ॥२१॥ दे०। पलाशस्याय पालाश । तहण्डमेकसरमवान्तरशाखारहितमृजु सत्वचमवण नवनीतेनाभ्यज्य स्वहस्तेन गृहीत्वा गुरुस्तस्य दण्डस्य सबधिन्या छायावा शिष्य यवस्थाप्य सुश्रव इत्यादि पाठयति ॥ प्र० । सावित्र्युपदेशादनन्तर नवनीतेनाप्रादारभ्य दण्ड सर्वतोऽभ्याय तच्छायोपविष्टाय सुश्रव सुश्रवा असीति वाचयित्वा प्रयच्छति ॥ आ० । पालाश पर्ण दण्डमेकसर विशाख सत्वक्कमृजुमव्रण नवताते नाजयित्वा सूक्षयित्वा' यूपवदर्वाचीनमाचार्योऽभ्यज्य तस्य दण्डस्य छायाया स्थित ब्रह्मचारिण पाचयति सुश्रव सुश्रवा असीत्यादि निविगोपो भूयासमित्यन्तम् ॥ पालाश दण्ड ब्राह्मणाय प्रयछत्याश्वत्थ राजन्याय नयग्रोध वैश्याय२२ दे० । एव प्रकृत दण्ड पालाश ब्राह्मणाय ब्रह्मचारिणोऽनुवचनान्ते प्रय च्छत्याचार्य अश्वथो वाध्याय न्यग्रोधलबधिन प्रयच्छति॥ 1 Read ऽप्येव? This word not in the M of Devapala nor in the Lahore Ms of B but cp the commen taries it mu t have been alien to the org nal text wh cl was पलाशमेकसर नव । 3 Thus the Berlin and Pari ian rcalas iront the other Mss but Devapāla in his Mantra bh sya starts from ब्रह्मणो । 4 Br seems to combine Sitra 21 and 22 DA पर्णदण? 6 मुजुमन्त्रण । अब्रह्मण the Ms 7 Sic!

·काठकगृह्यसूत्रे ४१ । २३ ॥ (४।१।२३॥) आ। तत पालाश दण्ड ब्राह्मणाय प्रयच्छति तमेव सस्कृत । पुन पालाशग्रहणाक्षत्रियवेश्ययो पालाशच्छायायामेव स्थितयो न तु प्रातिस्विकदण्डच्छा पागतयो क्षत्रियवेश्ययो पालाशच्छायागत योर्वचने मत्रगतो ब्राह्मणशदोन विरुध्यते । ब्रह्मरूपत्वाब्रह्मचा- रिण । यथा । अथ यत्कृष्णाजिनी दण्डी मेखल्युपवीती च भवति तद्ब्रह्मणो रूपमिति । क्षत्रियवैश्याभ्यामाश्वत्थनैयग्रोधावेव दीयते । वाचनमात्र तयो पलाशे । तदेतदुक्त पालाश दण्ड ब्राह्मणाय प्रयच्छत्याश्वथ राजन्याय नेयग्रोध वैभ्यायेति॥ स्मृत च म इति वाचयति । स्मृत च मेऽस्मृत च मे तन्मे उभय व्रतम् । निन्दा च मे अनिन्दा च मे तन्मे उभयव्रतम् । विद्या च मे अविद्या च मे तन्मे उभयत्रतम् । श्रद्धा च मे अश्रद्धा च मे तन्मे उभयव्रतम् । सत्य च मे अनृत च मे तन्मे उभयवतम् । मृत च म अमृत च मे तन्मे उभयव्रतम् । श्रुत च मे अश्रुत च मे तन्मे उभयव्रतम् । व्रत च मे अव्रत च मे तन्मे उभयव्रतम् ॥ यामणस्य ब्रह्मणि व्रत यदग्न सेन्द्रस्य सप्रजापतिकस्य सर्षिकस्य सपितृकस्य समनुष्यस्य समनुष्यराजन्यस्य सगन्धर्वाप्सरोजनस्कस्य ससप्त रजनस्कस्य सौषधिवनस्पतिकस्य सह ग्राम्यै " पशुभिरारण्यैश्च साकाशस्य सप्रकाशस्य सातीकाशस्य सानूकाशस्य सह यन्म आत्मन अत्मनि व्रत तन्म सर्वव्रतम् ॥ इदमहमग्नौ समिधमभ्या दधाम्यने सर्वव्रतो भवामि ॥ २३ ॥ दे। मत्रलिङ्गादहमित्यनेन समिधमग्नौ प्रक्षिपति ॥ । ततो गृहातदण्ड स्मृत च म इत्यादि सर्ववतो भवामीत्यन्त प्रत्य 1 Refe s to the reading ब्राह्मणो ( in tead of ब्रह्मणो) in the Mantra of Sutra 21 2 यथाथ the Ms 3 Probably & quotat on from the Yajnas tra (Vratyastoma) 4 दीयते the Ms 6 R पालाशे? 6 Thus the Mss of Devar pāla and the Lahore Ms of Br the Bombay Ms प्राम्यश्च । The last yajus also II 1 ·१७८ काठकगृह्यसूत्रे ४१ ॥२४-२५ ॥ (४।१ । २४-२५ ॥) लखमेव वाचयति । अस्मिन्नवसरे भैक्ष चरतीत्युपाध्याया । स्वस्ति वाच्य भिक्षादानसपूर्वमप्रत्यारयायिनमने भिक्षेताप्रत्यारयायनी वा। तत ऋतुतिथियागादि सस्थापयेत् ॥ आ० । ततो गृहीतदण्ड स्मृत च मे इति वाचयत्यग्ने सर्वव्रतो भवामी त्यन्त । अत्र समिदान मत्रवर्णाद्ये कुर्वति ते न्यायानभिक्षा । यस्मान्मत्रगतो भावश दो न विनियोजक इति युक्तमेतत् ॥ अधीते हैतेषां वेदानामेक द्वौ त्रीन्सर्वान्वा यमेव विद्वानुपनयत इति श्रति ॥२४॥ दे० । अधीत हेत्यादिकमुपनेतृस्तुत्यर्थ । य एव विद्वामत्रव्राह्मणज्ञ सन्नुपनयते स एवोपनेतृत्वेऽधिकृतो नाय । स हि यमुपनयतेस एतेषा प्रसिद्धाना वेदानामनन्तशाखायुक्ताना मध्य यथेच्छमेक द्वा त्रीन्वा अधीते सर्वशाखाखचितान् । हशब्द इतिहासे । अतोऽनेन सस्तुतत्वात् श्रौतमुपनयन सस्कारान्तरवत्स्मार्त । अत एवोपनयन समर्था अवश्य कुर्वतीति केचित् । तदसत् । स्मार्तस्यापि अनु मितश्रतिमूलत्वादप्रत्यक्ष तत्र विधिरिति केचित् । अथवादे ऽपि समानता । यदपि भणति मत्रगतो न विधायक आख्यातशब्द इति कृवा नेदमहमिति एतेन समिप्रक्षेप कतय इति तदप्यमीमासक भीणत । आख्यातस्याविधायकत्वे ऽपि लिङ्गाप्रक्षेपसिद्ध ॥ आ० । अधाते हेतेषामित्यथवादोपयास । विद्व कर्तृस्तुत्यर्थ । एतद्रा मणार्थविदुषोपनयन कर्तय न तु कर्मपद्धतिपरिज्ञानमात्रेण । यमेव विद्वानुपनयते सो ऽवश्य वेदाध्यायी भवतीति श्रुते ॥ कर्ने वर ददाति ॥ २५ ॥ दे० । उपनेत्रे दक्षिणा ददाति ब्रह्मचारिण स्वामी पिता तदभावे ज्येष्ठ भ्रात्रादि ॥ pace 491 1 Cp 1 gh I 22 6 । ) This is a quotation from the Upanayanabrahmana see Versl en Meded etc 3 मुपनयनस्तु A 4 C_nsert न 5 Ths refers to the last vayu of sitra. 23 -Derapala takes 23 and 24 together ( R प्रक्षेप सिद्ध ·काठकगृह्यसूत्रे ४१।२६-४२२१-२॥(४।१।२६-२७१२॥) १७९ ब्र० । स्विकृति हुते वास आचार्याय वर ददाति ॥ आ। ब्रह्मचारिपिता' तावति स्वामी कर्तय ॥ अह शेष स्थापयेत् ॥ २६॥ दे० । नोपवेशयेत् । नापि सचारयेत् ॥ ७० । अह शेष ब्रह्मचारी नोपविशेत् । अन्यत्र भोजनाचमनावश्यकेभ्य ॥ आ० । दिनशेष नोपविशेदित्यर्थ । अथविरुद्धेषु कालेषु ॥ व्यारयात ब्रह्मचर्यम् ॥ २७ ॥ ४१ ॥ (४१) दे० । ब्रह्मचर्यमुपक्रम एवोपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यादित्यादिनोक्त । अतो न भूय उच्यते॥ ब्र । उपनयनप्रभृति व्रतचारी स्यादि यग्नीधनान्तेन “याख्यात ब्रह्म चयम् ॥ आ०। मार्गवासा सहतकश इत्यारभ्यानी धनान्त । तदुक्तमुपनयन प्रभृति व्रतचारी स्यात् ॥ श्रतिग्रहणादुपनयनस्य प्राधान्य दर्शयति। नान्येषा सस्काराणामभावे एतदवश्य कर्तय। तथा च गातम । यस्य खलु सस्काराणामेकदेशो ऽप्यस्ति स ब्रह्मण सायुज्य गच्छताति॥ विद्यकम् ॥ १॥ दे । तिसृषु विद्यासु वेदत्रयामिकासु भव ग्रहण प्रयोजन वा व्रत तत् विद्यक । वक्ष्याम इति शेष ॥ आ० । तिसृषु विद्यासु भव त्रैविद्यक वेदत्रयाथमियर्थ । व्याख्यास्याम इति शेष । तदेव याख्यात ब्रह्मचर्य । तत् विद्यक वेदत्रया ध्ययनाथम् ॥ आचार्यस्य विधि ॥२॥ दे० । य प्रति कथ्यते सो ऽप्रबुद्धो ब्रह्मचारी तेन यर्थ उपदेश इत्या 1 ब्रह्मचारापिता the Ms 2 Cp I 1 3 नान्ते the Mss 4 The follow ng passage refers apparently to sutra 5 Gaut dh VIII 25 (var read) 6 R व्याख्यात ब्रह्मचर्य । कस्थत C 24 ·काठकगृह्यसूत्रे ४२ ॥३॥ (४।२।३॥) शक्याह । आचार्यस्य विधि । आचार्येणानुष्ठितय इत्यथ ॥ आ। तचाचार्यस्य विधि आचार्येणानुष्ठापयित य । तथा चोक्त उपनीय गुरु शिष्य शिक्षयच्छौचमादित । आचारमग्निकार्य च सध्योपासनमेव च ॥ अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयेतेत्याचार्यकरणकामों ब्रह्मलोकावाप्तये आ स्मन शिष्यानुपनीयाध्यापयेत् । अत आचार्या पीनस्य विद्यक ब्रह्मचर्यम् ॥ यो वदमधीते पुरस्ताचोपरिष्टाचाहोमुग्भि समिधो ऽभ्याद ध्यात् ॥३॥ दे० । अध्ययनस्यारम्भे समाप्तौ चाहोमुग्भिस्तित्र समिधाऽग्नावभ्या दध्यात् । स्वाहाकारशून्य प्रक्षेपमात्र कुर्यादित्यथ । अयथा जुहु यादिति बयात् । अहस पापाद्विमोचयन्तात्यहोमुचो मत्रा ॥ ७० । विद्यकमाज्य हवि । यथोक्तमुपसमाधाया यभागान्त हुत्वा दक्षिणत उपविष्टस्य ब्रह्मचारिणो वसनमेखलाचमटण्डाना मत्रा नावर्तयेत् । यद्देवा देवहेडन यदि दिवा यदि जाग्रदित्यहोमुचो वाचयन्समिदाधान कारयित्वाग्ने बतपते वायो व्रतपते सूय व्रतपत इत्युपस्थापयति । अग्ने व्रतपते व्रतमालभे तत्ते प्रब्रवामि तच्छकेय तनभ्यास । वायो ।सूर्य तेनास । ततो ये के च ज्मेति वेश्वदे या । छन्दोभ्य स्वाहा । विद्यकाय स्वाहेति प्रधानाहुतित्रय हुत्वा । पश्चादग्नेर्दर्भेषु प्राङासीन प्रत्यड्डासीनायों भूर्भुव स्व सावित्रीमनूच्यार्षादिक स्मृत्वेषे त्वेति त्रीननुवाकानन्वाह' ऋक् सहिताय सूक्त सामसहिताद्य साम । ऋच वाचयित्वा नमो ब्रह्मण इति परिधानीया त्रिरन्वाह ॥ तत ऋतुतिथियागादि समापयेत् ॥ 1 The ah a aq ippled by me 2 Manu II 69 3 Uncertain नेयेतेग्वाचार्य the M 4 These three words given by Br the Stein the Parisian and two Bombay cakas are not found in Devap la Ad comments upon them In the Stein caha they are combined wth the preceding s tra 5 The three verses Kath XXXVIII 5 106 6 11 are intended 6 See XLI 19 7 See IX 4 ·काठकगृह्यसूत्रे ४२ ॥ ३॥ (४।२।३॥) आ । यो वेदमधीते ब्रह्मचारी स समिघोऽभ्यादध्यात् । नाध्यापक । आचायस्य विधिरिति वचनाप्राप्त । एते त्वाज्येन व्रतहोमा । यस्माप्रवर्दीव्रतादौ स्थालीपाकेन होम इति वक्तये यत्स्थालीपाकेन व्रतहोमा इत्युच्यते ततो ज्ञायते सर्वेषु वेदव्रतेषु व्रतहामर्भवितव्य मिति । तत्र स्थालीपाकेनेति वचनादिहाज्येन ते भवन्ति । चातु होतके जयप्रभृतिग्रहणात् तस्य चास्य च विद्यकस्यान्येषा चारण्याना शुक्रियादीना वेदव्रतस्य समानत्वादेकयोगक्षेमत्वा सर्वाणि व्रतानि तत्रवत्येवेति । नात्र तत्रवत्त्वाशङ्कात्र कार्या । सर्वव्रताना स्वाधम्यानुमापकेन व्रतहोमग्रहणेनैव तत्रवत्त्वे सिद्ध चातुर्होतके जयप्रभृतिवचन तेजोऽन्नाद्यवीर्यक पहवि ष्वपि तत्र वत्त्वाय । एतेनेव यायनानुक्तहोमेऽपि विहितसमिदाधानमात्रेति कर्तयता के विद्यके तत्रवत्त्व सिद्ध । अन्ये तु । एव सर्वाणि वेदोक्तानि व्रतानाति वचनादविरुद्धापनयनधर्मातिदेशात् मुरय त्रविद्यकारयवेदव्रतग्रहणोपक्रमहोमस्य तद्वत्तत्र वा मेखलाजिन दण्डाना च मत्रावृत्ति सिद्धा । समिदान विह विशेषचोदित व्रतोपायनादि चातिदेशात् उक्त व्रतोपायनविमोचनमित्येव वण यन्ति । तथापि किं न छिन्न सर्वथा तावत् त्रैविद्यकोपक्रमस्य तत्र वत्त्ववादिनो निरस्ता । विद्यके तत्र प्रदर्श्यते । आचार्यों यथोक्त मुपसमाधायाज्यभागान्त कृवा दक्षिणमूरु प्रयुपवित्रस्य ब्रह्मचारिणो वासोमेखलाचर्मदण्डाना मत्रानावाहोमुग्भि यद्देवा देवहेडन मिति तिसृभि समिध आधापयित्वा । कृच्छोक्त व्रतोपायनमग्ने व्रतपते तेनध्यासमित्यनुषङ्गात कारयित्वा । तत आज्येन त्रिकादिभिर्होमाश्चतुर्गृहीतेर्यथोक्ता हुत्वा छन्दोभ्य स्वाहा विद्य काय स्वाहेति चतुर्ग्रहीत हुत्वा।तत पश्चादग्ने प्राडासीन प्रत्यड् डासीनाय मार्गवासा भवेत्याद्यग्नीधनान्त ब्रह्मचयमादिश्यार्ष स्मरणपूवमिषे त्वेयादित्रयामत्रानाहादितस्त्राननुवाकान्यजुर्वेदात् कस्त्वा युनकाति चानुवाकार्धं । तत ऋतुतिथ्याद्याश्रावितान्त । 2 Thus the Ms! 3 See XLI 1 See XLIII 3 4 Cp IX 4 19 ·- १२ काठकगृह्यसूत्रे ४९।४-४३३१॥ (४।२।४-३११॥) सस्थापयेत् । अनन्तरमुपाकृत्य' ग्राम्यमध्ययन यावदुत्सर्ग । एतद्धोमकर्मसमिहानयुक्त वेदाध्ययनस्यपुरस्तादुपरिष्टाच समवन्ते । तत्र व्रतविमोचन विशेष । मन्त्र प्रवर्ग्यव्रत चरिष्यन्मेखलाजिन दण्डेषु मत्रानावर्तयेदिति वचनाद्विद्यमानाना वसनादीना मत्रा वृत्तिरेव सर्वव्रतेषु । तथा च मनु - यद्यस्य विहित चर्म यत्सूत्र या च मेखला । यो दण्डो यश्च वसन तसत्तस्य व्रतेष्वपि ॥ इहापि पितृचरणवृद्धा स्मरन्ति- वसन मेखला चर्म दण्ड समिधमेव च । पतालम्भ प्रधान च कुर्यात्सर्वत्र तेष्वपि ॥ उक्त व्रतोपायनविमोचनम् ॥ ४ ॥ ४२ ॥ (४।२) ३० । व्रतस्योपायन ग्रहण मोचन च परित्याग । तद्वयमपि दशपाण मासयोरुक्त । तथा च तत्रत्य सूत्र । पाणी प्रक्षाल्य दक्षिणेऽस्ति प्रयादने व्रतपते पायो व्रतपते सूर्य बतपत इति ॥ आ। उक्त व्रतोपायन व्रतोपालम्भो दर्शपूर्णमासकृच्छादिषु समाप्ता च विमोचनम् ॥ अथातश्चातुहोटकम् ॥१॥ दे० । चित्ति गित्यादयो मत्राश्चतु:तार उच्यन्ते । तेषु भाव चातु होतृकम् ॥ प्रव । 1 Emended (cp IX 1) रमपाकृत्य the Ms 2 ग्रामम म the M 3 Cp IX 10 + समिन्दान the Ms How is it to be restored ? 6 Read probably विशेषो मन्त्र । 7 II 114 8 Apparently an authority for Adt yadar ana His father? 9 Is the text complete ? 10 Thus constantly Br Ad and five rcakas alone ortique In the text of Devapāla the skitra p oper is intermixed with the commentary After staat he reads a but it is impossible to decide f this word belongs to the text Dey had before him Devap la ·काठकगृह्यसूत्रे ४३ । २-४॥(४।३।२-४॥) १८३ ब्र । चातुर्होतृकम यत्राधीतमिह' श्रोत्रिया पठन्ति ॥ आ। चातुर्चीतकमन्यत्रोक्तमिह प्रयोगप्रस्तावाय श्रोत्रिया पठन्ति । अथातश्चातु/तक व्रतमुपक्रम्यते । अथशब्देन चातुर्होतृक व्रतमुप कम्यते । अङ्गफलाधिकाराथश्चाथशद । अत श दो हेत्वर्थे ॥ ब्रह्मचारिकल्पेन व्रतमुपैति ॥ २॥ दे । तब्रह्मचारिक पेन व्रतचारिधर्मोपदेशिना वेदव्रतभागेन चोदित मुपेयात् ॥ आ । ब्रह्मचारिक पेन मार्गवासा सहतकेश इयादिना व्रतमुपति । समिदानादिना व्रतोपायन करोति । व्रतमध्यवस्यतीत्यर्थ । चातुहौतृकस्य ग्राम्यत्वमेव नारण्यत्व । अविशेषेण च वेदव्रतत्व सर्वेषा । तथा च सस्कारपक्तौ गोतम प्राह । चवारि वेदवतानि चतुर्होतार शुक्रियोपनिषदरुणानीति ॥ सवत्सरमष्टौ मासाश्चतुरो मासान्वा ॥३॥ रे । सवत्सरमेतद्रतमुपेयादिति मुरय कप । अष्टौ चतुरो मासावे यनुकप ॥ आ । भूयस्त्वा पवापेक्ष कालविकप ॥ शुद्धपक्षस्य पुण्याहे पर्वणि वा यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभि ?त्वा पूर्वेणाग्निं दर्भस्तम्भ निहत्य ब्राह्मण दक्षिणत उपवेश्य हिरण्यवर्णा इति चतसृभि समिधो ऽभ्यादध्यात् ॥ ४ ॥ दे ।हुत्वेत्यन्त याख्यात। अग्नेर्य पूर्वदेशस्तत्र दर्भस्तम्भ निहत्याधीतवेदमन्य 1 Does this mean that th s r te has already been treated before ( n the yajnas t a)? This also the case w th the M navas 2 But the pr nte i text of Ga itama (VIII lo ) gives the first two words only 3 मानान् om A 4 Thus (not fin ) all without any exception The Ms Ch of the printed Kathaka text presents the am al ng 5 TENTOT D and the Sten caka ( p al o Br ho presuppo ses the same reading) but see Kath IX 16 119 19 6 Cp Br at the end of hs explanation of this sutra ·काठकगृह्यसूत्रे ४३।५-६॥ (४।३।५-६ ॥) ब्रह्मचारिणमग्नेर्दक्षिणभाग उपवेश्याग्ने पश्चार्धे व्यवस्थित स हिरण्यवर्णा इत्यादिमिश्चतसृभिश्चतन समिधोऽभ्याध्यात् ॥ प्र० । चतुर्होतृभ्यश्छन्दोभ्यश्चातुतृकाय जुध निर्वपामीति यावकान्ना धपायसानाम् एकतमस्य निर्वाप । आज्यभागान्ते पूर्वेणाग्निं सलोगोमये षटपञ्चाशदर्भाकुरब्रह्मप्रकृति दर्भस्तम्भ निहत्य ब्रह्माण दक्षिणत उपवेश्याभ्यान्याश्च विप्रान्सनिधाय वसन मेखलाचर्मदण्डेषु मत्रानाव र्य हिरण्यवणा इति चतसृभि समिधोऽभ्यादध्यात् । हिरण्यवण शुचय पावका । यासा देवा । यासा राजा। शिवेन मा ॥ आ० । शुद्धापेक्षो ऽत्रोपक्रमकाल । जयप्रभृतिभिर्खत्वेत्याज्यभागान्त तत्र दर्शयति । सिद्धेऽपि व्रतहोमसभावात्स्थालीपाकत्वात्तत्रवत्त्वे तेजोवार्यकल्पे । हविषोऽत्र तत्रत्व मा भूदिति । एवमाज्यभागान्त हुत्वाचार्यो वासामेखलाजिनदण्डमत्रानावर्त्य । पूर्वेणानिं दर्भस्तम्भ निहत्य दक्षिणतो ऽग्नेरासनलम्भेन सहोपनिषाद्यान्वाधान कुर्यात् । कथ । ब्रह्मचारिण हिरण्यवर्णा इति चतसृभिश्चतस्त्र समिधोदापयित्वा॥ नित्ये व्रतोपायने ब्रामणा व्रतपतय इति चतुर्थम् ॥५॥ दे० । यदतत्प्रस्तुत ब्रह्मचारिणो नित्यमवश्यकर्तव्य व्रतग्रहण तत्र ब्राह्मणा व्रतपतयो व्रतमालभे तद्व प्रब्रवीमि तच्छकेय तेना समिति चतुथ मात्र कुर्यात् । त्रयस्तु पूर्व व्याख्याता एवात्रापि स्थिता । अग्ने वतपते । वायो व्रतपते । सूर्य व्रतपत इति ॥ आ। अत्र नित्ये प्राकृत व्रतोपायने स्थित आवापभूत ब्राह्मणावतपतय इति व्रतमालभेत । तद प्रब्रवीमि तच्छकय तेनध्यासमिति चतुथ मत्रमावपेत् ॥ अथ व्रतहोमाश्चतुर्ग्रहीतैश्चतुर्दो भिराज्येन तेजस्कामो यावकन पशुकामो ऽमायेन वीर्यकाम पयसि स्थालीपाक श्रपयित्वा ब्रह्मवर्चसकाम ॥६॥ दे० । अथ व्रतहोमान्वक्ष्याम इति शेष ॥ 1 Thus A तसभिरभित D तसभिवामित ADC 2 मातुहौंo the Bombay चाचुहाँo the Lahore Ms 3 Cp sitra 6 4 So Br starts from the reading ब्रह्माण 5 ब्रामण the Mss 6 See XVI O 7? the Ms. हविषोततन्त्रर्यत्व । 8 Thus the Ms ·काठकगृह्यसूत्रे ४३ । ७-८ ॥ (४।३।७-८॥) ७० । ततश्चित्ति नुक् । पृथिवी होता । अग्निर्होता । वाग्धोता । महा हविर्होता । छन्दोभ्य स्वाहा । चातुहौतृकाय स्वाहेति सप्त प्रधानाहुतय ॥ आ० । अथ चतुर्ग्रहीतरावापस्थानवादेव चतुर्ग्रहीतसिद्ध कचित्तवा' अपि भवन्ति व्रतहोमा । युक्त च तदुभयानायसस्कारत्वादस्य चातुर्होतृकवतस्य । तत्रामी गुणफलाधिकारा । आज्येन तेजस्काम । यावकेन यवमयेन पशुकाम । सिद्धवदन्नाद्यनिर्देश । अन्नाद्येन तण्डुलेन वीर्यकाम । पयसि स्थालीपाक श्रपयित्वा ब्रह्मवर्चस कामो जुहुयात् । पयोऽत्र श्रपणार्थीय । तस्मिन् शृतेन स्थालीपाकेन ब्रह्मवर्षसवृत्तस्वाध्यायसपत्ति य कामयते स जुहुयात् चतुर्ग्रही तेश्चतुर्भिातृभिः । पञ्चहोत्रनन्तरमत्र षड्ढोत्रा होम ॥ मनसैकैक हुतमनुमन्त्रयते ॥ ७॥ दे० । श्रपयित्वेकेक चतुर्होतार हुत मत्र मनसानुम त्रयते । म त्रागम मनुसदधात मत्रद्वारेणेत्यर्थ ॥ व्र० । मनसा त्वत्र मत्रोचरण। एककामाहुति हुत्वेतरेव मत्ररनुम त्रयते॥ आ० । मनसै० मत्रयत इति याजमानमुक्त । तश्चैतैरेव चतुर्होतृ भिर्यथा हुत । ते च ब्रह्मचारिणा सस्कार्येण न तावदधीता । तस्मादाचार्येण क्रियमाणेऽनुमत्रणे ब्रह्मचारिणा मनोनिर्वेशमात्र र्तव्य । तदर्थत्वात्सस्कारकरण इति भाव । ततश्छन्दोभ्य स्वाहा चातुर्होतृकाय स्वहेत्याहुतीहुत्वा ॥ यद्वदरत तदत्र व्रतम् ॥ ८॥ १० । यद्वदविहित व्रत त परिपूर्णमस्वित्यत्र' मम ब्रतमिति वाचयेत्॥ ब्र०।तत प्रत्यड्डासान ब्रह्मचार्यसीति पञ्चभिरनुशास्य । ब्रह्म 1 See Kath IX 8 ( 110 12 14 18) IX 9 (111 21) The yajus aratat must have been conta ned n the Katha ra yaka It is nearly identical with Ta tt ar III 6 1 and III 42 2 Cp XLI 19 3 Thus the Ms 1 4 R 5 oतुर्ग्रहीताश्चतु the Ms 6 यजमा the Ms । अत्र om DTC ( स्थिति) वर्च सवृत्त ·काठकगृह्यसूत्रे ४३।९-१० ॥ (४।३।९-१०॥) चार्यसि।पोऽशान। कर्म कुरु। दिवा मा सुषुप्सा ।वाच यच्छ ॥ श्रा० । यद्वेदव्रत विद्यकव्रतादेशन तदत्रापि कतय । मार्गवासा भव सहतकेशो भव भैक्षणाचायाधीनवृत्तिरित्यग्नीधनात व्रतादेशन विधाय॥ विकाराननुक्रमिष्यामो न चतुर्भि सहासीत न चतुर्णा समक्ष भुञ्जीत न चतुर्भिः सह भुञ्जीतैकतमो वा ॥६॥ श्रा० । न चतुभि सह भोक्त य । नैकतमेनाप्यासितु युक्त न वा भोक्लयमित्येवमनुशास्य चतुर्वोतननूच्य । ऋतुतिथ्याद्याश्रा वितात सस्थाप्य ततो यावद्रत चतुर्होतृम ब्राह्मणसमानाय मुभयत्राधीतमध्यापयेत् ॥ एवमपवर्गे ॥ १०॥ दे० । अपवर्ग समाप्ति ॥ प्र० । तत्र तु प्रधानादन तर समिदाधान व्रतविमोकश्च । नात्र बतादेशो न चतुर्होतमन्त्रवचन । अग्ने वतपते व्रतमचारिष तदशक तत्ते प्रब्रमस्तन्नो गोपाय । वायो व्रतपते । सूर्य व्रतपते। ब्राह्मणा व्रतपतयो व्रतमचारिष तदशक तत्ते प्रब्रमस्तनो गोपाय । एवमत्रोह ॥ श्रा० । अध्ययनग्रहणाते एतद्योमकम पूर्वोक्तमपि कुयात् । किंतु तत्राय विशेष ।न व्रतालम्भ । वासोमेखलाजिनदण्डमत्रा वाचयिवा दर्भस्तम्भ पूर्वतो निधाय गोमये लोटे षट्पञ्चा शद्द गुरब्रह्मप्रकृतिं कुर्यात् । ब्राह्मण दक्षिणत उपवेश्य । चतुर्ग्रहीतश्चतुर्दोतृहोम कृवानुमत्रण। छन्दाभ्यश्चातुर्होतृकायेति च हुवा । न व्रतादेशन । न प्रवचन । अपवर्गे स्थित पूर्ववद्धि 1 Cp Kath IX 10 111 11 Man rs V 2 14 21 2 In D vap la now follows the text wth Bh ya of the Caturhoti fo ulae a nd of the Pravargyamantras the last intermixed with s tras tahen apparently from the yajnas tra 3 R तद्वो an | गोपायत' 4 Cp Br on s tra.4 ·काठकगृह्यसूत्रे ४३११-४१२ ॥ (४॥३॥११-४॥२॥) रण्यवणा इति चतसृभि समिधो दापयित्वाग्ने व्रतपते व्रतम चारिषमित्यादिना ब्राह्मणाबतपतय इति चतुर्थेन व्रत विमुच्य॥ वास आचार्याय ददाति वर दक्षिणत आसीनाय ॥ ११ ॥ ॥४३॥ (४।३)॥ व्र । स्विकृति हुते वास प्राचार्याय ददाति वर दक्षिणतोऽग्नेरा सानाय॥ श्रा० । तत ऋतुतिथ्यादि । स्विकृद ते वास प्राचार्याय वर दक्षि णत आसीनाय दद्यात् । श्राश्रावितात तत सस्थापयेत् ॥ पोडशे वर्षे गोदानमग्नौ वा समाप्ते ॥ १॥ दे । ज मन प्रभृति षोडशे वर्षे वर्तमाने ब्रह्मचारिणा गोदानस व्रत कर्तय । यस्वरित दारस्वीकारार्थी अस्मादूर्ध्व सावा दारकर्मोच्यते । यस्तु सर्वकाल वेदमधीत्य विवाह चिकार्षति तस्योपनयनादारभ्य षोडशे वर्षे गादान । त्रिवेद्या ह्यशचवा रिंशद्वषाणि ब्रह्मचर्य चरणीयमिति पक्ष । तदेकवेदग्रहणे षोडश सव सरा भवति त्रिभागेन । यस्य त्यापत्करपेन षोडशवर्ष भव युपनयन तस्याग्नौ समाप्ते गोदानव्रतमग्यध्ययने समाप्त इत्यर्थ । योऽपि वेदैकदेशम पात्य सिनासति तस्याप्येष पक्षोऽना समाप्त इति ॥ प्रा० । षोडशे वर्षे गोदान नाम सस्कार । अग्ना वा समाप्ते । बह्नि एके हिरण्यगर्भाते पठित इत्यथ । नतद्वेदवत केशवापन मेवास्मि काले विधायते।गानानशब्देन च शिरसश्चत्वारो भागा उच्य ते गृह्या तरेषु । तथा च । दक्षिणे गोदान एत कर्मेति । गवि भूमौ दायत इति गोदान स्वपत शिरोभागम् ॥ तयारयात जातकर्मणा ॥ २ ॥ दे। तञ्चत केशातिकापरपर्याय गोदानव्रत जातकमणा याख्यात । 1 स्काले D 2 बहिष्टक s apparently a designation of the agn cayana part of the Yajurueda (Kath XIX 1 sqq) According to Ad this part ends w th Kath XXII 14 1019 3 Meaning?

·काठकगृह्यसूत्रे ४४ । ३॥ (४।४।३॥) शिखाकर्मणेत्यर्थ । अत्रापि ह्युपसमाधानादिक्षुरकर्मात समम्॥ प्रा० । आयमागादित्यारभ्य यावदरिने पर्यशेषय' इत्यतम् ॥ दर्भेष्वासीन दर्भानध्यधिकृत्य हिरण्य चाभिषिश्चत्यग्निकीभिर्वा राजसूयिकीभिर्वा या आपो दिव्या इति द्वाभ्याम् ॥ ३ ॥ दे० । कृतशौचार्थस्नानमग्न पश्चाप्राङ्मख दर्भेषूपवित्र ब्रह्मचारिण या पापो दिया इति द्वाभ्यामभिाषेञ्चति । श्रानिकीभिरद्भिर्य दिवा राजसूयिकाभि । तत्राग्नेय्यो वह त्यानद्यादिप्रभवा मत्रलिङ्गात् । सूबतेज प्रबधाश्च सरस्वत्यादिप्रभवास्तु राज सूयिक्य । राजसूये राजाभिषेकाथमानानात् । किं कृत्वाभि षिञ्चति । द हिरण्य चाध्यधिकृत्य । ब्रह्मचारिण शिरसि दर्भास्तदुपरि सुवर्ण विधायेत्यथ ॥ ७० । सर्वान्न हविष्य क्षीरोदकाभ्या पितु नु स्तोषमित्यनुवाकेन सयूय तस्योदुम्बरेण सुवेण जुहोति वाजस्य नु प्रसव इति' चतुर्दशभि । यस्य न जुहुयात्तदग्नीषोमायस्येध्मेऽपिप्रोक्षेच्छेष उदकमासिच्य तनाभिषिञ्चति ॥ प्राणतत शौचार्थ स्नान कवा दर्भेषूपवित्र दर्भाश्चाध्यधिकृत्य शिरसि दर्भेषूपरि हिरण्य च कृयाभिषिञ्चत्याग्निकीभिरद्भिर्या उपधाने 2 Sic ' cp 1 If this is right the cauda is regarded as a pa t of th jataharman XL 16 3 From XL 9 unto 16 Thi pa sage ( from कृतशो०) sg ve 1 n T only on a sopa atoly added paper in very modern handwrit ng 4 Thus CA and fir t hand of D D second hand agafarico T वहन्त्याचनद्यादिo r वह तीनयादि 5 सर्वान् the Bombay M 6 पितुर्नस्तोषमिति the Ms (K th XL 8) 7 वाजपुसभ्य इति the Ms according to Devapāla the first part of this anuvāha (1 th XVIII 13) contains the first sight verses of XIV 2 8 Thus the quotation given by Devap la Br o छेपमुदक० 9 This seems to be the passage from the Katha 1 ajnas itra referred to in the slitra text cp Hr srs XII 14 ·काठकगृह्यसूत्रे ४४॥४॥(४।४।४॥) १८९ याभि कुम्मेष्टका गृह्यते वहन्ताभि प्रसन्नाभि स्थावराभि परिमन्थिनाभि 1 कृप्याभिवहत उच्छ्रिताभिरित्येव' षड् विधाभि । न तु क्षीरोदकेन । तथानभिधानात् । राज सूयिकीभिर्वा क्षत्रिय । या आपो दिया इति द्वाभ्या । अभि षिञ्चताति म त्रविधानात् । यदि होमषष्ठेन क्षीरोदकेनाभिषेक स्थादाग्निकेनेत्यवत्यत् । न चाभिषेकम त्रेणान्नहोमो वितत प्राक्षिप्यते । राजसूयिक्य सारस्वत्यादय ॥ एव राजान सावीर्हि देवेति चानुवाकेन यथोक्कमक्रत्वज्यानिम् ॥४॥४४॥ (४।४) दे । एवमवराजान क्षत्रियमभिषिञ्चेदिति समन्तस्य मत्रद्वयस्य विनि यागात्तस्यातिदेश । विशेषमाह। सावीर्हि ज्यान ।सावीर्हि देव प्रथमाय पित्रे वष्माणमित्यादिनानुवाकेनान्यद्यथोक्त कवच सनहनादि कुर्यात् । किं सव । नेत्याह । अक्रवज्यानि । क्रतु भृत्युसव' ।ज्यानिरत्यर्थत्यागादिकृत श्रायास' । तर्ज । अनुवाकनिर्देशाद्धि तल्लिङ्गादेतावपि प्रामुत इति सिध्यते ॥ व्र । सावाहि देवेति चानुवाकेन मृयुसवे यथोक्त कवचसनहनादि । अभिषेकादनतरमाग्नय्या वश्वदेया वा प्रधान | ऋतुतिथिया 1 Thus the Stein caka afta tarif the Bombay Ms of B 2 This also must be a quotation from the Yajnas tra 3 Cp Br on this shtra 4 Thus AC and ep Ad अक्रतुज्यानि the Lahore Ms of Br ( n the Bombay Ms these words are om tted) and a Bombay caka अक्रवज्यानि the Stein caka अक्रत्वयानिच (which if it stood fo of onld be a preferable reading) TD 5.या 6 Designated as rj bhi eka by Ap (XII 18) 7 This jy ni overpowering 1s perhaps alluded to by Baudh XVIII 17 8 शाद्धितलिङ्गान्तावपि Doशाद्धितल्लिकादेवतावपि CT oशाद्वितल्लिनदेवता A 9 Then follows the passage given above under s tra 3 by Br निच again D 363 10 sqq ·१९० काठकगृह्यसूत्रे ४५॥ १॥ (४।५।१॥) गादित समाप्ति । वरो दक्षिणा ॥ आ०। ताभिरेव राजान । अभिषिश्चेदिति शेष । सावाहि देवेति चानुवाक यथोक्त । यथोक्त कर्म कुर्यात् । कवचसनहनादि । अक्रवज्यानि । ऋतुर्मुयुसवाख्य । यत्रत कर्माभिहित त सबध य कम । ज्यानिश्च तत्रास्ति । भ्रातृयकुलीनायोपविषयेषुम सि वा तस्माज्यानि द्र यापहार हानिमिति । तद्वज । अयत्र वसनमेखलादि न किंचिद्भवति । न वा पुनरपवर्गे करण । तथावचनाभावात् । अन्ये वाज्यभागात हुवा प्रायमागा दित्य तमरिने पर्यश्रेषय इत्यत' कृवा मावा वसनादि दण्डा त । ततो यथोक्तोऽभिषेक श्राग्निकीभि । ततो वश्वदे या चतुर्ग्रहीत हुवा । छदोभ्य स्वाहा गोदानाय स्वाहेति च हुवा । ऋतुतिथ्याद्याश्रावितात सस्थापयेत् । गोदानस्य ग्रह्यातरेषु व्रतवदशन वान्नात्रापवर्गोऽध्ययनाभावादिति ॥ अथैकाग्ने समाधानम् ॥ १॥ दे० । व्रतसमाप्त्यनतरमधीतवेदेन नावा विवाह कर्त य । कृत विवाहस्य पाकया पानाता । ते चाग्ना क्रिय ते । जावपितृ कस्य वेवाहानो विकल्प । त जीव िपतृका यदा न धारयते ता तेनाग्य तरमुपादनायमवश्य पितृप्रमये ऽग्य तराजन पतृकाग्युपशमनपूर्वकमि युपशमनमाह । पितरि प्रेते एक एवासहाय शिष्यते पैतृकोऽग्नि । तस्यकाने समाधान प्रति पत्तिकर्म कतय पुत्रणव न तु पुरोहितप्रभृतिभि । अपर। या ख्या । एक एवाग्नि पैतृको यस्यास्ताति न तु वेवाहन स्वय वृत्त स एकाग्नि गृहस्थ प्रमीतपितृक । समाधानश दस्त त्रेण द्वयमाह। पूर्वाग्रस्त्यागमावसथाग्नेराहरण । यत सम्यगा पान 1 न in htn t n the Ms 2 Cp XL 9 16 3 Cp XLI 1) 4 ]mmediately afte this Kaal Ad has the follow ng pa age अत अवं पौग प्रवग्यवतादयस्तेषु तत्रैवाक्तो विधि ।( पौगप्रव०?) th s word occurs also in cited by Br बद्विष्टके नौ गोदानमधीते चदत पर पौगवतानि पूर्वे स्यु ॥ 5 D omits oग्न्यन्तर प्रमये। 6 oहिन A a sloba ·काठकगृह्यसूत्रे ४५।२-३॥(४।५।२-३॥) मजनमपि । अनेकार्थवाद्धातुनिपातनमेतदेव स्फुटयितुमाह ॥ व्र । प्राहिताग्ने प्रमातस्य त्रेताग्निदाहादूश्व गृह्याग्निप्रतिपत्तिविधा नमथकाने समाधानमिति कण्डिकायामुक्त । तत्पद्धतिरा हिताग्निसस्कृतावेवास्माभिरुक्ता ॥ श्रा० । सर्वव्रता ते स्मास्यन् गा प्रकारयेदित्यादि स्नानमुक्त । स्नातस्य च विवाह उक्त । एव च माणवकस्य सस्कारा उका गर्भाधानादयो विवाहपय ता । विवाहेऽतरकाल पाकयशा नुष्ठानात्तच्चाग्निसाध्य । तत्र जीवपितृकस्यानो विकल्प । ववाहनमग्निं गृह्णाति न गृह्णाति वा । तदुक्त । भार्यादिरनिर्दा यादि । एव येन जावति पितरि जातारणिजाभावे ववाह नेन गृहीत स द्वितीयेनापि दायकालेनाहृतो वक्ष्यमाणे तिकर्तयतया । तस्य परमेष्ठिमरणेऽवश्यमग्निर्जन नियम्यते । तदर्थमाह । अथैकाग्ने समाधान । एकाग्निह्याग्नि । तस्य समाधानमर्जयि वा लक्षणस्थापन वक्ष्याम इति वाक्यशेष । तत्राथशदो मङ्गलाथ ॥ परमेष्ठिमरणे पुत्रस्याग्निसमाधानम् ॥ २॥ दे । परिमेष्ठी स्वामी । पितात्र । तस्य प्रमये पुत्रेणैवाने समाधान शमन कर्त यमि युक्तार्थम् ॥ श्रा । पुत्रस्य । कदा । परमेष्ठिमरणे । परमेष्ठी पिता माता च । एतयार यतरस्य प्रमये पुत्रस्येकाने समाधान विधीयते । परि त्याग पुत्रस्यव नियमो नर्विजा । ऋविज' परिधानीयमन्त्य कर्म कुवन्त्याहवनायादिभि । एकानेस्तु प्रतिपत्ति पुत्रस्यव नियम्यते॥ सर्वानुपवासयेत् ॥ ३ ॥ । । 1 कण्डिकाया उo the Bombay दण्डिकाया उo tle Lahore Ms 2 This paddhati sg ven by Br on K XLV 3 Cp III 1 where however कारयेत् not प्रकाo 4 Cp XLVII 1 5 R बैवाहनान १ 6 स द्वितीयेनास द्वितीयनापि the Ms 7 जा the Ms s read ·१९२ काठकगृह्यसूत्रे ४५ । ४-६॥(४।५।४-६॥) दे० । ऋत्विग्वधू सर्वान् । उप समापेऽने । वासयेद्रात्रिम् ॥ श्रा० । स पुत्र पितरि मृते एकाग्नेन्त्यकर्मसस्कारेण दग्ध्वा ता रात्रि सर्वानुपवासयेत् । शातीनृत्विजश्चैकाग्ने समीप स्थापयेत् ॥ तमग्निं प्रज्वालयेदाकालमुपव्युषम् ॥ ४॥ दे। उषा रात्रि । विगता उषा स यत्र युष । प्रभातकाल । तस्य समीपमुपयुष । प्रादित्योदयकाल यावत् । तत्र प्रकृतमेकाग्निं ज्वालयेत् । सदापयेत् । यावाण रात्रिस्तावदग्निं प्रज्वालये दिति सबध ॥ प्रा० । उपयुष यावद्यश रात्रि ॥ माषकणमन्थेनौदुम्बरेण कसेनाग्निं शमयेद्धिरण्यपाणिं सवितार वायुमिद्र प्रजापतिम् । देवार अङ्गिरसो हवामह इम क्र याद शमयन्त्वग्निमिति ॥ ५॥ दे० । उदकमिश्रमाषचूर्णसपादितेन मथेनादुम्बरकसपात्रनिक्षिप्तेन तमग्निं शमयेत् ॥ आ० । ततो माषकणमथेन । माषकणा मासचूर्णा । तर्मय । क्षीरमिश्रर्भवति । तेन । औदुम्बरण ताम्रण कसेनाग्निं प्रकृत समापयेत् शमयतीत्यर्थ । हिरण्यपाणिमित्यनया विराटपक्कया। काशानामूते कटे भस समोप्य' प्रस्थापयेत् क्रव्यादमग्नि प्रहि णोमि दूर यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाह । इहैवायमितरो जात वेदा देवेभ्यो हव्य वहतु प्रजाननिति ॥ ६ ॥ दे० । काशाना तृणविशेषाणा सबधिनि ऊते प्रथिते कटे समारोप्य त प्रशामतैकाग्निभस्म स्थापयेत् शमयेत् क्रयादमग्निमिति 2 Br and AT दवा C देव मo the Bhasya points to दवान् । 3 OTA D second hand Thus Br and Ad Fare the Mss of Devapāla also in the Bhaşya 5 g only given by Brand Ad Devapāla स्थापयेत् । 6 Thus Devapāla अपरो instead of इतरो Br 1 Th is the Ms ! 4 and Ad ·काठकगृह्यसूत्रे ४५। ७-८॥ (४।५। ७-८॥) १९३ त्रिशुभा । काशाना मूढकट इति वा पाठ । तत्र समुअसमूला ग्रतणनिमिताकारो मूढकट ॥ श्रा० । तत काशाना तृणविशेषाणा मूताकारे कटे भस्म समोप्य प्रस्थापयेत् । शमयेत् । क्रयादमग्निमियनया त्रिप्रभा । इहवाय मपरो जातवेदा दवेभ्योहय वहतु प्रजानन्नित्यनेन लिङ्गेनाकृत विवाहस्याप्यन्यर्जनमिच्छति । पुत्रस्य नित्यवदानानात् । लिङ्गप्रभव चेदम् ॥ निर्दग्धमिति दक्षिणापरस्या दिशि चतुष्पथे निधायोपधान सीस च तस्मिन्नध्यधिमार्जयते सीसे मलिम्लुचामहे शीर्णा चोप बर्हण । क्रव्याद समया मृष्ट्वा त प्रेत सुदानव इति ॥७॥ दे । निदग्धमिति मत्रण दक्षिणापरस्या निशि नर्ऋत्या दिशि पश्चिमदिगतराले यश्चतुष्पथस्तत्र निधाय स्थापयि वा काश कटनिहित भस्म । उपधानसासशदाभ्या च यजीवत पितु शिरोऽवशम्भन गण्डुकादुकमासात् श्रा० । निर्दग्धमित्यनेन सेधातन नैऋत्या दिशि चतुष्पथस्तत्र सभस्मान मूतकट निपाय उपपान च तत्रव उपबहण यत्गितुर स्वस्थस्यासाच्छिरोधान सास च यकित् । पतद्ग्रहमित्यक । तस्मिन्नध्यधिमाजय ते तृताये मलिम्लुचामह इत्यनया त्रिशुभा। अप उसिञ्चति शातय सपुत्रा ऋविजश्च ॥ अपारसदेत्विति चतसृभिरुपस्थाय श नो देवीरित्युपस्पृश्य प्रती पमायन्त पदानि लोभयन्ते नर्वेतसशाखया वा मृत्यो 1 Thus Ad start ng from a different reading The ema n ng pa t of th s s tra a l the begi ning of the next one ( unto शनो देवो ) is want ng in all the Mss of Devap la 3 Thus id सीसेन Br 4 Meaning ? Corrupt? 5 पतगृहo the Ms 7 पोसिञ्चति the Ms 8 Thus the Ms of Devap la statua the Lahore प्रतापाययन्त the Bombay Ms of Br प्रतीपायत Ad 9 लोप Tonly 10 All the Mss except the Lahore Ms of Br and Ad वीतस instead of वतस 2 6 ?

·१९४ काठकगृह्यसूत्रे ४५ । ८-१०॥(४।५।८-१०॥) पद लाभयत इति । मृत्यो पद लोभयन्तो यदीमो द्राधीय आयु प्रतर दधाना । आप्यायमाना प्रजया धनेन शुद्धा पूता भवत यज्ञियास इति ॥ ८॥ दे। श नो देवीरित्यनयोदकोपस्पर्शन कुयु सर्वे । ततो भस्मकट सीसप्रदेशाप्रतीपमायत प्रत्यावर्तमाना पदानि लोभय ते सर्वे पादप्रतिबिम्बानि नाशयति । लोपयन्त्यु पुसयन्ति । के । नड दाधैं बाहुभि वीतसशाखया वा द्राघायस्या सपर्णया सामर्थ्याच्चात्र सीसभस्मसामुरयेन प्रत्यावर्तमान सप्ताष्टो वा पदानीति गम्यते । मृत्यो पदमित्यादि मत्रप्रतीक ॥ प्रा० । अपामदेविति चतसृभिरुपस्थाय नितिं । श नो देवा रियुपस्पृश्य । स्नानमेवात्रोपस्पर्शन । प्रतापायन्त । प्रतिमुखा प्राय त आगच्छत । पदानि । पासु णवियासा । तानि लोभयन्त योपयन्त विनाशयत इति यावत् । केन । नड नडशाखाभिर्विरूढकप्रायैर्वेतसशाखया वा । वेतसो वञ्जुलक । एकवचन प्रत्येकापेक्षया । मृत्यो पद लोभयत इयनया त्रिष्टुभा सप्तमात्राणि पदानि । स्वानि स्वानि पदानि । साप्तपदीन सख्यमिति दर्शनात् ॥ अत्रैव शाखा निदध्यु ॥९॥ दे० । अनन्तर वेतसशाखा नडमुणीश्च अत्रेव प्रकृतसीसभस्मकटे निदध्यु प्रक्षिपेयु ॥ आ। निदध्यु त्यजेयु ॥ अनड्वाह पुरस्कृत्य व्रजन्त्यनड्वाह प्लवमिति । अनड्वाह want ng 1 भवथ Br 2 The beơi n no of the Comme tary 3 लापo T only 4 Thus the Mss 5 अन्तर the Mss 6 वातसoT only ( Thus T only (in A this passage s m ss ng) नस्सुमु० C नरसुसु० D Br 9 It s not wholly certain whether the or oinal text ended here 8 ०कृवा ·काठकगृह्यसूत्रे ४५ । १०-१२॥ (४।५।१०-१२॥) प्लवमन्वारमध्व स वो' निर्वक्षदुरितानि विश्वा । आरोहत सवि तु व हिरण्मयीं षड्भिरूमिभिरमृतत्व तरेमेति ॥ १० ॥ आ । अनड्वाह पुरस्कृत्य गृहाइजन्तम् अनड्वाह प्रवमिति ॥ प्रत्यागतानक्षतधूममुपस्पर्य गवाग्निना च प्रदक्षिणमग्निं त्रि परियन्ति परीमे गामनेषनेति । परीमे गामनेषत पर्यग्निमहषत । देवेष्वक्रत श्रव क इमार आदधर्षतीति ॥ ११ ॥ दे० । प्रत्यागतान्गृहाप्राप्तान्बाधवादान् । ये च गृहे स्थितास्तानपि । अक्षतधूममनवहतयवादिबाजधूममुपस्पर्शयन्ते । ये भस्मकरेन सह गता' स्वय चोपस्पृशन्ति' । उपस्पृश्य हस्ते ऽनिमा दाय प्रकृतेन गवा यत्राना भूमिष्ठे अक्षतधूम कृत तप्रदक्षिण यथा भवति तथा त्रि परियन्ति । पयावृत्य भ्रमन्ति । परामे गाम नेषतेत्यादिकयचा॥ आ० । ततो गृहाप्राप्याक्षतधूममनवहताना सर्वबाजाना धूम सस्पशय ति शरारेण नासिकया वा कश्चिद्गृहे स्थित । णिजुपदेशात् । अग्निमन्य भूमा प्रज्वाल्य अन्य चादाय गवा प्रकृतेनानडुहाग्निना च प्रदक्षिणमग्निं त्रि परियन्ति परामे गामनेषतेयनया ॥ उदपात्रे ऽश्मान हिरण्य चावधायाथैनानभिमर्शयते' मव तारिति' । अश्मन्वती रीयते सरमध्वमुत्तिष्ठत प्रचरता 'सखाय । अत्रा जहाम ये असन्नशेवा शिवा वयमुत्तरेमाभि वाजानिति ।। १२॥४५॥ (४।५) 1 Thus of the Mss of Devap la T and the Lahore Ms of Br the other Mss नो but the Bhagya. starts from वो (स चानड्वान्वो युष्माक विश्वानि etc) 2 R गृहान्वजन्ति ? स्पृश्य ACT and Br 4 See note 9 previous page 6 सहागता T 7 शति 8 0यन्ति the Us 9 चावदायाo Br चादाया Ad- मर्शयन्ते Br मषयते Ad स्पशयन्त DT स्पयन्ते C स्पृशन्तित A 10 The Prat ka (with इति) not given by Devapila 11 Thus Br the other Mss रत (only A रत ) 3 5 इमा the Mss ·काठकगृह्यसूत्रे ४६ ॥१॥ (४।६।१॥) दे० । उदकेन पूणपात्रे ऽश्मान हिरण्य सर्वबीजानि बदरानिधाय अनन्तरमेनान् शातादान्सस्पर्शयन्ति स्वय च स्पृशन्ति । अश्म न्वती रीयत इति त्रिष्टुभा ॥ आ। तत उदपात्रे ऽश्मान हिरण्य चादायाथतान् प्रकृतानृत्विजो मातीश्चाभिमर्शयन्ते । अश्मन्वती रायत इति त्रिष्टुभा । यदुक्त परि धानीयान्ते माषान्हिरण्य लवणा सर्वबीजान्यश्मान हिरण्य चादाये त्यश्महिरण्यसर्वबीजानामिहोपयोग ॥ शुचिर्भूत पितभ्यो दद्यात् ॥ १॥ है । परमेष्ठिप्रमयनिमित्ते ब्राह्मणादीना दशरात्रादिना यथास्वमशाचे शुद्धे सति परमेष्ठिने श्राद्ध कुर्यादग्नि साप्रयेदिति तापर्यार्थ । यद्यपि च परमेष्ठिन श्राद्ध मासिकायेकोद्दिष तथाप्यसावस्यादि श्राद्धमनेकोद्दिय तत्रवानौ कर्त यमुपान्तस्याग्नेस्त्यागाभावादिति तदभिप्राय पितृभ्य इति बहुवचन । सर्व हि पाकयज्ञादिकमुच्यते । अभार्येणापि वाग्निरुपादनीय श्राद्धादिससिद्धयर्थ । ततश्चेतरो विवाह कर्तव्य अवश्यकर्त यसिद्धये । एव तावदादित्यदर्शन प्रभृतयो यवस्थिता ।प्रायेण वार्यावर्तनिवासिनामविवाहाना प्रमातपितृकाणा लौकिकानावेव प्रथमश्राद्धानि विधाय सपिण्डी करणादूर्ध्व विवाह विधायाग्निपरिग्रहेऽन्तरा निरीक्ष्यते । तत्रा प्यनादर न विदधति सन्त सिद्धवदग्ना श्राद्धकर्त यतामुक्त्वा पसदाग्न्याधानमाह ब्र० । येन वेवाहिकोऽग्निस्तत्काल नायकाले वापि नाहृतस्तेन मातापित T वादारान् D वाचारान् -- Unc rt वानरान् AC 2 यति A 3 शति A 4 TI (not अधाय) also fu tl ron 6 Before yo tle Ms of Det up la have beeint vh ch however seems i ot to belo g to the tra text 6 oमित्त D 7 Th is AC मासिक एको T मासिका D 8 From तथा om D 9 एतावद् nstead of एव ता D 10 Cp tra 2 11 Oनन्तर T वन्तरा A 12 दधाति ACT a id fir t hand of D 13 The last wo ds introduce the next itra Ad o ·काठकगृह्यसूत्रे ४६ ॥ २॥(४। ६ । २॥) प्रमये शोचात्यदिने पूर्वेद्य कर्म कृवा श्व शुचिना भूतेनानेन विधिना गृह्याग्न्याधेय कर्तय । स आपसदाग्निस्तस्मिप्रथमश्राद्ध तस्मिश्च पाकयज्ञा । तदुक्त- कम स्मार्त विवाहाना कुर्वीत प्रत्यह गृही । दायकालाहृते वापि श्रात वतानिकाग्निषु ॥ असद्वितीयेनापि विवाहोन्मुखेनानेन विधिना पित्रो प्रमये श्राद्धाथमग्निराधेय । तस्मिन्नित्यनमित्तिककार्याण्या विवाहात् । तस्मिन्नवोद्वाहविवाहकम ॥ आ ।अशाचयपगमे शुचि सपन्न पितृभ्यो दद्यात् । परमेष्ठिने श्राद्ध कुयादित्यर्थ । बहुवचन पिण्डपितृयज्ञादिसवपाकयज्ञप्रदर्शनपर श्राद्धार्थमुपादिताग्नेस्त्यगो मा विज्ञायाति । कथ पितृभ्यो दद्यात् । अग्निमाजयित्वत्यथ ॥ ओपवस्त्र भुक्त्वा कुतश्चिदग्निमानीय त जागरयीतोपशयीत च॥२॥ उपवस्तुरशनमापवस्त्र । तत्पुनव्रत्य हविष्यान्न शाकमाषलवण मासवज । व्रीहियवपयोघृतप्रभृतिभिभुक्त्वा स चासद्वितीय' कुतश्चिदनिषिद्धाच्छावादियतिरिक्तात् तमग्निं लोकिकमानीय समिधेदि पनविशेष । आपवस्त्रभोजन तु दशम्यामेव ह्येकादश्या श्राद्ध भवति । एकादश्या त्वोपवस्त्रे द्वादश्या श्राद्ध स्यात् । त जागरयीत नश्यन्त रक्षेदित्यर्थ । उपशयीत च । ऋत्विग्बाधव सहितस्तमुप समापे शयीतेत्यर्थ । चशब्दागार्हपत्यगतॊपलेप नार्थोपढाकित पाथिवसभारशदवाच्योषशकरावराहविहतावामी कवपासिकताना पयसा मिश्रीकरण समुच्चीयत ॥ आ० । औपवस्त्र भुक्त्वा । उपवासस्त्वनशन ओपस्त्रमशाकादिहविष्य। अत्रास्त्रातस्याप्रकृतविवाहस्याप्यग्न्यजनकाल एष । श्राद्ध तावद वश्यमसद्वितीयेनापि कर्तय।अत्राएकाग नाग्निं विनोपपद्यते।नच साक्षापत्न्यपेक्षाग्न्यजनेऽस्ति।न व श्राद्धार्थस्यो पन्नस्याग्नेस्त्याग । न चोपवस्त्र भुक्त्वेत्यत्र पर्वणि भार्यामुपवस्येतिवदुपदेश । तस्माद 1 Cp XLVII 12 2 T alone here not omm जागरयेत। 3 Doव्रत 4 चाद्विती A कुताश्चिदनिषिद्धाच्छायादिव्यतिरिक्तातग्निं D first hand C कुतश्चितमि पिष्ठित यस्याटियतिरिक्तातग्नि n the 5 D ·१९८ काठकगृह्यसूत्रे ४६ । ३-६॥ (४।६।३-६॥) सद्वितीयस्यापि विवाहोन्मुखस्यावश्यमाधान । कुतश्चिदग्निमानीय यत्र दाप्यमानमपरिगृहीत त जागरयीत । इधनदानेन । उपशयीत च । चशब्दापार्थिवान्सभारानद्भि ससृजति ॥ उपकाश उपशान्ते भसोद्धत्य ॥३॥ दे। उपकाशे प्रकाशकाले त्वप्रकाशे रजयते । उपशान्ते तस्मिन्नग्नो । ततोऽग्न्यगारागाहपत्यसदृशगर्भाद्भस्मन उद्धरण । अपसरण । कृत्वा ॥ आ। तत उपकाशकाले प्रभाते । उपशान्तेऽग्ना भस्मोद्धृत्याग्याय तनात् ॥ पार्थिवान्सभारा पूर्वया न्युप्य ॥ ४ ॥ दे० । ऊषादीन्सिकतापर्य ता पार्थिवसभारान् युप्य । गर्ने प्रक्षिप्य । पूर्वया ऋचा । सप्त हि पठिता । तासा या पूवा उ समुद्रादिति तया ॥ आ० । पार्थिवानूषशर्करवराहविहतवाल्माकवपासिकतालक्षणान् । पूर्व यात्र सप्ताना च या पूर्वा उसमुद्रादिति । तया न्युष्य ॥ उत्तरया व्यूह्य ॥ ५ ॥ दे। षडुत्तरा भवन्ति । तत्राविशेषेऽपि सवान्त्यमन्त्यवणाद्गृह्यते । य पृथिया अनामृतमित्यादिका । इयत्यग्र आसीरित्यादिरुत्तरा' इत्यन्ये ॥ आ० । गाहपत्योद्धतसदृशे लक्षणे उत्तरया यपृथियाअनामतमित्यनया व्यूह्य । उपलिप्याग्निक्षेत्रम् ॥ तमपरेण यथोत्पादितमुत्पाद्य ॥६॥ दे० । तस्य गर्तस्यापरेण पश्चार्धे यथोपादितमुपाद्य । गाहपत्यवदुपा घेत्यर्थ । करणेन कर्तयता मत्रैस्तरेवोपाद्येत्यर्थ । यथैवाश्वथा भ्या शमीगर्भाभ्यामरणिभ्या मत्रविशेषादिभिश्च गाहपत्य उत्पाद्यते तथैवायमौपनिषदो गृह्याग्निरावसथ्य ॥ 1 उपकालेकाले the Ms 2 orयायनात् the Ms 3 Kth VII 19748-) 4 LC13-20 and 10 0 R औपसदो ·- काठकगृह्यसूत्रे ४६ । ७-८ ॥ (४।६। ७-८॥) १९९ आ । तमपरेण तस्य पश्चार्धे यथोपादितमुपाय गार्हपत्यवदरणिभ्या तरेव मस्तथवेति । अत्र चतुर्होतृवचनमपि भवति। तदन्तर्गत 'वात् ॥ जानुदघ्न धारयित्वादधाति भूर्भुवरगिरसामिति पूर्वेण सुगार्हपत्य इति च । सुगार्हपत्यो विनुदनरातीरुषामुषा श्रेयसी श्रेयसी न । दीर्घायुत्वाय शतशारदायाधीयख महते सौभगायेति ।। दे । तमरणिनिमथनोपन समिद्धमग्नि जानुपरिमाण धारयित्वा भूभुव म्वरित्याधानमत्राणामायोगपठितवादायेन सुगार्हपत्येन चादधातीत्यर्थ । जानुदन्न' सक्षिप्य धारयिवादधातीति यावत् ॥ आ । जानुदघ्न पारयित्वादधाति भूर्भुव स्वरङ्गिरसामिति' पूर्वेण सुगाहपय इयय मत्र । एष आधानमत्र । भूर्भुव स्वरङ्गिरसा मि येत पूर्व ।मत्रद्वयान्तेनादधातीत्यर्थ ॥ सहिरण्या वानस्पत्या 1 समिध आधाय' ॥८॥ 1 स्तयैवेति the Ms 2 Thus in accordance with hth VII 13 70 6 the Mss of Devapala Br and Ad भूभुव स्वरगिरसामिति 3 The prat ka wtl इति s ot g ven by Devapala After gia probably = (supplied by me) 1 as fallen out It is added by Br in the bh ya part of t] g hyapancık 4 There are many var ous read ngs the one accepted by m re ts on Devap la ( उषामुषा रात्रि रात्रि । श्रेयसी श्रयसी अतिशयन प्रगम्ता) Br al o has the same read ng whereas Devap lanh s text part has उपसा श्रेयसीं श्रयसी न (A श्रेयसतिर्न ) In hs Bh $ya Devapāla oभियस्व but the explanat on 1 आहितो ऽस्मा भव । 6 Thus T समृद्ध० A समृद्धिo CD 7 मत्राणामयोग0 D 8 चावदधाO TAC 9 घ्ने T 10 भूर्भुवस्स्वकिरo both t mes the Ms 11 Thus Br and Ad the Mss of Devapala all om 7 T A read ng fegugo 12 आदाय T समिधाया A समिधायC and first hand of D समिधाटाय second hand of D समिध आदाय Br only Ad reads as printed Bh ya 0 ·२०० काठकगृह्यसूत्रे ४६ । ९-१०॥ (४।६।९-१० ॥) दे। हिरण्यशल्क वानस्पत्याश्च समिध पृथक्पृथगाधाय । उदुम्ब राश्वथशमापलाशविहिततरूणा । अत्र सवच समिध ।स त्वमग्न इति मत्र'॥ आ० । तत सहिरण्या वानस्पत्या समिध आधाय पृथक्पृथक् । यास्ते शिवा इति हिरण्यशल्कमादधाति ॥ तुल्येन पूर्णाहुती हुत्वाग्नेयेन स्थालीपाकेन पशुना वा यजेत ।९। दे० । परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य सप्त ते अग्न इत्येकामाज्यपूर्णा नचा द्वितीयामन्नेन तण्डुलादिना प्रजापतये स्वाहेति जुहुयात्नुचा । तुल्यत्वमत्र हविषस्तन्नलिपूरणत्व' । आहुतिद्वय चतुर्ग्रहीतेन । आग्नेयेन यजेत । पशुना वेत्यत्राग्नेयेनेति सबध्यते ॥ आ० । तत परिसमूह्य पर्युश्य परिस्तीय केवलपवित्रपूत बाहिस्तत्रि कमा यमुत्पाद्य तेन सप्त ते अग्न इति पूणा सच जुहुयात् । एव द्विताया पूणा साना सतण्डुला मनसा प्रजापतये स्वाहेति । एते ते पूर्णाहुती तुल्येन कृवा।तत आग्नेयेन स्थालीपाकेन पशुना वा । आग्नेयेनैव ॥ गौर्वास कसो हिरण्य च दक्षिणा ॥ १० ॥ ४६ ॥ (४।६) दे। गौर्दक्षिणा । वस्त्रादिक च यथाशक्ति । । अथात्र तत्रादम्पत्योरोपवस्त्राशनादनतरमृविगणाविंशत्यङ्गल परिमण्डलमायतन खात्वा तत्रोद्धतावोक्षिते भ्राष्ट्रात्सुसमिद्धावश्य गृहाद्वाग्निमाहृत्य निदध्यात् । यस्य गृहादाहरेत्तस्य गृहेऽत ऊध्व नाश्नीयात् । तस्यापरणोषशर्कर वराहविहत1 वल्मीकंवपा सिकताश्चाद्भि ससृजति स व सृजामीति द्वाभ्या। अध्वर्युर्मास स्त्रियश्च वर्जयेत् । ता रात्रि तमग्निं यजमानो नृत्तगीतैर्जागृयादुप ब्र० b ०हुत्यौ Br 1 आदाय CTD 2 Kath VII 16 81 4-5 3 मन्त्रा D 4 Kach VII 13 10 14 10 bhath VII 14 17 12 13 7 Thus the Ms meaning 8 7 not given by Devapāla 9 The following passage refers to the whole Kandıka 10 Cp Kath VIII 12 11 विहिता the Ms 1 Kath VII 12 73 1720 967 sqq ·काठकगृह्यसूत्रे ४६ ॥ १० ॥ (४।६।१०॥) व शयीत । निशाया व्युष्टायामध्वयुरपरेणाग्निमुपविशति दक्षिणतो यजमान पत्नी च । सक्षेाय ते योनिर्यो अश्वथ इति चारण्यो राश्वथ्यो शमागभ्यो प्रतिपन्नमग्नि समारोपयति । मयि गृह्णा मीत्यामनि । मैषो अस्मानित्यरणा यजमानाय प्रयच्छति । मही विश्वपत्नीति प्रतिगृह्य वाच यच्छति पत्नी च। अधरामरणिं पत्नी बिभृयादुत्तरा पतिरण्याधेये । तत पश्चानिर्मन्थ्यस्त्वग्नि रिष्यते । उपकाश उपशान्ते भस्मोद्धत्य पार्थिवान्सभारानन्यायतने उत्समुद्रादिति न्युप्य । यत्पृथिव्या अनामृतमिति व्यूहेत् । तमपरेण गेहान्युद्धतमधिमथन तस्मिंस्तिरश्चीमधराराण पश्चाप्रजननामुव श्यस्यायुरसीत्याज्येन' जागृताग्निसस्कृतेनारणी समनक्ति । पुरूरवा इत्युत्तरारण्या सधायाभिम त्रयते । इत एव प्रथममिति । सहाग्न इत्यधिमा यति । चित्ति सगित्यनुवाक वाचयति । सप्तहोतार च । उदिते सूर्ये जातेऽग्ना यजमानो वरमृत्विजे दत्त्वा वाच विसृजते न चाग्निमालभते पुराहुतिभ्य । अजन्यग्निरिति जात । असुरसीति" नासिकोष्मणाभिव्य योपविश्याहीप्य जानुदान धारयित्वादधाति भूभुवरगिरसामिति पूर्वेण सुगाहपय इति च । आय गारिति अग्ने गृहपत इति निदधाति । परिसमूह्य पर्युक्ष्य यास्ते शिवा इति' हिरण्यशल्कमादधाति । उदुम्बरशम्यश्वथा 1 1 K th II 4 10 12 14 where Schræder s edition has सक्षेमहि Bh sya of Devap la अग्निं सबोधयते । ह सक्ष । पचन समये समवेत साक्षा छदस्य वा सक्षभाव । हे समवेत । अर्थादरण्या । एहि । ATHIET BITTE I Further K th VII 12 73 21 22 2 K th VII 12 74 14 ( unto वयम् ) 3 Kath lc 4 Kath 1 c 67 5 Kth III 4 20 1 6 Kth VII 13 76 12 7 Kath VII 1375 3 4 (last word ब्रह्मवर्च 8 Kth IX8 9 Cp Ad on sutra 6 10 Kath VII 13764 (last word ईज्य ) 11 l c 56 (last word सजानीध्व) 12 Here Br agrees w th the text as given in Itra 7 13 Kth VII 13 70 9 10 14 Kath 1c 10-13 15 Cp Ad on sutra 8 सौ) ·२०२ काठकगृह्यसूत्रे ४७५१-२॥(४।७।१-२॥) शनिहतवृक्षपलाशसमिधश्च स त्वमग्न इति । तत परिसमूह पर्युश्य परिस्तीर्य बाहिस्तत्रिकमाज्यमुपाद्य सुक्रवौ समृज्य सप्त ते अग्न इति चतुर्गृहीतपूर्णी मुच जुहुयात् । एव द्वितीया साना मनसा प्रजापतये स्वाहेति । तत आग्नेयेन स्थालीपाकेन पशुना वा यजेत । भुवो यज्ञस्येति स्थालीपाकस्य याग । पशुविधि र्नामधेयकरण उक्त एष औपसदो ऽग्निर्वैवाहनो वा ॥१॥ दे। एष अनन्तरोत आहवनीयधर्मक आहितो वैवाहनो वा दक्षिणाग्याकृति । उभयेऽप्यौपसद । अन्वर्थसक्षेय । उपसीदन्त्य स्मिन्नित्युपसत् आवसथ । तत्रभव आपसद । वाशब्दा विकल्पार्थ । तेन समुश्चयाभाव । सव्यवहाराथमोपसदसज्ञा । औपसदेऽग्नौ साय प्रातरियादि । वैवाहनस्य। विवाहकमण्येव' सस्कार इतरस्य त्रेताया इवाधानम् ॥ आ० । एष इत्योपसदोऽग्नि सर्वनाम्ना परामृश्यते । योऽयमनयेति कर्तव्यतयाहित एष औपसदोऽग्निर्भवति । यागिकेय सका । उपसीदन्त्यस्मिन्नित्युपसत् आवसथ । तत्रभव आपसद । सयव हारार्थ सज्ञा । ओपसदेऽग्नो साय प्रातरित्येवमादिषु । वैवाहनो वा। औपवसथ । स विवाहेनैव सस्कृत । नष्टे दुधे वाग्नी पुन सस्कार । स चायभागान्ते पावमानीभिहोम । नायत् दम्पयो सस्कारत्वात् । अस्य पुनर्निर्मथनादि सर्वम् ॥ तस्मिन्पाकयज्ञा ॥२॥ दे० । भवन्तीति वाक्यशेष । औपसदे प्रथमश्राद्धार्थमाहिते पाकयक्षा । Kath VII 1370 16 13 ( योतिष्मत्या) 2 Kach VII 14 ।। 12 13 (घृतेन) 3 Cp Ad ons tra 9 4 Kath XVI 16 23989 5 Perhaps in Kandika XIX? 6-6 Only n A 7 सव्यवहार्थ C हाथ A oहार्था Dr cp Ad 8 See LIII 1 9 The word farang only in A 10 The aksara य supplied by me ·काठकगृह्यसूत्रे ४७॥३॥ (४।७॥३॥) २०३ न तु लाकिके गर्भाधानादिसस्कारत्वास्थालीपाकेन निर्वा यक्षा पाकया अकाद्या ॥ आ। भवन्तीति शेष । इहाग्नये स्थालीपाकेनेति प्रसङ्ग प्रथमश्राद्ध चाष्टकाहोम । तेन पाकयज्ञानामितिकर्त यतोच्यते। तथा श्राद्धार्थ माहिते सर्वपाकयज्ञानुष्ठानम् ॥ तपामुक्तमुपसमाधानम् ॥३॥ दे । यदुक्तमुपसमाधान तदेव तेषा पाकयज्ञाना । किमुक्त । पञ्चदश्या मापवस्त्र भुक्त्वा व्रतचारिणो स्याता । श्वो भूते प्रातर्होम कृत्वा बर्हि सना समिधो चोद्धतावोक्षितेऽग्निं साधयित्वा परिसमूह परिस्तीर्यानेरुपसमाधान विभूरसीत्यनुवाकेन । त्रिभि स्तरै परिस्तरण वेश्रवणायदर्शनात् । सर्वसभारढोकनमुपसमाधान मित्यपि याचक्षते । इधिविकारवादैष्टिको विध्यत सनिपत्योप कारको नष्ट । अथाधान तु नेष्यते गृह्यानो प्रायाजानुयाजाचारा दुपकारिण अन्वाधामुद्धार | उपयाम कृवोत्तरत सस्तीर्य पात्राणि प्रयुनक्ति कृष्णाजिनमुलूखल स्थाली मेक्षणमुपयाम सुव सुचमाय धानी हविष्याश्चापरेणाग्निमासादयेत् । ताश्च निर्वपेत् अग्नये अग्नीषोमाभ्यामिति पोणमास्यामग्नये इद्राग्निभ्यामित्यमावस्याया। गृह्ये हि तस्य तस्य देवतायै चतुरो मुश्रीनिर्वपतीति दृश्यते ॥ ७० । पूर्वेद्य प्रागापवस्त्राशनाद्देवताग्रहणमिमा मया श्वो यण्या इति । यो वै देवता पूर्वेचुर्गृहाति तस्य श्वो भूते यक्षमागच्छन्तीति श्रुति । पूर्वेध परिसमूह्य पर्युक्ष्य यष्टव्यतेवताकीर्तन । यथा । अग्निरग्नी षोमा इति पोर्णमास्या । बुभूषतो वैष्णव उपाशुयाज । अग्निर्विष्णु रग्नीषोमाविति । अग्निरिद्राग्नी इत्यमावस्याया । सायमारण्य दम्पता अनीतो माषवर्ज यन च प्रातर्यक्ष्यमाण स्यात्तत्साय 1 Of the Mss of Devapāla T only has उक्तम् । 2 Kath II 13 3 On the Vai rava! ya cp Br on XIII 4 and on this sfitra 4 Cp Ad on this sutra 5 See Kath XXXI 16 17 6 6 Cp eg Ap srs II 19 14 ·२०४ काठकगृह्यसूत्रे ४७॥३॥(४॥७॥३॥) नाद्यात् । प्रातर्हते ऽग्नौ ऋत त्वेत्येते " परिसमूह्य पर्युक्ष्य परि षिच्य। श्वो भूते याग इष्यते । अथ प्रणीतपात्रमनुमत्रण । अस्माकमग्ने अग्ने तवोतिभि । ऋत त्वा सत्येन परिसमूहामि। सय त्वतेन परिसमूहामि । ऋतसत्याभ्या त्वा परिसमूहामि ॥ऋत वासयेन पर्युक्षामि । सय त्वर्तेन प० । ऋतसत्याभ्या त्वा प०॥ऋत वा सत्येन परिषिश्चामि । सत्य त्वर्तेन प० । ऋतसत्याभ्या त्वा परि षिञ्चामि ॥ त्रिभि स्तर सस्तीर्य । धूरसाति पर्युक्षणमत्र । कया नश्चित्र इति परिस्तरणमत्र । पूर्व ईशानपर्यन्ता नेर्ऋत्यान्ताश्च दक्षिणा | वाययान्ता उदीच्य स्युस्तदन्ता वारुणा स्तरा । तदुक्त वैश्रवणीयदर्शने ऋक्सामसहिताया । चतुर्भिर्मी उत्तरत सस्तीर्णे पात्राणि द्वद्व प्रयुनक्ति दर्भोपयाम शूर्पच दर्भकृष्णाजिनमुळूखलमुसल दर्भपात्रे चरुमेक्षण दभाज्य धानी शुक्रवा आधारसमिधा । व्रीहीन्यवान्वोपसाद्य पाणी प्रक्षाल्य सशूर्पा स्रचमादायाग्नौ प्रतिताप्य चतुभिर्मुणिभि सुच पूरयित्वा सावित्रादिना यथादैवत निर्वपति ॥ आ० । तेषामुक्तमुपसमाधान । प्रोक्त परिभाषासु तावत् । उद्धतावो क्षितेऽग्निसादन । ततो होम । दर्शपूर्णमासप्रकृतय पाकयज्ञा । तेष्वावृदुपचारस्तूष्णीमिति । उक्तसकातन विशेषविधानाथ । उपसमाधान द्रयाणा समभ्याशीकरण। केचिदग्निलक्षणे समाधाय मनुष्वदित्यन्वादधाति शर्कराग्निषु तपयन्तमुपसमाधान हुए मिति वदन्त । तदयुक्त । तत्र पशुबधसिद्धमनूचित यशान्य स्तरण। 1 See h th XXXII ( 26 ) 2 Cp Ap VI54 3 Thus the Ms 4 Fth IV 16 43 1010 5Cp note 3 on page 203 6 अत्र एतामुक्त० the M 7 Th s pas ace is cite l from the beginning of the 3rd Ka ka of the Par bh > sta belonging to the Kath Yajnas tra 8. Cp XIII 78 9 Kath II 9 lo 40 and cp Mn I। 343 p II 7 1 tleMs has अन्वाविधाति । 10 Read शर्करादिषु? 1 ·काठकगृह्यसूत्रे ४७।४॥ (४।७।४॥) २०५ होमार्थ तत्रान्वापान लिङ्गप्रकरणेर्विनियुक्त । इह तन्नोपदेशेन ना यतिदेशेन ॥ यथाचरित च' पवित्रसस्करणाज्यनिर्वपणग्रहणाधिश्रयणोत्पवन मवक्षण च ॥४॥ द । यथाचरित मत्रवदित्यर्थ । अवेक्षण पल्यापि । तत्राछिन्नाया समा प्रादेशमात्रा दर्भो पवित्रक । यथोक्तमुपसमाधानमिति तत्र तत्रोक्त । हविष्यानेन चरुस्थाला पूरयित्वा अमुष्मे इति सकल्प्या वह य निष्पूय चरा पवित्रान्तर्हिता अपो निषिच्य तण्डुलादिक निक्षिप्याव पानेनानास्त्रावितात ऊष्मपक्क चरु श्रपयित्वाभिघार्यो दगुद्वास्योदगभिघायाघारसमिपावादधाति । विष्णोर्मनमा पूते स्थ ।देवो व सवितोपुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूयस्य रश्मिभि । पवित्राभ्यामुदकमु पूय ते नव तूष्णी हविष्यापात्राणि च प्रोक्षति ॥ आय पाया पवित्रातहितायामाज्य निर्वपति पृथ्न्या पयोऽसि तस्य तेऽक्षीयमाणस्य पिन्वमानस्य पिन्वमान निर्वपामि ॥ देवेभ्य आय निरुप्य गृह्णाति पञ्चाना त्वा वाताना धाय गृहामि । पञ्चाना त्वा सलिलाना ध० गृ० । पश्चाना त्वा पृष्ठाना घ० ग्र० । पञ्चाना त्वा दिशा ५० गृ० । पञ्चाना वा पञ्चजनाना ५० गृ० । भूरस्माक हव्य देवानामाशिषो यजमानस्य चरोस्त्वा पञ्चबिलस्य धाय गृह्णामि । नामासि प्रिय देवानामनाधृष्ण देवयजन देवताभि स्त्वा देवताभ्यो गृह्णामि ॥ अधिश्रयति । इषे वा । अद धेनेति पत्न्यवेक्षते । ऊर्जे त्वेति' पुनरधिश्रयति । अग्नेजिह्वेति पवित्रे णोपुनाति । हविरसीत्यनेन वीक्षते। अवेक्षण वेति योगविभागा 1 og ven by Br and Ad a Tueb nge i rcaka a d of tle Mss of Devap la by T यथाचरिते पवि0 A 2 oवधाने TIETO A the sense in not clear to me 3 Kt I 62 18 4 K th I 10 5 3 4 b K th VE 48 10 16 6 A (and cp Br on this sutra) ऊर्जेवेयग्ना अधिश्रयति । Kath I 10 589 7 अदधेति the Mss Kth 1 c 8 Kath c 59 9 Ra and cp Ad on this siltra 1 ·२०६ काठकगृह्यसूत्रे ४७॥ ४॥ (४।७।४॥) त्पल्या अप्यवेक्षण वा शायते । अयर्थक एव योगोऽभविष्यत् । मेत्रायणीयाया च स्फुटमेवाभिहित पल्यवेक्षणम् ॥ ७० । विष्णोर्मनसेति दर्भपवित्रमुन्मृज्य समावच्छिन्नानौ दौं प्रादेश मात्रौ पवित्रीकरोति। ताभ्या देवो व इति अङ्गुष्ठकनिष्ठकाभ्यामुत्ता नाभ्या पाणिभ्यामुदगग्रौ दर्भावादाय प्राचीनमुदकमुपुनाति सकृन्म त्रेण विस्तूष्णीं । सावित्रादिना यथादेवत प्रोक्षति । देवस्य त्वा सवितु अग्नये इद्राग्निभ्या जुध प्रोक्षामि । अग्नयेऽग्नीषो माझ्या जुष्ट प्रोक्षामि । पात्राणि च तूष्णी। न्यश्चि पात्राणि प्रयुन क्त्युत्तानानि प्रोक्षति । ततो व्रीहीनवहन्ति । त्रि सुफलीकृत्वा निस्तुषान्करोति । उत्पूयापोऽधिश्रयति । प्रक्षाय तण्डुला पवित्रा न्तर्हितानावपति । प्रक्षाल्यानतो मेक्षणमवदधाति । उल्मुकेन त्रि पञ्चाना त्वा देवताभ्यो गृहामीति गृहीत्वा । पल्यवेक्षणमिह न भवति । दक्षिणत पत्नीमुपवेश्य । ऊर्जे त्वे यग्ना अधिश्रयति। पवित्रेणोत्पुनात्युदको पवनवत्। हविरसीति यजमानो वीक्षते ॥ आ। यथाचरित च पवित्रसस्करण । तेषामुक्तमिति वशब्देनानु ऋष्यते । तूष्णीप्राप्त मत्रविधान । अच्छिन्नी समा प्रदेशमात्रौ दी पवित्रक । विष्णोर्मनसेत्युन्मार्टि एताव मात्र । नापा सस्करण। आज्यनिर्वपनादि यथाचरित मत्रवदियथ । अवेक्षण चेति योगविभागात्पन्याप्यवेक्षण मैत्रायणीये स्फुटमस्ति । निवाप परि सचष्टे । न च गृहे निर्वापशोऽस्ति य सावित्रेण क्रियते । अत्र यत्र हविश्चोदना तत्र तत्र शादातरेण च वरि हवीष्यासादयेति तेन म अवती निवापशङ्का न काया। एतत्तद्यथोक्तसमाधान तत्र तत्रोक्त । हविष्मत्सु चरुस्थाली पूरयित्वा अमुष्मा इति सकल्प्या वहत्य पवित्रान्तर्हितासेचनावपनमेक्षणावधानेनानवस्रावितान्तरो परिहरति । 1 See Maitr S IV 1 12 15 7 and M n 8rs I 2 5 12 also in the Kath (XXXI 9 11 6) 2 Kth I 62 18-19 3 Kath V 6 48 10-15 4 Karh I 10 6 1114 b Read गृह b REवींच्यासाचेति ! Referring to?

·काठकगृह्यसूत्रे ४७।५-७ ॥ (४।७।५-७ ॥) २०७ ऽमुष्मै पक्व श्रपयित्वा शृतमभिघार्योद्वास्योदगभिघायाघारसमिधा वादधाति ॥ प्रागाज्यभागाभ्यामुक्ता आघारौ ॥५॥ दे० । सक्नुवा प्रतिताप्य समुन्मृज्य सुचि चतुर्गृहीत गृहीत्वाधार समिधावाधाय चरुमभिघार्योदग्दभषूद्वास्याभिघायोपैयामपाणि प्रजापतये स्वाहेत्युत्तरार्धेऽग्ने सतत दीर्घ प्राश्च प्रज्वालिताया समिध्याघारयति। स्रवेण तिष्ठन् चतुर्गृहीतेन दक्षिणमाघारमाधार यति ऊो अध्वरो दिविस्पृगहुतो यज्ञा यक्षपतेरि द्रवान्बृहद्भा स्वाहा ॥ आ० । अत्र दार्शपौर्णमासिके सर्वमिस्त प्राप्त आधारग्रहणमयपरि सरयानार्थ । तेन प्रयाजादीपरिसचथे। आधारावेव भवतो नाय किंचित् । आधारहोमयो म च धार्मग्राहिकत्वेन सधर्मकावेवा घारो भवत । प्रथम नुवेण दीर्घ प्राश्च सतत मनसा । एव सुचा द्वितीय चतुर्ग्रहीतेन तिष्ठन्नो अध्वर इति ॥ युक्त पुरस्तादिति पश्चभिराज्यस्य जुहोति ॥ ६॥ दे० । आज्यस्येति द्वितीयार्थे षष्ठी । अवयवावयविसबधे वाज्यस्याश जुहोतीत्यर्थ ।आयग्रहणादप्याषधिद्रय प्रधानमस्तीति झापयति॥ आ० । अभिधानाञ्च युक्त पुरस्तादिति पञ्चभिरा यस्य जुहोति। आज्य ग्रहण पाकयक्षेष्वयपकमोषध प्रधान यथा कर्मास्त्येवेति शापयति॥ आयुष प्राणमिति सन्तनाजुहाति ॥ ७ ॥ 1 This s tra only git n by Br Ad and a Tueb i gen Ms It seems to have fallen out in the text of Devapala where th gh ras however are t eated 2 Thus emended समुत्सज्य the Mss 3 Emended orry the Mss 4 Kath I 1272 For the whole passage cp Man śrs I 3 1 6 and 15 5 धर्मग्राहिकतेन the Ms 6 See Appendıx V 7 In all the Ms of Devapāla this gūtra has been omitted Only in Tit s added between the lines Br has प्राण सतविति Cp XXV 12 ·२०८ काठकगृह्यसूत्रे ४७ ॥ ८॥ (४।७।८॥) दे० । आयुष प्राणमित्येकादश नाभौवनस्य ॥ आ० । आयुष प्राणमिति सतनीजुहोति । तृतीयासबद्धो जुहोतिरिह नानुवर्तते इति पुनजुहोतिग्रहण जयादिष्वप्यनुवर्तते ॥ जयाभ्यातानानाष्ट्रभृतश्च ॥८॥ दे०। येन कर्मणेर्सेत्तत्र जया हुयादितीहापि विनियोग । त्रयोदश जया । अभ्यातानहोमश्चतुर्दश । जयाभ्यातानाजुहोतीत्यनुषङ्ग । राष्ट्रभृतश्च । अत्रापि जुहोतीत्यपेक्षते । राष्ट्रभृत्साया प्रसिद्धाला योदशाहुतय ॥ आ०। जयाभ्यातानाश्च ताजयाभ्यातानामाकूत च स्वाहेति जयास्त्र योदश । अत्र मैत्रायणीयानामेव चतुर्थी भवति । तत्र देवतानाम धेयेन होम' । इह च वाक्येन पदद्वयेन यत्र वाक्येन होमस्तत्र चतुर्थी न भवति । क्वचिदपि यथा । अग्निव॒त्राणीति । अभ्याताना बृहस्पतिपुरोहिता इति प्रवाद । राष्ट्रभृतो ऋताषाडिति । अत्र त्रयोदशाहुती षड्भि पर्यायद्वादश विभज्य विभागश्च प्रतिपर्याय द्वयोर्वाक्ययोरादी पठ्यते । द्वे च समाप्ती । यथासख्येन सबध स्तेषामत्र रूपोदाहरण । ऋताषाइतधामाग्निर्गधर्व स न इद ब्रह्मक्षत्र पातु तस्मै स्वाहा वट् । तस्यौषधयोऽप्सरसो मुदा नाम ताभ्य स्वाहा वडिति । एव सर्वत्र । नात्र ऊहो वाक्यप्रक्षेपो वा कर्तय ।स नो भुवनस्य पत इति त्रयोदशी । अत्र विश्वा आशा इत्यनेन होमशङ्का न कार्या । विज्ञानमात्रत्वादेवमस्यषापि 1 Only in T-cp Br on XXV 12 2 Cp XXV 13 3 Thus although the Man g h I 10 11_has the same corruptio emended sammutetta the Mss cp T S III 4 6 1 4 waeff vi faufta cp Man g hs 1 c where the formulæ are given in the dat ve 5 Cp sitra 11 6 Th s s the practical form of these forniulæ cp also Schræder die Tuebingen Katha Hand chriften page 28 1 Could the text of the Kathal a (ed schroeder) XVIII 14 be ncom plete ? Devapala also mentions after the formula (P 376 12 13) स नो भुवनस्य पते शर्म यच्छ स्वाहा the following one विश्वा आशा अप्सरस प्रिया तान इद ब्रह्मक्षत्र पातु (sc) तस्मै स्वाहा (Cp Ms II 12 2 140 11) ·काठकगृह्यसूत्रे ४७ । ९॥(४।७।९॥) २०९ सपत्नाको विदितो भवतात्यर्थ । षण्णा मिथुनशब्दो दृश्यते। मिथुना आहुतय प्रजाये द्वादशेति स नो भुवनस्य पत इति राष्ट्रभृत्त्वा दिहाना होम । अन्यत्रवचनाद्रथमुखादा ॥ वार्तानावाज्यभागौ ॥९॥ ८ । राष्ट्रभृदन तर वात्रानावाज्यभागो जुहोति । उभयत्र चोभो पोर्ण मास्याममावस्याया च । अन्येषु पाकयज्ञेषु आज्यमेव भागो ययोस्तावाज्यभागावग्नाषोमा। आज्यशदोऽत्रापि धर्माणा ग्राहक । तेन चतुर्गहीतेन होम ।आग्नेयस्याग्नेयी यायानुवाक्ये द्वितीयस्य सामी। अन्ये वाहु । न यायवानुवास्या भवितुमर्हति। अनुवाक्यया प्रष याज्यया हवि प्रक्षेप । तत्र गाय योऽनुवाक्या त्रिष्टभो याज्या इति प्रायिक । अत एवात्र वानश दोऽनुवाक्ययाग्राहक इयाहु । तथा चोक्त । यत्र वृत्तस्तत्रानुवाक्येति । अग्निषत्राणि आहुत । व सोमासि ऋतु । एतदायभागान्त कोप समाधानशब्देनोच्यत इत्याहु । अग्निमुपसमाधायेयायभागान्त हुवेत्यर्थ ॥ आ । आयभागशब्दोऽय मिग्राहक । तेन चतुर्ग्रहीतेनाग्निर्वृत्राणी त्युत्तरत । तथा व सोमासीति दक्षिणत । वात्रानशब्देनानु वाक्याय चोदिते । तेनानुवाक्यया होम सर्वत्र ज्ञायते । दयति यत्रचस्तत्रानुवाक्य इयेवं केचित्।अ ये पुनराहु । या यया हवि प्रक्षेपो दृष्ठ समाचारश्च आ हिमवत आ कुमारीभ्यो या यया होम । यदुक्त। गृह्यकार सर्वत्रानुवाक्याश्चोदयति । तदनकात्रिक 9 19 Vo 11 1 K th XXI 12 2 Kt] XXXVII 12 12 3 Th s ( th oत्रा० ) all the Ms Chamber of t1 K ch has onc al o th d ng Bit De p la the pl nat on of th t w th og ataiat 4 B t1 St na la Tueb ng " नावत d the Bombay aha all the Ms of Devap la + Kt] JI 14 18 K th 1 c 34 6 ? शनावपाक्यै the I Bef erna blank of one ak a a 8 R Thu the Vs the wo d f must be conta nel in tl s an 7 9 वाक्या?

·२१० काठकगृह्यसूत्रे ४७ । १०-११ ॥ (४।७।१०-११ ॥) याज्या अपि चोदयति । यथा । वषट् ते विष्ण उप ते गा ये ते अर्यमन् प्रतद्विष्णुरित्येवमाद्या ॥ स्विष्टकदाज्यभागा अन्तरेणावाप' ॥१०॥ दे० । उक्तयोरायभागयोर्भविष्यत स्विकृतश्च मध्ये आवाप कर्तव्य आवापशदेन स्थालीपाकयज्ञा आग्नेयादय उच्यन्ते । अथवा स्विष्टकदाज्यभागान्तरेणावाप प्रधानकर्मणा कतय इत्यध्याहारण पूरयित यम् ॥ ब्र० । स्विकृदायभागा अतरेण प्रधान । उपस्तार्य मध्या पूवार्धाचा वद्यति सहताभ्यामगुलिभ्यामङ्गुष्ठेन चाङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानमवयेत् । पश्चात्ततीय पश्चावत्तिनोऽवदायाभिघार्य यतोऽवत्त तच्चाभिधारये दयातयामतायै । स्विकृतेऽवदाय न प्रत्यभिधारयेन्न हि ततः परमाहुतिं यक्ष्य भवतीति । भुवो' उभा वामिद्राग्नी इत्यमाव स्याया। प्रतद्विष्णुरियायप्रधान । इत्यमावस्याया प्रधानाहुतय । ये के च ज्मेति अनुक्तप्रधानटेवताना सर्वत्र होम । भुवो आन्य दिवो' युवमेतानाति तिन पौर्णमास्या । तासामान्या मियाज्यस्य चतुर्ग्रहीतेन ॥ आ। आवापो नाम देवतादयविशेष । तदाज्यभागा कृत्वा प्राक् कृतोऽन्तराले भवति । एतत्तत्र साधारणमा यभागान्त विप कृदादि च॥ नामधयेन देवता यजेत तद्देवतया वर्चाग्नयी" वोहेदग्नीषोमीया मैन्द्राग्नी वा द्विदेवतेषु वैश्वदेवी बहुदेवतेषु ॥ ११ ॥ 1 KolVI 10 XIII 76 X 13 II 10 2 Th Br and Ad the cops of Devapala यभागान्तरेणा । 3 वक्ष्य the Bombay Ms 4 Karh XVI 15 2398 Kath VI 9 591 6 Kath II 10 163 7 Kath XIII 16 167 15 8 ०देवता the Mss 9 Kath IV 16 43 3 :10. देवत and दैवत the Mss prom scue 11 वा only given Aby Br Ad a Tuebingen Ms and of the Mss of Devap la by T ACD तहेवतयाचा ।

·काठकगृह्यसूत्रे ४७ । १२ ॥ (४। ७ । १२॥) २११ दे । आग्नेयस्थालीपाकस्याग्नये स्वाहेति नामधेयेन जुहुयात्पर्वणि स्थालीपाकस्याग्नये स्वाहा अग्नापोमाभ्या स्वाहेति । तद्देवतया ऋचेति पश्चान्तरमूहविधानादृक्षोधिमतर' इ याहु । आग्नेये स्थालीपाके तावदाग्नेयी युक्ता यदा न नामधयेन याग देशकाल कुलभेदे नागविनायकग्रामयक्षप्रभृतीना यागा प्रसिद्धा यद्देवता भिधानसमर्था वेदे मत्रा नानाता तेवपीष्टेषु दर्शपूर्णमासयोरिति नयेनातिदेशप्राप्ता आग्नेयादिमत्रा स्मार्तादिष्वेवोहनीया । तस्मा दृक्षु नोहेदिति । ऋषहनिषेधाद्वहुवचनमर्थवत् । तत्रैकदेवतेष्व ग्नीषोमीयमैन्द्राग्नी वा प्रकृती । बहुदेवतेषु तु वैश्वदेवी । विश्वे देवप्रकाशनसमथामतिदेश प्राप्तामृचमूहेत् ॥ आ ।अत्र देवताहविर्विशेषो विपीयमानोऽतराल उच्यते । कथ । नामधेयेन देवता यजेत । तद्देवतया वचा आग्नेयी वाहेत् । यत्र नामधेयेन देवतायाग तत्र ऋतूह । किमर्थ । ऊह किलागति कागति । अमत्रवात् । ऊहवि पाना शायते ऋक् । ऋथु आचायस्याभिप्रेतरत । विदधाति च होमार्थमृच । यत्रेय यवस्था इह जातिकुलाचार यवस्थया उच्चावचा देवतायागाश्चोदिता भवन्ति । तत्र नागविनायकदीना लोके यागानामृग्वेदे न पठ्यते । तत्रोह । समानाक्षर नाम लभ्यते तत्र नामधेयेनव । यथा । पञ्च हस्ताय स्वाहेति । न पुनविद्यमानास्वृथु नामधेयेन याग ॥ ऋतुतिथिनक्षत्रदेवताश्च यजेत ॥ १२ ॥ दे । षड्तवस्तास्तदधिष्ठातृभूताश्च देवता नामधेयेन यजेत । एव तिथीस्तदधिष्ठातृभूताश्च देवता यजेत । तथा नक्षत्राण्यश्वि यादि तद्देवताश्च । ताश्च शातिविमोकमत्रेषु पठिता' व्याख्याताश्च प्रधानदेशावाप्राधायमिति विज्ञेयम् ॥ ब्र । ओ" अग्नये स्वाहा वसन्ताय स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा ग्रीष्माय 1 ? Thus ACD T seems to read धानाहकचक्षो। 2 ? क्षक्ष् the Ms 3A (who alone has ths firsts entence) स्ततनधि । 4 Probably 11 the Aranyaka of the Kathas ·काठकगृह्यसूत्रे ४७ । १२ ॥ (४।७।१२॥) स्वामरुद्भय स्व० वषाभ्य स्व०विश्वेभ्यो देवेभ्य स्व० शरदेव । मित्राय स्व० हेमताय स्व० । मित्रावरुणाभ्या स्व० हेमन्तशिशि राभ्या स्वाहा ॥ ओ ब्रह्मणे स्वाहा प्रतिपदे स्वाहा । त्वष्ट्रे स्व । द्वितीयाय स्व । जनर्दनाय स्व० तृतायाये स्व० । यमाय स्ख चतुर्थं स्व० । सोमाय स्व० पञ्चम्ये ख० । कुमाराय व षष्ट्य ख । मुनिभ्य स्व० सप्तम्ये स्व० । वसुभ्य व अप्रम्य स्ख । पिशाचेभ्य स्व० नवम्ये स्व ।धमाय स्व० दशम्ये स्व० । रुद्रभ्य ख० एकादश्यै स्व० । रविभ्य स्व द्वादश्ये ख । कामाय स्व त्रयोदश्यै स्व० । भूतेभ्य स्व० चतुदश्ये स्व० । पितृभ्य स्व अमावस्यायै स्व० । विश्वेभ्यो देवेभ्य स्व पूर्णपश्चदश्य स्वाहा ॥ ओ अग्नये कृत्तिकाभ्य स्वाहा । प्रजापतये स्व० रोहिण्य स्व । मरुद्भय स्व० इन्वकाभ्य स्व० । रुद्राय स्व० बाहवे स्व । अदितये स्व० पुनवसवे स्व० । बृहस्पतय स्व० तिष्याय स्व । सभ्य स्व० । आश्लेषाभ्य स्व० । पितृभ्य स्व० मघाभ्य स्व । भगाय स्व० पूर्वाभ्य फा गुनाप स्व । अर्यम्णे स्व० उत्तराभ्य फल्गुनीभ्य स्व० । सवित्रे स्व० हस्ताय स्व ।त्वष्ट्रे स्व० चित्राय स्व०। वायवे स्व० निण्याये स्व । इद्राग्निभ्या स्व विशाखाय स्व०। मित्राय स्व अनुराधेभ्य स्व०। इद्राय स्व० ज्येष्ठाय स्व । निक्रतये स्व भूलाय स्व० । अद्भय स्व० पूर्वाभ्योऽषाढाभ्य स्व ।विश्वेभ्यो देवेभ्य स्व० उत्तराभ्योऽषाढाभ्य स्व०। विष्णवे स्व० अश्वथाय स्व० । वसुभ्य स्व० श्रविष्ठाभ्य स्व० । वरुणाय स्व० शतभिषजे स्व० । अजैकपदेभ्य स्व० पूर्वेभ्य प्रोष्ठपटेभ्य स्व । अहिर्बुध्न्याय स्व० उत्तरेभ्य प्रोष्ठपदेभ्य स्व । पूष्णे स्क रेवये स्व । अश्विभ्या स्व० अश्वयुग्भ्या स्व० । यमाय स्व अपभरणीभ्य स्वाहा ॥ 1 The Bombay Ms 1 lere ब्रह्मगे स्वाहा अभिजिते स्वाहा 2 Tlu botl tleM ve expect अजायैकपटे । 3 Thu both we expe अहये बुध्न्याय। 4 For the last part cp ht] XXXIX 13 ·काठकगृह्यसूत्रे ४७ । १३ ॥ (४।७।१३ ॥) २१३ आ । यजेत । स्रवेणेव । न यजतिश दाच्चतुर्गृहीतेन जुहोति। यजन्या परस्परानुवादात् । जयोयाजयेदितिवत् । एतसर्वप्रधानाना साधारण । ऋतुश्च तिथिश्च नक्षत्र च तेषा देवता ऋतुतिथिनक्षत्र देवता । चश दाहतुतिथिनक्षत्राणि च नामधेयेन यजेत । केचि हतुश्च तिथिनक्षत्रदेवताश्च चशदान्नक्षत्र विगृह्णते । तेऽपि वृत्ति विशेषेण दोषान्न मुच्यते । तस्मादृवादी सटेवतान्यजेत । तथा च मैत्रायणीयाना गृह्ये । ऋतुमिष्वा ऋतुदेवता यजेत । नक्षत्रमिष्ट्वा नक्षत्रदेवता यजेत । तिथिमिष्टा तिथिदेवता यजेत । ऋतुतिथीना देवता पराशरादिभ्यो ऽवग तया ॥ प्राक स्विष्टकृत उपहोम इह गावो ऽय यज्ञ आ न प्रजा । धूभिरुपधूर्भिश्च हुत्वेडामग्न इति स्विष्टकृतम् ॥ १३ ॥ है। इह गाव इत्यादय उपहोमा । तषा स्विकृत पूर्व व निय म्यते । इडामग्न इति स्विकृत यजतेत्यनुषड् । इह गाव इत्यादानुपहोमा हुवा मध्या पूवाधाचावाय स्विकृत यजेते डामन ति मत्रण ॥ ब्र । तत उपहोम । ह गाव इति तिस्रः। उपस्तार्योत्तरापाद्धविषा हविषोऽग्नये स्विकृते च सक स्थवायासमवाय द्विरभिघाय प्रचरति।नातः प्रत्यभिधारयेदुत्तरार्धपूवार्धे ससृणा स्वप्रकृतः। इडामग्न इति । हुते मेक्षणमनुप्रहृत्य हविरुच्छिशमुद्रास्य ॥ प्रा०। प्राक स्विकृत उपहोम । अनुक्ता अपि प्राक स्विकृत एव भवति । कि वचनेन । स्विकृद्भक्त वमुपहोमानामेकाशाना मिह गाव इत्यागना ज्ञापयति । इडामन इति स्विकृत जुहोति समवायोत्तरा पपूर्वा 2 See M noh I 10 ) 3 Devap la तत्र धुर इत्यग्निर्मूर्धेति चतसणामव ब्राह्मणविनिता सख्यातया ( सरया तत्र A ) ब्राह्मणा यासा धूर गायतीति ( R यासौ पुरा गायत्रीति ? c K th VII 4 60 20 )। उपधुराऽप्युपश -योगाटुपप्रय त इत्याद्याश्चतस्रो याज्ञिकाख्याता (K th VI 9 08 20096 dhu as VI 9 03 16 13 VII 2 64 3 6 upadhuras) On the whol p Br on LXXII 5 ॥ 1 ?

·2 २१४ काठकगृह्यसूत्रे ४७ । १४॥(४।७।१४॥) त्व नो अग्न इति द्वाभ्यां जुहुयादया' भूरिति च' सर्वप्रायश्चितानि मनो ज्योतिरिति सप्तभि ॥ १४ ॥ २० । तत एतदाहुतिद्वय जुहुयादित्यर्थ अया भूरिति च । जुहुया दि यनुषज्यते ॥ ब्रा व नो अग्न इत्यादि मनो ज्योतिरिति सप्ताता द्वाविंशति माहुतीर्जुहुयात् । त्व नो अग्ने (1)।स वनो अग्ने (2)।अयाश्चाग्ने (3)। भूः स्वाहा (4)। भुवः स्वाहा (5)। स्व स्वाहा (6)। भूर्भुव स्वः स्वाहा (7)। त्व नो अग्ने (8)। स व नो अग्ने (9)। न्यूनमतिरिक्ते जुहोमि स्वाहा (10)। अतिरिक्त यूने जुहोमिस्वाहा (11)। सम समे जुहोमि स्वाहा (12) । अनाक्षात यदाक्षात यद्यझे क्रियते मिथ । सर्व तदग्ने कल्पय त्व हि वेथ यथातथ स्वाहा (13)। स्विषिश्च दुरिटिश्च ये यक्षमभिरक्षित । प्रया जानन्या न पातु यज्ञमन्याभिरक्षतु स्वाहा (14)। आश्रावित मत्याश्रावित वषट्कृतमवषट्कृतमननूक्तमत्यनूक्त च योऽति रिक्त कमणो यश्च हीनमग्निष्टानि प्रविदन्नेतु करपयन् स्वाहा* (15) ॥ ततो मनो ज्योतिरिति प्रायश्चित्तानि । मनो ज्योति जुषता (16)। त्रयस्त्रिंशत्ततव (17) । य मे मनश्छिद्रम् (18)। विश्वकर्मा हविरिद जुषाण (19)। अयाश्चाग्नेऽसि (20)। व नो अग्ने (21)। स व नो अग्न (22) ॥ आज्यशेष सुचि चतुर्गृहीतवत्यासिच्य दर्भानग्ना प्रास्य वेद्यामूर्ध्वस्तिष्ठ सस्थित यजुर्जुहुयादाश्रावितमिति सततम् ॥ 1 Br जुहुयादयाश्चाग्निरिति The wo d च सर्व सप्तभि are not found in the cop es of Devap la h ch must be n complete here as the Bhaşya gives the mantras here referred to 2 सर्वाणि प्रायश्चिo Br and a Tueb ngen Ms TBr III 7 115 4 Cp TBr III 7 11 1 Devapāla gives this verse at the end of all the p aya cittas where it is repeated by Br also o Kath XXXIV 19 3 Cp 1914 sqq ·काठकगृह्यसूत्रे ४७।१५-४८।२॥(४।७।१५-८॥१॥) २१५ आ० । व नो अग्ने इति द्वाभ्या जुहुयात् । अया भूरिति च । अयाश्चाग्ने भू स्वाहेत्यनुवाकशेष चश दात्सर्वप्रायश्चित्तानि मनो ज्योतिरिति सप्त प्रायश्चित्तानि प्राक् सस्थितयजुषो दृशानि । इह तथैवाश्रावितमित्यस्मा पूर्वम् ॥ परिस्तरणान्यनुप्रहरेनानुषहरेदित्येके ॥ १५ ॥ दे । सूकवाक्येन प्रस्तर प्रहरताति प्रकृतावानात । तपाकयज्ञेषु केचिदिच्छतात्यर्थ ॥ श्रा । परिस्तरणानि दर्भाननुप्रहरेत् । इह प्रतिपत्तिदर्शना परिस्तरण मस्तीति ज्ञायते । नानुप्रहरेदित्येक इति वक्त ये पुनरारयात ग्रहण विकल्पस्य चतुभागावशेषता शापयति ॥ एव सर्वा देवताश्चेज्यानि च ॥ १६ ॥४७॥ (४७) दे० । सर्वा देवता साधारणनाना यजेत । इज्यानि च यण्यानि यज्ञा इत्यथ । सर्वदेवताभ्यः स्वाहा । यज्ञेभ्य स्वाहति । इज्यानि हविष्यद्रयाणि। सवाणि सर्वदेवतोहशेन प्रक्षिपेदित्यपि केचिद्याचक्षते ॥ श्रा० । एव सवा देवताश्च । यथा तिस्रो दवता यजति । इज्यानि च । यजतिश दचोदिता युच्यते। यथा गोयनस्य वरुणयक्षस्यति । तत्राय सक्षेपार्थ । स्थालापाकश देन पाकयात त्रमुपस्थाप्यते । देवताद्र यशब्देन यक्षश देन च । एतत्रितस्याभावे जयप्रभृति भिरित्यनेन । तस्याप्यभाव यावदुक्तमेव । यथा इह प्रजा यासामूध इति ॥ षडाहुत प्रतिपदि पुत्रकामो ब्रह्मणाग्नि सविदान इति षड्भि 1 Ad here probably refers to the (lost) Mantraprasna of the Kathas 2 णमसीति the Ms 3 सर्वदेवताश्चे 5Cp the Mss of Devap la 4 Cp LXXI 1 and 11 LVIII 2 ·२१६ काठकगृह्यसूत्रे ४८ ॥ १ ॥ (४।८।१॥) राज्यस्य जुहोत्युत्तराभि षड्भि सालीपाकस्य ॥ १॥ दे। तस्मि पाकयशा इ युक्त । द्विविधाश्च नित्यकाम्यभेनेन पाक यज्ञा । तत्र नित्या पूर्वोक्ता नियतकरणाय वात् । काम्यास्त्व धुनोच्यते नियमकार्यत्वाभावात् । षडाहुतय श्राज्येन षट् स्थालापाकेनास्मिनित्य वथसहा षडाहुतमिति । तच्च प्रतिपद्येव कुयात् । न जातु चि पञ्चदश्या । पुत्रकाम इत्यधिकारिनिर्देश । ब्रह्मणाग्नि सविदान इति षभिऋग्भि । यत्त नत्य सरस इत्यादिभि स्थालापाकेन जुहुयात् ॥ ७० । षडाहुते शुक्ले क्रष्णे वा प्रतिपद्यग्नये रक्षाने जुष निवपामाति निर्वाप । ब्रह्मणाग्नि इति षडभिराज्येन ।ये ते प्रत्यासरस इति षड्भि स्थालापाकेन।तत ऋतुतिथिनक्षत्रदेवताश्च यजेत। श्रा० । नित्या युक् वा काम्यानि शूलगवपय तानि कथ्य ते। किमर्थ मुच्यते । अत्र पाकयज्ञा इति सवपाकयशाना साधारण तत्र मुक्त । काम्याना कामो पत्तियशादनुष्ठान कामोपात्तश्चानियत कालानतेषा व्रम । नित्यानि विकृत्य निविशते । अतस्तान्यु च्य ते । पुत्राश्च महोपकार वादामना पूर्वेषा चेष्यते । अतः पुत्रकामा षडाहुत नाम काम्य पाकयज्ञ कम प्रतिपदि कुयात् । षडाहुतया यस्मिस्तत् षडाहुत । प्रतिपदाति नियमो न पञ्च दश्या । श्राज्यभागा ते ब्रह्मणाग्नि सविदान इति षड्भिऋग्भि राज्यस्य चतुगृहातजुहुयात् । प्रधान वादुपाशुयाजवत् । 1 e e follo ng o 1r The e 1) Je p obably lan led lon tle (lo t) [ nt ll y ya of the Katha Th y correspo 1 th M l II 142 tl g d ( आशा यस्ते जिघासति) । f( ग धर्वा गोष्टया गेयाश्च य । क्रव्यातमुत देविन ) hak (गर्भ देहि सिनीवालि गर्भ नहि पृथष्टुके । गभ ते अश्विनी दवा आधत्ता पुष्करस्रजम् ) ( अश्विनौ ) (मास्या प्रजा रीरिषो ) 2 See ILVII 2 3 Thus he e the M b t th Bh ya येते। + Thu a quotat on n T but the Bombay Vs ead कामान् inste rl of कालान् Thus! 6 Real AIET १ ·काठकगृह्यसूत्रे ४८।२-४९।१ ॥ (४।८।२-९।१॥) २१७ उत्तराभि षड्भि स्थालीपाकस्य ये त प्रन्त्यप्सरस इत्येव मादिभि ॥ सौविष्टकृते त्रयोदशीम् ॥२॥ ४८ ॥ (४।८) दे । सौविष्कृते कमणि पुनस्त्रयोदशीमाहुतिं जुहुयात् । मेजमेष परापतेति मत्रोन विडामग्न इति ॥ आ । साविष्टकृते यागे त्रयोदशीमृच नेजमेषेत्येता कुर्यात् । इडामन इत्यस्य निवृत्ति ॥ नक्षत्रयज्ञेषु नक्षत्रदेवतानामृचस्ताभिर्यजेत । अग्निमूर्धा हिरण्य गर्भो मरुतो यन्मृडा नो रुद्र सुत्रामाण तव श्रिये नमो अस्तु सभ्य आह पितॄन्सदा सुगो ये ते अर्थमस्तत्सवितुर्य इमे द्यावा पृथिवी वायुरग्रेगा इन्द्रानी रोचना मित्रो जनानिन्द्र सुत्रामा य ते देवी श नो देवीविश्वे देवा ब्रह्म जज्ञान वषद् ते विष्ण आ गृहा इम मे वरुणोपप्रागादहिरिव भोगै पूषा गा अन्वेतु न प्र वा दसांसि यमो दाधारेति प्रत्यूचम् ॥१॥ ४९ ॥ (४९) दे० । इहाधिकफलविशेषान्तराश्रवणाद्विधिप्रत्ययमात्रश्रुतेश्च नित्यत्व केचिनक्षत्रदेवतायवाना वदन्ति प्रतिपदि चानुष्ठान । अन्ये तु फलवत्सनिधौ यत्फल तदङ्गमिति फलवतो विवाहस्यानतिदूरे मे 1 gaft Br and the Mss of Devapala but further on epeated with the accusative It is probable that also this 13th verse was contained in the lost Mantradhyaya It corresponds with Man ghs II 184 a but has गर्भमाधोहि य पुमान् ( as has also the Ms s of the Man sutra see Knauer 8 Introd page LIII ) 2 It is emarkble that not only in the text but also in the Mantrabhaşya all the Ngs of Devapāla unanimously present this faulty reading 3 Cp XLVII 13 4 The Bombay Ms of Br अथ नक्षत्रol 5 For the corresponding nakſatras and devatas see Br on XLVII 12 6 Thus A यदफा CD ·काठकगृह्यसूत्रे ४९ ॥ १ ॥ (४।९।१॥) सूत्रकृता कर्तयतया प्रतिपादित वागहीतगर्भया वध्वा उपकारखे नाङ्गत्वमाहु । अन्येऽन्यथा कथयति।सति नक्षत्रेश्य आहवनीय साध्यवदनकाम्या ' कार्तिकामावस्याया कृत्तिकास्वग्नये कृतिका भ्योऽष्टाकपालमित्याद्या । तत्र च युगपत्सवकामानवाप्नुयादिति सर्वकामसिद्धि । फलवत्त्वेनामाता एव गृह्यानावपि काम्यकर्म प्रस्तावेनोक्ता पुरोडाशाना स्थानेऽत्र चरवो व्रीहिमया यवमया वा। तथा गृह्यातर । तस्य तस्ये चरव इति । अत एव काम्या अमीष्टयो गृह्याग्नौ कार्या शायते । तुल्यनयनतया । अय सूत्रार्थ । अष्टाविंशतिर्नक्षत्रदेवता वक्ष्यमाणाधाविंशल्लिङ्गिका ऋच । तामिन क्षत्रयज्ञेषु यजेत । कथ । प्रयच । ऋचमृचमिति तेन यागभेदो द्रव्यदेवतासबधभेदनत्वात् ॥ ७० । नक्षत्रयक्षस्य कृत्तिकायुक्तायाममावस्यायामारम्भोऽस्थूरियृहपति भूयासमित्यादयो नक्षत्रेष्ट्या कामास्तत्रोक्तानि हवीषि । आज्य भागान्त हुत्वाग्निर्मूर्धेत्यादिभिर्यथादेवताभि प्रधानम् ॥ आ० । नक्षत्रयक्षे नेहाधिकारे कश्चित् । न च कालो न च किचिद्धवि न जाने । किमिद । सति नक्षत्रयशा नक्षत्रेष्टय । तानिह गृहो सूत्रकारो विदधाति । तेष्वेककालेषु कार्तिक्यामावस्याया कृत्तिकास्वग्नये कृत्तिकाभ्योऽशकपालमित्येतानि हवीषि । पुरोडाश स्थाने चरव । अनेनैव न्यायेनाया अपि काम्याश्चारायणीयाया मुका गृह्ये कर्तया इति दण्डापूपिकयैव सिद्ध । तथा च गृह्यान्तरे काम्याना स्थाने तस्यै तस्यै चरवस्तानेव कामानाप्नुवन्तीति । इह च एता वै रुचो नामष्टय इत्युपक्रम्ब अग्निरस्थूरि णौ गाहपत्येन प्रजापति प्रजया पशुभिरिति अस्मानपत्रदेवताभ्य फलश्रवणात् । 1 ? Thus D ०वदेनकाम्या A 0वदनकाम्या C 2 C 3 It is probable that the Katha texts conta ned a chapter correspond ng w th TBr III 1 4-6 4 Which G hyasiltra is meant ? 5 Thus emended स्थूरीगृह the Ms 6 नजाने । जाने the Ms the Ms तानीह the Ms 9 I am unable to point out the source of this quotation मावस्या यज्ञ 8 .

·काठकगृह्यसूत्र ५०।१-२॥(४।१०।१-२॥) २१९ नक्षत्रदेवतानामृचो वक्ष्याम 1 । ताभिर्यजेत नक्षत्रयज्ञ। प्रतिनक्षत्र मेकैवाग्नेयानुमतवर्ज' । अग्निर्मूत्येवमाद्या अणविशति । प्रत्यूच याग । एवमिज्यानि चेत्यनेन पाकयात त्रम् ॥ अथापहार ॥१॥ दे । अथशद आनतर्ये । हुतपाकयाविधिरुक्त । अनन्तरमहुतपाक यज्ञेषु वक्त ये सवाहुतपाकयक्षप्रकृतिभूता उपहारा उच्य त इत्यर्थ । वश्रवणीये ह्युपहारा दृण । तेऽयेषा प्रकृतय । ब्र । यथा नागविनायकदुगादीना देशाचारप्रसिद्ध बलिकर्मापि कर्तु मुपक्रमते ॥ आ । उक्तमुपहारोऽहुताना प्रकृतिरिति उपहार च वक्ष्यति ॥ यथाचरितमन्न साधयित्वा सावित्रेण देवतायै वलि हरेत् ॥२॥ दे । तथा चाचरतापि देशविशेषादिषु यथायथ प्रसिद्धा अतो यथा चार यथादेवत चान्न पायसकृसरापूपादिक साधयित्वा दीपपुष्प धूपादिपूवक सवितृदेवताकेनोहितचतुथ्यन्ताभिमतनामान्तन विनायाकायोपहारमित्यूहक पनया बलिमुपहरेत् ॥ ब्र । तदा मिश्रापूपपायसमोदकादि साधयि वोपहारोऽहुताना प्रकृति रिति वचनाद्वश्रवणीयवदासनार्थ तस्ये तस्यै देवतायै विष्रमास्तीर्य तल्लिङ्गम त्रैर्नामधेयेनावाहन कृवा पाचार्य स्रजो गधाश्चोपहत्य देवस्य वा सवितु प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्या विष्णवे बलिमुपहरामीति बलिमुपहरेत् ॥ आ० । देवतायै बलिं हरेदिति । ते शास्त्रचोदिता लौकिकाश्च । तत्र विधिविशेष उच्यते । यथाचरितमन्न साधयित्वा मिश्रापूपपायस मोदकादि आचारसिद्ध देवतार्थ साधयित्वा देवतायै आसनमुप 4 1B वक्ष्यमाणा ? 2 Cp the Nak atret accord ng to Baudh srs XXVIII 3 349 6 3 See XI VII 16 मन्त the Bombay Ms (the Lahore Ms om ts th s whole o See XIII 4 6 Thus the Ms of Deva pala in the text and id बलिमुपहरेत् Br cp LI_12 7 भिमतानाo the Mss Kand ka) ·1 २२० काठकगृह्यसूत्रे ५०।३-५१॥१॥ (४।१०।३-११।१॥) कलप्य तलिङ्गेन मन्त्रेणावाहन कृत्वा स्रजो गधाश्चोपहत्य धूप प्रदाय यथाचरितमन्नमुपहरेत् सावित्रेण देवस्य त्वेत्यनेन मन्त्रेण पूष्णो हस्ताभ्या पञ्चहस्ताय बलिमुपहरामीत्येव प्रयोग ॥ यथाचार जप ॥३॥ दे। आचारानतिक्रमेण जपा । यस्यै देवतायै बलिरुपहियते तद्देवतै मैत्रैर्जपा कर्तव्या इत्यर्थ । अभिमतदेवतालिङ्गकमत्रालाभे तु लौकिकेन श्लोकादिनोपहार कर्तय ॥ ७० । यथाचार जपा इति। तद्देवत्यामत्रान्देशाचारप्रसिद्धानि पौराणिक स्तोत्राणि जपेत् ॥ आ। तदैवतलिङ्गामत्राअपेदित्यर्थ । विनायकादीनालोकिकी स्तुति । उक्त शेष ॥४॥५०॥ (४।१०) दे० । उपहतशेषेण ब्राह्मणाभोजयेत् । आदित्याश्चेत्यादि शेष ॥ ७० वैश्रवणीयकर्मवदुपहृतेन पायसादिनानेन च ब्राह्मणाभोजयित्वा यथाशक्ति दक्षिणया च तानभ्यर्योपहृतशेषस्य स्वय प्राशीयात् ॥ आ। अन्येनानेन च ब्राह्मणाभोजयित्वेति । चशब्दादुपहृतशिष्टेन' च । उपहतशिष्टस्य स्वय प्राश्नीयादिति नियम ॥ अथ पशुकल्प उक्त ॥१॥ दे। कल्पन कल्प विधि । पशो कल्प पशुकल्प ।स उक्त । कोक्त । आधाने । आग्नेयेन स्थालीपाकेन पशुना वा यजेतेति । सोऽय नित्यपशूपहार उक्त । अतश्च नित्य । यथैव हि नवानामायणम कृत्वा तद्भोजनमनुपन्न तथा मासेनानिष्ट्वा मासलक्षणमप्ययुक्त मित्याहु । अथशब्द आनन्तये। तस्येतिकर्तव्यता वक्ष्याम इत्यध्या हार । तेनाय समूहार्थ हवि कल्पश्चोक्त एवान्याधाने । तत्रेशि विकाराणा हवि कल्पने प्रकार उक्त । अनन्तर पशुविकारस्य 1 जपा Br but ep LI 13 2 आदित्याश्च the Mss Refers to ? 3 This च refers probably to the words अन्येना' नेन च (r म्येनानेन च') which are apparently quoted from the Yajnasutra 4 97 supplied by me cp XLVI 9 5 R मांसभक्षण ·काठकगृह्यसूत्रे ५१ ॥ २॥ (४।११।२॥) २२१ पशुकल्पस्य प्रकार वक्ष्याम ॥ आ० । उक्तमानयेन स्थालीपाकेन पशुना वा यजेत । तथा द्वौ पशू उपाकरोतात्यादि । तत्र पशावितिकर्तव्यतोच्यते । अथ पशुकल्प उक्त । दशपूणमासविकाराणा पाकयझाना तत्रमुक्त । इदानी पशुविकाराणा तत्रमुच्यते । पशो कल्प पशुकल्प । स उक्त । अथ पशुकल्प । यूपाहुतिमिति । अत्र विकार विवक्षु प्रकृति मापादयति । आदापोद्वापलक्षणा । तान्वक्ष्याम विकारेषु यथा चोदितमिति वचनाद्यावदुक्तमेव भवति यश्च विधीयते तपशुकप वद्भवति॥ पूर्वेण शाखां निहत्य ॥२॥ दे० । पूर्वेण मूलसूत्राणामुक्त । स उक्त एवेह यथोक्त पूर्वणाधिकार वाक्येन तत्र तत्र यथा नवेनानर्चिता हास्य पशुहवेन नवामय इति अतोऽसौ मत्स्यपशुना यजेतेति तथेत्याद्युक्तमनये पशुना पुन पूर्वेण शाखा निहत्येति सूत्रभेदो यथान्यै कृत यथा पूर्वसिपक्षे तस्य पूर्वेणेति सशय स्यात् । पूर्वेणाग्निमिति च नाधीत न चोपयुज्यते । उक्त पूर्वेणेति सिद्धत्वात् । पशुग्रहणाच्छाग एव । शाखावचनात्तक्षणादयो' यूपधर्मा न भवन्ति तत्स्थाने प्रयुक्ताया शब्दान्यत्वात् ॥ यजेत पुन 1 The paddhati of Br may be better g ven as wholo at the end of this Kandika 2 Cp XLVI 9 and XIX 3 3 My conjecture यूपाहुमित्यत्र the Ms It is probable that the chapter on pasubandha in the Katha yanasutra began thus अथ पशुकल्प । यूपाहुति हाष्यन् । 4 Read probably आद्रवोद्वाप तक्षणा । 5 Thus AT मूलमत्राणाo CD 6 The inter pretation of your seems to have caused d fficulties to the interpretators Devapala probably rightly connects it with the preceeding s tra (अथ पशुकल्प । उक्त पूर्वेण) 7 This all 18 incomprehensible to me 8 See Ad on this satra 9 Thus emended for at or oafurries the Mss ·काठकगृह्यसूत्रे ५१ । ३-५॥ (४ । ११ । ३-५ ॥) आ० । पूर्वेणााग्न1 शाखा निहत्य यूपस्थाने ॥ तस्मिस्तूष्णी सर्व यन्न लुप्तार्थम् ॥ ३॥ दे। तस्मि पशा तद्वद्विक्रियमाणे ऽपि यदुच्यते तत्तष्णा सव भवति । सव यत्कर्तव्य तत्तष्णाममत्रक कुयात् । यन्न लुप्ताथ । लुप्ताथ तत्तष्णीमपि न भवति यथा शाखाया तक्षणम् ॥ आ०। सर्व तूष्णी।यदुपाकरणादि इह चोद्यते तदमत्रक कुर्यादित्यथ ॥ देवताहोमवर्जम् ॥ ४॥ दे०। यद्देवतासबध त समत्रका देवतानाम्नावकतय होमश्चेत्यथ ॥ आ० । देवताशद वर्जयिवा होमाश्च वर्जयित्वा ॥ प्रागाज्यभागाभ्या दर्भेण पशुमुपाकरोति प्रोक्षति पाययति पर्यग्नि करोति ॥ ५ ॥ दे० । परिसमूहनादि राष्ट्रभृद त कृत्वा प्रागाज्यभागाभ्या दर्भेण पशुमु पाकरोति तूष्णी प्रोक्षति च तथा पाययति अप पर्याग्निं च करोति पशु । दर्भग्रहण शाखानिवृत्त्यर्थ । प्रागा यभागाभ्यामुपा करणीयहोमो प्रजापतेजायमान इति । ततो दर्भेण पशुपाकरण शाखान्ते प्रत्यङ्मख पशुमुपस्थाप्य ।रशनादान तूष्णी । ऋतस्य त्वेत्यादनाग्नये जुछ बध्नामीति पूरितेन दक्षिणेऽवशिरसि पशु बध्नाति छागम् ॥ आ० । प्रागाज्यभागाभ्या परिसमूहनादिराष्ट्रभृदन्त कृत्वा दर्भेण पशुमु 1 Dd Ad fi d the word of n h s text or s it added by him ? cp Devapāla 2 The last three words only n Devapala I doubt f they belonged to the o g nal s tra probably they are another redaction of the sítra XIII 9 But as Devapala comments upon them I have taken them into the text 3 तद्वस्क्रिय AT 4 0बद्ध DC 5 7 Thus read AT DOनान्नानकर्त० DC 6 पय DC AT omit the word cp 1d 7 KathXXX 8 169 1721 8 Kath III 5 207 ·काठकगृह्यसूत्रे ५१ । ६-१० ॥ (४ । ११ । ६-१०॥) २२३ पाकरोति तूष्णी । प्रोक्षति उरसि सर्वतश्च । पाययति अप । पर्यनि करोति॥ घृतमवघ्राप्यापाव्या जुहोति ॥ ६॥ द । पशु घृतमवघ्राप्य।अपायसमाख्याता आहुतार्जुहोति तेनव घृतेन प्रजानन्त इति पञ्चभि ॥ आ । घृतमवघ्राप्य । अपाव्या जुहोति प्रजानन्त इति पञ्चभि । उपाकरणीयौ होमौ न भवत अचोदितत्वात् उल्मुक हरति ॥ ७॥ ८ । येन पर्यग्निकरण कृत तदेवोल्मुक हरति श्रपणार्थम् ॥ आ । पशुश्रपणाथम् ॥ दर्भमास्तृणाति ॥ ८॥ है । दभस्तरण तूष्णी करोति ॥ आ । प्रत्यगग्रम् ॥ तस्मिन्यथोक्त सज्ञापयन्ति ॥ ९ ॥ दे । तस्मिन्दर्भे सज्ञापयति । मारयन्ति । बहुपचनेन नासिकादि ग्रहणादिना प्रत्यकशिरसमुदक्पादमित्यादि शायते ॥ आ । तस्मि दर्भे । यथोक्त प्रत्यक्शिरसमुदक्पाद । बहुवचनमनियमार्थ । अन्येऽपि सज्ञापयन्ति ॥ सज्ञप्त यथोक्तमद्भि प्राणायतनानि स्नापयति ॥ १० ॥ । प्रमापिते सति प्राणस्य शरीरस्य वायोयान्यायतनानि मुखादीनि तानि नापयति । यथोक्तग्रहणात्पल्या स्नापन ज्ञायते ॥ आ । सञप्ते प्रमापिते । यथोक्तमद्भि प्राणायतनानि नापयति । यथोक्त ग्रहणान्मन्त्रवत् । पत्नी चोदकहस्ता च पल्यादित्यमुपतिष्ठते । नमस्त आतानेत्यादि समद्भ्य इति भूम्या शेषमित्यन्त प्राणायत नाना नापनम् ॥ है 1 Kath XXX 8 130 110 2 Here Ad d ffers f om Devapala and Br 3 Emended हरति पानाथ ACD मानार्थ T 4 Kth III 8 20 1026 1 ·२२४ कासगृह्यसूत्र ५१ । ११-१२ ॥ (४।११ । ११-१२॥) उत्खित वपां शाखा विशाखां' च प्रच्छाद्य चरमे ऽङ्गारे वपा निगृह्यान्तरा शाखाग्नी हत्वाभिधार्य अपयति ॥ ११॥ दे। ततो नाभिकोडयोर्मध्याद्वपामुखिदति खड्नेन । देवताभिधानत्वा दग्नये जुष्टमवकृन्तामीति मत्रेण ।उखिद्य च वपाश्रपण्या शाखाया' प्रच्छादयति । ततश्चरमेऽङ्गारे वपा निगृहाति । उत्तरभागे सर्वान्ते योऽवस्थितोऽङ्गारस्तत्र निदधातीत्यर्थ । ततस्ता शाखाया अग्नेश्व मध्येन हरति । दक्षिणभागमानीयोदयखोऽभिधार्य श्रपयति ॥ आ० । उत्खिद्य वपा देवताभिधानत्वात् मत्रेण यथा अग्नये जुष्मव कृन्तामीति । विशाखामविशाखा च वपाश्रपण्यौ तथा प्रच्छाद्य । उदगमेश्वरमेऽङ्गारे सर्वबहि स्थिते वपा निगृह्य निधाय । अन्तरा शाखाग्नी शाखाग्न्योर्मध्येन नीत्वा दक्षिणतो ऽग्नेस्ततो ऽभिघाय श्रपयति॥ भृता दर्भेषूदगग्रेषु निधायाज्यभागपरिवप्यौ हुत्वा वपा देवताया उपनामयेदुप्यपरिवप्यौ हुत्वा सदमें वपाश्रपण्या अग्ना अनु प्रहृत्यापोहिष्ठीयाभिर्जियित्वोक्तान्यवदानानि' प्राक् विष्टकृता देवतायै बलिं हरेत् ॥ १२॥ 4 Read तया 1 Thus Br (text) and all the Vss of Devapāla Ad how ver has probably rightly विशाखामविशाखा च | For these nouns cp Baudh śrs IV 1 107 34 (the two वपाश्रपणी) 2 Thus AT शाखाया D and first hand of C STTENTOTT C second hand 3 Cp LI 4 (2 वपया)? Õ This word inserted by me 6 Thus the sandh according to Br (and cp Ad) Devapāla s here no authority 7 मार्जयित्युक्ताo the Lahore Ms of Br मर्जयत्युन्यवदा the Bombay Ms 8 Only the Lahore Ms of Br has preserved the complete text the Bombay Ms leaves out the words हुस्त्वा वां दे उपनमयेदुप्यपरिवप्यो The copies of Devapāla g ve the sõtra text intermixed with commen tary ·काठकगृह्यसूत्रे २१ । १२ ॥ (४।११ ॥ १२॥ ) २२५ द । शृत दर्भेषूदगग्रेषु निदधाति । तदनन्तरमाज्यभागा जुहोति । तत परिवप्यसनकाव वथका होमा जुहोति । तत्र जातवेदो वपया गच्छेत्येक । देवेभ्य स्वाहेति द्विताय । स्रवेणाज्येन । तदनन्तर वपा देवताया उपनामयेत् । अयमथ । जुह्वा वपामुपस्तार्य दक्षिणतो ऽसिना सकृदवदाय' देवताय दद्यात्तन्नामधेयेन तद्देवतया वचा। उप्यपरिवप्या हु वा सन्र्भ वपाश्रपण्यावग्नावनुप्रहृत्यापोहिष्ठीया भिर्माजयित्वा उक्तान्यवदानानि प्राक म्विकृतो देवताय बलि हरेत् । उप्यो नाम होम । परिवप्यश्च दशित जातवेदो वपया गच्छेति देवेभ्य स्वाहेति । ता हुत्वा प्रतिपत्त्यर्थ वपाश्रपणाथ गर्भसहित वपाश्रपण्या अग्ना क्षिपति तूष्णी । तत आपाहिष्ठी याभिर्मार्जन तत्रव करोति । चात्वालस्य लुप्तार्थत्वे पात्राभावात् । तदनन्तर प्रकृता यथाचोदितानि हृदयादीन्यवदानानि स्विकृत पूर्व बलिमुपहरेत् । तत्र हृदयस्य शूले पाक शिष्टाना स्थाल्या । द्विर्द्विरवदाय होमो हृदयादिभ्य । तानि हृदयजिह्वानोडमध्य दक्षिणबाहुपार्श्वद्वयगुदश्रोणिमेदोमध्यानि । तत पुरोडाशस्थाने यथादेवतमुपहारेषु चरुमोदकादीनामन्यतम कार्य ॥ आ ।शृत च दर्भेषूदगग्रेष्ववस्थाप्यायभागा हुवा तत परिवाया जुहोति । जातवेदो वपयेत्येका देवभ्य स्वाहेति द्वितीया । नत परिवाया यौगिकी सज्ञा । वपा देवताया उपनामयेत् उपनता सबद्धा कुयात् । नामधेयेन तद्देवतया वर्चा । उप्यपरिवाया हुत्वा । उप्यो नाम होम । त्वामु त्य इत्यनया । तत परिवप्यो देवताभ्य स्वाहा जातवेदो वपयेति च । सर्भे वपाश्रपण्या अनुप्रहृत्य वपा th comm O 1 Ig ve the wl ol of D vap la le txt nterm 2K th XXX 8 191 12 3 Emendel मकृदाधाय AT सकृदाय DC ep Br at the end of th Kand k # Emen led (cp LVII 11) manter the Vis Here Devap la ought to g ve the Vantras for the upya! f श्रपणानौ ACD श्रपणौदनौ T 7 स्थान the M (पशुपुरोडाश TA) 8 यदादेवतामुo the us 9 Kath XXX 8 190 17 18 ·काठकगृह्यसूत्रे ५१ ॥ १३॥ (४॥ ११ ॥ १३॥) धानेर्दमैं सह आपोहिष्ठीयाभिर्माजयते। उक्तान्यवदानानि शूल हृदय जिह्वानोडस्येत्येवमादीन्येकादशोखाया श्रपयित्वा तेभ्या द्विर्द्विरवदाय देवताये जुहोति । तत पशुपुरोडाशस्थानाय यथा चरितमन्न साधयिवा लोकाचारप्रसिद्ध यथा विनायकस्य मोदका आदित्यस्यापूपा विष्णो पायस यथाचरित वा ।प्राक् स्विकृतो देवतामावाह्य स्रजो गधाश्चोपहृत्य धूप प्रदाय सावित्रेण पशु देवताये बलिं हरेत् । बलिहरणमेव न हाम । ततस्त्यगात्स्विकृत जुहोति । सव्याया श्रोणेर्दक्षिणस्य कपिललाटस्य गुदस्येति सकत्सकृत् समवदायेडामग्न इति । तत्रसमाप्ति ॥ यथाचार जप उक्त शेष ॥ १३ ॥५१॥ (४।११) द । गतार्थम् ॥ ७० । पशुकल्पे रशनापशुशिरोब धनवपाकतनमत्रादिदेवतोद्देशापाय होमपशुनिषेधनादिनिष्कृतिहोमादिवर्ज पाकयज्ञावृदुपचारवच्छा तपाशुबधिक सर्व कर्म तूष्णीमनलुप्त । अत्रेतिकर्त यतोच्यते । प्रामानिष्कम्य गाईपत्यसमित आयतन उद्धतावोक्षितेऽग्निमासाद्य परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीयाग्ने पूर्वोत्तरे चतुराया वेद्या विघर मास्तार्य तत्र पशुदेवतामभ्यर्चयेत् । ततोऽग्ने पूर्वार्धे ऽवर शाखार्थ खनयेत् । आहरेदाज्यपात्राणि । काष्मर्यमय्या वपाश्र पण्या रशना द्विगुणा द्विव्यामा प्लाक्षीमध्यवदानीया स्वधिति कुम्भी स्थल शाखा प्रक्षालित पशु पनदन्तम यग यवमती पृषदाज्याथ दधि चर्वर्थान्त्रीहीन येन चाथ । उत्तरत सस्ताणे आज्यपात्राणि प्रयुज्य प्रोक्षण्युपयाम स्रकनुवो दर्भ यूषपात्र 1 Emendel (ep M n ss I 8 519) ततस्यङ्गात् । 2 (p XLVII 13 3 Cp L 3 4 4 Now follow the whole of Br on this Kand k 5 Cp XIII 89 6 चतुराश्रायां Bombay चतुश्राया Lahore ( Uncerta n पूर्वार्धम्या वध Lahore पूर्वार्धेत्या (or या or न्या) वट Bombay 8 Cp LI 2 | Thus Lahore per Bombay 10 शूल Lahor 11 Lahore in आज्यदानी द्वय। 12 दर्भ both ·काठकगृह्मसूत्रे ५१॥ (४।११॥ २२७ विष्णोमनसा देवो व तानि प्रोक्ष्याज्य साधयित्वा दधि च निर्वपति। सक्नुवा समृज्य चतुर्ग्रहीतमुद्धत्य निरुते दनि घृतमासिच्य । तस्य पश्वभिधारण वनस्पति च यजति आस्तीर्ण च निधायाधारसमिधा आधाय स्रव दक्षिणा चो निदधाति । ततो मूलमध्याग्रदेशषु यवमताभि शाखा प्रोक्षति । गर्तेऽपो यवमतीश्च प्रसिच्य त दभैरास्तीर्य तेषु घृतमासिच्य शाखामग्राप्रभृत्य समा गर्ने निहत्य परिस्तार्य वेदिमुदक्तूल मासनमास्तार्य तत्रोपविश्याघारादिराष्ट्रभृदन्त जुहुयात् । तत प्रजापतजायमान -ति द्वाभ्यामुपाकरणाया हुवा दर्भेण पशुमुपा करोति प्रत्यङमख शाखान्ते ऽवस्थाप्य । रशना तूष्णीमादाय ऋतस्येति दक्षिणेऽर्धशिरसि बध्नाति यथादेवत । शाखाया तूष्णी नियुज्य प्रोक्षति पाययति । उल्मुकेन त्रि परिहत्य पशुमा यमव घ्राप्यापाव्या जुहोति प्रजानत इति पञ्चभि । वपाश्रपण्यौ दर्भाश्चा दाय प्रमुच्य शाखाया पशुमुदच नयत्युल्मुकमग्रतो हरति । वपा श्रपणाभ्या पशुमभिनिधाय सटीपय युल्मुक । स पशुश्रपण | तस्मादक्षिणा प्रत्यगन गर्भमास्तृणाति। तस्मि प्रत्यक्छिरसमुदक्पाद पशु सज्ञापयति । दक्षिणापाद पितृभ्य । सञप्यमान उपावृत्य पृषदाज्यमीक्षते इह प्रजा इति' आ समापनात् । साप्ते यस्माद्भीषा 1 Kth ID 2 यत्रत Bombay 3 प्रभृत्यर्थ Bombay प्रत्यत्यथा L l or 4 Fo the follow ng p II 5 J K t] IHD 25 8 (u to जुष्ट ) 6 This Lahore मुख्य nstead of पशु Bombay 7 The three vers s not found in the p inted K thaka more probably given akalapathena n the Katha yajnas itra. The fi st is इह प्रजा विश्वरूपा रमन्ताम् ep Ap_rs VII 17 1 the second यासामूढ (nearly identical with ipl c) the third आयन्तु मधुमतीमहाना ( ) अक्षिति पय । गावो घृतस्य मातर इह न सन्तु भूयसी । n t

·काठकगृह्यसूत्रे ५१ ॥ ( 3 । २१॥ )
न्यसद इति प्रतिपशु पञ्चदश प्रायश्चित्ताहुतीर्जुहोति । तत एक
शृङ्गया वपाश्रपण्या
परिहत्याभ्युक्षत्येकशृङ्गा ।
यथोक्तमद्भि प्राणायतनानि स्नापयति । उदकहस्ता पन्यानित्यमु
पतिष्ठते नमस्ते आतानेति । अनति गच्छति । देवीराप इत्युदक
मभिमन्व्य तेन पशो प्राणायतनानि नापयति प्राण त इति यथा
लिङ्ग । समभ्य इति भूम्या शेष । एव पत्न्या प्राणायतनेषु
नापितेष्वतरा नाभिकोडो दर्भम तधायासिना छित्त्वा सये पाणा
दभान निधाय दक्षिणेन लोहितेनाक्त दभमुपासिच्य पाण्या
निर्मुजति । उत्खिद्य वपा शाखा विशाखा च प्रच्छायाद्भिरवोक्ष्य ।
अधिपशुलोहिता करोति । अमुष्मे वा जुश्मवकृन्तामाति यथादेव
तमवकृतति । अपिधाय पशोश्छिद्र दर्भाग्रमग्ना प्रास्य चरमेऽङ्गारे
वपा निगृह्यान्तरा शाखाग्नी हृत्वाभिघार्य श्रपयति । शृत दर्भेषूद
गग्रेषु दक्षिणत एव निधाय स्वस्थान उपविभ्याज्यभागौ वाघ्ना
हुत्वा जातवेदो वपया देवेभ्य स्वाहेति स्रवेण परिवष्या जुहुयात् ।
ततो वपा देवताया उपनामयेत् । उपस्तीर्य हिरण्यशल्कमधिन्यस्य
पूर्वेण शाखा दक्षिणा गत्वासिना वपा सकृदवदाय तेनैव प्रत्येत्यो
परिष्टाश्च वपाया हिरण्यशल्क निधाय द्विरभिघार्य नाम येन
तदेवतया वर्चा जुहुयात् । हुताया वामु त्य इत्युष्य स्वाहा देवेभ्या
जातवेद इति च परिवप्यो जुहुयात् । द्विपशा उप्यपरिवाया
नामावृत्ति । ततोऽतरा शाखाना सदर्भ वपाश्रपण्या आनायाग्ना
अनुप्रहृत्यापो हि ष्ठेति तिसृभिमार्जयते । उक्तानि हृदयादीन्य
वदानानि पशुबधे । तानि स्थाल्या अपयति शूले हृदयमसभिन्न
1
a
1 The fiftee 1 Mant यस्माद्रीषा न्यसदुस्तता न अभय
कृधि । अभय न प्रजाभ्यो नमा रुद्राय मानुषे ॥ 1 ॥ अमुष्मै भाग सुवित
ददातु इम यज्ञ यजमान च सूरिम् । या ना दृष्टि अनु त रभस्वानागसा
यजमानस्य वीरा ॥2॥ य इदमगस्तस्मै स्वाहा ॥3॥ यस्माद्धीषावासिष्ठा
ततो etc as 1 ॥ 4 ॥ अमुष्मै etc as 2॥5॥ य इदम etc as 3॥6॥
यस्मानीषावासिष्ठा etc ॥ अमुष्मै etc ॥8॥ य इदम ॥9॥
यस्माद्रीपापलायिष्ठा etc ॥ 10 ॥ अमुष्मै etc
॥11॥ य इदम
॥12॥ यस्मानीषा समुस्क्रस्था
etc || 13 ॥ अमुष्मै etc
य इदम० ॥15॥ 2 Kath III 6 20 11961 3 Thu
Lahore निर्मज्यजति Bombay
॥14॥

·काठकगृह्यसूत्रे ५१ ॥ (४ । ११॥) वृक्का अनि नीडिते गुदे । गर्त खावा तस्मिन्नूवध्य कुयात् । श्रप्य माणेष्ववदानेषु पशुपुरोडाशस्थानीय चवर्थ पावशेष प्रयुनक्ति । यहवय पशुस्तद्देवया वाहिमयश्चरु । पाणी प्रक्षाल्य सशूपा रचमादाय सावित्रादिना यथादेवत निवपति । प्रोक्षणा साधयित्वा सावित्रादिना यथादेवत प्रोक्षति । तूष्णी पात्राणि प्रोक्ष्य कृष्णाजिन मुलूखलमादाय व्रीहीनवहन्ति । प्रक्षाल्य तण्डुला पवित्रान्तर्हिता नावपति । प्रक्षाल्यानतो मेक्षणमवदधाति । उल्मुकेन त्रि परिहाय बलिहरणाथ तूष्णीमुपचरित स्थालापाक श्रपयेत् । शृत पशा पशुचरुणा प्रचरति शृतमभिघार्योदगुद्रास्यालकृत्य पाया सान्यत्य भिघाय वेद्या बहिण्यासाद्य चाभिघारयति । स्रच्युपस्तीय मक्षणे नावदायाभिघार्य चरु प्रत्यभिधाय नामधयेन तद्देवतया वर्चा जुहुयात् । इथे स्विकृतमग्नि सुदीमित्यग्नये स्वाहेति वा । मेक्षण मनुप्रहृत्य ।ततो द पयाम पृषटा यस्य स्रवेण प्रगृह्य स्थलाद्धट यमभिघारयति । पशु चातरा शाखाग्नी हृत्वा दक्षिणतोऽग्नेर्दर्भेषु निदधाति । स्रचि यूषपात्रे चोपस्तार्य प्राक्षामग्र ऽसिना हृदयस्या वद्यति प्राताजिह्वाया उसादता द्विताय कोडस्य कपिललारस्य पाश्वयोर्यको वृक्कयोर्गुदस्याणायस्य' श्राणेमेंटसो हिरण्य च यूषपात्रे स्वधियन्तर्हिते यूषमासिच्याभिघायावदानानि वसा च नाम पेयेन तद्देवतया वचा जुहुयात् । यद्यपर्चेऽनूक्त यूषा र जुहोति घृत घृतपावान इति ' हुतेषु प्रधानावटानेषु शेष दिश प्रदिश इति । यदि नाम रेयन पुरस्ताञ्चोपरिणचावदानाना वसाहोमः। ततः पृषदा यस्य सकृञ्चतुर्वावदाय वनस्पते रशनयेति हुत्वा । 4 ( ly 19 Tl is Bo lay aspra I) ) तस्मिन्नवश्य Itl 3 Thi Lalo oपुरोडाशस्थालपाक Bo bay hth XVIII 21 283 12 5 The to worl 6 पस्तीर्येण Bombay ſ'hi प्रक्ष्यामग्न Bombay read प्लक्षायामग्रे' 6 (p M n 018 9 pofterfer Bombay णायस्थ Lahore 11 Kath III 7 26 13 121 14 13 Kath XVIII 21 22 10 11 Lalo e Lal ore rs I 8 ·काठकगृह्यसूत्रे २।१-२॥ (४। १२ । १-२॥) नत ऋतुतिथियागाति परिते दूडभो रथ इयन्त' हुत्वा । प्राक स्विष्टकृतः पशुदेवताय मधुपर्कपूर्व सावित्रेण बलिमुपहरेत् । यथा चार तल्लिङ्गमत्र जपत् । ततः सयाया श्रोणेदक्षिणस्य कपिल लारस्य गुरस्य स्थवायस इति सोविकृताना सकृत्सकृत्समवदाय द्विरभिघाया देवानामिति जुहुयात् । हावरुच्छिणमुद्रास्य त्व ना अग्न इत्यादि त त्रसमाप्तिः । यानावह यदद्य त्वा यज्ञ यज्ञ गच्छ दवा गातुविद इति चतसृभिऋग्भि पूर्णी जुहुयात् । उक्त शेष गति शूलकमाट । शमिता शूल पराचीनताण निखाय नस्मिन्स पत्नीका मार्जयन्ते पाम्रो गाम्न इति द्वाभ्या । सुमित्रा न इत्यु पस्पृश्य द्वीपे राक्ष' इयुपस्थायानपेक्षमाणा आयान्ति समिध मचिन्वाना। एधो ऽसीत्यग्ना समिधमादधाति । समिदिति द्विताया नजा ऽसीयग्निं तेजो मयि धेहीत्यामान' । तूष्णीं पत्नी ॥ अथ शूलगव ॥१॥ द० । अथशब्दो नित्यात्पशुक पाद्विवक्षितस्य कामस्यानतर्यमाह । नित्य पशुत मुक्त । अन तर काम्य वक्ष्याम इत्यर्थः । शूलगव इति कर्मनाम । शूले सर्वाण्यवदानानि पश्यन्तायत्र गारपि च पशुरियचक नाम । अवदानहोमान्तत्व च छागपक्ष एव । गो पुनरु सर्ग एव लोकविरोधात् ॥ आ० । शूलगव इति कर्मनामधेयम् ॥ सर्वेभ्य कामेभ्य ॥२॥ है। कामयन्त इति कामः स्वर्गादिफलविशेषाः । तादयें चतुथापया येण सर्वकामसिद्धिर्न समुच्चयेनेति योगसिद्धयधिकरणे व्यवं 7 1 K] VII ) 64 o-b (p nfra LXXIII 5) 2 Cp LI 12 1 3 Cp II 13 4 K th II 15 2 1 2 ('p XLVII 14 b Kath IV 12 37713 (p II 13 8 Thus Lahore निक्षिप्य Bombay 9 Kach III 8 2 1-8 10 Cp II 12 11 The mean ng of these and the following words is ot lear to me ·काठकगृह्यसूत्रे ५५। ३-६॥ (४ । १२ । ३-६॥) २३१ ब्र शूलगवस्य प्रजापशुभूत्यादिकामानामेकतममिच्छन्ननुष्ठान । कालस्य चानियम ॥ आ । सर्वेभ्य कामेभ्य कियते प्रतिकाम प्रयोगः॥ शरदि वसन्ते वा ॥३॥ दे । कालविकरपार्थमेतन्नियम स्यादित्येके । अनियम स्थादित्येके ॥४॥ ८ । एके पुन कालनियम नानुमयते । तेन यदा कदा चि कर्तय शूलगव ॥ श्रा । अनियमो वा कालस्य स्यात् ॥ गवा मध्य उत्तरतो ग्रामस्य वेद्याकृतिं कृत्वा शाखाभि परिवार्या तष्ट यूप तूष्णीमुच्छयन्ति ॥ ५॥ ट । ग्रामस्योत्तरदेशे गवा मध्य वेद्याकृति क वा पाशुकीमेव वेदि चतुरश्रा कृत्वेत्यथः । ता वदि वृत्तशाखामि परिवृत्य । अतए तक्षणरहित यूपमुच्छ्रयति । यूपश दस्य सस्कारशब्द वा म त्रे प्राप्ते तदपवादस्तूष्णामिति । उच्छ्रय ताति बहुवचननेति नोच्छ्यणस्य नियतकर्तृक वमाह ॥ ब्र । गवा मध्य उत्तरतो ग्रामस्य यावदर्थ चतुरश्रा वेदि कूवा यझियवृक्षशास्त्राभिरूध्वाग्राभिः परिधाय ॥ प्रा । गवा मध्ये कर्तयः। गवामस्थिरवाद्गोष्ठप्रायो देशो लत्यते । उत्तरतो ग्रामस्य वेद्याकृतिं वा । चतुरश्रा वेदिं कृत्वा । आकृतिग्रहणादमत्रका । ता च शाखाभिवार्तीभिः परिश्रित्या तप यूप तूष्णामुच्छ्रयन्त्यग्ने पूर्वार्धे । यूपशब्दस्य सस्कार वचनात्तष्णीं ग्रहणम् ॥ तमपरेण यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्तुत्वा भवाय शर्वाय शानायेश्वराय पशुपतयेऽधिपतय इति गामुपाकरोति पशु वा ।।६।। द० । त यूपमाश्रित्यापरेण पश्चिमभागे यथोक्तमुपसमाधानादिक माज्यभागान्त कृत्वा । जयप्रभृतिभिर्खत्वेति स्थालीपाकतत्र मत्रराष्ट्रभृत्तत्पर्यन्तमुपलक्षयति । भवाय वामुपाकरोमीति ·। काठकगृह्यसूत्रे ५२ ॥ (४।१५॥) शवाय त्यामुपाकरोमायादना म त्रषट्केनोपकरपयामीयतन गामुपाकराति । पशु वा छागम् ॥ ७० । नमपरेणोद्धतावाक्षिते ऽग्निमासाद्य परिसमूह्य पयु य परिस्ताय वेद्या कलशेषु विष्टरषु वा भवादानभ्यच्य पशुकल्प वत्त त्र प्रवर्तयेत्। नात्र शाखा निह यतप तु बल्व खादिर पालाश वा यूपमरशनमस्वरमचषाल यथाकाल तूष्णामुच्छ यति। उपाकरणाया हुवा गामज वोपाकरोति ऋतस्य वा देव हवि पाशेन प्रनिमुश्वामि' भवाय शर्वाय ईशानाय इश्वराय पशुपतयेऽधिपतये जुमिति रशनयाधशिरोब पनम् ।। प्राणात यूपमपरेणाग्निं यथोक्तमुपसमा गाये याज्यावेक्षणादिराष्ट्रभद न नत्रमुपलक्षयति पाशुकाप्रागाज्यभागाभ्या दर्भेण भवाय शवा येशानायेश्वराय पशुपतयेऽधिपतये त्वामुपाकरोमाति गामुपा करोति। पशुव प्रान युरसि सर्वनश्च। तूष्णीमुपाकरणादि सवत्र। पाययत्यपः । पर्यग्नि करोति । घृतमवघ्राप्य । अपाव्या जुहोति प्रजानन्त हाते पञ्चभि । देवताहोमवर्ज । उपाकरणायहोमा न भवत अचोदित वात्। हुत उल्मुक हर युत्तरस्या दिशि पशु श्रपणार्थ । निवध्यमानाय प्रत्यगन भमवास्यति । तस्मि भ यथोक्त प्रत्यक्शिरसमुदक्पाट बहुवचनेनान्येऽपि सशापयति । सक्षप्त प्रमापिते यथोक्तग्रहा पत्नी समत्रकमद्भि पशा प्राणा यतनानि मापयति । कथ । उदकहस्ता पत्न्यादि यमुपतिष्ठत । नमस्त प्रातानेत्यादि शमद्भर इयादिना भूम्या शेषमि य तन। तताऽध्वर्युरुखिद्य वपा त्वताभिधानवा म त्रेणव भवाय शर्वायेशानायेश्वराय पशुपतयऽधिपतये जुष्मवक नामाति विशाखामविशाखा च वपाश्रपण्या वपया प्रच्छाद्योदगग्नेश्वरमे ऽङ्गारे सर्वबहि:स्थिते वपा निगृह्य निधाय । अन्तरा यूपाग्नी इत्वा दक्षिणतोऽग्नेस्ततोऽभिघार्य श्रपयति । श्रत च दर्भेषूद 1 Kath III p 258 2 Cp LI 6 3 Cp LI 4 Inserted by me cp LI_b 2 Thus here with श ( not स०) ·। काठकगृह्यसूत्रे ५२ । ७॥ (४॥ १२॥ ७॥) २३३ गग्रेषु पश्चादग्नेरवस्थाप्य यथेत प्रत्येत्य उचाज्यभागो हुवा ततः परिवप्यो जुहोति । जातवेदो वपयेत्यका। देवताभ्य स्वाहेति द्विताया । ततो देवताभ्य उपनामयत्सकदेव । ता वपामनुद्ध य नामषट्केन जुहोति भवाय शर्वायेशानायेश्वराय पशुपतयेऽधिपतये स्वाहेति । तत उप्यपरिवाया हुवा। उप्या नाम होम । वामु ये दपिर इ यनया । तत परिवाया। देवताभ्य स्वाहा।जातवेदो वपय येष । एते नावा । तत सदर्भ वपाश्रपण्या अग्ना अनुप्रहृत्य वपाधारदर्भ 4 सहेत्यथः। तत उत्तरतोऽग्नेरापोहिष्ठायाभिरध्वर्युमाजयते। उक्तान्यवदानानि । शूले हृदय जिह्वायाः क्रोडस्यत्येवमादान्येकादशोखाया श्रपयि वा तेभ्यो द्विद्विरवदाय दवताभ्यो जुहाति भवाय शर्वायशाना येश्वराय पशुपतयेऽधिपतये स्वाहेति । नह वनस्पतियाग न च पृषदाज्यमस्ति विकारेषु यथाचोदितमिति वचनात् । तत ऋतुतिथ्याद्यपहोमा तम् ॥ प्रतिनाम प्रतिद्रव्य प्रत्यनुवाकमिति पद पुरोडाशानेककपाला स्तूष्णीमुपचरिताश्रपयित्वा प्राक् खिष्टकृत षड्लोहितबला पात्रेषु दर्भेषु वा कल्पयित्वा नमस्ते रुद्र म यव इति षड्भिर नुवाकैरुपतिष्ठत ईशान त्वा शुश्रमति च सर्वत्रानुषजति ॥७॥ द । प्रतिनाम प्रतिद्रय च पाशदानानि । द्रय द्रय प्रतिद्रय । अनुवाका षड्द्राभिधाना । अनुवाकमनुवाक प्रयनुवाक । इतिश दोऽधिकरणप्र पानः । इह यद्वपावदानादिक कर्म प्रधान त प्रतिद्रय क्रियमाण प्रतिनाम प्रयनुवाक च कर्त य । तथा षभिरनुवाकयथासरयमेककन भवादिनामश देन युक्तर्विप र्यायाः षड्ढोमा । तथा हृदयानिभ्य एककस्माद्विद्विरवदाय 1 Instead of देवेभ्य स्वा 2 Is tl sr gl ty 3 Cp 1d on LI 12 4 On LI 12 41 वपाधान b Kath XVII 11 16 (p 254 1 260 13) 6 The text of the sitra proper has d sappeared from the copies of Devapāla ·२३४ काठकगृह्यसूत्र ५२ ॥ (४॥ १२॥ समुदाय कृ वैवमेव षडपहारा । एकैकस्मि कपाले निवृत्तान् षट् पशुपुरोडाशास्तूष्णी मत्र यतिरेकेण निर्मिताश्रपरिवा स्विकृत पूर्व बलिषद्कमककेन पुरोडाशेन भिन्नभिन्नपात्रस्थन भिन्नभिन्नदर्भस्थेन वा पशुलोहितालिप्तेन करपयेत् । देवस्य वा सवितु प्रसवेऽश्विनोबाहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्या भवाय जुए करपयामीत्यादय कल्पन षण्मत्रा । करपयिवा च नमस्ते रुद्र मन्यव इति षड्भिरनुवाकरुपस्थान कृवा बलि हरेत् । ईशान त्वा शुश्रमति च सवत्रानुषजति । ईशान चेति वाक्य शेषमनुवाकषट्केन सब धयता यर्थ । ततास्त्रभ्य ऽङ्गेभ्यः सकृत्सक समवदायाग्नये स्वाहेति स्विकृत यजति । पूर्वोक्त मणे येके । अनेनव च समाप्ति । तता वपाश्रपणा सदर्भ पूर्ववदग्नी प्रहरति प्रोक्षति चापोहिष्ठायामि ॥ ७० । अत्र षट पुरोडाशानेककपालप्रमाणान्यथाकाल श्रपयेत् । प्राक स्विकृतः षड् लोहितबलीन् षट् च ता पुरोडाशा भवादिभ्य षड्भ्यः प्रतिनामकक सावित्रेणोपहृय नमस्ते रुद्र मयव इति षड्भिरनुवाकैरेककेनानुषनेणोपतिष्ठते । यथा । सावित्रादिना भवाय बलिमुपहरामाति । रुधिरबलि पुरोडाश च पात्रेषु दर्भेषु वोपह य नमस्ते रुद्र मन्यव इत्यनुवाकेन इशान वेति च' तिसृभिरुपतिष्ठते । एवमेव शवायापहृत्य नमा हिरण्य बाहव इति सानुषङ्गेणापस्थान । इशानायोपहृत्य नम इषुद्भर इति सानुषड्नेण। ईश्वरायोपहृय नमो गिरिशायेति सानुषङ्गेण । पशुपतय उपहाय नमः सृत्यायेति तद्वत् । अधिपतय उपहृत्य नमो वः किरिकेभ्य इति सानुषङ्गेण । तत पशुस्विष्कृत् ॥ आ० । ततः षट् पुरोडाशानेककपालास्तूष्णामुपचरिताश्रपयिवा पशोलोहित गृहावा लोहितमिश्रापुरोडाशा प्राक स्विकृता देवताभ्यः षडभिर्नामभिनमस्कारात स्रजो ग धाश्चापहृत्य 1 Emended peace the Ms 2 3 Both the Mss aaa but Devapāla i h comments upon Kaih XL B 139 5 10 वाकैर the Ms Mantrabh S Ja ·काठकगृह्यसूत्रे ५२।८-११ ॥ (४ । १२ । ८-११॥) धूप प्रदाय गप च द वा प्रतिनाम बलिमुपहरे प्रत्यनुवाक च जप । अत्र षट् नामानि षट् पुरोडाशा लोहितमिश्राः षट् चानुवाका । तेषा प्रतिनाम प्रतिद्रय प्रयनुवाक चतुरुपहार कम । तत्रोदाहरण । यथा । लोहितमिश्र पुरोडाश पात्रे गृहावा देवस्य वेयादिना पूष्णो हस्ताभ्या भवाय बलिमुपहरामाति । दर्भेषु चोदगग्ने कल्पयिवा नमस्ते रुद्रत्यनुवाकेनापस्थान । इशान वेयनुषड्ग प्रत्यनुवाका ते । ततो द्विताय सलोहित पुरोडाश देवस्य वेत्यादिना पूष्णो हस्ताभ्या शर्वाय बलिमुप हरामाति करपयिवा नमो हिरण्यवाहव इ यनुवाकेन इशान वेयनुषङ्गा तेनोपस्थान । एव प्रतिनाम प्रतिद्रय प्रत्यनुवाक षट् कमाणि । ततस्यङ्गास्विकृत । स्विकृद ते च यथाश्रद्ध कर्ब ब्राह्मणभ्यश्च दक्षिणादान । ततस्त त्रसमाप्तिः ॥ प्रभूता ब्राह्मणा भाजयन्ति ।। ८॥ दे० । यथाशक्ति ब्राह्मणा मासेन भाजयति ॥ ब्र । षरणामतेषा प्राणनाय बहुब्राह्मणभोजनम् ॥ नापक्क ग्राम प्रवेशयन्ति ॥९॥ द । अपक्कमपि ग्राम न प्रेवशयति। का वाता। पक्कस्येति केचित्। अपरे तु पक्वस्य ग्रामप्रवेशनमिच्छति कदाचित् ॥ प्रा० । नापक्क मास ग्राम प्रवेशयति । पक्कस्य तु न दोषः ॥ शिष्ट भूमावर्पयति सचर्म ॥ १० ॥ दे० । मुच्यमान पक्कमपक्व भूमा प्रक्षिपतीयर्थ । सचर्म चर्मणा सह ॥ ब्र । पक्वशिष् सचम भूमावपयति तत्रव ॥ प्रा० । शिष य पक्तु न शम्यते तञ्चर्मणा सह भूमावर्पयति ॥ अनपेक्षमाणा आयान्ति ॥ ११ ॥ ५२ ॥ (४।१२) 1 Cp 4d on th s sltra 2 The Lahore Ms of Br s the only one that ead भूमा अ । 3 Thus the Bombay M of Br and of th Vss of Devap la T in C and D the last passage s miss g) and cp Br at the end of Kandiha LI srpna the Lahore vs of Br and of the Mss of Deva pala A and Ad ·काठकगृह्यसूत्रे ५३ । १॥ (४। १३ । १॥) दे। यज्ञस्य भूमिमपश्य तो ग्राममागच्छ तात्यथ ॥ श्रा० । अनपक्षमाणा देवयजन गृहानायति ॥ औपसदे ऽग्नौ साय प्रातरग्निहोत्रदेवताभ्यो जुहुयात् ॥१॥ दे। औपसदो ऽग्निरुक्त । एष आपसदोऽग्निस्तरिम पाकयक्षा इति । स च गाहपत्य पम इत्यग्निहोत्रादिसदृशस्तत्र कम भिरुक्त भवितुमतस्तस्य जागरणायाग्निहोत्रादिसदृशानि कमाणि तत्रोच्यन्ते । ता येवेतानाति भ्रमणीय देवताग्रहणा कालाभिधा नाञ्चाग्निहोत्रादिके सति तद्रूपाकृष् वादेव दवताकालाद्वयथ तदुपदान । तस्मिन्नग्निहोत्र जुहुयादित्येतावता सिद्धिः देवता ग्रहणादेव च नाम पेयेन होतय न मत्रेण । अग्निहोत्रदेवता स्त्वग्निसूर्यप्रजापतयः। अग्नये स्वाहेति साय सूयाय स्वाहेति प्रात । प्रजापतये स्वाहे युभयत्र मनसा । अतिप्त द्रय सादृश्याइधिघृतादयो यवादीनामन्यतम तदभावे तण्डुला ॥ ७० । औपसदेऽग्नौ सायमन सूर्ये निम्रक्ने होमकालोऽनुदिते निशान्ते प्रातः। उदये नसायमाहुतिरतिपद्यतेऽस्तमये न प्रात । श्राहुत्यतिपत्तावतिका तहोम हु वाग्नये पथिकृते चरु निरुप्याग्ने नयेति प्रधान । एवमेव युक्रमातिपत्ता । उभयातिपत्ता तु ज्वलत्यग्नये त तुमते चरु निरुप्य व न स्त तुरिति यजेत् । उपशाते तु यथापूर्व सस्काराणामनेकातिपत्तौ परिसख्ययाति कातहोमा हुवाग्नये शुचयऽग्नये पवमानायाग्नये ततुमते ऽग्नये पथिकृत इति चतुर्थ्यश्वरु निरुप्योदग्ने शुचयस्तवाग्ने पवस्व' व नस्त तुरग्ने नय सुपथेति यजेत् ॥ अथ सायप्रातोंमे परिसमूह्य पर्युक्ष्य चातुष्कोष्ठः स्तर परिस्तीर्य पयो यवागु वाधिश्रित्य व समृज्य दर्डापयाम 1 Cp XLVII 12 2 धर्मेत्यग्निहो the Mss तदभाव the Mss 4 सायमान the Bombay Ms ( and cp Kath VI 5 645) सायमग्नि the Lahore Ms 5 Rath III 1 23 12 6 Kath XL 12 147 1-2 7Kath XL 14 16034 and VII 167916-17 3 ·काठकगृह्यसूत्रे ५३ ॥ २॥ (४।१३।२॥) २३७ स्रवेणाग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायमाहुतिद्वय जुहुयात्। सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातदीर्घा प्रथमा परि मण्डल' । तस्या पूवार्धे मनसा प्राजापया भूयसा द्विताया च । तत परिस्तरणानि नावाग्नि मुश्चेत् । पयोयवाग्वोरभावे बाहान्यवास्तण्डुलावा । त्रि प्रक्षाल्योल्मुकेनाभिघाय' पाणिना दवतीर्थन जुहुयात् आ।आपसदग्रहणमाहिताग्न्यथ । श्राहिताग्नेरन्यकृत वा पिण्ड पितृयज्ञवन प्राप्नोति । त प्राप्तय श्रोपसदग्रहण । अनाहि ताग्नेस्तु तस्मि पाकयक्षा इत्यनेनेव सिद्ध । साय प्रातरग्निहोत्र देवताभ्यो जुहुयात् । देवताग्रहण मत्रनिवृत्त्यथ । तेन नाम धेयेनेव होम । अग्नि सूय प्रजापतिश्चाग्निहोत्रदेवता साय प्रातयवस्थया॥ पर्वणि भार्यामुपवास्य दर्शपूर्णमासदवताभ्यो जुहुयात् ।।२।। दे । दर्शपूर्णमासदेवताभ्योऽग्निविष्णुप्रजापत्यग्नाषोमे द्रेभ्यो जुहु यादेकस्मास्थालापाका प्रतिदेवत चतुरवत्तेनोपाशुयाग वाज्ये नेव जुहुयात् । सानाय्य वपातसोमस्य दशपूर्णमासयो स्ति। का वार्ता । तत्सदृशेषु पाकयज्ञेषु । पर्वणाति कालविशेषविधिः भार्यामुपवास्येयुक्तो दण्डापूपिकया यजमानस्याप्युपवासा प्रतीयते । अपरेऽपरथाचक्षते । भायामुप समीपे वासयि वा सनिधाप्य जुहुयात् । दविहोमवदपूर्ववादत्र' पूर्वत्र च पर तत्राभाव ॥ प्रा० । पर्वणि भार्यामुपवास्य दण्डापूपिकया स्वयमुपोष्य । अथवा दशपूर्णमासप्रकृतिवे' प्रापवस्त्रमुभयाः प्राप्त । तेन भायामुपवास्यति वचनात्तयोरापवस्त्रमेव भवति न तु व्रतो पायनादि । अथवा भायया वियोग पर्वणि न कर्तव्य ।तामग्नि HUGOT the Bombay Ms 2 The same expression Kath XXXI 7 95 but the Lahore Ms farata which probably s a better read ng 3 ग्रहणहिता the Ms पितृयज्ञवन the Ms 5 Thus Tan the other Mss 6 पूपिकाद्वयमुपाष्य the Ms 7 प्रकृतिद्वे the Ms 1 4 ·काठकगृह्यसूत्रे ५३ । ३॥ (४११३ ३) समीपे वासयेरि यर्थ । दशपूणमासदेवतासकातन प्रागोपवस्त्रा वयवति कचित् । दशपूणमासदेवताभ्यो जुहुयादविशषण या दशपूर्णमासदेवता । उपाशुयाजश्च भवति । पुरोडाशयो स्थाने तु चरुरवेके मरुता चरुमिति दशनात् । प्राय हविरना देश इति वचनादन्ये भाज्येन दर्शदेवताहोम मन्यते। तदसत्। अथ पाकयज्ञास्तस्मि पाकयचा इति पाकयक्षश दादर्शपूण मासप्रकृतय पाकयज्ञा इति च त प्रकृति कत्वा स्थालापाको युक्ततर । स चक एव पक्ककद्रयमात्रसाध्य वा पाकय वाद्ध विर्भदा नात्र विवाक्षत ॥ नवस्याग्रायणदेवताभ्यो ऽज्यानीभिरभिजुहुयात् ।। ३ ॥ द० । पर्वणीत्यनुवतते । नवस्यान्नस्याश जुहुयात् । काभ्य । आग्रा यणदेवनाभ्य । या प्राग्रायणे वेदिके देवतास्ताभ्य एव गृह्या ग्नावपि जुहुयात् । ता पुनरग्ने द्रा विश्वे देवा द्यावापृथिवा सोम इति । यवास्तु हवि । अज्यानाभिरिति मत्रनिर्देश । तास्तु षट् । प्रयच होमश्चतुरवात्तेन स्रवणाभिघृतेन । पूवत्रापि तुरयमेतत् ॥ ब्र० । अग्नि परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिषिच्य परिस्ताय । अग्ने द्रा विश्व देवा द्यावापृथिवा सोम इति शरदि चतस्रो नवाग्रायण देवता । इद्राग्ना विश्वे दवा धावापृथिवा इति तिस्रो ग्राष्मे । सर्वेषा पृथक् चरव । पयसि तु वश्वदव साम्य श्यामाकश्चरु शरदि बीहाणामाग्रायण ग्रीष्मे यवाना । सुकर्माणो ये के च ज्मा घृतवता' या ते गामानाति चतस्रा हविषा शरद्धि याज्या । शुचि नु' ये के च ज्मा घृतवती इति तिस्रो ग्रीष्मे शतायुधायेति षडभि प्रधानादन तरमभिहोम ॥ XIII , 1 Quoted from the Paribh a kh nda of the Katha yajnas tra 2 See XIII 1 and XLVII 2 3 Se 4 Emended आज्यधानीभि the Mss O Kath XIII 10 19778 6 Kach XIII 10 197 10 16 Kath XIII 10 137 17 18 8 Kath XIII 16 196 21 22 Kath XIII 10 117 11 12 10 Kath XIII 10 197 20-13810 7 - ·काठकगृह्यसूत्रे ५३।४-५४॥२॥ (४।१३।४-१४॥१॥) श्रा । पर्वणीत्यनुवर्तते । नवस्य हचीषि कृवाग्ने द्रो विश्वे दवा द्यावापृथिवा सोम इति शरद्याग्रायणदेवता ।ग्राष्मे पुनरि द्राग्ना विश्वे दवा द्यावापृथिवा इति । द्रयभदाद्धविर्भेद ॥ खिष्टकृदनुमन्त्रणमुक्त प्राशन च ॥ ४ ॥ ५३ ॥ (४।१३ ) अग्नि प्राश्नाविति हुतस्यानुमत्रण। प्राशन । उक्तमित्यनुषड्ग। अाग्रायणमुक्तमेव प्राशन ग्राह्य स्विकृ कालक भद्रान्न इति वाहिश्यामाकाना भक्षणे मत्रा । एतमु स्यमिति यवानाम् ॥ ब्र । इडामग्न इत्येव स्विकृत हुवा । अग्निः प्राश्नावित्यनुमत्रण शरदि । भद्रान्न इति नादामुखश्राद्धादन तर नवान्नप्राशन । एतमु यामिति ग्रामे ॥ श्रा । स्विकृदनुमत्रणमुक्त । अग्नि प्राश्नाविति व्रतस्यानुमत्रण प्राशन चोक्तम् ॥ वैश्वदवस्य सिद्धस्य सर्वतो ऽय्यस्य जुहात्यग्नय सामाय मित्राय वरुणायन्द्राये द्राग्निभ्या विश्वभ्यो दवेभ्य प्रजापतये ऽनुमत्यै धान्य तरय वास्ताष्पतय ऽनय स्विष्टकृत च ॥१॥ ८ । वेश्वदेवस्य कतव्यता वक्ष्याम इत्यध्याहार । विश्वभ्यो दवभ्य स्वाहेति वश्वदेवसभवाच्छत्रिन्यायन कमसमूहे वश्ववशन प्रवृत्ति अथवा विश्वे च ते देवा अग्यायो विश्वे देवा देवता अत्रति वश्वदेव । अत्रापसदे ऽग्नावित्यनुवतत । टेवादावोपसता भावे लाकिके ऽपि भवति सर्वत्रार्यदश समाचारादवेश्वटेवभोजन निषेधाच । स्मृतिषु प्रतिदिन हि पञ्चयशानुष्ठान गृहस्थविहित । e by B 1 Then follow the sa ne prat has as o ht] XIII 15 198 11 12 3 R आग्रायण उ + Kat] 1 c 13 14 b Kath l c 1010 6 Tlu tl of Devap la ( ra the V s usm t ) the ot} r V tle names of the de t es abbreated (1 h Mss) and the Vapusm t LXVII 2 विष्टकृत इति T स्विष्टकतय इति AC विष्टकृतये CD 8 Thus CD प्रतिपा न AT gV ( Thị B ·२४० काठकगृह्यसूत्रे ५४ ॥ (४।१४॥) पञ्च यज्ञा पुनर्वक्ष्यते । देवयज्ञ ' पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययशो ब्रह्मयज्ञ इति । यदग्नी जुहोत्यपि समिध तद्देवयज्ञ सतिष्ठते । यत्पितृभ्य स्वधा करोत्यद्भिस्तत्पितृयज्ञ सतिष्ठते । यद्भूतेभ्यो बलिं ददाति तद्भूतयज्ञ सतिष्ठते । यत्स्वाध्यायमधीते तद्ब्रह्मयज्ञ सतिष्ठते । यद्राह्मणेभ्यो ऽन्न ददाति तमनुष्ययज्ञ सतिष्ठते ॥ आपसदे ऽग्ना सायप्रातरपिवेश्वदेव कुर्यादिति याचक्षते। सिद्धस्य सर्वतोऽग्रयस्य जु नीति । भोजनाद्यर्थत्वेन सिद्धस्य न तु हवि प्यादेव । ब्रीह्यादे अग्रस्याने प्रथम जुहुयात्ततो ब्राह्मणादिक भोज येत् । अग्रयस्येति सप्तम्यर्थे यययेन षष्ठी । अन्ये याचक्षते । अग्रयस्य प्रधानत्रीह्यादेभूयासमश गृह्णीयादिति। अग्रयस्य ग्रहणेन दर्शित सर्वग्रहणेनोपात्तस्य पुनरप्रयग्रहणेन भूयस्त्वार्थमुपपाद नात् । अन्यस्मात्त सर्वतस्तावमात्रमुद्धतय । ये त्वापसदे साय प्रातर्जागरणार्थ वश्वदेव वदति त एव याचक्षते । सर्वस्मादगृ हस्थिताद्यदग्रयमुत्कृष्ट सिद्धमप्रयासेन यववाहितण्डुलादानामन्य तम तस्याशन जुहुयान्न त्वभिनिवेश कुर्यात् । अमुनवेति तर्हि होमान्दर्शयति । अग्नये स्विकृत इति । अग्नि परिसमूह्य पयुक्ष्य परिस्तीर्य हविरभिधाय । नानभिघृत हविरस्तीति श्रुते । एता द्वादशाहुतीजुहुयात् केचिदाहु । अग्नये सोमायेति स्विष्टकृत प्रागाज्यभागात लक्षयतीति तच्च सायन्तिकप्रायेनान्यत्राहेण्दर्श नात् चतुर्थीनिर्देशात्स्वाहाकारान्तात् दर्शयति स्वाहाशब्दो निपात सप्रदान द्योतयति ॥ ७० । सायमाशे ससिद्धे ऽन्ने भूतमन्नमिति पत्न्यान्येन केनचिद्वाप्युक्ते शुचिर्भूवा प्रतिजपति ओमित्युच्चेस्तस्मै नमस्तन्मा क्षा इत्युपाशु । 1 1 Tl s passare (now w th सतिष्ठते no v with ति) 1 quoted but rathe ncor ectly from theK ha rajyaka se Schroede de Tueb ngen kat) a Handsch ften page 57 2 थेमपपा DC 3 मुद्धत्तय मुद्वक्तय C मुक्तवद्वक्तय 4 Cp note 7 01 5 See K th XXXVI 14 80 19 6 सायमाशसमिद्धम the Bombay वैश्वत्व सिद्ध the I ahore Ms I Cp Khadıra grhs I 5 18-19 AT D pace 219 ·। काठकगृह्यसूत्रे ५४॥२॥(४।१४।२॥) २४१ अथाग्नि परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिषच्य चातुष्कोष्ठ स्तर परिस्तीर्या ग्रयस्यान्नस्योद्धृत्याभिधार्य यवदानमात्रा द्वादशाहुती पाणिना जुहुयात् । अग्नये स्वाहेत्युत्तरत सोमाय स्वाहेति दक्षिणत । तयोमध्ये नव तिस्रस्तिस्र प्राचारुत्तरार्धपूवार्धे स्विकृत् ॥ आ । वश्वदेवस्येतिकतव्यतोच्यते । सिद्धस्य भोजनार्थ न तु ताद यंन साधितस्य सवतो ऽग्रयस्य जुह ते । सर्वेषामन्नाना मिश्रा पूपपायससक्तूना यदग्रयमन्न तस्यादनादेजुहोति । परिसमूह्य पयुक्ष्य परिस्तायानहोमवद यवदानमात्र अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति द्वादशभि स्वाहाकारान्त परा परा जुहुयात् । केचिदग्नये सोमायेत्याज्यभागवदभितो ऽग्ने । स्विष्टकृञ्चोत्तरपूवार्धे ॥ तक्षोपतक्षाम्यामित्यभित ॥२॥ ८ । जुहातीयनुषज्यते । चतुर्थीनिर्देशात्सप्रदानार्थीयो नम शब्दो ऽत्र सटाचाराद्गम्यते । तक्षाय नम इयुभयस्या दिश्यभितो ऽग्न पूर्व प्रदक्षिण कृवा प्रथम पूर्वोत्तरकाणे तत पूवरक्षिण ॥ व्र । हुतशषापात्रेषु दर्भेषुवावाक्षितषु महामाजारश्रवणप्रमाणादनूना न्यथास्थान वाग्यताऽमुष्म नम इत्यव षट्त्रिंशत बलान्हरेत् । पिण्ड वचषा प्रतिमाप्रतिपत्तिरेकत्र चत्कृत्स्ना भवन्तातरेतरससृष्टाश्च । तक्षाय नम इत्यग्नेदक्षिणत । उपतक्षाय नम इत्युत्तरत ॥ आ० । ततो बलिहरणमुदकमवसिच्य हुतशषात् । तक्षोपतक्षाभ्यामग्ने पाश्वतो विभज्य नामना । तक्षाय नम उपतक्षाय नम इति चतुर्थ्या नमस्कार उपस्थापित । सप्रदानायो ह्यषः केचि द्वद्वदेवता एका मन्यन्त ऽग्नाषोमवत् । तन्न । इद्रान्तकाम्पता अभ्य इति स्म न्युक्त । विभज्य सूत्रकारेण दशितम् ॥ 1 तादर्थन the Ms } इति tt d by B (and cp V sousmt LXVII ) on ect the first tw) vord of th n xt itra wth th p obably Fo अमित v अग्निम् p पूर्वेण n LI 2 ( f th word do not lelg to y of +] preceding ta 4 These anlth f llow ng word e not lea tom । हमवधव0 th M Deva t] on wrong ·काठकगृह्यसूत्रे ५४३ ५॥ (४।१४। ३-५॥) पूर्वेणानिमम्बा नामासीति' सप्त ॥३॥ दे० । पूर्वेणाग्निमित्यनुषज्यते । अम्बा नामासि तस्य ते नमः । दुला नामासि तस्यै ते नमः । नितत्नी नामासि तस्य ते नमः । चुपु णीका नामासि तस्यै ते नम । अभ्रयन्तीनामासितस्यै ते नमः। मेघयन्ती नामासि तस्यै ते नम ।वषयन्ता नामासि तस्यै ते नमः॥ ७० । पूर्वेणाग्निमम्बा नामासीति सप्त गृहदेवताभ्यो बधुमत्य सप्त भरद्धसोर्वसिष्ठस्यत्याषमनुस्मृत्य ॥ आ०। पूर्वेणाग्निमम्बा नामासीति सप्त । ते अग्ने पूवस्या दिशि । अत्रा प्यम्बा नामासि नमस्त इति प्रयोग ॥ गृह्याभ्यो नन्दिनि सुभगे सुमङ्गलि भद्रकरीति स्रतिष्वभिद क्षिणम् ॥ ४॥ दे० । गृहेभ्यो हिता गृह्या देवता । स्रक्तिषुकोणेष्वग्नेरेताश्चतस्र आहु तीजुहुयात् । अभिदक्षिण प्रदक्षिण यथा भवति पूर्वदक्षिणकोणा दारभ्य । अपरे गृहस्रतिष्विति याचक्षते । तत्र प्रचुरप्रयोग दशन शरण । नन्दिनि तुभ्य नम इत्यादि प्रयोगो ऽनुमन्तव्यः । प्रदानार्थवादाह्वानस्य ॥ वनन्दिन्यादीशानादिकोणचतुष्टये चतस्रः॥ आ। ततो गृह्याभ्यो बलिहरण नन्दिनि सुभग सुमङ्गलि भद्रकरीति स्रतिष्वभिदक्षिण । नन्दिनि नमस्त इत्याग्नेय्या । सुभगे नमस्त इति नैऋत्या । एव प्रदक्षिण स्त्रक्तिषु गृहकोणेषु ॥ स्थूणाया ध्रवाया श्रियै हिरण्यकेश्य वनस्पतिभ्यश्चेति ॥ ५ ॥ दे० । गृह्याभ्य इति यथायोग्य सर्वत्रानुवर्तनीय । ध्रवासाति मत्रेण n 1 Kat] XI 4 13 14 1 2 B t w tl t1 ta th f st 1 ord of the to e II followel D apāla and Ad tyadarsa 3 See ote 3 on page 241 1 नितन्त्री the M ( 1thi al o B) 5 चुपणिका tleM t Devapāla guftast Br Se ote 2 Tl i ene 1 d गुह्यमुक्तिध्विति D गुह्यसुक्ति िवति C A has blank n Tth pa age is miss ng 8 Cp 11 otl । गृहाभ्य D गृहेभ्य AT C ind st net ·काठकगृह्यसूत्रे ५४ । ६-९॥ (४॥१४॥६-९॥) २४३ धास्तोष्पतीयकर्मणि दर्शितेन' या स्थूणा संस्कृता प्रधानभूता गृह मध्ये तस्या हिरण्यकेश्यै नमो वनस्पतिभ्यो नम इति बलिद्वयमुप हरेदिति केचित् । अन्ये तु यथासख्य व्यभिचार मन्यमाना स्थू णायामधिकरणभूताया वनस्पतिभ्यो जुहुयात् । ध्रवाया स्थाल्या हिरण्यकेश्य नम इति ब्याचक्षते । स्थूणाया हि वनस्पतिर्देवता वसति स्थायाच हिरण्यकेशी लक्ष्मी । गृहदेवताना चामी होमा ॥ प्र । श्रिय हिरण्यकेश्य नम वनस्पतिभ्यो नम इति बलिद्वय मध्यम- स्थूणायाम् ॥ आ० । स्थूणाया ध्रवाया मध्यमाया श्रिय हिरण्यकश्य वनस्पतिभ्यश्चेति ॥ धर्माधर्मयोार मृत्यव च ॥६॥ । माय नम । अधमाय नम इति गृहद्वारमध्ये आहुती जुहुयात् ।। ब्र । धमायाधमाय मृत्यवे इति बलित्रय द्वारे ॥ उदधाने वरुणाय ॥७॥ है । मृत्यवे नम इति जलपाने घाटिके जुहुयात् । उदकस्य उद्सज्ञा यामित्यु पानश द उदधिवत् ॥ ब्र । वरुणायेति मणिकसमीपे ॥ आ । उद्धाने घगदो वरुणायेति । विष्णव इत्युलूखले ॥८॥ है । वरुणाय नमो विष्णवे नम इति पिपिष्यधिकरण बलिद्वयमुपहरेत् ।। मरुद्भय इति दृषदि ॥९॥ त्र । मरुद्गय इति पेषण्याम् ॥ आ० । दृषदि पेषणशिलायाम् । 1 (p XI 2 ) 1h ) म्यूणायां हि वनस्पति वाया वता वसति। 3 D vap la n ct मृयव च 110 tra मृत्वव चोदधाने)। + 1) vap 1 omb ne वरणाय | th | next sta (वरुणाय विष्णव इत्युलूखर)' (p । उन्धानश DC, उदधामशिo Ar 4 p ote+ 8 Vai nal note n AT पिपिषी पषणभाण्डम् । Th g ith ts bha ya n Devap la है + thal ·२४४ काठकगृह्यसूत्रे ५४।१०-१५॥ (४।१४।१०-१५॥) उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्चेति ॥ १० ॥ दे । वेश्रवणाय राक्षे नमो भूतभ्यो नम इति गृहस्योपरि बलिमुपहरेत् ॥ ब्र० । वेश्रवणादिबलिद्वय गृहस्योपरि ॥ इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्य इति पूर्वार्धे ॥ ११ ॥ दे० । पूर्वार्धे गृहस्याग्नेवा ॥ ७० । इन्द्रायेति बलिद्वय गृहस्य पूवार्धे ॥ आ० । गृहस्यैव ॥ यमाय यमपुरुषेभ्य इति दक्षिणार्धे ॥ १२ ॥ वरुणाय वरुणपुरुषेभ्य इति पश्चार्धे ॥ १३ ॥ सोमाय सोमपुरुषभ्य इत्युत्तरार्धे ॥ १४ ॥ ब्र० । वरुणाय सानुगाय पश्चार्धे सोमायोत्तरतश्चायगृहेषु स्मृतिषु च श्रयते । लागाक्षिस्तु तथा नाह । प्रायणायादा सोमस्य याग पश्चाधे दृष्ट । प्रताचा दिक् सोमा देवतेत्यग्न्युपस्थाने श्रूयते । वरुणायेति द्वयमुत्तरार्धे ॥ आ०। यमाय यमपुरुषभ्य इति दक्षिणार्धे । एवमादि । स्पष्मन्यत् । सोम पश्चिमायामस्माक दृश्यते । प्रताची दिक् सोमो देवता। तथा प्रायणाये सोम पश्चादिज्यते । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषभ्य इति मध्य ॥ १५ ॥ 1 Here and n the next sta D vap I nsert ft each dat ve नम (नमो)। 2 Here s a d ffic alt v as B nd a I ueb ngen fragment of Br read सामाय सोमपुरुषभ्य इति पश्चार्धे । वरुणाय वरुणपुरुषभ्य इत्युत्तराध th text of D ap1 gree w th Vs usm t LIVII 17 18 (Cp M_n orh II 1° 14 15) Could Br have altered hs txt to lr t into harmony w th the passages of the k chal ? F om Ad noth ng defin te to 1 g el H to po nt out only that th text of the Ghya ta I scordance wth the a thaka 3 Relat o to the latt + Kth VII 9 64 10 Kat) \XIII 8 83 15 0 cted by een ti ·२४ काठकगृह्यसूत्रे ५४।१६-१९ (४।१४।१६ ११॥) ऊर्ध्वमाकाशाय ॥ १६ ॥ द । आकाशाय नम इत्यूर्व बलिमुपहरेत् ॥ ब्र । आकाशाय नम इत्यू पश्यन् ॥ आ । ऊो दिशमुक्षिपेदाकाशायेति ।। स्थण्डिले दिवाचरेभ्यो भूतेभ्य इति दिवा ॥ १७ ॥ दे । शुचिभूभागे' दिवा बलिमुपहरेत् ॥ व । दिवाचरेभ्य इति भूमा दिवा वश्वदवे ॥ आ । स्थण्डिले भूमा दिवाचरेभ्यो भूतेभ्य इति दिवा बलि' हरेत् ॥ नक्तचरभ्यो भूतभ्य इति नक्तम् ।। १८ ॥ र । स्थण्डिल इत्यनुषज्यत । अत्र दिवा वश्वदेवे क्रियमाणे बलिमुप हरद्रात्रा तु नकचरेभ्यो भूतभ्य इति केचिद्व्याचक्षते । प्रयोगस्त्वी दृश । दिवापि वश्वदेव कुवाणा क पायत्वा नकचरेभ्यो भूतेभ्यो ऽपि स्थापयन्ति । रात्रा च त्याजयति । रात्रा तु वश्वदेवो नोषित स्तत्रावश्यकतय क्रियमाणस्य किंचिद्वकल्यमभ्युपनतमव एका न्तपराजयद्वार सदेह इति नयेन ॥ ब्र । नक्तचरेभ्य इति साय । इति षट्त्रिंशद्वलय ॥ आ । यदा नक्त रात्रा नक्तचरेभ्यो भूतभ्य इति ॥ शेष पितृभ्य पिण्डानिदधाति ।। १९ ।। द० । शिष्यत इति शेष प्रदाशताहुतिबलिभ्यो मुच्यमान । त पिण्डी कृत्य पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यश्च ददाति॥ आ०। शेष बलिहरणशिष्ट पितृभ्य पिण्डाविधाति पिण्डपितृयश्वत। निदधातीति प्रकृतिलिङ्गात् । सतिलमिति केचित् । सघृतमन्ना I tak a a n 1 Befo e th s wo d D ha शुचिया ( t! bl शुचिभू DC F नरा th M Th & f Is Ilt प्रदधाति AT R नि nst al f विट it vajna ftle had a Alt 1 Ah 11 बलि M tl P -- 111a 1 ·काठकगृह्यसूत्रे ५ ॥१॥(५॥ १ ॥ १ ॥) जुहोति सोदक बलिषु सतिल पितृषु ॥ उदकलशमुपनिधाय स्वस्त्ययन वाचयति ॥२०॥५४॥ (४।१४) 70। अनेरामनश्च समीपे जलकलश स्थापयित्वा स्वस्त्ययन पत्ति बोधश्च मेत्यनुवाक । वाचयताति स्वार्थे णिच् रामो राज्यमकारय दित्यादिवत् । चारादिको वात्र वाचि । स्वस्त्यविनाश इयत प्राप्यते येन तस्वस्त्ययन । अत एव पुरुषसूक्तकनिक्रदत्प्रभृति वनव्यम् ॥ ३० । तत उदकपूर्ण कलशमुपनिधाय तत्र वरुण यक्षपुरुष विष्णु चा भ्यर्च्य बोधश्च मेति स्वस्त्ययन । साय शिरोगतोरेण मयूरवस्व स्त्ययनोपस्थान । नृपाभिषेकेषु चेति प्रातिशाख्येषु दृष्टत्वात्स्वस्त्य यनस्य सर्वोच्च प्रयोग । तत परिस्तरणानि नात्वाग्निं विमुच्येत् ॥ आ० । तत उदक्लशमुपनि पायाग्निवरुणप्रत्यक्ष स्वस्त्ययन वाचयति बोपश्च मेत्यनुवाक । अत्र स्वार्थे णिच् ॥ इति लौगानिसूत्रे गृह्यपश्चिकाया चतुथो ऽध्याय ॥ अथार्तवस्वस्त्ययनानि ॥ १॥ २० । अथत्यानन्तये । ऋतावृता भवान्यार्तवानि कर्माणि वक्त यानि । स्वस्ति मङ्गल्य । तदविनाश ईयत प्राप्यत यस्तानि स्वस्त्ययनानि । तानि कानिचिन्नत्यान्यपि श्रावण्यादीनि । तषामकरण कालचोटि नानामिात पाथिकृता भवति । कपातनिलयशान्त्यादानि स्वस्त्य पनान्यव॥ n IV 1 . । . 10 - a | I t] LLVII 10 ' (p D p la ] P kta ta th I tiKatla p b blu ti th th k halt ht ep 1 t RS II 4) 1 43 ) RS KI la II ) 1- R II 133 +91 ho e ead गतारण। TI lo n the Boml as " इति यजुषि काठकचरकशाखाया ला गृह्य च अ (I abl revrat } 1tl IahoreM इति काठके यज्ञसूत्रे गृह्य पचिकाया छ । ( पथि th Mss th Het Doly शान्तादीन othe V I TI on] 1 ·२४७ काठकगृह्यसूत्रे ५५।२-३॥(५।१।२ ३॥) आ । ऋतावृतौभवान्यार्तवानि कर्माणि स्वस्तिरीयते यै तानि स्वस्त्य यनानि कानिचित्सस्कारत्वानित्यान्यप्यष्टकादानि । कानिचित्स्व स्त्ययनानि अन्येन यथा कपोतनिलयाश्वयुज्यादानि । कानिचिदु भयरूपाणि यथा श्रावण्याग्रहायणी चत्रे च स्वस्त्ययनानामकरण नाहण्दोष । अत्र कालचादितानामेवातिपत्ता पाथिकृती ॥ श्रावण्या चत्वारि हवीण्यासादयेदपूप स्थालीपाक धाना सक्तू नुभयमक्षतानाम् ॥२॥ , चतन पाणमास्य श्रावणी आश्वयुजी आग्रहायणी फागुना । श्रवणेन युक्ता पार्णमासी श्रावणी। तस्या चत्वारि हवीष्यावाप स्थाने निरुप्यासादयेदपूपादीनि । तत्रापूपो व्रीहिमयो घृतपक्क यवमयस्तैलपक्क फाल्गुन्या तेलपक्कस्य जुहोताति लिङ्गात् । चतुष्वपि मातृवर्णिन्य । अपूपे विष्णु । चरा राय' । धानासु सक्तुषु च सर्पा । उभय धाना सक्तवश्वाक्षतानामनवहताना यवानाम्॥ 7 श्रावणस्य शुक्लपञ्चदश्या चवारि हवीण्यासादयेत् । विष्णवे जुध निवपामाति ब्राहाणामपूपार्थ निवाप । राये जुमिति स्थालीपा कार्थ सर्पेभ्यो जुमिति द्विधाना सक्त्वर्थ यवाना भृष्टेतान या सक्त्वर्थ पिनष्टि । हविषामुदगुद्वासनाद्ययवायिना कार्य। अल करणकाले सपवित्रे पात्रे धाना उपवपति सक्तूश्च ॥ आ०। श्रवणेन युक्ता पार्णमासा श्रावणी । विनापि श्रवणन । तस्या चत्वारि हवीष्यासादयेत् । कानि । अपूप स्थालीपाक धाना सक्तूश्च । एतद्धानासक्त्वाख्यमुभयमक्षताना यवानामनवहताना। चरुमिति वक्तव्य स्थालापाकग्रहण पाकयत निवृत्त्यर्थ । सवत्र पाकयशशब्दसामान्यात् ।। वषट् ते विष्ण इत्यपूपस्य जुहाति रात्रा व्यरयदिति स्थाला पाकस्य नमो अस्तु सर्पेभ्य इति धानाना ये वाद इति सक्तूनाम् ॥३॥ 1. नैमित्तिकानि। 9U ta M 3 R तेलापूपस्य' Cp IXX I R रात्री स्वस्त्ययननामकरण tl + ] tl " ·। काठकगृह्यसूत्रे ५५ । ४-५॥ (५।१।४-५॥) दे० । आज्यभागात पूर्वा मध्याश्चावदाय' प्रधानानुष्ठान सर्व जुहोति नमोदित स्वाहाकार । म चतुष्टयस्य प्रताकेनापूपादिहामेषु विनियोगो ऽनेन भणित ॥ ब्रा आज्यभागान्ते यथोक्ताभिश्चतसृभिवषट् ते विष्ण इत्याद्यामि प्रधानम् ॥ आ। रात्रा यरयदिति स्थालीपाकस्य । अवदाय मेक्षणेन । एव मादाना चतुरवत्त पञ्चावत्त वास्रचा होम ।मध्यपूवाधावदान दश पूर्णमासप्रकृतित्वादागच्छति । यत्र यत्र जुहोतिशब्दस्तत्र तत्र स्वाहाकार ॥ येषु वा यातुधाना इति दावटषु सक्तूनाम् ॥ ४॥ दे० । अवरषु गर्तेषु । दर्या न तु स्रचा। येषु वेति मत्रेण होम । अभिघार सवत्र झया नानभिघृत हविरस्ताति ॥ ब्र० । य वाद इति सक्तूनामग्ना हुत्वा दर्वी सम्वत्समृज्य बर्हिषि निधा योपस्ताय तषामव सक्तूनामवदानधर्मेणावदायाभिघाय सक्त प्रत्यभिधाय यषु वा यातुधाना इत्युदगग्नरवटे जुहोति । नावर परिस्तरणमनना अपरिस्ताण इति हि परिभाषा । ऋतुतिथियागादि त त्रसमाप्त ॥ आ० । दव्या न स्रचा। अव गत नाना । अविद्यमाने ऽवरे खावा प्यवरे जुहोति ॥ उभयत्राखुराजाय वलि हरेदाद्यन्तयोर्वा ॥ ५॥५५॥ (५ । १) दे० । उभयत्रेति । आपसदहोमे ऽवटहोमे च। अन्ये त्वाहु । उभयत्र सायप्रातर्होमकालो लक्ष्यते। यदुक्त दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो दिवा नक्तचरेभ्यो नक्तमिति वश्वदेवबलिहरण । तत्र स्थाने सक्तुबलिर नेनोच्यते। चातुर्मासिका गृह्यान्तरे तथादशनात् । सावित्रेण देवस्थ p 10वधाय thM ) TI ACT नादित D ।। Dev pl 11] t it of B 11 and th Bl fB Ir to po nt to the gul (अवट) bt 1) B 14 4 Befor उभयत्रo the v of D pl I w 1979 h 1 n ay be a repetition of the last wo lot | ta See LIV 17 15 0 ·काठकगृह्यसूत्रे ५६ । १॥ (५।२।१॥) २४९ वेत्यादिनाखुराजाय बलि हरामात्यन्तेनष बल्युपहार । आद्यन्त योति । श्रावणाफा गुन्योरिति केचित् । आद्यन्तयोहविषोरपूप सक्तुलक्षणयोराखुराजाय बलिं हरेदिति व ये॥ व्र । श्रावण्यामेव पाकयझेनेष्ट्वा तूष्णीमुपचरिता सक्तून्दर्वी च स्था ल्या विहायसि शिक्ये निध्यात् । तदह प्रभृति मासचतुष्य त सक्तुभिदर्वी पूरयिवा साय प्रातश्च देवस्येत्यादिनाखुराजाय बलि मुपहरामात्युद्गग्नेरवटे बलिमुपहरेच्छावण्याग्रहायण्योरेव परि सख्यया श्रावण्या साय विशयधिक बलिशतमेकाकृतमुपहरेत् । आग्रहायण्या प्रातयद्यपिमासो मासचतुप्रयमध्ये भवत्तदा परि सख्यया पञ्चाशदधिक शत । उभयत्रापि । नात्रोपस्तरणाभिधारणे होमाभावात् ॥ आ० । उभयत्राखुराजाय बलि हरेत् । सक्तूना द येत्यनुवर्तते । क्व । उभयत्र । दधिसक्तुबलिहरणसामथ्याच्छाखान्तरीय सायप्रात काले चातुमासिक बलिहरण वक्ष्यते । तेनोभयत्र साय प्रातरग्नि होत्रदेवताभ्य इत्यत सूत्रात् । आद्यन्तयावा श्रावण्याग्रहायण्यो । एत चतुर्णा मासामाद्यते पाणमास्या ॥ आयूतिके कपोते भयार्ते सक्तुषु भस्मनि वा पद दृष्ट्वा दव कपोत इत्यष्टर्चेन स्थालीपाकस्य जुहोति ॥१॥ दे । प्रायेण वषासु कपोता प्रोद्भवन्ताति श्रावणाप्रसङ्गेन कपोतनि लयशान्तिरुदिता । यूति सङ्घ । तप्रतिषेधेनायूति सङ्घवियोगो ऽभिप्रेतः । अयूतौ भव आवृतिक । सदा यः सङ्घचारी कपोत सदेवात् श्येनादिनावागूर्य नियोजितो भीतो यदा गृह प्रविशति तदेय शान्तिरुच्यते । न तु केवलचारिणि दृष्ट निभयगृहदेवकुला दिनिवासिनि ग्रामकपोते तादृशे आयूतिक कपोत गृहसबद्ध भयार्त दृष्ट्वा गृहपति स्थालीपाकस्य जुहुयादव कपोत इत्याद्यष्टा 1 परिसख्यायावा the Lahor Ms Th 3 I am nable to po nt out th tath erf elto 4 Cp Append x VI 0 Thus C लादिवासिनि TA लादिनिर्वासिनि D h lep age far f om lear to me १ Om n the VI fL ho ·काठकगृह्यसूत्र ५६। २-०७।१॥ (५।२-३॥१॥) भिऋग्भि । यदा स्वरूपेण कपोत न पश्यति किं तर्हि । गृहा भ्यतरे भस्मनि सक्तुषु वा कपोतचरणप्रतिबिम्बमवलोकयति तदा जुहुयात् । यमदूतो हि कपोत । त प्रत्यक्षेणानुमानेन वा कृत सनिधान गृहे बुद्ध्वा महतो रिप्रस्य शान्तय इद स्वस्त्ययन कुर्यात् । क्वचिदायूतिक सुस्पष्ट ॥ ७० । कपोतगृहप्रवेशसूचितदुरिप्रशान्त्या देवेभ्यो जुध निवपामाति चर निर्वापः। देव कपोत इत्यशभिरग्निऋषिरिति पावमान्यताभि प्रधानम् ॥ आ० । आयूतिके कपोते । युति सङ्घ । तद्विपरीतः अयूति । अयूता भव आयूतिक । असहाय इत्यथ । असहायके कपोते श्येनादिना त्रसिते गृहे निलान सति वक्ष्यमाणा शान्ति कर्त या । यत्ते गृह कपाता वलभीषु सर्वदा वसति ते यातिका भयाताश्चन तेष्विय शाति । अदृशेषु सक्तुषु भस्मनि वा कपोतपद दृष्ट्वा तथापाय कत या । मृयुदूते हि कपोते निलान सवत्राग्निदग्धपदानि दृश्यन्त यत्रापि नोपविण ॥ परीमे गामनेषतेति गा परिणयन्ति ॥ २ ॥ दे । परिणय तीति बहुवचनेन गृहपति यतिरिक्तस्या यस्याप्यत्र कर्तृत्व दशयति । अत्रपीत्रिविकार वादाज्यभागात कृवास्थालापाकहोम | ब्र० । यस्मिन्गृहे कपोतपट दृष त गा परिणयन्ति ॥ आ० । परिणयन्ति यत्र निलानो गृहे तत्रानेन मत्रण ॥ सा दक्षिणा ॥ ३ ॥५६॥ (५। २) ब्र०।ता होमान्ते ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ आ० । सैव कतुर्दक्षिणा । प्रायेण कपोता वषासु सचरन्त्यतो ऽस्मिन्न वसरे उक्ताः॥ आश्वयुज्यामश्वा महयन्ति सर्वाणि च वाहनानि ॥१॥ 1 गृहा तरे DC 2 Hes tat noly emended अभया तश्चन the M 3 Th sve se ni tla e follo ved m ned atels after the hapotas hta t correspon ls with Rs X 100 5 ·काठकगृह्मसूत्रे ७७ । २-३॥ (५।३।२-३॥) २५१ ८ ।अश्वयुजा नक्षत्रेण युक्ता पौणमासा आश्वयुजा । तस्या नृपति प्रभृतानामश्वप्रभृतानामश्वादिस्वस्त्ययनमिद कत यमुच्यत। अश्वा महयान्त पूजयन्ति स्नानानुलेपनालकारप्रभृतिभि शृङ्गारयन्ति । सवाणि च करिकरभतुरगप्रभृतानि वाहनानि यथासभव महयति॥ व्र । अश्वरथादिवाहनवतामाश्वयुक्पाणमास्यामश्वादाना नवविचित्र वस्त्रालकारेश्च दनालक्तकसि दूरादिस्थासकश्च पूजयेत् ॥ आ । अश्वयुग्भ्या युक्ता पोणमासी अश्वयुजा युक्ता वा आश्वयुजी। तत्राश्ववता नाराजन स्वस्त्ययनमश्वानामुच्यत । अश्वा महयन्ति पूजयन्ति । वस्त्रालकारश्चन्दनादिस्थासकश्च। सर्वाणि च वाहनानि। हस्त्यश्वतरमहिषखरोष्ट्रातानि च ॥ उत्तरतो ग्रामस्य वेद्याक्रति कृत्वा शाखाभि परिवायाहतश्च वासोभि सर्वरसैघंटा पूरयित्वा दिक्षु निदध्यात्सर्वबाजेश्च पात्रा ण्यवा तरदिक्षु ॥२॥ दे० । ग्रामस्य या उत्तरा दिक् तत्रेत्रिविकारत्वादिष्टिवेदिसदृशी चतुरश्रा वेदि कृत्वा ता च शाखाभिरहतश्च वासोभि परिवार्य सर्वर समधुरादिभिरिक्षुरसप्रभृतिभिर्घगपूरयित्वा विरिनुपूर्वान्तरादिषु नध्यात् ॥ आ० । उत्तरतो ग्रामस्येति यारयात । अहतश्च वासोभिः परिवार्य सर्वरसैघटापूरयित्वा लवणमधुघृतादिभिदिक्षु निन्ध्याद्वद्या । सवबाजेश्च तिलयवादिभि पात्राणि पूरयित्वा अवान्तरस्रक्तिषु निरध्यात् ॥ तमपरेण यथोक्तमुपसमाधाय जयप्रभृतिभिर्हत्वा तिस्रो देवता यजेत वरुणमनिमश्विनावाश्वयुजी च ॥३॥ श्वरथ the Ms 1 The two ak haras Tas ppl ed by me 2 3 Thus ( क्षु ) the Mss 4 ग्यात् the Ms o See Ad on LII 5 f Here agan a real discrepancy between Devap la on the one and Br and Ād on the other de the last two om t अग्निम्- श्विना आश्वयु Br ·काठकगृह्यसूत्रे ५७ । ४-५ ॥ (५।३। ४-५॥) देः। तस्य च रचितोपचारस्यापरभागे यथोकमाज्यभागान्त हुत्वा जय प्रभृतिभिश्च राष्ट्रभृदन्तहुत्वा तिस्रो देवता यजेत नामधयेन तद्देव तया वचा । कास्तास्तिस्र । अग्नि वरणमश्विनाविति । आश्वयुजी चतुर्थी । ता तु नामधयेनव आश्वयुन्य स्वाहेति तल्लिङ्गमत्रा भावात् । आज्यमत्र हवि ॥ ब्र० । वेदि यथोक्तवत्कृत्वा तस्या प्रधानदेवता अभ्यचयेत् । आज्य हविरत्र । आज्यभागात । वरुणाय स्वाहा । अश्विभ्या स्वाहा । आश्वयुज्य स्वाहा। इति तिन प्रधानाहतयः । ऋग्भिवेतद्देवतामि ॥ आ । तमपरण । तमेवविध दशमपरेण । यथोक्तमुपसमाधाय जय प्रभृतिभिर्हत्वा तिस्रो देवता यजति । हविषो ऽनपदेशादाज्येन । वरुणमश्विनावाश्वयुजी च । चशब्दादाश्वयुजी नाम येन ऋचो ऽभावात् ॥ इज्यमाने ऽश्वा याजयति सर्वाणि च वाहनानि ॥ ४ ॥ दे० । यागे क्रियमाणे ऽश्वादीन्योजयन्ति पयाणालकारादिना ॥ ब्र० । इज्यमाने ऽश्वादिवाहनानि वाहका योजयति ॥ आ। चतुर्ग्रहातेन इ यमाने श्वान्योजयन्ति पयाणदानादिना । सवा णि च वाहनानि च योजयति ॥ प्रदक्षिण दवयजन कवचिन त्रि परियन्ति ॥ ५॥ दे० । देवयजन यागस्थान वेदि तस्या परिहितकवचा करितुरग प्रभृतयः प्रदक्षिण भ्रमणत्रय कुवति ॥ आ० ते ऽश्वारूढा कवचिन प्रदक्षिण देवयजन त्रीन्वारान्परिगच्छति॥ e e ue ela g ven by B 1 rle to b kt) VII 11 13 1) 20 (Vana) XIII 18 262 10 11 (AT ) in 1 to 1 ay ] tle o espontno a to t fi t part w tl TB III 11 12 पृथ्वा सुवचा युवति सजाषा चित्रभानु रुदगा छोभमाना । धननास्मा द्रजया याय ती (sc ) पाणमासा सुभगा वेतु हयम् ॥ Tle not I own f om any Sai l ta 2 M n all tle cope of Der apala 3 कमचित्र tle M of De ipalı but cpl Bha va 4 Scs! er 1no ·काठकगृह्यसूत्रे ५७।६-२८/२ ॥ ( ५।३।६-४॥२॥) २२३ प्रहर्षान्कुर्वन्ति ॥६॥ द । प्रहृष्टाः स तो घातादिक कुवन्ति ॥ आ । प्रहषान्' क्रोशा कुवति ॥ इष्ट यथार्थ सप्रयान्ति ॥ ७॥ द । इछे यागनिवृत्ते सति यथाथ यथासप्रयाजन सयक् प्रहृश यान्ति या यत्राधिकृत स त स्थानविशेषमनुसरतीत्यथ ॥ गावास कसो हिरण्य च दक्षिणा ॥ ८ ॥ द । समस्त च गवादि दक्षिणा ॥ ब्र । यथोक्ता होमकन दक्षिणा ॥ आ । गा हिरण्य च दक्षिणा कत्र ॥ रसा बाजानि वासासि ॥९॥ ५७ ॥ (५। ३) दे । दक्षिणेत्यनुष यते । रसा ये घरषु कपिता बाजानि पात्रेषु वा सासि च वदिवरणानि । तानि सवाण्यव दक्षिणा । उपयुक्ताना दक्षिणया प्रतिपत्ति कतयेत्यथ ॥ आ । रसा बाजानि वासासि चान्येभ्यो यागविभागात् ॥ है । अस्यामेवाश्वयुज्या गामता खस्त्ययनमाह ॥ अथ गामता विधि ॥१॥ दे । उपसृष्ण गावो वसन्ताति लिङ्गात्सवमेत कम गोस्वामिनामुप दिश्यते ॥ आ । गोमतामिटमुच्यते । गवा स्वस्त्ययनमेतत् । तस्मिन्नेवाहनि समागतासु तास्वेतत्साय कायम् ॥ इह प्रजा यासामूध पृषदश्वा घृतप्रताक इति पृषातकस्य the M प्रहषानु 2 Of th 1111 10t ace 3 यथार्थो all thM I VIII ( printed K_t] h t rt इह प्रजा विश्वरूपा रम तामस्मिन्गो ठे विश्वभृता जनित्री । अग्नि कुलायमभिसरसाना अस्मा अवतु पयसा घृतन ।। 6 Ident al 1 tl Ap VII 1 1 10 15 ता नाऽवतु of ता न सन्तु) 6 1 ta B Not no teal ·काठकगृह्यसूत्रे ५८ । २-४॥(५।४।२-४॥) जुहाति ॥२॥ द० । पृषातक पृषदाज्य । तपुनदधिमिश्रितमाज्य । अतश्च सानाय्य धर्मक। आज्यभागात चोपसमाधान कृत्वा विष्णोमनसेति पवित्र कृत्वा । अग्नेजिह्वति पृषातकमुपूय प्रधानयागो ऽय कर्तय । मत्रवणिकाश्च देवता । मत्रास्त्विह प्रजा इत्यादिभि प्रता कश्चवारो विनियुक्ताः । तश्चतुभिश्चतस्र आहुतय ॥ ७० । गोमता पृषातकेन प्रधानयाग । गोभ्यो लवणदान । दपि घृत मिश्र पृषातकमित्याचक्षते । हविरासादनकाले तूष्णी दध्युपूय शाते भस्म यविश्रित्याज्यधान्या घृतमासिच्य चरुवदभिघायासा दयति । आज्यभागान्ते चतन प्रधानाहुतय ॥ आ० । घृतपयसी पृषातक । तस्य जुहोति ॥ अम्भ स्थेति लपणमभिम य गोभ्यो दद्यात् ।। ३ ॥ दे० । इत्यभिम याहुतिचतुण्यादनतर गोभ्यो दद्यात् ॥ ब्र० । अम्भ स्थेति सहस्रपोष व पुषेयमित्यन्तन यथाशक्ति गोभ्यो लवण दद्यात् ॥ रौद्रीभिरभिजुहुयानित्याभिश्च ॥ ४ ॥ दे० । मृडा नो रुद्रेति चतसभा रादीभिजुहुयात् । नित्याभिश्च । जुहु यादित्यनुषड्न । नित्या परा ऋच इह गावो ऽय यज्ञ आ न प्रजा मिति तिन एव स्मयते ॥ ब्र० । तता मृडा नो रुद्रति तिसृभि स्रवेणाज्येनाभिहोम । इह गावो ऽय यज्ञ आ न प्रजामिात नित्याभिश्च । तत ऋतुतिथियागादि तत्रसमाप्ति ॥ आ० । नित्याभिश्च नित्यदानाता सवप्रधानानामिह गावो ऽय यज्ञआ न प्रजामिति लिङ्गात्तिस्र एव । अन्यासा व्यपदेशान्तरमस्ति । धुर उपधुर अष्टच चेति । तस्मात्ता न भवन्ति ॥ 1 The ver e Kth XL 11 140 10-146 4 are meant Devap la nhs Mant abhagya expla ns only the e three > Cp XLVII 13 ee Br ·काठकगृह्यसूत्रे ५८-१९।२ ॥ (५४.५-७॥२॥ ) दधिक्राव्ण इति पृषातकस्य प्राश्नाति ॥५॥ दे ।दधिक्रा ण इति मत्रेण पृषातकस्य शेष प्राश्नाति ॥ छ । इति हुतशेषस्य पृषातकस्य प्राशनम् ॥ आ । दधिक्राण इति पृषातकस्य सस्थित कमणि प्राश्नाति ॥ उपसृष्टा गावो वसति ॥ ६ ॥ ५८ ॥ (५। ४) द । वसयुक्ता गावस्ता रात्रि वसति । व्र । तदह सवसा गावो वसति ॥ आ । उपसृणा वसगावो वसति । एतदपि सायकरण लिङ्ग । याव दुक्तोऽय होम ॥ अथ वृषोत्सर्ग ॥१॥ दे । अथशदो ऽधिकारार्थ । अथार्तवस्वस्त्ययनमध्ये ऽपि वृषोसो ऽधिकृतोऽनतर बोद्धय इत्यर्थ ॥ आ । अथशद आतवस्वस्त्ययनपृथक्करणाथ । गोप्रसङ्गेन काल प्रसङ्गेन चोच्यते वृषोसग । गवा वृष उसृयते तेन वृषोसर्ग । सदा रमायव पितृणा सहोपकारायेति स्मयते । एव्या बहव पुत्रा यद्येको ऽपि गया व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नील वा वृष मुत्सृजेत् । स्वगोष्ठे वोत्सृजेत् ॥ कार्तिक्या पौर्णमास्या रेवत्या वाश्वयुज्यस्य गवा मध्य सुष मिद्धमग्नि कृत्वा पौष्ण चरु पयसि श्रपयित्वा पूषा गा अन्वतु न इति पौष्णस्य जुहोति ॥ २॥ २० । कृत्तिकायुक्तश्च द्रो यस्या भवति सा कात्तिकी पोणमासी । तस्या माश्वयुज्यस्य वा सबधिनि रेवतीनक्षत्रे कर्मेद कर्तयमिति काल विकप । कथ कर्तव्यमित्याह । गवा मध्ये स्वगोष्ठ समिद्ध दीप्त मग्नि कृत्वा पूषदेवताक चरु पयसि श्रपयिवा । आदित्यप्रायणाय चरुविकार । पूषा गा अन्वतु न इति पोष्णस्यावानद्वयमुद्धत्य 1 TIe s tra p ope ntgrn the C p pāla 2 प्राश्नाति TA C प्राश्नति D प्रामाति] nusm t 8061 t Deva 3 V ·काठकगृह्यसूत्रे ५९ । ३-५ ॥ (५। ५। ३-९॥) जुहुयात् ॥ ७० । पूषा पिण्भागितिश्रतिनिदर्शनात् अत्र पाष्ण पिशालिमयश्वर ॥ इह रडिरिति हुत्वा ॥३॥ दे० । इह राडिरित्याद्या दशाहुतीजुहुया प्रधानानतरम् ॥ ७० । इह रडिरिति स्रवेण दशाहुताजुहोति । इह रडि स्वाहा ॥ १॥ इह रति स्वाहा ॥ २ ॥ इह धृति स्वाहा ॥३॥ इह विधृति स्वाहा ॥ ४॥ इह स्वधृतिः स्वाहा ॥ ५ ॥ इह रति स्वाहा ॥६॥ इह रम स्वाहा ॥ ७॥ इह रमता स्वाहा ॥८॥ इत्या स्वाहा कारान्ताः । अग्ने वेट् ॥ ९॥ स्वाहा वट् ॥ १० ॥ इति यथापठिता भ्यामेव । नात्र स्वाहाकार ॥ आ० । इह रडिरित्याज्यस्य जुहोति प्रतिमात्र दशाहुती ॥ रुद्राञ्जपित्वा ॥४॥ दे० । ततो रुद्राभिधानान् षडनुवाकाञ्जपेत् ॥ ब० । ततो नमस्ते रुद्र मन्यव इति षडनुवाकान् । सहस्रशीर्षेति षो डशर्च पुरुषसूक्त । यद्दवा देवहेडन यददीयननृणमहम् आयुस्ते विश्वतो दधद् वश्वानराय प्रतिवेदयाम इति सूक्त चतुण्य |कूष्मा ण्डानि च जपेत् ॥ जाववत्साया पयस्वि या पुत्रमेकरूप द्विरूप वा यो वा यूथ 1 I am unable to po ntut the source of t rut quotat 1 cp Gop br II 12 (पिष्टभाजन) 2 Cp XXVI 10 a 1 Br on our tra 3 Kth XVII 11-16 4 Fim g part of the Kath ra yaka ee Schroeder Zwe Hai 1 hr le KK B bl othek p ge 9 The puru as hta a cordig to the Rgved ns cons sts of 16 accord ng to the hatha of many more ve ses 5 All in the Katha ra y aha ee Scl oeler de Tuebinger Katha Handschr ften pag 68 10 ) 0 6 These vords ought to p ecede the pa age paar dae the e anuv has are prec sely the K_mand n (on K_m ) ·काठकगृह्यसूत्रे ५९ ॥ ५॥ (५।।५॥) छादयेद्यथे च तेजस्चितम स्यात्तमलकृत्य चतस्रो ऽष्टौ वा वत्स तर्यस्तावालगत्येत युवान पति वो ददाम्यनन क्रीडन्तीश्वरथ प्रियेण । मा हास्महि प्रजया मा तनूभिर्मा राधाम द्विषत सोम राजनिति ॥५॥ दे । अतिशयपत्ययाथ आरम्भ उसृजेदित्यपेवया द्वितीया । ततो ऽपि एकरूप द्विरूप वा एकरूपेति तस्माद्रोहितरूप' पशवो भूयिष्ठा इति श्रुतत्वात् राहितवण बहवृचे चोक्त । द्विहायनमेकहायन वा नाल बभ्रु कपिल चेति । द्विरूपवेऽपि बभ्र सप्तशुक्लेश्चद्रकश्चित्रित पुराणे चोक्त। यो वा यूथ गोगण छान्येत् । सर्वत्रोन्नत इत्यथ । यो वा यूथे तेजस्वितम शायका त्यादियुक्त । तमलत्य वस्त्र मालाघण्ादिना । चतस्रो ऽण वा व सतय इति विकप । वस तर्यो ऽक्षतयुवत्यो दुहितरश्चतुवषा । ता अपि पूर्ववलकृत्येत मित्यादिम त्रेण ॥ व्र० । जपादन तरमयस्कारो वृषभमवयेत् । शूलेन दक्षिण पाश्च वाम चक्रण । वाम पार्श्व शूलेन -क्षिण चक्रणेति विष्णुस्मृति-शनात् । जङ्कित हिरण्यवणा इति चतसृभिरापो हि ष्ठति तिसृभि श नो नवरित चाद्भिरकेवलाभिव सतयश्च नापयिवा गधमायादर्श किङ्किनासावणशृङ्गराप्यखुरमुक्तालाङ्गलपट्टवस्त्रादिभि सवसत राकमलकुयात् ॥ आ० । यो वा यूथ प्रछादयत् उच्चत्वेन । यूथे च तेजस्वितम स्यात् वार्यवत्तमो गवा समूहे । तमलकृत्य समाचाराञ्चक्रशूलाङ्कित च कृत्वा चतस्रोऽण वा व सतयलिहायनास्ताश्चालकृत्यानुमयत ॥ तस्य दक्षिणे कर्णे पिता वत्सानामिति जपित्वात्सृज्य प्राची } (U 1 रूप the M Kt XXIN 2 12 Snkh gils III 11 10 bit perh p tle f llo a Bal y cab hm a 4 m t 8t 10 It s d ffic lt to econst ue th f the A th text De ep la ept tl at ] Ja tlfo । jat ab ve g ven ·२५८ काठकगृह्यसूत्रे ९।६-० [९॥ ( ५। ५। ६-६।१॥) मुदीची वा दिश प्रकालयित्वा सह वत्सतरीमि सर्पिष्मदन्न ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ ६ ॥ ५९ ॥ (५५) दे० । तस्य वृषस्य दक्षिणे श्रोत्रे पिता वसानामिति जपेत् । मत्रलिङ्गा दयमेव त्यागमत्र । उत्सर्गसकप निवत्य वसतराभिः सह प्राचीमुदीची वा दिश प्रकारयेत् नयत् । तत सपिषा भूयसा युक्त हविष्यमन्न नाना प्रकार ब्राह्मणान्यथाशक्ति भोजयेत् ॥ ब्र०। प्रागुदीची दिश प्रकालयेत् । तत ऋतुतिथियागादित समाप्ति । शोभन वसनयुग्म घृतपूरित कास्यपात्र रुक्म च यथाशक्ति होम करें दद्यादयस्कारच तोषयेत् । बहु सपिष्मदन्न सदक्षिण विप्रेभ्या दद्यात् ॥ द०। स्वस्त्ययनान तरमाह॥ आग्रहायण्यामेता येव चत्वारि हवींष्यासादयेद्यानि श्रावण्या यवमयस्त्वपूप ॥१॥ दे० । अन हायनो ऽस्य अग्रहायणी। अग्रे वा हायनो ऽस्या अग्रहाय णी। हायन सवत्सर । तस्याग्रे आरम्भे वा यस्या अग्रे पुरो हायना सा आग्रहायणी । अग्रे हायनो ऽस्य आग्रहायणी । सा तु मार्गशार्षस्य पाणमासी । सव सव सरस्याग्रे । तस्या सवत्सरा ऽग्रे चत्रामावस्याया ह्यारभ्य तदन्त एव ज्योति शास्त्रे सव सर प्रसिद्धश्चत्रादिमासयुक्त इत्यादि यवहारात् । रूढत्वे दूरविप्रकषणे योगोऽप्यस्ताति निवचन । पार्णमास्यश्चतन स्वस्त्ययनस्योक्ता। श्रावण्याश्वयुज्याग्रहायणी चत्रा चेति । तत्राग्रहायण्या चत्राति जपेत् nstead of जपित्वा In Br e read तस्य दक्षिणेकणे पिता (then the whole mant a) योत्सज इत्यषभमुत्स य । the Mant a identical w th K ch XIII 9 191 18 as to the first to p das then follows रेतोधा वा यशाधा रायस्पाषाया सजे 1 Thu A यमेवेयागममत्र DC 2 Both the cop of Br leave the words यानि श्रावण्या out 3 Thus A 37T हायणी D Cand first hand of D आग्रायणी 4 Thus D अग्र A grauf C and first hand of D 5 Thus the Mss S ·काठकगृह्यसूत्रे ६०।२-५॥ ( ५। ६।२-५॥) सवत्सर पुर सा वा तस्य पूर्वा । तत्रता येव चत्वारि हवीच्या सादयेद्यानि श्रावण्यामुक्तानि । विशेषमाह यवमयस्त्वपूप । अपूपोऽत्र यवमयः स्थालापाकस्तु वीहिमय इति शेष । एव चात्र त्रयो यवमया सपन्ना अपूपा गाना सक्तव इति ॥ ब्र ।मार्गशार्षमासपार्णमास्यामाग्रहायणी । तस्याप्रातराखुराजाय बलि समाप्य श्रावणावदेव चत्वारि हवीषि । यवमयस्त्वपूप ॥ आ । आग्रहायणमस्या सा आग्रहायणी पोणमासी । तस्या तान्येव चत्वारि हवीष्यासादयेद्यानिश्रावण्या। यवमयो ऽपूप इति विशेषः। वरुणवात् ॥ एवा वन्दस्वेत्यपूपस्य जुहोति ॥ २ ॥ दे । एवा वन्दस्वेयादिना म त्रेणापूपस्यावदानद्वय जुहोति ॥ व्र । आज्यभागान्त एवा चन्दस्वेति यवापूपस्य जुहोति ॥ उप ते गा इति स्थालापाकस्य ॥३॥ दे० । गताथम् ॥ ब्र । उप ते गा इवेति रात्रिदेवतस्य चरो ॥ उक्त धानासक्तूनाम् ॥ ४॥ द०। पानासक्तूना यत्कम तदुक्तमेव श्रावण्या । तथव कतव्यता । नास्ति तत्र विशष ॥ व्र । नमो अस्तु सर्पेभ्य इति धानाना ये वाद इति सक्तूना येषु वा यातु गाना इति दावरेषु सक्तूनाम् ॥ अव ते हेड इति वारणीभिरभिजुहुयानित्याभिश्च त्वामन वृषभ चकितान सवत्सरस्य प्रतिमामिति च ॥५॥ दे० । नित्याभिश्च । जुहुयादित्यनुषङ्ग । एता अपि । इह गाव इत्या द्यास्तिस्त्र । नित्याभिर्तुत्वा त्वामने इति द्वाभ्या जुहोति ॥ ७० तत स्रवेणाणवाज्याहुता । अव ते हेड उदुत्तम तत्त्वा यामीति तिन । त्वामने वृषभ सवत्सरस्य प्रतिमामिति द्वे । एवमौ ॥ उदग्दशमास्तरणमास्तीर्य शिरस्त उदक निधाय व्रीहियवाना 1 Cp LV 2 2 Up LV 34 } Lp XLVII 18 ।

·२६० काठकगृह्यसूत्रे ६० । ६-८॥ ( ५। ६।६-८॥) प्यापाहिष्ठायाभि शग्यामभ्युक्ष्य त्रातारमिन्द्रमिति शमीशाखया शग्या निर्मार्टि ॥६॥ दे । उदीच्या दिशि दशा यस्य भवति तादृशमास्तरण पगदिकमा स्ताय भूमिशय्याया प्रस्ताय यत्र शिरस्तत्रोदक निघाय नत्र च वाहियवा प्रथिप्य शग्यामापोहिष्ठायाभिस्तिमृभिरभ्युक्ष्य त्रातार मिद्रमिति शमाशाखया शय्या निमाधि शोधयात ॥ व्र । अस्मिदिने स्वापकाले चोदग्दश स्तरणमास्तार्येत्यादिविपिना सविशेत् ॥ आ० । यत्र हेम ते शयित यमास्ताणे प्रस्तरे तत्रोदग्दशमास्तरण प्रच्छादनमास्ताय यत्र शिरस्तत्रोदक सनिधाय तत्र च वाहिय वाप्रक्षिप्य त्रातारमिद्रमिति ता निमाधि शोधयति शमाशाखया॥ ए द्राम वर्मेत्यहत वास परिधाय स्याना पृथिवाति दक्षिणेन पार्श्वण सविशति ज्यातिष्मतीत्यतन ॥ ७ ॥ दे०।ऐ द्राग्न वर्मेत्यादिना म त्रेणानुपभुक्त हेम तयोग्य वास परिपाय विशति शय्या दक्षिणेन पाश्वन । सवानुवाकनिवृयथ ज्यो तिष्मत्यन्तग्रहणम् ॥ आ । ऐद्राग्न वर्मेत्यनयाहत वासो हमन प्रावरण परिपाय प्रवृत्य स्योना पृथिवीति दक्षिणेन पार्चेन सविशति शय्याया । यो तिष्मतीत्यन्तेन । आद्यन्तग्रहणमनुवाकशेषो मा विज्ञायि ॥ अभ्युक्षणादिसवेशनान्तमेव द्विरुत्तरम् ॥८॥ दे० । उत्तर द्वि कम कर्त य । किं तत् । अभ्युक्षणादिविशत्येव । एव शब्दो ऽन्तर्वचन सवशनमित्यर्थः ॥ यवा वा tl M of De ap 12 C Far B a lof tle M of De p la C निमा DC 4 Co yectu ally eme Id शयतयामयित यस्व Faluf tle Ms 5 B अधोवास ( अधीवास) 6 विज्ञाय the M 7 अभ्युक्षणादिसविश यव (1) tl M of D ap la Sel 9 Thu A CT 'तवचन D 10 सवशन otg e ly IDC -- यवानुप्य Br XV 3 ·काठकगृह्यसूत्रे ६० । ९-६१ ॥ १॥ (२।६।९-७॥ १॥) २६१ अ । एवमुत्तर कम द्वि कुयादभ्युक्षणादिसवशना तम् ॥ च यामुद्राहणमुपरिशय्या नात्र स्थालापाका न शाखया निर्टि' । ९॥ ६ ॥ ( ५। ६) ८ । एवशब्द सबधनाय । एवमेव चया पाणमास्या कर्म कर्तय यथाग्रहायण्यामुक्त । एतावास्तु विशेष । अत्रोपारेशगया। अभूमा खटवायामित्यथः । अस्मादेवाग्रहायण्या भूमाशय्या गम्यत । अत एवोद्राहण । ऊर्ध्वरोहन आरोहण । अत पवोद्रोहणमित्य वथ ना मास्य कमण इए । अयमपरो विशेष । नात्र स्थालापाक । नापि शमाशाखया निमाजन । परिशण तु सकलमाग्रहायण्या तुल्यम् ॥ ब्र । चया यवमयो ऽपूपो पाना सक्तव इति त्रीणि हवाषि । नात्र रात्रिदेवतश्चरु । आग्रहायणावटेवषा यागो महोमश्च । तथव च शयीत नात्र त्रातारमिद्रमिति शमाशाखया निमार्जयेत् ॥ आ । एतदव च या कर्मोद्रोहणाख्य । तत्र विशष । उपरिश या खट्वाना । इह तु भूमा । स्थालापाको न भवति शाखामाजन च । स्योना पृथिवाति शयनमुपरिशयने ऽपि भवति यस्मा पृथिया अनुम त्रणमेत पृथिवा च सवषामा पार । अहत वासा ऽत्राशु सूक्ष्मतर निवातकालान । उद्रोहण ऊर्ध्वरोहण । उपरि वातायनाटा शयनमिति॥ तिस्रो ऽष्टका पितृदवत्या ॥१॥ दे । तत्राकाशद कमसमुदायनाम राजसूयात्वित् । एकस्या च कमत्रय प्रतायते । स्थालीपाककमैंक प्रधान | आवाहनादिसत पितब्राह्मणानुव्रजनपयन्त द्वितीय। आन्वएक तृताय । आज्यभागा न्ता त्वितिकत यता । स्थालापाकादातिथ्यक तु पश्चात् ॥ आ । अण्का इति कमनाम घय । कर्मत्रयमप्रकाशनाच्यत । हाम श्राद्धमन्वक्य च । ताश्च पितृवत्या । श्राद्धप्रधाना इत्यथ । 1 निमा B an l of the M s of De ap la ( D देवता Br दैवत्या th M s of Der ar ln 1th Lal M of B 4 R अवष्टक्य ri D C 11a1 स्पालापाकात्त पश्चात् the othe M 2 3 5 ·२६२ काठकगृह्यसूत्रे ६१ ॥२-५॥ (५।७।२-५॥) अथवा पशुपक्षे देवताभिधान वपाच्छेदनादो पितृभ्यस्त्वा जुधमव कृन्तामीति॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्त्रयस्तामिस्रास्तेष्वष्टमाष्वष्टकायज्ञा ॥ २ ॥ दे० । एवमाग्रहायण्या ऊध्वय त्रय कृष्णपक्षा पौषमाधफाल्गुनाख्या । तेषु या अभ्यस्ता अप्रकायशा कर्तव्या ॥ आ० । ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्त्रयोये तामिस्रा पक्षास्तेषु पक्षेषु या अण्म्य स्तास्वष्टमीष्वष्टकायक्षा कर्त या । अष्टकायै यज्ञा अप्रकायना ॥ प्रथमा शाकेन द्वितीया मासेन तृतीयामपूपै ॥३॥ दे० । कुर्यादिति शेष । हविष्यान्ननिवृत्ति । आज्यभागान्ते च पवित्र शाकाय' चतुरावत्तेन होत यमष्टकाये स्वाहेति ॥ ७० । अक्षोरफलमिश्र तु मिश्र लाजा च माक्षिकै । शाकसमिति प्रोक्त प्रथममकाविधौ ॥ आ। शाकन्यजनमन्वाहार्य इति वचनाच्छाकादयो ऽन्वाहार्या । न तैर्होम । एव पूवस्मि पक्षे आज्यभागात हुत्वा अप्रकाये स्वाहेति शाकादीना होम । तत स्थालीपाकहोम ॥ ऋतूना पत्नीति षड् द्वे द्वे स्थालीपाकस्य जुहोति ॥ ४ ॥ दे० । ऋतूना पत्नात्यादयः षडचो ऽनुवाकशेषभूताः। ताभ्यो निष्कृष्य द्वे द्वे ऋचा प्रत्येक स्थालीपाकस्य जुहुयादाज्यभागान्ते ॥ आ। तत ऋतूना पत्नीति षडच अनुवाकशेष । तासा द्वे द्वे स्थाली पाकहोमे तिसृणामष्टकाना नियुक्ते ॥ दवा ग्रावाण इति' सर्वत्र तृतीया ॥५॥ दे। देवा प्रावाण इत्यादिका यथा सर्वास्वष्टकासु भवति तन तृतीय यमृग्भवति । ततश्चकेकत्र तिम्रस्तिस्रो भवन्ति । 1. Thus the secon 1 hand of D पवित्रशाकादश्चतु the other Mss 2 Thi verse unt I now not found in any text of the Kathas ag ees w th A III 105 only gay araront at the beginning whereas the last pada runs (as in Man g hs II 83b) ज्योग्जीवेम बलिहतो थय ते | The Katha recens on moreover has परिवत्सरीयम् as the Man grhs ·काठकगृह्यसूत्र ६१६-६।१ (२७६-८१॥) इयमवेत्यनुवाकेन पञ्चभि पञ्चभिरभिजुहुयात् ॥६॥६१॥(५७) दे । स्थालापाकेनेष्ट्वा इयमेवे यादिनानुवाकेन जुहुयात् । किं सक्लन सवत्रेयाह । पञ्चभि पञ्चभि । इयमेवेत्यादिना पञ्चभिः प्रथमाष्ट कायामभिजुहुयात् । पञ्च युरिति मध्ममाया। ऋतस्य धामेति तृतायाया । अभिशद उपरिवचन । हविषामुपरि जुहुयाटि यर्थ । आ येनता आहुतय । अत ऊध्वमृतुतिथ्यादिकम् ॥ ब्र । आग्रहायण्या ऊध्वमृतूना पतस्य धाम देवा प्रावाण इति तिसृभि प्रधानानीयमवति पञ्चभिः स्रवेणा येनाभिहाम । तष्या ऊव कृष्णाम्यामेकाष्टकानानुजामनुजा देवा प्रावाण इति तिसृभि प्रधान पञ्च व्युटोरिति पञ्चभिरभिहोम । माध्या ऊर्च कृष्णाम्या मभूनु नः प्रथमा ह देवा ग्रावाण इति तिसृभि स्थालापाकस्य हाम ऋतस्य पामेति पञ्चभिरभिहोम ॥ गवा चेदष्टका स्यात्पशुना वा तदुक्तम् ॥ १ ॥ दे । चेच्छब्दो यद्यर्थे । स्थालापाकन गवा वा छोगेन वाका भवति । यदा गवा तदा स्थालापाकस्थानेऽपि गास्त्यतया पित्रुद्दशेन ब्राह्मणाय दात येत्यथ । यदा तु छागेन तातिदेशमाह तदुक्त मिति । आदावेव पशुक प इत्युक्त । तदेव त त्रमिह शेयमित्यथ । एतावास्त्विह विशेष । पितृभ्यस्त्वा जुश्मवकृन्तामीति वपावकर्तन कर्तयमिति ॥ ब्र० । यदि गवा पशुना वाका स्यादण्काचरुहोम पञ्चकाभिरभिहो मश्च निवतते । अय द्वितीयो कायक्षकप । पूर्वेण तु सहास्य विकल्प । पशुतत्र तु पूवमुक्त । विशेषान्वक्ष्याम । प्राचानावीती दक्षिणाभिमुख पितृकर्म कुयात् । ऋतस्य वेयत्र पितृभ्या जुष मिति पितृभ्यो भाग सुवित इति' प्रायश्चित्तहोमे । पितृभ्यस्त्वा जुश्मवकृन्तामीति वपामवकृन्तति ॥ 1 Emended अत मातिथ्यादिक कर्म the Mss 2 Se Kandıka LI 3 See Br on K LI page 164 note 6 ·२६४ काठकगृह्यसूत्रे ६२ । २-६॥ ( 1८।२-६॥) वह वपामिति वपा जुहुयात् ॥ २ ॥ दे०। वह वपा जातवेद इत्यादिना वपा जुहुया प्राचीनावीती दक्षिणामुख ॥ पश्यो ऽवदानस्थाने ऽङ्गारिणी कुर्यात् ॥ ३॥ दे० । दाघमासलता पेश्य । ता अवदानस्थानेभ्य उद्धृत्याङ्गारिणी कुयात् । अङ्गारेषु पचेन्न स्थायामित्यथ ॥ ७० । नाघमासपेशीरुग्धृत्यावदानस्थानेभ्यो ऽङ्गारेषु श्रपयेत् ॥ यथाकाम मज्जुका ॥४॥ दे० । मज्जुका वपानिमितो यूषः । यथाकाम यथा सपद्यते तथा कार्येत्यथ । सा च स्थायामेव पक्तु शक्यते ॥ ब्र० । यथाकाम तु यूषाथम यमास स्था या श्रपयेत् ॥ आ । यथाकाम म जुका यूष । त स्थाल्या श्रपण भवति नागारेषु ॥ य समाना इति द्वाभ्या स्थालापाकस्य पेशीना च जुहोति ॥५॥ है।ये समाना इति द्वाभ्या स्थालापाकेन पेशीभिश्च यथासख्य जुहु यात् । ये समानाः समनस पितर इति स्थालापाकस्य ये समाना समनसो जीवा इति पेशानाम् ॥ ७०।ये समाना इति पशुचरुप्रधानहोम ॥ स्विष्टकृद्धर्मेण वहान वह मास जातवेद पितृभ्य इति जुहुयात् ।। ६॥ ६२ ॥ (५।८) ns 1 Tle Ma tra quotel p obably from the Kathayajna tra वह वपा जातव पितृभ्या यवनावेथ निहिता पराक। मदस कुया उप ता स्रव तु सया एषामाशिष सतु कामै Cp Vay Sa 1 XXXV 20 (K nya Re e on) 2 Thus Br an Ad lut the Ms of D vap pla पशारवटान । 3 Uncerta n Br in hi continuou text #ter of the Mss of Dev Dg e a TC a I first han l of D 74 A broken off का D TC Aad Dfi tha loका। T1 u (po t ng to a fem s ng ) DTC và 4 và A 7 च mis Bi ai d id 8 Varia ts of the Mantra miten in der sta 2 4 पूप the M ·काठकगृह्यसूत्रे ६३३१-३॥(२।९।१-३॥) २६५ ८ ।वहान जातवेद इति स्थालीपाकस्विष्टकृदिति वह मासमिति य गस्विष्टकृदिति । ऋतुतिथ्यादिक पूर्ववत् ॥ व्र । वनस्पतिमिष्टतुतिथियागादि' च प्राक् स्विष्टकृत पितृभ्यो बलि मुपहृत्य तहेवताश्च म त्राञ्जप्त्वा वह मासमिति स्विष्टकृद्धोम । समिटाधानान्त तुल्यमन्यत् । कला गोव धनिषेधादजा पशुरेव ॥ इति विशेषाष्टका ॥ आ। स्विष्टकद्धर्मेण स्विककाले वहान्नमिति स्थालापाकात् वह मासमिति यगात् । इडामग्न इति निवृत्ता। हुतशिष्ट मास श्राद्धे । इह गृह्ये यत्र यत्र गोवधस्तत्र तत्र कपित पशु अन्य मास वा दृश्यते न गोवधो लोकसत्वादनुष्ठेय मास लाकिकमपि भवति। अनुपाकृत मास गोरेव प्रतिषिद्ध नाजस्य मेषस्य वा । तथा च हारात । ग्राम्यपशूनामश्नत्यजस्यावे. उपाकृतस्य च गोः। तेनानुपाकृतमासानाति गोविषयमेव ॥ दे० । अकायज्ञादूध्व श्राद्धमाह ॥ हविरानुपवेश्य ॥१॥ दे । हवि स्वधा श्राद्धभोजनमर्हति ते हविरहा । स्मृत्युक्ता वेदवि दादयः पतितादिवर्जा । प्रकृतकर्मयोग्या । तानुपवेश्य वेश्वरेवे द्वा प्राड्मुखो पिये त्रानुदड्मुखानास्तायदभासनेषु ॥ आ० । श्राद्ध प्रस्ताति । होम द्विप्रकार विक पने सर्वास्वप्रकासु कृवा । हविर्ये ऽहति हविष श्राद्ध तत्र ये योग्या तानुपवेश्य ॥ पितृनावाहयिष्यामीत्युक्त्वा ॥२॥ दे० । ततः पितृनावाहयिष्यामाति ब्राह्मणेभ्यो ऽनुज्ञामर्थयते । पितृग्रह णप्राधान्यात् । तेनादा विश्वदेवानामावाहनादि कार्यम् आ० । एवमुपवश्य पितृनावाहयिष्यामाति च तापृच्छति ॥ अपयन्त्वसुरा इति द्वाभ्यां तिलै सर्वता ऽवकीर्य ॥३॥ 1 मिष्टयातुतिo the Ms 2 गौरव the Ms 3 नाजन th Ms 4 The Mantras of the Idha ch pter er containel n two Anuv kas (Cp LXIII 20) wh ch probably formed part of the last Mantra adhy ya Se on th m Appen lix VII ·काठकगृह्यसूत्रे ६३ । ४-५॥ (५।९।४-५॥) द० । तत आवाहयेति पतितपावनरनुज्ञात पूर्व वश्वदेवविषये अप यन्त्वसुरा इति द्वाभ्या यवस्तिलार्थ कुर्वीत वश्वदेवे न संशय इति परिशिप्रानुसारेण सर्वतो यवविकिरणेनासुरावकाशापसार कृत्वो मासश्चषणाधृत इति विश्वा देवानावाहयेत् । आवाहनमाह्वान । अनन्तर पिये ऽपयन्त्वसुरा इ याभ्यामेव तिलाना सर्वदिक्कोणवि किरणेनासुरावकाशमपास्य ॥ आ० । आवाहयेति तरनुज्ञात । अपयन्त्वसुरा इति द्वाभ्या तिल सवता श्राद्धभूमि विकायावाहयति ॥ एत पितर आगच्छत पितर आ मे यन्त्वन्तर्दधे पर्वतरिति जपित्वा ॥ ४॥ दे० । पितृनावाहयेदेत पितर इत्यादिभिश्चतुभि । एतम जप एव ह्यावाहनम् ॥ आ० । जप एवावाहनम् ॥ यास्तिष्ठन्त्यमृता वाग्य मे मातेत्ययुग्भ्य पाद्यमानीय ॥५॥ दे०। ततो यास्तिष्ठ ताति पञ्चभिः पाद्य पादाथमुदक ब्राह्मणसरयया प्रतिपात्रमानयेत् । केभ्य । अयुग्भ्यो ब्राह्मणेभ्य । अयुग्मरूपेण ये प्रय स्थिता पिये तदमित्यर्थः । प्रदशनाथ चतत् । तेन युग-या मपि वश्वदेवाभ्यामर्थ्यपाद्यानयनम् ॥ आ० । अयुग्ग्रहणेन च शायते युजो ऽपि स ताति । यथा याज्ञवल्क्य ।' दवे युग्मान्यथाशक्ति पिये ऽयुग्मास्तथव च । तेनवविवेनेति कत यता । बर्हिष्म स्वासनेषु प्राड्मुखान्युग्माविश्वेभ्यो देवेभ्य उपवेश्य । अयुग्मापितृभ्य उदड्मुखान् । वश्वदेवे विश्वदेवाना वाहयिष्यामीति तदनुज्ञातः ओमासश्चषणाधृत इत्याहूय यवरन्व वकीर्य सयवमुदक पाद्यमध्य च दत्त्वा। अस्माकमपि परिशि बूक्त । यवस्तिलार्थ कुर्वीत वैश्वदेवे न सशय इत्येतत्सूत्रकृता 1 tle tra proper l as d appea ed from the Mss of Devap la 2 Accord ng to the Prayogas the follo v 1ng five a e nter ded यास्तिष्ठति अमृता वाक यम माता यमे पितामही यन्मे प्रपितामही। 3 1227 ·। काठकगृह्यसूत्रे ६३ । ६-१० ॥ (५।९।६-१०॥) २६७ अयुग्भ्य इयनेन श देन दर्शित । त्रिषु पात्रेषु पायमानीय यन्मे मातेति पूर्वस्मि पात्रे य मे पितामहाति द्विताये यम प्रपितामहीति तृतीयस्मिन् । केचिद्राह्मणदशनात्तस्मातात्ररेकस्याप प्रदीयन्त इति यथा कुवन्ति । नतत्सूत्रकारेणोक्त । न च तथा दशोक भवति ॥ आनातेन पायेन ब्राह्मणा स्वय पानाववनेनिजते मधुप कंवत् ॥ उदकानि चानयदेताभिरेव ॥ ६ ॥ दे। आनाय ब्राह्मणपात्रेषु सिञ्चेत् दक्षिण पादमिति द्वाभ्या । तत एताभिरेव पञ्चभिऋग्भिरुदकान्यानयेत् । उदकानाति बहुवचना लिङ्गापात्रभेदेनोदकमानयेदिह त साहचर्यापाद्य ऽप्येव । उदकानि त्वघाहा पुष्पतिलसुग पदयाविता आप ॥ आ० । उदकानि ग गोदकतिलयुक्तानि साष या यध्याथ । उदकानाति बहुवचना पात्रभेद । ततोऽनुलेपनपुष्पधूपदापप्रदानम् ॥ आदित्या रुद्रा वसव इत्येता समीक्ष्य ॥ ७ ॥ दे० । अध्यदानानन्तर ब्राह्मणासमकवा वाक्षते॥ आ० । आदित्यादिबुद्धि ब्राह्मणषु कुयादित्यथ ॥ अग्नो करवाणीत्युक्त्वा ।। ८॥ दे० । ततो ऽग्ना करवाणीति ब्राह्मणा पृच्छति ॥ अग्नि परिस्तीर्य सोमाय पितृमत स्वधा नमा ऽनय कव्यवाहनाय स्वधा नम इत्यनौ हुत्ला ॥ ९ ॥ दे० । कुवित्यनुज्ञातो दक्षिणापर्दभै परिस्तीय दक्षिणाभिमुख प्राचीना वाता सोमाय अग्नये स्वधा नम इति प्रधानान्तनाग्नावाहुतिद्वय जुहुयात् । पुनरग्निग्रहण पिण्डपितृयज्ञवदभूमा प्रक्षेपो मा विशायि ॥ आ० । पुनरग्निग्रहण दवाग्निनिवृयर्थम् ॥ मामका पितर एतद्व पितरा ऽय यज्ञ इति तिसृभि कल्पि aa 1 See the first Kalk of the ldl | 1 V sl en Meded der Kon Ah y WI A n ter lom Afd Lett be R 4e deal page 4 2 p XXIT 10 ·૨૬૮ काठकगृह्यसूत्र ६३।१०-२२॥ (५।९।१०-१२॥) तान्नमभिमृशति ॥ १०॥ दे० । तदनन्तरमेतद्व इत्यादिभिस्तिसृभिः कपित पात्र एकोद्धृतमनेक देशमभिमृशेत् । तत स्तोक स्तोक पात्रेषु दद्यात् । अन्ये तु पात्रेषु दत्तमिति मत्रलिङ्गापात्रेषु परिशिष्ट यभिमशनमाहुः। यदि पात्र शब्देन भोजनधारा उच्यते अथापि ब्राह्मणा उभयथातीतपरि वेशनक्रियमनुप्रतायते पूर्वयारयानेऽपि पात्रे देय हविरिति लिङ्गमाहु ॥ आ० । कचिपात्रेषु दत्तममृत स्वधारदिति लिङ्गापात्रषु दत्तमभिमृशे रित्याहु । नैव । पात्रे देय हविरद्यमग्नेरित्यस्मादपि ब्राह्मणानामत्र पात्रशब्द:॥ एषा व ऊर्गामासु पक्कमिति क्षीर घृत वासिच्य ॥ ११ ॥ दे० । क्षीर घृत वा वकपिक विसृशे ऽन्ने जासिश्चेत् । अये तु वाशद समुच्चयार्थ वणयति । तेनषा व ऊगिति क्षारमासिञ्चदामासु पक्क मिति घृत म त्रलिङ्गात् । वका पकस्तु पक्षो रूटतर । पक्कशदा ऽपि क्षारेऽपि हि युज्यते । तेन म त्रलिङ्गस्य विशिष्टम् ॥ आ० । विक प न यथासरय। न समुच्चयः। समुच्चये सत्यामासु पक्क मिति क्षीरप्रकाशिका घृतमस्याथम् ॥ अमुष्मे स्वधा नमो ऽमुष्मै स्वधा नम इति यथालिङ्गमनुमन्य भोजयेत् ।। १२ ॥ दे। अमुष्मा इति सामाननिर्देशेन विशेषो लक्ष्यते । तेन पितृपिता महप्रपितामहनामानि चतुर्थ्यन्तानि प्रतायन्ते सगोत्रसप्रवरणि । कठाय काश्यपगोत्राय पञ्चप्रवराय देवदत्ताय स्वधा नम इत्यादीनि भोजयेत् ॥ आ० । अमुष्म स्वधा नम इति त्रिरुचारणादेकवचनाच पितृनाम्ना पि तामहनामा प्रपितामहनाना चानुनिर्देश कतयः। यथा । देव दत्ताय स्वधा नम । यज्ञदत्ताय स्वधा नम । विष्णुमित्राय स्वधा नम इति च । एव यथालिङ्गमामव्य भोजयेत् ॥ copy of Br 1 The Mss of Devapāla and the Laho ( ot the Bombay copy)insert a 2 R ad ng R perhaps घृतस्यार्थम् । d st not ·काठकगृह्यसूत्रे ६३।१३-१७॥ (५।९।१३-१७॥) प्राश्न तु भवत इत्युक्त्वा य मे प्रकामादिति भुञ्जानान्समाक्ष्या हारावर्यद्व क्रव्यात्स्वधा वहध्वमिति चताभि ॥ १३ ॥ ८ । य मे प्रकामादित्यनेन यद्व क्रयादित्यादिभिस्त्रिभिर्भुजानान्समी क्षत समकृत्वा ऋगपेक्षया त्वताभिरिति निर्देश ॥ आ । अनुजानायाप्रानतु भवत इत्यनेन । तता य मे प्रकामादिति चतुभिमत्रभुजानान यवहरतः प्रयते । अस्मिन्नवसरे स्वाध्याय श्रावयेपि ये ब्रह्मोद्याश्च कथा कुयादिति ॥ प्रथिवी दर्विरिति निपरण कुर्यात् ॥ १४ ॥ द । पृथिवा दर्विरित्यादिभस्त्रिभिस्त्रापिण्डापितृपितामहप्रपितामहाना दक्षिणाप्रदर्भेषु क पयेत् पूजयेच्च यथाचारम् ॥ आ । तत' पृथिवा दविरिति पिण्डनिर्वपण कुयात् भुक्ताशणादनाद स यञ्जनात् यस्मादनाकरण कृत प्रधानभूताटोदनादे सतिलात्त । पृथिवा दविरिति त्रिभि पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय । असा शदस्थान नामग्रहण । गोत्रशङ्का न क्वचित्कायानभिवानात् । य ऽत्र पितर प्रेता इति वासासि निदध्यात् ॥ १५ ।। दे०। ये ऽत्र पितर इत्यादिना पिण्डानामुपरि वासास्याच्छादनानि दद्यात् । तानि तु कपासत तुरूपाणि रूढानि ॥ आ०। वासासि निदध्याद्यगपत्राणि वीरान्न पितरो पत्तत्य तेन । वा सासि सूत्रत तव ऊणास्तूका वा कापासा वा ॥ ऊर्ज वह तीरित्यप परिषिच्य ॥ १६ ॥ द० । पिण्डषु परिषिश्चेत् । ता अपि म त्रलिङ्गादनस्यन्दिना कुयात् ॥ मा मे क्षेष्ठेति सतृणमन्नमभ्युक्ष्य ॥ १७ ॥ दे। तत सवाण्यन्नानि सदर्भेषु जलेनाभ्युक्ष्य मा मे नष्ठेति सपा - t - 1 The words प्राइन तु उक्त्वा not B / 1 11 Bombay Ms ) but they seem to belo g to t Mantra n Appendix VII 2 Thus of thM HD vapal ACT and first hand of D fagu D second] | Br fome Tueb 3 तथा ti ngen g ves also निपरण। Ms 4 The Mss of Devap la FUTTI निदद्या th M 6 Thus or श्रेष्टेति क्षिष्टेति the M । क्षेष्ठा इति । निपरण a Ms r ·२७० काठकगृह्यसूत्रे ६३।१८-२०॥ (५।९।१८-२०॥) भ्युक्षण त्वन्नमन्नमिति मगताद्वाप्सनिर्देशाद्गम्यते ॥ आ० । अभ्युक्ष्य निरवशेष म त्रलिङ्गात् । ब्रह्माणो मे जुषतामन्नमन्न मिति वाप्सासाकल्यलिङ्गम् ॥ विषदमनमानीय' कच्चित्सपन्न भो इत्युक्त्वा तप्यतु भवन्त इत्युक्त्वा ॥१८॥ दे० । विषद निमल सोदकप्रभृतिसकल देशमुदधृत पात्रे समा गाय कञ्चित्मपन्न भोरिति वदेत् । ततः सपन्न ब्राह्मणरुक्त शेषमन्न च प्रश्नस्योत्तरे इप्रभ्य इति च भणिते ये अग्निदग्धा ये जीवा इयनेन दक्षिणापास्ताणद परि सवसिद्धे जले ऽञ्जलिना दक्षिणामुखेन प्राचीनावातिना प्रक्षिप्ते सति अनन्तर तृप्यतु भवत पितर इत्यादि मत्रषट्क पठेत् पितृपितामहाप्रपितामहमातृपितामहीप्र पितामहातप्तिलिङ्ग । जत एव म त्रलिङ्गानिपरणास्वधानमस्कार प्रभृतिषु' मात्रादाना नामोच्चारणमूहितम त्रक्रियमाहु ॥ आ० । ततो विषदमनमानाय विषद सश्लिप विकिरेत् । उदकेनापाय भूमा दभषुविकीर्य कश्चित्सपन्न भो इत्युक्त्वा तृप्य तु भवत इयु क्त्वा यथालिङ्गमाम त्रणप्रतिवचन श्रुवा ॥ तृप्तानाचामयित्वा य मे राम इति प्रदाक्षण कृत्वा ॥ १९ ॥ दे। आचमनमाचाम । त कृत्वाचामयि वा प्रातान्य मे राम इत्यादिना प्रदक्षिण यथा भवति ॥ आ तृप्ताजवा तत आचम्य य मे राम शकुनिरिति प्रदक्षिण कृत्वा । आवृत्तिमात्रमन्यस्यानुपदेशात् ॥ प्रत्येत्याभिरमन्तु भात इत्युक्त्वा देवाश्च पितरश्चेत्यनुवाकशष णोपतिष्ठते । २० ॥६३ ।। ( ५।९)। दे० । ब्राह्मणानामुपस्थान कुयाइक्षिणा दत्त्वा ॥ आ० । प्रत्येय यथाशक्ति दक्षिणा दत्त्वा । अभिरमन्ता भव त युइ । 1 विषe here s equal to विशट। 2 लेशम् om_D secon had ३२ प्राचीना ACT प्राचीनावाते D 4 Instead of निपरण D निर्वपण 5 Thus D OFFETHIT ACT and first hard of D nstead of चारणमूहित A oचारणसहित । राम शकुनिरिति Devap la 7 प्रत्येत्यप्रतिग्यथाशक्ति the Ms ·काठकगृह्यसूत्रे ६४।१-१॥ ( ५१ ।१-२॥) २७१ क्त्वा । अभिरता स्म इति प्रत्युक्तम्देवाश्च पितरश्चत्यनुवाकशषणोप तिष्ठते ॥ द्वितायस्य प्रथमोद्धृत हविष्यरुपसिच्य ॥ १ ॥ रे । ह्यामुष्यायणस्य द्विधा श्राद्ध स्मृतियक्त । परिगृहातगात्रेण जन यितृगात्रेण च कुयात् आवृत्त्या वा । तत्र यदा त त्रेण तदा प्र दाय निपरणे च म त्रोह । अमुष्म स्वधा नम इत्यत्र जनकप्रति ग्रहात्रोनाम चतुर्थाद्विवचना तमुच्चारयित य। देवदत्तयज्ञदत्ताभ्या स्वधा नम इत्यादि । निपरणे ऽप्यग्निरिव पृथिवामुपजावत त्व उत्तयज्ञदत्ता ये च वामवित्यादि । आवृत्तिपक्षे परिप्रहातु पूर्व कृवा पश्चाजनकस्य कुयात् । तत्र द्वितीयश्राद्धप्रकारोऽनेनोच्यत । द्वितायस्येत्यत्र सुत्रे प्रकार व याम इत्य याहत य । द्वितीयस्य जनकश्राद्धस्येतिकत यता वक्ष्याम । यामुष्यायणकतृकस्येत्यर्थः । अथ वा द्विपितुझेजिन श्राद्ध पृथग्वक्ष्याम इति याख्येय । यद्वा एकोऽपि कृत्रिमपुत्रादिभिद्यते कुलद्वयसब प्रभदात्तत्र प्रतिग्रहातु श्राद्ध कृते जनकस्य श्राद्ध कुवाण स एव द्विताय उच्यते । तस्य द्वितायत्वमापन्नस्य द्वितायश्राद्ध वक्ष्याम इत्यथ एकसघातेनव या रसवता कृता तत प्रतिग्रहातृश्राद्धकरणापूवमेवादधृ य सर्वान्न पृथक् स्थापयित य स यान । तच्चोपग्रहातृश्राद्धान तर हविष्यः दपिक्षारप्रभृतिभिरुपसिञ्चत् ॥ आ०। द्वितायस्योक्त यामुष्यायणस्य द्वे श्राद्धे कुयादिति । तत्र द्विती यस्य श्राद्धस्योतिकत यतोच्यते । अपकाहामत त्रेण एकस्या पड़ का' सयामिदमुच्यत । प्रथमादधृत पूवमेवाद्धृत्य परिशिण दनादुदधृत्य सयञ्जन हविष्यघृतादिभिरुपसिच्य अभिघृत कृत्वा गुप्त निपाय॥ आवाहनादि सिद्ध सप्रदानम् ॥ २ ॥ 1 Om ACT 2 Rf to tl dil a ta पृथिवी In the above g v n pa age I la ce 11th text wl ] पृथिवामुपजात युक्त वित्त । १ Ral 4 पत्ता tleM n ·२७२ काठकगृह्यसूत्रे ६४॥ ३ ॥ (५। १०॥३॥) दे० । तत अवाहनादि सप्रदानमनुवाकशेषेणोपस्थानान्तमन्येषु ब्राह्म मेषु कुयात् । सिद्धमित्यनेन पूर्वोक्तप्रकार निदिशति । आवाहना द्यपस्थानात पूर्वोक्तमन्यूनातिरिक पुन कुर्यात् । स्थालीपाका दिकमेव तु तत्रणोपकरोति । प्रथमोधृतहविष्यः परिग्रहातु श्राद्ध कृवा तत शाजनकस्या यैब्राह्मण श्राद्ध क्रियते। तत्रायमथः। प्रथम परिग्रहीतश्राद्धाथमुद्धृत यस्मात्तप्रथमोधृत । तद्यातया मत्वदोषापसारणाय हविष्य क्षीरादिभिरुपसिच्य तत एवावाह नाद्युपस्थानान्त सकल सिद्ध पूर्वज्ञातमेवावृत्त्या कुयादन्यत् स्था लीपाकादि सकृत्कृत मत्रेणोपकरोति ॥ आ०। परिग्रहातु श्राद्ध कृत्वा ब्राह्मणान्विसृज्य ततो ऽन्यानुपवेश्य जनयितुः प्रथमोद्धृतेनान्नेनावाहनादिसप्रदानात सिद्ध यारयात यत्तत्कुर्यात् ॥ पूर्वेण निपरण व्यारयातम् । ३॥ ६४ ॥ (५।१०) दे०। प्रवासदिवसकालभेदापूर्वेण निपरण व्याख्यातमिति निपरण यथादर्शितमेव कर्त य । तत्र पूर्ववदूह ' कर्तय इत्यर्थः ॥ ७०। पूर्वोक्तसूत्रानुगते द्वे श्राद्ध कुर्यादिति च प्रवराध्याय उक्त । तत्रव चकश्राद्धविधिरुक्त । एकश्राद्धे वा पृथगनादेश्यकपिण्डे द्वाद्वावनु कीतय परिग्रहीतार चोपादयितार चातृतायपुरुषादिति । एक श्राद्ध पिण्डमात्र एव । द्वा द्वावनुकीर्तन ब्राह्मणेष्वध्यपात्राणि च यत्रकपिण्डे द्वाद्वावनुकीर्तयेत्तत्र पिण्डपितृयशश्राद्धा एकावेश्वदेवपिण्डमत्राणामूह । यथा । एतद्वा तता ये च वामनु। अग्निरिव पृथिवीमुपजावत । विष्णुमित्रसोमशर्माणा गातमवसिष्ठा वेष वा पिण्डो ये चात्र वामनु । एषा वा स्वधा । एवमुत्तरयोरेव मेव पिण्डसपर्यादा॥ आ०। नान्तरेणा वष्टस्येन एतदपि निपरण । अथवा श्राद्ध पृथगनु दिश्य। कथ वश्वदेविक तावत्तत्र । एकस्मिन्ब्राह्मणे द्वा पितरौ षडेव। पक्षवदूह ACT 1 ACT add पूर्व। 3 In the last chapter of the Prava dhy ya (Bombay Vs the text of the Pravaramanja being incorrect) we read ndeed as giver above वे श्राद्धे कुर्यादेकश्राद्धे वा etc ·काठकगृह्यसूत्रे ६५ । १-३॥(५।११।१-३॥) २७३ द्वितीयस्मि द्वा पितामहौ तृतीयस्मिद्वौ प्रपितामहौ च । यथा। अग्निरिव पृथिवीमुपजीवत । देवदत्तयज्ञदत्ता ये च वामन्वेषा पा स्वधेति प्रयोग । पिण्डपितृयज्ञे च एतद्वाततीयेचार वामन्विति ॥ प्रातरन्वष्टक्यम् ॥१॥ दे० । अष्टकाया अनु पश्चाद्भवम वष्टक्यमित्यान्वर्थिकेय सज्ञान्वष्टक्य मिति । एतच केचिदष्टकाया अङ्ग वदन्ति केचित्तत्सदृश विकार भूत कमान्तर । तत्रोभयथापि तत्कालत्व प्राप्ते कालान्तरमाह। प्रातरिति । नवम्या कतव्यमित्यथ ॥ आ० । नवम्यामन्वष्टक्यम् ॥ एतेनैव धर्मेण सप्रदाय निपरण कुर्यात् ॥२॥ द०। एतेनेव धर्मेण इति सवनाना प्रकृतस्य द्वितीयस्य श्राद्धस्य परा मर्शः । यथा द्वितीयश्राद्धे स्थालापाकादिक न क्रियते। सप्रदाना द्यावाहनायुपस्थानान्तमन्यूनातिरिक्तमनुष्ठीयते ॥ आ०। एतेनेव धर्मेण संप्रदाय सप्रदानमेवातिदिश्यते न होम । के चिद्योगविभागाद्धोममपीच्छन्ति । एतेनव तदानीं धर्मेण सप्रदाये यतिरिच्यते । एतदन्तर्भावात् । तस्मासप्रदानमेवावाहनाद्यनुदे शनान्त । सप्रदाय निपरण कुर्यात् । कथ । निपरणप्रकार उच्यते ॥ षट्कर्षं कुर्यादक्षिणायता पूर्वापरा प्रादशमात्रीश्चतुरङ्गुलपृथ्वी स्तावदन्तरास्तावदवखाता ॥३॥ दे० । कष् खनिरुच्यते । षगर्भा कुर्यात् । दक्षिणायत दक्षिणातर रेखया आयता दीर्घा | किंप्रमाण देगेमित्यपेक्षायामाह । प्रा 1 The last three words not found in Devap la s text they are given by Br who however reads have puta ' and by Ad as also by a Tueb ngen and a Bombay rcaka More over Devap la connects the three first words w th the pre ceding_s tra (प्रातरन्वष्टकयमतेनैव धर्मेण) That the last three words belong to the text appears from Ad and Br and a trace is found in Devapala s express on सप्रदानादि । 2 सप्रदानावाहना D 3 Thus the Mss Read पछतान् । 4 खाया ATC and first hand of D ·। काठकगृह्यसूत्रे ६५। ४-६॥ (५ । ११ । ४-६॥) देशमात्री प्रादेशप्रमाणाः। पूवापरा । पूर्वपश्चिमभावेन पक्कथा स्थिता । चतुरनुलपृथ्वा । पार्श्वतश्चतुरङ्गुलपरिमाणा पूर्वपश्चिम रेखाया । तावद तरा।। चतुरङ्गुलपरिमाणमेव समन्तर यवधान कर्तय पक्तिरूपेण निर्मिताना । तावदवखाता । चतुरनुलपरिमाणा एव ता अध खननीया ॥ अ० । दक्षिणत कर्पू प्रत्यगपवर्गाः खनेत्तिन पितॄणा तिस्रो मातृणाम् ॥ आ० । षट्कः कुर्यादित्यादि । केचि प्रकृत निपरणं कृवा षट्कष कुर्वन्ति । तदानामेतेनैव धर्मेण निपरणान्त कृत्वेत्यवक्ष्यत्। त स्मादित्य निपरण कुर्यात् । षट्कषः कुर्यात् । किंभूताः। दक्षिणा यता । दक्षिणतो दीघाः। पूवापरा । पूवादारभ्यापरसस्थाना । प्रादेशमात्री । चतुरनुलास्तारा । तावद तरा । चतुरङ्गुल यव हिता । तावश्चाधस्तात्खाता ॥ तासा दक्षिणत खराः ॥४॥ दे। कर्तव्या इति शेषः । खरा वत्तिकास्थलानि । ते तासा कष्णा दक्षिणेषु भागेषु षट्कर्तया ॥ ब्र० । तासा दक्षिणतस्तयव मृदा षट् खरा ॥ तेष्वग्नीन्विहृत्यावोक्ष्य कर्दक्षिणाग्रान्दर्भानास्तीर्य ॥५॥ दे० । तेषु खरेषु जानुदध्नेष्वापसदादुद्धृय विहृत्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य परिसमूह्म चाग्नीन् कषश्वावोक्ष्यावसिच्य कषूषु दक्षिणाया न्दर्भानास्तार्य ॥ ७०। तेषूद्धतावोक्षितेषु यज्ञोपवी यासादनाङ्गे परिसमूहनपयुक्षणे कुयात्। षष्ठ आसादिते प्राचीनावीती कधूरवोक्ष्य खराग्नाना होमाले पुनश्च अप्रदक्षिणेन परिसमूहनपर्युक्षणे कुयात् । कर्तेषु दक्षिणानान्दर्भान्समूलानास्तीर्य खराश्च दक्षिणपश्चिमान स्तृणाति॥ पिण्डपिठ्यज्ञावृता पूर्वासु तिसृषु निधाय मज्जानमुपनिनीय दुग्धेनामित परिषिच्य ये चात्र रसा स्युरेतद्भवद्भय इत्युक्त्वा 1 तासु तास्व AT 2 लस्तारा the Ms 3 Here Ad breaks off 4 Emended farten the Bombay Ms 5 fare the Mss of Devapāla ·काठकगृह्यसूत्रे ६५।६-८ ॥ (५।११।६-८॥) तृप्यन्तु भवन्त इत्युक्त्वा ॥६॥ दे०। उक्तस्य पिण्डपितृयज्ञस्यावृदितिकर्त यता। पृथिवी दर्विरित्या दिमत्रादिका पूवासु पूर्वदिग्वर्तिनीषु तिसृषु कषूषु त्रीपिण्डान् पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो देवदत्तादिभ्यो मजान च पिण्डसमीपे यूषलक्षण' स्थापयिवा। सवतश्च सर्वपिण्डा दुग्न परिषच्य । अन्ये ऽपि ये रसवत्या सिद्धा रसाः सन्ति तरपि पिण्डासवत परिषिच्य । एतदन्न भवद्भयः पितृपितामहप्रपितामहभ्यो देवदत्ता दिभ्य इत्युक्त्वा तृप्यतु भवन्त पितर इत्युक्त्वा ॥ ब्र० । तत प्रणयनक्रमेणव षट्सु अपि खराग्निषु पिण्डपितृयशवप्रये कमाहुतिद्वय हुत्वा। ततस्ता मज्जानमुपनिनीय दुग्धेनाभिता परिषिञ्चति ये चात्र दधिमधुघृतादयो रसाः सनिहिता स्युः। तत पितृध्यायन्नेतद्भवद्भय तृप्यतु भवन्त इति कर्पूराक्षमाणो वदेत् ॥ एवमपरासु स्त्रीभ्यो दद्यान्मज्जवर्ज सुरा तूपनिनाय मथेनाभित परिषिच्य य चात्र रसा स्युरतद्भवताभ्य इत्युक्त्वा तृप्यतु भवत्य इत्युक्त्या ॥७॥ दे० । एवमपरास्वपरनिग्भागवतिनीषु तिसृष्ववशिष्टासु क्षूषु स्त्रीभ्यो मात्रादिभ्यस्त्री िपण्डा पृथिवा दर्विरि यानिप्रकारेण दद्यात् । एता वास्तु पिशा । मजान तत्र नोपनिनयेत् । मज्जास्थाने सुग वि कृतयवरसरूपामुपनिनयेत् । मथेन चोदकाविलीकृतसक्तुरूपेण सवत परिषिञ्चत् । अन्ये ऽपि ये रसास्तैरपि सिञ्चत् । एतद्भवती भ्यो मात्रादिभ्य इत्युकत्वा तृप्यतु भवत्यो मातर इयादि चोक्त्वा ॥ ब्र । तत किंचि मात्रशेष चरुशेषमुद्धृत्यवमपरासु कषूषु मातृभ्य पिण्डनिधान। ततस्ता मजवर्ज सुरामुपनिनीय गोदुग्धे सक्तूनोप्येषाकया प्रसव्यमनारभ्योपमध्य तेन परिषिञ्चति ये चात्र मधुघृतादयो रसास्तश्च ॥ प्रेष्या पिण्डान्मक्षयेयुर्निषादा वाग्नौ वाप्सु वा ब्रामणान्वा मा जयेत् । ८ ॥ ६५ ॥ ( ५।११) 1 पेशीलक्षणD ·२७६ काठकगृह्यसूत्र ६६ ॥ १-३॥ (५।१२।१-३॥) दे०। पिण्डाना प्रतिपत्तिं कुर्यात्कथ । प्रेष्या भृत्या अनुज्ञाता सन्त पिण्डाभक्षयेयु । धीवरा वा सुराश हाथदूषितत्वात् अप्स्वग्ना वा क्षेतया । ब्राह्मण वा भोजयेत्पिण्डान् ये सुराथश दसस्पर्शन न दूषिताः प्रथमात्रय ॥ ७० । सुरालिप्तापिण्डाप्रेच्या निषादा वानीरन् अप्सु वा क्षिपेत् । इत रानग्नौ वा प्रास्येद्ब्राह्मण वा भोजयेत् ॥ अथ प्रथमश्राद्धस्याष्टकया धर्मो व्यारयात ॥१॥ दे०। अथशब्द आनन्तर्याथः । यदुक्त । शुचिर्भूत्वा पितृभ्यो दद्यादिति। तत्रान्युत्पत्त्यनन्तरमेव प्रथमश्राद्ध क्रमप्राप्तमपि नोक्त विकृतेः प्रक तित त्रापेक्षितया प्रकृतित त्रपरिक्षान विना दुरधिगमत्वात् । अष्ट काविकाराणि हि सर्वश्राद्धानि । प्रकृतौ शाताया शायन्त इत्यष्टका नन्तर शुचिभूतस्यकादशे ऽहनि प्रथमश्राद्धमधुनारोप्यते । किं च प्रथमश्राद्धस्यामङ्गलप्रायत्वेन लोके प्रसिद्धत्वात्प्रचुरपुरुषार्थाभि हिताग्न्याधानान्तरमभिधान न कृतमित्यप्याहु । अत एवाथ शब्दो मङ्गलमति तत्रेण द्योतयतीति वर्णयन्ति । अतश्चायमर्थ । अथ प्रकृत्यधिगत्यनन्तर प्राप्तप्रस्तावस्य प्रथमश्राद्धाभिधानस्य सामान्येनाष्टकया धर्मो याख्यात इतिकर्तयता विध्यन्त इत्येव भावः प्रकार इति पर्यायः॥ अ०। प्रेतकोद्दिष्टेष्वृतूना पन्तस्य धाम देवा ग्रावाण इत्यष्टकास्थाली पाकहोम ॥ एकवन्मन्त्रानूहेत् ॥ २॥ दे। एकोहिष्टत्वादतिदेशप्राप्तस्य मत्रगतस्य पितृनाम्नो बहुवचनान्त स्यैकवचनमूहेत् । एकेनार्थेन तुल्यमेकवत् ॥ पेश्य प्रातरित्यनियम ॥३॥ दे० । अष्टकाया पशुपक्षे च पेश्यो ऽवदानस्थाने चादिता ता अति देशेन प्रथमश्राद्ध विकल्प्यमानपश्वनुकम्पित्वेन प्राप्ता सत्यों 1 Cp XLVI 1 2 Thus D and C प्राइस्य मालप्रयवन AT 3? पुरुषाचार्थाभि ( हिता ATC पुरुषार्थाभिधाग्या D 4.Cp LXI 1-5 5 Cp LXII 3 ·२७७ काठकगृह्यसूत्रे ६६४-७॥ (५।१२।४-७॥) नियमभावविशिष्टभावा' उच्यन्ते पेशाषु स्वेच्छा कतया न वेति । पेशीद्वारेण च पशो स्वेच्छोक्तिरिय विक पपक्षे हि पाक्षिको नियम स्यात् । एव प्रकृतावन्वष्टक्य प्रातरुत । तस्याप्यतिदेशन नियम प्राप्तस्यानियम उच्यत॥ ब्र । यद्यपि शुरुक्तस्तस्य विधे नियमस्त्वङ्गारताना पशाना स्थाल्या मेवावदानानि प्रकृतिवदाश्रपयेच्छोऽन्वण्क्यस्य चानियम ॥ तिस कर्पू कुर्यात्रिष्वग्निषु कृत्वैकैक पिण्डमुत्सृज्य प्रथमामलस पूरयेद्दधिमध्विति द्वितीयां घृतमासमिति तृतीयाम् ॥ ४ ॥ दे० । त्रिज्वग्निषु यथाप्राप्तहोमान्कृत्वा पित्रुद्दशेनैकस्या कामेकक पिण्ड क्षिपेत्पृथिवा दर्विरिति म त्रेणावृत्तिभाजा । तत्र प्रथमामन्नस्य नाना प्रकारस्य हविष्यस्य भागेन पूरयेत् । द्वितीया तु दधिमध्विति पूरयेत्। निपातानामनेकार्थ वात्। इतिशद करणशक्तिप्रधानोऽधि करणशक्तिप्रधानान्त शब्दवत् दधिमधुभ्या द्वितीया पूरयेदित्यर्थ । घृतमासमिति तृतीया पूरयेदिति समान पूर्वेण । वपाक्षीरादिपरि षेकोऽपि प्रकृतिवत् ॥ एव मासि मासि ॥ ५॥ दे। प्रतिमासमेषव कर्तयता । नवश्राद्धानामित्यतिदेशार्थ ॥ एव सावत्सरिकम् ॥ ६ ॥ दे० । सवत्सरे भव सावत्सरिक । सपिण्डीकरणमप्यवमित्यतिदेशार्थः॥ चतुर्थ पिण्डमुत्सृज्य त्रैध कृत्वा पिण्डषु निदध्यात्ससृजतु त्वा पृथिवी वायुरमि प्रजापति ससृज्यध्व पूर्वेमि पितृमि सह । समाना वस वो मनांसीति ॥ ७॥ दे। सपिण्डीकरणे विशेषमाह । चतुर्थ निदस्यात् । अर्थापित पितामहप्रपितामहाना दद्यात् । भागनिधाने मत्रानाह । ससृजत्वि त्यनेन सहान्तेन समाना व इत्यादिना च त्रयेण प्रक्षिपेदेकैको त्यर्थ । तत्र शाखान्तरीया प्रथमा पठिता ॥ 1 नियमभावेन विशि AT 2? Could be read also शुदुकुस्तस्य ·२७८ काठकगृह्यसूत्र ६६१८-६७।१॥ (२।१२।८-१३।१॥) एवमुदकानि ॥ ८॥६६॥ (५।१२) दे०। पाद्यान्यध्याणि च चतुर्थे पात्र पिण्डवपितृपात्रेषु अनेनव मत्र त्रयेण निदध्यादित्यतिदेशाथ । पश्चादावाहनाद्यपस्थानान्त कृत्वान्वरक्यादिवत् ॥ दे। उक्त सवश्राद्धानामध्काविकारव। तत्र यानि पञ्चम्यादा पुत्र कामादिश्राद्धानि लाके प्रसिद्धानि यानि च नान्दामुखप्रभृतानि विवाहोपनयनताथयात्राविशेषप्राप्तिविद्वद्वराद्वजोत्तमगृहगमनादिनि मित्तानि विश्वजिदधिकरणनयकल्पितस्वर्गफलानि तानि प्रथमाष्ट काप्रकाराणि । यानि त भणितनिमित्तान्येवान तरकथितस्वरूपाणि मेदोघृतकुल्यादिपितृतपणाद्यथवादबलेन मासविशेषसाध्यानि तानि द्वितीयमासाष्टकाविकारित्वेन गम्यन्ते यानि तु पिण्डान्वाहायशद वाच्यान्यमावस्याद्वादशीसक्रान्त्यादिनिमित्तकान्युक्तनयेन स्वर्गफल कानि नित्यानि च होमाग्निष्टोमनिदर्शनेन तानि च मासाकावि कारिवेन प्रतीयन्ते । तदेतद्भेदत्रय क्रमेण भणति ॥ अथेतरस्य श्राद्धस्याष्टकया धर्मो व्यारयात ॥१॥ दे० । अथत्यानन्तर्याथ प्रकृतिज्ञानपूर्वकस्य विकृतिज्ञाने निदशितत्वात्। इतरस्य नान्दीमुखादेरमाससाध्यत्वपक्षो धर्म इतिकत यतादिपया योऽष्टकया प्रथमया याख्यात ।प्रथमाष्टकाप्रकार वमेव यतमाह। ७० । अथेतरस्यति पशुश्राद्धामावस्याश्राद्ध वजयित्वा प्रेतश्राद्धसपिण्डी करणनान्दामुखाब्दिकस्य कत यस्य ॥ अथतरस्य श्राद्धस्यत्युक्तव्य तिरिक्तसात्वसरिकादभ्युदयिकादिश्राद्धादाना प्रथमपञ्चकविधि * ॥ 1 टकावित व D 2 We expect rather अपूपाष्टका 3 प्रतिकृति ACT 4 In Br (the Bombay Ms the Lahore Ms s of no help) all is confused Here comes first chapter LXVII w th out any commentary and numbered 16 (read 66) Then follows the text of chapter LXVIII numbered 67 Then a part of the bha ya given by me under LXVII 1 (first part) Then comes the text of chapter LXIX without any number Then mmediately the bhagya given by me under LXVII 2 then the one under LXIX 1 then the one given under I XVIII 1 and lastly the one given byme under LXVII 1 (second half) ·काठकगृह्यसूत्रे ६७।२-६९।२॥ (५।१३।२-१५॥२॥) २७९ प्रथमेन पञ्चकेन ॥२॥ द । आज्यमिति स्थितमेव ॥ ब्र ।अत्राभिहोमविहितपञ्चकनिर्देशात्त सबधस्थालीपाकहोम उपल क्ष्यत॥ आवाहनादि सिद्ध सप्रदानम् ॥ ३ ॥ दे। सप्रदानमपि सिद्धमविचारितमेव । सर्वप्रकृतिविकृतिसाधारण त्वात् ॥ पूर्वेण निपरण व्यारयातम् ॥ ४ ॥ ६७ ॥ (५ । १३ ) दे०। पूर्वेणाप्रकाप्रकारेण कष्करणादिनेति विशेषेण याख्यात कथित अथेतरस्य पशुश्राद्धस्याष्टकया धर्मो व्यारयात ॥ १ ॥ ७० श्रोत्रिये गृहमागते मधुपकवत्तष्णी पशु सक्षप्य यच्छ्राद्ध तपशु श्राद्धम्॥ मध्यमेन पञ्चकन ॥२॥ दे० । प्रधानहोम इति शेष ॥ आवाहनादि सिद्ध सप्रदानम् ॥३॥ दे० । गताथम् ॥ पूर्वेण निपरण व्यारयातम् ॥ ४ ॥ ६८ ॥ ( ५।१४ ) अथेतरस्य मासिमासिश्राद्धस्याष्टकया धमा व्यारयात ॥१॥ दे० । इतरस्य प्रथममास यतिरिक्तस्यामावस्यादेस्तृतीयाकया गर्मो व्याख्यात । अस्य पिण्डान्वाहार्यमिति सशा सिद्धा । पिण्ड दानानन्तर ब्राह्मणभोजनाहरणाप्रधानादन्वर्थिकीय सक्षा । ब्र०।मासिमासिश्राद्धस्यामावस्यानुपलक्ष्यते ॥ उत्तमेन पञ्चकेन ॥२॥ passag in TA 1 Cp LXI 6 2 DC g ve now as bh ya tle pas ago which TĀ subjoin on LXIX 1 3 Th only 4 Cp note on LXVIII 4 5 प्रसिद्धा DC 6 वर्थिकी DC ·२८० काठकगृह्यसूत्रे ६९ । ३-७०।४ ॥ (५।१५। ३-१६॥४॥) दे। तृतीयेन पञ्चकेनाज्यभागाते स्थालापाकस्य होम तृतीयाष्टकावत्। आवाहनादि सिद्ध सप्रदानम् ॥ ३॥ पूर्वेण निपरण व्यारयातम् ॥ ४ ॥ ६९ ॥ (५।१५) दे० । गतार्थ ॥ अन्ये तु पूर्वेण निपरणमिति सवत्रेदमर्थ व्याचक्षते । पूर्वेण पृथिवी दर्विरिति न तूत्तराभ्यामिति नियमार्थमेतत् । इद त्वखिलार्यजनानुष्ठानविपरीत । किं चकोद्दिष्टत्व चापतेदेव । उक्त हि । वसव पितरो भूम्यधिपतयो रुद्रा पितामहा अन्तरिक्षपतय आदित्या प्रपितामहास्तृतीयलोकाधिपतय । तत्र पितृप्रकाश समर्थत्वात्प्रथममत्रस्य मन्त्रलिङ्गबलेनैकोद्दिष्टत्व प्राप्नोति । मुनिवच नबलेन त्वन्यत्र विनियोगो नास्ति क्षीणत्वादापत्तेरन्यार्थत्वेन वचनस्योपपन्नत्वात् ॥ दे० । एव शुचिभूतः पितृभ्यो दद्यादिति प्रसक्तानुप्रसक निर्त्य फाल्गु नीपाकयचमवशिष्टमाह ॥ अथ फाल्गुया तैलापूपस्य जुहोति ॥ १ ॥ दे० । फाल्गुनामासि पाणमासी । तस्या तैलपक्केन गोधूमादिमयेनापूपेन होम कर्तय । अथशद श्राद्धानन्तरता भणन् श्राद्धप्रकरण निवृत्तिस्वस्त्ययनभविष्यत्त्वद्यातनद्वारेण मङ्गलमभिद्योतयति । अधुना जुहोतिश इश्रवणात्पाकयात त्राभावशङ्कानिवारणाय यह प्रतीतये देवतामत्रचापूपहोमच दर्शयति यज्ञहोमान्तत्वोपदर्शनाय । अर्यमा देवता ये ते अर्यममिति ॥ २ ॥ दे। अपूपमत्रे अर्यमा देवतासबधश्च यवस्य शरीर । ये ते अयम त्रिति मन्त्र ॥ अथेन्द्राण्या ॥३॥ दे। जुहोतीत्यनुषज्यते । द्रव्यमत्रा त्वत्र वक्ष्येते प्रकरणसमाता ॥ प्रससाहिष इति तुण्डिलस्य जुहोति ॥ ४ ॥ दे० । तुण्डो विद्यते यस्य स तुण्डिलो मध्योगत पुरोडाशाकृतिस्त 1 This sitra has fallen out in the Mss of Devap la. 2 Cp XLVI 1 3 Cp sutra 6 4. Thus T TV ACD ·काठकगृह्यसूत्रे ७०।५-६ ॥ (५।१६।५-६॥) २८१ ण्डुलपिष्टादिपक्का किलाटलोपिकादिवा तेन प्रससाहिष इति मत्रेण जुहोति ॥ गोलका रुद्रदेवत्या ॥५॥ दे० । गोलका यवमयव्रीहिमय गोला इति प्राकृतभाषया प्रसिद्धा । ते रुद्रदेवत्या कर्तया ।मत्रो हि रुद्रलिङ्गको ऽर्थात् ॥ अदितिौरदितिरिन्द्राणी* पत्येत्योदनया शाकपललाक्तयो ॥ ६। ७० ॥ (५/१६) दे०। पादद्वयोद्धतावोदनो । तयोरेक शाकेनाभ्य य मिश्राकृत्यादितियों रदितिरन्तरिक्षमि याहुतिं जुहुयात् । द्वितीय तु पललेन तिल तण्डुलचूणनिर्मितेनाभ्यज्येन्द्राण्या पूर्वोक्ताया इन्द्राणी पत्येत्या दिमन्त्रेण जुहुयात् । तदेव पञ्च हवीषि ॥ ७० । अर्यमा इन्द्राणी इन्द्र रुद्र अदितिरिति पश्च फाल्गुन्यदेवता । पात्रप्रयागकाल तलशाकपललाक्त तिलानुपसादयेत् । अर्यम्ण जुष्ट निर्वपामाति तेलापूपस्य बीहाणा निर्वपेत् । इन्द्राण्यै जुमिति स्थालीपाकस्य । इन्द्राय जुमिति तुण्डिलस्य । रुद्राय जुमिति गोलकत्रयस्य । अदित्ये जुणमिति स्थालापाकस्य । एवमेव प्रोक्षण। तिलाना पिणनाममा तप्ताना निष्पीडिताना पृथक तैल कृत्वा तलेन हविरासादनकाले ऽपूपमक्त्वासादयेत् । पललेनेन्द्राण्यावर कल्केनादित्या आज्यभागान्ते हुते ये ते अर्यमन्निति तेलापूपस्या वदाय प्रधानाहुति । इन्द्राणी पत्यति पललाक्तस्य चरो । प्रस साहिष इति तुण्डिलस्य । मृडा नो रुद्रेति समवदाय गोलकाना । 1 पिकादिना वा तन AT 2 दैवत्या the Ms of Deva pala देवता B (cont nuous text) and a Bombay reaka 3 The Mantra for the oblat on to Rudra is not ment 01 1! according to Dev and Br t Kth XL 11 147 15-16 4 The first mantra not n the printed text of the Kathaka belongs probably to the Katha ra yaka t 8 identical with Taitt r I 132 (6) पलाला the Mss of Devapāla 6 पळालेन D only 7 Cps tra.2 8 कल्पेनादित्याज्य the Bombay Ms कल्पनादित्य आयo the Lahore is । 5 ·२८२ काठकगृह्यसूत्रे ७१ ॥ १-५॥(५।१७ ॥ १-५॥) अदितिर्योरिति क काकस्य चरो । ततः तत्रसमाप्ति ॥ गावो भग इति द्वाभ्या गोयज्ञस्य ॥१॥ दे० । गवा प्रसूताना स्वास्थ्य पुनः सगर्भग्रहणाद्यर्थाः वस ते यो गोयज्ञ । अश्रतद्र येषु चाज्य हवि चतुर्ग्रहात यवव्रीहिनिर्मित वा यवकादिडणार्थेषु लोके स्वस्त्ययनेषु प्रवृत्त्यर्थत्वाप्रायेण च स्रवेण होम उपनयनादौ दृष्टाथानि श्रावण्यष्टकादिप्रभृतीयदृष्टाथान्यपि । अत्रेवावसरे प्रथमफलकमार्थ स्वस्त्ययनमाह ॥ ७० । गोयज्ञ गोमङ्गल्यमिति कश्मीरेषु प्रसिद्ध । गोयशे च हलानि योजयन्ति प्रथमे वसन्त हिमापगमे । यशोऽत्र तत्र ॥ गोम जलयबादीना रात्रियज्ञादाना सर्वेषामाज्यधाया एवावदायाज्य प्रधानाहुतार्यथोक्त जुहुयात् । अत्र सवत्राज्य हवि । आज्यभा गान्ते चतुर्ग्रहीतेन प्रचार । गावा भगा न ता अर्वेति गोमङ्गले प्रधानम् ॥ सीरा युञ्ज तीति तिसृभिरायोजनीयस्य ॥२॥ दे० । जुहुया सारा युञ्ज तीत्यादिभिस्तिसृभिग्भि ॥ प्रथमोत्तमाभ्या युनक्ति ॥३॥ दे० । सीरा युञ्जतीति या प्रथमा गायत्रा पूषा युनक्विति च योत्तमा द्विपदी त्रिष्टुप् ताभ्या यागान तर बलीवदायुनक्ति यूपै सयो जयन्तीत्यर्थ । युनक्तियोक्त्रवतीतिश दो बलीवर्दाना यूपसयोजने मध्यमया फालम् ॥४॥ दे। युनक्त सीरेति मध्यमया फाल युनक्ति ॥ शुन सुफाला इति प्रदक्षिण द्वे कृषति ॥५॥ दे । शुन सुफालेत्यादिकयर्चा प्रदक्षिण कृत्वा द्वे सीते कृषन्ति ॥ 1 Thus the Bombay Ms regret the Lahore Ms 2 सदर्भ ACT 30धा यामेवा the Ms 4 यागावर or युगान्तर the M8s 5 The Mss of Dev consequently फलम् । 6 The Mss of Devapāla have the plural ·काठकगृह्यसूत्रे ७१ । ६-१० ॥ (५। १७ । ६-१०॥) २८३ लाङ्गल पवीरवमित्यपरे द्वे ॥६॥ दे। लाङ्गल पवीरवमित्यादिकयचान्ये द्वे साते कृषन्ति ॥ व्र । सीरा युञ्जन्ति युनक्त सीरा पूषा युनक्त्विति तिसृभि । तदेष द्विपदा सतृताया। प्रधानाहुतिषु हुतासु सीरा युञ्जन्ति पूषा युनक्त्वित्यनड्वाहो युनक्ति । युनक्त सारोत फाल। कर्षण यथो तवत् । कमणि समाप्ते घृतेन सातेति चतुगृहातेनाज्यस्य प्रधान। ततस्तत्रसमाप्ति । एतद्गीमङ्गलम् ॥ घृतेन सीतेति सीतायज्ञस्य ॥ ७ ॥ दे । घृतेन सीतेति मत्रेण सातायक्षस्य जुहुयात् । कार्तिक शुक्लद्वादश्या यवबीजवपनोपक्रमाय सातायज्ञस्यार्येषु प्रसिद्धो यत्र वीरणादि मयो सीता कुमारा दवता विरच्यते ॥ या ओषधय इति बीजवपनीयस्य ॥ ८ ॥ दे०। बीजवपन यस्य स बीजवपनीयो यज्ञ । तस्य या ओषधय इति जुहुयात् । सीतायशानन्तरमेवष यज्ञस्ततो यवबीजवपनम् ॥ ब्र। या ओषधय इति यदा बाजानि उप्यन्ते ॥ विमुच्यध्वमिति विमोचनीयस्य ॥९॥ दे। अत्रापि प्रयोजनार्थीयस्तद्धित । विमुच्यध्वमित्यादिना विमोच नाययक्षस्य जुहुयात् । सर्वबाजवपनसमाप्तावय यज्ञ स्वस्तये ॥ ७० । विमुच्यवमिति यदा बलीवर्दा हल समाप्ते विमुच्यन्ते ॥ त्रातारमिन्द्रमिति द्वे पर्ययणस्य ॥ १० ॥ दे०। पर्ययण खलप्राप्ताना वाहीणा क्षोदन बलावर्दचरणैर्गाहन यत्र गाहिकेति प्रसिद्धिगर्याणा तप्रयोजनस्य यज्ञस्य त्रातारमिन्द्रमि 1 Thus the Ms ) Br then comb n th fir t words of s tra 7 w th the pr ced ng So al o h nter punction in the cont nuou text अपरे द्वे । घृतेन सीतेति । सीरा यज्ञस्य (sic 1) या आष etc 3 वपनक्रमाय D वपनोक्रमाय AT वपनोपनोक्रमाय 4 सिद्ध D 5 वापनी Br 6. Thus the Lahore Ms and a Tueb ngen Ms to the Bombay Vs 7 गहन CD ·काठकगृह्यसूत्रे ७१ । ११-१४॥ (५।१७।११-१४॥) त्यादिना द्वयेन जुहुयात् । पर्याणे द्वे साधने इति तु सूत्रान्वय ॥ । त्रातारमिन्द्रमुग्रो जन इति च धान्यादिक्षोदनारम्भे ॥ एव प्रथमोपनस्य ॥ ११ ॥ दे० । प्रथमोद्वपन व्रीह्यादीना नवनिष्पन्नमाद्य वाप । तत्प्रयोजनस्य त्रातारमिति द्वे साधनभूत ऋचौ ॥ ७०। एताभ्यामेव प्रथम खलादिधान्य गृह वा कोष्ठागार नीयते । काष्ठा गाराद्वा यदा वसत आनीयते ॥ उदुत्तम मुमुग्ध्युदुत्तम' वरुणेति वरुणयज्ञस्य ॥ १२ ॥ दे। तडाकप्रतिष्ठाकाले ऽय वरुणयक्ष ॥ ब्र० । उदुत्तममिति द्वाभ्या नवखाततडाकादा ॥ स वरत्रान्हिरण्यकोशमवटमिति कूपयज्ञस्य ॥ १३ ॥ दे० । नवकूपप्रतिष्ठाकाले ऽयम् ॥ ७० । इति नवकूपप्रतिष्ठायाम् ॥ प्रवा दसासीति मण्डपानाम् ॥ १४ ॥ दे। तमेव यज्ञ कृत्वा कूपसस्कारार्थ मण्डपाना । यवमयाना हुत्वा शेष भक्षयदिति शेष इति माथुरप्रभृतय " । अन्ये मण्डपानामिति पाठ दृष्ट्वा याचक्षते किल मण्डमुदकमुच्यते । मण्ड पिबतीति मण्डप सेतुर्नद्यादितरणोपाय । तस्य प्रतिष्ठार्थ यज्ञ कुर्यात् । प्र वा दसासीति मत्रेण होमान्त । कश्मीरेषु च एतद्वाहुल्येन कम दृष्टमित्यादित्यदशनेन व्याख्यातम् ॥ ७० । मण्डप सेतुप्रतिष्ठादिक प्रासादिक । प्र वा दसास्यतारिमेति चित्रमण्डपादिषु प्रतिष्ठाया । सेतुप्रतिष्ठायामित्यादित्यदर्शनभाष्यम्॥ 1 The first three words not in Br 2 वरुणयज्ञेष्ट the Mss of Devapāla 3 Possibly this was the reading of the gūtra text 4 The second mantra not in Kathaka texts corresponds exc The first word with RS x 1016 and TS IV 260 6 ] CD 6 माधुर D 7 Acc to Br then not only Kath XVII 18 262 10-11 but also 262 12 13 18 to be used The Mantrabha ya of Devapāla is incomplete here ou ·काठकगृह्यसूत्रे ७१।१५-७२।१॥(५।१७।१५-१८॥१॥) देवेभ्यो वनस्पत इति वनस्पतियज्ञस्य ॥ १५ ॥ दे० । फलिततरुरोपणकाले ऽयम् ॥ ब्र । इति वृक्षरोपणे॥ वनस्पते वीवङ्ग इति रथयज्ञस्य ॥ १६ ॥ द० । नवनिर्मितरथारोहणाथम् ॥ ब्रा नवरथारोहणे ॥ धन्वना गा इति द्वाभ्या धनुर्यज्ञस्य ॥ १७ ॥ दे। धनुषो ग्रहणकाले मासवेधकाले चाय क्षत्रियाणा प्रथमक पेन । एव कृष्यकम वश्यानामुक्तमिति क्षेय । तेषामेव कृषिवृत्तिस्मर णात् । अनुक पेन त्वन्यत्र यदुक्तम् ॥ ब्र० । इति नवधनुग्रहणे ॥ रात्री व्यरयदिति द्वाभ्या रात्रियज्ञस्य ॥१८॥७१॥ (५।१७) दे। जागरणसमये ऽयम् ॥ ब्र० । रात्री व्यरयदुप ते गा इति रात्रिजागरणादो ॥ समुपहते ऽद्भुते वा शान्त्यै शमी शमुक शाम्यवाकमश्वत्थप्लक्ष न्यग्रोधोदुम्बर' दूर्वा च प्राचीनप्रसृतानि षड् दर्भपिञ्जूलानि सुमनसश्चापामार्ग सर्वबीजानि सीतालोष्ट गोमय हिरण्य वल्मीक वपा चाद्भि ससृजति स व सृजामीति द्वाभ्याम् ॥ १॥ दे० । सम्यगुपघात समुपहत । याधिदुर्भिक्षशत्रूदयादिभि । तस्मि न्वेत्यद्भुते वा । अद्भुतमकालोथमुल्काधूमकेतुगगनाङ्गनपरहरणा कर्णदु स्वप्नाद्यनिप्रसूचक तस्मिश्च सति । शान्त्ये शान्त्यथ । शम्यादीनि षोडश द्रव्याणि मृत्पिण्डामके ऽद्भि सह ससृजति मिश्रयतीत्यथ । वानस्पत्यान्यन्तर्भावयतीत्यर्थ । पूर्वमेवाद्धृत्य ? Thus ACT सामवेध D 2 कृषिकर्म AT कमाणि वैश्यानामुक्तानीति D 4 रात्री Br 5 Thu Br (and cp hs bharya) a Tueb ngen and a Bombay Traka and of the Mss of Devap la D 19 AT and perhaps 6 शम्य D 7 दयादि CD 8 निष्टके सूचके ATC स om AT 10 Thus D वानस्पत्यानि तु दानीत्यर्थ ACT 1 3 व D ·काठकगृह्यसूत्रे ७२ । २-३॥ (५।१८।२-३॥) प्रोक्षणकूर्च' कुयात्सदाचारात् । सीता हलविलेखिता भूमि । तस्या लोटो मृत्पिण्ड । समिश्रण तु स व सृजामीति द्वाभ्या मन्त्राभ्याम्॥ ब्र० । अथ समुपहते देशविभ्रमादौ पुरुषकृते ऽद्भुते वासाक्षिस्पन्दनदु स्वादशनादो दुषसूचक अध्यात्मिके दोष उपलक्षिते तन्निरासार्थ शमीशमुकादीषोडश स व सृजामि स या व इत्यद्भि ससृज्य ॥ या ओषधय इत्यनुवाकेन सयूयापास्मदत्विति चतसृभि सप्रो क्षणम् ॥२॥ दे० । सयात्यालोडयतीत्यथा । अपास्मदेत्वित्यादिभिश्चतसृभिक्रग्भि राज्यभागान्ते सप्रोक्षण तावदेक कुर्यात् । अथ कस्येद प्रोक्षण । ऋषभाजपुरुषरथगृहक्षेत्रप्रभृते तथा सदाचारात् । पार पयव शायात आचारो वेदपूर्वक प्रमाण वेदसयोगभाजामाचमनादिवत्॥ ७० या ओषधय इत्यनुवाकेन सयौति । ततः शम्यादिभिरपामागाते कूर्च कृत्वा तेनापास्मदेत्विति चतसृभिगृहाणि बहिरन्तश्च सप्रो सति । बाहिस्तत्रिकमाज्यमुपाद्य होमस्यात्र नानानात्त्रिकादिभि स्रवेणाहुतिचतुर्विंशतिः। दुरिधोपशान्त्यर्थ । यथाशक्ति ब्राह्मण 2 भोजनम् ॥ देवाद्भुतेषु यनो भयमित्यष्टर्चेन' स्थालीपाकस्य जुहोति यद्देवा देवहेडनमिति तिसृभिर्भद्र कर्णेभिरिति चतसृभिरै द्राम वर्मेति च ।३ द० । देवाद्भुतेषु देवाश्रयेषु चद्रार्कादिदोषेषु भयनिमित्तेषु सत्सु 1 कूर्चे D 2 The last half of the s tra proper s omitted by Devap la 3 सयात्याo the Mss 4 Emended oferafaefto the Mss but in his Mantrabha$ya Dev अपा स्मदेविति प्रोक्षणे चतस्र । b Emended ऋष्वभाजन C ऋषि भाजन0 AT इष्टभाजन0 D but above the line अश्वेभाजन । ( Thus a Tuebingen Ms the Bombay copy runs ततो दर्भ पिजूद शम्यादिमिश्च सप्रोक्षणे वा प्रयोग प्रस्तरमिव कृत्वा । 7 See Appen lix VIII 8 The words ऐद्राग्न वर्मेति च not given by Devapāla but he explains this mantra in the bha ya following on this chapters ·२८७ काठकगृह्यसूत्रे ७२।४-७३।१॥ (५।१८।४-१९।१॥) यन्नोभयामित्यशाभिग्भि स्थालीपाकेनाष्टाहुताजुहुयात्। तदनन्तर यद्देवा इत्यादिभिस्तिसृभिस्तिस्र आहुता स्थालीपाकस्य जुहुयात्। तदनन्तर भद्र कर्णेभिरिति चतस्र अन्या आहुती स्थालीपाकस्य जुहुयात् ॥ ब्र० । देवाद्भुतेषु यन्नो भयमित्यर्चनिदिष्टेषु दिया तरिक्षमामेषु च लक्षितेषु भयेष्वलक्षितेष्वग्नये यविष्ठायाग्नये वायवे सूर्याय विश्वभ्यो देवेभ्य इन्द्राग्निभ्यामिति चरु निरुप्याज्यभागान्त हुत्वा ॥ उक्त सप्रोक्षणम् ॥ ४ ॥ दे० । अस्मिन्नेवावसरे पूर्वोक्तमेव अपास्मदेविति चतसृभि सप्रोक्षण द्वितीय कुर्यात् ॥ ब्र० । पूवव सभारमिश्राकरणादिसप्रोक्षणान्त कृवा यनो भयमित्या दिभियथोक्ताभि षोडशभिर्ऋग्भि षाडश प्रधानाहुतीजुहयात् । ततो ऽपास्मदेत्विति चतसृभिर्द्वितीय सप्रोक्षणम् ॥ धूभिरुपधूभिश्च हुत्वा पुन सप्राक्षणम् ॥ ५ ॥ ७२ ।। (५।१८) दे। स्थालीपाकानन्तरमृतुतिथ्यादय प्रागुक्तनयेन स्विकृदङ्गभूता कर्तया । ततो धुर उपधुरश्चाया आहुतय कार्या । तत स्वित्र कृदादितत्र समापनीय। ततस्तृतीय प्रोक्षण क्तव्यमिति ता पर्यता शेयम॥ ब्र० । अग्निर्मूर्धेति चतसृभिरुप प्रयन्त्विति द्वाभ्या कदाचन स्तरीरसाति च द्वाभ्या' स्रवेण हुत्वा तृताय पूर्ववसप्राक्षण । तत ऋतुतिथि यागादितत्रसमाप्ति ॥ राका होलाके ॥१॥ दे । होला कमविशष साभाग्याय स्त्रीणा प्रातरनुष्ठीयते । तत्र हालाक राका देवता । म त्रलिङ्गात् । यास्त राक सुमतय इत्यादि । अन्ये तु याचक्षते । एतसाभाग्यार्थ कर्म क्वचिद्देशे राकाशम्देन प्रसिद्ध 1 Thus D only of the other M ¿ Cp not on XLVII 13 3 Or (Cp Devap la on th s होलाके as a Dvandva but Br n hi cont nuous text la राका हालाक इद्राणी। 4. Kath XIII 16 10113-20 tra) राका ·૨૮૮ काठकगृह्यसूत्रे ७३ । २-४॥ (५॥ १९ ॥२-४॥) कचिद्धोलाकशब्देन तथादेशविशेषेक्वचित्सुखकुमारी होलेत्युच्यते। अत शब्दभेदादीपाधिक' भेदमाश्रित्य राका च होलाका चेति राकाहोलाके बद्ध । वक्ष्याम इत्यध्याहार । राकाहोलाकापर्याय कुमारासुखार्थ यह विवाहोपक्रमप्रसिद्धानुष्ठान वक्ष्याम इत्यर्थ । तमेवाह ॥ अ । होलाको मध्यदेशे प्रसिद्धो यथा काश्मीरेष्वाश्वयुज्या रात्रौ गृह द्वारोपान्तेष्वग्निप्रज्वालन । तत्राज्यभागान्त हुत्वा यास्ते राक इति चतुगृहीतन प्रधानाहुति । ततस्त त्रसमाप्ति ॥ इन्द्राणीमासु नारिष्विति कुमारीणा यज्ञ यजेत् ॥२॥ दे० । कुमारीणा सुखार्थ प्रसाधनस्थाने आज्यभागान्ते यज्ञ यजेत्विक चतुर्ग्रहीतेनाज्येनेद्राणीमित्यादिमत्रेण । अत ऊर्ध्वमृतुतिथ्यादि समानम् ॥ ब्राइद्राणीमासु नारिष्विति कयासस्कारे पूतौ विधि ॥ देवता अप्रज्ञायमाना आग्नेय्या यजेद्वैश्वदेव्या वा ॥ ३ ॥ दे। इदानी शास्त्रान्ते प्रकीर्ण यदवशिष्ट तदाह । देवता देव्या वा। यत्र कर्मणि देवताविशेषो न प्रज्ञायते मब्राह्मणवाक्यशेषेभ्यो बहु देवतानाम श्रतिसमोहितत्वेन तवाग्नेय्या अग्निदेवतकया कचिद्वे श्वदेव्या वा यजेत् । यवस्थितविक पेन । यथोपनयनचूडाकरण प्रभृतिषु । आज्यभागान्ते प्रधानस्थाने ऽयमुपदेशः॥ प्र० । तत्र भुवो यज्ञस्येत्याग्नेय्या ये के च ज्मेति वैश्वदेव्यावाप्रधान यथा सीमन्तोन्नयनचूडाकर्मादिषु ॥ स्वस्तिपुण्येष्वनादेशे त्रिका ॥४॥ दे० । स्वस्त्यविनाश । तदर्थानि स्वस्त्ययनानि स्वस्तिशब्देनोच्यन्ते। पुण्यानि पावनानि सस्कारकर्माणि गर्भाधानानप्राशनप्रभृतीनि । तेषु देवताविशेषस्य यत्रानादेशो ऽनुद्देशस्तत्र त्रिका प्रधानस्थाने 1 oभेदौपात्रिक C and first hand of D 2 हालाकपर्याय AT 3 Thus the Lahore Ms HTO the Bombay Ms 4 देवताप्रज्ञायमानाग्नेय्या Br and thus also Ad on XXXI 6 XL 16 but a nom sing would he incomprehensible 5 Kath XVI 15 239 8-9 6 Kath XIII 15 197 15-16 ·काठकगृह्यसूत्रे ७३ । ५॥ (५। १९ । ५॥) २८९ कतव्या । तद्योताश्च प्रधानेव' ता त्रिका । पुनश्चत्वारोऽनु वाकस्था बाहस्पत्ययाम्यराद्रवारुणास्तव श्रिय इत्यनुवाके पठिता ॥ ब्रास्वस्तिपुण्यकमसु यत्र नाम्नातो होमस्तत्र बाहिस्त त्रकमाज्यमुपाद्य स्रवेण त्रिकादिभिराहुतिचतुर्विंशतियथा स्नातकवते ॥ महाव्याहृतयोऽष्टर्च चात्र कल्पयति । अग्निर्पर्धेति चतस्र उपप्र यन्तो अध्वरमिति द्वे कदा चन स्तरीरसीति द्वे धुरचोपधुर थोपधुरश्च ॥ ५॥ ७३ ॥ (५ । १९) दे। स्पष्टोऽष्टाना विभागः। धुरश्चोपधुरश्च प्रधानस्थाने यष्टया । शास्त्रा ते मङ्गलार्थ धुरामुपधुरामभ्यास । शास्त्रतदर्थप्रतिज्ञानार्था नुष्ठानावृत्तिर्हि परम मङ्गल तदन्त्या द्योयते । शास्त्रातेऽपि मङ्गलो पसहार इष्यते ॥ जाओंभू स्वाहा । ओ भुवः स्वाहा। ओं व स्वाहा । आभूभुवः स्वः स्वाहा ॥अग्निमूर्धेत्याद्याधुरश्चोपधुरश्चाष्टावृचा पाकयाम त्रेषु S m 1 Thus ATC ( n D th s passage ng) Rea] perhaps प्रधानदेवता 2 Kath XL 11 D reals इत्यनु वाकद्वये 3 Kach lc 145 38 is the b rhaspatya tr ka ib 9 14 the y mya 145 15 146 4 1s the raudra and 1465-12 (w th the except on of 9 10 wh ch does not belo g to the text) is the varu a trika 4 Th s part of the sutra proper s not found in the Mss of Devap la but has been replaced by the bha ya 5 These e ght verses (th18 aftarca) comprise the dh rs and upadh_rs ep rem on XLLVIJ 18 ·२९० काठकगृह्यसूत्रे ७३ ॥ ५॥ (५। १६ । ५ पठिताः। उपप्रयन्तो अध्वरमिति द्वे कदा चन स्तरारसीति द्वे एताश्चतस्र उपधुर ॥ इति लागाक्षिसूत्रे गृह्यपश्चिकाया पञ्चमोऽध्याय ॥ 1 The colophon of Br is according to the Bombay Ms इति श्रीकाठके लौगाक्षिसूत्रे चरकशाखाय गृह्यपञ्चिकाया पञ्चमोऽध्याय समाप्त (in the Lahore Ms the words चरकशाखायां and समाप्त are not found ) ॥ समाप्लेय गृह्यपद्धतिमन्त्रसहिताकृतिर्माधवाध्वयतनय" ब्राह्मणबलस्य ॥ The syllable ध्व in the name माधवाध्वर्य 1s not certa n the Lahore Ms seems to have so for the rest even the name of the author is not wholly certain t could also be read ब्राह्मणाबलस्य The Ms of Lahore s mut lated here - The colophon of Devapāla is इति चारायणीयमन्त्रभाष्य भट्टहरि पालपुत्रदेवपालकृत सपूर्ण समाप्तम् ॥ There is a th rd Ms of काठकगृह्यपञ्जिका or काठकगृहपद्धति It is numbered 618 in the A Descr ptive catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Government collection under the care of the Asiatic Society of Bengal Vol II Vedic Mss 1923 The last colophon of this Ms as reproduced in the catalogue runs thus -इति श्रीकाठके लागाक्षिसूत्रे चरकशाखाया गृह्मपत्रिकाया पञ्चमोध्याय । समाप्लेय गृह्यपद्धतिमन्त्रसहिता कृतिर्माधवा ध्वर्युतनयबसवलस्य ॥ Bhagavad Datta ·APPENDIX' (I-III) २९१ I The mantras of II 1 इदमहमन्ना समिरमभ्यादधाम्यग्ने सर्ववतो भवामि ॥ इदमहमन्नो समिधमाहाष बृहते जातवेदसे। स मे श्रद्धा च मेधा च दाघ चायुजातवेदा प्रयच्छतु ॥ II The Jaya formulae of XXV 13 आकृत चाकूतिश्चाधात चाधीतिश्च विज्ञात च विज्ञातिश्च चित्त च चित्तिश्च नाम च क्रतुश्च दशश्च पोणमासश्च । प्रजावतिर्जयानि द्राय वृष्णे प्रायच्छदुन पृतनाज्येषु तेभिवाज वाजयन्तो जयेम तेनेमा विश्वा पृतना अभिष्याम स्वाहा ॥ III The Ādbipatya formulae of XXV 15 अग्निभूतानामधिपति स मावतु तस्मै स्वाहा । यम पृथिया अधिपतिः स मावतु तस्म स्वाहा। वायुरन्तरिक्षस्याधिपति स मा० । सूर्यो दिवोऽधिपतिः स मा । चद्रमा नक्षत्राणामधिपति स मा० । विष्णुर्दिशामधिपति स मा । पूषा पथानामधिपति समा० । त्वष्टा रूपाणामधिपति समा०। सविता प्रसवानामधि पति समा०। इन्द्रो येष्ठानामधिपति स मा० । मित्र सत्या नामधिपतिः समा० । वरुणो पर्माणामधिपति स मा । रुद्र पशूनामधिपति स मा० । बृहस्पतिब्रह्मणामधिपति स मा । le to but cp 1 Th s Append x g ves the mantras that mu tb lo g cn the one s de to the no ext nt pa t of the k taka samht brhmana and ra yaka and on the othe the Mantradhy ya belong ng to the Grhyas Itra see I trodu ton page VI 2 Cp TS III 44-Th ntrodu tory words of Devap la येन कमणेर्सेत् (कर्मणे छेत् the M TS III 4 61) तत्र जयान्जुहुयादितीहापि विनियोग prove that the Jaya formulae have made part of the K thaka and that a br hmana on them must have ex sted 3 Cp TS III 45 but here they are called abhyat na ( also in the Kau kas tra 137 42) The abhyat na formulae according to the Kathas are contained in K th XXXVIII 12 ·२९२ APPENDIX (III-IV) ब्राह्मणो वाचामधिपति समा०। सोम ओषधानामधिपतिः स मा० । समुद्र स्रवत्यानामधिपतिः स मा० । अन्न साम्राज्यानाम धिपतिस्त मावतु तस्म स्वाहा । गायत्री छन्दसामधिपत्नी सा मावतु तस्य स्वाहा । मरुतो गणानामधिपतयस्ते मावन्तु तेभ्य स्वाहा । पितरा पितामहा परेऽवरेभ्यस्ते नः पातु ते नोऽव स्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन्कर्मण्यसिन्क्षेत्रेऽस्यामाशिष्यस्या पुरोधायामस्या देवहूत्या स्वाहा ॥ IV The Sarasvatyapuvaka of XXV 233 Introductory remarks of Devapala अत्रानुवाके ब्राह्मण आर्ष । अनुष्टुप छन्दः । गर्वाप्सरोराज र्षिप्रभृतीना चरित छन्तरेण स्वरेण याभिर्गीयत ता गाथा इत्युक्त । इह च सर्ववाप्रपा सरस्वता तद्रूपेण च वधूरुपचर्यते। 1 Thus the Mss of Devap la Br यानामधिपति त मावतु । 2 Devap la expla n अवरेभ्यो निकटेभ्य पितृपितामहादिभ्या ये परे सर्गसमुद्भवा हिरण्यगर्भमनुप्रभृतय पितरस्त न पातु ॥ 3 The text of this anuv ka is based on the following Mss ATCD the four cop es of Devap la with the bhaşya 2 Br the text of Br according to the Lahore and Bombay Mss 3 T a Tuebingen Ms see Schroeder die Tuebingen Katha Hss page 7 n sarada wnt ng accented in the way which is usual with the Kathas 4 P a Par sian Ms (a socalled rcaka) No 786 equally accented 5 P another Parisian Ms No 230 6 Brl the Berlin rcaka 7 St the Stein rcaka (or rather Karmakandapad dhatı) from Oxford 8 Bo' a Bombay reaka 9 Bo' another Bombay rcaka. 4 Thus T सवर्णेन ACD 1 ·APPENDIX (IV) मनामेघप्रभृतिश्च' गधव । तद्रूपो वर स्तुत्यर्थमुच्यते ॥ संरखति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवति । या त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रगायाम्यस्याग्रत ॥१॥ दे०। सरस्वति इति । प्रेत्युपसर्ग । अवत्याख्यातन सबध्यते । हे सरस्वति सा वमिद कर्म प्राव गोपाय । सुभग सवहित कारिणि । वाजिनावति वाजिन्य फलपाकान्ता ओषधय तद्वता । स्तनयित्नुरूपा वाम्रपा सरस्वता वृश्यादिद्वारेण सा का । या त्वामह प्रागायामि श दयामि स्तामि । अग्रस्थिता शदब्रह्मविवर्तवात् सारस्य' सरस्वत्याश्च शब्दरूपत्वात् ॥ यांन सर्व समभवद्यस्यां विश्वमिद जगत् तामद्य वाच गास्यामि या स्त्रीणामुत्तम मन ॥२॥ दे० । याने सर्व । ता चाद्यास्मिन्नहनि वाच सरस्वती गास्यामि शदयिष्यामि । या स्त्रीणामुत्तम मन । मानस प्रकाशन | प्रकाशामिका हि वाक् प्रकाशरूप च हृदय चेत । या चाने प्रथम सर्गादा । सर्व समभवत् । सर्व 1 विवर्तरूपा' बभूव । यस्या चद वर्तमान विश्व सर्व जगदमिश्रितम् ॥ य इह पूर्वे जना" अस पूर्व पूर्वतरभ्य । मूर्धन्वा स्तेभ्यो गन्धर्व पुरा दवभ्य आतपत् ।। ३ ।। दे०। य इह पूर्व जना । ये इह जगति पूर्व जना अभूवन् तत्पूर्व तरेभ्योऽपि च पूर्वे तभ्योऽपि पुरा गधर्वो मूर्धवानाम्नासात् । किंबहुना । देवभ्योऽपि पुरा' य' आतपत् । प्रकाशितवा ब्रह्म 1 घनोमेघ T 2 The correct read ng s प्रगायामस्यग्रत 4 यिरनु see Para kara grhs I 62 5 अग्रेस्थिo CT 6 Thus CT विर्वतत्वात् D विकृत्तित्वात् A 8 षट च रूपoC पर चरप० T 11 सर्वविवरून 10 0भरत् D 12 The correct reading 18 preserved in the Mantrapatha 13 4 जनास ( instead of जना आसन् ) 3 फलानाकाता CT वाप्रपा TAC 7 सरख TAC भरवo D and P 9 13 य पुरा ACT ·APPENDIX (IV) य एति सर्वत रूप इत्यथ । गा सरस्वती धारयति वृणोति वा गधव । सरस्वती वागात्मिकेयमधिगायमाना' कन्या प्रजापतिरूपो गर्वो घर इति प्ररोचनाथ ॥ प्राग्भ्यो दिग्भ्योऽधि पवमान । मूर्धवा स्तेभ्यो गन्धर्व पुरा देवेभ्य आतपत् ॥ ४॥ द०। य एति । यो वायुरूप स सर्वत एति आगच्छति। अधिव माना आधिक्येन पवित्रीकुर्वन् । अतश्च प्रागादिभ्या दिग्भ्य आगच्छत प्राच्यादिभेदेन' “यपदेशभेदात् भिन्ना वायवो भवन्ति । तभ्योऽपि देवेभ्यो वायुभ्य पुरा पूर्व मूधन्वान्गधव आतपत् ॥ से भगवो न मरिष्यस्यह चेदसि भेषजम् । मूर्धन्वा स्तेभ्यो ग धर्व पुरा देवेभ्य अतिपत् ॥ ५ ॥ दे० । स भगव । यः पूर्वोत्पन्न सन्। जीवामानमाह । प्राणाख्यो वायु । हे भगव । भगवन् । जीव । स त्व मरणधमापि न मरिष्यसि । यावदहमस्मि भेषज तिष्ठामि । इन्द्रिये सह । तेभ्योऽपि देवेभ्यो' द्योतनादिकमकेभ्य प्राणेन्द्रियेभ्य पुरा मूर्धन्वानाधर्व आतपत्॥ हिरण्यवर्णो वैरुम्प स त्वा मन्मनस करोतु । यद्राजायांति समिति समुद्रमिव सौभ्रव ॥६॥ 1 मध्यगीयमाना DCT 2 प्रायादिदेशभेo TC 30भेदा A 4 om D (read ng देवेभ्य ) 5 g Br (both copies) and St 6 चिदमि T wth accent on चिo only and Bo 7 Only in A 8 वैरम्प D (and this is the reading accepted by Devap la in hs bhaşya) All the other Mss read either वैरुम्प or वैडम्प in sarada writ ng the sgn for F and is nearly the same the Lahore Ms a Devanagar copy of a barada onganal has वैषम्प ।

·APPENDIX (IV) २९५ दे०। हिरण्यवण । स प्रकृतो गधव ' प्रजापतिः । हे वधु त्वा मम नस करोत्विति वर आचष्ट । मदेकचित्ता पतिव्रता करात्वित्यर्थ । काश स । हिरण्यवर्ण । भासुरः प्रकाशकरूप । वरम्पः । वारस्य योगिनो मोहवरियपोहनसमथस्य कम वर। तपाति रक्षतीति वरम्प । सोभ्रवः। शोभनभूमध्यसयमाप्रतीतो योगिना । राजा । राजमान । समितिं । सग्राममिव । समुद्रमिम ससारदु खभार तारयताति शेष ॥ a 7 7 t 1 Thus also A or g nally but chang d to गधवपति 2 भास्वर A 3 Thus ACT वैरम्प D 4 वीर्यस्य ACI 52 D योगिन (योगवैरियपोहनेययप्रश्ने) माहनसमर्थस्य A योगिनो मोहवैरियमाहनसमर्थस्य TC योगिनोमाहवैचियमोहनसमर्थस्य 6 ) वरम्प TC वरुम्प -In the Mantrap tha (I 3() tl ऐरम्म in the P raskara g hyas ta (I 415) वैकर्ण । Instead of सयमात् C सायमात् 'T सायमात् A la सयमातीतो। 8 Now follows n Devap la s bh fya wl at eem t be e ther the commentary of a lost verse (and to ths e m ly also D points where the verse numbered by me ed as 8) or a second explanat on of ver e + To n probable that Devap la knew two recen ons of ti 4 In no other text there s the lea t trace of tł (1 t) The bhagya then of Dev runs य एति । प्राग्भ्यो ( A सर्वप्राग्भ्यो ) दिश इति । पञ्चम्या स्थाने व्यत्ययेन प्रथमा । केचिप्राग्भ्यो विशे- प (प्राग्भ्यो दिश AD) इति पठति । तत्र छादसो वर्णव्यत्यय । पुराणतरच्छा दसास्तु पठति प्रागादिभ्यो ऽधि पवमान इति । अथ च ब्याचक्षते । प्राक प्रथम वाभिधीयते (वातिधी D) वा गच्छति । प्राग्वा (Ans सर्वाभ्य TC सनाय) सर्वतो दिग्भ्य पवमान एतीति (पवमानवतीति TC) विच्छिन्नसप्रदायेषु (किञ्चनसपातयेषु TC ) शताध्ययनवर्तिषु मन्त्रेषु अपौरुषे येषु यथे छ परिकल्पनात् ( Oन A)। पाठानां गत्यभावेन यथादृष्टि (CT om यथा) प्रदर्शन क्रियमाण सता मध्येनोपालभ्य (सतामग्न्यैनोपाडम्य D) कचथन। verse ·२९६ APPENDIX (IV) न वातस्याभिवायते नोद्वातस्याभिधीयते । ने वातस्याधुर' वहता नोद्वातस्यापमीयते ॥ ७॥ दे। न वातस्य । वातस्याभ्यो नान्यनापि देवन वायते गम्यते। न वातस्याभिधायते । नच वातस्याभिमुख्यन केनापि धीयते । आगतु मान्यते। वातस्य धुर वहतः । पृथिव्यादिक धारयतो विमानादिक च प्रेरयता। नान्येन केनाप्यपमायते सह गम्यते । माहाम्यमाचार्यते। इदिति निपात सहार्थे । पुन पुनर्वातशब्दो दीरणमतिशयार्थे । अहो रमणायाहो रमणीयेत्यादिवत् । केचित्त पठन्ति । नाद्वातस्याद्ध धीयत । न उत् वातस्य आत् ह धीयते । उकारा वणागम' । हशब्द इतिहासे । न वातस्य 'धुर वहतो अन्येनाधायते । सहायेनावगम्यते ॥ सद्यो हरितो रथ सौभ्रव सुहिरण्यय । त वात इद्धजीयत्युद्वातो दृढया धुरा ॥ ८ ॥ दे०।आ सत्य । आ इत्युपसर्ग । ध्रजायतीत्यनेनाख्यातेन सबध्यते। सत्य सत्यप्रधान । हरितो हरितवण । आदित्यरथ । अथवा सत्यप्रधानश्च ते हरयोऽश्वा ते विद्यन्ते यस्य स सत्यहरित Br ना 1 वायति Bo only T accentuates वातस्याभिo P वातस्या भिवा 2 Instead of aię (thus T St Bo P the Lahore copy of Br and A) D has at CT a and the Bombay copy of 3 Th s s the reading of the plural ty of the Mss वातस्य धुर D 4 वहतु A Br Bo 5 Instead of नोद D नेदृ only (and ep Devap la इत्) 6 Thus D वातस्यापि अग्नि CT वातस्याप्यने A 7 TC 8 रणमितिसहार्थ TC 9 स्याद्धि TC 10 11 This is the reading (not given however by Devapala) of the plurality of the Mss the accentuat n is wrong आ सत्यो Donly ( आसत्य the Bombay copy of Br wth which ep Devap la also ') The meaning seems to be the car must be ascended 12 Thus the accents according to T and P' गमस्थ D ·APPENDIX (IV) इति वत्वर्थीयस्तकार सौभ्रव । भ्रसयमेन तीक्ष्णदृष्टि भिरपि द्रषु शक्य । हिरण्ययः हिरण्मया तेजसः। तमुद्रातः ऊध्वगतिवातः। आध्रजायति' गमयति । विवर्तस्य प्रजापति रूपस्य वायामाहाम्यवणन । कया ध्रजायति उद्वात* दृढया धुरा । ऊर्ध्व उणे वात एव दृढा धू तया ॥ तवैव राजन्दुन्दुभयस्तव दुन्दुभिरानक । तव वातोद्वाता अश्वौ तव चैत्ररथ वनम् ॥ ६ ॥ दे० । तवव राजन् । मूर्ध वा ग व उच्यत । हे मूर्ध वनाजन् । तवेव दुदुभयो जयोद्घोषणवाद्यविशेषाः उ कृण्वादा शब्दादय प्रकाशनपरा । तथा अानक । पटहाख्याऽपि दुदुभिविशेष । तथव वातस्तिर्यग्गति पवन । उद्वात ऊर्ध्वगतिर्वातोऽध पाति वादुद्वात । ता तथाश्वा । अथवा देहगत प्राणो वायु रुद्वात । अपानो वातः। तौ वातोद्वातौ प्राणापाना शरीरस्य रथस्याश्वाविव सवप्राणिना । चत्ररथाख्य वन देवोद्यान तवैव सर्वविभवावखामिक इत्यर्थ ॥ ते शुक्र शक्रस्याविन्द पराञ्च' निहित गुहा । मूर्ध वा स्तभ्यो गन्धर्व पुरा जत्रुभ्य आतृद ॥ १० ॥ दे। ते शुक्र । ते देवा वाय्वादय शक्रस्य शक्तस्य सर्वकारणस्य प्रजापते शुक्र सारमविदन् क्षातवतः । पराश्च परोक्ष गुहाया हृदये विदुषा निहित । अविद्याभेदप्रपञ्चो वा गुहा । यद्वा । शक्रस्ये द्रस्य शुक्र प्रजननमुदकलक्षण । गुहाया रश्मिसघाते निहित परोक्ष ज्ञातवत । ते देवास्तेभ्यो देवेभ्य पुरा पूर्व 1 Thus D इति इत्यर्थीय ACT 2 यते C याते A 3 यते D 4 Thus the four Mss b Thus D पति- 6 भवात्वत्स्वा D भवास्त्वस्वा CT भवस्वरका मिक A 7 शुक्रस्या St Bo and the four Mss of Devapala in the text part Pl has ते शुक्रस्याशक्रस्या 8 Cp RS VIII 112. ताद्वान्ता ACT ·२९८ APPENDIX (IV) मूधन्वागधव अविदत् । किमवधि सातवान् । जत्रुभ्य प्रातृदः । श्रा जत्रुभ्यः प्रातृद । जत्रणि सश्लेषणानि सवा दिकारणानि । सृपितृदो कसुन् । तुद तर्दन विनाश । श्रा सृथे ा प्रलयात् । यदु पादनप्रलयसपादनसामर्थ्य । तमूध पानविन्दत्सकलमिच्छत हिरण्यवर्ण सुवृत शोभमान कन्याया' हस्त परिगृह्य पुण्यम् । सो पुत्रकामा सुभगाय भने भवेद्वशेय" गिरिवस्थिराय ।११॥ दे। हिरण्य । एष कश्मीरेष्वेव सप्रति पठ्यते । वर पाच कयाया हस्त गृहावा । अह वशाया भव भूयास । भवेति यत्ययेन मध्यमपुरुषः । अथवा तरामाभिधायते । कन्याया हस्त गृहावा । हश्रतरामवशाया भव । गिरिवस्थिराय । पर्वतवस्थैर्याय भूयासमह । स्थिरायुरित्यन्ये पठति । पर्वत वद्वशीयास्थिरायुरह भूयासमिति स्पस्तत्रार्थ ।वधू प्रत्याह । हे वधु वमपि या मयोदुह्यसे सा भर्ने भत्रथै पुत्रकामा भव । कामन काम । पुत्रार्थ एव कामो रतियस्याः सा पुत्रकामा । किमथ । सुभगाय । सोभाग्याय । पुत्रवती हि सती लोके श्लाघ्या भवति न तु रत्येकफला । भर्तृविशेषण वा सुभगायेति । हस्त । विशिनष्टि । हिरण्यवर्ण सुवर्णकाति । सुवृत कङ्कणा द्याभरणे सुपूर्ण । अत एव शोभमान । मत्रवत्परिग्रहा पुण्य पवित्रम् ॥ 1 Read तह ? 2 सश्शेषाणि D 3 सर्वकार CAT 4 Pan n III 417 5 Th s wo d to be cancelled ? 6 सुभृत D and so in Brl above the line 7 Read perhaps two words कन्या या but then भवेत् is to be taken as third p optative 8 This is the reading 0 A T Pi Bol Bo भवदशीय TC and Br भव वशीयान् D (th s read ng s presup posed by the bhasya) Probably the words are भव इद् वशा इयम् । 'TI accents भवदशेय P1 भवद्वशय । 9 स्थिरायाह ACT 10 मयोदयसे DA 12 सपूर्ण D 11 सुमृत D again ·A.PPENDIX (IV) २९९ वैरुम्पे' मुनिपर्वत गिरौ हरितसकाशे। सकल्परमणे ऽमरा उभौ समनसौ चराव ॥१२॥ दे० । वरम्पे । सम्यकससारभाजनकृतपरिहितश्रोतस्मातविहित प्रतिषिद्धकमकलापदम्पतिपरलोकस्वगफलोपभोगवर्णनमेतत् । वर आह । हे वधु वेरम्पाख्ये' मुनिजनसेविते पर्वते हरित सकाश सुवणमये मेराविति यावत् । सकरपमात्रेण सर्वामिल षितस फलप्राप्तिर्यत्र तत्र सकरपरमणे। अमरो अमरणधर्मको। देवौ भूवोभावपि सुमनसो प्रसन्नचित्तौ चराव ।सचरि प्याव । पुरुषायुषे पूर्णे ॥ पाणीव स्थवेष्टसि' ने वारिवर्षण्ये । बसुका सूर्यवर्चसिनी वशिनी म मना भूया ॥ १३ ॥ द०। प्राणाव।प्राणा इषा रथकाष्ठिका। हे वधु त्वमाणीव रथवेसि रथयापिनी यथा रथयभिचारिणा तथा मयि भूया । पवित्रा वशब्द' उपमाया। तथा वने मेघे वारिवर्षण्या विद्युल्लता यथा" 1 Thus or वडम्पे (ep vs 6) nearly all Mss वैरम्पे D and Br 2 सुमनसौ of the M s of Devap la D only and the Lahore copy of Br 3 Here C only वैरुम्पे or वैडम्पे 4 Thus D instead of कलापदम्पति A फलापति TC फलास्पदपति 5 Thus D CT वैरुम्पा or वैडम्पा A हे वरम्पाख्ये 6 Thus (सु ) all four 7 Thus most of the Mss रथवेष्टसि DCT रथविष्टसि Bo 8 Thus T St P1 Brl Bol वर्षण्या and the Mys of Devapāla geogr the Bombay Ms वपिण्या the Lahore Ms of Br 9 h D and Brl (above the hne) all the other Mss वसुका Devapala p esupposes वसुगा Moreover instead of th s word all the Mss exc CTD read here 37777 (see vs 13) The two cop es of Br omit the last half of vs 13 and the first of 14 102 Thus D पवित्रा च शद A चशद TC read इवशद! 11 वषियो CT वार्षिण्या A 12 Not in TC ·३०० APPENDIX (IV) अव्यभिचारिणी मेघ विना न दृश्यते तथा त्व मयि भूया। पारि वर्षत् पतत् नयत्यनुमापयताति वारिवषण्या तडित् । अप्सराश्च सेत्याहु । वसूनि धनानि गच्छताति वसुगा । धनवती भूया इत्यर्थ । तथा च सूर्यवचसिनी तेजखिना भूया । वशिनी च ईशाना । ममनाश्च मयि दत्तचित्ता । पतिव्रता भूया इत्यर्थ ॥ योसा उपरि तिष्ठति' ने वारिवर्षण्ये अप्सरा सूर्यवर्चसिनी वशिनी मन्मना भूया ॥ १४ ॥ दे०। यासा । अथ यासौ तडिद्रूप पारिणी अप्सरा उपरि तिष्ठति सेवेह व रूपातरेणावगतवती10 । अह च मेघो वारि वर्षण्या 1 तश्च मयि व दत्तचित्ता भूया इति समान पूर्वेण ॥ अश्वत्थक उपरि श्येनो रमणीयतरो नाम । तसिन्ह रम्भा रमते शक्र इव परितम्यायाम् ॥ १५ ॥ ३० । अश्वत्थक । प्रशस्तो वटवृक्षोऽश्वत्थक । तत्रोपरि श्येन शसनीयो रमणीयतरो नाम गधर्व प्रास्ते । तस्मिन्नप्सरा रम्भा नाम रमते क्रीडति । शक श्रादित्य ।यथा परितम्याया' रात्रौ विभ्राम्यति॥ आस्यन्दमाना सुभगे निगिरिभ्य सरस्वति । 1 Not in A 2 oपिण्या ACT 3 Thus D अप्स राओत्याहु A अप्सराश्च मह्याहु firs har d of C corrected nto oमय्याहु Has Devapāla here n vew the following verse ? 4 का A 5 भूयात् all 6 Pe haps the or g nal reading of the text was बने वारि वर्षण्येव । सुगा सूर्य० 7 तिष्ठसि A TP Brl Bo Bo तिष्ठसे CD 8 Thus the accent here (ep vs 13) म्ये here all the Mss 9 See note 9 on page 299 10 अवतीर्णा instead of आगतवती CTA 11 Thus D ०षण्य' A Oपिण्य TC 12 With ther Bo St T P and of the Mss of Devapala D 13 With the r DAT ·APPENDIX (IV) ३०१ मातेव दुहितम्य कुन्याभ्यो विभजा वसु ॥ १६ ॥ दे। आस्यन्दमाना । सरस्वती नदी वाचवा मध्यमामभ्यथयते । हे सरस्वति सुभगे । निर्गता। गिरिभ्य स्यन्दमाना स्रवन्ता। कुल्या भ्योऽन्यनदीभ्यो वसु जलमाभज विभजे मातेव दुहितृभ्य यथा माता दुहितभ्यो धन पतृक विभजते तद्वत् । मध्यमवाक्पले गिरयो देहा । कुल्या गलबिलानि ॥ इदानी घाग्वा अनुष्टुप् वाक् सरस्वतीति श्रुत्या अनुष्टुभ सरस्वतारूपत्वप्रतिपादन । अनु प्टुपछन्दोरूपेण स्तोतुमाह ॥ मध्य तच्छन्दसामाहुर्यबादधुनीम परेतु देवा । अरुणपिशङ्गोऽवोऽस्य दक्षिणा यस्तद्वद से इहागन्तुमर्हति ॥१७॥ दे । मध्य तत् । छ दस इति यत्ययेनेकवचन । छ दसा देवानाम सुराणा च'। तदनुष्टुप्छन्दो मध्य मध्यवर्ति दषा ऋत्विज आहुः वदन्ति । यत्र छन्दसि परेति परागच्छति देवासुरच्छन्दसा मध्यमनुसरति । अनुष्टुबित्यन्वथक नाम देवा अदधुः । विहित वन्त । अत्रान्तरा मध्ये अनुष्टुब् यवस्थिता। तानि षोडशिनि ग्रहे विनियुक्तानि । तत्र च षोडशिनि ग्रहे अरुणपिशङ्गोऽश्वा' दक्षिणा मता । सा चेतरच्छ दोमध्ये यवस्थितस्य राजमुख्य स्यास्यैव छन्दसोऽनुष्टुब्लक्षणस्य' भवतीति सभाव्यते। अत । 1 Thus D यमदीभ्या CA 2 See Kh XII 5 167 13 and x 1 12414 3 Thus Br T P Brl P and of the Ms of Devapala A 0 TH TC and Bo HD or ly 4 Thus nearly all the Mss pa the Bombay Ms of Br and D only 5 The accents of Fi and of TENT TO are added by me 6 छन्दसीति D The text of Devapala had then छदस instead of छदसाम् 7 This seems to refer to brah mana passages of the kind of Panc br XII 13 27 8 ACT and first hand of D मध्ये 9 DTC ins स्य 10 See eg TS VI 611 6 Jaim br I 197 11 स TCA 12 ०ष्टु वक्ष्यमाणस्य TCA ·३०२ APPENDIX (IV) एवं भूत तदनुष्टुप्छन्दो यो वेद वेत्ति स इह पाणिग्रहणस्थाने आगतुमहति । ऋत्विजनप्रभृति । न तद्विद्देवासुरच्छन्दसा तु मध्यवर्तित्वमनुष्टुभ रथ ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुभो बृहतापक्तित्रिष्टुभः । जगता चेति क्षेयाच्छन्दसा सप्त जातय ॥ तत्रककाक्षरवृध्या देया येकाक्षरादीनि सप्ताक्षरान्तानि भवन्ति । देव्येकाक्षरा गायत्री यक्षरानुष्टुबित्यन्यादर्शने एवमादि क्रमेण । दवी जगती । आसुरी च पञ्चदशाक्षरा जगता एककाक्षरहान्या च प्रातिलोम्येनान्यान्यासुराणि छन्दासि भवन्ति । तत्र नवाक्षरा गायत्री भवति । एव चकाक्षरादारभ्य सप्तमाक्षरपर्यन्तान्यानुलोम्येन दैवानि छन्दासि स्थितानि । पञ्चदशाक्षरादारभ्य प्रातिलोम्येन नवमाक्षर यावदासुराणि । अष्टम त्वक्षर वर्गद्वयस्य मध्ये भवति । तेनेयमष्टाक्षरानुष्टुम्मध्य भवतीति अलमतिवेतत्येन ॥ इपीकवणे लखन सुभगे सुस्मिते । मूर्धन्वा५ स्त्वा गन्धर्वो मामभिनियच्छतु ॥१८॥ दे० । इषीकवणे । इषीक शरकाण्ड । सुवणमियेके। हे सुवर्णवणे काण्ड गौरकारे वा। हे लेखभ्र। अञ्जनलेखव वा यस्या सा सबोध्यते। हे सुभगे प्रियदर्शने । सुस्मिते । चारुहासिनि । त्वा मूर्धन्वान्ग धर्वो मामभि मा प्रति । नियच्छतु नियता मदेकाधीना करोतु। स हि कयास्वामीत्युक्तम् ॥ उभये त्वा देवगधा सध्यूचो विह्वयामहे । तेषा यतरान्कामयसे तानभ्येहि सरस्वति ॥१६॥ 1 एव DTC 2 R perhaps विज्ञेया० 3 Cp the passage cited above from Panc br 4 oभ्रू the Lahore Ms of Br 5 The Ms have no accent on the first word nor on ATHLE 6 The accent must be wrong as the indepen dent svarta is required 7 of the Lahore Ms of Br St T P and of the Ms of Devapāla A ·APPENEIX (IV) ३०३ दे० । उभये । सोमक्रयणा वाक् सरस्वत्युच्यते । हे सरस्वति देवा गधवाश्चोभये सध्यश्चा। सह अञ्चमाना । सह भूत्वा। त्वा विह्वयामहे । तव विविधमाह्वान कुम । तेषामुभयेषा मध्ये यतरा कामयसे । देवान्गधर्वान्वा। तानभ्येहि । आभिमुख्येन गच्छ ॥ अभ्यावर्तेऽह देवान्गायत कामयामह । गायत स्त्रिय कामयन्ते' ने तथा ब्रह्मवादिनम् ॥२०॥ दे। अभ्यावर्ते । सरस्वत्याह । गायतो देवानहमभ्यावर्ते। आभिमु ख्येन वर्ते । न तु वेद पठत सुरान् । यतोऽह गायत एव कामये इति वचनव्यत्यय । तथा हि गायन्तमेव स्त्रिया कामयन्ते न तु ब्रह्मवादिन वेदाना पाठकम् ॥ यासी उपरि पर्वत आत्मना रममाणव । शोममृद्वी ह वा असि त्वौज ओजसि शृणातु ॥२१॥ दे० । यासा। उपरि पर्वते गिरा मेघे वा। विद्युद्रूपेण मध्यमवाप्रपेण वा। आमना स्वेन रूपण। रममाणेव क्रीडन्ताप तिष्ठति। सर स्वती । सा हे वधु असि भवसि त्व। नास्ति न सशय । या कादशा । क्षाममृद्वा । दुलूगवत्कोमला। जल्वृद्धिानेन । अर्थाभि धानेन वा । ह वै इति निपातो पादपूरणे । एव च सति वधू वदति वर । यतस्त्व सरस्वती तेन त्वया ऊतो रक्षित सन् । अहमो जसि सति शृणोमि । आकर्णयामि । सकल कर्तव्य श्रुतिस्मृति विहित कतयतया यवस्यामि । सहधमचारिण्यास्तव लाभबले । 1 See K th XXIV 1 2 The metre could be resto red by reading at hear the verb s thus read by St TP 3 Accent added by me 4 This must be a mistake for गधवान् । 5 T is broken off and the accent 8 neither 6 This is the read ng of all the Mss exc D which has ara in accordance wth the Bhapya Thus all the Mos (only Bosquita) but the Bhasy: presupposes a different reading given by P 7 ·३०४ APPENDIX (V-VI) नत्यर्थः । केचित्त शृणोत्विति पठन्ति । तत्राप्यय सदात्मा शृणो- त्वित्यथ ॥ सा सरस्वत्यनुवाकविवृति ॥ कर्म। V The five verses of XLVII 6 युक्त पुरस्तावह हव्यमग्नेऽने विद्धि क्रियमाण मयेदम् । व भिषग्भषजस्यासि गोप्ता त्वया प्रसूता गामश्व पुरुष सनेम' ॥१॥ हुदा पूत मनसा जातवेदो विश्वान्यग्ने वयुनानि विद्वान् । सप्तास्यानि तव यान्यग्ने तेभ्यो जुहोमि स जुषस्व हव्यम् ॥२॥ यावता देवास्त्वयि जातवेदस्तियश्चो प्रन्ति पुरुषस्य तेभ्य एतद्भागधेय जुहोमि ते मे तृप्ता काममनुतर्पयतु ॥३॥ अग्ना आग्नश्चरति प्रविष्ट ऋषीणा पुत्रो अधिराज एष । सन सूनु सयुजायुजा च मा देवाना रारिषद्भागधेयम् ॥४॥ प्रजापत नहि त्वदन्य एता विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहोमस्तन्नो अस्तु वय स्वाम पतयो रयीणाम् ॥५॥ VI The Kapotasukta of LVI 1 दवा कपात (Rs X 165 1) चतुष्पदे' ॥१॥ शिव कपात (ib 2) हेति पक्षिणी (ib 3) कपोत ॥३॥ यदुलूको (1b_4) यस्य दूत प्रहित एष एति तस्मै मृत्यवे ॥४॥ वृणक्त ॥२॥ 1 Cp Ath s V 291 2 Cp Ath S IV 39 10 3 Cp Sat br XIV 932 4 First half Kth III 4 256- Br has at the end someth ng more मो अस्मभ्य रीरिषनागधेयम् । 5 Thus all the copies of Devapala and Br the Stein and a Bombay rcaka जुहुम० 6 First three quarters K th XV 8216 20-21 7 Devapala has अर्चामकृणुवाम and expla ns भची पूजा शान्तिमकृणुषाम कुर्म 8 Devapala ayat instead of कृणुते and पुरुषेभ्या अस्तु instead of oभ्यश्वास्तु ·APPENDIX (VII) ३०५ नुदे त्वा प्रणुदे त्वा कपोतोलूक रक्षसा सह । यतो न इहागहि तत्र त्वा पुनर्गमयामसि ॥ ५ ॥ ऋचा कपोत नुदत प्रणोदमिष नयन्ता परि (Rs x 165 5) पतिष्ठ ॥६॥ पराडेव परावत' पराचीरनु सपतन् । अथ यमस्य त्वा गृहे आभूत परिचाकशत् ॥ ७ ॥ अमिक्रषि (Rs IX 66 20) महागयम् ॥ ८ ॥ VII The two Anuvakas containing the mantras for the Sraddha ( LXIII) निहन्मि सर्व यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वे सुरदानवा मया । रक्षासि यक्षा सपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ ओमासश्चर्षणीधृतो (K IV 7 33 10-11) सुतम् ॥ विश्वे देवास आगत शृणुत म इम हवमिद' बर्हिर्निषादत ॥ आगच्छन्तु महाभागा विश्व देवा वरप्रदा । ये यत्र विहिता श्राद्ध सावधाना भवतुत ॥ शनो देवी० (K XIII 16 198 18-19) स्रवन्तु न ॥' अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये रूपाणि प्रतिमुच्याचरन्ति । परापुरो निपुरो ये हर-त्यग्निस्ताल्लोका प्रणुदत्वस्मात् ॥ 1 इहागाहि Br 2 Read probably maa Devap la expla ns as mperative मच्छ 3 Cp Atharvasamh ta VI 293 4 These two Chapters (their div sion s not appa. rent from the Mss) probably belonged to the supposed Mantr dhyaya which as a whole has been lost They conta n some verses and formulae not mentioned n the chapter on Sraddhas 5 This verse not given by Deva pala Br remarks तत्र सिद्धार्थकान्भूमौ क्षिपद्रक्षोऽपनुत्तये । 6 Br इति विश्वा देवानावाहयेत् । 7 As Devapāla explains arretera the original reading probably is हवमेद । 8 Only given by Br with the remark जपेत्ततीय मन्त्र तु पाराण पुण्यवर्धनम् । 9 Only given by Br श नो देवीरिति मन्त्रेण पाय चैव प्रदापयेत् ।

·३०६
APPENDIX (VII)
अपेतो यन्त्वसुरा ये पितृषद ॥
उदीरता
(Rs X 13 1 ) हवेषु॥
एत पितरो मनोजवरागच्छत पितरो मनोजवैः
ये निखाता ये परोप्ता गर्भाधेऽवपेदिरे ।
सवास्तानग्न आवह पितृन्हविषे अत्तवे ॥
आगच्छत पितरो मनोजवस पितर पितर शुधवम् ।।
आ मे यतु पितरो भागधेय विराजाहूता सलिला समुद्रात् ।
अस्मिन्यक्षे सवकामालभन्तामक्षायमाणानुपजावन्त्वेनान् ।।
अन्तधे पवतरन्तर्मह्या पृथिया।
दिवा दिग्भिरनन्ताभिरन्तरयापितॄन्दधे ॥
अन्तर्दधे ऋतुभिरहोरात्रै ससधिक ।
अर्धमासेश्च मासेश्चान्तर यापितॄन्दधे ॥
यास्तिष्ठति या धावन्ति या अद्रुग्धा परिसनुषा' ।
अद्भिविश्वस्य धीभिरन्तरन्यापितॄन्धे ॥
अमृता घागमृता आपोऽग्निवाचोऽमृत तत्रिवृदेकधाम ताभि
मप्रत्ताभि स्वधया मदध्वमिहामभ्य वसायोऽस्तु देवा ॥
यन्मे माता प्रलुलोम यश्चचाराननुव्रतम् ।
तन्मे रेतः पिता वृडतामाभुरन्यो ऽवपद्यताम् ॥
यन्मे पितामहा प्रलुलोभ यञ्चचाराननुव्रतम् ।
तन्मे रेत पितामहो वृडन्तामाभुरन्योऽवपद्यताम् ॥
यन्मे प्रपितामही प्रलुलोभ यश्चचाराननुव्रतम् ।
1 सुस्रुषी D only 2 Thus here and n the follow ng
mantras the Lahore Ms of Br(n accordance w th the
Mantrapatha) the Bombay Ms of Br वृङक्कामाभूर० Deva
pāla who reads throughout Totanarent knows the other
read ng माभुरन्योऽवपद्यतामिति कचित्पठन्ति । तत्र भाभुशन्द स्वधा
निष्पादिपर्याय । मा निष्फलमागादन्य ।

·ये APPENDIX (VII) ३०७ तमे रेत प्रपितामहो वृतामाभुरषोऽवपद्यताम् ॥ आदिस्या रुद्रा वसवो मे सदस्यास्तेषा सख्ये स्वधया मध्वम् । स्वधा वहध्वममृतस्य योनि यात्र स्वधा पितरस्ता भजध्वम् ॥ सोमाय पितृमते स्वधा नमः । अग्नये कयवाहनाय स्वधा नम ॥ ये मामका पितर पार्थिवासो ये अ तरिक्षे ये दिवि समुद्रे। वाचमाप्त्वा अमृता बभूवुस्तजस्मन्यज्ञे सवकामाल्लभन्ताम् ॥ एतद्व पितरो भागधय पात्रेषु दत्तममृत स्वधावत् । अक्षायमाणमुपजीवतन मया प्रत्त स्वधया मदध्वम् ॥ अय यज्ञ परमो य पितॄणा पात्रे देय हविरद्यमग्ने । मनश्च वाकच पितरो वा प्रदानरश्विभ्या प्रत्त स्वधया मदध्वम् ॥ एषा व ऊर्गेषा व स्वधा तामत्त च पिबत च मा च व क्षेष्ट । येह पितर ऊग्देवता तस्य वय ज्योग्जावन्तो भूयास्म ॥ आमासु पक्कममृत निविष्ट मया प्रत्त स्वधया मदध्वम् । वैश्वदेवे हविषि पि वमान विश्वेषु भूतेषु पृथङ् निविष्टम् ॥ पृथिवा ते पात्र द्यारपिधान ब्राह्मणस्य मुखे अमृत जुहोम्यूगस्यू|दा ऊज मे देह्यज मे धेहन मे देह्यान्न मयि धेह्यक्षितिरसि मा मे क्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिल्लोक इह च ॥ इद विष्णु० ( K II 10 15 9-10 ) पासुरे ॥ विष्णो हव रक्षस्व ॥ प्रानतु भवन्त । अमृत जुषध्वम् । अमृत भुञ्जीत ॥ य मे प्रकामादुत पाप्यकामादससिद्ध ब्राह्मणेऽब्राह्मणे वा । यत्स्कन्दति निक्रर्ति पाथ उग्रामग्निष्ट सर्व शुधतु । उशतस्तेन पितरो मदन्ता तेन पूतेन देवता मादयन्ताम् ॥ अहोरात्र ससधिकैरर्धमासासक्रतुभिः । परिव सरी सब सरस्य कृप्तिभिरन्तरन्यापितृन्दधे ॥ 1 य दिवि य समुद्र or दिवि ये समुद्र Br 2 क्षेष्ठा Devap la 3. देवतासु Br देवता च DCT 4 काय elsewhere Br 6 धमासैश्च मास Devapala. 5 पाथम् Br ·३०८ APPENDIX (VII) यद्व क्रव्यादजहादेकमङ्ग पितृलोक जनयजातवेदा । तद पतेन पुनराप्यायतामरिष्टासः पितरो मादयध्वम् ॥ स्वधा वहध्वममृतस्य योनि यात्र स्वधा पितरस्ता भजध्वम् । पृथिवी दर्विरक्षिता तृप्ति स्वधानुपदस्ता ता पृथिवीं दर्विमक्षिता तृप्ति स्वधामनुपदस्तामग्निरिव पृथिवीमुपजीवासी ये चात्र त्यान्वेषा ते स्वधा ॥ अन्तरिक्ष दर्विरक्षिता तृप्तिा स्वधानुपदस्ता तामन्तरिक्ष दर्विमक्षिता तृप्तिं स्वधामनुपदस्ता वायुरिवान्तरिक्षमुपजीवासौ ये चात्र त्वान्वेषा ते स्वधा। चौर्दर्विराक्षता तृप्ति स्वधानुपदस्ता ता दिव दर्विमक्षिता तप्ति स्वधामनुपदस्ता सूर्य इव दिवमुपजीवासौ ये चात्र त्वान्वेषा ते स्वधा ॥ येऽत्र पितर प्रेता युप्मास्तेऽनु य इह पितरो जीवा अस्मा स्तेऽनु । येऽत्र पितरा प्रेता यूय तेषा वसिष्ठा भूयास्थ य इह पितरो जीवा वय तेषा वसिष्ठा भूयास्म ॥ एतानि व पितरो वासासि । अतो नोऽन्यत्पितरो मा यूदव । धीरान पितरो धत्त ॥ ऊर्ज वहन्तीरमृत घृत मधु पय कीलाल परिनत स्वधा स्थ पितृन्मे तर्पयत॥ मा मे भेष्ठा बहु मे पूतमस्तु ब्रह्माणो मे जुषन्तामन्त्रमन्नम् । सहन धारममृतोदक मे पूतमस्त्वेत परमे व्योमन् ॥ येऽग्निदग्धाच ये जीवा येऽप्यदग्धा कुले मम । भूमा दत्तेन तृप्यन्तु तप्ता यान्तु पर गतिम् ॥ यन्मे राम शकुनि श्वापदश्च यन्मेऽशुचिर्मन्त्रकृतस्य प्राशत् । घश्वानर सविता तत्पुनातु तमिपूते देवता मादयन्ता तन पूतेन पितरो मदन्ताम्॥ देवाच पितरश्चतत्पूतमत्रोपजीवन्तामस्मिल्लोके मा धत्त ॥ जीवेम शरद शत पश्येम शरद शतम् । अथामभ्यमूर्ज धत्त ज्योतिर्ध ताजर न आयु ॥ 1 वर्षिष्ट Devapala 2 दत्त the Lahore ms of Br cp Ad on LXIII 15 ·APPENDIX (VIII) यदन्तरिक्ष (K IX 6 109 19-90) दुष्कृता ॥ तृप्यतु भवन्तः पितरोये च भवतोऽनुये चास्मास्वाशसन्ते तृप्यत। तृप्यतु भवन्त पितामहा ये च भवतोऽनुयेचामास्वाशसन्ते तृप्यत। तृप्यन्तु भवन्तः प्रपितामहा ये च भवतोऽनु ये चास्मास्वाशसन्ते तृप्यत । तृप्यतु भवत्यो मातरो याश्च भवतीरनु याचास्मास्वाश सन्ते तृप्यत । तृप्यतु भवत्य पितामहो याश्च भवतीरनु याचा स्मास्वाशसन्ते तृप्यत । तृप्यतु भवत्या प्रपितामहो याच भव तीरनु याश्चास्मास्वाशसन्ते तृप्यत । दातारो नो ऽभिवर्धन्ता वेदा सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा विगमदहुदेय च नो अस्तु ॥ अन्न च नो बहु भवेदतिथीश्च लभेमहि । याचितारश्च न सतुमा च याचिम कचन ॥ श नो भवतु ( K XIII 14 196 9-10) अमीवा ॥ वाजे वाजे (K XIII 14 196 11-12) देवयानै ॥ आमा वाजस्य (K XIV 1200 15-16) गम्यात् ॥ VIII The Sukta of the adbhutasantı (LXXII 3 ); यत्रो भय गृहमागादबुद्ध यद्देवत पितृतो यन्मनुष्यत । अग्नियविष्ठ प्रणुदातु तद्भय श न प्रजाभ्य शमु न पशुभ्य ॥१॥ यदद्भुत प्रहित नो अमित्रर्गृहे निखात यदि वापि क्षेत्रे । अग्नियविष्ठ प्रणुदातु तद्य श न प्रजाभ्य शमुना पशुभ्य ॥२॥ यदद्भुत प्रहित नो अमित्रर्गवा गोष्ठे यदि वा पशूनाम् । अग्निर्यविष्ठ प्रणुदातु तद्भय श न: प्रजाभ्य शमु न पशुभ्यः ॥३॥ यदारोहच्छकट यद्रथ गौरामवधे शातिवधाय सृष्ट । अग्निर्यविष्ठ प्रणुदातु तद्भय श नः प्रजाभ्य शमु न पशुस्य ॥४॥ या गोमायुर्वदति यामुलूको याश्च वाचो अशिवा वदन्ति । 1 न प्रवर्धन्ता Devap la 2 Only g ven by Br 3 The text of th s s kta s found in Devapala Br T T and 4 Devapla अशिवा सगाल्य । Bo ·APPENDIX (VIII) अनियविष्ट प्रणुदातु तद्भय श न प्रजाभ्य शमु ना पशुभ्यः ॥५॥ यद्धनुधैर्नु धयति वा वा श्वान खादति रासभे युगे। अग्निर्यविष्ठा प्रणुदातु तद्भय श न प्रजाभ्यः शमु न पशुभ्य ॥६॥ चन्दनहे सूर्यग्रहे यद्भयमुल्कापाते भूमिचलऽवस्फूर्जे। आग्निर्यविष्ठ प्रणुदातु तद्भय शन प्रजाभ्य शमु न पशुभ्यः ॥७॥ यदद्भुत यदिह किंचिद्भूत भविष्यदभवद्यदिह कहिचित् । अग्निर्यविष्ठ प्रणुदातु तद्भय श नः प्रजाभ्य शमु न पशुभ्य ॥८॥ 1 Devapāla अंवस्फूर्ज विद्यत्पात । 2 Mss exc Devap la ansert भव्य। 3 प्यदभवत्यदिह D प्यदभवनिह A व्यदभचंद Br ज्यदभवयदि T ·er 1 9-18 INDEXES <pepr I List of the Mantras quoted A From the printed Kathaka, अहोमुच ऋचा42 3 XXXVII अम्भ स्थ 58 3 VII • 62 5 106 6-11 अग्न आयूषि 25 19 Kath, अय यज्ञ 47 14 XXXV 3 ai (Schroeder Tueb .533-4. Katha Mss p 73 ) अया 47 14 XXXIV 19 अग्निमूधा 49 1 73_5_VI 4922-23 6 58 20-21 (596) अव ते हड 605XL 11 अग्निस्तविश्रवस्तम 32 8 II 146, 5-10 15 20 11-12 अश्विनो प्राण 3610 XI 7 अग्नेरायुरसि 34 536 25 153-18-20 XI7 152 19-20 असख्याता 84 XVII 16 अश्रन्नस्य 37 5 IV 11 36 259 7-2604 14-15 अहिरिव भोगै। 49 1 61 अन्नपत अन्नस्य 39 2 XVI 5178 12-16, 10231 19-20 आकृत्ये 25 16, XIII 11 अपास्मदेतु 458 722 XXXVIII 13 115 आ नः प्रजा 47 18 XIII 3-10 1511989-10 अभ्याताना 25 13 478 आपोहिष्ठा25 XVI 4 225 XXXVIII 14 113 3-8 आपोहिष्ठीया ऋचः 3-7 24 115112606 अभ्यावर्तस्व 374 XVI 14 आप्यायस्व 38 3 XVI 14 23 3-4 237 20-21 अम्बा नामासि 54 3 XL 4 आमे गृहा 8 3.49 1 VI 33 137 14-15 158 19-1592 (4) 192.2-2 ·INDEX आयुर्दा देव 39 2 XI 13 | इयमेव 61 6 XXXIX 10 160 11-12 ( 15 verses) आयुष प्राणम् 25 19 39 18 इह गाव 4713 XXXV 3 477 XXXI 8 125 53 1-2 1-4 इशान त्वा 527 XL 5 139 आह पितॄन् 49 1 XXI 14 5-6 55 13-14 उदुत्तम वरुण 71 12 XXI इडामने 285 47 13 XVI 13541-2 112337-8 उदुत्तम मुमुग्धि 71 12 XXI 1353 20-21 इद हवि: 25 29 XXXVIII उप ते गा इव 603 XIII 2108 1-3 16 199 10-11 इन्द्र क्षत्रम् 32 3 VIII 16 47 13 उपधुर 101 18-19 725 735 (ep the notes) इन्द्रस्य प्राण 365 XI 7 152 20-1533 उप प्रयन्त 735 VI 9 58 16-19 इन्द्र सुत्रामा 491 VIII 16 100 17-18 उप प्रागात् 49 1 1 63 176 9-10 इद्राग्नी रोचना 49 1 IV 15 उरुत्वा 24 11 142 13 39 15-16 ऋतूना पत्नी 614 XXXIX इद्राणी पत्या 706 VIII 17 10 1273-14 102 5-6 एघोऽसि 21 IV 13 38 इन्द्राणीमासु 732 VIII 17 9-10 1025-6 एवावन्दस्व 602 XVII 19 इसमझे 37 369 XI 7 153 263 19-20 16-17 ऐन्द्रामम् 607 723 इम मे वरुण 491 IV 16 49 XXXVIII 14 117 17-18 3-4 इमे चत्वार 267 XIII 15 ओषधे त्रायस्व 40 11 II 197 22-24 186 ·INDEXES कदाचन 85 735 IV 10 तेजोऽसि22 IV 133810 35 8-19 VII 2 64 | त्रातारमिद्रम् 60 6 71 10 3-6 XXII 18 263 2-3 कया तत् 36 1 XXI 13 53 ( 2-5) 18-19 व नो अग्ने 47 14 XXXIV कया नश्चित्र 36 1 XXXIX 19 50 1-4 12 128 4-7 त्वामने अङ्गिरस 8 6 XXXIX 14 132 I-9 कस्त्वा युनक्ति 94 V 59 168 16-19 त्वामग्ने वृषभम् 60 5 XL 2 कस्त्वा विमुञ्चति 9 10 V 59 16 1-2 168 19-1692 दधिक्राव्ण 94 285 41 10 585 VI 9 59 7-8 काय स्वाहा 344 V 35 15913 दिवो रुकम 372 X 13 142 14-15 क्रीडव: 221 XXI 13 54 14 गावो भग 711 AIII 16 देवा आयुष्मन्त 367 XI 7 153 10-15 1996-9 देवेभ्यो वनस्पते 71 15 XVIII गादानिका मत्रा 171 (see 21 282 1-2 note ) 36 XVI 2 घृतप्रताक 39 2 182 XXXV 222 3-4 1 51 7-8 द्रष्ट्रे नम 37 5 XXXVI घृतेन साता 717 XVI 12 12 136 21-1374 235 1-2 धन्वना गा 7117 V 61: चित्र देवानाम् 37 2 IV 9 1729-12 34 15-16 धुर 47 13 72 5 735 (see तरणि ९72 x 13 142 the notes) 12-13 नमस्ते रुद्र मन्यवे 527 XVII तव श्रिये 491 XL 11 145 11-16 नमो अस्तु सर्पेभ्य 26 11 49 1 तेजो मयि धेहि 22 IV 13 533 XVI 15 238 38 10-15 12-13 द्यास्ते पृष्ठम् ·INDEXFS मनो ज्योति 47 14 XXXIV 19 49 14-504 मरुतो यत् 49 1 VIII 17 103 11-12 मित्रो जनान् 373 491 XXXV 19659-10 मृडा नो रुद्र 49 1 X 11 145 15-16 य इमे द्यावापृथिवी 25 26 XL 1 1359-10 य इमे द्यावापृथिवी 49 1 XVI 20 243 17-18 यदसप 366 X1 7 153 5-6 नवो नव 38 4 x 12 141 11-12 निर्दग्धम् 45 7 1 7 3 15-16 पावमानेन 367 XI 7 153 7-10 पूषा गा अवेतु न 49 1 592 IV 1540 17-18 पूषा मा 23 3 VII 2 64 10-11 प्रजापते नहि त्वत् 22 2 344 361 XV 8 215 20- 21 (-216 2) प्रतद्विष्णु 32 3 II 10 16 3-4 प्र वा दसासि 49 1 71 14 XVII 16 26 10-11 प्रस मित्र 37 3 XXIII 19 88 20-21 प्रससाहिषे 704 XXXVIII 7 107 1-2 प्राची दिक 234 VII 2 64 11-17 ब्रह्म जहानम् 49 1 XVI 15 2386-7 भद्र कर्णेभि 723 Xxxv 1 50 7-14 भूभुवरङ्गिरसाम् 467 VII 13 756 मधु वात 2411 345 XXXIX 13 191 7-12 यदेवा देव0723 XXXVIII 5 1066-11 य ते देवी 49 1 XVI 12 234 11-12 यमो दाधार 49 1 XL 11 1459-10 या आपो दिया 443 XXXVII 989 14-17 या ओषधय 718 72 2 XVI 13 235 7-8 ( 235 7- 236 21) यास्ते गके 313 XIII 16 199 19-20 युवा सुवासा 417 XV 12 218 22-23 ·INDEXES ये तीर्थानि 26 12 XVII 16 वायुरग्रेगा 26 491 x 12 260 1-) 140 1-2 ये ते अयमन् 491 702 X |वि ते मुञ्चामि 25 41 V 3 13 1425-6 46 8-9 ये पथानाम् 267 XVII 16 विभुरसि 2 1 II 13 259 21-22 विमुच्यध्वम् । 1 9 XVI 13 235 3-4 ये वनेषु 26 9_XVII 16 239 10-16 विश्वे देवा 49 1 XIII 11 ये वाट 553 XVI 12 238 197 13-14 16-17 शन 30 271 II 18 यषु वा यातुधाना 504 XVI 8-11 15238 14-15 श नो दवा 23 4 94 10 45 8 ये समाना 69 XXXVIII 491 XIII 16 198 10 16-19 18 19 योगे योग 258 261 417 शुन सुफाला 7110 XVI XVI 1221 13-14 12 234 13-20 रात्रा व्यख्यत् 55371 18 सवसरस्य प्रतिमाम् 34 4 605 XIII 10 1998-9(-11) XI 2 1363-4 राष्ट्रभूत 25 13 478 XVIII सवरत्रान् 71 13 XXXVIII 14275 1-3 (upto 11 116 6-7 यच्छ स्वाहा) सव सृजामि 721 VII 12 रुद्राअनुवाका 59 4 see नमस्ते 73 17-20 रुद्र म० स वो मनासि 15 5 667 x रोध ऋच 58 4 XL 12 141 17-18 145 15-1466 (o1 4) सदा सुग 491 XIII 15 लाङ्गल पवीरवम् 716 XVI 197 1-2 12. 23421-22 समाना व 155667 x 12 71 16V 141 5-6 61 173 19-20 समित् 21 IV 13 38 10 वषट् ते विष्णो 49 1 52 3 VI स ते पयासि 382 XVI 14 1061 3-4 238 1-2 1 वनस्पते वाडवङ्ग

·३१६
INDEXES
सान्तपना 86 XXI 13
सुत्रामाणम् 49 1 II 39
54 6-17
13-14
सावित्र यजु 181 24 11 | स्योना पृथिवी607 XXXVIII
2521 41 16502
13 11517-1162
सावीहि देव 443 XXXVII | स्वधिते 40 1 II 186
98820-9016
ह यवाहम् 87 II 15 21 1-2
सीरा युञ्जन्ति 712 XVI 12 | हिरण्यगर्भ 25 17 34 4 491
234 14-19
XL 1 135 1-2(1-16
B Mantras outside the printed Katha texts
अनये जनिविदे स्वाहा २५।११॥ | अप्वा नामासि ९ । २॥
अग्निना रयिम् २२ ॥ २॥ अमीवहा वास्तोष्पते १२॥१॥
अग्निरिमाम् २८॥४॥
अमृता वाक् ६३ । ५॥
अग्निरैतु २८ ॥ ४॥
अमृतोपस्तरणमसि २४ । १४॥
अग्निर्मा जनिमान २५। ३१॥
अय यज्ञ ६३।१०॥
अग्ने प्रायश्चित्ते २८ ॥४॥
अय नो महा २६ । १२॥
अङ्कन्यङ्का २६ ॥ २॥
अर्यमण नु देवम् २५ । ३०॥
अङ्गादङ्गात् ३६ ॥ ११॥
अवृधमहम् ४१ । १८॥
अदितिौं ७०।६॥
अश्मन्वतीरीयते २६॥१२॥४५॥१२॥
अनडवाह एवम् ४५ । १०॥ अह गर्भमादधामि ३०॥३॥
अनालिखन् ३५। १॥
अहोरात्रे ६३ । १३ ॥
अनृक्षरा ऋजव २५ । १॥
आगच्छत पितर ६३ । ४॥
अन्तर्दधे पर्वतै ६३॥४॥ आतिष्ठेमम् २५ ॥२८॥
अन्नमयेन माणिना २९।१॥
आ त्वा कुमार ११॥ २॥
अनमेव विक्ननम् २१॥१॥ आदित्या रुद्रा वसव ६३॥ ७॥
अपयन्त्वसुरा ६३।३॥ आधिपत्यानि यषि २५ । १५॥
अपश्य त्वा मनसा चेकितानम् ( APP III )
३०।३॥
आमासु पक्वम् ६३ । ११ ॥
अपश्य त्वा मनसा दीभ्यानाम् | आ मे यन्तु ६३ ॥ ४॥
३०॥३॥
आयमगात् ४०॥९॥

·INDEXFS आयुधय ३४॥६॥ करत् ३०॥ ५॥ आर्द्रदानव स्थ ४० ॥१०॥ कशिनी श्वलोमिनी ३५।१॥ आशासाना २५॥४॥ को नामासि ४१।१५॥ इदमहम् २।१॥ ( APP I ) |क्रयादमग्निम् ४५ ॥ ६॥ इदमहमना २।१॥ (APP I) | खे रथस्य २६ ॥ १॥ इन्द्राणा चके ३१ । २॥ खे रथस्य २५ । ९॥ इद्राय स्वाहा १७॥१॥ गर्व पतिवेदनम् ५।३॥ इमा त्वमिन्द्र २५॥४७॥ गृभ्णामि ते २५ ॥२२॥ इय दुरुक्तात् ४१ ॥११॥ गृहाणामायु २७।३॥ इय नारी २५॥ ३२॥ गृहानहम् २७॥३॥ इह प्रजा ५८।१॥ चन्द्र प्रायश्चित्ते २८ ॥ ४॥ इह रडि २६ । १० ॥ ५९ ॥ ३॥ चित्तस्य समोऽसि ४१ ॥१३॥ इहव स्थूणे ११॥ २॥ जय २३॥ २॥ and passim उत्तर पादमवनेनिजे २४। १० ॥ जरा गच्छ४१॥ ७॥ उत्सृजामहेऽध्यायान् ९ ॥१०॥ जाव शरद शतम् ३४ । ७॥ उदुत्तमम् २१॥४७॥ तश्चथु २४॥११॥२५॥४३॥४१॥१४॥ उपहूता इह २७।३॥ उपहूता भूरिधना २७।३॥ तसवितु ११२८॥४१॥२०॥४९॥१॥ ता मन्दसाना २६।१२॥ उप्त्वाय राक्ष ४०।१२॥ उष्णाश्च शाताश्च ४०॥१०॥ ता पूषन् २९॥२२॥ ऊर्ज वहन्ती ६३ ॥१६॥ तृप्यतु भवत्य ६५। ७॥ ऊर्ज बिभ्रती २७॥३॥ तृप्यतु भवन्त ६३॥ १८॥६॥६॥ ऋतमेव परमेष्ठि १४॥ ६॥ यम्बक यजामहे २५॥३७॥ ऋतस्य गोत्रा ४१।११॥ व्यायुष जमदग्ने २८॥४॥ ऋतेन स्थूणाम् ११ ॥३॥ दक्षिण पादमवनेनिजे २४ । १०॥ एकमिषे २५॥४२॥ देवा कपोत ५६१॥ (App VI) एतद्व पितर ६३।१०॥ देवा ग्रावाण ६१ ॥ ५॥ एतद् सत्यम् १५॥ ५॥ | देवाश्च पितरश्च ६३ । २०॥ पत पितर ६३॥ ४॥ देवीर्देवाय ४१ ॥ ६॥ एषा व ऊर्क ६३ ॥११॥ ध्रव सिनोमि ११॥२॥ एश्मानम् २५ । २८॥४१॥८॥। नन्दिनि सुभगे ५४ । ४ ॥

·INDXEES नमो हमाय मोहमाय ४ । २० ॥ मयि दोहोऽसि २४।६॥ नीललोहित भवति ३१ ॥ ४॥ मा चव पश्य २९ । १॥ परीद वास ४१ । ७॥ माता रुद्राणाम् २४ । १९॥ पराम सोमम् ४१ । ७॥ मा ते कुमार ६३ । १७॥ परीममिद्रम ४१ । ७॥ मात केशान् ४ । १३॥ परीम मनुम् ४१ । ७॥ मा ते गृहे २८ ॥४॥ परीमे गाम् ४५। ११॥ ५६ । २॥ मा मे क्षेष्ठ ६३ । १७॥ पिता वत्सानाम् ५९ । ६॥ मा विद परिपाथिन २५॥ ॥२६॥ ॥ पुन पत्नीम् ३१ । २॥ मित्रस्य चक्षु ४१ । १३॥ पुमानग्नि ३२ । ३॥ मृत्यो पदम् ४५ ॥ ८॥ पुमानि द्र ३२।३॥ मेधा मह्यम् ४ । १९॥ ४१ । १८ ॥ पुमाविष्णु ३२ । ३॥ मेधा मे वरुण ४१।१८॥ पूषा त्वेत २५॥५॥ य सीमन्तम् ३१ । २॥ पूषा म पशुमान् २ । ३८ ॥ य ऋते चित् २७।२॥ पृथिवा दर्वि ६३ । १४॥ यक्षुरेण ४० । १२॥ प्रजापतये त्वा परिददामि ४१।१७॥ | यथाय वात ३३ ॥२॥ प्रजापत तन्व मे ३० ॥३॥ यह्राह्मणस्य ४१ । २३॥ प्रजाभ्यस्त्वा १६ । ३॥ यद्व क्रयात् ६३ । १३॥ प्रतिष्ठे स्थ३।८॥ यन्नो भयम् ७२ । ३॥ ( App प्रेतो मुश्वामि २५ । ५॥ यमधुन: २४ । १३॥ बृहत् ३०॥ ७॥ यमे प्रकामात् ६३ । ११ ॥ ब्रह्मचर्यमागाम् ४१ । १०॥ यमे माता ६३।५॥ ब्रह्मचार्यसि ४१ । १७॥ यन्मे राम ६३ । १९ ॥ ब्रह्मणाग्नि ४८॥ १॥ या अकृन्तन् २५।४॥ भसत् ३०॥६॥ या तेऽपशव्या २५। २०॥ भूयो जात ३८॥ २॥ या त पतिघ्नी २५ ॥२०॥ मथुधाता ३८॥२॥ या ते ऽपुत्रिया २५॥ २०॥ मम चामुष्य च २४ । १६॥ या ते ऽलक्ष्मी १८॥२॥ मम व्रते ४१ । ९॥ या मेधा ४१ । १८॥ VIII) ·INDFXES ३१९ यासामूध ५८।२॥ श ते हिरण्यम् २५॥९॥ यास्तिष्ठन्ति ६३॥ ५॥ शन आप २५।४॥ युक्त पुरस्त त् ४७।६॥ (App | शरार मे ४१ ॥ १८॥ V) शुन वद १७॥२॥ युजे स्वाहा ९।३॥ श्रद्धाया दुहिता ५१ । ११ ॥ युवान पतिम् ५९ ॥ ५॥ ससृजतु वा ६६ । ७॥ येऽत्र पितर ६३ । १५ ॥ सकाशया विवहतम् २६।६॥ येन धाता ४०।११ ॥ सम्राज्ञा श्वशुरे २५ । ४७ ॥ येन पूषा ४०।११॥ सविता ते हस्तम् ४१ । १६॥ येन भूय ४० । ११॥ सरस्वति प्रेदमव२५।२३॥(App येनावपत् ४० ॥ ११ ॥ IV ) ये मामका ६३ । १०॥ सह वाचा २९।१॥ ये श्मशानेषु २६ । ८॥ सा वमसि २ । २७॥ येषा मध्ये २७ । ३॥ सीसे मलिम्लुचामहे ४५ ॥७॥ रायस्पोषाय त्वा १६॥ ४॥ सुकिंशुकम् २६ । ४॥ रेवतास्त्वा ४१। सुगाहपत्य ४६ । । । वसवस्त्वाग्निराजान २४। १२॥ सुमङ्गला २२।४६॥ २६ । ५॥ वसवो व्रतपतय ८।२॥ सुश्रव सुश्रवा असि ४१ । २१ ॥ वह वपाम् ६२।२॥ सूनतावन्त २७॥३॥ वह मासम् ६२।६॥ सूयवसात् २४ । १९ ॥ वहान्नम् ६२॥६॥ सूर्य प्रायश्चित्ते २८ ॥ ४॥ वायो प्रायश्चित्ते २८॥ ४॥ सोम प्रथम २५ । २२॥ वास्तोष्पते प्रतरण १२।१॥ सोमो ददत् । ।५२॥ वास्तोष्पते प्रतिजानीहि १२ ॥ १॥ सोमो मा झातिमान् ५५ । ३६ ॥ वास्तोष्पते शग्मया १२॥१॥ खषाणा श्वशुराणा च २५।४७॥ विष्णो प्रायश्चित्ते २८ ॥ ४॥ स्मृत च मे ४१ । २३॥ विरोऽसि मातरि २४।७॥ स्वधा वहध्वम् ६३।१३॥ विष्टरोऽस्यन्तरिक्षम् २४ । ११ ॥ हर्यक्ष्ण ३ । १॥ शण्डो मर्क ३५।१॥ हिरण्यकेशम् ७१ । १३॥ ॥

·३२०
INDEXES
हिरण्यपाणिम् ४५॥५॥
हिरण्यवर्णा ३।५॥ (two)
१६ । ५॥४३॥ ४॥ (four
verses )
II List of remarkable words
अक्रतु ४४।३॥
उद्वपन ७१ । ११॥
अङ्गारिन् ६२।३॥
उद्वाह २२।३॥ २५॥ २६॥
अज्यानि ४४।३॥
उपकाश४६।३॥
अज्यानी ५३।३॥
उपतक्षन् ५४।२॥
अतध ५२।५॥
उपधुर ७२ ॥ ५ ॥७३।१॥
अध्याहिताग्नि २८।३॥
उपयन्तृ २२॥२१॥
अनवलोभन ३१ । ६॥ ( ep
उपयम १४।१०।
the note)
उपयमन १५॥३॥
अनुप्रवचन य ४१ ॥१९॥
अपथदायिन् ३।११॥
उपरिजनन ३०॥६॥
अपाव्य ५१।६॥
उप्य ५१।१२॥
अभिदक्षिणम् २५ । २८॥
उलपराजी २८॥१॥
अवकीर्णिव्रत १।३२॥
आपवस्त्र ४६।२॥
अष्टाचत्वारिंशत्समित ४।१॥
ओपसद ४७।१।५३११॥
अस्वतन्त्र १ ।१०॥
कपुज ४०॥२॥
आकालिक ९ । ७॥
कुतप ४।८॥५॥९॥
आखुराज ५५। ५॥
कूपयज्ञ ७१।१३॥
आमिपावमान २५॥१९॥ गधर्व १९॥ ३॥ (peculhar
आचारिक २५॥ ७॥
meaning )
आधिपत्य २५ । १५॥
गोलक ७०॥५॥
आवधनीय ३६॥ ५॥
आयुतिक ५६ ॥१॥
गौदानिक १७॥१॥
आयोजनीय ७१ ॥२॥
घृष-सनि ३४॥६॥
आर्तव ५५॥१॥
चातुहाँतक ४३।१॥
उदकानी २०।२॥
जीवन्ती २५॥४४॥
उद्रोहण ६०।९॥
तक्षन् ५४॥२॥

·INDEXES
३२१
तमन् २२॥९॥२६॥३॥ बाजवपनीय ७१।८॥
तिलपेशल ४०॥१८॥
ब्रह्मदेय १५॥१॥
तुण्डिल ७० ॥४॥
भद्रपीठ १७।१॥
तूणव १७॥२॥
मज्जुका ६२।४॥
त्रविद्यक ४२।१॥
मण्डप ७१।१४॥
दभस्तम्भ ४३।४॥
मला २।४॥
दवकुल १९॥३॥
महिषिका १९ । ७॥
दवतुमुल ९॥ ७॥
माष २४।९॥
धावन्तरि ३६॥ १४॥५४।१॥ मुनिव्रत ४।१४॥
धुर ७२।५॥७३॥ मुषित १ ॥ १८ ॥
नम्-उप (caus) १४॥६॥ १॥१५॥ यथोपपत्ति २०।२॥ ३४॥३॥
नाडा १७।२॥
यूनबद्ध ४।४॥
निषाद ६ ।८॥
लक्षणिन् १४।३॥
निष्टक्य २५॥९॥
वशोडीक्षणिक ११॥
निस्ता तव ४।७॥
वलाक९।९॥
पक्षिन् ९ । ११॥
वस्त्रय-स १।१६॥
पक्ष्मगुण ४०।१८॥
वाजि ४०।६॥
पणव १७।२॥
वा सापुत्र १९ । ७॥
परमष्ठिन् ४१॥
वा न (वात्रघ्न) ४७।९॥
परिवप्य ५१ ॥१२॥
विमाचनाय ७१।९॥
पाणिमाग ४।१९॥
विषट ६३ । १८॥
पृथक्तन्त्र २२॥२४॥
वाक्षित २५॥ ४६॥
पेशा ६२।३ ॥६६॥३॥
ववाहन ४७।१॥
प्रजानक२ ।।
वश्रवण २१॥२॥ ४।२०॥
प्रतिद्रव्यम् १२॥७॥
व्ययासम् (gerund) ३०॥३॥
प्रतिनाम ५२ । ७॥
शमीलाज २ ।२९॥
प्रतिसखि १७।३॥
शमुक ७२।१॥
प्रत्यनुवाकम् ५२॥ ७॥
शरण १।१॥
प्रास्थानिक २३।१॥
शाकपिण्डी २२॥ १॥

·३२२ INDEXES शाणी ४॥८॥ शणीचार ५॥९॥ शुल्कदेय १६ । १॥ षडाहुत ४८॥१॥ सस्थितयजु ३६।६॥ सहतकेश १।३॥ सटोद्धरण ३१॥६॥ सन्तान २५॥१२॥४७॥७॥ सास्पशक १।१७॥ साध-प्र३१॥२॥ सुचरितिन् १०।१॥ हविष्यकप १९ ॥१॥ हविष्यपुण्याह २०॥१॥ हु-अभिस ३॥५॥ हालाक ७३।१॥ CORRIGENDA Page Line VI vil Vil VIII 1 4 12 froin beluw and must be raicelled ( writing though) 15 read व्यणीयायामुक्ता 5 from bottom read texts 9 read for convenience s sake 16 critical 11 Kathakagſhya Adityadarsana 15 पर्पट 18 विशेष 2 from bottom Thus T A धारयेत 13 रान 6 from bottom वास्तगतेन 7 खानम् 13 उदीच्यो I from bottom(text) 4 7 8 1 8 8 16 45 86 अद्धि तृण ·CORRIGENDA 2 Page Line 89 ) from bottom read दर्भेण instead of दमेण 91 पूषा वेतो 108 o from bottom मानाये० ustead of मानाये 122 14 एवविध० 139 10 मधु instead of मुधु 118 6 कर्मविधिना वाय ( separated ) 149 8 दर्शनमा० 150 3 ज्याति शास्त्र (united) 156 प्रदक्षिण ॥ stead of oणा 157 तानुप्यमानान् instead of तानुत्य० 159 5 cancel the figure 2 and insert the following line आ । सपिष्मदिति व्याख्यातम् ॥ 160 4 lead ब्राह्मणस्यति 5ficm bottom were instead of more 236 lost last 245 Ahnencult 937 Visnusprti 265 lost instead of last 266 2 वाक् वाक 267 1&t Amsterdam and deel 272 16 श्राद्धे instead of श्राद्ध 227 8 1 3 1

·दयानन्द महाविद्यालय सस्कृत-ग्रन्थमाला ।
*प्रकाशित ग्रन्थ *
२॥)
२१)
२)
॥)
१-अथववेदीया पञ्चपलिका
२-ऋग्वद पर यारयान
३-जेमिनीय उपनिषट ब्राह्मणम्
४-द त्याष्ठविधि
५–अथववेदाया माण्डूका शिक्षा
६-अथववेदाया बृह सवानुक्रमणिका
७-रामायणम् अयोध्या काण्डम् ४ अक
( North Western recension )
८-वक कोष (प्रथम भाग)
-काठकगृह्यसूत्र
४)
६)
१२)
यन्त्रस्थ ग्रथ
१--रामायणम् अयोध्याकाण्डम् F sc V स०प० रामलभाया
२-चारायणीय शाखा मत्रापाध्यायः । सम्पादक भगवदत्त
३-ऋग्वेद भाष्यम् उद्गाथाचाय प्रणातम् ऋ० १ । -१ ८३॥
सम्पादक-भगवद्दत्त।
SUPDT RESEARCH DEPARTMENT
DAV College Lahore

·No text on this page.

·No text on this page.

·I ANDYA MArip RAHnar
WITH SAIANA'S Comme
Ed Chinnaswamy Sastry
THE
YISTRI
MYL