·No text on this page.

·काव्यमाला. ७०. श्रीहेमचन्द्रविरचितं काव्यानुशासनम्। सटीकम् । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुन्यापुरवासिपरवोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथशर्मणा च सशोधितम् । मुन्वच्या निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निणयसागरमा माल्याधिपते. रेवाधिकार ) मूल्यं सपाई रूप्यकद्दयम् ।

·畫 ·हेमचन्द्रः। स्य वेताम्बरजैनानानीहेमचन्द्रः क्या क्तम भनिनले मण्चामासति जिज्ञास सामनेपप्रन्धपालोनने प्राते DI. P. Peterson महाराचाना Fifth Repo पुलरे- 'तपःपूर्वादिसावरश्मि सोमप्रभाचार्य शति प्रसिद्ध । धीहेमसुरेश कुमारपालदेवस चेद न्यगदयारेनम् ॥' इति सोमप्रभाचार्यविरचितहेमकुमारचरित्रनयत , 'तुमतिभ्य प्रभुहेमसूरेनन्चतुत्यानुपदेशशक्तिम् । अतीन्द्रियज्ञानविवर्जितोऽपि यक्षोषिभर्तुचधित प्रवोधम् ।। सत्त्वानुकम्पा न महाभुजा स्यादित्येष कृप्तो वितध प्रवाद । जिनेन्द्रधने प्रतिपय येन ज्ञाय स पा न कुमारपालः ॥ इति सोमप्रभाषिते कुमारनृप-हेमचन्द्रतेवादे । जिनधर्मप्रतिबोधे प्रस्ताव पचन प्रोक ॥' इति सोमप्रभविरचितकुमारपालप्रतियोधकायत 'शिष्यो जम्बुनहामुनेः प्रभव इलासोदनुष्यापि व श्रीशय्यंभव इत्लनुष्य च यशोभद्राभिधानो नुनि । संभूतो मुनिभद्रयाहुरे · द्वौ तस्स गिप्योत्तनौ संभूतत्व च पादपभमधुनिटोत्थूलभद्राहय. ॥ घामागतचतुर्दशपूर्वरनफोरस तन्य दापूर्वधरो महर्षि । নানা মালিনি শিবানী বয়ালালানী ভিষে'। गियोऽन्यो दानापूर्वभन्नुनिषो नारा सुहस्तीसरत यत्सादाम्बुजसेवनानमुदिते राज्य प्रबोधिन । चके संप्रतिपार्थिव प्रतिपुरमामार भारते- ऽलिनर्धे जिनपैलमटितमिलानमन्तादपि ।। अजान सुस्थित-सुप्रतियुत सभिधवार्यसुहस्तिनानने । লখনৗ বাহিৰনানান । १. अस्व जिनधर्मप्रतियोगमन्य निर्माणसमतुशिर भय हर रपिदिने सिताम्याम् । जिनधर्मप्रतियोष कृतोऽय गुरेन्टपरे । पते पान मन व १२४१ (.) 118 बिमनपरामर : मुसित सप्रतिकर की - ·महर्षिसमेकितपादमंनिः प्रनारभागालाणोडगागरम् । महान्गण कोटिक उल्लभूत्तनो गमाशाहो हिमाहिरेगि ॥ तग्गिन्गणे कतिपोवपि यानागु गाधूनमेगु नग्मो गांधारी । उद्दामतुम्बवनपत्तनवज्रशाखापत महागुनिरजायन वज्रसरि ॥ दुर्भिक्षे गमुपस्थिते प्रलगवद्भीमलभाज्यन्गला भीत न्यम्य महर्षिगघमभितो विद्यावदात पटे। योऽभ्युट्टत्ल कगम्बुजेन नभगा पुर्यागनपीन्महा- पुर्या मा मुभिक्ष नामनि तपोगामामगीमा निनिः ॥ तम्मावज्राभिधा शागाभृत्कोटिकगणहमे । उन्चनागरिकामुग्न्यगाराात्रितयगोचरा ॥ तस्या च वज्रशाग्यायां निलीनमुनिपटपदः । पुप्पगुच्छायतो गच्छश्चन्द्र इत्याल्ययाभवत् ॥ धर्मभ्यानसुधासुधांगुरमल सघार्यरत्नाकरो भव्याम्भोरुहभास्कर म्मरकरिमोन्मायकण्ठीरव । गच्छे तत्र बभूव सयमधन कारुण्यरागिर्यशो- भद्रः सूरिरपरि येन भुवन शुर्यगोभिर्निजै ॥ श्रीमनेमिजिनेन्द्रपावितगिरस्यद्री म सलेसना कृत्वादी प्रतिपनवाननशन प्रान्ते शुभध्यानभार । तिष्ठञ्छान्तमनास्त्रयोदशदिनान्याचर्यमुत्पादय- त्रुच्चै पूर्वमहर्पिसयमकथा सत्यापयामासिवान् ॥ श्रीमान्प्रद्युम्नसूरि समजनि जनितानेकभव्यप्रयोध- स्तच्छिष्यो विश्वविधप्रथितगुणगण प्रादृढम्भोदवद्य । प्रीणाति स्मासिलक्ष्मा प्रवचनजलधेरुद्धृतैरर्थनीरै- रातत्यस्थानकानि अतिविषयसुधासारसध्यञ्चि विष्वक् ।। सर्वग्रन्थरहस्यरत्नमुकुर कल्याणवलीतर कारुण्यामृतसागर प्रवचनव्योमागणाहस्कर । चारित्रादिकरत्नरोहणगिरि क्ष्मा पावयन्धर्मराद सेनानीर्गुणसेनसूरिरभवच्छिप्यस्तदीयस्ततः ॥ शिष्यस्तस्य च तीर्थमेकमवने पावित्र्यहनाम स्याद्वादत्रिदशापगाहिमगिरिविश्वप्रबोधार्यमा । कृत्वा स्थानकवृत्तिशान्तिचरिते प्राप्त प्रसिद्धि परा सूरि रितप प्रभाववसति श्रीदेवचन्द्रोऽभवत् ॥

·आनायो हेमचन्द्रोऽभूत्तत्पादाम्भोजपटपद । तत्प्रसादादधिगतज्ञानसपन्महोदय ।। जिष्णुधेदिदशार्णमालवमहाराष्ट्रापरान्त कुर- सिन्धूनन्यतमाच दुर्गविषयान्दोवार्यशक्त्या हारे । चौलुक्य परमाहतो विनयवान्धीमूलराजान्वयी त नत्वेति कुमारपालपृथिवीपालोऽब्रवीदेकदा ॥ पापड़ियूतमद्यप्रति किमपि चनारकायुनिमित्त तत्सव निनिमित्तोपक्रतिकृतधिया प्राप्य युष्माकमाताम् । खामिनुव्या निषिद्ध धनममुत्तमृतस्थाथ मुक्त तपार्ह- शैत्यैरुत्तसिता भूरभवमिति सम संप्रतेः सप्रतीह ॥ अस्मत्पूर्वजसिद्धराजपतेर्भक्तिस्पृशो चालया सात व्याकरण सवृत्ति सुगम चर्भवन्त पुरा । मद्धेतोरथ योगशाखममल लोकाय च घाश्रय- छन्दोलकृतिनामसग्रहमुखान्यन्यानि शाताप्यपि ॥ लोकोपकारकरणे खयमेव यूय सजा स्थ यद्यपि तथाप्यहमर्थयेऽन् । माहग्जनस्य परिवोधकृते शलाका पुसा प्रकाशयत वृत्तमिद त्रिपष्टे. ॥ तस्योपरोधादिति हेमचन्द्राचार्यः शलाकापुरुपेतिवृत्तम् । धर्मोपदेशैकफलप्रधान न्चवीविगचार गिरा प्रपद्ये ॥ जम्बूदीपारविन्दे क्नकगिरिरसावश्नुते कर्णिकात्व यावद्याक्स धत्ते जलनिधिरवनेरन्तरीयन्वनु । यावयोनावपान्यौ तरणिराधरी भ्राम्यतस्तावटेत- काव्य नाना शलाकापुरुषचरितमिलतु जैन धरिचाम् ॥' इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितशलाकापुरुषचरितप्रशस्तितश्च चौडक्यकुमारपा. लराज्ये हेमचन्द्राचार्याणा सत्ताया अवगते 'कृपन्य जीवाभयदानजिण्डिनमहीतले नृत्यति वीतिनको । श्रीहेमचन्द्रप्रभुपादपन यन्दे भवाब्धेत्तरपैक्पोतम् । ललाटपट्टान्तरवान्तराध्याक्षरावली येन मम व्यलोपि ॥ बोधयित्वा महाराज देवलोक जगाम य । पश्चात्कुमारपालोऽय गोक गन्दा मुमूर्छ त ॥ तदनु धैर्यमवल्म्स्य धर्मध्यान श्रोति ।' प्रति हेमकुमारचरितराव्ये हेमचन्द्राचार्याणा देवलोकगमनस्योरेध कुमार- पालराज्यसमय एवाचार्य हेमचन्द्रसमय', कुमारपालराजधान्य भूमिमाडलम- त्वमाधमवगतम् विशेषस्था तु पन्धोदरा-प्रबन्धचिन्तामम्चिामनगन्तव्या .

·ܐ ܙ ; ' ܙ ܝ -1 4 ܕ݁ܶܐܬ̣ܐ-11- hܐ ܐ 1 ܝܬ ܚܗ ܙ ܗ ܀ 1 ܐ ܚܗ ' . ܕ ܙ ܐ ܙ ܝܙ ܙ ܐ ܙܐܙ ܙܐ ܙ} } ܢ܀ ܢܐܨܐ1ܙ ܕܐ ܙ ܨܐܙܐ ܙ ܕ ܫ ܀ ܙ ܙ ܐ ܀ ܕ ܪ ;; -" .::ܐ:ܐ، ܕ݁ܠܳܐ ܪܶܢ.{ ' '"ܢܐܚ ܐ ܐܛܶܕ ' ܐܐ ܐ ܐL. ܐ ܪܙܬܐܐ ܠ ܬ ܝܐܝܪܙܬܐ;iit'i' ܝ ) ܐܬܙܐ ܙ ܕ܀ ܕܟ ܟ ܟ ܛܕܫ ܕܐ ܬ ܐܕܕܕܕܕܕܬ܀ ܪܙܬ4 ܝܚܗ ܀ 1 ܝܺܟ݂ ܝܳܝ ܢ ܝ ܢ. , »:: : ܐܵܙܐ ܐܘܪܢ ܐܐܐ ܬܝ ܀ ·काव्यानुशासनविषयानुक्रमणिका मूलग्रन्थश्च । विषयः। पृष्ठसख्या। -- - २ २ मूलमन्थ.। मङ्गलाचरणम्- अकृत्रिमस्वादुपदां परमार्थाभिधायिनीम् । सर्वभापापरिणतां जैनी वाचमुपास्महे ॥ १ ॥ प्रस्तावना- शब्दानुशासनेऽस्माभिः साध्व्यो वाचो विवेचिताः । तासामिदानी काव्यत्वं यथावदनुशिप्यते ॥२॥ प्रयोजनम्- काव्यमानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च । काव्यकारणम्- प्रतिभास्य हेतुः। प्रतिभाभेदौ- मावरणक्षयोपशममात्रात्सहना । मन्त्रादेरोपाधिकी। प्रतिभासंस्कार व्युत्पत्त्यभ्यासाभ्यां मंस्कार्या । व्युत्पत्ति लोकशास्त्रकाव्येषु निपुणता व्युत्पत्तिः । ६ ५ अभ्यास:- - - ८ काव्यविच्क्षिया पुनः पुनः मत्तिरभ्यासः। शिक्षा- सतोऽप्यनिदन्धोऽसनोऽपि नियन्धो नियम"हापाएपनी- वनादयश्च शिक्षाः।

·२ काव्यमाला। एएमागा। - - विषयः। मृलमन्थः। काव्यस्वरूपम्- १६ प्रदोपौ सगुणी सालंकारी शब्दार्थों काव्यम् । गुणदोपलक्षणम्- १६ रसस्योत्कर्षापकर्पहेतू गुणदोपी भक्त्या शब्दार्थयोः । अलंकारलक्षणम्- १७ अगाश्रिता अलंकाराः। रसोपकारप्रकारः- १७ तत्परत्वे काले ग्रहत्यागयो तिनिर्वाहे निर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसोपकारिणः । शब्दार्थस्वरूपम्- २२ मुख्यगौणलक्ष्यव्यङ्गयार्थभेदान्मुख्यगौणलक्षकव्यञ्जकाः शब्दाः। मुख्यार्थलक्षणम्- २२ साक्षात्संकेतविषयो मुख्यः । गौणार्थलक्षणम्- मुख्यार्थवाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभ्यामारोपितो गौणः। लक्ष्यार्थलक्षणम्- २४ मुख्यार्थसंवद्धस्तत्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः । व्यङ्गयार्थलक्षणम्- मुख्याध्यतिरिक्तः प्रतीयमानो व्यङ्गयो ध्वनिः । य व्यङ्गन्यः शब्दार्थशक्तिमूलः। ३९ नानार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्य संसर्गादिभिरमुख्यस्य च मुख्या- मिनियमिते व्यापारे वस्त्वलंकारयोर्वस्तुनश्च व्यजकत्वे शब्दशक्तिमूलः पदवाक्ययोः। २४ २५ -- ·काव्यानुशासनविषयानुक्रमणिका । ३ विषयः। मूलप्रन्यः । पृष्टसंख्या। शक्तिमूलव्याचार्थः- वस्त्वलंकारयोस्तव्यञ्जकत्वेऽर्थशक्तिमूलः प्रवन्धेऽपि । इति प्रथमोऽध्यायः। - सलक्षणम्--- ५६ विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रसः। सभेदाः- शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानका वीभत्साद्भुतशान्ता नव रसाः। हजाररस:- स्त्रीपुंसमाल्यादिविभावा जुगुप्सालस्यौग्यवर्जव्यभिचारिका रतिः संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारः। हास्यरस:- विकृतवेषादिविभावो नासास्पन्दनाद्यनुभावो निद्रादिव्य- भिचारी हासो हास्यः । करुणरस: इष्टनाशादिविभावो देवोपालम्भावनुभावो दुःखव्यभिचारी शोकः करुणः। रौद्ररसः-- ७६ दारापहारादिविभावो नयनरागायतुभाव औग्यादिव्य- भिचारी क्रोधो रोद्रः। वीररस:- नयादिविभावः स्थैर्याद्यनुभावो धृत्यादिव्यभिचार्युत्साहो धर्मदानयुद्धभेदो वीरः । - - ७७ भयानक विकृतस्वरश्रवणादिविभावं करकम्पायनुभावं शङ्कादिव्य- भिचारि भयं भयानकः ।

·4 . .":.::..::':... मारिन... " . गाEिET At TMitrat गा.: । पाभिमान दिगोकोमोanter: .. -ft- प्रतिनितिनी पनि यहि हावापानियो-मार मोडविनामर्ष नामापमानाTHE : i" दयशमगंपिशवलवाणपविगाभिचारिणः । सालिकमाना:--- म्नम्भमेरामाश्रममंद(मा)कम्पनी अगलमा भी साचिकाः। रमाभासा:--- १०१ नरिन्द्रिपेषु नियंगादिपु चारोपामभावाभामा। दश दिनायोर न्याय । दोषः-- ११० रसादेः स्वशब्दोक्तिः कचिन्मचारियर्ज दोपः ।

·কালানুগান7িসামগিচা। A मिपा मूलमन्यः । पृष्ठसंख्या । रसदोपाः- ११८ विभावानुभावलेशव्यक्तिः पुनः पुनर्दीप्त्यकाण्डप्रधाच्छेदा- झात्तिविस्ताराङ्गायननुसंधानानगाभिधानप्रकृतिव्यत्ययाश्च । पददोपाः १३६ निरर्थकासाधुत्वे पदस्य । वाक्यदोषाः- १३७ विसंधिन्यूनाधिकोक्तास्थानस्थपदपतत्मकर्पसमाप्तपुनरात्ता- विसर्गहतहत्तसंकीर्णगर्भितभनमकमानन्वितत्वानि वाक्यस्य । पदवाक्यदोषा:- १५७ अप्रयुक्ताश्लीलासमानुचितार्थश्रुतिकटुक्लिष्टाविमृष्टविधेयां- शविरुद्धबुद्धिकत्वान्युगयोः। अर्थदोषाः १८४ कष्टापुष्टव्याहतग्राम्याश्लीलसाकाहसंदिग्धाक्रमपुनरुक्तभिन्न- सहचरविरुद्धव्यायमसिद्धिविद्याविरुद्धत्यक्तपुनरात्तपरिवृत्तनि- यमानियमविशेषसामान्यविध्यनुवादत्वान्यर्थस्य । इति तृतीयोऽध्यायः । - गुणाः- १९४ माधुयौजाप्रसादाखयो गुणाः । माधुर्यगुणः-- २०१ द्रुतिहेतुर्माधुर्य शृङ्गारे। माधुर्यव्यजका.-- २०१ तत्र निजान्त्वाकान्ता अटवर्गा वर्गा हस्तान्तरितो रणावस- मासो मृदुरचना च । ओजोगुणः-- २०२ दीप्तिहेतुरोजो वीरवीभत्सरौटेपु कमेणाधिकम् । १ ·६ " ओजोगका आगतनीयाकानी हिनीगागलो निदै गमुन्टनो गया। प्रसादगुण'- विकायहेतुः मानः गां। प्रसादयताका:---- ঃ নিমাণগালাগা সলি:। गुणान्गनालम्- নানামাবিলারগনা-গানামণি। भीttis. I - अनुप्रास:- २०६ व्यअनस्याटत्तिरनुप्रामः। लाटानुप्रास. २०७ तात्पर्यमानभेटिनो नाम्नः पदस्य वा लाटानाम् । यमकम्- २०८ सत्यर्थेऽन्यार्थानां वर्णानां श्रुतिक्रमक्ये यमकम् । यमकस्थानम्- २१० तत्पादे भागे वा। चित्रकाव्यम्- २१५ स्वरव्यञ्जनस्थानगत्याकारनियमच्युतगृढादि चित्रम् । श्लेषः २२७ अर्थभेदभिन्नानां भगाभङ्गाभ्यां युगपदुक्तिः श्लेपः । ति:- २३४ उक्तस्यान्येनान्यथा श्लेपादुक्तिर्वक्रोक्तिः ।

·मानतामायणा २३८ पुनस्तामाम.- भिनाको शवस्यैकार्थनेय पुनरुक्ताभासः । मोर उपमा अाराग.। २३९ हयं साधर्म्यमुपमा । उपमाकारणानि- २४१ सोपमानोपमेयधर्मोपमावाचकानामुपादाने पूर्णा वाक्ये वृत्तौ ream - उत्प्रेक्षा-- २४७ असद्धर्मसंभावनमिवादिद्योत्योत्प्रेक्षा । रूपकम्--- २४९ सादृश्ये भेदेनारोपो रूपकमेकानेकविषयम् । निदर्शनम् - २५२ इष्टार्थसिद्ध्यै दृष्टान्तो निदर्शनम् । दीपकम्-- प्रकृतामकृतानां धर्मक्यं दीपकम् । अन्योक्ति २६६ सामान्यविशेपे कार्य कारणे प्रस्तुते तदन्यस्य तुल्ये तुल्यस्य चोक्तिरन्योक्तिः। पर्यायोक्तम्- व्यगायस्योक्तिः पर्यायोक्तम् । अतिशयोक्ति:- विशेपविवक्षया भेदाभेदयोगायोगव्यत्ययोऽतिशयोक्तिः । am- A ·८ काव्यमाला। :- विषयः। मूलग्रन्यः । पृष्ट संग्ख्या। आक्षेपः- २६७ विवक्षितस्य निषेध इवोपमानस्याक्षेपश्चाक्षेपः । विरोधः- २६९ अर्थानां विरोधाभासो विरोधः । सहोक्तिः-- २७३ सहार्थवलाद्धर्मस्यान्वयः सहोक्तिः । समासोक्तिः २७३ श्लिएविशेषणैरुपमानधीः समासोक्तिः । जातिः- २७६ स्वभावाख्यानं जातिः । व्याजस्तुतिः- २७६ स्तुतिनिन्दयोरन्यतरपरता व्याजस्तुतिः । श्लेषः- २७६ वाक्यार्थस्यानेकार्थता श्लेपः । व्यतिरेक:- २७७ उत्कर्पापकर्पहेत्वोः साम्यस्य चोक्तावनुक्तौ चोपमेयस्याधि- क्यं व्यतिरेकः। अर्थान्तरन्यासः- २७८ विशेषस्य सामान्येन साधर्म्यवैधाभ्यां समर्थनमर्थान्तर- न्यासः। .. २७९ स्तुत्यै संशयोक्तिः ससंदेहः । ति.-- प्रकृतामकृताभ्यां प्रकृतालापोऽपढुतिः । २८२ पर्यायविनिमयो परात्तिः । - ·काव्यानुशासनविषयानुक्रमणिका । - विषयः। मूलप्रन्य। पृष्पसख्या:। अनुमानम्- २८३ हेतोः साध्यावगमोऽनुमानम् । स्मृतिः- २८४ सदृशदर्शनात्मरणं स्मृतिः । श्रान्ति:- २८४ विपर्ययो भ्रान्तिः। विषमम्- २८४ क्रियाफलाभावोऽनर्थश्च विषमम् । समम्- २८४ योग्यतया योगः समम् । समुच्चयः- २८५ हेतौ कार्ये चकत्र हेतुकार्यान्तरोक्तियुगपद्गुणक्रियाश्च समु- -- परिसंख्या पृष्टेऽपृष्ट वान्यापोहपरोक्तिः परिसंख्या । कारणमाला- यथोत्तरं पूर्वस्य हेतुत्वे कारणमाला । २८८ - स्वातन्यागत्वसंगर्यकपरेपामेकत्र स्थिानः संकरः। तिर । नागादिल. समग्रगणः वयाच्यापी नायकः । नायकगुणा मोमादिलासमधनमायस्पैगामीदाबाद मन्यातापाः।

·१० काव्यमाला। विपय । पृष्ठसंख्या। २९९ ३०१ मूलग्रन्थः । नायकभेदाः- धीरोदात्तललितशान्तोद्धतभेदात्स चतुर्धा । नायिकालक्षणम्- तद्गुणा स्वपरसामान्या नायिका त्रेधा । स्त्रीणां स्वाभाविकालंकाराः- सत्त्वजा विंशतिः स्त्रीणामलंकाराः। इति सप्तमोऽध्यायः। ३०८ प्रबन्धात्मकाः काव्यभेदाः- ३१६ काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । प्रेक्ष्यं विभजते- ३१७ प्रेक्ष्यं पाठ्यं गेयं च । पाठ्यं भिनत्ति- ३१७ पाठ्यं नाटकमकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमव्यायोगोत्स- ष्टिकाङ्कमहसनभाणवीथीसट्टकादि । गेयं विभजते- ३२७ गेयं डोम्बिकाभाणमस्थानशिगभाणिकाप्रेरणरामाक्रीडहल्ली- सकरासकगोष्ठीश्रीगदितरागकाव्यादि । प्रेक्ष्यमुक्त्वा श्रव्यमाह-- ३२९ श्रव्यं महाकाव्यमाख्यायिका कथा चम्पूरनिवद्धं च । ग्रन्थसमाप्तिः- ३४१ - दाटमोऽध्याय ।

·काव्यमाला। आचार्यहेमचन्द्रविरचितं काव्यानुशासनम् । खोपज्ञालकारचूडामणितज्ञकवृत्तिसमेतम् । प्रथमोऽध्यायः । प्रणम्य परमात्मानं निजं काव्यानुशासनम् । आचार्यहेमचन्द्रेण विद्वत्प्रीत्यै प्रतन्यते ॥ ग्रन्थारम्भे शिष्टसमयपरिपालनाय शासकारः समुचितेष्टदेवतां प्र- णिवत्ते- अकृत्रिमस्वादुपदां परमार्थाभिधायिनीम् । सर्वभाषापरिणतां जैनी वाचमुपास्महे ॥ १ ॥ रागादिजेतारो जिनास्तेपामियं जैनी जिनोपज्ञा । अनेन कारणशुद्ध्यो- पादेयतामाह । उच्यते इति वाक्, वर्णपदवाक्यादिभावेन भाषा द्रव्यपरि- णतिस्तामुपालहे । उपासनं योगप्रणिधानम् । अकृत्रिमत्वादून्यनाहार्य- माधुर्याणि पदानि नामिकादीनि यस्यां सा तथोक्ता । स्वच्छस्वादुप्र- भृतयो हि गुणमात्रवचना अपि दृश्यन्ते । अथ वा अकृत्रिमाण्यसंस्कृ- तान्यत एव स्वादूनि मन्दधियामपि पेगलानि पदानि यन्यामिति विग्रहः । उक्तं हि-वालखीमूढमूर्खाणा नृणा चारित्रकाश्रेिणान् । अनुग्रहार्थ काभानु विवरीतुं पचिहन्ध नव संदर्भितु चित् । काव्यानुशासनस्सार विवेक प्रवितन्यते ॥ 1. रत्तिसमेतसैप मूलप्रन्पस नाम काव्यानुशासननितीति प्रतीयते. दालनपस्नेव या सवारयापाचवम् ·२ काव्यमाला। तत्त्वजैः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ॥ तदेतद्गीतादिगातारणमिति विशि- नष्टि-परमार्थो निःश्रेयसं तदभिधानशीलां परमार्गमित्रागिनीम् । द्रव्याग नुयोगानामपि पारम्पर्गेण निःश्रेयसप्रगोजनत्वात् । तथा गगां गुरनर- तिरश्चां विचित्रामु भाषासु परिणतां तन्मयतां गता सर्वभाषापरिणताम् । एकरूपापि हि भगवतोऽर्भमागभीभाषा वाग्दिविमुक्तवारिवदाश्रयानुन्- पतया परिणमति । यदाह-'देवा देवी नग नाग गवगवापि गाव- रीम् । तिर्यश्चोऽपि हि तैरेची मेनिरे भगवद्गिरम् ॥' न सेवंविधभुवना- द्भुतमतिशयमन्तरेण युगपदनेकसत्त्वोपकारः शक्यः कर्तुम् ॥ अथ प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यहं प्रयोजनं वक्तुं तत्प्रस्तावनामाह- शब्दानुगासनेऽस्माभिः साध्यो वाचो विवेचिताः । तासामिदानी काव्यत्वं यथावदनुशिष्यते ॥ २॥ शब्दानुशासने 'सिद्धहेमचन्द्राभिधाने' । विवेचिता अमाध्वीभ्यो वाग्भ्यः पृथकृताः । इदानीं शब्दानुशासनादनन्तरं तामां वाचां काञ्चलं काव्यीभावो यथावत्तात्त्विकेन रूपेणानुशिष्यते । वाचां हि साधुत्वे नि- श्चिते सुकरः काव्योपदेश. । अनेन शब्दानुशासन-काव्यानुशासनयोरेक- कर्तृकत्वं चाह । अत एव हि प्रायोगिकमन्यैरिव नारप्यते । शब्दानुगास- नेनैव चरितार्थत्वात् ॥ प्रयोजनमुपत्ता अभिधेयप्रयोजनमाह- । ५।५ यगसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च । - चिनुय । ना । इहानुचोगश्चतुर्था । सावरणकरणपर्नयागनितह- पात् । तत्राद्यत्व सन्यग्ज्ञानदर्शनपवित्रिवे नवर्भानुपादानावीतकननिर्जरारूपे तपसी प्रतिपाद्ये इति सर्वकर्मविनोक्षलक्षणनोक्षपरत्वात्परमार्थाभिधायित्वं प्रतीत- मेव । शेषाणां तु पारम्पण द्रव्यत्स चोपायत्वेन प्रधानतया विषनितत्वालवानुनी- दावुपदेशः । तथा हि लेन दुर्णचतिरस्कारात्स्यावादाचीनं सकलमावाना- ने । चेतनाचेतनस्पसजलद्रव्याणां योनयक्षेने सुरादीनां सर्वमानायूपि चन्द्रायुरागाइयक्ष निधीयन्ते इत्यायुरा योजना वृनं प्रयते। इसवदान- * मक्रियाकारित्वलक्षण वलतत्त्वनिरूपणेन .

·- तोकोता अविर्भ जनम । गवाह- 'पना ननयोगात्निी पतिभा मता। तन्नुपाणना जीवनानिपुण कवि । तरा कर्म स्मृतं कानम् ।। इति । सयो रसास्वादनमा निरन्तवेद्यान्तरा नलास्वादसशी प्रीतिरानन्दः। इदं सर्वप्रयोजनोपनिषद्भूतं कवितह्दययोः कालप्रयोजनम् । यातु कवरेव । यत इयति संसारे चिरातीता जप्यच यावत्कालिदासादयः स- हदयै. स्तूयन्ते कवयः । प्रभुतुल्येभ्य शब्दप्रधानेभ्यो दागमादिशा- तेन्यो मिमसंमितेभ्योऽर्थप्रधानेभ्यः पुराणप्रकरणादिभ्यश्च शब्दार्थयोर्गु- भावे न रसप्राधान्ये च विलक्षणं काव्यं कान्तेव सरसतापादनेन सं. मुखीकृत्य 'रामादिवर्तितव्यं न रावणादिवत्' इत्युपदिशतीति सहृदयानां प्रयोजनम् । तथा चोक्तं हृदयदर्पणे- क्यनेन वैराग्योत्पत्तिहेतुत्वादमल्यापा. परमपुरुषार्थाभिधायक्वं परम्परयालीति ।। सर्वप्रयोजनोपनिषद्भूतमिति । यशोव्युत्पत्तिफल्वेऽपि पर्यन्ते सर्वत्रानन्दत्यैव साध्यत्वात् । तथा हि । वेलावरमापि प्रीतिरेव सपाया । पदाह-कीर्ति खर्ग- फलामाहुः' इलादि । श्रोतृषा व्युत्पत्तिर्यमप्यक्ति, तथापि तन प्रीतिरेव प्रधानम् । सन्यथा प्रमुखमतेभ्यो वेदादिभ्यो नित्तनितेभ्यक्षेतिहासादिभ्यः कोऽत्व काव्यरूपस व्युत्पत्तिहेतो यामितत्वलक्षणो विशेष इति । चतुर्वर्गव्युत्पत्तिरपि चानन्द एव पार्थति(न्ति) मुख्याल निति ॥ कविसहदययोरिति । यः काव्यं कुरुते स कविः। यत्त्य तु काव्यानुशीलनास्पासवशाशदीभूते मनोनुकुरे वर्णनोवतन्मचीभव. नायोग्यतासहदयसंवादभार त सहदयः । वायतत्वलक्षपूर्वावस्यापेक्षया कवि. शब्दनिदेश। यत:-क्वेरपि भावकारस्थावानेव रखादः पयते, पृथगेव हि कवि- त्वालावरत्वम् । पदाह-'सरखलातत्व विखयाल्य विजयते' इति ॥ यश- स्त्विति । यदाह-स्मरसदनादिभ्यो भूता न कीर्तिरनभरो भवति बदलो संरशापि प्रति तक्ष्ये । तदलमनल पाच पवेत समाहितो जगति सकले बासादीनां विलोक्य पर यश ॥' कवेरेवेति । न तु सहदयस ॥ प्रभुतुल्येभ्य रति । पर्तव्यनिदानलाहमानपरमायेभ्यः ।। मित्रलंमितेभ्य इति । ससे वृत्तममुप्न वनप इत्येव दुटियुसनमलसंवन्धप्रस्टनकारिभ्यः ।। उपदिशतीति । अप्रयासेन शिक्ष्यति । व्युत्पत्ति रोतीति यावत् । अयमनिपाय:-ये शालेतिहासे. भ्योऽस्म्धन्दुत्पत्तयोऽथ वावश्यव्युत्रायाः प्रजातपादनयोग्यतान्ता .

·४ काव्यमाला। 'शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शान पृथग्विदुः । अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः । द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये कामगीर्भवेत् ॥ इति । धनमनैकान्तिकं व्यवहारकौशलं गासेभ्योऽप्यन निवारणं प्रकारान्तरे. णापीति न काव्यप्रयोजनतयास्माभिरुक्तम् ॥ प्रयोजनमुक्त्वा काव्यस्य कारणमाह- प्रतिभास्य हेतुः। प्रतिभा नवनवोल्लेखशालिनी प्रज्ञा । अस्य काव्यस्य । इदं प्रधानं कार- णम् । व्युत्पत्त्यभ्यासौ तु प्रतिभाया एव संस्कारकाविति वक्ष्यते ॥ सा च सहजीपाधिकी चेति द्विधा । तत्र सहजामाह- सावरणक्षयोपशममात्रात्सहजा ॥ सवितुरिव प्रकाशस्वभावस्यात्मनोऽपटलमिव ज्ञानावरणीयाद्याचरणं तस्योदितस्य क्षयेऽनुदितस्योपशमे च य. प्रकाशाविर्भावः सा सहजा प्र- पुत्रप्रायास्तेपा जायासमितत्वेन परमप्रीतिकारिण. काव्यात् [स]दृदयानुप्रवेशमुसेन चतुर्वर्णोपायव्युत्पत्तिराधेया । हृदयानुप्रवेशश्च रसास्वादमय एवासवरसश्चतुर्वर्गोपाय- व्युत्पत्तिनान्तरीयकविभावादिसयोगप्रसादोऽपनत इत्येव रसोचितविभावाद्युपनिवन्धे रसास्वादवैवस्य(श्योमेव स्वरसभाविन्या व्युत्पत्ती प्रयोजकमिति प्रीतिरेव व्युत्पत्तेः प्रयोजिकेत्यर्थः । ननु-~'चरा वाल्येडिस्ता(३) तरुणिमनि यूनः परिणतावपी- प्सामो वृद्धान्परिणयविधिस्तु स्थितिरियम् । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिद न नो गोत्रेयु त्रिः कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥' इत्यादिकाव्यमसदुपदेशक दृदयते । व्युत्पत्तिरपि च तस्मात्तादग्विषया संभाव्यते। ततश्च तदनुपदेश्यमित्यायातम् । सत्यम् । अस्त्ययमुपदेशः । किं तु निषेध्यत्वेन, न विधेयत्वेन । य एवविधा विधयः परस्त्रीय पुसां सभवन्ति तानवबुध्य परिहरेदिति कवीनां भावः । एवमानन्दयशश्चतुर्वगोंपाय- व्युत्पत्तीना काव्यप्रयोजनतामसाधारणी प्रतिपाद्य यत् कैश्चित् 'श्रीहर्षादेर्धावकादीना- मिव धनं राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानमित्यादेमयूरादीनामिवानर्थनिवारण च' प्रयो- जनत्रयमुपन्यस्तम्, तत्प्रतिक्षिपति-धनमनैकान्तिकमिति । न हि काव्यानं भवत्येवेत्यनैकान्तिकमित्यर्थः । तथा चाह-'उपशमफलाद्विद्यावीजात्फल धनमिच्छतो भवति विफलो यद्यायासस्तदन किमद्भुतम् । न नियतफला कर्तुर्भावा. फलान्तरमी. शते जनयति खल ब्रीदेवीज न जातु यवाङ्करम् ॥' इति ॥ शास्त्रेभ्य इति । चाण- ·..-:मानिनिभानाकि गुणभून : -मानम || गवारीपाधिसी। नारदेवनानुगादिपभोपाभिकी प्रतिभा । इयमप्यावरणक्षयोपगम- निमित्व । टोपाभिनिवपनत्वात्तु औपाभिकीसुनते ॥ सा नेय द्विधापि प्रतिभा- व्युत्पत्त्यभ्यासाभ्यां संस्कार्या । व्युत्तत्त्यन्यानो यक्ष्यमानी ताभ्यां संस्करणीया । अत एव न तो बाबत्त्य साक्षात्कारणं प्रतिभोपकारिणी तु भवतः । हन्येते हि प्रतिभाही- नस्य विफलौ व्युत्पत्त्यन्यातौ ॥ व्युत्पत्ति बनक्ति- लोकशास्त्रकाव्येषु निपुणता व्युत्पत्तिः । लोके सावरजजमात्मके लोकवृत्ते च शालेषु शब्दच्छन्दोनुशासनाभि- धानकोशश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमतर्कनाट्यार्थकामयोगादिग्रन्थेषु का- पचादिप्रणीतेभ्यः ॥ प्रकारान्तरेणापीति । मनानानादिना ॥ लोके इति । इह लोकशब्देन स्थावरजामात्मको लोक्तयवहारयाभिधीयत इत्यर्थ.स न देशाला- दिभेदादनेकप्रकार. प्रतिब्बलयात् रसदोषे प्रपपयिष्यते ॥ शब्देत्यादि । शब्दा. नुशासनं ब्यारनं ततो हि शब्दादि.।तपुज्य यथा-'द्विगुरपि सहन्तोऽह गृहे च ने सततनत्यचीभाव.तसुस्प नं धारय येनाई या बहुव्रीहिः ॥' छन्दोनुशासन छन्दोपिचितिः । काव्यानासाइत्तपरिसानेऽपि हि मात्रात्तादौ तत एव निधयः । तभेपुष्य यया-'उद्भिही च तहतौ वाहवरजोगुस्नो भवेद्यदि क्षिती श्रीजिनेन्द्रशा- सनम् ॥ अभिधानकोशो नाममाला। ततो हि पदार्थनिश्चयः । अपूर्वाभिधान. लाभार्थत्वं प्रयुक्तमभिधानकोशलाप्रयुतस्याप्रयोज्यत्वात् । यदि तर्हि प्रयुक प्रयु- यते मिनितिपदल सादग्धार्थत्वमादितम्, तत्र सामान्येनार्थगति भवति । यथा नीचीदाब्देन जपन्दनायरच्यते इति क्वचिनिधयः रियाः पुत्पस वेति संशयः । 'नोविरानन्यन नगर्या अपना पासस' इति नाममालाप्रतीक्मपदिश्यते इति ॥ पौरपेयवचन श्रुतिः। था-शहाप्तरा पुरूरवसमैड चक्ने ।' तनै पुर्व यथा-'चन्द्राधः समभवद्भगवानरेन्द्रमाय पुरुरवसमैल्मसातत्त्व(सूत) । ।

·८ काव्यमाला। - । अभ्यासं व्याचष्टे- काव्यविच्छिक्षया पुनः पुनः प्रत्तिरभ्यासः । काव्यं कर्तु जानन्ति विचाग्यन्ति वागे ते कागवितः कविसहदयाः । वेत्तेविन्तेश्चावृत्त्या रूपम् । तेषां शिक्षया वक्ष्यमाणलक्षणया काव्य एवं पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरभ्यासः। अभ्याससंस्कृता हि प्रतिभा काव्यामृतकाम- धेनुर्भवति । यदाहुः--'अभ्यासो हि कर्मसु कौशलमावहति । नहि सकृन्नि- पतितमात्रेणोदबिन्दुरपि ग्रावणि निम्नतामादधीति गिक्षयेत्युक्तम्' इनि ॥ शिक्षां लक्षयति- सतोऽप्यनिवन्धोऽसतोऽपि निवन्धो नियमग्छायाद्युपजीवना- दयश्च शिक्षाः। सतोऽपि जातिद्रव्यगुणक्रियादेरनिवन्धनम्, असतोऽपि जात्यादेरेव निव- न्धनम्, नियमोऽतिप्रसक्तस्य जात्यादेरेवैकवावधारणम् , छायायाः प्रतिवि- म्बकल्पतया आलेख्यप्रख्यतया तुल्यदेहितुल्यतया परपुरप्रवेशप्रतिमतया - गुरु. कवे ॥' इति ॥ छायाया इति । डायाचा अर्यादयस्य । तदुपजीवन क्वचि- त्प्रतिविम्बतुल्यतया । यथा-'ते पाण्डवाः पशुपतेरलिनीलमासः कण्ठप्रदेगघटिता. फणिन स्फुरन्तः । चन्द्रामृताशुकणसेकसुखप्रटवेरकररिव विराजति कालकूट ॥' यथा च-'जयन्ति नीलकण्ठस्य नीला. कण्ठे महाहय । गलगहान्बुसतितकाल- कूटाकुरा इव ॥ यदाह-'अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र । तदपरमा- धविभेद काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥' क्वचिदालेख्यप्रख्यतया । तत्रैवाथै यथा- 'जयन्ति धवलव्यालाः शभोटावलम्बिनः । गलगदाम्बुसंतिक्तचन्दकन्दाकुरा इव ॥' यदाह-'कियतापि वस्तुसंस्कारकर्मणा वतु भिनवहाति । तत्कथितमयंचतुरैराले- ख्यप्रख्यमिति काव्यम् ॥' क्वचित्तुत्वदेहितुत्यतया । यथा-'अवीनादी कृत्वा भ. वति तुग्गो यावदववि. पशुधन्यत्तावत्प्रतिवसति यो जीवति मुखम् । अनीपा निर्माण किमपि तदभुद्धकरिणा वनं वा क्षोणीभृद्भवनमय वा येन शरणम् ॥' अत्रार्थे-'प्रति- गृहमुपलायामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्थिता पूजिताश्च । स्फुरति ह नु मणीनां कि तु तद्धाम येन नितिपतिभवने वा खाकरे वा निवास. ॥ यदाह-'विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिनितान्तसादृश्यात् । तत्तुल्य देहितुल्य काव्य वनन्ति मुधियोऽपि ।' कचित्परपुरप्रवेशप्रतिमतया । यया-'यत्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वील्यान्वर १. 'कल्पतया' इति मूलपुन्तके उपलभ्यते. - ·. , । --.:-... . 11.-.".-"------ PP :-- यो जानानि पुनम्बयामा मम न्याला नया संग- म.] -11-1.fntf-ना--- उन्ममरीगर को जानानि पुनस्यामा मम न्याला न वा नगमः ।। ५.::ोरीन या-'नतादेव मनिन. ग्नि माीयो चार मामलम- । नदिदाम 37 मिन्दोः नितानशफलस्य च को विशेषः । मान-'तनाव मशिन. स्फुन्नि महीयो गा पपि मास्तिर निसाभि पुनयिनितानगपाजाभिरिन्दोः सितानगरलस्य यो विशेषः॥ पादप्रयोपनीपन था-'जरण्ये निर्जने रामायन्तवन्मनि सारसे । न्यासापरावने चैय दिव्या समपति चिा ॥' च्या नोतरा. -'तन्वनी यदि लभ्येत दिव्या समपति मिया ॥' पादचतुचोपजीय- ने तु परिपूर्ण चमिति न तलिदिश्यते ॥ आदिनापात्परदेशोपजीवनम् । बधा-नाश्य पदनार्याप्तापत्तप्रीतिरय मयि । मांनोपयोग कुर्वीत पथ खुद हितो जन ॥' यथा च-'कोपान्मानिनि कि स्फरत्यतितरा शोभाधरतेऽधरः कि पा चुम्पन्कारणाद्दपि तनोचिोषिकारादयम् । तत्त्व शुरुमुगन्धिमाहितरस ग्धि भजखादरान्मुग्धे मांसरस पमिति तया गाढ समालिदित ॥' उत्यु- पजीवन यथा--'जरद्वन्दू सरसक्दलीकाण्डसनावाचारी' इति । यथा -- स्द्र क्दरकन्दलयो सवाश्रोनि. सवाश्रोनि. सि(शिलाफलक्सोदरसनिवेशा । वक्षः स्तनद्वितयतादितकुम्भशोभ समाचार शशिनच मुख मृगास्या ।' उत्तयोर्य- थान्तरसमान्ता न प्रत्यभिनयते वदत्ते च (1) ॥ नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति । यदित्य क्थयन्ति-'पुस. कालरातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यते । अपि पुत्रेषु पौत्रपु २ ·काव्यमाला। चोपजीवनम् , आदिशब्दात्पदपादादीनां च काव्यान्तराद्यथौचित्यमुप- जीवनम् । पुनरादिपदात्समस्यापूरणाद्याः शिक्षाः । तत्र इति। . वाक्चौर्य न विशीर्यते ॥' इत्याशङ्कयाह-यथौचित्यमिति । अयमप्रसिद्ध. प्रसिद्धि- मानहम् , अयमप्रतिष्ठ प्रतिष्ठावानहम् , अप्रक्रान्तमिदम् अस्य संविधानक प्रक्रान्तम् मम, गुडूचीवचनोऽय मृद्वीकावचनोऽहम् , अनाहतभापाविशेषोऽयम् आहतभापावि- शेपोऽहम् , प्रशान्तमातृकमिद देशान्तरकर्तृकमिदम् , उत्सन्ननिवन्धनमूलमिद म्लेच्छि- तकोपनिबद्ध मिदम्, इत्येवमादिभि कारणे. शब्दहरणार्थहरणे चाभिरमेत्येवन्ति- मुन्दरी (?) । आहुश्च-'नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचौरो वणिग्जन । स नन्दति विना वाच्य यो जानाति निगुहितुम् ॥ उत्पादक कवि कश्चित्कश्चित्तु परिवर्तकः । आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा मवर्धकोऽपरः ॥ शब्दार्थोक्तिघु य. पश्ये दिह किचन नूतनम् । उल्लिखेर्तिकचन प्राच्य दृश्यता स महाकवि ॥' समस्यापूरणाद्या तत्र पादसमस्या यथा-'मृगासिह पलायते' इति, 'समुद्रालिकच्छिते' इति चैतौ चतुर्थी पादौ । यथाक्रममन्यत्पादत्रय यथा-'मदमन्थरमातङ्गकुम्भपाटनलम्पट. । देवे पराड्मुसे कष्ट मृगासिहः पलायते ॥' 'सीतासमागमोत्कण्ठाकान्ताकृष्टधन्वनः । राघवस्य शराशार समुद्राद्धूलिकच्छिते ॥ ॥ पादद्वयसमस्या यथा-'चव्यचित्र- कनागर , 'लङ्काया रावणो हत.' इति द्वितीयचतुर्थो पादौ । प्रथमतृतीयौ तु-'मुमूर्षों हि तवाद्यापि चव्यचित्रकनागरैः । स्मर नारायण येन लवायां रावणो हतः॥ "किमपि कि मिह दृष्ट स्थानमस्ति श्रुत वा ब्रजति दिनकरोऽय यत्र नास्त कदाचित् । भ्रमति विहगसार्यानित्थमापृच्छ्यमानो रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः ॥' यथा च-'जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती घनकपिलजटान्तर्धान्तगहाजलौघ । अविदितमृगचिद्रामिन्दुलेसा दधानो परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ट. पिनाकी ॥' यथा च-'गुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोजसण्ड त्यजति मुदमुलक प्रीतिमांश्चकवाकः । उद- यमहिमरश्मिीति शीतांशुरस्त हतविधिललिताना ही विचित्रो विपाकः ॥ इति वृत्तत्र. यात्प्रयमद्वितीयचतुर्यपादनयगमस्यायास्तृतीयपादेन पूरण यथा--'किमपि किमिह दृष्टं मानस्ति श्रुत वा धनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः । निवराति ग पिनाने यत्र यायात्तदम्मिन् हतविधिललिताना ही विचित्रो विपाकः॥ आ. धरणादास्यायंशून्यत्ताभ्यायो यथा---'आनन्दसदोहपदारविन्दकुन्देन्दुकन्दोदित- विन्द्वान्दम । इन्दिन्दिगन्दोलितमन्दमन्दनिष्पन्दनन्दन्मकरन्दन्दम् ॥' पुगतनयत्तेत्र गदागन्याभ्यागी यथा-'वागर्थाविव रावृत्ती वागर्यप्रतिपत्तये। जगत. पितरी चन्दे पावनीपाने । 'वाण्याविव मंगृती वाण्यप्रतिपत्तगे । जगतो जनकी वन्दै दावामीगिरी ।' एव महाकाव्यायचर्वणपरकत काव्यपाटाद्या शिक्षा अप्पा । कि 'चामध्य प्रतिमाभ्यागो भकिविद्वकया पश्रुतता । म्मृतिदानमनिरन ·काव्यानुशासनम् । ११ सतोऽपि सामान्यस्यानिवन्धो यशा-~-मालत्या वसन्ते, पुप्पफलस्य चन्दनद्रुमेपु, फलस्साशोकेषु । द्रव्यस्य यथा-कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्योत्सायाः, शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य । गुणस्य यथा--कुन्दकुमलानां कामिदन्तानां च रक्तत्वस्य, कमलमुकुलप्रभृतेश्च हरितत्वस्य, प्रियजुपुष्पाणां तु पीतत्वस्य । क्रियाया यथा-दिवा नीलोत्पलाना विकासस्य, निशा- निमित्तस्य शेफालिकाकुसुमानां विसंसस्य च ।। असतोऽपि सामान्यस्य निबन्धो यथा-~-नदीपु पद्मनीलोत्पलानाम्, ज- , मातरोऽयौ फरिवल ।। इति । मालत्या वसन्त इति । 'अनिवन्ध' इति पूर्वलात्प्रत्येकमभितबध्यते । मालत्या वसन्तेऽनिवन्धो यथा-'मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसपदाम् । नाचर्य जातिहीनस्य कप सुमनसः प्रियः(या) ॥' पुष्पफलस्य जन्दनहमेष्वनिवन्धो यथा-'ययपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहित.। निजवपुषैव परेषा तथापि ततापमपनयति ॥' फलस्याशोकेष्वनिवन्धो यथा-'दैवा- यत्ते हि फले कि कियतामेकमत्र तु वदामः । नाशोकस किसलयैशान्तरपाठवा. स्तुल्या. ॥ कृष्णपक्षे ज्योत्साया अनिवन्धो यथा---'ददृशाते जनैतत्र यात्रायां सफुतूहलै । बलभद्रप्रलम्बनौ पक्षाविव तितातितौ ॥' शुक्लपक्षेऽन्धकारत्यानिबन्धो यथा---'मासि माति समा ज्योल्ला पक्षयोः कृष्णशुरुयोः । तत्रैक शुक्लता चातो यश' पुप्पैरवाप्यते ॥' फुन्दकुमलाना का मिदन्तानां च रक्तत्वत्यानिवन्धो यथा--'योतितान्तःप्रभैः कुन्दकुझलाप्रदत्त लितः । तपितेवाभवत्त शुद्धवर्णा सरखती ॥' कमलमुकुलानां हरितत्वत्यानिवन्धो चथा-~-'उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुल- भ्रान्तिस्पृशा दृष्ट्या मना लावणसैन्धवेत(म्भ)ति महीनुद्यच्छतो हेलया। तत्कालाकु- ल्देवदानवनुतैरुत्तालकोलाहल शौरेरादिवराहलीलमवतादभ्रलिहान वपुः ॥' प्रियदु- पुष्पाणा पीतत्वत्यानिवन्धो चया---'प्रियश्याममम्भोधि()रन्त्रीणा लनमण्डलम् । अरस्तुमिव खच्छा. तुते मौक्तिकसपद' ३' दिवा नीलोत्पलाना विकासलानिबन्धी चया-'सालिरूप परमतितागुरुणाभिराम रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रपिम्थे । जातः पुनर्विक्सनावसरोऽयमस्येत्युक्त्वा सखी कुवलयं भवणे चकार ।' निशानिमित्तत्य शेफालिवाकुनुमानां विखसस्थानिवन्धो यथा-वहिप्रयोगे रिपोलधोपदग्वालि पत्त दिवस सवित्रा । एतीव दुरा शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पवाष्पैः ।।' नदीप्पित्यादि । 'निवन्ध. इति प्रत्येकमभिसवध्यते। तत्र नदीषु पम निवन्धी यथा---'दीपोंर्वन्बहु मदकल पूजित सारसाना प्रत्यूषेषु स्फुटितरमलानोदमैत्री. फपार सीणा हरति सुरतग्लानिमानुकूल तिप्रानान पिनन व प्रार्थना.

·मनमानेऽपि मादीनामा, 1 14 नमा---गगि मुग्गिा, सीमे गोमा भोपालारे । गण गणा-या , . पानी काग, कोशागगगो मftir TE नन्धितापान, स्वामिना निगि मिजनमानण" , भादसार ॥' मोलोनि - retir. नित गरिने रागोरी ।की गो Traft- गोगाजर-नादानम् THE HIो हगाो ना...'11. मोहन भोगी नो मनोमनी भामिको ' पीके nitings भीम गम् । हेला-बोगिमारामगिरिलायोनी Tat. नदी गणित मीनिमि ॥ NT ATपने गाने -नागा सोनाम- राम' मागास(TIT) | गापा गरिमान राशेरेगा. गंग जीमूतमना ॥' मानि नया-नीलामरिका लागि मोगमुरूमकारशीहर- विमनिटातारेगु । आलोकयनित गरी मनाला. गानन्दमा प्यार मगरनार्थ । रामगो मुशिप्रा यथा--'तनुमा दा कम गालग रणनगर- मात्रगित । विना बालकदमी मुष्टिप्राय तग. कुरुते ।। मूनीभेवा यथा---'लिहिते कारागारे तमन र मूनीमुगाप्रनि । मरिच निमीस्विनयने तथापि रकान्तानन व्यक्तम् ॥' गोल्माया कुम्भोपगायनादि यथा-'शा दारितत होदरदलपोत - श्रिय विभूती येय मीकिकदामगुम्फनविषयोग्यवि प्रागभूत् । उत्सेच्या(स्या) कलशीभिर मलिपुटाया मृणालादुर पातव्या च शशिन्यमुग्वविभो सा वर्तते च. न्द्रिका ।' यशरा शाहय यथा-'क्षेम लोकोऽपि ना३ असितमयिकल चापा संघ गृत्तिमध्ये क्षीराधिममाः स्फुटमय च वय कोऽयमीहरप्रकार । इत्य दिगिभत्ति- रोव क्षतविसरतया मामलस्त्वयशोभिः स्तोकावस्थानदु म्यैत्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः ॥' हासत्य यथा-'अहहासच्छलेनात्या पक्ष्य फेनीघपाण्डरा. । जगत्क्षय इवापीता क्षरन्ति क्षीरसागरा॥' अयशमः कार्य यथा-'प्रसरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसचलिता. प्रतिदिशमिव मालतीमाला ॥' पापस्य यथा-'उत्खातनिर्मलकृपाणमयूबलेसाश्यामायिता तनुरभुद्दशकवरस्य । सद्य:- प्रकोपकृत केशववशनाशसकल्पसजनितपापमलोमसेव ॥' कोवस्य रकत्व यथा---'आ- स्थानकुहिमतलप्रतिविम्वितेन कोपप्रभाप्रसरपाटलविग्रहेण । भौमेन मूर्छितरसातलकु- विभाजा भूमिश्चचाल चलनोदरवर्तिनेव ॥' अनुरागस्य यथा--'गुणानुरागमिश्रेण चशसा तब सर्पता । दिग्वधूना मुखे जातमकस्लादर्वकुटुमम् ॥' चकोरेयु चन्द्रिका- ·: + . -::--- -..----- -:. '- w- - . । :: :: ::--'iozhiya. . -- " ... | rim OFET PRINT PATim नामाग int.: 1.71 काम मात्र ht:- HTTER दिनुहोला । मिल मानिनोन मानविदापाला: RTI मशान । मानि नेमजितिनाक्षि मेधापनदिनपिनाधिपति' पुराना राय चा-पुप प्रभागेपनि पापाफर प्रामुटपिटमम्मम् । ततोऽगनीदिन- दा सम्पानातीपरम मितम् ॥' मेघाना शागतंय था-'मेपमेन रामेन पूनदिविमानराट् । मारे मोतीरेन रनरासिरियायनी ॥' मिलता चसन्न एर । यथा---'यमन्ते भीतभीतेन बोकिन यने रनम् । अन्तलगता पनाः श्रोतुरामा वोरियता. ॥' मयूरगृत्वगीते वरिष यया-मण्डलीकृत्य पनि पटमधुरनीतिमि । फलापिन प्रनृत्यन्ति काले जीमूनमालिनि ।' एणनील्यो- सय यथा-'नी तृर्ण पोऽप्यनुसनपुलिना दाक्षिणात्या नाभि समुत्तीणा वर्षा- मुभयतटया पद्धवानीरहारा । तटे सापलो खसलिलनिवहो भाति नौल' स यस्या प्रिन्यासे पीने एलित व धन केशपाश नुकेदया ॥' कृष्णहरितयोरक्य यथा-'मरकतमश च चानुन स्फटिकरिताविमल च जादवम् । तदुभयमुदक १. 'रलाना' मृलपाठ समीचीन', 'सामान्योपादाने इत्युपकमात् ·१४ काव्यमाला। कृष्णश्यामयोः पीतरक्तयोः शुक्लगौरयोः, चन्द्रे शशमृगयोः, कामकेतने मकरमत्स्ययोः, अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नयोश्चन्द्रयोः, द्वादशानामप्यादित्यानाम्, नारायणदामोदरविष्णुमाधवकूर्मादेः, कमलासंपदोः, नागसर्पयोः, क्षीरक्षार- पुनातु वो हरिहरयोरिव सगत वपु. ॥' कृष्णश्यामयोरक्य यथा-'एतत्सुन्दर नन्दन शशिमणि स्निग्धालवालद्रुम मन्दाकिन्यभिपिक्ताक्तिकशिले मेरोतटे नन्दति । यत्र श्यामनिशासु मुश्चति मिलन्मन्दप्रदोपानिलामुद्दामामरयोपितामभिरत कल्पद्रुम- श्चन्द्रिकाम् ॥' पीतरक्तयोरेक्य यथा-'लेख्यया विमलविद्रुममासा संतत तिमिर- मिन्दुरुदासे । दष्ट्रया कनकमपिगड्या मण्डल भुव इवादिवराहः ॥ शुक्लगारयो- रैक्य यथा-'कैलासगौर वृपमारुरुक्षो. पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किकरमष्टमूर्ते. कुम्भोदर नाम निकुम्भमित्रम् ।।' एव वर्णान्तरेष्वपि । चन्द्रे शशमृग- योरैक्य यथा--'मा में शशाङ्क मम सीधुनि शास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर कि विभेपि । प्रायो विदग्धवनिता नवसगमेपु पुसा मनः प्रचलयन्ति किमत्र चि. त्रम् ॥' यथा च-'अड्वाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छन. । केसरी निनुरक्षिप्तमृ- गपुगो(यूथों) मृगाविप. ॥' कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्य यथा--'चाप पुष्पमयं गृहाण मकर केतुः समुत्थीयता चैते लक्ष्यभिदश्च पञ्च विशिसा. पाणी पुन सन्तु ते । दग्धा कापि तवाकृते प्रतिकृति कामोऽसि कि गृहसे रुप दर्शय नान शकरभय सर्वे वय वैष्णवा ॥ यथा च-'मा(मी)नध्वत(ज)स्त्वमति नो(2) नव(2)- पुष्पधन्वा केलिप्रकाश तव मन्मथता तथापि । इत्थ त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः कान्ताजनस्य जननाथ चिरं प्रलापः ॥' यथा च-'आपातमारतविलोडितसिन्धुनायो हाकारभीतपरिवर्तितमत्स्यचिह्नम् । उल्लङ्घय यादवमहोदधिभीमवेल द्रोणाचल पव- नसूनुरिवोद्वरामि ॥' अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पनयोश्चन्द्रयोरैक्य यथा-'वन्द्या विश्व- सजो युगादिगुरवः स्वायभुवा सप्त ये तत्रानिर्दिवि सदधे नयनज ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् । एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिर्देवस्य शभोः कला शेपाभ्योऽमृतमामु. वन्ति च सदा स्वाहाखवाजीविनः ॥ यथा च-'यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदय वारि- विरपामुपाधिस्तत्राय जयति जनिकर्तु प्रकृतिता। अय क. सवन्धो यदनुहरते तस्य कुमुद विशुद्धा शुद्धाना ध्रुवमनभिसधिप्रणयिनः ॥' द्वादशानामप्यादित्यानामै- क्य यथा-'यस्यायोऽवस्तथोपर्युपरि निरवधि भ्राम्यते विश्वमवैरावृत्तालातलीला रचयति रयतो मण्डल चण्डधान्न । सोऽव्यादुत्तप्तकातखरसरलशरस्पर्विभिर्धामदण्डै- रुदण्डै. प्रापयन्व प्रचुरतरतम स्तोममस्त समस्तम् ॥' नारायणादेरैक्य कमलासपदोश्च यथा--'येन बस्तमनोभवेन पलिजित्काय पुरात्रीकृतो यो गङ्गा च दधेऽन्यकक्षयकरो यो वहिपत्रप्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्य च नामामराः सोऽत्र्यादष्ट- जरवलयत्वा सर्वदोमाधवः ॥' यथा च-दोर्मन्दीरितमन्दरेण जलधेरत्या- ·काव्यानुशासनम् । १५ समुद्रयोः, सागरसमुद्रयोः, दैत्यदानवासुराणा चैत्यम् । तथा चक्षुरादे- रनेकवणोंपवर्णनम् , वहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम्, कामस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं चेत्यादि । पिता चा खच चा भूत्वा क्मठ पुराणककुदन्यत्तामुदस्तम्भयन् । ता लक्ष्मी पुरुषो. तम. पुनरसी लोलाश्चितभूल्तानिर्देशै समवीवित्प्रणयिना गेहेषु दोष्णि क्षि- तिम् ॥' नागसर्पयोरैक्य यथा-'हे नागराज बहुमत्य नितम्बभागं भोगेन गाढ- मभिवष्य मन्दरादे । सोटा विषय वृषवाहनयोगलीन पर्चयन्धनविधेतव कोऽति- भार ॥' क्षीरसारसमुद्रयोक्य यथा-'शेता हरिर्भवतु रत्नमनन्तमन्तर्लफ्नीप्रसूति- रिति नो विवदामहेऽहो । हादूरदूरसपचा()तृषितस्य जन्तोः किं त्वति तिक्तप- यस स मरोजघन्यः ॥ सागरमहासमुद्रचोक्य यथा-'रगत्तरभूम तर्जयन्तीमि- वापगा । स ददर्श पुरो गहा सप्तसागरवाभाम् ॥' दैत्यदानवालुराणामिति । हिरण्याक्षहिरण्यकशिपुप्रहादविरोचनवलिवाणादयो देया', विप्रचित्तिशवरनमुचि- पुलोमप्रभृतयो दानवा , लवचिक्षुर(स्त)पपर्वादयोऽसुरा , तेषामैक्यं यथा-'ज- चन्ति पाणासुरमौलिललिता दशात्यचूडानपिचक्रचुम्बिन. । सुरानुराधीशशिखान्तशा- चिनो भवच्छिदस्यम्बक्पादपासव ॥' यया ३-त शभुरासुरसुरागनिशल्यचारले. यूररतकिरणारणवाहुदण्डम् । पीतानलनदयिताकुचपत्रमा मीनध्वज जितजगत्रित जयेक ॥' चा च-'आनी त्यो हयग्रीव मुहद्वेदमन चस्य ता । प्रथयन्ति बल बातोः तितच्नन्मिता प्रिय ॥' यथा च हयग्रीव प्रति-'दानवाधिपते भूयो भुजोऽच कि न नीयते । सहायता एतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिपु ॥' क्या च-'म. रामुरनमाजेऽस्मिन्न च कोऽप्यन्ति मोऽमुर । यत्स्य नागनिनिप्पेपनीराजितनुर:- स्थलम् ॥' एक्मन्येऽपि भेदा अभ्यूद्या. ॥ चक्षुरादेरनेकवणापवर्णनमिति । चक्षुष जस्ता यथा-'तिटन्या जननपुरेऽपि सुदृशा नाय गृहमारले तमार मयि निहालमतनो वीजामृदु प्रेशति । रीनानन्धर रोल्सरर निपन्न तनान्तरे प्रेमार्दा दागिराउपाण्ठिमनुरोगा) गुफा पानच्या चा-'अय पथि गमधिन्वा रमाप्तोपगाये बतिचिददानिमार -- कः । पुरमदिगदयोरा मंपितीदर्शनीमा उचलचितगादा कोचर !' एप्पता चथा-'पादनवानकातिरानातली सार- नर सन्ताना । पंचायतो नरापदारता पाप्त पापिन्दननो'२.८... परमणिदीपाराशान् ॥' मित्राना सा-नानुस , - मापा पागोपादुपरि दिसनार रमापान । दम मदिन पान्दावनेनावरलानाम् ॥ शिरलोक-.. लयमानामरतिर पोटीरव " भवन । दाया: -

·No text on this page.

·काव्यानुशासनम् । १७ अलंकाराणां सामान्यलक्षणमाह- अङ्गाश्रिता अलंकाराः। रसस्यागिनो यदङ्गं शब्दार्थों तदाश्रिता अलंकाराः । तेषां च रसस्य सतः क्वचिदुपकारिणः क्वचिदनुपकारिणः । रसाभावे तु वाच्यवाचकवैचि- व्यमात्रपर्यवसिता भवन्ति ।। तत्र रसोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागयो तिनिर्वाहे निर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसो- पकारिणः। अलंकारा इति वर्तते । तत्परत्वं रसोपकारकत्वेनालंकारस्य प्रवेशः, न बाधकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन ॥ . न व्यवहिचते । तथा शब्दार्थयोर्माधुर्यादय इत्यर्थ ॥ अङ्गाश्रिता इति । चे स्वहिनि रसे भवन्ति ते गुणा । एष एवं गुणालकारविवेकः ॥ एतावता--'शौर्यादिसदशा गुणा , केयूरादितुत्या अलकारा.' इति विवेकमुक्त्वा 'सयोगसमवायाभ्यां शौर्यादीना- मन्ति भेद. । इह तूभयेपा समवायेन स्थितिरित्यभिधाय 'तत्लाइडरिकाप्रवाहेण गुणालकारभेद इति भामहविवरणे यद्भटोद्भटोऽभ्यधात्, तनिरत्तम् । तथा हि । कवितार. सदभेष्वलकारान्व्यस्यन्ति न्यस्यन्ति च न गुणान् । कृतीनामपोद्धाराहाराभ्या वाक्य दुष्यति पुष्यति वा। तत्र दाब्दालंकारापोद्धरणं यथा---'अलकृतजटाचक्र चारुचन्द्रमरीचिभिः । मृडानीदत्तदेहाधे नमाम परमे- श्वरम् ॥' यथा च-'सलकृतजटाचक तरुणेन्दुमरीचिभिः' इति । अर्यालकारापोद्धरण यथा-'दयामा स्मितासितसरोजहदा करागैरिन्दो विभूषयति वाल्मृणालकल्पः । मारे- मिरे रचयितु प्रतिम नार्यः कार्याणि नायतशोऽवसरे खजन्ति ।।' यथा च. श्यामा लितातितसरोजश राप्रेरिन्दो विभूश्यति फेलिचकोरलेहो' इति । मर्या- स्काराहरण यथा-नीलाइमरदनीति। यणच-नीलाइमरदिनपटलानि महेभनुक्का- कारतीक्रविधि मृगाक्षिसानी' इति । गुणानानपोद्धाराहारी तु न सभवत इति । तथा 'काव्यशोभाया' कर्तारो धर्मा गुणास्ततिशयहेतवस्त्पल्कारा.' ति वामनेन यो विवेक कृतः सोऽपि व्यभिचारी । तपाहि-'गतोऽत्तनकों भातीन्दुन्ति वाताव पक्षिण' इत्यादी प्रसादलेपत्तमतामाधुर्थसौकुमार्याविधीना गुणाना नद्भावेऽपि काव्यव्यवहाराप्रपत्ते' । 'अपि काचिच्छता वार्ता तलौनियविधाचिन । इतीव प्रष्णुमायाते तत्ला वर्षान्तनीक्षणे ॥' इत्यन्प्रेक्षात्कारमानादविवक्षितत्रिचतुरगुणका- बव्यवहारदर्शनात् । तलायथोक्त एप गुणाल शरविवेव श्रेयानिति । गुणाय वय ·१८ गया 'नालापानां वष्टि एगगि गो नेपानी रहस्सारगागीय सनसि मद कर्णान्तिकगन । करौ व्याधुन्वत्याः पिनगि रतिगमगार चयं तत्त्वान्गान्मधुकर हतास्तं मल कती ।। अत्र अमरस्वभावोक्तिरलंकारो रसपरत्वेनोपनिवडो रमोपकारी ॥ बाधकत्वेन यथा- 'सस्तः सग्दामगोभां त्यजति विरचितामाकुलः केगपागः क्षीवाया नूपुरौ न द्विगुणतरमिमौ क्रन्दतः पादलमौ । व्यस्तः कम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्या क्रीडन्त्याः पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभगानपेक्षम् ॥ अत्र पीडयेवेत्युत्प्रेक्षालंकारोजी संस्तदनुग्राहकश्चार्थश्लेषः करुणो- चितान् विभावानुभावान् संपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृतरसो- पकारी॥ ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपद्मा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव ॥" एवेति गुणवर्णनाध्याये विवेचयिष्यते ॥ चलापागामिति । शकुन्तलावलोकने ज- निताभिलापस्य दुष्यन्तस्योक्तिरियम् । किमियममनातीया न वा, स्वतन्त्रा परतन्त्रा वा, इति तत्त्वान्वेषणपरवशा वयमसंप्राप्ततत्समागमा. प्रतिहताभिलापा सप्रति मधुकर त्वमेव पूर्वोपार्जितपुण्यसमारो यदस्या वल्लभवृत्तान्तमाचरति । तथा हि । चलो वि- लासवशात्तरलावपाली पर्यन्तरूपौ यस्यास्ता दृष्टिं त्वत्स्पर्शनसंत्रासविधुरितनिजस्थि- तिमनवरत कम्पवती तया मुग्धतया शोभातिशयशालिनी प्रवातकम्पितनीलोत्प- लधिया स्पृशतीत्यस्माकमभिलापत. परिचुम्बनप्रवृत्ताना तरलनयनप्रान्तपरिचुम्बन- समयनयनस्पर्शविधानमुचितमत्रभवतानुष्टितमिति । कथमिव न सुकृती भवान् । तथा लोचनकुवलयस्पर्शपराङ्मुख. खजातिसमुचितकमलकोशनिलयनाभ्यासवशवर्णकु- हरानुप्रवेशाभिलाषेण तन्निकटवती मृदुप्रियकारि मधुरं खनसि शिजितमातनोषि तत्किलास्माक नयनप्रान्तचुम्बनाभिमुखीकृतकान्ताकर्णोपान्तनिविशिताननाना तदवसरो- ·काव्यानुशासनम् । वत्सराज- पुलहकलिखितसागरिकाप्रतिविम्बदर्शनाभिजाताभिलापस्य स्येयमुक्तिस्तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेषानुगृहीतोपमालंकारप्राधान्येन प्रस्तुतो रेसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिषया ॥ अगत्वेऽपि कालेऽवसरे प्रणं यथा-- 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुनं प्रारब्धजम्भा क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदना नारीमिवान्या ध्रुवं पश्यन्कोऽपि विपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥' अत्रोपमा तदनुग्राहकश्च श्लेष ईर्ष्याविप्रलम्भस्य भाविनश्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशायामुपनिबद्ध उपकारी । न त्वेवम् । यथा-- 'वाताहारतया जगद्विषधरैराधास्य निःशेषितं ते अत्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रनहिभि. । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैनीताः क्षयं लुब्धकै- दन्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥ चिताभिमताभिप्रायनिवेदनपरतया रहोत्तान्ताल्याननुचितमनुष्टितं भवतेति भवानेव ती । तथा नयनतारणोंपान्तखननन्यापूतोऽशङ्कितोपलव्धसुगन्धिमुखनिवासा- मोदात्तदधरपावनिवेशासकमतिर्दशनमयाद्विधूनितपानिपर वायान्तवनापूर्वक्मय. रोपविधो रतिविषये सुरतोपभोगत्याधररसाखादसारतया सर्वखमधररसपानमनुभ- वसोवलजलसपादनात्वमेव सुस्ती । किल रहोरत्तान्तात्यानेनागीकारितरतर- सायाः प्रथमनधरतानृतपाननलाभिर्विधेयनिति ॥ उद्दामोत्कलिकामिति । वास- वदत्तापरिएडीला नवमालिकालता प्रति न प्रफुल माधवी लता तु नपरिगृहीता प्रफुति तदर्शनापोन विपाटल्यात मुखमह देव्याः करिष्यानति पत्तराजोतिरि. यम् । उद्दामा यदय उद्गता पलिका यस्ता । उत्कलिकाथ रहरहिका' । क्षातलि. नेवायसरे पारधा लम्भाविकातो यथा क्षमा मन्मयतोऽवमर्दः । वसनोगमवमन्त- १. सभोगगृहाररूप' त्वर्थ.. २ विप्ररम्भरूपत्व' इलर्थ.. ३. 'भारम्भ इलयः ४. 'नीत क्षमिति प्रदानरे' इत्वर्थः ·२२ काव्यमाला। अत्र ह्युत्प्रेक्षायास्तद्भावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्त तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भरसोपकाराय ।। न त्वेवं यथा- 'न्यञ्चकुञ्चितमुत्सुकं हसितवत्साकृतमाकेकर व्यावृत्तं प्रसरत्प्रसादि मुकुलं सप्रेम कम्पं स्थिरम् । उछु प्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जत्तरङ्गोत्तरं चक्षुः साश्रु च वर्तते रसवशाटेकैकमन्यक्रियम् ॥ अत्र रावणस्य दृग्विशतौ वैचित्र्येण स्वभावोक्तिनिर्वाहितापि रसस्या- ङ्गत्वेन न योजितेति ॥ शब्दार्थयो. खरूपमाह- मुख्यगौणलक्ष्यव्यङ्गन्यार्थभेदान्मुख्यगौणलक्षकव्यञ्जकाः शब्दाः। मुख्यार्थविषयो मुख्यो गौणार्थविषयो गौणो लक्ष्यार्थविपयो लक्षको व्यङ्गयार्थविषयो व्यञ्जकः शब्द., विषयभेदाच्छब्दस्य भेटो न स्वाभा- विक इत्यर्थः ॥ मुख्यमर्थ लक्षयति- साक्षात्संकेतविपयो मुख्यः । अव्यवधानेन यत्र संकेतः क्रियते स मुखमिव हस्ताद्यवयवेभ्योऽर्थान्त- रेभ्यः प्रथमं प्रतीयते इति मुख्यः, स च जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपस्तद्वि- त्यर्थ ॥न योजितेति । रसवशादेककमन्य क्रियमिति येतावन्मात्रेऽप्युक्ते तद्रमग- तव्यभिचारिभेदोपनिपाताय योगपद्याशुभावित्वसभावनाय च । फिचिद्विभाववैचित्र्य वक्तव्य यथा-'सभाया ताश्या नरपतिशतरक्षकितवै समभ्याकीर्णायामृजतु परि- तामेकवमना । यदकाक्षीदु शासननरपशु केगनिचयान कस्यामीत्तेन भुटिविपमो वापविमर ॥' अत्र हि भृकुटि क्रोवस्यानुभावो बाप्पश्च शोकस्य शोककोधयोश्च योगपद्यमाशु भावो वा विभाववलाद्दर्शितम् । सा हि तादृशी शोकम्य विभावो दु गा. नय तथानुचितकारी कोषम्य तच विभावद्वय झटिति पुर पतितमनुभाववैचिच्य. मावत इति युक्त विरुद्धम्मदीप्ततमममृतमचित्त वृत्युचितानुभावयोजनम् । 'न्या. कुजिनम-' इत्यादी तु तत्प्रहतानुगुण्यप्रति जागरण कविना सावलेपनया न कृत.

·काव्यानुगासनम् । २३ पयः शब्दो मुख्यो वाचक इति चोच्यते । यथा-- ----गौ. शुक्लः, चलति. देवदत्तः, इति । यदाह महाभाष्यकार:- :-'चतुष्टयी ज्ञानां प्रवृत्तिः' इति । जात्यादिवरूपं च प्रकृतानुपयोगानेह विपश्यते । जातिरेव संकेत- विषय इत्येके । तद्वानित्यपरे । अपोह इत्यन्ये ।। मिति । चतुष्टयीति । जातिशब्दा गुणगमा क्रियाना चइच्छाननाय । तथा हि । सर्वेषा शब्दाना खाभिधानाय प्रवनमानानानुपायुपानितविषयविच] त्वादुपाघिनिवन्धना प्रवृत्तिः । उपाधिश्च विविध । पनिवेगितो पत्तुधमेश्च । तत्र यो पत्ता ना) याच्या तत्तत्सशिविषयतिव्यक्तिद्वारेज तलिस्तन्लिन् संजिनि निवेश्यते स वनुतसंनिवेशितः । यथा डिन्यादीनां गमनामन्यबुद्धिनिमो संहतकम सरपम् । तत्पनु ता तामामेधाशक्तिमभिवजयता वा यन्मया तल्लि- ललिन् शिन्युपाधितथा संनिवेयते सतत्तनिवन्धनाचा धागदा जियादव. ॥ येषामपि च हलकारादिवर्गव्यतिरिकहतम्मतरूपाभावान्न डियादिगम संह- तमसहिप्वायत्यत इति तेपानापे पन्या हाभिययनान्मालभानुगरेज कार- किनमुदायस्पल दिन्थादे शब्दल तलमाभिधानय प्रवर्तनवा पागधन्त्र दित्यादीनानुपपरत एव वसुधमन्य र दैविध्यम् । निनाध्यकामदात् । तत्र सध्यो- पपिनियन्धन कियाराक्षाया-पचतीति। विद्वत्त्व तूगविजम् । जनगुनम- दात्। तत्र पदार्थप्रापद उपाधिनति । न हि कादि पदायों अतिसंपन्यन्न्नरेन रून्य प्रतिलभते । चदुत्त पायपदीये-'नो सम्पेज न गो गोगवानिवन्धान तिरस्चतरपन्य चक्लनेदिपाधान्तुमान हि सादगंगन्य पशाचितुका. पप्रतिरम्भनिवन्धनन्वम् । जातिमहिनंद तल वटुन प्रनिलम्यतापवान् ॥ जानि- रेवेति । तपा हि-गुस्दशब्दाना नावरादीन पाचलगाव दिल गुण नसदेमामान्यांचिन । एक मिगलानविन दिव्याधिता देपावादयोऽन्योन्यमन्वन्देनयमिता विपिन न्यमेव वाच्यम् । पकाना न दियादीना हारिवारिक दिवानमन रिलपादित सामान्यनेद चमोल पोरसा परयोगितमा टिपदी सरिती किरकिने-- रियो टिपदमादिरपन्नाभित्र. प्रसान्य -- -R रिमादिदायरे पपगुरमयप लियादि rin བ ཀཔེ – ནུས་པས། ། ལ་ བཙན་ལའེ ཨཱམསམས： नानिनि । रजियादापोर र 17 .

·-- 1 । - 1 म . 1 17 ! HTTA 1 -- - - मो: "Tristt. : 3: . या में, 11：1{ } ༣'3 1} 11, ། ། यी - , , . निन ॥ यं पनि माना गोपा। गमन यत्र नकिनी या 4 ref frji frr:, नागा 3,41 : " : {is. न पोतिनति । 10 tifi timrt 113 from it. तमिचासिदोनिमा intlniti II { ५ ।।१।। द!--hit fat siffr 40 414 15 1 तागरगना । यदकानी नागना मानिनीता गमगा वापतिमा न रागान माती बाप योगमयमा नागोबा नादाम । गा दिनाना या 1ि7 {{{- नधनानुचित कोषम्य तग मिसाद शर्मा पर मा. माने इति युमिन्दागीतामाता वन अमितानुयो मना । 'ग! तिम्-' इत्यादी नु तगातान गुणमिनागरण कविना सामोपना न त.

·कागानुगासनम्। पयः शब्दो मुख्यो वाचक इति चोच्यते । यथा-ौः, शुक्ला, चलति, देवदत्तः, इति । यदाह महाभाष्यकार:--'चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति । जात्यादिस्वरूपं च प्रकृतानुपयोगानेह विपश्यते । जातिरेव संकेत- विषय इत्येके । तदानित्यपरे । अपोह इत्यन्ये ।। मिति । चतुष्टयीति । जातिराया गुणशब्दा क्रियाशब्दा यहच्छाशमाश । तथा हि । सवेषां शब्दाना सार्धाभिधानाय प्रवर्तमानानामुपाध्युपदशित विषयविवेचिोक- स्वादुपाधिनिवन्धना प्रत्तिः । उपाधिक्ष द्विविध । वस्तुकृतसंनिवेशितो वस्तुधर्मश्च । तत्र यो वका(का) यदृच्छया तत्तत्सशिविपयशक्तिव्यक्तिद्वारेण तस्मितस्मिन् संजिनि निवेदयते स वस्तुकृतसंनिवेशितः । यथा उित्थादीनां शब्दानामन्यबुद्धि निर्माण सहतकम खरूपम् । तत्सल ता तामभिधाशक्तिमभिव्यजयता वका यहच्छया तस्सि- तस्मिन् सशिन्युपाधितया सनिवेश्यते अतस्तनिवन्धनाद्यदृच्छाशब्दा उित्थादय. ॥ येषामपि च [ए]डकारादिवर्णव्यतिरिकसत्तकमवरूपाभावान डित्यादिशब्दवरूप सह- तकमत्तशिप्वध्यस्थत इति तेपामपि वक्तृयदृच्छाभिव्यज्यमानशक्तिभेदानुसारेण काल्प- निकसमुदावरूपत्य डित्यादे शब्दत्य तत्सज्ञाभिधानाय प्रवर्तनत्वात् यदृच्छाशब्दत्व डित्यादीनामुपपद्यत एव । वस्तुधर्मस्य च द्वैविभ्यम् । सिद्धसाध्यताभेदात् । तत्र साध्यो- पाधिनिबन्धना क्रियाशब्दा' । यथा-पचतीति । सिद्धत्य तूपाधेट्टैविध्यम् । जातिगुणभे- दात्। तत्र पदार्थप्राणप्रद उपाधिर्जाति । न हि कश्चित्पदाथों जातिसबन्धमन्तरेण खरप प्रतिलभते । यदुक्त वाक्यपदीये'गौ स्वरूपेण न गौ प्वोर्गोत्वाभिसबन्धात्तु गौ.' इति ॥ लब्धखरूपस्य च वस्तुनो विशेषाधानहेतुर्गुण । न हि शुक्लादेर्गुणस्य पटादिवस्तुखरू- पप्रतिलम्भनिवन्धनत्वम् । जातिमहिनैव तत्य वस्तुन प्रतिलब्धखरूपत्वात् ।। जाति- रेवेति । तथा हि-गुणशब्दाना तावच्छुकादीना पय शहचलाकाद्याधयसमवेता ये शुक्तादिलक्षणा गुणात्तत्समवेतसामान्यर्वाचिन । एव क्रियाशब्दानामपि गुडतिलतन्दु- लादिद्रव्याधिता ये पाकादयोऽन्योन्यमन्यत्वेनावस्थिताः क्रियाविशेषात्तत्समवेत सामा- न्यमेव वाच्यम् । यदृच्छाशब्दाना तु डित्यादीना शुकसारिकामनुष्याशुदीरितेषु डित्या- दिशब्देषु समवेत डित्यत्वादिक सामान्यमेव यथायोग सशिष्यध्यत्तमभिधेयम् । यदि वोपचयापचययोगितया डित्यादौ सशिनि प्रतिकल भियनानेऽप्यभिद्यमानो यन्महिना डित्यो डित्य इत्येवमादिरूपत्वेनाभिन्नाकारः प्रत्ययो बाधशन्यः संजायते तत्तथाभूत डित्यादिशब्दावलेयवस्तुसमवेतमेव डित्यत्वादिसाम्यमत्रेष्टव्यम् । तच्च डित्यादिशब्दैर- गिधीयते । इति गुणक्रियावदच्छाशब्दानामपि जातिशब्दत्वाजातिरेवैकः शब्दार्थ इति । तद्वानिति । जावेरक्रियायामनुपयोगाद्विफल सकेत । यदाह-जातिहपाकादावु- १. 'चल.' इति स्यात् १. 'वाचिता' इति भवेत.

·༧ མས ༡ རྒྱུ F+ ཟཚེས } } ་ ར ཚ ! ས* པས་ཡ༔ ཨ• • ；； ་ •。 ག +: ，་； 4- -， བདས བརྡ， ་ བ༑ + ： ， དཙྩཆད་བ• • ཟླ ༤༩ . ༤ ས ནི ཟ་ }， }{1， •{{ 1:p： ༣༠ ':5t {{i}• ༣} { }} ༑ ：༠ t; དུ{ *4 ཤྭ }}-y： () ཡཐཱ༣ ཀ ཀཱ*•4y 、 { } ༑， ༔ {{ •;༢༧） ད༔ དབ } { } བ 1 {{{"! 4it''༣ 'jt• {{བའི ：4 • Ijཔརྩད༠ ༣༠，，，，14 |}，！， ༣༣，• }} ༑ it 3, }}} { }}}，+ {{s： il• •ན་པ)-jE }}J i, * = {- 1 ：1 3:43：}， { བ ད ༣ ༔ ：： ༔ 5.1}}---}， ， zij3, ；". E12-1 ཏ} ! ,24 15 it ： > }་ { }} I s:3}l fit: { }14， }} is ji，1 ༣ it}}, }viii3༨ • 12 13ii-3}༧༣ ： - E ， ན ཤུ༥{Y {x 4 (4if;Y ·, ༥༠༣ 1} ཀ ༈ ཀཱ བ{། 1 ：: •i{ Y དཔ} 5 15༣ f.༣༽»t -{3 |ri{ } - * ཆི(Ti| #rt if༣ 3. 43 7-1.1'' { 414 ('ifs， 'དི༔ བy：v1, ༣༢{ }}༣ if"}} { tft ༣3iij༣i strty༢ ་མདif-t4 |༌འུ { y༥ + ༥ - ， ，, ill ༔ {{ }}{ ༈ ! ༢ °Y {ji༢ཙའི •f°༣ f{• ( ， idf }{{༣ {4}{ • ， { ii«༑ ༔ ༥༩༣% ་ *3iit[་ {{{j•][fl{ 4 {{{ }} {ན{/* • titi}, ·། »tifti fai44* « ཟླi; sifiqfd | གfiiiiirfii f fiiiiit 2{{• if y* [rt47• ༣ja} 5. *ji itar, ·कायानुशासनम् । २७ चतुलं तत्र । न तु ततो रेलनागहने दर्शनागोगरे स्थाने वसति सततहतास्पद- सेन निर्मचामिदानी भिक्षापर्य [म चरेति । एवमादी च विषये यद्यपि रसादिरों बापोऽस्ति तपापि महाराजशदव्यपदेश्यविवाह करणप्रात्तसचिवानुवाविराजक्द. प्रधानमेष माति । लतागहनस्थवैवेदमभिधीयते इति व्याख्याने लाक्षणिकोऽयमों भवेत्ततः प्रयोजनाशे बाये निषेमो व्याय इति न संवध्यमागच्छते। इह यासिनेति चाभिधेय. स्यात् । न चान निषेधत वाच्चत्त वक्तुं शक्यम् । तथाहि । भगृहीतसके. रास्वार्थप्रतिपत्तेरकरणाहीतसंकेत एक्शब्दोऽर्थप्रतिपादकः । संकेतश्चानन्यापभिचा- राय वाचार्य इव वाक्यस विशेषरूपे पदार्थ पदय कतुं न पार्यत इति सामान्य एवासी साकाहाचोग्यतासनिधिवशात्पदार्थानां सामान्चभूताना समन्वय इति । 'सामा. म्यायन्यथासिद्धेविशेष गमयन्ति हि' इति । विशेषरूप:-'विशेप्प नाभिधा गच्छे. रक्षीणशक्तिर्विशेषणे' इत्यपदार्थोऽपि वाक्चार्य असति । विशेषस्यैव यत्राशब्दा- थत्वं तत्र यस्त्वन्तररूपस निषेधत्व वाच्यत्वमिति का कथेत्यभिहितान्वयवादे ताव. निर्विषादैव निषेधत्व व्यायता । चेऽप्याहु:-'अनन्वितार्थ पदमप्रयोज्यम्' इति प्रयोगयोग्य वाक्यमेव, तत्र व संकेतो गृपत इत्यपरपदार्यान्वित एव पदार्थः सके- तभूः ॥ ययपि वाक्यान्तरप्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिशाप्रत्ययेन तान्येवैतानि पदानि निधीयन्ते इति पदार्यान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थ सकेतगोचर', तथापि सामान्याव- च्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रतिपद्यते। व्यतिषकाना पदार्थाना तथाभूतत्वादित्य- विताभिधाननये वास्चार्थो न पदार्यः' इति तन्मतेऽपि सामान्यविशेषरूपः पदार्थः संकेतविषय इत्यातिविशेषभूतो वाक्चान्तर्गतोऽसंकेतितत्वादवाच्च एव । यन पदार्थः प्रतिपयते तत्र दूऽर्धान्तरभूतनिषेधचर्चा । अनन्वितोऽयोऽभिहितान्वये पदार्थान्तर- मात्रेणान्वितस्तु अन्विताभिधाने अन्वितविशेषस्त्ववाच्च एवेत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव पाक्यार्पः ।। यदप्युच्यते-'नैमित्तिकार्यानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति । तत्र निमित्तत्वं कारक्त्वं ज्ञापकत्व वा । शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्व ज्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य कथम् । शातत्व च सकेवेनैव, स चान्वितमाने। एव च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्व यावन निधितं तावमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कयमिति नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्य. न्ते इत्यविचारिताभिधानम् ॥ ये त्वभिदधति 'सोऽयानेपोरिव दीर्घदीर्घो व्यापार इति यत्परः शब्द स शब्दार्थ इति च प्रतिषेधाय वाच्च इति । एतदतात्पर्यज्ञवं तात्पर्यवाचोवुर्देवाना प्रियाणाम् । तया हि। भूतभव्यसमुधारणे भूतं भव्यायोप- दिश्यत इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानक्रियानितकतक्रियाभि- सवन्धात्साध्यायमानता प्राप्नुवन्ति । ततश्चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तापविधीयते। यथा 'रक्त पट वयः' इत्यादाक्कविधिििवधिस्त्रिविधिर्वा । तत्य चदेव विधेयं तय तात्पर्यमित्युपात्तस्यैव शब्दत्यायें तात्पर्यम् । न तु प्रतीतमात्रे । एवं हि पूर्वो धावति' १. 'दीर्घदोपतरों काव्यप्रकाशे. ।

·२८ जायगाग। इसापानपरागंऽपि कनितालामाल || gf HTTrn, Tr दलत्र एतादे न भोकल्पमिला तापर्गमिमी ग ना: । ... कार एकाक्यतागननार्थ.। न नाम्गानोगारिमार - शि. यस फद्वान्यनेनालना कल्पनीगेति शिमगादपि दुमेका भोजन गोगा मासा गृहे भुयाः इन्गुपातशब्दार्थ पा तालीम ॥ गरि नगरपोर यावानोऽगम्गते तावति शमसाभिी गागरः, ता TT जातो प्रामण कन्या ते गर्भिणी' इलामी हर्षगोकादीनामपि न नान्गामा माग सागा। किमिति न श्रुतिलिकास्यप्रकरणमान[ग]मान्यानां पूरी लिनियामि धानयादेऽपि निम्म सिद गापाम् ॥ न कुमानिमिति पगोपीगे काव्यान्तति नि कय दुष्टतम् । न बनायभ्योऽयं पदार्यान्नररनित लनगिोग एवेत्येवमादि अपरित्याग म्यात् ॥ गदिच पायवानापयनिरेण लागला. फभावो नाभ्युपेयते तदासागुत्वादीनां नित्यदोपरा मातादीनामनिलोपामिनी विभागकरणमनुपपन सात् । न नानुपपान मसा विमफनया प्रतिमामा वाम पाचकभावव्यतिरेकेण, व्यापव्यगकतारोण तु व्यहारा बहुविधवातानिन करा. चिदेवीचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था । द्वय गत समति शोननीयता ममागम- प्रार्थनया कपालिन.।' इत्यादी पिनास्यादिपदवलक्षम्येन तिमिति कपास्यादिपदाना काव्यानुगुणत्वम् ॥ अपि च वाच्यार्थः सर्वान् प्रतिपत्तन् प्रत्येकरूप एवेति नियतोऽसी न हि 'गतोऽत्तमर्कः' इत्यादी वाच्योऽर्थः कचिदन्यया भवति । प्रतीयमानस्तु तत्तप्र. करणवत्कृप्रतिपत्रादिविशेषसहायतया नानात्व भजते । तया च 'गतोऽस्लमके' इत्यत. 'सपन प्रत्यवस्कन्दनावसरः' इति, अभिसरणमुपगम्यतामिति, प्रातले प्रेयानिति, कन- करणानिवर्तामहे इति,साध्यो विधिरुपक्रम्यतामिनि,दूरं मागाइति, मुरमयो गृह प्रवेश्य- न्ताम् इति, सतापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि सडियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेया- नित्यादिरनवधिय॑द्योऽर्धस्तत्र तत्र प्रतिभाति । वाच्यव्यङ्गययो. 'निःशेष--' इत्यादी निषेधविध्यात्मना, 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यम्' इत्यादी सशये शान्तलायन्य. तरगतनिश्चयरूपेण, 'कयमवनिप दो यनिशातासिधारादलनगलितमुधी विद्वियां खीकृता श्रीः । ननु तव निहतारेरप्यसी किं न नीता त्रिदिवमपगताहैवाहमा कीर्ति- रेभिः ॥' इत्यादी निन्दास्तुतिवपुषा, 'हे हेलाजितयोधिसत्त्व वचसा कि विस्तरेतोयधे नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृष्यत्पान्यजनोपकारघटनावमुख्य. लब्धायशोभारप्रोद्वहने करोपि कृपया साहायक यन्मरो ॥' इत्यादी लुतिनिन्दारूपेण, खरूपत्यापूर्वपश्चाद्भावेन प्रतीते. । कालस्य शब्दाश्रयत्वेन तदर्थकसद्धटनाश्रयत्वेन चाश्रयस्य शब्दार्थशासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायप्रतिभानमत्वसहितेन तेन वावगम इति निमित्तस्य बोदृमात्रविदग्धव्यपदेशयो प्रतीतमात्रचमत्कृलोश्च करणकार्यस्य १. 'विधेरपि' काव्यप्रकाशे. २. 'कष्टत्वादीना' काव्यप्रकाशे.

·. . . . १ 4 . 1 . १ . . " FAT... “'s | 'rt t + मा Irik . . ...- it : Ritrkut.............। . . . 4 गो-ttefanta ... • Health 14410५ माम.' 1,411 १९. ५।।414181 विधातु- ६५ प्रल गुरपिपरा सदिय मत प्राप भागोऽपरमप्रतिवात स्पिारलौरव तिन- .:... प्रतीति नीरसमजार पारपसारमानानरसहिद च भय. पारम् बिरादुपसागरनेऽममममीयत इति दिमादायपि वाले सिर विपरीतरते रमीशाप र नाभिश्मरसम् । दक्षिणनयन रसायटिति रखगपति ॥' [इति छाया ·३२ जयमाला। विकत्यनपान्माभिरूपक इह प्रामे भगतो गृहपतिगुना द्राएगाणेनि नि. धान्तरं प्रतीयते ॥ कचिद्विमिनिषेधयोनिधान्तरं यथा- 'उगिणमु पडिग कुमुग मा शुण गेहालिगं हलिगमुन्हे । पैस अवसाणविरसो ससुरेण मुभो वलगसहो ।' अत्र पतितं कुमुममुच्चिनु मा धुनीहि शेफालिकामिति विधिनिषेषयो- रभिधाने सखिचौर्यरते प्रसक्ते वलयशब्दो न कर्तव्य इति निषेधान्तरं प्रतीयते ॥ कचिद्विधावनुभयं यथा- 'सिणियं वच्च किसोयरि पएण यत्तेण टविमु महिवढे । भजिहि सिविच्छयच्छणि विहिणा दुरेकणनिम्मनिया ॥ अत्र शनैर्बजेति विध्यभिधाने न विधिर्नापि निषेधः, अपितु वर्णनामात्रं प्रतीयते ॥ क्वचिन्निषेधेऽनुभयं यथा- 'दे आ पसिय नियत्तसु मुहससिजोण्हाविलुत्ततमनिवहे । अहिसारियाण विग्धं करेसि अन्नाणं वि हयासे ।' 3 - वलोक्य प्रबुद्धमदनाङ्करः संपनः पान्योऽनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निपे- धाभावो विधिर्न तु निमन्त्रणरूपोऽप्रवृत्तप्रवर्तनाखभाव. । सौभाग्याभिमानखण्डनाप्र- वेशात् ॥ दे आ इति । काचिदभिसा प्रसता गृहागतं प्रियतममवलोक्य स्वयं निवृत्ताप्यनिवृत्तेव तेनैवमुच्यते । दे इति निपातः प्रार्धनायाम् । आ इति तावच्छ- 'उच्चिनु पतितानि कुसुमानि मा धुनीहि शेफालिकां हालिकस्नुपे । एषोऽवसानविरस श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥' [इति च्छाया] २. 'अह दे विसमविरावो' इति ध्वन्यालोके 'शनैव्रज कृशोदार परेण यत्नेन तिष्ठ महीपृष्ठे । ॥ इति च्छाया 'प्रार्थये तावत्प्रसीद निवर्तस्त्र मुखशशिज्योत्लाविलप्ततमोनिवहे । अभिसारिकाणां विघ्न करोष्यन्यासामपि हताशे ॥ इति च्छाया] ......... .........

·काव्यानुशासनम् । अत्र निवर्तस्वेति निषेधाभिधाने न निषेधो नापि विधिरपि तु मुखेन्दु- कान्तिवर्णनामानं प्रतीयते ॥ कनिद्विधिनिषेधयोरनुभयं यथा-- 'वैच्च महं विय एकाए हुतु निस्सासरोइयव्वाई । मा तुझ वि त्तिइ विणा दखिन्नयस्स जायंतु ॥' अत्र ममैव निःश्वासरोदितव्यानि भवन्तु मा तवापि तां विना तानि जायन्तामिति विधिनिषेधयोरभिधाने न विधिर्नापि निषेधोऽपि तु कृतव्य- लोकप्रियतमोपालम्भमात्र प्रतीयते ॥ कचिदविधिनिषेधेऽनुभयं यथा- 'हमुहपसाहियंगो निदाघुम्मतलोयणो न तहा । जह नित्रणाहरोसा मलंग दूमेसि मह हिवयम् ॥' विगतमत्सराया मम न तथा नखपदादिचिहं भवदङ्गसशिखेदावहं य. थानिप्पनसंभोगतयाधरदशनासंपत्तिरितीर्थ्याकोपगोपनमुपभोगोद्भेदेन कृतं वाच्योऽर्थः । तद्दलसमुत्थस्तु सहृदयोत्प्रेक्षितोऽत्यन्तवाल्लभ्यान्मुखचु- ब्दार्ये । प्रार्थये प्रसीद तावन्निवर्नल किनेतत्कदाचिद्भवति यदह नागच्छामि तलाथा- यमुराम । एतन्न जानाति यत्कृष्णपक्षे तदुचितवेषाप्पह निजवकचन्द्रमसा शुक्लपक्ष क्रोनीति न देवलमात्मना विन्न क्रोषि यावदन्यासामपि भास्ताम् । हसीति । सक्लदिवप्रकाशस्त्वया नियत इति परममिलापत्तगतो व्यज्यते इति ॥ वञ्चेति । कशिदनशीलतप्रार्थनो निवसन् रुदनिय क्याचिदेवमुच्यते । ज इह हि ते कण्ट- कानामुपरि स्थिति { ममैव न तु तव तस्या वा एकत्या नान्या हि मत्सना भवति । भवन्तु दु सहान्यपि मन्तु । नि.शासरोदितव्यानि न तु सुखानि। मा तवापि दाक्षिप्यमानेगेह स्थितोऽति ततस्त्वयि स्थितेऽपि मम न निवर्तन्ते नि.मासादीनि तस्योर्मा भूत सेवा । तया दिन न तु मत्वोपात् । दाक्षिण्येन हृदयशन्वरनामान- 'मज मर्मवैक्स्या भवन्तु नि.मासरोदितव्यानि । मा तवापि तथा विना दाक्षिण्यातस्य जनिपत ॥' [इति च्हाया] 'नरामुखप्रसारिताो निद्रोन्नीलितलेचनो न तथा। ...."दुनयति मन हृदयम् ॥ इति च्छाया] १.त्मनो लान. २. 'मत्ससीति' लात् दया नि....... ५ ·7 AM. m . --- . . । १ . - . ":21ALL :::: . - 1117 118 11: ... || T मामाकोर या देशी गीगानी 1. जी. पीसीनियो । कि नाम- वा. न.६६ यगामी पनि का कोणो मनो।' नत्र खाय प्रविशति मायने ।। जन्यागाथा-- मोलेर जणोटमणा अता म घरमम मयाग। गणमितं जद मंशार होटग व तोट बीमामी ।' - . पुलरिता तन्वीति चोमय विश्यामनि ॥ नारायणमातेति । गमदेदो शावा. सकरेणेत्यर्थे । न च मंदही प्रेमानुपपत्तिपलादपकन्यारेपो यन वाच्यातसारोपस्का- १. 'गुदत्यनाद मनाः समा गृहमरे मकले। क्षणमान यदि माया भवति न वा भनि विधामः ॥ [दति साया]

·काव्यानुशासनम् ।
३७
अन संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयापि द्योत्यते ॥
प्रस्तावाद्यथा-
'सुब्बइ समागमिस्सह तुज्झ पिओ अज्ज पहरमित्तेण ।
एमेय किति चिट्ठसि ता सहि सज्जेसु करणिज्जम् ॥'
अत्रोपपति प्रत्यभिसर्तुं न युक्तमिति ध्वन्यते ॥
देशविशेषाद्यथा-
'अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुभ्वमत्रालि करोमि सख्यः ।
नाहं हि दूरं अमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्व ॥'
अत्र 'विविक्तोऽयं देशः, प्रच्छन्नकामुकस्त्वया विसर्चः' इति विश्वस्तां
प्रति कयाचिनिवेद्यते।
कालविशेषाद्यथा-
'गुरुयणपरवस प्पिय कि भणामि तुह मंदभाइणी अहयम् ।
अन्ज पवातं वचसि पञ्च सयं जेव्व सुणसि करणिज्जम् ॥
अद्य मधुसमये यदि ब्रजसि तदहं तावन्न भवामि तव तु न जानामि
गतिमिति व्यज्यते ॥
चेष्टाया यथा-
'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया
प्रोल्लासोरुयुग परस्परसमासक्तं समापादितम् ।
बानीतं पुरत. गिरीशुकमध. लिप्ते चले लोचने
वाचस्तञ्च निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोलते ॥
-
रक्व व्यास भवेत् । यो चोऽतप्राप्तलक्ष्मीको निर्वाजजिगीपालन्त समा
'भूपते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमाण ।
एवमेव जिनिति तिति तमखि सय बरणीयम् ॥' [इति छाया
'गुरुजन्परा प्रिय कि नमामि तव नन्दभागिन्यहम् ।
अप प्रवास प्रजाति प्रज लयमेव प्रोपनि करोयम् ॥ इति रडाया]
१. 'यो संप्राप्त ध्वन्यालेक्लोचने.

·३६ काव्यमाला। अन दूत्यास्तकामुकोपभोगो व्यज्यते ॥ काकुर्ध्वनिविकारस्तद्विपाद्यथा- 'तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु ।' अत्र मयि न योग्यः खेदः कुरुपु तु योग्य इति काका प्रकाश्यते ॥ वाक्यविशेषाद्यथा- 'प्राप्तश्रीरेप कस्मात्पुनरपि मयि तं मन्थखेदं विदध्या- निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि । सेतुं वनाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥' अत्र नारायणरूपता गम्यते ॥ वाच्यविशेषाद्यथा- 'उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । कि चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥' अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यज्यते ॥ अन्यासत्तेर्यथा--- 'णोल्लेइ अणोल्लमणा अत्ता में घरभरम्मि सयलम्मि । खणमित्तं जइ संझाइ होइ न व होइ वीसामो॥' पुलकिता तन्वीति चोभय विधेयमिति ॥ नारायणरूपतेति । ससंदेहोत्प्रेक्षायाः संकरेणेत्यर्थ । न च सदेहोत्प्रेक्षानुपपत्तिवलाद्रूपकस्याक्षेपो येन वाच्यालकारोपस्का. 'नुदत्यनाईमना. श्वश्रूर्मी गृहमरे सकले। क्षणमात्र यदि सध्याया भवति न वा भवति विश्रामः ॥ इति छाया] १.

·काव्यानुशासनम् । ३७ ३ - अन संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयापि घोत्यते ।। प्रस्तावाद्यथा- 'सुब्बइ समागमिस्सइ तुज्झ पिओ अज पहरमित्तेण । एमेय किति चिट्ठसि ता सहि सज्जेसु करणिज्जम् ॥' अत्रोपपति प्रत्यभिसर्तु न युक्तमिति ध्वन्यते ॥ देशविशेषाद्यथा- 'अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूरं अमितुं समर्था प्रसीदताय रचितोऽञ्जलिर्वः ॥' अत्र 'विविक्तोऽयं देशः, प्रच्छन्नकामुकस्त्वया विसर्व्यः' इति विश्वस्तां प्रति कयाचिन्निवेद्यते । कालविशेषाद्यथा- 'गुरुयणपरवस प्पिय किं भणामि तुह मंदभाइणी अहयम् । अज पवासं वचसि वच्च सय जेव्व सुणसि करणिज्जम् ।।' अद्य मधुसमये यदि ब्रजसि तदहं तावन्न भवामि तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते ॥ चेष्टाया यथा- 'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लायोरुयुग परस्परसमासक्तं समापादितम् । आनीत पुरतः शिरॊशुकमध क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तञ्च निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोलते ।। - रकन्द व्यास भवेत् । यो योऽत्तप्राप्तस्नीको निर्वाजजिगीपाक्रान्त' नसमा 'श्रूयते समागनिप्पति तव प्रियोऽय प्रहरमात्रेण । एवमेव किनिति तिष्टति तत्सति सय करणीयम् ॥' इति छाया] 'गुरुजनपरदरा प्रिय फि भगामि तव नन्दभागिन्यहम् । अय प्रवास मजति ब्रज लयमेव प्रोष्यति वरणीयम् ॥ शत छाया १. 'चोपः सप्राप्तवन्यालोक्लोचने.

·काव्यमाला। वक्तृबोध्यपर्यालो. अत्र चेष्टायाः प्रच्छन्नकान्तविपय आकृतविशेपो ध्वन्यते ॥ एवं वनादीनां द्विकादियोगेऽपि व्यञ्जकत्वमवसेयम् । तत्र- वक्तबोध्ययोगे यथा-~-'अत्ताइत्थ' इत्यादि । अत्र चनयाशेपेति विधिरूपव्यङ्गयार्थप्रतीतिः ॥ एवं द्विकयोगान्तरे त्रिकादियोगान्तरे च स्वयमप्यूह्यम् । एषु मुख्या- र्थस्य व्यञ्जकत्वमुदाहृतम् ।। अमुख्यस्य यथा- 'साहती सहि सुहयं खणे खणे दूमियासि मज्झ कए । सज्झावनेहकरणिज्जसरसियं दाव विरइयं तुमए ॥' अन मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन च कामुकविपयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्गयम् ॥ व्ययम्म यथा-- वाणियय हथिदंता कुत्तो अम्हाण वग्धकित्तीओ। जावि लिगालयमुही घरम्मि परिसुकाए सुण्हा ॥' अन विलितालकमुखीत्वेनानवरतकीडाराक्तिस्तथा च राततसंभोग- क्षागता पन्यते ॥ यह यम्य भेदानाह- व्यायः शब्दार्थशक्तिगृलः । मनिमलोऽगनिगलथेनि व्यायो द्विधा । उभगशक्तिमूलनु नहानि मलानानिरिच्चने, गदग्गैव प्राधान्येन व्यजकत्वात् ।। M • माना! RT पुनरगीनि पति पनि चरागाफ. ... पागल ग.THot गागागागायुपपना । गणा 5. पुनमगत नाराजपुराणायाम . . म. गाणे पण दूनाममा मानना II [f मना) . * , ' ...h15 Minu's .

·काव्यानुशासनम् । - - तत्र शब्दशक्तिमूलमाह- नानार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्य संसर्गादिभिरमुख्यस्य च मु- ख्यार्थवाधादिभिनियमिते व्यापारे वस्त्वलंकारयोर्वस्तुनश्च व्यञ्ज- कत्वे शब्दशक्तिमूलः पदवाक्ययोः । अनेकार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्याभिधालक्षणे व्यापारे संसर्गादिभिनियनिते- ऽमुख्यस्य च गौणलाक्षणिकल्पत्य शब्दस्य मुख्यार्थवाधनिमित्तप्रयोजनौ- णीलक्षणारूपे व्यापारे नियन्त्रिते मुख्यस्य शब्दस्य वस्त्वलंकारव्यजक- त्वेऽमुख्यस्य च वस्तुव्यञ्जकत्वे सति शब्दशक्तिमूलो व्यायः॥ स च प्रत्येकं द्विधा । पदे वाक्ये च ॥ संसर्गादयश्चमे भर्तृहरिणा प्रोक्ताः- 'संसगों विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ।। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति. खरादयः । शब्दार्थत्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' यथा- 'वनमिदमभयमिदानी यत्रास्ते लक्ष्मणान्वितो राम.' इति । 'विना सीतां रामः प्रविशति महामोहसरणिम्' इति । संसर्गाद्विप्रयोगाच दाशरथौ । 'बुधो भौमश्च तत्वोचैरनुकूलत्वमागतौ' इति साहचर्याद्रहविशेपे । 'रामार्जुनव्यतिकरः साप्रतं वर्तते तयोः' इति विरोधाद्भार्गवकार्तवीर्ययोः । 'सैन्धवमानय, मृगयां चरिप्यामि' इत्यर्थात्प्रयोजनादवे । 'अलद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्' इति प्रकरणायु- प्मदथें । प्रकरणमशब्दमर्थस्तु शब्दवानित्यनयोमेंद. । 'कोदण्डं यत्स गाण्डीवं स्पर्धते कस्तमर्जुनन्' इति लिजाञ्चिहात्पा) । 'कि साक्षादुपदेशयष्टिरथ वा देवस शृङ्गारिणः' इति गदान्तरसंनि- धानात्कामे । कणति मधुना मत्तश्चेतोहरं प्रियकोकिल.' इति सानाद्वसन्ते । 'तन्व्या यत्रतान्ततान्तनयनं ६ रतव्यत्यये तत्त्वां पातु चिराय' इत्यौनित्यात्प्रसादसामुल्यपालने ।

·काव्यमाला। - 'अहो महेश्वरस्यास कापि कान्तिः' इनि गजभानीर गादेगावाननि । 'चित्रभानुविभात्यदि' इति कालविशेगावी । 'मित्रं हन्तितरां तमः परिकरं धन्ये दृगौ मायाम्' इति व्यक्तिवि. पात्सुहृदि च प्रतीतिः । स्वरात्वर्थविगेपप्रतिपत्तिः काव्यमार्गेऽनुपयोगिनीति नोदाहियते । 'मन्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इति काकुर पात्म्यगद्भवत्यर्थवि- गेपप्रतिपत्तिः । आदिग्रहणादभिनयोपदेशनिगसनेगिताकारा गृधन्ते । अभिनयो यथा- 'एहमित्तत्थणिया एद्दहमित्तेहिं अस्थिवत्तेहि । एयावत्थं पत्ता एतियमिचेहि दिअहेहि ।' अपदेगो यथा- 'इत. स दैत्यः प्राप्तश्रीनत एवार्हति अयम् । विपवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् ॥' निर्देशो यथा-'भर्तृढारिके, दिष्ट्या वर्धामहे यदत्रैव कोऽपि कस्यापि तिष्ठतीति मामङ्गुलीविलासेनाख्यातवत्यः ।' संज्ञा यथा- 'अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परमनगगासनम् । वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्धकम्पभयमुत्तरं ददौ ।' इङ्गितं यथा- 'कदा नौ संगमो भावीत्याकीणे वक्तुमक्षमम् अवेत्य कान्तमबला लीलापमं न्यमीलयत् ॥' आकारो यथा-- 'निवेदितं निःश्वसितेन सोप्मणा मनस्तु मे संशयमेव गाहते । न विद्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥' १. 'एहमेत्तावस्था' इति काव्यप्रकागे. 'एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यामनिपत्राभ्याम् । एतावदवस्था प्राप्ता एतावन्मानैर्दिवसः ॥' २.

·काव्यानुशासनम् । तदेवं संसर्गादिभिर्नियमितायामभिधायां यार्थान्तरप्रतीतिः सा व्यञ्ज- नव्यापारादेव । अमुख्येऽपि शब्दे मुख्यार्थवाघादिनियमिते प्रयोजनप्रति- पत्तिर्व्यञ्जनव्यापारादेव । तथा हि तत्र संकेताभावान्नाभिधा नापि गौणी लक्षणा वा मुख्यार्थवाधादिलक्षणाभावात् न हि लक्ष्यं मुख्यम् , नापि तस्य वाधः, न च किंचिनिमित्तमस्ति, नापि तत्र शब्दः स्खलद्गतिः । न च किचित्प्रयोजनमस्ति । अथ प्रयोजनेऽपि लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमाकाच्यते तहिं तत्रापि प्रयोजनान्तराकाहायामनवस्था स्यात् । तथा च लाभमि- च्छतो मूलक्षतिः । न च प्रयोजनसहितमेव लक्ष्य लक्षणाया विषय इति वक्तुं शक्यम् । विषयप्रयोजनयोरत्यन्तभेदात् । प्रत्यक्षादेरपि प्रमाणस्य विषयो घटादिः प्रयोजनं त्वर्थाधिगतिः प्राकट्यं संवित्तिर्वा । तदेवं प्रयोजनविशिष्टस्य लक्ष्यत्य गौणीलक्षणयोरविषयत्वात्प्रयोजने व्यञ्जनमेव व्यापारः ॥ तत्र मुख्यशब्दशक्तिव्यङ्गचं वस्तु पदे यथा- 'मुक्तिभुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः ॥' काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसतीति सदागमपदेन प्रका- श्यते । अत्रार्थयो+सदृश्यान्नोपमा ।। वाक्ये यथा- 'पन्थिय न एत्य सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उन्नयपओहर पिखिऊण जइ वससि ता वसतु ।' पीति सिद्ध रूपकम्पनिरेवायम् । स च वाक्यपर्यालोचनयावसीयत इति ॥ अर्थाधि- गतिरिति । नैयायिकादीना प्राकट्य भहमते, सवित्ति' प्राभाकरे ॥ मुक्तीति । मुधिरभेदव्यापारादपि । भुफिः कान्तोपभोगोऽपि । एकान्त संतस्थानमपोति । सत' सुन्दरस्थागमनम् , शोभन भागमक्ष ॥ उपतपयोधरमिति । उसत मेष प्रेय 'पथिक नान सत्वरमस्ति मनापप्रस्तरस्थते माने। जातपयोधर प्रेक्ष्य पनि परति तस ॥' इति चाया। १. 'मिति' सोचने.

·४२ अत्र प्रहरननुगमप्गुणभोगेन नेट निकर्न गने । गर्ने मानि- दग्धाः। तदुनतपोभरां मामुपभोक्तं गदि वरामि तदारति गज्यने लाय. वाधेन व्यगचस स्थितलात् । तयो!पमानोपमेगमान इति नाकारो व्यायः॥ यथाच- 'शनिरशनिश्च तमुनिहन्ति कुष्णसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । पत्र प्रसीदसि पुनः स भाल्गुदारोऽनुदारश्च ।। अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनाथमेकं कार्य कुरुतः इति व्यत्ययेन ध्वन्यते ॥ मुख्यगब्दशक्तिव्याचोऽलंकारः पदे यथा----- 'रुधिरविसरप्रसाधितकरवालकरालरुनिरभुजपरिधः । झटिति भ्रुकुटिविटशितललाटपट्टो विभासि नृप भीमः ॥' अत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम् । वाक्ये यथा- 'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ।। अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थत्वं मा प्रसाटीदित्यप्राकरणिकप्राकरणिकयो- रुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रोपमालंकारो व्यङ्गयः ॥ यथा वा- 'अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ।। अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यगया । यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थों व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशक्ति विनार्थशक्तिरुन्मीलति इति शब्दशक्तिरेव व्यक्षिका ॥ सर्थः ॥ भशनिर्वञमपि । अनुदारोऽनुगतदारोऽपि ॥ प्रोल्लसन् हारो यस्य, प्रोल्लसन्त्यश्च धारा यस्य । तस्या कामिन्याः, प्रापश्च ॥ अचन्द्रेति । चन्द्रः कर्पूर- मपि । समुत्सहर्षा । तारकाभ्या कनीनिकाभ्यामपि । श्यामा रात्रिः, कान्ता च ॥ १. 'भतन्द्रेति' स्यात् ·काव्यानुगासनम् । ४३ यथा वा--'मातागामिन्यः शीलवत्यश्च, गौयों विभवरताच, श्यामाः पारागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदधसनाश्च प्रमदाः ।' अन विरोधालंकारो व्यायः॥ यथा वा- - 'खं येऽभ्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षिप्ताजभासश्च ये। ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिमृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥' अन व्यतिरेकः ॥ एवमलंकारान्तरेऽप्युदाहार्यम् ॥ गौणशब्दशक्तिव्यगचं वस्तु पदे यथा- 'रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुपाराविलमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥' अनोपसंहृतदृष्टिवृत्तिरन्धशब्दो बाधितमुख्यार्थः पदार्थप्रकाशनाशक्तत्वं नष्टदृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादर्शे वर्तमानोऽसाधारणविच्छायित्वानुपयोगित्वा- दिधर्मजातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति । वाक्ये यथा- 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।। मातो हत्ती चण्डालच । गौर्यो गौरादयोऽपि । विभवेरता विगतं भवे रतं यास ताय । पद्मरागा मनिविशेषा', पद्मवञ्च रागो विद्यते याचाम् । द्विजा दन्ताः, विप्राथ॥ नः करज., न गगने च ।क्षितिभृतो राजानोऽपि उभये रश्मिचरणरूपाः॥ एवमिति । यथा-'सरस मउअसहाव विमलगुणाणं मित्तसंगमोल्लनिअम् । कमलं नदच्छाय कुणतदोसायरनमोदे ॥' एतत्केनचिचन्द्रमेवोद्दिदयोचते । कमलप्रख्यस्य महापुरुषस्य त्रियं नाशितवन्त कंचन श्रीजुष प्रति चाप्रस्तुतप्रशसा व्यद्येति । निःश्वासान्ध इति । हेमन्तवर्णने पचवट्या रामयोक्तिरियम् ॥ या निशेति । सर्वेपा ब्रह्मादिस्थावरान्ताना चतुर्दशानामपि भूताना या निशाख्या मोहजननी तत्वदृष्टिः तस्या सथनी जागर्ति कध प्राप्येति । न तु विषयवर्जनमात्रादेव सयनीति १. अत्य संस्कृतच्छाया न युद्धा ·पत्र निगायां जागरितनगन्या राशिमिवामिनि नजिता देश प्रत्युपदेशः सिगनीनि नाशिकपाश्रमेना गंगगिनो लोहार तालक्षणेन निमितेन तलहटावधानं मियाहटी तु पराजुमलं गन- तीति ॥ - लक्षकगब्दशक्तिगगनं वस्तु पदे गगा- 'सिग्नश्यामलकान्तिलिप्तनियतो नेगलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहदगो रामोऽसि सनी सहे चैदेही तु कयं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' । यावत् । यदि वा मर्यभूतनिशायां मोहन्यो मिथ्याष्टी जागर्ति कमिय हेयेति । यस्यां तु मिथ्यादृष्टी सर्वभूतानि जाप्रति अतिशयेन सुप्रयुद्धरूपाणि सा तस्य रात्रि- रप्रबोधविषयः । तस्या हि चेष्टायां नासी प्रबुद्ध. । एवमेव च लोकोत्तराचारव्यवस्थितः पश्यति च मन्यते च तस्यैवान्तर्वहिफरणत्तिचरितार्था । अन्यस्तु न पश्यति न मन्यते इति तत्वदृष्टिपरेण भाव्यमिति तात्पर्यम् ॥ स्निग्धति । निग्धया जलसपन्ध. सरसया श्यामलया द्रविडवनितोचितासितवर्णया कान्या चाकचिक्येन लिप्तमाच्छु। रितं वियनभो यैः । वेठन्यो जृम्भमाणास्तथा चलन्त्यः परभागाशात् प्रहर्षवशाच वलाका. सितपक्षिविशेषा येषु सत्सु ते एवविधा मेघाः । एव नभस्तावदुरालोक वर्तते । दिशोऽपि दुःसहाः । यतः सूक्ष्मजलोद्गारिणो वाता इति मन्दमन्दत्वमेपामनियतदि. गागमनं च बहुवचनेन सूचितम्। तर्हि गुहासु कचित्प्रविश्यास्थताम्, अत माह-पयो- दाना ये सुहृदस्तेषु च सत्सु शोभनहृदया मयूरास्तेपामानन्देन हर्षेण कलाः षड्जसवा- दिन्यो मधुरा: केकाः शब्दविशेपाः । ताश्च सर्व पयोदत्तान्त स्मारयन्ति स्वयं च दुःसहा इति भावः । एवमुद्दीपनविभावोबोधितविप्रलम्भ. । परस्पराधिष्ठानत्वादते । विभावानां च साधारण्यमभिमन्यमान इत एव प्रभृति प्रियतमा हृदये निघायैव खात्मवृत्तान्त तावदाह-कामं सन्त्विति । दृढमिति सातिशयम् । कठोरहदय इति । रामशब्दार्थव्यङ्ग्यविशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम् । यथा-तद्नेहमित्युक्त ऽपि नतभित्तीति । अन्यथा रामपद दशरथकुलोद्भवकौशल्यानेहपानत्ववाल्यचरित. जानकीलाभादिधर्मान्तरपरिणतमर्थ कथ नाम ध्वनेत् । अस्मीति । स एवाहं भवानी- त्यर्थः । भविष्यतीति झियासामान्यम् । तेन कि करिष्यतीत्यर्थः । अथ च भवनमे- वास्या असभाव्यमिति । उक्कप्रकारेण हृदयनिहिता प्रियां सजलजलधारादीनामुद्दी- पनविभावानां साधारणत्वावधारणादिना सरणेन वैदेहीति शब्देन कथ भविष्यतीति ·काव्यानुशासनम् । ४५ wwe - अत्र प्रकरणात्तृतीयत्रिकनिर्देशाच रामे प्रतिपन्ने रामपदमनुपयुज्यमानं कठोरहृदय इत्यनेन दर्शितावकाशं पितृमरणसीतावियोगायनेकदुःखभाज- नत्वं लक्षयदसाधारणानि निवेदग्लानिमोहादीनि व्यनक्ति । वाक्ये यथा- 'सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषातयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ इदं हि वाक्यमसंभवत्स्वार्थ सत्सादृश्यात्सुलभसमृद्धिसंभारभाजनतां लक्षयञ्छूरकृतविद्यसेवकानां प्राशस्त्यं ध्वनति ॥ अर्थशक्तिमूलं व्यायमाह- वस्त्वलंकारयोस्तद्वयञ्जकत्वेऽर्थशक्तिमूल प्रवन्धेऽपि । वस्तुनोऽलंकारस्य च प्रत्येकं वस्त्वलंकारव्यजकत्वेऽर्थशक्तिमूलः स च विक्ल्पपरम्परया च प्रत्यक्षीभावितां हृदयस्य स्फुटनोन्मुखों ससंभ्रममाहहहा हेति । देवोति युक्त तव धैर्यमित्यर्थः ॥ सुवर्णपुप्पामिति । सुवर्ण न तु ताम्रादि पुष्पाणि प्रतिदिन प्रायानि न तु दीनारादिवत् समृद्रायाणि । पृथिवीं न तु नगरादि- मात्र चिन्वन्ति प्रत्यहं गृहीतसारा कुर्वते । पुरुषा इति । अन्ये त्वकार्यकराः । त्रय इति न तु चत्वारः । एव शूरः पराक्रमेण दुर्घटकार्यकारी । कृता पर धाराधिरोह नीता विद्या तत्वाववोधहेतुर्थेन । सेवक इति सेवाज्ञ इति वा वक्तव्ये ज्ञानस्यालौकिक- स्वमनौचिलायगणनादि च ध्वनितु यत्ये()त्यादि कृतम् । शूरकृतविद्यवत्तेवाज्ञस्य निर्गुणस्यापि लाभप्राप्तिरिति जयधकारा. खतः सभवन्तीति न फेवल भनितिवदशेने. वाभिनिष्पनशारीरो चावहिरप्यौचिलेन सभाव्यमानसद्भाव इत्यर्थः । यथा---'तिहि- पिञ्जकागजरा जाया वाहस्व गन्विरी भमइ । मुत्ताहलरइमपसादणाणे मज्झे सवत्ती. पम् ॥' शिसिमानमारणमेव तदासस्य फलम् । अन्यासु त्वासको हस्तिनोऽध्यमार- चत् इति बहुवचनेनोमुत्तम सौभाग्यम् । रचितानि विविधभट्टीभिः प्रसाधनानि इति तास तभोगव्याप्रिमाभावात् तद्विरचनशिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इति दर्शितम् । गर्दष वाल्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र खोक्तिसद्भावः शयः । एप चार्यों यथा यथा वर्यते तथा तथा सौभाग्यातिशय बाधवना पोतयति ॥ বিবিবি-জানি লাঘৰ মনতী মশান। मुषाफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सफीनाम् ॥ इति छापा ·४६ काव्यमाला । पदवाक्ययोः प्रबन्धे च । इह चार्थः स्वतःसंभवी कविप्रौढोक्तिमाननिष्प. शरीरः, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरो वेति भेदकथनं न न्यायम् । प्रौढोक्तिनिर्मितत्वमात्रेणैव साध्यसिद्धेः । प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वतः संभविनोऽप्यतिनिकरत्वात् । कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्त- पोहोतिरिति किं प्रपञ्चेन ॥ + द . + कविप्रोटोक्तिमाजेति । कनेरेव या प्रौठा उकिसन्माननिष्पनशरीर इत्यर्थः । परी-इसरहिमासोने या णामेह अश्मणवारामुहे । अहिणवसहिया- मोराले अणारम सरे । जन सतधेतनोऽनहा सरा रा जयति काम तात । इत्येतविणा समर्पयितव्यवस्लपणकुशलयोरया राह कारो- या या am ratsहितापि शरेगु ययेव मन्गय प्रतपति- FFIFE इति गायगोन्माधरुयारम्म फगेण गावगाडीभविष्यात ॥ निशापौरोकिमानशरीरो यधा-शिगरिणि फ न नाम मारोत्तप । तमणि गेन तवायरपादतं दशति विम्वारले क १ . 11'नोत्तमसिहयोऽपि शीपर्वतप्रगतयमा सिनि लिया। " "iiIT परिगितकार विभोत्तमाल वेग चानचायणायानि ....{ Fift | गागन विगस्तितया गा न प्रतीयते । 11. रोगासारणा मति न गमिति । तदगरेन । ....... | inाया न लाद रिमापरि नि । म.नागण साजगाया। शुभाग 17. Aft muTI पनगगिणा प्रामामि : ना. गागा । प्रा नात्यारोप 1 11:14 मागान गाती tulat | समय-TIHARTI HATTITUTI " + in marathi पत। . - - 4 म Pana ..! " THE RI m .

·काव्यानुशासनम् । ४७ १ तत्र वस्तुनो वस्तुव्यञ्जकत्वं पदे यथा- 'त ताण सिरिसहोयररयणाहरणम्मि हिययमिकरसम् । विम्बाहरे पियाणं निवेसियं कुसुमबाणेन ।' अत्र कुसुमबाणेनेति पदं कामदेवस्य मृदूपायसौन्दर्य प्रकाशयति ॥ वाक्ये यथा-- 'तापी नेयं नियतमय वा तानि नैतानि नूनं तीराण्यस्याः सविधविचलद्वीचिवाचालितानि । अन्यो वाहं किमथ न हि तद्वारिवेल्लबलाकं यत्तत्पल्लीपतिदुहितरि नातुमभ्यागतायाम् ॥' अन वाक्यार्थेन वस्तुमात्ररूपेणाभिलषणीयजनकृतमेव भावानां हृद्यत्वं न स्वत इत्येतद्वस्तु व्यज्यते ॥ वस्तुनोऽलंकारव्यञ्जकत्वं पदे यथा- 'वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि न तहा पियाथणुत्थङ्गे । दिट्ठी रिउगयकुम्भत्थलम्मि जह बलहसिन्दूरे ।।' अत्र धी(वी)राणामिति पदार्थो वस्तुमात्ररूपः कुचयोः कुम्भस्थलस्य चोपमालंकारं ध्वनति ॥ एव हि भेदपरिकल्पने शिष्यव्यामोह एव सपयत इत्यर्थः ॥तं ताणेति । तेपाम. सुराणा पाताल्वातिनां चैः पुन पुनरिन्द्रविमर्दनादि किं किं न कृतम् तदृदयनिति येभ्यतेभ्योऽतिदुखकरेभ्योऽप्यकम्पनीयव्यपसायम् । तच श्रीसदोदराणामत एपानि- पन्योवाणानिलर्थः । तेषा रसानामासमन्ताहरणे एकरस तत्परम् पढदय तरकु. सुमागेन मुकुमारतरोपवरणतभारेणापि प्रियाणा विम्बाधरे निवेशितम् । तदव- लोकनपरिघुम्पनदर्शनमात्रगतसत्यताभिमानयोगित्पेन कामदेवेन कृतम् देपा हदयं पदत्यन्तपिजिगीपायलनजायल्पमानमभूपिति यावत् ॥ वस्तुनोऽलंकारख्याक त्वमिति । पटुना उपनादिरस्कारो व्यज्यत लम् । तत्रोपमानि 'वीराण' 'तत्तेपा श्रीसहोदररत्नारपे हदयमेवरसम् । रिम्साघरे प्रियाला हिवेशित पुराग्यपेन ॥ तिरपा 'वीराणा रमते परपारपेग तथा प्रियालगेगा। सीरपुगजपुम्मरमते या मार सिन्दूरे॥' ही उपा] ·काव्यमाला1 बहुज्ञेलामन्त्र- - इत्यादिना दर्शितः । अर्थान्तरन्यासध्वनिः पदे यथा -हिअद्रियमन्नं सुभ अणरुद्धमुह पि म पसायन्त । अवरद्धस्स विणे हुढे बहुजाणय रुसित सक्कम् ॥ हृदये स्थितो न तु वहिः प्रकटितो मन्युर्यया । अत एवाप्रदर्शितरोपमुखीमपि मां प्रसाद यन् । हे बहुश, अपराद्धस्यापि तव खलु न रोपकरण शक्यम् । मत्र णार्थो विशिषे पर्यवसितः । अनन्तरं तु तदर्थपर्यालोचनवलाद्यसामान्यरूपं समर्थक प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि । तथा हि । खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यक्षेण दर्शयन्ती इत्यमाह । यः कश्चिद्वहुज्ञो धूर्तः स एवं सापराधोऽपि खापराधावकाश- मवच्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमान मिथ्या ग्रहीरिति । उत्प्रेक्षाध्यनिर्यया- 'चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्छितः । मूर्छयत्येप पथिकान्मयौ मलयमारुत: ।' अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिक कारणत्व मन्मथोन्माथदायित्वेनैव । तत्तु च- न्दनासक्तभुजगनि श्वासानिलमूर्छितत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा साक्षादनुत्तापि वाक्यार्थसा- मदिवसीयते। न चैवंविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंवद्धतैवेति शक्यं वकुम्, गमकत्वात् । अन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा- ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स नणु एस पुण्णिमायदो। अज्ज सरिसत्तण पाविऊण अगि विजन माई ॥' ईर्ष्याकलुपितस्यापि ईपदरुणच्छायाकस्य । यदि तुं प्रसन्नस्य मुखस्य सार- श्यमुद्हेत्सर्वदा तरिक कुर्यात् त्वन्मुखं तु चन्द्रीभवतीति मनोरथानामप्यपथमिदमि- त्यपिशब्दस्याभिप्रायः । अङ्गे न खदेहे न माति दश दिशः पूरयति यतोऽद्येयता कालेन एक दिवसमात्रमित्यर्थः । अन्न पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरणं खरससिद्धमेवमुत्प्रे क्ष्यते । यदि च ननुशब्देन वितर्कमुत्प्रेक्षारूपमाचक्षणेनासंबद्धता पराकृतेति संभाव्यते तदेदमत्रोदाहरणं यथा-'त्रासाकुलः परिपतन्परितो निकेतान्पुभिर्न कश्चिदपि धन्विभिरविवन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदगनाभिराकर्णपूर्णनयनेषुहवेक्ष- णश्री. ॥' परितः सर्वतो निकेतान्परिपतनकामन कैश्चिदपि चापपाणिभिरसी मृगोऽनु- यद्धस्तथापि न क्वचित्तस्थी त्रासचापलयोगात् सामाविकादेव तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते । अङ्गनाभिराकर्णपूर्णर्नेत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वखभूता अस्स यतः अतो न तस्यो । नन्येतदप्यसंवद्धमस्तु । न। शब्दार्थव्यवहारे प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ॥ दीपकवनि- यथा-'मा भवन्तमनल: पवनो वा वारणो मदकल: परशुर्वा । वज्रमिन्द्रकरविप्रमृतं 'हदयस्थापितमन्युमपरोयमुसीमपि मो प्रसादयन् । अपराधस्यापि न सलु ते बहुश रोपितुं शक्यम् ॥ इति च्छाया] २. 'हिथहावित्रमाणु अवरुणमुह' ध्यन्यालोके पाठा. ४. 'सामर्थ्य लोचने. ५. 'या हि' लोचने. ६. ईयांकरपस्यापि तब मुसस्य मन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः। अद्य महात्व प्राप्याग इय न माति ॥ इति घटाया] ७. 'वयमलोचने. १. ३. '' ध्वन्यालोके.

·काव्यानुशासनम् । ४९ वाक्ये यथा- 'पुत्रक्षयेन्धनघनप्रविज़म्भमाण- लेहोत्थशोकविषमज्वलनाभितप्तः। प्रालेयशीतलममंस्त स बाखवहि- महाय देहमथ संविदधे सरित्सात् ॥' अत्र विशिष्टः पुत्रक्षयोपतप्तोऽग्निं प्रविष्टो न तेन दग्ध इत्ययं वाक्यार्थो वस्तुखभावः शोकस्य बाखवढेराधिक्यमिति व्यतिरेकालंकारं ध्वनति ।। वा खस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ॥' इति । अत्र मा बाधिष्ठेति गोप्यमानादेव दीपकादयन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्ति. ॥ अप्रस्तुतप्रशसाध्वनिर्यधा- 'हुण्डग्णन्तो मरिहिसि-' इति । प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिनायिका भ्रमर- मेवमाहेति । हास्याभिधाया प्रतुतत्वमेव । न चामन्त्रणादप्रस्तुतत्वगति' प्रत्युतामन्त्रण तस्या मौरभ्यविजृम्भितमित्यभिधया तावनात्राप्रस्तुतप्रशसा । समाप्तायो पुनरभिधायां वाचार्थसौन्दर्यचलादन्यापदेशता ध्वन्यते । यत्र खसौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरि- मलमालतीकुसुमसदृशी मुग्धकुलवधूनिळजप्रेमपरतया कृतकवैदग्ध्यलब्धप्रसिद्ध्यति- शयानि शम्भलीकष्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुलानि इतश्चा- मुतच चभूर्यमाण प्रियतममुपालभते ॥ अपहुतिध्वनिर्यधा-'यत्कालागुरुपत्रमा- रचनावासैकसारायिते गौराहीकुचकुम्भभूरिमुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपि- तोत्कच निताचेतोधिवासोद्भव सताप विनिनोपुरेप विततैरताः परः ॥' अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगामिपरिचितवनितादयोदितप्लोषमलीमसच्छ- विमन्मथाकारतचापहवो ध्वन्यते । अत्रैव ससदेहध्वनिः । यतः चन्द्रवर्तिनोऽत्तस्य नामापि न गृहीतम् । अपि तु गौराहीत्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमति कालागुरुपत्रमद्गवि- च्छित्यास्पदत्वेन चच्छासामुत्कृष्टतामावरतीति तन्न जानीमः किमेतद्वस्त्विति ससंदेहो वन्यते ॥ पूर्वमनहीकतप्रणयामनुतप्ता प्रणयिविरहोत्कण्ठिता बहभागमनप्रतीक्षापर- खेन कृतप्रसाधनादिविधेयतया वासक्सजीभूता पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमुखेनानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचक्लशन्चतकालगुरुपरमहरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुक पुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी च फुवलयदलल्यामला कान्तिरेवनेव करोतीति निदर्शनाध्वनिरपि। त्वदीचकुचकलशशोभा मृगाहशोभा च सह मदननुद्दीपयते इति सहोक्तिध्वनिरपि । 'त्वकुचसहशचन्द्रसमस्त्वकुचाभोग' इति प्रतीतेस्पमाध्वनिरपि ॥ एवमन्येऽप्यत्र प्रभेदाः दाक्योत्प्रेक्षा । महाकविवाचोऽस्याः वामधेनुत्वात् । यत-'हेलापि फलचि- १. 'वनितातो खात ·ܝܛ ܬ [ ܐ ܢܪ f ܐ ܗ ܀ ܗܢܟ ! ܙ ܙ ܗܙ ܙ ܝ ܙ ܙ ܬܐܫ ܐܸܢ ܀ ܙܐܙ ;ܢ . !". { ' ܪܨܝ ? ' ;{ ' .); ܙܳ.܃ ܃ ܂ ܃ ܐ ܚ. ܗ ܪ ܕ ܕ ܙ mc ܕܟ h ܟ ܕ Mܐ 1 ܙ ܐܢܐ، ، ، ، ܃ ܃ ;1;:1. ܪܛ ܃ ܃ ܃ ܕ ܨ.-. ܝܪܽ. ܫܶܝܳ.ܐ ܫ.. ܀ ܝܽ ·काव्यानुशासनम् । तत्रार्थशक्तिमूलो व्यङ्गयो रसः पदे यथा- 'उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने परिभृशं कुपिते वहन्ती । तीक्ष्णेन दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि ॥' अत्र ते इति पदेन स्मारितानामनुभवैकगोचराणां सातिशयविभ्रमाणां शोकव्यञ्जकत्वम् ॥ चारियोजनोचितस्थाविप्रतिपत्तिकत्य प्रतिपत्तः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवाखादप्रकर्ष इति । उदाहरणानि चैताक्षणाप्रत्वावे दर्शयिष्यन्ते ॥ उत्कस्पिनीति । अत्र हि ते इति पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवावभासते सहृदयानाम् । तथा हि-वासवदत्तादाहाकर्ण- नप्रबुद्धशोकनिर्भरत्य वत्सराजस्येदं परिदेवितवचनम् । तत्र व शोको नाभेष्टजनबिना. दाप्रभव इति तस्यास्य जनस्य ये भ्रूक्षेपकटाक्षादवः पूर्व रतिविभावतामवलम्वन्ते म त एवात्यन्तविनष्टाः सन्त इदानी स्मृतिगोचरतया निरपेक्षत्वभावप्रमाण करुणमुद्दीपय. न्तीति स्थिते । ते लोचने इति तच्छब्दस्तहोचनगतखसवेद्याव्यपदेश्यानन्तगुणगणस्म- रणाकारयोतको रसस्थासाधारणनिमित्तता प्राप्तः । तेन यत्किचिचोदितं परिहतं च तन्मिध्यैव । तथा हि । चोयम्-प्रकान्तपरामर्षकत्य तच्छब्दस्य कथामियति व्या. पार. । उत्तरम्-रसाविष्टोऽत्र परामृष्टेति । तदुभयमनुत्या[प]नोपहतम् । यत्र धनु- द्दिश्यमानधर्मान्तरसाहित्खयोग्यधर्मयोगित्वं वस्तुनो यच्छन्देनाभिधाय तद्बुद्धिस्थध- मन्तिरसाहिलं तच्छन्देन निर्वाह्यते । तत्र पूर्वप्रक्रान्तपरामर्शकत्व तच्छन्दत्य । यत्र तु निमित्तोपनतमरणविशेपाकारसूचक्त्व स घट इत्यादौ तत्र का परामर्शकयेति ॥ उत्कम्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावो प्रेक्षण मया अनिर्वाहितप्रतीकारमिति शोका. वेगव विभाववेति सातिशयविनमैकायतनरूपे अपि लोचने विधुरे कादिशीकतया निर्लक्ष्ये क्षिपन्वी क माता कासौ चार्यपुत्र इति तयोर्लोचनयोत्ताशी चावस्थेति सुतरा शोकोद्दीपनम् । तीक्ष्णेनेति । तत्वाय खभाव एव कि कुरुता तथापि च धूमेनान्धीकृतो द्रष्टुमसमर्थ इति, न तु सविवेकस्येदृशानुचितकारित्व सभाव्यत इति लर्यमाण तदीयं सौन्दर्यमिदानी सातिशयशोकावेशविभावतां प्राप्त इति वेशव्दे सति सर्वोऽयमयों नियूंट । चथा वा-'समिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरझे रभसविक- १. निरपेक्षभावत्वप्राण' लेचने. २. 'स्थितम्' स्यात्. ३. 'वेनचित्' रोचने ,

·.
४
काव्यमाला।
-
त्याधन्ते यथा--
'मा पन्थं रुन्धीओ अवेहि बालय अहोसि अहिरीओ।
अम्हे अणिरिकाओ सुन्नघरं रक्खियव्वं णो ॥
अन्नापेहीति त्याद्यन्तत्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रकाशयसि
अस्ति तु संकेतस्थानं शून्यं गृहं तत्रैवागन्तव्यमिति ध्वनति ॥
पदैकदेशोऽपि पदं यथा--
'तालैः शिजद्बलयसुभगैतितः कान्तया मे
यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्धः।'
अत्र तालैरिति वहुवचनमनेकभगिवैदग्ध्यं ख्यापयद्विप्रलम्भमुद्दीपयति।।
'लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो
निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः ।
परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पजरशुकै-
स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥'
अत्र न लिखतीत्यपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते इति न त्वासित इति ।
भूमिमिति न तु भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्वकं किंचिल्लिखतीति स्यादि-
त्यादिविभक्तीना व्यञ्जकत्वम् ॥
'अस्म(प्रणोत्थ वच्च बालय अण्हा इति किसमलेहप्ति एअम् ॥
हो जायाभीरुयाण तीत्थं विय न होई ॥
अत्र जायातो ये भीरवस्तेपामेतत्स्थानमिति दूरापेतः संबन्ध इत्यनेन
निताम्ते दृष्टिपाता. प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाशप्रकरमिव किरन्तः
म्मर्यमाणा दहन्ति ॥ इति ॥ अणिरिकाओ इति । परतन्त्रा इति ।
इल्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके प्रथमोऽध्यायः ।
'मा पन्धान र अपेति पालक अहो अनि अहीकः ।
वय परतवाः शून्यगृह रक्षणीमम्माकम् ॥'
'अन्यन नज वाला प्राणालोक्यस्येनत् ।
गोडायामीकामा तीगनन मानि।'

·काव्यानुशासनम् । संबन्धेनैवेातिशयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्तः । जायाभीरुकाणामित्यत्र तद्धितस्यापि व्यञ्जकत्वम् । ये घरसज्ञा धर्मपत्नीषु प्रेमपरतन्त्रास्तेभ्यः को- ऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रत्ययोऽवज्ञातिशयद्योतकः ॥ 'अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्ररम्यैः ।। अत्र चकारौ निपातावेवमाहतुः । गण्डस्योपरि स्फोटेवद्विप्रयोगश्च वर्षासमयश्च समुपनतमेतद्यमलं प्राणहरणायेति । अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपनविभावत्वमुक्तम् ॥ 'प्रसिग्धाः क्वचिदिगुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः' अत्र प्र इत्युप- सर्ग इगुदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्दर्यातिशयं ध्वनति॥ अनेकस्य निपातस्योपसर्गस्य चैकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रसव्य- त्यर्थः। यदाह-'अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः' अत्राहो वतेत्यनेन श्लाघातिशयो ध्वन्यते ॥ 'मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं स्वबुद्धिसामान्यकृतानुमानाः । योगीश्वरैरप्यसुबोधमीशं त्वां चोद्भुमिच्छन्त्यबुधाः स्वतः ॥' अत्र सम्यग्भूतमुपांशु कृत्वा आसमन्ताच्चरन्तमित्यनेन लोकानुजिघृ. क्षातिशयस्तत्तदाचरतः परमेश्वरस्य ध्वन्यते ॥ 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति । अत्र शंकरधनुर्भङ्गश्रवणात्म- कुपितस्य भार्गवस्योत्त्या आसीदित्यतीतकालनिर्देशाद्दाशरथेः कथाशेपत्वं व्यज्यते ॥ - यथा च प्रत्ययांशस्य द्योतकत्वं तथा प्रकृत्यंशस्यापि यथा- 'तद्नेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव. सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटा. । स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं संगीतकं योपिता- माश्चर्य दिवसैद्धिजोऽयमियती भूमि परा प्रापितः ॥ १ 'ये हि रसशा' ध्वन्यालोके. २ 'रफोट इतिक्त्तहियोगी' ध्वन्या..

·५६ काव्यमाला। अत्र दिवसार्थनात्यन्तासंमाव्यमानतान्यार्थस्स ध्वन्यते । तदिति :- कृत्यंशश्चात्र नतमित्तीत्येतत्प्रकृत्यंशसहायः समन्तामङ्गलभूतां मृपिकाया- कीर्णतां ध्वनति । एवं सा घेनुरित्यादावपि योज्यम् ।। तथा- 'रइकेलिहिअनिअसणकरक्रिसलयरुद्धनयणजुअलम्म । रुदत्य तड्यनयणं पव्वइपरिचुन्वियं जय ।। अत्र जयतीति न तु गोमते इत्यादि । समानेऽपि हि स्थगनव्यागार लोकेऽन्तरणव रूपेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टमिति व्यज्यते ॥ भावादीनां पदप्रकाशत्वेऽधिकं न वैचित्र्यमिति न तद्रुदाहियते । वाक्यस्य रसादिव्यञ्जकलं रसादिलक्षणे एबोदाहरिप्यते । प्रबन्ये । नाटकादावर्थयक्तिमूला रमव्यक्तिः प्रतीतैव । वर्णरचनयोनु साना न्माधुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वमेव । तद्वारेण तु रसे उपयोग इति गुणप्रकरण एव वक्ष्येते इतीह नोक्ते॥ इलाचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायामलंकारचूडामणिजखोपज- काव्यानुशासनात्ती प्रथमोऽध्यायः । - द्वितीयोऽध्यायः रसलक्षणमाह- विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रमः । बागायभिनयमहिताः म्यायिव्यभिचारिलक्षणाश्चित्तवृत्तयो विमाव्यन्ने विशिष्टतया जायन्ते यम्नविभावः काव्यनाट्ययान्त्रप्रसिद्धगलन्यनोद्दीपन- म्यभावनलनोद्यानादिभिः, स्थायिन्यमिचारिलक्षणं चित्तवृत्तिविगर्ष मामा- जिजनोऽनुभवन्ननुमायने माक्षात्कार्यते यनरनुभावः कटाक्षमुजोधे. विमारिति । यदाद मुनि'--'बटयोध्या रिमायने यागामिनयामा । अंदेन दमागम भाव दनि मन्तिः ॥' अनुमारिनि । 'यामागचामिन ईथे. दिवमनारयाद नयनयुगमय । मीयरया पनीरमाया' ।

·२ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । ५७ पादिभिः, विविधमाभिमुख्येन चरणशीलैर्व्यभिचारिभितिस्मृतिप्रभृतिभि , स्थायिभावानुमापकत्वेन लोके कारणकार्यसहचारिशव्दव्यपदेश्यैर्ममैवैते परस्यैवैते न ममैते न परस्यैते इति संबन्धिविशेषस्तीकारपरिहारनियमान- वसायात्साधारण्येन प्रतीतेरभिव्यक्तः सामाजिकाना वासनारूपेण स्थितः स्थायी रत्यादिको भावो नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायव- लात् सहृदयहृदयसंवादभाजा साधारण्येन गोचरीक्रियमाणश्चर्यमाणते. कप्राणो विभावादिभावनावधिरलौकिकचमत्कारकारितया परब्रह्मास्वाद- सोदरो निमीलितनयनैः कविसहृदयै रस्यमान. वसवेदनसिद्धो रसः ॥ लादों विभाव्यते । वागहोपाहायुतत्त्वनुभाव इति स्मृतः ॥' रस इति । तथा च भरतमुनिः-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति' इति । तत्र भट्टलो. ल्लदत्तावदेव व्याचक्षे-विभावादिभिः सचोगोऽर्धास्थाचिन ततो रसनिष्पत्ति । तत्र विभावश्चित्तवृत्तेः स्थाप्यात्मिकाया उत्पत्ते. कारणम् । अनुभावाश्च न रसजन्या अत्र विवस्यन्ते तेपा रसकारणत्वेन गणनानहत्वात् अपि तु भावानामेव । (ये तु भा- पानानेव) येऽनुभावा व्यभिचारिणत्य ते चित्तरत्त्यात्मक्त्वात् यद्यपि न सहभाविन स्पाविना, तथापि वासनात्मवह विवक्षिता । तेन स्थाव्येव विभावानुभावादिभिरुप- चितो रस । स्थायी त्वनुपचित । स चोभयोरपि मुख्यया वृत्त्या रानादावनुकायेऽनु- तरि च नटे रामादिरपतानुसंधानवलादिति ॥ तथा चाह दण्डी-रतिः भारता याता रुपयाहुत्ययोगत । सास्य च परा कोटि कोपो रौद्रत्वमागत ॥' भय भाव- विभावर्जनितोऽनुभाव प्रतीतिपद नीतो व्यभिचारिनिस्पचितो मुख्यरत्त्यानुकरणीये राने तद्रूपतानुसधानादनुक्तीरे प्रतीयमानः स्थायी रस इति ॥ एतनेति शहकः। तथा हि-विभावाचयोो स्थायिनोऽवगनो नोपपयते अवगनक्साभावात् । न हि धून विना धराधरान्त स्पो पहिरवगम्यते । अपि च यथा खयनुत्पारिता विभाद. सूचिताक्षानुभावै पोपनुपनीताथ व्यभिचारिभि. बयोगादतीभवन्ति स्थापिन । तदा स्थायिनामेव भावानामुद्देशो रक्षण चादावभिधातु युक्त स क्लात रुतम् । गरी हि रसानामुद्देशलक्षणे अभिहिते क्रूर रसान विभावानुभावापोरवा तनेय स्थायिना पुनराह ॥ तथा हि रसान्प्रतिपद ल्शयन्मुनिश्पति-भय दीरो नानो- समप्रकृतिरन्तारात्मक । स चात्मोराव्यवसायन्यविनपवलपरामनरातिप्रतापप्रभावा- दिभिर्विभावल्पयते' रति । पुनश स्थायिभावाल्पादे तु-'उत्साहो नमोत्तमप्रति । स चाविपादापिसीन्दादिभिविनावर रयते' रति । एवमाभार्या एदेते । विभावा १. प्रमादतिशित भन् ८ ·५८ काव्यमाला। -- - रसलक्षणे विन्नरत रक्ताः, भावानुवादे लेगनः प्रदर्शिताः । न चौपनी पदार्थ कारणमभिधाय पुष्यता पुननदुत्पत्तिकारणमिधानन्यम, बापनेः । किंव- अनुपचितावस्थ स्थाची भावः, उपचितावस्यो रम इन्युच्यमाने एकरन्य म्यात्रिने मन्दतममन्दतरमन्दमध्येलादिविरोपापेक्षया आनन्यापत्तिः । एवं रसन्यापित तीव्रतरतीव्रतमादिभिरसख्यत्वं प्रपद्यते । अयोपवयकाष्टां प्राप्त एव स उच्यते, तर्हि सितमवहनितं विहसितमुपहसिनं चापहसितमतिहमितम्' इति पोटावं हा. स्यरसम्य कथं भवेत् । अन्यच्च उत्तरोत्तरप्रकर्षतारनन्यवागेन 'प्रय लमिला त्याहितीये त्वचिन्तनम् । अनुम्वृविस्तृवीये च चतुर्थे गुणचीतनम् ॥ उद्वेग. पहने यो विलाप पष्ट उचते । उन्माद सप्तमे यो भवेद्याधिरयाष्टमे । नबने जाना प्रोक्ता दशमे मरण भवेत् ॥' इति दयावन्यः कानोऽभिहितः। तत्रापि प्रयवयन त्तरोत्तरप्रकर्पतारतम्यसमवालामावस्थासु दगतसंन्याताः शृङ्गाररतिमावादयः जेयुः । अपरं च प्रागवस्थामाव. स्थायी, रसीमवति तु क्रमेणोपत्रित इलत्रापि वि. पर्ययो दृश्यते । यत:--जिनवियोगाद्विभावादुत्पन्नो महान् गोरः अनेनोपशान्यति । न तु दामुपैति । भोवोत्साहरतीनां च निजनिजकारगवलाटुद्भूतानामपि काला शादमर्पस्थेय सेवाविपर्ययेऽपचयोऽवलोक्यते । तन्लान्न मात्रपूर्वकवं रसय । अनि तद्विपर्यय एव । उक्त हि मुनिना- रसपूर्वकलं मावानाम्, भावपूर्वस्वं रखता विषयविशेपापेक्षया प्रयोगे ह्यनुकतरि रमानावादयतामनुकायें भावप्रतीविल्यद्य' इति । प्रथमपक्षसोन्यानम् । लोके तु भावदर्शनात्तत्वरूपरमनिमत्तिरिति । तन्माइन्यया व्याख्यायते हेतुभिर्विभावात्यः कार्यश्चानुभावात्ममि सहचारिरूपश्च बमित्रागम प्रयत्नाजिततया कृत्रिमरपि तधानभिमन्यमानः सुयोगादन्यगमकमावस्नानुनीग्ना- नोऽपि वतुसौन्दर्यबलात्कपायफलचर्वणपरपुरुपदर्शनप्रमवमुखानेककलनाकन्पना रह- नीयतरूपतयान्यानुनीयमानविलक्षण स्थायित्वेन भाच्चमानो रवाहिमांवो नटे. ऽसन्ताविद्यमानोऽपि सामाजिकजनतालायनानो मुख्यरामादिगतस्यायनुकरण पोऽनुकरणरूपलाटेव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रमः । 'मयं ममाहेषु सुधारमा मुपूरकर्पूरगलाकिका दृयो. । मनोरयधीमनमः शरीरिणी प्राणेवरी लोवनगौर गता ॥' 'देवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुक्त । अविरलविलोलजलद. कालः चमुपागतश्वायम् ॥' इत्यादी हि विभावाः काव्यवलादनुसंधेयाः, अनुभावाः शिक्षा, व्यभिचारिण कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात् । स्थायी तु काव्यवलादपि नानुसंधेयः ।। 'रति शोकः' इत्यादयो हि गन्दा रसादिक्रममिषेयीवन्सभिधानत्वेन, न तु वाचिकाभिनयरूपतवावगमयन्ति । न हि वानेव वाचिकमपि नु तथा नित्तम रिवाह्निकम् । तेन-'विद्वान्माप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि । वावनेव जरपिः शोक. क्रोधेन पीयते ॥ इति । तथा-'शोकन कृतन्तया स्थितो येन क्रन्दः । हृद- १. 'स्यैव' भवेत्. २. पूर्वार्ध त्रुटितं प्रतीयते ·२ अध्यायः काव्यानुगासनम् । . रकम दिनुमा गनिी मागेन पोगेऽभिनेवोऽपि रागि. मेर । 'भाती पीसो निगावागाला पापागुमीकरणाघ । रोगेम स कर- तरम मे पपुपि ॥' इलनेन तु पाचन सामभिदधता उदयनगत गुराा- स्मारामानिमावोऽभिनीते न तून्यते । अवगमनाशफिर्णयगमनं नानपारन्या । मत पाशावि (दिवस) (1) पद सो मिननिभतिक्मपि मुगिना नोपातम् । तेन रगिरीरमाण मारी। अर्यकिगपि मियाजाना । यथोचते-'मनिप्र- दीपपभयोमनियाभिधारतोः। मिथ्यानानाविशेषेऽपि विशेषोऽस्यिा प्रति ॥' इति । न चान नर्तक एक मुखीति प्रतिपत्ति', नापयामेय राम इति, न गायनं न मुसोति, नापि राम साहा न बाामिति, न चापि तत्महरा इति । किंतु सम्य- विध्यासमायमादाप्रतीतिभ्यो विपक्षमा निमतुरगादिन्यागेन य मुसी राम' असा. पामिति पतीतिरस्तीति ।। यदाह-'प्रतिभाति न सदेहो न तल न विपर्ययः । धीर- सावपमित्यति नासापेवायमित्यपि ॥ विरुद्धयुद्धासभेरादविवेचितविप्लवः । युच्या पर्यनुयुजेत स्फुरअनुभव फया ॥' रति, तरिदमचन्तत्तत्त्वशून्न विमर्दक्षममिति भतोतः। तथा हि-अनुकरणरपो रस पति यदुचते तक सामाजिकप्रतीत्यभि- प्रायेण, उत नटाभिप्रायेग, कि या पतुरत्तविवेकन्याख्यातृबुद्धिसपलनेन । यथाहु- वाख्यातारः राल्पेव विवेनयन्तीति । अथ भरतमुनिवचनानुसारेण तत्रायः पक्षोऽस- गतः । किंचिद्धि प्रमाणेनोपलब्ध तदनुकरणनिति शस्य वक्तुम् । यथा-एवमसौ सुरा पिपतीति मुरापानानुकरणवेन पय.पान प्रत्यक्षावलोकित प्रतिभाति । इह च नटगत कि तदुपलब्ध स इत्खनुसरणतया भातीति चिन्यम् । तच्छरीर तनिष्ठ प्र- तितीर्घकादिरोमाशगद्गदिकादिभुजाक्षेपचल्नप्रभृतिभूक्षेपकटाक्षादिकं च न रतेश्चित्त- तिरूपाया अनुकारत्वेन कस्यचित्प्रतिभाति । जडत्वेन भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेन भिना- धिकरपत्वेन ततोऽतिवैलज्ञप्यात् । मुख्यावलोकने च तदनुकरणप्रतिभासो न च रामर- तिमुपलब्धपूर्विज केचित् ॥ एतेन रामानुकारी नट इत्यपि निरतः प्रवादः ॥ अथ नटगता चित्तवृत्तिरेव प्रतिपना सती रत्खनुवार मझार इन्युच्यते । तत्रापि किमा- स्मक्त्वेन सा प्रतीयते इति चिन्यम् ।। ननु प्रमदादिभिः कारण कटाक्षादिभिः काय. ईत्यादिभिक्ष सहचारिभिलि भूतैर्या लौकिसी कार्यरूपा कारणस्पा सहचारिरूपा च चित्तरत्ति प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्ति प्रतिभाति । तर्हि रला- दिकारणैव सा प्रतिपनेति दूरे रत्खनुकरणतावाचोयुक्तिः ॥ ननु ते विभावादयोऽनु कायें पारमार्थिका इह त्वनुकतरि न तघेति विशेष । अस्वेवम् , किं तु ते विभावा- दयोऽनन्तज्ञारणानन्तकार्यानन्तसहचररूपा अपि काव्यशिक्षादिवलोपकल्पिता. कृ. त्रिमाः सन्तः कि कृत्रिमत्वेन सामाजिकैयन्ते, न वा । यदि गृयन्ते, तदा तैः कथ रतेरवगतिः । नन्वत एव प्रतीयमान रत्यनुकरण मुग्धबुद्दे. कारणान्तरप्रभवे हि १ प्रमादपतित भवेत्. २. 'शीर्षका' स्यातू.

·६० कार्य मशिनि का मारमा TREE MATी प्रमिदम्य कारण मोपामागगनुमान IT ITTEFArr. जानम् । निदा इति ताणाकारणा हरण नाम सामान भाता रगुः । तया न निमेसन जागेमा लनु मा. म्यानुमान मग मंशात् । न तमिल नीति नीति तयानिभानुभावदर्शने रनिरेवानुमीले नग निगानोति । नापि लिगान मिथ्या तनापि तदाभागानुमानगगुतम् । मन ज्ञानालागनुमान तदनुकारलेन प्रतिभागमानापिरि तस्तुहागनुमान गुमा भूमानुकालीन हि ज्ञागमानानीहारा गायन कारजगतापनीति ॥ नमोऽपि नट का भानि। सलम , 'फुदेन राम. गादृश्य नामादिभिगोरित गायेन मुगादिभिरिनि नाना- नुकारः कधित् । न नापि नामाजि काना मादृश्यमतिरमि । गामाजिहाना ननभा- वशून्या नर्तके प्रतिपत्तिरिसुचते । अथ न तनुकारप्रतिभाग इति रिका वाचो. युक्ति । यथोक्त रामोऽयमित्यति प्रतिपत्तिः, तरपि गदि तदा निमित तदुत्तरका लभाविवाधवपुर्याभाने कथ न तत्वनान गान् । बाधकमाने वा य न मिथ्या- ज्ञानम् । वास्तवेन च वृत्तेन वाध मानुरगेऽपि मिथ्यानानमेव स्यात् । तेन विरुद बुद्धद्यसभेदादिलसत् । नर्तकान्तरेऽपि रामोऽयमिति प्रतिपत्तिरति । ततश्च रामन सामान्यस्पमित्यायातम् ॥ यशोच्यते--विभावाः काव्यादनुसधीयन्ते । तदपि न विद्मः । न हि ममेय सीता काचिदिति खात्मीयत्वेन प्रतिपत्तिनंटरा ॥ अथ सामा- जिकत्य तथा प्रतीतियोग्या. क्रियन्ते इत्येतावदेवानुसधानमुच्यते, तर्हि, स्थायिनि सुतरामनुसचान स्यात् । तस्यैव हि मुख्यत्वेन अस्मिनयमिति सामाजिकाना प्रति- पत्तिः ॥ तस्मात्सामाजिकप्रतीनुसारेण स्थाय्यनुकरणं रस इत्यसत् । न चापि नट- स्येत्थ प्रतिपत्तिः रामं तच्चित्तवृत्ति वा अनुकरोमीति । सदृशकरण हि तावदनुकरण- मनुपलब्धप्रकृतिना न शक्य कर्तुम् ॥ अव पश्चात्करणमनुकरणम् , तटोकेऽप्यनुकर- णात्मतातिप्रसक्ता ॥ अथ न नियतस्य कस्यचिंदनुकारोऽपि तच्च सप्रकृतेः शोकम. नुकरोमीति । तत्रापि कस्योन्तमर्हि (?)केनेति चिन्त्यम् । न तावच्छोकेन, तस्य तद- भावात् । न चाश्रुपातादिना शोकस्यानुकारः, तद्वैलक्षण्यादित्युक्तम् । इयत्तु स्यात् उ- त्तमप्रकृतेर्ये शोकानुभावास्ताननुकरोमीति । तत्रापि कस्योत्तमप्रकृतेः यस्य कस्यचि- दिति चेत्, सोऽपि विशिष्टता विना कथ बुद्धावारोपयितु शक्यः । य एव रोदितीति चेत्, स्वात्मापि मध्ये नटस्यानुप्रविष्ट इति गलितोऽनुकार्यानुकरीभावः । कि च-- नट शिक्षावशात्स्वविभावसरणाच्चित्तवृत्तिसाधारणीभावेन हृदयसवादात्केवलाननुभावा- न्दर्शयन्काव्यमुचितकाकुप्रभृत्युपस्कारेण पठश्चेष्टत इत्येतावन्मात्रत्य प्रतीवेन त्वनुकार वेदयते । कान्तवेपानुकारवद्धि न रामचेष्टितयानुकार । नापि ववृत्तानुसारेण १. 'भासादनु' स्थात् ·२ सयायः कालानुशासनम् । ६१ सदनुशारणम् समोमाग गुत्तत्यानुपपरो ।न न मुनियननगेवविधमसि शनिवारण रगति ॥ यगोन्यसे--वर्णन हरितालादिभि. सयुज्यमान एवं गौरिलादि, साभिन्यज्ञामान लोऽभिप्रेत । तरगत् । न हि सिन्दूरादिभि पारमाविको गारमिगजते, प्रदीपादिभिरिव । कि तु तत्समाः समूह विशेपो निर्खते। त एवं हि मिन्दरायो गवायायसनिवेशमोन सनिवेशविशेषेणावस्थिता गोस- गिति प्रतिभासत विषयो नेयं विभाषादिसमूहो रतिगहराताप्रतिप्राय । तला- जापानुकरण रस इलस ॥ येन त्यभ्यधाथि मुरादुःराजननशक्तियुका विषयसामग्री चायव साररहना मुरादुरासभाषा रस । तन्गा सामन्या दलस्थानीगा विभावा: नस्सारका अनुभाववाभिचारिण स्थापिनसु तन्मामग्रीजन्या आन्तराः मुरादु रा. खभाषा इति । तेन स्पादिभावान् रसामुपनेष्याम इत्यादातुपनारमतीकुर्वता पन्थ. विरोध खयमेव बुध्यमानेन दूषणाविकरणमौपर्यापामानिकजन' परिरक्षित इति शिमम्योच्यते यत्यन्यत्तत्प्रतीर्तिवषम्यपसहादि तकियदनोच्यताम् ॥ भट्टनायकस्वा- ह-'रसो न प्रतीयते, नोत्पयते, नाभिव्यज्यते । खगतत्वेन हि प्रतीतो करुणे दुसित्व स्यात् । न च मा प्रतीतिर्युका मीतादेरविभावत्वात् । खकान्तास्मृत्वसवेद- नात् । देवतादी साधारणीकरणायोग्यत्वात् । समुद्रोएनादेरसाधारण्यात् । न च तत्त्वतो रामस स्मृतिरनुपलब्धत्वात् । न च शब्दानुमानादिभ्यस्तत्प्रतीतो ताटस्थ्यमेव भवेत्तत्प्रतीतिरनुभवस्मृत्वादिरुपा रसस्य युक्ता ॥ उत्पत्तावपि तुत्यमेतत् दूषणम् । दाक्तिरूपत्वेन पूर्व स्थितस्य पक्षादभिव्यक्ती विषयानतारतम्यापत्ति । खगतपरगत- त्वादि च पूर्ववद्विकल्प्यम् । तलाकाव्ये दोपाभावगुणालकारमयत्वलक्षणेन, नाट्ये चतु. विधाभिनयस्पेण निविडनिजमोहसकटतानिवारणकारणाविभावादिसाधारणीकरणात्म- नाभिधातो द्वितीयेनाशेन भावक्त्वव्यापारेण भाव्यमानो रसोऽनुभवस्मृत्वादिविलक्षणेन रजस्तमोनुवेधवैचित्र्ययलात् हदि वित्तरविकाशात्मना सत्वोदेकप्रकाशानन्दमयनिज- सविद्विधान्तिविलक्षणेन परब्रह्माखादसविधेन भोगेन परं भुज्यते' इति ॥ यत्स वाह-'अभिधा भावना चान्या तद्भोगीकृतमेव च । अभिधाधामता याते शब्दार्था- लकृती तत ॥ भावनाभाव्य एषोऽपि महारादिगणो मतः । तद्भोगीकृतरूपेण व्याप्यते तिद्धिमानर ॥' इति ॥ तत्र पूर्वपक्षोऽय भलोटपक्षादभ्युपगत इति । तषणमनु- स्थानोपहतमेव । प्रतीत्यादिव्यतिरिकच ससारे को भोग इति न विद्म । रसेनेति चेत् । सापि प्रतिपत्तिरेव । केवलनुपायलक्षम्यान्नानान्तर प्रतिपद्यता दर्शनानुमितिश्रुत्युप- मितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् । निष्पादनाभिव्यक्तिद्वयानभ्युपगमे च तिलो वा सद्वा रस इति न तृतीया गतिः स्यात् न चामतीत वस्त्वस्ति तयवहारयोग्यम् ॥ अयो- चते-प्रतीतिरस भोगीकरणम् । तच रत्खादिवरप तदस्तु तथापि न तावन्मात्रम् । यावन्तो हि रसास्तावल एव रसात्मानः प्रतीतयो भोगीकरणसभावा' सत्त्वादिगु- । १. 'मौखर्या स्वात् ·44 । * . .d १ --- pra न :: - 1-1 10. TI-Iot 12, 11, 12 - र - - मोनरी TREAMITIER । It taita {117 ॥ ॥uttt.. utti R 11 ॥"tt मामा गोरगी । Ma; नाPARITEtier 177 1 । मा.' तिमी पापा 4tatी atti font Eff1111मिमा THIM न यो मो. तकादिनी 114शेष मानाहीती । नागमति पापा देशका नेता र भी। सीहोर। शयरो सपो या विमलयेपो दानादिनगन्तनिपात यो . नमितातिप्राय मातादव दो विमा योपरि मान मापानको रग । तयाविध वियेनामा तिनो निशिरत का । परोऽगिन एलन परिमितमेश सापारप्पम् । अपि तु तिम् । च्यातिमहा धुमायुमपाल पयोरेग वा । तदर गाक्षात्कारापमापरिपोषिकानदादिगामनी । या वस्तुमता काव्यापिताना च देशकालप्रमात्रादीना नियमहेतूनामन्योन्यमवन्धयलादत्यन्तमपमरणे रा एव गाधारणीभाव मुतरा पुष्यति । अत र सामाजिमानामावनतव प्रतिपत्ते मुतरा रसपोपाय रापामनादिवामनाचित्रीकृतचेतगा वागनासबादात् । सा चारिता सविचमत्कारसनोऽपि कम्पपुलको रुमनादिपिकार धमत्कारो यथा-'अन्न मिहरी चमकद कहकह वि न मदरेण कलिआइ । चदकलाकदलमच्छराइ लच्छीद अगाद ॥ भद्भुतभोगात्मस्पन्दावेशरूपो हि चमत्कार । स च साक्षात्कारखभावो मानसाध्यव- सायो वा सकरपो वा स्मृतिर्वा तधात्वेन स्फुरन्त्यस्तु । यदाह-'रम्यागि वीक्ष्य ·२ मागायः] कालानुगासनम्। - मा निमारपीगवति मनितोऽपि जन्तु । तपमा स्मरति ननगोषमा मानचितानि जननान्तरगीतानि ।' इत्यादिः । अत्र हि स्मरतीति स्मतिरपदर्शिता ना न ताकिशमिता, पूर्वमेतग्गाधग्गाननुभूतवान् । अपितु प्रनिभानापरपरमाक्षात्काररामायेचमिति । सतायंदेवाति प्रतीतिरासादात्मा चला रतिरेन भाति तत एवं विशेषान्तरानुपस्तित्वासा ररानीया राती लाहिती न मिया, नानिर्गचा, न लौतिकतुल्या, न तदारोपादिर पा । एष चोपन रावस्थालु देगाधनियारणात् । अनु कारोऽस्वनुगामितया परणात् । विषागामध्यपि भवतु, विज्ञानवादावलम्बनात् । मर्यथा रसनात्मकवीतविधप्रतीतिप्रायो भाव एवं रस' । तन विसापसारका विभावप्रभृतयः । तथा हि । घोके सकलपिनविनिर्मुफा संवित्तिरेव चमत्कारनिर्वेदारसनासादनभोगसमापत्तिलयविधानत्यादिशब्दरभिधीयते । विनामाला मप्त संभावनाविरहरपा प्रतिपत्तायचोग्यता। खगतपरगतत्वनियमेन देवाविशेषावेशो निजसुखादिविपशीमाप । प्रतीत्युपायकत्यस्फुटत्याभावोऽप्रधानता । मंशययोगध । तथा हि-संवेयमसभाषयमान' सवेये सविद निवेशयितुमेव न शफोऽस्ति । का तत्र विधान्तिरिति प्रथमो विनः । तदपसारणे हृदयसवादो लोकसामान्य वस्तुविषयः । अलोकसामान्येषु तु चेष्टितेषु असण्डितप्रसिद्धिजनितगाढरूडप्रत्ययप्रसरकारी प्रख्या- तरामादिनामधेयपरिप्रहः । अत एव नि सामान्योत्कयोपदेशव्युत्पत्तिप्रयोजने नाटकादौ प्रख्यातवस्तुविषयत्वादिनियमेन निरूप्यते । न तु प्रहसनादिति (१)। खैकगताना च सुखदु ससविदामाखादे यथासभव तदपगमभीरुतया वा तत्परिरक्षाव्यप्रतया वा तत्स- दृशो जिजीपया वा तजिहासचा वा तत्प्रतिष्टापचिपया वा तद्गोपनेच्छया वा प्रकारा- न्तरेण वा सवेदनान्तरसमुद्गम एव परमो विनः । परगतत्वनियमभापजा(१)मपि सुखदुसाना सवेदने नियमेन खात्मनि सुखदुखमोहमाध्यस्थादिसविदन्तरोद्गमन- सभावनादवश्यभावी विघ्नः । तदपसारेण कार्यों नातिप्रसङ्गोऽत्र पूर्वरङ्गविधि प्रतीति पूर्वरङ्गानिगृहनेन नटी विदूषको वापीति लक्षितप्रस्तावनालोकनेन च यो नटरूपता- धिगमत्तत्पुर सरप्रतिशीर्षकादिना तत्प्रच्छादनप्रकारोऽभ्युपाय: । अलौकिकभापादिभे- दलास्याहरङ्गपीठमण्डपगतकक्षापरिप्रहनाट्यधर्मासहित । तस्मिन् हि सति अस्यैवात्रैव एतर्खेव च सुख दु.स वेति न भवति । प्रतीतिवरूपस्य निदवाद्रूपान्तरस्य चारो- पितस्य प्रतिभासविधान्तिवैकल्येन स्वरूपे विश्रान्त्यभावात् । सत्येतदीयरुपनिहवमान एव पर्यवसानात् इत्येष मुनिना साधारणीभावरसचर्वणोपयोगित्वेन परिकरवन्धः समाश्रित । तथा निजसुखादिविवशीभूतश्च कथ वस्त्वन्तरे समद विधमयेदिति तत्प्रत्यहव्यपोहनाच प्रतिपदार्धनिष्टेः साधारणो महिना सकलभोग्यत्वसहिष्णुभिः शब्दादिविषयमयैरातोयगने विचित्रमण्डपविदग्धगणिकादिभिरुपरअन समाश्रितम् । २. 'भावजाना' स्यात् ३. 'धर्म' स्यात्. १. 'स्थिराणि' इति प्रसिद्धपाठ. ४. 'प्रत्यूह' स्यात् ५ 'घने' स्यात्.

·। । . . 1 -- . ३ 1 -- । . + . .. .. . . . . m . . 4 . - - -- . -- - . १ । - 7 म 1 . - fr. को 4-2 - Anti :: : - 1 !!'' समोntrit से के 11 नामानिनिnिais th, gram 11. जोग"... " कपनमोनिया हो नीलो 1. Atitni ममता (1) trint 4511tfo{ का 17 मामलमेव प्राग गोग. मोनित पनि पान-11 IT, Ite परमाविषयाशा-कपागामि कमिनापोलियो। शिमगा : माग MIM रसा दीना प्राधान्यम् । हागादीनी गानिश, मालो. विभागतयोपरा मीि प्राधान्यम् । जन मानिए या न रागाइयो भवन्ति । पामरमाया गरोऽपि गति शोचति विगत गरियामादिगते। . गुभाषितत्वेन न गा विम्मयते । रत्सागमाया तु गुमायोगि नमणि म्यार स्थायित्व चतायतामेव । परमप्रधानन्यनिराय । म्यायिनिरुपणया स्थायिभान सत्य नेप्याम । इत्यनया मामान्यलक्षणशेपभाया हिशेषलक्षणनिष्टया च मुनिना कृतः । तत्रानुभावाना विभावाना व्यभिचारिणा च पृथर म्यायिनि नियमो नानि, बाप्पादेरानन्दातिरोगादिजत्वदर्शनात् । व्याघ्रादेव कोषमयादिहेतुत्वात् । श्रमबि- न्तादेख्न्साहभयाद्यनेकसहचरत्वावलोकनात् । सामग्री वा तु न व्यभिचारिणी । तथा हि । बन्धुविनाशो यत्र विभाव' परिदेवितापातादिश्वानुभावश्चिन्तादेन्यादिश्च व्य. भिचारी, सोऽवश्य शोक एवेत्येव सशयोदये शदात्मकविनगमनाय सयोग उपात्त । तत्र लोकव्यवहारे कार्यकारणसहचारात्मकलिङ्गदर्शनजस्थाय्यात्मपरचित्तपत्त्यनुमानाभ्याम १. 'रूपप्रत्य' स्यात्. २ 'वस्तुनि' स्यात् ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ६५ । एप पाटवादधुना तैरेवोद्यानकटाक्षधृत्यादिभिलौकिकीं कारणत्वादिभुवमतिकान्तैर्वि- भवनानुभवेनासमजरजकत्वमात्रप्राणैरत एवालौकिकविभावादिव्यपदेशभाग्भिः प्राच्य- करणादिरूपसस्कारोपजीवनाख्यापनाय विभावादिनामधेयव्यपदेश्यैर्गुणप्रधानतापर्यायेण सामाजिकधिचि सम्बग्योग सवन्धमेकाम्यं वासादितवद्भिरलौकिकनिर्विघ्नमवेदनात्म- कचर्वणागोचरता नीतोऽर्धश्चय॑माणतेकसारो न तु सिद्धखभावस्तात्कालिक एव, न तु चर्वणातिरिककालावलम्बी स्थायिविलक्षण एव रसः । ननु यथा शङ्ककादिभिर- भ्यधीयत-स्थाय्येव विभावादिप्रत्याय्यमानो रस्यमानत्वाइस उच्यते ॥ एवं हि लोकेऽपि किन रस., असतोऽपि हि यत्र रसनीयता तत्र वस्तुसत कथन भविष्यति । तेन स्थायिप्रतीतिरनुमितिरूपा वाच्या, न रसः । अत एव सूत्रे मुनिना स्थायिग्रहण न कृतम् । तत्प्रत्युत शत्यभूत स्यात् । केवलमौचित्लादेवमुच्यते-'स्थायी रसीभूतः' इति । औचित्य तु तत्स्थायिगतत्वेन कारणादितया प्रसिद्धानामधुना चर्वणो. पयोगितया विभावादित्वा(दि)लम्बनात् । तथा हि । लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का रसता तेनालौकिकचमत्कारात्मा रसाखादः स्मृत्यनुमानलौकिकखसवेदनविलक्षण एव । तथा हि । लौकिकेनानुमानेन सस्कृत. प्रमदादिर्न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयस- वादात्मक्सहृदयत्वबलात्पूर्णीभविष्यद्रसास्वादाहुरीभावेनानुमानस्मृत्यादिसोपानमनारुदैव तन्मवीभावोचितचर्वणाप्रागतया । न च सा चर्वणा प्रामानान्तरात् , येनाधुना स्मृति. स्यात् । न चात्र लौकिकप्रत्यक्षादिप्रमाणव्यापार', कि त्वलौकिकविभावादिसंयोगवलो- पनतेवेय चर्वणा । सा च प्रत्यक्षानुमानागमोपमानादिलौकिकप्रमाणजनितरवायबोध- स्वथा योगिप्रत्यक्षजतटस्थपरसवित्तिज्ञानात्सकलयपयिकोपरागशून्यश्च पपरयोगिगत- खानन्दैकघनानुभवाच विशिष्यते । एतेषा यथायोगमर्जनादिविनान्तरोदयेन तास्थ्य- हेतुकास्कृटत्वेन विषयावेशवैवदयेन च सौन्दर्यविरहात् । अत्र तु सान्मैकगतलनियमा. सभवान विषयावेशवैवदयम् , खात्मानुप्रवेशात्परगतलनियमाभावान ताटस्थ्यस्फुट- लम् । तद्विभावादिसाधारण्यवशसप्रसुद्धोचित निजरत्यादिवासनावेशयशाधन विमान्त- रादीना सभव । अत एव विभावादयो न निष्पत्तिहेतचे रसस्य, तद्वोधापगमेऽपि रससभवप्रसाात् । नापि शप्तिहेतव , येन प्रमाणमध्ये पतेयु. । सिद्धस्य कस्यचिप्रमे यभूतरसत्याभावात् । तर्हि किमेतद्विभावादय इति । अलगफिक एपाय चर्वणोपयोगी विभावादिव्यवहार.। कोऽन्यप्रेत्य समिति चेपणमस्माकमेतदीकिक वनिसौ । पान- परसासादोऽपि फि गुटमरिचादिपु रट ति समानमेतत् ॥ न पेव रसोऽप्रमेय सात् । एप गुप्ता भवितुमईति रस्सतकप्राणो ह्यगी न प्रमेयादिखभाव । तरि हो निष्पत्तिरिति पवनार रम (1) स्थात्, अपि तु तद्विषयाया रानाथा । तपिता तु यदि तदेवायतजापिता रार निष्पत्तिरष्यते । तम पदिदन दोषः। ताच १. 'मनु' स्यात् २. काम्पत्य' स्यात् ३. ' स्मात रसस्य स्पात' स्यात ·६६ मनन विभागकाग, नगिना ETER जाग्यः, सिजग नगामान ॥EET-HEATE पनि नेत् , न नियमित कियाना न रामग्नानामिनाशनम्, न मानो भिनाग। लागो हि विभाग भगान करोच नीगनगाणाम् | पातागोउनुमा हगण- सेव शृशारभयानकगो निनादगी लमिनागिण मणमा शुकारली. रभगानकानाम्॥ गत्राप्केकम्योपादानम्, गा--- 'केलीजन्दलिता निमममनो धुरी नपुग्ने हो भनीभारकागका कमिदं भूनकर्मक्रमः । आपातेऽपि पिकारकारणमहो वकानुजन्मारायः मत्यं सुन्दरि वेभसमिजगतीसार त्वमेकाकृतिः ।। अत्र विभावानाम् , -- रसना न प्राणव्यापारो न कारकव्यापारः सय तु नाप्रामाणिकी राय वेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपंय कि तु वोधा-तरेभ्यो लौकिकेभ्यो विलक्षणेव, उपायानां विभावा- दीना लौकिकवलक्षण्यात् । तेन विभावादिसयोगादमनायत्तो निष्पयते । ततस्तयाविध रसनागोचरालाकि कोत्तरार्थी रस इति तात्पर्यम् । सूत्रस्यायमत्र सक्षेप । मुकुटप्रतिश- पंकादिना तावनियुद्धिराच्छाद्यते । गाढप्राकनसवित्सस्काराच काव्यवलानीयमानापि न तत्र रामधीविधाम्यति । तत एवोभय देशकालसाग । रोमानादयश्व भूयसा रति- प्रतीतिकारितया दृष्टास्तवावलोकिताः देशकालानियमेन रतिं गमयन्ति । यत्या खात्मापि तद्वासनावत्त्वादनुप्रविष्टः । अत एव तटस्थतया रत्यवगमः । न च नियत- कारणतया, येनार्जनाभिववादिसंभावना । न च नियतपरात्मकगतया, येन दु.खद्वेषा- युदयस्तेन साधारणीभूता सतानवृत्तेरेकस्या एव वा सविदो गोचरीभूता रतिः शृङ्गार। साधारणीभावना च विभावादिभिरिति श्रीमानभिनवगुप्ताचार्यः ॥ एतन्मतमेव वास्माभिरुपजीवित वेदितव्यम् ॥ तत्र विभावप्राधान्ये व्यभिचारिणा प्राधान्य यया- 'आत्तमात्तमधिकान्तमुक्षितु कातरा शफरशदिनी जही। अञ्जली जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरलाञ्छितम् ॥' इत्यत्र सुकुमारमुग्वप्रमदाजनभूषणभूतस्य वितर्कत्रास- शङ्कादेः प्राधान्यम् । तद्विभावाना सौन्दर्यातिशयकृता प्राधान्यात् । आत्तमित्याद्यपि- १. 'ना यतो' स्यात् ·३७ . - . २ अध्यायः काव्यानुशासनम् । 'यद्विश्रम्य विलोकितेपु बहुगो निःस्थेमनी लोचने यगात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं दूनाजिनीनालवत् । दूर्वाकाण्डविडन्यकश्च निविडो यत्पाण्डिमा गण्डयोः कृपणे चूनि सयौवनासु वनितास्वपैव वेपस्थितिः ॥' अत्रानुभावानाम्, 'दूरादुत्सुकमागते विचलितं संभापिणि स्फारितं संलिप्यत्यरुणं गृहीतवसने किचाञ्चितभूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वाप्पान्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ अत्रौत्सुक्यनीडाहर्षकोपासूयाप्रसादाना व्यभिचारिणाम् , तत्राप्येते- पामौचित्यादन्यतमद्वयाक्षेपकत्वमिति न व्यभिचार ॥ रसभेदानाह- शृगारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानका वीभत्साद्भुतशान्ता नव रसाः। तत्र कामत्स सकलजातिसुलभतयात्यन्तपरिचितत्वेन सर्वान्प्रतिहद्य- तेति पूर्व शृज्ञार. । तदनुगामी च हात्य. । निरपेक्षकभावत्वात्तद्विपरीत- लतः करुणः । ततस्तनिमित्तमर्थप्रधानो रौद्रः । तत. कामार्थयोधर्ममूल- प्रतिभाति । तानुभावपर्गतु तदनुपाची । अनुभावप्राधान्ये न तेपा प्राधान्य दुरादिन्पादिन दा. हरिपते । अन्यतमेति । विभावापेक्षयानुभावव्याभिचारिणाम्, अल्भावापेक्षया विभावयभिचारिणाम , व्यभिचार्यपेक्षया विभापानुभावाना चान्दतम पम् । तपा। केलीकन्दलितेलादी विभावभूतस सौन्दर्य स्वागगतल्या पेलाभगमनारि पदमहिनानुभावों गरिमविकारादिशदास बभिचारिद यद्विधन्येलादी विशान्तिरम्भवितवनचियानता का सतपुलक. पाचादेखभादस्वानुगतत्वेन विम्येति बहुरा पनि प्रतिदिन मिति परमानोऽस्रिय मिन्नीरनिवाहिन्यारवयमरतिलिटवाविवभिचारिला । हा सी. पदापितु विभाष । दूरादुत्सुपमिलादी की यादेपनियरिग रा- दिलापियादित. रा र दिरपोरमा प्रेयसी दिन प्रा। एक पाधान्ने गोदाम्, किन रमाद वरदोईन्द ·काव्यमाला। त्वाद्धर्मप्रधानो वीरः । तस्य भीताभयप्रदानसारत्वादनन्तरं भयानकः । तद्विभावसाधारण्यसंभावनात्ततो वीभत्सः । इतीयद्वीरेणाक्षिप्ते वीरस्य पर्य- न्तेऽद्भुतः फलमित्यनन्तरं तदुपादानम् । ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्तिधर्मविपरी- तनिवृत्तिधर्मात्मको मोक्षफलः शान्तः । एते नवैव परस्परासंकीर्णा रसाः॥ तेनार्द्रतास्थायिकः नेहो रस इत्यसत् । तस्य रत्यादावन्तर्भावात् । तथा हि यूनो मित्रे स्नेहो रतौ, लक्ष्मणादेतरि स्नेहो धर्मवीरे, वालस्य मातापित्रादौ नेहो भये, विश्रान्तः । एवं वृद्धस्य पुत्रादाविति द्रष्टव्यम् ॥ तथा गर्धस्थायिकस्य लौल्यरसस्य हासे वा रतौ वान्यत्र वान्तर्भावो वाच्यः । एवं भक्तावपि वाच्यम् ॥ तत्र शृङ्गारमाह- स्त्रीपुंसमाल्यादिविभावा जुगुप्सालस्यौग्यवर्जव्यभिचारिका रतिः संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारः। स्त्रीपुंसौ परस्परं तयोश्चोपयोगिनो माल्यर्तुशैलपुरहर्म्यनदीचन्द्रपवनो- द्यानदीर्घिकाजलक्रीडादयश्च श्रूयमाणा अनुभूयमाना वा आलम्बनोद्दीपन- रूपा विभावा यस्याः सा, जुगुप्सालस्यौग्र्यवर्जितव्यभिचारिका समग्र- - एव भवति । वस्तुतस्तु दगरूपक एव । यदाह वामनः-'संदर्भपु दशरूपक श्रेयः'। 'तद्विचित्र चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात् । तद्रूपसमर्पणया तु प्रबन्धे भाषादिप्रवृत्ती चित्यादिकल्पनात् । तद्रूपजीवनेन मुक्तके । तया च तत्र सहृदया. पूर्वापरमुचित परिकल्प 'ईदृगत्र वकास्मिन्नवसरे' इत्यादि बहुतर पीटवन्धरूप विदधते । नवे वेति । पुमर्थोपयोगित्वेन रसनाधिक्येन चेयतामेवोपदेश्यत्वादिति भावः । तस्येति नेहम्य । स्नेहो भक्तिर्वात्सल्यमिति हि रतेरेव विशेषाः । तुल्ययोर्या परस्परं रति म मोहः । अनुत्तमोत्तमे रतिः प्रसक्तिः। सेव भक्तिपदयाच्या । उत्तमसानुत्तमे रनिधीत्सल्यम् । एवमादी च विषये मावस्यैवास्याद्यत्वमिति ।। जुगुप्सालस्यौ. व्यवर्जितव्यभिचारिणीति । जुगुप्सा स्थायिन्यपीह निषिद्धा न्यायमिद्ध स्थायि- नामपि व्यभिचारियमनुनापयति । आलसादिव खविभावप्रमदादिविषयमेव निषि. दम् । तेन 'चं पुरलयद्वाहु लदम्या' इति, तथा-'कतिचिददानि यभूव केवलमल- १. 'कल्य' स्यात, २. 'अनुत्तमम्गोत्तमे शान, ३. 'चारिका' इति मूले पायः. ८. ' दिन' म्यान 'वपुरलगद्वाहु' स्यात, ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ६९ - विषयग्रामसमग्रयो स्थिरानुरागयोः संप्रयोगसुखैषिणोः कामिनोनोः परस्परविभाविका द्वयोरप्येकरूपा प्रारम्भादिफलपर्यन्तव्यापिनी सुखोत्तरा आस्थाबन्धात्मिका रतिः स्थायीभावश्चर्वणागोचरं गतः शृङ्गारो रसः । देवमुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया तु भाव एव, न पुना रसः॥ देवविपया यथा- 'यैः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभित्त्वं निर्मापिततिभुवनैकललामभूत । तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां यते समानमपरं न हि रूपमस्ति ।' मुनिविपया यथा- 'गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिवाहाः । संभावयति यान्येव पावनैः पादपांशुभिः ।। अनुभावास्तु संभोगविप्रलम्भयोः प्रत्येकं वक्ष्यन्ते इति इह नोक्ताः ॥ संभोगविप्रलम्भात्मेति संभोगविप्रलम्भावात्मा न त्वात्मानौ यत्य स तथा। तेन(र) शृङ्गारस्येमौ भेदौ गोत्वस्येव शावल्यवाहुलेयौ । अपि तु दशाद्वयेऽप्यनुयायिनी या रतिरास्साबन्धामिका तस्याः खाद्यमानं रूपं शृशारः । संभोगविप्रलम्भयोतु शृङ्गारशब्दो आमैकदेशे प्रामशब्दवदु- पचारात् । तथाहि । विप्रलम्भेऽनवच्छिन्न एव संभोगमनोरथः निराशत्वे तु करण एव स्यात् । संभोगेऽपि न चेद्विरहाशका तदा साधीनेऽनुकूले जानादर एव सात्. वामत्वान्मनोभुवः । यदाह मुनि 'यद्वामाभिनिवेगित्व यतश्च विनिवार्यते । दुभत्व न यनार्या कामिन सा परा रतिः॥ अत एव तमादपनीरन पर सातिशयधमलारः । मेलाः। यादि विरपर मालम् । प्रारम्भादीति । एतेन र मानपानास्पानुपाया दमिर किरपाया रतेविड मार वामा- भिनिदेशित्वमिति सभापमानीत मन को हर ·का-गगाला। -- यथा- 'एकस्मिञ्छयने परामुखतया वीतोत्तरं ताम्गतो- रन्योन्यं दृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दम्पत्योः शनकैरपागवलनान्मिश्रीगवज्ञापो- भनो मानकलि सहासरभसगावृत्तकण्ठग्रहम् ॥' सैपा विभावादिसामग्री वस्तुतः प्रवन्ध एव प्रथते, मुक्तकेषु तु का. ल्पनिक्येव ॥ तत्र संभोगमाह- सुखमयधृत्यादिव्यभिचारी रोमाञ्चायनुभावः मंभोगः । लज्जाद्यैनिषिद्धान्यपीटानि दर्शनादीनि कामिनौ यत्र संभुक्तः स सं. भोगः । स च सुखमयवृत्यादिव्यभिचारिरोचितो रोमाञ्चखेदकम्पाश्रुमे- खलास्खलनश्वसितसाध्वसकेशवन्धनवस्त्रसंयमनवस्त्राभरणमाल्यादिसम्यनि- वेशनविचित्रे क्षणचाटुप्रभृतिवाचिककायिकमानसिकव्यापारलक्षणानुभावः परस्परावलोकनालिगनचुम्बनाद्यनन्तभेदः । यथा-- 'दृष्ट्वैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । वस्तु प्राप्तं चेत्कोऽभिलाप. । तेन प्राप्त प्राप्तमपहारितमिव गतं गतं प्राप्तमिवेत्येव परम्पराक्रमेण वर्धिष्णुरय काम परमा प्रीति तनोति । न ह्यन कण्ड्यायामिव निवृत्ति. साध्या, अपि तु भोगात्मक मुखमिति रतिहेतुत्वादतिः काम इत्यर्थः ॥ सैपेति । स्त्रीपुस ऋतुमाल्यादिका प्रबन्ध एवेति रत्नावल्यादौ । ऋतुमाल्यादिर्हि विभाव आल. म्बनोद्दीपनतया उभयरूपोऽपि सामस्येन शृङ्गारस्य विभावत्वेन मन्तव्यः । युकं चैतत् , अन्यथा अत्रैव रूपके उद्यानऋतुमात्यादीना सर्वेपा दर्शनानैको रसः स्यात् विभावभेदात् ॥ काल्पनिकीति । विभावादिवर्गस्य तावतस्तत्रानुसंधानं कल्पत इत्यर्थः ॥ सुखमयेति । यद्यपि रतिश्रमकृतं निद्रादि संभोगेऽप्यस्ति, तथापि न तदती चित्रतामाधत्ते, विप्रलम्भे तु तद्रतिविभावनापरम्परोदितमेवेति युक्कमेवेत्यत्र मुखमयत्वम् ॥ दृष्ट्रकासनेति । एका निजत्वेन स्थिता । अपरा तत्सखी प्रच्छन्ना । १. 'सभुत' स्यात, ·. मान- मोम मानिनचारी गंगानभावोऽगिलापमानमवागम्पो विमलम्मः। नंगीगमवावामन बि प्रायने नामानि विपनमः । मनानायगामानिनिकामाप्रनानिन्नानयाधम(मोनियमरणो- न्माजस्ता चाहिन्यमापागागरिनगिनारी मतापनागरकार्यप्रापक्षाम- नेवचीय कनादीनमरणानुकार निगगनवानननभावनिम्यवार्ताप- भननिवेदनमात्त्विकानुभवनगीतनयनमरणो यमसदेगायनुभावन्निधा, अ. मिलापमानप्रवासभेदात् ॥ करुणविमलम्मन्नु करुण एव । पदये बससीति गत्प्रियं यत्वोचसदमि फैतवम् । उपचारपद न दिद त्वमना कथमक्षता रतिः ।। इत्यादिरतिप्रलापेषु ॥ तत्राभिलापविप्रलम्भमाह- देवपारवश्याभ्यामाद्यो धा । आयोऽभिलापविप्रलम्भः ॥ कथमन्वधा एकासनसगतिः । निमील्यमाननयना च न द्वेप्या । तपा हि प्रियतमे इति स्थम् । मोटामनुवनाति यनयननिनीलन तदेवापरनायिकाचुम्यनाथै विहित छल येन स. । चुम्बनार्थमीपद्धक्तिकधरो मनाक्चलितग्रीय. । सपुलक उत्पन्नसात्त्विक प्रमोदो- सन्मानसादी सपतीयसनाभिमान एव हेतुः ॥ शङ्केति । दु सप्रायव्यभिचारीत्यर्थ. । मरणमचिरकालप्रत्यापत्तिमयमत्र विवक्षितम् , येन शोकावस्थानमपि न लभते । यथा-'तीय तोयव्यतिकर-' इत्यादौ । अत एव सुकविना वाक्यभेदेनापि मरण नाल्यातम् । प्रतीतिविधान्तिस्थानवपरिहाराय तृतीयपादेन च विभवानुसधान दर्शि- तम् । पुनर्ग्रहणेन स एवार्थ सुतरा द्योतित । अथ वा चैतन्यावस्थैव प्राणत्यागकर्तृता- १ 'प्रेमोहस' स्यात्, २. 'विभावा' स्यात् .

·७२ कागमाला। - स देवाद्यथा- 'शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोऽभिला व्यर्थ समर्थ्य ललितं वपुरात्मनश्च । सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित् ॥ पारवश्याद्यथा-- 'स्मरनवनदीपूरेणोढा मुहुर्गुरुसेतुभि- यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥' प्रतिज्ञाभङ्गभीत्यापि यो न सङ्गः कादम्बर्याश्चन्द्रापीडेन, सोऽपि पा- रवश्यज एवं ॥ मानविप्रलम्भमाह- प्रणयेाभ्यां मानः। प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयः, तद्भङ्गे मानः प्रणयमानः । स च स्त्रियाः पुंस उभयस्य वा । त्मिका पाशवन्धाद्यवसरगता मन्तव्या, न तु जीवितवियोगः सुलभोदाहरण चैतदिति । उन्मादापस्मारव्याधीना या नात्यन्त कुत्सिता दशा सा काव्ये प्रयोगे च दर्शनीया, कु- त्सिता तु सभवेऽपि नेति वृद्धा । वय तु ब्रूमः-तादृदयां दशाया जीवितनिन्दात्मि- कायां तद्देहोपभोगसाररत्यात्मस्थो बन्धादिर्विद्यत एवेलसभव एवेति ॥ स्मरेति। सर एव नदीपूरः प्रापेण्यप्रवाह' सरभसमेव प्रबुद्धवात् । तेन ऊढा परस्परसामुख्य- मवुद्धिपूर्वमेव नीता । अनन्तर गुरव एव श्वधूप्रभृतयः सेतवः इच्छाप्रसरनिरोधक- त्वात् । अथ च गुरवोऽलङ्घया सेतवस्तैर्विधृता प्रतिहतेच्छा अत एव पूर्णम- नोरथास्तिष्ठन्ति, तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणान्योन्यतादात्म्येन खदेहे सकलवृत्ति- निरोधाल्लिखितप्रायैर नयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीत रस परम्परालक्षणमाता- दयति । परस्पराभिलापात्मकदृष्टिच्छटामिश्रीकारयुक्त्यापि कालमतिवाहयतीति ॥ १. 'तिष्टत्यपूर्णमनोरथा' इति वाग्भटकाव्यानुशासने १. 'अपूर्ण' स्यात. २. 'परस्परालोकनलक्षण' स्यात्, ३. 'न्ति' स्यात् ४. 'न्तीति' स्यात् ·२ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । ७३ - सियाः यथा- 'प्रणयकुपिता दृष्ट्वा देवी ससंभ्रमविस्मृत- सिभुवनगुरुभीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतस्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' पुंसो यथा- 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुमलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥' उभयस्य यथा- 'पणयकुवियाण दुण्ह वि अलियपसुत्ताण माणइत्ताणम् । निचलनिरुद्धनीसासदिन्नकन्नाण को मल्लो ।' ईर्ष्यामानः सीणामेव यथा- 'संध्यां यत्प्रणिपत्य लोकपुरतो बद्धाञ्जलिर्याचसे धत्से यच्च नदी विलज शिरसा तच्चापि सोढं मया । श्री तामृतमन्थने यदि हरेः कस्माद्विपं भक्षितं मा सीलम्पट मां स्पृशेत्यभिहितो गौर्या हरः पातु वः॥' प्रवासविप्रलम्भमाह- कार्यशापसंभ्रमः प्रवासः। प्रवासो भिन्नदेशत्वम् । तत्र कार्यहेतुकः प्रवासो यथा- 'याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तद्दत्तझम्पानता कालिन्दीतटरूढवजुललतामालिङ्गच सोत्कण्ठया । १. 'प्रपयकुपितयोचोरप्पलीकप्रसुप्तयोर्मानवतो। निक्षलनिरुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मह ॥' [रति रडाया। २. 'र्याताम्युधिमन्यने यदि हरि' इति वाग्भटकाव्यानुशासने पाठः साधुः.

·कागमाला। - तद्गीतं गुरुवाप्पगद्गदगलत्तारबरं गधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलनरैरप्युत्कमुत्कृजितम् ॥' शापहेतुकप्रवासे मेघदूतकाव्यमेवोदाहरणम् ॥ संभ्रमो दिव्यमानुपविद्वरादुत्पातवातादिविप्लवात् परचक्रादिविप्लवादा व्याकुलत्वम् । यथा मकरन्दयुद्धसाहाय्यं कर्तुं गतस्य माधवस्य- 'हा प्रिये, हा मालति, क्रिमपि किमपि गङ्के मङ्गलेम्यो यदन्य- द्विरमतु परिहासश्चण्डि पर्युत्सुकोऽसि । कलयसि कलितोऽहं वल्लभे देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विहलं निर्दयासि ।।' हास्यमाह- विकृतवेपादिविभावो नासास्पन्दनाद्यनुभावो निद्रादिव्यभि- चारी हासो हास्यः। देशकालवयोवर्णवैपरीत्याद्विकृताः केशवन्यादयो वेपाः, आदिशब्दान- तनान्यगत्याद्यनुकरणासत्प्रलापभूपणादीनि विभावा यस्य सः, तथा नासौ. प्ठकपोलस्पन्दनदृष्टिव्याकोशाकुञ्चनखेदास्यरागपार्श्वग्रहणाद्यनुभावो निद्रा- वहित्थत्रपालस्यादि व्यभिचारी हासः स्थायी चर्वणीयत्वमागतो हास्यः । स चात्मस्थः परस्थश्च । तत्रात्मस्थमाह- उत्तममध्यमाधमेषु स्मितविहसितापहसितैः स आत्मस्थवेधा। स इति हासः। यद्भरत:-- 'ईपद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्टवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥ आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सखनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ॥ १. भरतमुनिना वाग्भटेन च तन्द्राप्यभिहिता.

·२ अध्यायः काव्यानुगासनम् । ७५ अस्थानहसितं यतु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कन्पितांसकगिरत्तचापहसितं भवेत् ।।' परस्थमाह- एतत्संक्रममित्तोपहमित्तानिहसितः परस्थोऽपि । एनेपां नितादीनां संक्रान्त्या जातैर्यथासंख्येनोत्तमादिषु । यदरत:- 'उन्मानननेत्रं तु गण्डैविकसितैरथ । किचिदक्षितदन्तं च हमितं तद्विधीयते ।। उलटनासिकं यत्तु जिलदृष्टि निरीक्षितन् । निकग्नितांसकगिलिचोपहमितं भवेत् ॥ मंरब्धावनेनं च विष्टन्वरमुदतम् । कगेपगृहपाश्च न नचातितमिनं भवेत् ॥ नत्रात्मन्यो हामो यथा- 'पाणौ फराणमुत्फण पाणपनिनेत्र वनपावर कण्ठ. करितकालकटवाटिनी बार गजेन्द्रास्ति। गौरीलोपालोमनार भगो देषो वर्गीय गायोडामदिभावित पापनायिो ।

·६ । +++++. - ji jii !! भगिनामिनाया नगनि निगम: Fre' Romance इष्टनाशादिनिभानो देवोपालम्भानुभागोमग भिनारी शोकः करुणः। वियोगानिष्टरांप्रगोगाभा देवोपारम्पनिमामानामुमो- मरभेदाश्रुपातनवर्णप्रगतम्भकम्पभूलठनमानसंगामानुभागो निति- ग्लानिनिन्तीमुत्यमोहश्रमजासरिताददैगयाभिजनोमानापानागलन्य- मरणप्रभृतिदुःसमगमिनारी निर्गलक्षणः गोतः स्थायीभावधर्व- णीयता गतः करुणो रस. । यथा- 'अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुपाकृति क्षितो हरकोपानलभस्म केवलम् ॥" इत्यादि रतिप्रलापेपु॥ रौद्रमाह- दारापहारादिविभावो नयनरागायनुभाव औरयादिन्यभि- चारी क्रोधो रौद्रः। दारापहारदेशजात्यभिजनविद्याकर्मनिन्दासत्यवचनप्रभृत्याविक्षेपोपहास- वाक्पारुप्यद्रोहमात्सर्यादिविभावो नयनरागभृकुटीकरणदन्तौष्ठपीडनगण्ड- स्फुरणहस्ताग्रनि:पेपताडनपाटनपीडनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपातरुधिराकर्षण- च्छेदनाद्यनुभाव औग्र्यावेगोत्साहविवोधामपंचापलादिव्यभिचारी क्रोधः स्थायिभावश्चर्वणीयतां प्राप्तो रौद्रो रसः। १. 'निष्पेष' स्यात.

·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । - यथा- 'चचजभमितनण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' वीरमाह नयादिविभावः स्थैर्यानुभावो धृत्यादिन्यभिचार्युत्साहो धर्म- दानयुद्धभेदो वीरः। प्रतिनायकवर्तिनयविनयासमोहाध्यवसायबलशक्तिप्रतापप्रभावविक्रमा- धिक्षेपादिविभावः स्थैर्यधैर्यशौर्यगाम्भीर्यत्यागवैशारयाद्यनुभावो धृतिस्मृ- त्यौग्र्यगमिर्पमत्यावेगहर्षादिव्यभिचारी उत्साहः स्थायिभावश्चर्वणीयतां गतो धर्मदानयुद्धभेदानेधा वीरः। गतम् अन्यदपहतितमतिशयेन चेत्युपसर्गभेदादर्थभेद. ॥ चञ्चद्भुजेति । चञ्चद्भया वेगावर्तमानाभ्या भुजाभ्या भ्रमिता ये' पञ्च दारुणा गदा तया योऽभितः सर्वतः जाधतेन सम्यग्धूर्णित पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगल युगपदेवोरुद्वय यस्य त सुयोधनमनायव स्त्यानेनावदयानतया न तु कालान्तरशुष्कतयावनद्ध हस्ताभ्याम- विचलदूपमत्यन्तमाभ्यन्तरतया धन न तु रसमानखभाव यच्छोणित रुधिर तेन दशोजौ लोहिती पाणी यस्य । अत एव स भीमः कातरत्रासदायी । तवेति । यस्यात्तत्तदपमानात कृत देव्यनुचितमपि, तत्यास्तव कचानुत्तसयिष्यति उत्तस- वत. करिष्यतीति वेणीलमपहरन् करविच्युतशोणित(शोणित)शकललोहितकुसुमापी- डेनेव योजयिष्यतीत्युत्प्रेक्षा । तव देवीलनेन कुलकलनखलीकारत्मरणकारिणा क्रोधस्वैवोद्दीपनविभावल कृतमिति नात्र झारशङ्का कर्तव्या । सुयोधनस्य चानादरण द्वितीयगदाघातदानायनुद्यम', स च सचूर्णितोरुखादेव । स्थानग्रहणेन द्रौपदीमन्यु- प्रक्षालने लरा सूचिता ॥ नयेति । सध्यादिगुणाना सम्बग्प्रयोगो नयः इन्द्रियजयो विनयः। असमोहेनाध्यवसायो वस्तुतत्त्वनिश्चय इति मन्त्रदर्शिता । हस्त्यश्वरथपा. दात बलम् । अवस्कन्दयुद्धादौ सामर्थ्य शक्तिः । शत्रुविषयसतापकारिणी प्रसिदिः प्रतापः । अभिजनधनमन्त्रिसपत् प्रभावः । सामायुपायानामेकद्वित्रिचतुरादि- भेदैर्ययाविषय नियोजन वैशारयम् ॥ धर्मेति । धर्मादिनितयमनुभावात्मक प्रति- १. 'येय चण्डा' स्यात् २. "भिघात' स्यात् ३. 'भ्यचू स्यात्. ४. 'जात' स्वाद. ५. 'स्वाना' स्यात. - ·: :::..: ...:::.: । TEET-int.॥ मननाम् । 1गे वीर मा || 1 PM गोडगोलामा में पागानिमामि गोमffic | নিলানা হানুমা নাসা नारि भग भगानकः। विमानादिनिका - नाम पगृहारमगमनादिमा काटिनियाणा है- छकण्ठलमुगौलमारवायनुमा शापामाग्मरण शासनापानेगमेन्य- मोहादिगमिनारी मीनीनपहनीना मामागुतमान बन गयं था. यिभावथर्वणीगत्वमागतं भयानको रमः । यथा- 'ग्रीवामनाभिरामं गुरनुपतति स्यन्दने बहष्टिः पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्यसा पूर्वकायम् । शप्पैरर्धावली. श्रमविततमुखप्रशिभिः कीर्णवमा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं लोकमुा प्रयाति ॥' ननु न राजादिः किमिति गुर्वादिभ्यः कृतकं भय दर्शयति, दयित्या किमिति मृदून् करकम्पादीन्दर्शयति, किमिति च भय एव कृतकत्वमुक्तं - - नायकगत तु विभावरूपमिति तद्भेदादीरा त्रैविध्यमित्यर्थः । यदार भरत:- 'दा- नवीरं धर्मवीर युद्धवीर तथैव च । रस वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हि ॥' इति ॥ स्त्रीनीचप्रकृतीनामिति । नोत्तममध्यमप्रकृतीनाम् ॥ कृतकमिति । उत्तमा हि अन्तर्भयाभावेऽपि गुरुभ्यो राशस्य भयं दर्शयन्ति । एव हि सुतरामुत्तमल ·२ अध्यायः] कागानुशासनम् । सर्वस हि कृतकत्वं संभवति, यथा वेश्या धनार्थिनी कृतका रतिमादर्श- यति ॥ उच्यते-भये हि प्रदर्शिते गुरुविनीतं तं जानाति मृदुचेष्टिततया चाधमप्रकृतिमेनं न गणयति । कृतकरत्यादेश्योपदिष्टान्न काचित्पुरुषार्थ- सिद्धिः । यत्र तु राजान परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादि दर्शयन्ति, तत्र व्यभिचारितैव, न तेषां स्थायितेति ।। बीभत्समाह- अहयदर्शनादिविभावानसंकोचावनुभावापस्मारादिव्यभिचा- रिणी जुगुप्सा वीभत्सः । अट्यानामुद्वान्तत्रणपूतिकृमिकीटादीना दर्शनश्रवणादिविभावा असं- कोचहल्लासनासामुखविकूणनाच्छादननिष्ठीवनाद्यनुभावापस्मारौय्यमोहग- दादिव्यभिचारिणी जुगुप्सा स्थायिभावरूपा चर्वणीयतां गता वीभत्सः। यथा- - 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृधूच्छोफभूयासि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्ड्याद्यवयवसुलभान्युअपूतीनि जग्ध्वा । आत्तलाय्वन्त्रनेत्रात्प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करका- दवस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।' अद्भुतमाह- दिव्यदर्शनादिविभावो नयनविस्ताराद्यनुभावो हपादिव्यभि- चारी विस्मयोऽद्भुतः। दिव्यदर्शनेप्सितमनोरधावाप्युपवनदेवकुलादिगमनसमाविमानमायेन्द्र- जालतिशायिशल्यकर्मादिविभावो नयनविस्तारानिमिषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुखे. भवति । प्रभुभकत्वं चामालाना यथा खेच्छाकारीखत एवालीति ।। दिव्येति । दिव्या गन्धर्वादयस्तेषा दर्शनम् ।दाक्यप्राप्तिरर्थ ईप्सितः, शक्यप्राप्तिस्तु मनोरथः, तयोः प्राप्ति', उपवने देवकुलादौ च गमनमतविभावो येन तत्रल सरः सनिवे- शादि न कचिदृष्टम् । सभा गृहविशेष । विमानानि दिव्यरथा' । माया रूपपरिवर्तनादिका । इन्द्रजलं मारिवहस्त्ययुक्त्यादिनाखभवद्वस्तुप्रदर्शनम् । सा. १. 'अशक्य खात्. २. 'जाल' त्वाद. ३. 'हत्त' स्यात्

·No text on this page.

·मार रानामगा। ८१ •r: "r परमानन्द्रमान तभागि. पाri ram !! पन नियमालपारवेऽपि वभिगारिए " पानाम गाचितागि नामिति सम , तन्प्रतिक्षितम् । --0ो नाम. दाभाटिपभाग मानप्रभयो गा । नना शोरु. varचिनिया मिनारिला गयो । भय तन्नानजो निदः Fri, गारमेवान विमानोस सान् । पेराग्यवीजाति(?) कथं विभाग । - तारपागोऽय विभावता पहारः, स नातिप्रम- दायर किन निको नाम गजानुपादेता प्ररमो पैराग्यलक्षण । स च तत्व- मानमा मनोपार. तिरको हितमा प्रयतते बधामा तत्वज्ञानमुत्पद्यते । सत्यागना मोटो, न तु सत्य शान्या निमिएचे ॥ ननु तत्वज्ञानिनः मर्वत्र दृढतरं पराकम् । भवरा ताश नु नराग्य शानगा पराकाहेति न निवंद. स्था. चौती ॥ या व्यभिचारित्या पानावगरे 'या उग्धोऽनजान्' पलादी चिरकाल. विभमपिपलधगोपावरपनिहाये सम्यग्नान वक्ष्यते. तमिदस सेदरपस्य विभा- परपेनेति तन्मात् वाम एष स्थायी । न शमशान्तयो पर्यायत्वमाशझनीयम् । दामरायोरिव सिदमाध्यतया रीतिकालातिकतया साधारणासाधारणतया च वैलक्ष- प्पात् । चचा नपामादिषु पुरषार्थेषु समुचितामितरत्तयो रत्लादिशब्दवाच्याः पपिनटव्यापारपालादयोग्यताप्रापणद्वारेण तथाविधादयसवादवतः सामाजिकान् प्रति ररत्व बारादितथा नीयते, तथा मोक्षाभिधानपरपुरुपायोंपचितापि शमरूपा चित्त- वृत्ती रसता नीयत इति । तथा हि तत्पशानखभावस्य शमस्य स्थायिनः समस्तोऽय लोरिकालगतिकरितत्तिकापो व्यभिचारितामभ्येति तदनुभाषा एव च यमनियमायु- पलता अनुभावाः, विभावा अपि परमेश्वरानुग्रहप्रभृतय., प्रक्षयोन्मुखाध रत्वादयो- ऽनालायन्ते । क्वल यथा विप्रलम्भे औत्सुक्य सभोगेऽपि वा प्रेमासमाप्तोत्सव- मिति । यथा च रौद्रे सौग्यम् , यथा च करुणवीरभयानकाजुतेषु निर्वेदधृतित्रास- रो व्यभिचारिणोऽपि प्राधान्येन विभासन्ते, तथा शान्ते जुगुप्साद्याः सर्वथैव रागप्र- तिपक्षत्वात् खात्मनि च कृतशतस्य परार्धघटनायानेवोयम इत्युत्साहोऽत्य परोप- कारविषयेच्छाप्रयनरूपो दयापरपर्यायोऽभ्यधिकोऽन्तरङ्गः । अत एव केचिद्दयावीर- त्वेन व्यपदिश्यन्यन्ये धर्मवीरत्वेन ॥ ननून्याहोऽहकारप्राण' शान्तस्त्वहकारशैथिल्या- त्मकः । ननु किमतः (१) व्यभिचारित्व हि विरुद्धत्यापि नानुचित रताविव निर्वे- दादे । 'शय्या शावलम्-' इलादौ हि परोपकारकरणे उत्साहस्यैव प्रकर्षों लक्ष्यते, ननुत्साहशन्या काचिदप्यवस्था । इच्छाप्रयतव्यतिरेकेण पापाणतापत्तेः । यत एव च परिदृष्टपरम्परत्वेन खात्मोद्देशेन कर्तव्यान्तरं नावशिष्यते । अत एव शान्तहृदयाना १. 'हु' स्यात् २. "निर्वियते' स्यात् ३. 'कृत्यत्व' स्यात्. ४. 'न्तेऽन्ये' साद. ५. 'नतू' स्वात.

·काव्यमाला। - न चास्य विषयजुगुप्सारूपत्वात् वीमत्सेऽन्तर्भावो युक्तः । जुगुप्सा ह्यस्य व्यभिचारिणी भवति, न तु स्थायितामेति । पर्यन्तनिर्वाहे तस्या मू- लत एवोच्छेदात् ॥ न च धर्मवीरे, तस्यामिमानमयत्वेन व्यवस्थानात् परोपकाराय शरीरसर्वखादिदान न शास्त्रविरोधि । 'आत्मानं (यो) गोपायेत्' इत्या- दिना ह्यकृतकृत्यविपयं शरीररक्षणमुपदिश्यते, संन्यासिनां तद्रक्षाटितात्पर्यामावात् । तथा हि-'धर्मार्थकाममोक्षाणा प्राणाः सस्थितिहेतवः । तानिन्नता किं न हत रक्षता कि न रक्षितम् ॥' इत्यतिप्रसिद्धचतुर्वर्गसाधकत्वमेव देहरक्षायां निदान दर्शि- तम् । कृतप्रेत्यत्स्य 'जलधौ श्वभ्रे वा पवेत्' इति सन्यासित्वेन श्रवणात् । तद्यया कय- चित्त्याज्य शरीरम् , यदि परमार्थमुत्पद्यते तकिमिव न सपादित भवति । जीमूतवाहा दीनां नयतत्त्वमिति चेत्, कि तेन । तत्त्वज्ञानित्वं तावदस्त्येव, अन्यथा परमायें त्यागस्यासंभाव्यत्वात् । युद्धेऽपि हि न वीरस्य देहत्यागायोद्यमः परावजयोद्देशेनैव प्रवृत्तेः। भृगुपतनादावपि शुभतमदेहान्तरसपिपादयिपैवामिविजृम्मते। तत्वार्थानुद्देगेन परार्थसंपत्त्यै यद्यचेष्टितं देहत्यागपर्यन्तमुपदेशदानादि तत्तदलब्धात्मतत्वज्ञानानाः मसंभाव्यमेवेति । तेऽपि (७) तत्त्वज्ञानिना सर्वेष्वाश्रमेषु मुक्तिरिति । सातश्रुती यथोक्तम्-'देवार्चनरतस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रिय. । श्राद्ध कृत्वा ददव्यं गृहस्थोऽपि हि मुच्यते ॥' इति केवल परार्थाभिसधिजाधर्मात्परोपकारफलत्वेनैवाभिरहतात्पुनरपि देहस्य तदुचितस्यैव प्रादुर्भावो बोधिसत्त्वानां तत्त्वज्ञानिनामपि । विश्रान्तिलाभः खभावौचित्यात् । यथा रामस्य वीराङ्गे पितुराज्ञां परिपालयतः । एवं शृङ्गाराद्यद्नेष्वपि मन्तव्यम् । अत एव शान्तस्य स्थायित्वेऽप्यप्राधान्यम् । जीमूत- वाहने त्रिवर्गसंपत्ती क्षयरोगकृतिप्रधानयो फलत्वात् । तदत्र सिद्ध दयालक्षणोऽभ्यु- त्साहोऽत्र प्रधानम् । अन्ये तु व्यभिचारिणो यथायोग भवन्तीति ॥ एव यकैश्विनी- मूतवाहनस्य धीरोदात्तत्वं प्रतिष्ठित तत्प्रत्युतमेव । न च तदीया पर्यन्तावस्था व्याव- णनीया येन सर्वथेष्टोपरमादनुभावाभावेनाप्रतीयमानता स्यात् । शृङ्गारादेरपि फलभूः मावव्यावर्णनीयतैव । पूर्वभूमी तु 'प्रशान्तवाहितासंस्कारात्तच्छिद्रेपु प्रत्ययान्तरा सम्कारेभ्य' इति सूत्रद्वयनीत्या चित्राकारा यमनियमादिचेष्टा वा राज्यधुरोद्वहनादि- लक्षणा वा शान्तस्यापि जनकाटे टैवेत्यनुभावसगावादिमादिमध्यसभाव्यमानभूयोव्य. भिचारिमदायात्प्रतीयते एव (न प्रतीयते) ॥ ननु प्रतीयते सर्वस्य तु शाघ्याम्पद न भवति । तहि वीतरागाणा शृङ्गारो शाध्य इति ।मोऽपि रसत्वान्यवताम् । अयमर्य- यदि नाम सर्वजनानुभवगोचरता तम्य नाम्नि नेतापता, गा च लोकमामान्यमहानु- भावचित्तत्तिविशेषवत्प्रतिक्षेत शक्या ॥ ननु धर्मप्रधानोऽमा वीर एव संभाव्यते दन्याशयाह-अमिमानमयत्येनेति । उत्माहो हमेवविध इन्येव प्राण इत्यर्थः ।। १. 'कृन्यस्य' स्यात्, २. 'परविजयो' स्यात, ३. लेरामप्रक्षिप्त भवेन्, दृष्टश्चाबपि । - ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । अस्य चाहंकारप्रशमैकरूपत्वात् । तथापि तयोरेकत्वपरिकल्पनेन वीररौद्र- योरपि तथा प्रसज्ञः । धर्मवीरादीनां चित्तवृत्तिविशेषाणां सर्वाकारमहंकार- रहितत्वे शान्तरसप्रभेदत्वमितरथा तु वीररसप्रभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तदेवं परस्परविविक्ता नवापि रसाः ॥ एषां क्रमेण स्थायिभावान् संगृहाति- रतिहासशोकक्रोधोत्साहभयजुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिनो भावाः । भावयन्ति चित्तवृत्तय एवालौकिका वाचिकाद्यभिनयप्रक्रियारूढतया खात्मानं लौकिकदशायामनास्वाद्यमप्याखाचं कुर्वन्ति । यद्वा भावयन्ति व्यामुवन्ति सामाजिकाना मन इति भावाः स्थायिनो व्यभिचारिणश्च । तत्र स्थायित्वमेतावतामेव । जात एव हि जन्तुरियतीभिः संविद्भिः परीतो भवति । तथा हि दुःखद्वेषी सुखाखादनलालसः सर्वो रिंसया व्याप्तः स्वात्मन्युत्कर्षमानितया परमुपहसति । उत्कर्षापायशङ्कया शोचति । अपायं प्रति क्रुध्यति । अपायहेतुपरिहारे समुत्सहते । विनिपाताद्विभेति । किंचिदयुक्ततयाभिमन्यमानो जुगुप्सते । ततश्च परकर्तव्यवैचित्र्यदर्शनाद्वि- सयते । किचिज्जिहासुस्तत्र वैराग्यात्प्रशमं भजते । न ह्येतचित्तवृत्तिवास- नाशून्यः प्राणी भवति । केवलं कस्यचित्काचिदधिका भवति चित्तवृत्तिः, काचिदूना । कस्यचिदुचितविषयनियत्रिता, कस्यचिदन्यथा । तत्काचिदेव पुरुषार्थोपयोगिनीत्युपदेश्या । तद्विभागकृतश्चोत्तमप्रकृत्यादिव्यवहारः ॥ ये पुनरमी धृत्यादयश्चित्तवृत्तिविशेषास्ते समुचितविभावाभावाजन्म- मध्ये न भवन्त्येवेति व्यभिचारिणः । तथा हि रसायनमुपयुक्तचेतोग्ला- न्यालस्यश्रमप्रभृतयो न भवन्त्येव । यस्यापि वा भवन्ति विभावबलात्तस्यापि - अस्य चेति । शान्तस्व ॥ तथापीति । इह मेयत्वनिरीहत्वाभ्यामवन्तं विरुड्यो- स्पीत्यर्थः । वीरदियोस्तु धर्मार्थकामार्जनोपयोगित्वेन तुल्यरूपत्वादत्वन्तविरोधोऽपि नाति ।। संगृहातीति । सक्लयति, न तु ल्शयति । महारादिरसरक्षण एव स्था- १. 'सरल' सात ·है . . . . . . . . . पनि .....: ............. ::-.-"-:- *- है + - -- . सि...." भगाना गनि तिने तमा कानोसा नापि । ननु मा उन्मा जन्मिानिग - . गोद्रोपका सन्न नमो PEER जबुल तनमानमावन्नि, न ना ते माय निमारमा नागनाम सर्यजन्ना नन्मगलेनोसलान् । गिनारिणा नु मनिवागने नामापि नानि ॥ तर परम्पगन्मानमामिला रतिः । नमो शिलामो हासः । गोकः । तै ध्यप्रयो। क्रोधः । मरम्भः म्यानुत्साहः । ठयं भ- यम् । संकोनो जुगुप्मा । बिनारो विस्मयः। तृष्णाय गमः ।। रसलक्षण एव स्थायित्वरपे निरूपिने पुननिर्देगः कनिदेया व्यनि- चारित्वख्यापनार्थ. । तथा हि विभावभूयिष्ठत्ये पा स्थायित्वम् . अल- विभावत्वे तु व्यभिचारित्वम् । यथा गवणादायन्योन्यानुरागाभावादतिळ- भिचारिणी । तथा गुरौ प्रियतमे परिजने च यथायोग वीरशृङ्गागदौरोपो व्यभिचायेव । एवं भावान्तरेपु वाच्यम् । शमस्य तु यद्यपि कनिदप्राग- न्यम् , तथापि न व्यभिचारित्वम्, प्रकृतित्वेन स्थायितमत्वान् । व्यभिचारिणो ब्रूत- धृतिस्मृतिमतिव्रीडाजाड्यविपादमदव्याधिनिद्रामुप्तोत्सुक्यावहि- त्यशङ्काचापलालस्यहर्पगर्वोग्यप्रबोधग्लानिदैन्यश्रमोन्माठमोहचि- यितरूपस्य निरूपितन्वादिति भावः । प्रकृतित्वेन स्थायितमत्वादिति । रला. १. 'पतजलिः' स्यात.

·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । न्तामपत्रासापस्मारनिर्वेदावेगवितर्कास्यामृतयः स्थित्युदयप्रशमसं- धिशबलत्वधर्माणत्रयस्त्रिंशयभिचारिणः । तत्र धृतिः संतोपः । स्मृतिः स्मरणम् । मतिरर्थनिश्चयः । ब्रीडा चित्तसंकोचः । जाज्यमर्थाप्रतिपत्तिः । विपादो मनःपीडा । मद आ- नन्दसंमोहसंभेदः । व्याधिर्मनस्तापः । निद्रा मनःसंमीलनम् । सुप्त निद्राया गाढावस्था । औत्सुक्यं कालाक्षमत्वम् । अवहित्यमाकारगुप्तिः। शहानिष्टोत्प्रेक्षा । चापलं चेतोनवस्थानम् । आलस्यं पुरुषार्थेष्वना- दरः । हर्पश्चेतः प्रसादः । गर्वः परावज्ञा । औग्यं चण्डत्वम् । प्रबोधो विनिद्रत्वम् । ग्लानिर्बलापचयः । दैन्यमनौजस्यम् । श्रमः खेदः । उन्मादश्चित्तविप्लवः । मोहो मूढत्वम् । चिन्ता ध्यानम् । अमर्पः प्रति- चिकीर्षा । त्रासश्चित्तचमत्कारः । अपस्मार आवेशः । निर्वेदः खाव- माननम् । आवेगः संभ्रमः । वितर्कः संभावना । असूया अक्षमा । मृतिम्रियमाणता । एते च स्थित्युदयप्रशमसंधिशबलत्वधर्माणः । स्थितिर्यथा- 'तिष्ठेत्कोपवशात्मभावपिहिता दीर्धे न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावामस्या मनः । ता हर्तु विबुधद्विपोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥ अत्र विप्रलम्भरससद्भावेऽपि इयति वितर्कस्थितिचमत्कारकृत आ- स्वादातिशय । उदयो यथा- 'याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथ शय्यामनुप्राप्तया निध्यात परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धमङ्गीकृतम् । दयो हि तत्तत्कारणान्तरोदयप्रलयोत्पद्यमान निरुध्यवानवृत्तय किचित्कालमापेक्षिक- तथा स्थायिरूपात्मवित्तिसश्रयाच स्थायिन इत्युच्यन्ते । तत्त्वज्ञान तु सकलभावान्तर- वित्तिस्थानीय सर्वस्थायिभ्यः स्थायितम सर्वा रत्यादिकाः स्थायिचित्तपत्तीव्यभिचारि- ·८६ मागमा - - भूगस्तत्प्रकृतं कृतं च गिगिलगिया तन्नागा न तु पारितः मनभरो नेतुं गिसोमः॥ अत्र मानरयोदगः । प्रशमो राया- 'दृष्टे लोनननन्मनागुकुलित पार्भम्गिते नकव- न्यग्भूतं बहिरासितं पुलकवस्पर्श समातन्वति । नीवीचन्नवदागतं शिथिलतां संभाषमाणे ततो मानेनापसृतं हियेव सुदृशः पादस्पगि प्रेयरि ॥' अत्र मानस्य प्रशमः । संधिर्यथा- 'उसिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालश्च मां कर्पतः। वैदेहीपरिरम्भ एप च मुहुश्चैतन्यमामीलय- नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणयन्यतः ॥' अत्रावेगहर्ययोः संधिः। शवलत्वं यथा- 'क्वाकार्य शशिलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ अत्र वितर्कोत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शवलत्वम् । विविधमाभिमुख्येन स्थायिधर्मोपजीवनेन स्वधर्मार्पणेन च चरन्तीति व्यभिचारिणः । भावा इत्यनुवर्तते । संख्यावचनं नियमार्थ तेनान्येषा- मैत्रैवान्तर्भावः । तद्यथा--दम्भस्यावहित्थे, उद्वेगस्य निर्वेदे, क्षुत्तृष्णादे- गर्लानौ । एवमन्यदप्यूह्यम् ॥ अन्ये त्वाहुः--एतावत्स्वेव सहचारिपु अवस्थाविशेषेषु प्रयोगप्रदर्शितेषु स्थायी चर्वणायोग्यो भवति । १. 'शशलक्ष्मण' इत्यन्यत्र.

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । (७ एषां विभावानुभावानाहः ज्ञानादेईतिरव्यग्रभोगकृत् । ज्ञानवाहुश्रुत्यगुरुभक्तितपःसेवाक्रीडार्थलाभादिविभावा धृतिः संतोषः । सा च लब्धानामुपभोगेन नष्टानामननुशोचनेन योऽव्यग्रो भोगतं करोति । तेनानुभावेन धृति वर्णयेदित्यर्थः । यथा- 'वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोपे नविशेषा विशेषाः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ।। सदृशदर्शनादेः स्मृतिभ्रंक्षेपादिकृत् । सदृशदर्शनस्पर्शनश्रवणाभ्यासप्रणिधानादिभ्यः सुखदुःखहेतूनां स्मरणं स्मृतिः। तां भूक्षेपशिरःकम्पमुखोन्नमनशून्यावलोकनाङ्गुलीभशादिभिर्वर्णयेत्। यथा- 'मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वजपतनाद्भीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेप जरसा क्लिष्टो वधं वाल्छति ॥' शास्त्रचिन्तादेर्मतिः शिप्योपदेशादिकृत् । शास्त्रचिन्तनोहापोहादिभ्योऽर्थनिश्चयो मतिः। ता शिष्योपदेशार्थवि- कल्पनसंशयच्छेदादिभिर्वर्णयेत् । यधा- 'असंशयं क्षत्रपरिप्रक्षमा यदार्यमस्यामभिलापि मे मनः । सता हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।। भावनिसर्गत एष निसरभाविभापमिति ॥ विभावानुभावानिति । न त काम- चारिप । एपनि दाखादे स सान्तरमपि सार । चापि निपारित १. 'हिदितोपा'लात्

·No text on this page.

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम्। ८९ लवाप्पस्खलद्गतिमजुभाषणरोमोद्मादिभिरुत्तमानाम्, हास्यगीतसस्ताकुल- भुजक्षेपव्याविद्धकुटिलगत्यादिभिर्मध्यमानाम् , असरणघूर्णनस्खलद्गमनरु- दितच्छदितसनकण्ठनिष्ठीवनादिभिरधमानां वर्णयेत् । तथा च- 'उत्तमाधममध्येषु वर्वते प्रथमो मदः । द्वितीयो मध्यनीचेषु नीचेष्वेव तृतीयकः ।। यथा- - 'सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा तत्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तुमुघतमकारणतः ल द्योतयन्ति मदविभ्रममासाम् ॥' विरहादेर्मनस्तापो व्याधिर्मुखशोपादिकृत् । विरहाभिलाषादिभ्यो मनतापो व्याधिहेतुत्वाव्याधिः । तं मुखशोष- सन्ताङ्गतागात्रविक्षेपादिभिर्वर्णयेत् । 'मनोरोगस्तीनं विपमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनन्ति प्रत्यहं पर इव बलीयानित इतो न मां तातसातुं प्रभवति न चान्वा न भवती ॥' समादेनिंद्रा जृम्भादिकृत् । फ्लमश्रममदालचिन्तात्याहारसभावादि-यो मनःसंमीलनं निद्रा । ता जृम्भावदनगौरवगिरोलालननेत्रपूर्णनगात्रमर्दोच्छसितनिःश्वसितनजना- ताक्षिनिनीलनादिभिर्वर्णयेत् । यथा- - 'निद्रानिमीलितहशो मदगन्धराणि नाप्यर्थयन्ति न च यानि निरर्थकानि । अपापि मे मृगरशो मधराणि तला- सान्चक्षराणि हदये किमपि दनान्नि ।' -- ५ नगरपालिका ·अकार्यकरणज्ञानादेना नानि अकार्गकरणज्ञानगुरुगति कम जाममा योगको नो ग्रीडा । तां वैवर्यायोमुसतिनिन्तननिमेशनामा दिगिर्वर्णगेत् । जलीय जनवनिमोदना- यथा- 'दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पारतः पाणगिनो निरः । वीश निम्बमनुनिम्नमात्मनः कानि कानि न नकार लजया ।" इष्टानिष्टदर्शनादर्जाव्यं तूणीभावादिकत् । इष्टानिष्टदर्शनश्रवणव्याध्यादिभ्योऽप्रितिपत्तिांगम् । ततूष्णीं- भावानिमिपनयननिरीक्षणादिभिर्वर्णगेत् । यथा- 'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नामरत्प्रमुसवर्तिनि प्रिये ॥' कार्यभङ्गाद्विपादः सहायान्वेषणमुखशोपादिकृत् । उपायाभावनागाभ्यां प्रारब्धस्य कार्यस्य भान्मनःपीडा गि सहायान्वेपणोपायचिन्तनोत्साहविधातवैमनस्यादिना उत्तमम मुखशोपजिहासकलेहननिद्राश्वसितध्यानादिभिरधमाना वर्णये यथा- 'व्यर्थ यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे क्लेशः कपीनां वृश प्रज्ञा जाम्बवतो न यत्र न गतिः पुत्रस्य वा मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तु नलोऽपि क्षन सौमित्रेरपि पत्रिणामविषयस्तत्र प्रिया क्वापि मे मद्योपयोगान्मदः स्वापहास्यास्मरणादिकृत् । चौयपानादानन्दसंमोहयोः संगमो मदः । तं स्वापस्सितगानकिनि पाव्यते। । तद्यथा पुरुपत्य उन्मादे वितर्कचिन्तादि। तत्रापि रतिर नि, यदातरयोगः स केवलममा स्थानीयो नोन्मादेन कृतोपराग १. 'च' समुपलभ्यमाने कि , यदा ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ९१ ज पार्धविलोकनमुखौष्ठकण्ठशोषणगात्रप्रकम्पनस्वरास्यवर्णभेदावगुण्ठनादि- भिर्वर्ण्यते । स्वस्मिन्यथा- 'दूरावीयो धरणीधरामं यस्ताडकेयं तृणवयधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हदि वाधते माम् ॥' परसिन्यथा--समुद्रदत्तस्य नन्दयन्त्यामन्यानुरागशशा, दुर्योधनस्य वा भानुमत्याम् । रागादेश्वापलं वाक्पारुप्यादिकृत् । रागद्वेषमात्सर्यामादिभ्यश्चेतोनवस्वानं चापलम् । अविमृश्य कार्य- करणमिति यावत् । तच वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनप्रहारवधवन्धादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तः परिवेषवन्धि लीलारविन्दं अमयांचकार ।' श्रमादेरालस्यं निद्रादिकृत् । श्रमसौहित्यरोगगर्भस्वभावादिभ्यः पुरुषार्थेष्वनादर आलस्यम् । तच निद्रातन्द्रासर्वकर्मविद्वेषशयनासनादिना वर्णयेत् । यथा- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कदाचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ।।' मियागमादेर्हो रोमाञ्चादिकृत् । प्रियागमनबन्धुहर्षदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनधनलाभोपभोग- मनोरथावाप्यादिभ्यश्वेतःप्रसादो हपः । तं न रोमाञ्चाभ्रुवेदनयनवदन- प्रसादप्रियभापणादिभिर्वर्णयेत् । यथा- - 'आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लघयता गहिन्या परितोपवाप्पसलिलामासज्य दृष्टि मुखे ।

·काव्यमाला। इप्टानुस्मरणदर्शनादेविलम्बासहत्वौत्सुक्यम् । तत्त्वरानिःश्वसितो- ९० निद्रोद्भवं सुप्तमुत्स्वमायितादिकन् । निद्रोद्भवमित्यनेन निद्राया एव गाढावस्था मुसमित्याह । तदुत्यमा यितोच्छुसितनिःश्वसितसंमोहनादिना वर्णयेत् । 'एते लक्ष्मण जानकीविरहितं मां सेदयन्त्यम्बुदा मर्माणीव विघट्टयन्त्यलममी क्रूराः कदम्बानिलाः । इत्थं व्याहृतपूर्वजन्मचरितो यो राधया वीक्षितः सेयै शङ्कितया स वः सुखयतु स्वप्नायमानो हरिः॥ इष्टानुस्मरणादेरीमुक्यं त्वरादिकृत् । यथा- च्छसितकार्यमनःशून्यतादिगवलोकनरणरणकादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'आलोकमार्ग सहसा वजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । बद्धं न संभावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि हि केशपाशः ॥' लज्जादेरवाहित्यमन्यथाकथनादिकृत् । लज्जाजैह्यभयगौरवादिभ्यो चित्तवृत्तिरवहित्थमवहित्था वा । न बहिःस्वं चित्तं येनेति । पृपोदरा- दित्वात् । तदन्यथाकथनावलोकितकथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिर्वर्णयेत् । भूविकारमुखरागादीनामाच्छादनकारिणी यथा- 'एवं वादिनि देवर्षों पार्थे पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' चौर्यादेः स्वपरयोः शङ्का पार्थविलोकनादिकृत् । चौर्यपपरदार्यादेविरुद्धाचरणादनिष्टोत्प्रेक्षा शङ्का । सा च कदाचि- यनि-दसापराधयोरात्मपरयोः परो राजादिना दण्ड्यते । कदा- । यदाते। संभाव्यते । सा विकाराकुलतया कृतदोपत्वेन परः समुपलभ्यमारेमरघुवशे.

·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । न पार्थविलोकनमुखौष्ठकण्ठशोषणगात्रप्रकम्पनखरास्यवर्णभेदावगुण्ठनादि- भिर्वर्ण्यते । खसिन्यथा- 'दूरादवीयो धरणीधराभं यस्ताडकेयं तृणवदाधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥' परलिन्यथा-समुद्रदत्तत्य नन्दयन्त्यामन्यानुरागशका, दुर्योधनस्य वा भानुमत्याम् । रागादेवापलं वाक्पारुप्यादिकृत् । रागद्वेषमात्सर्यामादिभ्यश्चेतोनवसानं चापलम् । अविमृश्य कार्य- करणमिति यावत् । तच्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनप्रहारवधवन्धादिभिर्वर्णयेत् । यथा- - - 'कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपनाभिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तः परिवेषवन्धि लीलारविन्दं भमयांचकार || श्रमादेरालत्वं निद्रादिकृत् । श्रमसौहित्यरोगगर्भस्वभावादिन्यः पुरुषार्थेष्वनादर आलस्यम् । तच्च निद्रातन्द्रासर्वकर्मविद्वेषशयनासनादिना वर्णयेत् । यथा- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कदाचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ।।' मियागमादेहों रोमाञ्चादिकृत् । प्रियागमनबन्धुहर्षदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनधनलाभोपभोग- मनोरथावाप्त्यादिभ्यश्चेत प्रसादो हर्पः । तं च रोमाशाभूखेदनयनवदन- प्रसादप्रियभापणादिभिर्वर्णयेत् । यथा--- 'आपाते दयिते मरुसलमुवानुत्प्रेक्ष्य दुर्लक्ष्यता हिन्या परितोपाप्पसल्लिामासज्य दृष्टि मुसे ।

·प्योपहासगुरुलइनाधिक्षेपनेत्रगात्रविकृत्यनुत्तरदानशून्यावलोकनाभाषणैर्व- चौर्गद्रोहासत्प्रलापादिभ्यश्चण्डत्वमौरयम् । तद्वधबन्धताडननिर्भर्सना- ९२ काव्यमाला। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकव चलावेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभारामलग्नं रजः ॥' विद्यादेर्गोऽसूयादिकृत् । विद्यावलकुलैश्वर्यवयोरूपधनादिभ्यः परावज्ञा गर्वः। तमसूयामर्षपार- 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ चौर्यादेरौयं वधादिकृत् । र्णयेत् । यथा- दिभिर्नर्णयेत् । यथा- 'उत्कृत्योहत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोपा- दुदामौकाविशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंशान् । पियं तनापूर्णहदरावनमहानन्दमन्दायमान- मोगा. कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः खभावः ।। हामादेः प्रमोधो गम्भादिकृत् । मदपमान स्वमगल्पननिद्राच्छेदाहारपरिणागादिभ्यो विनि witT | ग न जुग्गणाक्षिगर्दनभुनक्षेपालिस्फोटनशगात्यागी Infringin . "Thinf seण गमिगुगी रत्नदीपप्रमाणा- मा | गनिन गन्द्र या नृम्मगाः गाह। * , if को मायामागारवालोमा re; मा हरेः ।'

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ६३ व्याध्यादेग्लानिर्देवादिकृत् । व्याधिमनस्तापनिधुवनोपवासक्षुत्पिपासाध्वलचननिद्राच्छेदातिपानतपो. जराकलाभ्यासादिभ्यो बलापचयो ग्लानिः । तां वैवर्ण्यक्षामनेत्रकपोलो- क्तिश्लथाजत्वप्रवेपनदीनसंचारानुत्साहादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोपी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्या शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ दोर्गत्यादेर्दैन्यममृजादिकृत् । दौर्गत्यमनस्तापादिभ्योऽनौजस्यं दैन्यम् । तन्मजात्यागगुर्वज्ञताशिरः- प्रावणादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'अस्लान्साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां प्रेमप्रवृत्ति च ताम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या च या भाग्याधीनमतः परं न खलु तत्सीवन्धुभिर्याच्यते ॥" व्यायामादेः श्रमोऽङ्गभङ्गादिकृत् । व्यायामाध्वगत्यादिभ्यो मन. शरीरखेदः श्रमः । सोऽभिजमर्दनमन्द- क्रमासविकूणनादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'अलसललितमुन्धान्यध्वसंतापखेदा- दशिथिल्परिरम्भेर्दत्तसंवाहनानि । मृमृदितमृणालीदुर्वान्यज्ञयानि स्वारसि मग कृत्वा यत्र निनामदाता ॥ - 1.'मर्द' भरत.

·प्योपहासगुरुलहनाधिक्षेपनेत्रगात्रविकृत्यनुत्तरदानशून्यावलोकनाभाषणैर्व- चौर्य द्रोहासत्प्रलापादिभ्यश्चण्डत्यमोश्यम् । तद्धवन्धताडननिर्भर्सना- ९२ काव्यमाला। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान्सेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्लग्नं रजः ॥' विद्यादेगर्वोऽम्यादिकृत् । विद्यावलकुलैश्वर्यवयोरूपधनादिभ्यः परावज्ञा गर्वः। तमसूयामर्यपार 'बामणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ नोर्यादेरोग्यं वधादिकृत् । येत् । यथा- सिभिणयेत् । A हाल्यो कल गर्भानपि शकलयतः क्षपसंतानरोपा- बदामोशित्यभि विशरातः सर्वतो राजवंशान् । for-inापर्णददगवनमहानन्दगन्दायगान- गोमा हुनो गे न रा न विदितः सर्वभूतः खगावः ।।' Tो जम्मादिकम् । HT ARE गमलाननिदाटदाहापरिणामादिगो नि 411: 1 AMणानिर्दन जोपाइलिगोटनगरमात्यागी hti . है PRAधी रापमाणा. ... ... mor: गाशा . . . . . . रा योग for "fair, I' ·२ अध्यायः कायानुशासनम् । व्याध्यादेर्लानिर्देवादिछन् । व्याधिमनस्तापनिधुवनोपवातनुत्पिपासाध्वलननिद्राच्छेदातिपानपो. जराकलान्यासादिम्यो बलापचयो ग्लानिः। तां वैवपक्षामनेकपोले- तिलयानत्वप्रवेपनदीनसंचारानुसाहादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'किसल्यमिव मुन्धं धनाद्विप्रलून ह्दयत्नुमगोपी दारुणो दीगोक । रूपयति परिपाण्डधानमन्सा गरीरं गरदिज इव धर्म केतकीगर्भपनम् ॥ दोर्गत्यादैन्यममजाविकृत् । दोनत्यानन्तापदिन्योऽनौजन्यं दैन्यम् । तन्द्रजात्यागनागिर प्रावणादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'अलान्नायु विनिन्य गंयमधनानुभ. कुलं चाम्न- वन्यन्याः पाप्यवान्भवता प्रेमाने च नाम् । सामान्यप्रतिपत्तिपर्यय मिय दान्पु हाच या भारणीनमतः पर न पर नलीभियान ।' व्यायामादः श्रमो महादित । पायामागत्यादि यो मन र शरा:- प्रमाणदिवानादिभिवात् । है ५ ..... ना --

·दारिद्येष्टद्रव्यापहारैश्वर्यभंगादिभ्यो ध्यानं चिन्ता । सा च स्मृतेरन्या
इयोगा|
हामना................
तामिनिममनो...... ...........
मांगनानगी : tami-fini
गया---
'ग: 11:11
मंगामि ॥'
महारादेपोहो भगणाविन।
प्रहारगमरमणीयोneण नागनागिरि मोर:
मोहन्य प्रागपाणि मोगलीयो । अमनमन्त्रिप
प्रमोहनियादिभिवर्णगन्।
यथा-
'तीमाभिपाप्रमोण ति मो.न गंगम्भयनेन्द्रियाणाम् ।
अन्नातभर्तृव्यमना मुहूर्त कृतोपतारेव रनिर्वभूय ॥
मुखजन्मापि मोहो भवति ।
'कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी न्ययं बन्धना-
तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किंचिन्नितन्चे स्थितम् ।
एतावत्सखि वेद्मि सांप्रतमहं तस्याद्गसने पुनः
कोऽसौ कालि रतं तु कि कथमिति खल्पापि मे न स्मृतिः ।।"
दारियादेश्चिन्ता संतापादिकृत् ।
यथा-
असनाददनवत् । खेलनाद्गमनवच्च । तां संतापशून्यचित्तत्वकार्यश्वासाधो-
मुखचिन्तनादिमिर्वर्णयेत् । सा च वितर्कान्तो वा वितर्क इति वितर्का-
थग्भवति चिन्ता।

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ९५ यथा- 'पश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चा- दन्तर्बहिः परित एव विवर्तमानाम् । उहुद्धमुग्धकनकाजनिभं वहन्ती- मासज्य तिर्यगपवर्तितदृष्टि वक्रम् ॥ आक्षेपादेरमर्पः खेदादिकृत् । विद्यैश्वर्यबलाधिककृतेभ्यः आक्षेपावमानादिभ्यः पतिचिकीरूपोऽमर्पः। स च स्वेदध्यानोपायान्वेषणशिरःकम्पाधोमुखविचिन्तनादिभिर्वर्ण्यते । यथा- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु चित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ निर्घातादेखासोऽङ्गसंक्षेपादिकृत् । निर्घातगर्जितभूपर्वतकम्पशिलोल्काशनिविद्युत्पातरक्षःस्थूलप्रभूतकुष्ठादि- भ्यश्चेतश्चमत्कृतिरूपस्वासो भयात्पूर्वापरविचारवतो भिन्न एव । सोऽङ्गसं- क्षेपस्तम्भरोमोद्गमगद्गदप्रलयोत्कम्पनिःस्यन्दवीसितैर्वर्ण्य. । यथा- 4A 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुरागनाखासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥' ग्रहादेरपस्मारः कम्पादिकृत् । ग्रहभूतदेवयक्षपिशाचवमराक्षसशून्यारण्यश्मशानसेवनोच्छिष्टगमनधा- तुवैषम्यादेरावेशरूपोऽपरमारः। तं कम्पितस्फुरितविनधावितश्वसितभू- मिपतनारावमुखफेनादिभिर्वर्णयेत् । अयं च प्राय आभासेप्वेव शोभते । यथा- 'आश्लिष्टभूमि रसितारमुञ्चैालद्भुजाकारहत्तरङ्गम् । पेनायमान पतिमापगानामसायपलारिणमारा।। - ·९६ काव्यमाला। रोगादेनिदो रुदितादिकृत् । रोगाधिक्षेपताडनदारिद्येष्टवियोगावमानतत्त्वज्ञानादिभ्यः स्वावमानना- रूपो निर्वेदः । स रुदितश्वसितानुपादेयतादिभिर्वर्ण्यः । यथा- 'किं करोमि व गच्छामि कमुपैमि दुरात्मना । दुर्भरेणोदरेणाहं प्राणैरपि विडम्बितः ॥' उत्पातादिभ्य आवेगो विस्मयादिकृत् । उत्पातवातवर्षामिगर्जाप्रियाप्रियश्रवणव्यसनादिभ्यः संभ्रम आवेगः । तं विस्मयावगुण्ठनच्छन्नश्रयणधूमान्ध्यत्वरितापसर्पणपुलकविलापसनहना- दिभिर्यथासंख्यं वर्णयेत् । तत्रोत्पातावेगो यथा- 'किं किं सिंहस्ततः किं नरसदृशवपुर्देव चित्रं गृहीतो नैवेदृक्कोऽपि जीवो द्रुतमुपनिपतन्पश्य संप्राप्त एव । तत्त्वज्ञानादिभ्य इति । चिरकालविभ्रमविप्रलब्धस्य उपादेयत्वनिवृत्तये यत्सम्य- ग्ज्ञान तनिर्वेद जनयति, न त्वात्मखभाव.. तस्य शान्तस्थायित्वेनोकत्वात् । यथा- 'वृथा दुग्धोऽनड्वान्स्तनभरनता गौरिति चिर परिविक्तः पण्ढो युवतिरिति लावण्यर- हित । कृता वैडूर्याशा विकचकिरणे काचशकले नयामूढेन त्वा कृपणमगुणज्ञ प्रण- मता ॥' इति । अय च निर्वेदः खय पुरुषार्थसिद्धये वोत्साहरत्यादि वदत्यन्तानु. रञ्जनाय वा हासविस्मयादिवन प्रभवतीत्यन्यमुखप्रेक्षितत्वाद्यभिचार्येवेति ॥ उत्पात. वातेति । मादिशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते । ततश्चोत्पातादेर्वातादेवदेरम्यादेर्ग- जादेः प्रियश्रवणादेरप्रियश्रवणादेर्व्यसनादेश्च विभावादित्यर्थः । एव विस्मयादिना अवगुणनादिच्छन्नश्रयणादिना धूमान्यादिना त्वरितापसर्पणादिना पुलकादिना विला- पादिना संहननादिना चानुभावेनेति प्रतिपत्तव्यम् ॥ तत्र उत्पातावेगः 'कि कि सिंहः' १. 'कुञ्जरोड्रमण' इति भरतसवादात् 'गजो(ड्रमण) इति भवेत्. टीकाया तु 'ग. जादे' इत्थ व्याख्यात तस्माद् 'गज' इत्येव स्यात् २. 'छत्राश्रयण' इति भरते पा. ठात् 'छत्रश्रयण' इति भवेत् १ 'अवगुण्ठनादिना छत्राश्रयणा' स्यात्.

·+ P नमः- मा नि नमित न पायात् ।। ए पानागाति मंकादेवितः गिराकम्पादिन् । गरा विगविनिपत्यानि यः गंभावनीयप्रत्लयो विनर्कः । स गिरः- पन्यपर्समधारणकार्गकपमुर्गणमोटाणादिमियपर्णः । यथा- 'अना. पगिः पीपवित्र बजयतेयुभिः । रत्यनमाजमव या विचित्रा वन्तुगक्तयः ॥' परोस्कोदेरम्यावशादिकन् । परस्य सौभाग्यश्चर्यविधादिभिरुष्कर्षादादिशब्दादपराधमुटुढेषादिभ्यश्चा- लादिना निदर्शितः ॥ पातावेगो पथा-सातारत पसनमाकुलमुत्तरीयम्-' इत्यादि । दिगो पा-'देवे पर्पलसनपचननाता परिहती गेहादेह फलकानिचितैः सेतुभिः परभीताः । नीमप्रान्तानविरजलापानिमित्तारयित्वा सूर्यच्छायास्थगित- शिरसो गोपिन्त. संचरन्ति ॥ आपायेगो यथा-'क्षिप्तो एस्वावलम.-' इलादि । गगयेगो यथा-'स छिनमन्धतयुग्यशून्य भगाक्षपर्यन्तरथ क्षणेन । रामापरि- मानवित्तपोध सेनानिवेश तुमुल नकार ॥' प्रियदर्शनादावेगो यथा-~-'एरोहि बस रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बानि मूर्धनि निर च परिषजे त्वाम् । भारोप्य वा हदि निशाने शनुहामि वन्देऽध वा चरणपुरकद्य ते ॥' अप्रियदर्शनभवणावेगो यथा उन्मत्तरापवे-'चित्रमाय'-(ससभ्रमम् ।) भगवन् कुलपते रामभद्र, परित्रायतां परिवायताम् । (लाकुलतानाटयति ।) इत्यादि । पुनः 'चित्रमाय-मृगरूप परित्यज्य विधाय विक्ट यपु । नीयते रक्षसा तेन लक्ष्मणो युधि सक्षयम् ॥ राम'-वत्सस्याभय- वारिक प्रतिभय मन्ये कथ राक्षसागस्तक्षेप मुनिर्विरोति मनसशास्त्येव मे संभ्रमः । मा हासीर्जनकात्मजामिति मुहुः तेहादुाचवे न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निषयः ॥' व्यसनं राजविरादि, तद्धतुरावेगो यथा---'आगच्छागच्च शस्त्र कुरु, परतुरग सनिधेहि दुत मे, रामः फासो, कृपाणीमुपनय, धनुषा किं किमन प्रविष्टे । संरभोगिदिताना क्षितिभूति गहनेऽन्योन्यमेव प्रतीच्छनादः खनाभिदृष्टे त्वयि चकि- तहशा विहिपामाविरासीत् ॥' संदेहेति । सदेहः किंखिदित्युभयावलम्ची प्रत्ययः सदावरूपः । विमों विशेषप्रतीलाकाहात्मिका इच्छा । प्रमापेन पक्षाभाषप्रतीतिमात्र ९ नीयत्मा' स्वान् २. 'योपित' स्वात. ३. द्विवैरादि' सान्.

·'वेपथुस्तथा' भरतपुम्न के. मारूपागगा । तागतमामाटी बगेत् । पक्षाने न निवारणीगनग्निागिन गुन्दवीदमनेऽनाममोलो मानो कि। गानि वीणि नोयुगान्यति मालाममोने गहा कौगमिन्द्रगनिनि नामिजो जन ।' व्याध्यभियाताभ्यां गनिनिकादिकन । माभिवरादिः प्रनीतः, गगजाहिगोमाणाम्यां गले प्रा- गवस्था मृतिः । सामान्मृनायनुमाभागात् । तर मामिला मन श्वासागमनाक्षिनिमीलनानः, अगिजाननां तु फासीवामिनाम- सजटतामरणादिभिर्वर्णगेत् । यथा- 'स गतः क्षितिमुष्णगोणितानी सुरकष्टामनिपानदारितामा । असुभिः क्षणमीक्षितेन्द्रमनुर्विहितामगुरुगनिनिरासे ।' शृङ्गारे तु मरणाध्यवसायो मरणादृषी टिनि पुनयोंगो वा निबध्यते । अन्यत्र तु स्वेच्छा। यथा- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं तहमवातायनं वारंवारमुपेत्य निःक्रियतया निश्चित्य किंचिचिरम् । विप्रतिपत्तिरिलाहुः । एभ्योऽनन्तरं भवितव्यताप्रत्ययन्यभाव. एकतरपक्षगदिस्यदायी पक्षान्तरतुल्यकक्षमवोधावयतु(?)न्ममतामन्यस्य दर्शयन्तः । स च सशयावृथगेव । सेरेट तत्वयुद्याशादिरूपस्य विमर्शादेः खीकारेऽपि कविशिक्षाथै भह यानिरूपणम् । पन्य मिगि सदेहो धर्मे तु विमशों श्रान्तिज्ञानं विप्रतिपत्तिरित्याहुः । प्राग- वस्येति ।यमाणावस्यैव अनेन व्याधिना मे न निवर्तितव्यमित्येव विधचित्तत्ति- रूपा ॥ काश्यतिअष्टौ हि विपवेगा । यदाह भरत:--'कार्य तु प्रथमे वेगे द्वितीय वैपन तथा दाह तृतीये हियां च चतुर्थे संप्रयोजयेत् ॥ फेन च पञ्चने -- ·२ अध्यायः] कागानुशासनम् । ९९ संप्रत्येव निवेश केलिकुररीः सातं सखीभ्यः शिशो- माधव्या सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥ तथा-- 'तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जद्रुकन्यासरखो. देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेश्वरमत पुनर्न क्षमाभ्यन्तरेषु ।। अथ सात्त्विकानाह- स्तम्भवेदरोमाञ्चस्वरभेद(स्वर)कम्पवैवाश्रुमलया अष्टौ सा- - चिकाः। सीदत्यलिन्मन इति व्युत्पत्तेः सत्त्वगुणोत्कर्षात्साधुत्वाच्च प्राणात्मकं पन्तु सत्त्वम् , तत्र भवाः सात्त्विकाः। भावा इति वर्तते ॥ते च प्राणभूमि- प्रस्तरत्यादिसंवेदनवृत्तयो वाखजडरूपभौतिकनेत्रजलादिविलक्षणा विभा- - कुर्या स्वात्पष्टै स्कन्धभजनम् । जदतां सप्तने अर्यादध्ने मरण तथा ॥' आदिप्रणा- सिहता भूमिपतनविकम्पनस्फरणादयो शेयाः ॥ प्राणभूमीति । भय भाव । रत्या- दवस्तितिविशेषाः पूर्वसविद्रूपाः समुह सन्ति । तत भाभ्यन्तर प्राणान्तखरपा- म्यासेन क्लुपयन्ति । न चैतदसवेयम् । तथा हि झोधावेशे अन्तरा ज्यलत्येष पूर्वमुन्मिपति तत' खेदः । सनैनैवाशयेन भयाणेनोक्तम्-'पूर्व तपो गलति पवारम्वे. दसलिलम्' इति । तथा तदवस्था प्राप्तोऽवहित्यादिना भावो यहिर्विकारपर्यन्ताप्राप्तः परिरल्यमापोटः । यथा-'पिअनुहनसहदसणचलिअ रहसालर पिमाहिसनम् । गुरु- संस्मरम्भिपतेमपनुहपसरं पि हुन ठाइ' प्रियमुखदर्शनेन रतिपिपये सादरं मप्रियारदय चल्ति गुरुविषये ना संकगीदिति । निषिद्धस्वेदप्रभात दाखप्रसरमपि न विमान्दति । भान्तरस्वेदादि साविपक्षोभनयमेवेपर्थ. । निदर्शन चार प्रवीय. मानम् । तथा हि । प्रिय नुस यस तास दामादल दर्शने आरदयमपि चरितो १.रेसकप्रमादपतितो भवेद .. प्रियनुराशदर्शनचतिं रतिसादर प्रिपारदपम् । रामरहलेकभारम्भ. प्रससपि रा न तितिति, विसागरोऽस्मारकम् । गुरुरूपनर से कमर. म्भवमसरोऽपिन तिति' इति च पाया.

·समारूपागगा । नाम जामीकोffft. वर्णगेन् । 'गृद्धारो न विनारणीनिमिागिर गुन्दनीदमनेऽगदगगगोलोगे। गानि वीणि कुनोमुगालागि पागाने गहा कोगनगिन्द्रगनि नि तनामिजो जन ॥ লামিয়ানা মনি সানি। शामिनरादिः प्रतीतः, सतिगजाहिगंगोमाता-या गनः प्रा. गवस्था मृतिः । साक्षान्मुताननुमामानात् । तर पनि मिहिका श्वासागमहाशिनिमीलनायः, अभिजातमा कालोपामिनाभ- जजडतामरणादिमिनर्णयेत् । यथा- 'स गतः क्षितिमुष्णगोणिताही गुरष्टायनिपानदारितामा । असुभिः क्षणमीक्षितेन्द्रगनुनिहितामगुरु गिनिंगमे ।।' शृङ्गारे तु मरणाध्यवमायो मरणाटिनि पुनर्योगो वा निबन्यते। अन्यत्र तु खेच्छा। यथा--- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं तहर्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निःक्रियतया निश्चित्य किंचिचिरम् । विप्रतिपत्तिरित्याहुः । एभ्योऽनन्तरं भवितव्यताप्रत्ययस्वभावः एकतरपतौथित्यदायी पक्षान्तरतुल्यकक्षभवोद्यावयतु()-ममतामन्यस्य दर्शयतः । स च संशयात्पृथगेव । 'देहेन तृत्त्यबुद्ध्याशादिरपस्य विमर्शादेः स्वीकारेऽपि कविशिक्षार्थ भद्धानिरूपणम् । तु-मिगि सदेहो धमे तु विमों भ्रान्तिज्ञान विप्रतिपत्तिरित्याहुः । प्राग- वस्थेति । श्रिमाणावस्थव अनेन व्याधिना मे न निवर्तितव्यमित्येवविधचित्तवृत्ति रूपा ॥ काश्यति। भष्टी हि विषवेगाः । यदाह भरत:-'काय तु प्रथमे बेगे द्वितीये वेर्पन तथा । दाहं तृतीये हिवां च चतुर्थे सप्रयोजयेत् ॥ फेन च पचने १. 'वेपथुस्तथा' भरतपुस्तके भन्ये ·ध्यागः] कागानुशासनम् । २९ संप्रत्येव निवेध केलिकुररीः सासं सखी-यः शिशो- मधिव्या सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥' तथा- - 'तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जद्रुकन्यासरय्वो. देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेप्वरमत पुनर्न क्षमाभ्यन्तरेषु ॥' अथ सात्त्विकानाह- स्तम्भस्खेदरोमाञ्चस्वरभेद (स्वर)कम्पवैवाश्रुपलया अष्टौ सा- काः। सीदत्यस्सिन्मन इति व्युत्पत्तेः सत्त्वगुणोत्कर्षात्साधुत्वाच्च प्राणात्मकं तु सत्त्वम् , तत्र भवाः सात्त्विकाः।भावा इति वर्तते ॥ते च प्राणभूमि- तरत्यादिसंवेदनवृत्तयो बायजडरूपभौतिकनेत्रजलादिविलक्षणा विभा- त्स्यिात्वष्टे स्कन्धभजनम् । जडता सप्तमे कुर्यादष्टमे मरण तथा ॥' भादिप्रणा. सा भूमिपतनविकम्पनस्फुरणादयो शेयाः ॥ प्राणभूमीति । अय भावः । रत्या- चित्तवृत्तिविशेपाः पूर्वसंविद्रूपाः समुा सन्ति । तत भाभ्यन्तर प्राणान्तखरूपा- सेन कलुपयन्ति । न चैतदसवेद्यम् । तथा हि शोधावेशे अन्तरा ज्वलत्येव मुन्मिपति तत खेदः। अनैनैवाशयेन भवाणेनोक्तम्-'पूर्व तपो गलति पश्चात्स्वे. लिलम्' इति । तथा तदवस्था प्राप्तोऽवहित्यादिना भावो वहिर्विकारपर्यन्ताप्राप्तः रत्यमाणो दृष्टः । यथा--'पिअमुहससदसणचलिभं रइसाभर पिआहिमअम् । गुरु- मरुम्भियतेभपमुहपसरं पि हुण ठाइ ॥' प्रियमुखदर्शनेन रतिविषये सादरं प्रयाहृदय चलित गुरुविषये मा संक्रमीदिति । निषिद्धस्वेदप्रभृति यायप्रसरमपि विधाम्यति । आन्तरस्वेदादि सात्त्विकक्षोभमयमेवेत्यर्थः । निदर्शन चात्र प्रतीय. नम् । तथा हि । प्रिय मुख यस्य तादृशस्य शशाइस्य दर्शने आहृदयमपि चलितो १. लेखकप्रमादपतितो भवेत् १. 'प्रियमुखशशाङ्गदर्शनचलितं रतिसादरं प्रियाहृदयम् । गुरुसंकमरुद्धसेकप्रारम्भ- रमपि स न तिष्ठति ॥ इति, '-रयिसागरोऽप्यादयम् । गुरुसकमरुद्धकपार. मकासरोऽपि सलुन तिष्ठति ॥ इति च च्छाया, ·१०० रत्नागिनो मामी 15 Its for aft भान्नि। सीमामाने sit: httो विप नेतनम् । जसमामाने सपा ने EDIT भगवा तीजातीन न पाणामविसे HT न तमा नारः । कागानुम गाने | HIT सम्म मन्दम गोमयागा। रोमामा पनि पर तविदः ॥ नानान्तु मम्मा शरीर IIT कान सात्तिकान् भानान् गगनः परमानो मानिकी गि तम् ॥ एवं न ना मागिनः, अमिश मिनागिण, सात्तिक । इति पधागवायाः ॥ रंगी मेगा गागगे गुगा ना का मे HREE MA पागोभी रामिन निसनीमाता मा पो मालिक निषगांगः । रामा रतिर्मनोपरा ता मामी किमानी न जाने। प्राणभूगा निभाता पणिता ॥ रत्यादिगनेनेति ।मनमानसरेण, रोग ना पानिपरोपाभिमुम्यनिरपेदारिय ॥ मान्मालम्पसमदीना पायाल. म्भनमिपयशन्गता, तथापि पायदे का तो मिनारिए माता । सपागदे सम्गादय शी गाशिका | स्तम्भो विष्टम्सचेतनलमिति । मनमा पहिलो नानिन्द्रियप्रदेशचारिणाविकपपर्यनागमनाहिताविपतिमानिधानामिन्द्रियाणा- मनधिष्ठानादित्यर्थः । यथा--'ताणदयरायणियललो निदाउन्छायम् । आरि. रकपदयाणवणिपयपयरचलतण पिगि अलिअम् ॥' पा वापदेतुमानापो यथा-- 'उत्पश्मणोनयनयोरुपरुद्वाप्प गदि पुरु सिरतया विहितानुसन्धम् । अस्मिनल- क्षितनतोमतभूमिभागे मागे पदानि रालु ते विषगीभवन्ति ॥' तीबातीयत्वेनेति । तीमत्येन प्राणानुग्रहस्वेदो यथा-'आशेये प्रथम क्रमादथ जिते होऽधरसार्पणे कैलि. द्यूतविधी पण प्रियतमे कान्ता पुन. पृच्छति । सा तूहीमनिरसभृतरसोद्भेदस्फुरगण्डया तूष्णीं शारविशारणाय निहित स्वेदाम्बुगर्भः करः ॥' अतीनत्वेन तु वैवर्ण्य यथा--- 'सचारिणी दीपशिसेव रात्री यं य व्यतीयाय पतिवरा सा । नरेन्द्रमार्गाः इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपाल ।' प्रलयन्ति प्रकण प्राणनिलीनेष्विन्द्रियेयु लयः प्रलयः । यथा-'तीमाभिपाप्रभवेण-' इति ॥ तस्येति । प्राणस्य ॥ मन्देति। प्राणस्य मन्दा- १. 'स्तम्भो विष्टम्भचेतनत्वम्' इति टीकायाम्. २. 'रतिनिर्वेदा' सात. १. 'न तु' स्यात्. २. अस्य सस्कृत न मर्यते.

·२ सध्यागः] काव्यानुगासनम्। १०१ - - रसभावानभिधाय तदाभासानाह नरिन्द्रियेपु तिर्यगादिपु चारोपाद्रसभावाभासौ । निरिन्द्रिययोः संभोगारोपणात्संभोगाभासो यथा- 'पर्याप्तपुप्पस्तवकतनीभ्यः स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुर्विनमशाखाभुजबन्धनानि ।' विप्रलम्भारोपणाद्विप्रलम्भाभासो यथा- 'वेणीभूतपतनुसलिला तोम्यती तस्य सिन्धुः पाण्डच्छायातटरुहतरुमंशिभिः शीर्णपणैः । सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ।। भावाभासो यथा- 'गुरुगर्भभरल्लान्ताः स्तनन्त्यो मेघपतयः । अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमाः समधिशेरते ।।' तिरश्योः संभोगाभासो यथा- 'मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रिया खामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संपर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ।। यथाच- 'ददौ सरःपङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः । अर्कोपभुक्तेन विशेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा ॥' विप्रलम्भाभासो यथा- 'आपृष्टासि व्यथयति मनो दुर्वला वासरश्री- रेखालिङ्ग क्षपय रजनीमेकिका चक्रवाकि । वेशादोमायो यथा-(वन्दावन्दाभिनुखम् ।) 'तद्वमाभिनुस मुख विनमित दृष्टिः कृता पादयोलखालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मया। पाणिभ्या च तिरस्कृत सपुलक: स्वेदोद्गमो गण्डयोः सत्य. कि करवानि यान्ति शतधा चकाके सधय' ॥ निध्यावे. १. 'निरिन्द्रि' खात् २. 'तामतीतस्या लात्. १. सकप्रमादलिखित भवेत् २ 'मध्यावेदा' स्वात् - ·१०२ काव्यमाला। + नान्यासक्तो न खलु कुपितो नानुरागच्युतो वा दैवासक्तस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस्त्यजामि ॥' यथा वा- 'नान्तर्वर्तयति ध्वनत्सु जलदेवामन्द्रमुद्गजितं नासन्नात्सरसः करोति कवलानावर्जितैः शैवलैः । दानाखादनिपण्णमूकमधुपव्यासङ्गदीनाननो नूनं प्राणसमावियोगविधुरः स्तम्बेरमस्ताम्यति ॥ भावाभासो यथा- 'त्वत्कटाक्षावलीलीलां विलोक्य सहसा प्रिये । वनं प्रयात्यसौ ब्रीडाजडदृष्टिर्मूगीजनः ॥ आदिशब्दान्निशाचन्द्रमसोर्नायकत्वाध्यारोपात्संभोगाभासो यथा- 'अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्वतीव रजनीमुखं शगी ॥' चन्द्रे भावाभासो यथा- 'त्वदीयमुखमालोक्य लज्जमानो निगाकरः । मन्ये घनघटान्तधि समाश्रयति सत्वरः ।।' रसाभासस्य भावाभासस्य च समासोक्त्यर्थान्तरन्यासोत्प्रेक्षारूपकोपमाश्ले- पादयो जीवितम् ॥ अनौचित्याच्च। अन्योन्यानुरागाद्यभावेनानौचित्याद्रसभावाभासौ । -- शाद्वेपथुर्यथा-'मा गर्वमुबह कपोलतले चकास्ति कान्त स्वहस्तलिखिता मम मजरीति । अस्यापि कि सखि न भाजनमीदृशाना वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥' उत्कृष्टावे. शात्वरभेदो यथा-'याते द्वारमतीम्-' इति ॥ एते च सात्विकाः प्रतिरस संभवन्तीति राजानुगतविवाहस्वृत्तभृत्य न्यायेनापि व्यभिचारिवन्न खातन्यगन्धमपि भजन्त इति मुलभोदाहरणत्वाच्च वृत्तायुदाहरणानि न प्रदर्शितानि ॥ रसाभास इति । परस्पर- १. 'परस्परास्थानवन्धो इति स्यात्, ·२ अध्यायः] काव्यानुगासनम् । १०३ - रसाभासो यथा-- 'दराकर्षणमोमन इव मे तन्नामि याते श्रुति चेतः कालकलामपि प्रसहते नावस्थिति तां विना । एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरबैरनझातुरैः संपधेत कथं तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेमि स्फुटम् ॥' अत्र सीताया रावणं प्रति रत्यभावाद्रसाभासः । यथा वा- 'तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलमे को जातः शशिमुखि यमालिगसि बला- तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥' अत्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः स्तुम इत्याद्यनुगतं बहुव्यापारो. पादानं व्यनक्ति। भावाभासो यथा- 'निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्रस्य दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनोर्मधुमुचो यस्याश्च वाचः किल । विंशत्या रचिताञ्जलिः करतलैस्त्वां याचते रावण- स्तां द्रष्टुं जनकात्मजा हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ॥' अत्रौत्सुक्यम् ॥ काव्यस्य लक्षणमुक्त्वा भेदानाह- व्यङ्गयस्य प्राधान्ये काव्यमुत्तमम् । वाच्यादर्थायगयत्य वस्त्वलंकाररसादिरूपस्य प्राधान्ये काव्यमुत्तमम् । स्थानबन्धात्मिकाया हि रतेः शारत्वमुक्तम् । अत्र तु कामनाभिलापमात्ररूपा रतिव्यं. भिचारिभावो न स्थायी । तस्य तु स्थायिकल्पत्वेनाभाति । अतथ स्थाय्याभासत्वं रतेः । यतो रायणस्य सीताद्विष्टमप्युपेक्षिका हृदय नैव स्पृशति । तत्स्पर्श त्वभिमानोऽत्य ली- येतेवामयीय रसक्तेति तु निधयोऽप्यनुपयोगी कामजमोहमारत्वात् शुक्फी रूप्याभास- १. 'सीयेव । मयीय न सक्तति' सात - ·बन्दरगान प्रर्वदनमःगुन्दै दृहमनन्ट । न्द्र पन्दटाहत इन्वाद्विवरदनति ।। अन्मिानदर दन्यादादि। लिलय: मकर सई कन्न टेनन् । दया-'लम्वन्दरदिइन् पोषिः । अत्र त्रागं व्यरः । यहि संस्था व मुन्ट उलयनधि । बोन मंटतन नन्नति देनटेनरन्त्र ना, दान्यां परिवग्विानि विनदान दृयानि दितान दिने। माचनुयादन्न्द प्रसादीन्सन्टन रेटिहनीले दरवन्द प्रसाटोटयनपत, वृत्ते तु बनान्दरे गेममगनन् । कोपपायाटलमान नदिममुन्टर अनिती यन्यान्नसा माननगन् । जय वा न्युन - नंयाशशुबमिन्टलमेवेति भाव्यम् । मोमेग लिनविजन्विनमार बत दन्मुयसमन्दयंतयाय जलराधि यन्वयः । जलादयः पहा माता व्य पार । अत्र मोमो मदनविकारात्मा सहृदयत्व वन्नुवलेने मईदै "गायायमान्नवादृपक व्ययमेव । नदाश्रयेग वकायल वास्तवात "नाउदाहर । रमप्राधान्ये यथा-'कृच्छगोन्युगं व्यतीस मुवित इति स्यार. 'निनिकल तक हि दिन्दी - ਦੰ ਫਨ ਦਾ ਦ ਵ ਡ = ननलिका मुझंदन" ਜ - ਵਤਨ - : करः पुनायमिन्द अपदिनुल्यमायान्य मध्यमं त्रंग। लं दुलं - प्रावानं या मकान उल्लरनं चिद्राच्यादनु । इल नमानस मिनर कानुनदेन पाइन्द्र न्ट बन्द हामवलं हसन उच्छाद' इत्युपलभ्यते र - * ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम्। १०५ यथा- 'वाणीरकुडझुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए । घरकम्मवावडाए वहूए सीदन्ति अजाई॥ अत्र 'दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः' इति वाक्यात् 'सीदन्त्य- जानि' इति वाच्यमेव सातिशयम् । कचित्पराजत्वेन यथा- 'अयं स रसनोकपी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविससनः करः ।। अत्र शृङ्गारः करुणस्याडम् । नितम्यस्थले मध्येऽस्यासिवलीतरगविपमे निस्पन्दतामागता । मदृष्टिस्तृपितेव सप्रति शनैरास्य तुझौ स्तनौ साकास मुहुरीक्षते जललवस्पन्दिनी लोचने ॥' अत्र हि नायि. काकरानुवर्तमानखात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकालोकनाद्वत्सराजस्य परस्परास्थावन्य- स्पो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसयोजनावशेन चर्वणा इति (१) आरत्य इति प्रा. धान्येनान रसो व्यय । एव भावतदाभासादीनामुत्तमकाव्यप्रभेदतया उदाहरणानि क्षेचानीति ॥ सातिशयमिति । तथा हि । गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि । १वा इति सातिशयलब्धा (१) पारतन्त्र्यवद्धाया अपि । अहानीत्येकमपि तारा- मा यद्गाम्भीर्यावहित्यवशेन संवरीतु पारितम् । सीदन्तीत्यास्ता गृहकर्मसपादन खात्मानपि धर्तुं न प्रभवति । गृहकर्मयोगे च स्फुट लक्ष्यमाणानीति अलाहाच्यादेव सातिदायमदनपरतन्त्रताप्रतीतिरिवर्ध. । पराङ्गत्वेनेति । पररपरसमवेतदाभासभाव- प्रामभावोदयभावसधिभावशवलतारपत्र भावस्य वाश्यार्थीभूतस्य आ रमादिपरत्व- शररूप व्यय तस्य भावस्तत्त्वम् । तेनेति रसेन । उत्कर्षीति । रसना मेराला स. भोगावसरे जर्व कर्पतीति । क्षार इति । ममरभुवि पतितकरावलोप नेग प्रासनस- भोगरत्तान्तः स्मर्थमाण इदानीं विश्वस्ततया चत शोव विभावता प्रतिपयले ४. करणस्यारता याति । यथा च---'तप रातपनमदुनामतरधरणानपुरका 'पानीरकुमोदीनानियोलार पाता । गवर्मयापुताचा पटना सीदन्तानि ॥'माया २. 'चर पाति काव्यप्रासोपच पर पकाते mm १ दिना' गान २ पापो' सात ४. 'नोति सगोत्र पोलिसार ·'जनसाने माल कामानिया ननो वैदेतीनि प्रतिदिन प्रपिनम् । गाना कागतुर्वदनारिपाटी पटना गगामं गगन्य कुगलागुता न लनिगना ।।' अत्र व्याज उपमानोपमेयभावो गमनामिनि नाचगानां नीतः । ध्वनिना गुमर. । महिनामा नि प्रगम निकिताः मीरा फथमम्न गन ॥" मा मागो भागमा रकम् । गया ग-'गमनगुणमपा. मममलफिगो गोलि माता तथापि नो गो. भने । भियनाम गरि गया ना माना नागि ते जगनि गां- लोकोत्तरम् ॥' भन मागगाग्रो मामाहम् । गया -'ग पातु नो यम्य है- तापगेपारातुलपर्णानतेपु । लागणागि निगन्नि देला सान्तान यनोत्पलेगु ॥' भन प्रितीनागनुनितम्यागो मगा-प्रतापकारण इति भाषा- भास इति । म न देवताविषयरतिभााममाम् । यथा न-'अमिरलकरवालसम्प- नर्धकुटीतर्जनगर्जनच्हः । दहगे तन परिणामः ग गत कापि तीक्षणे क्षणार ॥ अत्र गजविषयस्य रतिभारम भाप्रशमोऽाम । 'माह कुरा गटशा मापानलीला र स्मरद्भिरपि वरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिाय तय नाम विभोरीत केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥' अत्र नामयोदयः । 'असोडा तरकालोर मदमहः भावस्य तपस क्धाना दिसम्भवथ च रसिक शलदुहितु. । प्रमोद वो दिदयाकपः टवटुवेषापनयने त्वराशथित्याभ्या युगपदभियुक्त स्मरहरः ॥' अत्रायेगर्ययो. सधिः। 'पश्येत्कश्चिन्चल चपल रे का त्वराह कुमारी । हतालम्ब वितर हहहा न्युत्तम क्वाति याति । इत्य पृथ्वीपरिद भवद्विद्विपोऽरप्यत्ते कन्या कचि पुलकि. सलयान्याददानाभिधत्ते॥' अत्र शदास्तेयधृतिस्मृतिश्रमदन्यविवोधौत्सुक्यानां शबलता। एते च रसवदाद्यलकाराः । यद्यपि भावोदयसधिशवलन्वानि नालकारतयोकानि तथापि कश्चिद्भूयादित्येवमुक्तम् । इदानी वाच्च प्रललकारल व्यत्यसागतामाह- यथा चेति । जनस्थाने इति । जनाना स्थानम् , दण्डकारण्य च । कनकमृगतृष्णा, भ्रान्तिश्च । वैदेही सीता, वै देहि इति पदद्वय च। लापुरस्य भर्तुः रावणस्य, अलनी. पद्रूपत्वात्कृत्सितत्य भर्तुश्च । वदनेषु दशसु मुखेषु । घटना शरयोजना, विचित्रोक्ति- परम्परासु च । कुशलवी सुती यस्या. सा सीता, शुभवनता च ।। मलयेति । प्रलय १. 'स्तदेव' त्यात् । २ 'कुरहकशा' काव्यप्रकाशे ४. 'वायि' काव्यप्रकाशे. १५. 'विभोर' काव्यप्रकाशे. ६ 'व्युत्क्रम' काव्यप्रकाशे ७. 'फलकिस' काव्यप्रकाश ३. 'महद्भि' काव्यप्रकाये ·२ अध्यायः कालानुगासनम् । १०७ यथाच- अमिमरतिमलसरदयं प्रलगं मूळ तमः शरीरसादम् । मरणं जलद मुजगज प्रसरा कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ अन हालाहलं वस्तु व्याचं भुजगरूपणलक्षणस्य वाच्यस्यानम् । फचिदस्फुटत्वेन यथा- 'अहयं उज्जुअरूया तस्स वि उम्मन्थराइ पिम्माई । सहि आयणो अ निउणो अलाहि फि पायराएण ।' अन स मां पुरुषायितेऽर्मयतें, अह च निपेढे न शक्ता, तत्सख्यः पादमुद्रया तर्कयित्वा मामहासिपुरिति गजचमस्फुटम् । कचिदतिस्फुटत्वेन यथा- 'श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीना यौवनमद एव ललितानि ।' अनाप्रयासेन शिक्षादानलक्षण वस्तु व्यगचमतिस्फुटत्वेन प्रतीयमा- नमसत्प्राधान्यमेव कामिनीकुचकलशवढूढं चमत्करोति नातिगूढम् । - इन्द्रियाणामल्प सामर्थम् । मू; मनत इन्द्रियाणा च शक्तिनिरोध । तमः सत्ये च (ननारी इन्द्रियाणामशक्ति. मरणमति. प्राणत्यागर्तृतात्मिका पूर्व क्रियैव च पा. शन्धावसरगता मरणशब्देनात्र विवक्षिता । विषमिति जल कालकूट च ॥ गूढ- मिति । यथा-'भुत विकतितलित वसितवक्किम प्रेक्षित समुच्छलितविभ्रमा गति- रपावतस्था नति. । जरो मुकुलितलन जघननसबन्धोद्धर बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमो. नमो नोदते ॥' अत्र विकनितशब्देन याधितन्याकोशात्मकनुख्यान सच्छायत्वप्रसर- पादिसादृश्यात् लित लक्षयता हयत्वसुरभिलयहुमानास्पदत्वनिलमुलभत्वादिधर्मसह्य ध्वन्यते । पतितशब्देन निधेतने पक्किमणि भरभवत्परम्पर्यात्मकखार्थेन किकरत्वत- न्मुखप्रेक्षित्वादिसाश्यावमिमा क्षयता तापक्लात्तदनुसरण न कदाचिदप्यन्यन सद्भाय स्वेच्छया पत्र कुत्रचिदविवरणमित्यादि ध्वन्यते । समुच्छलितादेनानुपप- पमानवामस्लोयल्लनामखानाक्लादुत्कलोलीभवनसाहरवाहिनम लक्षयता प्रौ. १. अन्य तम्त याना पदानागरफटत्वा र लिपितम् १ 'सरने पात् २. 'मरा ऋतिः' तर.

·१०८ काव्यगाला॥ संदिग्धप्राधान्येन यथा--- 'महिलामहस्सभरिए तुह हिगए सुहग गा अमायन्ती । अणुदिणमणण्णकम्मा अझं तनुगं पि तणुण्ड ।' अत्र अहं तनुकमपि तनकरोतीति कि वायम्, किं वा तनुभावप्रकर्पा- धिरोहेण यावदत्याहितं नाप्नोति तावदुज्जित्वा दोर्जन्यं सानुनीयतामिति व्यगचं प्रधानमिति संदिग्धम् । तुल्यप्राधान्ये यथा-'ब्राह्मणातिक्रम-' इति । अत्र जामदग्यः सर्वेषां क्षत्राणामिव रक्षसा क्षयं करिष्यतीति व्यायसवाच्यस्य च समं प्राधान्यम् । यथा वा- 'पडी विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वे भवेयुरियताप्यथ वा पेरन् । सन्तोऽप्यसन्त इव चेत्प्रतिभान्ति भानो- र्भासावृते नभसि शीतमयूखमुख्या ॥ अत्र प्राकरणिकाप्राकरणिकयोः समं प्राधान्यम् । यथा वा--- 'मश्नामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । ढप्रौटतरत्ववद्वास्य सर्वजनाभिलपणीयत्वादि ध्वन्यते । अपातशब्देनामूळयां मलाधि- तमर्यादायामसभवदपेक्षणात्मकखार्थेन सत्त्वानिवृत्तिसादृदयात्सस्थान लक्षयता पुनरली. कारानवलोकनादि ध्वन्यते । मुकुलितगदेनासभवत्कोरकात्मखार्थेनाभिनवोद्भेटमादृदया- स्तनयुग्मं लक्षयता स्पृहणीयत्वरामणीयत्वरामणीयकस्यास्पदत्वमनोभवसमुद्दीपकत्वमिति ध्वन्यते । उद्धरशब्देन बावितधुरोन्मुख्यसार्थेनोर्चस्त्वत्सादृश्यासवन्धवनधन लक्ष- यतोपचितत्वस्पृहणीयत्वमनोभवकेतनत्वादि ध्वन्यते । इन्दुवदनेलन यद्यपचारन्तदा इन्दुशब्देन वाधितखार्थेन पारिमाण्डल्यादिसादृश्यावदन लक्षग्रता जगजीवयितृत्वादि ध्वन्यते । उद्गमशब्देन वावितोदयात्मकस्वार्थेनाभिनवोद्भेदसादृश्यात्तरुणिमान लक्षयता १. 'महिलासहस्रभारते तव हृदये मुभग सा अमान्ती । अनुदिनमनन्यकर्माह तन्वपि तनयति ॥' इति च्छाया.

·२ गया कायानगागनग। १०९ -- RA- गंगेयागि गत्या न मुगोगनोर मंभिं करोतु गवना नृपतिः पणेन ।' अन ममाम्येने त्यादि व्या वाच्यतुल्यभावेन सितम् । इति त्रयो मध्यमकालोदा न त्वष्टौ। अव्ययमवरम् । गव्दार्थवैचित्र्यमात्र व्याचरहितमवरं काव्यम् । यथा- अघौघं नो नृसिंहरण घनाघनधनध्वनि । हताशुरुधुराघोपः सुदीपों घोरघर्घरः ॥' यथावा- 'ते दृष्टिमात्रपतिता अपि नात्र कस्य क्षोभाय पक्ष्मलदृशामलका खलाश्च । नीचाः सदैव सविलासमलीकलमा ये कालता कुटिलतामिव न त्यजन्ति ॥' यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमेतत्काव्यमुक्तम् ।। इत्याचार्य हेमचन्द्रविरचितायामलंकारचूडामणिसज्ञखोपशकाव्यानुशासन- वृत्ती रसभावतदाभासकाव्यभेदप्रतिपादनो द्वितीयोऽध्यायः । स्पृहणीयत्वादि ध्वन्यते । मोदतेशब्देन बाधितहत्मिकमुख्यार्थेनार्दवितर्दकत्वसादृश्या- दुद्गम लक्षयता उहालस्पृहणीयादि ध्वन्यते ॥ न त्वष्टाविति । यथाह मम्मट:- 'भगूटमपरस्याग वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम् । सदिग्धतुत्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् । व्या यमेवगुणीभूतव्ययस्याष्टो भिदा स्मृता ॥' इति ॥ ननु यन रसादीनामविषयः स काव्यप्रकारोऽपि न भवत्येव । यस्लादवस्तुसस्पर्शिता काव्यस्य तन्नोपपद्येत । वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्य कस्यचिद्रमस्य भावस्यार प्रतिपद्यते । अनन्तरो विभाव. त्वेन चित्तवृत्तिविशेषा हि रसादय.। न च तदस्ति वस्तु यन्न किचिचित्तवृत्तिविशेषमु. पजनयति । तदजुत्पादने वा फविविषयतैव तस्य न स्यादित्याशङ्कयाह-यद्यपीति ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके द्वितीयोऽध्यायः । १. 'कस्य नात्र' काव्यप्रकाशे ·+ +- 1 है : :: : ..... :: ... ! -- " . . . । 1-14 :. -::...: 1 1, ......" नामिति। ....... 1413, . ART 1 - 1 1 112 115 ... ... " १५.११ 11 ११३:...] , rti. : ". पामा 11 Crist, -11 111111 111111 : 13. fini... 14... राना, 114 में केस 1111 पादित का 1 147 1-1-1-'. सादी । तमाम दीना । भयान की यदि । । दिलीपभमत व । पतंग-रगति-2:१५११६साद का । ११ विनि- नयास्पदम् ॥ इयतमा यानावगरे यहाट '५: रमपम्य 1. 'यद्विधम्य रिलोमिनपु यो नियमना लोचन बाबा दर्गा प्रति दिन टनाजिनीनाल्या । दोशनिबार निरिया यादिमा गयो कृष्ण यूनि मापनाम पगिताम्मार यानि ।' दालन मापूर्णको भोन्दुरानमा ध्वन्यालोचनं उदाहत २. 'भो रगात्मा' रोचन. ३. अम्य मनप्रतीक 'दोष इति ।' इति त्रुटित गर्वत -- ·नगाननम् । १११ मागिभावाना गमा-- पहन पाग पहागणां परम्परम् । घणकार: श्रुतिगतगन्सालय कोऽप्यभृत् ।।' अत्रोत्साहन्य सागिनः। यत्रापि स्वगन्दन निवेदितत्वमस्ति नत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपा- दनगरोनैव रसादीना प्रतीतिः । स्वगन्देन सा केवलमनूयते । यथा--- 'याने द्वारवतीम्-' इत्यादि । अत्र विभावानुभाववलादुत्कण्ठा प्रतीयत एव । सोत्कण्ट. शब्दः केवलं सिद्ध साधयति । उत्कमित्यनेन तूक्तानु- भावाकर्पणं कर्तुं सोत्कण्ठशदः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः । व्यभिचारिणां यथा- 'सनीडा दयितानने सकरुणा मातजनर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेा जदुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ।। अत्र ब्रीडादीनाम् । 'क्वचित्सचारिवर्जम्' इति वचनावचिन्न दोषः । यथा- - 'औल्लुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना दिया तैस्तैर्वन्धुवधूजनत्य वचनैनीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाने वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥' अत्रौत्लुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथा प्रतीतिकृत् । अत इव 'दू- रादुल्लुकम्-' इत्यादौ ब्रीडाद्यनुभावाना विचलितत्वादीनामिवोत्सुकत्वानु- 'खशब्दा. भारादेर्वाचकाः कारादयः दादा' त्युक्तम्, तत्प्रतिक्षिप्तम् ॥ नान- १. 'उप' 'पण' वा काव्यप्रकाशे.

·भावमा सहगा गणादिET का मागिन कृतम्। अवागले गावगाणे नरन्ननले न निभातादियानिकी ल्यम् । अनायलादिगु सरगु विमानास्पिानिको माग । यथा 'प्रगादे गर्न प्रकदम मु: गलामा प्रिये गुणराजान्गमृतमिन मे गिजा गाना ! निधानं गौग्गाना क्षणमणिमुल मापा गुगं न गुरो प्रोतुं प्रगति गत. फालहरिणः ।। अत्र फालहरिणश्चपल. शीघ्रमे प्रगाति न न पुनरागन्तीलादि- वैराग्यकथाभिः प्रिगानुनगन नितिसेल कनिदिति शुमारप्रतिकूलता शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरपो विभावो नियत इति निभावातिकौल्यम् । तत्प्रकाशितो निर्वदश्च स्वदते इति व्यभिचारिणीतिकौललोदाहरणमप्येतत् । एवं शृमारबीभत्सयोर्वीरभयानकयोः गान्तरौद्रगोरप्युदाहार्यम् । यथा च- 'निहुयरमणम्मि लोयणवहम्मि पडिए गुरूणगज्मम्मि । सयलपरिहारहियया वणगमणं वेव महइ बहू ॥ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ । इन्धनाद्यानयनव्याजेनो- पभोगार्थ वनगमनं चेन्न दोपः । अवाध्यत्वे इति । अवाध्यत्वमशक्याभिभवत्वं तदभावेन केवलं न दोपो यावत्प्रकृतस्य रसस्य परिपोपः । यथा---'क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलम्' इत्यादि । अत्र वितर्कोत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादेन्ये धृति- १.-२. 'प्रातिकूल्य' स्यात् ३. 'निर्विण्ण' यात्. ४.-५. 'प्रातिकूल्य' स्यात् 'निभृतरमणे लोचनपये पतिते गुरुजनमध्ये । सकलपरिहारहदया वनगमनमेवेच्छति वधूः ॥' इति च्छाया. ६.

·३ बध्यायः काव्यानुशासनम् । चिन्नने परस्परसाध्यवावकभावेन भवन्ती चिन्तायामेव पर्यवसन्ती परमातादस्थानन् । 'सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्तानापाजमजालोलं हि जीवितम् ॥ जत्र त्वायन वाध्यत्वेनैवोक्तम्. द्वितीयं तु सिद्धास्थिरत्वापाझम- जोपमानेन जीवितस्यास्थिरत्वं प्रतिपादयतापक्रत्वेनोगत्तं मान्नमेव पु- माति । न पुनः शृशारयात्र प्रतीतिः. तदङ्गन्याप्रतिपत्ते । निशरस्तु- 'विनेदानुन्मुखीक काव्यगोमार्थमेव च । तद्विरुद्धरसम्पत्तिकानां न दुष्यति ।। इति विरोधपरिहामाह ॥ आश्रयस्य इति । एकाध्यन्ये दोषः । भिनाय तु बन. कयोः परम दिल्योरपि नायकमनिनायक निमियोका ! यथा अर्जुननन्ति- जामिने धनुर्वनी भावे निहित माययोऽमन ए | पण नाम: मापयोगिता ... ' याति॥ नमा पनि । ... . । तार ३ ..

·१११
गगाजमान
निकालीATHI 5.1 1
न केव- मागिता गो
निवर्तते ।
रिजातमाग को शामिन
गागामि परिमाणा-गगनामिन. ||
संशोणित. काह: समानामाना ।
संतीमिताभन्दारिमेकामि. ना
निमानपनिणा: आदिवाना।
निगमाननामिनीगः महामनितानाध्यन् ॥'
गय बीमसहारयोग्लग मीरगनिगाल हिरोषः । नीगः सदे-
हानित्यादिना उत्साहानगया करकर्मणोः माननात्यानुगायितया
प्रतीतिरिति मध्यपाठाभानेऽपि गुतरा नीरस्य व्यवसायिकता । सदेतानि-
त्यनेन मैकत्वाभिमानादाश्रयायम् ।
अनगत्वमिति । योनिरुद्धयोरहिले दोषः, नागभावग्रामो ।
सा हि नैसर्गिकी, ममारोपकृता या ।
तत्र येषां नैसर्गिकी तेषां तावदुक्तावविरोध एन । यथा विप्रलम्भे
तदनानां व्याध्यादीनाम् । ते हि निरपेक्षभावतया सापेक्षभावविरोधिन्यपि
करुणे सर्वथाङ्गत्वेन दृष्टा । यथा-'अमिमरतिमलसहृदयताम्' इत्यादि ।
शान्तरसस्येति । 'रागस्यास्पदमित्रवैगि न हि मे ध्वमीति न प्रत्यय कृलाक
त्यविचारणासु विमुख को वा न वेति क्षिती। इत्यं निन्दमपीदमिन्द्रियवश प्राय भवे.
यौवन भक्त्या याति यदीत्यमेव पितरी
शुपमाणस्य
मे॥' इत्यादिना उपक्षेपाप्रभृ.
तिपरार्थशरीरवितरणात्मकनिर्वहणपर्यन्त प्रतिपादितस्य ॥ एकत्वाभिमानादिति ।
१. 'वादिनम्' काव्यप्रकाशे. २. 'यकता' इति ध्वन्यालोकलोचने पाठ.
३. 'अनङ्गत्वे चेति' स्यात्. ४. दृष्टाः । 'यथा' स्यात.
१. 'निन्द्य' स्यात्.

·मागमासनम् । समागे मागतोपो मा-~-'कोपारकोमललोल वाहुलनिका-' इ- त्यादि । नापन रनि च रोहानुभावानां पकवलदारोपितानां तानिवाकरम् । उय चाभाषप्रापिरन्था । याधिकारिकत्वात्प्रधाने एकन्निकाव्याधे रसयो वयोर्वा परस्परवि- रोधिनोभावलनापि न दोषः । यथा- - 'क्षिप्तो हन्तावलाः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहल्केशेप्चपास्तब्धरणनिपतितो नेक्षितः संभमेण । मालिजन्योऽवधूतसिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवापराधः स दहतु दुरितं शांभवो वः शरामिः ॥ पत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयवर्णने प्रकृते करुण इव शृशारोऽप्यामिति तयोर्न विरोधः ॥ पराजत्वेऽपि कथं विरोधिनोविरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते । विधौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्वम् , नानुवादे । अन्यथा विभिनविपयत्वात्को पिरोध सादित्यर्थः । ननु वीर एवात्र रसो न मारो न बीभत्स किं तु रत्तिजुगुप्से वीरे प्रति व्यभिचारीभूते । भवत्वेवम् । तथापि प्रकृतो- दादर तावदुत्पनरतिजुगुप्सयोरपि न विरोधः ॥ करुण इवेति । तया हि-है- बालाल व क्षेपो विधुनन भयहेतुकमिति करुणाईत्वे उपलाल्नाप्रवृत्तस्य तु च. मस फरमहणासहन क्षेपो नाविकारान्तरसपर्कसमुत्येाकोपनिमित्तो विप्रलम्भसं- सूचर' । पटाचलावलमस वहे: प्रसभाभिहनन दाहनिमित्तदु खजनितमवधूननं ज- लादिप्रक्षेपरूप चेति फरणरसपरिपोषकम् । फरावधूननेन करप्रणासपत्तावचलावल. म्बिनो पहभस्य प्रसभमभिहननमवदापनमस्तया(?)वशावसानिमित्त विप्रलम्भमपरिपोष- कम् । इतरेतय प्रवर्तमानस्य वहे. कपरीकलापासहितश्वासहेतुकः ससभ्रमकरयुगलज- नित प्रक्षेपोपासनमभिव्यजकमिह करुणस्य प्रपचलवे ताण्डवपूर्वक्त्वरितगतिनायिका- १. इत प्रभृति 'विरोधाभावात्' इत्यन्तो प्रन्य' पुस्तकान्तरालाभेन शुद्धयशु- दिलानाभावेन यथादर्शनस्फुटार्थो विचार्य'. २. 'इत्तम् ।' स्यात.

·काव्यमाला। यथा--- 'एहि गच्छ पतोचिष्ट बद मौनं समाचर । एवमागाग्रहप्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः ॥ न ह्यत्र विधिः तदेव कुरु माकारिति वदेकदा प्राधान्यलक्षणः । अपित्वन्याङ्गतालक्षणोऽनुवादः । एहीति क्रीडन्ति गच्छेति क्रीडन्ति इति क्रीडाङ्गयोरागमनगमनयोर्न विरोधः । न च रसेपु विध्यनुवादत्र्यवहारो वेणीलतावग्रहोपायहठचुम्बनप्रवृत्तवदमत्यायासनमपसेपेणामयि निर्लज तया नाम ब- लीकगतानि कृत्वा संप्रतीत्यमाचरतीत्येवत्पोपालम्भवचनादिमय कृतककोपवशमी- ारोपाभिव्यकम् । केगावलमस्य वहे. सेन्धनस्य प्रक्षेपे च सभ्रमवशेनानालोचित- देशतया पाटपतनमतज्ज्वालितत्य वा सर्वतोदिकस्य पादाक्रमणमिति तथाभूतस्य - भ्रमवशेनानिरीक्षणमनालोचनम् । वेष्टेणीविलमनापकावलोकनजनितगेवावेपारगिनन- यनस्फुरिताधरसरब्धकान्तादर्शननिश्चितमानग्रहणः प्रणामान्ते मान इति । वरमः पादपतितो न विगणिततदपराधोन्मुखीकरणविस्मृततदपराधया नायिकया वयात्रा- न्तपादतया पलायनासमर्थत्रिपुरनारीसमाश्लेषकारी वहिरतितीनतरावेगावेगेन साह प्रकम्पनेनावधूतः क्षिप्तो दु.सहदुःखावस्थाद्योतक । पादपतनप्रसादितवमो वल्लमा- लिङ्गनप्रवृत्तः कान्तजनोऽसहनया दृढकोपनया गिति प्रसादमब्रज गगरिममन्यारे- तयावधूतस्तदा मोटने न निवारित इति सस्कार इति शेपेाविप्रलम्भसंसूचनम् । मत एव परित्यतप्रायेाकोपतया वल्लमकृतापराधानुसरणजनिता वाघाविळीकृतक- वलयदलसदृशलोचनतया शृङ्गारोद्दीपनम् । वद्विदाइजनितवलममुतादि विनाशानुसरण- हेतुकदु ससमारवशोद्गतावप्रवाहविसस्थुलीकृतमुन्दरतरनयनतया गोकावेगपोपणम् । मा पराधः प्रत्ययप्रेमस्त्रवलितादिप्रमायुक्तः । अत एवेाकोपनिमित्तता । वहेरपि प्रत्यग्रापराधना दाहजनिता तया शोकावेगहेतुतेति सहशार्थवाचकपदनिकुरन्चजनितर- सद्वयप्रतीतिभूपितकाव्याभोगा. सहृदयानां पर चमत्कारमावहन्तीत्युच्यत इति ॥ अयं भावः-सामग्रीविशेषपरिपतितत्वेन भावाना विरोधाविरोधी न स्वभावमात्रनि- वन्धनी भिनदेशयोः शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात् ॥ ननु प्रधानतया यद्वाच्यं तत्र विधिः, अप्रधाने तु वाच्येऽनुवाद', न च रसस्त्र वायत्व संयत इलाशयमान प- रिहरति-न चेति । प्रधानाप्रधानत्वकृती विध्यनुवादी, तीच व्ययतायामपि भवत १. 'विधिस्तदेव तदेव कुरु मा कापारिति तावदे' इति पश्चात्कृतपाठ. २. 'दा' रहितोऽपि ध्वन्यालोचनस्थः पाठ, १. 'झगिति' स्यात्. २. 'अप्रधानत्वेन' ध्वन्यालोकलोचने. सोढमित्याशङ्कमानः ध्वन्यालोकलोचने. ४. 'प्रधानाप्रधानमात्रकृती' ध्वन्यालोकलोचने. ३. 'वाच्चय त्वमेव ·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ११७ नास्तीति शक्यं वक्तम् । तेषां वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात् । वाक्यार्थस्य च यौ विध्यनुवादौ तौ तदाक्षिप्तानां रसानामपि भवतः । अथ वा त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गम्, तस्य तु शृङ्गारः । तथापि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याजतैव । अथ वा प्राग्यथा कामुक आचरति स, तथा शराग्निरिति सर्यमाण- शृशारेणेदानी विश्वस्ततया शोकविभावतां प्रतिपद्यमानेन पोषितः करुणो रसः प्रधानमेव वाक्यार्थमभिधत्ते । यतः प्रकृतिरमणीयाः पदार्थाः शोच- नीयतां प्राप्ताः प्रागवस्वादिभिः सर्यमाणैविलासैरधिकतरं शोकावेगमुप- जनयन्ति। यथा- 'अयं स रसनोत्कषी पीनस्तनविमर्दनः ।। इदं हि भूरिश्रवसः समरभुवि पतितं वाहुं दृष्ट्या तत्कान्तानामनुशोच- नम् । तथात्रापि त्रिपुरयुवतीनां शांभवः शराग्मिरार्द्रापराधः कामी यथा व्यवहरति स तथा व्यवहृतवानित्यनेनापि प्रकारेणास्त्येवाविरोधित्वम् । एवेति भावः । मुख्यतया च रस एव काव्यवाक्या नामर्यः । तेन यत्रामुख्यतया सोऽर्थस्तवान्यमानत्व रसस्यापि युतम् । यदि वान्यमानविभावादिसमाक्षिप्तत्वाद- सत्यानुपमानता । तदाह-वाक्यार्थस्य चेति । अस्त्येवाविरोधित्वमिति । सभाय भाव:--पूर्व पक्षद्वये विप्रलम्भकरुपयोरन्यवाभावगमनानिर्विरोधित्वमुक्तम् । अधुना तु स विप्रलम्भः करुणस्यैवास्ता प्रतिपक्षो न विरोधीति । तथा हि-करप्र. हमासानादिना विप्रलम्भवृत्तान्त लमाण ददानी विष्पलतया शोष विभावता प्रख्या प्रतिपयते इति वाश्यार्थीभूतत्य करुणत्य विरोधिनापि भारेण परिपोप एप विधीयते ॥ परतस्तु भारपोषितेन फरुपेनात्र मुख्य एपार्थ उपोहल्यते । उस हि.--'गुणः कुतात्मसस्कार प्रधान प्रतिपयते । प्रधानसोपकारे हि तथान्य निव- १. 'यायालयाच्या पध्वन्यालोके, २ स्थाभाविभि सलई मन्यालोके. 1. "तेन मुख्यतया पम सोऽर्थः' ध्वन्यारोकरोचने. २. 'पादिचा' साद, ·११८ काव्यमाला। एवं च- 'दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्भिन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे । दन्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ इत्यादावपि शृङ्गारः शान्तस्याङ्गम् । तथा हि-यथा कश्चिन्मनोरथ- शतप्रार्थितप्रेयसीसंभोगावसरे जातपुलकस्तथा त्वं परार्थसंपादनाय स्वशरीर• दान इति शृङ्गारेण शान्त एव पोप्यते इति । यत्र तु न पोष्यते तत्रानङ्गत्वाद्दोष एव । यथा- -- 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेगवसति जगाम सा ॥' अत्र प्रकृतस्य करुणरसस्य विरुद्धशृङ्गारो न पोषकः । विभावानुभावक्लेशव्यक्तिः पुनःपुनर्दीप्त्यकाण्डप्रथाच्छेदाङ्गाति- विस्तराङ्गयननुसंधानानगाभिधानप्रकृतिव्यत्ययाश्च । एते चाप्टौ रसस्य दोषाः । तते ॥' इति । दन्तक्षतानीति । बोधिसत्त्वस्य सिंहीं खकिशोरभक्षणप्रवृत्ता प्रति निज शरीर वितीर्णवतः केनचिच्चाटुक क्रियते । प्रोद्भूत. सान्द्र. पुलकः परार्थसपत्ति- जनानन्दकरेण यत्र । रक्त रुधिरे मनोमिलापो यत्या । अनुरक्तं च मनो यस्याः । पुररयश्चोबोधितः मदनावेशश्चेति विरोधः । जातस्पृहैरिति । वयमपि यदि कदा- चिदेव कारुणिकपदवीमविरोश्यामस्तदा सत्यतो मुनयो भविष्याम इति मनोराज्ययुक्तः॥ न पोपक इति । अपि त्वहितयैव प्रतिभासते ॥ ननु यत्रकतात्पर्येणेतरेपा विरुद्वा- नामविरुद्धाना च न्यग्भूतत्वेनोपादान तत्र त्वङ्गत्वेनाविरोधः । यत्र तु समप्रधानत्वेना. १. 'प्रोद्भूत' विवेके लोचने च. १. योधिसत्त्वस्य' लोचने. २. 'प्रोद्भिग्न' मूले ध्वन्यालोके च. ३ 'संपत्तिजेनानन्द- भरेण' ध्वन्यालोकलोचने. ४. तादृशे भवतः शरीरे' इत्यपि पूरणीयम् ५. 'मुन यथोडोधितमदनावेशाचे ध्वन्यालोकलोचने.

·दिस(२६ १ - ३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । तत्र विभावानुभावयोः क्लेशव्यक्तिर्यथा- 'परिहरति रति मतिं लुनीते स्वलतितरा परिवर्तते च भूय । इति बत विषमा दशात्य देहं परिभवति प्रसभ किमत्र कुर्मः ॥' अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावाना करुणादावपि संभवात्कामिनीरूपो विभावः क्लेशेन प्रतिपाद्यः । 'कर्पूरधूलिधवलघुतिपूरचूंत- दिमण्डले शिशिररोचिषि तम्य यून । नेक्स भावत्योपनियन्धन तत्र क्यम् । यथा-नो इ पिथा अनो सम. तरनिरपोलो। नेहेग रेणसरनेण च भडस्त दोलाइच हिअअम् ।।' इत्यादो रव्युत्साहो , 'मान्चनुत्सार्च विचार्य कार्यम्-' इत्यादी रविशमयो 'इच सा लोली त्रिनुबन- समस्यसनिस चाय दुखात्मा स्वरपकृत येन मम नत् । इनन्ती कामो गुरुरत. मितः क्रोधदहन, तो पचाय क्यनिदनिति भ्राम्यति पुन' ।' इत्यादी रतितो. भयो, ' कल्पितमालप्रतिसरा मोहन्तरकोपल्यमोनमभृन पिनाय सरमा (पुग्दरीज' । एता जोगितपः कुनजुन सभ्य कान्तं पिबन्त्यधिकहपुरा पाल्चपर्व' प्रीता पिशाचारना ॥' इत्यादी रनिगमयो , 'एक घननिमीका नीत चक्षुद्धितीय पुन पाला वदनायुजन्तनतटे भारभारलमम् । अन्य विचापमदनमोधानरोद्दीपित भोमिरस समाधिममये नेत्रत्रः पातु व वादी समरतिशोधानाम , (तेना प्रविता वीक्ष्यते समय भार सजतेनापरेणान्मान्तम् । सादे दधित विरददादिन बाकी कोणी रचयति रया गर्तवी च प्रगाभा ।' एलादी रन्शिो कोशाना समाये कि परात्र पयन विरोध' । सोचते-मनाप्येक एव साडी । ft पतो रमा पिसा-' इलादी स्थायिभूतोमायभिचारिक वादा रया परपसपागदोरमदानम दीरमेव पुरणातीति भटम्त्वना :- रम् । न च यो समधानोरन्योन्यमुपवायोपदारय भावरहि दो राज्यले नि-पान सपने गुमटाना कार्यान्वयन र मानामि । सलो भई रोमानव रसियामा शो Er. . - २. धी' काय (affife ...६५ । ( Ke 12 Sir । 'सर : .

·१२० काव्यमाला। लीलागिरोशुकनिवेशविगेपक्लुप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनावनो सा ।' अत्रोद्दीपनालम्बनरूपाः शृङ्गारयोग्या विमावा अनुभावापर्यवसायिनः स्थिताः इति क्लेशव्यक्तिः। पुनःपुनर्दीप्तिर्यथा कुमारसंभवे रतिप्रलापेषु । उपभुक्तो हि रतः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनःपुनः परामृष्यमाणः परिम्लानकुसुमकल्यः कल्पते इति । अकाण्डे प्रथनं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के । दुर्योधनस्य धीरोद्धत- प्रकृतेरपि तथाभूतभीष्मप्रमुखमहावीरलक्षक्षयकारिणि समरसंरम्भे प्रवृत्ते श्रृङ्गारवर्णने । अकाण्डच्छेदो यथा वत्सराजस्य रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के । रत्नावलीनाम- करणो वीरमेव पुष्णाति । एवम्-'मात्सर्य-' इलादावपि चिरप्रवृत्तिमत्या रतिवासना- या हेयतयोपादानाच्छमकपरत्वम् 'आर्याः समर्यादम्-' इत्यनेन प्रकाशितम् । 'इय सा लोलाक्षी' इत्यादावपि रावणस्य प्रतिपलनायकतया निशाचरत्वेन मायाप्रधानतया व रौद्रव्यभिचारिविपादविभाववितर्कहेतुतया रतिझोघयोरुपादानं रौद्रपरमेव । 'मत्रः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः-' इत्यादौ हास्यरसकपरत्वम् । 'एक ध्याननिमीलनान्मुकृति. तम्-' इत्यादी तु शंभो वान्तरैरनाक्षिप्ततया समलत्यापि योग्यान्तरशमाद्वलन ण्यप्रतिपादनेन शर्मकपरतव 'समाधिसमये' इत्यनेन स्फुटीकृता ॥ एतेनाक्ष्णा-'इ. त्यादौ तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यद्विप्रलम्भविषयमिति न क्वचिदनेकतात्पर्यम् । तदे- वमुक्तप्रकारेण रत्याद्युपनिवन्धे सर्वत्राविरोध इति ॥ अनुभावापर्यवसायिन इति । शृङ्गारी चेर्युवा, सभवन्ति तथाविधानुभावा ।शान्तश्चेत्, न संभवति । प्रतिपनरूपत्वा- तथाविधाना विभावानामिति शृङ्गारित्वनिश्चयाभावे सत्खपि तथाविधेषु लीलादयोऽनु- भावाः क्लेशेन व्यज्यन्ते इति ॥ पुनःपुनः परामृश्यमान इति । तया हि-वि. भावानुभावसामग्रीपरिघटितर्शरत्यापि रसयितरसनयोग्यरसस्य पुनरान्दोलन मालती- कुसुमपरिमर्दनवदननुगुणमेव । धाराप्राप्ते हि रसे तदाविष्टानां तत्परवशानामुक्तिरल्पी- १. 'शृङ्गारकथायामवतारवर्णने ध्वन्यालोके. १. 'एकेना' स्यात्. २. 'शृद्दारी चेत्कविः काव्ये जात रसमय जगत् । स एवं वीतरागश्वेन्नीरसं सर्वमेव तत् ॥' इति ध्वन्यालोक्सवादात् 'कवि.' स्यात्, ३. 'परा- मृष्यमाण.' मूले ध्वन्यालोके च. ४. 'रसला' स्यात्.

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम्। १२१ धेगमप्यगृहतो विजयवर्मवृत्तान्ताकर्णने । यथा वा वीरचरिते द्वितीयेऽद्धे । राधवभार्गवयोहाराधिरूढवीररसे 'करहणमोचनाय गच्छामि--' इति राध- वस्त्रोक्तो। अगस्यामधानस्यातिविस्तरेण वर्णनं यथा-हयग्रीववधे हयग्रीवस्या यथा वा विप्रलम्भशृङ्गारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमनुकान्ते कवर्यमका- घलंकारनिवन्धरसिकतया महाप्रवन्धेन समुद्रादेः। तथा हि हरिविजये ईर्ष्याकुपितसत्यभामानुनयनप्रवृत्तस्य हरेः पारिजातहरणव्यापारणोपक्रान्त- विप्रलम्भस्य वर्णनप्रस्तावे गलितकनिबन्धनरसिकतया कविना समुद्रवर्ण- नमन्तरा गडस्थानीयं विस्तृतम् । तथा कादम्बर्याम् 'रूपविलास-' इत्यादिना महाविप्रलम्भवीजेऽप्युपक्षिप्ते तदनुपयोगिनीप्वटवीशबरेशाश्रममुनिनगरी- नृपादिवर्णनास्वतिप्रसङ्गाभिनिवेशः । तथा हर्षचरिते 'जयति ज्वलद्-' इत्यादिना होत्कर्षवद्विजयवीजे वाणान्वयवर्णनम् , तत्रापि चानन्वितप्राय एव सारस्वतोत्पत्तिपर्यन्तो महान्ग्रन्थसंदर्भः । शिशुपालवधादौ चादितः प्रकृतप्रतिवन्धिविजयवीजोपक्षेपावगाढव्याप्तिमद्वीररसानुवन्धेऽपि तदसगत- शृङ्गारागभूततत्तहतूपवनविहारपुप्पावचायमज्जनादिवर्णनास्वत्यासक्तिः। त- दित्यम् । अप्रस्तुतवस्तुविस्तृतिः प्रस्तुतरसप्रतीतिव्यवधानकारिण्यपि महा- कविलक्ष्येषु भूयसा दृश्यते इति तत्त्वं त एव विदन्ति । अगिनः प्रधानस्याननुसंधानं यथा-रलावल्यां चतुर्थेऽङ्के वान- व्यागमनेन सागरिकाया विस्मृतिः । अनुसंधिर्हि सर्वखं सहृदयतायाः। यथा तापसवत्सराजे पट्खप्यकेषु वासवदत्ताविषयः प्रेमसंवन्धः कथाव- शादाशयमानविच्छेदोऽप्यनुसंहितः । यस्येव । तथा च तस्या दशायां महाकवीनामेको द्विना या लोका निन्ति । अत एव तापसवत्सराजे धाराप्राप्तकरुणरसः सर्वात्पो द्वितीयोऽः कविना निबद्धः । पट्- खरेग्विति । तथा हि प्रथमे तावदहे-'तद्न्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोपं १ धाराधिर' काव्यप्रका०. २, 'गमने सा' वा०प्र०. ३. प्रेमबन्ध. ध्वन्चाले. फलोचने.

·से भी . Tim .. -- -- + " HEART THI:: :... । .... -- . It......... VM . . - . . . । . . - 4-11 .'! ,12 - M . . म A 47-4 ... ti11-11147 4.1: 1111 1111 -1 ! ..... THE 11: ARE F- 4th Anim" 41111ोगा - मग : नि । विप्रा मपा पारिनामम नाम अगानित-नानागमोडमा माने जाता नि , समेत 47. Print दारी इत्यादिना म पागमनासिनो जीव विभागनि- साकरणप्रिलम्मादिनिका विनासो गरम यानिया दर्शित। राज्यप्रसापत्यादि वियनीतिमहिमोपतया तदानमा समानुगत गानुमान मानपा मारायदताधिगतिरेव तत्र फला। नि-nा यम निजिना मिद्धि- पच प्राप्ता देवी भनधात्री च भूयः । सरन्योऽभदर्शनापि गायक ताग यमन शान्तमय ॥ इति देवीलाभप्राधान्य निहितम ॥ दियेति । दिन्यः समान इलः । एव मनुष्यारिपि व्या.येयम् । तत्र दिव्या यथा-'मृता यनिनवार गासगतया वीणाशम तुम्वरोरुहीत नलावरम्य विरहादुरण्टमरम्भया । तेगवणकर्ण १ 'तु' ध्वन्यालोरलोचने २ 'कम्पनि' चन्यालोकगेगने ३ 'दुग्ध' ध्वन्यालो- कलोचने. ४. 'निशा' ध्वन्यालोकलोचने. ५ 'प्रयाणेऽन्तगूटा' ध्वन्यालोकलोचने ६. 'विधुरं समुदिना पीते' ध्वन्यालोरलोचने.. 'पुन 'वन्यालोकलोचने ८. 'मनमा 'चलित'च ध्वन्यालोकलोचने. ९. 'तद्विभावी' पालोचने. १०. 'प्रत्यायित्त्याचा लोचने. ११. रूपा परमामभिलपणीयतमतां प्राप्ता वास'ध्व० लोचने १२. 'ते' स्थान.

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । १२३ मर्त्यपातालीया दिव्यपातालीया दिव्यमर्त्यपातालीया चेति सप्तधा । वीररौ- चापलमुखः शकोऽपि निद्रा जहद्भूयः कारित एव हासिनि शचीवफे दृशां संभ्रमम् ॥' मानुषी यथा-वधू. श्वश्रूपाने व्यवहरति पुत्र पितृपदे पदे रिक्त रिक्त विनिहि. तपदार्थान्तरमिति । नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकामधन न च प्रत्यात्ति प्रवति जगत्पूर्णमध च ॥' दिव्यमानुपी तु चतुर्धा । दिव्यस्य मांगमने मर्त्यस्य च वर्ग- गमने इत्येको भेद. । दिव्यस्य मर्त्यभावे मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीय । दिव्येति- वृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविर्भूतदिव्यरूपतया चतुर्थ । तत्र दिव्यस्य मा- गमन यथा-'श्रियः पतिः श्रीमति शासितु जगजगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वम. न्ददर्शावतरन्तमम्पराधिरण्यगर्भानभुव मुनि हरि ॥' मर्त्यस्य खर्गमन यथा-'पाण्डो- नन्दन नन्दन वनमिद सकल्पजै साधुभि कुप्ता पानककेलिकल्पतरुषु द्वन्दै सुधालेहि- नाम् । अप्यनेन्दुशिलालवाल्वलय सतानकाना तले ज्योल्मासगलदच्छनिसरजलैर्थन विना पूर्यते ॥' दिव्यस्य मखंभावो यथा-विकसित तस्मिन्नन्तराये यदूना समजनि वमुदेवो देवकी यत्कलत्रम् । किमपरमि]ध तस्मात्पोडशस्त्रीसहस्रप्रणिहितप. रिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥' मर्त्यस्य दिव्यभावो यथा-'आकाशयानतटकोटिकृतक- पादास्तद्वेदमण्डयुगलान्यवलम्बहस्तै । कौतूहलान्न च तरगविघहितानि पश्यन्ति देव- मनुजा. खकलेवराणि ॥' दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना यथा-'ज्योत्सापूरप्रसरविशदे सै- कतेऽस्मिन्सर या वारत चिरतरमभूसिद्धचूनोः कचोश्चित् । एको ब्रूते प्रधमनिहित पैटभ कसमन्यः सत्त्व तत्त्व कयमभवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥' प्रभावाविर्भूतदिव्यभावो चथा-'मा गाः पातालमुर्वि स्फुरसि फिमपर पाठ्यमान कुदैत्यत्रैलोक्य पादपीत- प्रधिमनहि बले पूरय स्कृतमः । इत्युत्स्वप्नायमाने भुवनभृति दृशावदसुप्ते यशोदा पायाचकाइपादप्रणतिपुलकितस्मेरगण्डखभाव ॥' पातालीया यथा-'ककोट' को. रिकत्व प्रणमति पुरतन्तक्षके देहि चक्षु सक्त सेवाजलिस्ते कपिलकुलिकयो ताति वस्त्वस्तिक्स्त्वाम् । पमः सप भक्तरवलगति पुन कम्बलोऽय बलोऽय सोत्सर्पः सर्पराजो प्रजतु निजगृह प्रेष्यता शेषेपालः ॥' मर्त्य पाताली पो यथा-'भादायले मजत पेत्त्यप(१)कर्णकर्ण द्वि सदधाति निशिर हरशियशिष्य । तत्साप्रत समिति यस्य कुतूहलेन मा. शरैरपि किरीट किरीटमायम् ॥' पदापि दिव्यमानुषपन्मियो भे- दानमः ॥ दिव्यपातालीया यथा-'स पातु वो चस्य शिखा ल पणिक सदेरनाल फपपासचयम् । विभाति जिहायुगलोलनेसर पिनाकिन वर्षभुजापानम् ॥' रि. व्यमलपातालीया यथा-'आरतीकोऽस्ति मुगि. रा पिमयरत पारीक्षितीपानमसा- माता तक्षालक्ष्मण फणभता बाल शमस्य च । उन्मलयाद्रिचन्दननासन्दो.. १ विकसित रचि, 'विकसति भुपि' ला ला २ अन्वयाये' सार ३ 'तत्व तत्व पपप भपता'सात् ४ च सति३' पारभरकाव्यानुशारने. ५. पातापार कार' रात . ६ ·१२४ काव्यमाला। द्रशृङ्गारशान्तरसप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरप्रशान्ता उत्तमा- धममध्यमा च । तत्र रतिहासशोका तानि मानुषोत्तमप्रकृतिवदिव्यादिप्वपि । किं तु रतिः संभोगशृङ्गाररूपा उत्तमदेवताविपया न वर्णनीया । तद्वर्णनं हि पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम् । यत्तु कुमारंसभवे हरगौरीसंभोगवर्णनं तत्कविशक्तितिरस्कृतत्वान्ना न दोपत्वेन प्रतिभासते। लनप्रक्रमे यस्याद्यापि सविभ्रम फणिवधूवृन्दर्यशो गीयते ॥' धीरोदात्तेति । धर्मयुद्धवीरप्रवानो धीरोदात्तः। धीरोद्धतादिपु त्रिवपि यथाक्रम रौद्रवारस्यान्त- लक्षणो नियतरसः प्राधान्येऽपि अवश्यभावित्रादुत्साहस्य वीररसप्राधान्यमपि प्रति- पत्तव्यम् । ततो वीररोदप्रधानो धीरोद्धतः । वीरशृगारप्रधानो धीरललितः । दानघ- मवीरशान्तप्रधानो धीरप्रशान्त इति । ननु वद्युत्साहादिभाववर्णने कथंचिद्दिव्यमानुपा- दौचित्यपरीक्षा क्रियते । रत्यादौ तु कि तया प्रयोजनम् । रतिहि भारतवर्षोचितेनैव व्यवहारेण दिव्यानामपि वर्णनीयेति स्थिति । तथा चाहुः–'कस्माद्भारतमिष्ट वर्षे- ध्वन्येषु देशविहितेषु । हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात् ॥ उपवनगमन- क्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदाः स्यु. । तेषु च वर्षेषु सदा न तत्र दुःख न वा शोकः ॥' इत्याशङ्कयाह-मानुषोत्तमप्रकृतिवदिति । न वय दिव्यमौचिव शृङ्गारविषय- मन्यत्किंचिद्रूमः । कि तहिं भारतवर्षेषु यथोत्तमनायकेषु राजादिषु शृङ्गारोपनिव- न्धस्तथा दिव्याश्रयोऽपि शोभते । न च राजादिपु प्रसिद्धग्राम्यसंभोगोपवर्णन प्रति नाटकादी तथैव दिव्येषु तत्परिहर्तव्यम् । नाटकादेरभिनेयत्वादभिनयस्य संभोग हारविषयस्य सभ्यत्वात्तत्र परिहार इति चेत् । ननु यद्यभिनयस्यैवविषयस्य सा केन वार्यते । तस्मादभिनेयार्थेऽनभिनेयार्थे च काव्ये यदुत्तमप्रकृते राजादेरुत्तमनीभि सह प्राम्यसभोगवर्णन तदसभ्य तथैव दिव्यादिविषयम् । न च सभोगत्य सुरतलक्षण एवैकः प्रकारो यावत् , अन्येऽपि परस्परप्रेमदर्शनादयः प्रभेदाः संभवन्ति। त एव चोत्तम प्रकृतिविपये वर्णयितुमुचिताः । एव हासादिष्वप्यौचित्य योज्यमिति । दिव्यादिपु रतेः .संभोगविप्रलम्भोभयरूपाया वर्णनीयत्वेन सामान्येनाभिधाने उत्तमदेवताविषयत्वेनापि तथा प्रसको विशेपमाह-कि विति। संभोग. परस्परावलोकनप्रणयकलहसगन. कादिः । स चासौ शृङ्गारश्च तद्रूपा । अनुचितमिति । आखादयितॄणा हि यत्र चमत्काराविघातः तदेव रससर्वखम् । आखादयितृत्वात् उत्तमदेवतासंभोगपरामर्श च पितृसंमोग इव लजातन्द्रादिना कश्चमत्कारावकाश इत्यर्थः ॥ शक्तितिरस्कृतत्वा.

·No text on this page.

·१२ 7 ३ . 1 A ८ . - 1. : . . ! 1:14......... जा:--- 4 . 11 | ...!!! - 1 . - . - मेर (Antifif - HTTोजानामिनि ।' जमादेश, .: ।। । ' ,' ... म. Etation : cintent fatal म ... ... . जगतीसरे। 1 {{ Hit याने गटन पदम् ॥' | 24- 'वमेव देश नामोशी । Ramit" ।' तान्या भुग म सन्ये । ५+/-नागोगा। ना पशायिने सामने ॥' महान म स गरे । य५'-- 'समगिनी पृथुनिताबाटरित्या मानिसमा सलाम सभुवनभितोरीत. प्रामादपहिग्यमुनियम विगासानि गमिसंयुनत्यः राह चतुर्दशैति फेरिन । यथा-निरपि म निरामय व या मनुवतिन- तुकप्रपन्यम् । प्रथम नमान्ममृतियान चतुर्दगलोकाकिन्द. ॥' सानि सप्तभिः पाताल: संहविशतिरिति केचित् । यथा--'हरहागहराबागदरदार निभान । कीर्तयला रिगंन्तु भुवनान्ये पिगति ॥' मानान्यपियक्षा एकयनि, विपरितक्षा ल. नेकयतीति सर्वमुपपनम् । तत्र भूलोक पृथ्वी, तत्र च सप्त महाद्वीपा. । 'जम्बूद्वीप. सर्वमध्ये ततश्च प्रक्षो नाना शामलोऽनः मोऽत. । काच शाद पुष्करलयंपा १. 'मा' का० प्र०. २. 'यने' का० प्र०. ३. 'नागनायाद' न्यान. ४. 'नि' का० प्र०. ५. 'न्स पूर्म' का० प्र०, ६. 'दिम्पन्नु' चा० का.. ७. कृशो' स्यात् ८. 'शाकः' वा० का..

·३ अध्याय: काव्यानुशासनम् । १२७ याला पाया संस्थितिमलोभिलावणो रसमय सुरोदयः मार्पिपो दधिजलः पयः- पयाः । सादुनारिरुषिश्च सप्तमत्तान्परील त इमे व्यवस्थिताः ॥' एक एवायं स्वमा समुद्र इत्येके यथा-'द्वीपान्यहादशान शितिरपि नवभिविस्तृतालाइराण्डैरेका- म्भोधिदिगन्तश्टनरसलिल' प्राज्यमेतत्तुराज्यम् । तैलिसवाजिकेल्व्यितिकरविज. चोपार्जिते वोरवयें पर्याप्त मे न दातुलदिदनिति धिया वेधसे पशुकोप ।' त्रय इ. खन्थे । यथा-'आकम्पितक्षितिभता महता निकाम हेलभिभूतजलधित्रितयेन य. रू। वीप संहातिभिदा विहितोनतेन क्ल्पान्तकालविसतः पवनोऽनुचके ।। चत्वार इसपरे । रथा-'चतु समुद्रवेलोमिरचितकावलोत्तम् । मेरुमप्यद्रिनु इय यस्य कापि गतं पर ॥ सप्तेलन्ये । यथा-'अगस्वचुलतोत्क्षिप्तसप्तवारिधिवारिणि । मुहूतै के- सवेपि तरता पूतराषितम्॥ () कविपतिया वा विमृष्टपरमार्थ सर्वमुपपनम् । 'मध्ये जम्बूद्वीपनायो गिरोणा मेनना कावन शैलराजः । यो मूर्तानामौषधीना निधान पावासः सर्ववन्दारकानाम् ॥' 'तमेनमधील अमपा पुष्चक्र्मणा । तिर्यगूर्वम- पलाच विश्ल रचना लता ॥' मेरोपदिशमिलात वर्षम् । तचोत्तरेण त्रयो वर्ष- गिरयः । नील शेतः भाया । रन्यक हिरण्मयनुत्तरा कुरव इति च कमेण नीति तेपा पनि । दक्षिणेनापि च एव । निधो हेमदूटो हिमवाश्च । हरिवर्षे किंपुरुष तारततिति बोनि वति । तद भारतवर्षमन्यम् । अत्त च नवभेदा:-इन्द्रद्वीप स्तरमालाम्पो गतिमान् नगदीप सौन्यो गन्धवो वरुण कुमारीद्वीपश्च । पत्र हाताने जल पच स्थलमिति विभागेन प्रत्येक योजनसहरूावधेयो दक्षिणात्समुद्रादि- मपन्त पावत्परत्तरनगल स्थानान्येतानि योजयति स समाजित्युच्यते। कुमारीपुरा. प्रति बिन्दुसरोवधि चोजनाना दाराती चस्पतिक्षेत्रम् । ता विजयमानयक्रवर्ती भवति । चस्पतिचितानि तु-'का रथो मनिभीर्या निधिरयो गजस्तथा । प्रोकानि सत हानि सर्वेपा चावर्तिनाम् ॥' कुमारीद्वीपाच-'विन्ध्य पारिवानप पुषि- माक्षपर्वतः । महेन्द्रपमल्ला सप्तैते कुलपर्वता ॥' तन निन्यादय प्रतीनस- रूपाः । मल्पाविशेपालु चत्वार । तेषु प्रयनो यथा---'आ मूल्य फनिरितानी रूपन्दनना जन्नन्दनानम् । ककोललामरिताना जातीतरमा च स जन्मभूमि दितीप:-'चलोत्तमा मौफिक्समधेरपलवामनजितानपणों । रत्नेश्रो महानि- धान पुन्नोलपत माप पुनाति । 'पाहुना विद्यमनगमका पोषु सुपारजन्न नामोज गरिपाटनदै रमदन्ति तसिन्धारावा॥' तृतीय-- समिरमरा पदम गोपुगवस । सदा पौ. पुदिनरावद. मल्द गर ।' चतुर्थ -सा7 चीवरलदिन सारमादि- कारावारा राज्यान । यो कोल्टेड १. 'द'' . रा... २ 'का'० ३.३. 'बलि'८. .. ५ 'भारतरार ६. 'यदेमार ·F 4 . k -- . +-t . है । - - • :- For..." - -- । । *. । । -:--...... .................. THE ... 11 +13.......-11, 11111 11', मी ..........। font-.-.:. 11-11-... 1 1 11 ! - it . . पा11-21, मिरिनगरदेवग-1 । 11111 APAN" यानी । बाग 11-11 AT 117 पाक सपो 1-11 . योनी11-17.10.17 Karदमागरम MEANI दी: tir मन मामा विपासा | गोदामोनीयोतो. गंगरगागागु पाद सेप गये मदेशी पक्षाशी। य"-'हिम- गरि गोमध्ये समानिनादानि । प्रत्यगे। प्रगागागा मापदेश ग होत.' राम ये देशाः पाता गरियो दयाणामुपादक अमित मिशन निर्दिष्टम् । 'दीप- न्तरा ये देशा पर्वता. गरिता नातिप्रयोगाः कीभिरिति गाट न नि. तिता ॥ विशनप्रयागयोगायमुनयोमान्तरमादी । सददाया शोभतेति फेगिर । तत्रापि महोदय मूलगवीस दियो विभो । प्राच्ययाचीप्रतीच्युदीनी ३. 'ताम' ६. प. १. 'मवद्विन्ध्ययो' या. का०. २ 'लोललमगवमुद्गर' या० का० वा० का०. ४. 'लदलमसनकमुनाम' वा० का०. ५. 'कपिशाया' चा. का०, पायु' पा० का०.७. 'मा' वा० का०. ८. 'सूपी' वा० का०. ९. 'केरल' वा० का. १०. 'चोर' वा० का०. ११. 'कोल' इति पाटोऽधिक: वा. का०. १२. 'भी' वा० का० १३. 'जम्बुरा वा० का०. १४. 'त्या' वा० का०, १५. 'देवसमा' वा० का.. १६. 'ययवन' वा० का०. १७. 'ल्हवलम्पाक' वा० का.. १८. 'तुरुष्क' वा० १९. 'ड' वा० का०. २०. 'चन्द्र' वा० का.. २१. 'राग' इति स्यात्. का.

·.' - 11 :.-:.---- .. . 7 Tमा मान .. ::रिता -:: .-"-'नी. "। । : - FM | गोगा कि.. rifi नी । गुग प्रतीनी । मी :- बासी समागीया APER-1 मिमा तन - गति मिल नारोलारान. (དས་པ ་ཀ•མདེའུ།-པ། མia}5-དin'༌དུ་nyu''ifཉེ*ཀrir: पानी पानगाना न पा पाए ॥' Eि-'दक्षिणो दक्षिणा. मा जिममोऽधित मा । जितिनामाना भगवानिय भास्कर ॥' पसिना- परिश्रमदितम्विना निर्मित मितर विवसता । दीया प्रतिमया रोन्भमन्नापनी निर सेताम् ॥' उत्तग-लस्त्युत्तरता दिशि देवतात्मा दिनारको गान गाधिराज । पूपिग तोगनिधी पगाय शित. पृथिच्या इव मानरः॥ विशिम्मानी तु दिग्विमागे पूर्वपमिमी-'यारासि हे चरत सग. तोता पूर्वण चन्दनगिरेरत पभिमेन । ने चेनिरन्तरधराधरसेतुसूतिराकल्पनेष विरतति वा वियोगः ॥' दक्षिणोत्तरी था-'काम्या पुरो दक्षिणदिग्विभागे तयोत्तरवा दिक्षित पारित । पान्तवमी कतपुष्पचापो रत्या समं साधु वसत्खनहः॥' उत्तरादावयुत्तरदिगभिधानमनुत्तरादाक्प्युत्तरदिगभिधान च । तयो प्रथमम्-~~'त- भागार धनपतियानुत्तरेणालदीव दूराव सुरपतिधनुशारुणा तोरणेन । यसोद्याने इतक्तनय कान्तया वर्धितो मे रत्तप्राप्यतयकविनतो बालमन्दारवृक्ष' ।' द्वितीयम्- 'सपादेरत्तरे भाोचन गोदावरी नदी । पृथिव्यानिह कुलाया स प्रदेशो मनोरमः ॥ एव दिगन्तरेवपि । तन देवापर्वतनयादीना दिशा च य कमस्तं तथैव निवनीयात् । साधारणं भयत्र लेप्रतिद्धितच । तदद्वर्णनियम । तत्र प्राच्यानां यामो वर्ण:- 'स्यामेष्वरेषु गौदीना सूत्रहार कहारिषु । वीकृय धनु पोपननहो वल्गु वल्गति ॥' दाक्षिणालाना तो क्या-'द भासा भर्तुतकनगोलप्रतिकृतिकमान्मन्दज्यो- निर्गलति नभतो चिन्यवल्यम् । अथैध प्राचीनः सरति मुरलीगण्डमलिनत्तरच्छाया- वरित इव ध्वान्तविनरः ॥' पाचालाना पाडुर्यथा-'शाखारनेरं मधुत्वलना १. 'राग' इति लात्. २. 'पद्सुननावि' वा० का.. ३. 'भाशि वा० का०. ४. ' गदा० का०.

·- सच चैत्रादिरिति दैवज्ञाः । श्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभानभत्सव १३० काव्यमाला। केलिलोलेक्षणानां भृगसीणां वकुलमुकुलं कुन्तलीभातमेति । कि चेदानी यवननमी. पाण्डुगण्डस्थलीभ्यः कान्तिः स्तोक रनयति पद नागवीदलेगु ॥' उदीच्या गौरी यथा--'काश्मीरीगात्रलेखामु लोलावण्यदीचिगु । द्रावयित्वेव निन्यस्त मण पोडश. वर्णिकम् ।।' मध्यदेश्याना कृष्ण इयामो गौरव । कृष्णो यथा-'युधिष्ठिरकोधनडे कुरुवंशकदाहिनः । पावाली ददृशु मर्वे कृष्णा धूमशिसामिव ।' एव श्यामोऽपि । नवकविमार्गे कृष्णश्यामयो. पाण्डुगारयोर्वा महान् विशेष इति । गोरो यथा-'तव नवनवनीतपिण्डगोरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्दुपुत्रि । अवगतमलिके मृगाइविक्ष मृगमदप अनिभेन लाञ्छनेन ॥' विशेषस्तु पूर्वदेशराजपुञ्यादीनां गौरः पाण्डुर्वा वर्ण'--'कपोठे जानक्या. करिकलभदन्तद्युतिमुखिस्मरस्मेर गण्डोहमरपुलक वककमलम् । मुड पश्यञ्ण्वन् जनकवरसेनाकलकल जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणा परिवृढ ॥' यथा च-'तासा माधवपत्नीनां सर्वासा चन्द्रवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्याना मध्ये जज्वाल रुक्मिणी ॥' एवमन्यदपि यथासभवमूत्यम् ॥ कालः काष्ठादिभेदभिन्नः। तथा च. 'काष्ठा निमेपो दश पञ्च चैव त्रिंशच काष्टाः कथिता. कलासु । त्रिंशत्कलश्चैव भवे- न्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ॥' ते च चैत्राश्वयुजमासयोर्भवतः । चैत्रात्परं प्रतिमास मौहर्तिकी दिवसवृत्तिनिशाहानिश्च निमास्याः । ततः पर मौहर्तिकी निशा- वृद्धिदिवसहानिश्च । आश्वयुजात्परत प्रसरे तदेव विपरीतम् । राशितो रादयन्त- संक्रमणमुष्णभासो मासः । वर्षादि दक्षिणायनम् । शिशिरायुत्तरायणम् । धयनः संवत्सरः इति सौर मानम् । पञ्चदशाहोरात्र. पक्ष' । वर्धमानसोमशुक्लिमा शुक्ल, वर्धमानसोमकृष्णिमा कृष्ण इति पित्र्य मासमानम् । अधुना च वेदादित कृल्नापि क्रिया कल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्ष चान्द्रमसम् । इदमार्यावर्तवासिनः कवयश्च मानमाश्रिता. । एव द्वौ पक्षी मासः । द्वौ मासातुः । पण्णामृतूना परिवर्त सवत्सर । वर्षाः । यथा-'गर्भ वलाकासु निवेशयन्तो वशाङ्कुरात्वैनिनदैर्वजन्तः। रजोऽम्बुदा. प्रावृषि मुद्रयन्तो यात्रोद्यम भूमिभृता हरन्ति ॥' 'सशटकीशालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलाइलीकः । दग्धोर्वरासुन्दरगन्धवन्धुरर्थत्यय वारिमुचामनेहा ॥' 'वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौ ता गिरयः स्फुरन्ति । पूराम्भसा भिन्नतटात्तटिन्य सान्द्रेन्द्रगोपानि च शावलानि॥' 'चकोरही यतिचारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवत्मा। गृहान्प्रति प्रस्थितपान्यसार्थः कालोऽयमानातनभाः पयोदैः ॥' 'या केलियात्रा किल कामिनीभिर्या तुनहाविलासशय्या । चतु.सम यन्मृगनाभिगर्भ सा वारिदतोः प्रथमातिथेयी ॥' 'चलघटुलचातकः कृतकुरङ्गरागोदयः सद१ररवोद्यमो मदभरप्रगल्भो. रगः । शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमुद्गकट्टाहयो वियोगिषु धनागमः स्मरविष विष मुश्चति ॥' 'दलत्कुटजकुमल. स्फुटितनीपपुष्पोत्करो नवप्रसववान्धवः प्रथितमञ्जरीक १. 'रादयन्तरस' स्यात्.

·३ अध्यायः कागानुगासनम् । ६३१ जन । करपातुपाम्परः कातिकेतीकोरतक्षतमिलसंचयो हरति हन्त धर्मा- लः ॥' तर पासाल. पारस्लो या वायुरिति समर । यथा-'प्राप्यम्भोभृताम्भो. दभर निर्भरमम्परम् । कदम्पकुसुमामोदा पाययो चान्ति चारुणा ॥' चथा च- 'पारस्लत्तोयदती. पवन श्न पतन्पायकस्येव धूमो विवस्येवादिसर्गः प्रणव इन परे पावन वेदराशेः । संध्यारत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याप्रे सुरा वो वितरतु वनितानन्दन स्न्दनला ॥' प भार्पश्च शरत् । यथा-'प्रोन्मादयन्ती विमदान्नगूरान्प्रगल्भयन्ती कुररदिरेफान् । दारत्तमभ्येति विकास पद्मानुन्मूलयन्ती मुदोत्पलानि ।' 'सा भाति पुष्पाणि विशेषयन्ती बन्धूकवाणासनकुड़मेषु । शेफा. विकासप्तपलासकाराभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु ।।' 'ससजरीटा सपय प्रसादा सा कस्य गो मानसमारिछनत्ति । कादम्बकारण्डव वाकससारसको नकुलानुयाता॥' 'उपान- पन्ती कलहसयूथमगस्तिदृष्टया पुनती पयासि । मुक्तामु शुभ्र दधतीव गर्भ शरद्वि- चिनरिक्षकास्ति । क्षिति सनन्तो वृषभा खुराप्रै रोधो विषाणैरिदा रदन्त । मा त्वजन्ती रुरवर जीर्ण कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान् ॥' 'भत्रावदातयुति- चन्द्रिकाम्बुनीलावभास च नभः समन्तात् । मुरेभवीथीदिवसावतारा जीर्णानखण्डानि र पाण्डुराणि ।।' 'महानवम्या निखिलारूपूजा नीराजना वाजिभरदिपानाम् । दीपा- लिकाया विविधा विलासा यात्रोन्मुखैरन नृपैविधेयाः ॥' 'व्योम तारतरतारकोत्कर वन्दनप्रवरणक्षमा मही। भास्करः शरदि दीप्तदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सुरैः ॥' 'केदार एव कलमा' परिणामननाः प्राचीनमामलकमर्थति पाकनीलम् । एर्वारुक स्फुट- ननिर्गतगर्भगन्धमम्लीभवन्ति च जरमपुसीफलानि ॥' 'गेहाजिरेपु नवशालिकणावपा- तगन्धानुभावसुभगेषु कृषीवलानाम् । आनन्दयन्ति मुसलोसनावधूतपाणिस्खलन- लयपद्धतयो वधूयाः ।।' 'तीक्ष्ण रविस्तपति नीच इवाचिराय' रुरुस्त्यजति मित्रनिवाकृतज्ञ । तोय प्रसीदति मुनेरिव धर्मचित्त कामी दरिद्र इव शोषमुपैति मेषः ॥' 'नद्यो वहन्ति कुटिलकमयुक्तशक्तिरेखाइयालपुतिनोदरसुप्तकाः । अत्या तरहिवनुतोचपलायमाननीनानुसारिवक्दन्तकरालफालाः ॥' 'अपटिलतटावटः राफर- फाण्टफालोज्ज्वल' पतत्कुररकातरनमददननीनभ्रमः । उत्कमठसकतथलकोट. वाचाटित. सरित्सलिलसचय दारदि मेदुर सीदति ॥' वायुखात्रानियतदिकः । यथा- 'उपनु पधुरा(?) Fष्टा' जडावयायशीकरा. । शेफालीकलिकाकोशपायामोदिनो- ऽनिला. ॥' सब सहत्यच हेमन्तः । यथा---'द्विविमुचुकुन्दकाल कलिचतुरनुकुल' कमेण लवलीषु । पापफलिनीकुसुमो जयति हिमतुर्नवावतरः ॥' 'पुजागरो प्रसवा. वतता. वामभुव काकरिता । वमोहसत्कुमतिश्यकाटयाः सगन्धला. क्रीवहन्ति ।' 'यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुपारणोत्परकीर्णवात । तया तथा १. 'लर्ज' स्यात् २. 'मयूराणा मदापनोदः' वाग्भटवाव्यानुशासनात् ; 'प्रोत्सार. पन्ती' स्यात् 'पिकाल पद्यान्यु' सात. ४. 'लोभ इति स्वात. .

·१३२ काव्यमाला। - यौवनशालिनीना कवोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ॥' 'वगहरवाणि नवोदनानि दनि संनद्धरसानि चात्र । मुकोमला: मर्पपकन्दलीय भुक्त्वा जनो निन्दति वैद्यविद्याम् ॥ 'मत्रोपचारः सलिलः कवोर्णयत्किचिदन्न वदनेऽनपानम् । मुदुर्भगामत्र निपीड्य गते खस्त्यस्तु नित्य तु हिमतवेऽर्म ॥' 'विमुकवहीं विमदा मयूराः प्रन्डगोधूमयवा व सीमा । व्याघ्रीप्रसृतिः सलिल सबाप्प हेमन्तलिङ्गानि जयन्त्यमूनि ॥' 'सुगर्भाधान्यपा- कानि क्षेत्राण्यत्र हरन्ति च । त्रिशङ्कत्तिलका राज्य. पच्यन्ते लवणानि च । 'उद्यानाना मूकपुस्कोकिलत्वं भृङ्गत्रीणा मानमुद्रा मुसेषु । मन्दोद्योगा पक्षिणा व्योमयात्रा हेमन्त स्यात्सर्पदर्पक्षयश्च ॥' 'कर्कन्धूना नागरगीफलानां पाकोडेक खाण्डवोऽप्याविरन्ति । कृष्णेक्षणां पुण्डुकाणा च गर्ने माधुर्यश्रीर्जायते चाप्यपूर्वा ॥' 'येषा मध्ये मन्दिर तल्पसपत्पाचे दाराः स्फारतारुण्यसाराः । लीलावद्विन्दुितोद्दामधूमस्त हेमन्त श्रीम- शेपं विदन्ति ॥' वायुरनोटीच्य' पाश्चालो वा । यथा--'लम्पाकीना फिरन्तश्चिकुरविर चना रल्लकांडासयन्तश्चम्बन्तश्चन्द्रभागा विचितसुमनस कुटुमान्कम्पयन्त । एते कस्तूरिकणप्रणयमुरभयो वहभा वाहीना काल्तीकेलिकाराः परिचयितहिम वायवो वान्त्युदीच्याः ॥' यया च-भजन्भूर्जद्रुमानीतुहिनगिरितटेपूट्तत्वकराला रेवान्म : स्थुलवीचीचयचकितचलच्चातकं व्याधुनानः । पाश्चालो वाति वेगाद्रुततुहिनशिलानी- करासारवप मातहक्षुण्णसान्द्रस्तुतसरलसरत्सारसारी समीरः ॥' तपतपस्यश्च शिशिरः । स च हेमन्तधर्म एव । विशेषत्तु-रात्रिविचित्रमुरतोचितयामा चण्डो भन्द्रहात कुङ्कुमपट्टसाध्य । तल्पस्थितिदिगुणतूलपटा किमन्यदयन्ति चात्र विततागुरुयूपधूना ।' 'आश्लेपिताः पृथुरतक्लमपीतगीतमायामिनी घनमुदो रजनी युवानः । उवॉर्नुहुवलन बन्धनसविलोलपादान्तसवलिततूलपटा. स्वपन्ति ॥' 'पानेऽम्मसोः सुरमनीरसयोर्न भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन वात्र । नो दुर्भगासुभगयो. परिरम्मणे वा नासेवने च शशिभास्करयोविशेष ॥' 'पुष्पक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा कुन्दान्यशेषकुसुनेषु धुरि स्थितानि । सौभाग्यमेणतिलकाजतेऽर्कविम्ब काले तुपारिगि दहन्ति व बन्द नानि ।' 'सिद्धार्थयष्टिपु यथोत्तरहीयमानसंतानभिन्नघनसूचिपरम्परानु । द्वित्रावशेषमु. मासु जनिक्रमेण पाकक्रमः कपिशिमानमुपादधाति ॥' 'उदीच्यचण्डानिलनाडिताल निलोनमीनासु जलस्य मूले। नालावगेपाञ्जलताखिदानी विलासवापीपु न याति दृष्टि. 'माद्यन्मतङ्गः पृपतकतोपी पुष्यद्वराहो तिमलायाः । दरिद्रनिन्द्यः सधनकनिन्य स एप काल. शिशिरः कराल ॥' 'भतिनववधूरोपखादु. करीपतनूनपादसरलजनालेषकर- स्तुपारसमीरणः । गलितविभवस्याज्ञेवाद्य द्युतिममृणा रवेविरहिवनितावक्रौपम्य बिभर्ति निशाकरः ॥' 'स्त्रियः प्रकृतिपित्तलाः कथितकुमुमालेपनितम्बफलकत्तनस्थलभुजोर मूलादिमिः । इहाभिनवर्यावना. सकलरात्रिसपितहरन्ति शिशिरज्यरा रनिमतीय पृथ्वीमपि ॥ मधुर्माधवश्व वसन्त । यथा-'चने मदधिः शुक्रसारिकाणा हारीतदात्यू. १. 'रनिन्द्य.' स्यात्.

·- -n - - - , A .. :::------ • --~-- ना ~ ~ Harmना tor --..-..-...-..- ::मनाम ॥' " -1-1-2.....--.--7-11-:मीना F-----:.-..n int.-:मोगा ग६ मा नीभिः । Tra, Arr. D' मा मुगु ---------- तस्मिनरेनन य: ग्माम्म मनिममा मानिकी नो ताति सर: 17 1417ममा कानिन तथापि भवति प्रभारी मोगा मागोमानी पीनः । जैन रारनामोनोपोनगरपि ।' 'कानां नारिकेगमा हिन्ता- सना पानाम गजराम पुपापीन्यासदेनुपरान्ते ॥' घायुयाम दादर. । सपा-'गुम्बाहानामुंहग्लरमा लागयन्करलीनामन्धीध- गिराधानगपति शिमियागी । उदाग दाक्षिणालो मलितमलयज सार- पिमानगो प्राप्त गीगन्निनीना गधुगमरमुरन्मान-नार. सगीर ।' शुक शुचिक्ष प्रीष्मः । था-'विकासकारी नवमालिकाना दलच्चिरीषप्रभयाभिराम' । पुप्पप्रद' यासनफेतपीना प्रीमोऽपाम.. भातपीक ॥"गरजम्वृपनसारमोचप्रियालपूगीफ- लनारिकलें । द्वन्द्वानि अदालसतामपास रतावन्मानमिक्षाद्रियन्ते । 'सोतास्यम्भाति सकपकागि प्रपा पटोरेऽहनि पान्यपूर्णा । गुची समभ्यर्चितसजुधाने प्रागेव साय च पहन्ति मार्गा. ॥''पत्यायमानेषु दिनानिमा यत्नान केलिर्दिवसावसाने। यद्रानिशेषे सुर- तापतारः स मुष्टियोगो धनधर्ममाथी ।।' 'या चन्द्रिका चन्दनपल्या या जालमार्गानिल. वीचिमाला। या तालयन्तरुदविन्दुदृष्टिर्जलाअलि सा शुचये ददाति ।।' 'कर्पूरचूर्ण सहका- रभाताम्यूलगाईकनुकोपकुप्तम् । हाराध तारारानुवसमेतन्महारहस्य शिशिरक्रियायाः॥' 'मुफालताबन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुस्ता जलाः । सजब मौलौ स्मितचम्पकाना ग्रीष्मेऽपि सोऽय शिशिरावतार ।' अन हि-पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पा. सदा । कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव वाद्रयः ॥' 'एण्य स्थलीषु मृगवृष्णिकया हियन्ते स्रोतत्तनुत्वजनिता जलवेणियन्धा । ताम्यत्तिमीनिर्व सरासि जलस्य शोषा- दृद्धारयटिकावलयध रुपा ॥' 'करभा शरभाः सरासभाः मदमायान्ति भजन्ति वि. क्रियाम् । करवीरकरीरपुषिणी स्थलभूमीरधिरय रासते ॥' 'सहकाररसार्चिता रसाला जलभफ फलपानकानिमन्या ()। मृगलावरसाधित (3) दुग्ध सरसजीवनमौषधं १. 'स्यन म्भाति' स्वात् २. 'फथ्यन्त' स्यात् ३. 'नि च' स्यात् ·- - . , - । - मेर) 2... 111; . . . . ." { ... 10, Mi-1100-11, ... 112017" 12-11-11 .11111 - RARE PE" ! 111 मेRMER TH गो! 1141 • Eft riti PETो पानी - 111111 mitri it पर ART1 । मापे नत1।।" शिरिपोt .-110 111 111 मेग (EDIT नीant ..यो. TARTET मोबास 11 Fit - atiti-Trt नी । ममोगामा:111111 (t पोरी जजनितिमनोमानीदेवIITHI मोदिमा-मामी भने , निकाin मारमा मानिधाना गीत 1111; १४ १५, tr's tt ला ना. गिनि भकाशित : 141 के art. FATANJA भिानुमति मामादगा शेपा कागत॥' धी-नागानि । गमा--' या कनिक कानी नली पारणती। ददुरल कोलाहलेदगदम् । ग गुम्मानित गाय पण दमा की दुर्दशोऽजी विभाव्य कमलिनी हागेन भागा पी ॥' ft. -प्रमागायश्किाशी कधितो धूलीकदम्ब शी लोक । जलपरगम पप्राप्ती गयधाराकदम स्यात. ॥ यथा- 'धूलीकदम्बपरियूमरविपुगस्य रत्तरछटागुरशरासनमानस । दीप्तायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ गोत्कण्ठरो रामदयारिधरागमम् ॥ 'जलगमयजायमाना जाति यां कर्दमेन जनयन्ति । सा शरद महोलाविनी गन्धान्वितपट्पदा भवति ॥ यथा-'स्थ- लावश्यायविन्दुधतिदलितवृहत्कोरकप्रन्यिभागो जात्य जाल लताना जरठपरिमला- वितानां जम्भे । नागाहसोपधान सपदि जालनिधेश्चोत्मगापरस्य ज्योल्माशुपधान शयनमिव शशी नागभोगाइमम्भ ॥' स्तोकानुत्ति केताया अपि केचिदिच्छन्ति। यथा-'असूच्यत शरत्काल. केतकीधूलिवूसरः । पद्माताननवायातचरणैरिव वासरः॥" 'शरद्भवानामनुत्तिरत्र वाणासनाना सकुरण्टकानाम् । हेमन्तवझे यदि दृश्यतेऽपि न १. 'मीप्मे' स्यात् २. अत्र श्लोके कीहक् पाठ इति न ज्ञायते. ३. 'नादछायामात्र' वा का० ४. 'चिरेप्सित' वा. का०, ·१३५ काव्यानुगासनम् । १ अध्यायः यदुक्तम्- 'अनौनित्यादृते नान्यद्रसभहस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ इति । क्ष्यते बन्धविधि. क्वीनाम् ॥' हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्परिभानुवृत्तिरेव । उफ च- द्वाददामास सवत्सर पातवो हेमन्तशिशिरयो समासेन । 'मरुवकदमनकपुनागपु. परिवानुरत्तिभिः सुरभि । रचनीयचित्र भी किचिकुन्दानुवृत्त्या च ॥ यथा-'गेहे वाहीकयूना वहति दमनको मजरीकर्णपूरानुन्माद पामरीणा मरुति मरुयकामोदिनि व्यक्तिमेति । सयो गन्धानुसारस्तुतसुरभिशिरा शीकर साहकार सर्पनम्भ.शरावे रचयति च रसो रेचकीचमाणि यथा-'कुन्दे मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकल कातर- किंकिराते रफाशोके सशोकपिरमपि विक्चे चम्पके कुचिताक्षः । पान्थः खेदालसो ऽपि श्रवणकरचचामभ्येति धुन्वन्सोत्कण्ठ पट्पदाना नवमधुपटलीलम्पट कपटेन एवमन्याप्यनुरत्ति । 'विचकलिकेसरपाटाले चम्पकपुष्पा वसन्तयो (३) प्रीष्मे । च तुहिनतुभव मस्वकमपि केचिदिच्छन्ति । यथा-'अभिनवकुशसूचिस्पर्षि शिरीष मरुवकपरिवार पाटलादामकण्ठे । स तु सरसजलादोन्मीलित' सुन्दरीणा परिणतिजन्मा कोऽपि वेषषकास्ति ॥ एवमन्यदपि कविप्रसिद्धधाभ्यूधम् । भान्धी गन्धरसौ फलार्चनाभ्या च पुष्पनुपयोगि । पोटा दर्शितमेतत्सप्तममनुप तथा ॥ यत्प्राचिमासे फुसुम निबद्ध तदुत्तरे वालफल विधेयम् । तदप्रिमे प्रौ कार्य तदामने पाकपरिष्डत च ॥' 'द्रुनोद्भवाना विधिरेष दृष्टो वहीफलाना न म तेषां द्विमासावधिरेव कार्थः पुष्पे फले पाकविधौ च काल ॥' 'अन्ताज वाखान्ताजमेव च ॥ सर्वव्याज बहुव्याज निजि च तथा फलम् ॥'लकुद तथा चहिाजमत्र मोचादि । मामायभयव्याज सर्वच्याज च ककुभादि ।" व्याज नीलकपिच्छादि भवति निर्वाजम् । सक्लफलाना पोटा ज्ञातव्य भेदः ॥ तदेव देशकालो व्याख्याता । वयः शैशवादिकम् ॥ जाति मामणवादिका वा । नादिप्रणाद्विद्या वित्तकुलपात्रादयो लभ्यन्ते । रूपम् । व्यवहारपेठ । आदिग्रहणादाकारवचनादयो शेया देशादिभिः प्रत्येकमभिसंवध्यते । तेन देो वेपत्य व्यवहारल . वा औचित्येन नियन्धः रीयल । एव कालादी योज्यम् । चार्यदेशे उद्धतो पेपः । दारुपो व्यवहार. । भरकर साकार. । १ लचिलोपनियन्ध' पा०प्र०. १.विकिस्मात् ।

·काव्यमाला। - 'भत्तया शब्दार्थयोर्दोषाः' इत्युक्तम् । तत्र च शब्दस्य पदवासरू- पत्वात्प्रयमं द्वौ पददोपावाह- निरर्थकासाधुत्वे पदस्य । दोष इति वर्तते । कृतसमासयोर्भावप्रत्ययः । तेन निरर्थकत्वमसात च पदस्य दोषौ । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । तत्र चादीनां पूरणार्थत्वे नि. रर्थकतं यथा- 'मुह्यन्मुहुर्मुहुरहं नपलाकुलाक्षः कृला स्खलन्ति भवतोऽभिमुखं पदानि । स्वामिन्भव चरणयोः शरणं प्रपन्नः संसारदारणदरेण हि कांदिशीकः ॥' परेकादेशः परमेन, निरर्थकत्वं यथा--- 'भाना सानपुतलिप्तवपुषां वासानलोठासित- मोगातिरहानलेन च ततः संतापितानां हशाम् । मंगा निमणगगगा देवरप नेतोभुनो मातीनागिय मानक कुरते महामं कुरक्षणा ।' ११ माग' नि गनमनर्थकम् । कुराणागा एकमा एनो. " - की प्रगाड गार्गकुटीरुतः गणिनिलगिगागागः । पिन माना गहिणि: ३.gift नि ।' • 'म । गागागणामपानला । - न मा .. . iii. Entitil- ". जाना ।'

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । १३७ 'वभौ मुखेनाप्रतिमेन काचन श्रियाधिका तां प्रति मेनका च न ।' शब्दशासविरोधोऽसाधुत्वम् । यथा- 'उन्मजन्मकर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुखमेत्य बाणनद्याः । गाण्डीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजप्ने विषमविलोचनस्य वक्षः ॥' अत्र हन्ते कर्मकत्वम् , न स्वाङ्गकर्मकत्वमित्यात्मनेपदाप्राप्तेः 'आ- जग्ने पदमसाधु ॥ न दोपोऽनुकरणे' इति वक्ष्यमाणत्वात् 'पश्यैष व गवित्याह-' इत्यत्र न दोषः । अथ त्रयोदशवाक्यदोषानाह- विसंधिन्यूनाधिकोक्तास्थानस्थपदपतत्मकर्पसमाप्तपुनरात्ताविस- र्गहतवृत्तसंकीर्णगर्भितभग्नप्रक्रमानन्वितत्वानि वाक्यस्य । दोपा इति वर्तते । तत्र संधिः खराणां समवायः संहिताकार्येण द्रवद्रव्याणामिवैकीभावः, फवाटवत्स्वराणा व्यञ्जनानां च प्रत्यासत्तिमात्ररूपो वा । तस्य विश्लेषाद- श्लीलत्वात्कटत्वाच्च वैरूप्यं विसंधित्वम् । विश्लेषाद्यथा- 'कमले इव लोचने इमे अनुबध्नाति विलासपद्धतिः ।' 'लोलालकानुविद्धानि आननानि चकासति ।' संहिता न करोमीति स्वेच्छा सकृदपि दोषः । प्रकृतिस्थत्वविधाने त्वसकृत् । 'संहितैकपदवत् पादे अर्धान्तवर्जम्' इति हि काव्यसमयः। अश्लीलत्वाद्यथा- 'विरेचकमिद नृत्यमाचार्याभासयोजितम् ।' अत्र 'विरेचकम्' इति जुगुप्सा । 'याभ' इति ब्रीडा। म्लेच्छेषु त्वेतदेवोचितम् । तथा नागरेषु यदुचित तदेव प्राम्येष्वनुचितमिति । यथा- 'परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुलै लितोदयादर्शितदन्तकेसरे । मुखैवल्कुण्डलरश्मिरजि- तनवातपाटसरोजचारुभिः ॥' गोपीना हि प्राम्यत्वात्कनकपडलान्यनुचितानीति । एव कालादावप्युग्नेयम् ॥ विरेचकमिति । विगत प्रीवादीना रेचक भ्रमण पत्र। १ "निलं सहितकपदवत्पादेवर्धा-' रति वामनकामाल कारसूत्रम्.

·- ·मनम्। -- लिसमामानिनिधि निलिमास्य- निन नोनामिनायम् । 'स्वपि निवल मियादिन. गाभारा तुलनेनसः । किनभनयम पनि लाजति मानिनि दासजनं यत ।' अनासपन त्यापीत्वयों वान। 'नवजापरः नदोऽयं न हमनिशानर सुधनुरिदं दराएं न तत्स रासनन् । ने पररमा तिनमन्त्रो भुगन न समारः।' है। पर्याया-'यो विपिनानुनि रे मन भन्दिनेऽन्ने नरपोरे पापानेशतत्ताक पिनानि सुनकरी पनवान्पोरेखः । सन्थाल निररल स्वादिति । यथा -एक- सनईवरतरलजन्तेवारी । बनना पया-हरा द मन्तजं जीव- पन्त और पाः। विश्वजीने लुवे पामलोचनः ॥' समापि ता इति सन्तलाल वान्टेचनाब नदारीपन्पोरोन्नवित्दयोरपि सनि. हेटस्लोपनालाओं हेतुः ।हरया पामलेचनवल पुरुपादानमः।त एक त्या पशे, संभव । एक्लैक शब्दरू तिमन्तरेमानेकार्यप्रतिपादनसान- परिंभात् । चात् वन्दना रय पारितुम् । = वैनेसनमोहनत न्यूनपरपोते । --हि शब्दरूणानिद निरिष्यते रेनलिनेवार्य सोनचातसारदान्तरान्तरार्य सुम्पेत तदान्दिन्थन वा लिंचितार- रूपे। कि तु पन्तर सहदक्दय दरिखमवनल्देव । एवं चाय- नरोपालावर शहा व मातापि प्रदीरनिवारिता। त्पादि-परवापरल्हादेऽपि मलिनः' इति त्वावरच्या प्रयुक्तं पीभवनाता सूचयन् उगम्झातलं वनो। रंगी दूर चेली रसायन्। पकिलो व दुरून्यपिवन कोचनीया जाता। मते स्वपा तलावपाविषपदावारमानदाहसदे । प्रार्थनरोऽर विरामीया । दाजयोगेन सः दावि वाचलाता जानन पुनकालन्तरवस्ती। वलं चेति दूयोरमनुनपर रसलवालिएप्रतिस्परस्पेनेपालन् । करदः सन्निातोति :- १. 'दर्द' सर ·१४० काव्यमाना। अयमपि पटुारामागे न बाणपन्या कनकनिकपन्निग्या विद्युत्रिया न ममोची ।। अत्र भ्रान्ती निवृत्तायां तद्विषयभूतयोः बुग्धनुयोगनारयन्त्रि विद्यु तोऽपीदमा परामर्शी वात्र्यः । यथा वा उपमायान्-- 'संहयवहायजुया वियमिकं कमलानुगालमंछन्ना । वावीबहुलरोयण विलित्तश्रणया मुहावई ।। अत्र कमलमृणालप्रतिकृत्योर्मुन्त्रबाहोः केनापि पडेनानुपादानायन- पदत्वम् । क्वचिद्गुणः । यथा- 'गाढालिगनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोमोगुना सान्द्रन्नेहरसातिरेकविगलीमन्नितन्वारा। मा मा मानद माति मामलमिनि आनाबरोल्लापिनी गुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किन् ।' क्वचिन्न गुणो न दोपः। यथा-'तिष्टेलोपत्रशात्-' इति । अत्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतत् यतः' इति एतैनः पदविशेषबुद्ध- करणान्न गुणः । 'उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी प्रतिपत्ति बायते' इति न दोषः । अधिकपदत्वं यथा- 'स्फटिकाकृतिनिर्मलः प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिगानगान्त्रतत्तः । अनिद्धसमन्वितोक्तियुक्तिः प्रतिमलानमयोदयः स कोऽपि ।' अत्र 'आकृति'शब्दोऽधिक । तथा- 'ताडीजयो निजत्ने कृततढुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन ।' अत्र 'तत्' शब्दः । १. 'वि' का०प्र०. २. 'नाटीनो सान, ·१४१ काव्यानुगागनम् । २ सयागः गधा- + - 'हलकंदलभारमिः सनवाम्बुदमम्बरम् । वाप्यः फुलाम्बुजयुजो जाता दृष्टिविषं मम ॥' अत्र भजिः सहशब्दो युजिश्चाधिका । -'विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः' इति । 'त्वगुत्तरा सद्भवतीमधीतिनीम्' इति च मत्त्व यस्याधिक्यम् । बहु- चीहिसमाश्रयेणैव तदर्थावगतिसिझे । यदाहुः- 'कर्मधारयमत्त्व याभ्या बहुव्रीहिर्लघुत्वात्पकमस्य । तथा-'वासो जाम्बवपल्लवानि जघने गुञ्जासजोभूषणम्' इति, 'तदी- यमातङ्गघटाविघट्टितैः' इति, 'येनाकुम्भनिममवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते' इत्यत्र तद्धितप्रत्ययस्याधिक्यम् । पष्ठीसमासाश्रयेणैव तदर्थावगतेः । यत्र त्वर्थान्तरे तद्धितस्योत्पत्तिः न तत्र समासात्प्रतीतिरिति न तस्या- धिक्यम् । यथा- 'अथ भूतानिवार्तनशरेभ्यस्तत्र तत्रसुः ।' इति । अत्र हि अपत्यार्थे तद्धितो नेदमर्थे इति । तथा- 'किं पुनरीदृशे दुर्जाते जातामर्षनिर्भरे च मनसि नास्त्येवावकाशः शोकक्रियाकरणस्य । इत्यत्र क्रियाकरणयोः। यथा वा उपमायाम्- 'अहिणवमणहरविरइयवलयविहूसा विहाइ नववहुया । कुन्दलयञ्चसमुप्फुल्लगुच्छपरिच्छित्तभमरगणा ॥' अनोपमेयस्य नीलरतादेरनिर्देशे भ्रमरगणपदमतिरिच्यते इत्यधिक- पदत्वम् । - ·१५२ P. लिमिनमानी Effff: । नम: गोमाग ift for Inf मोरे कामगामोनिसारिका गया ना सप- -- जो जगमाननायो भरि कमि। ति नगननारिभागवियर शरी।' जर शोका गारगंगा- म माप पुनर्न किंभिलप्मनीति किल्लाए । [-~~-'निर्णाकमुक्तिमिा गगनोरुगा लीटिकागि मिति एपस्य।' সম ব্যাগ বাল গনিশানাসৈপিগ। यथा या समासोको- 'स्पृशति तिग्मरुनी कामः मोदयितयेच विम्भिरतापगा। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुभिरया निरयापि दिनश्रिया ॥ अत्र तिग्गरुनेः ककुभा न यशासटशविशेषणवशेन व्यक्तिविशेषप- रिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिस्तथा ग्रीष्मदिवसनियोऽपि प्रति नायिका- त्वेन भविष्यतीति दयितयेत्यधिकम् । यथा वान्योक्तो- 'आहूतेषु विहंगमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते मध्ये वा धुरि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीना धुरम् । खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ अत्राचेतसः प्रभोरप्रस्तुतविशिष्टसामान्यद्वारेणाभिव्यक्तेः प्रभुमिवेत्य- धिकम् । १. 'रंगस्य' स्यात. २. 'नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्ति.' का० प्र०. ३. 'मध्येवारिधि वावस' का० प्र० ४, 'रुचम्' का० प्र०. ५ 'स' का० प्र०.

·३ अगायः] कालानुगासनम् । १४३ तथा- Pawan 'द्रविणगापदि भूषणमुत्सवे गरणगात्मभये निशि दीपकः । बहुविधायुपकारभरक्षमो भवति कोऽपि भवानिव सन्मणिः ॥' अत्र भवदर्थत्यान्योक्तिवलेनैवाक्षेपाडवानिवेत्यधिकम् । कचिद्गुणः । यथा- - 'यदञ्चनाहितमतिर्वहु नाटुगर्भ कायोन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति । तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति कि तु कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति । अत्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । उक्तपदत्वं द्विःप्रयोगः । 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण' इति हि समयः। यथा- 'अधिकरतलतल्पं कल्पितश्वापलीला. परिमलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयन्त्यञ्जसैव सरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥ अत्र लीलेति । कचिद्गुणः । यथा लाटानुप्रासे- 'जयति क्षुण्णतिमिरस्तिमिरान्धैकवल्लभः । वल्लभीकृतपूर्वाशः पूर्वाशातिलको रविः ॥' कचिच्छब्दशक्तिमूले ध्वनौ । m लयेन दूयोरपि प्रशस्यता प्रतीयते ॥ कचिद्गुण इति । लाटानुप्रासव्यद्यविहितानुवा- १. खाप का०प्र० ·। यथा------ - 'ताला जागन्ति गुणा जाला ते सहभामि मिपन्ति । रविकिरणाणुगहिगाई हुन्ति कगलाई कमलाई ।' विहितसानुनागले गया- 'जितेन्द्रिगत्वं विनगस्य कारणं गुणप्रकों विनगादवाप्यते । गुणप्रकण जनोऽनुरज्गते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ।।" अस्थानस्थपदत्वं गशा- 'प्रियेण संप्रथ्य विपक्षसंनिधौ निवेशितां वशसि पीचरलने । सजं न काचिद्विजही जलाविला वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ।' अत्र 'सजं कानिन जही' इति वाच्यम् । तथा- 'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ।' अत्र त्वंशब्दादनन्तरश्चकारो युक्तः । तथा- 'शक्तिर्निस्त्रिशजेयं तव भुजयुगले नाथ ढोपाकरथी- र्वक्रे पार्थे तथैपा प्रतिवसति महाकुट्टिनी खगयष्टिः । आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुनः किं मया वृद्धया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीर्त्या प्रयातम् ॥' अत्रेत्थं प्रोच्येवेति न्याय्यम् । - द्यत्वेषु । तिमिरान्धाः धूकवर्जा. पक्षिणः ॥तालेति तदा । जालेति यदा । 'डेडाहे. डालाइया काले' इति यत्तद्भया डेड लादेश ॥ त्वंशब्दादिति । समुच्चयद्योतको हि चकारः । समुच्चीयमानार्थादनन्तरमेव प्रयोक्तव्य इति हि क्रमः । एव पुनःशब्दोऽपि 'तदा जायन्ते गुणाः यदा ते सहृदयैान्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥' (इति च्छाया.) १-२. 'डैडी' स्यात् १.

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । तथा- - 'लग्नं रागावृत्तागचा सततमिह ययैवासियष्यारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सत्तोऽयं न किचिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्ति दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥ अत्र 'इति श्रीनियोगाद्' इति वाच्यम् । तथा- 'तीथें तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम् ।' इत्यत्र परामर्शनीयमर्थमनुक्त्वैव यत्तस्य तदा परामर्शः सोऽस्थानस्थ- पदत्वं दोषः। तथा- 'कष्टा वेधव्यथा कष्टो नित्यश्च वहनल्लमः । श्रवणानामलंकारः कपोलत्य तु कुण्डलम् ॥' व्यतिरिच्यमानानन्तपैव प्रयोगमईति । अन्यत्र तु प्रयुज्यमानोऽस्थानस्थपदत्य प्रपोजपति । यथा-'जता जयिनि कामिनी मुखे तेन साहसमनुहित पुनः ।' लन हि पुन शब्दस्तेनेलनन्तर प्रयोज्यः ॥ श्रीनियोगादितीति । तथा चोरूम्-'. तिलरूपावच्छेदफलो चनेतिरिष्यते ।न तत्र तत्लाप्राकिचिदुक्केरन्यत्पद वदेत् ॥ उपाधिभावात्सा शकिं स पूर्वनादधाति हि । न च वरुपावन्दः पदत्यान्यस्य समत. ॥ इति वेतरेपामप्यत्ययानां गतिः समा । शेयेयमेवमादीना तगतीचार्ययो- गिनाम् ॥ यतस्ते चादय इव भूयन्ते यदनन्तरम् । तदर्थमेवावच्छिपुरासमासम. न्यथा ॥ इति । एष चामत्व पृथग्दोषत्वेन न वाच्यम् । अस्मानस्पद एवान्तर्भा- पात् ।। तदेति । तच्चन्दसहि प्रान्तोऽर्थो विषय सोन प्रशस्वमान स्मृतिप- रामरूपत्वात् । स्मृतेशानुभूत एवार्यों विषयो नानुभविष्यमा । न च प्रतीनि- गनमनुभापोऽभिमतो मेद्रियाविषयभावः । न च गााः प्रतीवर्षी या परामादेन । म यान प्रमादज पादयो. पौर्यापदविपर्यय इति रास्यते परम् । तत्रापि प्रती नगम- देतो. हादस्प तदीयतामिधानलपयाने मलयामास्वाददोषरू देर्मा. पापणे । तेन पादयोतिर्मन एस च, ऐतोनाविपरममिनुभवाद। १. गुरदया...

·१४८
इत्यनयोतु पाठे न गतिर्न कोनि गनिभाए ।
एतदपवादनु सन्छन्दोऽनुशागनेऽम्माभिनिरपित इनि नेद प्रनन्यने ।
'अमृतमगृतं कः संदेहो मधूनगपि नान्यथा
मधुरमा कि नृतसागि प्रगलरसं का।
सकृदपि पुनर्मध्यस. सन्रगानरविजनो
गदतु यदिहान्यत्वादु सानियादशनच्छदात् ॥
अत्र 'यदिहान्यत्वादु' इत्यश्रव्यम् ।
'अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवः कन्या मृदन्यैव सा
संभाराः सैलु तेऽन्य एव विधिना थैरेप मृष्टो युवा ।
श्रीमत्कान्तियुपां द्विषां करतलामीणां नितम्बस्थला.
दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामसाणि वस्त्राणि च ॥
अत्र 'वस्त्राण्यपि' इति पाठे लघुरपि गुरुत्वं भजते ।
'हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव ।
मुग्ध विदग्धसभान्तररत्न कासि गतः क वयं च तथैते ॥'
हास्यरसव्यजकमेतद्वृत्तं करुणरसाननुगुणम् ।
वाक्यान्तरपदानां वाक्यान्तरपदैर्व्यामिश्रत्वं संकीर्णत्वम् ।
यथा-
'कायं खाइइ च्छुहिओ कूर घेतेइ निझरं रुद्धो।
सुणयं गिन्हइ कण्ठे हक्केइ अनिअत्तयं थेरो ॥'
अत्र 'काकं क्षिपति कूरं खादति कण्ठे नप्तारं गृहाति श्वानं भषयति'
इति वक्तुमुचितम् । एकवाक्यतायां क्लिष्टमिति क्लिष्टाद्भेदः ।
१. चतुर्थे एकारोत्तर पष्ठे गण्डपदे 'ग' इत्युत्तरं यतिर्भवति. २. 'वो धन्या'
का० प्र०. ३. "किल' प्रकाशे. ४. 'जुषा' प्रकाशे. ५. 'वैते' का० प्र०.
'काकं खादति क्षिपति कूर भषयति निष्ठरं रुष्टः ।
शुनक गृहाति कण्ठे आकारयति च नप्तारं स्थविरः ॥'
५. 'युल्लेइ निद्रुर रुहो' वाग्भटकाव्यानुशासने. ८ 'भ निमत्तियं धेरो' वा० का..
-
६.

·मागगनगामना । १४९ मनिक्तिमानी गुग.। A 'चाले नाग निमुन मानिनि रुपं, रोपान्मया कि कृतं, रोदोऽन्मासु, न मेऽपराध्यति भवान्, सर्वेऽपराधा मयि । तरिक रोदिपि गढ़देन वचसा, फरसाग्रतो रुद्यते, न वेतन्मग, फा तयास्मि, दयिता, नासीत्यतो रुयते ॥' वाक्यमध्ये वाफ्यान्तरप्रवेशो गर्भितत्वम् । यथा- 'परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगतिः । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ।' अत्र तृतीयः पादो वाक्यान्तरं मध्ये प्रविष्टम् । कचिद्गुणः । यथा- 'दिस्मातजघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सा च वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तलै नमो यत्नादाविरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥ अन वीराद्भुतरसवशाद् 'वदन्त एव' इत्यादि वाक्यान्तरं मध्ये प्रविष्टं गुणाय। प्रतुतभङ्गो भग्नमक्रमत्वम् । यथा- 'एवमुक्तो मनिमुख्यैः पार्थिवः प्रत्यभाषत ।' अत्र 'उक्त.' इति प्रक्रान्ते 'प्रत्यभाषत' इति प्रकृतेर्भमप्रक्रमत्वम् । (यथा) 'प्रत्यवोचत' इति युक्तम् । तेऽप्रधाननिन्दुसंदर्शननुत्प्रेक्षितमेव ॥ प्रस्तुतभङ्ग इति । स हि यथा । प्रक्रममेकर- सप्रयता प्रतिपत्तृप्रतीति रन्धान इव परिस्खलनसेददायी रमभहाय पर्यवस्पतीत्यर्थः प्रत्यवोचतेति युक्तमिति । एवंविधल प्रामभेदास्यत्व शब्दोचिलस । - ·१५० -- राथा वा- 'ते हिमालयमागन्य पुनः प्रेग न शलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेगारी तदिमामाः सगुगगुः ।।' अत्र 'अनेन विमृष्टाः' इति वाच्यम् । 'धैर्यण विभासतगा महनीयादरातिप्रभवान मन्योः । वीर्य च विद्वत्यु सुते मनोनः ग तेषु न सानमवाप गोतः ॥' अत्र सादेः प्रत्ययस्य । 'तीनेण विद्वेषिभुवागसा च' इति तु युक्तम् । 'बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेसरश्रीः । उपान्तभागेषु च रोचनाहः सिंहाजिनसैव दुकूलभावः अत्र 'मृगेन्द्रचर्मव दुकूलमन्स' इति युक्तम् । 'सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसंधृतविकासिविसप्रसूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- दोपप्रवादममृजन्वननिम्नगानाम् ॥' अन त्यादेः । 'विकचमस्य दधुः प्रसूनम्' इति तु युक्तम् । 'यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ।।' नुवादभावप्रकारत्वोपगमात् । यथा 'ताला जायन्ति' इति । यथा वा-एमे जाणातिस्या देहकवोलोवमाइस्ससिविव्वम् । परमच्छविआरेउण चन्दो चन्दोचिभवेराउ ॥' अत्र द्युत्कर्षापकर्षविवक्षया परिकल्पितभेदोऽप्येकस्मिन्नर्थे विधेयानुवाद्यविषयेणैकेनेवाभिधा- नेन विध्यनुवादभावो भणित इति प्रक्रमाभेदप्रकार एवायमिति मन्तव्यम् । केचन पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये चन्दणमिति पाठः परिणमयितव्य.। न चैवमुक्तपदत्वदोपप्रसङ्गः । यथान्ये मन्यन्ते-'नकं पद द्विः प्रयोज्य प्रायेण' इति । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो हि विषय उकपदत्वस्य, अयथोद्देश प्रतिनिर्देशनु भन्नप्रामस्येति भिन्नविषयत्वात् ॥ सस्नुरिति । अत्र स्तादौ यः कालविशेषः प्रक्रान्तः, स तेजनादाउपेक्षित इति कालस्याप्यत्र क्रमभेद इति केचिदाहुः । वय तु मः-कालविशेपत्य विवक्षामात्र- १. 'प्रेक्ष्य' का० प्र०. १. एतस्य संस्कृत न विज्ञायते. २. 'लानादो' स्यात्, ३. 'नेजना' स्यात् ·.

·गथा वा-- ५. 'ते हिमालयमागन्ग पुनः पग नलिना । सिहं नामो निवेना नलिमप्रा. सगुणः ' अत्र 'अनेन विनामा.इति नान्गम । 'धैर्यण विधागतया महनीवादगनियमान मनोः । वीर्य च विद्वत्सु सुने मनोनः ग ते न मानमवार अत्र स्यादेः प्रत्यगस्य । 'नीश निषिभुनागमा च' इति । 'बभूव भन्मेव सितारागः कपालमेवामलोसम्श्रीः । उपान्तभागेषु च गेननाः सिहाजिनीव दुकलभावः । अत्र 'मृगेन्द्रचर्मव दुकलगन्ग' इति युक्तम् । 'सन्नः पयः पपुरनेनिजुरन्धराणि जक्षुर्विसंधृतविकासिविसममूनाः । सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व- दोपप्रवादममृजन्वननिमगानाम् ॥' अत्र त्यादेः । 'विकचमस्य दधुः प्रसूनम्' इति तु युक्तम् । 'यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामनिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगमाजा समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ।।' नुवादभावप्रकारत्वोपगमात् । यया 'तारा जायन्ति' इति । यया वा-एमे जागाने देहकवोलोवमाइस्ससिविचम् । परमच्छविआरेटण चन्दो चन्दोचिमवेराठ ॥ द्युत्कर्षापकर्षविवक्षया परिकल्पितभेदोऽप्येकलिन्नथें विधेयानुवाद्यविषयगनवामिः नेन विध्यनुवादभावो भणित इति प्रमाभेदप्रकार एवायमिति मन्तव्यम् । केच पर्यायप्रक्रमभेदनिवृत्तये चन्दणमिति पाठः परिणमयितव्य. नवनुरुपदत्वदोषप्रसाः चान्ये मन्यन्ते-'नकं पद द्विः प्रयोज्य प्रायेण' इति । उद्देश्यप्रविनिर्देश्यव्यतिरेक हि विषय उतपदत्वस्य, अयथोद्देश प्रतिनिर्देशलु भग्नप्रक्रमत्येति भिन्नविषयत्वात् । सस्युरिति । अत्र तादी यः कालविशेष प्रकान्तः, स तेजनादाउपेक्षित इति कालस्याप्यत्र कमभेद इति केचिदाहुः । वय तु म:-कालविशेषत्य विवक्षामात्र- १. 'प्रेक्ष्य का प्र.. १. एतत्य संस्कृतं न विज्ञायते. २. 'नानादी' स्यात्. ३.जिना' स्यान् Fan ·इति भमप्रतमत्वम् । 'भवतु तहिनन्द्र नम' इति तु युक्तम् । ब्बलासोनाम गुण एव, न दोपः । तत्रैव चाय प्रकमभेदनमो भवताम् (2)। तत्र प्रति हि कल्पचित्समक्षमियमुक्तिः । अस्मदर्थस्य यथा 'नाभिवादप्रसायो रेणुकापुत्र. । गरीचान् हि गुरुधनुर्भहापराधः' इति । अत्रापि हि नाभिवादपसाद्योऽस्मीति वक्तव्ये चेतनेऽन्यत्रारोपो निदर्शित एव । अचेतने तु यथा 'चापाचार्य-' इति । अत्र हि १५३ नाममा यथा नायिका- 'नगाव गोड मानिनगिन्तीवर पाटीकुरु माजा विमा ओननाम् । गणं वपुग्पारण पान का कालिका- गुरु जग मना भय न हिनन्द्र नभ ॥' अनोपमानानामिन्द्रीयगीना निन्च्या नयनादीनामुपगेयानामतिशयो वक्तुं प्रक्रान्तः भवतु च हि चन्न नभ नि माध्यमानाभिधानेन नियूंढ तथा- 'तदकं यदि मुद्रिता शशिकथा, तचेस्मित का सुधा, सा चेकान्तिरतममेव कनक. ताश्चेद्गेि धिमधु । सा दृष्टिर्यदि हारितं कुवलयैः कि वा वहु महे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविरसः सर्गक्रमो वेधस ॥' अत्रोपमानादुपमेयस्यातिरेकलक्षणं वन्तु वक्तुभिष्ट तस्यार्थान्तरन्यासेन पत्तु सर्गपौनरुत्त्यस्य सादृश्यपर्यवसानागमप्रक्रमत्वम् । युष्मदर्यस्य यथा-'यथाह सप्मो कण्ठावतार' इति । अत्र हि यथा समिति युप्नदर्थस्य कर्तृत्व प्रकृतमपहाय चाहत्वाय ततोऽन्यत्रारोप्यैवमुक्तम् । दाशरथि राम पूर्ववचारुत्वायैवमुकम् । एषा हि भार्गवत्यात्मानमुद्दिश्योक्ति । यथा वा-'अय जन प्रष्टुमनास्तपोधने न चेद्रहस्य प्रतिगोप्तुमर्हति ।' इति । अत्रापि 'अह प्रष्टुमना.' इति वक्तव्ये अलदर्थस्य कर्तृत्वमन्यत्रारोप्यैवमुक्तम् । द्विविधो पन्यशब्दार्थः । तत्र रेणुकाकण्याधा कृतवान्' इति । त्वया पद्धस्पर्धोऽह लने' इति वक्तव्ये चारुत्वान युष्मदलदर्ययोः कर्तृत्वनुभयोः परशुचन्द्रहासयोर्जडयोरारोप्यैवमुक्तम् ॥ यथा न- 'हे' लहेश्वर दीयता जनकजा राम वयात कोऽय ते मतिविभ्रम लर : १. 'भो प्रतिद्धः पाठः २० ·ܫ ·मेवाना नागरपानीमा यानारिणा निग्निोपकारि पिरिन किनिरपवादोनितम् ॥ 'अकालिगोरेव हि ययोः मनन्यो न त्वमानां यदर्शानामन्यो- न्यम्' इति नियमेन नाभिक पायी निर्दिश्यते इति चैरित्यत्र विशेषस्याप्रतीतिः । 'पाचारिभिः' इति तु पाठे युज्यते समन्वयः । यथा वा उपमायाम्- 'चापीय विमलं व्योम हंसीव विमल गशी। शशिलेखेर सोऽयं हंसालिरिव ते यशः ॥' -- यथा- 'सरांसीवामलं व्योम काशा इव सितः शशी । शशीव धवला हंसा हंसीव विशदा दिशः ॥' अत्रोपमानोपमेययोः साधारणधर्माभिधायिपदं लिङ्गवचनाभ्यां वैसा- श्यादुपमानेन च संबध्यते इत्यनन्वितम् । यदि च लिङ्गवचसोर्विपरिणामादुपमानेनापि संबन्धः क्रियेत, तदा- भ्यासलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् । न त्वगानामिति । प्रधानानुयायित्वेन समत्वादित्यर्ध । युज्यत इति । यदि क्षपा. चारिणामित्वस्य स्थाने क्षपाचारिभिरिति पच्यते तथात्र योऽपि यच्छब्दार्थः समशी- पंक्या धात्वित्वा(१) अहीभूतेन ते क्षपाचारिभिरिवनेन प्रतिखमाझास्यानेव संबन्ध- मनुभवतीत्यर्थः । यथा वा-'तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरां ताम् । भाकाशगहारतिरप्सरोभि तो मरुत्वाननुयातलील ॥' अत्रानुयातिक्रियापेक्षो राज- मरत्वतो कर्मभावोऽभिधातुमभिमत कवे । न चासौ तत्सबन्धयो साक्षादुक्त। सजललीलासबन्धमुखेन राजसवन्धयोकत्वात् । अतोऽत्र साक्षात्तत्संबन्धो वा वाच्यः । तदर्यमन्यत्तियान्तर वा येन क्र्तृकर्मत्वभावत्तयोर्घटनामियात् । न चोभयोरेकमप्यु- फमित्यनुचितत्त्वम् । तेन च रस(?)मयमत्र पाठ-'आकाशगङ्गारतिरेप्सरोभिवृतोऽनु- यातो मघवा विलास ।' इति ॥ अभ्यासलक्षण इति । पौन पुण्यरूप ॥ वाक्य- १. विशेष्यत्या' का० प्र०. १. 'पसते' स्यात्. २. सामजस्येनैव' स्यात. ३. 'तेन वरमयमत्र पाठः सात, ४ 'पुन्य' स्यात् ·। अन सिंहाना न तावदाजरायः संभात, तां तद्वान्गलागावाचत्म- राजत्वं भवति सिहानाम्, न तु शब्द इति वीर्योदग्रत्वं तद्विोपणमनुपप- मनोर। 1 TSP किन दिल 44 ' भर भिगना गरि मिर- समरितगंमार के किसानो नो नाति । पानी पनि | For - सननिमिरेकोगनियम कृषगण माणसा नाकारतो गरः ॥' मा गमकार: गनिमेशन को ना परिस्थिति मतोरगोः सिह पोरानुपादेश । अक्षरनिशेपलानु रामनियमसागोन संगायोलनगिनतम्। 'निर्वातो. गुजालीनातिनामितपः शोभयामाम मिटान् । नून तेषामभ्यगूगापरोडगो नीदिने राजराने मृगाणाम् ॥ वन्धाभावाय । तत्पर्यायस्य मृगगनगद स्याम्सीति गेन्, न । तस्य प्रका- न्तत्वाभावात् । मृगाणामित्यत्र मृगराजानामियनुकेध । कि च मृगेषु यथाना- नमेव तस्यार्थनिष्ठत्वेनोपपत्तेः । तेन सिंहाना मृगाणा वीर्योदप्रत्वस्य च न राजशब्देनान्वयः संगच्छते । तेन 'राजभावे' इति 'मृगेषु' इति वा पाठः श्रेयान् । यथा वो-- 'येषां तादिशेभदानसरितः पीताः प्रतापोटमभि- लीलापानेभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु येः कल्पिताः । किचिद्गतम् । नैव चेत्खरदूषणत्रिशिरसा कण्ठामृजा पदिलः पत्री नैप सहिष्यते धनुर्ध्यावन्धवन्धूकृतः ॥' अत्राप्यह न सहिप्ये पूर्ववदस्मदर्थस्य कर्तृत्वमचेतने पत्रिणि समारोप्यैवमुक्तम् । इति ॥ अर्थयोरिति । कृपणकृपाणशब्दवाच्ययोः ।

·३ अध्याय सामानगागनग। १५५ नेपा हुंगतयः नागरपतिक्षोमाः क्षपाचारिणां कितन्यापरितोपकारि विहितं किचित्पबाटोनितम् ।' 'महानिनोरेव हि गत्तदर्थयोः संगन्धो न स्वज्ञानां यदर्शनामन्यो- न्यम्' इति नियमेन बहुभिर्यदक एपायों निर्दिश्यते इति रित्यत्र विशेपस्याप्रतीतिः । 'क्षपाचारिभिः' इति तु पाठे युज्यते समन्ययः । यथा वा उपमायाम्- 'वापीय विमलं व्योम हंसीव विमलः शशी । शशिलेखेव हंसोऽयं हंसालिरिव ते यशः ॥' यथा- 'सरांसीवामलं व्योम काशा इव सितः शशी । शशीव धवला हंसा हंसीव विशदा दिशः ॥' अत्रोपमानोपमेययोः साधारणधर्माभिधायिपदं लिङ्गवचनाभ्यां वैसाह- श्यादुपमानेन च संबध्यते इत्यनन्वितम् । यदि च लिजवचसोविपरिणामादुपमानेनापि संबन्धः क्रियेत, तदा- भ्यासलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् । न त्वज्ञानामिति । प्रधानानुयायित्वेन समत्वादित्यर्थः । युज्यत इति । यदि क्षपा- चारिणामित्वस्य स्थाने क्षपाचारिभिरिति पंच्यते तधान योऽपि यच्छब्दार्थ. समशी- पैकया धात्वित्वा(१) अहीभूतेन तैः क्षपाचारिभिरित्यनेन प्रतिखमाजास्यानेव सवन्ध- मनुभवतीत्यर्थः । यथा वा-'तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरां ताम् । माकाशगहारतिरप्सरोभितो मरुत्वाननुयातलील ॥' अत्रानुयातिक्रियापेक्षो राज- मस्त्वतोः स॒र्मभावोऽभिधातुमभिमत' कवेः । न चासौ तत्सबन्धयोः साक्षादुक्तः । सजललीलासबन्धमुखेन राजसवन्धस्योकत्वात् । अतोऽत्र साक्षात्तत्संबन्धो वा वाच्यः। तदर्थमन्यलियान्तर वा येन कर्तृकर्मत्वभावस्तयोघटनामियात् । न चोभयोरेकमप्यु- फमिलनुचितत्वम् । तेन च रस(१)मयमत्र पाठ-'भाकाशगङ्गारतिरेप्सरोभिश्तोऽनु- यातो मघवा विलासे ।' इति । अभ्यासलक्षण इति । पौन पुण्यरूपः ॥ वाक्य- १. "विशेष्यत्या' का० प्र०. १. 'पत्यते' सात् २. 'सामास्येनैव' स्यात्. ३. 'तेन परमयमत्र पाठः' खाद, ४. 'पुन्य' स्वात्.

·-
१५६
काव्यमाला।
एवं चाव्यवधानेन प्रकृतोऽर्थो न प्रतीयेत । विपरिणामश्च शास्त्रीयो
न्यायः काव्येषु न युक्तः ।
यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचसोः साधारणधर्माभिधायिपदं स्वरूपभेदं
नापद्यते, न तत्रैतद्रूपणम् । यथा-
'वाक्प्रपञ्चैकसारेण निर्विशेषाल्पवृत्तिना ।
स्वामिनेव नटत्वेन निविण्णाः सर्वथा वयम् ॥'
'चन्द्रमिव सुन्दरं मुखं पश्यति ।'
'तद्वेपोऽसदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः ।
दधते स्म परां गोमां तदीया विनमा इव ।'
इति ।
यत्रापि गम्यमानं साधारणधर्माभिधायि पदम्, तत्रापि न दोषः ।
यथा 'चन्द्रमिव मुखम्, कमलमिव पाणिः, विम्वमिवाधरः' इत्यादि ।
कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूपा भवतीत्यसा-
वपि अनन्वितस्यैव विषयः । यथा-
'अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्वती।
पश्चिमाद्यामिनीयामाप्रसादमिव चेतना !'
अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति, न पुनरापेति कालभेदः ।
'प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः
कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता ।
विभाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती
वालप्रवालविटपप्रभवा लतेव ॥
अत्र लता विभ्राजते, न तु विमाजसे इति पुरुषभेदः ।
भेद इति । द्वै वाक्ये स्थातामित्यर्थ ॥ असदृश इति । टैगन्तत्वादेकवचनम् ।
किंवन्तत्वाद्वहुवचन च । मधुरतया भृतो धृतः । तां च विनति । दधते इति ।
१. 'विभ्राजसे इति सबोव्यमाननिष्टस्य परभागस्यासबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात्
पुरुषमेद.' इत्येव काव्यप्रकाशे पाठ .
१. 'कनन्त' पाणिनीयमते. २. "किनन्त' पाणिनीयानाम.

·। अगदा प्रयानि, For: ཙ༌ ཡ་ཡསrn： it:གར།: | मामलोपाना,- अमयतानीलाममा नचिनार्य अनिकह शिष्टाविमृष्टविधेयांश वि- दक्षिकत्वान्युभयो । उपयोनिनि । पदम वात्यय ली। दोपा इति वर्तते । कपिगिरनारनत्यादप्रयुक्तन्यम् । तग लोकमात्रप्रसिद्धत्याच्याम्पमात्र- प्रसिहत्याश। आयं यथा--- 'कष्टं फथं रोदिति धूटतेयम्' देश्यं चैतप्रायमेव । यदाह---- 'प्रकृतिप्रत्ययमूला व्युत्पत्तिर्यस्य नास्ति देश्यस्य । तन्मडहादि कथंचिन रूढिरिति संस्कृते रचयेत् ॥ फचिद्गुणो यथा- 'देव स्वस्ति वयं द्विजास्तत इतः लानेन निष्कल्मषाः कालिन्दीसुरसिन्धुसजपयसि स्नातुं समीहामहे । 'दध धारणे' इत्यस्य दधातेधात्मनेपदैकवचनबहुवचनाभ्याम्॥ लोकमात्रप्रसिद्धत्वा. दिति । एतेन प्राम्यमयुतत्वान्न भियत इत्याह ॥ शास्त्रमात्रप्रसिद्धत्वादिति । शालागि योगशासधातुपाठाभिधानकोशादीनि । तेनाप्रतीतासमर्थनिहतार्थत्वानि न पृथग्लक्षणीयानि अप्रयुक्तत्व एवान्तर्भावादिति । एतत्प्रायमेवेति । लोकमानप्रति- द्विप्रायम् । देवलं नियतदेशविषयत्वेन प्रतिद्धिरिति प्रायग्रहणम् । मडहादीति । मडहलाहाहारणकान्दा:एफफसुमालवाणवालादिकम् । यथाक्रम सूक्ष्मश्रेष्ठवनोत्पल- दरिद्धाजलिचौरशमादिवाचकम् । रूदिरितीति । रूढिभ्रान्त्या कश्चिद्विद्धदेशप्रसिध्या १. 'प्रवर्तनात्मनो का०प्र०. १. 'अप्रयुफ' स्यात् २. 'विध्य' स्यात्,

·१५८
समानेगरि गानिगानीमा
गंगना माग: सिपागिकोsju'
मनानगरपाणि मुम्मो वाणगाने गालीन गुणः ।
वाक्गगगगा--
'सामानगोऽयं मा जगनि मानु' ।
करोनि गादनं पानं सनम "
फनिद्गुणाः ।
'करं कलगरामं वहन्ति
ने सिन्दुनारविधवा म. कहा ते ।
जे गालिदस्ग महिसीदहिणो सरिन्छ।
ते की मुद्रनिगाहपसूणपुजा ॥'
अत्र कलमभक्तमहिषीदानिशब्दाना लौकिकलेऽपि विदूषकोक्तौ गुणत्वम्।
शास्त्रमात्रप्रसिद्धिशा-
'यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते ।
तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशानो राक्षसोऽथ वा ॥
अत्र दैवतशब्दः पुंलि लिलानुशासने प्रसिद्धः ।
यथा वा-
'सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्गलिताशयताजुपः ।
विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्मबन्धकम् ॥
भस्यार्थस्य शब्दोऽय सर्वत्र वाचक' इति मन्यमानः प्रयुञ्जीत । व्युत्पत्तियत्य
नास्तीति वचनाच स व्युत्पत्तिक देश्य कदाचित्प्रयोज्यमेवेत्युक्त भवति-यथा दूर्वाया
छिनोद्भवाशब्दः, ताले भूमिपिशाच , शर्वे महानट , वृक्षे पशुभक्त ,
'पुष्पोत्करं कलमोदननिभ वहन्ति
ये सिन्धुवारविटपा मम वाल्लभास्ते ।
ये गालितस्य महिपीदनः सदृशा.
स्ते कि च मुग्धविचकिलप्रसूनपुजाः ॥' [इति संस्कृतम् ।'
चन्द्रामृतयोः
१.
-

·- 4

·No text on this page.

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । १६१ रतिविललितबन्धे केशपाशे सुकेच्याः सति कुसुमसनाथे क हरेदेष वहीं ।' एषु साधनवायुविनाशशब्दा ब्रीडादिव्यञ्जकाः । वाक्यस्य यथा--- मे 'भूपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना । तत्तत्प्रणनोत्साहवती मोहनमादधौ ।' कम्पना सेना, वाम शत्रु प्रति विरुद्ध वल्गु च । अत्रोपसर्पणमहणन- मोहनशब्दा ब्रीडादायित्वादश्लीलाः । 'तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुजते । इतरार्थग्रहे येषां कवीना स्यात्प्रवर्तनम् ॥' अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । 'पितृवसतिमहं व्रजामि ता सह परिवारजनेन यत्र भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेपितशोकशल्यकम् ॥ पावकेन पवित्रेणाग्निना च । अत्र पितुर्ग्रहमित्यादौ विवक्षिते श्मशा- नादिप्रतीतावमङ्गलार्थत्वम् । कचिद्गुणो यथा--- सुरतगोष्ठयां 'द्यार्थैः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितिः। 'करिहस्तेन संवाधे प्रविश्यान्तर्विलोलिते । उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥' 'तर्जन्यनामिके श्लिष्टे मध्या पृष्टस्थिता तयो.।' करिहस्तः" । संबाधः संघट्टो वराङ्गं च । ध्वजः पताकाव- चिहं पुंव्यञ्जनं च । साधनं सैन्यं स्त्रीव्यञ्जनं च । . दृढभूमि"। दीर्घकाटेनासेवितो निच्छिद्रासेवितस्तपसा ब्रह्मचर्यण विद्यया धद्धया सपा- १. 'मध्यमा पृष्टतस्तयो' इत्युदाहरणचन्द्रिकाया पाठ २. 'करिहत्व इति प्रोतः कामशास्त्रविशारदः' इति परिभाषितेन' इत्युदाहरणचन्दिवाया पाठदर्शनादत्र किचान्पाठस्वृटित प्रतीयते. २१

·...............।
.
Trti. : * ॥'
17 माग | r
भने । १५ । । ..
निसर्गा॥
1143 पता
लिगमनम् ।
wwe
'हFraनी शिममा यत्र मा.
गिजामानि किल्पिाम् ।
कि कुर्म , कश गव विपुगे पागा, न कथं
नाग्यामातीमयो नाति में नो जीवलोमोना ।।
अब हिनमिति प्रकाशमर्यामन्यवानाम् । यथा वा---
'जहाकाण्टोरुनाली नगकिरणलमकमरालीकगाट.
प्रत्यपालक्तकाभाप्रमाकिमलयो म मन्त्रीरभृन ।
भर्तुर्वृत्तानुकारे जयति निजतनुम्वच्छलावण्यवापी-
संभूताम्भोजशोभा विदधदभिनवो दण्टपादो भवान्या. ॥
अत्र दधदित्यर्थे विदधदित्यवाचकम् । यथा वा-
'चापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय
शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्तकार. ।
दितः सत्कारवान् । दृढभूमिव्युत्यानसस्कारेण द्रागिन्येवानभिभूनविषय इत्यर्थ ॥ अवाय
खादित्यनेनावाचकत्व प्रसिद्धिदुतलयो , परिपतार्थवादिलनेन नेयार्थतन्य, संदिग्धवादि-
-

·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥' अत्र विजित इत्यत्राथें विजेय इत्यवाचकः । यथा च- 'महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुहुः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽद्य समरोढधेरयमभूतपूर्वः पुरः ।।' अत्र रवो मण्डूकादिपु प्रसिद्धो, न तूक्तविशेषणे इत्यवाचकः । तथा च- सिहनादे त्यनेन सदिग्धवस्त्यासमर्थत्वदोषेऽन्तर्भावमाह-मण्डूकादिषु प्रसिद्ध इति । माड्- कादीना शब्दो रवोऽभिधीयत इत्यर्थः ॥ यथा व-'यमिन्द्रशब्दार्थ निसूदन हरेहि- रप्पपूर्व कशिपु प्रचक्षते ।' सत्र हिरण्यकशिपुमिति वक्तव्ये हिरण्यपूर्व कशिपुलित्यवा- चकम् । यतोऽत्र हिरण्यशब्द कशिपुशब्दश्चाभिधेयप्रधानी वा स्याताम् , सस्पमात्रप्र. धानी वा । तत्र न तावदभिधेयप्रधानावनभ्युपगमात् । अर्धस्याममुद्ययात् । नापि खरूपप्रधानी, न होवमसुरविशेषस्य हिरण्यकशिपोरभिधानानुकार प्रत्यानक्रियाममा. वेनाभिहितो भवति । द्विविधो हि शब्दानुकार । शाब्दत्वार्थत्वभेदात् । तत्रेतिना बव- देशान्दः प्रसिद्ध एव । अर्थादवच्छेदावगताचार्य । था-'मदपि परदुरा हो. तल सम्यगाहु ।' इह चायमयोऽनु कार इति नानायच्छेदात् । पेबल यानमानिया मनुकार्य तमानुकृतम् । यद्यानुरुत तत्तस्याभिधानमेव न भवति । केहि हिरण्य- शिपुरिति तस्यारया न हिरण्यपूर्व कशिपुरिलत तस्या याचकम् ॥ यथा या-re: चदन्त करणेन वृक्षा फरान्ति कल्पोपपदातदेव ।' इत्पन परपक्षा र पर वल्पोपपदा पृक्षा वयाचरम् । यतो विशेषणामिदमभिधानस्पतिपय दायते। नाभियविषयम्, सोपपदत्वनिरपपदलयोरभिधानधर्मया। तने दिन किचित्प्रयोजनम् । अभिधानमामादनभिमतार्थसिके । पभिरविषय न. भये, कि तु न ता यथोक्तपिदोषपसबाध तगरते । म पनि मतातितिरति अपाचय पाएसमयमय । तपारमयमान पर पद त य रणेन नाम तदेव च रहमब' पERE. माया पावगती गुण तराम या दवा पर मामला दर र प्रच

·कायमाला।
'मजीरादिपु रणितप्रायं, पक्षिषु च कूजितप्रभृति ।
तनितमणितादि पुरते मेवादिषु गर्जिनप्रभृति ॥
ट्वा प्रगुज्यमानानेवंप्रायांलथा प्रयुजीत ।
अन्यत्रैतेऽनुचिताः गदार्थत्वे समानेऽपि ॥'
कनिद्गुणो यथा-
जागुलन्यितवतीष्टकरानीविमर्धमुकुलीकृतदृष्टया ।
रक्तवैणिकहताधरतन(?)मण्डलकणितचारु चुकूजे ।।
अन कृजितन्य पक्षिषु प्रसिद्धत्वेऽपि कामगाम्मे प्रसिद्धलागुण ।
गया ना पनायाम्-
पमिने पनामृगरागि निजप्रतिविम्बरोपित इवाम्मुनिधी।
र नागरामलिनानि जगत्परितस्तमामि परितनरिरे ।'
र नागान मिणा माम्यं तममो वक्तुमभिमनं फोर्न सर्भग
fमा, मृगाना पतित तस्यैव निःप्रतिपातया बन्नागे-
" रिनाना मगाम्, पास मृगपतिकपणावयगा |
' ! गाणिसागमनिमादिगन्दा र मलिनारिया
मयानकायम ।
.
न
--
मोदीसामील माकपा ।
नाम वन गम ॥'
.५ ॥ मगन गानाT14।
Tami"
म! 1111 गागाति ।
... M TAL
"", .in ...71 ('
A
7
-

·مس
دیدم
،
4
مه
''!!!
په
مه
-
انته، له . . .
;
. . . . -
و ه ه ه ه ه . . . . . ... ...
ثم
ماند نشانه ها مد ممد: . نت ننشست
ته نامه بیمه متهم شد
می دا ش ش ش ش ش
وه نه دي . ت تمت من
ما تلتهم -
بن تن
می تشت محنت نت
كنت من
مد

·१६६ काव्यमाला। । अत्र वचःशब्देन गीःशब्दो लेक्षित इति कल्पितार्थत्वम् । अत्र न केवलं पूर्वपदम् , यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते । जलध्यादौ तूत्तरपदमेव, वडवानलादौ तु पूर्वपदमेव । यथाहै- 'निरूढा लक्षणाः काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते सांप्रतं काचित्काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ॥' इति । वाक्यस्य यथा- 'सपदि पड्डिविहंगमनामभृत्तनयसंवलित बलशालिना । विपुलपर्वतवर्षिशितैः शरैः प्लवगसैन्यमुलुकजिता जितम् ॥' पतिरिति दशसंख्या लक्ष्यते । विहंगमोऽत्र चक्रस्तन्नामभृतो रथाः । दश रथा यस्य, तत्तनयो रामलक्ष्मणौ उलूकजिता इन्द्रनिता कौशिक- शब्देनेन्द्रोलकयोरभिधानमिति कौशिकशब्दवाच्यत्वेनेन्द्र उलूक उक्तः । संदिग्धत्वादसमर्थत्वम् । पदस्य यथा-- 'आलिगितस्तत्र भवान्संपराये जयश्रिया । आगी:परम्परां वन्द्या कर्णे कृत्वा कृपा कुरु ॥' अत्र वन्द्यां किं हठहृतमहेलायां किं नमस्यामिति संदेहः । यथा वा- 'कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिर्बध्यतामिह ॥' अत्र 'भूतपूर्वे चरट्' इति चरप्रत्यये किं पूर्व साधुः, उत साधुषु चर- तीति संदेहः । क्वचिद्गुणो यथा- 'पश्याम्यनगजातकलड्वितां तामनिन्दिताम् । कालेनैव कठोरेण प्रस्ता किं नस्तदाशया ।।' १. 'लक्ष्यते' का० प्र०. २. 'भत्र खलु न' प्रकाशे. ३. कुमारिलभः. ४. 'म- हिलाया' प्रकाशे. -

·३ अध्यायः
काव्यानुशासनम् ।
१६७
अत्र विरहातुराया प्रीप्मकाल उपनते कि त्रीप्मवाची कालगन्दः उत
मृत्युवाचीति संदेहकारीदं वचनं युवानमाकुलीकर्तु प्रयुक्तमिति ।
वाक्यस्य यथा-
'उरालयोल्लासपर प्राप्तपर्याप्तकम्पनः ।
मार्गपप्रवणो भावभूतिरेष विलोक्यते ॥
अत्र किं सुरादिशब्दा देवसेनागरविभूत्यर्था । उत मदिरापर्था इति
संदेहः ।
क्वचिद्गुणो यथा-
'पृथुकार्तवरपात्र भूपितनि.शेपपरिजन देव ।
विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममाक्यो सदनम् ।।
अत्र वाच्यमहिना नियनार्थप्रतिपत्तिकारित्वे व्याजनुतिपर्यवसायित्वा-
गुणत्वम् ।
अनुचितार्थत्वं पदस्य यथा-~-
'तपस्विभिर्या मुचिरेण तन्यते प्रयलन मत्रिमिनियने च या।
प्रयान्ति नामागु गति यान्विनो रणायमेरे पानापागला ॥
अत्र पापदं कानग्नामभिपतीनि अनुचिना।
यथा या उपमायाम्-
चिदा प्रमाता पिताप
अनय
मागा भिर ३ . ! !'
'वारि माना ।'
-
and
श
.
.
है

·काव्यमाला।
'पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ भतिधरोपमौ ।
वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभः ॥'
एषु श्वायुपमानाना जातिप्रमाणगता हीनताधिता चेत्यनुचितार्थत्वम् ।
निन्दायां प्रोत्साहने च न दोषः । यथा-
'चतुरसखीजनवचनैरतिवाहितवासरा विनोदेन ।
निशि चण्डाल इवायं मारयति वियोगिनीश्चन्द्रः ॥
इति ।
'विशन्तु वृष्णयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजसः !'
इति च ।
यथा वा उत्प्रेक्षायाम्-
'दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवा भीतमिवान्धकारम् ।
क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःगिरसां सतीव ॥'
अत्राचेतनस्य तमसस्तात्विकेन रूपेण दिवाकरात्रास एव न संमवति,
कुत एव तत्प्रयोजितमद्विपरित्राणम् । संभावितेन तु रूपेण प्रतिमासमानस्य
न काचिदनुपपत्तिरवतरतीत्यनुचितैव तत्समर्थना ।
वाक्यस्य यथा-
'कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभितो
यशो गायन्त्येते दिगि दिशि वनस्थास्तव विभो ।
जरज्योत्स्नागौरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा
तथापि त्वत्कीर्तिर्धमति विगताच्छादनमिह ।'
अत्र कुविन्दादिशब्दास्तन्तुवायादिमभिदधाना उपश्लोक्यमानस्य ति
स्कारं व्यजयन्तीत्यनुचितार्थम् ।
परुपवर्णत्वं श्रुतिकटुत्वम् ।
पदस्य यथा-
'अनद्गमगलगृहापाङ्गमगितरङ्गितः ।
आलिह्नितः स तन्वद्या कार्तायें लभते कदा ॥
अत्र कार्यमिति ।
१. धिति' प्रकाशोक स्यात्,

·३ अध्यायः काव्यानुगासनम् । १६९ वाक्यन्य यथा- 'अचूचुरचण्डि करोल्योन्ले कान्तिद्रवं द्राग्विय गगाहः।' अत्र चण्डिद्रागादीनि पदानि श्रुतिकद्रनि । वक्राचौचित्य गुणो यथा- 'वेधीदेवीड्सम. कश्चिगुणवृष्योरभाजनन् । स्त्रित्ययनिभ. कश्चिचत्र संनिहिने न ते॥ जत्र याकाणो दत्ता। 'यदा त्वामहमहामं पदविधाविनारदः। उपाध्यायं तदानापं समन्त्राक्षं च संमदम् ।। अत्र वैयाकरण प्रनिपाय । 'माना. किनु पल्गिने. विमफगदीजन्य नामा महिपा मा प्रजन कि गन्य गगनक। फोपाटोपसमुहटोकटमटाकोटग्मिार दान मिन्नध्यानिनि हुंकने पुरनि बनाउन गाना ।' सत्र मिा वाच्च परा वा । भारमोनापानकार. प्रायनिक | पीनलदिनमाय:गामा मा... , . र धीमता । . - M -- . . , ·१७० कनिनीरगे न गुणो न दोगः । --- 'गीणघाणानिपाणीत्राणिभिगमनेरागकोगा- न्दी नानाननीने पुनरपि पटगयेक उजागय । धर्मागोम्तम्ग बोऽन्तदिगुणानणानिनिर्विरो- र्दतार्धाः गिद्धगनिदातु वृणगः शीवगहोतियातम् ॥ व्यनहितार्थप्रत्यराजनकलं लिष्टतम् । पदस्य यथा- 'दक्षात्मनादगितवल्लभनेदिकानां ज्योत्स्नाजुपां जललवास्तरलं पतन्ति ।' दक्षात्मजास्तारास्तासा दयितश्चन्द्ररतस्य वल्लभाः कान्तास्तद्वेदिका- नामिति । झगित्यर्थप्रतीतो गुणः । यथा- 'काचीगुणस्तानमनिन्दितायाः । वाक्यस्य यथा- 'धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्ववन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ॥' अत्र धम्मिल्लस्य शोभा प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यति इति संबन्धे क्लिष्टत्वम् ॥ अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयोऽशो यत्र तस्य भावोऽविमृष्टवि- धेयांशत्वम् । . णुभिः व्याप्त च ॥ प्राधार सेकः ॥ उल्लयन् खास्थ्य नयन् । दक्षात्मजेति । अनैकपदप्रत्याय्योऽप्यर्थश्चन्द्रकान्तलक्षणो दक्षात्मजेत्याद्यनेकपदप्रत्यायितार्थपर्यालो. चनाव्यवहिततया 'क्लिश्यमानो वाचकस्य क्लिश्यतामावहति ॥ काञ्चीगुणस्थान मिति । अत्र रुढत्वादवान्तरपदार्थप्रत्ययमन्तरेणैव एकपदवदर्थप्रतीतिरिति नैत- १. 'उल्लाघय' स्यात्, २. 'क्लिष्टता' स्यात् ·३ अध्यायः काव्यानुमासनम्। -- पदत्य यथा- 'वपुर्विल्पाभनलक्ष्यजन्नता दिगम्वरत्वेन निवेदितं वसु । वरेपु यहालमृगाक्षि मृन्यते तदलि कि व्यत्तमपि त्रिलोचने । जत्रालक्षितत्वं नानुवाचन, अपितु विधेयमिति अलक्षिता जति इति गच्यम् । यथा- 'सत्तां नितम्बादवलन्चमानां पुनः पुनः केन्मानकानीम् । न्यानीकृता खानविदा लरेज दिलीयमौमिब वार्नु न्य। जत्र मौवा द्वितीयानिव इति हिनीयात्रमात्रमुलेशन् । यथ:- 'तं कृपादरवेभ्य भार्गव राय लिनवीर्यमानि । खं च महिनामोधमाया लामा पनि । सत्र सायकानुवादेनामोयत्वं विधेयर । ' अन' युक्तः पाठः । यथा च- मध्येचोम जिनमो नमावि बर: इत्याहि लोमय प्राधान्येन विFि are यो नि त । गमा दा- རྨནང་ པེ་ཀFirས་ཀ， | वित बचन ने IT मनोसामानिनिनियोग : -- - इलाहाबाद ।

·. N - -::- - ति ਵਾਰਤਕ (7 1 *- .... 'मगिनका ज्यान लगाना पनि दामनगामा दविन्द्रनय मलमा. बान्नानादिन नामिति । इनित्यवतीनं वात्त्यन्य यथा- 'वन्निलन्य न कन्य प्रथ्य निकामं कुर ग्ज्यत्ययुर्वयन्वव्युत्पनर्माननं शोमान् ।। अत्र वन्निटन्य गोमां प्रेक्ष्य कन्स नानसं न .. ल्लिष्टत्तम् ॥ अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयोऽयो यत्र धंयांगत्वम् । 11. व्यानं च ॥ प्राधार. मेकः ॥ उनन् स्वार अत्रपटप्रसादयोऽव्ययंचन्द्रकान्वलसगे दनान्नजेल चनाचव दियमानो वाचन वियतनाव मिति। .. स्टवादवान्नरपदार्यप्रलयमन्तव har T- पर १. 'यापय' न्यान, .. 'हिटना' ला ·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । 'वक्तारचीनिवसनं मृगचर्म शय्या गेहें गुहा विपुलपत्रपुटा घटाश्च । मूल दलं त्र कुसुमं च फलं च भोज्य पुत्रस्य जातमटवीगृहमेधिनस्ते ॥ यथा वा- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिहस्य यः सर्वस्यापि स जातिमात्रविहितो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिगयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥ अत्र योऽसाविति पदद्वयमनुवाद्यविधेयार्थतया विवक्षितमनुवाद्यमात्रप्र- तीतिकृदिति यदः प्रयोगोऽनुपपन्नः । तथा हि । यत्र यत्तदोरेकतरनिदेशे- नोपक्रमस्तत्र तत्प्रत्यवमर्शिना तदितरेणोपसंहारो न्याव्यः । तयोरप्यनुवा- - दार्थपौर्वापर्यनियमोऽवगन्तच इत्यर्थ । ततश चदनूयते तस्यादाउपादानमनुपपनम् । शागते तस पश्चात् । “विलिखने विलेपो भवति' इत्यादौ च तथैव दृष्टम् । व्योम.' इति यु. इत्यत्र भगवता महाभाष्यकारेणावस्थापितम्-~यदत्र माल्योत- 'वाच्या पादान क्षमणीयम् ॥ अन्यथा दैजनुवादन वृद्धिसमाविधाना- यथा 'देण' इत्येवमादः ॥ 'प्रमाणमविसवादि मानम्' दुर्वचं वचनं तमिदम, तदविवादि शानमेवेति दिक्षयम्' इति तात्प- अत्र नोक्तवानिति निषः यथा-'य गेहे लक्ष्मी' इत्यादि ।। संरम्भ इति । 'नवजलधरः संनद्धोऽयकार, तोयदाना च शक्ल दादाभिधानेनादरः । इत्यादौ । न चानुक्तवत्त्वानुवादेयस्येति अवहेला । जातेय भाताब्दविशिन्दे- तिपत्तिरित्तत्साधनतया कविनोपनिषद्धम्। पर- - प्रामादिक तचानन्तरमेय दर्मितम् । पुनरनिट- हिम् ॥ व्योमैव प्राधान्येनेति ति। एतदेव दटपितु निदर्शयति यत्कार- स च तस्य निरपकरणस्य सत. ३ भवतीति व्योमैव प्राधान्येन विवक्षिः भवे. २ इन्दोनुरोधेन विधेयन मेटल प्रसज्यविषयत्वादित्यर्थ । चदुकम्- पा' इति हि नाभाले पार. १. 'मुफतानु' प्रकारे भारपास्ने भदेव ·१७१ दविगार्गतिपयलेने एलान, नगोगा पर गोगा गोप निमगाव । अत एवातु.---'मतदोनिलामगिगा' नि। स नागमनयोगकामो हिनि.-~-मन्द मार्ग पनि । तयोरुभयोरुपादाने सति शान्दो गणा- 'गतान न तन्मिाया गददी न जहार तत् ।' तथा न- 'स दुर्गति. शेगराि गररा नादरः स पूज्यकर्मा सुध्दां शृणोति यः।' इति । एकतरस्योपादाने सत्यार्थः, तदितरणासामर्गनाशेषात् । तत्र तदः केवलम्योपादाने आरी. प्रसिद्धानुभूतमकान्तविषयतया त्रिविधः। तत्र प्रसिद्धार्गविषयो गथा-'हयं गतम्-' इत्यादि । अनुभूतविषयो यथा-'ते लोनने प्रतिदिगं विधुरे क्षिपन्ती' इति । प्रकान्तविपयो यथा- 'कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदनेप्टितम् । अतः सिद्धि समेताभ्यामुभाभ्यामन्बियेप सः ॥' यदः पुनरुत्तरवाक्यार्थगतत्वेनैवोपात्तस्यार्थसंबन्धः संभवति, पूर्ववाक्यग- तस्य तच्छदस्यार्थादाक्षेपात् । यथा--- 'साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥' प्रागुपात्तस्य यच्छब्दस्य तच्छन्दोपादान विना साकाहतैव । यथात्रैव लोके आद्यपादयोविपर्यये । क्वचिदनुपात्तमपि द्वयं सामर्थ्याद्गम्यते । यथा- 'ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैप यत्नः । वीनिवसनमिति)। ये नाम केचिदिति । नामशब्दोऽक्षमायाम् । यदुक्तम्- ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । १७५ उत्पत्स्यते तु मम कोऽपि समानधर्मा कालो पयं निरवधिविपुला च पृथ्वी ।' अत्र स कोऽप्युत्पत्स्यते यं प्रति यलो मे सफलो भविष्यतीत्युभयोरपि अर्थादाक्षेपः । एवं च स्थिते तच्छब्दानुपादानेऽत्र साकाहत्वम् । न चासावित्यस्य तच्छब्दार्थत्वं युक्तम् । यथा- 'असौ मरुचुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलामणीः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥' अत्र हि न तच्छदार्थे प्रतीतिः । प्रतीतौ वा- 'यस्य प्रकोपशिखिना परिदीपितोऽभू. दुकुल्लकिशुकतरुप्रतिमो मनोभूः । योऽसौ जगच्चयलयस्थितिसर्गहेतुः पायात्स वः शशिकलाकलितावतंसः ।। अन स इति पौनरुक्त्यं स्यात् । - 'नाम कुत्सप्रश्नविषादामर्षप्रीतिसख्यानृतानयसभावनासु ।' ये केचिदिह प्रबन्धे देश- काले वालाकमवज्ञा कुर्वन्ति, ते किमपि खल्प किचिल्लोकोत्तर वा जानन्ति, तान् प्रति नैष प्रकरणनिर्माणविषयो यत्न , तेषा स्तोकदर्शित्वात् । लोकोत्तर येबानन्तीति व्याख्यात(?)तत्तेषामुपहासाय । कान्प्रति तहीलाह-उत्पत्स्यते त्विति । सारे- तरविभागज उत्पत्स्यते कश्चिदिति सभाव्यते ।। एवमिति । तथा हि-सर्वेषामेव तावत्समासाना प्रायेण विशेषणविशेष्याभिधायिपदोपरचितशरीरत्न नाम सामान्य लक्षण- माचक्षते।इतरथा तेषा समर्धतानुपपत्तेः । स च विशेषणविशेष्यभावो द्विधैव संभवति- समानाधिकरणो व्यधिकरणश्चेति । तत्राद्य. कर्मधारयत्य विषय. । यत्र तु द्वे वहनि वा पदान्यन्यत्य पदत्यार्थे विशेषगभाव भजन्ति सा बहुव्रीहेः सरणि. । तत्रैव यदा संख्यायाःप्रतिषेधत्य च विशेषणभावो भवेत्तदा द्विगोर्नसमासस्य च गोचर. । द्वितीयः प्रकारः कारकाणा तबन्धस्य च विशेषणत्वहुविध. स तत्पुरुषस्य पन्था. । तत्रापि यदाव्ययार्थस्य विशेषणता स्यात्तदाव्ययीभावस्य परामर्श । तदेव समासाना विशेष- १.'तेऽस्ति' इति मालतीमाधव-काव्यप्रकाशयोः २ 'योऽसौ कुन चम-' इत्युदाहतश्लोक इति. ३. 'ब्दार्यप्रतीति ' प्रकाशे. १.'ये जानन्ति' इति स्यात् ·१७६ काव्यमाला। । - णविशेष्योभयांशसंस्पर्शत्वेऽपि यदा विरोपांग खायोत्कर्षाधानमुखेन वाक्यार्थचम- त्कारकारणतया प्राधान्येन विवक्षिती विधेयधुरामधिरोहेदितरस्त्वनूद्यमानकल्पतया न्यग्भावमिव भजते तदासौ न वृत्तर्विपयो भवितुमर्हति । तस्यां हि स प्रधानेतरभा. वस्तयोरस्तमियात् । तच्चैतद्विशेषणमेकमनेक वास्तु नानयोर्विशेष. कश्चित् । नन्वत्र विशेषणत्वमवच्छेदकत्वाद्गुणभावो विधेयत्व च विवक्षितत्वाप्राधान्य तत्कथं तयोभी. वाभावयोरिवान्योन्यविरोवादेकन समावेश उपपद्यते येनैकत्र नियमेन समासो निषिध्ये. तान्यत्र च विकल्प्येत । नेप दोपः । विरोवस्योभयवस्तुनिष्ठत्वात् शीतोष्णादिवत् । न चेह वस्तुत्वमुभयो. सभवति । एकस्यैव वास्तवत्वादन्यस्य वैवक्षकत्वेन विपर्ययात् । न च वस्तुवस्तुनोविरोधः । न हि सत्यहस्तिनः कल्पना केसरिणश्च कश्चिदन्योन्य विरो- धमवगच्छति । फलभेदस्त्वनयोर्निर्विवाद एव । एकस्य हि सकलजगद्गम्य शाब्दिकैक- विपयपदार्थसवन्धमात्रम् । अपरस्य पुनः कतिपयसहृदयसवेदनीय सत्कवीनामेव गोचरो वाक्यार्थचमत्कारातिशय इति । अत्र क्रमेणोदाहरणानि । तत्र कर्मधारये यया-'उत्ति. प्टन्त्या रतान्ते भरमुरगपतो पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलिनकारीभा- रमसं वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा व शय्यामालिङ्गध नीत वपुरलसलसद्वाहुलक्ष्म्याः पुनातु ॥' अत्र विगलितकवरीभारत्वमलसलसद्वाहुत्व चांसवपुषोर्विशेषणे रतेहद्दीपन विभावतापादनेन वाक्यार्थस्य काममपि कमनीयतामा• वहत इति प्राधान्येन विवक्षितत्वान्न ताभ्या सह समासे कविना न्यग्भाव गमिते । यथा चात्रैव तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतित्वं हेतुभावगर्भ विशेषण शोरेरुचिताच- रणलक्षणमतिशयमादधद्विधेयतया प्राधान्येन विवक्षितमिति न तेन सह समासे निमी- लितम् । ‘पदमेकमनेक वा यद्विधेयतार्थता गतम् । न तत्समासमन्येन न चाप्यन्योन्य- मर्हति ॥ तत्रैकमुदाहृतमेव । अनेक यथा-'अवन्तिनाथोऽयमुदग्रवाहुर्विशालवक्षास्त- नुवृत्तमध्यः । आरोप्य चकभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्रोल्लिखितो विभाति ॥' यथा च. 'विद्वान्दारसख पर परिणतो नीचारमुष्टिंपचा सत्यज्ञाननिविर्दधत्प्रहरण होमार्जनी. हेतुत । रे दु क्षत्रिय कि त्वया मम पिता शान्त मया पुत्रवान्नीतः कीर्त्यविशेषता तदिह ते धिक् धिक् सहस्र भुजाम् ॥ यथा वा-'राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्यो- धनस्याग्रत प्रत्यक्ष कुरुवान्धवस्य मिपतकर्णस्य शल्यस्य च । पीत तस्य मयाब पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिण कोष्ण जीवत एव तीक्ष्णरजक्षुण्णादसग्यक्षस ॥' यथा च–'हे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोद्विजस्य जीवातवे विज शुदमुनी कृपाणम् । भो रामपाणिरसनिर्भरगर्भखिन्नदेवीप्रवासनपटो. करुणा कुतस्ते ॥ एवम्- 'अङ्गराजसेनापते राजवल्लभ द्रोणापहासिन् , रक्ष भीमाह शासनम्' इत्यादौ द्रष्टव्यम् । विशेषणविशेष्यभा. बतुल्यफलो विध्यनुवादोऽपीति । तत्रापि तद्वदेव समासाभावोऽवगन्तव्य । यथा- 'चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी' इति । पत्युदाहरण त्वेतेषामेव कृतसमासवै... • कल्पनीयम्। बहुव्रीही यथा-'येन स्थलीकृतो विन्ध्यो येनाचान्तः पयोनिधिः । वातापिस्तापितो येन स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः ॥' अत्रापि विन्ध्यादिविषयत्वेन स्थलीकरणादि यद्विशेप. - ·३ अध्यायः] काव्यानुशासनम्। १७७ पायोपात तानेरतिरकालिया कमाने तप पभावमा जोति । विव्यस प्रतिदिवसमुन्दासदिता पाल जगनविभागितालोनीर- गाववादपारत्वारा वातापेक्ष मायापरिमहातसमतोपलाततरूमाधानोन दि. क्षितनिति न तैः सह एमाले निजीरोहतम् । प्रत्युदाहरण पया-प: स्मलोकत- विश्योऽदिराचान्तारिवारिधि । यस तापितवातापि स मुनिः परोऽतु ॥' फेचिपुनरनयोरुदाहरणपत्युदाहरणचोरयतोपप्रतीतिभो न कशिपलभमत इति मन्यन्ते । तेपदाव) या.-'कि भो'. सवेव समातेषु च तरपनीतिका पहुनीतापेवाय शाप.' इति । तर यदि सवेंजेवेलभ्युपगमजहिं सहया' साक्षिणः पुन्छपन्ताम् । वच तावन्मदन्तरनेतयोः प्रतीलोः पश्याम. । जय बहुनीहावेवे. युच्यते, तदबुतम् । न हि प्रतीतिभेदहेतौ प्रतीततामय स्खलातदसभयो भवितु न्यायः । एव हि शिलादिसामनामविस्लायामरादिकायोत्पादाभागाभ्यु- पगनोऽपि प्रतज्यते । सर्वनैवाच प्रतीतिभेदोऽभ्युपगन्तव्यो नैव वा उनचित्र पुन रिदमजरती भ्यते । इह प्रतीतिचिन्चे स्पटमधारयतु मतिनान् । यन विश्चनुपादभावानिषित्वयैव पदार्थानानुपनिवन्धत्तत्रापि हि प्रधानेतरभावविवक्षा. निवन्धी समासल भावाभावामुपगतादेव । यथा-'सूर्याचन्द्रमसौ यस मातामह- पितामहौ । ल वृतः पतिर्वाभ्यानदयावनुवाच ॥' सन हि नैलोक्यालंकारभू तौ चराचर जगतो जीवितापमानौ भगवन्तौ सूर्याचन्दमत्तौ प्रतिदावनूय यन्नातामह पितामहमावो विहितत्ततस पुरुषसत्तौ लोकोत्तरभवाभिजनजनितमभिमान बामपि कामधिरोपपतो विशेषणविशेष्यमाभिहितेनैव नयेनानायनयमानगतोऽतिशयो विधीयमानाकारसंक्रमण तसवन्धिनः पर्यवत्सति। तचोदि खरूपमा भिन्न फ्ले पुनः पारन्मवेग वास्याओंपल्झन्नेरनेवेति प्राधान्येन विवक्षितवान तौ तभ्यो सह मान्लनिमानीती। इह च-जनको जनको पला याता तयोगिता वधूः । भास रहिनी या न तिवसापात्तदन् ॥ इति । दिगो यथा-'उपपन्न ननु शिव सतखोप यत्त्व ने। देवोल मानुयोन च प्रतिकर्ता त्वनापदान् ॥' इसन संस्थायाः उत्पेष निरवशेषताप्रतिपत्तिफ्ल्मतिराचन्नदधानानाः प्राधान्येन विवश । तत एव हि तेषु दिविधापत्तीचारेल रासः शिवोपत्तिः परिपुष्यतीति तलासी सर स्मालेन विहितः। यथा च-निमाखनुराताना पाय धनदानुजः। रामेन निहित नेन पद दशतु नू ।' प्रदाहरणनेतदेवोदाहरणम्, तबमात- राजपच) बम् । मनासविषयलु पूर्वनेव वितलोपदर्शित अपदिय । तलरले नया-'देश सोऽयनरातिशोतिलिन्ददाः पूरिता. हादेव तथाविधः परिभवस्वास दशनर तान्देवाहित्यारुपल्पकालि भालन्ति'ने १रू'काशे, 'हो.

·१७८ - नामेण ॥' गी गोन करणा पनि महिनाका iii रामगी। तमा निर्गती गोलशान । रोन सम्पान्या गा गमारे गणना न मानेहम गमगीन Titi III ए राम पायानगमाग नागिन । नाती नि.माभागोदरण तग मिल मानतो. पपादनात अगुगतरण -TET गरानिमार गिोप गन :ति नाम पर जन्ता ।' । गर्मणो -णि गाम्भोमि. गोगा. गिलोतिरानिमगि गता गग पीया गाणि रागा गणनामसारयागा पर दिशो भाती ना निजीमागे ग ना पि॥' भन वामिनि यमनमियागा मीशिगणनामा कर्मभाषण ा रामप्रीतिकारी गुक्तागा अन्य ब्लगहेलाल दुपारमारित नागोजमगी । बनमाग.गसाति. करतात् । स नोकपी रामन्ग रतेकीपनता प्रति प्रगान न गनेलनेन राह समासे करिना निग्नम् । समा ग-'गुगममा तपारया रयो महाशा दनवाप्य कामम् ।' सन मिलविनोऽगहियागुरोग यदिशेषण तत्तय पाय- तातिशयाधानद्वारेण रघोरुगाहपरिपोरे पगागतीति प्राधान्येन विक्षितत्यानार्थिना राह रामाने सताममतामयमता गमितम् । सार्धिताना गुतनिशिपमिति । प्रयुदाहरण यथा-'प्रदक्षिणक्रियातीतस्तम्गा कोपमनीजनत् ।' इति । 'तमन्यनन्दप्रथम प्रबोधित प्रजेश्वरः शामनहारिणा हरे ।' इति । यथा--'कामानितार्थिनाम्' इति । यथा-'कालप्रबोधिनाम्' इति च । करणस्य यथा-'आलोकमार्ग सहमा' इति । अत्र करणेति यत्केशहस्तफर्मकस्य सभाविता "स्पारोवानरा करणभावेन विशेषण तत्तस्या कस्याश्चिद्रभसोत्सुक्यप्रहर्षप्रकर्यत्पमनिशय प्रतिपादयद्वधूवरयोरुपसपदम- साधारणीमभिव्यनक्ति । यदवलोकनाधानव्यवधानाधायिनी तावतीमपि कालक्ला विनायमाना मन्यमानया सततखावीनेनैकेन करकमलेन रोवोऽप्यस्य न कृतस्तेन सत्प्रधानमिति न रुद्ध इत्यनेन समामेऽसमुपनीतम् । यथा च-'कर्तुमक्षमया मान प्रत्यभेदि यत् । सोऽय ससि स्वहस्तेन समाकृष्टस्त्वयानल ॥' इति । प्रत्युदाहरण -'धात्रा खहस्तलिखितानि ललाटपट्टे को वाक्षराणि परिमार्जयितु समर्थे । गनस्य यथा-'पोलस्त्य स्वयमेव याचत इति श्रुत्वा मनो मोदते देयो +ो विध्ययस्तेनाधिक ताम्यति । तद्वाच्य स दशाननो मम गिरा दत्वा द्विजे- त्रिपुरवि हि रसातलत्रिदिवयोनिर्जित्य कि दीयताम् ॥' अन द्विजेभ्य इति बहुव्रीही यथा-'येन कर्तृकस्य महीदानत्य सप्रदानत्वेन यद्विशेषण तन्मह्या पात्रसा- शौर्यातिरेकाभिव्यजनेन दशाननस्य कोधोद्दीपनपर्यवसायि येन स मुनिः श्रेयसेऽस्तु . लम द्रोणा ।

·२ अध्याय.] मायानुगासनम् । १७९ भगinान दिनगंग ग ममाने पिना शिकायीकृतम् । प्रवाहममेकर पूनम । सामान 7-'ताता माविलहितविय- सामामि रिश; गोमानो बानमोग परम् । गर्व क्त्य गवातियामि निधन 17 मागेनाइ पाना न नि पण दशामा- गत 17 तातादिशी 17 सागर न नम्मानिधन योरपादानभावन जिपणे रो तारा पितामहपिनामदन । म मुनि पुलापता न भुगतापमम्म गानानतातोपापायदान समय काम र लोनता शो- पिर चारधाने भानु नागना काप पानामारेन परिणम इति पा. धान्येन विवक्षितेन तामा मह नमामे गुणग गाभिने । पशाहरण यथा--अत्रेय "कोये एतान्ताधितम्' इति । माच पामुद्रक्षिती गाना इसी । अधिकरणस पा-शेरादेऽभ्यन्त विद्याना पोवने विपापणाम । वार्धक मुनिवृत्तीना योगेनान्ते तगुलजाम् ॥' अन शेशमलादीनि यान्यस्योपान्यादीनामधिकरणभावेन विशे- पजानि तानि तेपामिनरान्वयलक्षवलक्षणमतिशयमादवानानि रघूगा यथोचिल नयविनयादिसपदमुन्मालपन्नाति प्राधान्येन विक्षिावान त सह समाने ममशीपिरा नीतानि । प्रत्युदाहरण यथा-'रेणुरसविलिम । वितो रणभूपेत । कदा दुप. खभितातो भव्य रणभषित ।।' सबन्धस्य यथा--दूर गत सपति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिन ।' इति । यसमागम पार्थनाया शोचनीयता गतो हेतु- त्वेनोपात्ताया सबन्धिद्वारेण विदोषण तत्तस्यास्तत्र यत्सामध्य तत्सुतरामुपवयति । तस सफ्लामहलनिल्यतया निन्दिताचारनिरततया च दशनस्पर्शनसभाषणादीनामपि प्रतिपिद्धत्वात् । सतो विधेपातया प्राधनोन विवक्षित न विशेष्येण सह समाने प्रसरीकृतम् । यथा च 'स्कन्दस्य मातु पयमा रमज्ञ ' इति । ‘क क्षनेत नवानुजम्' इति । प्रत्युदाहरण तु 'कि लोभन विलजित -' इति दर्शितमेव । वा च- 'जयाशा यत्र चारमा प्रतिपातोत्थिताचिया । हरिवकेण तेनान्य पण्डे निक इवा- पितः ॥ इति । अत्र हि हरे सदन्धित्वेन चरस्य जयाशास्पदत्वमिति हरेरेव प्रा- धान्यविवक्षा न चकमात्रय । तच तम्य नमासेऽस्तमुपगतम् । विभक्त्यन्वयन्यति- रेकानुविधायिनी हि विशेषपाना विधयतावति । तत एव चेषा विशेष्ये प्रमाणा- न्तरतिद्धत्वोत्कर्षापपचायिना शाब्दे गुणभावेऽव्याध प्राधान्यम् । विशेष्याणा च शाब्दे प्राधान्येऽप्यायो गुगभावोऽप्यन्यमानत्वात् , समासे च विभक्तिोपानोत्कर्षा- परावगतिरिति न तनियन्यनारसाभिव्यक्तिरिति तदमन दाव्यस्येदमविष्ट विधे. चासत्व दोपतयोतमिति । सब्ययीभाव वधा'मा दरितस्य समीपे नावस्थातु न चरितुमुत्सहते । हीमावसरमावशा स्पृशति दशा कामरि नवोरा ॥' इत्यत्र दचितस्येति सबन्धितया चमनीपा वगेपण तत्तल सकृनशनलयनालक्षणमुत्र- पनादधद्रतेरद्दीपने पर्यवत्यतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वानोपदयितमितिवत्सनीपाध- - ·१७८ । नागेण न देत तमो नमो | गण ori करणं पति दिनेगा Tataniमापिन समय । तग निरनिरासी गोपनशा पोगना र प्रति तेन तमामान शिगा गा गमागे नी माय गमगीन माग गी TETTI पा राग शापानमा नागिन तारणमिमोसम | नात गमगारण तरा शिणमाला नगमान - पारना । प्रत्युतरण -सामा गुरुदत मिगार विभोऽपि राम इति नाम पर जनता ।' भी। फर्मयो 1-'TTPाम्मोमि गोन. निलोजितननगगि गता गरा प्रीया मतागि सपा रानालारमामा पश्यः दिशो भातीना हिनायो जीनोगिये ग सा पिप आ वनमिति यहमनक्रियाया मीनाविशेषणभूनागा कर्मभान शेिषण तरागा रामप्रीतिप्राप- गुक्ताया अन्य कुलगहेलादुलंग दुष्करकारिता नामोहीमणी । वनगागागम्याति- फटलात् । स नोकपी गमरा रतेमदीपनता प्रीत इति प्रान न गतेखनेन राह गमासे करिना तिरम्मतम् । यथा 7-'गुणिमयी सुतपारया रघोः सकाशा- दनवाप्य कामम् ।' सन गुनय मित्राधिनोऽशहियामुगेन यदिगेषण ततम्य शाय- तातिशयाधानद्वारेण रपोरुमालपरिपोरे पर्यागतीति प्राधान्येन विवक्षितत्यानार्थिना सह समाने सतागमनामस्मता गमितम् । सवर्धिताना गुतनिर्विशेपमिति । प्रत्युदाहरण यया-'प्रदक्षिणक्रियातीतम्नम्या कोपमजीजनत् ।' इति । 'तमभ्यनन्दप्रयम प्रबोधित प्रजेश्वर शामनहारिणा हरे ।' इति । यथा-'कामार्चितार्थिनाम्' इति । यथा--'कालप्रबोधिनाम्' इति च । करणस्य यथा-'आलोकमार्ग सहमा' इति । अत्र करणेति यत्केशहस्तकर्मका सभाविता .."स्पारोवानरा करणभावेन विशेषण तत्तस्याः कस्याश्चिद्रभसोत्मुक्यप्रहर्पप्रकर्षरुपमतिशय प्रतिपादयद्वूवरयोरुपसपदम- साधारणीमभिव्यनक्ति । यदवलोकनाथानव्यवधानाधायिनी तावतीमपि कालकला विनायमाना मन्यमानया सततखावीनेनेकेन करकमलेन रोवोऽप्यस्य न कृतस्तेन तत्प्रधानमिति न रुद्ध इत्यनेन समासेऽस्तमुपनीतम् । यथा च-'कर्तुमक्षमया मान नाणेशः प्रत्यभेदि यत् । सोऽय ससि सहस्तेन समाकृष्टस्त्वयानल ॥' इति । प्रत्युदाहरणं -धात्रा वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे को वाक्षराणि परिमार्जयितु समर्थ. ।' रामपाणित सनस्य यथा--'पौलस्त्यः खयमेव याचत इति श्रुला मनो मोदते देयो राजवल्लभ द्रोणा वतुल्यफलो विशुस्तेनाधिक ताम्यति । तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्त्वा द्विजे- 'चापाचार्यत्रिपुरविहि रसातलत्रिदिवयोनिर्जित्य कि दीयताम् ॥' अत्र द्विजेभ्य इति बहुव्रीही यथा-'येन कर्तृकस्य महीदानत्य सप्रदानत्वेन यद्विशेषणं तन्मह्या पात्रसा- येन स मुनिः श्रेयसेऽस्तु शौर्यातिरेकाभिव्यजनेन दशाननस्य कोधोद्दीपनपर्यवसायि ·काव्यानुगासनम् । १७९ भवतीति सामान विधि दो ग ग गमाने करिना विलायीतम् । प्रस्तुपाहरण पूलम् । अपागल यथा---'तातागापुपिलहितविय- ताधि हाशि सगरोगनगनी नीता गोभे पदम् । गर्व वत्स भवातियानि निधन शुभ रत्तापगात्तेनाह नपया गुना च विश कष्टा दशामा- गा ॥ पन तातादिति शुमा बत्तापमादिति च गे जन्मनिधनयोरपादानभावेन विशेषणे ते तातला पितामहपितामहतमा महामुनिपुलस्लापलतया च क्षुद्रतापसरा च गगनानहतमा तापकपद्वारेण तद्गत सम्भकर्ण कामपि एलीनतां शौ- पिरु चारधाने भातुर्दशाननन्य गोकनपापायफेन्धनत्वभावेन परिणमत इति प्रा. धान्येन शिक्षितेन तान्या सह समासे गुणता गमिते । प्रत्युदाहरणं यथा-अत्रैव "नौये कृतान्ताधितम्' इति । याच 'आममुद्रक्षितीशानाम्' इति । अधिकरण पधा-शेशवेऽभ्यविधाना चोवने विष पिणाम् । पार्धके मुनिवृत्तीना योगेनान्ते तगुलजाम् ॥' अत्र शैदाव लादीनि यान्यभ्यस्त विधात्यादीनामधिकरणभावेन विशे- पणानि तानि तेपामितरान्वयवेलक्षवलक्षणमतिशयमादधानानि रघूणा यथोचिल नयविनयादिसपदमुन्मीलयन्तीति प्राधान्येन विवक्षितत्वान तै• सह समासे समशीपिका नीतानि । प्रत्युदाहरण यथा---'रेणुरफविलिप्तादो विकृतो व्रणभूपित' । कदा दुप. लभिशातो भयेय रणभूषितः ॥ सवन्धस्य यथा---'द्वय गत सप्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । इति । यत्समागमप्रार्थनाया. शोचनीयता गतौ हेतु- त्वेनोपात्ताया सबन्धिद्वारेण विशेषण तत्तस्यास्तत्र यत्सामर्थ्य तत्सुतरामुपवृहयति । तस्य सकलरामगलनिलयतया निन्दिताचारनिरततया च दर्शनस्पर्शनसभापणादीनामपि प्रतिपिद्धत्वात् । अतो विधेयार्थतया प्राधान्येन विवक्षित न विशेष्येण सह समासे प्रलरीकृतम् । यथा च 'स्कन्दस्य मातु पयसा रसज्ञ' इति । 'क' क्षमेत तवानुजम्' इति । प्रत्युदाहरण तु 'कि लेभेन विलहित -' इति दर्शितमेव । यपाच- 'जयाशा यत्र चालाक प्रतिघातोत्थिताधिपा । हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्क इवा- र्षितः ॥ इति । सन हि हरेः सदन्धित्येन चक्रस्य जयाशास्पदत्वमिति हरेरेव प्रा- धान्यविवक्षा न चकमात्रस्य । तच तस्य समासेऽस्तमुपगतम् । विभक्त्यन्वयन्यति- रेकानुविधायिनी हि विशेषणाना विधेयतावगति । तत एव चैपा विशेष्ये प्रमाणा- न्तरसिद्धत्वोत्कर्षापकर्पाधाविना शाब्दे गुणभावेऽल्या प्राधान्यम् । विशेष्याणा च शाब्दे प्राधान्येऽप्यायो गुणभावोऽप्यन्यमानत्वात् , समासे च विभकिलोपानोत्कर्षा- पविगतिरिति न तपिपन्धनारसाभिव्यक्तिरिति तदान्मन काव्यस्येदमविष्टविधे- चाशत्व दोषतयोक्तमिति । अव्ययीभावे यथा-'सा दयितत्व सनीपे नावस्थातुं न चलितुमुत्तरते । सोसाध्वसरसविषशा स्पृशति दशा कामपि नवोढा ॥' इला दयितस्पैति सबन्धितया यत्समीपस्य विशेषण तत्तल एकतरातलभ्यतालक्षणमुल- मादधतेरुद्दीपने पर्यवलतीति प्राधान्येन विवक्षितत्वानोपदयितमितिवत्समीपार्थे- ·१८० फागमाला। नालोन गद गमागेडागाईगमिग-'मे। भनेर लागेन करा रोगी STRITITIोन पाये। रमभागानि मामा--" गो गो कि य: रिमेन गतिमी । गानोडीने हंगी ॥' नन रागिनी कगाए जर्ममान विशेषनामुशलीगिगि प्रान्येन विक्षिनवाज . पद नो नगरमा सिमित गर्ग मुनाममाता- राहकक्षाणो नोभिगनानामपि नारिता ताना | ग. ग) दम्माति. दोषागेपेण तापि ते काम। गोला .. म गनिनिया नतादिनभरताग । मोर गाराजगदानन्देनुलाकारितापग. धानिरे कलक्षणमुकर्षमाना प्राधान्गेन FITNT शीपा शरीरेणु निप्रहे तदतिरिकसागसामंगवात् । यथा न-'रागोऽमिमी राहे' इति । उचित कारिन्द प्रति किगुच्यते । रामभनय दगग्यप्रमूतिरगामिति न । प्रत्ययोत्पत्ति पुनन्यग्भ तसादिकमगार कपणादिमु फाग एवोन्मयतया मागे न कमांगनव प्रत्ययो. त्पत्ते । वास्ये तु ययपि शमसेन जियाया प्रशानभानेन प्रतीति. तथापि तमान्या विवक्षा कृतः गायनानामपि मा प्रतीयत एव । नास्मिन्नेव वात्ये द्वयोः सा-य- साधनयोयुगपत्प्रधानभानोऽनुपपन इति शस्य वक्तुम् । शार्थमामयं विवक्षारताना त्रयाणामध्ये कस्यय विवक्षाहतग प्रायान्यस्य वलीयतया तयोः ममशीपिकाभावात् । तदिदमत्र तात्पर्यम् । यत्कचिदपि प्रधानतया विवक्षित न ननियमेनेतरेण सह समासमहतीति । इनरम विशेष्यमन्यद्वास्तु न तत्र नियमः तेन द्वन्द्वपदानां खरूपाणा च पदानामर्यस्यान्योन्य विशेषणविशेष्यभावाभावेऽपि यदा प्रत्येक किया. संवन्धोपगमलक्षणं प्राधान्य विवक्ष्यते तदा तेषामपि समास एकशेपश्च नेष्यत एव । यथा-'किमजनेनायतलोचनाया हारेण कि पीनपयोवरायाः । पर्याप्तमेतमनु मण्डन ते स्पच कान्तिश्च विदग्धता च ॥' अत्र रुपादीना प्रत्येक मण्डनक्रियाभिसबन्धात प्राधान्य रत्युद्दीपनपर्यवसायि विवक्षितमिति न तत्तेपा समासेऽवमादितम् । चथा च- 'यान्या मुहुर्वलितकधरमानन तदात्तन्तशतपत्रनिभ वहन्त्या । दिग्धामृतेन च विपेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढ निखात इव मे हृदये कटाक्ष. ॥' इति । एकशेपे यथा-- 'प्राप्तावेकरथास्टौ पृच्छन्ती त्वामितस्ततः । कश्च कश्च स कर्णारिः स च ब्रो वृकोदर ॥' इति । प्रत्युदाहरणमेतदेव कृतैकशेपमवगन्तव्यम् ।। अत्र पुनरेप प्रधा. नेतरभावो न विवक्षित खरूपमात्रप्रतिपत्तिफलश्च विशेषणविशेष्यभावस्तत्र समासा. समासयो कामचार । यथा-'स्तनयुगमधुम्नात समीपतरवर्ति हृदयशोकानेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुनीणाम् ॥' इत्यत्र भवत इति रिपुत्रीणामिति च रिपुत्रीणा स्तनयुगस्य च सबन्धित्वेन यद्विशेषण न ततस्तेपामुत्कर्पयोग कश्चिद्वि- वक्षितः । अपि तु तत्सवन्धप्रतीतिमात्रं तच्च व्रतमिव भवदरिवधूत्तनद्वयमित्यतः ·१ अध्यार.] मायानुगामनम्। १८१ - गमागावो गलामा नावानिशी पुनलमारप्रतीति स्रोणा- मी दिनोnirmiri गाते नजानिन् । सदमे क्योऽलकार पशुपागते । सो गालागि निरनी । गा समानेऽन्तमा गतीलमहत्नति- पादितम् । पत एन हिनदी तिरेर गम्यते । चतः समाससस्पर्शस्तन नैयो. पपयो । संचभमानमर्याना समागोवबोध ॥ नोकर्षापक वा। यथा-'ऊर्धा- क्षितापगरि तेन्दुगुधालारके जीवापालनयमुक्कामाहासम् । संरस्तमुग्धगिरिजाव. रितासहए. यपुयी हारि पिनाकपाणे. ॥' पाश्चात्तभयमप्यदः । यथा- 'न्यपारो वयमेव मे यदरवसनापसी तापस' मोऽस्य निहन्ति राक्षसकुल जीव- खदो रावणः । भित्र भिक मारुजित प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन या वर्गप्रामटिका- पिउनपोरन किमेभिर्भुजै ॥ इति । तथा दि । मम भरय इति बहुवचनेन राजानमनायो ममानुचित प्रति सचधानीनित्य फोधविभायो व्ययते । तपो विद्यते यस्येति पौरुषस्थाहीनत्व तद्धितेन मत्वीयेनाभिव्यकम् । तत्रापिशब्देन निपातसमु- दायेन तापसत्य सतः बताया सत्यन्तासभायमानत्वमभिव्यकम् । मत्कर्तृका यदि जीवनमिया तदा हनन किया तावदनुचिता तस्या च स कर्ता । अपिशब्देन मानुष- मात्रकः । अत्रैवेति मदधिष्तिो देशोऽधिकरणम् । नि शेषेण हन्यमानतया राक्षसवलं च क्मेति । तदिदमसभाव्यमुपनतमिति पुरुषकारासपत्तिर्वन्यते । रावण इति । येन इन्द्रपुरविमर्दनादि कि कि न कृतमिति । धिरिधगितिनिपातेन शकजितमित्युपपदस- मासेन सह रुता च क जितवानियाख्यायिकेयमिति व्यज्यते । खर्गेत्यादिसमासस्य खपौरुषानुसरण प्रति व्यजकत्वम् । प्रामटिकेति खार्थिकतद्धितप्रयोगेण सोप्रत्ययस- हितेनाबहुमानास्पदत्व व्यज्यते । विलुण्ठनशब्दे विशब्दस्योपसर्गस्य निर्दयावस्कन्दव्यज- रत्व वृयाशब्देन खात्मपौरुषनिन्दा व्यज्यते । भुजैरिति बहुवचनेन प्रत्युत भारमान- मेतदिति व्यज्यते इति । कि तु प्रवृत्तिरेतत्य रसाभिव्यत्यपेक्षया शान्तकारकरुणान- न्तरेण प्रशस्यते । 'चत. समासो वृत्त च वृत्तय. काकवत्तथा । वाचिकाभिनयात्मत्वा- द्रसाभिव्यक्तिहेतवः । स चार्धान्तावधिः कायो नाधिको गद्यताप्तितः । गये हि वृत्तवै. कल्यान्न्यूना तयक्तिहेतुता ।।' यधानन्तरोके उदाहरणे-'तस्वाभिन्नः पदार्यानो सव. न्धोत्परस्परम् । न विच्छेदोऽन्तरा कार्यों रसभाकरो हि सः॥' यथा-'माद्यदिग्गज- गण्डभित्तिकपणे भस्रवचन्दन.' इति । अत्र हि 'पुग्णस्रवचन्दन.' इति युक्त पाठः । विधेयत्व चैतत्प्राधान्यापलक्षणमव्यभिचारात् । ततश्च प्रधानाविमर्शोऽपि दोपतयाव. गन्तव्यः । यथा-'मेह समादिशति फरमादधाति सर्वान्गुणान्ददति पात्रम करोति । योऽयं कुशानुक्णतयसभृतात्मा दीपः प्रकाशयति तत्तमसो महत्वम् ॥' अत्र हि प्रकाशनकियाचा एव प्राधान्य विवक्षा नान्यासानिति तासा तत्समशीपिकया निर्देशो दोष एव । स च तत्र शनादिभिरेव वक्त न्यायो नाख्यातेन । यथा-विभ्राप माफिमा प्रशमितयलवत्तारकोर्जिलगुर्वी कुर्वाणो लोलयाध शिखिनमपि लसचन्द्र- ।

·१८२ काव्यमाला। अथ- - 'योऽविकल्पमिदमर्यमण्डलं पश्यनीय निखिलं मवहायुः । आत्मपक्षपरिपूरिते जगत्यम्य नित्य सुखिनः कुतो भयम् ।' इत्यादी इदमदःप्रभृतयः गदाः तच्छदार्शमभिदधतीत्युच्यने । तहि यथादर्शनं व्यवहितानामेवोपाठानं युज्यते । अगवहितत्वे हि प्रत्युत तदितराकाला भवत्येव । यथा- 'यदेतचन्द्रान्तर्जलदलबलीलां प्रकुरुले तदारप्टे लोकः-- इत्यत्र । 'सोऽयं वटः श्याम इति प्रसिद्धस्त्वया पुरतादुपयाचितो यः' इत्यादौ च । अथ- 'स्मृतिभूः स्मृतिभूविहितो येनासौ रक्षतात्मतायुप्मान् ।' इत्यादावव्यवहितत्वेऽपि दृश्यते । तर्हि अत्रैव भिन्नविभक्तिकानां सो- ऽस्त्वित्यलम् । यथा वा- 'किं लोभेन विलचितः स भरतो येनेतदेवं कृतं मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथ वा मातैव मे मध्यमा । मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुत्रितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥' कान्तावमासम् । आधिक्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानां वालों लनी- मपारामपर इव गुहोऽहपतेरातपो व ॥' इत्यादी सर्वासां पुनः प्राधान्यविवनावा नाख्यातवाच्यत्वं दोष । यथा-'सौधादुद्विजते वजत्युपवन द्वेष्टि प्रभामैन्दवी द्वारान- श्यति चिनलिसदसो वेप विष मन्यते । आस्ते केवलमब्जिनीकिसलयप्रतारशघ्या. तले संकल्पोपनतलदाकृतिरसायत्तेन चित्तेन सा ॥' 'यत्रैकाकानेका प्राधान्येतरभा. किया। तत्राख्यातेन वाच्याद्या शत्राचरपरा पुन. ॥' इसन्तरश्लोकः । अयं च समा- सासमासविपयः सूकरत्नपरीक्षाव्यसनकरतिकतया पदवाक्यविवेकानवधारणेन प्रदर्शि- ·. ३ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । १८३ - अनार्यस्येति तातस्येति च वाच्यम् । न त्वनयोः समासे गुणीभावः कार्यः । एवं समासान्तरेप्वप्युदाहार्यम् ।। विरुद्धबुद्धिकृत्त्वं पदस्य यथा- 'गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिहः । सविधे निरहंकारः पायाद्वः सोऽम्बिकारमणः ॥ अनाम्बिकाया गौर्या रमण इति विवक्षितम्, मातरमण इति विरुद्धा धियमुत्सादयति। यथा- 'सहसाक्षर मसितरि नीलोत्पलमयी- मिवात्मानं मालामुपनयति पत्यौ दिविषदाम् । जिघृक्षौ च क्रीडारभसिनि कुमारे सह गणै. हसन्वो भद्राणि द्रढयतु मृडानीपरिवृढः ॥' पत्र मृडानीपरिवृढ इति मृडान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोति । 'चिरकालपरिप्राप्तिलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्तस्व सहसा विदधाति गलग्रहम् ॥' अत्र कण्ठाहमिति वाच्यम् । वाक्यस्य यथा- 'अनुत्तमानुभावत्य परैरपिहितौजसः। अकार्यमुहृदोऽस्माकमपूर्वास्तव कीर्तयः । अत्रापकृष्टरछादितमकायेंषु मित्रम् । अः पूर्वी यासा ता अकीर्तय इति विरुद्धा प्रतीतिः । पचिद्गुणो यथा- 'अभिधाय तदातदप्रियं शिशुपालरोऽनुगयं परं गतः । भवतोऽभिमनाः समीहते सरपः कर्तुमुपेत्य माननान् ।। अत्रानुरायमिति पश्चात्तापं कोप च । अनिम्ना लिन १.मोहन मेमने 'पार्यकारी परमात यावा, - --- ·१८४ काव्यमाला। - निर्भयचित्तश्च । माननामिति पूजां निबर्हणं च । अत्र विपरीतार्थकल्प- नाद्विरुद्धत्वेऽपि संध्यर्थविग्रहार्थयोः स्फुटभिन्नार्थत्वेनाभिधानाद्गुणत्वम् ।। अथार्थदोपाः- कष्टापुष्टव्याहतग्राम्याश्लीलसाकारसंदिग्धाक्रमपुनरुक्तभिन्नसह- चरविरुद्धव्यङ्ग-यप्रसिद्धिविद्याविरुद्धत्यक्तपुनरात्तपरिवृत्तनियमानि- यमविशेपसामान्यविध्यनुवादत्वान्यर्थस्य । दोषा इति वर्तते । कप्टादगम्यत्वात्कष्टत्वमर्थस्य । यथा- 'सदामध्ये यासाममृतरसनिःस्यन्दसरसं सरखत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता धनपरिचयाः के न महतां महाकाव्यव्योमि स्फुरितरुचिरा यान्तु रुचयः ॥' यासां कविरुचीना प्रतिभारूपाणां प्रभाणां मध्ये बहुमार्गा सुकुमारवि- चित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा सरस्वती भारती परिमलं चमत्कारं वहति, ताः कविरुचयो महाकाव्य योनि सर्गवन्धलक्षणे परिचयगताः कथमभिनेयका- व्यवत्प्रसादं यान्तु । तथा यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ता मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षेपार्थः ॥ प्रकृतानुपयोगोऽपुष्टार्थत्वम् । यथा- 'तमालश्यामलं क्षारमत्यच्छमतिफेनिलम् । फालेन लड्डयामास हनूमानेष सागरम् ॥ अत्र तमालश्यामलादयोऽनुपादानेऽपि प्रकृतमर्थ न बाधन्ते इत्यपुष्टाः यथा वानुप्रासे- 'भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि । यदि सल्लीलोल्लापिनि गच्छसि तत्कि त्वदीयं मे ॥' १. 'मियममृतनिध्यन्दसुरसा' प्रकाशे. ३. 'स्फुरितमधुरा' प्रकाशे. २. 'धनपरिचिता. केन' प्रकाशे.

·३ अध्यायः काव्यानुगासनम् । १८५ 'अनणुरणन्मणिमेखलमविरतसिजानमञ्जुमञ्जीरम् । परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥' अत्र वर्णसावर्ण्यमात्रं न पुनर्वाच्यवैचित्र्यकणिका काचिदरतीत्यपुष्टा- र्थत्वम् ॥ पूर्वापरव्याघातो व्याहतत्वम् । यथा- 'जहि शत्रुकुलं कृत् जय विश्वंभरामिमाम् । न च ते कोऽपि विद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः ।। अत्र शत्रुवधो विद्वेष्यभावेन व्याहत. ।। अवैदग्ध्यं ग्राम्यत्वम् । यथा- 'स्वपिति यावदयं निकटे जनः, स्वपिमि तावदहं, किमपैति ते । इति निगद्य शनैरनुमेखलं मम कर खकरेण रुरोध सा॥' नीडादिव्यञ्जकत्वमश्लीलत्वम् । यथा- 'हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥' एतद्वाक्यं खलेषु प्रयुज्यमानं शेफसि प्रतीति जनयति । इहान्वयव्य- तिरेकाभ्यामर्थस्यैवाश्लीलत्व पूर्वत्र तु पदवाक्ययोरिति विवेकः ।। साकाइत्त्वम् । यथा- 'अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः, प्रत्युत द्रुधन्दागरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य, मानयशसोविलंसनं चात्मन', स्त्रीरतं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृप्यते ॥ अत्र सीरतमुपेक्षितुमित्याकाहति न हि परस्येत्यनेन संवन्धो योग्यः । यथा च- 'गृहीतं येनाशीः परिभवभयानोचितमपि, प्रभावाचस्याभून खल तव कशिन विषयः । तोऽपि सादयः वयमेव तहिवेरेन परामर्शनीय ॥ सपितीति । लिदाति ॥ १.se' एकादरो. २ 'सी.' का. AAMA-

·No text on this page.

·३ अध्यायः
काव्यानुशासनम्।
A
यत्र तद्देशिनामनुदेशिनां च क्रमभंशोऽक्रमखम् । यथा-
'कीर्तिप्रतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ ।'
इति । तत्र पदरचना विपरीतेति भमप्रक्रमत्वलक्षणो वाक्यस्यैव दोषो
न वाक्यार्थस्येति ॥ द्विरभिधानं पुनरुक्तम् । यथा--
'प्रसाधितस्याथ मधुद्विषोऽभूदन्यैव लक्ष्मीरिति युक्तमेतत् ।
च पुप्पशेषेऽखिललोककान्ता सानन्यकाम्या घुरसीतरा नु॥'
इत्युक्त्वैकार्थमेवाह ।
'कपाटविस्तीर्णमनोरमोरःस्थलस्थितश्रीललनस्य तस्य ।
आनन्दिताशेषजना बभूव सर्वाङ्गसजिन्यपरैव लक्ष्मीः ॥'
यथा वा--'अश्वीयसंहतिभिरुद्धतमुद्धराभिः। अश्वीयेति समूहार्थायाः
प्रकृतेः संहतेश्च पौनरुक्त्यम् । यथा--
'छायामपास्य महती परिवर्तमाना-
मागामिनी जगृहिरे जनतास्तरूणाम् ।'
अत्र जनता इति तद्भितार्थस्य बहुवचनार्थस्य च । तथा-~~-'पायात्स
शीतकिरणाभरणो भवो वः।' अत्र विशेषणाद्विशेष्यप्रतिपत्तौ भव इत्यस्य ।
यत्र तु विशेषणान विशेष्यमानस्य प्रतीतिरपि तु तद्विशेपत्य तत्र पौनरु-
त्यमेव नास्ति । यथा-
'तव प्रसादात्कुलुमायुधोऽपि सहायमेके मधुमेव लम्वा ।
कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति किं मम धन्विनोऽन्ये ।।
अत्र हरदाब्दस्य । यधात्र फुलुमायुधोऽपीत्यस्लादिशेप्योपादानमन्तरेणा-
प्युभयार्थप्रतिपत्तिस्तद्दनापि भविष्यनि । नैवम् । सप्तासमनिदान
दर्थस्य विशेषस्य प्रतिपादितत्वात् ।
एवं धनादिपदेपपि विशेषपतिपती न पोनर तपम् । दशा-
'धनुर्याशब्दे धनुः तिराहे प्रतिपय इत्यादि । --
'धनुनविणगिन दोणा विस्फारित तद ।'
-

·१८८ भत्र धनुःशवादामो प्रनिनि । 'दोलाविलासेपु विलगिनीना निमा लालि कम्पम् ।' 'लीलानलमणलगानन्ति ।' 'अपूर्वगभुरामोदप्रमोदितदिगमनः । भागगु मुसराः शिरोलर गालिनः ॥' एषु कर्णश्रवणगिरःगन्देभ्यः संनिशानसा प्रनिपत्तिः । 'प्राणेश्वरपरिवहनिममप्रतिपतिमिः । मुक्ताहारेण हंसता हमतीव सनहगम् ॥' अत्र मुक्ताशब्दाच्छुहिनतीतिः । 'प्रायशः पुष्पमालेव कन्यका कं न लोभयेत् ।' अन पुष्पशदादुत्कर्ष- प्रतीतिः । 'त्यन करिकलभ प्रेमवन्धं करिण्याः ।' अत्र करिशन्नत्वात्ता- प्यावगतिः । यत्र तु न विशेषप्रतिपत्तिर्यथा- 'ज्यावन्धनिप्पन्दभुजेन यस्य' इति, 'अदादिन्द्राय कुण्डले' इति, 'पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहारः' इति, 'मालाकार इवारामः' इति, 'लब्धेषु वर्मसु सुखं कलभाः प्रयान्ति' । इति च, तत्र केवला एव ज्यादिशब्दाः, न च नितम्बकाश्योष्ठकरभादिषु तथा प्रसङ्गः । तेपा कविमिरप्रयुक्तत्वात् । संकेतव्यवहाराभ्यां हि श- व्दार्थनिश्चय इति । कचिद्गुणो यथा-- 'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । - एवान्तर्भावादिति ॥ धनुःशब्दादिति । अन्यथा ज्याकिणचिन दोप्पोत्युक्तेऽनव- रतदृढाकर्षणाहितकिणमण्डितल दोष्णो न प्रतीयेत । वेष्टयमानेऽप्यमानया व्यया कृतकिणचिहस्य सभवात् ॥ कर्णेति । विलासनिर्वाहार्थ प्रतिनियतवदेशसनिहितै- राभरणैः प्रयोजनमिति तदर्थ प्रयुक्तभ्य इत्यर्थ. ॥ मुक्ताशब्दादिति । उत्प्रेक्ष्यमा- णस्य स्तनद्वयकर्तृकस्य हासत्य सातिशयधवलताप्रतिपत्तये साधकतमत्य हारस्य केवल- मुक्कालतावेष्टितवप्रतीत्यर्थं प्रयुक्तात् ॥ पुप्पशब्दादिति । विदग्धजनमनोविलो- मनक्षमकन्यारत्नोपमानभावेन मालावा उपादानादुत्कृष्टपुष्पप्रधितलागमनाय प्रयुक्तादि- १. 'लसता' प्रकाशे.

·३ अध्यायः काव्यानुशासनम् । १८९ संप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैन्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ अन हि निवेदपारवश्येन वक्तुरियमुक्तिः प्रत्युत रसपोपाय । यदाह- 'वक्ता हर्षभयादिभिराक्षिप्तमनास्तथा स्तुवनिन्दन् । यत्पदमसकृते तत्पुनरुक्तं न दोपाय ॥ - इति । उचितसहनारिभेदो भिन्नसहचरखम् । यथा--- 'श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता, मदेन नारी, सलिलेन निमगा। निशा शशाङ्केन, धृतिः समाधिना, नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।।' अत्र श्रुतबुद्धयादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैर्व्यसनमूर्खतयोनिकृष्टयोभिन्नत्वम् । विरुद्ध व्यगचं यस्य तद्भावो विरुद्धव्यङ्गयत्वम् । यथा- 'इदं ते केनोक्तं कथय कमलातवदने यदेतलिन्हेनः कटकमिति धत्से खल धियम् । इदं तहु साधाक्रमणपरमासं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्र करकमलमूले विनिहितम् ॥ भत्र कामस्य चक्र लोकेऽप्रसिद्धम् । 'लग्नं रागावृताङ्गया-' इति । अत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्धं व्यज्यते ॥ प्रसिद्धया विद्याभिश्च विरुद्धत्वम्, तत्र प्रसिद्धिविरुद्धत्वम् । यथा- 'उपपरिसरं गोदावर्या. परित्यजताध्वगाः सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्धिरवेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रक्ताशोकः कयापि हताशया चरणनलिनन्यासोदवनवारकझुकः॥' अन पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गम एव कविपु प्रसिद्धो नारोगमः । A १. सतपिता.' प्रकारे ·१९० AA- गया नानपारो- 'नकी नकार रिणि न हरीटिनाना नृा नावनागोऽरुणमणि गणातुनरागं कुपेरः । रंहसंगः गुराणा जगदुमकलये निरागुनमा गम्य ग्तौति प्रीतिपरानोऽन्तहमहिगमनेः मोजतात्स्यन्दनो वः ॥' अन कर्तृकर्मप्रतिनियमेन न्तुतिरनुपागानुरोनेना कृना न पुराणादिषु तथा प्रतीता । कदानिगकिणाकारगिल संभाव्येतापि तु उत्तराणि तु न तथा रांगच्छन्ते इति प्रसिद्धिगिरोतः । यथा वोपमायाम्-'प्रभामि कागशशिनं मिततार्थरश्मिम् ।' अत्र काव्यस गगिना अर्थाना न रश्मिभिः सावर्ग न प्रसिद्धम् । तथा- 'चकास्ति वदनसान्तः स्मितच्छाया विकासिनः । उनिद्रस्यारविन्दस्य मध्यगा चन्द्रिका यथा ॥' अत्र मध्यगतनन्द्रिकयारविन्दस्योनिद्रत्वमसंभवमिति प्रसिद्धिवि. रुद्धत्वम् । कलाचतुर्वर्गशास्राणि विद्या । कलाश्च गीतनृत्यचित्रकर्मादिकाः । तत्र गीतविरुद्धत्वम् । यथा- 'श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पीडयन्तः सततमृपमहीनं भिन्नकीकृत्य पड्जम् । प्रणिजगदुरकाकि श्रावकस्निग्धकण्ठाः परिणतिमिति रार्मागधा माधवाय ॥' श्रुतिसमधिकमिति । श्रुत्या समविकं पञ्चश्रुतिकमित्यर्थः । पीडयन्त इति श्रुतिहासेनाल्पीकुर्वन्त इत्यर्थः। भिन्नकीकृत्य षड्जमिति । भिन्नषड्ज कृत्वेत्यर्थः । प्रातःकाले भिन्नपड्जो गेय इत्याम्नायात् । अत्र भिन्नषड्जेन माधवी(गधी) गीतिरुपनिबद्धा । तस्या च पञ्चमस्य ऋषभवदसंभव एवं दूरे पुनः श्रुतिसमधिकत्वम् । यतो भिन्नपड्जस्येदं लक्षणम्-'धाशस्तु धैव- तन्यासः पञ्चमर्षभवर्जितः । षड्जोदीच्यवती जातेभिन्नषड्ज उदाहृतः ॥' त्यर्थ ॥धांश इति । धैवताश इत्यर्थः । पड्जोदीच्यवती जातेरिति । जातयो ।

·३ अध्यायः कागानुशासनम् । १९१ एवं कलान्तरेप्वप्युदाहार्यम् । चतुर्वर्ग धर्मशासविरुद्धखं यथा- 'सततं स राजसूयैरीजे विप्रोऽश्वमेधैश्च ।' अन विप्र इति । क्षनियस्य हि तत्राधिकारः । अर्थशासविरुद्धत्वं यथा- 'अहंकारेण जीयन्ते द्विषन्तः कि नयश्रिया ।' द्विषज्जयस्य हि नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीतौ । कामशासविरुद्धत्वं यथा- 'तवोत्तरोठे विम्बोष्ठि दशनाको विराजते ।' उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनान्तं च मुक्त्वा चुम्बनवद्दशनस्थानानि इति हि कामशाते स्थितम् । मोक्षशासविरुद्धत्वं यथा- 'देवताभक्तितो मुक्तिर्न तत्त्वज्ञानसंपद.।' एतस्यार्थस्य मोक्षशासेऽस्थितत्वाद्विरुद्धत्वम् ।। त्यक्तपुनरात्तत्वम् । यथा---'लनं रागावृताङ्गचा-' इति । अत्र विदितं तेऽस्त्वित्युपसंहृतोऽपि तेनेत्यादिना पुनरुपात्तः। कचिद्गुण.- 'शीताशोरमृतच्छटा यदि कराः कलान्मनो मे भृशं संपुप्पत्यथ कालकूटपटलीसंवाससंदूपिताः । बटादश तथा हि नुनि -'पाजी चैपार्षभी चैव धैवत्पथ निषादिनी। परजोदोच्चवती चैप तथा स्यात्पजकैशिकी ॥ त्यात्मनस्यमापेव पप्रामसमाश्यात प्रव- क्ष्यामि मध्यमप्रामसभयान् । गान्धारी मध्यमा चैव गान्धारोदोच्चकी तथा । परनी रफगान्धारी तथा गान्धारपञ्च नी ॥ मध्यमोदीच्यका चैव नन्दपन्ती तथैव च। पानी- रवीन दिशेचा तपान्ध्री कैशिषी मता।' इत्येतासा मध्या या पोदीभवती जाति- सला सकाशादिलः ॥ कलान्तरेष्वप्युदाहार्यमिति । तत्र चित्रकलाविरोधी यथा-वाशि हिसितमिद पपस प, पौरपतितकोटिकण्टकनि।' 'कालि पति- तापवण्टयम्' इति पविदामागार । एव कलान्तरेषभ्यूपम् ॥ क्षत्रियस्य होति। तथा प स्मति-'राजा राजसूयेग ताराबानो परेत । राजा सर्वतो विजली मेधेन पजेत' इति ॥ देवताभक्तित इति । 'नतुर्विधा भजन्ते मा .

·No text on this page.

·३ अध्यायः] काव्यानुगासनम्। १९३ - . परिहत्तं सामान्य विशेपेण । यथा- 'कल्लोलवेल्लितपत्परुपमहारै रत्नान्यमूनि मकराकर मावसंस्थाः । कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाथ याच्ञाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥' अत्र 'एकेन कि न विहितो भवतः स नाम' इति सामान्ये वाच्ये कौस्तुभेनेति विशेष उक्तः । परिहत्तौ विशेषः सामान्येन । यथा- 'श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः सान्दैर्मपीकूर्चकै- मन्नं तनमथ प्रयुज्य हैरतश्चेतोत्पलानां स्मितम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमो दश दिशस्तद्वकमुद्रासिताः ॥' अत्र ज्योत्सामिति विशेषे वाच्ये श्यामामिति सामान्यमुक्तम् । परिवृत्तौ विधिरनुवादेन । यथा- 'अरे रामाहस्ताभरण मधुपश्रेणिशरण सरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिप्राणदमन । सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ।। अत्र विधौ वाच्ये विरहिप्राणदमनेति अनुवाद उक्तः। परिहत्तोऽनुवादो विधिना । यथा- 'प्रयतपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य नि.सोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाद्य दोःशालिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ।।' अत्र शयित इत्यनुवादे वाच्ये शेषे इति विधिरुक्तः । प्रयत्नेन परिवो. १. 'मकरालय' प्रकाशे २. 'नान' प्रकाशे. ३. 'हरत श्वेतो' प्रकाशे.

·k. ~ Y . 4 + भ । . an - --11 . १ । मानको ..... 11 AU कानने गो कनिक्षताः। कायोति न तो Titi श्री trimmittमानुशा मनोना । रागणी शब्दाशी कायभिः १.१६ । गुणाना परमो कप तुला सा- मान्गला प्रतिपादिशानी दाना माधनिःप्रसादाययो गणाः। प्रयो ग तु पेमा दश बा, लक्षणस्य व्यभिचारादन्यमानगुणेोगान्त- र्भावात्, दोपपरिहारेण मीकृत वाच । गुणा ति सम्म गुणाः शब्दार्थ- योस्तु भरत्या इत्युकमेव । न तु दश पञ्च घेति । यि भार:-माधुयीन प्रगादास्य गुणा., ते च गुरव गृत्या रसस्यवेति प्राह गामान्यलक्षणे निर्णीतम् । ततयते शब्दार्थाश्रयत्नान्ये च गुणा यरकेश्चन प्रतिपाद्यन्ते तन युक्तमिति तयादि--ओतप्रमादशेषगमनागमाधिमापुर्य- सौकुमार्योदारतावयक्तिकान्तयो बन्यगुणा दा' इति केचित । तत्र 'अवगीतम्य १ टीकायो तु 'दश पर वा' इत्युपलभ्यते, व्या.यायते च तेनैव कमेण. तस्मात 'पा दश' इति पाटो लेसकप्रमादजो भवेत. १. मुले तु 'पक्ष दश वा' इत्युपलभ्यते ·१ अध्यायः] कागानुगासनम्। १९५ होनस नागपुनः वामपा मारत निषितान्ति फारमरोज' इति भरतः । मा-गोमाय नोडन गुना गणोऽनलम्पन्ति पीटतमय परितस्यैते। व सपदं सकलसत्यरुतोपकार) नारवान्यदपि) तच्छन पनितोऽसि ॥ जनवगतला. हीनलवायतुन. शमायोरर्थसपदा यदनुदात्तव निषिन्ति स्पयतहि तदनोज: स्या- दितिमाला यथा-'ये सतोषमुराप्रसननमस्तेषान मिना नशे येऽप्येते धनलोभस. पराधियस्तेषा तु पूरे नृणाम् । धिक्त का रुते कृतः स विधिना तादृक्पद संपदा सामन्येष समाप्तहेममहिमा मेरुन मे रोचते॥ क्वीनामभिधेय प्रति त्रयः पन्थान । एते न्यूनमुत्कर्षन्ति, अधिकमपकान्ति, यथा वन्तु स्थापयन्ति, तरकप मिवाय गुण शति दी। तलाममासभूषस्पनोज । तय गरविभूषण पायेण, इत्तवर्मन्यपि गौ. सातानियन्ते । प्रथममाराषिकादिपलभ्यते । द्वितीय क्या-'गद्दण्डतडित्क- राल्तरलज्योतिरछटापरस्फारस्कृजितदुर्जयारूसचिवज्यघोषधूत्कारिणाम् । यस्यै- क्व शतानि पर धनुषा दैयारवेषु बोलीभावगभीरघोरमतिलनमाण्डकोलाह- लम् ॥'रोतिनयेऽप्योजत साधारणत्वागौडोमानिर्देशोन युतिमानिति वामनो मा- स्य । तलागाटत्वमोजे । यथा-भत्सवमै फनिन' पतिर्गवामस्थिपतिरिति ते परि- महः । इशरत्ययमनन्यचुम्बितचन्द्रचूड तदपि त्वपि ध्वनिः ॥' एव रीत्वन्तरेऽपि ॥ बोजति हेत्वन्तरमवश्यता, न पुनर्गादत्वम् । तद्धि शुद्धमोजसः प्रत्युत हानिहेतुः । यथा-वलेपान्तर्नु वजिन् जहि बहुविशत(३) वासुके शेषघोणा दन्तैदिग्दन्तिनोऽक्ष्णो विघटयत पुटान लीहि निशुलै । दध्वन्यध्व अवस्थाः प्रलयजलमुच कूर्म भाकम्प- चोर्यो मैनाक क्षुधि() वक्षतटमटतु रपे कुम्भकोऽत्तनिद॥'तलान गाढत्वमोजः । अगस्तु 'अर्थत्य प्रौहिरोज' इति वामनः । तन-पदार्थ वाक्यवचन वाक्याच पदाभिधा । प्रौदिसिसनासी च साभिप्रायत्वमस्य च ॥ इति या प्रौढिरोजस्तदै- चिचमात्रम् । साभिप्रायत्वरूप चौंजोऽपुत्रायंत्वदोषमानं न गुणः । कि च । भोः स. हृदया मर्यो जात्तत्साभिप्राय इति वेषा भाषा । वकृत्रोत्रोः स इति चेत्तगतोऽयत्व गुण इति क्थम् । अथ वस्त्वन्तराक्षेपकत्वमेव तत्व गुण इत्युच्यते । तद्वस्त्वन्तरमा- क्षेप्य वशभिप्रायल्पनेवमाक्षेपस्त्वमपि कवियापारवलदेव तथा विनिवेशनाप्रकारयोगे तथाभावात् अत एव प्रौदिखतो वगौव, सा त्वये काननुपचर्यतामित्सल वहुना ॥ १. भरते तु 'मास्वद्भिविविधैविचित्रेध पदेवुतम् । सा()तु वरैरुदारैश्च तदोज: परिक्षीयते ॥ इत्युपलभ्यते. २. 'नो' इति भवेत् १ 'गीत' इति भवेत् ४. तथा च कायादशे-सोज समासभूयस्त्वमेतद्यस जीवितम् । पोऽप्यदाक्षिणात्यानामि. दमेक परायणम् ॥ तद्गुरुणा धून व पाहुत्याल्पवनिधणैः । उच्चावचः प्रकार तदृदयमाख्याधिकादिषु ॥ इति. ५. तथा च वामनसूत्रम्-'गाढवन्धनत्वमोजा' इति. ६. वामनेन तु 'न शुद्धः' इति सूत्रेण शुद्धत्व प्रतादव दोषत्वमझीकृतम् ७. 'दोषनिराकरणमानम् इति भवेत ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·- उगमनिमोनियादी नाममा लागेका मा। समारोह नगेली ~iri-THE TITHITT Trim वणकमिनमा लोऽगिरी । नगी पो गारिक दशियलिन नाशिनगो कम्पान्मुल गगेटो गया- 'गदांभिजगाहे गुममालामालमनागामालागामिनि शिगि गरिता दिग्जगणको । अम्भोगम्भीर • कदर नोन्नपि लोक आपसमुह पनि नकिन काम शामिनीम ॥' नतिगुमनोरन्योन्यान्नर मिनि दण्डी। तन्मादधर्माता समानानामगाव-प्रतीच्यागोकी किगल- चपरातिमार कपोतः पावादावाडीपरणतिम् । परिम्लानप्रायामनुपदनि दृष्टिः म मलिनामिनीय मापुरी शनि न ननु न भजने ॥' मेयमुपनरिता वृत्ति- रिति नगण , योगरत्या हिमपरानमिनि ॥ अर्थगुगगु'अर्गाष्टि: गमाधि' । अया- 'अनामपि मध्यादपि मूलादपि गातो गोकम । गिगुनस्थामा रहरा यतन्नतो निर्गत गुमम् ॥' अर्गम गोनेरन्गच्छायायोगे यदि न भाति दर्शन तत्कथ काव्य स्यात् । ततश्च मालमु कपिष्टः यालार्थ. समाधि. स्यादिनि नायगुण. ममापिः । यशो यच्छुनमभिहित वागमनुदेजा मनमः सन्ममिति मरतः । दयितजनरु- क्षाक्षराक्षेपव पनेऽपि तत्समान मिति वामनीया । तन्मात् 'यस्पदवं माधुयन्' । न. दिदमनुभवविरुद्ध मिति दण्डी । ममासेऽपि माधुर्यम्य शिनात् । यथा-'भननरतन- यनजललवनिपतनपरिमुपितपत्रलेवान्तम् । करनलनिषण्णमाले वदनभिद किं न ताप- यति ॥' इति । तस्मादसवन्मधुरम् । रसस्तु द्विवा--........." । व्यवस्तु विषयत्वेन । तयो. श्रुतिवर्णानुप्रासाभ्या याग्रस. । अनुग्रासो बलकारः । क्यं तस्य गुणत्वम् । अग्राम्याभिधेयता तु वलुरसः । असभ्यानिवन्धन हि प्रा- म्यता । यथा-'ब्रह्मचर्योपंतप्तोऽहं त्व च क्षीणा बुभुक्षया । भदे भजत मा तूर्ण तव दास्याम्यह पणम् ॥' सोवेदोमाभावो न गुण. । एतेनोक्तिवैचित्र्य- रूपं माधुर्य वामनोक्तोऽप्यगुणो निरत एव । तन्मादाहादकत्व माधुर्यमिति ॥ सुखशब्दार्थ सकुमारमिति भरतः । यथा-'अगानि चन्दनरज.परिघूमरागि ताम्बूल- रागसुभगोऽघरपल्लवश्च । अच्छाञ्जने च नयने वसन तनीय कान्तासुभूरणमिद विभ- वावशेषः ॥' 'सुखशब्दमेव' इति वामनः । यथा-'हरेकुमारोऽपि कुमारविक्रमः १. 'ति तालीपरि-' स्यात्. २. 'तोऽप्यशो' स्यात् ३. 'अर्यस्यायोने' त्याद. ४. 'बहुशो यच्छ्रुत काव्यमुक्त वापि पुनः पुन । नोवैजयति तत्माद्धि तन्माधुर्यमुदाहृ- तम् ॥' इति भरतोच्यनुसारेण 'वा काव्य' स्यात् ५. 'सा वै दोषाभाव.' इति सान. ६. 'सुखप्रयोज्यैश्छन्दोभिर्युक्त प्रक्लिष्टसधिभि । सुकुमारार्धसयुक्त सुकुमारं तदुच्यते ॥' इति भरतपाठ . ५. 'अजरठत सौकुमार्यम्' इत्येव वामनसूत्रेपूपलभ्यते, तत्र जरठत्व परूपत्वं श्रुतिकटुत्वमिति यावत्.

·" . . . .. - । . . ... : .. : -- है M - . + । न . " - TATEMER! 17... am -- - * -- -- 1. rify11-::- Hii.14 1 "ftati ...--y : ...- 1 1 --- ' ", AIR 14 : Prer - ! "RT -2017 11:r. ARTHI | Amrafthefront .. दि. 11 सपा---' ! -Tat:-... ME R.12 monity inamurt सामुपागल प्रमाद.1मा-- भारतीय मुदाहरणम् । पोपामा: 10Tण In Amm. या | any am पटामन्या.' । पा-yapam.fry 471 रन । गोगनाanama गुदमम्मति पाय ॥ ५ विगातो पान, एफुटरमानमर्गत: । दु. 7-निधाति inापि पति पा । मामानी वियटा पाणी विजय- सागमा ॥' अपि । आतिमागायमगार इति ॥ धोपगन प्रारमनन पात ५ मातो' स्यात २ 'यासिताम्' खात् ३. "दिव्यभावपरीत यारातयो. जितम् । अनेकभाषसंयुक्त गदारं तत्प्रकीर्तितम् ।।' इत्येय भरते पाट., ४ 'नाम' ५. 'तदिति' घामगधयत्ता ६. 'सुप्रसिद्धा धातुना()तु लोकवर्गव्यर. स्थिता । या फिया नियते फाव्ये सार्धव्यक्तिः प्रकीर्यते ॥' इत्येव समुपलभ्यते, ७. 'वस्तु खभावस्फुटल' पामनसूने, पात.

·२०० काव्यमाला। मरतः । यथा---'दहशुभरदेशस्या सीता वल्कलभारिणीम् । अदालादनास तित प्रनजितामित्र ॥' तदिद माधुर्यसाधारणमिति वामनीगाः । तस्मात्-'औज्जत कान्ति'। यदभावे पुराणी बन्धच्छायेयमिति व्यपदिशन्ति । यथा-'सीणा केतकगर्भपा- "उसुभगन्छन्दावदातप्रभे मन्द कुयलिता. कपोलफलके लावप्पनिप्पन्दिनि । अन्य कामपि कामिनीयक कलामातन्वते नूतनां शीतांशोसिकन्दरुन्दलशिलागुग्धति रश्मयः॥' ओजोऽप्योज्ज्वल्ययोगात्राहि कान्तिः । तम्मालो कसीमानतिरुम कान्तिरिति दण्डी । सान द्विधा वार्तावर्णनयो । तत्रोपचारवचनं वार्ता । प्रशमानन वर्णना। वार्ता यथा-'एते वयममी दारा. कन्येय कुलजीवितम्। व्रत येनाग व. कार्गमनास्या वाधालुगु ॥' वर्णना यथा-'तदाननं निर्जितचन्द्र कान्ति कन्दर्पदेशागतनं मनोशम् । प्रदक्षिणी रुनु मितः पत्ते विलोचने गुग्धविलोचनायाः ॥' तो कसीमानति कम' पुनर. कान्ति । ता वार्ता यथा-'मम दृष्टस्य राजेन्द्र तर दोघेण चपा । चरणद्विारा माणे निल उति नन्दमा ॥' वर्णना यथा-'चदनस्य तवेणाक्षि यते पुरतः शशी। विलेन मा कजगनेर निर्मित. ॥' से पगतिशयोक्तपणा न पुनर्गुणानामिति । मग 'दीप्तरगत (पुन) फान्तिः' इति वामनः । था-'प्रेमासा माता पादानात' कान्तया दिवाण्येव पदानि पाराभवनाद्यावा यारयुगनाः । तावरण र पालिनीतीनिया तो पाविलव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विनिता गणी ॥' गाद को दीमा रमागतोऽन्ये तु द्वारादयविपरीतालनिवन्धनकाति सई Pा । गथ वा गाय गादिमनिरपणेनन कान्ति' सीरोनि ॥ 1ो 7 Amपुरिगाण गारगीदारी पत्यारे । तया हि । गतिविन्द र पEET , I हानि पत प्रसादः, आरोहागरोहतणि पाडे गाग, मान पनामामार्यग, भजनीन गठता गाम्यगिति पिएगी + ... FREE Titafमागे पाटनियम गमग गुणनिगिमित योनि '! गदिमागगा-नापसापान-गणि 11 : पी. नानागाला दिनमहाराज शिलो मार । "If rg fITATHAir Tii ': '.rify प्रगामा गना --गया गया ग11111.! : | मानना कामात पान III. 4-1 "; 41 -- गाय fuintin- ...! या ६१ ३.१ मा iii. i - - J न - -- '१।९ if ,kin - Mitra 4.1 स , .

·५ अध्यायः काव्यानुगासनम् । २०१ - .... -- तन माधुर्यस्य लक्षणमाह-~- दुतिहेतुर्माधुर्यं शृगारे। द्रुतिरार्द्रता गलितत्वमिव चेतसः । शृङ्गारेऽर्थात्संभोगे । शृङ्गारस्य न ये हास्याद्भुतादयो रसा अजानि, तेषामपि माधुर्य गुणः । शान्तकरुणविप्रलम्भेषु सातिशयम् । सातिशयमिति अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात् । एतराजकानाह- तत्र निजान्त्याक्रान्ता अटवर्गा वर्गा हस्तान्तरितौ रणावस- मासो मृदुरचना च। निजेन निजवर्गसंवन्धिना "ञणनमलक्षणेन शिरस्याक्रान्ता अट- स्यतु । विखधै फिचता वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विभान्ति लभतामिद च शिथिलज्यावन्धमलद्धन ॥' विषमवृत्तेष्वौदार्य यथा-'निरवधि निराधयं च-' इति । सोऽयमनवगाहितप्रयोगाणा विभागक्रम । तथा हि । स्रग्धरादिष्वनोजोऽपि यथा-- 'शभो केय स्थिता ते शिरति शशिकला कि नु नामतदस्या नामैवास्यास्तदेतत्परि- चितमपि ते विस्तृत कस्ख हेतोः । नारी पृच्छामि नेन्दु कथयतु विजया न प्रमाण यदीन्दुर्देव्या निहोतुलिछोरिति सुरसरित शायमव्याद्विभोर्वः ।' इन्द्रवजादिष्वप्र- सादो यथा---'विविच्य बाधाः प्रभवन्ति यत्र न तत्र मिथ्यामतयश्चरन्ति । संसारमो. हस्त्वयमन्य एव दिमोहवत्तत्वधिया सहारते ॥ मन्दानान्तादिष्वमाधुर्य यथा-'सर्व. प्राणप्रगुण मघवन्मुक्तमाहल वक्षतलंघटविघटितवृहत्खण्डमुञ्चण्डरोचिः । एवं वेगाकृलिशमक्रोयोमविद्युत्सहस्रर्भवफज्वलनकपिशास्ते च रोषाहासाः ॥' शार्दू- सादिष्यताम्य यथा-'मशानाद्य दिवाधिपत्यरभसात्-' इति ॥ विषमवृत्तेष्वनौदार्य यथा-'अयमहिमरुचिर्भजन्प्रतीची कुपितवलोमुखतुण्डतामविम्वः । जलनिधिमक- रोभिरीक्ष्यते द्राक् नपरुधिरारुणमासपिण्डलोभात् ॥' तदेव यथान्यैर्गुणाना लक्ष- पामभिहित तथा न वाचम् । यथायोग लक्षणव्यभिचाराद्विवक्षितगुणेष्वन्तर्भा- वादोपपरिहारेण खोकृतत्वाति ॥ द्रुतिरिति । इतिहेतुत्व माधुर्यस्य लक्षण न तु भव्यत्वम् । ओज प्रसादयोरपि श्रव्यत्वात् । तेन 'श्रव्यत्व नातिसमस्तापशब्दं मधुर- मिष्यते' रति माधुर्यलक्षणत्वेन भव्यत्व यद्भामहेनोक तन युक्तमित्यर्थः । अर्था- दिति । यद्यपि सभोगविप्रलम्भोभयरूपः महारः तथापि गोषलोवर्दन्यायेनानन्तरवि- प्रलम्भप्रयोगसामात् । मृहारतभोग इत्युक्तः ॥ अङ्गानीति । यद्यपि हास्याद्भुत- १. 'सन्स्पेन' इति त्रुटित भवेत् ·२०२ काव्यमाला। - वर्गा टठडढरहिता वर्गाः, हस्वान्तरितौ च रेफणकारौ । असमासः इति स- मासाभावोऽल्पसमासता वा. मृती च रचना । तत्र माधुयें माधुर्यस व्यक्षिकेत्यर्थः । यथा-- 'शिजानमजुमजीराश्चारुकाञ्चनकाञ्चयः । कङ्कणाङ्कभुजा मान्ति जितानङ्ग तवाङ्गनाः ।। 'दारुणरणे रणन्तं करिदारुणकारणं कृपाणं ते । रमणकृते रणरणकी पश्यति तरुणीजनो दिव्यः ।। न पुनरेवं यथा- 'भकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलिकण्ठि माम् । कम्बुकण्ट्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ॥" अत्र शृङ्गारप्रतिकूला वर्णाः । 'चाले मालेयमुच्चैर्न भवति गगनव्यापिनी नीरदानां कि त्वं पक्ष्मान्तवान्तैर्मलिनयसि मुधा वनमश्रुप्रवाहैः । एपा प्रोद्वृत्तमत्तद्विपकटकषणक्षुण्णवन्ध्योपलाभा दावाग्मेव्यानि लग्ना मलिनयति दिशां मण्डलं धूमलेखा ।' अत्र दीर्घसमासः परुषरचना च विप्रलम्भशृङ्गारे विरुद्धा । ओजसो लक्षणमाह- दीप्तिहेतुरोजो वीरवीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिकम् । दीप्तिज्ज्वलिता । चित्तस्य विस्तार इति यावत् । क्रमेणेति वीरा- द्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे । तेषामङ्गेऽद्भुते च सातिशयमोजः । योविकासहेतुतया ओजोऽप्यस्ति । तथापि शृङ्गाराङ्गतया माधुर्यमेव प्रकृष्ट प्रतीयत इत्यर्थः ॥ न पुनरेवमिति । भय भावः-यथान्यैः प्रतिकूलवर्णलक्षणो दोष उक्तस्तथा न वाच्य एतद्गुणविपर्ययेणैव खीकृतत्वात् ॥ वर्णा इति । समासरचनयो- १. 'दारण' इति भवेत ज्ज्वलता' इति भवेत २. 'कण्ठिनाम्' इति वाग्भटकाव्यानुशासने. ३. 'रु- ·४ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २०३ एतघ्यजकानाह- आयतृतीयाक्रान्तौ द्वितीयतुयौं युक्तो रेफस्तुल्यश्च टवर्गशपा वृत्तिदैर्घ्यमुद्धतो गुम्फश्चात्र । आयेन द्वितीयस्तृतीयेन चतुर्थ आक्रान्तो वर्णस्तथाध उपरि उम- यत्र वा येनकेनचित्संयुक्तो रेफतुल्यश्च वणों वर्णेन युक्तस्तथा टवर्गो- ऽर्थात् णकारवर्जः. शपौ च. दीर्घसमासः, कठोरा रचना च । अत्र ओ. जसि । ओजसो व्यजिकेत्यर्थः । यथा-~- 'मूर्धामुद्वृत्तकृत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसक्तधारा- धौतेशाधिप्रसादोपनतजयजगजातमिध्यामहिनाम् । कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदपोंभुराणां दोप्णा चैपा किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥' न पुनरेवं यथा- 'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैयस्मिन्दाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविध परिभवस्तातस्य केगग्रहः । तान्येवाहितशत्रघरमरगुरूण्यलाणि भास्वन्ति नो यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मज कोधनः ।। अत्र यथोक्तवर्णाभावोऽनुद्धता रचना असमासश्च विगतः। अथ प्रसादलक्षणमाह- विकासदेतुः प्रसादः सर्वत्र । विकास. शुप्फेन्धनाशिवत्स्वच्छ जर या सामेव नमो चामि... पति सर्वेषु रसेपु । एतदातकानाह--- अतिमात्रेणार्थप्रत्यायका वर्णरत्तिगरपाः । प्रत्यवार्थप्रतीतितिको वर्ण समानरचना । पापात्पर्म । गमा-~- रपदम् । मार र...

·- 1 . गे: '10";, . , , , . . . . . . ! FDI 11: ो : TE मागिनी MMS ' writi का मा निगा। दगी गोगामेन गैस.। UN 'मार्गमनाया। लोन का पा, कोपाला गोः । पादिता कभीपमुमा सोम. ॥' समणि गुणेषु निर्माणापि --- মাগণ শাসিলগানাথ-সাবা। तर मायमनमानोसया कापावणी:गो यथा---- न्यायमा प्रतिकार लमदराननीरः, कोणाघातेषु गर्नपरययनपटान्योन्याया। कृष्णाकोधातः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्यातयातः, केनास्मिंन्सिटनादपतिरसितमगो दुन्दुभिग्नास्तिोऽयम् ॥' अन यद्यपि वक्तृवाच्यं क्रोधादिव्यजकम, काव्यं चाभिनेयार्थम् । तथापि भीमसेनस्य वक्तुरीचित्यादुद्धता वर्णादय । भिहिता., एतदव्यतिरिक्तमरूपत्वात्तागाम् ॥ अवेति । यदि हि क्रोधादिव्याक पाच्य भवेत्तत उपपधेरबद्धता रचनादयः । न चेतदमिनेयाथ, येन स्वेच्छाप्यनुमा- न्येत रचनादीनाम् । कि त्वभिनेयार्थमिदम् । न च तत्र रोदादावप्युद्धता रचनादय १. 'कोच्यते' का. प्रका०. २. 'वफ्राचित्या' का० प्रका०, ३. 'पुतिकु' इत्याधु- निककाव्यप्र०. ४. 'चण्ड.' इति भवेत्. ५. 'म्मत्सिह' इति प्रकाशे. ६. 'हि' का० प्रका०. ७. 'इति' का प्रका. १. 'अत्रेति' स्यात् ·१ अध्यायः काव्यानुशासनम् । फचितृप्रवन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव । यथा- 'प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयभवत्सैहिकेयोपघात- त्रासाकृष्टाश्च तिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वकाकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुता कन्धरारन्ध्रभाजा भासारैभीममेतनिपतति वियत कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ कचिद्वत्तृवाच्यानपेक्षाः प्रबन्धोचिता एव । यथा आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मैसृणा वर्णादयः । कथाया रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदप्यौचित्यमनुसतव्यम् ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताचामलकारचूडामगिसखोपशकाव्यानुशासनवृत्ती गुणविवेचनवतुर्थोऽध्याय । उपपनाः । सतो कौचित्लादेव रचनादीनामप्यन्यथालमत्वर्यः॥न मसृणा इति। गयत्व विक्टनिबन्धाश्रयेण छायावत्त्वात् ॥ नाटकादौ रौद्रेऽपीति । न केवल करु- पविप्रलम्भयो । रौद्रेऽपि न दीर्थसमासादयो निवन्धनीया. ॥ कथमिति चेत्, उ. चते-रतो यदा प्राधान्येन प्रतिपायत्तदा तत्प्रतिपत्ती व्यवधायिका विरोधिनच सर्वात्मनैव परिहार्या । एव च दीर्घसनास । समासानामनेकप्रकारतभावनया रसप्र- तीति कदाविधवद्धातीति तलिनालन्तमभिनिवेश शोभते विशेषतोऽभिनेयार्थे कान्ये । तत्रापि करुणविप्रलम्भयोः । तयोहिं सुकुमारत्वात् खल्पायामप्यत्वच्छताया शब्दार्थयोः प्रतीतिर्मन्धरीभवति । रसान्तरे पुनः प्रतिपाद्यो रौद्रादौ मध्यमसमासो- ऽपि । कदाचिोरोद्धतनायकसवव्यापाराश्रयेण दीर्घवमासोऽपि वा तदाक्षेपाविनाभावि रसोक्तिवाच्यापेक्षया न विगुणो भवतीति । चोऽपि नालन्तपरिहार्यः । सर्वत्र प्रसा. दाख्यो गुणो व्यापी।स हि सर्वरससाधारण इत्युकम् । प्रसादातिम्मे हि असमासोऽपि करुणविप्रलम्भारौन व्यनक्ति । तदपरित्यागे मध्यसमासोऽपि न प्रकाशयति । तलासर्वत्र प्रसादोऽनुसर्तव्य । सत एव च-'यो य. शत विभर्ति स्वभुजगुरुमदा- पाण्डवीना चमूना यो च. पालगोत्रे शिशुरधिक्वया गर्भशय्या गतो वा । चो यत्त- स्कर्मसाक्षी चरति मवि रपे यक्ष यश प्रतीप क्रोधान्धत्तस्य तत्स खयमिह जगता- मन्तकस्पान्तकोऽहम् ।। इलादो प्रसादास्य एव गुणोन माधुर्य नाप्योजः समासा- भावात् । न चाचास्त्वमभिप्रेतरसप्रकाशनात् ॥ एवमन्यद्पीति । मुक्तकेधु रस- १. 'एव ते । तथाहि' का० प्रा०. २. 'मरणव' का० प्रका०.

·२०६ काव्यमाला। - पथमोऽध्यायः। 'शब्दायों सालंकारौ काव्यम्' इत्युक्तम् । तत्रालंकाराणाम् 'अ- नाश्रिता अलंकाराः' इति सामान्यलक्षणमुक्तम् । अथ विशेपलक्षणस्या- वसरः । तत्रापि शब्दालंकाराणां पण्णां तावदाह- व्यञ्जनस्यावृत्तिरनुप्रासः। व्यञ्जनस्येति जातावेकवचनम् । तेनैकस्यानेकस्य वा व्यञ्जनस्यावृत्तिः । पुनः पुनर्निवन्धो रसायनुगतः प्रकृष्टोऽदूरान्तरितो न्यासोऽनुप्रासः । तत्रैकस्य सकृदावृत्तौ न किंचिद्वैचित्र्यमर्यादसकृदावृत्तिलभ्यते । अनेकस्य तु सकृदसकृच्च। तत्रैकस्यासकृदावृत्तिर्यथा- 'अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ॥' अनेकस्य सकृदावृत्तिर्यथा- 'वतोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी । दने कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डताम् ॥' रुरिन्दन्दीत्यादेरनेकस्य सकृदावृत्तिः । वन्धाश्रयेण न दीर्घसमासरचना । अन्यथा तु कामचार.। संदानितकादिपु विकट- निवन्धीचित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एव रचने । प्रवन्धाश्रितेषु तु मुक्तकादिपु यथोकप्रवन्धविशेपौचित्यमेवानुसतव्यम् । पर्यायवन्धेषु पुनरसमासामध्यमसमासे एव । कदाचिद्रौद्रादिविषये दीर्घसमासायामपि संघटनाया परुपा ग्राम्या च वृत्तिः परि- हर्तव्या । परिकथायां कामचारः । तत्रेतिवृत्तमात्रोपन्यासेनात्यन्तं रसवन्धा(?)मि- निवेशते । खण्डकथासकलकययोस्तु प्राकृतसिद्धयोः कुलकादिनिवन्धनभूयस्त्वाद्दीर्घ- समास ..."योरपि न विरोधः । वृत्तौचित्यं च यथारसमनुसतव्यम् । सर्गवन्धे तु रस. तात्पर्य यथारसमौचित्यम् । अन्यथा तु कामचारः । द्वयोरपि मार्गयोः सर्गवन्धविधा- यिना दर्शनादसतात्पर्य साधीय इति । इत्याचार्यश्रीहेमचन्दविरचिते विवेके चतुर्थोऽध्यायः । - १. 'पट्' टीकासंमत:- १. निविशते' इति स्थाव,

·५ अध्यायः
कागानुशासनम् ।
२०७
यथा वा-
'नितम्बगुवी गुरुणा प्रयुक्ता वधूविधातृप्रतिमेन तेन ।
नकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमनौ ।'
अत्र द्वयोईयोसयाणां त्रयाणां च व्यजनानां सकृदावृत्तिः ।
यथा वा--'धूसरितसरिति-' इति ।
अनेकस्यासकृदावृत्तिर्यथा-
'सर्वाशारुधि दग्धवीरुधि सदा सारङ्गवद्धनुधि
क्षामक्ष्मारुहि मन्दमुन्मधुलिहि खच्छन्दकुन्दद्रुहि ।
शुप्यत्सोतसि तप्तभूरिरजसि ज्वालायमानाम्भसि
ग्रीष्मे मासि ततार्क तेजसि कथं पान्थ ब्रजजीवसि ॥
अत्र रुधीत्यादेः ।
तात्पर्यमात्रभेदिनो नाम्नः पदस्य वा लाटानाम् ।
शब्दार्थयोरभेदेऽपि अन्वयमात्रभेदिनो नामः पदस्य वा एकस्यानेकस्य
वा सकृदसकृञ्चावृत्तिाटानां संवन्धिनी लाटजनवल्लभोऽनुप्रासः ।
तत्रैकस्य नामः सकृदावृत्तिर्यथा-
'स एष भुवनत्रयप्रथितसंयमः शंकरो
विभति वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् ।
अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं
करेण परिताडयञ्जयति जातहासः सरः ॥'
अत्र करेति नानः।
असकृद्यथा-
'दशरश्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशखपि श्रुतम् ।
दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुqघाः ।।"
अत्र दशेति नानः।
अनेकस्य सकृद्यथा--'जयति क्षुण्णतिमिरः-' इति ।

·२०८ अगाया-- 'वसायन्ते नदीनां गिनकुगुगागः गगंकाकागाः काशामा भान्ति तागां नापुन्निनगताः मीनदीहंगहंमाः । हंसाभाम्भोदमुक्तम्फुरदमलनपुमेदिनीनन्नन्द्र- चन्द्राः शारदले जगदपनतो विद्विषां कालकाला ॥ पदसैकस सकृयथा- 'वदनं वरवर्णिन्यातस्याः सरां सुधाकरः । सुधाकरः क नु पुनः कलहविकलो भवेत् ॥ 'न भवति भवति च न चिरं भवति निरं चेत्फले विसंवदति । कोपः सत्पुरुषाणां तुल्यः नेहेन नीचानाम् ॥' अनेकस्य सकृद्यथा- 'यस्य न सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तन्य । यस्य च सविधे दयिता, दवदहनतुहिनदीधितिस्तस्य ॥' असकृद्यथा- 'किंचिद्वच्मि न वच्मि वच्मि यदि वा किं वच्मि वमीशं दृश्यन्ते न भवाशेपु पतिपु नेपामदोपे दमाः । ते कि सन्ति न सन्ति सन्ति यदि वा के सन्ति सन्तीदृशाः सर्वस्तेऽद्य गुणैर्गृहीतहृढयो लोकः कृतो वर्तते ॥ सत्यर्थेऽन्यार्थानां वर्णानां श्रुतिक्रमैक्ये यमकम् । आवृत्तिरिति वर्तते । सत्यर्थे भिन्नार्थानां वर्णानां स्वरसहितव्यञ्जनाना- पडिति । अनुप्रासयमकचित्रश्लेपवक्रोक्तिपुनरुताभासान् ॥ यस्य न सविधे इति । अत्र पूर्वाधे दवदहनत्व विधेयं तुहिनदीधितित्व चानुवाद्यम् । तदुभयमप्युत्त. रार्धे विपरीत ज्ञेयमिति ॥ किंचिद्वच्मीति । भवादृशेषु पतिषु सत्सु त्वेषामात्मी- यानामदोघेदमादोप विना सर्वखापहारिणः केऽपि न दृश्यन्ते केवलं त्वदीया एव गुणा ईदृशाः सन्ति । एतदेव सवितर्कमाह-ते किं सन्तीति। हृदयं हि सर्वस्य सर्व- ·५ अध्यायः] काच्यानुशासनम् । २०९ गुपलक्षणाच्च वर्णस्य वर्णयोश्यावृत्तिः श्रुत्यैक्ये क्रमैक्ये च यमौ द्वौ सम- जातो तत्प्रतिकृतिर्यमकम् । तेनैकस्साक्षरस्स हुयोर्वहूनां नाद्वितीयं सदृशं निरन्तरं सान्तरं वा शोभाजनकमलंकारः । 'मधुपराजिपराजितमानिनी-' इत्यादावुभयेषामनर्थकत्वे 'स्फुटपरागपरागतपरजम्-' इत्यादावेवैषामर्थ- वत्त्वेऽन्येषामनर्थकत्वेऽन्यार्थानामिति न युज्यते वक्तुमिति सत्यर्थ इत्यु- क्तम् । न च तदर्थस्यैव शब्दस्य पुनः शक्यमुच्चारणम्, पौनरुत्त्यप्रसक्तेः इति सामर्थ्यलब्धेऽपि भिन्नार्थत्वे यत्र स एवार्थः प्रसजेन पुनः प्रतिपिपा- दयिपितो भवति बन्धुवन्धुरत्वादिना च प्रयुक्त एव शब्दः पुनः प्रयुज्यते 'उदेति सविता तामस्तान एवास्तमेति च' इत्यादौ तत्र पौनरुत्त्यदोषा- भावात् यमकत्वं केन निवायतेत्यन्यार्थानामित्युपात्तम् । श्रुत्यैक्यग्रहणं लोकप्रतीतितुल्यत्वपरिग्रहार्थम् । तेन दन्त्यौष्ठचौष्ठचवकारवकारादिवर्णभेदे, लघुप्रयत्नतरालघुप्रयलतरकृते च भेदे, संयोगस्थयोः सजातीययोर्व्यञ्जनयो- स्तिवे विशेपे यमकवन्धो न विरुध्यते । यथा-- 'तत्यारिजातं नृपतेरपश्यदवलम्बनम् । ययौ निरसभोगैरपश्यदवल वनम् ॥' भूतमेवेति ॥ वर्णस्येति । वर्णस्य पादान्तरगतत्वेनातिन वैचित्र्यमादधातीति तस्मि- मेव पादे आवृत्त्यन्तरविचित्राचा नैरन्तयेणावृत्तौ यमकता ज्ञेया । यथा-'नानाका- रेण कान्तमराराधितमनोभुवा । विविकेन विलातेन ततक्ष हृदय नृणाम् ॥' मध्या- न्तयोरपि---'उदाररचनारोचिर्भानुरा राजते कथा । अकलयश' - 'मिन्दुमौले मात मम ॥ यथा वा-'विविधधवपना नागगर्धर्धनानाविविततगगनानाममजजना- ना । शशरुरुलल्ना नाववन्धु धुनाना मन हि हिततनानाननखखनाना ॥ विविधानि धववनानि यस्याम् । नागान् हस्तिनो गृध्यन्ति अभिलपन्ति ऋद्धाचतुरा महान्तो वा नानाप्रकारा ये वयः पक्षिणो व्याडादयस्तैाप्त गगन यस्याम् । सविद्यमानो नामो नमन चत्र तथाभूत कृत्वा मन्न्तो जना यत्र । अनितीत्वना सस्फुरेति यावत् । तीरूपिणी वा । शशाना रूणा च ललनं यस्याम् । नौ भावयोः । भवन्धु शत्रु धु- नाना । मम यस्लाद्धित तनोति । अमुख बानीय लन एव आनः प्राणा वत्याः । से समुद्रभूहरिणा हलधर प्रत्यभिधीयत ॥ वर्णयोर्यथा-'भ्रमर दुमपुष्पागि श्रम प्रीत्यै पिचन्मधु । का कुन्दकुमुने प्रीतिः काकु हत्वा विरौपि यत् ॥' तलिनेव पादे रथा-'हन्त हन्तररातीना धीर धीरर्धिता तप । पाल कामन्दकेनातिरत्या रखा २७

·२१०
सामानं पागमाः। न जानीयानि
तनहुन् । जगरोगनमान काननम् । यो बन्यो-
एगौएनौ, गरव-गोजागोरो। जागतिक कार,
रन हो । ता--
मानिगे निरन्तरता प्रणाम गालगाः ।
मनम्नगोमलालगा भवन्ति नैना ते कनिन् ।'
नित्तमोहमलेन जडाः । मन लालति प्रगलकारोऽलनुप्रयजनरः ।
गलालमेरान लनुप्रगततरः ।
तशा नकार-णकारगोरसरमकार-नकारगोनिसर्जनीय भावाभावयोरपि
न विरोध इति केनित् । यथा---
'वेगं हे तुरगाणां जगनसावेति भै हेतुरगानाम् ।'
'पातयाशु शं धीर समीरसमरंहसम् ।
द्विगता जहि निःशेपं पृतनाः समरं हसन् ।'
'द्विपता मलमुच्छेनुं राजवंशादजायथाः ।
द्विषयवराति कथं वृकयूथाटना यथा ।'
क्रमैक्यग्रहणात्सरो रस इत्यादी
'प्रवण प्रणवो यत्र प्रथम. प्रमथेषु यः ।
रणवान्वारणमुखः स व पातु विनायकः ।।"
इत्यादौ च यमकत्वं मा भूत् ।।
तत्पादे भागे वा।
तद्यमकं पाढे तस्य च भागे भवति । तत्र पादजं पञ्चदशधा । तथा
हि-प्रथमो द्वितीयादावावर्तते । द्वितीयस्तृतीयादौ । तृतीयश्चतुर्थ इति
पट् । प्रथमो द्वितीयतृतीययोः द्वितीयचतुर्थयोः, तृतीयचतुर्थयो., द्विती-
यस्तृतीयचतुर्थयोरिति चत्वारः । प्रथमसिप्वपीत्येकः । प्रथमो द्वितीये ।
१. भत्र विसर्जनीयपदम् 'यमकोपचित्रेषु वयोर्डलयोन भित् । नानुस्वारविसगौ
च चिनभाय समतौ ॥' इति वाग्भटालकारीयश्लोकोत्तरार्धस्थचित्रपदल यमकायु-
पलक्षणत्व सूचयननुखारपदमप्यत्र स्मारयति. २. 'भङ्गहेतु' त्यात.

·२११
५ अध्याय.
काव्यानुगासनम् ।
तृतीयधातुऐं इति । प्रथमश्चतुर्थे द्वितीवस्तृतीय इति दी । अर्धा वृत्तिः
लोकावृत्तिश्चेति । । इति । यथा-
'जनं दहतारं चान्द हतारम् ।
खोन तवाजी राजनरिनारी ॥
कंश्चिद्राजानमाह-समूहम् । मता । अरिसंबन्धि । रुरोद । भनागा
अत्यर्थम् ॥
'संयतं याचमानेन यस्याः प्रापि द्विपा वधः ।
सयतं या च मानेन युनक्ति प्रैणताजनम् ॥'
रणम् । देव्याः । जितेन्द्रियम् । पूजया ज्ञानेन वा ॥
'प्रभावतोऽनाम न वासवस्य प्रभावतो नाम नवासवस्य ।
प्रभावतो नाम नवा सवस्य विच्छित्तिरासीत्त्वयि विष्टपस्य ॥'
प्रभावात् । शकस्य । तेजस्विनः । नामः नमतेः कारकः । अनाम
नमनरहितः । अतश्च विष्टपस्य प्रभौ स्वामिनि त्वयि नवसोमरसस्य
सवस्य यज्ञस्य नवा विच्छित्तिरासीत् । नवेत्येक एव निपातः प्रतिषेधार्थः ।
नामेत्यभ्युपगमे निपातः । इत्यादि ।
अर्धावृत्तिर्यथा-
'सा रक्षतादपारा ते रसकृद्वौर वाधिका ।
सारक्षतादपारातेरसकृद्धौरवाधिका ॥
सा देवी । त्रायताम् । अनन्ता । तव । रागकृदभिमतं वस्त्वित्यर्थः ।
वायूपा । पालिनी । उत्कृष्टक्षतेः । अपगतविपक्षात् । अविरतम् । गौरवे-
णाधिका सर्वेषा गुरुरित्यर्थ. ॥
लोकावृत्तिर्यथा-
'स त्वारं भरतो वश्यमवलं विततारवम् ।
सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः ॥
१. कश्चिनुपमाह-हे राजन्, तव संबन्धिना सहनाजौरणे भार रिपुसंवन्धि चम
समूह पर तीन दहता नता जरिनारी रिपुसी हता भर्तृवधेन ताडिता सती चन्द
कन्दितवतीलर्थ' इति स्टालंकारव्याल्या. २. 'प्रणत जनम् स्यात्

·- *- --- A , नि ! ...::, । RE: नाम :- नागेन... ! .....:.::." { . . . - पानी .... ........ हिन भाinfi गर: Hifili .in म' Mini | कारण भारतमा माया॥ 'पगमगीन मंट। पगगनमा शापि पगगाना || 'पातु यो भगवान्विष्णु गदा नगानन्ति । म दानाकुलामी महानदीना॥ •भवानि दा विधरि मे भानिय कृपाएग उपासनानि यजनोऽभवानि गंमति त्वयि ।' दियानिशम् ॥' इति ॥ चित्तमरम्यतीनि । बिनम ॥ अन्तःकरणति । द्विषतामन्तरियाविना ॥ परागतंति। परा प्रतिपाभूना पर्वते तम्पतिरिव । अत्र च व्यतिकारपरागण रणरेणना व्यात गगन परागामिय न जाने गतमचर्य ! सदेति । मुदा । स इति विष्णु । गुनदस वल पापीठान्वन्य वरदन्तिनो हन्ता ।। भवानीति।हे गौरि,श मुगम ।अनिगमनपरतम्। न विद्यते जन्म येचनान्यभनानि ।। १ रुदटालगारव्यान्याया तु---'अवान् अगस्टन् । कम् । अलन निम्यि जनन्' इलेवमुपलभ्यते. , 'अन्तकरण' इति सान १. 'अन्तकरेणेति' स्यात्.

·No text on this page.

·-
*
h

·५ अध्यायः काव्यानुगासनम् एतत्स च कविशक्तिल्यापनमात्रफलत्वेन पुरुषाथोंपदेशानुपायत्वाका- व्यगडुभूततेति भेवलक्षणं न कृतन् । काव्यं हि महाकवयः सुकुमारम- तीना पुरुषार्थेषु प्रवर्तनाय विरचयन्ति । न च पृथग्यननिर्वर्त्य यमकादि- निरुद्धरसं तत्तथा मुखोपाय. । सरित्पर्वतसागरादिवर्णनमपि वस्तुवृत्त्या रसभङ्गहेतुरेव. किमानकष्टकाव्यम् ।। तथा व लोल्ला- 'वस्तु सरिदद्रिसागरनगतुरगपुरारिवर्णने यत्न. । कविगतिख्यातिफलो विततधियां नो मत. प्रबन्धेषु ।। यमकानुलोमतदितर क्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः । अभिमानमात्रमेतद्गरिकातिप्रवाहो वा ॥ इति । स्वरव्यञ्जनस्थानगत्याकारनियमच्युतगृहादि चित्रम् । स्वरादीनां नियमध्युतगृहाविश्व चित्रं साभ्याताधर्यहेतुत्यहा चित्रम् । तर म्वरचित्रं यथा-- 'जय मदनगजदमन बरकरभगनगमन । गतजननगदमरण भवभयगनपटारण || कन्वरम् ॥ एव दीर्वकन्वरनियादिबनियो । REETIN |मन धाग्यपनियति। मा. 7 17 .।। गा, 'पहियादिrritra Hinde . - 1 -- . . P4 . -- २ .

·| - ·५ सत्यागः]] काव्यानुगागनम् । २९७ स्थानमुरस्कण्ठादि । तचित्रं यथा- 'जगा गांगाकाकाकगाहकाधककाफहा। अहाहाहरागागागकागसगकाफक. ॥' कश्चित्पुरुषः स्तूयते-हे गाशकाकाकगाहक गजासबन्धीपज्जलकु- टिलगतिविलोउफ, त्व कुत्सितपापान्येच वायसास्तेपा हन्ता । निहीते. किपि हान हाः । न हां गति जहाति यत्तथाविधमझं यस्य स खगः सू. यश्चिहं यस स गिरिरर्थान्मेरुरतत्र कहाख्या. पर्वतपरिण' काकका. श- दकारिणो यस स त्वं पापहा मेरुनिवासिभिः पक्षिभिरपि प्रख्याप्यमान- कीर्तिीमगाः स्वर्ग गतोऽसीत्यागसाया भूतवनिर्देशः । कायति अर्थम- भिधत्ते इति काफः शब्दः औणादिके । तं करोति इति णिचि तदन्तादके च काककः ॥ कण्ठस्थानम् । एव द्विव्यादिस्थाननियमे उदाहार्यम् । गतिर्गतप्रेत्यादिका । तच्चित्रं यथा- 'वारणागगभीरा सा साराभीगगणारवा । कारितारिवधा सेना नासेधा वरितारिका ।' - भरिभिभीरा भूभारैरभिरेभिरे । भेरीरेभिभिरभ्रामैरभीरुभिरभिरिभाः ॥' बहुभि । क्लूटपताकादिभारयुकैः । भयप्रदा ।भुवो भारभूत । डुढौफिरे। सजग्मिरे इति यावत् । दुन्दुभिवनदनशील । मेघश्यामै । निर्भयैर्गजै । गजा. ॥ त्रिव्यजन नियमे यथा- 'देवाना नन्दनो देवो नोदनो देवनिन्दिन । 'देव दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिन ।' देवो विष्णुः । खर्गमुपतापयामास फिमित्युपजातशइमकरोत् । नादेन वक्षोस्थिश- ब्देन । दाने विदारणे । दानवनन्दिनो हिरण्यकशिपो. ॥ आदिग्रहणाच्चतुळजनादिनि- यमेऽप्यभ्यूरधम् ॥ द्विव्यादिस्थाननियम इति । द्विस्थाननियमे यथा-'अनङ्ग- रस्नालमनानातहा सदाना । सदानघ सदानन्दिन्नताहासगसगत ॥' कचित्कामिन- मन्यासकनिजवधूनिमित्त सानुनय काचिदाह-हे सततमपाप,सतामानन्दकारिन् ,प्रण- तादेष्वनुरागयुक्त सा सहना कामाक्रमणविलम्मानेकपीडा वर्तते । तत्ता रक्षेत्वर्थ. ॥ दन्तकण्ठलक्षण स्थानद्वयमन ॥ त्रिस्थाननियमे यथा-'अलिनीलालकलत क न हन्ति १. 'प्रत्यागता' स्यात् १. 'रिभरिभा' स्यात्. २. 'दिव' स्यात्. ३. 'सक' स्यात् ४. 'सललना' स्यात.

·- ििगरि गाग।।।। जगजनिती !" गया | Riti मेगा । नित ri Imग र पादयोः पत्यागनिरिगोपी गा: "म । पामगनपत्याग को कमलामा गोमा भाग: गो- मक्षिकादीगुराणि । सनसननननननकान॥11 TET महिना || PHATI किन मेहम् ॥ गित गागा TT शE निगुरे. दमोहरमेरे देशाग मुरथोमसोगांगताहागी:पनमः सशोरगुते गारेगे र गरानिमामोड' गरिमि. दरको पुको रेमे निमोडमा। पिसमाजापारिवाय रग उगोदयको गे मन गाने माजगानीरपणी र ! देर भक्के । नियमानहषांपशालिग । तिन्द्रिय स ।शायुपशमनीनीना दाता । लयागा परकतागागांसगी । शूग वाणिशिगि ये तेया स्थाने । राजप्रणीकरणानित । छाया दपांशेन गियान लागे । प्रमाणशास्त्र कुशरे। अयमनुकुल देव ये गान्ति मण्यन्ति वान्गी हिनति य । यदि वा अ. यन् अयच्छन् अन्डा नमख्य नाम गुणो यम्य तम्मिन् गुदरित । गुरभि शुश्रूषा माणं जनितो यचिर शमोन प्रान्त तन वा गरे । पदरहितानाति य. ॥ शोरुग- तप्रत्यागत यथा-'निशितागिरतोऽभीको न्येजतेऽमरणा रुचा। मारतो न विरोधी न साभासो भरवानुन ॥ तनुवारभमो भावान पीरोऽपिनतोरमा। चारुणा रमते जन्ये कोऽभीतो रनिताशिनि ।' कुमारेण गणा जगदिरे इति प्रकान्तम् । हे अविद्यमान- रणाः । तीक्ष्णसङ्गप्रराक्त । भीरहितः । वलात् । न न विरोधी । मुष्ट आभागत इति खाभासो दर्शनीयः । धुर्यश्च । उत चायें। वर्मणा वभम्ति । तेजबी । रुचा तेजसा हेतुना न्येजते न कम्पते । निशब्दः प्रतिपेनार्थः । क. पुनरवीरो भयवान् । सिंहना- देनादशीले समरे कमनीयेनोनतवक्षसा । कोडतीति ॥ मर्वतोभद्र यथा-'जितानया १. 'अच्छो' रुद्रटालकारव्याख्याने. २. 'नोऽस्माकम्' इति व्याख्यानस्योपलम्भेन 'न' इति सविसर्गपाठ. किरातार्जुनीये. ३. 'मरणरहिता' इति घण्टापथसवादात 'भविद्यमानमरणाः' स्यात् ४. 'नोऽस्माक्म्' घण्टापथे. ५ 'रसितेन शब्दितेनैवानाति प्रसतीति रवेणैव विश्वप्राणहारिणीत्यर्थ' इति घण्टापथे. ।

·कालानुगागनम् । माताराना नानगान वानमारिरिना) जिला - •ोजगाना 741 नाना रणानारे बातमनमात मदतेनेति ना. -या तर दार्शमिल । नन गरक्षणा । महलानाम् । अन्तकाल- पिाहताना या नरिणी सामिनी(३)ोयुतारणे साध ॥ अन न काल. मायरमेण पिताना पासनां पारिलोम्येन स्थिति गीचममापि । तर हि पभमादिपानाना प्रशानुगतनीयदिनी प्रथमपारानामगवाक्षरं प्रयगपाद । एक दिनी वगतमरती पातुपामय दितीयत्तीयचतुपाया । न गौ तदेवोपल- -परा इत्यमराणवस्थानात्मयतोमत्रम् ॥ अर्धधम चा-'ससारतिदे निल सदरामनासिनि । खराधिककसलादे रमा मानि ।। सपारुषाणा रागप्रदे । सभ- चाना कोपाहारिणि । त्वरचाधिकप्रसरसिना रणनिकत्वमपनयति ॥ तुरगपदांगत यथा-सेना तीलीलीना नाली लीनाना नानालीतीली । नालीनालीले नालीना लीलीली नानानानाती ॥' मेना अह ना पुरुषो लग्योरेकत्वस्मरणमिति ईले तामि । लीला विचन्ते पा तान् लोलिन 'इते स्वातीत्येवशीलो य स सामी यामाम् । शुद्धवि. पये सपिलासारानयति यासा प्रभुरित्यर्ध. । मालमनयों विद्यते यस स नाहम् । तीनानि अनासि रथाशे यस्य स । नानाप्रकारा या आत्यो गृहरचनास्तासु या ली. लेपन शेपस्ता लान्ति गृान्ति ये ते विद्यन्ते यस्य । न आलीनामाभितानामली भृतः उपजीयक | आलीनाः शिष्टा । लीलिनी लीलावती इला भूयेषा ते नृपा विद्यन्ते यस्येति मत्वधाय. । नानाप्रकारा नरो यस्य । भारुवान् मूर्तः । न आली अनाली अमूर्त. ॥ अनेन तुरग सेल्यते । तपाहि-'सायो पमिर्षिधुशरस्वनाश्व सागरा. टम । निपष्टोऽध्यम्युधिरुयति. सामिहींपु रासप्तमः ।। ज्यन्तोऽब्धिपष्टरुयम्भोधि- स्तुर्याक्षित्तनचन्द्रमा । ज्यामिरब्धिरामयति साम्भोधिदिसायकः ॥ वेदाश्वो द्विवसुः सर्तुरुयश्च सान्तोऽपिष्टक । तुयेपुर्यब्धिराशिस्वाद्योऽभ्यग्निर्ययोर्गम. ॥' खादि- भिरेकादीनि लक्ष्यन्ते । अत्र समासस्थ पूर्वपद पनेरुत्तरपद तु कोष्टकस्य ग्राहकम् । ययोरवस्य गन. सचारपदमिति यावत् । एवमेव च तुरगफलकस्यापारेधैर्धे खेल- नीया. ॥ गोमूत्रिका यथा-'काहन्पुलोमतनयान्तनताडनानि वक्ष स्थलोच्छितरया- मनपीडनानि । पायादपायभवतो नमुचिप्रहारी मायामपास्य भवतोऽम्बुमुचा प्रसारी ॥' पादे गोमूनिकेयम् ॥ अर्धगोमूत्रिका यथा--'चूडामोतेन्दुभागद्युतिदलिततम कन्दली- चकवालो देवो देयादुदार शममरजनतानन्दनोऽनन्यधामा । क्रीडाधूतेशभामा शुस- , . १ 'दृढता' स्यात् २. 'सेना', लीलीलीनाः, न, आली, लीनाना , नानालीलोली, न, भालीनाली, ईले, ना, आलीना , लीलोली, नानाना, अनाली' इत्येव पदाना विभागो स्टव्याख्याने दर्शितः. ३ 'ई?' त्यात्, ४. 'आलीनाना' रुद्रटव्याख्याने. ५. 'ली- लोली' स्यात्. ६. 'परे' स्यात्.

·M NA " रो:::' ! - ग:41 समान :: मागार नि । गगे । iii महः॥ -- म माग : जमग वीपग । जिया माम: मनन गामा: जिगने नियामेण गमकामा यम गरि माश: मा. { दक्षिणतो नामनामनारायलकावर. मत मागवलोरि नोहगा । एमलकम् । मामानामा दि. साहलो हिगता ॥ 'या दमानवमानन्दपदमागनमानदा। दानमानक्षमानित्यानमानसमानिना ॥' गा इन्द्रियनयन उत्तमो य आनन्दमन्य पदम् । विद्यया दि गमन सलाम । मुरान्य पूजा ददानि । निरपनंगभापणादि मुग्नं पृज्यं भवति । दनानिमन्डेदनीव भ्रम 'पो देरेमो दुरीर दमनर जनान्दो नयना मुगम् । अमाधारणम्यान । प्रीया अपनी शिपमेयी या या प्रक्षेप जन्मास दारोगे दुरपयानुपगम सुननाता प्रदीतारंग । उमा २ अरवि ॥ भोक गोविरा यथा-'पायाश्चन्द्रधारी समशिगेवादारविन्दी देयोरदा हमाग. पुग्दनुजदर न्यानमविभिधानम् । कन्दपोटदक्ष. मुरममुग्नमदतीनी- तम्बों दलाधीशायनाननचरणनमः याकरी भव्यमायः ॥' पनजाननिषि. नव- चंड ॥'देयानश्वदधाना सहिरहरकरी स्टफन्दामचिन्यो देहे भारागः पुरः मनुजदमस्यागमपनिधानम् । मंद दिनोमदश्री. श्री. सदसटरवधूमग्टनगीरण दन्धी बन्धहानावततरसनयः दापरो दिव्ययः ॥' जिग्माह. । रजा बिना आवरू । भद कल्याणम् । दिशा लोमदा श्रीयंस । सन्योऽन एव निर्भया या वद. स्वनिर्भत्सनवचसामपिपयः । न दैन्य धयत इत्येवशीलः । कवन्यपरिलागे विनीती १. 'अल्लाक' इति व्यात्याकरणात् 'नो' सा. २. 'नता नन्दिनानन्य' लान ३.'शरीर स्वान्, - ·५ नारी काव्यानुगायनम् । २२१ दानमानमा एवं नातं धनं चपा ने गुम पृजिता । मानं जानम् ॥ मुरजवन्धः । तमा हि-पादनतुष्टयेन पनितुष्टये कृते प्रथमादिपा- गः प्रापमानाराणि चत्वारि । चतुर्थादिपादेभ्यः पनमादीनि च न- वारि गृहीत्या प्रथम. पादः । द्वितीयात्प्रथम प्रथमाहितीयतृतीये द्विती- यतृतीयाभ्या चतुझे चतुर्था तृतीयद्वितीये तृतीयात्पादात्प्रथममक्षरं गृहीत्या हितीय. पाद. । द्वितीयादष्टम प्ररमात्सप्तमपठे द्वितीयतृतीया-या पञ्चमे चतुर्थात्पछसममे तृतीयादष्टमं च गृहीत्या चतुर्थः पादः । एवं मुसल- धनुः-याण-चक्र-पद्मादय उदाहार्याः ।। नयो यस् । दश पिपर्ति पूरयति ॥ आदिग्रहणाजपदस्थपदादीनि ज्ञातव्यानि ।। मुस- लेत्यादि । मुसलधनुपी यमा-'मायायित्त महाहाना रसायात लमजा । जात- लीलायधासारवाच महिपमावधी ॥' 'मामभीदा शरण्या मुत्सदैवानप्रदा च धी । धीरा पवित्रा सत्रासापासीटा मातरारम ॥' सदानित कमिदम् । महान् हावश्चेष्टाल- कारो यम्या । वीररसेनागतम् । सारादपानत यथासार यथासार वाग्यस्य । प्रतिज्ञा- अमित्यर्थ । हे मात , हतवती त्वम् । एवभूता चा सा त्वमारम. व्यापारान्तरान्निव. खि मा भयागासीटा रक्ष्या । अभिय ददाति या मुत् हर्षरपा । धी. सविद्रूपा ॥ मुसलर न्यासो यथा--'मा' इत्यत प्रभृत्यधोधः क्रमेण वर्णसप्तकम् । ततो वर्ण- देशमान दक्षिणपाश्वे प्रसलाधोधः कमेण हस्तग्राहस्थानार्थ वर्णत्रयम् । ततो वाम- पाचे प्रमत्य वर्णपत्रकम् । ततो मध्ये 'जा'शब्द. साधारः । तदुपरि दक्षिणपावें प्रवत्योर्ध्वम्मेण वर्णपञ्चकम् । तदुपरि वामपा प्रसत्य साधार वर्णत्रयम् । ततो दक्षिणपाचे प्रसृत्य वर्णसप्तकम् ॥ धनुषो न्यासो यथा-'मा'शब्दः शिखा । ततो 'म'कारात् प्रभृत्यायनर्ध फुटिलमधः कमेण विन्यास्यम् । ततो धी'शब्दात्साधारात्प्रभृति 'ना'शब्दान्तमृर्धक्रमेण न्यासः । तत 'स'शब्द । पार्थे तत: 'त्रा' इति साधारत- तोऽपरपार्थे 'सा' इति । तत. 'ना'शब्दः साधार' । ततोऽक्षरपटमूर्वकमेण न्यास्यम् । ततो 'म'शब्द. साधार. ॥ वाणो यथा---'माननापरुष लोकदेवीं सद्रस सनम । मनसा सादर गत्वा सर्वदा दास्यमा ताम् ॥' पूजयापगतो रोपो यत्यास्ताम् । त्रिभुवनदे- वीम् । हे शोभनभक्तिरस । सम्यक् प्रणम । मनसा दास्यं गत्वा । ता देवीम् । अ- १. 'मायाविन' रुटे, २. 'दनपेत' स्यात्. ३. 'न यथासारं' स्यात्

·No text on this page.

·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २२३ - किविधा । चा स्मतिः प्रधा तपोति । देवीलरणमेव परमं तप इत्यर्थः । अनि- चतावयव यमकमिदम् ॥ 'प्रवादिमतभेदेषु दृास्ते महिमाश्रयः । भान्ति त्वमिशि- तस्येव शितानामसमाश्रयः ॥' दर्शनानि महिनामाश्यः । चानि प्रवादिना भिन्नानि ज्ञानानि तास्त्वदीया दृष्टय इति तात्पर्यम् । भवत्रिशूल्य कोटोना विषमधारा इव । अन्त- यमकम् ॥ 'योध्या तव स्फीतमुदारवसु धामतः। तच्चेतो यात्ववहित मुदा रवसु. धामत ॥ चचेत्तस्तव श्रवणचिन्तनाध्ययनादिव्यापारेण विकसित सावधान च । अत एव शाश्तधनरूपम् । तचेतो हरणोपलक्षित धामतोऽनो मोक्षलक्षणात् रामुधा शब्दामृत शब्दब्रह्मोदय याति । गोमूत्रिकाबन्धो चमक वा ॥ 'सुरदेशस ते कीर्तिम- ण्डनत्वं नयन्ति थैः । वरदे रास्यते धोरैर्भवती भुवि देवता ॥' वर्गस्य । ते पुमास' । हे वरदे। धीरैरविकृतचित्त । तेपा कीर्ति खो चातीति भाव । भनियतावयव चम. कम् ॥ पादपरावृत्त्या गोमूत्रिकापि ॥ 'तत्त्व वीतावततनुत्तत्व ततवती ततः। वित्त चितच वित्तत्व वीतावीतवता पत ॥ चतत्त्व भवती तत्तत्व परनाखत्पम् । वीताव- ततनुत् विगतविस्तीर्णव्यपम् । विस्तारितवती । साख्याना त्वमेव चस्मात्सर्वत्र प्रधान- मित्यर्थः । ततो हेतोहे वित् विये, बीततज्ञाक्ष साख्याना प्रधानपुस्पसद्भावका दश हेतवस्तद्वत्ता सात्याना तव वित्तत्व वित्त भवत्या धनत्व प्रतीतम् । व धन प्रतिद्ध- नित्यर्थः । यतेत्याधये । घक्षरः ॥ 'तारे शरणच्चन्ती सुरेशरणमुद्यमैः । त्वं दोषापातिनोदप्रखदोपा पाति नोदने ।' हे तारास्ये देवि विमले, वस्व शरण सती साधितत्राणायोत्तिष्टमाना। रामस्य संग्रामम् । व्यापार।दोषक्षेपिणा निजवाहुना रक्षति। प्रेरणाले पलायितारो देवा भवती शरणमेत्य पुन' सप्रामसमी रुपचन्न इति पाश्चार्य । उपन्तीत्यत्र भुन् चिन्त्य' । अनियतावयव चमकम् । पादगोमूनिकादि । प्रागुकेन 'सरदेदास्य ते कीर्ति' इत्यनेन पादपरात्तिगोमृत्रिकाबन्धन मह र मुना पादगोमूनिकापन्धनतूणवन्धेयम् । तथा हि । प्रासनोवस्त प्रथमती सामान स्पोध ममेण परिदये ते गोमूनिक्या नाहिर पयते । बनारस्पाना बनम् । तदुपरिटाय 'तारे' इत्यादिलोकपादैरफमेण परिननु ये ने पारी त्रियया मुराम् । सन्न्याना वर्णानामनारत्या दारात रमादे दीन् । इति ॥ समातरक्षयालोरक्षयात्तमदामना । त्व धैर्यजननी पाति न' मक्षारक्षन । यदीत मान्मनो यया । धेगा.पादिका : निलायमदिर मरम् ॥ 'रयातिपरगदक्षका त्व सामानुपामित । सदा रक्षरा नामिति ॥' यातिरेपन पेदानामन्यात दानवारा यत्पर १. 'दास' इति देवीरातके २ "दित्त इति देवीसत. ३ :--- सपा र सारयानाम्' इति देवीरातपवार यार.. - दे-' इति देवीएतयारचाया पर •སཊ། ཌཱ་ཀེ པེ ནསྶདམཱ ཎ པ ६. 'मुपन्ती' इति देवीरात. ५ ' स्वार - ·ܟ ܙ 1 1 ܀ ܝܪ f ܕ ܕ P ܕ ܐ ܕ ܐ ; n ܕ ܐܙ ܗ ܐ ܕ ܐ ܀ 1 ܗ ܙ ܕ ܐ ܕ ܐ ܚ ܀ ܕ ܙ :ܐ ܙ ܚ ܕ ܙ ܙ ܀ ܕ ܐ ܚ ܀ ܙ ܪ * ܕ ܕ ܐ ܐ ܝܢ ; ، ܕ، ܐ ܐ ، , ;; ; iܐ ܪܘܢ ܐ:"; ܀ ܐ ܐܐܐ ܐܝ ܐ ܕܐܐ ܙܐi' 'ܙܐ ܙܐ ܙ ܪ 1 ܐ ܐ ܙ ܚܚܬ ܀ ܕ ܕܪ ܀ ܢ ܙ ;? ܙܐ ܀ ܀ € ܗ ܀ ܫܘ ܟܙ 1 ، ܪ .. ܨܪ ܢܐܨܝܐ ܝܢ ܐ -ܪܳܝܶܐ .܀ ܇܆ ܀܃ ܨܛ " ;: ;: *ܐ ܝܐܐ ܙܨ ܙ ܐ ،ܨ ܗܳܨܶܝܰܥܨ ܐܐܙ ܐ ܪܶܨܳܢܳܐ ܃ ܃ :)ܖ܇܇ ܨ ·५ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २२५ च्युतं मात्रार्धमात्राविन्दुवर्णगतत्वेन चतुर्धा । तत्र मात्राच्युतकं यथा- 'भूतियोजितभर्तव्यः कृपाणाकान्तमण्डलः । महापदशुभावास त्वत्समः कुपतिः कुतः ॥ अत्र कृपणेति । विभूतिर्भस्म च । महापदेति शुभावासेति संवोधने पदद्वयम् । महापदोऽशुभस्यावासेति पदमेकं च ॥ अर्धमात्राच्युतं यथा- 'पयोधरभराकान्ते विद्युल्लेखाविराजिते । कान्तः सर्वजनाभीष्टो वाले दुःखेन लभ्यते ॥ अत्र 'न्दु' इत्यत्र नकारो व्यञ्जनं च्युतम् ॥ विन्दुच्युतं यथा- 'सहंसा नलिनी ताराशारिता गगनावनिः । शोभते भूमिपालानां सभा च विवुधाश्रिता ॥ सह हसेन विकाशेनेत्यपि ॥ तीनमित्यर्थः । चत्वार एते नेमिश्लोका । एभ्यश्च प्रथम प्रथम त्रीणि त्रीप्यारानि लिख्यन्ते । चतुर्थ चारलोकप्रारम्भाक्षर भवति । इन्य नेम्वर्धनिमीलनम् । पुनरनुलो. मलिखिताच्छोकपोडशकादमेवान्त्यमक्षरं त्रिपु लिखितेषु चतुर्थ भवतीति नेमेस्-ि तीयम नीन्ति भवति । एवमेव चान्तलिसिन्नरेव नेमिश्लोक्न मिनिमील्न भवति । लत एव चारद्वात्रिशतो नेमिस्थानानाभितो वा तृतीय तृतीय नाघरमादाय यदा- विधात लोकोऽयमुत्पद्यते॥ 'देव्या समोद्गमादिदेवीरातक्ताचा । देशितानुपनामा. धादतो नोपनतो नतिम् ॥ देव्या वागी समाविर्भाव आदिशा या देवी रातकलित तसा तथा देशो निदेशो विद्यतेऽस्याम्नस्या भायो देशिता तथानुपमा देवीस्तोत्राया सर्वानिशाचिनी नोणमत भीमानानन्दवर्धननामा जतिमिमामपानीदिति ॥ पनपा- 'भासते प्रतिनासार रसामाताहताविभा । भापितालामा पादे देवामा पर दे नमा ॥' हे प्रातिशयोका, पाये रसेन समन्तादीप्ता बता शोभा । कृतास्था पादे एप । देवविजिगीपुसि परितरामा चस्पा । पतेला कि एपोऽदरपरन्धकारमा परि बास्थाने । तोऽ३ दिग्द- निगरपामेण दिदिग्दर चारमन पदारुतरा एवर-उधर. नगेन दिन्दर प्रिपेशा मारायः । ततो विन्द तापप दिग्दल प्रपन भारद पादार । रोनच दे सारिकामपण गुरपायनित दिवानल । a- - स ·२२६ . । چ، मोतं ना 'मिनभिरामनि- निगिनिगे। कुटविस्टारिका सि. बगिनतमी पनि जन गोगनपाने मितिमि पनि समकन्युनी नगरपवनोद प्रमितासगान । काम कच्चुनी अन्त्यावरगाने न नौगवान हनविलस्थितान्न ॥ गूदं क्रियाकारमयन्नपातवियन नी । क्रियागृहं यथा- ‘শালবনমিলনই নষ্ট মামা। कथमिव सहमा विठोकयन्ती मदनगर यजलंग युवानः ॥ युवान , कथमिव यूयं न न इति कियागृढम् ।। कारकगृहं यथा- 'कनेमी दुदिन्येन हदये विनिवेगिनी । पिवतन्ते गरायेण वारिकहाम्गीतलन् ।' अत्र 'गरी' ति कर्मणो गृढत्वम् ॥ संवघगूढं यथा- 'न मया गोरसाभिन्नं चेतः कस्मात्मकुप्यनि । अस्थानरुदितरेभिरलमालोहितेलणे ॥' अत्र 'मे चेतसागोरसाभिन्नम्' इति संवन्यगृहन् ।। पादगृढं यथा- (३) (९) () () (6) 'घुवियद्गामिनीतारसंराबविहतश्रुतिः । हमेपुमाला शुशुभे... अत्र 'विद्युतामिव संहतिः' इत्यन्य गूढत्वादत्तन् । १. 'मे, चेतः, भागोरनामिनम् न्यान. - - (२)(१) ·९ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २२७ गूढादीत्यादिपदेन प्रश्नोत्तर-प्रहेलिका-दुर्वचकादिपरिग्रहः ॥ एतच कष्टकाव्यत्वात्कीडामात्रफलत्वाच्च न काव्यरूपतां दधातीति न प्रतन्यते ॥ अर्थभेदभिन्नानां भगाभङ्गाभ्यां युगपदुक्तिः श्लेपः । 'अर्थभेदाच्छब्दभेदः' इति नयेन वाच्यभेदेन भिन्नानामपि शब्दानां तन्त्रेण युगपदुच्चारणं भिनस्वरूपापहवनं लिप्यन्ति शब्दा अनेति श्लेपः । स न वर्णपदलिजभाषाप्रकृतिप्रत्ययवचनविभक्तिरूपाणां शब्दानां भङ्गाद- भडाच्च द्वेधा भवति । यथा- 'अलंकारः शक्षाकरनरकपालं, परिजनो विशीर्णाङ्गो भृगी, वसु च वृष एको वहुवयाः ।, सवसेयं साणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ वक्र मूनि सितवति वयं के पुनरमी ॥ अत्र विधुविधिश्चेत्युकारेकारयोर्वर्णयोर्भगः॥ 'ते गच्छन्ति महापदं भुवि पराभूतिः समुत्पद्यते तेषा तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेपा द्वारि नदन्ति वाजिनिवहात्ते भूषिता नित्यशो दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुष्टेन वा ॥' नादिग्रहणात् हल-शक्ति-शल-खत्तिर-नागपाशादयो ज्ञेया ॥प्रश्नोत्तरेति । तथा चाह-'यस्तु पर्यनुयोगत्व निभेदः क्रियते बुधैः । विदग्धगोष्टया वाक्यैर्वा तद्धि प्रश्नोत्तर विदुः ॥ यथा---'काहनलि गुहा वक्ति प्रश्नेऽनुष्मिन्क्नुित्तरम् । क्यमुकं न जानाति कदर्थयति यत्तते ॥' अत्र क्दर्थयसीत्येतत् कयवर्णाभ्या मुक्त दर्यसीति उत्तरम् ॥ एतच अन्त प्रश्न-बहिःप्रश्न-जातिप्रवादिभेदैरनेकप्रकारं प्रकृता- नुपयोगात्कविशतिस्थापनफलवान प्रतन्यते ॥ प्रहेलिका यथा-'पयलिनीनां धेनूनां ब्राह्मणः प्राप्य विशतिम् । ताभ्योऽष्टादश विकीय गृहीत्वैका गृह गत ॥' धेन्वा जनाम् ॥ एवमन्येऽपि प्रहेलिकाप्रकारा लभ्यूद्धा. ॥ तथा दुर्वच दुधव दुर्योधमपि कीडाया न विरुध्यते । यथा-ना त्वाधारिराष्ट्रन भाष्ट्रे नादष्ट्रिणो जना । धा. तराक्ष सुरा न महाराष्ट्रे तु नोधियः ॥' नारा राक्षसा । वरपवनिति त्वाष्टो .

·२२८ अब मातीगाई महानता नाम...] भक्तिपदी गिनीनीनो पर गानाला नांगमागिदिमननात विना । ला महानिकी गिकता,गी गोमानी गुमा गुरुता भ-नाशिमिनी ने तारे' अन न नीना ईहितपाये' इति न गीनगामियोः लेगः ॥ "कुरु पराभूलेहे गरि मोहरे तुजारिगन्छिने । हरिणारिमारदेहे बरे ना हर उगे गानम् ।।' कशिगुनगुनोनीनां भवानी मतान्तां न गंस्कनमाकनया बाना तुष्टुवे-हे उमे, हरे रुद्रे मा श्रद्धा निति । अनिमम । कीटगे हरे। लालसगन्गिनलझुनं कागं लेठि सा गसत्र । महिौत वितर्कहतरि । हरसंनिभौ हि सर्वजानानिमा इति श्रुतिः । तोहन्त्यन्ति येऽग्यन्नवि- रहिते सिंहलगरीरे परिणेतरि श्रेष्ठम् । उगाया एवं इमानि संबोधनप- दानि ॥ प्राकृत तु-हे वरे कान्ते, ते तब संबन्धिनि कुरुलालसभूलेखे महीमोहगृहे हारिणि विच्छिन्ने च तनुमध्यत्वात् । हरिप्रियाप्रवानवपुपि(') यद्वरं नयनाननस्तनजघनादि तन्मेऽभिलापं हरतु कामं पूरयतु ॥ एवं भाषान्तरभङ्गेऽप्युदाहार्यम् ॥ नस्तस्यारिरिन्द्रतस्य राष्ट्रे खर्गे ॥ भापान्तरभऽपीति । मस्कृतभाषाया माग- ध्या समावेशो यथा-'कुललालिलावलोले शलिले शे शालशालिलवरले । कमलाशव• लालिवले मालेदि शमन्तके विशमे॥' कश्चिजातससारभयो वक्ति-कुललालिनो महापु. १. 'शमन' का० प्र०. २ "ध्यानोनीता' स्यात्. ३. 'कुर लालसभूलेहे महिमो हहरे तुहारिविच्छिन्ने हरिणारिसारदेहे वरे वर हरे उमे भावम्' इत्येव सस्कृतपक्षे पदानि. ४. 'कुरुलालसभ्रूलेखे महीमोहरहे ते हारिविच्छिन्ने । हरिनारीसारदेहे वरे वर हरतु मे भावम् ॥' इति प्राकृतपक्षे छाया. १. 'कुररालिरावलोलं सलिल तत्सारसालिरवशूरम् । कमलासवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधीच्छाया.

·५ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २२९ रुपान् लुनातीति । कर्मप्पण् । स चासौ लम्पटव तलिन् । शलं व तदुपलक्षितः खलो येषा तान् लिशल्पीकरोति चत्तस्मिन् । गृहशालिना छेदनशले । लक्ष्म्याः शवानि अस्पृष्टतया दरिदातालनशील वल यस्य । क्षमारहिते । मलन मालो धारण क्षमेति यावत् । चमे एवभूते सति ए विष्णौ दिशमविशम् । विष्णुविषय मार्गमहमास्थित इत्यर्थः । सपरोऽयों मागध्याम् । कुररपहिरदैलोलं व्याप्तम् । रवश- ब्दत्स प्राइवे दीर्घ । सलिल तत् । सारसणिकूजितेन शरं विरहिणां मारणसमर्थ. त्वात् । क्मल्सौधुम्राहकैरलिभि' श्रेष्टम् । मारयति शाम्यतो मुनीनपीलर्थ । विषम वियोगिभीषणम् । बनेपक्षिसंफुल सल्लि हा मुनयोऽपि क्षुभ्यन्ति किमु विरहिण इत्यर्थः ॥ संस्कृतस्य पैशाच्या यथा-कमनेक्तमादान सुरतनरजतुच्छल तदासी- नम् । अप्पतिमान समते सोगनिकान नरजेतुम् ॥' कस्यचित्लेनचित्पौरुषे तुते. न्योऽसहमान साह-हे सुरते धानपुरूष, न तु रणे । खमते शून्ययुद्धे स त्वया वर्चमानो राजादि क नर जेतुमजतु गच्छतु । नास्त्येवासौ च सोऽभिभवति । कोहरा बहुतनोत्पत्तिस्थानम् । माया प्रतिद्धामाश्रयमाणम् । नान्तरवृत्तिवेन सर्मक. ता। यद्वा मूर्तच्छमाप धरप च । लपा पत्युवरणस्येव मानो वत्स । पर्वतस्येव नि. कान कान्तियत्व। 'क्नी दीप्तिकान्तिगतिः' इति हि पठ्यते । लय वा नगच्छतीत्यगो- उनपर सरकान्तिनित्यर्थ । एवविधा यदा नरा. सन्ति तदा स त्वदुस कमिव जयत्पिति वाक्यार्थ. । सथ वा एवविधा चदा न सन्ति सर्व तेन जितमत: स क नरं जेतुमजत्विति एवात्र । परार्थ पिशाचभापाया-'काने कृतमदा सुरनरजतोच्छल. दासी । अप्रतिमा क्षमतेम गणिका न रजयितुम् ॥' अत्र हि द्वितीयाथें पटी । पेन- चिद्वेश्यानामुपचार कृत , ताभिस्तु तस्य न त इति सोऽत्र वर्ण्यते ॥ सस्कृतस्य मूर- सेन्या चथा-संवादिसारत्तपत्तो सदागोरिजसदेभवसत्तीरदे सत्तेससारे नमानदे।' हे देवि प्राणदाचिनि, तव सवन्धिन्ची सत्ते सतो विद्यमानस शोभनसनभाय इति १. 'पापत्' इत्युत्तर योग्यम् २. 'पविधी' क. ३. 'मधु' ति स्वादार दादा. पंवाद. ४ 'पम् स्वतमादानम् रतन पजतु स तदा बासीन्म पान समते स सगनिदान र नेतुम् ॥ रति सरहतपक्षे पदानि. ५ दिएनपुरम-':- रपटत्यारवायाम् ६. 'दु:ति रमटयारयायाम ७. 'रावातिसारसप्राप्ति. सदा गारि जगासु ते। तपाली र रत्ने सारे समानते 'दिरेनीया. 'स्पादिरारसपत्ती सदानोरिज एगदे राप र तरिद स र Eart इति रानपदो पदालि. ८. 'तपत देदीत, 'र' ग. ९ राशीवर.. " -- ·२३० काव्यमाला। 'आत्मनश्च परेषां च प्रतापस्तव कीर्तिनुत् । भयकृद्भूपतेबाहुर्द्विषां च सुहृदां च ते ।' अत्र नौतिनुदत्योः करोतिकृन्तत्योश्च प्रकृत्योर्भङ्गः ॥ 'त्वदुद्धृतामयस्थानरूढवणकिणाकृतिः । विभाति हरिणीभूता गगिनो लाञ्छनच्छविः ॥ हरिणीभूतेति मृगीभूता, श्यामा संपन्नेति च । अत्र चिडीप्रत्यय- योगः ॥ द्वौ भावी विद्यमानतोवलतालक्षणी विद्यमानापरावरिपुजयविषये विनायमाना बदम्य समृद्धिर्ययो' ते तथाविधे वर्तेते इत्यर्थः । अरिविजये जनस तव सानिध्यमान्चत्य च लक्ष्यत इति भावः । अन्यत्ते सत्ते भवसागर शोमनपारप्रदे त्वयि सलां वन्प्रभाग संसारसागरादुत्तीर्यत इत्यर्थः। तथा मुसमामनपनगमानं गळं यदि वा ब्रह्मन्नन्मपर्यन्ट चतुर्दशभूतसगै निलोदिततया मुगम साधारणलेनावस्थित गच्ब्रह्म दत्तो ये ते तायी। अपरोऽर्थः सूरसेन्याः-हे गौरि, जगन्मु सर्वदा देवतपायतिवदतिदृढयाधिः ।अन- पायिनी वर्तत इत्यर्थः। कीशि ।रदे आसते ।। संसारे । सत्ते श्रेयःप्रयाने सन्वे नुन- मैश्चित्तोडेकजयिभिर्मुमुक्षुभि. प्रणते चित्तजय एव हि मोक्षः । तथा च-वित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेगदूषितम् । तदेव तद्विनिर्मुक्त मोन इत्यभिधीयते ॥' संस्कृतन्यापन शेन यथा-'आगममणिसुदमहिमसमझमदकृटपरजस्सु । किर सविमयवदितोसमन उनलभावसहस्सु ॥' हे देवि, अपरजस्सु विगलितमोहेपु उत्कान्तजहतायां मत्सा बल येषां तेषु पुरुपेवनवसरे आगमा एव प्रकाशक्त्वान्मणयतया गोमनो दमश्चित्तोपान एव निर्वापकत्वात् हिम तयोः सवन्धी योऽसी समोऽनाकृलो हर्षवं कृन्तति यत् तदा दिनानम् इतः संसारात् किर लिप । सविभयवत् यविनां मयं यया किरनि तद्द ज्ञान किरेत्यर्थ ॥ परोऽर्थ.--जस्म पर यस्य केवलमागमाश्चेतति तयाधृतमहिमा शास्त्रावघोषशमादिविषयनिग्रहाः एते च सर्व साम्यमनाकुलवं ददानाः कृताः । कित सापि भगवती तोपमय निर्मलपदार्यसहन सहनशब्दो वाहुल्यार्थे । देवी प्रमादविल १. 'संप्राप्ति.' इति देवीशतकव्याख्यायाम् २. 'मुशर्म' स्यात् ३. 'आगमा मनसि श्रुतमहिमा गमः साम्यदाः कृताः परं यस्य । बिल सापि भगवती तोपमयमुज्ज्वलमावसहस्रम् ॥' इसपत्रशच्छाया. 'आगममणिमुदमहिमसमममदकृत् अपरजस्मु किर सविमयवत् इत. अममये उन लभावसहस्सु' इति संस्कृतपक्षे पदानि.

·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २३१ 'विपं निजगले येन चभे च भुजगप्रभुः । देहे येनाजजो दधे जाया न स जयत्यजः ॥' अत्र गिलितं, निजे गले । दग्धो वपुषि चेति सादित्यादिविभक्त्योर्भः॥ 'प्राज्यप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः । ददता निवृतात्मान आद्योऽन्येऽपि मुदं जिनाः ॥' अनेकवचनबहुवचनयोर्भः ॥ एपामेव वर्णादीनामभजायथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमानक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदय मृदुभिः करैः ।।' उदयः शत्त्युपचयो गिरिविशेषश्च । रक्तमण्डलोऽनुरक्तप्रकृतिररुणवि- म्बश्च । राजा नृपतिश्चन्द्रश्च । मृदुभिरखेदावहैः करैर्दण्डादिभिः किर- णैश्चेत्यभङ्गः शब्दश्लेपः ॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्यथौं वाच्यौ ॥ न चायमर्थालंकार इति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्या शब्दगतत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथा हि-उदयादिशब्दप्रयोगेऽलंकारः, तदर्थशत्त्युपचयगिर्यादिप्रयोगे तु नेति तद्भावतदभावानुविधायित्वात् शब्दालकार एवायम् ॥ 'खय च पल्लवाताम्रभावत्करविराजिनी । प्रभातसध्येवाखापफललुब्धेहितप्रदा ॥' इत्यादौ तु संकरत्वमेव युक्तम् । अथ वा न्यायपरीक्षायामुपमात्वमेव । तथा हि —यथा गुणक्रियासाम्ये उपमा, तथा शब्दमात्रसाम्येऽपि दृश्यते- 'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सितांशुविम्बमिव ।' इत्यादौ । न च तत्र शब्दश्लेषत्वं युक्तम् । पूर्णोपमाया निर्विषयत्वा- तित तत्तस्येति वाक्यार्थ. ॥ ननु स्वरितादिगुणभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्याणा तदभेदादभि- मप्रयत्नोचार्याणा च शब्दाना बन्धेऽलकारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतु शब्दरूपोऽर्थक्षेपश्चेति द्विविधाप्ययमालकारमध्ये गणितोऽन्यरित्याशङ्कयाह-नचायमर्थालंकार इति ॥ स्वयं चेति । गौरीपक्षे-किसलयवद्दीप्यमानाभ्या शोभते सुखेनाप्नु यन्न शक्य फल तत्र लुब्धानानीहित प्रददाति । सध्यापक्षे-उज्वलस्तया मरीचिभि शोभिता खाप- १. 'कराभ्या' त्रुटित स्यात् २. 'उज्ज्वलसूर्यमरी' स्यात्. . - ·२३२ पत्तेः । गुलियानाम्गे गा मागिनीनि, न । अमान निय पगत्वप्रसनात् । बा निल गायनमा गाषि. रहिनोऽलग विषय कायने । ता गोगनायो. रेका संनिपाते करतेन प्रामोनि । गुणकियागाम्यगुणमा मनगान्य ने लेप इति विशेगलयानभिनागान् म गागनुपमाया पग' । रन्न त्पमगा विरहित इति 'म्य न पाया-' त्यादी उगमा न्याया ॥ एवं च- 'अविन्दुगुन्दरी नितरां गमलावण्णविन्दुका ।' इत्यादौ न विरोनप्रतिमोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपि तु श्लेषप्रतिमोत्पत्ति- हेतुर्विरोध एव । अत्र हि लेगस प्रतिमामात्रं न पुनः प्ररोह । न व विरोधाभास इव विरोधः शेगाभागः लेगः । तलादेवमादिषु शेषप्रतिभो. त्पत्तिरलंकारान्तरमेव ॥ फले विधान्ती यो न उयमाद्विपये हित प्रशानि ॥ अलंकारान्तरमिनि । ममा- सोच्यादिरूपम् , ननुरोप इत्यर्थः । तथा न-'अनुगगननी सध्या दिग्मन्न पुर.सर । अहो देवगतिचित्रा तथापि न गमागमः ॥' इलय गुमामोक्तित्वम् । तत्पुर सर इति आगच्छन्त्या इव मुध्यायाः कामुक इव दिवसः पुरः समुस सरतीति व्याने यम् । न तु पदातिन्यायेनाने दिवमो गच्छति संध्या पचादिति । एव हि वर्षशतेरपि समागमो न भवतीति कि चित्रम् ॥ 'नाललप्रमरः-' इत्यादी अन्योकित्यम् ॥ 'यो गोपीजनवल्लम स्तनतटव्यामालब्धास्पदपटायावामवरकको बहुगणश्चित्रश्चतुईन्तक । कृष्णः सोऽपि हतागया व्यपहत. कान्त. कयान्यद्य मे कि राधे मधुसूदनो नहि नहि प्राणाविकचोलकः ॥' इत्यत्र ससदेहत्वम् ॥ यदि वान्योक्ते सारूप्यादिः, सत्संदेहत्य च सादृश्यादिः, लेपव्यतिरेकेण विवित्तोऽप्यस्ति विषयस्तदात्रापि स्यान्योक्ति ससदेहानुग्राहकत्वेन प्रत्तलासकरत्व भवतु शेषत्वमिति । 'अलोकिकमहालोकप्रकाशि- तजगत्रय । स्तूयते देव सदश मुकारन न कैर्भवान् ॥' 'मादाय चापमचल कृत्वा- हीनं गुणं विषमष्टि । यचित्रमच्युतशरो लक्ष्यममादीनमत्तम ॥' अबलं पर्वत निश्चल च । अहीना सीणामिनं खामिनं हीनं च । विषमा त्रिरूपा अस्थिरा च । अच्युत कृष्ण गतिगून्यश्च ॥ 'अखण्डमण्डल श्रीमान्यसंप पृथिवीपतिः । न निशा- करवजातु कलावैकल्यमागत. ॥' इत्यादी च एकविषयरूपकविरोधव्यतिरेकानुप्राहक १. दृष्टि' स्यात्. २ 'पर्यप' का. प्र..

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३३ - अर्थैक्ये धादिभापाणां च । द्वित्रिचतुःपञ्चषण्णां भाषाणामर्थाभेदे युगपदुक्तिादिभाषाश्लेपः । तत्र संस्कृतप्राकृतमागधपिशाचशूरसेनापअंशभाषाणां द्वियोगे पञ्चदश, त्रियोगे विंशतिः, चतुोंगे पञ्चदश, पञ्चयोगे पट्, षड्योगे एकः । सर्वमीलने भाषाश्लेषस्य सप्तपञ्चाशद्भेदाः । एते च पूर्वोक्तभाषाश्लेषे भिन्ना- र्थत्वेऽपि द्रष्टव्याः ॥ संस्कृतप्राकृतयोयोंगो यथा- 'सरले साहसरागं परिहर रम्भोरु मुञ्च संरम्भम् । विरसं विरहायासं वोढुं तव चित्तमसहं मे ॥' संस्कृतमागध्योर्यथा- 'शूलं शलन्तु शं वा विशन्तु शवला वशं विशङ्का वा । अशमदशं दुःशीला दिशन्ति काले खला अशिवम् ॥ शलन्तु गच्छन्तु । अधिरोहन्त्वित्यर्थः । शं शुभं वा यान्तु । संकीर्णाः पापकारिण इति यावत् । विशवाः सन्तो वश वन्धनं वा विशन्तु । यतो- ऽविधमानोपशमावस्वं यथा भवत्येवमेते खला अकल्याणं दिशन्त्येव । संस्कृतपैशाच्योर्यथा- 'चम्पककलिकाकोमलकान्तिकलापाथ दीपिकानही । इच्छति गजपतिगमना चपलायतलोचनालपितुम् ।' संस्कृतशूरसेन्योर्यशा- 'अधरदलं ते तरणा मदिरामदमधुरयाणि सामोदम् । साधु पिवन्तु सुपीवरपरिणापयोधरारम्भे ॥ सुपीवरेत्यायपि सबोधनपदम् । संरकतापभ्रंशयोर्यथा- कीसन्ति प्रसरन्ति मधु कमलप्रणमि सिन्ति। भगरा निविभगा गाता भरि मनि ।' गोमा चिनी र गोनेर सोता । 1. 'पो'

·No text on this page.

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३५ अभिप्रायवान् पाठधर्मः काकुः स कथमलंकारी स्यादिति यायावरीयः गुणीभूतव्यङ्गचप्रभेद एव चायम् , शब्दस्पृष्टत्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात् । यदाह ध्वनिकार. 'अर्थान्तरगतिः काक्षा या चैषा परिदृश्यते । सा व्यङ्गचत्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥ तथा च भरत --'सप्त खरालीजि स्थानानि चलारो वर्ण द्विविधा का. पल्काराः पडहानीति पाट्यगुणा । तत्र कालो खरा एव पत्तुत उपकारिणः । तत्परिवरभूतं तु स्थानादि । खरेषु प्रतिभूतेषु कापता जन्यते । तत्र स्थानशब्देनपा सरपनि- पत्तेषयो दर्शित. । उदातानुदातखरितान्पितस्पतया खराणा यातप्रधानत्व- मनुरणनमय तत्त्यागेनोचनीनमध्यनस्थानत्तशिचमात्र पायोपयोगीति दर्शितम् । चदि हि खरमतारक्ति' पाठ्ये प्राधानान्येनावल्मन्यते तदा नागलियासी सावन पाठ.। अत एव गानवैल्क्षप्ये सपने वाचार्यसमपंगेन चित्तत्तिनमर्पना वामित. पानुभावस्पतालाभाय पाउरर्थरसभेदेनाभिधीयते। तत एव काकुरपत्वमेव सर्वत्रा. नुयाचि, अभिनयत्वे भुत्थापचोगात् । तथा चोचदीप्तायलंकारेवपि परराव मुनियहरति । काकोरेव हि प्रकारसपादका. परिपूर्णताधायिनोऽलमारा । समिति पर्यावर्य र, न भूषणार्थः । मानि तु विच्छेदादीनि समर्थ गोभादिक च पोस्नुि पावोरवोपकारीपीत्येव परमार्थत काररेवेच पानी स्पान्तर. पृतियते । का च पल्पमानन्य सोचितचिरपाभिमुरयनचनेनाभिनयतानीयती कार रेशान प्रधानमिति । तन च सहसरा -प"पभगान्भारमध्यमव-निपार । रसेपपारा -'भारयो काचो रवरी मध्यमपचनी । पर यदी दर समारतेय ॥ पादयान रागान्धार पर रविधीयते । ५. पि. भारसे सभयानये ॥ भीम स्थानानि-जर या रीवादीपाला पेदापुर.शिरपारिक र सानो सर परिलपराममानोपयोपिलापार चार । - . एय 'पारमादिान परमार निधागुप १. 'गुरकोप... 'रेदार ५ :...:

·. aa . 4 6 । + , + 1 . " ग " + Titni . ० - . 2017... ॥ ' ...। न + OTHER.RE । मामो trai1114 112}। नीनो मारो 16.40 ॥ तो माग "titut- 12ी, 111111 tik कायालेन-1114 1 31-14 161.!| 1- 144 " *s Hो मा1ि114f1114 सोगानीमाते। की 1-1 1111 11. TRA मा . #1ो । १२-Ant मातानिmfarnदि । द 44113.5 मी. 11 । परोसनेमादी पनि ते पर चीन ॥ मीमा म कीजि मागोगे का प्रपोजन | Anti रोग को दीप 144frist at 111ART in नाली या 46 MATilt वाय. भ्याग । अनुबन्धी माम पदा-नरेनविरोमाना। दीना मानगोन अपमानवाचा प्रशमन नाम तारमताना राणावेणाबरतनहाय द्वारयोगविददीपनामगर्गयुक्तम् । करण निरशमनार्पणदीपना पर सम् । वीररोदातेपु विगविग्छेदाणयुक्तम् । भीगग पान कयोसि । गवामये- सेवा मन्दमयतारत प्रयोगनिस्थानस्थो भवति । तब टूरस्वागापणे तार हि. रमा, नादिरे मध्य कण्टेन, पाश्रतो मन्द्रमुरगा प्रयो.यपाध्यामिति ॥ मन्द्रातार गच्छेत्ताराद्वा गन्द्रगिति । तदेव ध्वनिधर्मविशेषस्य कामो. पोट । धमन्यमयस्थितम् ॥ १. 'यारसत्य' मरते २ 'दस' भरते. ३. 'पाट्यस्पते' भरते. ४. 'लक्षण च नियोधत' इत्यस्याने भरते. ५. 'वासनाय वाद्येषु' भरते. ६. सो' भरते ५. 'दिल- भरते. ८. 'त्रिस्थान' भरते. ९. 'भयानकयोकिंवर्गमिच्छेदाकानिण(३) इति भरते उपलम्भादन पाटटित. प्रतीयते. १०. 'पाठ्यधर्मत्व' सात 4 ·५ समायः] माधान-गमनम्। २३७ मान शाकधिामाकाका निगकाला च । वात्यन्ग साकाइनि- रामावात् । गन्मातायात या मंकेनवलेनाथः प्रतीयते, न ताहा एक. तु पनाधिकः प्रमाणवलेन निर्णययोग्यतदारगं साकारम् । तस्पिरीनं निराकारम् । वक्तृगता शाकाहा वाक्ये उपचर्यते । सान प्रारणवानिशीगते । विगिटविषयत्वं च तस्यारतत एवावसीयते । विषयोऽपि विविधः-- अन्तिरम्, तदर्थगत एय विशेषः, तदर्था- भायो या । यथा- 'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर-' इति । अत्र साकायकाकुप्रभावात् 'ततोऽन्यधिकं कुरुते' इत्यर्थान्तरे गतिः ॥ साकामिति । मन्त्रादितारान्तमपरिसमाप्तपर्णालकार कण्ठोर.स्थानगत यथा भवति तर्थतत्पठनीयम् ॥ तद्विपरीतमिति । यादृयो वाक्यात्सतियलेनार्ध. प्रतीयते ताश एव यमान्यूनाधिक प्रमाणपतेन निर्णपयोग्यस्तदति ॥ निराकाडमिति । मन्त्रादितारान्त परिसमाप्तवर्णातार शिरस्थानगत यथा भवति तद पठनीयमि- त्यर्थ. ॥ काकुप्रभावादिति । उदात्तकम्पितवर्णस्योपदीप्तालकारस्य वासमात्या या काकुपठितिस्तत्प्रभावादित्यर्थ । एवमुत्तरनापि साकाकाकूदाहरणद्वये व्याख्येयम् ॥ ननु गुतमर्थमनादृत्य कथ काकुरर्थान्तरं प्रतिपादयेत् । तत्रोफमन्यै. वस्तुखभा- वोऽन्न द्रष्टव्य., न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम' इति । वय तु म.-इह येय प्रथमेन सरित्स्यन्देन प्राणोसया वर्णादिरूपविशेषहीना वारजन्यते सा नादरूपा सती हों- कादिचित्तवृत्ति विधिनिषेधाद्यभिप्राय वा तत्काय लिहतया तादात्म्येन वा गमय- तीति तावस्थितम् । तथा च प्राण्यन्तरत्य मृगसारमेयादेरपि नादमाकर्ण्य भयरोप- शोकादि प्रतिपद्यते तदय नादाचित्तत्याद्यवगमोऽनुमान तावत् । ये त्वेते वर्णवि- शेपास्ते तमादरूपसामान्यात्मकवाकन्तुप्रन्धिमया इव प्राच्यप्रयत्नातिरिक निमित्तान्त- 'यस्मिन्दाः पूरिता. क्षत्रादेव तथाविध' परिभवस्तातस्य केशग्रहात् । तान्येवाहितहेतिघसरगुरुण्यत्राणि भाखन्ति मे यद्रामेण कृत तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधन ॥' इति शेषपूरणे सपूर्ण. श्लोको वेणीसहारे. २. 'ततोऽप्यधिक' स्यात्, १. 'अनियुकार्थमनिर्यातितवर्णा' भरते. २. 'तदिति...' स्यात्. ३. 'नियुक्तार्थ निर्यातित' भरते.

·६- " . : "TTE: 7 • • - ' 17 - 11। कि IIT --- PIRIT : ' । गोमा -गोर : If ytips | - कर - Ep f. "'। गाना If -... fण मित्र 1; ift' । ' मोजो' जमाना 41414141-111111111 ([11 11-12 - 1.. मस लिमनि माग 4 trafilmनो का मान 14.1 1ोमा मादा !!! IftarTTER at पातमा "fontmaram fresया 45 min 11.44 intी पाया एकस्यापि भेदः कल्यत इति । (मिमा.....{{{ff १५ दिवा-युगमापमानो पमेयभावपपिपाया ला वियत चयगका वाच्य इति ॥ विलागायुन काम । सत्र से निश्चित दिलाया होगे गो- पमानतया विश्रान्तिमलगगानगन्यव्याती लक्षण पारित ॥ विषाणियमिग दंनित्यमिति । अत्र 'गमागवृत्तदितपु गम्भाजिमानम' इति वचनामयोगम चामासादधागवाया संभवायम्य गुणसभाबाद शनिवेशस्तदभि ने 'स्वतली' इति स्वप्रत्ययेन गमवायस्याभिधानम् । तस्य च सत्यध्ये हस्ये उपाधिनियमन भेदकरपन न्याव्यम् । ततश्च विपाणोपाधिका राममाय उपमान दोपाधिकररूपमेय इति ॥ मोक्ष इवेति । मोक्ष दु.सामाव दव समाधी गाभार देति भावः ।। 'नामन्वय' स्यात्. २. 'इत्यर्ध. . लेसकप्रमादात्पतितो भवेत्. अग्रे 'रियो-' इत्येतोकप्रकरणे 'इनेन नियम- मासः' इत्यस्य व्याल्यारूपो भवेत नित्यसमास ३ अय कोएकान्तर्गत पाठोडस ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २४१ सोपमानोपमेयधोपमावाचकानामुपादाने पूर्णा वाक्ये वृत्तौ च । सेत्युपमा । प्रसिद्धमुपमानमप्रसिद्धमुपमेयम् । प्रसिद्धयप्रसिद्धी च कविविवक्षावशादेव । धमों मनोज्ञत्वादिः । उपमावाचका इव-वा-यथा- शब्दाः सदृशसंनिभादयश्च । अमीषामुपादाने पूर्णा । सा च वाक्ये वृत्ती च भवति । वाक्ये यथा-- 'क्षणं कामज्वरोचित्त्यै भूयःसंतापवृद्धये । वियोगिनामभूचान्द्री चन्द्रिका वदनं यथा ॥' परार्थाभिधानं वृत्ति । ताव यद्यपि तमासतद्धितनामधातुभेदेन त्रिविधा लुप्तायामुदाहरिष्यते. तथापीह समासतद्धितयोरेव संभवति । यथा- नरिवोललै. प. खैरिव सर नियः । तरुण्य इव भान्ति ल चक्रवाकै स्तनैरिव ॥' अत्रेवेन नित्यसमासः। - इति । पेलिवेन समासं नेच्छन्ति, तन्मते वाक्योपमायामिदनदाहरणम् । समा. सोपनायां तु-सवितथमनोरथपथप्रयनेषु प्रगुणगारेमगीतश्री । सुरतरुतहशः स भवानभिल्यापीयः क्षितीधरन ॥' त्दाहार्यम् ॥] प्रसिद्धमिति । इन्दु- मुखी कन्या इलादौ प्रतिद् चन्द्रादि उपमानम्, प्रनिद्ध तु मुखाग्रुपनेयम् । ननु 'तत मुदनायेन वानीगाउपाइन । नेत्रानन्देन चन्द्रेप माहेन्दी दिगल्लता ॥' इलादौ शालिनीगनादेरुपमान्ल चन्द्रादेयोपनेवत्वनुपलभ्यते, तत्पनुचते प्रतिद्ध- भुपमान्मप्रतिद्धनुपनेयमिति गरापाह-प्रसिद्धयप्रसिद्धी चेति । तथा हि सीमान्त्य गरपाडताया पल्पनानुपपत्ते । कामयते प्रियतमानिति चौगित्वाश्रय कामिनीरारामतीयमानहदयस्थितदुर्लभमनहारिप्रियतमाया गउपन्द्रादपधिरचन- लारदायित्वेन प्रधान्तया प्रतिद् इति इविविवक्षावरादेव प्रतिद्धयप्रतिद्धी लि. देते । सर्वलोकल्पेिलर्य । रैरपि प्राकरनिकमुपनेयमत्रापरजिक्नुपमान्ती पक्ष समाधिपते,रपि कविप्रत्तेदिवश्यमहीनदैव । तपा हि चन्द्रकानगडा- दिन्न प्रतितनमान प्रापरनित मुखचन्दादादिगणनुपर्गयते । उप समीपे भरते जिन्यते सलाहकारमा दुपने येन तटुपमानम् । दन तेन सोपे क्षिप्यते सौन्ददिगुदोगिन तन प्रारनिपेऽतिद ददनचन्द्रादि दुपने. १ 'दगिरवासाद .

·. . । - . -::. कति ....... NA योग : - ....... ... ... ...' 11 112 11.18 " tri" दपमान 41, न .............! या- पा-मामा-गो करणीयम: मग 1|| अपामा मारिष । मेयोगमा 4 4 5 योगा ये गोरे न गंभननि। हिलोपे यथा- 'ट्रेण्टिंदिनु महिमि काटयका रयाः केय: TI मालकुममेण मम मगर गगन्नो न पानिमि।।' अन्न धर्मापमानयोलॉप. । वृत्ती एकलोपे यथा- •अनाधिव्याधिसंबाधममन्दानन्द कारणम् । न किंचिदन्यदस्तीह ममाविमा मख ॥' अत्र समासे उपमानस्यानिर्देगः । १. 'टुण्टुनन्त' का.प्र. 'अन्वेषयन्मरिष्यति कण्टककठिनानि पेनलीवनानि । मालनीकुमुमेन मम भ्रमर अमनपि न प्राप्स्यनि ।' [इति स्टामा ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २४३ तथा 'राजीवमिव ते व नेत्रे नीलोत्पले इव । रम्भास्तम्भाविवोरू च करिकुम्भाविव स्तनौ ।' अनेन नित्यसमासे धर्मलोपः । - मे 'शरदिन्दुसुन्दरमुखीकुवलयदलदीर्घलोचना सा दहति मनः कथमनिशं रम्भाग भिरामोरूः ॥ अत्र बहुव्रीहौ उपमावाचकलोपः । तथा- 'मृधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति ते परे । स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥ सत्र नित्यसमासे 'कर्मकोंर्णमि' इव-लोपः । 'हंसो ध्वाहविरावी स्यादुष्ट्रकोशी च कोकिलः । खरनादी मयूरोऽपि त्वां चेद्वदसि वाग्मिनि ॥ अत्र नित्यसमासे कर्तरि णिनि चोपमावाचकलोपः । यथा वा-- 'पूर्णेन्दुकल्पवदना मृणालीदेश्यदोलता। चक्रदेशीयजघना सा स्वप्नेऽपि न दृश्यते ॥ अत्र तद्भितवृत्तौ धर्मलोपः । इवार्थश्च कल्पवादिभिः साक्षादभिहितः। ईषदपरिसमाप्तः पूर्णेन्दुरिति पूर्णेन्दुसदृशमित्ययों न तु पूर्णेन्दुरेवेति ईपदप- रिसमाप्तिविशिष्टेऽथे कल्पवादीना लरणात् । ईपदपरिसमाप्तः पूर्णेन्दुरिति वचनवृत्त्या यद्यपि रूपकच्छाया भजते, तथापि प्रातीतिकेन रूपेणोपमैव । यम् ॥ वचनवृत्त्येति । सामानाधिकरम्परुपया । ननु क्यनीषदपरिनमाप्तिर्घटते सावता पूर्णेन्दुशब्देन पूणेन्दुजातिरुच्यते तदाधारो वा द्रव्यम् । तत्र जगतितावदेका १. वस्सात् ·मिने। -- ........... नाम :- २ A- ...- मलित Tr मनोनिमा जन सममिनिममा परिवमिनोगगरि गम । मंपग मातोः गाने गार सन नमाने भवन्स बलोपः। निरपवासी मिनाये गम यादब माप्तने । नगदममा मानना । मनमान्दा दलिदिन. शटेन प्रानो न्यायलयानिलांग औपः । १८ पटान्दा योन्टे । शब्दायों जातिव्य वा । अभिनेयमरन्यन वा जगन्दयंभूटा अशि चनदुभयान नत्र परिगनाति । यत्र वन्यता नपानानि । पूर्णेन्दुशतः पून्दुजातिहीने आहादन दिगुहीने बाद वदंत साटे । ई. दपरिसमातिः । मामानाधिकरप्यमुपादन र व्यं यदा तन्दुजातिहने केन्द्र मान्यन पदनादाभिधेयेऽ यदिखायर्मेन्दुराष्टः कन्नमवत्पादन कर वदनगण्टेन सामानाधिकरण्यं भने । उनबोरे कार्य निन्यान् । यदा तु गु होने पर न्दुजातीय एव पूर्णेन्दुशब्दवाति यया गावाहीनक इति । नामानविय दर भवति । गुणहीने हि पून्दुः पृन्दुकन्यादेनेच्यते तेन च टल्य वननिदि दाने १. 'टुन्टुबन्त' का०प्र०. २. 'अन्वेषयन्मरिष्यति कटकरनितानिनवनाने मालवीनुनमहल र मनपिन प्राप्यनि ।' [इति माया ·१ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २४५ - यथा वा- 'अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपणोदप्रदोर्दण्डः स सहसायुधीयति ।।' अत्र नामधातुवृत्तौ सहसायुधमिवात्मानमाचरतीत्यात्मा उपमेयः । स चेवादिश्च लुप्तः । आचारलक्षणश्च धर्मः क्यप्प्रत्ययेन साक्षादभिहितः । तथा- 'सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥' अत्र नामधातुवृत्तौ धर्मस्योपमावाचकस्य च लोपः । त्रिलोपे यथा-मृगनयनेति । मृगस्य नयने इति प्रथमं तत्पुरुषः, ततो मृगनयने इव नयने यस्या इति उष्ट्रमुखादित्वाद्बहुव्रीहि । अत्र गुणद्योतकोपमानशब्दानां लोपः । यदा तु मृगशब्द एव लक्षणया मृगनयनवृत्तिस्तदा मृग एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्यैष विषय., न त्वस्योपमासमासस्येति नास्ति स्थानमुप- मायासिलोपिन्या' । केचित्तु---अयःशूलेनान्विच्छत्यायःशूलिक इत्यादौ क्रूराचारोपमेयतैक्ष्ण्यधर्मेवादीना लोपे त्रिलोपिनीमुपमामुदाहरन्ति, तन्न युक्तम् । क्रूरत्याचारस्यान्वेिषणोपायादेरय शूलतयाध्यवसानादतिशयो- क्तिरेवायम् । एवं दाण्डाजिनिक इत्यादिप्वपि द्रष्टव्यम् । पूणेन्दुरुत्पदाब्देनाभिवायिष्यते ॥ राचारोपमेयेति । तथा पत्राय शुलनुपमानम् , अर्यान्वेषणोपायः यचिदुपमेय , तीक्ष्णलादि. साधारणो धर्म , उपमानोपमेयभावति चतुष्चमपगम्यते तन्मयाच शब्दस्पष्टमुपमानमय शरेनेति शिष्टस्य तु त्रितपस्यार्थसा- मदिवगतिविति ॥ दाण्डाजिनिक इत्यादिप्वपीति । तथा हि दम्भस दामा जिनतयायवसितस्य जीवननियावरणत्व दण्डाजिनेगनिन्दिच्छति दम्मेन जीवतीनि दाणाजिनिक । दाम्भिक वर्थ, । एव पानानिन्विच्छति। अनुशादेन जीवतीति पार्थक बरतिको जारिक रत्यर्थः । तथा तीतर रणपहलमाप्यरत्त वसीमलपो शीतोष्पत्याभ्यामध्यवतित्यो ३ रणक्यिा प्रति विशेषण चर्मवीत रोति तीनमोऽसजा त्वर्थः । एवमुष्णय शीघ्रकारी दक्ष इलः । तथैव च वामन ·* .. . .. . . . . - . - 1 . . 4 -- , . " J 1 + । - 1 • Hity E-t}:- pati Ft.i{} } ht.: FE- h+ 1. | } if it. - "}} }... !! il , hit the r}} }th} ! ! , . | ! } } | } } : 3 :- t. aili... !!• } Pro k st: .. बन 10 '" 11नापा111'। नाl , M. नाये। art 111 मार 1111 ARTHdपा 41 474f} कदा देवदत्त ताम। (4मा REET प्रयागत । कदापन, it aff FTERTI मो॥ पगमिष्यामि । गन्ता । म दाग ।पत गली । १. योगबलमणमुगलनमा। 41 हतार । कीतिरिव पवनतनयमान लान्य पनि ग1ि 12 हलिया। २. विलगद' सेतुबन्ध ·६ सायागः मान्यानुगासनम् । २४७ अनोपमानोपमेगयोरपयविनोः साम्तविषया. अवगवाना चैकदेग- विपया॥ 'तवाननमिवाम्भोजगम्भोजमिव ते मुखम् । निलीना नलिनीखण्डे कश तु त्या लभेमहि ।। अनोभयोरुपमेयत्वे उपमानत्वे चोपमेयोपमा । 'त्वन्मुखं त्वन्मुखमिव त्वदृशौ त्वदृशाविव । स्वन्मृतिरिव मूर्तिस्ते त्वमिव त्वं कृगोदरि ॥' अकस्येवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः ॥ 'उभौ यदि गोमि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥' अनासद्भूतस्योपमानसंभावनादुत्पाद्योपमा । 'तासा तु पश्चात्कनकप्रभाणा काली कपालाभरणा चकागे। वलाकिनीनीलपयोदराजि' पुर. परिक्षिप्तशतहूदेव ॥' अन्न यथेष्ठं विशेषणैरुपमेयं परिकल्प तादृशमेव सिद्धमुपमानमुपात्त. मिति कल्पितोपमेत्यादि । आसा हि पृथग्लक्षणकरणे एवविधवैचित्र्य- महससंभवादतिप्रसङ्ग स्यादिति ।। असद्धर्मसंभावनमिवादियोत्योत्सेक्षा । प्राकरणिकेऽथे ये धर्मा गुणक्रियालक्षणात्तदभावलक्षणा वा तेपा सभावनं तद्योगोत्प्रेक्षणमुत्भेक्षा । सा चेव-मन्ये-शके-ध्रुवं-प्रायो-नूनमित्यादिभि. शब्दद्योत्यते । रामस्स ॥ तदभावलक्षणेति । गुणकियाभावलक्षण । तद्योगोत्प्रेक्षणमिति । अन्यधर्माणा खधाभूताद्वस्तुन उत्कलिताना रसभावाभिव्यत्यनुगुणतया वस्त्वन्त. राध्यत्तत्वेन लब्धप्रकाणानोक्षणमित्यर्थ । हयग्रहणनुरत्तोंकातिकान्तगोचरत्वमस्या अभ्यनुज्ञातमेव । तेन चत्र कुतधिनिमित्तातौरिक्येव धर्माणा सभावना, न तत्रोत्प्रेक्षा। न हि 'भार वह तीव पुगव.' पयो ददातीव खीगवी' इत्युत्पेक्षा प्रवर्नते, लोकातिमान्त- ·२४८ काव्यमाला। यथा- 'वलं जगध्वंसनरक्षणक्षमं क्षमा न कि संगमके कृनागमि । उतीव संचिन्त्य विमुच्य माननं स्पेव रोपन्नव नाय निर्ययो ।' अत्र रोपलक्षणम्य गुणन्योत्प्रेक्षा ।। 'असंतोषादिवाकृष्टकर्णयोः प्राप्तशामनः । स्वधाम कामिनीनेत्रे प्रसारयति मन्मथः ।। अत्र संतोषगुणाभावस्य ॥ 'वियति विसर्पतीव कुमुदेपु बहूभवतीव योषितां प्रतिफलतीव जरटशरकाण्डविपाण्टुपु गण्डभित्तिषु । अम्भसि विकमतीव हसतीव सुधाधवलेपु धामसु ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका ॥ अत्र क्रियायाः ॥ 'कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षा क्षामतां गतौ ।' अत्र दर्शनक्रियाभावस्य ।। एवं च- 'हिरण्मयी सा ललनेव जङ्गमाच्युता दिवः स्थास्नुरिवाचिरप्रभा । शशाङ्ककान्तेरधिदेवताकृतिः सुता ददे तस्य सुताय मैथिली ॥' तथा-- 'अकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् । तथा- 'आवर्जिता किचिदिव स्तनाभ्या वासो वसाना तरुणार्करागम् । सुजातपुप्पस्तबकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेव ॥' तथा- 'अचिराभामिव विधनां ज्योल्लामिव कुमुदवन्धुना विकलाम् । तिमिपमन्मथरहितां श्रियमिव हरिवक्षसः पतिताम् ॥' १. 'रतिमिव मन्म०' स्यात्. -- ·६] कारानगागनम् । २१९ - तमा 'सितः पृमिना स्व मानदण्डः।' लानापेक्षायुलिन विधेगा ॥ गणप्ये खरपतो विशेषणतयोपपान(?) कल्पितम् . तथाप्युपमैव । उपमानोपमेययोः नापस तवाचकानां प्रतीयमानत्वात् ॥ माश्ये भेटेनारोपो रूपकमेकानेकविषयम् । साहये निमित्ते सति भेदेन विषयविषयिणोनिदेशेन आरोपोऽतथा- भूतेऽपि तपायेनाध्यवसायो रूपयत्येकता नयतीति रूपकम् । आरोप्य- माणरूपेणारोपविपयत्य रूपवतः क्रियमाणत्वात् । सादृश्यग्रहणं कार्यका- रणभावादिनिमित्तान्तरव्युदासार्थम् । तेन 'लायुर्घतम्' इत्यादौ न रूप- कम् । भेदग्रहणमभेदारोपनिरासार्थम् । तत्र एतिशयोक्तिर्वक्ष्यते । तच एकमने चारोपस विषयो यन तत्तथा ॥ तकविषयं यथा- 'कुरजीवाझानि स्तिमित्यति गीतध्वनिपु य- सखी कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । गोचराया एव संभावनापा उत्प्रेक्षागोचरत्वात् ॥ विपयविपयिणोरिति । अर्थादु. पमानोपमेययो. ॥ तधात्वेनाध्यवसाय इति । 'मुख चन्द.' इत्यादी गोणीत्तिविष- चतपेल । तथा हि उपमेयशब्दो धर्मिवाची । दितीयेनोपमानशब्देन तथाभूतेनानुप. पचमानसामानाधिकरपलदैवोपमानपदसा खाभिधेयाविनाभूतगुणवृत्तिता नियमयति। तत सामानाधिकरप्पमप्युपपरते । अत एव च भेदेऽप्यभेदप्रतीतिरियं नापन्यायः । तथा हाते भेदे किलाभेदप्रतीतिरेप यन, तन्मियाज्ञानम् । यथा शुक्तिकायो रजत- प्रतीतिः । तथा भेदे शतेऽपि यत्राभेदप्रतीतिरिव सोपमा । भेदे ज्ञातेऽप्यामुल्ये कि- लाभेदप्नतीती सजातायामपि पधादत्रैवंविधै विशिष्टे साइये विश्रान्तिस्तद्रूपकम् । सन्यथा भेदेऽप्यभेदप्रतीतावन्याय एव स्यात् । ततव निप्याज्ञानसालंकाररूपत्वं कथ. मुच्यते । सन व पेचिच्छन्दारोपपूर्वकमारोप द्रवते । सपरे विपर्वयम् । अन्ये चौग- पयेनोभयम् । एष एव च युक्तः पक्ष इत्याहुः । तथा हि-शब्दापचारात्तादूप्य रूपके वैघिदुच्यते । ताप्यारोपतस्त्वन्पैः दादारोपोऽत्र प्यते ॥ उपमानगुणैस्त्वन्यानुप- पमेयगुणान्गुणान् । पश्यतां युगपद्भाति तन तच्छन्दरूपता॥' तत्रेत्युपमेये । तच्छ- १. 'सखी' का० प्र०.

·. . सपना Tri...' 7 ने ... | ' गोणी नागमो. in कान it in ! विमिर्ग पाणा: गतिमणि ॥' गर नैनितो गे मोल नगाभिषयम्। I HINET it. IfTrt | ललितति । REE TREMEMADE शो समामो मा ११ मा . 1 मार माती। रो-गरपमामाला या मारेन माता प्रमाण तोगप्रतिनि. गारमा दिने यायते । स तु सपा मेरा जादा परि गापमान तमाशान कालागि मागे। मानाशा निरपकाशीप मनमा यथा'म पनि परेन । गुम : गाय गुग हर पुणे म करेगा या ति विज्ञानिक दयेन पाया मगति प्रमाण गमागे प्रोपमाया, न तु 'गालागु पयोगिनी गुगदर पट्पदेन चु गुम्बे'की रूपकम्प । तया हि मुगध पुष इत्या सशस्य पुष्पम्य प्रतिपत्ती गुगा यमानविशेष पुपाश्रिता पूर्वमेन प्रतीतीरस्यतया पारोहति । तेन मुगमामाक्षिप्तया वचा कयापि भवितव्यमिति । मान लतानियो यते । तस्मात्तव वधूरियामी म्पके प्रतिपत्ति. । उपमाप्रतिपत्तेस्त्वनानमत्य मुतो- पमितिसामाक्षिप्तपुष्पगतरूपविगेपानुपयोगिमात् । तथा चात्रोपमेये पुष्पविशेष मुसोपमितिसामालिप्ते चुम्बनाधारत्वादी न सालताया उपयोगोऽम्ति, वात्रा एवं तत्रोपयोगित्यात् । तेन वधूरब प्रधानम्, तदुपयोगिनी तु सारलता साललनव वपूरि- त्यनया रूपकच्छायया संगति. प्रतिपद्यत इति । तस्मायन विशेषावसाये निमित्तमति, तत्र रूपक समासाभिहितोपमा वान्यत्र सकर इति ॥ सौन्दर्यस्येति । अत्र तरधि १. 'अनिद्र' का० प्र०. १. 'साललताया' स्यात्, . ।

·६ गाना
कागानगाननम् ।
२५१
जन्म रणलेउराग करे कुणन्नम्स मण्डलग्गलयम् ।
रमसंगही वि सहसा परम्मही होइ रिउसेणा ||
अन रणन्यान्तःपुरत्यारोपः श्रौतो मण्डलायलताया नायिकात्वं रिपु-
सेनायाश्य प्रतिनायिकात्वगर्वसामादयसीयते ।
अनेकविषयं यथा---
'यस्था चीजमहंकृतिर्गुरुतरो मूलं ममेति ग्रहो
नित्यत्वस्मृतिरकरः सुतसुजात्यादयः पछ्याः ।
स्कन्धो दारपरिग्रहः परिभव पुप्पं फल दुर्गति
सा मे त्वचरणार्हणापरशुना तृप्णालता लूयताम् ॥'
यथा वा-
'इन्द्रस्त्व तव वाहू जयलक्ष्मीद्वारतोरणस्तम्भौ ।
खगः कृतान्तरसना रेसना च सरखती राजन् ।'
एव च येऽन्ये रूपकप्रभेदा वर्ण्यन्ते ।
यथा-
'ललनाः सरोरुहिण्यः कमलानि मुखानि केसरर्दशनैः ।
अधरैर्दलैश्च तासा नवविसनालानि बाहुलताः ॥'
इदं सहजावयवं रूपकम् ।
'गजो नगः कुथा मेघाः शृङ्खला. पन्नगा अपि ।
यन्ता सिंहोऽपि शोभन्ते भ्रमरा हरिणास्तथा ॥
इदमाहार्यावयवं च ।
'अलिकुलकुन्तलभारा सरसिजवदनाश्च चक्रवाककुचाः।
राजन्ति हंसवसनाः संप्रति वापीविलासिन्यः ॥'
'यस्य रणान्त पुरे करे कुर्वतो मण्डलामलताम् ।
रससमुख्याप सहसा परामुखी भवति रिपुसेना ॥' इति च्छाया ।
२. 'जिता' रुटे.

·ས ན }， ， ， } ས ： • ༔ ： ， ; • ： ; ཨ++ ༑ ༑：- ཀ}：13 } ༣༣ ན }, ， }， ས - {..}， བ ， . }，3:• - { }} {-， t: { ་ !： {i • ; it. |}， ， ， }} { } - བ! བདེ• .： 1:།" *， } ༑ ༑"༣ '' ༣， 14༣ ： ， ， '' " } ] 3,1'35f-བ 1：17":"} ༑ ༑ ༑" ：;" }， }} {-{4} ༑ }} -43191 3}'{13,， }} {"；，： li* ， •{ +E ， { 4 ff-it f{4} { -༔ fii{༩བབ''། t， t {{{{ ། ， ，,， ， ，，， } {{༥， }， ༈ ༔ ༔ {， 44བ། [， {•༣ ༈ •fi{{ }， •11/4 - {{ -༣ ， བJ། 4f tt{ སཙྩཱ ཙ ༦༣ ཅས༔ ji Y•༔ +༩}} ཨ}} （+ {{ } t， 1{ }| +”{f"}}} , faf4-45， 4,， ， -༢ *f'114 '''T { {{4} {{ - ༈ ད45 4 43}/4，， f74 1{ }} {{ལོ༔ • 15 33 { {{•Y， {{ f? it?ti} d= *1 FI{14 7 firi1/t 13 3，3 «f •15-it if|༢༠45, ， ， ༈ ཤུ } {4 f9ynrid it-id itsfr=HTIrrr:: 3/3 f{ + :- Y l *r: * "[17] rai yi; | “(# qri{I•T f4-f ཙ{{ 47f {qfrfy | བf {{ } { }fi f4fs # •i[ • ཙ1•it *[t *4 ༣ uf•i༑ 4:༣༧ ({sif{{ } sif=rtift-4:; fiify༦ ༢4 tiP {sfr ༢} {{ }} , ，. *nip? IT ·६ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । यथा वा- 'देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपादितं रतम् ॥ यथा वा- 'क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीपर्दुस्तरं मोहादुडुपेनासि सागरम् ।।' यथा वा- 'अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत् । आपाण्डु पतति पत्रं तरोरिदं बन्धनग्रन्थः ॥' एते साधर्येण निदर्शनप्रकाराः ॥ वैधयेणापि यथा- 'गुणानामेव दौरात्म्याश्रुरि धुयों नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं जीवति गौर्गलिः ॥' 'तवाहवे साहसकर्मनर्मणः पाणि कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भटाः परेषा विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पासवः ॥ इति ॥ . साध्यते ॥ देवीभावमिति, क सूर्येति, अत्युच्चपदाध्यास इति । उदाहरण- त्रयस्यायमभिप्राय । यथा केचित्प्रतिवस्तूपमा, प्रकारद्वयेन निदर्शना च पृथक् लक्षिता तथा न लक्ष्यत रत्यर्ध । निदर्शनलक्षणेनैव व्याप्तत्वात् । तथा हि 'देवीभाव-' इति 'क सूर्य-'श्त्युदाहरणदये विशेष एव दृष्यन्तेन साध्यमान उपलभ्यते ॥ ननु प्रति- वस्तूपमान्तर्भवतु निदर्शने । निदर्शनाविशेषत्तु कथमन्तर्भविष्यति । तरप 'अभवद- स्तुसवन्ध उपमापरिक्रपक' इत्येव लक्षणलात् । पत्रोच्यते- सूर्यलादी दार्श- न्तिके पतुसबन्धस्य असभव , दृष्टान्ते या, अल्पविषयमत्या सूर्यवशाल वर्गमस- भवदिति दार्शन्तिके पस्तुसवन्धस्यासभव रति चेत्, न । पर वापसमा वा प्रतिपयते, तत्र फ.चमभयद्स्यन्धता । स्यादेव चदि प्रतिपदगारवान्य वारये पक्षियसबन्ध स्यात् । तस्मास दार्शन्तिके वस्तुसपन्यस्वारभव दान्तिकप्रतिषि- १. शर्मण' या०प०. 'साहसपर्मणा राम मुख परति निदाए चन्द्रिका

·No text on this page.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २५५ यथा वा- 'मदो जनयति प्रीति सानझं मानभगुरम् । स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासयां मनसः शुचम् ॥' अत्र मदादौ यत्प्राकरणिकतया विवक्ष्यते तदुपमेयं शेषाण्युपमानानि। न च क्रमैकत्वमुपमां रुणद्धीति वाच्यम् । 'राम इव दशरथोऽभूद्दशरथ इव रघुरजोऽपि रघुसदृशः । अज इव दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् ॥' इत्यादौ क्रमैकत्वेऽप्युपमादर्शनात् । प्रकृतानां धमक्यं यथा- 'पाण्डक्षामं वदनम्-' इति । यथा वा- 'हंसाण सरेहिं सिरी सारिजइ अह सराण हंसेहिं । अपणोण्णं विय एए अप्पाणं णवर गरुअन्ति ॥' भवति तदा शोभनमेव, नो चेद्दीपकमवस्थितमेव । कि च संकरस्योच्छेदप्रसङ्गान कि. यापद दीपकालकार । पृषक् पृथक् लब्धात्मनामलकाराणामेकवाक्यससमें सर । न चरियापदर र दीपर पेम्पादोऽलकारा दीपहात्मनात्मान मुलहन्ते । त- स्मान फिचापद दीपकम् । सत्तम । न यिापदमागलाक दीपतम् । कि तु बभिः समानजातीय. फारकविदोषरभिसवध्यमानम् । तरय चानेकेशिराय मानरमा- चांदन्यचिरूप यत्तत्साम्यमुच्यते । प्राकरणिकाप्राकरणिकन्याभ्या च तेवामानानुपमा. नोपमेयभावो गम्यमानो न श्रौत । अत एव दीपकमुपमातो भियते । पनापि पावर- निका एष अप्राकरणिका एव या पदार्थ एकधर्मानुगता वर्धन्ते, तत्रापि तेषा परस्पर फिचित्साम्य विशेयमेय ॥ ननु रुद्रप्रभृतिभिर्यास्तपभेदतयापि दीपक प्रतिपादितम्, तत्र च यमौपम्य स्यादित्याशय निदर्शयति-मद इति । मद' सुरादिपानविकार- विशेषः । मानभार मानभजनशीलम् । यद्दा मानो भरो यति समासः ॥ किया- धर्मवयव वाक्याथेष्वनेकेपपि साधारणतयोपादीयमानत्पादनीपम्प दाराप- तति । तत्रापि यद्विवक्षित तदुपनेच मितररहपमान मिति । अत एव रटो हापम्य- सनुभयोऽपि दीपयमेव तुलखमावत्यादिति ॥ईसाणेति । अन इसाना भी स- 'साना सरोमि भी साप्तेऽथ सरता। योग्य ते मा.मान पेपर गति दतिमा) ·२५६ कागमाला। अप्रकृतानां गया- 'कुगुदकमलनीलनीरजालिललितविलाराजुपोई गोः पुरः का। अमृतममृतरश्गिरम्नुजन्ग प्रतिहतमेकपदे सदाननरा ॥ 'विद्यति कूणति वेहति विचलति निमिपति तिलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वतूः शयने ।' इत्यादी जातेरेव नमत्कारो न दीपकरोति कारकदीपकं न लक्ष्यते । सामान्यविशेपे कार्य कारणे प्रस्तुते तदन्यस्य तुल्ये तुल्यस्य चोक्तिरन्योक्तिः। सामान्ये प्रस्तुते तदन्यस्य विशेषस्य, विशेपे सामान्यस्य, कार्ये कार णस्य, कारणे कार्यस्य, सदृशे सदृशस्य चान्यस्याप्रस्तुतस्योक्तिरभिधानम- न्योक्तिः । अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्याक्षेप इत्यर्थः । रोभिः सरसा च हसैः सार्यत इति साधारणक्रियया एरुयैव हरासरसोः प्राकरणिकयो सबन्ध इति अन्योन्यनामालकारो न दीपकतामतिकामति ॥ यया वा-'कण्ठस्य त स्यास्तनुवन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननाद्वभूव साधारणो भूपणभूप्यभावः ॥' इति । अत्र कण्ठमुक्ताकलापयो. प्राकरणिकयोरन्योन्य भूष्यभूष- णभाव इति ॥ कुमुदेति । अत्र कुमुदादीनि अमृतादीनि चाप्राकरणिकानि दृशोरान नस्य च प्रकृतस्य वर्ण्यमानत्वात् । यथा वा-'येष्टा सा नवा दृष्टा मुषिता सममेव ते । हृत हृदयमेकेपामन्येषा जन्मनः फलम् ॥' अत्र प्रियतमा प्राकरणिकी प्रति अ. वलोकयितॄणामनवलोकयितॄणा च प्राकरणिकाना मुपितत्यमेको धर्म इति । एव च तुल्ययोगिता पृथक् न वाच्या इति । ननु कारकदीपकमन्यैरुक्तं तत्कि नोच्यते इत्या. शङ्कथाह-खिद्यतीत्यादि ॥ अप्रस्तुतस्येति । उपवर्णनावसरादपेतत्वादप्राकर- णिकस्येत्यर्थः । अभिधानमिति । स्तुतिनिन्दोभयानुभयरूपम् ॥ ननु चाप्रस्तुतप दार्थखरूपोकावसबद्धभापिता नालकारगन्धोऽपि । तथा हि । पर्वतोपवर्णनाया क समुद्रखरूपमुपवर्णयेत् । उपवर्णने वा शिष्टविगर्हणमवश्य भावीत्याशङ्कय, अन्योक्ति- शब्दार्थ प्रकटीचिकीर्षुराह-अप्राकरणिकस्याभिधानेनेत्यादि । सान्तरेण श. ब्दव्यापारेण गोचरीक्रियमाण. प्राकरणिको योऽर्थस्तेन सहाप्रस्तुतस्य कार्यकारणभा- वादौ सबन्धे सति सहृदयहृदयावर्जकमलकाररूपत्वमेतस्या इत्यर्ध. । तुल्ये प्रस्तुते यत्र तुल्यस्याप्रस्तुतस्याभिधान तत्र विशेषो विशेषेण प्रतीयत इति पूर्वाभ्यो भेद । १. 'तवा' का० प्र०.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २६७ यथा- - 'ऐरावणं स्पृगति मन्त्रयते मरुद्धि- जं परामृशति पश्यति योधसार्थान् । मेरोस्तटानि विषमीकुरुते महेन्द्र- स्त्वच्छकया निशि न याति नरेन्द्र निद्राम् ॥' अन त्वय्युद्युक्ते न कश्चित्सुखं शेते इति सामान्य प्रस्तुते विशेष उक्तः। 'अहो संसारनैपुण्यमहो दौरात्म्यमापदाम् । अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधेः ॥' अत्र वापि वस्तुनि विनष्टे विशेषात्मनि प्रस्तुते दैवस्वातत्र्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितम् । थे यान्त्यभ्युदये प्रीति नोज्झन्ति व्यसनेषु च । ते वान्धवास्ते सुहृदो लोकः स्वार्थपरोऽपरः ।। अत्र जरासंधः कार्यरूपां श्रद्धेयवचनतां प्रस्तुतामात्मनोऽभिव्यक्तुं सु. हवान्धवरूपत्वमप्रस्तुतं कारणं वर्णयति । 'संग्गं अप्परियायं कुच्छुहलच्छिविरहियं महुमहस्स उरम् । सुमरामि महणपुरओ अमुद्धयन्दं व हरजटापव्भारम् ॥ अत्र जाम्बवान् वृद्धसेवाचिरजीवित्वव्यवहारकौशलादौ मन्त्रिताकारणे प्रस्तुते कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्षःलरणादिकमप्रस्तुतं कार्य वर्णयति । तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्याभिधाने द्वौ प्रकारौ । श्लिष्टविशेषणता, सादृदय- मानं वा तुल्यान्तरस्याक्षेपहेतुः । अन्योकी च पदाच्य तस्व पदाचिदिनक्षितत्व पदाचिदविवक्षितत्व पदाजितिपदिका विषक्षितत्यमिति प्रथी पन्धरछाया । ता विपतितप चा-'पराये व पीलानाभ- पति भोऽपि नधुरो पदीय. रावेपामिर , कारोऽभिमतः । न समालो 'खर्गमपारिजात समर, पररित गणपनलोर । सारामि मथनपुरतोऽरवचनररजाप्राम्भारम् ॥ [इति या। २. 'पारिजातकोतर तो , 'अपर उत्पामापामा x ·२५८ শান্তা। यथा- 'नालस्यप्रसरो जडेप्यपि कृतावासस्य को रुनि- दण्डे कर्कगता मुखे च मृदुता मित्रे महान्यत्रयः । आमूलं गुणसंग्रव्यसनिता द्वेपश्च दोपाकरे यस्यैया स्थितिरम्वुजन्य वसतिर्युव तत्र श्रियः ।। अत्राप्रस्तुतेनाम्बुजेन नुल्यविशेषणबलात्तुल्यः सत्पुरुष आलिप्यते ॥ 'आदाय वारि परितः सरितां मुखेन्यः कि तावदर्जितमनेन दुरणवेन । नारीकृतं च बडवावंदने हुतं च पातालकुनिकुहरे विनिवेगितं च ॥ अत्रार्णवस्य गर्हणयान्यायोपार्जितघनत्वादिप्रतीयमानसादृश्यः ऋश्चि- पुरुषविशेप आमिप्यते ॥ यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोपोऽमो न पुनरगुगाया मत्भुवः ॥' इला पाइन पीडा, सत्पुरुषे तु परार्थोद्यते तदर्थ प्लेगः । भदोऽपीली ग्रन्थिनोटनम् , मयुर ३ धनाभावनिमित्तो विप्लवः । इक्षोमाधुर्यनावाद्यलक्षणो गुणः, मत्युत्थे लनुबावन् । इनोर्विकारः शर्करागुडखण्डादि, सखुल्पे तु वित्तविक्रिया । न हि प्रत्युत्या विल वस्थायामप्यतेव्याः । उल्वणत्वामावान् । इनारक्षेत्रभूपरम् , सत्युपे निर्विवस्वान् दिस्थानम् ॥ यया वा'मनी ये दृश्यन्ते ननु सुभगक्ष्याः सफलता मवन्येषां यन्त्र क्षणमुपगताना विषयताम् । निरालोके देशे कयमिदमहो बारधुना समं जातं वन सममथ वान्यैरवयवः ॥' नन्विति । यर्जगद्रि भूषितमित्यर्थः । यस्य त्रयो वि पयतां मण गतानामेपा सफलता भवति तदेव वरिति संबन्धः । आलोचे विव कोऽपि । न सममिति । हत्तो हि वरं पर्यादानादावप्युपयोगी। अवयवरिति । अतितुच्छपायरित्यर्थः । अत्र अविचारकजनाकुले काले कश्चिन्नहापुरुषः कुखलिमि- रितरजनसमसत्कारतया ततोऽपि चाप्रयोजनचा न्यूनमत्कारतया खलीक्रियमा प्रस्तुतः ॥ यथा च-'प्राणा येन समर्पितास्तत्र वलायेन वनुत्यापितः स्कन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपची पुरः । तम्यास्य स्मितमात्रकेण जनकजीवार- १. 'गतेभ्यः' प्राग्लिसितम्. २. 'दहने का० प्र०. १. 'न सममित्सर्व.ख.

·. - . निको मानपि गान। ..नापि तिमिनीती नामिटिना एल्गोत्तमेन ।' MITTE-मेमन 17, 2 TRITI नम. ...मामानेगी। पुपाल विक्षिन. in Indiविवागरमागर, रनिया मा गुमिनि ॥ परिक्षिार -'भो FIR नाविक भागोटा गमावि परि मा Fitमादिनानागारमा मानना मेवते नानापि परोपकारमागिता मे ॥' रवानावाति प्रन्युति । बनेन पदेनेद- माद-रग मानिस भवति, तथापि तु चयनुरन्यतारक- पशामि' । राम्याशी । पदमा नियादिना न भूचित ते पराग्यमिति पार । गाउ विदितनियुतरम् । पग्मादिति राम्मे हेतुः । इद पप्यत वादि गदिमरणोपरम धनमपि पिलोयायोपरम् । पामेनेति । अनुचितेन गरिनोपसित दत्त । पट इति । दायामानारणादेव फेलदानशून्यादुद्धरकन्धर । छायापीति । पासोटो हिदमशानापियालगतीदलतापयादितविशेपः । नहि क्षविदोष नहोफिप्रफी उभवत पति अविपक्षिताभिधेयेनैवानेन शोक्न मसलासपुरपसमीपे यासिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनखिनः परिदेवित तात्पर्येण वा- ययाशित मिति प्रतीयते ।। विपक्षिताविवक्षितत्व यथा-'उप्पहजायाए असोहि- पीए फर रनमपत्तरहिआए। चोरीए पद दन्तो पामर हो हो हतिजिहति ॥' अत्र वाच्योऽयों नालन्त उभवी न पासमवीति वा न वक्त शक्यम्, व्यन्यस्यापि भावात् । १. 'रेदपिका. प्र.. १. यदि निर्वन्ध' ध्वन्यालोक्लोनने. २. 'फलदानादिशून्या' चन्यालोकलोचने. ३. 'उत्पथजाताया अशोभिन्या फलकुनुमपारहिताया। चदर्या यत्ति ददत्पामर भो भो इतिष्यते ॥' इति च्छाया। ४. 'हो ओहतिनिहति' ध्वन्यालोके. ५ 'वाच्च एवं नियमो नातीति' ध्व- न्यालोक्लोचने. - --- -- ·२६० काव्यमाला। अत्र पुरुषोत्तमशब्दस्यार्थद्वयवाचकत्वेऽपि सत्पुरुपचरितस्य प्रस्तुत त्वादभिधा एकत्र नियन्त्रितेति सत्पुरुष एव बाच्यो न विष्णुः, तच्चरितस्या- प्रकृतत्वात् । तत्प्रतीतिस्तु शब्दशक्तिमूलात् ध्वनेरेव । यद्यपि च सत्पुर- तथा हि-उत्पथजाताया इति न तथा कुलोद्गतायाः । अशोभनाया इति लाव ज्यरहितायाः । फलकुसुमपत्ररहिताया इति । एवभूतापि काचित्पुत्रिणी का भ्रात्रादिपक्षपरिपूर्णतया सवन्विवर्गपोपिका वा परिरक्ष्यते । यर्या वृत्ति ददत्पामर भो भो हसिष्यसे । सकललोकैरिति भावः ॥ यथा वा-'सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधितर र्णयोश्चापल दृष्टिः सा मदविस्मृतखपरदिति भूयसोतन वा । सवै विस्मृतवानसि भ्र मर हे यद्वारणोऽद्याप्यसावन्तःशून्यकरो निपेव्यत इति भ्रातः क एप ग्रहः ॥' रसना विपर्ययोऽसत्यभापित्वमपि । चापलमश्रोतव्यश्रवणमपि । मदो गर्वोऽपि । शून्यकरत्व मपि । भत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्व च भ्रमरस्यासेवने न हेतुः कर्णचापल तु हेतु मदः प्रत्युत सेवने निमित्तमिति ॥ ननु यत्राप्रस्तुत वस्तु प्रस्तुतार्थानुवन्धि कम्यते, तत्र यद्यन्योक्तित्वमभिधीयते, तदा सहस्रमायप्रयाणे भटीना प्रियविरहोत्कण्ठिताना. मनेकविवव्यापारोपवर्णने भूतकालसवन्धिनि प्रस्तुते 'सौत्सुक्यगर्भा भ्रमतीव दृष्टि पर्याकुला क्वापि मतिः प्रयाति । निरलयप्रेमनिवन्धन च वियोगकाले द्रवतीव चेत.॥ इत्यप्रस्तुतार्थाभिधायिनि श्लोकान्तरे । तथा समुद्रेण राम प्रति-त्वयैव मद्यमिय स्थितिर्दत्ता । यामनुपालयता मया भवान्विष्णुरारोषितः' इति प्रस्तुत्योपन्यस्ते 'वि. असन्तरअक्खउर मअरन्दरसुद्धमायमुहलमहुअरम् । उउणा दुमाण दिनन्ति हीरइन उणा अप्पण चिम कुसुमम् ॥' इत्यप्रस्तुतार्थप्रतिपादक छन्दोन्तरे च अन्योक्तित्वप्र- सनः । अत्र हि तद्वये उपवर्ण्यमानेनाप्रस्तुतेनार्थेन वृत्तान्तरोपनिवद्धः प्रस्तुतोऽर्थो ऽनुसवध्य मैवम् । यत्र हि तस्मिन्नेव वाक्येऽभिधीयमानेनाप्रस्तुतेनार्थेन शब्दानुरूपारू- ढस्यापि प्रस्तुतस्यार्थस्य सारूप्यादिभिराक्षेप. सोऽन्योकेपियः, यत्र त्वेकस्मिन्नेव वाक्ये वाक्यद्वये वा समर्थ्यसमर्थकतया विम्वप्रतिविम्वभावेन वा प्रस्तुताप्रस्तुतयोर भिधयैव सस्पर्शी वाक्यैकवाक्यता च सोऽर्थान्तरन्यासरा निदर्शनस्य वा विषयः । एवं च 'औत्सुक्यगर्भा-' इत्यादौ यद्यपि श्लोकान्तरे समर्थस्य वस्तुन उपकान्तत्वात श्लोकान्तरेण तथाभूतमप्रस्तुतमेव प्रस्तुतार्थाभिसवन्धि वस्तूपनिवध्यते, तथापि नान्यो- १. 'कुलोद्भूता' ध्वन्यालोकलोचने. २. 'विकसदजःकलुष मकरन्दरसाध्मातमुरारमधुकरम् । ऋतुना ह्रमाणा दीयते लियते न पुनस्तदात्मनैव कुसुमम् ॥' [इति च्छाया । (आ० ६ स्क० ११) सेतुटीकानुसारेण. ३. 'उदुणा' सेतो. ४, "दिवई' सेतो. ५ 'उणो तमप्पण' सेता. ६. 'त्तद्वये' म्यात् . ७. 'वयमेवेति चेत् । मेवम् सात.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २६१ पस्य विष्णोरिव विश्वोद्धरणशक्ति स्ति, तथापि गुणवृत्त्या संभवतीति न दोपः ॥ अन्योक्तिश्च फचित्स्तुतिरूपा । यथा-नालस्य प्रसर--' इति । क्वचिनिन्दारूपा। यथा-'आदाय वारि-' इति । - फिरिति वफाव्यम् । अपि त्वर्थान्तरन्यास एवासी । मन हि वृत्तान्तरेणोपक्षिप्तो योऽसौ भटीना वियोगजनितो व्यापारो भूतकालस्बन्धी विशेषभूतः स कालमानस. बन्धिना सकलवियोगिनोव्यापारेण सामान्यरूपेण समर्थितः ॥ यद्यप्युत्प्रेक्षाप्यत्रास्ते, तथापि प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायोऽत्रानुसतव्य. । यदा सकर एवास्तु, न तावदन्योक्तिरियम् । तथा "विचसन्तरसरकउर' इत्यत्रापि वृत्तान्तरोपनिवन्धनोपस्थि- तेऽधैं रामसमुद्रव्यापाररूपे वृत्तान्तरेण तुमव्यापारात्मनस्तत्प्रतिविम्वस्य निदर्शित- सानिदर्शनालकारतैव । 'विकसदज क्र मकरन्दसामातमुखरमधुकरम् । ऋतुट्ठ- माणा दीयते हियते न पुनरात्मनैव कुसुमम् ॥' इत्यर्थः । तुरत्र वसन्तः । कुसुममिति जातावेकवचनम् ॥ अधान कोऽलकारः 'लावण्पद्रविणव्ययो न गणित क्लेशो महा- न्खीकृतः स्वच्छन्दत्य सुख जनत्य वंसतधिन्तानलो दीपितः । एषापि खयमेव तुल्य- रमणाभावाद्वराकी हता कोऽर्थवेतति वेधसा विनिहितत्तन्व्यात्तनु तन्वता ॥' द्रवि- पशब्देन सर्वखप्रायत्वमनेकत्वकलोपयोगित्वमुक्तम् । गणित इति । चिरेण हि यो व्ययः संपद्यते न तु विद्युदिव सटिति, तत्रावश्यं गणनया भवितव्यम् । अनन्तकाल- निर्माणकारिणोऽपि (तु) विधेर्न विवेकलेशोऽप्युदभूदिति परमत्याप्रेक्षावत्त्वम् । मत एवाह-क्लेशो महानिति । अनेन प्रत्युतानर्थप्राप्तिरुक्का। एवमपि यदि परस्योपकारः स्यात्तदा को दोष इत्याशङ्कयाह-खच्छन्दत्येति । परार्थोऽपि न कश्चित् । यतो वि. शालय । जनत्यैतदभिलापजननेन प्रथमेऽभिलाषो द्वितीये चिन्तननिति । चिन्ता- नली दीपितः । येन सर्वमन्यत्परिलज्यैतत्प्राप्त्युपायान्वेषणपरः संजातः । न चाप्यस्या कवित्वार्थोऽनलावण्यसुन्दरतरतनुलतानिर्माणे प्रत्युत समुचितवाहमलामाभावादसं. प्राप्तसभोगविफलमनोरथवनितवेय वरातीलाह-एपापीति । यत्लय निर्मीयते तदेव १.क्सउर' सेतो. २. 'न्दरसा' स्यात्, ३. 'ऋतुना' स्यात्. ४. 'स्वच्छन्द चरतो ध्वन्यालोके. ५. 'सखीजनस्य' ध्वन्यालोके. ६. 'हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः' ध्वन्यालोके. ७ 'योग्यो च' ध्वन्यालोक्लोचने. ८. 'मस्य प्रेक्षा, नस्योत्प्रेक्षा' ध्वन्यालोक्लोचने - ·-- TIMITRA 11.14TH Mn. - नि: :: :: माना ...! Ent ":ो माग ift, HE : .. || 16-17uATE की। लोक। 111111111111111; जमिन । राग में 41 । 1941 १०३ 1114 पर 4. matat .. पोगने । यो नी Italk titi tara मार 4.14 गिता 144 1 11 पिरी. ३. गागाला । म गणिोड 711- SET India पा, रापणा ना सोमालिनियन, दुनिsairat दो FIATF reitorse'a farzani sic faut ist us or fri franaraft 1%- नादिकालाभ्यारागागारिवासियामा पर.fr at artथा परयको नेत्रभुः किन संमाया िबीतगगो विrilf मतान् पश्यति । न योगारित काकरटितक ५ भाति । तमा प्रस्तानुगारण उभयस्यातीयमुरितापपगते । अन्योला- यपि प्रस्तुत मंगव नेवायो वक्तव्य । नदि जगीयमन्योक्तिमानि- 'अहोर ते फाप्यम्' इति । ग परप्रस्तुतपरतयेति गायागमन, ता मिटतेवेति । सतमे तत् । किंतु न आय श्रोत कचित्प्रपन्च इति श्रूयते, येन त प्रारगानुगुणाधतास परिह. रप्यते तस्मादेन्योक्तिरेवेयम् । यम्मादनेन वान्येन गुणीतात्मना नि मामान्यगुणा चलेपामातम्य निजमहिमोत्कर्षजनितगमत्मरजनवरस विशेषनमात्मनो न किचिदै. वापर पश्यतः परिदेवितमेतदिति प्रकाश्यते। नि सामान्येनेति निजमहिमेति विशेष. ३. 'शकुन्तलादी' धन्याले- १. 'म' नास्ति लोचने. २ 'च'ध्वन्यालोके नास्ति कलोचने. ४. 'उत स्तुतिगाँति' ध्वन्यालोकलोचने. ५. 'न' लोचने तु नाति ६. 'प्रतिभाति' लोचने ५. 'अप्रस्तुतप्रशसायामपि' लोचने. ९ 'दप्रस्तुतप्रशसेय' ध्वन्यालोके. १०. 'न्येति' लोचने ८. 'सा' लोचने.

·अध्यायः काव्यानुशासनम् । २६३ कचिदनुभयरूपा। यथा- 'इतो वसति केशवः पुरमितस्तदीयद्विपा- मितोऽपि शरणागताः शिखरिपक्षिणः शेरते । इतोऽपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तकै- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥' अत्र निन्दा स्तुतिर्वा विस्मयोक्तावेवास्तमयत इत्यनुभयरूपा ॥ व्यगचस्योक्तिः पर्यायोक्तम् । व्यङ्गयस प्रतीयमानस्यार्थस्य अभिधानं यत्पर्यायेण भङ्गयन्तरेण कथनं पर्यायोक्तम् । अत एव चान्योक्तेरस्य भेदः । न हि तत्र गम्यमानस्यार्थस्य भङ्गचन्तरेणाभिधानम्. अपि त्वप्रस्तुतद्वारेण तस्या- क्षेप इति । शामिति परिदेवितमिति सनीषां चतुर्णा चास्यखण्डानामधस्य क्रमेण पादचतुष्टयतात्पर्य- तया प्रतीयमानत्वात् । तथा चाय विनिश्चयवृत्त्यन्ते धर्मकीाचार्यस्य लोक इति प्रसिद्धिः । एतदर्धत्तसूचकश्चापरो हि स्फुट एव तस्य श्लोको विद्वद्भिः परिपठ्यते । य- था---'मनध्यवसितावगाहनमनत्पधीशक्तिनाप्यदृष्टपरमार्थतत्त्वमधिकाभियोगैरपि। मतं मम जगवलब्धसदृशप्रतिमाहक प्रयास्यति पयोनिधेः पय व सदेहे जराम् ॥' लगा. हनमध्यवसितमपि न पत्र, आता तस्य सुपादनम् । परम यदर्थतत्त्व कौस्तुभादिभ्यो- ऽपुत्तमम् । भल्ब्ध प्रयत्नपरीक्षितमपि न प्राप्तम् सहगमस्य तथाभूत प्रतिमाहम् एक्को प्राहो जलचर प्राणी ऐरापणोधै प्रयो धन्यन्तरिप्रायो पत्र तदलचसाप्रति- प्राहकम् । यति चा साम्पादुपमालकारोऽनन्तर तु सात्मनि विलयधामतपाइते विश्रान्तिः, परस्य च धोतजनस्यालादरास्पदतचा प्रयतप्रायतया चोत्साहजमानेने भूतमत्वन्तोपादेय सत्कतिपयसमुचितजनानुपाहक कृतनिति खाननि उदाल कारिता. प्रदर्शनया धर्मवीरस्पर्शनेन वीररसे दिशान्तिरिति मन्तव्यम् । अन्यथा परिदेषितमानेन किकृत स्यात् । सप्रेक्षापूर्वकारिखमात्मन्यापेदित कि तत' सार्थपरासिमा दिति । तदनेन निर्विवादतदीयोवेनैव तदभिप्रायस्य परिदेवितदिपपल सपना स्वात्पूर्वनाप्यन्योतिरेप सभाव्यते । तदापि चा, तालादपुर सरा दौरान्तिपर- १. 'अप्रतप्रासोपमालमर पारदूपम्' लेनगे २ नवभूत' लोचने ३. 'ज- स्प्रेक्षालोचने.

·- तानुसंधेयेति । तहि यत्र प्रकरणमेव किचिनास्ति तन कोऽलंकारः । यथा-निरतण्ड! समासोक्तिपरिग्रहे कुतो दोपाभावः । तस्मादन्योक्तिरेवेयमिति ॥ व्यङ्गयस्येति योग्यतया निर्देशः । अनया भगया भणनमिति । देशिताधर्मदेशनेति भद्यन्तर शब्दानां तथाभिधानशकेरभावात् । यथा गवि शुक्ले चलति दृष्टे गीः शुक्लश्चल इति र्गाभ्या विकल्पयति । निरंशस्य वस्तुनो भेदससर्गयोरभावात् । तौ हि विस्ल्पसव २६४ यथा- 'शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः । रामस्यानेन धनुगा देशिता धर्मदेशना ॥ अत्र 'भीप्मेण भार्गवो जितः' इति व्ययम्य 'देशिता धर्मदेशना' इत्यनया मइया भणनम् ॥ विशेपविवक्षया भेदाभेदयोगायोगव्यत्ययोऽतिशयोक्तिः। प्रकृतस्यार्थस्य विगेपवर्णनेच्छया भेदस्य व्यत्ययोऽभेदाभिधानं यक्ष- दतिगयाभिधानादेकातिगयोक्तिः । यथा- 'सुधावद्धग्रासैरुपवनचकोरैरनुसृतां किरज्योत्स्लामच्छां लवलफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः गीतकिरणः ॥' अत्र मुखचन्द्रयो देऽप्यभेदः ॥ दुरारोहम्-' इति । उच्यते । तत्रोमयोरलंकारयोरन्यतरपरिग्रहेण दोप., साधक प्रमाणम्, तत्र सकरालकारो वक्ष्यते । अत्र च शठतरपोटापाटलयोरन्यतरस्या. प्राकरणिकत्वाभावान्न ज्ञायते । किमिय समासोक्तिमतान्योक्तिरिति संकरालंकार एव । अन्ये त्वाहुः-यत एव प्रकरणापरिज्ञानमत एवात्र प्राधान्येन पाटलोपवर्णने के इस वस्तुपरिपोप इत्यन्यपरत्वे प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रत्युपदेशाव शास्त्रमिव लोकाः कन्पन्त इति रचितशब्दरित्यर्थः । तेन यद्भगयन्तरेणोच्यते तद्वयगयम् । यथाप्येकघनरूपतात्म प्रकारेण व्यगय प्रतीयते, न तथा वक्तु शक्यते । क्रमभाविविकल्पप्रभवाना विकल्पो यदेव दृष्टमभ्यासपाटवापेक्षी तदेव विकल्पयति न तु यथादृष्टम् । अशेषवि. शेपावच्छिन्नखलक्षणाकारतयानुभवस्योत्पत्ते. । तथा अभिन्नासंसृष्टत्वेन दृष्ट भेदत. - नापि । - व्यापारः । स त्यभिन्नमपि वस्तु गौ. शुभश्चल इत्येव भिनत्ति । भिन्नमपि पदार्थजात. मयं गौरयमपि गौरियेव संसृजति ॥ अभेदाभिधानमिति । गोण्या कृत्येत्यर्थः ॥

·६ अध्याग.] कान्गानुशासनम् । २६५ यथा वा- 'अयि दियर कि न पेच्छसि आयासं कि मुहा पलोएसि । जायाएँ बाहुमूलम्मि अद्धयन्दाण परिवाडिम् ।।' अन नखार्धचन्द्राणाम् ॥ अभेदस्य व्यत्ययो भेदो द्वितीया । यथा- RA 'अण्णं लडहत्तणयं अण्ण चित्र कावि पत्तणच्छाया । सामा सामण्णपंयावइस्स रेह चिय न होई ॥ अन लटभत्वादेरभित्तस्यैव भेदेनाभिधानम् ॥ योगस्य सबन्धस्य व्यत्ययोऽसंबन्धस्तृतीया । यथा- 'मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणाचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्तायामभिसारिकाः ॥' अत्राभिसारिकाणां लक्षणक्रियायोगेऽपि ज्योत्लाबाहुल्योत्कर्षविवक्षया- योग उक्तः। यथा वा- 'अपाइतरले दशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमजके मृगदृशा स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि सलक्ष्यते ।।' अत्र मदोदयस्य लक्षणेऽपि स्वाभाविकविनमाणामुत्कर्षविवक्षया लक्षणस्यायोग उक्तः ॥ अपि देवर किन प्रेक्षसे आवास (आपास पा) कि मुधा परोक्यति। जायाया पागलेऽर्धच दाणा परिपाटीम् ॥' ति सस्तम् । २ 'द रिसर निगाभागालाम्, ३. 'मन्दसौरमामय वापि यचाया। चामा सामान्यप्रजापते रेप न भवति शी सकतम् । ४.een' 10 प्रक . विनादरपो' दा० १० १.

·इति । यथा- अत्र वराङ्गनादीनां पङ्कजादीना च नि.शेषतया पुरजलादिव्याप्तेरयो- २६६ कागमाला। एवम्- सो वि ण सचविओ जीसे पसरन्तपवारुणगओ। मझणतम्बेसु भओ तह मदातम्नेगु लोयणेसु शगरियो । अयोगस्य व्यत्ययो योगश्चतुर्थी । 'पश्चात्पर्यस्य किरणामुदीर्ण चन्द्रमण्डलम् । प्रायोऽत्र हरिणाक्षीणामुदीणा रागसागरः ।।' अत्रानुद्गते चन्द्रे रागसागरवृद्धेरयोगेऽपि चन्द्रस्योद्दीपनविभावनाति- गयप्रतिपादनाथ योग उक्तः । यथा बा- 'पुराणि यस्या सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताशयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य ।।' 'न तज्जल यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनपट्पदम् । न षट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न यो न गुजितं तन्न जहार यन्मनः । तथा- गेऽपि योग उक्त.। यथा वा- 'उदयति विततोलरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाग्नि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ।। अत्र वारणेन्द्रलीला गिरिर्वहतीत्यसंबन्धेति संबन्धः । यद्वा गिरिवार- णेन्द्रगतयोलीलयोभैदेऽप्यैक्यमध्यवसितम् । कोपोपरागे व एवमिति । मजनाताम्रयोर्लोचनयोर्मदरागे मदाताम्रयो. १. 'एपोऽपि न ... यस्या प्रसरत्पल्लवारुणरागः । मजनताम्रपु भवस्ताथा मदातामेषु लोचनेधु २. 'किरणानुदीर्ण' स्यात् ... "॥ [इति सस्कृतम्।

·६ अध्याय] काव्यानुशासनम् । २६७ यथावा- 'दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति चिरं कथमिव कवयो न ते वन्द्याः ।। अत्र दिवंगतकविगुणानां रमणायोगेऽपि योग उक्त. । तथा- 'हृदये चक्षुपि वाचि न तव सैवाभिनवयौवना वसति । वयमत्र निरवकाशा विरम कृतं पादपतनेन ।' सत्रैकस्य युगपदनेकवृत्तित्वायोगेऽपि योग उक्त ॥ एवंविधे च सर्वत्र विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते । ता विना प्रायेणालंक- रणत्वायोगादिति न सामान्यमीलितकावलीनिदर्शनाविशेषाद्यलंकारोप- न्यासः श्रेयान् ॥ विवक्षितस्य निषेध इवोपमानस्याक्षेपश्चाक्षेपः । विशेषविवक्षयेत्यनुवर्तते । वक्तमिष्टस्य प्राकरणिकत्वात्प्रधानस्याश- क्यवक्तव्यत्वमंतिसिद्धत्वं वा विशेष वक्तुं निषेध इव न तु निषेध एव । निषेधमुखेन विशेष एव तात्पर्यादित्येक आक्षेप. । उपमानस्य च य आक्षेपस्तिरस्कारः सोऽन्यः । लक्ष्यमाणेऽपि लक्षणायोगो दर्शनीयः ॥ अलंकरणत्वायोगादिति । तथा चाह- 'सैषा सेर्वेद वोफिरनयाथो विभाव्यते । यतोऽस्या कविना कार्य कोऽलकारो- ऽनया विना ॥' इति ॥ सामान्येति । 'महिका-' इत्यादी सामान्यम् , 'अपाङ्गतरले' इति एत्तोवि' इत्यनयोमीलितम्, 'पुराणि' इति 'न तब्बलम्' इत्यनयोरेकावली, 'उद- यति-' इत्यादौ निदर्शना, 'दिवमपुरयातानाम्' इति 'हृदये चक्षुपो' इत्यनयोविशेष- बालकारो यथान्यैः प्रदर्शितस्तथा न दर्शनीय इति ॥ अशफ्यवक्तव्यत्वमिति । वक्ष्यमाणविषयतामाद । अतिसिद्धत्वमिति । भतिप्रसिद्धत्वम् । अनेन उत्त. १. गिरः क्यमिह' रटे २. 'भतिप्रमिद्ध' का. प्र. १. सर्वत्र ध्वन्यालोके 'यातिशयोतिर्लिक्षिता सेव सर्वा' रोचने ब्याख्यो- परम्भात् 'सव सर्वान' इति पाटो भने २ 'एस' गरे ·. - " -- ~ - 1 - । क - म - * ............ " - . गो" गी. भी., . नी ! fsf कोमाग कि... दीपा! प... 2015 ५ ॥' . 'गममंशावमिमं लोचनागडेन कामिमी। गन्नीगानि दिशि दिगि माग जननीमा दनानि ।' भय लोचनयुगलम्योपमानीतम्या । यया या- 'अहमेव गुरु. मुदारुणानामिति हालाहल तान मा म दृष्य । ननु मन्नि भवादगानि भूयो भुगोऽम्मिन्नवनानि दुर्जनानाम ॥ अत्र हालाह लम्योपमानस्याक्षेप टति न प्रतीपालकागन्तरम् ।। विषयतामाह । 'विमुक्तनाप्रियेण ते' इति पदर्शनामामा साम्पा वा बलपिन शक्यत इत्यम्यार्थस्य प्रतिपनये ॥ किमनेनेति । वनप्राप्ती वासादय दिया १. 'मरण' म्यान् २ 'थ' वामनकाव्यालसारे. ४. 'मटेन्टे ३ 'चन्' वामनालकाररानः १. किमुक्त' मुले २ 'नात्तान्ता' म्यान ·- ६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २६९ अर्थानां विरोधाभासो विरोधः । जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपाणां पदार्थाना सजातीयेन विजातीयेन वा वस्तुवृत्त्या विरोधेऽपि परस्परप्रतिबन्धलक्षणो व्याघातलक्षणो वाद्यो विरोधस्तद्वदाभासमानो विरोधः । तत्र जातेर्जात्या यथा- 'एकस्यामेव तनौ विभर्ति युगपत्नरत्वसिहत्वे । मनुजत्ववराहत्वे तथैव यो विभुरसौ जयति ॥ गुणेन यथा- 'द्रोणाश्वत्थामयमेशु श्रुत्वा श्रुत्वा द्वयं सितम् । ब्रामण्यमय शौर्य वा को नु चित्रीयते पुमान् ॥' क्रियया यथा'सिहोऽपि परिभूयते ।' द्रव्येण यथा- 'सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम् । अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥ गुणस्य गुणेन यथा--- 'सत्यं त्वमेव सरलो जगति जराजनितकुजभावोऽपि । ब्रमन्परमति विमलो वितताध्वरधूममलिनोऽपि ॥' क्रियया यथा- पेशलमपि खलवचन दहतितरां मानसं सतत्त्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्प्रमोदयति ।' पारहेतवतया भवन्तीपतिप्रसिद्धोऽयम दखल प्रतिपादनाप ॥ व्याघात इति । एकतरप्रतिवन्धरुप ॥ तदाभासमान इति । अब भाव -विशेषविपक्षनेत्यत्रा. अनुवर्तमानत्वात् , यम भावान्तरेभ्यो पशिष्टय रयापयितुमानुसे विरोधप्रतीतिकार न विरोधपर्यवसाति वचनाय विरोधालकारः, पत्र पुन परिहारातभवतन व्याहत दोष इति ॥ सत्यं त्वमेवेति । अन सरलदिमलादपोरेकार्थत्वात् शिता नसतीति सदरासान दार्ग । सोहि सरल सामिलवाद सोऽपि सरत. १ 'रानेषु स्थात् मादेद १०० पेत्रा०प्र० ' 'सतत्त्वतत्त्ववादी पापा न. टी. -- -

·द्रोण गया ----
'की नातिकमोडको गणना
अनागोजामिमान ग मार्ग im'
किगागा. किगगा गमा-
'बालमृगलोचनागा तिमि निगो गाम् ।
जगति गनागगन नरेगमेनमनि।'
गेण गगा---
'मीता ददाह नैनामिहिम कहनि भूमः ।
ताप्यन्ते शशिना नि नि कामिनो मृगन ॥
द्रव्यस्य द्रोण गया-
'समदमतमजमद जलनिःसातरहिणीपगितात्
क्षितितिलक त्वयि जटजुपि शकरजटापगापि कालिन्दी ॥"
एवं दश भेदाः । पपु परम्परप्रतिबन्यो विरोधः ।
व्याघातो यथा-
'अप्यसज्जनसागत्ये न वमत्येव वैकृतम् ।
अक्षालितविशुद्धेपु हृदयेपु मनीषिणाम् ॥
अत्र क्षालनाभावे विशुद्धिाहन्यते ।
यथा वा--
'महर्षिनि कुले जन्म रूपं स्मरसुद्धयः ।
तथापि न सुखप्राप्ति. कस्य चित्रीयते न धीः ॥
तथा-
'स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः।
हरतापि तनुं यस्य शंभुना न हृतं वलम् ॥'
विमल: ॥ विभावनेति । 'अप्यसजनसागत्ये' इत्यादी विभावना, 'महर्धिनि' इति
१. 'निस्पन्द' का० प्र०.

·६ अध्यायः फाव्यानुशासनम् । २७१ तथा- 'कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥' एपु कारणसामग्ये फलाभावो व्याहन्यते । यथा वा- 'सा वाला वयमप्रगल्भमनस. सा ती वयं कातराः सा पीनं परिणाहिनं स्तनभरं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जघनस्सलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोपैरन्यजनानितैरपटवो जाता स इत्यद्भुतम् ॥' अत्रान्यदेशस्थितेन कारणेनान्यदेशस्थकार्योत्पादो व्याहन्यते । यथा वा- R 'दिशामलीकालकभज्ञता गततयीवधूकर्णतमालपल्लवः । चकार यस्याध्वरधूमसंचयो मलीमसः शुक्लतरं निजं यशः ।।' अत्र मलीमसेन शुक्लतरीकरणं व्यान्यते । तथा- - 'आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वम् । विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥' अत्रानन्ददानं शरीरतापेन व्याहन्यते । 'शिरीषादपि मृदगी केयमायतलोचना । अयं ६ च कुकूलाभिकर्कशो मदनानलः ॥' अत्र मार्दवं कार्कश्येन व्याहन्यते । 'स एक' इति 'कर्पूर इव' इति च त्रिषु विशेषोक्तिः, 'सा बाला' इलादावसगतिः, 'दिशामलीकालक' इति 'शिरीपादपि' पति 'मानन्दममन्दानगम्' इति 'विपुलेन' इति १. 'मपरत पा० प्र० २ पीतो तिनसयोपरयुग' पानन्तौ ३. 'च' का. प्र. ४ 'दु सहो मत्पानिशा.प्र. ह ·२७२ 'विरेन गागरण गे } ममममामा म ' अरहीनेन गुमा । किनारमा मत ! आमनिमोऽपि गति || अनाभिकेन शल्पका कारण माने । गयाना- तो गार गार गामि । माति मानमयोऽगि गोर्गिनते।" मत्र मानाशागलेन मानं त्यालन्यो । तथा- 'भवत्गंभावनोत्याग परितोपाग मूठते । अपि व्याप्तदिगन्तानि नामानि प्रभवन्ति मे ॥ अत्राज्ञानामतिविपुलतया परितोपाभानं व्याहन्यते । यथा वा- 'दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति दशैव या. । विरूपाक्षम्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥' अत्र दृशैव दाहो जीवनं च व्याहन्यते । यथा वा- धवलोसि जइ वि सुन्दर तह वि तए मज्झ रजियं हिययम् । रायभरिए वि हियए सुहय निहित्तो न रत्तोसि ॥ अत्र धवलेन रञ्जनं रागभृतहृदयेनारजनं च व्याहन्यते ॥ एवं च विभावनाविशेपोक्त्यसंगतिविपमाधिकव्याघातातद्गुणाः पृथगलंकार- 'कि ददातु' इति च पञ्चसु विपमम्, 'अहो विशालम्' इति ‘भवत्सभावनोत्थाय' इति च द्वयोरधिकम् , 'दृशा दग्धम्' इति व्याघात , 'धवलोऽति' इत्यत्रातद्गुणश्चेति पृथगलकाराने 'धवलोऽसि यद्यपि मुन्दर तथापि लया मम रजित हृदयम् । रागभरितेऽपि हृदये मुभग निहितो न रक्तोऽसि ॥' [इति संस्कृतम् । १.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २७३ त्वेन न वाच्याः । विरोध एवान्तर्भावात् । उक्तिवैचित्र्यमात्रा दे च लक्षणकरणेऽलंकारानन्त्यप्रसाः ॥ सहार्थवलाद्धर्मत्यान्वयः सहोक्तिः । धर्मस्य क्रियागुणलक्षणस्य सहार्थसामाद्योऽन्वयः प्रतिपाद्यतेऽर्था- दनेकेषु वस्तुषु सा सहोक्तिः। कियालक्षणा यथा- 'रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाधुभिः । निमेषमात्रादवधूय ताथा सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःखनै ॥' गुणलक्षणा यथा- 'सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः । पाण्डुराश्च ममैवाई. साध ताश्चन्द्रभूषणा ।' श्लिष्टविशेषणैरुपमानधीः समासोक्तिः । लेपवद्भिरुपमेयविशेषणैयोंपमानन्य प्रतीतिः सा समासेन संक्षेपेणार्थ- द्वयकथनात्समासोक्तिः । वाच्या इति ॥ रघु शमिति । अत्र रघुगता पतननिया शाब्दी । लगता तु सहार्थसामदिवसीयते ॥ एष गुणोदाहरणेऽप्यूयम् । अवाभिधान्यापारानी नोभयान्वदिन' प्रतीयन्ते, प्राकरणिक्याप्रारणिय पाभ्या चौपमानोपमेयभार तेनास्या सहोते!पनादावन्तर्भाव । तवा गुपमायानुभयोरपमानोपमेन्योरगुजा. चित्त धर्माणानिय पलायभिधाव्यापारात्प्रतीयते, पद तु तारोऽभिधायापारी मे. पलभ्यते तेनात्रोपमात्वाभाव ॥पक्षित-समासोफि राहोतिरा। बल्वारान्तरत्येन शोभादापतया तथा ।। ति सोपिररवारोमानिय. ति । तत्र शोभाशयत्व उपत्य तर नोपमादयोऽयरा भर-- rti... तमेव । सापत्ये च मिरज राहोपाध्याय परत, पुमेपर पिता-करते. लिी भवतु । सद दिपसनिसादि दोहरा सासदलाम गति पर ना मार दिया तीए नि:: किमिति गरे । परम १. 'सा दिपरासाभिमाका भारदाः स ग ६ तपरमग वियोला,' रचन-:-: , -.." है ·२७४ काव्यमाला। - यथा- 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।" अत्र निशागशिनोरुपमेययोरुपोढरागादिसंश्लिष्टविशेषणवलानायकयो- रुपमानयोः प्रतीतिः ॥ नीयमानोपमाम्यम्प नातिवर्तत इन्युपमेवग्यते । हन्न तहि म्पमापदुलप्रनुतनाग गोऽपि पृषद वक्तगा । तत्राप्युपमानोपमेयभावप्रतीतरुपमालारो याची ना सागन्नग्म । यदार वामन 'प्रतिवन्तुप्रनिरुपमाप्रपा' इति ॥ अब RS मागेपादिलक्षण विशेषमनीकत्व पकादिव्यवहार प्रययते । तहिं गहोगा।' मागामागितगाम्पगमन्ययो विशेष गमम्नानि गोत्यादिमि मिनि या ॥ उपोदगगेणेति । उपोडो नो गग गां योऽरणिमा, प्रेग च गन । ' माया पोनापि, नेत्रविभागाश्च यत । नति टाटिया, प्रेमरभगेन । । गाई, म नागिरम परिमितुमाहान्त च । निशाया गुग प्रारम्भ बदनकोकनद न । योति । नित अंगभगेन च । निगिर च अशाथ सगा अगामिनिगर । FATEVE IT पालम लिमिर पाया. नीलगालिया नोटा प्राप्त गरिना । में HिISHमार गारगं । कपिय पत्ते T PRINT । पुरोग्य शि, अंगन । गलि। प्रशाला, ।। 111 1 Trया । समसामधिनगुगलवणन न लादान गरि ...!'' in citi IITH | शालनागदर्शन हि निगुनि गनर 11 non fit off-711"-1 RTU Tipt var fyrir mirtinis 17 tamil नाग एग नीदाना गा । 1 '.''' नामिनि गा । लगा गमागी में * , IFE; ".11 पण मा गगन । गंगा 2175 147 पगम पण ।।गामा 11 मार | रागावतलागा - 1 म . --- --- . . . Iml . F प । 11 नापति -- ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २७५ -- स्वभावाख्यानं जातिः । अर्थस्य तादवस्थ्यं स्वभावः । स च संस्थानस्थानकव्यापारादिस्तस्य वर्णनं जातिः। तत्र संस्थानं यथा- 'पर्याणस्खलितफिजः करतलोत्क्षिप्तोत्तरीयां वला वलाद्भिस्तुरगैर्गता विधुरतामज्ञातवल्गामहाः । नेपथ्यैः कथयन्ति भूपतनयाह लिप्टसंपादितै- निर्लक्ष्यापितचक्षुषः परिचयोपात्ता श्रियं श्रोत्रियाः ॥ स्थानक यथा- 'स दक्षिणापाङ्गनिविष्ट मुष्टि नता समाकुञ्चितसव्यपादम् । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥ व्यापारो यथा- 'ऋजुतां नयतः लरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह संमिताः कथा नयनोपान्तविलोकितं च तत् ॥ - नासा नादिया नेत्येकशेप ॥ तादवस्ध्यमिति । ना अनुभव मोना स्का पन्य नालन्य भावन्नादनस्थामिति । असमर्थ -सावित्रनिभा निमिय विषीरता पनुभावा पनोपवर्पन्त न जविपर । एनन PET बभावोतिरपति । सर सानिया तयारिमशिनने॥ी नारनमेव । यतुनो हि मामान्यखभालोनियो । दकि विपरिपाट जोऽयरपामिनि ॥ - - मिा दियते । तपमानामा लिप परमेचर ॥ सीनिन ।तपानि व चामलम मेनर मादामेल : निाि- rarrr-... ༢ གཏེ| ས ག་པ།- । था। पवन त्यादि । 'गा - - - ३ - + ·२७६ काव्यमाला। स्तुतिनिन्दयोरन्यतरपरता व्याजस्तुतिः । तुनिन्दापरता निन्दायाश्च स्तुतिपरता यत्रोच्यते सा व्याजमा व्याजेन वा तुतिः व्याजस्तुतिः । यथा- 'दिनमवसितं विश्रान्ताः सस्त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं शेषं वक्तुं हिया वयमक्षमाः । भवतु सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवा- नियमपि धनच्छाया भूयात्तवोपतटं गमी ॥' 'कि वृत्तान्तैः परगृहगतैः कि तु नाहं समर्थ- स्तूप्णी स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिपु तथा चलरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव अमति भवतो वहभा हन्त कीर्तिः ॥' पायस्यानेकार्थता श्लेपः। पदानामेकार्थलेऽपि यत्र वाक्यस्यानेकार्थता स पः। m- निगः प्रगानगन्नेग तगोभिः प्रगतः सदा । न कम्गानन्द गगगं विदधाति विभाकर ।' अभिनाया नियन्त्रणात द्वावाग नृपी वाया। . 1 * ॥ गाजरगति । यि ॥ व्याजनिति । गरगा . 11 | Timil. hrs in its -'अामाग- i ) । - 1... At 1 - गाना नागा ये | Thri पर 7 नाम fi rial Thi', 3.1 1 1 to 11-minus) 1 जान पा . .. .. ... ... गाया गाया। गा ! Hith mart11: ining MERE titi k । "If d . 7 , . । , ५. पानि -

·की नागर नोनाव नुनों चोपगम्याधिक्यं
पतिः ।
प्राकन यारियां पमानार व्यतिरेकः । म
चोकको जमण गोपालाने निविधायागुतौ युगपदनुको
विधायचविधः । पुना नाम्यवानान्योत्तायनुक्ती चाभेदः ।
-
यावर्जयनो नित्य रिपनप्युयलर्गुणः ।
ल्ध्यन नेतरस्येव गाम्भीर्थकनिधः पय. "
अत्र गाम्भीर्यकनिधित्यमुपमेयोत्कर्षहेतुरुक्तः ।
'तुच्छन्यान्यजनसेव न मयो हन्त लक्ष्यते'
इत्यत्रैव पाटे तुच्छत्वमुपमानापकर्षहेतुर्भवति ।
'असिमावसहायोऽयं प्रभूतारिपराभवे ।
नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोऽय धृतेनिधिः ।।'
अत्रोपमानोपमेयगती युगपदुत्कर्षापकर्पहेतू उक्तौ ।
'शीर्णपर्णान्युचाताशा कप्टेऽपि तपसि स्थिता ।
समुद्वहन्ती नापूर्व गर्वमन्यतपस्विवत् ॥'
अत्रोत्कर्षापकर्षहेत्वोईयोरप्यनुक्तिः । एवं साम्योक्तौ चत्वारो भेदाः ।
साम्यानुक्तौ यथा--
'नवीनविभमोद्भेदतरङ्गितगति. सदा।
मुखेन सितमुग्धेन जयत्येषा सरोरुहम् ॥
अत्रोपमेयोत्कर्ष । इवादिपदविरहात्तु साम्यस्यानुक्तिः । अत्रैव
यन्त्रणादिति । द्वयोरप्यर्धयो प्राकरणिकतथा विवक्षितलादिति भाव ॥ उपमेयस्या.
धिक्यमिति । न तूपनानस्य ॥ यत्तु क्षीण क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्धते
सत्यम् । विरम प्रमीद सुन्दारे यौवनमनिवर्ति यात तु ॥' इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधि-
धिक्यमिति केनचिदुक्तम् , तयुक्तम् । यौवनगतास्थैर्यन्य हि अनाधिक्य विवक्षितमिति
१ 'महाभूति' का. प्र.
'नितराम् का० प्र०, नित्यम्' मा० ८०
.

·ཥྛནྟན་རེ ཤེ ལེནngst
བ་འབཝནྟནེ༌པེ ཕྱག་ རྣ: |
•གསཱཙྪེ, ༔ ii
ཡོད འདུ་ར་ས༌མཱii |
•ས་ iང༌དེ་'i 7:༣)ཀ?r
ས་རཱའ•དེ་ | :rit'I::133q}}༣ }
པ་་་༌༌རrt （འདེ:{{"T u
༑༑ེ་Tr rittit-༣ Traintཀia/qf Inviau»rr:Tr:༣!
༌༌ ：: ：:༌"T 71fy'' ༥ [111:ེ་བ། »}| {Y;
； ：1tj»rjr:'jfr: |
༈；,：་༑ »)， ;"}}}»I 3x1) fivt.i། «fjiri:། ] :jit. ད །
： | {{ } {{tt-༥ I•il( 1{11 07 J། }l， 1. }
，
， • • 1} {} {{ } { }:ད། {ti{ •itif; 117}[ |
་ ： ，，,，， 1} { { ། }:{ }} rij:： {{{11] it: { }}
，，， ༔ ，， {•|r irt.f |
བ
ས
ལ
f
མ
,
，
13
}
,
}
ܩܕ

·नन्य मंगोनिः मगरः । सत्य मा कागलागीकारण प्रागुनमगवर्णनार्थ मंगयम्योक्तिनि- बान्ता निर्णयाला मामालानुक्तायुक्ती वा ससंदेहः । Email - नागमाविमा गरम । उभर. नाममा माननायो । अनी. गानोमना । अनोगानननन । निर्गने नपिनानोपान समापन 7 पनि सामान्य गमधर- भार । अपितु नामाक्षी | it Mग पिम्पायर विधिमा लगानी ITIH स्तुन्यै इति । मुगरे गनगर सन प्रजनन मारमा । 7 नोन अनिभयेन पर्तन भी पला । शिया मानो भगति मोम पीपादान लगानन्तरन्छामांगमाहत्यान- रेऽपि भारत जाने गरि । नगनतीर्णभेदारेधा । तत्र शुद्ध पनि. पायो था-'पामेक्षणे राति भी पुग्णय " न्यया न नि विदधाति गतागतानि । नाची पुन प्रमनिर्भरपमारते तगानि गनिनिम पाशुभ शुभ या ।।' अत्र मदेहनिष्टत. मेवेति शुल सके । नरी! चया-'गिरिरममरेन्द्रणाय निर्मूलपक्ष क्षतगरदमुरेगै. कि तो वैनतेय । अपरमिर ननो मे च पितु प्राणभूत पिमुत यत स एप व्यातता- युर्जटायु ॥ जनगणुर्वा पुरषो वेतिवपक्षापारमार्थिकेऽपि वस्तुनि परामर्श उप्रेतीति सीर्ण सोर । यथा फ्मेिप जटायुरिति । पूर्वत्र तु काम्य भविष्यत्वेन भावाभावायु- भावपि सदिग्धौ । पाचन तृतीपन्याप्युपेक्षणीयन्यायेन मध्यरपस्य प्रादुर्भावसभावनमित्वन. योपियेर । मूटो यथा---'म्पन्दते दक्षिण चक्षु फलयाला न मे कचित् । न च मिथ्या मुनिवच कथयिष्यति कि खिदम् ॥ अत्र न सदेनिष्टता नापि विद्यमानस्य वस्तुनोऽशेन परामर्श इति मृट सदेह । यथा पगृहीतसपेतस्यापूर्वपदार्थादर्शने सति किमिद स्या- दिति पदार्थानभ्यवसानमित्येवरप इत्यर्ध । तदेव प्रतिपाद सदेहो निदर्शित ॥ उत्पाद्यो यथा-व्यालयन्तो दुरारोहा रतपन्त फरान्विता । विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाशु प्रमादिनाम ।' व्याला सपी दुर्जनाथ । दुरारोहा दुसोत्कलनीया , चिरकालप्रत्यासत्तिलाभा- १ । रक्षान्युपलविशेषा गुणयन्तय । भृन्त पर्वता ,राजानश्च । इत्येतत्माद्वचस प्रतिपत्त पर्वतराजविषय सदेह उपजायते । अलकारान्तर छायागीकारेण जन्यस्तु 'सरोजपचे लादिना उदाहत । एतेषु सदेवत्नु वचनेषु यहुधा प्रवृत्तेषु प्रथमत्य प्रतिपाद्यसदेरपक्षस्य रसभापतदाभासालपारेवन्तर्भाव । वितरीत्य हि व्यभिचारिण सद्भावादवदय क्वचिद्रसेन- ता भवलत एव रसादिसद्भावेनान्तरीयक्त्वेन तदाभानतापि भवतीति । द्वितीयस्य तु १ 'ससोहा' स्यात् - ·२८० कायमाला। यथा- -- 'सरोजपन्ने परिलीनपट्पदे विशालदृष्टेः खिदम् विलोचने । शिरोरुहाः स्युनतपक्ष्मसंततेचिरेफवृन्दं नु निगद्धनिश्चलम् ॥ अगूढहासस्फुटदन्तकेसरं मुखं खिदेतद्विकचं नु पङ्कनम् । इति प्रलीनां नलिनीवने सखी विदांबभूवुः मुचिरेण योपितः ॥' अत्र रूपकगीकारेण निर्णयान्तः संशयः । यथा वा-- 'अथ जयाय नु मेरुमहीभृतो रभसया नु दिगन्तदिदृक्षया । अभिययौ स हिमाचलमुच्छ्रितं समुदितं नु विलवयितुं नमः ॥' अत्रातिशयोक्तिगीकारेणानिर्णयान्तः । यथा वा- 'अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो वैप नियतम् । जन्यसदेहपक्षस्य प्रतिनियतप्रकरणाभावात्प्रकृतस्य कम्यचिदभावात्कम्य स्तुतिरुन्कर्षाभिधा यिकेति सदेहो दोष एवेति दोपस्पतेति । तृतीयस्तु जन्यसदेहाभासलक्षण पक्षोऽस्य ससदेहालकारस्य विषयोऽवगन्तव्य ॥ सरोजपत्रे इत्यादि । अत्र प्रकृत विलोचनाति वक्रा निश्चितमेव यदि पर स्पकालकारापाटनमाहात्म्यात्सदेहस्येवशब्देन रूपेणावगति । तात्पर्यपर्यालोचनावशेन तूपमादावेव विश्रान्ति । सदेहवर्णनभद्या तु तस्यैवालकारता ।। अथ जयायेति । प्रतिकोटन्यायेन मेरुजयसभावना ॥ रसभयेति । सरितया । अ न्यथा दिग्विजयेनोत्तरकाल सर्वदिगवलोकनमर्जुनस्य भविष्यत्येव । हिमाचलमिति । हिमाचलैकदेशमिन्द्रप्रस्थाख्य तपोर्थमिति तात्पर्यम् । समुदितमिति । पिण्डीभूतम् । अवा(१)जयादिव्यापारकर्तृल हिमाचलस्य व्याख्येयम् ॥ अतिशयोक्तिगर्भीकारेणेति । तथा हि योऽसौ पौरुषेयव्यापारतिरस्कारेण नुशब्दत्रितयावद्योत्यमानतया कोटित्रयोलेखे नावास्तव सशय प्रतिपादित स खसिद्धिनिर्वाहाय तथाविधोत्कटोच्छ्रायशून्येऽपि पर्वते मेरुजयादिव्यापारत्रयसपादनक्षमतयोच्छायातिशयमाक्षिपन्नसवन्धेऽपि सवन्धात्मिकामति शयोक्तिमवगमयति ॥ अयं मार्तण्डः किमिति । अनोपमेयस्य तद्भावमुपमानेनोक्ता १ 'नेप' का० प्र० १ 'रभमयेति' म्यान् मृलानुरोवात २ 'अन जयादि' स्यात् ·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २८१ कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान्प्रतिभटाः ॥ अत्र रूपकगीकारेण भेदस्योक्तौ संशयः ॥ प्रकृताप्रकृताभ्यां प्रकृतापलापोऽपतिः । प्रकृतेन प्रकृतस्यापलाप एका अपतुतिः । अप्रकृतेन प्रकृतस्यापला- पोऽन्या । तत्राद्या यथा- 'शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस- द्रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः ! हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैर्दृष्टोऽवताद्वः शिवः ॥' अत्र गिरिजाकरस्पर्शकारणौ पुलकवेपथू सात्त्विकरूपौ प्रकृतौ प्रकृते- नैव तुहिनाचलशैत्येनापहृतौ । द्वितीया यथा- 'नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः । अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो ध्वनिः ॥' पश्चाद्भेदे उच्यमाने यद्यप्यामुखे रुपकावभास. पश्चायतिरेकाकारता, तथापि नास्मिनल- कारद्वयविश्रान्ति । अपि तु किमित्यादिशब्दोपादानात्तदेह एव वाक्यार्थतया पर्यवस्यति । तस्य परिकरयन्धार्य रूपकव्यतिरेकावामुखे प्रतिभासेते प्रति तत्सक्रागदान कार्या ॥ भेदकस्योक्ताविति । पूर्वोदाहरणद्वये तु भेदकस्यानुक्तिरित्यर्ध ॥ अप्रतेन प्रकृत. स्थापलापोऽन्येति । अत्र पारमार्षिकस्यासत्यकरणमपारमार्षिकस्य सत्यतथा स्थापन स्थूलदृपया योद्धव्यम् । तात्पर्य तु पाक्यन्य सारश्ये एव । तथा पत्र पदार्थपर पविपर्या- सोऽभिधीयते । न च तन रवेन्छया पुरषाणा साममस्ति तेनोन्मत्तवाक्यता. प्रचुत सौन्दर्यशालितया सहदयचमत्यारिता भवति । मोऽय पाश्चार्धापेक्षागपालशरो लाक्षणियार्थपरिसर । उपमेयस्यापहतलात् न फटेन रपेणोपमानोपनेवभाष कास्तीति स्पपाहा न कार्या ॥ व्यासको निरोधस्तरमाइलो भयम् ॥ नेयं विरीतीति । १ भेदयस्योपो' सात् ·अत्रेकस्यानेकत्र वृत्तिः । रागस्य च वस्तुतो भेदेऽपि एकतयाध्यामि २८२ काव्यमाला। यथा- 'विलसदमरनारीनेत्रनीलामखण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि । न तु ललितकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः ।। यथा वा-'इदं ते केन-' इति । एवमियं भङ्गयन्तरैरप्यूह्या ।। पर्यायविनिमयौ परात्तिः । एकस्यानेकत्रानेकस्य चैकत्र क्रमेण वृत्तिः पर्यायः । समेन समस्योट प्टेन निकृष्टस्य निकृष्टेनोत्कृष्टस्य वा व्यतिहारो विनिमयः । तावनी परात्तिः। ''जो तीऍ अहरराओ रति उव्वासिओ पिययमेण । सो व्विय दीसइ गोसे सवत्तिनयणेसु संकन्तो ।।' यथा- -- तत्वादेकत्वमविरुद्धम् ॥ 'तद्गुहं नतभित्ति-' इति । अघानेकं गृहायेकत्र द्विजे वर्तते । विनिमयः समेन समस्य यथा- 'आदाय कर्णकिसलयमियमस्मादन्न चरणमर्पयति । उभयो. सदृशविनिमयादन्योन्यमवञ्चितं मन्ये ।' अत्र मदमुगम पुकगवरीविम्न विरहिणा हैदय भेदिला विशेषेण यामकार्मुहतेन म मानम अगाय नदेस्यारोपण तेनापट्यत इति ॥ जो तीए इति । अग्रगती नाम्वृलादिनितगगोपनि नगगयोरभटोपचार ॥ यथा वा-'में लाश्रयस्थितिपितर मालाट येनीनगेनरिशिष्टपदोपदिया । प्रागर्णवम्य हदय गृपलक्ष्मणोऽथ फण्टेऽधुना १ 'यमम्या अबग्गगो गनापुद्रागिन प्रियतमेन । गन ट्यने प्रात गपनीनयना गमान्त ॥नि मनम] , 'मम चरणमम्णमपर्यान' वामनानी ५. 'दयभरियाविशेषण' गान ., 'नन्या' या.प्र.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २८३ 'यो बलौ व्याप्तभूसीमि मखेन द्यां जिगीषति । अभयं स्वर्गसद्मभ्यो दत्त्वा जग्राह खर्वताम् ॥' अत्रोत्कृष्टेनाभयेन निकृष्टस्य खर्वत्वस्य । 'तस्य च प्रवयसो जटायुषः खगिणः किमिव शोच्यतेऽधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात्क्रीतमिन्दुकिरणोज्ज्वलं यश ।' अत्र निकृष्टेनोत्कृष्टस्य ॥ हेतोः साध्यावगमोऽनुमानम् । अन्यथानुपपत्त्यैकलक्षणाद्धेतोः साध्यस्य जिज्ञासितार्थस्य प्रतीतिर्यत्र वर्ण्यते तदनुमानम् । यथा- - - 'सानुज्ञमागमिष्यन्नूनं पतितोऽसि पादयोस्तस्याः । कथमन्यथा ललाटे यावकरसतिलकपसिरियम् ।। यथावा- 'निणेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथानुपपत्त्यैव पयोधरभरस्थिते. ॥' यथा वा- 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूलं लीलापन निमीलितम् ॥' अत्र कमलिनीमीलनेन निशासमय. प्रतिपाद्यत इत्यनुमानमेवेदम् ।। वससि याचि पुन सलानाम् ॥' गर्यतामिति । वामनताम ॥ स्वनिण इति । शेपता गतस्येत्यर्थ ॥ अर्धस्येति । भावर पम्गाभावर पम्प या । पन भर प्रतीनि 'सानुग्म्-'त्यत्र निशिता । अभावर पसा गाप्रता--- अपचति सप्प विभ सो ताण गप विषो । पाहोनि माग पन्ना ॥' अनादर्शन सापले ॥ निर्णतु दायमस्तीति । " . माय गोपाभते, कामभगवरमान पर सी. एमागाधारय मामापामार पौधार पमा निर्मापति P... मार दी। अनुमानमेवेदमिति । - ९ . in. 3

·२८४
काव्यमाला।
सदृशदर्शनात्स्मरणं स्मृतिः ।
पूर्वोपलब्धस्यार्थस्य तादृशदर्शनात्संस्कारोवोधे सति यत्स्मरणं सा
स्मृतिः।
यथा-
'अदृश्यन्त पुरस्तेन खेलाः खञ्जनपतयः ।
अमर्यन्त च निःश्वस्य प्रियानयनविभ्रमाः ।।
विपर्ययो भ्रान्तिः ।
सहशदर्शनाद्विपर्ययज्ञानं भ्रान्तिः ।
राथा
'नीलेन्दीवरश या नयनयोर्बन्धूकबुद्ध्याधरे
पाणो पाधिया गधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः ।
तीयन्ते कारीपु बान्धवकुलव्यामोहजातस्पृहा
दुर्वारा मधुपाः कियन्ति भवती स्थानानि रक्षिष्यति ।
न तनुपा प्रथगा वातिशयोक्तिः । तत्र वस्तुतो श्रमसाभावात् ।।
क्रियाफलाभावोऽनर्थश विपमम् ।
न केवल निगापालागावोऽर्थात्कर्तुर्यावदनश्च भवति यत्र तद्विपमम् ।
'काठा परितापो रणरणको जागरस्तनोग्तनुता ।
प, गिदगती मगा गुमाग गृगलोचनां रा ॥
17 गाली गनादान न केवलं गुरां न प्राणम्, गावहिछ। उth.
पिन पाहः ॥
गापनमा गोगः गमा।
..." frag निभाएग गोग्गमिनि योग्यनगा गोग: गपम्।
.
fi बिपनिमानि पायानगगा गादी
मग मा. म ।

·२८५ नमानयो मंगनं गत्र नामा मोपननम तुना गज्यमकातपरम् ॥' 'निन नि त बत महामित्रमेतद्विचित्रं जानो गलचितरचना विधाता विचाता । यनिम्बानां परिणतफलरफातिरास्वादनीया यतयाः कवलनकलाकोविदः कालोकः ।। हेती कायें चकत्र हेतुकार्यान्तरोक्तिर्युगपद्गुणक्रियाश्च समुच्चयः। कस्यचित्कार्यस्य एकम्मिन्तौ साधके सति हेत्वन्तराभिधानम्, कार्ये जैकस्मिन्प्रग्नुते कुतश्चिनिमित्तात्कार्यान्तगभिधानं च समुचयः । युगपद्गुणौ च क्रिये न गुणक्रिये च समुच्चयः । वहुवचन व्याप्त्यर्थम् । हेती हेत्वन्तरं यथा- 'दुर्वाराः मरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुक गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणा. कुलं निर्मलम् । - भाव ॥ समुचय इति । अतुत्यकक्ष्यतामनपेक्ष्यैव समुययन समुशय इति सामान्येन व्युत्पत्ति करणीया । एव हि 'समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः' रत्येव लक्षणलक्षिन समाधिरपि समुच्चय एवान्तर्भवति । अन्यथा 'मानमस्या निराक- तुम्' इत्युदाहरिष्यमाणे तुल्यकक्ष्यत्वाभावान समुधव स्यादिति । एष एव च समुच्चयः सद्योगे असयोगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथग्लश्यते । तथा हि-'कुलममलिन भद्रा मूर्तिमति श्रुतशालिनी भुजवलमल स्फीता लक्ष्मी प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा येते भावा अमीभिरय जनो ब्रजति सुतरा दपै राजन्त एव तवानुशा ॥' अत्र सता योग । 'दुर्वारा' इत्यादौ त्वसता योग । नववय प्रभृतिहि सत्यपि शोभनत्वे सर्वेषामप्यशोभ- नवकथनम् , अशोभनत्वेनैव विरहिण्या भावितत्वात् । 'शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुसमनक्षर खाकृते । प्रभुधनपरायण मततदुर्गत सज्जनो नृपाजणगत. सलो मनति नप्त शल्यानि मे ॥' अन शशिनि धूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभनाशोभनयोग । तथा हि-शशिन शोभनत्व प्रकृतिसौन्दर्यात् , अशोभनत्व धूस- १ 'यत्तदेतच्छ का० प्र० १ श्रुति' का० प्र० M ·२८६ काव्यमाला। सीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत्कालः कृतान्तोऽक्षमी नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्यं मया ॥ अत्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तेपु सत्सु प्रियतमहर स्थित्याधुपात्तम् । यथा वा- 'मानमस्या निराकर्तु पादयोमें पतिप्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्ण घनगजितम् ॥' कार्ये कार्यान्तरं यथा- 'स्फुरदकुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता वृहस्पति ।' अत्र त्वां सृजतेत्येकस्मिन्कायें प्रस्तुते मनोभवादीनां कार्यान्तराणा- मुपनिवन्धः । गुगपगुणो यथा-- 'विदलितगालारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलं च । प्रगलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥' किये यथा--- 'प्रनिग्रहीतुं प्रणयिप्रियलाविलोचनम्तामुपचक्रमे । गमोहनं नाम न पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समयत वाणम् ॥ गुणनिगे यथा--- कारण न तवाहितेयकमागितामहगोदरभि चक्षुः । पनिनं न महीपनीन्द्र पां वपुगि प्रस्फुटमापदां कटादीः ॥' लग वान्गागीरपगतिः परिगंग्या । ': सत्य-गगनारा गोक्तिः गा ग्गिंगाना पनि र गायत्रीमानण या गत्व प्रतीयमानना पनि जापानमा मदाः । -: । नारायण गोगा , गायोग । गुर्णाक । यतिका या मिन' (; fना या {", नाया। treat IITE " . .. 1 । ना क . .

·सानिमाम्। मा --- " नोबा मनांजीन तु कानननिर्मितम् । किमानेनं पालन मा न तु पनादिकम् ॥' निममा विगः कल जणो गुणगाही। कि सोपरां मुकल्लतं कि दुग्गे जंसलो लोओ ।।' पर देवतिय विपमेत्यादिन्यापोहः प्रतीयते । सो गा-- 'धेहि धौ धनधियं मा धनेषु कदाचन । सेक्स सद्गुरूपज्ञां शिक्षा मा तु नितम्बिनीम् ॥' 'कौटिल्य कननिनये करनरणाधरदलेषु रागस्ते । काठिन्य कुनयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥' यथा वा- 'राज्ये सारं वसुधा वसुधरायां पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराजनानासर्वस्वम् ।' 'दानं वित्ताद्रसं वाचः कीर्तिधौं तथायुषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥' 'पोटेंमहिलाण जं सुह सिक्खियं तं रएसु होवेइ । जं जं असिक्खियं नववहूण तं तं दिहि देई ॥ एषु कौटिल्यं कचनिचये एवेत्यादि, राज्ये सारं च वसुधैवेत्यादि, इत्यादेशान्यचापि दर्शनादिति ॥ राज्ये सारमिति । अत्र सारालकार. कैश्चिदुक्त , सचान्यापोहमन्तरेण न चमत्कारपारोति परिसल्यैव युक्तोऽत्कारः॥दानं वित्तादिति, पोढमहिलाणेलत्रापि पेनचित्तारालगार उक्तत्तत्रापि अन्यापोहत चारुत्वनिती- का निपना दैवगति किं लग्ध यजनो गुणग्राही । कि सौरच सुपस्त्र किं दुःख यसले लोक ॥' [इति छाया] २ 'दुर का० प्रदी० ३ 'प्रौटमहिलाना यल शिक्षित तदतेषु भवति । ययदशिक्षित नववधूना तत्तत् . ." ददाति ॥' इति छापा] १

·तथा-
-
यर (13) :गुनगलकार ॥ एन भणहत्यत्रापि वान्यम ॥ कारणमात्र
२८८
काव्यमाला।
वित्तात्सारं दानमेवेत्यादि, प्रौढमहिलानां सुशिक्षितमेवेत्याद्यपोषमानस्य
प्रतीयमानत्वमन्यापोहाभावे प्रश्नोत्तरोक्तौ न वैचित्र्यं किंचिदिति नोत्तरं
पृथग्लक्षितम् ॥ उत्तरात्पश्नादिप्रतिपत्तिस्त्वनुमानमेव ।
यथा-
'वाणियय हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण वग्धकित्तीआ ।
जाव लुलियालयमुही घरम्मि परिसप्पते सोण्हा ॥
अत्र विशिष्टोत्तरान्यथानुपपत्त्या प्रश्नानुमानम् ।
' भणहतं सहीओ आम करेहामि तं तहा सव्वम् ।
जइ सरहरु संभिरं मे धीरं संमुहागए तम्मि ॥'
तत्र भृकुट्यादिभिर्मानं कुर्विति सख्याः पूर्ववाक्यमनुमीयते ॥
यथोत्तरं पूर्वस्य हेतुत्वे कारणमाला ।
उत्तरमुत्तरं प्रति पूर्वस्य पूर्वस्य कारणत्वे कारणमाला ।
'निर्द्रव्यो हियमेति हीपरिगतः प्रभश्यते तेजसो
नितेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमायाति च ।
निर्विणः शुचमेति शोकविवशो बुद्धया परित्यज्यते
निर्वृद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदागास्पदम् ॥"
कारणगात्रं तु न वैचिव्यमिति न हेतुरलंकारान्तरम् ॥
मपि परिगागा युक्तनि ॥ अनुमानमेवेति । न तु रुटोस.-'प्रभादगुत
१
पाणिना होगान्ता हुनाऽगमागासमतगध ।
यामनारमा गुट परिगणन गुपा ॥' [नि धागा
• नागदागर गर्मासान मर्गत, नगानि गमन
हामा गाय गाय मागिनवा गमा
में पिसवागन मnिil.
imum मागागाति TITAL

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २८९ स्वातघ्याङ्गत्वसंशयैकपथैरेपामेकत्र स्थितिः संकरः। परस्परनिरपेक्षत्वं स्वातन्त्र्यम् । उपकारकत्वमङ्गत्वम् । एकस्य अहेऽन्यस्य त्यागे साधकबाधकप्रमाणाभावादनिर्णयः संशयः । एकस्मि- पदेऽर्थाच्छब्दार्थालकारयोः समावेश ऐकपद्यम् । एभिरेषां पूर्वोक्ताना- मलंकाराणामेकत्र वाक्ये वाक्यार्थे वावस्थानं संकीर्यमाणस्वरूपत्वा- संकरः। स्वातन्त्र्येण शब्दालंकारयोः संकरो यथा--- 'कुसुमसौरभसौरपरिभ्रमद्भमरसंभमसंभृतशोभया । चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलशान्यया ।' अत्र यमकानुप्रासयोः । --- विति। अमेधूम इत्येवरुपमित्यर्थः ॥ नन्वीदृशस्य हेतो«द्यत्वाभावादलकारत्व मा भवतु । यत्र तु-वपु.प्रादुर्भावादनुमितमिद जन्मनि पुरा पुरारे नैवामि क्षणमपि भवन्त प्रण- तवान् । नमन्मुक्त सप्रत्यतनुरमप्रेऽपि भविता महेश क्षन्तव्य तदिदमपराधद्वयमपि ॥' इत्यादी, 'भस्मोदूल्न भद्रमस्तु भवने रुद्राक्षमाले शुभ हा सोपानपरम्परा गिरिसुता- कान्ताल्यालरुतिम् । अद्याराधनरोषितेन विभुना युग्मत्सपर्यासुखालोकोच्छेदिनि मोक्ष- नामनि महामोहे निधीचामहे ॥' इत्यादौ च अपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनलक्षणो हेतुर्वाक्यार्थीभूतो महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वलक्षणश्च पदार्थीभूतो हृद्यतयावसीयते तन कथ सालकारत्वमिति ॥ सत्यमस्ति । हृद्यता पर न हेतो , किं तर्हि अलकारान्त- रस्य । तथा हि प्रथमे उदाहरणेऽनुमानस्य रामणीयकम् , द्वितीये तु मोक्षम्य महामोह- तथा रूपणमिति स्पकन्येति हेतुर्नालकार. । तनिराकरणेन तद्रूप काव्यलिजमपि निरा. कृतमेवेति । एव च 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदेतो हेतुः । इत्येवरूपोऽपि हेतुर्न वाच्च । 'आयुर्घत नदी पुण्य भय चौर मुख प्रिया । पैर यूत गुरर्शन श्रेयो ब्राह्मणभोजनम् ॥' रखेवरूपो छेप न भूषणता कदाचिदति वैचिचाभावात् । गौणे पचारे सास्यतप्रत्ययाचियम् । यत्र तु न सादृश्यसप्रत्ययस्तत्र नेति ॥ अविरलग्नल. विकाम सफलालिमदक्ष कोकिलानन्द । रम्योऽयमेति सप्रति लोकोकण्टाभर पाल ॥' रत्वत्र तु काव्यरूपता योमलानुप्रागमरिमैच ममामासिपु , न तु हेत्वल्पारपनवेति ॥ यद्यप्यन्यभिचारितयैव विकासादीना नैरन्तयेण जननमिोपचारप्रयोजन व्यापम्, १ 'तोक्तिन' या० प्र० २ -दादेयत्र । मोऽल्पारो हेतु स्यादन्येभ्य पृष- भूत ॥ इत्येव ग्टे समुपलभ्यते : 'पूजनम्' स्टव्यारपा । , ·HIM " पारिता । तदाधरण जानित २९० काव्यमाला। अर्थालंकारयोर्यथा-- 'लिम्पतीव तमोऽमानि वर्पतीवाजनं नमः । अमरपुरुषमेवेव दृष्टिनिफलतां गता ॥' सोशोपमयोः । सन्दालंकारयोर्वथा- 'सो नत्सि एश गामे जो एवं महमहन्तलायण्णम् । नरुणाण हियगलडि परिसफन्ति निवारेइ ।' जानपामरूपायो । योग मंकगे यथा- गुगिनोति गारी मुक्ताफलाहाङ्गमा रोताकद कम्य पुरतः काकोऽपि हगायने । मग मरो सिमुनो गापाल ल मी पुन ," मी नमोऽयमितपदिकमी गति ' , २ गोरामा । 'ग माग गगी। '। {{ १११६ ग पाना ॥ . , 14 hr infinitणाना। " , . है" -- । - - । * - " paíces 1 है , । -- .

·६ अध्यायः कागानुशासनम् । २९१ 'आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तव मुखश्रियम् । कोशदण्डसमगाणा किमेपामस्ति दुष्करम् ॥ अत्र श्लेषोऽर्थान्तरन्यासस्याङ्गम् । संशयेन संकरो यथा- 'निगण्डदुरारोह मा पुत्तय पाडलं समारुहसु । आरूढनिवडिया के इमिए न कया इह ग्गामे ॥' अन शठतरपोटापाटलयोरन्यतरस्याः प्राकरणिकत्वाभावान ज्ञायते किमियं समासोक्तिरुतान्योक्तिरिति संशयः । तथा- 'नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतत्प्रसीदति । अधुना विनिरुद्धाशमपि शीर्णमिद तमः ॥' अत्र मुखेन सहाभेदारोपाकिमतिशयोक्तिः, किमेतदिति मुखं निर्दि- श्येन्दुसमारोपणाद्रूपकम्, कि मुखनैर्मत्यप्रस्तावेऽन्योक्तिः, अर्थतयोः समुच्चयविवक्षायां दीपकम् , किं प्रदोषवर्णने विशेषणसाम्यात्समासोक्तिः, कि मदनोद्दीपकः कालो वर्तते इति तात्पर्यात्पर्यायोक्तमित्यनेकालंकार- संशयः । तथा- 'शशिवदनासितसरसिजनयनासितकुन्ददशनपक्तिरियम् । गगनजलस्थलसंभवयाकारा कृता विधिना ॥ अत्र तु रूपकमुपमा वेति संशयः ॥ यत्र तु~-'मोहमहाचलदलने सा सुनिशितवचकोटिरेकापि' इत्यादावारोपितकुलिशकोटिरूपाया भक्ते- मोहस्य महाचलेनोपमितमात्रस्य दलने कर्तृत्वं न हृदयापर्जकं स्यादिति अनुरका हिता । वर्णापलम्बिनी विपुलत्या श्रोत्रमनीपसथिता । विरोधे तु तो शरे अर्जुन पार्थ तन सानुरागा सा वर्ण राधेय कामालम्पतति । व च विरोधमा अविश्ललत्य निपलम् ॥ फोशदण्डसमग्राणामिति । बोसो भाडा- निर्गदुरारो मा पुत्रय पाटर समारोह । जानिपगिता पंग न एका र ग्राने॥ तिसरातम ·*- m - है -, ' , ' . HT. 'rt !! " ।' ५.३ रे .. - 117 11"}};"; यको 1127111 मा. 1011111 गेलो : नाही; offsettो 1010; }' सानियो गो । प.ffi: Fift. [२a tiff ('), lifa fim. २.११,1158 Bो न हिमले 11 ६२: शास|| क. पुनराश्रित मतिमेऽप्य श.पा कारोऽयाति विशेष उध्यो-दोपगुणा कागण सामग. 4 पापा यांनी रहानेन निमितम् । निमिताभला । साथ योऽकागे गटीयो गावामानावनुविधते ग तलकारी बलम्साप्यो दति ॥ यद्यपि पुनरुत्त बदामामार्थान्तरन्यासादयः केनिमयान्वयन कानुनायिनोऽपि ? श्यन्ते, तथापि तत्र गन्दस्यार्थम्य वा किन्यमुलकटमिति उभयान कारय- गनपेक्ष्यैव नाष्टालकारखेन नार्थीलंकारत्वेन चोक्का.। र वापुष्टार्थवरक्ष- णदोपाभावगात्र साभिप्रायविशेषणोक्तिरूप. परिकरो भगवकमतादोपा- गारोऽपि । दण्श्चनुर्योपायोऽपि ॥ निगण्टेति । कटिगदुरारोहम् ॥ साभिप्रायवि शेषणोक्तिरूप इति । तथा च 'विशेषणयंत्साक्र्तक्तिः परिकरस्तु सः इति । यथा-'कती तन्छलाना जतुमयशरणोद्दीपन सोऽभिमानी कृष्णाशोतरीय । राजा टु शासनादेगुरुरनुजशतस्यादराजन्य मिा वास्ते दुर्योधनोऽमा कथयत न रुपा द्रष्टुमभ्यागता स ॥ इति । अत्र हि यतच्छता त्यादीना विशेषणाना क्रोधोद्दीपनविभावतया साभिप्रायवमित्यपुष्टार्थलदोपाभार या व्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दागा ·समाग: कायानुगमनम्। २९३ भाषमान यथासंगं बोषाविधान नैव गनाथम् । विनोक्तिरतु तथाविधाह- धन्नविनात् ॥ भाविकं नु भृनभाविपदाप्रित्यक्षीकारात्मकगभिनेयप्रबन्ध गव भवति । नापि मुक्तकादायपि यत्ते, तथापि न तत्सदते । उदात्तं तु बालिगदगुलदाणगतिशयोक्तेर्जातर्चा न भियते । महापुरुपवर्णनारूपं च यदि रसपर तदा धनपिपयः ।। चम् ॥ यथासंरमिति । तया नार-'यथासय क्रमेणैव ऋमिकाणां सम. न्ययः' :नि । वा-एरिक्षा सममि पेनानि किनमेव देय दिपा च पिदुपा न भूगोशार । रापन नमाम न नि च पुण्यायोगणा न विनयेन न लीलया च॥ नि । अनन वानग्यात किमपि गिरि निधा वससीति आमुसे विरोधप्रतीतितमेवेति ॥ विनोक्तिस्विति । तथा चार-'विनोक्तिः सा वि. नान्येन यनान्यः सम्म नेतर.' इति । मन् शोभन , स्तरोऽशोभन । यया- 'मृगलोचनया दिना विचिनव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगाभ । अमृतद्युतिमुन्दराशयोऽय मुत्दा तेन विना नयेन्द्रसूनु ।', 'अरुचिनिया पिना शशी शशिना गापि विना मर- तिम. । उभयेन विना मनोभवस्फुरित नव चपाति कामिनो ॥' इति उदाहरणद्वयेऽपि पदन्तु सरदया यदि रिमपि विनोक्तिहत वैचियभवभासते, सहोक्तौ तु सहाथ- पलात्साम्यसमन्यप्रतीतर्युक्तमेव पैचित्र्यमिति । किंच-शब्दमात्रयोगेनालकारत्वकल्पने रा धिगायकापप्चलकारत्वप्रसाद प्रामोतीति ॥ भाविकमिति । भाव. कवेरभिप्राय. स यत्राति तद्भाविकम् । भूतभाविपदार्थप्रत्यक्षीकारात्मकमिति । प्रध्वसाभा- वभागभावान्ता अपि भावा. खमहिनाय. प्रसादवशाच यपुर स्फुरन्त इव दृश्यमाना वध्यन्त इयर्थ । भूतभाविशब्दस्य परोक्षोपलक्षणपरत्वे परोक्षाणा पुर स्फुरद्रूपत्वहेतु- वर्णनमिति तु व्याख्याने खभावोक्तिर्न भिद्यते । अभिनेयप्रवन्ध एवेति । प्रवेशक- विष्कम्भकादिभिस्तनैव तत्र वर्ण्यमानत्वादिति भाव ॥ ननु---'आसीदअनमनेति प- दयामि तव रोचने । भाविभूषणसभारा साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् ॥' अत्राद्येऽर्धे भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनमिति मुक्ताविपयनपि भाविक दृश्यते, तत. कुतो न लक्ष्यत इत्या- गया-यद्यपीति ॥ ऋद्धिमद्वस्तुलक्षणमिति । यदाह-~-'उदात्तं वस्तुनः संपत्' इति । यथा-'मुक्ता केलिविसूत्रहारगलिता समार्जनीभिर्हता. प्रात प्राङ्गण- सीन्ति मन्धरचलद्वालाद्विलाक्षारणा । दूराद्दाडिमवीजशहितधिय कर्पन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ॥' न यतिशयैश्वर्योऽपि मुक्तारत्नानामवा- करप्रायत्वेन पुसीकरण सभवति । उक्त च-'असवन्धे सवन्धात्मिकामतिशयोक्तिमव- गमयति । तदाह-~-अतिशयोक्तिरिति । अतिशयोक्तेरलकारान भियत इत्यर्थ ॥ १ 'मनकाप्र० • 'चेत प्रसाद' स्यात् ३ 'स्तद्दान' का० प्र० ४ 'श्वर्ये स्यात् ५ 'क्वेरिति' मूलानुमारी - ।

·२९२ काव्यमाला। रूपकस्य, 'ज्योत्स्नेव हासद्युतिराननेन्दो:-' इत्यादी मुख्यत वावगन माना हसितद्युतिर्वक एवानुकूल्यं भजत इत्युपमायाः साधकं प्रमाणनि, 'स्मरन्ति ज्योल्लायाः शशिमुसि चकोरास्तव दृगि' इत्यादी तत्त्वाने लरणानुपपत्ते रूपकस्य, 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिनति निन्द इत्यादौ सदृशं प्रति प्रेयसीप्रयुक्तस्यालिगनस्यासंभवादपमायाश्च बारक प्रमाणमस्ति, न तत्र संशयः । ऐकपयेन संकरो यथा- 'मेरूरुफेसरमुदारदिगन्तपत्र- मामूललम्बिनलोपशरीरनालम् । येनोद्धृतं कुवलयं ललना सलील- मुत्रांसफार्थमिव पातु स वो वराहः ।।' औरुपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ । यद्यप्यनेविषयमिद रूपक्रम मिपापप्तापि (१), तथापि प्रतिपदं रूपकरादावादेकपदानुप्रदेशो में गिने ॥ इत्युक्ताः शब्दार्थालंकाराः ।। म पुनरदाश्रितलान्निशेपेऽप्ययं शब्दरयालंकारोऽयमर्थम्येनि विशेष । चार - दोपगुणाले कागणा शब्दाभियगतत्यव्यवसायामन्यय गानि म.पि निमितम् । निमित्तान्तरम्याभायात् । ततश्च योऽलंकारो गीय • I IITनुपपरे ग तदलका गवमायने इति ॥ गपि पुन, 1 HR याला गापादय कनिमयान्वयगरि कानुविधागिनीति र -, न गपि तादादम्गागंण वा पनि यमुकटमिनि उमाका मानापमान नागील कानन लोकाः । र यापुटा ।' ! : ५' ११. : माािया पानिपपरिग मास कम ": { ॥ निगगलि । APK 1 मागिता !!! 1 विपणन ... गार ... ... ... ! . * . 1 1 - है . . 1 ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २९५ विषयः । प्रत्यनीकं न प्रतीयमानोत्प्रेक्षाप्रकार एवेति नालंकारान्तरतया वाच्यम् ॥ इत्याचार्यश्रीहेमनन्द्रविरनितायामलकारतूडामणिसजस्खोपज्ञकाव्यानुशासनत्तौ शब्दार्थालकारवर्णन षष्टोऽध्याय । सप्तमोऽध्याय । इह च काव्यं नायकादिप्रतिबद्धं भवतीति नायकादिलक्षणमुच्यते । तत्र तावदुत्तममध्यमाधमभेदेन पुंसा सीणा च तिसः प्रकृतयो भवन्ति । तत्र केवलगुणमय्युत्तमा । स्वल्पदोपा बहुगुणा मध्यमा । दोषवत्यधमा । तत्राधमप्रकृतयो नायकयोरनुचरा विटचेटीविदूषकादयो भवन्ति । उत्तम- मध्यमप्रकृतियुक्तस्तु- समग्रगुणः कथाव्यापी नायकः। समग्रगुणो नेतृत्वादिगुणयोगी वक्ष्यमाणशोभान्वितश्च । तत्र नेतृत्वा- दिगुणबाहुल्यात् मध्यमप्रकृतावपि समग्रगुणता । भ्यनुज्ञायते । अत्रापि शत्रुविनाशलक्षणविभावद्वारेण हर्षात्मनो भावत्योपनिबन्धात्पूर्व- वद्भावध्वनिरेवेति । तदाह-भावज्ञापनेनेति । प्रत्यनीकमिति । अनीकप्रतिनि- धितुल्यत्वात्प्रत्यनीकम् । यथानीकेऽभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतनपर मूटतया केनचिद- भियुज्यते तयेट प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थ । तथा चार- 'प्रतिपक्षमशक्केन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्य- नीकं तदुच्यते ॥ यथा-'त्व विनिर्जितमनोभवरूप सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता । पाभिर्युगपदेव शरैस्ता ताडयत्सनुशयादथ काम •॥' ता त्वय्यनुरक्ता मनोभवशरैता- यतीति वास्तवोऽर्थ । तत्र च मनोभवस्य त्वद्रूपेण विनिर्जितत्वाद्योऽसावनुशय स कारणत्वेनोत्प्रेक्षित इत्युत्प्रेक्षा । सा च प्रतीयमाना स्वादिशब्दाप्रयोगात् ॥ जातिगतिरोति. त्तिच्छायामुद्रोक्तियुक्तिभणितिगुम्फनाशय्यापीति वाक्ये वावराध्येयाप्रेक्ष्योचाभिने- यानि शब्दालकारा सभवप्रत्यक्षागमोपमानार्था पत्यभावलक्षणाश्चालिपारा चे भोजरा- जेन प्रतिपादितास्ते केनचिदुक्तेप्वेदान्तर्भवन्ति । केचिश पचनाप चमत्कार नायन्ति, फेचिन गव्यशरीरखभावा एवेति न सूचिता ॥ रत्वाचार्यधीहेमचन्द्रविरचिते विवेने पहोऽध्याय ॥ १ 'दिय वाम'का०प्र० २ 'भव 'स्वात् ·२९४ काव्यमाला। अथ तथाविधवर्णनीयवस्तुपरम्, तदा गुणीभूतगङ्गयसेति नाल. कारः ॥ रसवत्प्रेयस्व्यूर्जस्विभावसमाहितानि गुणीभूतव्ययप्रकारा एव ॥ आशीस्तु प्रियोक्तिमानं भावज्ञापनेन गुणीभूतव्यनयन अथ पत्र दिमवन्तु सभवदेव वर्णयिष्यते तत्रोदात्त भविष्यतीलाशापार-रामा फोर्नेति । किन । गदि ऋद्धिमद्वस्तुवर्णनमलकारसदा मदिरहितवस्तुपर्णनमणमा कश्चित्पननीति । महापुरुपवर्णनारूपमिति । गदाह- महतां चोपणम्' इन। या-तदिस्मरण यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यगनी । निगन्यागार रक्षधर राम ॥ गमो हि पितृाचनमनुतिष्ठनयपराक्रमादिधर्मयोगादुन्गाहगोगा। र रगवानेोगि रग निरे तापम् ॥ ननु उपलक्षणमाभारोऽर्थादुपाणीरोऽधैं । तर क्षणीभूतम्य रामचरितम्य वाग्या भावामासादालमेव । दण्डारणोत्कर्षति'' गा। गेर पधान तत कथ निविषयतेत्याशयाह-अथेति । गुणीभूत इयत्रमाग पोति । म यमका गनभेदविषयतरोन ये प्रतिपादिताः। आशीमियति । IT'प्राप्ती छाम्पगाशी. प्रपोत्तृधर्म । अथ वा आगाम्गमानो योऽगार इन पन परमागा ग एन प्राप्तकालतयाभ्यनुनात आशीविषयता राशीति ।। पर ना? लोकमतहारमा पानुगरणार्थत्वेनाशीर्यदि प्रयुगते तसा मी : रणनगानगा रागावालाारतत्यार-प्रियोतिमात्रमिनि ।' ११. मगति नगागभावादित्य ॥ अनमोनिगगनीनगन, ना ।। 7' मा महानगरपनया आनिष प्रयु ना बना ।" " मा If भागोहारेण प्रनीति गान 11 {"it Tvगण गण गागागा राग गारगमुनाननगारेण । 1 1 १mfree रितु नाम ।' नग,f th | ....... माय) 11 गति पायाग गयाsani । माग प्रमानना | ."ti I IIHI HITनी । Effer frii til trint ki titi II माग 4 १ [ी गादास ।' १{ - 1. TITTEE Tum in मामामा Timit ": . । 1 1 . । 1 - "" .

·७ अध्यायः कागानुशासनम् । २९५ विषयः । प्रत्यनीकं न प्रतीयमानोत्प्रेक्षाप्रकार एवेति नालंकारान्तरतया वाच्यम् ॥ इत्याचार्यधीहेमनन्त्रविरनितायामलकारचूडामणिसखोपज्ञकाव्यानुशासनवृत्ती शब्दार्थालकारवर्णन. पटोऽध्यायः । सप्तमोऽध्याय । इह च काव्यं नायकादिप्रतिबद्धं भवतीति नायकादिलक्षणमुच्यते । तत्र तावदुत्तममध्यमाधमभेदेन पुंसां सीणां च तिसः प्रकृतयो भवन्ति । तत्र केवलगुणमय्युत्तमा । खल्पदोषा बहुगुणा मध्यमा । दोपवत्यधमा । तत्राधमप्रकृतयो नायकयोरनुचरा विटचेटीविदूपकादयो भवन्ति । उत्तम- मध्यमप्रकृतियुक्तस्तु- समग्रगुणः कथाव्यापी नायकः। समग्रगुणो नेतृत्वादिगुणयोगी वक्ष्यमाणशोभान्वितश्च । तत्र नेतृत्वा- दिगुणबाहुल्यात् मध्यमप्रकृतावपि समग्रगुणता । भ्यनुज्ञायते । अत्रापि शत्रुविनाशलक्षणविभावद्वारेण हात्मनो भावस्योपनिबन्धात्पूर्व- बद्भावध्वनिरेवेति । तदाह-भावज्ञापनेनेति । प्रत्यनीकमिति । अनीकप्रतिनि- धितुल्यत्वात्प्रत्यनीकम् । यथानीकेऽभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतमपर मूटतया केनचिद- भियुज्यते तथेट प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थ । तथा चाह- 'प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्य- नीकं तदुच्यते ॥ यथा-त्व विनिर्जितमनोभवरूप सा च सुन्दर भवत्सनुरक्ता । पाभिर्युगपदेव शरैस्ता ताउयल्पनायादय काम •॥' ता त्वय्यनुरक्ता मनोभवशरैस्ता. यतीति वास्तवोऽर्थ । तत्र च मनोभवस्य त्वद्रूपेण विनिर्जितत्यायोऽनावनुशयः स कारणत्वेनोत्प्रेक्षित इत्युत्प्रेक्षा । सा च प्रतीचमाना स्वादिदाब्दाप्रयोगात् ॥ जातिगतिरोति. बत्तिन्छायामुद्रोक्तियुक्तिभणितिगुम्फनाराय्यापीति वाश्ये वाक्या येयाप्रेक्ष्योचाभिने- यानि सदाकारा राभवप्रत्यक्षागमोपमानार्धा पत्यभावलक्षणाधालिकारा ये भोजरा. जेन प्रतिपादिता केनचिदुग्वेदान्तर्भवन्ति । फेचिय पचनापि नमत्कार गपदन्ति, फेनिश पायरीखमावा एवेति न सूनिता ॥ रत्वाचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेरे पहोऽध्याय ॥ १ "दिव वाम 'बा० प्र०२ भद' स्यात् , i .

·No text on this page.

·गयानुगासनम् ।
२९७
नीनगुमना-
उत्तनाउकोलानवर्शनोऽप्यप्रकम्पितः ।
प्रयुत्तलममाया पेन विनिकित्सति ॥
उत्तमम्पर्धा --
'एता पन्य पुरलटीमिह किल कीडाकिरातो हरः
कोदण्डेन क्रीिटिना सरभस चूडान्तरे ताडितः ।
इत्याकर्ण्य कमाइत हिमनिधाबद्री सुभद्रापते-
मन्द मन्दमकारि येन निजयोदोर्दण्डयोर्मण्डनम् ॥'
धीरे गतिष्टी समितं वचो विलासः।
यथा-
'दृष्टिस्तृणीकृतजगतयसत्त्वसारा
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुता दधानो
वीरो रस किमयमेत्युत दर्प एव ॥
मृदुशृङ्गारचेष्टा ललितम् ।
यथा-
'कश्चित्करान्यानुपगूढनालमालोलपनाभिहतद्विरेफम् ।
रजोभिरन्त.परिवेषवन्धि लीलारविन्दं भमयाचकार ॥
क्षोभेऽप्यनुल्वणं माधुर्यम् ।
महत्यपि युद्धनियुद्धव्यायामादौ क्षोभहेतौ अनुल्वणत्वं मधुरा चेष्टा
माधुर्यम् । यथा-
'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि
लरलेरं गण्डोड्डमरपुलकं वककमलन् ।
मुहुः पश्यशृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं
जटाजूटन्धि द्रढयति रघूणा परिवृढ ॥
१. सलपि स्यात्

·२९६ काव्यमाला। नेतृगुणाश्चेमे- 'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचिर्वाग्ग्मी व्यूढवंशः स्थिरो युवा ।। बुद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥' कथाप्रबन्धस्तव्यापी । नयति व्याप्नोति इतिवृत्तं फलं चेति नायकः । तस्य सात्विकान्गुणानाह- शोभाविलासमधुरललितमाधुर्यस्थैर्यगाम्भीर्योदार्यतेजांस्यष्टी स- चजास्तद्गुणाः। सत्त्वं देहविकारस्तस्माज्जाताः। कमेण लक्षयति- दाक्ष्यशौर्योत्साहनीचजुगुप्सोत्तमस्पर्धागमिका शोभा । यतः शरीरविकाराद्दाक्ष्यादि गम्यते सा शोभेत्यर्थः । दागं यथा- राज सरगनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो गगम्य त्रिपुरान्तकृदिविपदा तेजोगिरिदं धनुः । आपदार. कलगेन यदलले वनरोन दोर्दण्डक- मागिन्नारित एवं गणितगुणं कृष्टं च भग च तत् ॥' - - माग गया- पण गण्डितायेगगात्रेण रणगानि । गमयान दी .ए आयमुगाग्निं नृणाम् ॥' रानमा ती मावि नाणानापगगनागनी. मामु, मिरामायाप्रेगानामानिध्य न । Hit मन्दिमागदामोनिट ११ पादा मा. म.fit."

·७ अध्यायः
काव्यानुशासनम् ।
२९७
नीचजुगुप्सा यथा-
'उत्तालताडकोत्पातदर्शनोऽप्यप्रकम्पितः ।
प्रयुक्तत्तत्प्रमाथाय सैणेन विचिकित्सति ॥
उत्तमस्पर्धा यथा---
'एतां पश्य पुरत्तटीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः
कोदण्डेन किरीटिना सरमसं चूडान्तरे ताडितः ।
इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावगौ सुभद्रापते-
मन्दं मन्दमकारि येन निजयोदोर्दण्डयोर्मण्डनम् ॥
धीरे गतिदृष्टी सस्मितं वचो विलासः।
यया-
'दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो
वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥
मृदुहारचेष्टा ललितम् ।
यथा-
-
'कश्चित्तरान्यानुपगूटनालमालोलपाराभिहतद्विरेफम् ।
रजोभिरन्त.परिवेपबन्धि लीलारविन्दं अमयानकार ॥
क्षोभेऽप्यनुल्वणं माधुर्यम् ।
महत्यपि युद्धनियुद्धब्यायामादौ क्षोभहेतौ अनुलणत्वं गारा हा
माधुर्यम् । यथा-
'कपोरे जानफ्याः करिकल्भदन्ततिमपि
सारले गण्डोजमरपुर कमलम् ।
ཅུ་གཉྩ་བ༌བོ་ཎ༌
जटाजूटन्धि हरपति र पूणा परिदर ।।

·२९८ काव्यमाला। विघ्नेऽप्यचलं स्थैर्यम्। सत्यपि विघ्न उद्यमादपद्मशः स्वैर्यन् । यथा- 'यथा यथा समारम्भो दैवात्सिद्धिं न गच्छति । तथा तयाधिकोत्साहो धीराणां हृदि वर्वते ।। हर्यादिविकारानुपलम्भवाम्भीर्यम् । यस्य प्रभावाबहिर्हपक्रोवादीनां विकारा दृष्टिविकामरागाइयो नोट भ्यन्ते तन्निस्तिमितदेहत्तभावं गाम्भीर्यम् । यथा- 'आइतस्याभिषेकाय विष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तत्व स्वल्पोऽप्याकारविनमः ।। स्वपरेषु दानाभ्युपपत्तिसंभाषणान्यौदार्यम् । अभ्युपपत्तिः परित्राणार्थिनोऽङ्गीकरणम् । परजनविषयं दानादि वेष्टः त्सकमेवौदार्यम् । खग्रहणं तु दृष्टान्तार्यम् । स्वेष्विव परेप्वपीत्यर्थः । दानं यथा- 'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमन्ति । तृप्ति न पश्यामि तवैव तावति मक्षणावं विरतो गल्मान् ॥" अभ्युपपत्तिर्यथा- 'एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । बेत केनात्र वः कार्यमनास्था वाह्यवन्तुषु ।' संभाषणं यथा- 'टत्पत्तिमदमितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरुः शौर्य यत्तु न तद्विरां पथि ननु व्यक्तं यतः कर्ममिः । त्यागः सप्तममुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः मत्यवमतपोनिवेभगवनः किं वा न लोकोतरम् ॥' पगघिसंपाद्यमहनं नेजः। पगच्छत्रीनं तु गुमित्रादीविक्षेपापमानाटेग्महनं तेजः । यथा- 'वृत नृतनकृष्माण्डफलानां कि मयन्त्यमी । अहलीदर्शनाद्यन न जीवन्ति मनम्चिनः ॥' - ·७ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २९९ - नायकभेदानाह- धीरोदात्तललितशान्तोद्धतभेदात्स चतुर्धा । स इति नायकः। धीरशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । तेन धीरोदात्तः, धीरललितः, धीरशान्तः, धीरोद्भत इति । दक्षिणधृष्टानुकूलशठभेदादेकैकश्चतुर्धा । एते शृङ्गाररसाश्रयिणो भेदाः । इति षोडश भेदा नायकस्य । धीरोदात्तादील्लक्षयति- गूढगर्वः स्थिरो धीरः क्षमावान् अविकत्थनः महासत्त्वो दृढ- व्रतो धीरोदात्तः। गूढगर्यो विनयच्छन्नावलेपः । अविकत्थनोऽनात्मश्लाघापरः । महासत्त्वः क्रोधाधनभिभूतान्तःसत्त्वः। दृढव्रतोऽङ्गीकृतनिर्वाहकः । यथा--रामादिः । कलासक्तः सुखी शृङ्गारी मृदुर् निश्चिन्तो धीरललितः । कलासु गीताद्यास्वासक्तः । सुखी भोगप्रवणः । शृङ्गारप्रधानः सुकुमा- राकारः । सचिवादिसंविहितयोगक्षेमत्वाचिन्तारहितः। यथा-~~-वत्सराजः। विनयोपशमवान् धीरशान्तः । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौमाधव-चारुदत्तादिः । शूरो मत्सरी मायी विकत्थनश् छद्मवान् रौद्रोऽवलिप्तो धी- रोद्धतः। मत्सरी असहनः । मन्त्रादिवलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशको मायी। छद्म वश्चनमात्रम्। रौद्रश्चण्डः। अवलिप्तः शौर्यादिमदवान् । यथा-जामदग्न्य- रावणादि । 'देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्यु/रललिता नृपाः । सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ ॥ देवा धीरोद्धता इति । अन हि 'धीरोदात्त जयति चरित रामनामध विष्णोः' इत्यादेर्दर्शनाननप्रभृतीना रामादीना च न वीरसस्तित्वानुचितत्वमिति धीरललितत्व रास एवं वर्णनीय नान्यस्य । सेनापत्यमालयोधीरोदात्तत्पमेव । देवाना धीरोदतत्वमेवाद्वि- ·३०० काव्यमाला । - धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वणिजस्तथा । इति चत्वार एवेह नायकाः समुदाहृताः ॥ इत्यन्तर रश्लोको अथ नायकस्य शृङ्गारित्वेऽवस्थामेदानाह ज्येष्ठायामपि सहदयो दक्षिणः । कनिष्ठायां रक्तो ज्येष्ठायामपि समानहृदयो दाक्षिण्यशीलत्वादक्षिणः । यथा- 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविस्रम्भः कश्चित्कथयति च किचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतम् ॥ व्यक्तापराधो धृष्टः। यथा-- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वक्के कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्ति गताः ॥ जादीनां धीरप्रशान्तत्वगेवेत्येव परं व्याख्येयम् । धीरोद्वतादिशब्दाच यथोक्तगुणगमारोप तावस्याभिधायिनो वत्गपमहोक्षादिवन जात्या कथिदवस्थितरूपो धीरोद्तादिरसि । तत्त्वे हि महाकविप्रयन्भेषु विरुद्धानेकरूपाभिधानमसगतमेव सात् । जातेरनपागि गन् । तथा च भाभूतिना एक एव जामदग्न्य कलागोद्धारमार-' इत्यादिभी रागादीन् प्रति प्रथम वीगेद्वतत्वेन, पुन 'बाह्मणातिकमयागो भवतागेव भूयते' इत्यादिना रावण नीगदानयन, 'पुण्या वादाणजाति --' इत्यादिभिश्च वीरशान्तत्वेनोपवर्णित. । न गार स्थान्नगमिपानमनुचितम । अद्भूतनायराना नायालरपेक्षया महागचादेग्याति बान । अमिनम्नु गमादरेकमवन्योपात्तान् प्रत्येकम्पवादारम्भोपाताव गातोऽमस्या गपादानमन्यायम । ययोदानानिमतम्य रामम्ग छाना वालिग नादमदागरलया दार स्यापरियाग दनि । वक्ष्यमाणाना न दक्षिणायनाना प्रलगया हत इति लिएर ना िभी रानुगनारम्यानोऽम्यान IMEमिति । अन्तरको १ गे' . नगणनया' म्या पी ·पाय: सामानणागनग । ३०१ एकमायोऽनु कला - - 'न्य गहे समीरियमगृतरष्टियनयो- रसायसाः पयों वपुषि कहलवन्दनरसः । अयं कण्ठे वार शिशिरगणो मौक्तिकसरः किगत्या न प्रेयो यदि परमसखन्नु विरहः ॥' गृढापराधः गटः। यथा---'एकत्रासनसंगते प्रियतमे-' इति । नायकविजेयं प्रतिनायकमाह- व्यसनी पापकृल्लुब्धः स्तब्धो धीरोद्धतः प्रतिनायकः । यथा-रामयुधिष्ठिरयो रावणदुर्योधनौ । नायिकालक्षणमाह- तद्गुणा खपरसामान्या नायिका त्रेधा । तद्गुणा यथोक्तसंभविनायकगुणयोगिनी नायिका । सा च खकीया, परकीया, सामान्या, चेति त्रेधा । खसीलक्षणमाह- सयमूहा शीलादिमती स्वा । आदिग्रहणादार्जवलजागृहाचारनैपुण्यादिपरिग्रहः । शीलं यथा- 'कुलवालियाए पेच्छह जोवणलायण्णविभमविलासा । पवसन्ति व पवसिए एन्ति व पिए घरम इन्ति ।। वयःकौशलाभ्यां मुग्धा मध्या प्रौढति सा त्रेधा । वयः शरीरावसाविशेष., कौशलं कामोपचारनैपुण्यम् , ताभ्यां मुग्धा। एवं मध्या प्रौटा चेति। 'फुलपालिकाया प्रेक्षव यौवनलावाविनमविलसा. । प्रविशन्तीय प्रवासते आगच्छन्तीय प्रिये गृहमागते ॥ इति छाया] - १ ·३०२ काव्यमाला। - तत्र वयसा मुग्धा यथा- 'दोर्मूलावधिसूत्रितस्तनमुरः निह्यत्कटाने दृशौ किंचित्ताण्डवपण्डिते स्मितसुधासिक्तोतिषु झूलते । चेतः कन्दलितं सरव्यतिकरैलावण्यम घृतं तन्वङ्गयास्तरुणिनि सर्पति गनैरन्यव काचिद्गतिः ।। कौशलेन यथा- 'उदितो रसादमय वेपथुमत्सुशोभिभर्तृविधुरं त्रपया । वपुरादरातिशयगंसि पुरः प्रतिपत्तिमूढमपि वाढमभूत ॥' वयसा मध्या यथा- 'तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ प्रथिनः प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च । दृगोर्लीलारम्माः स्फुटमपवदन्ते सरलता- महो सारङ्गाक्ष्यास्तरुणिमनि गाढः परिचयः ॥' कौशलेन यथा- 'स्वेदाम्भःकणिकाचितेऽपि वढने जातेऽपि रोमोद्गमे विसम्भेऽपि गुगै पयोघरभरे कम्पे च वृद्धि गते । दुर्वाग्म्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय- स्तन्वङ्गया हटकेशकर्षणघनश्लेषामृते लुब्धया ।' वयमा प्रौटा यथा- 'नितम्बो मन्दत्वं जनयति गुरुत्वाद्रुतगते- महत्त्वाइद्वृत्तः म्ननकलगभार. गमयनि । विकामिन्या कान्त्या प्रकटयति रूपं मुग्यगगी ममागानीमानि प्रममममिमारे हि रिपयः ।।' याविति । अनी म पनि गन्नाती। वयमा मुग्धेति । दमन नापि । वयमा मायति । ययमा ·७ सालमा कागानापनम् । सोन ना- 'उनिभाता मनोदयन्मृगहनामचिरामैः । भूगने मन मणिनं कलका-नीनपुरध्वनिभिरक्षातमेव ।। धीराधीराधीराधीराभेदादन्ये त्रेधा । अन्त्ये मध्यापोटे । मेधा धीरामध्या, धीराधीरामध्या, अधीरामध्या । एवं प्रौदापि धा। पोहापि ज्येष्ठाकनिष्टाभेदाहादशधा ] मध्यापौढयोः प्रत्येकं त्रि- भेदत्वम् । पद्विधापि ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदाहादशधा स्वस्ती भवति । तत्र प्रथममूढा ज्येष्ठा । पश्चादृढा कनिष्ठा । अथासा क्रोधचेष्टामाह- सोत्मासवकोक्त्या सवाप्पया वाक्पारुष्येण कोधिन्यो मध्या- धीरायाः। मध्याधीराद्यास्तितोऽपि यथासंख्यं सोत्पासवक्रोक्यादिभिः क्रोधं कुर्वन्ति । - तत्र सोनासवकोत्या धीरामध्या यथा- 'न खलु वयममुष्य दानयोग्या. पिबति च पाति च यासको रहस्त्वाम् । ब्रज विटपममुं ददख तत्यै भवतु यत. सहशोश्चिराय योगः ॥' सबाप्पया सोत्प्रासवत्रोत्या धीराधीरा यथा- 'बाले नाथ-' इति । वाक्पारुष्येणाधीरा यथा- 'घिमां किं समुपेत्य चुन्वसि बलान्निर्लज लज्जा क ते वस्वान्तं शठ मुञ्च मुञ्च शपथैः कि धूर्त निर्वाधसे । खिनाहं तव रात्रिजागरतया तामेव या च प्रिया निर्माल्योझितपुष्पदाननिकरे का पट्दाना रतिः ।।

·काव्यमाला। उपचारावाहित्याभ्यामानुकूल्यौदासीन्याभ्यां संतर्जनघाताभ्यां प्रौढाधीराद्याः। प्रौढाधीराद्यास्तिस्रोऽपि यथासंख्यमुपचारावहित्यादिद्विकत्रयेण को घिन्यो भवन्ति । तत्र धीरा प्रौढा सोपचारा यथा- 'एकत्रासनसंगतिः परिहृता प्रत्युद्गमादूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविप्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरयो कोपः कृतार्थीकृतः ॥' सैव सावहित्या यथा- 'वरं भ्रूभङ्गास्ते प्रकटितगुरुकोधविभवा वरं सोपालम्भाः प्रणयमधुरा गद्गदगिरः । वरं मानो येन प्रसभजनितोऽनादरविधि- नं गूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ॥ प्रौढा धीराधीरानुकूला यथा- 'यत्पाणिन निवारितो निवसनन्यि समुद्रन्थय. न्यूभेदो न कृतो मनागपि मुहुर्यत्खण्ड्यमानेऽधरे । यन्निःशङ्कमिहार्पित वपुरहो पत्युः समालिगने मानिन्या कथितोऽनुकृलविविना तेनैव मन्युमहान् ॥' मैवोदासीना यथा- 'प्रायम्ता कलह पुरव कुरुते न बंसते वामसो भमभूरनिग्वण्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे । अहान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गाने तन्व्या गिक्षित एप मंप्रति कुनः कोपप्रकारोऽपरः ।। -- ५ जनुग्या' म्यात ·- ७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । प्रौढाधीरा संतर्जनेन यथा- 'तथाभूदलाकं प्रथममविभिना तनुरियं ततोऽनु त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा । इदानीं त्वं नाथो वयमपि कलनं किमपरं मयाप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥' सैव साघाता यथा---'कोपात्कोमलबाहुलोल-' इति । परसीलक्षणमाह- परोहा परस्त्री कन्या च । परेणोढा परस्य सी परती । सा च नाशिनि रसे उपकारिणीति नात्याः प्रपञ्चः कृतः । ऊढेत्युपलक्षणम् । अवरुद्धापि परतीत्युच्यते । परोढा यथा-'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि-' इति । कन्या तु पित्राद्यायत्तत्वादनूढापि परसी । यथा- 'दृष्टिः शैशवमण्डना प्रतिकलं प्रागल्भ्यमभ्यस्यते पूर्वाकारनुरस्तथापि कुल्योः शोभा नवामीहते । नो धत्ते गुरुतां तथाप्युपचिताभोगा नितम्वस्थली तन्व्याः स्वीकृतमन्मथं विजयते नेत्रैकपेयं वपुः ।।' सामान्यां लक्षयति- गणिका सामान्या। कलाप्रागल्भ्यधौगम्यां गणयति कलयति गणिका सामान्या सगुणत्व निर्गुणस्य च साधारणी केवलधनलोभालम्यनेन कृत्रिमप्रेमत्वात् । यथा- 'गाढालिमनपीडितस्तनतटं विद्यकपोलस्थलं संदधाधरनुकतीत्कृतलसमान्तनृत्यत्करम् । चाटुप्रायवचोविचित्रभणितं घातै स्तैधाद्वितं देशाना धृतिधाम पुष्पधनुषः प्रामोति धन्यो रतन् ।' रूपरलीणामवस्था लाह- स्वाधीनपतिका मोपितमका खण्डिता कलान्तरिता वाम- - ·- ३०६ कागमाना। कसज्जा विरहोत्कण्ठिता विमलल्या अभिमारिका चेति स्वखी. णामष्टावस्थाः। रतिगुणाकृपत्वेन पार्थस्थितत्वात्स्वाधीन आयत्तः पतिर्गग्याः सा तथा । यथा- 'सालोए चिय सूरे घरिणी घरसामियस्स पितूण । णेच्छन्तस्स ये नलणे धुयइ हसन्ती हसन्तस्स 11' इति । कार्याय प्रोपितो देशान्तरं गतो भर्ता यसाः सा तथा । यथा- 'श्वासा बाप्पजलं गिरः सकरुणा मार्गे च नेत्रार्पणं केनेदं न कृतं प्रियस्य विरहे कस्यासवो निर्गताः । सख्येवं यदि नास्मि तेन कलिता पान्थः कयं प्रोपितः प्राणाः संप्रति मे कलकमलिनालिष्ठन्तु वा यान्तु वा ।' वनितान्तरव्यासङ्गादनागते प्रिये दु खसंतप्ता खण्डिता । यथा- 'नवनखपदमकं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि मुहुरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्प- नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥' ईर्ष्याकलहेन निष्क्रान्तभर्तृकत्वात्तत्संगमसुखेनान्तरिता कलहान्त रिता । यथा- 'निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मूल्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तदिनं रुद्यते । अझं शोपमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥' १ 'सालोके एव सूर्य गृहिणी गृहस्वामिकस्य गृहीत्वा । अनिच्छतश्च चरणे धावति हसन्ती हसत ॥' [इति च्छाया ] २. 'वि पाए' इति पाठे 'अपि पादौ' इत्यर्य, ३ 'नक्तदिव' स्यात्.

·. काम + 1 । --:.:::.: |' गनीमा गगनातिना गन्ना प्रगुणा नामकरना।---- 'मन्ना मार्गदरने मः। ५. मानिन्यपणा ॥ मियममा निम्न मी विमायापिटना । यथा- न्यान नतीन गन्द्र का नाप्यन्य नाहरपुर जो मान्छनि नागनयना कोऽयं विवेः प्रक्रमः । त्यन्येतरकन्चनाकरितवान्ता निगान्तान्तरे यादा वृत्तविय नव्यनिकरा नामोनि निद्रा निशि ॥" दृतीमुसेन वय चा संकेतं त्या फेनापि कारणेन यश्चिता विम- लब्धा । यथा--- प्रौदेति । सपूवर्य । परिपाट्यामिति । परिपाटिया कल्पितानुपूर्वी । अस्या एपेन दिनेन पार अन्या द्वाभ्यामित्यादि ॥ तदपवादमाह-फलार्थ इति । भनानिति पापन् । नव इति । नवये प्रमचे वृत्ते चिरविरलिना मुतयितुम् । दु खे तदीयकन्धुव्यापत्त्यादी दुसिता आवसनीयेति । प्रमोद इति । तदीपपुत्रोत्सवादौ । उत्सवो हि माननीय स्त्युतम् । वामयन्ति तत्र स्थाने रात्रिमिति यासका राज्युचिताः कामोपचारा । पार्थ रत्वस्य हेतो सत्त्वापवादच दर्शयितु धर्ममृत्तिना राज्ञा परिपाट्या दुर्भगापि सेव्येति च निरपयितुमाह-उचिते वासके इति । आर्तवकालो हि भूयानपि परत परिनितीभवति । यथोक्तम्-'ऋतु. पोडश तेऽत्राद्याश्चतस्रो दशमात्परा । त्रयोदशी च निन्द्या त्रयुग्मा. कन्यरोद्भवा । पष्टपष्टनी च दशमी द्वाभ्या वर्णैश्च साधिका । युग्मा पुत्राय रात्रिः स्यात्' इति । तत्रापि नक्षत्रविशेषपरिवर्जनम् । पुत्रश्च १ 'अनेकार्यव्यानहायस्या नागच्छति प्रिय । तस्यानुगमदु खार्ता विरहोत्कण्ठिता भवेत् ॥' इति भरतसवादात् 'कार्यासत्या' इति भवेत् M ·4.-1 हो + . --- when m 4. 04 . . * । " r . - - स -:; { . Hindust -fri.i1" . . नामे कमर : नानी . . .: ।' मकागमा भार :: fast 14 जानी पनी कुमारी हानामा ने. प्रमोन मन्यते कारनामा पनि । यथा- 'गिन किनिन्गुन नामागे ffar परिम्यन्दो वानामभिननविनामोहिगरण । गतीनामारम्भः किमय्यति लीलापरिकरः स्पृशन्त्यावारुण्य किमिव न हि रम्य मृगदशः ॥' यदा तु रतिवामनाप्रबोधात्ता प्रबुद्धा रतिमभिमन्यते केवलं समुचि- तविभावोपग्रहविरहान्निविषयतया स्फुटीभावं न प्रपद्यते तदा तजनित- वहुतराद्गविकारात्मा हेला हावन्य संबन्धिनी किया प्रमरत्यावेगवाहि- त्वमित्यर्थः । वेगेन हि गच्छन् हेलतीत्युच्यते लोके दति । एवं चोद्भि- द्योद्भिद्य विश्राम्यन् हावः । स एव प्रसरणैकखभावो हेलेति । यथा-- 'कुरङ्गीवाङ्गानि-' इति ।

·म कल्पस्य न्यासः सौभाग्य-वि "" ཁ ཝཱ… པཱ༌ཎཾ བརྣབྱེ་དཔེ नन्हा मानिः मतानपीठमावेन सेलायो दनमाभाविकाः। विकिदिवसाय रतो समिपोन स्कुटीभूनायनं न्ह होलाविलासविनि-लिवियोविभमनिनिर्जिविनर एतनामानः । एते न पाससंभोगेजस होन्य सामानाः प्राससंभोगतायामेव । रीलदीन सयपति- वाग्वेपचेष्टितैः प्रियस्थानुकृतिलीला। निजातानां चाम्देषनेहाना पियबहुनानातिनयेन ना नियोजनानुकृतिती।। ब्रेति च जंपसे जह तुनिच तं तमतित्किीए दियहो दिन्हो ना स्थानादीनां वैशिघ्पं विलासः । स्थानमूर्धता । आदिशब्दादुपवेशनानन् 5. वैशि विलासः । यथा- बान्तरे जिनपि अधिनमाथि वैचित्र्यनल्लनिरनिन् तहरितात्तिककि माचार्य विदी गर्वादल्पाकल्पन्यासः दो- सौभाग्यदनादरेप पा- - दररोष ---- तिल है.

·fri. . ! हा किलोमः। गोमाग गो .,' | '; जिशिका ! शै“THI At f f॥' मागभूषणाना गलागो विगः । जन-11 पाना काडे, मागः | 4t - नकार शानिमित धी पिग प्रति मितितिमिले हाम्॥ सिना सितमस्तिभयरोपमामिलाप करः किनिति निराम् । सौभाग्यगरिसातादीनां गंकरः किसिम -- 'रतिकीटायो कथमपि समागाय समापं गया लन्चे तम्या हणितलकण्ठागरे । कृतभूभद्गामी प्रकटिततिलक्षारुदित- मितकुद्धोद्धान्त पुनरपि विद यान्मथि मुगम् ॥ मियकथादी तद्भावभावनोत्या चेष्टा मोटायितम् । प्रियस्य कथाया दर्शने वा तद्भावभावनं तन्मयत्वं ततो योजना नेष्टा लीलादिका सा मदनाङ्गपर्यन्ताङ्गपर्यन्ताहमोटनान्मोडायितम् । यथा- 'सारदवथुनिमित्तं गूढमन्वेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सतीभिः । 'शिसिपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गविणी भ्रमनि । मुक्ताफलरचितप्रमाधनाना मध्ये रापन्नीनाम् ॥' [दति रचाया ] २ 'हस्तेना' स्यात् - --

·७ अध्यायः]
काव्यानुशासनम् ।
हरति विनतपृष्ठोदनपीनस्तनाग्रा
नतवलयितबाहर्जम्भितैः साङ्गभङ्गैः ।।
अधरादिग्रहाहुःखेऽपि हर्पः कुट्टमितम् ।
अधरस्तनकेशादीना ग्रहणात् । प्रियतमेनेति शेषः । दुःखेऽपि हर्षः
कुट्टमितम् । यथा-
'ईपन्मीलितलोललोचनयुगं व्यावर्तितभूलतं
संदष्टाधरवेदनाप्रलपितं मा मेति मन्दाक्षरम् ।
तन्वङ्गयाः सुरतावसानसमये दृष्टं मया यन्मुखं
खेदाद्रीकृतपाण्डुगण्डपुलकं तत्केन विस्मार्यते ॥
मरणोऽङ्गन्यासो ललितम् ।
अज्ञानां हस्तपादभूनेत्राधरादीना मसणः सुकुमारो विन्यासो ललितम् ।
यथा-
'सभूभङ्गं करकिसलयावर्जनैरालपन्ती
सा पश्यन्ती ललितललित लोचनस्याञ्चलेन ।
विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरपातै-
नि:संगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पकजाक्षी ॥'
कर्तव्यवशादायते एव हस्तादिकर्मणि यद्वैचित्र्यं स विलासः ।
यत्र तु वायव्यापारयोग एव न कश्चिदस्ति नादातव्यबुद्धिरय च
सुकुमारकरादिव्यापारणं तल्ललितम् । अन्ये तु 'लड विलासे' इति पाठं
प्रमाणयन्तो विलासमेव सातिगयं ललितसंज्ञमाहु. ।
व्याजादेः प्राप्तकालस्याप्यवचनं विहतम् ।
व्याजो मौन्ध्यादिप्रख्यापनाशयः । आदिग्रहणान्मौर्यरज्जादिपरि-
ग्रहः । ततो भापणावसरेऽप्यभापणं वित्त
'पत्यु. शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा ररूपित्या चरणी लताशीर्माल्येन ता निर्वचनं जपान !"
मुगर परम् । दार-मैमिनार को ।। अनेनेति । र

·३१२ मिहिगिक जग माग गhिt: गुताहलगामाहणाण मागे मनी ॥ इप्टेऽप्यनज्ञा विलोकः। सौभाग्गगर्वादिष्टेऽणि नम्नुन्नारगे कि । --- 'निनिभुज्य दशनन्दं तनो यानि मानणारा । शैलराजतनगा समीपगामाला विजयामाम् ॥' वागगभूषणानां गत्यासो विभ्रमः। वननेऽन्यगावक्तव्गेऽन्गशाभापणं हवादातगे पादेनादानं रमनाया कण्ठे न्यासः । यथा- 'चकार कानित्सितचन्दना रहाचीकलापं स्तनमारएछे । प्रियं प्रति प्रेषितनित्तत्तिनितम्बनिम्मे च बचा हारम् ।' स्मितहसितरुदितभयरोपगर्वदुःखश्रमामिलापसंकरः किलिकि- चितम् । सौभाग्यगर्वास्मितादीनां संकरः फिलिकिंचितम् । यथा- 'रतिक्रीडाछूते कथमपि समासाद्य समय मया लब्धे तस्या कणितकलकण्ठार्धमधरे । कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्धरुदित- स्मितक्रुद्धोन्द्रान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि सुखम् ॥ प्रियकथादौ तद्भावभावनोत्या चेष्टा मोहायितम् । प्रियस्य कथाया दर्शने वा तद्भावभावनं तन्मयत्वं ततो योद्भूता चेष्टा लीलादिका सा मदनाङ्गपर्यन्ताङ्गपर्यन्ताङ्गमोटनान्मोडायितम् । यथा- 'स्मरदवथुनिमित्तं गूढमन्वेतुमस्याः सुभग तव कथाया प्रस्तुतायां सखीभिः । 'शिखिपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सपत्नीनाम् ॥ [इति च्छाया] २ 'हस्तेना' स्यात् - १ ·७ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३१३ - हरति विनतपृष्ठोदग्रपीनस्तनागा नतवलयितवाहर्जम्भितैः सागमः॥ अधरादिग्रहाःखेऽपि हर्पः कुट्टमितम् । अधरस्तनकेशादीनां ग्रहणात् । प्रियतमेनेति शेषः । दुःखेऽपि हर्षः कुट्टमितम् । यथा- 'ईपन्मीलितलोललोचनयुगं व्यावर्तितभूलतं संदष्टाधरवेदनाप्रलपितं मा मेति मन्दाक्षरम् । तन्वङ्गयाः सुरतावसानसमये दृष्टं मया यन्मुख खेदाद्रीकृतपाण्डुगण्डपुलकं तत्केन विस्मार्यते ।' मरणोऽङ्गन्यासो ललितम् । अहाना हस्तपादभ्रूनेत्राधरादीनां मसृणः सुकुमारो विन्यासो ललितम् । यथा- 'सभ्रूभझं करकिसलयावर्जनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया खैरपातै- नि.संगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ।। कर्तव्यवशादायते एव हस्तादिकर्मणि यद्वैचित्र्यं स विलासः । यत्र तु वायव्यापारयोग एव न कश्चिदस्ति नादातव्यबुद्धिरथ च सुकुमारकरादिव्यापारणं तल्ललितम् । अन्ये तु 'लड विलासे' इति पाठं प्रमाणयन्तो विलासमेव सातिशयं ललितसंज्ञमाहुः । व्याजादेः प्राप्तकालस्याप्यवचनं विहृतम् । व्याजो मौग्ध्यादिप्रख्यापनाशयः । आदिग्रहणान्मौर्यलज्जादिपरि- ग्रहः । ततो भाषणावसरेऽप्यभाषणं विहतम् । यथा- 'पत्यु. शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रजयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥' । राश मुरर फलम् । यथाह-'प्रजायै गृहमेधिनाम् इति ।। अनेनेति । अलक्तकोपर- १

·वाचनाल
नानः लंकार -
विहालौनारगन्नसावाहिनको कीहिन्न।
च प्रितनविश्यं ऋनि चालंञानवादुः । या-
'नन्दानिनीसत्रनवेविनानिः मा कन्नुः कृत्रिन्त्रक
रेने नव्या नदीनां क्रीडा निकिका
'व्यमाहित लोचन्तो नुवानिलेसायनं नि ।
पयोधरेगोनि वच्छिन्ननाः यि बनो
शोभाइयः समायनज्ञाः।
शोभानान्तिद्रीतिनायोडायनापल्यनानानः दर
जाः।
ऋण लक्ष्यनि-
रुपयौवनन्द्रावयः पुंमोगोपहितमन्दमध्यावाङ्गन्छाश गंग
कान्तिदीप्तिश्च ।
वान्येव रुगडीनि कुनोरनुबनानादि काम कर
छाया नन्दनव्यचीवनं न नागरिमनवायती छन त
दौविश्व नवति।
शोना क्या-
'कनिसल्यं वृता ला विनाति करती
निति सुननालाशे नदीशिवप्रति।
सगति मुहुः पत्रे विहल मनाला
सुन्नविरती रन्य बन्दी छन्दिः।।
शान्तिा-
'उचिष्टन्य खाने नन्नुमती पानिनन कृया
ऋचा चान्येन वानो विगचितवीनं वहन्तः।
इन्द्रले नगलनः । कन्यतानन्द
कन्न नसति यः । टन
ऋजन::
इयरटेनटकट
दिया

·। यथा- - ७ अध्यायः] काव्यानुगासनम् । भूयतत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः गव्यागालिच नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥' दीप्तिर्यथा-- 'आलोलामलकावली विलुलितां विनचलत्कुण्डलं किंचिन्मृष्टविशेषकं तनुतरैः खेदाम्बुनः शीकरैः । तन्व्या यत्सुरतान्तकान्तनयनं व रतिव्यत्यये तत्त्वा पातु निराय किं हरिहरस्कन्दादिभिदैवतैः । चेष्टामसृणत्वं माधुर्यम् । ललितेषु ब्रीडादिपु यथा मसृणत्वं चेष्टायास्तथा दीप्सेप्वपि क्रोधादिषु यत्तन्माधुर्यम् 'कृतो दूरादेव लितमधुरमभ्युद्गमविधिः शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमत्यानतिमतिः । न दृष्टेः शैथिल्यं मिलितमिति चेतो दहति मे निगूढान्त.कोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।। अचापलाविकत्वनवे धैर्यम् । चापलानुपहतत्वमात्मगुणानाख्यानं च धैर्यम् । यथा- 'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः श्लाध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥' प्रश्रय औदार्यम् । अमप्येा क्रोधाद्यवस्थाखपि प्रश्रय औदार्यम् । यथा- 'भूभङ्गे सहसोद्गतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रतिभेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरम् । अन्तर्वाप्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं क्रोधश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च न प्रश्रयः ।। .

·३१६ - प्रयोगे नि:मानगतं प्राग यम् । प्रगोगे कामकलाती । नापष्टिके इल गदाह- 'अन्गदा भूषणं पुंगः गमो लोग गोपितः । पराकम पग्भिवे नजारा गुग्नेजित ॥ मनःक्षोभकोऽगादः मानगं नदभाव' प्रागल्भ्यम् । राथा--'आशु लचितवनीप्ट कगम-' इति । अत्र गोमाकान्तिदीप्तयो वायरूपादिगा पा विशेषा आवेगचापा- मर्षत्रासानां त्वभाव एव माधुर्याया तमा न नित्तवृत्तिन्वभावा इति ननेषु भावशङ्कायकाय । शाक्याचार्य राहुलादयन्तु-मौग्यमदभाविकन्या- रितपनादीनप्लंकागनानक्षते । तेऽनाभिभग्तमतानुसारिभिरूपेक्षिना. ॥ इलाचायचाहेमनपिरमिनायामलाग्नुगमनमायोपरगाच्यानुगामनानी नायवर्णन गनमोऽयार समाप्त । अष्टमोऽयाय । अथ प्रबन्धात्मकान्काव्यभेदानाह- काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । नानृषिः कविः ‘क वणे' इति च दर्शनाद्वर्णनाच्च कविन्नत्य कर्न काव्यम् । एवं च दर्शने सत्यपि वर्णनाया अन्तर्भावादितिहासादीना न काव्यत्वमिति तल्लक्षणं न वक्ष्यते । तथा चाह भट्टतोतः- 'नानृषिः कविरित्युक्तमृपिश्च किल दर्शनात् । विचित्रमावधर्माशतत्त्वप्रख्या च दर्शनम् ॥ स तत्वदर्शनादेव शास्त्रेषु पठितः कविः । दर्शनाद्वर्णनाच्चाथ रूढा लोके कविश्रुतिः ॥ तथा हि दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिकवर्नुनिः । नोदिता कविता लोके यावज्जाता न वर्णना ॥' इति प्रेक्ष्यमभिनेयम् । ।

·अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३१७ - प्रेक्ष्यं विभजते- प्रेक्ष्यं पाठ्यं गेयं च । तत्र पाठ्यं भिनत्ति- पाठ्यं नाटकप्रकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमव्यायोगोत्राष्टि- काङ्कमहसनभाणवीथीसट्टकादि । तथा च नाटकादीनि वीध्यन्तानि वाक्यार्थाभिनयखभावानि भरतमु. निनोपदर्शितानि । सदृकश्च कैश्चिद्यथा- 'प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकम् । राजविंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥ - । प्रख्यातेति । प्रख्यातमितिहासाख्यानादि वस्तु विषयो यस्य । तत्र हि लोकस्य क. थापरिचयादादरातिशयो भवति । यद्धा प्रण ल्यात वस्तु विष्टित तथा विषयो नाल्वप- घालादिलिन् । चक्रवर्तिनोऽपि हि वत्सराजत्य कौशाम्बीव्यतिरिक्त विषये कार्यान्तरो- पक्षेपेण विना यनिरन्तर निर्वर्णन तद्वैरत्याय भवति । वस्तुविषययो प्रख्यातिनुक्ला तृतीया प्रत्यातिमाह-प्रख्यातोदात्तेति । उदात्त इति वीररनयोग्य उक्त । तेन धोरललितधीरप्रशान्तधीरोद्धतधोरोदात्ताश्चत्वारोऽपि गृह्यन्ते । राजर्षिपश्येलनेन प्रल्या. तमपि यत्तु 'इपितुल्याना राज्ञा कोन साधुनोचित तथा प्रख्यातत्वेऽपि देव- चरित वरप्रभावादिदाहुल्येनोपायोपदेशायायोग्यनिति नैतदुभय निवन्धनीयनिति पत्त प्रतिषेधो दर्शित. । राजान रूपय इवेत्युपमितिसमात । तदाताधु चरित चलिनिति पहुबीहि । न च सर्वथा देवचरित तत्र न वर्णनीयम्, कि तु दिव्यानामाप्रयन्वेनो. पायत्वेन प्रक्रीपताकानायकादिस्पेणोपेतनुपगमोऽजीकरण पत्र । तथाहि नगानन् भगवत्ला पूर्णरुणाभर निर्भराया. साक्षाकरणे व्युत्पत्तिर्जायते । निरन्तरभलिभाविता- नामेव नान देवता प्रसीदन्ति । तलाद्देवताराधनपुर सरनुपायानुन कार्यनिति ॥ ननु दिव्यनायकाश्रययुक्तक्याशरीरमपि नाटक भवतीति क्लास चार वायते । व्यारवा पेत यद्येव भगेन नाटक्न कश्चिदयो व्युत्पायेत । न चैतदेव रिव्याना शिवप्रभावी- योगाहरपपादेष्वविच्छानाननेव प्रयतो नैव सिद्धी ब्याहन्दते । तल्लयरित नलवि. धानुनराश्यानेति नैवोपदेशयोग्यम् । तथा एक्तम्-'देवाना मानती निदरेपन्न च। यिायानिनिष्पा. सवें भावा हि नानुमा । तलादेवटार्न दिसत माना ॥ इति । तलादिधानिदैदमानुपफ्नोपपादितनाराभग्रभाग सन्नि समुपभोगविष प्रतिविधानमत्युत्पादक चरितमारिल नाटक पिन्दनपानति नपन्य एक नाटप्पु एज्यन्ते । नापि तु दिव्याप्यपिरोभित । पभोरी। परपरेतर त्व.

·-- मगोगे निःसानगतं प्रागणम् । प्रगोगे कामाला दी। नानुष्टि । गदाह- 'अन्गरा भूपर्ण गुंगः समोर गोपितः । पराकमः परिभोजा गनेपित मनःक्षोगकोऽजसादः सा न तमा भाग गए। गगा--'जागु लहितातीष्टकगग-' उनि । अत्र शोभाकान्तिदीयो बायपादिगता पर निशेषा आवेगनापला- मर्षवाराानां लगान एन मानुगा नगा न निरागृत्तिमामाता उति नैतेषु भावशतावकाश । शाग्यानार्गगलादयस्तु-गौर: गगनभाविकत्यप- रितपनादीनप्यलंकागनानक्षते । तेऽसामिभरतमतानुसारिभिरुपेक्षिनाः ॥ নাসামণি শালা"Tামগিতী"roানুয়াশনী। नायमार्णन गमोऽपाय गमात । अमोऽन्याय । - अथ प्रबन्धात्मकान्काव्यभेदानाह- काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । नानृषिः कविः ‘क वर्णे' इति च दर्शनाद्वर्णनाच कविस्तस्य कर्म काव्यम् । एवं च दर्शने सत्यपि वर्णनाया अन्तर्भावादितिहासादीना न काव्यत्वमिति तल्लक्षणं न वक्ष्यते । तथा चाह भट्टतोतः- 'नानृषिः कविरित्युक्तमृपिश्च किल दर्शनात् । विचित्रभावधर्माशतत्त्वप्रख्या च दर्शनम् ॥ स तत्वदर्शनादेव शास्त्रेषु पठितः कविः । दर्शनाद्वर्णनाचाथ रूढा लोके कविश्रुतिः ॥ तथा हि दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिकवेर्मुनिः । नोदिता कविता लोके यावज्जाता न वर्णना ॥' इति प्रेक्ष्यमभिनेयम् ।

·( अध्याय कागानुशासनम् । २१७ प्रेक्ष्यं विभजते- प्रेक्ष्यं पाठ्यं गेयं च । तत्र पाटयं भिनत्ति- पाठ्यं नाटकमकरणनाटिकासमवकारेहामंगडिमव्यायोगोत्सृष्टि- काङ्कमहसनभाणवीथीसट्टकादि । तथा च नाटकादीनि वीप्यन्तानि वाक्यार्थाभिनयखभावानि भरतमु. निनोपदर्शितानि । सहकश्च कैश्चिद्यथा- 'प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकम् । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याघ्रयोपेतम् ॥ प्रख्यातेति । प्रत्यातमितिहासाख्यानादि वस्तु विषयो यत्स्य । तत्र हि लोकस्य क. थापरिचयादादरातिशयो भवति । यदा प्रपण त्यात वस्तु विष्टित तथा विषयो मालवप- घालादिलिन् । चक्रवर्तिनोऽपि हि वत्सराजस्य कौशाम्बीव्यतिरिक्त विषये कार्यान्तरो- पपेण विना यनिरन्तर निर्वर्णन तरत्याय भवति । वस्तुविषययो प्रख्यातिमुक्ता तृतीचा प्रत्यातिनाह–प्रख्यातोदात्तेति । उदात्त इति वीररसयोग्य उक्त । तेन धोरललितधीरप्रशान्तधीरोद्धतधीरोदात्ताश्चत्वारोऽपि गृह्यन्ते । राजर्षिवश्येत्यनेन प्रख्या- तमपि यहत्तु पितुल्यानां राहां वशेन साधुनोचित तथा प्रत्यातत्वेऽपि देव- चरित वरप्रभावादिवाहुल्येनोपायोपदेशायायोग्यमिति नैतदुभय निवन्धनीयमिति फलत प्रतिषेधो दर्शित. । राजान ऋपय इवेत्युपमितिसमास । तद्शसाधु चरित यस्मिन्निति बहुव्रीहि । न च सर्वथा देवचरित तत्र न वर्णनीयम्, कि तु दिव्यानामाश्रयत्वेनो- पायवेन प्रक्रीपताकानायकादिरूपेणोपेतनुपगमोऽजीकरण यत्र । तथाहि नागानन्दे भगवत्या पूर्णरणापरनिर्भराया. साक्षात्करणे व्युत्पत्तिर्जायते । निरन्तरभक्तिभाविता- नामेव नान देवता प्रसीदन्ति । तलाद्देवताराधनपुर सरमुपायानुष्टान कार्यमिति ॥ न्नु दिव्यनायकाययुक्तधाशरीरनाप नाटक भवतीति कलान व्याख्यायते । व्याल्या- येत यद्येव लक्षणेन नाटक्न कश्चिदों व्युत्पायेत । न चैतदेव दिव्याना दिव्यप्रभावैध- योगाहरपपादेवविच्छामात्रनेव प्रयत्नो नैव सिद्धौ व्याहन्यते । तलाचरित मत्यैर्वि- धातुमशक्यनिति नैवोपदेशयोग्यम् । तथा युक्तम्-'देवाना मानती सिद्धि हेपूपवनेषु च। क्रियायताभिनिष्पन्ना सर्वे भावा हि मानुषा । तत्लाद्देवकृतैर्विन वित्सधेत नानुष ॥' इति । तलादिष्यानिटदेवनानुपर्नोपपादितशुभाशुभफलभाजा मानामेव समुपभोगविपत्प्रतिविधानमत्युत्पादक चरितमाश्रित्य नाटक निवन्धनीयमिति नृपतय एव नाटक्पु युज्यन्ते । नायिन तु दिव्याप्यविरोधिनी । यथोर्वशी । नायरचारतेनैव तहः

·No text on this page.

·No text on this page.

·^+ ·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३१७ प्रेक्ष्यं विभजते- प्रेक्ष्यं पाठ्यं गेयं च । तत्र पाठवं भिनत्ति- पाठ्यं नाटकमकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमव्यायोगोत्सृष्टि- काङ्कमहसनभाणवीथीसहकादि । तथा च नाटकादीनि वीध्यन्तानि वाक्यार्थाभिनयखभावानि भरतमु- निनोपदर्शितानि । सहकध कैश्चिद्यथा- 'प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकम् । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्योपेतम् ॥ प्रत्यातेति । प्रत्लातलितिहासाल्यानादि वस्तु विषयो यस । तत्र हि लोक्स क. भापरिचयादादरातिरायो भवति । यज्ञ प्रग त्यात वल विष्टित तथा विषयो मालवप- चालिन् । कतिनोऽपि हि वलराजस्य कौशाम्बीव्यतिरिक्त विषये कार्यान्तरो- पोन बिल पनिरन्तर निर्वर्णन तदैरवाय भवति । वतुविषययो प्रख्यातिनुक्ता एतीया प्रत्यातिन्गह-प्रख्यातोदात्तेति । उदात्त इति वीररसयोग्य उत्तः । तेन धौरतन्तधारमतान्तीरोधीरोदात्ताधत्वारोऽपि रायन्ते । राजविश्येलनेन प्रत्या- हमारे यह 'पितुत्वाना रादा पसेन साधुनोचित तथा प्रल्यातत्वेऽपि देव- चरित वरप्रभावारियाहुल्पनेपायोपदेशाचायोग्यनिति नैतदुभय निवन्धनीयनिति फ्ल्त. प्रतिषेधो दर्शितः । राजन कृपय इवेत्युपलितित्तनात्तः । तदासाधु नरित यलिनिति पहुगाहे । नन स्वंया देवरित तन वर्णनीयम्, कि तु दिव्यानानाप्रपन्वेनो- पापत्वेन रोपताशनायकादियोपेतनुपगनोशीकरण यत्र । तथाहि नागानन्। भावला पूर्णक्रमरनिर्भरायाः सागरणे दुसत्तिनपते । निरन्नरभक्तिभाविता. नम् नन देवताः प्रतोदन्ति । तल्लवताराधनपुर सरनुपायानुन कार्यमिति ॥ न्नु रिनाकाप्युरुक्थाशरीरनपि नाटक भवतीति क्लार व्याख्याते । दात्या- पेत पर मन नटक्न कशिदों व्युत्सायेत । न नैतदेव दिन्यान्न दिव्यप्रभावधर्म- योग हुलपादेवविधामात्रनेव प्रयतो नैव तिदौ पारन्ते । तलावरित मलैवि- भावनात्यलित वोपरायोग्यम् । तथा दम्-'देवान मान्ती तिदि हेमपन्तु च । यिायानिन्दिता सर्वे भावा हि नाना । ताइवरान निरस्त नमः ॥ी । तल्लधिनिदेवनानुमानोंपादिशुभरत्नानं मानव सभोगावपाविधानसुपादक चरितमारिल नाटक निन्दनीयनित शान्य एव नदरेषु दुज्यन्ते । नादिरा तु दिव्यापविरोधिन । पभोवती । नपश्चरेव त्द- ·३१६ काव्यमाला। - प्रयोगे निःसाध्वसतं प्रागल्भ्यम् । प्रयोगे कामकलादौ । चातुःपष्टिके इत्यर्थः । यदाह- 'अन्यदा भूपणं पुंसः शमो रजेव योषितः । पराक्रमः परिभवे वैजात्यं सुरतेष्विव ॥ मनःक्षोभपूर्वकोऽगसादः साध्वसं तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा--'आशु लद्वितवतीप्टकराग्र-' इति । अत्र गोमाकान्तिदीप्तयो वाह्यरूपादिगता एव विशेषा आवेगचापला- मर्पत्रासानां त्वभाव एव माधुर्याद्या धर्मा न चित्तवृत्तिखमावा इति नैत्रेषु भावशङ्कावकाशः । शाक्याचार्यराहुलाढयस्तु-मौग्थ्यमदभाविकन्वप- रितपनादीनप्यलंकारानाचक्षते । तेऽस्मानिर्भरतमतानुसारिभिरुपेक्षिताः ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताबामलकारचूडामगिमनम्वोपनकाव्यानुगामनवृत्ती नायकवर्णन मप्तमोऽयाय समाप्तः। अष्टमोऽध्यायः । अथ प्रबन्धात्मकान्काव्यभेदानाह- काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । नानृषिः कविः 'कवृ वर्णे' इति च दर्शनाद्वर्णनाच कविस्तस्य कर्म काव्यम् । एवं च दर्शने सत्यपि वर्णनाया अन्तर्भावादितिहासादीना न काव्यत्वमिति तल्लक्षणं न वक्ष्यते । तथा चाह भट्टतोतः 'नानृषिः कविरित्युक्तमृपिश्च किल दर्शनात् । विचित्रमावधर्माशतत्त्वप्रख्या च दर्शनम् ॥ स तत्वदर्शनादेव शास्त्रेपु पठितः कविः । दर्शनाद्वर्णनाच्चाथ रूढा लोके कविश्रुतिः ॥ तथा हि दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिकवेर्मुनिः । नोदिता कविता लोके यावज्जाता न वर्णना ॥' इति प्रेक्ष्यमभिनेयम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३१७ प्रेक्ष्यं विभजते-- प्रेक्ष्य पाठ्यं गेयं च । तत्र पाट्यं भिनत्ति- पाठ्यं नाटकप्रकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमच्यायोगोत्सृष्टि- काङ्कमहसनभाणवीथीसहकादि । तथा च नाटकादीनि वीथ्यन्तानि वाक्यार्थाभिनयखभावानि भरतमु. निनोपदर्शितानि । सदृकश्च कैश्चिद्यथा- 'प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकम् । राजविंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥ - प्रख्यातेति । प्रख्यातमितिहासाख्यानादि वस्तु विषयो यस्य । तत्र हि लोकस्य क. थापरिचयादादरातिशयो भवति । यद्वा प्रकर्षण ख्यात वस्तु विष्टित तथा विषयो मालवप- चालादिलिन् । चक्रवर्तिनोऽपि हि वत्सराजस्य कौशाम्बीव्यतिरिक्त विपये कार्यान्तरो- पक्षेपेण विना यनिरन्तर निर्वर्णन तद्वैरस्याय भवति । वस्तुविषययो प्रख्यातिमुक्ता तृतीया प्रख्यातिमाह-प्रख्यातोदात्तेति । उदात्त इति वीररसयोग्य उक्त । तेन धोरललितधीरप्रशान्तधीरोद्धतधीरोदात्ताश्चत्वारोऽपि गृह्यन्ते । राजर्षिवश्येत्यनेन प्रख्या- तमपि यदस्तु ऋषितुल्याना राज्ञा चशेन साधुनोचित तथा प्रख्यातत्वेऽपि देव- चरित वरप्रभावादिवाहुल्येनोपायोपदेशायायोग्यमिति नैतदुभय निवन्धनीयमिति फलत प्रतिषेधो दर्शित । राजान नपय इवेत्युपमितिसमास । तद्वशसाधु चरित यस्मिनिति बहुव्रीहि । न च सर्वधा देवचरित तत्र न वर्णनीयम्, कि तु दिव्यानामाश्रयत्वेनो- पायत्वेन प्रकरीपताकानायकादिरूपेणोपेतमुपगमोऽजीकरण यत्र । तथाहि नागानन्दे भगवत्या पूर्णकरुणाभरनिर्भराया साक्षात्करणे व्युत्पत्तिर्जायते । निरन्तरभक्तिभाविता- नामेव नाम देवता प्रसीदन्ति । तस्माद्देवताराधनपुर सरमुपायानुष्टान कार्यनिति ॥ ननु दिव्यनायकाश्रययुक्तकधाशरीरमपि नाटक भवतीति कस्मार व्यारयायते । व्यारवा- येत ययेव लक्षणेन नाटकेन कक्षिदों व्युत्पायेत । न चैतदेव दिव्याना दिव्यप्रभावधर्म- योगाहरुपपादेष्वप्पिच्छामानमेव प्रयतो नैव सिद्धौ व्यारन्यते । तत्माचरित मलैर्वि- धातमशक्यमिति नैयोपदेशयोग्यम् । तथा युक्तम्-'देवाना मानसी लिप्पियनेषु वारियायताभिनिष्पना सर्व भाषा हि मानुषा । तत्माद्देवलतभावन चिरपर्धत मानुष ॥' इति । तस्मादिष्टानिष्टदैवमानुपकर्मोपपादितशुभाशुभफल्भाजा मानामेव समुपभोगविपत्प्रतिविधानमत्युत्पादक चरितमाश्रित्य नाटक निवन्धनीयमिति नृपनय एव नाटपेषु युज्यन्ते । नायिका तु दिव्याप्यविरोधिनी । ययोशी । नापपचरितन्य है ·काव्यमाला। नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चापि । अङ्कप्रवेशकाव्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥' 'यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तहुधैर्जेयम् ॥ यदनार्पमथाहार्य काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नवीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥ तस्याक्षेपात् । प्रसिद्धमपि वस्तु न निष्फल व्युत्पत्तये भवतीत्यत आह-नानाविभूति- भिर्युतमिति । धर्मार्थकाममोक्षविभावै फलभूतविचित्रस्पैर्युक्तम् । तत्राप्यर्थकामा सर्वजनाभिलपणीयाविति तद्बाहुल्य दर्शनीयमिति । ऋद्धिविलासादिभिरिति । ऋद्धिरर्थस्य राज्यादे. सपत्ति । विलासेन कामो लक्ष्यते । आदिगद प्रधानवाची । तत्प्रधानाभि. फलसपत्तिभियुक्तमित्यर्थः । तेन राजा सबै राज्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा वानप्रस्थ गृहीतमित्येवप्राय फल नोपनिवद्धव्यम् । वर्ममोक्षवहुलमिति । दृष्टसुसाथां हि बाहुल्येन लोक इति तत्रास्य प्रतीतिर्विरसी भवेत् । गुणैरिति । अप्रधानभूतानि यानि चेष्टिनानि हेयानि प्रतिनायकगतागतान्यपनयप्रधानानि तैर्युक्तम् । तेषा पूर्वपक्षस्थानीयाना प्रतिमे पेण सिद्धान्तकल्पस्य नायकचरितस्य निर्वाहान् जनकोगादिसपत्तिद्धि. । कौमुदीमहोत्स- वादयो विलासा. । सविविग्रहादयो गुणा इति चाणक्यपरिया(?)वेदनमात्रफलम् । वतुन व्देन राजर्पिवश्यचरितशब्देन च सर्वस्याप्यर्थस्य राशेः संग्रहात् । अवान्तरवस्तुसमाप्ती विश्रान्ताय ये विच्छेदा अवास्त. पञ्चाद्यैर्दशाधरै ये च निमित्तवलादप्रत्यक्षदृष्टाना चेष्टि- तानामावेदका. प्रवेशकास्तैश्चान्य तन्नाटक नाम रूपकम् ॥ आत्मशक्त्येति । इतिहासा दिप्रसिद्धिं निरस्यति। वस्त्विति । साध्य फलम् । शरीरमिति । तदुपायम् । नायक मिति । साधयितारम् । चकार पूर्वसमुच्चये । द्वितीयस्वसमग्रसमुच्चये । एवकारः समः चयाभावे । उत्पत्तौ भवमौत्पत्तिक निर्मितम् । तदयमर्थ:-त्रितयमपि यत्र विकृत द्वयमेक वा, अन्यत्तु पूर्वोपनिवद्ध तत्सर्वं प्रकरणम् । भेदसप्तकमयम् । वस्त्रादिक का व्याभिधेयमात्मशक्त्या प्रकुरुते यत्र काव्ये तत्प्रकरणमिति बुधैयमिति सबन्ध. ॥ चत्र सर्वमुत्पाद्य भवति तत्र योऽनुत्पाद्योऽश: स कुत्रस्थो ग्राह्य इति दर्शयितुमाह- यदः नामिति । पुराणादिव्यतिरिक्तवृहत्कथाद्युपनिबद्ध मूलदेवतच्चरितादि ॥ आहार्य मिति । पूर्वकविकाव्याद्वाहरणीय समुद्रदत्ततचेष्टितादि ॥ ननु च तत्राशे कविकृतत्वाभा वात्कथ प्रकरणवाचोयुक्तिरित्याह-उत्पन्नेति । पूर्वतिद्धे वीज वस्तु च यत्र तादृशमपि तद्यदिति यस्मादभूतैर्वृहत्कथादौ काव्यान्तरे वा प्रसिद्धैर्गुणैर्युक्त प्रकरोति तदिति तत्माद्धेतो रेतदपि प्रकरणम् । तेन वृहत्कथादिसिद्धस्य मूलदेवादेरधिकावाप कविशक्तिर्यठा विधत्ते १. 'कुरुते प्रभूत' भरते.

·८ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसंधिपु तु ॥ विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यनैकविधं तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभोगः । बायजनसंप्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्युपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्रीचरितं काव्ये कार्य प्रकरणे तु ॥ तदा प्रकरणम् । एव पूर्वकविसमुत्प्रेक्षितसमुद्रदत्तचेष्टितादिवर्णनेऽप्यधिकावाप विदध. कवि प्रकरण कुर्यादिति तात्पर्यम् ॥ नन्वस्यतिरत्तस्य कथ योजनेसाराश्य पूर्वोत्तमे- पातिदेराद्वारेण स्मारयितुमाह-यन्नाटके इति । 'नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभि इत्यादिना यत्फलचयमुक्त तद्वस्तुगरीरमित्यप्रवेशकाद्यम् ॥ वृत्तिभेदाश्चेति । नाना- रसभावचेष्टितर्वहुधा मुखदु सोत्पत्तिकतमिति ॥ सलक्षणमिति । लक्षणमापरिमाणम् । जहान्तरसनिधानहेतुपु च प्रवेशक्षु यत्प्रयोज्यमुक्त विसावसानकार्य यच नोपपचन इत्यादि तलवे प्रकरणेऽपि योज्यम् ॥ अतिदेगायातमतिप्रसह वारयत्लावियेन-विप्रे. त्यादि । अमात्योऽधिकृत । सार्थवाहो दिगन्तरात्पण्यानामाः । तद्देनस्यविमो पमिजोऽन्य एव । नेकविधमित्यनेयरसयुक्त इति । तरितिवेदशमानमिति सूचित प्रा- तोदात्तत्यतिप्रसत निषेधति । तरिपेथे चार्धा पाटक्वैपरीवमायातम् । नापं स यो नायकन्येन निषिद्ध पति प्रकरणे पर्नव्यन्येनापायत इत्यत आर-न दिव्यनस्ति- मिति । तथा दिव्याधयामिति यदतिदेशाद्देवानामुपायन्येन प्रयोज्यत प्रारम्, निषिद्धम् । नाटये देयानामियापि राम प्रवेश शइमानो निगरात-राजसंभोग इति । पदि वात्रापनिक ऽपि न राजोचितसभोगोत्प्रेशा विवादिषु काय :- सवति । अत एप रानि च रचितोऽन्त पुरण व विप्रतिसाविमो - मेन चेटदागादि प्रवादी कार्य सर्थ । एतदेव दरिदासविति। य: रिभाने दार पदपकने : माला गया तस्मा उपचारो शिरे प्रति सकार, पताम् । ८८ १ . पेवा भर - ए. ༥ ་ས 13t， ; नोटात्तनापति ·३२० काव्यमाला। - - 'प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । वहुगीतनृत्यवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ॥ राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥' समवकारस्तु 'देवासुरवीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । व्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः । द्वादशनायकवहुलो ह्यष्टादशनालिकाप्रमाणश्च ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । वहुपु प्रकरणभेदेषु नाटकभेदेषु च स्त्रीप्राप्तिफलात्सभोगशृङ्गारप्रावान् कैशिकीप्रधानाच्च प्रकरणभेदानाटकभेदाच्च नाटिका नेयेति दूरेण सवन्ध ॥ उत्पाद्य वस्तु रित नायक च नृपतिमन्त पुरकन्या संगीतकशालाकन्या वाधिकृल प्राप्यत्वेनाभिसधार कर्तव्या च । तेन स्त्रीप्राप्ति सभोगकारोऽभ्यन्तरः कैशिकी च वृत्तिः। तथावस्थानध्याय प्रकृतिपताकाप्रकरीपताकास्थानाङ्कविष्कम्भकप्रवेशकादीन्युभयभेदमाधारणानि नाटिकाया प्रयोज्यानि । यदपि किंचित्साधारण तदपि योज्यते । अतश्च 'उत्पाद्य वस्तु' इति प्रकरणधर्म । 'नायक नृपतिम्' इति नाटकधर्म. । 'अन्त पुरसंगीतककन्याम्' इति कन्यायोगे ईर्ष्याविप्रलम्भश्च नाटकधर्म एव । अथास्य विशेपलक्षणमाह-स्त्रीमा येति । स्त्रियः प्रायेण वाहुल्येन यत्र । चत्वारोऽवा यस्याम् । कस्याश्चिटवस्थापा सरसेऽवस्थान्तरे समावाप कर्तव्य इति यावत् । सुष्टु पूर्णतया विहितानि चत्वार्यपि कैशिक्यङ्गानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनृत्येति च कैशिकी वृत्तिं वाहुल्येन दर्शयति । रतिपुर सर सभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आत्मा प्रधानभूत फल यस्याम् । अत एवाह-राजगतैरुपचारैर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेदुद्दिदय तत्र व्यवहारस्तदा पूर्वनानि कागतै क्रोधप्रसादनवञ्चनैरवक्ष्य भाव्यमिति दर्शयति-प्रसादनेति । आर्यानुरोधात्कने धस्य पश्चात्पाठः । ननु यस्या. क्रोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेल्याशझ्याह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविपया येय दूती तत्कृत सपरिजन परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यद्वीज फलसपा- दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवासुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादौ श्रूयन्ते खब वा केनचिदूह्यन्त इति तन्निरासार्थ प्रख्यातपदम् । यद्यपि देवा पुरुषापेक्षया दूतास्तथापि खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतयः, प्रशान्ता ब्रह्मादय, उद्धता नृसिंहादयः । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(१)त्यक इत्युक्तम् । कपटो वञ्चना ।

·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यसीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ॥ उद्धतपुरुषप्रायसीरोषप्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ।। सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशार । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ निघाकल्पित सत्यानुसारी प्रपन इत्यर्थ । त त्रिधा यत्रानपराद् एव वचन वश्यते स एक । पत्र तु वशनीयोऽपि सापराधः स द्वितीय । यत्र तु योरपि न कश्चिद- भिसधिदोष काक्तालीयेन तुत्यफलाभिसधानक्तोरप्येक उपचयेनापरस्त्वपचयेन युज्यते स देवतस्तृतीच. । चेतनकृतमन्यातमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना स विद्रव रति । तन चेतन गजेन्दादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो- परोधादिति । तस्य युद्धाग्निदानादिसपाद्यत्वात् । शृङ्गारत्रिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो पत्र हेतुः साच्चो वा नाचिकालभे स धर्मगनार । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अथ नाय- क्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाहद्वादशेति । द्वादशनायक्बहुलमिति प्रत्येकमिति पेचित् । अन्ये तु प्रत्ला नायकप्रतिनायौ तत्सहायौ चेति । चतुर आह-समुदायापे- क्षया हि द्वादशेति । बहुल्ग्रहणान्यूनाधिक्त्वेऽप्यदोप' । अष्टादशेति । अघदशना- नियमेव तन्न कार्य नियन्धनीयमित्यर्थः । दिव्येति । दिव्याना पुरुषाणा च यदाश्रयण नायरया तन कृत. । दिव्यतीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेशात्तमवकारपदस- ददार्थता मा प्रमाहीदिलाह-मुविहितेन तरिटेन वस्तुना निवद्. विगतानि प्रलय- कारणानि विश्वासहेतवो पत्र । मध्ये चार दिव्यानामपि प्रवेशो भवतीति दर्शयति । उड़तेति । उद्धता उदृत्ता. पुरषा प्रायेण यत्र सीनिमित्तको रोप । सक्षोभ आयेग । विद्रयो व्यारचात । सस्फोटो विरोधिना विद्याविस्मसपपंडगे व्यासः । तथे. लुपतास्वार्थ । च समुथपे । एवान्दोऽधारणे । एता भणयुक्त एपेल. । स्वीनि- मित भेदनापहरणावर्दनानि यथायोग स्त्रीविपचाप्यन्यविपयानि वा ते प्राप्त वम्बधि हान प्रमालक्षण यस्य तारा महारो पन्मिन् । भेदसामदानादिना अवार्दन दाल । हा चेष्टा गस्येव स्वीमानार्थी या । सुसमाहितफाव्यवन्ध इलनेन दोपहानि सन मोज्यानोति । अपरिमाण नापक्सर इनिरसविभाग व पापोगतिदेशेनर-- २ 'पटुरहरिभूपितदैन' भरतपुर 5. 'मरितो' भरते १ दोनि' लार ·३२० 'प्राणनाटकगाना नामi fast अन्तरगंगीतकन्याममा || खीमागा ननुमा लगिगामिनामा मालिनी। बहुगीनन राना मगंभोगामिका ॥ राजोपनारगुना पगादनकोसामगंगुका । नायकदेवीदतीगपरिजना नाटिका मेगा ।' ममवकारस्तु- 'देवापुरबीजकृतः प्ररयानोदारानागौर । यतया जिकपटमिनिद्रवः म्यातियतारः। हादगनायकवालो रटागनारिकाप्रमाणध ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । पशु प्रागण नाटग प्रशिलामभोगणारा पशितप्रधानाग प्राणामाटामेशानदागीदोण ॥ उत्पावनदुर- रित नायक न रनिनना पुरकन्गा माता मा प्रापन्नानिकता कर्तव्या च । तेन नीग्राप्ति मभोगमागेऽन्यनरमी नि । सामानन प्रतिषताराप्रकरीपतासम्भानाकम्भरुषोशकादीन्युभयभेटमा पारणानि नादिर प्रयोज्यानि । यदपि तिचित्मा रण तदपि योजयते । अनभ 'उपाय यन्तु प्ररणधर्म. । 'नायक नृपतिम्' इति नाटकपर्म । 'अन्त पुग्नंगीतमयान' इति कन्यायोगे इग्यानिप्रलम्भश्च नाटकानं । अयाम्य पिलक्षामार-स्त्रीमा येति । स्त्रिय प्रायेण वाढल्येन यत्र । चनारोडा यम्याम । कन्याश्चिदास्थान सरसेऽवस्थान्तरे ममावाप कर्तव्य इति यावत् । मष्ट पूर्णतया विहितानि चचा शिक्यहानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितति बहुत्येति च कशिकी निं बाहुल्य दर्शयति । रतिपुर मर सभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आन्मा प्रधानभूत फर यथान् । अत एवाह-राजगतरुपचारर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेदुद्दिदय तत्र व्यवहारन्तदा पूर्वनादि- कागते मोधप्रमादनवञ्चनरवश्य भाव्यमिति दर्शयति प्रसादनेति । आर्यानुरोधान्न धस्य पश्चात्पाठ. । ननु यस्या गोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेल्यागाचाह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविषया येय दूत तत्कृत सपरिजन परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । टेवासुरस्य यीज फलसा दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवामुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्वयादी श्रूयन्ते सन वा केनचिदृह्यन्त इति तन्निरासाथै प्रख्यातपदम् । यद्यपि टेवा पुस्पापेक्षया दूतान्तयापि खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतय , प्रशान्ता ब्रह्मादन, उद्धता नृसिंहादयः । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(?)ज्यक इत्युक्तम् । क्पटो वचन हने ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यसीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिवद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ।। उद्धतपुरुषप्रायसीरोपप्रथितकाव्यवन्धश्च । संक्षोभविद्वकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ॥ सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ मिष्याकल्पित सत्यानुकारी प्रपत्र इलर्थ । स विधायनानपराद् एव वशकेन वश्यते स एक । यत्र तु वचनीयोऽपि सापराध स द्वितीय । यत्र तु योरपि न कश्चिद- भिसधिदोष. काक्तालीयेन तुत्यफलाभिसधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्लपचयेन युज्यते स देवकतत्तृतीय । चेतनकतमन्यकृतमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना स विद्रव सति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो- परोधादिति । तस्य युद्धामिदानादिसपायत्वात् । शारसिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो पत्र हेतु साध्यो वा नायिकालाभे स धर्मरमार' । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अथ नाय- क्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाह-द्वादशेति । द्वादशनायकबहुलनिति प्रत्येकमिति केचित् । अन्ये तु प्रत्या, नायकप्रतिनायकौ तत्तहायौ चेति । चतुर आह-समुदायापे- क्षया हि द्वादशेति । बहुल्ग्रहणान्यूनाधिक्त्वेऽप्यदोषः । अष्टादशेति । अष्टदशना- लिपमेव तत्र कार्य नियन्धनीयमित्यर्थः ॥ दिव्येति । दिव्याना पुरुषाणा च यदाश्रयण नायक्तथा तेन कृत. । दिव्यलीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेशात्समवकारवदत- पदार्थता मा प्रसाहीदित्याह-सुविहितेन तरिष्टेन वस्तुना निवद्ध. विगतानि प्रत्यय- कारणानि विश्वासहेतवो यत्र । मध्ये चार दिव्यानानपि प्रवेशो भवतीति दर्शयति । उद्धतेति । उता उदृत्ता पुरुषा प्रायेण यत्र सीनिमित्तको रोप. । सक्षोभ जावेग । विद्रवो व्याख्यात । सस्फोटो विरोधिना विद्याविन्मसपर्पजो व्यासह । तये. त्युतसादृश्यार्थ । च समुचये । एवदाब्दोऽधारणे । एता क्षणयुक्त एवेत्यर्थ । सीनि- मत्त भेदनापहरणावनर्दनानि यथायोग सीविषयाम्यन्यविषयानि वा तै. प्राप्त वस्वधि- धान प्रमदालक्षण यस्य तादृश महारो चलिन् । भेदसानदानादिना अवमर्दन दण्डः । ईटा चेध मृगस्येव सीमात्रा यत्र । सुसमाहितकाव्यवन्ध इलनेन वीभ्यहानि अन चोज्यानीति । अहपरिमाण नायक्सख्य वृत्तिरसविभाग च त्यायोगातिदेशेनाद- १. 'प्रहितों भरते २ 'चतुरविभूपितदैव' भरतैक्पुलवे १ 'दोति सात् ४१ ·वा केनचिदूह्यन्त इति तनिरासाथै प्रख्यातपदम् । यद्यपि देवा पुरुषापेक्षया दूतालथापि ३२० काव्यमाला। 'प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताशी । वहुगीतनृत्यवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ॥ राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥' समवकारस्तु- 'देवासुरवीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः । द्वादशनायकवहुलो ह्यष्टादशनालिकाप्रमाणश्च ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । वहुपु प्रकरणभेदेषु नाटकभेदेषु च स्त्रीप्राप्तिफलात्सभोगशृङ्गारप्रायात् कैशिकीप्रधानाच्च प्रकरणभेदानाटकभेदाच नाटिका येति दूरेण सवन्ध ॥ उत्पाद्य वस्तुच रित नायक च नृपतिमन्त पुरकन्या सगीतकशालाकन्या वाधिकृत्य प्राप्यत्वेनाभिसधार कर्तव्या च। तेन स्त्रीप्राप्ति सभोगङ्गारोऽभ्यन्तरः कैशिकी च वृत्ति । तथावस्थासध्यनाथ प्रकृतिपताकाप्रकरीपताकास्थानाङ्कविष्कम्भकप्रवेशकादीन्युभयभेदसाधारणानि नाटिकाया प्रयोज्यानि । यदपि किंचित्साधारण तदपि योज्यते । अतश्च 'उत्पाद्य वस्तु' इति प्रकरणधर्म । 'नायक नृपतिम्' इति नाटकधर्म. । 'अन्त पुरसगीतककन्याम्' इति कन्यायोगे ईर्ष्याविप्रलम्भश्च नाटकधर्म एव । अथास्य विशेपलक्षणमाह-स्त्रीमा येति । स्त्रिय प्रायेण वाहुल्येन यत्र । चत्वारोऽवा यस्याम् । कस्याश्चिदवस्थाया सरसेऽवस्थान्तरे समावाप कर्तव्य इति यावत् । सुष्टु पूर्णतया विहितानि चत्वार्यपि कैशिक्यगानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनृत्येति च कैशिकी वृत्तिं वाहुल्येन दर्शयति । रतिपुर सर सभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आत्मा प्रधानभूत फल यस्याम् । अत एवाह-राजगतैरुपचारैर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेदुद्दिश्य तत्र व्यवहारस्तदा पूर्वनायि कागते. क्रोधप्रसादनवञ्चनैरवश्य भाव्यमिति दर्शयति प्रसादनेति । आर्यानुरोधानो. धस्य पश्चात्पाठ । ननु यस्या क्रोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेत्याशझ्याह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविपया येय दूती तत्कृत सपरिजन परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यद्वीज फलसपा दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवासुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादौ श्रूयन्ते खब । खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतय , प्रशान्ता ब्रह्मादय, उद्धता नृसिंहादय । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(?)ज्यक इत्युक्तम् । कपटो वञ्चना ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यसीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ।। उद्भुतपुरुषप्रायसीरोषप्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्वकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ।। सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्य सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ मियाकल्पित सत्यानुकारी प्रपत्र इत्यर्थः । स त्रिधा यत्रानपराद् एव वशकेन वश्यते स एक । यत्र तु वचनीयोऽपि सापराध सद्वितीय. । यत्र तु द्वयोरपि न कश्चिद- भित्तधिदोष कारतालीयेन तुत्यफलाभितधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्तपचयेन युज्यते स देवकृतस्तृतीयः । चेतनतमन्यातमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना स विश्व इति । तत्र चेतन गजेन्दादि । अचेतन जलवायादि । उभय नगरो- परोधादिति । तस्य युद्धामिदानादिसंपाद्यत्वात् । भारतिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो यत्र हेतु तान्यो वा नायिकालभे स धर्मशारः । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अथ नाय- क्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाहद्वादशेति । द्वादशनायक्वहुलामति प्रत्येकमिति फेचित् । अन्ये तु प्रत्सा नायकप्रतिनायौ तत्सहायौ चेति । चतुर आह-समुदायापे- क्षया हि द्वाददोते । यहुल्ग्रहणान्यूनाधिकन्वेऽप्यदोषः । अटादशेति । अधदशना- हिपमेव तत्र कार्य निबन्धनीयमित्यर्थः ॥ दिव्येति ! दिव्याना पुरुषाणा च यदाश्रयण नायक्तया तेन त । दिव्यतीनिमित्तनुपात युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेशात्समवकारपदस- पद्धार्धता ना प्रसाहीदित्याह-सुविहितेन ससिष्टेन वस्तुना निवद् विगतानि प्रत्यय- वारणानि विधातहेतवो यत्र ।मचे चान दिन्यानामपि प्रवेशो भवतीति दर्शयति । उतेति । उद्धता उत्ता पुरुषा प्रायेण यत्र सीनिमित्तको रोष । सक्षोभ जावेग । विद्रवो बात्यात । तस्फोटो विरोधिना विद्याविकमसषपंजो व्यासह । तये- सुससादृश्यार्थ । च समुपये । एवंदाब्दोऽधारणे । एतारक्षणयुक्त एवेत्यर्थः । स्त्रीनि- मित्त भेदनापहरणावमर्दनानि यथायोग सीविषयाम्पन्थविषयानि वा तै प्राप्त वस्त्वधि- हान प्रमदालक्षण यस तारा भारो चलिन् । भेदतानदानादिना अवमर्दन दण्डः । ईत चेध मृगदेव सीमानार्थी चत्र । सुसमाहितफाव्यवन्ध इलनेन वीमहानि सन्न पोज्यानीति । अपरिमाज नायर सख्य वृत्तिरनविभार व व्यापोगातिदेशेनाह- १. प्रहितो' भरते • 'पदइविभूषितव' भरतपपुलरे १. 'दोति' स्वात ·1 वा केनचिदृयन्त इति तनिरासार्थ प्रन्यातपदम् । यद्यपि देवा पुरुषापेक्षया दुनानपारे 12.1:...:..": .. 11 Arif • . . . !! मी : ...। 111111111 मनोनाthti सीमारिन !' 22 11111 -MERIrft: पानि । कारनाम' ॥ी। गा। करणेति। 1-1 111111111111, in EER lifty attit.11 . ११५ || It'; कामा नपामगोगमागे', 111111 HREE प्र1ि4410111111111111111111111-18 ! " प्रपोन्मानि। पाणि को । 'नातिगी नाक कन्यायोगे पानिपत ( 1 । यति । विप प्रारण पारगन पत्र । HITS पार । FITTPा गरायानारे गमा की यही या ragiri बारा पेशियहागि यत्र । एतन नामानि लाग्न पनि का गान गान दर्शयति । रतिपुर गर मंगागो गत्यात्यादिन-पण जागा प्रमानमा पल यम्याम् । अत एवाद-गजगतापचारबाहार्यता । अन्या चंदिस्य तत्र व्याहारमादा पूर्वगाम कागतं मोषप्रगादनवननग्यश्य भामिनि दर्श-प्रसादनति । आर्यानुगेगा ये धम्य पश्चात्पाट । ननु यम्या गोमो भवति मा न कदापिटतंयागाह-नाय केति । नायकम्य येय देवी नायनायिरा तगामिलापतनायकालम्पिया ये दुली तरत सपरिजन परिजनगमृद्धिर्यम्याम् ॥ देवामुरेति । देवापुरम्य यीन फना दनोपायस्तेन कृतो पिरचित । देवामुरा अपि वा प्रान्याना पा, ५ मा M '' । मामी {ITPURART-स्त्रीमा वृर कयादा धूपन्ते सर खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उन्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रगतय , प्रशान्ता ब्रमादन, उद्धता नृसिंहादय । अर्थत्रयम्य तावत्येर समापना()न्यद इत्युक्तम् । कपटो गया ·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिवद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ॥ उद्धतपुरुषप्रायत्रीरोषग्रथितकाव्यवन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ।। स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यवन्धश्च ॥ । मिध्याकल्पित' सत्यानुकारी प्रपञ्च इत्यर्थ । स त्रिधा यत्रानपराद् एव वञ्चकेन वश्यते स एक । चत्र तु वञ्चनीयोऽपि सापराध स द्वितीय । यत्र तु द्वयोरपि न कश्चिद- भितधिदोष काकतालीयेन तुल्यफलाभिसधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्त्रपचयेन युचते म देवकृतस्तृतीय । चेतनकृतमन्यकृतमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्ववन्ति जना. स विद्रव इति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो. परोधादिति । तस्य युद्धाग्निदानादिसपाद्यत्वात् । शृङ्गारखिधा-~धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो यत्र हेतु साभ्यो वा नायिकालाभे स धर्मग्रमार । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अथ नाय- कयोग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाहद्वादशेति । द्वादशनायक्वलमिति प्रन्येव मिति केचित् । अन्ये तु प्रत्यद नायकप्रतिनायको तत्महायी चेति । चतुर आह-समुदागपे- सया हि द्वादशेति । बहुलग्रहणान्यूनाधिकन्वेऽप्यदोष । अधादशेति । आमना- लिकमेव तत्र कार्य निवन्धनीयमित्यर्थ ॥ दिव्येति । दिव्याना पुरषाणा च पदाश्रमण नायवतया तेन कृत । दिव्यत्रीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिन्यानुप्रवेगानमायाम पद्धार्धता मा प्रमाहीदित्याह-युविहितेन मष्टिोन वग्नुना नियत बिगनि . कारणानि विश्रासदतयो यत्र । माये चार दिव्यानामपि प्रवेशो मात दी। उल्नेति । उता उद्ता पुरपा प्रायेण यत्र सीनिमिन नप । " आवेग । विद्रयो व्यायात । सरफोटो विरोधिना विवामित्र मगपो मार ।- त्युपासादया, । च रामाये । एवान्दोऽधारण । एतायुग मित्त भेदनापाररणावमर्दनानि यथायोग स्वीविषयाप्पयापिपासा । गन प्रमदारक्षण चस्य ताहा. या गिन् । भेदमागदानातिना । हा घेश मृगरगेव सीमानार्थी गन । सुसमारितफाव्ययाध : “ अन पोज्यानोति । जापरिमाण नायव सरर भिरविणार :- १ प्रीतो' भरते : हरदा विपिन ५ 'दीति' स्थान ·३२० वा केनचिदृत्यन्त इति तनिरासार्य प्रत्यातपदम् । यद्यपि देवा पुरुषापेक्षया दूतालयापि काव्यमाटा। 'प्रकरण नाटकमेटापारा वस्नु नायक नपतिम् । सन्न पुरमीत ककन्यामा । म य कनव्या ।। मीप्राया चनमा रिनामिन यामिका विहिताही । वहीननन्यवाया नियमांगामिका नत्र ॥ गताप चार युका प्रमादनको पदम गुका । नायकदेवारतीय परिनना नाटिका या ।।' मयचकार- देवासुरबीजकृत प्रन्यानोदाननाय कधंव । न्याम्नया त्रिकपटनिविद्रय न्यात्रियगार । द्वादशनायकवाद टो द्यपादनाटिकाप्रमाणश्च' ॥ इति । नम । प्रकरणेति । बदायु प्रकरणाम "गु नाटा भए । म्रापापफला मभागगृमारप्रायान् काशकीप्रवानाच प्रकरणभदा नाटकमदान नाटकमा जापति करण नबन्ध ॥ उपाय पनुन रित नायक च नृपतिमन्न पुर कन्या मग तमयागाच्या वापर प्रायनाभिसराय कर्तव्या च । तेन सायाप्ति मभाग मागेऽयन्ता भी न गान । यावग्याम यज्ञाय प्रकृतिपनामाप्रकगपनामाम्यानाविकम्भ कनवालान्युभयभटमा पारणान नाटिकाया प्रयोन्यानि । यदपि मिनिमा पारण तदाप यायन । जनय नायक नृपतिम इति नाटक मि कन्यायोग ईयाविप्रलम्भश्च नाटक म एव । जथाम्य शपलक्षणमाह-स्त्रीमा यति । त्रिय प्रायेण वाहुयेन यत्र । नत्वारोऽड़ा यम्याम । कम्याधिदवस्थाया मर सेऽवस्थान्तरे ममावाप कर्तव्य इति यावत् । मप्र पुणतया विहितानि नत्यायपि शिक्यद्गानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनृत्येति च फाशी नि बाहुल्येन दशयति । रतिपुर सर सभोगो राज्यप्रायादिलक्षण आत्मा प्रधानमन फल यम्माम् । अत एवाह-राजगतैरुपचारैर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेदुद्दिश्य तत्र व्यवहारम्नदा पूर्वनाथि कागत क्रोधप्रमादनवचनैरवश्य भाव्यमिति दर्शयति-प्रसादनेति । आर्यानुरोधा को धस्य पश्चात्पाठः । ननु यस्या क्रोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेत्यागन्याह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविपया येय दूनी तकृत मपरिजन परिजनममृद्विर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यट्टीज फलसफा दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवामुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादा श्रूयन्ते सर । उपाय वस्तु' इति अन्त पुग्मगातारन्याम्' इति प्रकरणाम स्वापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतय , प्रशान्ता ब्रह्मादयः, उद्धता वृगिहादयः । अयंत्रयस्य नावत्येव समापना(?)व्या इत्युक्तम । कपटो वयना ·अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यत्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ॥ उद्धतपुरुषप्रायसीरोषप्रथितकाव्यवन्धश्च । संक्षोभविद्वकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ॥ सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ निध्याकल्पितः सलानुकारो प्रपत्र इत्यर्थ । न त्रिधाज्यवानपराद् एव पचन वश्यते स एक । यत्र तु वचनीयोऽपि सापराध स द्वितीयः । चत्र तुयोरपि न कश्चिद. भिसधिदोष. काक्तातीयेन तुत्यफलाभितधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्त्रपचयेन युज्यते स देवतस्तृतीय । चेतनकृतनन्यकृतनुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना में विद्रव इति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो- परोधादिति । तस्य युद्धानिदानादिसपाद्यत्वात् । नारसिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धों पन हेतु. साचो वा नायिकालाभे स धर्मशारः । एवमर्थकामयोान्यम् । अथ नाय- क्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग बाह-द्वादशेति । द्वादशनायकवलनिति प्रत्येरनिति वेचिन् । अन्ये तु प्रत्यइ नायप्रतिनायौ तन्महामी चति । चतुर मार-मानदान. धया हि द्वादोति । बहुल्मरणान्यूनाधिक्न्वेऽपदोप । अष्टादशेति । पान- विमेव तत्र कार्य नियन्धनीयमित्यर्थ. ॥ दिव्येति । निन्याना पुरयाणा च बाप्रमा नापना तेन गुन । रिन्यषीनिमिनमुपगत युद चन । सियानुप्रयेनानम्पदाम. पदार्थना ना प्रमाहीरित्यार-गविहिनेन मन्दिोन वमना दि शिया पारणानि विधासहेतवो पत्र । मोनान दिलानामपि प्रवेगो भनी उदनेति । उन्ना उमा पुरषा प्राण पत्र समिनको रोप । न हाग । विद्रदो व्यापात । सरफोटो विधिना पिचापिनगर पर्ष या -: रदुलारस्वार्थ । च समुपये । एकान्योऽपार या मित्त भेदनापरल्यावर्दनानि चपाग सीपिपनापपिप या प्रमा न प्रमदालक्षण नाला मारो चलिन । मेदसामान संत गाव सीमामा । सुसमारितफावध कर नोमानी। सरपरिमाणमा सामान +7.. १. सीतो'भाते 5 दिन पर ६ 'दान' स्मार ·वा केनचिदूधन्त इति तनिरासार्थ प्रख्यातपदम् । यद्यपि देवा. पुरुषापेक्षया दूतात्तथापि ३२० काव्यमाला। 'प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ सीप्राया चतुरका ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । बहुगीतनृत्यवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ॥ राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥ समवकारस्तु- 'देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । व्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः । द्वादशनायकवहुलो ह्यष्टादशनालिकाप्रमाणश्च ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । वहुपु प्रकरणभेदेषु नाटकभेदेषु च स्त्रीप्राप्तिफलात्सभोगशृङ्गारप्रायान् कैशिकीप्रधानाच प्रकरणभेदानाटकभेदाच नाटिका नेयेति दूरेण सवन्ध ॥ उत्पाद्य वस्तुन रित नायक च नृपतिमन्त पुरकन्या सगीतकशालाकन्या वाधिकृत्य प्राप्यत्वेनाभितधार कर्तव्या च । तेन स्त्रीप्राप्ति. सभोगकारोऽभ्यन्तर. कैशिकी च वृत्ति । तथावस्थासध्यार्थ प्रकृतिपताकाप्रकरीपताकास्थानाविष्कम्भकप्रवेशकादीन्युभयभेदसाधारणानि नाटिशया प्रयोज्यानि । यदपि किंचित्साधारण तदपि योज्यते । अतश्च 'उत्पाद्य वस्तु' इति प्रकरणधर्मः । 'नायक नृपतिम्' इति नाटकधर्मः । 'अन्त पुरसगीतककन्याम्' इति कन्यायोगे ईर्ष्याविप्रलम्भश्च नाटकधर्म एव । अधास्य विशेपलक्षणमाह-स्त्रीप्रा येति । स्त्रिय. प्रायेण वाहुल्येन यत्र । चत्वारोऽवा यस्याम् । कस्याश्चिदवस्थाया सरसेऽवस्थान्तरे समावाप' कर्तव्य इति यावत् । मुष्ट पूर्णतया विहितानि चत्वार्यपि कैशिक्यङ्गानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनृत्येति च कैशिकी वृत्तिं वाहुल्येन दर्शयति । रतिपुर सर सभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आत्मा प्रधानभूत फल यस्याम् । अत एवाह-राजगतैरुपचारैर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेदुद्दिश्य तत्र व्यवहारत्तदा पूर्वनायि कागतै क्रोधप्रसादनवञ्चनैरवश्य भाव्यमिति दर्शयति-प्रसादनेति । आर्यानुरोधात्लो धस्य पश्चात्पाठ. । ननु यस्या. क्रोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेत्याशझ्याह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविषया येय दूती तत्कृत सपरिजन परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यद्वीज फलसपा- दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवासुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादौ श्रूयन्ते खा खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतय , प्रशान्ता ब्रह्मादय , उद्धता नृसिंहादय । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(?)ज्यङ्क इत्युक्तम् । कपटो वञ्चना । ।

·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यसीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिवद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ।। उद्धतपुरुषप्रायसीरोषप्रथितकाव्यवन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ।। सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गार । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ।। निध्याकल्पित सत्यानुकारी प्रपत्र इत्यर्थ. । स विधायनानपराद् एव पञ्चकेन वश्यते स एक । यत्र तु पचनीयोऽपि सापराधः स द्वितीय । यत्र तु द्वयोरपि न कश्चिद- भिसधिदोष. काक्तालीयेन तुत्यफलाभितधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्त्वपचयेन युज्यते स देवकृतस्तृतीयः । चेतनकृतमन्यकृतमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना स विश्व इति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो. परोधादिति । तस्य युद्धामिदानादिसंपाद्यत्वात् । शृङ्गारनिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो पत्र हेतुः साध्यो वा नाचिकालाभे स धर्मशधारः । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अध नाय- क्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग पाहद्वादशेति । द्वादशनायक्वहुलमिति प्रत्येकमिति पेचित् । अन्ये तु प्रत्या नायकप्रतिनायको तत्सहायौ चेति । चतुर आह-समुदायापे- क्षया हि द्वाददोति । बहुलप्रणान्यूनाधिकत्वेऽप्यदोषः । अष्टादशेति । अयदशना- नियमेव तत्र कार्य निवन्धनीयनित्यर्थ ॥ दिव्येति । दिव्याना पुरुषागा च यदाश्रयण नापक्तया तेन कृत. । दिव्यतीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेशात्ममकारवटस- पद्धार्थता मा प्रताहोदित्याह-मुविहितेन तल्टेिन वस्तुना निवद्ध विगतानि प्रलय- कारणानि विधासहेतवो यत्र । मध्ये चार दिव्यानामपि प्रवेशो भवतीति दर्शयति । उद्धतेति । उद्धता उदृत्ता पुरपा प्रायेण यत्र स्त्रीनिमित्तको रोप । सलोन आवेग । विद्रवो व्याख्यात । तस्फोटो विरोधिना विद्याविन्मसघर्पो व्यानह । तथे- त्युक्षसादृश्यार्थ । च मनुचये । एक्शब्दोऽधारणे । एताक्षणयुक्त एवेलध. । स्वीनि- मित्त भेदनापहरणावर्दनानि यथायोग स्त्रीविषयान्यन्यविपयानि वा से प्राप्त वस्तधि- घान प्रमदालक्षण यस्य तारा महारो यन्मिन् । भेदसामदानादिना अवमर्दन दन्दः । ईहा चा मृगस्व सीमानार्था पत्र । सुसमाहितकाव्यवन्ध इलनेन वाप्यहानि अन योज्यानोति । अपरिमाण नायरतार वृत्तिरसविभाग व बायोगातिदेशन-- १. 'प्रहितो' भरते २ 'चतुरदाविभूषितर्थव' भरतपुर १ 'दोति' स्वाद ·- वा केनचिदूह्यन्त इति तनिरासाथै प्रख्यातपदम् । यद्यपि देवा. पुरुषापेक्षया दूतालथापि उद्धता नृसिंहादय । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(१)त्यक इत्युक्तम् । कपटो वञ्चना ३२० काव्यमाला। 'प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामविकृत्य कर्तव्या ॥ स्त्रीप्राया चतुरक्षा ललिताभिनयात्मिका सुविहिताही । बहुगीतनृत्यवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ॥ राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका जेया ॥' समवकारस्तु- 'देवासुरवीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । व्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः । द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनालिकाप्रमाणश्च ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । वहुपु प्रकरणभेदेषु नाटकभेदेषु च स्त्रीप्राप्तिफलात्सभोगगृहारमावान् कैशिकीप्रधानाच्च प्रकरणभेदानाटकभेदाच नाटिका नेयेति दूरेण सवन्ध ॥ उत्पाद्य वतुर रित नायक च नृपतिमन्त पुरकन्या संगीतकशालाकन्या वाधिकृल प्राप्यत्वेनाभितपार कर्तव्या च । तेन स्त्रीप्राप्ति. सभोग कारोऽभ्यन्तर कैशिकी च वृत्ति । तथावस्थासध्यदार्थ प्रकृतिपताकाप्रकरीपताकास्थानाविष्कम्भकप्रवेशकादीन्युभयभेदमाधारणानि नाटिकाना प्रयोज्यानि । यदपि किंचित्साधारण तदपि योज्यते । अतश्च 'उत्पाद्य वस्तु' इति प्रकरणधर्मः । 'नायक नृपतिम्' इति नाटकधर्म. । 'अन्त पुरसंगीतककन्याम्' इति कन्यायोगे ईर्ष्याविप्रलम्भश्च नाटकधर्म एव । अथास्य विशेपलक्षणमाह-स्त्रीमा येति । त्रिय प्रायेण वाहुल्येन यत्र । चत्वारोऽदा यस्याम् । कस्याश्चिदवस्थामा सरसेऽवस्थान्तरे समावाप कर्तव्य इति यावत् । मुष्ट पूर्णतया विहितानि चत्वापि कैशिक्यद्गानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनुलेति च कैशिकी वृत्तिं वाहुन्थेन दर्शयति । रतिपुर सर सभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आत्मा प्रधानभूत फल यस्याम् । अत एवाह-राजगतैरुपचारैर्व्यवहारैर्युक्ता । अन्या चेटुद्दिश्य तत्र व्यवहारत्तदा पूर्वनानि कागते. क्रोधप्रसादनवञ्चनरवश्य भाव्यमिति दर्शयति प्रसादनेति । आर्यानुरोधात्र धस्य पश्चात्पाठ. । ननु यस्या. क्रोधो भवति सा न कदाचिदुक्तेत्याशझ्याह-नाय केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविषया येय दूती तत्कृत सपरिजन परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यद्वीज फलसपा दनोपायस्तेन कृतो विरचित । देवासुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादौ श्रूयन्ते सर खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतय , प्रशान्ता ब्रह्मादव, ·(अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्यकृतो दिव्यसीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिवदो विप्रत्ययकारणश्चैव ॥ उद्धतपुरुषप्रायसीरोपप्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्वकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ॥ सीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्य सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ + पिने लिण्याकल्पित सत्यानुकारी प्रपन इत्यर्थः । स त्रिधा-यत्रानपराद् एव वचन वश्यते स एक । वन तु वचनीयोऽपि सापराधः स द्वितीय । यत्र तु द्वयोरपि न कश्चिद- मिसाधेदोप. काकतालीयेन तुत्यफलाभित्धानवतोरप्येक उपचयेनापरस्त्रपचयेन युज्यते स देवतस्तृतीयः । चेतनकतमन्यकृतमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो विद्रवन्ति जना स विद्रव इति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो- परोधादिति । तख युद्धाभिदानादिसपायत्वात् । गृषारतिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्नो पन हेतु साध्यो वा नायिकालभे स धर्मशजारः । एवमर्थकामयोच्चिम् । अथ नाय- त्योग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाहद्वादशेति । द्वादशनायक्वहुलमिति प्रत्येकनिति नेचित् । अन्ये तु प्रत्सा नायकप्रतिनायौ तत्सहायौ चेति । चतुर आह-समुदायापे- भवा हि द्वादशेति । बहुल्ग्रहणान्न्यूनाधिक्न्वेऽप्यदोष । अष्टादशेति । अधदशना- काय निवन्धनीयनित्यर्थ ॥ दिव्येति । दिल्याना पुरुषाणा च यदाश्रयणं नक्तमा तेन कृतः । दिव्यतीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेशात्तमवारवदत्त पदार्थता मा प्रनाहीदिलाह-मुविहितेन सरिटेन वस्तुना निवद. विगतानि प्रलय- कारणानि विशातहेतवो यत्र । मन्ये चान दिव्यानामपि प्रवेशो भवतीति दर्गवति । उद्धतेति । उद्धता उदृत्ता पुरुषा प्रायेण यत्र सीनिमित्तको रोप । सोम आवेग । विद्रवो व्यायातः । तस्फोटो विरोधिना विधाविस्मसपर्पो ब्यानह । तथे- ससादयार्थः । च समुथपे । एवान्दोऽधारणे । एतापपुर एवेलर्थः । सोनि- मित भेदनापरणावर्दनानि यथायोग स्त्रीविषयाप्यन्याविपचानि वा . प्राप्त स्वधि- धान प्रदालक्षण यस ताश मारो पलिन् । भेदसानदानादिना अवनदन दण्ड ईसा मस्पेव सीमानार्था यत्र । सुसमाहितफाव्यवन्ध इलन्न यानि सत्र चोयानोति । भापरिमाप नायरसव उत्तिरमविभाग च पायोगातिदेदोनर-- २ 'चतुर पिपितयेय' भरतपुर 1. 'प्ररितो' भरते 1 'दोन वार ·ANTI :: ॥ T++ने । काय : 'मन त । THAT THER tamil print fit || MARATHI निगम ...॥ is fail 1 की 144 | निरीण || off. Hi-11 .सगी mi-fIE , माश्रयो दि भाणो जिपं ॥ दो मनि.item 44 14, HE TA अनापति? 1847 भार मानिस मान पण firefit f Inurमाटिशियन मिति गमाहादानी ल - मा यागांता उरिया शापायात प्रामपीनि। वान्दो मिनाम । तथेति । गामागे लगा । दिनमी' गनर हाम्यागप्रधानमिण । हामि विशेषता यतियानप्रस्थगृह ग्या । । হাসনাবসাণাপ কম্পন্ন নানামঃ হ दिना कुन्गित पुरुष अत एव प्राम्यमाने गाम यांनी भगादाभियुनम । तथापि च भाषानारी यत्र न विद्यतापगत्वालालम्पा नया विशेषण माध्यजिनागिभरपानि पदानि कथाराण्डानि यस्मिन् । नियतगति प्रकार यास्लु तद्विपर प्राय लक्षणोऽथों या तच्छुद्र प्रहमनम् । अत्र निर्वाचन यन पग्हिागप्रमानान्याभाषणान्या याहुल्येन भवन्ति । तेन यत्ररम्यव कम्यचिवरित दुष्टाप्रापान्येन ग्राम्यते तन्द्र मिसधं । यत्र तु वेश्यादिभिर्योगोऽत्युत्यण वा कपादि तर्दक्दारेणानेकवंदगदिनारिलेन हमनीयेन सकीर्ण वान्मकीर्णम् । आत्मानुभूतशसीति । एन पात्रेण हरण सामाजिकदय प्रापयितव्योऽयो यत्र म भाण । एकमुनव भष्यन्ते उक्तिमन्त नि- यन्ते अप्रविष्टा अपि पानिशेषा यत्रेति स भाण । तत्र म प्रविष्टपात्रमिशेर आमा १ 'सृष्टि' स्यात् । भगवान ·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । परवचनमात्मसंस्थैः प्रतिवचनैरुत्तरोत्तरग्रथितैः । आकाशपुरुषकथितरङ्गविकारैरभिनयेच्च ॥ धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाको वहुचेष्टः सततं कार्यों बुधैर्भाणः ॥' 'सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्तथा त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ॥' 'विष्कम्भकप्रवेशकरहितो वस्त्वेकभाषया भवति । अप्राकृतसंस्कृतया स सट्टको नाटिकाप्रतिमः ॥' इति । आदिशब्दाकोलाहलादिलक्षितास्तोटकादयो ग्राह्याः । नुभूत वा शसति परगत वा वर्णयति । तत्र च प्रयोगयुक्तिमाह-परवचनमिति । परसबन्धि वचन स्वयमगविकारैरभिनयेत् । (आहो)आकाशे गनि पुरुपकथितानि दृष्टानि यत्र ह्यन्ये त पश्यन्त्येकश्च पश्ययाकर्णयति च तत्र तद्वचन स एवानुवदन् सामाजिकान्वो. धयति । यथा रामाभ्युदये~~-'तापस:--(आकागे ।) भावाद्वलेत्कावकाशे(१)रामभद्रस्ति- टति । कि ब्रवीषि । तेऽस्या एव पथिकजनमनोहारण्या पुष्करिण्या परिसरे सीतया ल. क्ष्मणेन च सह न्यग्रोधच्छायाया सुखोपविष्टस्तिष्टति।' इति । न केवल परवचनमभिनयेत्। कि नु प्रतिवचनैः स्त्रोक्तं सह । अत एवोत्तरोत्तरग्रथितयोजनाभिरुपलक्षित । ननु योऽसावेकोऽत्र प्रविशति स क इत्याह-धूर्तेति । नानाप्रकारावस्थाविशेषा लोकोपयोगि- व्यवहारात्मका आत्मा वाच्य यस्य । अत एव बहुचेष्ट सतत कार्य इति । मकलमामा- न्यपृथग्जनोपयोग्यत्र लोकव्यवहारो वेश्याविटादिवृत्तान्तात्मा निरुप्यत इति । याहुल्येन पृथग्जनव्युत्पत्त्युपयोगिरूपकमिदम् । राजपुत्रादीनामपि शभलारत्तान्तो नेय एवावमनार्थ- मिति स प्रयोज्य इत्यर्थ । सर्वरसेति । सवै रमै गृजारादिभिलक्षणैश्च विभूषणादिभिः पत्रिशता तत्साहचर्याद्गुणालकारादिभिरपि सवैरान्या । तदुपरि चानत्रयोदशभियुक्ता तथाशन्दादुतप्रकारव्यतिरिक्तवक्रोक्त्यन्तरमहयसकुलापीत्यर्ध । एकादेति । इतिवृत्त- सक्षेपमन्या दर्शयति-~एकहार्येति । आकाशपुरुषभाषितरित्यर्थ । द्विहायति । रक्ति- प्रन्युक्तिवैचित्र्येणेत्यर्थः ॥ पुमर्योपयोगधामीपा प्रदर्श्यते । तपा हिनाटके धर्मकामाना- मन्यतमस्य गुणीभूतेतरार्थद्वयत्तेराधन राहा वृत्त नाट्ये साधादिव पश्यन्त उपादेयतया १ प्रमादपतित भवेत् २ 'तस्या' स्यात् है 'धर्माधवामाना' स्सात् धन' स्थात्

·No text on this page.

·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । परवननमात्मसंस्थैः प्रतिवननैरुत्तरोत्तरप्रथितैः । आकाशपुरुषकथितरैगविकारैरभिनयेञ्च ।। धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाहो बहुचेष्टः सततं कार्यों बुधैर्भाणः ॥' 'सर्वरसलक्षणाच्या युक्ता तथा त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकासा तथैकहार्या द्विहार्या वा ।।' 'विष्कम्भकप्रवेशकरहितो वस्त्वेकभाषया भवति । अप्राकृतसंस्कृतया स सट्टको नाटिकाप्रतिमः ॥' इति । आदिशब्दाकोलाहलादिलक्षितास्तोटकादयो माहाः । नुभूत वा शसति परगत वा वर्णयति । तत्र च प्रयोगयुक्तिमाह-परवचनमिति । परतबन्धि वनन सपनाविकारैरभिनपेत् । (आहोडाको पानि पुरुषषितानि धनि पत्र बन्ये त पश्चन्त्येक पश्यत्यारपंपति नत्र तदनन स एवानुवदन् सामाजिकान्बो. धयति । यथा रामाभ्युदये-'तापस.-(आकाशे) भावादकावकार) रानभवति- हति । कि वीपि । तेऽत्सा एव पविक्जनमनोहारेया पुष्करिया पारेतरे सोतथा ल. मन च सह न्यमोपच्छायाचा मुखोपविशक्तिमाते। इति। न केवल परवचननभिनयेत् । कि तु प्रतिवचनैः लोक्तैः सह । अत एवोत्तरोत्तरमपितैयोजनाभिरुपलक्षितैः । ननु योऽत्तादेकोऽत्र प्रविशति न क इलाह-धूतति । नानाप्रकारावस्थाविशेषा लोकोपयोगि- व्यवहाराला काला वाच्य पख । अत एव बहुचेह. सतत कार्य इति । सल्मामा- न्यजनोपयोग्यत्र लोक्यवहारो वेश्याविद्यादेत्तान्तामा निरुप्यत इति । बाहुल्येन पृथग्जनब्युलत्युपयोगिरूपकमिदम् । राजपुत्रादीनामरि शभलारत्तान्त य एवावधनार्य- मिति स प्रयोज्य इत्यर्थः । सर्वरसेति । सर्व रस हमारादिभिर्लभ विभूषणादिभिः पशिता तत्ताहचर्चाद्दुपाल्पारादिभिरापे नरामा । तदुपरि चारुयोदशनियुत्ता तथाशदादुलप्रपारव्यतिरिसवोत्यन्तरसहलसउत्तपोल । एकाङ्केति । दाइत्त. सक्षेपनला दीपति-एकहार्येति । अपारापुरुषभाषितारेलर्थ द्विहायति। उक्ति- प्रत्युप्लिवैनिगेल्यः । पुमयोपयोगमाया प्रददर्यते । तथा हि-नाटके धनकनाना. मन्यतमत्व गुणीभूतेतरार्थयात्रीधन सा रतनपे सागरिव परपन्त उपादेवल्या १. प्रमादपतित भवेत् : 'तथा : 'धर्मार्थमान' सत् ४ 'रारा-

·No text on this page.

·( अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२७ - गेयं विभजते- गेयं डोम्बिकाभाणमस्थानशिङ्गमाणिकाप्रेरणरामाक्रीडहल्लीस. करासकगोष्ठीश्रीगदितरागकाव्यादि। पदार्थाभिनयनखभावानि डोम्बिकादीनि गेयानि रूपकाणि चिरंतनै- रुक्तानि । तद्यथा- 'छन्नानुरागगर्भाभिरुक्तिभिर्यन भूपतेः । आचर्यते मन. सा तु मसणा डोम्बिका मता ॥' 'नृसिंहशूकरादीना वर्णनं जल्पयेद्यतः । नर्तकी तेन भाणः स्यादुद्धताङ्गः प्रवर्तितः ॥' 'गजादीनां गति तुल्यां कृत्वा प्रवसनं तथा । अल्पाविद्धं सुमसणं तत्प्रस्थानं प्रचक्षते ।' 'सख्याः समक्षं पत्युर्यदुद्धृतं वृत्तमुच्यते । मत्तृणं च हचिद्भूर्तचरितं शिङ्गकन्तु सः || 'वाला क्रीडानियुद्धादि तथा शंकरसिंहना । धवलादिकृता क्रीडा यत्र सा भाणिका मता ॥' -- काणामवचनीयलमययोधादापादयितु वर्ण्यते॥वीथ्यांतु बहुविधा वक्रोक्तिविशेषा व्युत्पा- धन्ते ॥ सट्टके च नाटियायामिव रतिफल वृत्त व्युत्पाद्यते । एव नाटकादीना खरूप तत्फल च दर्शितम् । तच्छरीरभूतसधिनध्यहाधिलक्षण वितरतस्तु भरतादेवापसेयः॥ मसूणेति । त्रिविधो हि गेवराव्यस्य प्रयोग । मसण उद्धतो मित्रश्च । तथा हि- डोम्बिवासु नरपतिबाटकप्राधान्येन प्रपत्तामु मुकुमारनेव शुद्ध रूपम् ॥ भाणदेषु नृसिं- हरादिचरितवर्णने उद्धतमेव । यत्पुनसणेऽप्युद्धन प्रविशति तदुचितमेव । तत्राप्यल्पल- बहुलतो भेद । पूर्वप्रस्थानप्रबन्ध । उत्तर शिष्टक्भेद. । उद्धते तु मरणानुप्रवेशो- झानियाभेद । अन्यदपि प्रेरणरामाक्रीडरासकीसकादिकमल्पलपहलवैचिचलतनिव प्रविष्ट वेदितव्यम् ॥ ननु डोम्पिकाशिटकादौ अन्योन्यानुचितल वाक्याना ततधानन्वये प रजपलमिति चेत्, न । देवतास्तुते स्त्रीपुभाषनमाभपस्य च झारस सर्वनानु- गमात् । तथा चार-देवतुलाप्रयकृत सीपुभाषसमाश्यम् । इति । तत एव चूडामनि- १ सप्यतादिल्धविस्तरतु' स्वात्.

·३२८ काव्यमाला । 'हास्यप्रायं प्रेरणं तु स्यात्प्रहेलिकयान्वितम् ।' 'ऋतुवर्णनसंयुक्तं रामाक्रीडं तु भाप्यते ॥' 'मण्डलेन तु यन्नृत्तं हल्लीसकमिति स्मृतम् । एकस्तत्र तु नेता स्याद्गोपत्रीणां यथा हरिः ॥' 'अनेकनर्तकीयोज्यं चित्रताललयान्वितम् । आचतुःषष्टियुगलाद्रासकं मसृणोद्धतम् ॥ 'गोष्ठे यत्र विहरतश्चेटितमिह कैटभद्विपः किंचित् । रिष्टासुरप्रमथनप्रभृति तदिच्छन्ति गोष्ठीति ॥ । डोम्बिकादौ तु कामस्यैव प्रच्छन्नानुरागपरमरहस्योपदेशात् । यद्वामाभिनिवेशिखमित्यनेन मन्मथसारलेनाभिधानात् । सिहशूकरधवलादिवर्णनेनापि भाणकप्रेरणभाणिकादावप्रस्तुत प्रशसार्थान्तरन्यासनिदर्शनादिना पुरुषार्थस्यैवोपदेशदर्शनात् । अथ पाठ्यस्य गेयस्य च रूपकस्य को विशेष । अयमाख्यायते-पाट्ये हि अङ्ग गीत चेत्युभयमप्रतिष्टितम् । तथा हि करकरणचारी मण्डलादि यत्तत्राझोपयोगि तत्स्वरूपेण लयादिव्यवस्थया चानि यतमेव यथारस प्रयुज्यमानत्वेन विपर्यासात् । गेये तु गीतमङ्ग च द्वयमपि खप्रतिष्ठम् । तथा हि-यस्य यादृश लक्षयति स्वस्पादिक निरूपित तन विपर्ययेति मन्त्रादिवत् । यद्यपि क्वचिद्वर्णाङ्गप्राधान्य यथा प्रस्थानादौ, क्वचिद्वाद्यप्राधान्य यथा भाणकादिषु भग्नतालपरि- क्रमणादौ, क्वचिद्गीयमानरूपकाभिधेयप्राधान्य यथा शिझटकादौ, क्वचिनृत्यप्राधान्य यथा डाम्बिलिकादिप्रयोगानन्तर हुडुत्काराद्यवसरे । अत एव तत्र लोकभाषया वल्लिमार्ग इति प्रसिद्धि । तथापि गीताश्रयत्वेन वाद्यादे प्रयोग इति गेयमिति निर्दिष्टम् ॥ रागकाव्येषु च गीतेनैव निर्वाह । तथा हि-राघवविजयस्य विचित्रवर्णनीयत्वेऽपि ढक्करागेणैव नि- हि , मारीचवधस्य तु ककुभग्रामरागेणैवेति ॥ कि च पाव्ये साक्षात्कारकल्पानुव्यव सायसपत्त्युपयोगिन पात्र प्रति भापानियमस्य नियतस्य छन्दोलकारादेश्चाभिधान दृश्यते । गीयमान च नाभिधीयते असगल्यापत्तेरपि तु यादृशा लयतालादिना यादृगर्धसूचन- योग्योऽभिनय सात्विकादि प्रेभानरसानुसारितया प्रयोगयोग्यस्तदुचितार्थपरिपूरण ध्रुवागीतेन क्रियते । गेये च स्तदादेरिव वस्तुभूतरूपरसादिमध्यपातिविषयविशेषयोजनया कृता प्रतीति साध्या ।डोम्बिकाटेर्न नटस्येवालौकिकरूपप्रादुर्भावनया। तथा हि--डोम्बि- कादौ च वर्णच्छटा वर्णादिप्रयोगे तावदभिनयकथैव नास्ति कितन्त्र विचार्यते केवलप्त खभाव हि तत् । तदनन्तर तु धारापरिक्रमपूर्वकलयप्रयोगावसरे 'पाआलअलोससाहि- णिहु जय जय लच्छिवच्छमतिआ' इत्यादि यद्गीयते तत्कस्योक्तिरूपम् । यदि तावनति- १ 'विपर्येति' स्यात् २ 'प्रधान' स्यात् ३. 'सूदाटे' स्यात् ४ 'नदस्येवा' स्यात्, । # ·८ अध्यायः कागानुशासनम् । ३२९ 'सन्मिन्कुलाशना पत्युः सख्गये वर्णयेद्गुणान् । उपालम्भन कुरुते यत्र श्रीगढितं तु तत् ।।" 'लगान्तरप्रयोगेण रागैधापि विवेचितम् । नानारसं सुनिर्वाशक काव्यमिति स्मृतम् ॥ आदिग्रहणात् गन्याच्छलितहिपमादिपरिग्रहः । प्रपञ्चस्लु ब्रहाभरत. कोलाहलादिशातेभ्योऽवगन्तव्य । प्रेक्ष्यमुक्त्वा प्रव्यमाह- श्रव्यं महाकाव्यमाख्यायिका कथा चम्पूरनिवद्धं च । - तुनागताना स्त्रिया डोम्बिकाप्रमतेनर्तक्यान्तदा सैवेदानीनेवभूत वरूप लौकिक वचननभिधत्ते । गायनादिसमितखवान्तव्यतगेतिक साक्षात्कारकपलाध्यवसायगोचरी- गर्यत्वे पादप प्रधानोरा । तेन चमा लोके पत्किचिदन्योपदेशगानादिक्मेण वस्तहोधनपरणहारेण वा छन्दोनुप्रवेशितया वाक्यन्य चिन्ननस्थापनातिशय विधत्ते नृत्यनापि गायनपि । तदेव डोम्निकाकायादी द्रव्यम् ।। 'हठे वि डोम्बी' इत्यादावपि वचसि सैव । डोम्बिका नयपतिपरितोपकार्धाभिधायिवचननिष्टेन गीतेन वाद्येन नृत्येन च राजानमनुरचित गीतोपमा वर्गत्वेन पूर्वस्थिता मध्ये काचिदीदृशी चौर्यकामुकके- ल्लिाल्समानसा, काचिपुनरेवविधा पश्चिदेवभूतधौर्यकामुक , कोऽप्येवभूतस्तत्र काचि- देव प्रौटदूतीत्येवनादिराजपुत्रहृदयानुप्रवेरायोग्य तत्पसादनेन धनार्जनोपायनभिदधती तनेच राजपुन परत्वेन तथैव वा ननुद्दिश्य अन्यदपि चेष्टितनभिधायान्ते डोम्विकाकृत्य- मेवोपसहरति । गुणमालाया 'जानि तारा अनुडिअपुगुणवीसाने' इत्यादौ । तन तु सा नृत्यन्ती जोम्बिका बहुतरोपरजक्गीतादिपपेटकपरिहता ला प्रत्येवमहनुपक्षोकितवतीति तन्मभ्यवतिगायननुतसममितनिजवचना लौक्वेिनैव स्पेण तदीयमानस्पक्गतलयताल- तान्येन तापवृलति । तदीयमानपदार्थस्य च सातिशयमावर्जनीये राजादौ हृदयानुप्रवे. शिता दर्शयितु रोक्पिव्यवहारगतत्तत्तू(१) पनरोनाचाक्षिविकारतुत्ययोगक्षेमतयै- वाजविकारादिसभवमप्याक्षिपति । एष गीतेन रशन प्राधान्येन विधाय तदुपयोगिनं चाव्यापार प्रदर्य नृत्येन पुनधित्तनल कुर्वतो नृत्व प्रधानभाव गीत च तदुपतर्जनभाव नयन्ती तत एव तदभिनवननाद्रियमाणा तड़ीपमानाभावाक्षिप्ततत्तनुचितभावनेवा.वि. क्षेप करोति परिवत्तपादौ । तत्रेयत्लदो सैनिकमात्रखभाव एव रामनटादिव्यवहार- वरजाप्रयोज्यप्रयोपभावाराशा । तदनन्तर च यथैव ना गीतनृत्यादि प्रायुद्र तथैव तत्स- हा नर्तको प्रयः । न तु टोम्बिया साक्षात्कारक्पेन दर्शयति तदीया हादिना खान १ वा रस्सनि स्थात् ·३३० काव्यमाला। एतानि क्रमेण लक्षयति- पद्यं प्रायः संस्कृतप्राकृतापभ्रंशग्राम्यभापानिवद्धभिन्नान्त्यवृत्त- सर्गाश्वाससंध्यवस्कन्धकवन्धं सत्संधि गब्दार्यवैचित्र्योपेतं महाका- व्यम् । छन्दोविशेपरचितं प्रायः संस्कृतादिभापानिवभिन्नान्त्यवृत्र्यथासंख्यं सर्गादिभिनिर्मितं सुश्लिष्टमुखप्रतिमुखगर्भविमर्गनिर्वहणसंधियुन्दरं शब्दार्थ- वैचित्र्योपेतं महाकाव्यम् । प्रवृत्ते. मुखादयः संधयो भरतोक्ता इमे- 'यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा । काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिचक्षते ॥' रूपप्रच्छादनाद्यभावान् । तत एव न डोम्बिका माक्षात्कारकल्पेन मादर्शयति,अपि तु तदेव नृत्य साभिनय केवल च प्रदर्शयतीति मा लौतिकरूपान्तरप्रादुर्भावेनेति । व्युत्पत्त्यभि- सधान च गेये नास्ति । पाट्ये तु तदेव प्रधान भरतमुनिप्रभृतीना तथव मूलत. रित्यल बहुना अप्रतुतप्रपञ्चेनेति ॥ भिन्नान्त्यवृत्तरिति । उपक्रान्तवृत्तव्युदानेन सर्गादीना वृत्तान्तररुपसहार. कर्तव्य इत्यर्थः । यथा कुमारसभवे-'अथ म ललितको पिद्धूलता चारुङ्ग रतिवलयपदाङ्के चापमानज्य कण्ठे । महबरमधुन्तन्यस्तचूताङ्कुरात्र शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलि पुष्पधन्वा ॥' यथा वा हरिप्रबोधे आर्यागीतिच्छन्दोवद्धाश्वास- कान्ते पुष्पिताग्रा-'भगवति गयिते विभावरीगा द्युतिमपहृत्य यगोविभावरीणाम् । गततमसतया विभावरीणा सघनमह समता विभावरीणाम् ॥' सविवन्धेषु च नाराचतो टकादीनि विचित्राणि छन्दासि दृश्यन्ते ॥ यत्र वीजेति। वीजस्य यत्र समुत्पत्ति. कविप्रयत्नतो निवन्ध । नानारूपोऽर्थ प्रयोजन येपा त नानार्थी सभवन्तीति सभव । नानाथरसा. सभवो यस्या मा तथा । काव्ये नाटकाठी । तत्र च सधीना युक्ततवावमा सात् । अत एव तत्रैवोदाहरिष्यते-शरीरानुगता इति । वृत्तानुगता इति वृत्तव्या पिनी। तन्मुखम् । यया वेणीसहारे कुरुपाण्डवानामुभयेपा क्षेमप्रतिपादक स्थापकस्य वचन सहदेव. क्रुद्धस्य भीमसेनस्यानुकूल्येन शमनाय कुरुनिधनपर व्याचचक्षे–'निर्वाणवैर- दहना प्रशमादरीणाम्' इति । अत्र प्रशमोऽवसानमुदयनिरोधात् । यथा शान्तो वायु शान्तोऽग्निरवसित इत्यर्थ । तदेवमरीणामवसानेन दाह्याभावानिर्वाणवैरामय पाण्डुत- नया नन्दन्तु सह माववेन । कुरुराजमुतास्तु सभृला रुधिरप्रसावितभुव क्षतगरीरा वर्गस्था भवन्विति शत्रुक्षयपूर्वस्थस्य पाण्डवाना समृद्धिस्पस्य फलस्य बीज कविप्रयत्ना- १. 'सथिविधेपु' ख. २. 'शरीरानुगता' स्यात् + ·( भागायः] कागानुशासनम् । ३३१ 'धीजसोराटनं गत एनष्टमिव कचित् । मुतन्यलय सर्वन त प्रतिमुखं स्मृतम् ॥' 'उद्देदलस्य चीजन्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः ॥' कुपनम् । नागारमनभवा चासो पत्ति । नासानेरन पानानेकन्यपिवक्षया नानार्थता रमानाम् । तथा हि-मन, 'एर कुस्सधानममृष्यमाणः पृथुललाटतदघटितभीषण- भाटिरापिनियन सान् शिपातेन नानानुगत दो भीम इत्त एवाभिवर्तते' इति पारिपासना-सृषितजोधरभाविभावानुभार 'लाक्षारहानलाीपामसभापवेशै - इ. लादिसपननप्रशसितराविभावो भीमसेनस रौद्रो रस. कुरुक्षप्रयोजनो चीजेन प्रकाशि- ताद्वीजोपत्तेरेव सभपनिषद् । कुरूणा न कुलभपनिमित्तक फरुण. पाउवतिदि- प्रयोजनो बीजोत्पतेरेय सभवजियन । यथा दुयोधन सोनवाह-'अद्यैवावा रणमुप- गती नातमम्बा च दृष्ट्वा प्रातस्ताभ्या शिरनि गिनतो हन्त दु शामनः । तस्मिन्याले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्था पार्थ पिनोरपगतघृण' किं नु वक्ष्यामि गत्वा ॥ तदेव भीमसेनसेव मोधात्मक नेष्टित शत्रुक्षयफलमित्युपादेयम् । दुर्योधनस्येव च दौरात्म्यभू. थिए चेटिन शोफफल्यात्याज्यामिति विधिनिषेधविषयव्युत्पत्तेर्नानार्थता पात्रानेकत्वाश्रया रतानाम् । नाटसनेचायथा सागरिकाप्राप्त्यर्थो वत्सराजस्य कारः वीजसमुत्पत्तिरिति । बीजं समुत्तमनुर्विशेषणविशिमिष्यते । तथा हि वीजमेव पाव्यशरीरव्यापि यतो मुखसधौ तस्योलतिः । प्रतिनसे दृष्टननिय तस्योहाटन गर्ने चोद्भेदत्तस्य अवमर्श च गर्भनिभेदः । निर्वहणे च समानयनानिति काबरारीरव्यापिता ॥ चीजस्योद्घाटनमिति । अयमर्य निमिव कुत्ता तावन्मुसे 'दीपादन्यलात्-' इत्यादिना न्यत्त भूनाविव बीजम् अमात्येन सागरिकाचेटित वसन्तोलकामदेवपूजादिना तिरोहितत्वान्नष्टनिव, नहि तनष्टमेव । सागरिपाचेष्टितस्य हि योजस्येव तदाच्छादकमप्युत्सवादिरूप भूमिवत्प्रत्युत कार्यजननश- तयुद्दोधम् । तस्य दृष्टनस्तुत्य कृत्वा न्यसते । एव फुकुमवीजस्य यदुद्घाटन तत्क्ल्प यत्रोझाटन सर्वत्रैव कथाभागनगृहे स प्रतिनुखम् । प्रतिराभिमुख्य । मुखत्याभिमु- स्पेन चतोऽत्र वृत्ति परामुखता हि साउनष्टक्यता । तथा हि रत्नावत्याम्-परपेसण- कारसिद पि सरीरमेदस्त दसपेण अब ने बहुमद सपणम्' इलादिसागरिकोक्रनन्तरं मु. सगतारचितरातत्समागमपर्यन्त दाब द्वितीयागत प्रतिमुखत्तधिवाटित्वाद्वीजार्यस्य । उन्नेदस्तस्येति । प्राप्तिरप्राप्तिरन्वेषणमित्येवमुताभिरवत्याभि. पुन पुनर्भवन्तीभिः युक्तो गर्भसंधि । प्राप्तितभवात्ययावस्थया युलत्वेन फलस्य गीभावात् । तथा हि रत्ना- १. परप्रेषणरपितमपि शरीरमेतत्य दर्शनेनार मे यहुनद सपनम्' इति च्छाया. ।

·1 नत्लो हिती मग अहि. THE Tim गहिना दिननगुनि Stor - Aror गगग मानिनी मार्गमा if Mirror शनाराम् । तनी भी. या गजने सनकित गागरिक मुनी गागर tir तृती. गाने प्रग मारे ना. गाः । Itोगीमा मनिपानिमाणीवनमायो- HTTEAs Trn लाभो परिणीतली गारे TEE ANआ मो' नारमा गम्मिानी हगीनामा मामा- स्मपिताम् । गगी मेरो प्रारमि मेरि प्रापणागेपनिहार निपुग्म ॥ तमानीपणा गाभिनाजीनगगनो यारोपणम् । तता नीती । कोगम्भीरगंगा दियो गिग परिमोगी आनि, जादिगो मम गागागे पिपाण गरि भाग। यसोरेन प्राप्तिग्गे- Sगा समागममंकनमानप्राप्ति यानपणम् । ना मो, पन्य पर । उदयोतात एक लादनापनकान्निगर्नस । पीमित कर लिपुरम्मानिशानाय ॥ इति गजो- तिपर्यन्त परिपूर्णा प्राप्ति ।तन वर्ष पावन हितायन्सन विम्यारे पनि मान- पदत्तामुखोद्धाटनादनन्नग्म 'गनाका देवी यागादता गयम्य,तिमेतत् । विपक अमाण जानिइसमओ' इत्यादिना अप्राप्ति । अम्मा न दिद्धिा दक्षिणा पिरतदभरिणी- वैसेण केण वि माशे नित्तमालादो गिरामनी गलगित इति गागरितोतया अन्वेष णम् । ततव मागरिमाया लतापारी कृत "ह एमा देवी वागदत्ता उच्चन्मिय अपा- णम वावाटेदि' इति विदूषसोक्त गजनि च गमुपेल कण्ठपागमपनयति, मागरित्या अब- १. 'ससि, अदक्षिणानि त्वम । इदानी या एप भा हलेन गृहीतापि कोप न मुत्रसि' इति च्छाया २ 'मुमगते, इदानीमपि न विरमान' इति छाया ३ 'भो, एपा खलु अपरा देवी वासवदत्ता' इति च्यावा. ४. 'साधु रे वसन्तक, मानु । अतिशयितस्त्वयामात्ययौगन्धरायणोऽनया सधिविग्रहचिन्तया' इति च्छाया ५ ‘अद्य खळ मया राजकुलात्प्रतिनिवर्तमानया चित्रशालिकाद्वारे वसन्तकम्य मुसगतया मह आलाप. श्रुत' इति च्छाया : 'म्याधो नयति' कलिकातामुद्रितपुस्तके मुद्रितपुस्तके ८ 'आश्चर्यम् । कौशाम्बाराज्यलाभेनापि न तादृश प्रियवयस्यम्य परितोष आसीत् , यादृशो मम सकाशात्प्रियवचन श्रुत्वा भविष्यति' इतिच्छाया ९ 'अत्माक जोषित सशय.' इति च्छाया १० "दिष्टया अनेन विरचितभत्रिवपेन केनापि अस्याश्चित्रशालि- काया निष्कामन्ती न लक्षितास्मि' इति च्छाया ११. 'कथमेपा देवी वासवदत्ता उहः व्यात्मान व्यापादयति' इति च्छाया १२ 'आर्यपुत्र, मुन मुञ्च । पगधीन खन्वय जन. न पुनर्मतमीदृशमवसर प्राप्नोति' इति च्छाया - ७ मधिक्म' कठिकाता- ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । 'गर्भनिर्मिन्नबीजार्थों विलोभनकृतोऽपि वा। क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श प्रकीर्तितः ॥' 'समानयनमर्थाना मुखाचाना सबीजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तत् ॥' इति । उत्त, मुन मुश । पराहीणो क्तु अअ जणो ण पुण मरिदु इदिस अवसर पा- वेदि । (पुन क्ण्ठे पाश दातुमिच्छति ।) राजा-(निर्वर्ण्य सहर्षम् ।) कथ प्रिया मे सागरिका । अलमलमतिमात्र साहसेनामुना ते त्वरितमयि विमुञ्च त्व लतापाशमेनम् । चलितमपि निरोशु जीवित जीवितेशे क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाश निधेहि ॥' इत्यादिना स्फुटमेव प्राप्तिरित्येव गर्भ । अप्राप्यशश्चात्रावदयभावी । अन्यथा हि सभावनात्मा प्राप्ति- सभव कथ निश्चय एव हि स्यात् । विमर्श त्वप्राप्तेरेव प्रधानाप्राप्त्यशस्य च न्यूनतेति विशेष । गर्भनिर्भिन्नेति । वीजशब्देन वीजफलम् । अर्धशब्देन निवृत्तिरुच्यते । तेन गीनिर्भिन प्रदर्शितमुख बहिनि सरणोन्मुख यद्वीजफल तस्या योऽर्थी निवृत्ति पुनस्त- त्रैव प्रवेश इव यत्र स विमर्शसधि । स इति । तच्छन्देन यत्रेयाक्षिप्तम् । सा च नित्ति मोधेन वा निमित्तेन लोभेन वा व्यसनेन वा शापादिना वा । अपिगन्दाद्विवनि- मित्तान्तराणा प्रतिपदमनक्यनिदेशाना सत्रह । तत्र क्रोधाद्यथा रतावल्या तृतीयेऽ मोधोवंशेन वासवदत्तया कारानिक्षिप्ताया सागरिकायाम् । तथा हि तत्र चतुर्थेऽके प्रवेशकः सागरिकाप्राप्तिसव्हेन करणरमात्मक । अत्रैव नागरिकाप्राप्तिसदेह नन्यमान आह-'राजा-अम्भोजगर्भसुकुमारतनुन्तदासौ कण्ठरहे प्रथमरागधने विलीय । तथा पतन्मदनमार्गणरन्ध्रमागर्मन्ये मम प्रियतमा रदय प्रविष्टा ॥ योऽपि ने विश्वा- सस्थान पनन्तक मोऽपि देव्या सयत । तत्कम्याग्रतो बाप्पमोक्ष वरिष्ये ।' पुनरव अपि पारेमि आचपिरादुम्' इति विदृपयोले 'राजा-ममाश्चम्य) प्राणा परिल- जत मा ननु मत्पयोऽध हे दक्षिणा भवत महनन कर पम् । शीघ्र न पात गरि तन्न. पिता समूटा याता सुदृन्मधुना गजगामिनी गा ।' ति राम नागरिक मामिगार रुपैव भो,मा अण्णा समावरि । नाग देवीए उणि पशिदा मोमा किमि भगिदम्' रति विदूपयोतया सदेहमानीता । तपा हि । तनसमा बिकरा पुनरार-बार । राप रामासाय तस्या परामरा तमुरापाले नम ॥ ती रजालप्रयोग यापति नारावदनानक Ir. भादादातार्यम् ॥ समानयनमर्थानामिति । मुगासामा नगरमा १ लिप पन' भरतपुताई ५ नोपादित पि, तं परम ' : मामा-परत भो प्रा । नागमतिमा है .

·f ·( कानगामनम्। २३५ गायनमार्गनगानिमर्गन्यम्, ग्याभिप्रायवनामे पनाममगलाहितस- मागिन्यम, दान । निम्न गया-चतुर्वर्गफलोपायत्तम्, -ननुर्वर्गफलोपायत्तम्, ननुरोदात्तनायकत्वम् , समायनिरन्नत्यम्. विधिनिषेधव्युत्पादकत्वम् , नुनत्र संविधानकत्वम् , नगर मेगावामार्णवादिवर्णनम् , बानुरात्रिंदिवास्तिमयचन्द्रोदया- विवर्णनम्, नायकनायिका कुमाग्वाह नादिवर्णनम्, मन्त्रदूतप्रयाणसंग्रामा- लामो भान्मार पनिगुन गुन । अपगतता कि च न भेदो हमा मात ॥' दुप्फरचिनादिसर्गन्यमिति । आधिप्राणेन गमापादयो गायन्ते । ते नरिगानी पासवान्त स्वाभिप्रायेत्यादि । तेपभिप्रायावता यथा-धैर्य मगदुराजन्न, उन्मार गमेनम्र अनुराग प्रारमेनम्येति । खनामाइता यथा-राजशेरा- रनारमिलाने "नामाइता था-समयदना किराते भारवे . ध्याता शिशुपालवधे मापन्य । भाला था-अन्युटर रिते, जय ऊपाहरणे. आनन्द पनशि- गगररथायाम् ति । चतुर्वर्गफलोपायत्वमिति । अनेन चन्वारो वर्गा धर्मार्थका- मनोक्षा नाव व्यता समन्ना या पत नन्गोपायतया महाराय अपयन् मुतकादिभ्यो भेदमाच। चतुरोदात्तनायकत्वमिति । अनेन कथाशरीरव्यापिनो नायकस्य धर्मार्थका- मनोभेत वनामाभिधान आरायविभृत्योरप्युत्कर्षमभिदधाति । रसभावनिरन्तरत्व- मिति । अनेन रसग्रहणेनापि तत्कारणभूताना भावाना परिग्रहे पृथग्भावग्रहणेन रमभावाना परस्पर कार्यशरणभावनभिश्चदसेभ्यो भावाभावेभ्यो रसा रसेभ्यश्च रमा इति नरन्त- पंस रसभावता यवन भोजनस्वैररनत्य प्रवन्धस्यापि वैरत्यनपाकरोति। विधिनिषेध- व्युत्पादकत्वमिति । अनेन गुणवतो नायकन्योत्कर्षप्रकाशनेन दोपवतश्वोच्छेदप्रदर्शनेन जिगीषुणा गुणवतव भाव्य न दोपवतेतिव्युत्पादयति । सुसूत्रसंविधानकत्वमिति।अनेन प्रोतलक्षणा. पदाचीत्तथा नियन्धनीमा यथा प्रवन्धस्य शोभायै भवन्तीति क्वीन शिक्ष- पति।नगराश्रमेत्यादिना देशप्रशसामुपदिशति । नगरवर्णन यथा हरिविजय-रावणविज- य-शिशुपालवध कुमारतभवादौ । आश्रमवर्णन यथा रघुवंश-किरातार्जुनीयादौ । शैलवर्णन किरातार्जुनीयादौ ।मैन्यावासवर्णन माधे।अर्णववर्णन सेतुबन्धादौ ।ऋत्वित्यादिना काला- वस्थापवर्णन रक्षयति । तत्र स्तुवर्णने शरद्वमन्तग्रीष्मवर्षादिवर्णनानि सेतुबन्ध-हरिविजय- रघुवंश-हरिवशादौ । रात्रिवर्णन किरातार्जुनीय-कुमारतभव-शिशुपालवध-हयग्रीववधादौ । दिवसवर्णन प्रभातपूर्वाहमध्याापराहवर्णनानि गिशुपालवध-किरातार्जुनीयादौ । अर्का- तसमयवर्णन कुमारसभव-हरिविजय-रावणविजय सेतुबन्धादौ । चन्द्रोदयवर्णन कुमारसंभव- किरातार्जुनीय-शिशुपालवध सेतुबन्धादाविति । नायकेत्यादिना पात्रविशेषाभिनन्दन सूचयति । तत्र नायपवर्णन हरिविजय-रावणविजय-जानीहरण-रघुवशादौ । नायिकावर्णन -- ·३३६ काव्यमाला। भ्युदयादिवर्णनम्, वनविहारजलक्रीडामधुपानमानापगमरतोत्सवादिवर्णन- म्, इति । उभयवैचित्र्यं यथा--रसानुरूपसंदर्भत्वम्, अर्थानुरूपच्छन्दस्त्यम्, कुवलयाचनरित-कुमारसभव-जानकीहरण-मुभद्राहरणादौ । कुमारवर्णन रवाशादौ । वाहनवर्णने हस्लाश्रगरुत्मत्पुप्पकावर्णनानि हरिविजय-रावणविजयादौ । मन्त्रेत्यादिना अर्थप्रवानचेगनामुपदेशाचतुर्वर्गफलत्वेऽपि भूयसार्थोपरेशन्महाकाग भवतीसभिपते । तत्र मन पचाना. प्रतिपादित । स यथा-किरातार्जुनीय-शिशुपालाप-भरिकामा हयापीन. नागौ । दूतसिधा-निरमागर्ग , परिमितार्थ .शारानहरश्च । निगृष्टार्थो यथा-~-उद्योगगणि पामुदेव .हरिविजये वासायक्ति । परिमितार्थो यथा-~~-रामायणेऽाद शामनहरो यथा- कारमा केयूरत इति । प्रयाण निधा-शत्यपनगे. परगाने, अभिगतार्थसिद्धये च। गावरान पानगे गथा--रघुवशे। परगगने यथा-~-जरासनगरानिमः शिशुपालगोले माप वागाग्य शिशुपाला।अभिमतार्थसिद्धये यथा-विष्णो पारिजातहरणाय हरिविज. जो, गथा वा-दिगावलाभागार्जुनम्ग किरातार्जुनीये इति । राणामधिमा-गम', विषम', गविषम इति । ता राम -न्द्रयुदे चतुरनयुद्धे च । द्वन्द्रगुद गया-रामरावणगोः । पुरसगुन एम्पायवानाम् । पिगो गया-रामस्य गरपत्रिगिरोगिः गह 'चतुर्दश गरम पुच राक्षगा । हतान्योन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ इति । राम पनो सपा ----महे गगयो गितार्जुनीये रसुगपोनीनी रगुराग उति । अभ्युदानिया •मनिर , माग पति मारिषिजगो निभा---गवरलेन, तदुगन या नाग ॥ ॥ गणाTH, नी पो हगिजियाही । नीलामी गगा---गुन्दुमनीलगपरे। गुगलागो नि मग विहारयादिना गोद्दीपनविभागण गंभोगमारगोग देगा। मम गामागुणानिगिनानीनधिगम्य मनिलामा गागरोनगाना 7 1 3 । ना ननविताग ~िगुगगा , गालाति। - पानीमा गणा-गाना भिणाली, जगमोना '."" । जसमा नि -गा नादानि गोपानिहना गानाति नियमनमायाम, माना गाना friyar fatafir.in गाना नि । म गाना --गोग, RITE + { { {TIMitri नाग सागंगा ॥ - AMIT पाना माग गणमामा I .: Artist-- गामा THERE र मानTIrrit aruffair, Mr H " ... Attini Train ..... - : :: :: :: यांनुFarat -- . +4.2011. HTTA 4 , 1 . -- . -

·No text on this page.

·काव्यमाला। नायकाख्यातस्ववृत्ता भाव्यर्थशंसिवनादिः सोच्छासा संस्कृता गद्ययुक्ताख्यायिका। धीरप्रशान्तस्य गाम्भीर्यगुणोत्कर्षात्स्वयं स्वगुणोपवर्णनं न संभवती- त्यर्थाद्यस्यां धीरोद्धतादिना नायकेन स्वकीयवृत्तं सदाचाररूपं चेष्टितं कन्यापहारसंग्रामसमागमाभ्युदयभूपितं मित्रादि वा व्याख्यायते, अनाग- तार्थशंसीनि च वनापरवनार्यादीनि यत्र वध्यन्ते, यत्र चावान्तरप्रकर- णसमाप्तावुच्छ्वासा वध्यन्ते, सा संस्कृतभाषानिवद्धा अपाठः पदसंतानो गद्यं तेन युक्ता । युक्तग्रहणादन्तरान्तरा प्रविरलपद्यनिवन्वेऽप्यदुष्टा आख्यायिका । यथा-हर्षचरितादि । धीरशान्तनायका गयेन पद्येन वा सर्वभाषा कथा । आख्यायिकावन्न स्वचरितव्यावर्णकोऽपि तु धीरगान्तो नायकः । तस्य तु वृत्तमन्येन कविना वा यत्र वर्ण्यते, सा च काचिद्धमयी । यथा- कादम्बरी । काचित्पद्यमयी । यथा--लीलावती । यावत्सर्वभाषा काचित्सं- स्कृतेन काचित्प्राकृतेन काचिन्मागध्या काचिच्छूरसेन्या काचित्पैशाच्या काचिदपभ्रंशेन वध्यते सा कथा । अर्थाविकल्पेन यथेष्टकल्पनाया मलवप्रसन्न । तत्र अनकलज(३)योभयापीष्टत्वान् । यदा कथागरीरम्य परिपूर्णानसभवत्तदा समुच्चयेन । यदान्यथा तदा विकल्येनेति । तत्रापि केयाचिटगाना विकल्पोऽपरेपा नियमन प्रयोग । यानि पुत्पार्थसार्थकामावे- रासन्नोपकारीणि तानि नित्रमत प्रयुज्यन्ते । यथा मन्त्रदूतप्रयाणाटिनायकाभ्युदयादय । यथा च शैलतूंद्यानगमनजलक्रीडाचन्द्रोदयमथुपानरतोत्सवाय । तानि च यदि क्याग- रीरे न स्युन्तदा कथान्तरानुपजनेनापि कर्तव्यानीति प्रचक्षते ॥ वृत्तमिति । दृतगन्द सदाचार एव वर्तते । तदेव मनुगह-न विद्यया क्वलया तपमा वापि पात्रता । यस्य वृत्तमिवावेत तद्धि पात्र प्रकीर्तितम् ॥' इति । तदाह-वक्रेति । वक्रमब्डेन वक्रप्रकरण लभ्यते । तद्यथा--'अनुष्टभि नावाश्चातुर्याद्यो वक्रम्' इत्यादि । नजना अपर- वक्रम् । दृगोपष्टो जोऽन्तो वा पूर्वऽयें परे पष्टो लार्यागायेन्येव छन्दोनुशामनलक्षितानि । वक्र यथा हर्षचरिते–'निजवाहिनन्नेहा बहुभक्तजनान्विता । मुगला घ्य जायन्ते प्रजा पुण्येन भूभृत ॥' अग्बक यथा-'नरलयात दृग निमुन्मुरामकलपमानमय सलालिते । अवतर कलहति वापिका पुनर्गप यान्यमि परजालयम् ॥' आयो यथा- ·नवासनन् । जन्मने परोना ना चुगल्याननियोगल्याननन्नयन पर न केन्ः न्याले नझोविन्दवज्ञानानम् । निशानियां कामिक बनिने तपश्च-- केननोन्नन्दको बिच निदर्शनम् । जन्मेकर का यो कार - रेन निव- वादिनना कुतका नारस भने म निहा। बन्नु - सने हरे-- 1. विचार - ·काव्यमाला। नायकाख्यातस्त्रत्ता भाव्यर्थगंसिवनादिः सोच्छासा संस्कृता गययुक्ताख्यायिका। धीरप्रशान्तस्स गाम्भीर्यगुणोत्कर्षात्स्वयं स्वगुणोपवर्णनं न संभवती. त्ययस्यां धीरोद्धतादिना नायकेन स्वकीयवृत्तं सदाचाररूपं नेष्टितं कन्यापहारसंग्रामसमागमा भुदयभूपितं मित्रादि वा व्याख्यायते, अनाग. तार्थगंसीनि च कापरवकार्यादीनि यत्र यध्यन्ते, यत्र नावान्तरप्रकर- णसमाप्तावुच्छासा वध्यन्ते, सा संस्कृतभाषानिबहा अपादः पदसंतानो गनं तेन गुक्ता । युक्तग्रहणादन्तरान्तरा प्रविरलपद्यनिबन्धेऽप्यदुधा आख्यायिका । यथा-हर्षचरितादि । धीरशान्तनायका गयेन पोन चा सर्वभापा कथा । भारगायिकानन चरितव्यावर्ण कोऽपि तु धीरगान्तो नायकः । तप तु गृत्तमगेन करिना ना यन वायते, गा कानिद्रामयी। यथा--- कादम्प । काचित्पयमगी। यथा-~-लीलावती। गावग भागा कानिलं. स्कृतेन कानिमासनेन मागिन्मागध्या काचिच्रगेन्या नागिणेशान्गा काचिदशन नायने गा कथा । ITI यो नागा मलवांग । नन अाज(AIIT I मा गमुगिन । गठान्गना नगा। ! Mना 1.1 मा नियमन प्रयाग । गाल गुणाकामा पा. (Emition of युगल । गा मागाणा ना. Tihar गरमागम पाना माय । तान 7 PM ISTT of Hf { नीति | मिति । एमा - N . - 1 : ग . - '1', पा । | High - - - . . -- ·(अध्यायः काव्यानुशासनम् । प्रवन्धमध्ये परपयोधनार्थ नलाधुपाख्यानमिवोपाख्यानमभिनयन् पठन् गायन् यदैको ग्रन्थिकः कथयति तद्गोविन्दवदाख्यानम् । तिरश्चामतिरश्वा वा चेष्टाभिर्यत्र कार्यमकार्य वा निधीयते तत्पञ्चत- बादिवत् धूर्तचिटकुहिनीमतमयूरमार्जारिकादिवञ्च निदर्शनम् । प्रधानमधिकृत्य यत्र द्वयोविवादः सोऽर्धप्राकृतरचिता चेटकादिव- प्रवाहिका। प्रेतमहाराष्ट्रभाषया क्षुद्रकथा गोरोननानगवत्यादिवन्मतल्लिका । यस्यां पुरोहितामात्यतापसादीना प्रारब्धानिर्वाहे उपहासः सापि मतल्लिका। यस्यां पूर्व वस्तु न लक्ष्यते पश्चात्तु प्रकाश्यते सा मत्स्यहसितादिव- न्मणिकुल्या । एकं धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रधाना शूद्रकादिवत्परिकथा । - 'सफ्ल्मभृित्वम्पन्दुत्परत एक एव नृपते। विपुलेऽपि पृथुप्रतिमो दन्त इव गणाधिपत्य मुखे ॥ उपाख्यानमिति । यदाह-'नल्सावित्रीपोटराजोपल्यानवप्रधावन्त । अन्नप्रयोधनार्थ यदुपस्यान पात्यानम् ॥' आरयानमिति । तथा चाह-आरयान- पसरा ताभते यद्यभिनयन् पठन् गारन् । प्रन्धिर एप क्याति गोपिन्दर्पदवाहिते सदसि ॥ निदर्शनमिति। तथा न-निीयते निरधामतिरघा वाप पत्र चेपभि । कार्यनवार्य वा तनिदर्शन प-तत्वादि ॥ धूर्तपिटकुटनीमतनपूरना रिकादिर ले । कार्यापानिरपणापनि निदर्शन तदपि ।' प्रवहिकेति । तथा ग-पत्र योदि- वाद, प्रधानमधिकल जायते सदति । सार्धपाउनरनिता प्रापा चेटक्यानि ।' मन्थल्लिकेति । तथा चक्षुद्ररथा मन्धी प्रेमारा भापचा भपति । गोरोन्य पार्या मान पतीच पाईचेटोमि ॥ सापीति । तमाच-पन्यारा गोरे- तानालतापसादीनाम् । प्रारब्धानिपाहे सापि हि मॅन्याया भपति ।' मणिकल्येति । तथा च-मनिएलाया जानिय नरक्ष्यते यन पूर्वतो पतु । पारस पुस्पानिपारि ॥ परिकति। तपाच-पीपदानयामतोगितामा सरे। गूलरोधार ·३४० काव्यमाला। मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु- मत्यादिवत्खण्डकथा। समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिबन्ध उपकथा । लम्भाङ्कितामृतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद्वृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छासा चम्पूः । संस्कृताभ्या गद्यपद्याभ्या रचिता प्रायेण यान्यकनानि स्वनाम्ना पर- नामा वा कविः करोति तैर्युक्ता उच्छासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासव- दत्ता दमयन्ती वा। अनिवद्धं मुक्तकादि। मुक्तक-संदानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रभृत्यनिवदम् एपां लक्षणमाह- एकद्वित्रिचतुश्छन्दोभिर्मुक्तकसंदानितकविशेपककलापकानि । एकेन च्छन्दसा वाक्यार्थसमाप्तौ मुक्तकम् । यथा अमरुकस्य शृङ्गार- शते रसस्यन्दिनो मुक्तकाः । द्वाभ्यां संदानितकम् । त्रिभिर्विशेषकम् । चतुभिः कलापकम् । एतानि च विशेपानभिधानात्सर्वभाषाभिर्भवन्ति । पञ्चादिभिश्चतुर्दशान्तैः कुलकम् । छन्दोभिरिति वर्तते । मुक्तकानामेव प्रघट्टकोपनिबन्धः । अवान्तर- वाक्यसमाप्तावपि वसन्तायेकवर्णनीयोद्देशेन मुक्तकानामुपनिबन्धः । पर्या- सा कोशेषु प्रचुरं दृश्यते । स्वपरकृतसूक्तिसमुच्चयः कोशः । यथा सप्तश- - श्रूयन्ते शुद्रकवजिगीषुभि. परिकथा सा तु ॥' खण्डकथेति । तथा च-'अन्यान्तरप्रः सिद्ध यस्यामितिवृत्तमुच्यते विबुधे । मध्यादुपान्ततो वा सा खण्डकथा यथेन्दुमती ।।' सकलकथेति । चरितमित्यर्थ ॥ उपकथेति । तया च यत्राश्रित्य कथान्तरमति. प्रसिद्ध निवभ्यते कविभि ।चरित विचित्रमन्यत्सोपकया चित्रलेखादि ॥' वृहत्कथेति ।

·(सध्यायः काव्यानुशासनम् । ३४१ तकादिः । एकप्रघटके एक विकृतः सूक्तिसमुदायो वृन्दावनमेघदूतादिः संघातः । विप्रकीर्णवृत्तानामेकत्र संधानं यदुवंशदिलीपवंशादिवत्संहिता । एवमनन्तोऽनिवद्धगणः स आदिग्रहणेन गृह्यते । इह च सत्संधित्वं गन्दार्थवैनिन्ययोगश्च महाकाव्यवदाख्यायिकाकथाचम्पूष्वपि द्रष्टव्यः ।। इत्यानार्यधीहेमनन्द्रविरचितायामकारचूडामणिसशखोपज्ञकाव्यानुशासनसत्ता- वाष्टमोऽध्याय समाप्त.। तथा च-'सम्भादिताहतार्था पिशानभाषामयी महाविषया । नरवाहनदत्तादेश्वरित- मिव बृहत्कथा भवति । इत्याचार्यधीहेमनन्दविरनिते विवेकेऽमोऽध्यायः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·३४० काव्यमाला। मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्त्रं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु. मत्यादिवत्खण्डकथा । समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा । लम्भाङ्कितामृतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद्धृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छवासा चम्पूः। संस्कृताभ्यां गद्यपद्याभ्या रचिता प्रायेण यान्यकनानि स्वनामा पर- नामा वा कविः करोति तैर्युक्ता उच्छ्वासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासव- दत्ता दमयन्ती वा। अनिवद्धं मुक्तकादि। मुक्तक-संदानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रभृत्यनिवदम् एपा लक्षणमाह- एकद्वित्रिचतुश्छन्दोभिर्मुक्तकसंदानितकविशेपककलापकानि । एकेन च्छन्दसा वाक्यार्थसमाप्ती मुक्तकम् । यथा अमरुकस्य शृङ्गार- शते रसस्यन्दिनो मुक्तकाः । द्वाभ्यां संदानितकम् । त्रिभिविशेषकम् । चतुभिः कलापकम् । एतानि च विशेपानभिधानात्सर्वभाषाभिर्भवन्ति । पञ्चादिभिश्चतुर्दशान्तैः कुलकम् । छन्दोभिरिति वर्तते । मुक्तकानामेव प्रघट्टकोपनिबन्धः । अवान्तर- वाक्यसमाप्तावपि वसन्तायेकवर्णनीयोदेशेन मुक्तकानामुपनिबन्धः । पर्या- सा कोगेषु प्रचुरं दृश्यते । स्वपरकृतसूक्तिसमुच्चयः कोशः । यथा सप्तश- श्रूयन्ते गृहमवनिगीयुभि परिकया गा तु ॥' गण्डकथेति । तथा च-'ग्रन्थानाप शिद्ध यम्यामितिानमुच्यने थिय । म यादुपान्ननो या गा गठकथा ययेन्दुमती ।' मकलकति । चग्निमिन्ययं ॥ उपकयेति । नया च-'यत्राश्रिन्य कमानामा प्रन्ट्रि निर यने कभि । चग्नि विचित्रमन्यगोपकया चित्रलंगादि । गृहत्यायेति ।

·4 २४१ -----:: किमानकायो वृन्वारनमे प्रदूतादिः या गाना गंग गत्यादिलीपवंगादिवत्संहिता । मनमोऽनि:, शानिगान गाने | ह च सत्संधित्वं मानोगत मायालयापायिकाकशानम्यूप्वपि द्रष्टव्यः ।। मनमोफसमानुगामनरत्ता- 57 माप्त । यान-भानामा निभासमा माविषय । नरवाहनदत्ताधरित- नेर सम्मा मागी रानामगरविरगिते बियेफेड मोऽध्यायः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·३४० काव्यमाला। मन्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु मत्यादिवत्खण्डकथा। समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा । लम्भासिताद्भुतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद्वृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गयपयमयी साङ्का सोच्छासा चम्पूः । संस्कृताभ्या गद्यपया या रचिता प्रायेण यान्यनानि स्वनामा पर- नागा वा कविः करोति तैयुक्ता उच्छासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासा. दत्ता दमयन्ती वा। भनिनद मुक्तकादि । मुक्तक मालानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रत्यनिवदम् एगा लक्षणमा एकदिविग्छन्दोभियुक्तकमंदानितकविशेषककलापानि । M... कन्नगा वायागमाघी गुत्तकम् । यथा आगरकस्य शृगार गरे गान्दिनी गुकमा । हाम्यां गंदानितकम् । निगितिशेषाम् । न कलापमा । एनानि च निपानिधानारगमापानिमाल । ৫াগিণমাঃ কামু। मिति नन । मुक्तकानामय प्रघाकोपनिनमः । माना if printifa ft नाम पणनीयोदशन मुक्त कानागुपनि पर्गा- माम | पनि म गायः माग गया गान P " hti Timit Ti, 71 fationामा . , * 11 112 11: ' मरा ·-- गन्मासनम् । ३४१ नर्माः । एक्लो T: मन्तिमगुदायो वृन्दावनमेघदूतादिः मंचातः । विप्रकोपगानामेल मंचानं गहवंगदिलीपवंगादिवत्संहिता । म आदिमान गृगते । इह च सत्संधित्वं मन्दानिध्ययोगश्च महाकाव्यकारख्यायिकाकशाचम्पृष्वपि द्रष्टव्यः ।। नोमनीगंगवाममारतामगिमनसोपापाव्यानुशासनसत्ता- एनमनन्तोऽनिवरगणः कमांडाय समाप्त । लिन तपा च-'मारिनामामा पिगानभाषामयी माविषया । नरवाहनदत्तादेश्वरित- पुराया भवति । त्याचा हेमचन्द्रनिरनिते विवेकेऽटमोऽध्यायः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·३४० काव्यमाला। मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु. मत्यादिवत्खण्डकथा । समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिबन्ध उपकथा । लम्भाङ्कितामृतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवदृहत्कथा। एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छासा चम्पूः । संस्कृताभ्या गद्यपद्याभ्या रचिता प्रायेण यान्यनानि स्वनामा पर- नामा वा कविः करोति तैर्युक्ता उच्छासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासा- दत्ता दमयन्ती वा। अनिवदं मुक्तकादि। गुक्तक-सदानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रभृत्यनिवदम् एषा लक्षणमाह एकद्वित्रिनतुइन्छन्दोभिमुक्तकसंदानितकविशेषककलापकानि । पोन छन्दगा वास्याममाप्ती मुक्तकम् । यथा अमरु कस्य शृगार• गन मान्दिनी मुक्तका. । द्वाभ्या मंदानितकम् । त्रिमिविशेषकम् । चतुति कलापकग । एतानि च विशेपानमिधानात्मर्वभाषाभिवन्ति । पशादिभिवतुगान्तः कुलकम् । कामिनि निन । मुक्तकानामेव प्रघट्टकोपनिनन्धः । मा. । यसमा पि गन्नाथ कवर्णनीयादेशन मुक्तकानामुपनि नमः । एगी. मा का प्रारं हव्यन । स्वपकनारगमुनयः कोशः । यगा साल - + - 21 • मामा गनि। 1't f-t ।। माना गा Hin || नाना... If 7. , 4,271 मता , , .

·गाना। ३४१ नकाः । एक प्रयोग विकाः मुक्किममुकायो वृन्दायनमेघदूतादिः नग्गन । विकीनामेल गंगानं यहवंगदिलीपवंशादिवत्संहिता । एनमनन्तोऽनिवजात म जाग्रिहणेन गृगते । इह न सत्संधित्वं गवार्थनियोगध महाकाव्ययतारयायिकाकथाचम्पूष्वपि द्रष्टव्यः ।। गनिमागमा तरलतामीनासोपाराचानुसामनरत्ता. समोर समाप्त । नयान-भारताला पिनानभावामी माविषय । नरवाहनात्ताश्चरित- मिन ज्या भगति ॥ श्त्यानाहेमनन्त्रविरनिते विवेकेऽमोऽध्यायः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·३४० काव्यमाला। मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु- मत्यादिवत्खण्डकथा । समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा । लम्भाङ्कितामृतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवगृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छासा चम्पूः। संस्कृताभ्यां गद्यपद्याभ्यां रचिता प्रायेण यान्यवनानि स्वनाम्ना पर- नामा वा कविः करोति तैर्युक्ता उच्छासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासव- दत्ता दमयन्ती वा। अनिवद्धं मुक्तकादि। मुक्तक-संदानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रभृत्यनिवद्धम् एपां लक्षणमाह- एकद्वित्रिचतुश्छन्दोभिर्मुक्तकसंदानितकविशेषककलापकानि । एकेन च्छन्दसा वाक्यार्थसमाप्तौ मुक्तकम् । यथा अमरुकस्य शृङ्गार- शते रसस्यन्दिनो मुक्तकाः । द्वाम्यां संदानितकम् । त्रिभिविशेषकम् । चतुर्भिः कलापकम् । एतानि च विशेपानभिधानात्सर्वमापाभिर्भवन्ति । पञ्चादिभिश्चतुर्दशान्तैः कुलकम् । छन्दोभिरिति वर्तते । मुक्तकानामेव प्रघट्टकोपनिवन्धः । अवान्तर- वाक्यसमाप्तावपि वसन्तायेकवर्णनीयोद्देशेन मुक्तकानामुपनिवन्धः । पर्या- सा कोशेष प्रचुरं दृश्यते । स्वपरकृतसूक्तिसमुच्चयः कोशः । यथा सप्तश- श्रूयन्ते शूद्रकवजिगीपुभि परिकथा मा तु ॥' खण्डकथेति । तया च-'अन्यान्तरण सिद्ध यस्यामितित्तमुच्यते विबुध । मध्यादुपान्ततो वा सा सण्डकथा यथेन्दुमती ।' सकलकथेति । चरितमिवयं ॥ उपकथेति । तथा च-'यत्राश्रित्य कथान्तरमति- प्रसिद्ध निययते कविभि । चरित निचित्रमन्यन्गोपकया चित्रलेगादि.॥' वृहत्कथेति ।

·....~~-::
- परमोतः
ཡཔས་སོ སོ ད་
པེངེགi }
का । 7 संचित
नमगर द्रशमः॥
شد ، دستت میده
नमोऽ.।
समाप्तोऽयं प्रन्यः।

·No text on this page.

·अकाराद्यनुक्रमेण सटीककाव्यानुशासनोदाहरणानुक्रमणिका । १३२ . ... स्तितपत्ते. डाकुल रूसामाडत (टी) गलत (टी) . . . पृष्टाका १५२ मत्रोपचार (टो) २०२ नथ जयाय २३२ सय पथि (टो). १२७ सय स ललि (ती) २१४ सहसान्त पु २८. भयैवावा रस (ही) १९८ अधरदलते १०९ गधरे विन्दु (टी) १४ अधिकरतल ७ अधिकृतभा लगृहसाहसरफुट समादपिमध्या (घी) सघोष नो १४३ ... समाधिरोपि (टो) रूह चन्दन (टी) हानि नन्दन (टी) समानीलेक्मपि मालेभिरिव रूचिरमानव जिन्या साप स्मानापदि (टी.) सासरे (टी। ... १०५ सनमहल (दो) २४८ लन्पुरपन्म (टो। ७८ जनवनि (दो) १९७ अनधिया १२ अनुनमानुभा ६५ अनुरानी . १८३ लप्यान्यपि (टी) ... . ... तिपात (सी.) पतिदिगान सतिगारोप (सी) ४२ सांज (ओ) १३४ सन्नरोता १५६ प पशि ( .. १३२ सपत्रपूर . समारेम ददा ५३. १ ". F- "m र ·पृष्ठाकाः २५१ २१७ १४२ . . . ... १४६ . . ... ... .. ... ... २३४ २३२ १७६ .. .. ... . अयमहिमरु (टी.) अपाङ्गतरले (टी.) अपूर्वमधुरा अप्यवस्तुनि अप्यसजन अभिधाय अभिनवकु अमरसदनानि (टी) अमी ये दृश्य अमु कनक अमृतममृत अम्भोजगर्भ (टी.) अयमेकपदे अय पद्मास भय प्रसूनो (टी) २४१ २८९ ... पृष्ठाङ्काः २०१ अलिकुलकुन्त २६५ | अलिनीलाल (टी.) १८८ | अलिभिरअल ४० अलिवलयर २७० अलोलकमले १८३ | अलौकिकमहा (टी.) १३५ अवन्तिनायो (टी) 3|अवितथमनो (टी.) २५८ अविरलक ५२ / अविरकर (टी.) १४८ अवीनादी (टी.)... ३३३ अशूच्यत (टी.)... ५५ असतामहि (टी.) १६७ असतोपदि १३३ / असशय क्षन २८० असाबुदयमा १६ | असिमानसहा १०५ | असोढा तत्का (टी) . ... .. १०६ ... ... . ... ... ... ... .. .. . ... . २१४ २४८ ... . भय मार्तण्डः २३१ ... ... . . . ... . ... .. . ७६ असी मरुशु १०६ १७५ १२९ . ... . . . ... ... .. .. अय स भुवः (टी.) अय सरस अयि जीवित अयि दीयर अयि पश्य अरण्ये नि (टी) अरातिविक अरुचिनिश (टी.) अरे रामाद अर्थः स एव (टी.) अर्थित्वे प्रकटी अलमलित भलगविल (टी) थलारा अलात (टी.) अनम्थिम्या... २६५ अस्त्युत्तरस्यां (टी.) १४७ अस्म(पणत्य ९. अस्माकमद्य २४५ अम्मानसाधु २९३ मम्मि अहीहि (टी) १९३ / अस्मिमेव ल ८ अदय उज्जु १८५ अहमेव गुरु ९३ | अह त्या यदि १३६ अहिणयमण २.७ अहो विशा १७ | अहो मंगार ५१ भाकम्पितक्षि (टी.) ... .. १६८ २६८ . ... .. . ... .. ... ... . ... ...

·३ प्रधा' १६४ ... पृधाका १२३ माशुलम्बित २९१ लाष्टिभूमि ३३६ बालेषिता. ... ... १३२ ९७ सालपे . ... ३० ९ ... आकाशयान (टी) आक्षिपन्स लाख्यानक (टी) मागच्छागच्छ (टी) लागममगिसु (टी.) साच्चि कुसु (टी.) माज्ञा सक भाता जगन्मा (टी) भातन्वत्तरता (टो) सात्तमात्तमधि (टी) आत्मना परे बान्मानुभूत ... २९३ १२३ . . . १९७ आदाय वर्ण .. १४२ ... .. २३० आसाइच आसोदन्ति म (टी).. २० बासीईत्यो हय (टो) आसीदसनम (टी) सासीनाथपिता (टी)... आस्तीकोऽति (टो). २६० भास्थानकुहिम (टो) ३२४ लाहत कुचतटे (टी)... २८२/ बाहूतस्यामि २१२ / नाहतेषु वि २५८ इतन्ततो भपन् (ो) १३६ इतो वसति के ५५ इद ते क्नोक... २७१ भास भ (टो) १० इन्द्रस्वं तयचा १४ हे मी रमाला (ो। १. दाम्प भया: (। २०४।पना ९ ६२री) ६२ किम १२: " fr २६३ . ... लादाय चापल (टी) सादाय वारिप सादावानपु (टी) आरिलोऽय बानन्दनमन्द आनन्दरदोह (टी) पापानमारत (ही) पाशासि त्वथ लागूपरे सायला परा. भावाते दविते . रोग्यमाप्त (टी) पादित मज (ो) कास्थान पनि १८ खालिद • ： 1.་ . (a) . . L ·४ मो... ... F: (दो) . ... -अ ....:.( ३१४ उप मगदुग (टी). . जरन्द्र गरम (दो) २९, जमकर (टी) 90 firmy १५१ "ना sतो रुमः () .. Pागमग . १५१ लिपा चांग(टी).. २. शप ३०२ कयामेातना ए. जोशी (1). 110 • गा (). १९ | "PI (टी) (टी) . दर (1) (ग)... it is ५. If1 (1) 7 । . . . . . . .. . . . ) .. P . । HITR (1) मीना) . 1 ~ , -- . , * -- .. है । १ है है । F ·पृष्टाका १२४ कामानिप () . का नौ सगमो... ३४ . .. १२९ १७४ (टी) .. १३ २२९ . .. १४० .. ... . ... फपाटनिस्तो कपोले जानश्या (टी) फपोले जानक्या (टो)... कपोल्फल्का आमनेस्तमाल (टी) कमलदलैरधरै कमलिनीमिति (टी) फरफिशल्य परभाः पारमा (टी) करिष्यसे यत्र (टी) करिहस्तेन सवा . क्रुगरसपाय करेण ते रणे क्रोपि तात्व (टी) .. कन्धूना ना (टी) कन्धुफलम पोट कोटि (टी) वर्ष (टी). पर्ता यूतच्छ (टी). पर्नुनक्षनया (टी)... १३० १३० २२७ . पुगताः २८ फलादारत (टी)... ४० कस्मिन्कर्मणि फस्त वन होइ १८७ , काहन्मुलोमत (टो) १३० कास्था प्रो (टी) २९४ कातयकेवला २४८ कान्ते तल्प २२९काम भवन्तु (टी) कामे कृतमदा (टी) २१४/ काय साइ ३१४ / का विसमा १३३ / काइनीरीगा काश्मीरीगा (टी) ३३७ काष्टानिमेयो (टो) १६१ / सहमलि गुहा (टी) ३२३ कि करोमिक २१२/ किं कि सिंह २२४ कि गौरि मा १३२ किंचिनिन २९० किं ददातु कि १२३ कि लोभेन वि (टी) कि वृत्तान्तै २९२ किमजनेनाय (टी) १७८ किमपि फिनिह (टो.) २७१। किनपि क्मिपि... १३३ किमपेक्ष्य फल ११९ किमीह किंका (टी) ६ फिमुच्यतेऽस्य ... २८६ पितापि यत्र (टो) १९३ पिन्मान ज (टी) ६१ साल्पासिव २६७ मोति सांक (ही) १४. उन्देमन्दस्व (टी) २५९ अनुरस्मर ... ... २३४ ... १८२ ... . १० ... पपूर इव... .. ... . ... ... . पूरचूगे (टी) धूलिध (टी) पल्रिम (टी) पपं च तवा ट .. १३८ ... . ... ३ . फाधिकराभ्या शिक्राम्या पापेधया तत भो म (टी) ६३५ ...

·an पृष्ठाकाः १३१ .. ... ... ... ११५ . ... ... १९७ . .. १२ ... ... १५२ .. ४३ १३४ ... ... . पृष्ठाकाः १० क्षिति रानन्तो (टी) २४९ क्षितिविजित (टी.) २२८ क्षितिस्थिति (टी) ३०१ लिप्तो हस्ताव २६ क्षीण क्षीणोऽपि (टी) २२९ क्षुद्र कथा मन्य (टी) १६८ क्षुद्र कोऽय तप (टी) २८९ क्षेम स्तोमो (टी) . ३३७ / स्वमिव जल स येऽभ्युज्नल १७८ | स वस्ते कलवि (टी) १५२) सरेण खण्डिता.. ३१५ खजूरजम्बू (टी) २९० साद्यो व्यग्नि (टी) ८० | ख्यातिकल्पन (टी) १३१ गगनगमनलीला (टी) २२६ गगातीरे हिम ६६ | गजादीना गतिं... १४ | गजो नग. कुथा.. २१ गन्तव्य यदि ना (टी) ९) गर्भग्रन्यि (टी)... २३४ | गर्भनिर्भिन्न १८६ गर्भ वलाकामु (टी.) २८७ गर्वमसवाह्य २८७ | गाढालिन १३३ २१९ २२३ ... ... केदार एव कुमुदवनमप (टी.) . कुरदीवानानि कुरु लालस भू कुलवालिया ए कुलममलिन (टी) कुललालिलाव (टी) कुविन्दस्त्व ता ... कुमुमसौरभ कुसुमायुधप (टी) कृच्छ्णोरुयु (टी) कृतककुपि (टी) कृतवानसि कृतो दूरादेव कृष्णार्जुनरक्त कृष्णेनाम्ब (टी) केनेमो दुर्वि केलिकन्दलि कैलाशगौर (टी.) कोपात्कोमल कोपान्मानिनि (टी) कोऽय द्वारि ह... कोराविऊण कोऽलकार. स कौटिल्य कच क्रीडन्ति प्रसर .. क्रोध प्रभो स (टी) क्रौञ्चादिरुद्दाम क्वचिदने प्रसर क्क सूर्यप्रमवो काय शशल क्षण कामज्व क्षण स्थिता प (टी.) १२ ८० ... २५१ ... ९ ... ... १३४ ३३३ १३० .. . ... २६८ . . .. १४० २३३ / गाढालिगन ... . २४२ २०० ... . १२५ गाढालिगन २७० गाम्भीर्यमहिमा ... १६७ गाहन्ता महिषा (टी).. २५३ गिरिरयमपरे (टी) ८६ गुणत प्रागुपन्य (टी)... २४१ | गुणानामेव दी १९६ / गुणानुरागमिश्रे (टी) . . . ३३७ २५३ .. . ...

·७ पृाहाः २३३ ... .. १३० ::: ... . (टी) गुरुगर्भभर गुरुपगपरश गुर्वर्थमधी नूपाकाना ना (टो) गुहानि नाम गृहीत नाती. गेहाजिरेषु (टो) गेहे वाहीक (टी) गोत्राप्रहार (टो) गोमाया (टी) १६२ १५२ पृघाड़ा १०१ चम्पकालि ३७ चरा पाल्ये डि (टी) १७८ चल्दुल (टो) .. नलतिय ६९ लापाग १८५,चाप पुर (टी) १३१ चापाचा १३५, बातावपुरभूत १३ चित्तमेव हि स (ती) १९५ चित्र चित्र वत १८३ चिरकाल्परि ३२८ चुन्दनका (टी) ३४० चूरावस नूठाप्रोतेन्दुमा (टी) १४ चत्रे चित्रौर (घ) ११४ च मावि (ो) २१४ नममन्म (टी) .. ६ तालिन्दोले (को) . २१.नानुराग १९० सामनास्त १३. जामगुरकी का २८५ १८३ ។ गोरपि यदाह गोरे पत्र .. ... ... .. प्रन्थान्तरप्रति (टी) प्रीवाभाभिरा प्रीष्मी चीरीना (टी) मिसमय (टी) पनाप नाद न (टी) घोरपोरतरा (n) . चकार याचिन ... मास्ति ददन चोरहपी (ही) घा दत्तार २ स्यो मति (सी) चीनारपरि मान २११ मा चन्दाकारा को F ६.९ -- ८ परनी चर u 14.07) ! .

·... -- . . - . -- । , - . 1 -- । 4 . 11 - + .* . - - .. - It i() . , - - N ग ܐ ܐ 1 ... . . म SHTRA () .. १८. . १०५ ... 11 (1) २४. माननगि २८३ ... ... .. २२८ ... मिति १६ गुदप योगः गो ततोऽरुणपरि तत्तादेव शशि (टी) तत्तापदेव शशि (टी) तनागार (टी) तत्त्व चीतावत तत्सकेतगृह (टी) तयाभूता तथाभूते त (टी.) तबाभूदम्मा तथा हि दर्शने तदानन निजि (टी) तदिदमरण्य य (टी) ३३४ १५ ३६ म्याधिमान्ने २.६मारिका ग्यासन्मुस सामः १२९ त ताग गिरि त तिगान्धि (टी.) ३०८ / त भुरामरमु (टी) ३६ नातानन्मन (टी) . १२. तापापहारच (टी) ३०५ तापीय ३१६ तामुत्तीर्य ब्रज (टी) . २८. ताम्बूलभूत २९४ ताम्यत्यामत्र (टी) ... ... १७२ ... १३ .. .. . ४७ ... २०० ... ... ..

·९ प्रणा २९५ प्रा। १२. समिनिजितम (टी) .. ११४ र समुन ५४ लमानानुज (टी) २४७ : दक्षिणो दहित (टी) ११. दहशते जने (टी) १५ हरिदेश (टी) २२४ . यदी सर.पाज १०१ १४१ १३० १२९ ... .. २०७ दातारो यदि ... २०४ . . तारेगरपान(ही) तानित ताले जित तासात पात् ताला माधव (टी) तिएन्ला जनस तिलोपना तीन रहित (टी) . तीमाभिपर तीर्थान्तरेणु तीये तदीये ती तोपच तह वा हत्स ते काकुन्स्यप (टी) ते गछन्ति महा ते ताणहयच्छाय ते दृष्टिमात्र तेनावरोधप्रम (टी) तेऽन्यर्वन्ति ते पाण्डवा (टो) ... तेहिमाल्य नासाकुल (टो) त्वत्स्टाधा त्वत्प्राप्ति त्वदानया ज (टो) त्वदीयमुखमा स्वदृढ़तामयस्था . त्वहिप्रयोगे कि (टी) त्वन्मुख वन्नुस त्वमेव देव पा(टो) त्वमेव मोन्दर्या (टी) त्वयि निषद् त्व वादे साधु (टी)... २८७ १५ २०२ । ... ... ५.१ नक्षतानि ९३ पोचप १५९ द कन्दल ६४५ दाटम (टी) ९९ दशदिइट (टी) ५१ दारदिनसतो १९७ २२७ । दान वित्ताइस १००, दानवाधिपते (टी) १०९ दास्णरणे रण १५५ । दासचिटश्रेष्टि १६१ दिमातषघटा ८, दिनमवत्तित १५० दिवमप्युपया ४८ , दिवाकराद्रक्षति १०२ दिव्यपुरुषात्रय १२२ दिरा प्रसादयन्... २२४ । दिशामलीकाल १०० दोघीकुर्वन् (टो) ०३. दुर्वारा स्मरमा ११ दूरार्णमोह २४७ दूराइटशिली १०६ दुरावीयो १६९ दरादुन्कमा ६:९ द्रोद्दण्डतदित् (सी) २२२ ' हटतरनिषद १४९ २७६ .. ३२१ (टी) २७६ २७१ ११ २८५ ... ... ... १९५ १५४ .

·ܝܬܐ ;: ܐܐ، ܐܢ ܀ m ܃ ܃ ܐ ، ܐ ܐ '.. ) ܀ ( ; ܪ ** ܐ ;' ܢ ; '? f " ' f-; ܀ ܚ ܟ 1 ܕ ܕ ܐ ܐ ܕܐ ܙ ܙ ܐ ܢ ;' f f . f ܕ ܘ ܀ ܟ ܙ ܗ ܕ Nܟ fܐ ܐ ܐܐ ܙ ܙ ܐ ܕ ܕܬ ܐ ܘܟ { ܀ ܢ ܕ ·११ पृष्टाहाः २०७ ३०२ .. ... . . १२६ . . . . . . ... ... . . . ३२२ २८३ २८८ १०३ . . ... . . ... ... . ... :: २३९ ३१२ . ४० ... २१८ ३३९ ३५ .. ... . पृष्टार १३१ नितम्बगुवा २१६ नितम्बो मन्दत्व... २४६ निदानिमीलि २०८ निरवधि च (टी.) २२६ / निर्घातो कु १२६ निर्घातोल्कापा २९१ निणेतु शक्यः १३९ निर्दव्यो हियमे २०६ निर्मात्य नयन ... ३३८ निर्वाणवर २७७ निर्वाणवर ३३९ निविभुज्यदश निवेदित नि ६ निशितासि रतो (टी). २०९ निश्चीयते (टी) १२ नि शेपच्युत ३१८ निश्वासावद ३२४ निष्कन्दामर ३१६ निहुयरमणमिन १०२ / नीलादमरश्मि (टी).. १५३ नीलामरदिम (टी) २१३ / नीलेन्दीवर २५८ नीविरानन्ध (टी) २३३ नृसिरहावर नेत्ररिवोत्पत ६ नेय विराति १.नोदातगायक २२७ न्यदारोघयने (टी) २१ परति न्यस्ताक्षरा (ही) १७. पहा दिवशन्तु २६९/पप्यन्त () २२८ पयविकार नयो वहन्ति (टी) ननोनुननो मम इव विम न भवति भवति नमया गोरसा. नमसिभुवना (टी.) नयानन्द नवजलधर (टी) नवनखपदम न विद्या के (टी) नवीनविभ्रमो नवसावित्री (टी.) नस शब्दो (टी.) न स सकुचि (टी) नानाकारेण का (टी) नानावासचित्र (टी.) नानाविभूतिभि नानाव्याकुल नापि कविरि नान्तर्वर्तयति नाभिवादन नारीणामलस (टी) नगलत्य प्रमरो .. मारिरित कुर (टी) गाधय चदि (टी) नासतो दि (टी) नारलचीर: कवि (टी) नाला त्वारि (टी) निअदई निम्गदुरारोह . शिमहारदमु (टी) निमाभि निजपरिन (सी) ... ... ... ... ... २६३ ११२ १२ . ... . . ... ... ... :: १८१ . ... ... . . ...

·१२ पण्णवसि अव्व (टी.) . . पृष्टादा १६८ पतिते पतन . . ... ... १३२ १२० ९९ १३३ २१३ १२ . ... ४९ . ... १३२ १३ ९ .. ... ... पत्त नि अम्ब पत्युः शिरश्चन्द्र... पदद्वयं कपा पनसादि वहु (टी.) पन्थिय न एत्य... पयखिनीनाधे (टी.) पयोधरभरा पयोधरारवा (टी) परमा या तपो (टी) परमा या समृ(टी) परवचनमात्म परागतरुराजी परापकारनिपु परायें य. पीडा (टो) परिणतशतकाण्ड (टी) परिपन्थिमनो परिभ्रमन्मूल (टी) परिवहइ विना (टी) परिस्फुरन्मीन परिहरति रति .. पर्याणस्खलित पर्याप्तपुष्पस्तव पर्यायेण वहूनां (टी) पश्चात्पर्यस्य पश्चात्पर्यस्य पश्यामि ता पक्ष्याम्यनल पश्येत्कश्चित् (टी.) पृष्ठाकाः २८३ / पातालमिव १६४ / पातु वो भगवा ... १४६ पादन्यासकणि (टी) ३१३ पानेऽम्भसोः सुर(टी.) २१३ पायाश्चन्द्रधारी(टी.) १३५ / पिअमुहससंक (टी.) ४१ पिनद्वमाहार (टी) २२७ पिनाकिने नम (टी.) २२५ / पिहिते कारागा(टी) २१३ पुत्रक्षयेन्ध २२२ पुन्नागरोत्र (टी.) २१३ पुराणि यस्यां ३२५ / पुष्पक्रिया म (टी) २१२ | पुष्प प्रवालो (टी) १४९ / पुस कालातिपा(टी) २५७ पुस्कोकिल कू (टी.) १९७/ पुस्वादपि प्रवि... २४४ / पूर्णेन्दुकल्प १३७ पृथुकातखर ३३४ | थु शास्त्र (टी) ९५ / पृथ्वि स्थिरी (टी.) ११८ पृष्टेषु शह (टी) २७५ / पेशलमपि ख (टी.) . १०१ / पोढमहिलाण ३३९ / पौरस्त्यस्तोय (टी) १८६ / पौलस्त्यः स (टी) २६६ प्रकरणनाटक ९५ प्रख्यातवस्तु १६६ प्रख्यातवलु १०६ प्रज्ञानव ७५ प्रणयकुपिता १२३ प्रतिगृहमुपला (टी) २१० प्रतिग्रहीतु प्रण ... १३३ २५९ ... ... . . ... ... ... १९९ ... २६९ २८७ ... . . . १३१ १७८ ३२० ... . . . ... ३ ... ... पाणी कङ्कण . ... पाण्डोनन्दन (टी) ૨૮૬ पातयागु रय ...

·१३ ... प्रतीच्छत्याशो (टी) प्रतीयमान (टी) प्रत्चप्रमजन प्रलमोन्मेष प्रयनपरियो पृष्टाना १ ३२७ १४९ २०२ १८१ ३३१ . . . प्रवण' प्रणयो ... ... १९८ . ... ... . . ... २९७ २२८ .. ... . ... ३३० १३२ १८४ ... ... ... पृष्टाहाः १९८ चालझीमूड (टी) . २६ याला कीडा १५६ वाले नाथ वि ९२ पाले मालेय १९३ विधाण शक्ति(टी.) २१० वीजस्योद्घाटन १२७ ब्रह्मचयोपतप्तो (टी) २२३ ब्राह्मणातिकम १२ नूत नूतन कूष्मा ११२ । भक्तिप्रवि १८७ भगत्तापसवि ३०० भगवति सहि (टी) ३२४ भन्भूर्जद्रुना (टी) . १४७मण तरुनि रम. २३१ मन धम्मिस २५० भवतु विदित (टी) ३३३ | भवत्सभावनो १८८ भवानि रे निर ३६ भनिरा दि १८० भस्म वर्म फ (टी) १८८ भलोडलन (टी) १३१ भाति पतितो (टी) १५ भागते प्रति (टो) १४४ भूनियोजित १९६ / भूपतेरपर २०० भूरिभिभरि (टी १३१ भरेदिग्धा २०५ मगर तुम (E) १५८ (प्रीिनरत ५५० रलो ३२:मीरदिप नांदुलका) २.०"स (8) ६ ... . प्रवर्तते कोकिल (टो.) प्रवादिमतभेदे (टो) प्रसरन्ति की (टी) प्रसादे वर्तख प्रसाधितस्या प्रसीदत्सालोके प्रहसनमपि वि ... प्रागप्राप्त प्राज्यप्रभाव प्राणा येन सम प्राणा परिवज (टी) प्रागेश्वरपरि प्राप्तधीरेष प्राप्तावेकरथा (टी) प्राप्ता प्रियास प्रावृष्यम्भो (टो) प्रियादयामन (टी) মিই সব प्रेमृदा प्रेयान्साय प्रोन्नादयन्ती (टी) प्रोटोच्छेदानु (टो) २७२ . २१२ २८९ ५९ . . ... (टी) (टा) ... पर भरीव परपर तम वाजभि (बी) पारगोपना . . ...

·१४ माउलेन तु य ... . . . ११८ ... ... २२१ . ... ... ... ... ... " ३२२ .. २२० ... ११ .. ... ... ११ ... ... माति कारव मरगन्गर (टी) मदयतः श्या (टी) मद नवश्रयं (1) मान्धमाता (टी) मदो जनयति मधुमुरभिगि (टी.) मध्ये जम्वृद्धी (टी) मनुष्यवृत्त्या मनोऽधिक चान मनोरोगस्तीन मन्यायस्वार्णया मन्दाकिनीसकत मम दृष्टस्य राजेन्द्र (टी) मरकतसदृश (टी) मस्त्रकदमन (टी) मल्लिकामाल महता त्व थि (टी) महधिनि... महानवम्यां (टी) महाप्रलयमा महासुरसमाजे (टी) महिलासहस्स महुएहिम् महेश्वरो वा (टी) मा गर्वमुद्वह मा गाः पाताल (टी). . मा गाः पान्य (टी.) मातहा क्मि माता नतानां मात्सर्यमुत्सार्य मायद्दिग्गज (टी) पा ३२८ गागर. (टी) १०८ गावगाय नम (टी) १० मा चाक्षीन्मा (टी) ३३७ माननाप (टी) मानमन्बा नि (टी) २९४ मा पान्गं ... २५५ मा भरन्तम (टी.) २५० मा भवन्नम (टी) १२५ मा भ. गगाद (टी) ५५ मामभीश शरप्या (टी) १३३ मायापित महा (टी) ८९ मायेन्द्रजात २०४ मारारिक ३१९ मालनीविनुम (टी) २०० मालायमान (टी) १३ मानि मानि (टी) १३५, नीनध्वजस्त (टी) २६५ मुका. केलिथि (टी) २२४ | मुक्कालताच (टी) २७० नुक्तिमुक्ति १३१ मुस विकसित (टी) १६ नुदे मुरारेरम (टी) १५ मुमूर्पो कि तवा (टी.) १०८मुन्धन्मुहु ३१ मनी जाम्बव ५९९ | मृीमुद्धृत्य १०२ मूलंक्य यत्र (टी) १२३ / मृगरूप परि (टी) ९ मृगलोचनया १६९ / मृदुपवनविभि २२. मृधे निदाघज्ञ १८६ मेघश्यामेन (टी.) १०१/ मेरुरुक्शर ... . ... ... ... .. .. ... . ... .. . .. ... २०३ ... ९ ... ... ... २९३ . ... ... ... . ... ...

·पृष्टाना पृपाचा यसरा प्रकोप . २५१ . ... ... ८ ... ... ... ... ... ... ... ८५ मैनाक: किमयं ... य एते यज्वानः (टी.)... चोध्या तव (टी.) चतो याति ततो (टी). यत्कविरात्म यातायमानेषु (टी) पत्तालागुरु (टी) चत्र द्रुमावि (टो) पत्र द्वयोकिंवा (टी.) चत्र वीजसन यत्रानुहिति पत्रानेक (टी)... यत्राश्रित कथा (टी)... त्पानिन निवा... यत्प्राचि मासे (टी) यथा चथा पुरप (टी) .. यथा यथा साप (टी.)... यथाय दारुणा यदनाघमथाहार्य पदा लामह यदादित्वात (टी) चदिन्दोरन्वेति (टी)... पद्यपि चन्दन (टी) वयप्यनुपम (टी) पदचनाहित पर मिर्जगाहे (टी).. पद्रियम्य पिरो. च्यायोगे पाय ... पाटफेमयो दशोऽधिगन्तु पसिन्दुराग... यरून सविधे.. परूप पशिम (टी.) ६, यस्साधोऽधः (टी) २२३, यस्या बीजमह २२४ चस्यामुपहास (टी.) ३१८ यस्यारातिनि (टी.) १३३ यस्तावमत्य गुरु (से) ४९/ यस्थावर्जयतो १२७ यस्याहुरति (टी) ३३६/ चस्योत्तमा (टी) २३० यः सर्व कषति (टी) १९२ च सलीकृत. (टो) या केल्यिाना (टो) ३४० या चन्द्रिकाचन्द्र (टी) ३०४ चाते गोत्रवि १३५ गाते द्वारवती १३१ चादमानवमान २०० पादाति हे (टी) १५८चा निशा नर्व .. ३१८ चान्या मुहुर्व (टी) .. १६९ बाम इव याति २२२ यावदप पदा १४ युधिष्टिरको (टी) ११ देन ध्यतम (टी) २७न दत्तम १४२ न स्थलीय (टी.) ६९० नाम पेचिदि... ६७ पूर्व पप (टो) देवान्लन्द ३१९ चेषा तारिर ... १५.पा मायेनटी) ... ... ४३ ११० ... .. . ... ... ..

·- २५१ १९७ . . ३०० ... ... .. . ... . १६० गोगिगम्यं गुणा (टी.) .. गो गोपीजनका (टो). यो बली व्याप्तः... यो माधवीमुकु (टी) यो यः शनं (टी) ... योऽविकल्प (टी) योषितामति रहकेलिहि रक्तस्तं ... रकाशोरशो रघु श वक्षछि ... रमतरणभूमी (टी) रतिक्रीडाद्यूते रथस्थमालोक्य रम्याणि वीक्ष्य (टी.) ... रविसमान्त रागस्यास्पद (टी) रागोपचारयु राजीवमिव ते राज्ञो मानधन (टी.) राज्ये सार वसु. रात्रिर्विचित्र (टी) राम इव दशरथो राममन्मय रुदता कुत एव (टी). ... ... ... ... ... १९६ १४ . १०४ ... . २१३ लाग्यो २३२ लना: गगे २८३ लगितमामपा (टी) १३३ लाक्षायदान २०५/लादाला १८२ लाणो रगम (टी.) १३६ लावणकान्ति (टी) ५६ लापविण (टी) २० लिगन्नाम्ते १६९ लिम्पती तमो २७३ लीलातामरमा १५ लीलादाड (टी) ३१२ लीलावधूत २७८ लीलाविलास (टी) ६३ लेख्यया विम (टी.) ४३ । लोकोत्तराणि (टी) ११४ वकारवीति ३२० वक्ता हर्षभया २४३ वाम्भोजे १७६ वक्ष्याम्यतः पर. २८७ वच्च मह विय ११२ वजेणान्तर्नु २५५ वत्सस्याभय (टी) ११८ वदन वरवर्णि १५१ वधू श्वश्रू (टी) ४२ वनानि नीली (टी) १२६ वन्द्या विश्वम (टी) १७९ वपुः प्रादुर्भाव (टी.) १३३ वपुर्विरूपाक्ष १३५ वय भ्रूभङ्गास्ते १४५ वयमिह परितु १३२ बरं कृतध्वस्त .. ३४१ / वल्मीकः किमु १७३ ... . ... ... . १९२ ३२३ ३३ १९५ . ... ... . ... .. २०८ . ... ... विसर १२३ १३० १४ ... .. ... ... ... रुणद्धि रोदसी (टी.) रेणुर कविति (टी) रोहितकाघ्र (टी.) लकुचायन्त (टी.) लग्न रागा लम्पाकीना (टी) लम्भाङ्किता (टी.) १७१ ३०४ . १५२ . ...

·१७ पृष्टाहाः १२७ २०१ . ८ . ... ... ... ... ... ... १०१ ३२४ २९५ वसन्ते शीत (टी.) वसायन्ते... पहलतमा... वाप्रपक वागर्थाविव (टी) वाच्या वैचिय... वापियच वानियय... वाणीरकुड वाणीव विमलं वार्थाविव (टी) वाताहारतया पात्याचक (टी) पानेक्ष स्फुर (टी) वारणागभीरा ... वाराहपध्राणि (टी.) विसतरलक्स (टी) विक्सदजाक (टी). विकसित (टी.) विकासकारी (टी) विचक्लिकेशर (टी) विदल्तिराक विद्वान्दारस (टी) दिनेयानुन्मुखी विन्यप पारि (टी) विपदोऽभिभव विपुरोन सागर विश्वनिचि. विभजन्ते नये दिमानपत विमुपपर्दा (को) दिपति दिरा दिदममी पृष्टाहाः १३ विलासभूमि (टी) २०० विवरीयरए (टी) ३० विविच्च वाधा (टी.) १५६ विविधधव (टी) १० विवृद्धामा (टी) १७१ विषयस्य यत्र (टी.) ३८ विषं निजगले २८८ विम्भकः प्र १०५/वीराण रमयी १५५ वृद्धास्ते न विचा १० वेणीभूतप्र... १९/ वेदापन्ने स शु (टी.) १३४ वाटनपु २७९ वैधेरैनैशै (टी.) २१७ पोहित लोच... १३१ व्यर्थे चन २६०१ व्यायामस्तु २६१ बालवन्तो (टी.) १२३ व्यूतमुमनस (टी.) १३३ बोम तारतर (टी) १३५ ।मजत कतात... २८६ फिनिशि १७६ सदाक्ति (टो) ११:नुच्छेद १२७ शब्दप्राधान्य ९५१ रामार्थोफियु (तो) २७२/रामो रसी) ३१ ९प्यार ९६५ ारपिन्सुमुन्दर ११४ारलपानानन (टी) ६३ सरमाम (को २४८ रोदन'... २८२ सीरिस (सी। ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... . ... ६ ... ..

·पृष्टाहाः १९९ ... . १३१ . ... ... ९८ .. शाखास्मेर (टी.) शिखरिणी क (टी) शिज्ञानमञ्ज गिरामुखैः स्यन्द शिरीपादपि शिशिरशनिथ शीताशोरम शीणघ्रागादि शीर्णपर्णाम्बु शुन्यं वासगृह ... ... ... ... १३८ ... ... ... शरास्तु वीररी ११३ ... . ... ... ... २११ ... ... ... पृष्टाडा. १२९ सकलमहीभृत् (टी) स किलेन्द्रप्रयु (टी.) २०२म खजरीटा (टी.) २९७ / सरगं अप्परिया... स गतः क्षिति .... ४२ / स च्छिन्नवन्ध (टी) १९१ सत्रे मुरहि (टी) १७० मततमनहो (टी.) २७७ सतत्त्वदर्शना १६ मलं त्वमेव सर.. ३२६ सल मनोरमाः. २३३ / सत्वं सम्यक्स ३२२ सखारम्मरतो ११० सवारम्भरतो १९८ सदक्षिणापाद १५ सदाप्नोति पति (टी)... ७२ | सदा मध्ये यामा २८१ / सदाव्याजवशा (टो.) संध्या यत्प्रणि ५८ सपदि पट्टि १३५ सपदि हरिमर्स (टी)... २१ । स पातु वो यस्य (टी) १९३ स पातु वो यस्य (टी) १७ सभाया तादृश्या (टी.) १२९ सभ्रमन कर १३३ । समदमतहज १०७ समस्त गुणसंप (टी) १९० समानयनमर्या ... १८९ ममुत्थिवे धनु ३०६ सम्यग्नातम ३२२ गयण चेयगि (टी.) २७० म यम्य दशमन्ध २०.स रणे गरन ... ... २२२ . ... ... शूल शलन्तु शं... शृङ्गारहास्यवज.. शृगारी गिरिजा... शृङ्गोत्सातभुवः (टी) शेता हरिभवतु (टी)... शैलात्मजापि शैलेन्द्रप्रतिपा शैशवेऽभ्यत (टी) शोकेन (टी) शोभान्धी गन्ध (टी)... श्यामाखन श्यामा श्यामलि... श्यामा स्मित (टी.) श्यामेष्वनेषु (टी) श्रियः पतिः (टी) श्रीपरिचया श्रुतिसमधिक श्रुतेन युद्विव्यं साम्रा बापजल... पोहानायक स एकत्रीगि म एपमुवनत्र ... १०६ १२३ ... ... ३१३ ... ... ... ... ... . . . ३३३ ११३ ... ... ... ... ... ... ..

·... पृष्टाहाः १७३ २२९ १२६ ... १२७ . .. ... १६० . . २८३ . . १३१ १३४ .. . ... ३०६ सरले साहसराग सरखति पद सरखति यथा सरखलातत्त्वं (टी.).. सरासीवामल सरोजपने परि सर्वकार्यारी सर्वत्र चलितेषु (टी) सर्वप्राणप्रगुण (टी) सर्व सलक्षणा सर्वातारुधि द ... स पत्नुमखिला सविता विधवति सनीडा दचितानने सरानीधान्य (टी.) सदानीशात्म (टी.) समोनित. कन्य स संचरिष्णुर्भु (सी.) स सत्वरतिदे नि (टी)... ससार साक (टी) समु पयः पपु सहकाररसार्षि (टी.) सह दिजसनिसा (टी) सह दीर्घा मम सहसाक्षरी सवादेस्त्तरे (टी) सहंसा नलिनी ... सप्तकाल संक्षिपता (टी) বামন सपारिणी सप्रकारे प्रहर सप्राप्तेऽवधि सयत पाच २३३ संरम्भः करि २१२ , संवादिसारसप (टी.) २१३ संस्तम्भिनी (टी.) ६ । सहयवकाय १५५ । साक फुरस (टी) २८० , सा तत्र नामी (टी)... १५९ : सा दथितस्य (टी) १२२ साधन सुमह २०१ ' साधु चन्द्रमति ३२५ सानुज्ञमागनि २०७ सा वाला वय ५१ सा भाति पु (टी) २४५ साम्य सप्रति (टी) १११ सा रक्षतादप १३२ सालोए चिय १३० सावशेषपद ११४ साहेन्ती सहि ६ सायात्रिर (टी.) २१९ तिणियं वच्च २१४ सितनृशिर' स्त्र ... १५० । तिता ससत्तु १३३ : सिद्धार्थयष्टिषु (टी) २७३ । सीता ददाह २७३ : सीतानमागम (टी.) १८३ सुधायद्धप्रास १२९ सुबई ममा २२५ सुमातरक्षया (टी) २८३ सुरदेशस ते (टी) १३ सुराल्योलास २२७ सुरासुरशिरो (टी) १०० नवर्णपुष्पा १११ सूर्याचन्द्रमती (श्री) ९८ मूचायति सुथा ... १३ ३२ २२६ २२४ ... ... . . . ... .. ... . ... . . ... २२३ . . २१३ ... १७७ २११ गजति जग... ...

·ܕ ܀

·No text on this page.