·trt C.* Drole at the Bombay Vaidhar Prous, Bertants of ladin Boclety'ı 1106
Bandhuit fond, Olrg 104, Dombay.
AND
by Naston Yobun Dutt, Curator of Librarian, lur the Government of l{14
Highstr the Maharajn Caok at of Barod
Prico Rs. 2.4.0

·No text on this page.

·H. H. THE MAHARAJA SAYAJIRAO GAEKWAD OF BARODA, Golden Jubilee 1875-1925

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·[८]
मुकुल:-विदर्भरानोद्यानरक्षकः
कोशलिफा-दमयन्त्या दामी
वमुदत्तः-भीमरथस्यामात्यः
मङ्गलकः ? –विदर्भराजपुरुषी
भद्रः
माधवसेनः-विदर्भरामान्तःपुरकन्नुकी
चल: काशीक्षितिपतिः
विजयवर्मा-मथुराधिपतिः
दपिपर्ण:-अयोध्याधिपतिरिक्षाकुलीनः
सपर्णः-दधिपर्णस्यामात्यः
जीवष्टफा--दधिपर्णनृपपुरुषः
पाहुफ:--दधिपर्णस्य सूपकारो विपर्यस्तरूपधारी नलः
ऋतुपर्ण:-अमलपुरवामी
धनदेव:--अमलपुरनिवासी सार्थवाहः
गन्धारः
पिङ्गालक -धनदेवसार्थवाहस्य मनुत्यौ
भस्मक:--लम्बोदरः कापालिकः
• .

·प्रस्तावना " " " भो भो गीर्वाणवाणीगौरवापिझा नाटकादिमरन्धमणयिनः मासा ! मुप्रमिकम्य पुण्यश्लोकस्य धीमतो नैषधस्य नलनरस्य धारुनरितानि प्राचीनैरानान - गिर्भारतभूषणेभारतीभातारनीयैः प्रतिभिः संग्टन-प्राकृतादिभाषासु काव्य-कथा-मा-नाट- कादिभिरभिरमगर. संक्षिप्त-विस्तृतया भिरभितशेल्या विनितानि दृष्टि-श्रुतिपथमश्तरन्ति । महामत्या दमयन्याः पानिमत्यपरिश्रमरितपूनानि तादिदोषदर्शकानि चैतानि नै नेतरैश्न के धिः किमभिधानमभिधाय विहितानीति निवासया एनाया गयषणायामयावध्यामाभिदृष्टानि मातानि ध्रुतानि पात्र नामोडेगपुरःसरं प्रदर्शितानि विज्ञानप्रमोदावहानीति विनार्य प्रदर्यन्ते । नल-साहित्पम् (सं.)। नलोपाख्यानम् -(महर्षिव्यासप्रणीतमहाभारतान्तर्गतम्) (गुणायकविविरचितहत्कयान्तर्गतम् ) (क्षेमेन्द्रकविविहितभारतमजयन्तर्गतम्) (सेमेन्द्रकविनिर्मितहत्वपामअन्तर्गतम्) (सोमदेवभपतन्यामरित्सागरान्तर्गतम् ) नेपधीयचरितम् (महाकविश्रीरचितम्) नलचरितकाव्यम्- नल-दमयन्ती--कया-चपूः-(त्रिविक्रम संहृदयानन्दम्- (कृष्णानन्दकविकृतम् ) महड्ता) रांपर-नैपधीपम्-( हरदत्तरिरचितम् ) नलोदपफाग्यम् -( कविकालिदास ! रवि. नल-यादव-पाणवराघवीयम् - देवतम् ) नलस्तोत्र - नलाभ्युदयः-( महाकविवामनभट्टराणविर- चितः) दमयन्तीपरिणयकाव्यम्- नलपरितनाटकम् ( नीलकण्ठदीक्षितकृतम् भैमीपरिणयनाटकम्- ( नविनयापरामि सें. ला. सं. पु. संग्रहस्थम् ) महिमरानशास्त्रिमाण्डिकग्रामवासिरिचि- नलानन्दनाटकम्-(भीवविषकृतम् ) समाधुनिक) नलवर्णनकायम् --(लक्ष्मीधरविरचितम् ) पुण्यश्लोकोदयनाटकम्-( देवीशरणकवि- नलभूमिपालरूपा- पनवर्तिनिर्मितमाधुनिकम् ) नलविनामनाटकम्-( अष्टाङ्कम् ) नल-दमयन्तीयम्-(इदानीन्तनम् ) "1 . A . . .. " .. अन्यनामवर भापपु. १५९५ मा राषितम् ।। मोपीसूचित्रे (ने. ४.५) सरितम् । १२ कोलोने- भूचित्रे (५०) मचितम् । ११ महिथरपुरे राजकीयशासामुदाक्ष शालायां मुद्रितम्। २ ·[१०] . (२) जैनविदुपां सं. प्रा. कृतयः। * नलचरितम्--(प्रा० गद्य धर्मसेनगणिविरचितवमुदेवहिण्डी-मध्यमखण्डान्तर्गतम् ) नलचरितम्- (श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितंत्रिपष्टिशलाकापुरुषचरित्रान्तर्गतम् पर्व ८,स०३) •* नलायनमहाकाव्यम्-(कुबेरपुराणेत्यपराझं महाकविमाणिक्यरिविरचितम्) नलविलासनाटकम्-(प्रस्तुतं रामचन्द्रसूरिविरचितम् ) : देवदन्तीचरितम्-(सोमप्रभाचार्यविरचितकुमारपालप्रतिबोधान्तर्गतम्) नलोपाख्यानम्-(देवप्रभसूरिविरचितँपाण्डवचरितान्तर्गतम्) दवदन्तीचरितम्--(विनयचन्द्ररिरचिलॅमल्लिनाथमहाकाव्यान्तर्गतम् ) * दवदंतीचरियं--(प्रा० पत्तनभाण्डागारीयचिपत्रे सूचितम् ) * दमयन्तीमबन्धः (पद्यः)} मैनमन्थावल्यां सूचितौ । " " (पद्यः) देवदन्तीकथा--(सोमतिलकसूरिविरचितशीलोपदेशमोलावृत्त्यन्तर्गता) ( जिनसागरसूरिविरचितायां करप्रकरटीकायाम् ) दमयन्तीकथा-(शुभशी गणिविरचितभरतेश्वर-बाहुबलिवृत्त्यन्तर्गता) नलचरितम्-(देवविनयगणिविहितपाण्डवचरितान्तर्गतम् ) (गुणविजयगणिगदित-गद्यनेमिनाथचरितान्तर्गतम् ) सचितेभ्योऽन्यत्रापि हरिवंशपुराण-पाण्डवपुराण-नेमिनायपुराण-त्रिपष्टिलक्षण- पुराण-जैननेपधीयचरित-कथाकोप-कथावली नेमिनाथचरित्र-वसुदेव-कनकवत्यादि- कथान्तर्गत स्वतन्त्रकथा-चरितरूपं च नल-दमयन्त्याख्यानं सम्मान्यते । * एतचिहारिता ग्रन्या यावग्हातमयावधि मुद्रणेनाप्रसिद्धाः । , अप्रत्यनज्ञानमन्दिरे मुनिराजनीईसविजय-शानराइहे प्रतिः (कनकातीलम्भक प. १३५-४९) २ भावनगरस्थया जैनधर्मप्रसारकसमया प्रकाशितम् । १ अनया गा.ओ. सिरोह' संस्थया प्रकाशितम् । निर्णयसागरमुद्रणालयनः प्रसिद्धम् । ५ योविनयनमन्थमालया, अम्बालास्थयारमानन्दसभया प्रसिदिमानीतम् । (जामनगरस्थेन पं.दीरालालेन प्रकाशिना। ७ महम्मदावादस्यया जनवियाशाच्या गूरभाषानुादसा प्रकाशिता । ‘पमानामृतसालेन (ए.एम. ला कम्पनी मस्थमा) प्रकाशितम् ·. नलमहिमप्रख्यापर्क नलपाकशानमपि श्रूयते । गर्नरभाषायां ऋषिवर्धन( वि. स. १९१२) मुनिमेयरान( वि. सं. १६६४)-नयमुन्दर(वि. सं. १९६५)-समयमुन्दर(वि. सं. १९७३)-ज्ञानसागरा( वि. सं. १७२०)दिनैनकविभिर्मालण( वि. सं. १५४५)-नाकर- (वि.सं. १५८१)-प्रेमानन्दा(वि.सं. १७२८ ! ४२)दिभिश्च नैनेनरकविभी रामान्यानादिरूपेण नल-दमयन्तीवृत्तानि पप्रथिरे । महाराष्ट्रभाषायां पं. रघुनायादिभिरेवमन्याम देशभाषास्वपीतराण्यपि सम्भवेयुर्लभेरंश्च प्रयत्नशीला गवेषणायां प्रयतेरन् । नलपरित-भेदः। महाभारतान्तर्गतनलोपाख्यानादन्यनलचरितमन्येभ्यश्च नलविलामस्य रचनायो विभिन्नता विलोक्यते । महाभारतादौ नलननकस्य नाम वीरसेन ' इनि, नलविलासे नयनं विहाय जैनकर्तृकान्यनलचरितग्रन्थेषु च निषध ' इति, नलभातुरभिधा · पुष्कर ' इति महामार सादी, युवरान 'नर' इति यमुदेवहिण्डो-नविलासादा; महाभारतादौ नलविलासेऽपि प मलदेशो 'निषध ' इनि, वसुदेवहिण्डीप्रभूति तु ' कोशल ' इति दृश्यते । महाभारतादी दमयन्तीननन्या अभिधानं नेक्ष्यते, पसुदेवहिण्डीप्रभृतिषु 'पुष्पदन्ती' इति, नलविलासे तु 'पुप्पत्ती ( पुप्फवदी) इति निरदेशि । दमयन्ती' इत्यभिधान महा. भारतादी नलविलासे व समानम, पमुदेवदिण्डी-हमत्रि. श. पु. परित्रादौ तु 'दम(ब)न्ती' इत्यपि पीक्ष्यते । महाभारतादी नल-दमयन्त्योरनुरागे ईसपक्षी निमित्तकारणम्, नलविलासे काममाये नलायस्यः सममानि । महाभारतादी वर्णित लोकपाले कारित नलदौत्यं, स्वयंवरे पपनदीत्यादि व नलविलासे वसुदेवहिण्डीरभृतिषु च न धितम् । महाभारतादी दमयन्त्याः कामुको छूतद्वारा नर-दमयन्त्योवियोगादिनुःखदर्शाइन पतिः सूनितः, नलवियासे नु तत्स्थाने दमयन्त्यभिन्यापुकम्य चेदिराम( कलमुरिपनि चित्रमेनस्य पर- कापालिकानां विलसितं विलोक्यते । महाभारतादी दमयन्तीभातृणां नामानि दर्शिनानि, नल-दमयन्त्योः सन्ततिमंशा इन्दपेन' 'इन्द्रसेना' भति, समुदेवहिण्डीप्रभृतिषु केवलं 'पुष्कर(स) इति पुखनाल, ननिमे तु तदप्युपेक्षितम् । महाभारतादो नलम्पनिहनि स्मरण करकनागः मुचित, नलिने मनुदेल्डिी. प्रभृतिषु म-देवभूयल गनो नलपिता निधो भुमगरूपं विधाय मन वितरूपं कृतवान्, देव- रूपेण म तदेतं निमस्वरूपं द्वारसायं दमयन्त्या वियोग परिसपान् ।

·. [१२] नलो विपद्ययोध्याधिपते ऋतुपर्णस्य पार्थेऽवसदिति महामारतादी, दधिपर्णस्य निकटे इति नलविलासे, सुसुमारपुरस्वामिन ऋतुपर्णस्य सन्निधाविति वसुदेवहिण्ड्याम, सुंमु( शिशु मारपुर- स्वामिनो दषिपर्णस्य समीपे इति हैमत्रि. श. पु. चरित्रादौ दृश्यते । नलवियोगे दमयन्ती चेदिराजसुबाहुगृहमाश्रयदिति महाभारतादो, अनलपुरस्वामिनो रिपुशप्रोहिमिति वसुदेवहिण्ड्याम्, ऋतुपर्णस्य गृहमिति नलविलासे; वसुदेवहिण्डीप्रभृतिषु रिसुशत्रोः( ऋतुपर्णस्य ) पत्नी चन्द्रयशा दमयन्त्या मातृप्वसेति च निरदेशि । नलस्य रूपविकृतौ ' बाहुक ' इति नाम महाभारतादी, नलविलासेपि तदेव, वसुदेव- हिण्डीप्रभृतिषु तु 'हुण्डिक ' इति पठ्यते । 'धनदेव' इत्यचलपुरगामिसार्थवाहस्याभिधा नलविलासे वसुदेवहिण्डीप्रभृतिषु च समाना । महामारते जीवल ' इति ऋतुपर्णनृपसारथिनः संज्ञा, नलविलासे तु दधिपर्णरानपुरुषस्य । हैमत्रि.श. पु. परित्रे नलविलासे प विदर्भरानपुरुषस्य ' मगल' इति समाना संज्ञा । शीनं शतयोननगमने नलस्यातवियायाः प्रभाव इति महाभारतादी, दिव्यतेनस्वितातप्र- भावात् पवननयिनो वागिन इनि नरविलासेऽवर्ण्यत । कुण्डिनपुरे नल-ऋतुपर्णयोः प्रवेशः सायंकाले इति महामारतादी, तत्र प्रातःकाले प्रवेश इति वसुदेवहिण्ड्यादी, नल-दधिपर्णयोरिति तु नरिलासेऽवर्णि । नल - दमयन्त्योः पुनः सङ्गमश्चतुर्षे वो इति महाभारतादी, द्वादशे वर्षे इति नलपिडासादी सममय्यत । महाभारतादो-'ऋतुपाय प्रेषितं बाहुकरूपिनलोपसंस्कृतं पाश मार्स प्राश्य नलसिद्ध मामारिचिता दमयन्नी नद्रमुगलक्षितवनीत्यादि, वमुदेवहिण्डीप्रभृतिषु तु सूर्यपाकामोदनरसत. तीमुरमुत्येति; नविटमे तु दधिरर्गमा कारस्य मर्यपाविद्याप्रसिद्धिं श्रुला दमयन्ती तत्परीक्ष. गाय कलहमादीन् प्रेषयति स्म । पदबादलीतरप्रवाई कारयित्वा दधिर्णमामध्य नठमाफ मितवती, नगमरमा श्रुन्वा तु निताऽपिरोहणं प्रगुणपति, तदेत च दधिरामारपीमतो नल: कुडिनरपरिमां प्राप्य, वृतान्नं पाविगम्य दमयन्याः प्रेमप्रका परीक्ष्य पितृदेवम्मरणार मा. करत विहाय नम्बर प्रकाशयति स्मेन्यादि ममीक्ष्यते । पामयोगी परितभेदो रणने । नामम्य नाटालत् तदुनितानी तायामियनानि तु परिणिनि प्रतीपन्ने, সনধাবোধ দিনার ।

·[१३] नलविलासस्य वैशिष्ट्यम् । रसोर्मिभिः परिप्लुतं रसिकननरम्नक माधुर्याचितं .लालित्यललितमलारायला समोन:-प्रसादप्रभृतिभिः समुचितैः समग्रगुणैः समुपेतं वैदीरीतिप्रधानं सप्ताङ्क सङ्कलितं गर्भार- गौरवितं धीरललितन स्नायर्क पुनर्दमयन्तीसघटनापर्यन्तसम्पर्द्ध रमणीयतम प्रस्तुतमेतन्नलक्लिास- नाटक त्वपूर्वमिवाद्भुत प्रतिभास्यति प्रतिभावतां प्रेक्षावतामित्यम्मदाकूतम् । दण्डि-वामन-रुद्रट-रानशेखर-भोनदेव-विश्वनाथ-जगमायादिविद्वद्भिर्यस्या रीतेः प्रकृष्टत्व स्वीर्यकान्यादर्शकान्यालेधार-काव्यमीमांसा-सरस्वतीकण्ठाभरण-साहित्यदर्पण-सं- गगाधरादिनन्थेषु प्रादशि तामेव वैदीरीति "वैदी रीतिमई लभेप सौभाग्यसुरभितावयवाम् । दमयन्ती परस्पं दिशति गिरी या परां लक्ष्मीम् ।।" इत्यनेन प्रारम्भदलोकेन संसूच्य स्वाभिमेनां च सामुररीकृत्य कविपुङ्गवेनैतत् मारेभे, सथैव च निन्दमिति विज्ञातवरं भविष्यति विचक्षण-विशारदानाम् । १ अपनेो मिर्ग मार्गः घमभेदः परस्परम् । सत्र घेदर्भ-गोटीयो पत प्रस्फुटान्तरी॥ लेपः प्रसादः समता माधुएँ पामारता । अर्थापकिरदारण्यमोग:-कान्ति-समाश्या ।। इति पैदर्भमार्गस्प माणा दश पणा मनाः । पा विपर्पपःमापो श्यले मीरवार्मनि । -भापासंदण्डिनः कायादों (यमपरिषदे.ram) रातिरात्मा कामाय ॥६॥ विविध पदरबना रीतिः ॥७॥ रिशेषा गुगामा साnि सा ये लिविधा मिले यदी गोडीया पसारने पर कि पुनशविशेष स्थान प्रयोग काभ्यानाम् ! येनार देशविदोषपदेश । नेप, सदाह-विभरिएरपान तम्समस्या ... विदर्भ-गौर-पाचागु देशेषु यः पविभिभावपमुपलभचा नात्या, पुश विशिष किरते पायानाम् । नाषा गुगभेदाद् भेदमा--सममगुणा पदी ॥1॥ समभैरोम-प्रमादप्रतिभावामी माय ति:- अस्पृटा रोषमाभिः समागुणमपिता। विपचीरयासोभाग्या भी निरिष्यते। मलदारादिसौभाग्यो सामेकमेर पुतिपर- महि वस्तरि साप सति समानुशास। अरित हा दिना ऐन परिमपति बारम।

·[१४] - . तासा पूर्ण प्राह्मा गुणसाकल्यात् ॥ १४ ॥ न पुनरितरे स्तोडगुणलात् ॥ १५ ॥ सामt तिगृणा रीतीनो पूर्व वेदी प्राहा, गुणाना सावत्यान् । -वामनाचार्यकृती काम्यालबारसूत्रवृत्ती (प्रथमेऽधिकरणे द्वितीयाध्याये) ३ असमस्तकसमस्ता पुस्ता दशभिर्गुणेश्य वेदर्मी। धर्मदितीपबहुला स्वल्पमाणाक्षरा च सविण॥ चैदी-पावाल्यो प्रेयसि करुणे भयानकाद्भुतयोः । टाटीया-गोटी रीदे फुर्याद् यथोचित्यम् ॥" -स्टकृते काव्यालागरे (म. १५, सो. २०) आरपातान्युपसर्गः संघरपन्त कदाचिदर्थाय । पुरसमासाया वैदी रीतिरेफव ॥ -मटका. (म. २, लो..) ४ परपये पग (काम्यपुरुष:) तया (साहित्यवियावया) पर्शवदाकृतः स्यानानुप्रासदरममास योगसिगर्भ परमार सा यी तिः । सा ते मुनय इति रामानं पूरेण । तत्र वेशविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः, विलासविन्या. सम्मो इतिः, पदविन्यागक्रमो रीतिः । -काव्यमीमांसायो मुनीमायाये (११) रागशेयरः । ५ चैवमाविकतः पन्थाः कााये मार्ग इति स्मृतः। --पोर मताविति धातोः सा ग्युत्परया रीतिरुच्यते॥ वैदी साऽप पावासी गौतीपाऽवन्तिका तथा । पाटीपा मामपिता पति रोडा तिर्लिगयते ।। नवासमामा निःशेषरलेषादिगुणगुम्फिता। विषवरसीमाया येवमी निरिभ्यते । सामु मेरमा यपा- मनियः मन्ति गोत्र देशलाम्पः सबमे ! कापताः। पद मत अनरम्य पेच शिरपूर्ण न पुनः पत्रिणः ।। हममममम्मा सनम्नवारिणमती यामी निः। -महागामी प्रदेशले सातवटाभरणे (द्वितीयारि) ६ माधुर्सटपणे सपना दलितारिमा। अतिरनिर्वा देवी तिच्य(रिप -मदियणे (मारियः | ४ मिशः मामापनियता। म पुगारमाहवासाडियामा । पनिमाविसम्मी रिमापूर्ण माना। मिमी गनि वृमि सीमास्तिर ANDral 44, भयरreen:TI 4. हमारे (1) ·[१५] मलयितासस्य माधुर्यम् । अस्य प्रस्तावनायां कौमुदी-मित्राणन्दस्यामुग्वे च सूत्रधारमुयात् कविना यथोचारि. सम्-'प्रधानापानम्-' (नल को सर सलत्र नाट्यप्राणाः सर्वेऽपि रसाः सम्भभित्रायो पाकोटी घटिताः प्रतिभान्ति । किए विशेषनोऽत्र पयमे पठेऽढे न प्रवाहितः करणरमस्य प्रकर्षः पादयत्यभिप्रायविदः पाषाणहृदयानपि । नलविसमस्यातीव मनोने सयंवरवर्णनं स्वेतत्कविममकालीनः सुमतिनाथचरित्र(प्रा.)- মাননীয় .)-शतार्यवृत्त-मस्तमुक्तावल्यपरनामसिन्दूरप्रकरादिसमर्थप्रन्थकारः सोम- प्रभामार्योऽपि वि. सं. १९४१ वर्षे प्रणीते मिनधर्मप्रतिबोधापरनामकुमारपालप्रतिमोधे ( गा. ऑ. मिरीद्वारा प्रकाशित) तदन्तर्गतननिरित स्मन्पाशपरिवर्तनेन समुदतारयत् । तदानीन्तनानां पोरग्रन्थकाराणामप्यनुकरणीयत्वेनादरपात्रमिति किं न नोहां प्रभवेदिदमिदानीमिदानीन्तनानाम् ! मा. (१)म.- परवंदराणिणो कामिवासिणो गुम्वनि। माघर मेऽस्मिन् मनोरनिरिनिxx -नाविलासेपृ. (1) भो । परपरगामिणो कासिपामिणो मु( त ता न मे इममि रमर मणं ति xx -कुमारपालपतिमोथे (१) अाणिमित्तरोसिरो एग, तान पारेमि पए पए अणुशलिई । (१)+भकरण हो, तान पारेमि इम एए पए भलि। कुमारसाल.. (१)++शुमारसंभारपणयभीख्य मे सरीर मारिदुर्म आणा(ग)सि! नल.प.४५ (1)+ मुमारसमारभीप्य मे सरीरयं किम गुम जाणसि। (४) दम मारिले ! मदिरमणीया तुमए परमाला विणिनिदान माधष.-अनिषचनमेवारय भरते. प्रत्याए । नल•पृ.४७ (v)+कर्षिरले भागमणीया परमाला विणिम्मविया । ++ अप्पडिवपणमेव इमसा नदिस परिसेहो (५)+ तादसमाणश्यपरिणामस्य ममो एतस्य । (५)++ तापसमाणदयपरिणामस्म नमो एयस्स । (Oअम्मो ! दिस पिकमिणभीराण माणुगत्वं भोदि ! मम रिदमग्गदो इच, वादि मे हिदयं । नस.१.५१ ()मम्मो ! एरिमसिणभ(भी)सर्ण माणुसाणं स्वं दो सिरिय भग्गओ गया। वह मे हियर्य । -कुमार• पृ.५. (.) हीमाणहे ! परिनत हि एदिणा पर्यवरमंडवभूमिविहरणेण, विथिई भन्न वि अमो मारक मेणो रिसादि। नल.पु.५२ (v) परिसन हि इमिणा मयंवरमंपरांचरणेण, ता किमिर भन कि भद्दा जपिरसदा -कुमारपाल.पू. ५.

·[१६] नलविलास-सूक्तयः। "नलविलासे वर्णितानि सन्ध्या-पन्द्रोदयादिवर्णनानि, नायक-नायिकादीनां वक्रोक्ति- गृहभणिति-वैदग्ध्यविनसितानि, प्रसन्नोचितानि व्यवहारोपयोगीनि शिक्षासूत्राणीवार्थगाम्भीर्यभूतानि सुभाषितानि पद्यानि, हृद्यानि न गद्यानि विचारकपाठकानामतीवप्रमोदप्रदानि विज्ञानकलाकौशल. प्रवर्धकानि च प्रभवेयुः। नाट्यादिविषयकाणि कानिचित् तु तत उद्धृत्य वर्णिकामात्रमत्रापि प्रदश्यन्ते । नाट्योपयोगि- नाट्ये रसस्यैव प्राधान्यमिति स्वाभिप्रेतं मतं समसूचि नाव्यलक्षणनिर्माणनिष्णातेनानेन सूरिणाऽत्र प्रसङ्गतः । तद् यथा- " सपर्णः-देव ! रसमाणो नाट्यविधिः । वर्णार्थवन्धवैदग्धीवासितान्तःकरणा ये पुनरभिनेयेष्वपि प्रबन्धेषु रसमपनहति विद्वांस एव ते, न कवयः । न तथा वृत्तवैचित्री श्लाघ्या नाट्ये यथा रसः । विपाककम्रमप्यानमुद्वेनयति नीरसम् ॥"---नल० पृ. ७७ .प्रसहोचिताश्चान्या अपि नाटक रूपक-नटादिभावगर्भिता उपमा उपक्षिप्ताः प्रेक्ष्यन्तेऽत्र यथा- " नाटकस्येव ममदाद्भुतरसशरणं सम्भावयामि निर्वहणम् । " -नल०.४५ " आमन्त्रिता वयमतः प्रमदः परेऽपि सत्यागताः क्षितिभुनोऽथ विपादतापः । अङ्ग विधानमिव सन्धिषु रूपकाणा तुल्यं स्वयंवरविधिः सुख-दुःखहेतुः ॥" नलपृ.३० तदिदमनिशं स्मारं स्मारं कुशीलवन्मनो हसति रमते रोदित्युच्चैर्विषीदति सीदति ॥ "नल० पृ.१६ " कलहंस:-- अहो । विकटस्य संसारनाटकस्य परस्परविरुद्धरससमावेशवरस्यम् । भृङ्गाराचुतरसनिम्यन्दमुन्दरः का नाम स स्वयंवरविवाहमहोत्सवाडम्बरः, का चैप परम- करुणरसप्रावीण्यप्रणयपिच्छिलो दुरोदरप्रवर्तितो दमयन्तीमात्रपरिकरस्य वेवस्य 'निषघाधिपतेः भवासवैशसोपत्रवः। -नल..१५ H " ·[१७] अनेकान्तगर- "भमन्ते कार्याणि प्रकृतिविभव कारणगतं प्रवादी लोकानां भ्रामयमनेकान्तकलुषः । मुटुत् तत् किसिमलदपयसां विविदितं म फदिमन्मुक्तानामय च क्लि काठिन्यनिरुपः ।। "---नल• पृ. २७ " मुस्थे हदि सुधासिक्तं दुःस्थे विषमयं जगत् ।वस्तु रम्यमरम्यं वा मन संकल्पतस्ततः॥" -नल.. ९ धर्मसत्ता- " तासम्मतिः स्फुरति नीतिपयाध्वनीना तावत् परोकमपि पप्यतया विभाति । पापत् पुरा तमकर्म न सी- प्रत्यूहयारि परिपारमुपैति जन्तोः॥" --नल० पृ. १५ "म्नैः शुभैरशुभै; कर्मभिनिवर्तनीसपरिणतः सर्वे जन्तवः ।" -नल पृ.८२ विधामीविनामल्पयेतनिकम्पम- " अल्पवेतना हि विधानीविनः प्रायेण । देवी वानमविकेयां वित्रीणीते घनेन यः । कुशेष तस्मै सा मूल्यमस्वल्पमुपदौक्येत् ॥ -नळ० पृ.८ प्रेम- यविनगइन्धनेन प्रेम्णा न बध्यते, सस्य मृणालतन्तुपेशलमम्मरं किमादधीत !" -नल गनधर्मः- " यतो द्रष्टुं स्त्रीणां क्वविधिमयोग्याः सितिभुमः ।" -नल० पृ.७९ -~मल पृ.६९ 'टुरोदरहतः का वा प्रपा का कृपा!" स्थानमहिमा- " दोषा अप्यतिशेरते क्वचिदपि स्थाने प्ररूदा गुणान् " सदाचार:- " एगागिणो परमहिलाणं मझे गमणं न समुचिदं ।" -नल• पृ.५१ - मल० पृ. १५ ·:-- . [१८] तपम्विधर्म:- 'अनुचितं गृहस्थकृत्यचिन्तनं तपस्विनः ।" स्त्रीबन्धनम् - यद्वा स्त्रियो बन्धनम् -~-नल० पृ. ६६ 'मुनमात्रपारच्छदैर्यत्रैव तत्रैव यथैव तथैव स्वैरमास्यते, स्त्रीबद्धानां कुतः कामचार नलपृ.६१ दाक्षिणात्याया अभिज्ञानम्--- "ययेदं मौक्तिकपायमाभरणम, यथा दन्तपत्राश्चिती कर्णपाशी; तथा जाने दात स्यायाः कस्या अपि योषितः प्रतिक्षतिरियम् " -नल० पृ. १० सूर्यग्रहणसमय:- "न नाम सेहिकेयोपरागे सवितव केवलं क्लाम्यति, किन्तु तदधीनाशेषव्यवहारवि मन्विटमपि काश्यपीवलयम् । नल० पृ. १५ कैत- सर्वथा कैतवं निन्धं प्रवदन्तु विपश्चितः । केवलं न विना तेन दुःसाधं वस्तु सिध्यति ॥ निर्मायो यः कृपालुर्यः सत्यो यः सनयश्च यः । प्रायेण तन्त्र लोकस्य क्लीनबुद्धिर्विनृम्भते ॥" दुर्जन:- 'किनेषु रावगे तुष्टः शम्भुराम मूम् । रानेऽरि शिरमा लिने दुर्जनम्तु न तुष्यति ॥" मुक्ति-निगौरम- " अनन्यं नल्यामः मिरि किल पाषाणमुर्दा मदा नेपा भगाउनति पुराममननिः । अमारं मंसारं विदधति न सारं प्रतिमा बिन्नी ये मानीरप नकलीतीमगुपुषः ।। नाबमर्मज्ञान सलमान ये किया संपादेयम्यम्नेभ्यः पुग्यो नयो नमः ।। नल. ܀ ·[१९] . नलविलासस्य समुदाहरणानि । जलविलासरपयित्रा श्रीमता रामचन्द्रमरिणा पं. गुणचन्द्रेण साधं विनितायां स्त्रोपक्षना- ट्यदर्पणविवृतौ नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरणी-ज्यायोग-समवकार-भाण-प्रहसन-डिमाके. हामृग-वीथीसंज्ञकद्वादशरूपकस्वरूपनिरूपणाय *पञ्चपञ्चाशनाटकादिपरन्धानामुदाहरणानि प्राद- यन्त । तन्मध्ये च स्वोपज्ञकृतीनामपि दृष्टान्तानि प्रदर्शितानि । किश्च प्रयोज्य-हेर्नु-*विरुद्ध- पर्जन-बिन्दु-मूली-पताकाऽवस्था--प्रयत्न-प्राप्त्यांशा- विस-नर्म-प्रनिवाणि-'परिभाषा- न्याहार-गुणे-दोर्पव्यत्यय-प्ररोननाऽऽदिनिदर्शनाय नलविन्टामस्यांशानुपयोज्य कविरेतस्य गौरव विशेषतः प्राख्यापयत् । नलदिलासका नाट्यदर्पगोदालो निर्दियानि निशान्यनाटकादिनामानीमानि । (१)अनापतीनाटिका (२) मनसेना-हरिनन्दिप्रकरणम् (श्रीपुस्तिकासकुमारविरचितम् (1) मन. राएवम् ( ५ ) अभिज्ञानशकुन्तलम् (५) भभिनवरापयम् ( भन्दुरामशिक्षीरस्वामिविरचितम्)(). नवरितम् (0) इन्दुलेखानारिका (6) उत्तर उतराम)रितम् (१) उदमनचरितम् (१०) दान- राघवम् (1) कादम्बरी (१२) कुन्दमाला (वीरनागनिबा) (१)कुमारसम्भवम् (१४) प्रत्यारावणम् (१५) कोशलिकानाटिका (भाश्रीभवनुनाविरचिता) (1)त्रिोत्पलाशसबिता प्रकरणम् (भमायण कविरचितम्) (१७) लितरामम् (१८) तरादत्तम् () तापमवत्सरारम् (१०) Eि पम् (२७) देवीचन्द्रगुमम् (विशाखदेवतम् ) (११) मागानन्दम् (२१) पायानन्दम् (१४) लाई- विगमम् (१५) पुष्परितकम् ( १५) प्रतिमानुस्दम् (भीभीमदेवानरानागतम् ){ १०) प्रादुरयम् (१०) बालिकाभितरम् (२९) हरूथा (1.) भारतम् (11) मनोरमावस राजम { भीमरविरचितम्) (११)मायापुमकम् (१३) माल विवाऽमिमित्रम् (1) मालती-माधवम् (भाभूतिररितम् ) (1) मा राक्षसम् (१)माटिका (श्रीदवविरचिता) (३७) रत्नावली (१.) भारिप्रसम्भम् ( रासकाई भेषलविरचितम्) (1) किमोशी (४. ) विविविलसितम् (1) विलक्षदुर्योधनम् (४१) परिवरित. नाटकम् (१)देणामहारम् (m)नवासवदतम् । , "मत् पुनरुतररामचरिते रामोत्मानिएष्यायाः सीतायाः, भरमा जलविलासे भल्ये दम. यस्थाच शरने प्रयुक्त तत् प्रस्नुभोपयोगिवान रजस्याच न थम् । - नाट्यगतितिः (भाप्रास्थविजयमलाममन्दिरीमा प्रतिः प..) स्था रलावल्या गतम्पात' सागरिमानुरागी जस्म फलकस्य मम्मातिए, या स्मार मलपिलासे पालिक विपकनिमुद राहोऽनुरागमूलस्य दमयन्तीप्रतिनिदर्शनस्य है। ३" या मलपिलासे परिललिगम्य नासरस्थ बिना सपिरित्यायोऽनुन पा. लिप्रोगेण निमः" सपा का मसपिलास सी नेपथ्ये पदी विरस्य- .w। " . १ " भ ४ ॥ एमामलथिलासे हितीशास्वादोराग परिवार रातमी मारिकाप्रति परिवारः। पत्र पारेक एंगा होस मादिगपुनः सूचना ।"

·[२०] नलविलासीयं स्वर्गवरवर्णनं सोमप्रपानार्येण सीगे कुमारपालप्रतिनीधे समपनारितमिनि पूर्व प्रदर्शितं तया च सुमतिगणिना वि. सं. १२९५ वर्षे विरनिनायां गणघरसार्धशतकहवृत्ती (पृ. ३०९-११) नामपाहं नलविलासनाटकम्यानि विदूषकादिवासि समुद्धृतानि दृष्टिपथे निपतन्ति । तथाहि- " तथा च नलविलासनाटके विदशकहास्यद्वनामि । यथा किल निपधाधिपतिर्दृष्ट- सप्नः प्रकृतयुगादिदेवसपर्यः कलहंसादिपरिवार उद्यानक्रीडासरतीसीकरासारस्निग्धच्छायं तस्व- ण्डमवलोक्य स्वगतं समुनितोऽयं प्रदेशः ।" इत्यादिनाऽऽरभ्य " मीहामि एआओ बमरक्स- साओ । " इति यावन् (प्रकाशित नल० पृ. ४-७ ) " पुनरत्रैवाग्रतो नलविलासे + + + ८ ॥ ९ "पापा नलपिलासे विषक-कापालिकनियुद्धनिवारणायोचतम्य राम्रो दमयन्तीप्रतिकृनिलाम इतिा" --ना.प.१७ यपा वा नलपिलासे प्रयमे नेपभ्यतूर्य चनि । + + यातु । इत्यादीति।" -लाप२१ यथा वा नलविलासे तृतीयेऽो 'राशा ( मत्वरम् ) मकरिके । प्रभवसि xxx यतस्व' इत्यादीति।" ना.प. २१ 'यथा वा नलविलासे चर्ये स्वयंवरारे 'नल:-कलहम ! मकरिके ' फलित xxx स्वप्नार्य- प्रत्याशा 'इति।" ना.प.११-२२ स्था वा नलविलासे तृतीयाके 'दमयन्ती राजानमवलोक्य म्बगतम् xxx अचनिमा' इति।" ११ यथा वा नलविलासे 'विदूषकः लम्बस्तनी विलोक्य समयकम्प भो रामं ! xx तथा राजा लम्ब.xxxxतिष्ठति' इति।" -ना.प.३५ १२ “यथा वा नलविलासे तृतीयेऽई भुजमवलम्बिते राजनि दमयन्ती क्रमादाह — जइ xx जादा' इति।" ना.प.३७ यथा पा नलविलासे दमयन्ती प्रति मल:--'न प्रेम xx' [अ. १, श्लो. ९) -ना.प.५१ 'यथा नलविलासे लम्बस्तनीकापालिकी प्रति विदूषकः-एक दाव xx का वि' [अ.२, पृ. १५ / इत्यादीति।" -ना.प. ७२ १५" यथा नलविलासे 'राजा-देवि ! उपालभ्यो xx' [अ. ३, पृ. ४०-४१] अत्र स्तब्धता स्तन गो दोषीकृतः।" -ना.प.७९ १६" यथा पा नलविलासे ' सर्वेषामपि xx' [अ० ३, श्लो. १३] अत्र एण्यस्त्रीत्वदोष शहा गुणीकृतः।" 'यया या मसविलासे कविः काव्ये रामः- [अ. 1, लो.] --ना.प.८४ १ शर-निधि-दिनकरसाये ये पूर्णीमता वृत्तिरिय विक्रमवरे गरी द्वितीयायाम् । मन्दतात् सचिरम् ॥ --गणपरसाशतकबृहत्वृत्तिप्रान्ते ।

·द ४ ६ ७ " " ज्ञायते नूनं " " ६ " " पुनः समन्य 1" [२१] यमा किल । फलहंस:-ततो दमयन्त्या ' इत्यादिनाऽऽरभ्य “सम्बस्तनी x x निजान्ता" इति यावत् ( नल० पृ. २३-२९) । तत्रस्य उपयुक्त पाठभेदमात्र समुद्धियते- पृ. पं. नलविलासे गणधरसार्धशतकवृहद्त्तौ (पृ. २०९-११) २० समन्ततो कि- समन्ततोऽवलोय सल्वयम् खल्सी भाव्यम् भवितव्यम् गन्तुमिच्छति पमुक्षिपति १३ -माण्डे -मकाण्ड एवं ज्ञायते २० -चतुर्भागे -चतुर्थभागे कमप्य- किमप्य- मरप्रसादस्य फलं मत्प्रसादफलं १७ ससम्भ्रम २० दुवारे दारे २२ पने कानने २३ -देवाटुंभेण तुझे -देवोवदाटुंभेण सुम्भे व पेव निर्ध । इह ने चिटुप अहं उण निनास्सिम् । ३ निस्सरिस्म नम्सिरस तत उत्थाय तदुस्थाय १० फरसो निजाम्य पुनः कलहंसो निजम्य पुनः प्रविश्य १ देर प्रविशनि तपोधनो द्वारि । रामा-मम्मपन्ति तोपना देतायतनपारनेषु पनेषु । शीनं प्रदेशय । कल. हेमो नितम्य सतपोधनः प्रविशति । १२ एआओ भरतरसमाभो एदाउ भणरस्समाओ। यथा यदि परि सानात कला सात सा नियमेन कोदा- २५ बवामी मामा कामी २५ अस्ति मत्त- ५ एयाओ एदाउ करियई नाती बामपनी प्येष २४ १९ -सिप " ७ ९ JU " ७ " ·[२२] २५. " ear २ गोहिं मुद्दे (है) हिं (वा] गोणेहि मुदेहि २२ -र्गुणैर्मटकैरे[थें] [-गोभिर्मतरेषा ] तदस्य तदेतस्य ८ मुर्ख मुखं च १२ पि पिअजणं संपाडेमि अंजणं संघडावेमि ४ पत्तकत्तके () वि ५ भो भाण्डागारिषु भो भाण्डागारिकेषु एपोऽस्मि देव एपोऽस्मि " २६ इत्थ को वि " " महाकविरामचन्द्रः। नलविलासरचयितुः कविरत्न-रामचन्द्रस्य कदा कुत्र जन्म-दीक्षाऽऽदि !, का ज्ञातिः ! का जन्मभूमिः ? माता-पित्रोः किमभिधानमित्यादि विज्ञातुं न किञ्चित् साधनमुपलभामहे । किश्च प्रबन्धादिषु सिद्धहस्तः कविकर्मकुशलोऽसाधारणप्रतिभासम्पन्नोऽयं कवीश्वरो रामचन्द्र थातुर्वैयविशारदस्य स्वोपज्ञवृत्तिन्याससमुपेतसाङ्गसं. प्रा.शब्दानुशासन-कान्यानुशासन-छन्दो. ऽनुशासन-वादानुशासन-धातुपारायण-द्वयाश्रयमहाकाव्य-देशीनाममालाऽभिधानचिन्तामण्यने- कार्थसङ्ग्रह-निघण्टु-सप्तसन्धानमहाकाव्य-त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित-परिशिष्टपर्व-योगशास्त्र- -वीतरागस्तोत्र-महादेवस्तोत्र-द्वात्रिंशिकाद्वयाहन्नीति--प्रमाणमीमांसाप्रभृतिप्रणेतुर्गनरेश्वरसिद्ध- रामसम्मानितस्य कुमारपालम्पालप्रतिरोधकस्य सुप्रसिद्धनैनाचार्यश्रीहेमचन्द्रस्य शिष्यत्वं तु स्वयं प्रतिपादयति सूत्रधारमुखेनानान्यत्र च स्वकृतिमन्दर्भ + । + सूत्र -दत्तः श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रस्य शिष्येण रामचन्द्रेण विरचितं नलविलासाभिधा. नमा रूपकममिनेतुमादेशः। --नलावेलासस्य भामुखे। पीमिद्धहेमाभिधानशब्दानुशासनवेधसः श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रस्य शिष्येण रामचन्द्रेण विरचितं सत्यहरिश्चन्दाभिधानमादिरूपामभिनीय सभाजनमनुरप्रयिष्यामः । --सत्यहरिचन्द्रस्य प्रस्तावनायाम् । ३ मारिए | श्रीसिद्धहेमचन्द्राभिधानशब्दानुशामनविधानवेधसः श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रस्य शिष्य( प्य) रामचन्द्रमसि( ! भिजानासि । चन्द्र--(साक्षेपम्)- पश्चप्रबन्धमिपपधमुखानकेन विद्वन्मनःसदसि नृत्यति यस्य कीर्तिः। विधात्रयीचणमयुम्बितकाध्यतन्द्रं कस्त न घेद सुकृती छिल रामचन्द्रम् । किन्तु द्रव्यालङ्कारनामा प्रबन्धोऽनभिनेयत्वेन तावदास्ताम् ।अपरेषा राषयाभ्युदय-यापयाम्युदयः नलविलास-रघुविलासानो चतुणौ रमणीयतम-सभ्यनिदेशाना विशदप्रकृतीना पुनर्मष्यं कुत्र प्रमाना. मनुरागः! -रघुविलासस्य प्रस्तावनायाम् । ४ श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रशियस्य प्रबन्धशतक महाफ रामचन्द्रस्य भूयागः प्रबन्धाः । --निर्भयभीमण्यायोगस्प प्रस्तावनायाम्। ५ मस्ति सनु श्रीसिरहेमचन्द्राभिानशब्दानुशागनविधानदेयमः धीमदाचार्य हेमचन्द्रस्य शिष्येन प्रवाशतविधाननि गात्पुदिना नाट्यलक्षणनिमांगापानावगाडमाहित्याम्भोधिना दिशाकादयनिर्माणतन्देश - ·[२३] हेमचन्द्रसूरेः पट्टधरत्वम् । धीमिरामरामेन नितामया पृष्टे धीहेमचन्दामार्येण 'सपट्टयोभ्यो गुणाधिकः शिष्यः कृतिशेखरो रामचन्द्र ' इति न्यवेदिदिक्षायां संभ प्रादीत्यादिवृत्तान्तो वि. सं. ११३४ वर्षे प्रभानन्दरिणा रमितस्य प्रभावकरितम्य निम्नदर्शिनोसादधिगम्यते-- " राज्ञा श्रीसिद्धानेनान्यदाऽन्युयने प्रभुः । भाना कोऽस्ति पट्टम्य योन्यः शिप्यो गुणाधिकः ॥ तमामाकं दर्शयत चित्तोकाय मामिव । अपुत्रमनुकम्पाह पूर्व त्वां मा स्म शोनयन् ।। आह श्रीहेमचन्द्रक न कोऽप्ये हि चिन्तकः । आयोऽप्यभदिलापालः सत्पात्राम्भोधिचन्द्रमाः ।। सज्ञानमहिमस्थैर्य मुनीनां किं न जायते ।। कल्पद्रुमसमे राति त्वयीशि कृतम्थिती ।। अन्त्यामुघ्यायणो रामचन्द्राख्यः कृतिशेखरः । प्रासरेन: प्राप्तम्पः स विश्वकलानिधिः ॥ अन्यदायिस्तेमुं सिनिपस्य स्तुति च सः । अनुस्तामाधविद्वद्भिहलेखाधायिनी न्यधात् ।। तपाहि-मात्रयाऽप्यधिक वि के निन्न सहन्ते निगीषवः । इतीव व घरानाथ 1 धारानाथमपाकृथाः ॥' शिरोधननपूर्व व भूपालोऽत्र दृशं दधौ । रामे वामेतराचारो विदुषां महिमस्पृशाम् ॥ एकदृष्टिर्भवान् भूयाद् वत्स 1 मैनेन्द्रशासने । महापुण्योऽयमाचार्यो यस्य त्वं पदरक्षकः ॥" ---प्रभाषकचरिते (नि. सा. प्रकाशिते पृ.) सिंहस्य शिशुः सिंह एव । इति लोकोक्ति सफलयन् प्रौढपाण्डित्यशालिनः शिष्यो- ऽयमपि नर्थवेति न नाम विस्मयावहम् । किच श्रीमद्भिर्गुभिः स्वपधुरन्धरत्वेन प्रकल्पितो गुरगौरवकार्यसौ गुर्वभीष्टकार्यनिर्वणेन निनां पट्टधुरन्धरतां भव्यापयत्येव । मन्ये नाटकप्रबन्धा- दिपु सफलप्रयत्नं पटिष्ठमेनं म्बशिष्यरत्नं विज्ञायैव तत्र गुरुभिर्न प्रयनितं स्यात् । भीमता रामचन्द्रण विरचित कुनहलसहसनिधानं कौमुदी-मित्राणन्दाभिधान निःशेषरसभाषपदीपक द्वितीय स्पकम्। --कौमुदी-मित्राणन्दस्य भामुखे। ६साद-प्रमाण-साहित्य-छन्दोलक्ष्मविधायिनाम् । भौहेमचन्द्रपादानां प्रमादाय नमो नमः ॥ --नामदर्पणदिवृतिप्रान्ते। । -- •भयं श्लोक: मिहेमति भ ५, पा. शन्तेऽपि दृश्यते।

·[२४] कविरामचन्द्रस्य सतीर्थ्याः । कलिकालसर्वज्ञहेमचन्द्राचार्यस्य शिष्या महेन्द्ररि-गुणचन्द्रगणि-वर्षमानगणि- देवचन्द्रमुनि-यशश्चन्द्रोदयचन्द्र-बालचन्द्रादयः पं. रामचन्द्रस्य सती- आसन् । तत्र घ- महेन्द्रमूरि:-मनेन सरिणाऽनेकार्थकरवाकरकौमुदीसंक्षिता हैमानेकार्थसाहटीका गुरुनाम्नैव प्रतिष्ठितो । सोमप्रभाचार्यण वि. सं. १२४१ वर्षे सैमापितो जिनधर्मप्रतिबोधापरनाम- कुमारपालप्रतिबोधग्रन्थोऽनेन सूरिणाऽश्रीवि । गुणचन्द्रगणिः-पं. रामचन्द्रस्य परमप्रीतिपात्रं समविद्यागुणशीलः प्रतीयते, यतोऽनेन साक कविरामचन्द्रेण स्वोपजद्रव्यालङ्कारवृत्ति-नाट्यदर्पणविवृती विहिते विलोक्यते । एतेन गणिनाऽपि सोमप्रभाचार्यसन्दर्भितः कुमारपाल( जिनधर्म )प्रतिबोधः श्रुत आसीत् । वर्धमानगणि:-अयमपि पूर्वोक्तं प्रतिबोधग्रन्थमश्रौपीष्टै । कुमारविहारप्रशस्तिकाव्य- व्याख्यादिकमनेन निममें । देवचन्द्रमुनिः-~चन्द्रलेखाविनयप्रकरणमनेन प्रणीतम् | नेसलमेरभा० सूची पृ० ६४ इत्यत्रायमस्माभिः परिचायितः । यशश्चन्द्रगणिः-वि. सं. १३६१ वर्षे मेस्तुरिणा विरचिते प्रबन्धचिन्तामणौ (स. ४, पृ. २०६-२३३) एतस्य नामोपलम्यते । उदयचन्द्रः-अस्योपदेशादेवेन्द्ररिशिष्यो मनीषी कनकप्रभो हैमन्याससारं समुदधरते। बालचन्द्र:-अयं रामचन्द्रसूरेः प्रतिसी, पूर्वमनयपालनरेशस्य मित्रमासीत् । रामचन्द्रमरिमरणमेतत्कृतमन्त्रभेदादिति प्राचीनप्रवादोऽये प्रदर्शिप्यते । - स्नातस्याप्रतिमस्य' इत्यादिका प्रसिद्धा स्तुतिरेतस्य कृतिरूपा श्रूयते । इतरेऽप्यविदिताअनेके सम्भवेयुः, इतिहासरसिकसज्जनानां सुप्रयत्नेन सुविदिता भविष्यन्ति । १ धीहेमसूरिशिष्येण श्रीमन्महेन्द्रसरिणा । भक्तिनिष्ठेन टीकेयं तन्नाम्नैव प्रतिष्ठिता । :-अनेकार्थकैरवकौमुदी। २ शशि-जलधि-सूर्यवर्षे शुचिमासे रविदिने सिताटम्याम् । जिनधर्मप्रतियोधः क्लप्तोऽयं गूर्जरेन्द्रपुरे॥ -कुमारपालप्रतिबोधप्रशस्तिः । ३ हेममूरिपदपकजसमेहेन्द्रमुनिः श्रुतमेतत् । धर्धमान-गुणचन्द्रगणिभ्यो साकमाकलितशाबरहस्यैः ।। ४ श्रीहेमचन्द्रसूरिशिष्येण पर्वमानगणिना कुमारविहारप्रशस्ती काव्ये मुस्मिन् पूर्व पल्य कृतेऽपि कौतुकात् पोडशोत्तर शत व्याख्यान थके। P.P.३,३१ ५ भालमौलिमाणिक्यमालालालितगागनः । दर्शनषटकनिस्तन्द्रो हेमचन्द्रो मुनासरः ।। तेवामुखयमन्त्रोऽस्ति शिष्यः सयावतां वरः । यावचीवमभूत् यस्य ब्याट्या ज्ञानामृतप्रपा ॥ तस्पोपरशा देवेन्द्र रिशियलदो भ्यधात् । न्याससारसमुसार मनापी कनकममः ।। -हमन्दानुशासन, न्यामप्रान्से।

·[२५] कविरामचन्द्रस्य स्वातन्त्र्यमियत्वम् । नलविलासम्य प्रस्तावनायां सूनितमेतत्- भाव ! अर्य कविः स्वयमुत्पादक उताहो परोपजीवकः" इति नटप्रश्नस्य प्रत्युत्तरे " सूत्रधारः-अत्रायें तेनैव कविना दत्तमुत्तरम्- मनः प्रज्ञाप्राप्तं पदमय पदार्थ घटयतः पराध्वाध्वन्यान् नः कथयतु गिरा वर्तनिरियम् । अमावास्यायामप्यविकलविकासीनि कुमुग- न्ययं लोकश्चन्दव्यतिकरविकासीनि वदति ॥ अपि च शपथप्रत्येयपद-पदार्थसम्बन्धेपु प्रीतिमादधानं जनमवलोक्य नातखेदेन तेनेदं चाभिहितम--- स्पृहां लोकः काव्ये वहति नरः कुण्ठिततमै- चोभिर्वाच्येन प्रकृतिकुटिलेन स्थपुटिते । वयं वीथी गाढं कथमपि न शक्ताः पुनरिमा- मियं चिन्ता तस्तरलयति नित्यं किमपि न॥" अनेन पयद्वयेन कविप्रवरस्यास्य स्वतन्त्रन्तनकृतिपटुता प्रतीयने, तथा प कविकोय॑स. हिणुननस्याश्रद्धेयप्रलापोऽपि ध्वन्यते । कविसमयेऽप्येतादृशः कविनामधारिणोऽभूतन् , येऽन्यकविकृत्यंशानुपादाय स्वनामकीर्तनमः कुर्वन् । एतदर्थ कविनाऽन्यत्रापि स्वह्दयोद्गारः प्रकाशितोऽवलोक्यते-- । विद्वानपि यथा हास्यः परकाव्यैः कविर्भग्न ।' -निनस्तोत्रे । ॥ अकवित्वं परस्नावत् कलङ्कः पाठशालिनाम् । अन्यकान्यैः कवित्वं तु कलङ्गस्यापि चालिका ॥" -नाट्यदर्पणषिवृतियारम्भे। " परोपनीतशब्दार्थाः सनाम्ना मृतकीर्तयः । निरमारोऽधुना सेन को नौ क्लेशमोप्यति ! |" -नाट्यदर्पणविवृतिप्रान्ते । " परोपनीतशब्दार्थाः स्तनाम्ना कृतीतयः । निवारोऽधुना तेन विधम्भस्तेषु कः सताम् ! ॥ --यौमुदामिवाणन्दम्पामुग्रे।

·[२६] किच काव्यप्रबन्धादिवर्त्मनि स्वतन्त्रेण प्रायः सर्वामपि सां कृति स्वातन्त्र्यमुद्राङ्कितां कुर्वताऽनेन कविरत्नेन स्वीयं स्वातन्त्र्यप्रियत्वं प्रख्यापितम् । तथ निम्नोद्धृतांशदर्शनेन पाठकानां प्रवीतं प्रमविप्यति- कान्यं चेन् सरसं किमर्थममृतं वस्त्रं कुरङ्गीदृशां चेत् कन्दर्पविपाण्डुगण्डफलकं राकाशशाङ्केन किम् । स्वातन्त्र्यं यदि नीवितावधि मुधा स्वर्भूर्भुवो वैभव धैदी यदि बद्धयौवनमरा प्रीत्या सरत्याऽपि किम् ।। नलविलासे (अ० २, लो. २) अनुभूतं न यद् येन रूपं नावैति तस्य सः । न स्वतन्त्रो व्ययां वेति परतन्त्रस्य देहिनः । -नल० (अ०६,लो. ७) नवियसवान्ते- दुरोदरफलकनः कृतारिराम चन्द्रोग्वला--- माप्य निनसम्पद पदमनिन्त्यशमश्रियः । यशोभिरनि दिशः कुमुदहासमासः मृनन् अनानगणनाः समा परमत स्वतन्त्रो भव ॥ मन्यहरिश्चन्द्रप्रान्ते- परप्रणयदेन्यतः कृतविराम चन्द्रोगला- माप्य निनमम्पदं पदमचिन्न्यशर्मश्रियः । यताभिरनिशं दिशः कुमुमहाममाम मृनन् अननगणनाः ममा. परमनः मतन्यो मन ॥ पाटगम्युदयमाने- कल्याणं भभूत.मः प्रमग्नु विद क्षय सवोः मत देन्यवां मनन्नामातरमगना दुर्मनिननानाम । धर्मः पुनातु र मलगदुमन कगारामचन्द्रः अन्य स्वाभ्यक्ष्मी मुदमय बदला बसती पदोन्द्रः ॥ .नियमनरगाने- भूपमः मकईयरमामायः कायाम मान पहालिमुत्रना दुनंदा नराम| तुट कामगपगन्दामा न्य मान्यवनमा मदनी भीमसेन ।

·[२७] कौमुदी-मित्राणन्दप्रान्ते-- उपनतमित्रकलयः सन्तप्तारामचन्द्रकरविशाम । आसाथ यशोलक्ष्मी परां स्वतन्त्रश्चिरं भ्याः द्रव्याल्कारप्रान्ते-- पूर्वर्यस्य समुतिर्न विहिता धीरैः कुनोऽप्याशया- दावाम्या स समुद्धृतः श्रुतनिधेव्योत्करो दुर्लपः । एनं य्यमनन्तकार्यनिपुणं गृहीत तत् कोविदाः ! स्वातन्त्र्यप्रसका यदीच्छत निरं सर्वार्थसिद्धि दि ।। -जेसलमेरभां० सूची (पृ. ११) निनस्तोत्रप्रान्ते- स्वतन्त्रो देव ! मयास सारमेयोऽपि वमनि । मा स्म भवं परायत्तखिोकम्यापि नायकः ॥ स्वामिलनन्तफलकल्पनरोऽतिराम चन्द्रारदातचरिताधितविश्वचक्र ।। शत्रस्तुताहिसरसीरह ! दुःस्थसाथै देव ! प्रसीद करणां कुरु देहि दृष्टिम् ॥ निमस्तव( पोडशिका प्रारम्भे-- स्वातन्त्र्यश्रीपवित्राय परमवलमूर्तये । साधिताशेषसाध्याय नमो भगवतेऽहते ।। भन्यत्रापि- मस्तयो रामचन्द्रम्य वमन्तः कलगीतयः । स्वातन्यमिष्टयोगइन पौने हर्ष( स )टयः ॥ -सत्यहरिश्चन्द्रप्रस्तावनायाम् । -निर्भयभीमन्यायोगेऽपि (ो० २) कपिरामचन्द्रस्य 'कविकटारमल' चिरुदम् । प. रामचन्द्रम्य बाल्येऽपि शीप्रकवित्वशक्ति परीक्ष्य प्रसन्नेन गनरेवरचौलाय. श्रीसिद्धरामनयसिंहदेवेनास्मै कविकन्धरमल्ल ' विदं मममसमुपदीस्वमित्या मीयते वि. सं. १५१७ वर्षे भोनप्रबन्धादिप्रणेन रत्नमन्दिरगणेरपदेशतरङ्गिण्यन्तर्गनोहेमन • तथा रैवतोद्धारकारकश्रीसजनदण्डनायक-२४ प्रासादकाररस० आभट-देव- गुरुभक्तमं० आलिग-40 सांतू-९९ टक्षहाटक्सामी श्रे० छाडा-पोरिदन्यसामि- कुरदत्वादि-कोटीध्वनाष्टादशशनत्यवहारि-शाकम्भरीपति-अर्णोराज-सागरिमनाशा- ·[२८] लक्मभृति ७२ राणकपरिकरितश्रीजयसिंहदेवेन प्राप्मे क्रीडोद्यानं गतेन मार्गमिलितश्रीरामचन्द्र- क्षुल्लः पृष्टः-कथं ग्रीष्मे दिवसा गुरुतराः ! । रामचन्द्रः प्राह- देव ! श्रीगिरिदुर्गमल्ल ! भवतो दिग्नत्रयात्रोत्सते घावद्वीरतुरङ्गनिष्ठुरसुरक्षुण्णक्षमामण्डलात् ( ली)। वातोद्भूतरनामिलत्सुरसरित्सातपङ्कस्थली- दुर्वाचुम्बनचञ्चुरा रविहयास्तेनाति( नैव ) वृद्धं दिनम् ॥ चमत्कृतेन सिद्धानेनोक्तम्-सयो नगरं वर्णय पत्तनाभिधानम् । एतस्यास्य पुरस्य पौरवनिताचातुर्यतानिर्मिता मन्ये नाय ! सरस्वती जडतया नारं वहन्ती स्थिता । कीर्तिस्तम्ममिषोच्चदण्डरुनिरामुत्सृज्य वाहावली- तन्त्रीकां गुरुसिद्धम्पतिसरस्तुम्बी निनां कच्छपीम् ।। तुष्टेन सर्वसमक्ष ' कविकटारमल ' इति विरुदं दत्तम् ।। वि.सं. १९६१ वा विरचिते प्रान्धनिन्तामणी मेस्तुहरि. संक्षिप्ततया सिद्धराम- रामचन्द्रयोः प्रदन-प्रत्युत्तरमेव केवलममनयत्- एकदा श्रीसिद्धेन रामचन्द्रः पृष्टः-- ग्रीष्मे दिवसाः कथं गुरुतराः ! रामचन्द्रः प्राह-" देव श्रीगिरिदुर्गमल० " इति । विकटारमाधविदधारिणाऽनेन रसुविलामध्य प्रम्नावनायाम् 'अनुम्बितकाव्यतन्दम्' इति, कौमुदीमित्रानन्दम्यामुने व विशीर्ण काव्यनिर्माणतन्द्रण' इत्यादीनि विशेषणानि मूत्रधारमुपेनात्मनि नियोनयता निनं काव्यप्रेम, कान्यक्रियामु मध्य सर्वदाऽप्यविश्रान्तपरिश्रमशीललन प्रनारो। विध करिनाऽनेन नाट्यदर्पगविनिप्रारम्भे नाट्य-प्रबन्धकवित्वविश्यमधिकृत्य कविशिक्षा विदुषां विचारणापा मनन-परिशीलनाहधि हृया हदयोद्गारा प्राशिताः । " . • अगाग्दः पन्या स्थाऽदन मुरम्बाः । दुमदास्तु मादयस्य रमाको लगान. ॥ नर-नामिविदो नये । अभिने गjष प्रबन्ध गरिमा । सपम्पय सन्दरमा भग । रमर्निपूर्णा नाये यम्य निभाती मदन पास ये रममा । निगम्मेवानामनिन पुर. पाम्॥ समीरमा निस्सन्दरभंगार सामिन्यः प्रागनिन म बाभूपविशनिपारशिवनामुमेमाम ॥ a fret तिम् । प्रतियोदिनीया fotreen अमra.eerred frun. भी erfereITTER mea निमोनियi ana (Rt. 1-११) ·[२९] फविरामचन्द्रग्य काव्यप्रपन्धादिगुणदोप-- परीक्षणविचक्षणता। एकदिनमगीतमहाप्रबन्धेन मिलगनप्रतिपसबन्धुना रेमचन्द्रमीयद्विसन्धानमहाकाव्य- गदाधरेन श्रीपानकारिगनेन मिलरामनरकारितमलिइसरोवरस्य रनितायां प्रशस्तावन्य. विदुषामगोचरं पणद्वयं दर्शिनमामीनेन विधिनेत्यागम्यने मरन्धनिन्तामगित:- " अथ श्रीपालकविना सहयलिङ्गसरोवरम्य रमिनायां प्रानिपहियामुत्कीर्णायाम् । सरपल्यमिदम---- न मानस माधनि मानमं मे पम्पा न सम्पादयति प्रमोदम् । भकोदरमच्छोदकमत्र सारं शिरानते कीर्ति तसिद्धमनुः ॥ १॥ सत्प्रशस्तिशोधनाय सीनिवाह्यमानेषु श्रीहेमचन्दामाः सर्वविद्वज्जनानुमते प्रशस्ति- कान्ये भवता वैदण्य मिमपि न मकास्यमित्यात्या पण्डितरामचन्द्रोऽनुशिष्य सत्र महितः । १ एकाहनिष्पपमहासन्धः सिद्धानप्रतिरबन्धुः । भीपालनामा दिन पीरिम शोधितवान् प्रबन्धम् ।। -मान्दारीयादिगन्धानमहाकाव्यप्रान्से। प्रापाटान्वयगागरेनुगममा क्षमी बरामी मूनिमुनिपानमनि भीपालनामा पुमान् । सोपोनराम्परजितमतिः साहित्यविशारति- प्रीमिद्धाधिपतिः पाद शनि व प्रातच व्याहा ॥ -सोमप्रभागाषिगुमतिनायचरितवान्ते, कुमारपालपनिरोधप्रान्ते। मोमबभागाउँग गुमतिनापति-मुमारपालपनियोधयो रचनेतहीपालविरानो कुमारपाल पालप्रीति. पात्राय मिसालयतावकारीनि प्रतिपायने मेनेव पूरिणा निमाविप्रान्ते- गूनुम्तस्य पुमारपालनानिप्रीत पद धीमता- मुनगा रविवामानामणिः धामिरपालोऽभवत् । म्यालोक्य परोपकार-पणा-मोजन्य-सत्य-समा- दाक्षिण्या कलि कला प्रतयुगारम्भो जमन्यते ॥ तस्य पोशालायो पुरेऽणहिलपाटो । निधन्यूहमिदं प्रोक्त पगात .........॥-गुमतिनायवरितप्रान्त । पुत्रानभ्य कुमारपालनुपनिधीने. पद धीमता- मुनंगा विचकमातामणिः प्रीसिद्धपालीऽभवत् । करने लगतावित किमपि यथायुपतमुक्तं मया तत्पुमाभिरिहोप्यतामिति दुपा ः प्राप्रति प्रार्थये ॥" मारपालतियोपभान्ते " ·[३०] ततः सर्वविद्वद्भिः शोध्यमानायां प्रशस्तौ नृपोपरोधात् श्रीपालकवेर्दश्य-दाक्षिण्याच्च सपु काव्येषु मन्यमानेषु । 'कोशेनापि युतं दलेरुपनितं नोच्छेत्तुमेतत् क्षम स्वस्यापि स्फुटकण्टकव्यतिकरं पुंस्त्वं च धत्ते नहि । एकोऽप्येष करोति कोशरहितो निष्कष्टकं भूतलं मवैवं कमला विहाय कमलं यस्यासिमाशिश्रियत् ॥' विशेषेणास्मिन् कान्ये प्रशस्यमाने श्रीसिद्धराजेन पृष्टः श्रीरामचन्द्रधिनत्यमेतदित्यत्रा- दीत् । अय तैरेव सर्वैरनुयुक्तः । एतस्मिन् काव्ये सैन्यवानको दलशब्दः कमलशब्दस्य नित्य- स्टीवत्वमिति दूषणद्वयं नित्यम् । ततः सर्वानपि पण्डितानुपरुभ्य दलशब्दो रामसैन्याचे प्रमा- जोकारितः । कमलशब्दस्य तु लिदानुशासनसिद्ध नित्यक्लीनत्वं केन निर्णीयत इति पुंस्त्वं ग घते न वेत्यक्षरभेदः कारितः ।" कविरामचन्द्रस्य समस्यापूर्तिशक्तिः । पारागसीवासिमविविश्वेश्वरो रामनन्द्ररेः समस्यापूर्तिशक्ति पर्यशत पर्यनुष्योति प्रतीयने प्रबन्धचिन्तामणि कुमारपालचरितादिप्रेक्षणान् । वि. सं. १३९१ वो मेस्तुमारिणा रचित प्रन्धचिन्तामणे (स. १, पृ. २२१-२२७ ) उपलम्यनेऽयमुढेनः-- " कम्मिनप्यासरे विश्वधरनामा कवि राणम्याः श्रीपत्तनमुपागतः श्रीदेसमीणा ममंद प्रायः । तत्र कुमारपालनानी विद्यमाने सः पानु को हेमगोपालः कम्बल दाइमुद्रहन् ।' इति भगिन्या पिलम्बमानो नृरेण सनो निरदयतः । 'पदनपशुमा नारयन् नैनगोची ॥' इत्युनराचारितोषितपमानलोक श्रीरामचन्द्रादीनां [ समाया ] समर्पयामाग।" वि.नं. १५[२५] विनिर्मित कुमारपाटनग्निमाराये मारित्रमन्दागिरिम सम. देन्यमुष्टिनतिन * पय प्रमाण द्रम्म दश पनामात् । विननगर काये ? हमरो ददी । मानातिना विभाग श्रीमतिः ॥ अयोग्य संमद मोगरीनन । मान .

·. [३१] 'सरिशिष्यपरीक्षाय हे समस्ये समार्पयत् । यापिति ' प्रसिक्षाऽऽया झामेणेति ' मारा ॥ सामाचां निरवपथरमनाहयः *कपर्दी महा- मात्यः पूर्वमपूयद् गुस्तरमज्ञानापोंभुः । कुम्तिन्मनसीति विस्मयभरं श्रीमििशष्यः क्षणाद् अन्या मान्यतमोनिशं मतिमतां श्रीरामचन्द्रोऽभ्यधात् ।। तस्या प्रतिद्धयेन सरले ! शत्ये पिधातुं शो सत्रापि म लभ्यते मुसशशिज्योत्स्नावितानैरियम् । इत्य मध्यगता सतीभिरभितो हम्मीदनात् फेलिषु स्यापिका नयने मुख म रुदती स्ने गर्हते कन्यका ' 'त नो गोत्रगुरम्तन्दुरधिपस्तम्यामृतं तत्करे सेन व्यापारातुरां मम प्रियामेनों समुजीवय । इत्युक्ते मृगलान्छनस्य हरिणे कारुण्यमानल्पतः रानामेण मृगस्य पश्य पतितं नेत्राम्नु भूमण्डले ॥' स महर्ष निनायन से निपीयाशु परिते । अहो ! मानाति विशेऽस्मिन् कपिल कवेः श्रमम् ॥" " कपिरामचन्द्रस्य विद्यविज्ञत्वम् । अनुरप्रवन्धप्ररन्धकेनानेन विधिता रविलासस्य प्रस्ताग्नाप्रमार- " पथप्रसन्धमितपयमुनानकेन विद्धन्मन सदसि नृत्यति यस्य कीर्तिः । विधात्रयीवणममुम्मितराव्यतन्द्र पस्तं न वेद मुस्ती किल रामचन्द्रम् ।। इति चन्द्रपात्रात् पोरवारितेऽस्मिन् लोके मस्य विधायीवित्तत्वं स्पष्टं निवेदितमेव । नाट्यदपर्णरितिप्रारम्भे- माणाः कवित्वं पियानां लावण्यामा योषिताम् । प्रेषियवेदिनोऽप्यम्मै ततो नित्यं कनस्मृहाः ॥ इत्यत्र रियादिनः' इति विशेषणं भारगर्भितं त्यज्यते । श्रेवियोदिनोऽस्ला-- शोऽपीत्येवं मन्यते । *मेशान्विचिन्तामपारस्य बिनोदशानिय नियति स्म- "शापिर प्रत्यूरे भाकपर्विमन्त्री प्रणामाता दस्ते सिनेविति परः स प्राजभाषया ' र 'ति विपयामास । प्रभुभिरुन 'रिमारि!' भातातभार सावनमारलप्प पारिनोक्तम् इशानी । अस्पोडसादोऽभा, मात्राधिकार भूपरियाः प्रभः धारामचन्द्रभाविपणियाना पुरस्तार समाउरी प्रमुः। माता: लिक्षित राजानमन हरारो सम्मियामी र यस्तत्वरिश नेशनीमुक्तम् । यतः पुरा मासाने घर: प्रान्ते परते; अत एव ह। सम्मत सम्मानिमा माथिति राप्रपन्ध

·No text on this page.

·. [३३] पपरन्धमिषायमुसानोन विन्मन सदास नृत्यति यस्य कीर्ति । विद्याश्यीवगरम्भितमत्यतन्द्रं पस्तं न वेद सुहती किल रामचन्द्रम् ॥ -रविलसे कविरामचन्द्रस्य प्रबन्धशतकर्तृत्वम् । प्रस्तुताविना कौमुदी-मिशागन्दम्यासे 'प्रन्यातविधाननिष्णातबुद्धिना' इत्यादि, तपा निर्भयभीमन्यायोगस्य प्रस्तावनयां मरन्धमतरुर्मिहराकर रामचन्द्रस्य ' इति विशेषण- मात्माने प्रयोगपता स्वस्य प्रबन्धातलं प्रकटं पर्यायि। किन्तु कराराविमितेन साम्प्रतं निम्नचितानेर प्रधान तन्नध्यात् कधिभिनान मोज्येषां नामान्यपि सम्यग् न नानीमहे । गुणन्द्रद्वितीयेनानेन महाकविना विहिताया सोपज्ञनाट्यदर्पणवितो द्वादशरूपामरूप- निरूपगाय प्रदर्शितेषु निनान्यनारप्रकरणादिप्रबन्धानामुदाहरणेषु निदर्शितानामेकादशहतीनां सोपक्षता समदर्यस्मदुरशादिशब्दव्याहरणेन । तारनैता:- (१) नविलमनाटकम् (एनदेव ) (२) सत्पहरिश्चन्द्रनाटकल (निर्णयसागरमुद्रशालयतः प्रमिदम् ) (३ ) कौमुदी-मित्राणन्दप्रकरणम् (भावनगरस्थाऽऽत्मानन्दमभया प्रत्याशितम्) (१) मरियमकरन्दप्रकरणम् * (५) रोहिगी-मृगाप्रकरण (१) यादगम्यस्यन् - (७) राधाम्पत्यम् . (८) परिसर (९) नमान्दानाटिकर (१)निर्भयभनन्यायोगः ( यशोविजयनैनन्धमाल्या प्रसिद्धि नीतः) (११) मुधाकर एतदतिरिक्ता इमा अपि ज्ञाताः सन्ति- (१२) द्रव्यालारः (सत्तिकः). (११) यदुविलासर (रपिटासे कविना उचितम्) (१५) कुमारविहारदातरम् (भा. आ. मभातः प्रसिद्धन ) (१६) युगादिदेशानिशि (१७)न्यतिरेवद्धात्रिशिक (१९) प्रमाद्वात्रिंशि- (१९) आदिदेवतः . (२.) मुनिमुस्तदेवतः (२१) नेमिस्तः । (२१-१७) पोडशियः साधारणमिनम्नः . (१८)मिनम्तोत्राणि (१९) हैमहतियामः मन्परत्नगरेपिगो गरेपयिष्यन्ति परित्नस्यास्पान्यामप्यता कृतिम तिम् । 'लपिहारिला सावर मुरादिरामिः। 'सुधारलपालमुभदियो रामपाल पर...... 'निहाम् पर 'मदे गलत मानामाई तिम . ५ ·[३४] " " नलविलासस्य रचनासमयः । अगाडागाधमाहिन्या मधिनाट्यरक्षणनिमांगशिक्षणभ्य प्रसतामदारले गम न्द्रस्यास्यां रमनायां किमिा गरायमरमादृशः मलामतः । किशात्र तत्तीनां पी- परामर प्रस्तुतनाटाम्य प्रगयनसमयो बिनाते । नलपियमान्नर्गतानि कानिमित् पा पानामानि म कोरन्यातापि दृष्टिगोनक्रियन्ते । तपाहि- भातामधर्माणाम्- नास्टिागे (अ. १, मो०१०) कौमुदी-मित्राणन्दे (अ.१ श्लो०६, अपकृत्योपकार्य (अ.७, श्लो० ३) मन्याश्चिन्द्र (अ.३, मो०१५ अग्तमयति (अ.५, सो० ८) कौमुदीमित्राणन्दे (अ.पो. ८ अ(य)यों (अ. ४, मो०७) (अ. १०, मो०१२ एते निरझाकृते. (अ.५, ०९) निर्भयभीमन्यायोगे (टो९) चटकमटविलासा- (अ.२, मो०५) कौमुदी-मित्रागन्दे (अ.८, पटो० ८ परिमलभृतो वाताः (अ. ३, सो०२) (अ.१०, श्लो०३ प्रबन्धानाधातुम (अ. १, ०३) (अ. १, श्लो०३ मा विधीद (अ.५, श्लो०५) ( अ.४, श्लो०१५ सर्वथा कैतवं निन्यम् (अ. १०, श्लो०४) स्फुरन्युपायाः (अ.५, श्लो०३) (अ. २, लो०९) (अ.७, श्लो०७) सत्यहारश्चन्द्रे (अ. ५, लो०११) तया च घोरघोणमाम नलविलासे कौमुदीमित्राणन्देऽपि प्रयुक्तम्, एवं लम्बरतनीनाम नलविलासे सत्यहरिश्चन्द्र-कौमुदीमित्राणन्दयोरपि व्यवहृतम् । न चैतावता प्रबन्धानां पौर्वापर्य वक्तुं सुशकम् । तथाप्येतेषु नलविलासस्य किश्चित् प्राचीनत्वं प्रतीयते । नाट्यदर्पणे नलविलासस्योदाहरणानि दृश्यन्ते यानि पूर्व प्रादयन्त । कौमुदीमित्राणन्द-- निर्भयभीमन्यायोगयो रचनासमये कविना प्रबन्धशतं प्रणीतं भवेद् वा प्रणीयमानं सम्भवेद् यतस्तत्र 'प्रबन्धशतविधाननिष्णातबुद्धिना' 'प्रबन्धशतकर्तुः । इति विशेषणेन तत् प्रकाशितम् । नल- विलासादौ च ताहा विशेषणं न दृश्यते । नाट्यदर्पणविवृतौ कौमुदी-मित्राणन्दस्योदाहरणानि विद्यन्ते । कौमुदीमित्राणदस्य प्रस्तावनायां चोपन्यस्तैन ' नाट्यलक्षणनिर्माणापातावगाढसाहित्याम्भोधिना' विशेषणेन कौमुदीगिाणन्दप्रणयनममये नाट्यदर्पणविवरणरचनायाः समता सम्भाव्यते । वि. " " (अ. २, मो० ११) " , स्वमेकः पर- " ·[३५] • टासस्य प्रस्तावनायां पञ्चपरन्धमिषपञ्चमुखानकेन । श्लोकानन्तरं द्रव्यालङ्कार-राघवाभ्युदय-या- दवाभ्युदयाभिधानन्तरं नलविलासम्य नामोपात्तम् । नलविलासस्यामुखे च-- सल्यायामिव काकुत्स्थ-यादवेन्द्रप्रबन्धयोः । वर्धमानर्गुणरङ्काः प्रथमानतिशेरते ॥" इत्यभिधानात् नलविलासरचनायाः पूर्व काकुत्स्य-यादवेन्द्रप्ररन्धयोः ( राघवाभ्युदय- यादवाभ्युदययोः ) रननाऽभिहिता भवति । किन्य प्रबन्धशते नाट्यदर्पणदर्शितानां द्वादशाना- मपि रूपकाणां प्रत्येकमष्टौ पच्च वा न्यूनाधिकाः कृतयो निर्मिताः सम्भवेयुः । तन्मध्ये यदि क्रमेण रूपकनिर्माणं कृतं स्यात्, तदाऽऽदिरूपकम्य नाटकस्य प्रयमं निर्माण सम्भवेत् । अद्यावधि सरि- पर्यम्यामयादिरूपकोदाहरणरूपं कृतिद्वयं ज्ञातम्र, एकं सत्यहरिश्चन्द्रम, द्वितीयं नलविलासमेतत् । तत्रापि नडविलासम्य प्राग् रचनाऽनुमीयते पूर्वोक्तेषु मुख्येषु पञ्चमु प्रबन्धेष्वस्य संस्मरणात् । रघुविलासस्य प्रस्तावनायामभिहिते प्रबन्धपचके कविना यस्याभिधानं प्रागुपात्तम, तस्य द्रव्या- लकारस्यादर्शपुस्तकमेकं ताडपत्रीय वि. सं. १२०२ वर्षे लिखितमुपलभ्यते नेसलमेरमैनभाण्डा- गारे (नेसलमेरभां. मनी पृ. ११)। वि.सं. ११४५ वर्षे जन्मभानः, वि.सं. ११५० वर्षे संयतस्य, वि.सं. १९११ वर्षे मरिपद- प्रतिष्ठितम्य, वि. सं. १२२९ वर्षे दिवंगतस्य सुप्रसिद्धस्य श्रीमतो हेमचन्द्राचार्यस्य पधुरन्धरस्त- समकालीनश्चायं महाकविरामचन्द्रो गनरेश्वरसिद्धरान-कुमारपालयोः सत्तायां विद्यमान आसीद्, ययोः सत्तासमयो वि. सं. ११४९-९९-१२३० वर्षेषुविदितः। इत्यादिविचारणया नलविलासस्य विरचनं विक्रमीयद्वादशशताव्याः प्रान्तभागेऽथवा प्रयोदशशताब्याः प्रारम्भे प्रारुप्यमानं नानु. नितं प्रतिभाति । किच वि. सं. १२४१ वा विरचिते कुमारपालप्रतिबोधे वि. सं. १२९५ वर्ष विनिर्मिते गणधरमार्धशतकबृहद्वृत्तौ च नलविलासस्यावतरणमपि दृश्यते यत् पूभित्र प्रदर्शिनम् । 'रामचन्द्रन प्रबन्यमान दादास्पवनाटकादिस्वरूपएकम् ।' .-प्राचीनपरे ·[ ३६ ] कविरामचन्द्रम्य नेवनाशः। वि. सं. १३३४ वर्ष निरनिने प्रभावाचरिते प्रमानन्द्रमरि: मिद्भगन-राममन्द्रयोः परिनयमननानन्तरं रामनन्द्रस्य दक्षिणदृष्टिविनाशयिमिन्यमुदन्टिगत्-- इत्यात्वा विरते राति राम यादुष्पदेशाम् (!)। नेत्रदृष्टिहि दुर्मुया मुहतातिशयस्पृशाम् ॥ उपाश्रयाश्रितम्गास्य महापीडापुर:मरम् । न्यनशद् दक्षिणं भसुर्न रत्नमनुपद्रवम् ॥ कर्मप्रामाण्यमालोच्य ते शीतीमतनेतसः । स्थितास्तत्र भतुर्मासीमासीनास्तासि स्थिरे ।" वि.सं. १३६१ वर्षे मेस्तुगमरिणा रनिते प्रबन्धचिन्तामणावेतद्विषयेऽयमुल्लेख उपलभ्यते-- तदा श्रीसिद्धराजस्य सातदृष्टिदोषेण पं. रामचन्द्रस्य वसती प्रविशत एव लोचन- मेकं स्फुटितम् ।" कविरामचन्द्रविहितेषु नैकेषु जैनम्तोत्रेषु दृष्टिदानप्रार्थनया तत् किश्चिद् ध्वनितं न्यज्यते । तथाहि नेमिस्तवान्ते- "नेमे ! निधेहि निशितासिलताभिराम चन्द्रावदातमहसं मयि देव ! दृष्टिम् । सद्यस्तमांसि विततान्यपि यान्तु नाशमुन्नृम्भतां सपदि शाश्वतिकः प्रकाशः ।। पोडशपोइशिकाप्रान्ते- स्वामिन्ननन्तफलकल्पतरोऽतिराम चन्द्रावदातचरिताश्चितविश्वचक्र।। शक्रस्तुताहिसरसीरुह ! दुःस्थसाथै देव ! प्रसीद करणां कुरु देहि दृष्टिम् ।। व्यतिरेकद्वात्रिंशिकाप्रान्ते तु- भगति पूर्वविधैर्विनियोगनं विधिनतान्ध्य-गलत्तनुताऽऽदिकम् । सकलमेव विलुम्पति यः क्षणादभिनवः शिवसृष्टकरः सताम् ॥ इत्यङ्कारमकारणैकसुहृदं विश्वस्य पाच मिनं तं स्तोतुतिनगद्विलक्षणगुणयामाभिरामाकृतिम् । यः कश्चिद् विकचीनभव बत मे भाग्यातिरेकस्तत- स्तल्लोकव्यतिरिक्तमुक्तियुवतिप्रेमप्रमोदोत्सवः ।। इत्याधुञ्चारणेन स्पष्टं ध्वनितम् । " ·[ ३७ ] कविरामचन्द्रकृतं कुमारपालनृपस्य शोकशमनादि । वि.सं. १२२९ वर्षे रामनन्द्रगुरोहेमचन्द्राचार्यस्य स्वर्गमनममनीति नैकमन्येषु पट्यने । तदनन्तरं सत्प्रतिवेधितपरमाईतस्य तदनन्यमानस्य पौलुम्यकुमारपालमुगलस्य गोशान्ती रामचन्द्रादिभिरकृतनि निम्नदर्शितात् वि. सं. १५२२ वर्षे निष्पन्नात् सृष्णर्षिगच्छीयनयमिहमूः रिरचितकुमारपालभरितान्तर्गतोपान विज्ञायते- " हेमानार्यवियोगेन अन्यात्मेष समन्ततः । विदापकार चौलुस्यो न विपित् कृत्यमात्मनः ।। ततः स रामचन्दा धः सम्बोध नित्यशः । दिनः कतिपयैश्मके स्तोफशोकः काधन ।। वि.सं. १२१. हेमाधास्वर्गमनानन्तरं पदम मासेषु व्यतीनपु निमभ्रातृल्यामय. पालार्पितविषसहमे कुमारपालभूपालः पर्यन्ताराधनां रामचन्द्रमूरिमाकार्यापाषादित्यपि तत एक कुमारपालचरिताद- " अप रामपिराकार्य रामचन्द्र मुनीश्वरम् । पर्यन्ताराधना गर्नु विधिने प्रचनामे ॥ " इत्यादिनाऽवमीयते । " फयिरामचन्द्रस्य मृत्युः। यलिकार सर्वतश्रीहेमपन्नाचार्यपधुरन्धरस्य गर्भरेश्वर श्रीमिनराम-कुमारपाल्पाल- दिमम्मानितस्य प्रबन्धसतातुविधोदिनः कविकटारमष्टोपपचारिणः मान्यता देताम्य विद्वदनाय धीमतो रामनन्दमरेमरण श्रुतमप्यतिफापन नरममानुषोचित त्याऽनयमानुपार. नियाऽमनीति निम्नास्तारित पारिता पोवादगम्यते । मेरसुन सूरिः प्रबन्धनिम्नामण्यन्तर्गतरामनन्दमा भापति -- " अप श्रीप्रबन्धाता रामचन्द्रनु सेन भूपापमोन तपारपहिया नियमानः • मारवीर सपरामरह मिण निरि दिला पाय ! समु भायमणु दिणेमरर होउन होइ चिराय ।।' त्यही दशनामेश रमना निन्दन रिल एप स्यापदपायो ।" करित्नरामगन्नादियाऽऽपधर्मविध परम्यानपाम्य मरणदिवधि मR एवं प्रबन्धचिन्तामणिर:- TRATEEKi Ragreer PER समिनास समननपर भी दिया ·" [३८] "त्रिभित्रिभिर्मासैखिभिः पक्षैत्रिमिर्दिनः । अत्युग्रपुण्य-पापानामिहैव फलमश्नुते ॥' इति प्रमाणोक्तप्रामाण्यात् स कुपतिर्वयनलदेवनाम्ना प्रतीहारेण क्षुरिकया हतो धर्मस्या- नपातकी कृमिभिर्भक्ष्यमाणः प्रत्यहं नरकमनुभ्य परोक्षतां प्रपेदे । सं. १२३० पूर्ववर्षादजयदेवेन वर्ष ३ राज्यं कृतम् ॥ वि. सं. १४०५ वर्षे विरचिते प्रबन्धकोषे राजशेखरसारिखें निर्दिशति स्म---" एवं वनति काले राजा कुमारपालदेवः श्रीहेमश्च वृद्धौ जातौ । श्रीहेमसूरिंगच्छे विरोधः । रामचन्द्र-गुणचन्द्रादिवृन्दमेकतः, एकतो बालचन्द्रः । तस्य न बालचन्द्रस्य रानभ्रातृन्येना- जयपालेन सह मैत्री । एकदा प्रस्तावे राज्ञो गुरूणामाभडस्य च रात्रौ मन्त्रारम्भः । राना पृच्छति-भगवन् ! अहमपुत्रः के स्वपदे रोपयामि ? गुरवो ब्रुवन्ति-प्रतापमहं दौहित्रं रानाने कुरु धर्मस्थैर्याय, अजयपालात् तु त्वत्स्थापितधर्मक्षयो भावी । अत्रान्तरे आभडः प्राह-भगवन् ! यादृशस्तादृश आत्मीयो भव्यः । पुनः श्रीहेम:-अनयपालं रान मा कृथाः सर्वथैव । एवं मन्त्रं कृत्वोत्थितास्त्रयः । स मन्त्री वालचन्द्रेण श्रुतः, अनयपालाय च कथितः, अत। हेमग- च्छीयरामचन्द्रादिषु द्वेषः, आभडे तु प्रीतिः । हेमसूरेः स्वर्गमनं जातम्, ततो दिनद्वात्रिंशता राना कुमारपालोऽजयपालदत्तविषेण परलोकमगमत् । अनयपालो राज्ये निषण्णः । श्रीहेमद्वेषाद् रामचन्द्रादिशिष्याणां तप्तलोहविष्टासनयातनया मारणं कृतम् । रानविहाराणां बहनों पातनम् । लयुक्षुल्लकानाहाय्य प्रातः प्रातर्मुगयां कर्तुमभ्यासयति, पूर्वमेते चैत्यपरिपाटीमकार्परित्यु- पहासात् । बालचन्द्रोऽपि स्वगोत्रहत्याकारापक इति त्रुद्भिाह्मणैर्मनम उत्तारिन, लडितो मालवान् गत्वा मृतः । पापं पच्यते हि सद्यः ।" वि. सं. ११९२ वर्षे विरचिते कुमारपालपबन्धे जिनमण्डनगणिरपि रामचन्द्रादिप्वनय. पालम्य द्वेषहेतुमित्यं सूचयति स्म---- "अथैवं काले कालिनानेकपुरुषरत्ने श्रीकुमारपालभपालः श्रीहेमदिन कृतकृत्यो महसा तरसा वयमा च वृद्धी माती । पर हेममरिगच्छे विरोधः । रामचन्द्र-गुणनन्दवृन्दमेग्नः, एफ्नो पादचन्द्रः; तस्य च रामभ्रातृव्याजयमालेन सह मैत्री ! शर-मान-मननितान्दे मामूलीयपनलगाम्याम् । विपनामिद शात्रं धोत्रयोः मुन सत्यात् ।। २ प्रबन्धी मेशितः श्रीमत्वमारनादेरयम् । गद पवः विर वैथिर प्रासननिता । सामसनरएरोशियेन पानुमारण प्रीमिनमानगणिना गर-मनुमिनसमरे पिर, ·[३९] अथ वार्धक्यमालोक्य नौलुस्यपृथिवपितिः । स्थित्वाऽनु रहसं ( स्थित्वैकदा रहो ) रात्री गुरुं प्रत्येवमूचिवान् ॥ १ ॥ सत्यपि त्वाशे सर्वविद्याम्भोधी गुरौ मम । फलं गाईस्यधर्म( वृक्षस्य नाभाग्यैस्तनयोऽजनि ॥ २ ॥ दिन दिने गरा चैपा जनयन्ती कृशाहताम् । ओनायते समं राज्यलक्ष्मीदानाहचिन्तया ॥ ३ ॥ [ राज्यसूत्रमतः किश्चिदामध्य भगवन्नहम् । हंसायितुमभीप्सामि समतारसवारिधौ ॥ ४ ॥] ददाम्यनयपालाय स्वराज्यं भ्रातृमनवे । उत प्रतापमल्लाय दौहित्राय निवेद्यताम् ॥ ५ ॥ * ततो विमृश्य मूरिभिरमाणि-नानन् । भ्रातृभ्यो न योग्यो दुराशयत्वात्, सत्सङ्गरहित- स्वादधर्मनिष्ठत्वादिकारणैर्न नहुरानवर्गीय-अनासम्मतः, भ्रातृव्यात् तु स्वत्कारितधर्मस्थानक्षयः कियानस्ति । प्रतापमल्छः प्रमाप्रिय-न्याय--धर्मनिष्ठत्वादिगुणैयोग्यः । यदुक्तम्- धर्मशीलः सदा न्यायी पात्रे त्यागी गुणादरः । प्रमानुरागसम्पन्नो राना राज्यं करोति सः ॥' एवं मन्त्रे ने पालचन्द्रेण स्वरूपमेतदजयपालाय न्यवेदि । तस्य न तदनु रामच. न्द्रादिषु श्रीचौलुक्ये च महान् द्वेषः ॥" अनयपायधिपत्ये मोहरानपरानयनाटकादिनिर्माता भैनमन्त्रियशपालो रामसचिवपदे नियुक्तो विज्ञायते । एवमन्येऽपि मैना अधिकारिणो रानमान्याश्च धनाद्याः श्रेष्ठिन आभडा. दयस्तदा सम्भवेयुः । तथाप्येतादृश्या अनीवनिन्यान्याय्यप्रवृत्तितस्तं सत्ताधीशं निवारयितुं निष्फलप्रयत्ना मवेयुरियनीव शोननीयं विषादननकमतिदुःखकर दुर्दैवदुश्चेष्टिनम्, येनेदृग्विधाय विद्वद्रत्नस्यत्यमपमरणप्रसा!! • इमे पा लोकाः प्रवन्धकारेण अमसिंहमूरिचितान पुमारपालपरिताद् (स...,.1.1) उता शायन्ने। . सूत्रधारः-- भायें । मत्येव धामोदर्दशावतंसेन धीअजयंदयवार्तिचरणराजीवराजहमेन मन्त्रि धनदेयतनुजन्मना रुक्मिणीक्षिलालिनेन सर्वतोमुखानिस्ताशेमुशीविलासवासभानेन निजिराजनीतिनिधि मीवदनविभ्रममणिदर्पणेन म्यापारिकमलाकुचकलमामुस्ताफलदारयटिना सारमारस्वतोदारमारणीसेकमुमारस्मेर- काधकन्दलप्रगहण परमाईतेन यशपालाविना विनिर्मित मोहराजपराजयो नाम नाटकम् ॥" --मोहगमाराअयनाटके (मा. श्री. मिरी संस्थया प्रकाशिने पू. ३) ·1४] उपसंहारः। नलविलासतकार कविरत्न रामनन्द्रं नाघिन्य गगामनियाशक्ति यथाज्ञात यगासायनं ययोपयुक्तं न्यवेदि । नलपिलाममंशोधनार्मणि आदर्शपुग्तमययममाभिमपलबम । तत्रै तायन् प्रतिकृति( प्रेसकॉपी )सदृशं १४१ पत्र सं. १४८४ नं लिमितादर्शान्तनं लेमितं प्रायः शुद्ध कसंक्षितम, द्वितीय ५२ पत्रात्म नूतनं कनिदशुद्धं समंजितम; द्वयमप्येतदप्रत्य- संस्कृतपुस्तकालयसहमत्कम । तृतीयं १९ पत्रपरिपूर्ण प्रायः शुद्धं समंजकेन ममं गसंज्ञित डाणीजनज्ञानमन्दिरसले प्रतिस्श्रीकान्तिविजय मनमुनिरानाय कृपया द्वितीया मुद्रणममये . समाप्तम् । तथा म नाट्यदर्पणस्य सविवरणस्यादर्शपुस्तामाग्राम्यश्रीविजयधर्म-लक्ष्मीनानमन्दिरतः समधिगतम् । वमुदेवहिण्डी-गणधरसार्यशतस्हवृत्त्यादर्शघुम्नके पन्यासपदाङ्कितमम्पद्विजय- मुनिरानस्य कृपयाऽवत्यजनमानमन्दिरान्तर्गतात् श्रीहंसविनयमुनिरानीयशास्त्रमहादधिगते । रामनन्द्रमूरिरचितस्तोत्रप्रतिस्त्वत्रत्य 'झव्हेरी अंबालाल नानाभाई' संज्ञकश्रेष्ठिमहादधिगता, यतोऽत्र महत्त्वं सौरभ च प्रसृतमतः कृतज्ञतासंसूचकमेतेषामुपकृतं संस्मरामः । पूर्वोक्त पुस्तकसाहाय्येन सावधानतया संशोधिते, पाठान्तरादिभिः परिष्कृते, प्राकृ- वपाठानां संस्कृतच्छायया संस्कृते, प्रस्तावना-पद्यसूचिप्रमृतिभिर्ययौचित्यमुत्तेजितेऽस्मिन् मतिमान्यतया प्रमादेन दृष्टिदोषेण वा स्थिता जाता वा स्खलनाः सुमनप्तः सम्मानयिष्यन्तीत्याशास्ते- श्रीमत्सयाजीरावमहारानस्य शतार्धवर्षीयसौराज्य- सुवर्णमहोत्सवस्य सुवर्णप्रमाते, घटपढ़े ता. ११-१-२६ गान्धीत्युपाह्रो भगवान्दामतनयः लालचन्द्र ܚ ܟ

·श्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं
नलविलासम् ।
अंदी रीतिमई लभेय सौभाग्यमुरभितावयवाम् ।
दमयन्ती गस्पं दिशनि गिरां या परी लक्ष्मीम् ॥१॥
(नान्धन्ते)
सूबधार:-(सप्रमोदस)
कविः काम्ये रामः सरसवचसामेकरसति-
नलस्येदं पं किमपि चरितं धीरललितम् ।
ममादिष्टो नाव्ये निखिलनटमुद्रापदुरई
मसमः सभ्यानां कटरि ! भगवानेप स विधिः ॥२॥
नद एवं गत्वा रोपनीविनः प्रगुणयामि (इति परिकामति । पुरोऽवोक्य)
कपमयमित एवाभिपतति पयस्यो मन्दारः !
(प्रविश्य)
नट:-भाव ! दलः कोऽपि सामाजिफैरभिनयादेशः?
सूत्रधारः-दत्तः श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रम्प शिष्येण रामचन्द्रेण विरचितं
नलविलासाभिधानमा, रूपकमभिनेतुमादेशः ।
नटः-भार ! एतस्यां रामचन्द्रको सम्भाव्यते कोऽपि सामानिकानां
रसास्वाद
सूत्रधारः-मारिप ! सम्भाव्यत इति फिमुच्यते ! पत:-
प्रबन्धानाधातुं नवभणितिवेदग्भ्यमधुरान्
फवीन्दा निरनन्द्राः कति नहि मुरारिमभृतयः ।
ऋने रामामान्यः किमुत परकोटी घटयितुं
रसान नाव्यमाणान् पटुरिति विनों मनसि नः ॥ ३ ॥

·मलपिलांग , अपरं च- प्रवन्या इभुवन् मायो हायमानरसाः क्रमात् । कृतिस्तु रामचन्द्रस्य सर्वा स्वादुः पुरः पुरः ॥ ४ ॥ नटः--भाव ! अयमर्थः सत्य एवं । यत:--- सहन्यायामिव काकुत्स्थ-यादवेन्द्रप्रवन्धयोः । वर्धमानर्गुणरङ्काः प्रथमानतिगेरते ॥ ५ ॥ फिन्तु रघु-यदुचरितं निसर्गतोऽपि रमणीयम्, अनस्तत्र मुकरी ग्मनिवेशः । नलचरितं तु न तया, ततः सागकोऽस्मि । सूत्रधारः--मारिप ! मा गङ्किष्टाः श्रुतीनां पीयूपं कविकुलगिरां कीर्तिपटही रसापीतेः पात्रं रघु-यदुचरित्रं विनयते । परं किश्चित् किश्चिन्नलललितमप्येतदमृत- सवन्ती श्रोतृणां श्रवसि विनिधातुं प्रभवति ॥ ६॥ नटः-(विमृश्य) भाव ! अयं कविः स्वयमुत्पादक उताहो परोपजीवकः? सूत्रधार:--अबार्थे तेनैव कविना दत्तमुत्तरम्- जनः प्रज्ञाप्राप्तं पदमय पदार्थ घटयतः पराध्याध्वन्यान् नः कथयतु गिरां वर्तनिग्यिम् । अमावास्यायामप्यविकलविकासीनि कुमुदा- न्ययं लोकश्चन्द्रव्यतिकरविकासीनि वदति ॥ ७॥ अपि च शपथप्रत्येयपदपदार्थसम्बन्धेषु मीतिमादधानं जनमवलोक्य जान: खेदेन तेनेदं नाभिहितम्- स्पृहां लोकः काव्ये वहति जर कुण्ठिततमै- बचोभिर्वाच्येन प्रकृतिकुटिलेन स्थपुटिवे । वयं वीथी गाई कथमपि न शक्ताः पुनरिमा- मियं चिन्ता नेतस्तरलयति नित्यं किमपि नः ॥ ८॥ नट:--(क्षणं विमृश्य ) भाव ! अद्य नटी विपादिनी। . सूत्रधारः-जानासि किमपि विपादस्य कारणम् ?

·अपमो नट:--मानामि । या मधी सलमा नाम मा भापयामिागिता। प्रधाr:-ना मागिता! मर:--मय पिम् । सुमार(विए) अपर पिपलाए पनारा नरः- प्रभार:-मनमा विपाटय । विपनापिरिपादन सा सामने मरभन । पन:--- नमन्त्री न मा पुटिन गटोना पगरपः। अपुष्पोपनियन पंन गमनं भनिरुप्यते ॥९॥ पदिएमा निरपा, महान पुनगी पनि सम्भावपिप्पनि । मरा-गप्पयमयों नामी-ग्नि । चिन्नु पाप एराधिपत्यमराप्प माम्मन सा पर्मपराया निएमीनिमी रिपादसति । मुत्रधार--(पम् ) मारिप ! स्वमपेवमभिदपागि ! मनु-- भागापण्डधर्माणां पूर्व भन्मनि नन्मिनाम् । मापदः परिपपन्ने गर्गपरयोपि सम्पदः ॥१०॥ (नेपये) सपम्य पाग! परमेश्वरम्प पुगादिदेवम्प गपर्यया धयमनीव थान्ताः । महाभय बरमुग्यम् । पेनाग्मद्विधामातुं गाय कमप्युधानप्रदेशमवलोकपनि । ममधार:- समाकर्ण ) कथं नर नेपथ्यधार्ग नटी पदति ? नदेहि मारिप ! पपमप्पनन्ताफरणीपाय मम्मीभवाम । (ति निवासी) आमुग्यम् । (सतः प्रविशति रामा करहंसादिकप परिवारस) राजा-(पपम्प पलांस स्यादि पुनः पटति ) कारहमः-- ! पराग्य ! गरेपय कमपि देवस्य विश्रामहेतुमारामप्रदेशम् । Tri.

·No text on this page.

·प्रथमान। राजा-पाय ! क्षणं पर्पय पावन सम्पम् निर्णयामि । विदपकर-(१) भोका न निस्सरिर । नियभणीचलणसमग्णण न मह भयं। कलहंसा-(विहाय भनीव प्राणीमतोऽयम् । राजा--पलास ! स्थितिरियं जगतः । मात्मन्पपन्ये (स्पल) दारेषु भाणेषु विभवेषु च । इनो नृप इतो रडास्तुल्या भीतियोरपि ॥ १३ ॥ नन उत्थाय स्वयं विलोफय कोऽयं द्वार। ( कलहसो निकम्य पुनः प्रविशति ) विपक:- (२) भी राय ! अहं तुर पिहिभाए चिहिरसं। बीहामि एआभी भरपरससाओ। रामानविय ) फयं सदाकाराङ्गी फापालिका ? स्वागन नपोषनाय । फलहंस-सुने ! इदमासनमारपताम् । कापालिक:-( स्वातम् ) अयमपि नावद् द्रष्टव्यः । कदाचिदेनदीयमाप चरित फलनुरिपतिः राति । (प्रकाश ) स्वस्ति महाराजाय । राजा चुतस्तपोधना? फापालिका शाम्पतं विदर्भमण्डलान् । সা-যমন ? कापालिक:--जीवितारपि । राजा--(गतम् ) पचनशस्नापसमा पर इस लक्ष्यते । (प्रकाश) देशावपि पछापि। फापालिक:-नवनरनीदर्शनप्रदाना नबिना कुन एर देशवाधिः । राजा--(गतम् ) नियनमयं परः । अनुचितमाचरिवमम्माभियदस्मिमना- इन बने समीपतिः । पदाचिदयं पातकोऽपि स्यात् । भवतु तावत् । (प्राश ) दुनो भवति दीसासनमः। (1) भो: AM निरिप्यामि, निनग्रामणीचरणामरणेन नई मम मयः । (१) भो रामन् ! अहं सब एमागे स्पास्यामि, मिमि एतमाद PARMARI

·No text on this page.

·Huitel मा- माणे मग गार गार्णया विप:-(१) भी 1 min Aणीपरमाण नभई। पलास-tim) भी aurt | राना - fulanet मामगाणे (प.)बारे विभाग गोm TarTER मीनियापि ॥ ११॥ गरमाग फिर! (Areinfaral पु प्रनिति ) बिदएक:- (२) भी ! भFERT feltuta AIR एभाभी भरवावगाभो। रामा(R) m merri anet antiyाण! फलाईता-पुने ! मामधारमा । कापालिक:--- ११ } ममा नाय | पापियार परित परिnि gran {HER ) Inाराम रागा. गलगोपना मापालिका---Prak frieण । गा-दिभिगमनम् । काfirst-नाविना पाना-m ) SAREER ) दंगाधि पापि फापालिका - मनोकामना गाए पला--( AIR ) निसर्ग पियानमाRrfree पो ने गो पापिय : RE ! तु नाम् । ( ORATI मा भRamre! (1) far Anfter, ARAREnts ! (१) भोईरबिERATI ·मसबिलासे काठिक:-गिरिनिवासिनः कापालिकापणेचन्द्रशेखराम्। विपक:-(१) दिडिया कई सालो सपागदो । सो रानु पदसहरीमा मगीर रिमा। कलहंसः-(विहस्य) सुने ! मोगण्यायोऽसी निपधाया. तदमुना भगि. नोतिना मानिन सजितन्यम् काठिकः-(रोम) सम्पदापि निवेदितमस्य महोपापापतम् । राजा-(मि) अन्यसम्पगित्तमोतुरमोपापापले । अन्परेतना मिरिना मायेग। समावरिया रितीणीने पनेन यः। प्रदेश नम्मे मा मून्यमन्मन्पयेत् ॥ १४ ॥ भापति:-- मोहम् ) किमभिशनोऽयं महोपाध्यायः ? गा-गामुमाधियानापम् । सनि:- RATAR ) प्रातारानुरूपमभिधानम् । राजा ! मिभिधानमनदूरोपि। नि:-मावादाविधानो:मि । for:--(२) भागिदीप परिर्ग नाम् । -भारतम् ) पण ! मायामागनी गुमीनि ननामिमांग Fre:-( ३ ) ममाविमचारिणो मे एग महि, मानोगम . रारा-गोगाः मामागोव्यामः परिहामाग। मंदिर पाडगे । सामना दानिमाम ।। १५ ॥ शिर: :-~भी सवारिया! free f, ना frika १tern R. ARREnarentini 1 feet artisti ·प्रथमोऽङ्कः। कापालिकः-पयेच्छं विक्षपय । विदूषकः--(१) जई में इमं खटंग समप्पेसि, ता तुह बहिणीए खंडणोग- रगं मुसलं मोदि। कापालिक:- (सरोषम् ) आः पाप! ग्रामणमुव ! मामासादितपरमब्रह्माणं तपोधनमवजानासि ? एप ते खट्टाङ्गेन मिरः पातयामि । विदृपका-(सरोषमुत्याय ) ( २ ) अरे दासीपुत्त ! कालिया! लहु इदी एहि, जेण दे एदिणा जनोपविण मत्थयं तोडेमि । (उभौ नियुध्येते ) राजा-अलमलमनुचिताचरणेन । फलहंस ! निवारय निवारय । कलहंसः--(परिकम्य) फिमिदं युध्यमानस्य कापालिनः कक्षातः पनिनम् ? राजा--(विलोक्य ) कलहंस ! किमिदम् ? कलहंसः-देव ! अनेकवखग्रन्थिनिवद्धा मात्रेयं फापालिनः सम्भाव्यते । राजा-मध्यमवलोक्य । ( कलहंसः तथा करोति ) कापालिकः-(विलोक्य समयमात्मगतम् ) हा ! हतोऽस्मि । (युद्धाद् विरम्य प्रकाशमुचे.म्वरम् ) भो भो ! नालोकनीयं मन्मन्त्रपुम्नकम् । कलहंसः-(विलोक्य ) फयं चखान्तरे लेखः? राजा-(गृहीत्वा पानयति) स्वनि । महाराजचित्रसेनं मेपमुखः प्रणम्य विज्ञपयनि यथा सर्वमपि युष्मन्मनोरथानुरूपं सम्भाव्यते । इयं च कोष्टकहस्नान् तत्पनिकृतियोति । कलहंसः-फोऽयं चित्रसेनः ? को पेपमुखः का कोष्टकः ? का वा सा? यस्याः भतिकृतिः। राजा-अव्यक्तम्यानधारलेखोऽयं न शक्यते ज्ञातुम् । भवतु नाचन, पुरो. ऽवलोकय । (१) यदि में इदं खटाहं समर्पयसि, तदा तव भगिन्याः खण्डनोपकरणं मुशल भवति । (२) अरे दासापुत्र । कापालिक ! लघु इस एहि, पेन त एतेन यज्ञोपवीतेन मस्तकं प्रोटयामि। ११.य। २३.जय। स.सा. 1 २ ·१० नलविलासे ( कलहंसः तपा करोति) कापालिका-(समयमुधैःस्वरम् ) तदेव व्याहरति । कलहंसः--(विलोक्य सहर्षमात्मगतम् ) अहो ! स्त्रीरत्न सेयं स्वमदृष्टा मुक्ता- वली । स चैव नैमित्तिकावेदितः स्वमार्थज्ञानमत्ययहेतुर्थः । (प्रकाशम् ) देव ! सफलीक्रियता नेत्रनिर्माणं लोकोत्तरवस्तुदर्शनेन । राजा-(विलोक्य सहर्षप्रकर्षम् ) अहो ! वहूना वस्तूनामेकत्र वासः । वक्त्रं चन्द्रो नयनयुगली पाटलाम्भोजयुग्मं नासानालं दशनवसनं फुल्लबन्धूफपुष्पम् । कण्ठः कम्युः कुचयुगमयो हेमकुम्भी नितम्बो गङ्गारोधश्वरणयुगलं वारिजद्वन्द्वमेतत् ।। १६ ।। किञ्च- लावण्यपुण्यतनुयष्टिमिमां मृगाक्षी जाने स्वयं घटितवान् भगवान् विधाता। स्वोपितामपि चिरस्पृहणीयमङ्ग विन्याससौरभमिदं कयमन्यथाऽस्याः ॥ १७ ॥ (पुनर्विमृश्य ) मुने ! किमिदम् ? कापालिक:- (सरोपमिव ) ययेदं मौक्तिकमायमाभरणं, यथा दन्तपत्राश्चितो कर्णपाशी; तथा जाने दाक्षिणात्यायाः कस्या अपि योपितः प्रतिकृतिरियम् । राजा--(विलोक्य सस्पृहम् ) अशेपाणां मध्ये जलनिधिमणीनां गुणजुपः परं मुक्ता व्यक्तं दधतु हृदि दर्प किमपरः? अयं यासां मल्लीमुकुलनवदामधुतिहरः प्रभातारो हारः स्वपिति मुखमस्याः स्तनतटे ॥१८॥ किञ्च- दासस्तस्य गजान्वयार्णवमणेः स्तम्बेरमस्य स्वयं पालोमीकृतचित्रकर्युररदः सोऽप्यभ्रमूवल्लभः । यदन्तान्तविनिर्मिते प्रचलनमेशालिनी कुण्डले काण्डीरस्परपाण्डगण्डफलकावस्याश्चिरं चुम्वतः ॥ १९ ॥ (पुनः सविनयम् ) पुने ! सर्वथा कथय फिमिदम् ।

·प्रथमोखा कापालिक:-प्राणात्ययेऽपि रिमसत्यमाभाप्यते ! राजा-भवतु तावत् , फथय कुत्रेयं समासादिता? फापालिकः-भव फानने । राजा-यपेवं ध्रुवमियं देवनामनिहतिः फाऽपि फस्पापि युगादिदेवदेवता- यतनवन्दनार्थमागतसि (स्य त्रि) दशरप हस्नामिपतिता, अनेन च समासादिता । पिपक:-(१) भो ! दाव परछा एदा जाणेयल्या, पदमं पदाए समीवे मं परेप, जेण दिट्टिदोसो से न भोदि । राजा-(सप्रमोदर ) साधु पयस्य ! साधु मर्वया फेलिकुशलोऽसि । (दिशो. अल्लोक्य ) का भोः । करडूवाहिनीपु ? (प्रविश्य) युवतिः--(२) एसा चिहामि । राजा--अयि मारिफ ! वयस्याय मसादताम्बूलं प्रयच्छ । मकरिका-(सपा कृत्वा) (३) भहा ! फि एदं महया पयतेण अवलोईयदि राजा-आयुष्मति ! देवतामनिहतिरियम् । मारिका--(विलोक्य विगृश्य ) (४) महा! न एसा देवयापडिफिदी। राजा--(सम्भ्रमम् ) सहि किमेतद् ? भकरिका-(५) 'नइ मे पारितोसिभ फिपि भट्टा पैयच्छदि, ता कहेमि | राजा-(सादरम् ) निषों तुभ्यं पारितोषिकं दास्यामि । भृशमावेदय । मारिका-(६) भट्टा ! एसा विदन्भादिवइणो भीमरहस्स पुनीए दम- यंतीए पडिफिदी। (१) मोस्तावन पश्चादेपा ज्ञातन्या। प्रथममतस्याः समापे मां परत, येन दृष्टिदो- पोऽस्या न भवति । (१) एषा विष्ठामि । (१)मः 1 किमेतत् महता प्रयत्नेनावोक्यते ! (१) मतः । नेपा देवताप्रातहतिः । (१) यदि मे पारितोषिक किमपि मर्ता प्रयच्छति, तदा कपयामि । (९) मतः । एषा विदर्माधिपतेभीमरथस्य पुज्या दमयस्याः प्रतिकृतिः । 4.परादि।

·१० नलविलास ( कलहंसः सपा करोति) कापालिका-(समयमुचैःस्वरम् ) तदेव व्याहरति । कलहंस:-(विलोक्य सहर्षमात्मगतम् ) अहो । स्त्रीरत्न सेयं स्वमहा मुक्ता- वली । स चैव नैमित्तिकावेदितः स्वमार्थज्ञानमत्ययहेतुरयः। (प्रकाशम् ) देव ! सफलीक्रियतां नेत्रनिर्माणं लोकोत्तरवस्तुदर्शनेन । राजा-(विलोक्य सहर्षप्रकर्षम् ) अहो ! बहूनां वस्तूनामेकत्र वासः । वक्त्रं चन्द्रो नयनयुगली पाटलाम्भोजयुम्म नासानालं दशनवसनं फुल्लवन्धूफपुष्पम् । कण्ठः कम्युः कुचयुगमयो हेमकुम्मी नितम्या गङ्गारोपवरणयुगलं वारिजद्वन्दपेतत् ॥ १६ ॥ लावण्यपुण्यतनुयष्टिमिमां मृगाक्षी जाने स्वयं घटितवान् भगवान विधाता। स्वयोंपितामपि चिरस्पृहणीयमङ्ग- विन्याससौरभमिदं कयमन्यथाऽस्याः ॥ १७ ॥ (पुनर्विमृश्य ) मुने ! किमिदम् । कापालिक:- (सरोपमिव ) ययेदं मौक्तिकमायमाभरणं, यथा दन्तपत्रावितो कर्णपाशी या जाने दाक्षिणात्यायाः कस्या अपि योपितः प्रतिकृतिरियम् । राजा-(विलोक्य सस्पृहम् ) अशेषाणां मध्ये जलनिधिमणीनां गुणजुपः परं मुक्ता व्यक्तं दधातु हदि दर्प किमपरैः? अयं यासां मल्लीमुकुलनवदामद्युतिहरः प्रभातारो हारः स्वपिति मुखमस्याः स्तनतटे ॥ १८ ॥ दासस्तस्य गमावयार्णवमणेः स्तम्बेरमस्य स्वयं पौलोमीकृतचित्रकर्पुररदः सोऽप्यभ्रमूवल्लभः । यहन्तान्तविनिर्मिते प्रचलनमेहरोलिनी कुण्डले काण्डीरस्मरपाण्डगण्डफलकावस्याश्चिरं चुम्वतः ।।१९।। (पुनः सविनयम् ) मुने ! सर्वथा कथय किमिदम् ।

·प्रयमोमः। फापालिक:-माणात्ययेऽपि किमसत्पमाभाष्यते ? राजा-भवतु तावत् , फयप कुत्रेयं समासादिता ? कापालिक:--अत्रय कानने । राजा-यघेचं ध्रुवमियं देवनाप्रतिकृतिः फाऽपि कस्यापि युगादिदेवदेवता- यतनचन्दनार्यमागतरित्र (स्य त्रि) दास्य हस्तामिपतिता, अनेन च समासादिता । विदूपक:-(१) भो ! दाव पच्छा एदा जाणेयच्चा, पमं एदाए समीवे मं घरेष; जेण दिदिौसी से न भोदि । राजा-(सप्रमोदर ) साधु वयस्य ! साधु सर्वथा फेलिकुशलोऽसि । (दिशो- अलोक्य ) कात्र भोः ! फरडूवाहिनीपु ? (प्रविश्य ) युवतिः--(२) एमा चिहामि । राजा-अपि मकारिक ! वयस्याय मसादताम्बूलं प्रयच्छ । मकरिका (तया कृत्या) (३) भहा ! कि एदं महया पयत्तेण अवलोईपदि? राजा-आयुष्मति । देवनामनिकृतिरियम् । मकरिका-(विलोक्य विमृश्य च ) (४) भहा ! न एसा देवयापडिकिदी। राजा--( ससम्भ्रमम् ) नर्हि किमेनन् ? मकरिका-(५) नइ मे पारितोसि किंपि भट्टा पंपच्छदि, ता कहेमि । राजा-(सादरम् ) निपधां तुभ्यं पारितोषिकं दास्यामि । भृशमावेदय । मारिका-(६) भट्टा ! एसा विदम्भादिवइणो भीमरहस्स पुत्तीए दम- यंतीए पडिफिदी। (१) मोस्तावत् पश्चादेपा ज्ञातन्या । प्रथममतस्याः समापे मां घरत, येन दृष्टिदो- पोऽस्या न भवति । (१) एषा विष्ठामि । (३) भः किमेतत् महता प्रयत्नेनावलोक्यते ! (१) मतः 1 नेपा देवताप्रतिकृतिः । (५) यदि में पारितोषिकं किमपि मा प्रयच्छति, तदा कपयामि । (९)मः । एपा विदर्माधिपते मामरपस्य पुज्या दमयन्त्याः प्रतिकृतिः । 1.पउदि।

·नलबिलासे राजा-कथं पुननिवती मानी ? मकरिका--(१) भट्टा ! कुंडिणपुर में माटिकुलं । नई सन्न पि विदाम- युत्तंत जाणेमि । राजा-(स्वगतम् ) सम्भवत्यंतन् । उक्तं चानेन कापालिकेन यथाई साम्मतं विदर्भमण्डलादायातः । (प्रकाशम ) मुने ! दमयन्तीमतिकृतिरियम् ? कापालिकः--ब्रह्मचारिणो वयम्, न योपित्कयां प्रथयामः । राजा--(सरोपम ) पाखण्डिचाण्डाल काटिका तापमडमा मणिधिरसि । कोत्र भोः? (प्रविश्य) दण्डपाणिःपुरुषः-पोऽम्मि। राजा-अये भीम ! एन नियम्य कागयों क्षिप। पुरुपः--यदादिशति देवः (इत्यभिधाय कापालिक नटामु गृहीत्वा मीमो निष्क्रान्तः) कलहंसः-मूल् शान्तात्मेवायं परमनीव दुष्टः । भद्रया मुव्यव प्रतिहतम- मूदृशां पाखण्डिनां शान्तात्मत्वम् । अपि च--- शान्तात्माऽपि खलः खलः कथमपि व्यारूढवादावमो- द्भेदस्यापि सतो न वर्त्म चरितुं जवालकेलिनमः । इन्दोः कुन्दसितैश्वितापि परितो दोपव दोपा करै- श्छन्नस्यापि पयोधरः प्रतिदिशं नाहः श्रियं गाहते ॥२०॥ (पुनर्विमृश्य ) मकरिके ! सत्यं मानुपीमतिकृतिरियम् ? मकरिका-(२) किं अन्नहा भट्ट(हिणो विनवीयदि ? कामं कामं कुसुमधनुपोऽप्यावहन्ती सशोके लोकेऽप्यस्मिन् यदि मृगशामीदृशी रूपलक्ष्मीः । केशाकीर्णे तपसि विपुलस्वर्गभोगोत्सुकानां मन्दीभूना खलु तदधुना माणभाना अनिः ॥२१॥ (पुनर्विमृश्य ) वयस्य ! त्वत्मयत्नकृतोऽयमस्माकं रत्नलाभः। कोत्र भोः ? (१) भर्तः । कुण्डिनपुरे में मातृकुलम्, तदहं सर्वमपि विदर्मवृत्तान्तं जानामि । (२)किमन्यषा मर्विज्ञप्यते ! रौदया।

·अपमोचन २७ (प्रविश्य) पुगप: एपोऽपि । राना--भये मान्द ! खरपुरगप फनकालङ्कार प्रयन्छ । (यदानापयानि दर इत्यभिधाय माकन्दो निकान्तः ) विपकः-(१) निदं मए जिदं मए । ( अईलाहुः प्रनृत्यति ) राजा-(मित्या) योगे श्रीमदो भोगे बैंकल्पस्य निबन्धनम् । नमस्नु पस्तुचिन्नापो भन्या श्रीरधिका पदात् ।। २२ ।। ( पुनः सामिलाप प्रतिकृतिमपटाक्य स्वगतम ) विफल एवं ममावतारो जगति पदेनया मद सलीममत्रोपाने न विहगामि । (प्रकाशम् ) मारिफ । दमयन्ती मकारिका-(२) अध। राजा-~अनुगृहीतोऽम्मि घसा ( पुनरपवार्य ) फलहंम ! विजगतोऽप्यसुलभ वस्तु मम्पादयितुं न रनोपि ? फलस:-फिमपरमुन्यन ? यदि मन्मागरपि सम्परते, तदा सम्पादयामि । ( नेपथ्ये सूर्यजनिः) कलहंस:--देव ! युगादिदेवदेवतायतनसन्ध्यावलिपटध्यानिरपम् । राजा---(स्वगतम् ) अहो ! परमं शानम् । (पुनर्विगृश्य) पयाम्येनं दमपन्याः पार्थे । इयं च मारिफा विदर्भभापापाचारकुशला सहर पातु । ( पुनपथ्ये) भो भो गन्धर्वलोकाः म्पकार्याणि कन्या भीमागल्छन पुगादिदेवसन्ध्या. महीनयमनुष्टातुम् । राना समोदमात्मगतम् ) अहो ! मयोजनसमर्थः शब्दपातः । ध्रुवमय कलासा भयोजनमापाय श्रीमायास्यनि । भातु । (प्रकाश) फलहंग ! चित्र- (१) मितं मया नित गया । (२) किम् ।

·नलविलासे कर्मालङ्कमींणान्युपकरणानि प्रगुणयितुं ब्रज । मकरिके ! वैदर्भापतिकृति तं गृहाण। वयस्य ! दर्शय पन्थानं येन सन्ध्याविधिमाधाय साँधमलपहे। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ प्रथमोऽङ्कः॥ द्वितीयोऽङ्कः। (नेपथ्ये) स्वागतं कलहंसाय सपरिच्छदाय । (ततः प्रविशति कलहंसः मकरिकाप्रमृतिश्च परिवारः ) कलहंसः कथं मत्तमयूरोयानरक्षक: शेखरोऽस्मदागमनमनुमोदते ? (प्रविश्य ) शेखरः--आर्य कलहंस ! युप्मदागमनोत्कण्ठितोऽतीव देवो वर्तते । तदई गत्वा निवेदयिष्यामि । (इति निष्क्रान्तः) फलहंस:--अयि मकरिके ! कचिदिदमभिहिता त्वया लम्बस्तनी ? यथा यावद् वयं त्वदागमनं देवाय विज्ञापयामः, तावत् त्वया मत्तमयूरोद्यान एव स्थातव्यम् । मकरिका-(१) अप इं। कलहंस:-अपि प्रगुणीकृतानि देवस्योपायनीकर्तुं विदर्भमण्डलोभयानि वस्तूनि । मकरिका-(२) सबमाचरिदं । (नेपथ्ये) भो भोः समाचारिणः प्रगुणीक्रियता सिंहासनम् । महो गन्धर्वलोका: । मार- 'सङ्गीतकम् । इदानीमास्थानमलङ्करिष्यनि देवः। (१) अप किम् । (२)सर्वमाचरितम् । 17. मपि। २..सोपनयनी ।

·द्वितीयोला
फलहंस:---कथमयममात्यः फिम्पुरुषो वदति ।
(नेपथ्ये)
(१) इदो इदो पियवयस्स!।
कलहंस:---सफारिफे ! पधाऽयं खरमुखो व्याहरति, तथा जाने समायाति
देवः । सदास्थानमुपसाव । (इति परिममता )
(सतः प्रविशति सिंहासनस्थो रामा, फिरपुरुष-स्तरमुसादिकप परिधारः)
राजा-(स्मृत्वा विदूषके प्रति ) अपस्य ! प्राप्तः फनफालङ्कारः
(प्रविश्य)
शेसर देव ! मातः
राजा-(ससम्भ्रमम् )क: मातः ?
शेसर-देव ! दिया धसे । मासो मतमपुरोधानं सपरिच्छदः कलईसः
किम्पुरुष:- फेवलमुपानं समाप।
(कस उपसृस्य मकरिकया सह मगमति)
राजा--(पाहुभ्यामालिय) अपि कुमालवान् फलहंसः कुशलवनी मारिफा!
फलहंस:---देवस्य प्रतापेन !
राजा--(सात्सरपम् ) समर्थितपनोरया समापातोऽसि ?
कलहंस:-न समर्पितमनोरथः ।
।
फलहंस:---फिज सम्भावितमनोरयोपापः समापातोऽस्मि ।
राजा--(सहर्षम) अनुष्टहीनाः सा उपापसम्भावनायामुपेयमपि सम्भाव्यते।
भवत नापन् । दृष्टवानसि
যাশনা ?
फलहंस:-देव भाविदर्भगनात्मनस्य कलईसस्य विदर्भगमन निष्फलम्।
राजा-न फेवलपष्टविदर्भराभात्मनस्य फांसस्प विदर्भगमन निष्फर्स,
नमापि । भदलं पाचालतारितरेण । प्रपं सावद दपपन्तीननुनारिमाणं समा-
सतो विज्ञपप।
(१)स इतः मिषषयस्य ।।
18. वसो । एस.पो.सि.रिरमारत।

·नलविलास कलहंस:-- अयं समासः। राजा-(सपोदम् ) वैदर्भीननुवर्णा रसयनश्रोतव्यसीमामिमा- मार्य प्राणी ! युगं गमययः सं जन्म तारफलम् । प्रोग्याहुतम्पदर्शनमुशासम्परहेतुः पुनः पुणे को नयने ! फनिष्यति बपुर्नावण्यपुण्योत्सवे ॥१॥ फलाम ! सानोमा माय मार्ग मिपमतं वा कुणीशी मा कन्दाफला गागमा ट्रेन किम् ? m: जीनाममा पभूभुवा भां मी गहिदीनभग पीया गान्यापि किम् ? ॥२॥ गग- म मगनम ) गाद गगनायो भिंगनतनयागा निमीपोः पुरराम में गाने नलागतालिफाफापम् । (शुभदिनोय) कर শমান খা: মায়া মিমোশায়ামাগনা- (11.11 ) मग तिवारगन नागमनापामा अरिया मांगाणागितानि पक्षीदिनभित्र गमाटोः ! नगमा मागीय ॥३॥ रांग:-भरमा! लिन अादर मातांग मानी मार्ग पाय निमंही काम frieniml रोटयारा भन्न प्ररिंदा माfit - 40 ·द्वितीयोऽ। घिदूपका--(१) ही ही भो कलहंस ! मुटु तए दमयंतीए अंगचंगत्तणं समासेण फहिदं, ता सत्थि भवदे भोदु । कलहंसः--(ममम्भ्रमम ) कयमार्यः खरमुखः? खरमुख ! नमस्ते । विदूपका-(२) मह समागविहयो होहि । मकरिका--(३) अन्न ! पणमामि । विदूषकः-(४) मम सरिसं रुविणं पई लहसु । राजा-(मित्वा ) अहो ! परमसम्पत्तिहेतुराशीर्वादः। विदृपक:-(५) भो ! तए मह जोगं न कि पि चिदम्भमंडलादो आणीदं? कलहंसः-- अस्त्यानीतम् । राजा-(स्मित्वा सौत्सुक्यम् ) अलममस्तुतेन । सविस्तरं विदर्भराजतनया- स्वरूपमादय। कलहंसः-देव! चलकमलविलासाभ्यासिनी नेत्रपत्रे दशनवसनभूमिर्वन्धुनीवं दुनोति । स्मरभरपरिरोहत्पाण्डिमागूहरूद- धुतिविनितमगाङ्का मोदते गण्डभित्तिः ॥५॥ राजा-यथायं फलईसो वर्णयति, नयेव यदि तस्या अङ्गासनिवेशो यदि च भगवाननुकलो विरश्चिस्तदा न निपधाधिपतेरपरो भूर्भुवःस्वसयेऽपि पुण्यभागल्भ्यवान् । विदृपकः--(६) भो फलईस ! ताए पनगाए मह बना कावि पुग्छिदा ? मकरिका--(७) पुच्छिदा। विदूपकः--( सहर्षम् ) (८) किं साए भणिदं ? (१) अहो अहो ! भोः कलहंस ! मुटु रुपया दमयस्या अन समासेन कपि. सम् । सत् स्वस्ति भपते भरत । (२) मम समानविमवो मय। (१) आर्य 1 प्रणमामि । (४) मम सदृशं रूपिणं पति लभस्य । (५) भोः । त्वया मम योग्यं न किमपि विदर्भमण्डलादानीतम् ! (१) भोः कलहंस ! तया कन्यकया मम वार्ता काऽपि पृष्टा ! (७)पृष्टा । (८) किं तया भणितम् !

·नलबिलासे मकरिका-(१) एदं भणिदं, सो गदहमूहो कि करेदि ? विदूपकः-(सरोपर ) (२) ई सा में गदहमुई भगाद, ता न तस्स वनणं सुणिस्स। कलहंस: अपरं च। कार्कश्यभूः स्तनवटी न गिरा विलासः केशाः परी कुटिलता दधते न चेतः । तस्याः कुरङ्गकदृशो नृपचनशक्र ! जाड्यं गतौ न तु मतो विधृतावकाशम् ॥ ६॥ किम्पुरुषः-(स्वगतम ) ध्रुवमीदृशस्य वीरत्नस्य सम्मानिर्भरतार्दराज्य- मुपनयति । कलहंस:-अपि च स्वयं विमृश्य सोऽयमवयवानो सौन्दर्यलेशो देवाप विज्ञपितः । परमार्थेन तु- वदनशशिनो नेत्राम्भोजद्वयस्य कपोलयोः स्तनकलशयोर्दोष्णो भेनितम्बतटस्य च । तनुतनुलताज्योत्स्नावीचीनिमग्नदृशा मया न खलु कलितो दोपः कश्चिद गुणो न व कथन ॥ ७॥ विद्रुपका-(सहर्षम् ) (३) ही ही भो! तीए अयं जेव महतो दोसी नं सरीरे तेएण पिखिदुं पि न सकीयदि । राजा-( सस्पृहमारमगतम्) आः। कि भविष्यति स कोपि कदापि विश्व- फल्याणकन्दजलदमतिमो मुहूर्तः । यस्मिन् विदर्भतनयापदनेन्दुसङ्गा- दुत्फुल्लमक्षिामुदं तदिदं मम स्यान् ॥ ८॥ कलहंस:-किचिनिनियंपनेत्रविपय एव वैदर्भारपरकर्षः प्रत्यक्षीकनाऽपि वाचा वर्णयितुम् । (१) एतद् पणितम्, A गर्दसमुखः किं करोति ! (२)!! सा मां गर्दभमुख पति, कतो न साया वर्णन श्रोगामि । (1)हो भो । तवा या महान् दोनो यत् शरीरे वेगसा मेक्षितु. मनिस्वने।

·द्विसीयो। সাদমথ্যদাতদু} নিনিমঘনসৰি ঘৰ মেমং বি पद्मस्मारमुनिः। ध्रुवं भरिपनि तदर्शनं नः। किम्पुरुषः-(सास्यमिक ) नदरिन कि किमपि यानिगिरामागार! राजा-सरोपममात्यं प्रति ) भयुसमभिदासि । यस:- अधिफा वर्णना पनि कचिद् वप्प मनोविकम् । रण्यस्याकान्ति-कान्तिभ्यो दपप्रपथने ॥ ९॥ अत्यनकमनीयं हितोतुं पापोऽपि नेसने । सपन: गुधारवाई पर्नु मनापि न क्षमः ॥१०॥ नदटपनिरिस्तरेणा फलांग ! फयय सारदिन:म्यानाद् गन पियाग्निंगा! कलहंस: देर ! देवपनिनि दमपन्नीवनितानिपाताप देवाटान मणय पतिपपरेसाहभिरर इण्डिनमधिगतरान् । राजा--(प) सनातनः । ক~েনলামন মাঝিবা মসলাখ মানুষ कल्यान्तःपुरे मरेशः कृतः । राजा-(सरस ) आयुष्मति मारिफ ! भानी भरती मापद देसी रहती! मारिका-१) मकारिका-(२)मदो परिदिन सरासरसेन दमनीम प्रसाद अपारसरं पदेस र रणपिसभामा परि विमोपि। राजा-(स) नमः। মন্ধন্ধিা-২) হল বিষয় খেয়াঘ কাঁধ ओर एगा निमारिलो भत्यि! भानु भको विको !ि मदो पर मानद (1) भएर (UAE नसत पावर देवस्य --AAREER गिर। (२) wito PERE अायोरया -- ·नलविलासे । वि सम्बरहस्सहाणं दुदियं पित्र हिदयं निसहाहिवइणो पियवयस्सो कलहंसो । अत्यि। किम्पुरुपः-मकरिके ! वाग्मिनी खल्वसि । सर्वरहस्यस्थानं द्वितीयमिव यं वदन्त्या त्वया रहस्यालापेषु निःशङ्का कृता राजपुत्री। राजा-ततस्ततः। कलहंस:--अस्वस्थशरीरा दमयन्तीति प्रयोपं विधाय वैद्यव्यानेनाहमनया भदुहितुरभ्यर्थं नीतः। राजा-( सप्रमोदम् ) मकरिके ! चतुराऽसि विकटकपटनाटकघट- ।।(विमृश्य ) सर्वथा कैतवं निन्यं प्रवदन्तु विपश्चितः । केवलं न विना तेन दुःसाधं वस्तु सिध्यति ॥ ११ ॥ किम्पुरुषः--देव ! फिमपरमुच्यते ? कामं शाठ्यव्यपोहेन परलोकः प्ररोहतु । इहलोकप्रतिष्ठा तु शाठ्यपयव निश्चितम् ।। १२ ।। कलहंसः-देव ! निर्मायो यः कृपालुर्यः सत्यो यः सनयव यः । मायेण तत्र लोकस्य लीवबुद्धिविनृम्भते ॥ १३ ॥ राजा-(सत्वरम् ) ततस्ततः । कलहंसः-समलतासने मयि राजपुत्री सलीलमिदमभिहितपती-स इन् फलहंसीसि ? (रित) राजा-अहो ! गिरा मधुरिमा । ततः । कलहंसः-मयोक्तम्-पया जानानि देवी । ततो रामपुत्री 'समासतो विवक्षित- पावेदय' इति निगदिनवनी । अनन्तरमहमुक्तवान् । राजा-(सोसायम् ) किमुक्तवानसि ? कटहंसः-पदमुक्तवानस्मि । अन्योऽपि मरहस्यापा द्वितीयमिव हदयं निषाधिवः प्रियातायः करंसी नामास्ति । ११..क्षत।

·द्वितीय गौण्डीरेषु भयोउम्बलेषु मुभगोनसेषु च प्रामणी- देवो पधभूपतिः शुनमिदं मभूयो भूरिणः । एतच प्रथिनं विदर्भननया यद् विश्वविश्वरपुर- पछादिनमरं बरं पश्यनि धूमः किमन्यन्तनः ॥ १४ ॥ राजा--(स्वगतम ) आ: ! किमतः परं रामानयाभिधायिनीति यत्सत्य- मानोऽस्मि । पवतु ( HAINE ) ततः किमुक्तवती ? कलहंस:--राजतनपा न किंचित् । राजा-(सखेदमात्मगतम् ) हा! हताः स्मः । कलहंस:--किन्तु फपिआला नाम विदर्भगजचामरग्राहिणी ममीपस्पितेद- राजा---( ससमयम) फिमाह सम सा! कलहंसः इदमाह स्म मा । अनुरूपं योग कर्तुमीइने स भगान् फलईमः । राजा--(सहर्षमात्मगतम् ) इयत्मत्युजीविनाः म्या । जानाति तावदेव स्परिफरलोको पथा दमपन्या निपधपतिरनुरूपो वरः। (प्रकाशम) सामः कलहस:- अनन्तरं च स्मितं कृत्वा रामननया देवस्य प्रविनिएर मम फरतलादादाय पुनः प्रतिकृति पुनः पुलककोरफितमात्मानं मुविरमालोकितनी। বাবা- ময়ম। কাগ: জীবনব্যথায় কান। विपक:- परोप ) (१) भो ! किं पुछेसि पुलकिटणं अंगे और निदिद। कलहंस:--लक्षितः कपिअलावचनात् । राजा--( ARभ्रम ) तिन् पापिअलारनः ! कलहंसा-इदं नो यथा देवि! मिर्धमत्पर्यमापाम्पते पुना पुनरवलोकन किमयाऽनुहरत्येपा प्रतिनिदेवीरपुः । राजा--साधु कपिझले । भारतानाचले ! साधु, नमः । कलहंस:--प्रधानो प देवी मतिकृया मा निरूप न पुनमनि মলী মহাকা হালিখোনালী মনি সঙ্গয়া শিক্ষা। (१) भो ! कि.मि ! पुश्विनाम। नितिर ।

·नलबिलासे राजा-समीनीनमाह मकरिका । यया मुख्यस्य सौन्दर्य प्रतिविम्बस्य नो तथा । मूर्याचन्द्रमसौं वारिसङ्क्रान्ती क्लान्ततेजसौ ॥ १५॥ कलहंस:-ततो मकरिके ! मकरलिखितेयं प्रतिकृतिः कुतस्तवनस्याः माप्तिरिति सरोपं राजपुत्री व्याहरत् । राजा-(समयम् ) कोऽयमुत्पातः ? ततस्ततः । कलहंस:--अनन्तरं च कपिझले ! प्रतिक्रतिमेतां ताताप दर्शय, चित्रपटमे- तं च देवतागृहे निहीत्यभिधाय राजतनया मा विसृष्टवती । राजा-(समयम् ) फयं न किमपि प्रत्युत्तरम् ? कलहंस:-किन्तु देवमतिकृतिपटम्य देवनाग्रहविमोचनेन दनमेव रानपुश्या प्रत्युत्तरम् । राजा-वाचिकं श्रोतुमिच्छामि । मारिका-(१) इदं पन्छा मम कहिदं । जहा- इह अन्यि घोरपोणी जदत्यनामा फवालिभी एगो । करनणस्म करहित्तणम्म परमं पाहाणं ॥१६॥ मंबत्यणी ति नाम भन्ना तस्मत्यि गुजनगुलेही । सपलाणं दोसाणं ठाणं दुई य मिडणाणं ।। १७ ।। राजा--(काईम प्रति ) अमानवागियं मकरिका न फूिटमर्थमारेदपनि । नतम्वमेव कषय। कटहंमः-पोरघोणेन च मीमरयाय मन्दिष्टम्, ययं दसपनी कलगुरि. पर्माया भविष्यति । (१) पथात् मम पितम् । यया- हामि धारयोगी पानामा कालिक एकः । भावाय काट्यम्य प्रथमं प्रविष्टनर । रमममम माया सायानि कटन। मरट सई पन दूनी व मिथुनाना ।

·प्रितीयो। राजा- समयमात्मगत ) मुषिताः स्मः (प्रकाशम् ) स पोरपोणः किमती- বিগ লালার ? कलहंस:-दाम्भिकोऽयं न किमपि जानातीति नत्रस्याः कथयन्ति । पया पुनगरेपयतापि न कोऽपि दम्भी लक्षिनः । राजा-अत्रा हत्या प्रमाणं न भवान् । यत:- आगन्तुकोऽनुरागं नेतुमविभागदूपणा सरपः । विज्ञातदूपणः खलु जनस्तु भयो न सहवासी ॥ १८ ॥ फिन्तु कयय सहवास्यपि राजा फेन हेतुना तस्य दम्भ नावधारयति । कलहंस:ो व्यापोहो घोरपोणस्य च भाग्यमनवधारणे हेतः । T-उपपमिदम्- সলিলা ধূলাশামান अचेतनोऽपि वश्यः स्यात् किं पुनर्यः सचेतनः ॥ १९ ॥ कलहंसा:- नना रानापि कापालिकमरपयन स्वदुहितर चित्रसेनाय রাষি। राजातस्ततः। कलहंस:-सनो दमपरपा मकरिफाभिहिना पया यदि निपधाधिपनिलम्ब म्तनी कयमप्यनुकुलपति, नदा पुनरपि सा नातं फोग्रामिवर्नयति, माघ निष- धाधिपतये दापयति। राजा--( सत्वर ) किं पुनर्लम्माननी सदेव नानीता? कलहंस:--पानीताऽस्ति । कलहंस:-अस्ति मनमोघाने । राजा-अपेखर ! लम्बस्तनी शोधमाकारय । शेखर: पदादिशति देवः (स्त्यभिधाय निष्कान्तः ) (चतः प्रविशति कटितट नर्तयन्ती समातनी) राजा-क्य ) आकृत्या कृत्येव लक्ष्यते ।

·नलविलासे
कलहंस:-( अपवार्थ ) न केवलमाकृत्या कर्मणाऽपीयं कृत्या । (पुनर्विदूषक
प्रति ) तथापि योग्यमिदं मया विदर्भदेशादानीतम् ।
विदूषकः- विलोक्य समयकम्पम् ) ( १ ) भी रायं । अहं एयाओ
ठाणामो उहिस्स।
राजा--किपिति ?
विद्वपकः-(२) जइ एसा धूलमहिसी कडियई नगावंती ममोरि पडेदि,
ना धुर्व में पारदि।
राजा-चपस्य । अस्मारनुग्रहेण रानपु-येयं प्रेषिता, तदेतामा नाईसि ।
विदूषकः-(३) मो! न मए एदाए अवमा कीरति, किन्तु अपणो रपरका।
राजा--(सरोगमित्र ) सर्वथा परिहासारसरं न वेसि ।
विपकः--(विधाय) (४) जदि मए मुदेण कारि फसिद्धी भोदि।
मा भौतु, पारनेर निहिस्स।
राना~-सम्माननि । इदमासनमाम्यताम् ।
विपक:-(५) मोदी संगत्या दुरपलं पु एदं भाषण l मा तुमप
माहागाए परिमियन ।
(कहंसः संतपा विदूषक वारयति)
राजा-मनम्ननि ! कमालयन्यसि ?
सम्बतनी-(मुन वर्तयिस्ता ) (६) अनमो जोगरम गादेगा।
विपर:-(७) मोदी ! कि भादुग्यमा नि?
बननी (८) मागनिम्ममंग !
(१) मीरानन् ! अनुमात् न्याना पाग्यामि ।
(२) सम्म मदिक्षी कटित पती ममारि पनाममा।
(1)!मयमा माता जिगरेविमत्रा।
(1) मा मत पीपसमा नाम ANI
( दमाममा दुगमनम्, न TPERSTATE Times
(गम्य का (.) ATTER.gine
(Criti

·द्वितीयो।
-
पिपका-(१) भी कलहंसा ! फिशिएहि गोहिंमद [पा एमा
इष संपता?
(पन्नामो रिभ्यायोमुगन्निति)
राना--(मभयमात्मगतम् ) भुरपयमेन दुरान्या कोपयिष्यनि । परनु
(EME ) लम्पनि ! भाटिलहदयः प्रातिपरिहामणीगोऽयं प्रामणा नहाए
घनोमिन कोपिनम्यम् ।
सम्परतनी ---(पटिनर करनन्दनाराय, मुग कीय) (२) नामादिगाणं
गदाहाणं उपर देमि।
राजा--(म्य ) महाभारा भूयन भरती । नदारदय विमपि ।
लम्पसनी- ( पगम ) (३) भी महाराय अपुगाणं पूर्व सपि,
भणापारमंगादे गम्भे पारमि, तुला पिपिप्रमणं संपारमि । कपाशा !
निहुयणे वि असमय सं माहमि ।
राजा--( अपवर्ग कलहमें प्रति ) at Yष्टता ! भो निर्मा! रिस,
संवदति किमप्येतदुतम् ।
फटाइंस: पिपि, गर्भपानं पुनानाति ।
राजा-(भिकिस ) माध्यमुख मा ।
पिपका--(४) मोदी ! एगंदार ये संगर्ष दि मा संभपीए
पापा पाणी ना पालिपुसे पहि, सा कि तुम आर अभा!ि
राना मरोस ) मयि मुम्बरमायण! नापापि परिहामा सिमि
(पुनर्णयानी प्रति ) भविष्यति नः किमपि भरदर्शनपलम् !
(१) भो काम गमिटर (JAIN मा ?
(२) माहमीरवानां गईमान गुमर मि ।
(Uो महारान ! भरेर पुर्व मि । अनन् भन
पतयामि । दुर्लभी नियननं माया मा पनि मा
(५) गति ! नान्ये माय भER REET पर
लिपु वमन, मftwarR !
Inmy १५..।

·नलबिलासे लम्बस्तनी-(१) अवस्सं भविस्सदि। राजा-(अपवार्य ) तहिं विदर्भजा सम्पादय । लम्बस्तनी--(२) इत्य को वि किं संदेहो ? एसा संपाडेमि । राजा-(सहर्ष ) कोऽत्र भो भाण्डागारिषु ? (प्रविश्य) पुरुषः-एपोस्मि। राजा-अये कोरक ! एतस्याः सर्वाङ्गीणं कनकाभरणं प्रपन्छ । कोरकः-आदेशः ममाणम् ( इत्यभिधाग निकान्तः) रानालम्पस्तनि ! त्वमपि स्वदेशे विजयस्व । सम्बस्तनी-(३) सात्थि महारायरस । ( इत्यभिधाय कटिनी नर्तयन्नी निमना) राना-(गुनिमामिनीय ) अमात्य ! लम्बोदरः कापालिकः फयं यतते । शिम्पुरुषः--देव ! लम्बोदरी युवरानबरेण प्रीडापावं कर्तुं नीनोस्ति । राजा-एवम् ( विमृश्य) दृष्टमङ्गः पारस्य मोऽयं नाशयावहः । मानडिमाडलम्यत्र मरिकपसमागमः ॥ २० ॥ करमः-दुगापनः कारास्टिकम्य मंमगांद दुपातिपि का मा. गाय मम्माम्यते। सिम्पुरपः-प्रतिरतीय विताः । यत:- शुमा वा मोहाय मानिठापा वा मामा पोषा मंमगांव गल गुण-दोषी प्रमाः | লাল বসু সমাগলো न पानि प्रासामः मृगति न प पाय: पताम् ॥ २१ ॥ (१) (२) win RITEMAI -- ·दितीयो। मपि च देवम्प निपस्यापि सन्तनिर्दष्पतिर्भवतीति श्रद्धालेयोऽपि न प्रतिप- पन्ने, फिमङ्ग ! हृदयालयः । फलहंस:-( मरोपम् ) प्रतिहततमोऽयं वितर्कः। भनन्ने कार्याणि मतिविभवं फारणगतं प्रवादी लोकानां ध्रुवमयमनेकान्तकलुपः । मृदुत्वं न फिशिजलदपयसा विश्वविदितं स फथिन्मुक्तानामय च किल काठिन्यनिकपः ॥ २२ ॥ राजा-फिमपरमुच्यते । असा पाखण्डिपाण्डालो युवरामस्य निश्रितम् । वातापितापकारीव विन्ध्यस्योमतिघातकः ॥ २३ ॥ (नेपथ्ये) अखिलानां रिसिनीनां फपलमुखान्येकहेलया द्रष्टुम् । गगनाचलगर्भमसावधिरोहनि कमलिनीनाथः ॥ २४ ॥ राजा-(स्वगतम ) कथमयं मागधो मध्यन्दिनवर्णनापदेशेन मियामुखदर्शनं पिशुनपति ! भवतु (प्रकाशम ) फलहंस ! दर्शय मार्ग, येन मध्याह्नमानाय प्रजामः । (इति निष्कान्ताः सर्वे) ॥ द्वितीयोऽङ्कः॥

·तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविश्य) कुरङ्गका-( उच्चैःस्वरमाकाशे ) अये मुकुल । यकुलमभृतीनि प्रगुणय सुरी कुसुमानि । उपनय पाकाताम्राम्रप्रमुखानि फलानि । ननु पश्चवाणायतनमिदान देवी दमयन्ती सगन्धर्वलोका समलङ्करिष्यति । (प्रविश्य) मुकुल:--आर्य कुरङ्गक ! सर्व प्रगुणमेव पूजोपकरणम्, किन्तु कथय किमि मिनोऽयमय सकलेऽपि राजकुले संरम्भः ? कुरङ्गकः-(सरोपमिव ) भये सरल मुकुल ! वैदेशिक इस लक्ष्यसे । एत दपि न जानासि, ननु देव्या दमयन्त्याः श्वः स्वयंवरविधिः। मुकुल:-पः स्वयंवरविधिः? कुरङ्गक:-अप किम् । मुकुल:-(विचिन्त्य ) ननु दमयन्ती चेदिपतये चित्रसेनाय दातुममिलापुर्फ विदर्भपैतिरासीत् । फुरङ्गकः-आसीत् प्रतिकृतिदर्शनात् पूर्वम् । मुकुल:-( सप्तम्भ्रमम् ) विततमावेदय । फुरका-तां निपधादागतां दपयन्तीप्रतिकृतिमालोक्य कामियं निप- पायां गतेनि गरेपपता देवेन ज्ञानं यथा-घोरपोण: कापालिको दमयन्तीपरिण. पनोन्कष्ठितस्य रिप्रसेनस्य मेपमुखनामा मणिधिः । मोऽपि लम्पोटरोस्यानुचरः कोरपनामा चार एव । मुकुल:-(मस्वरम) सतस्ततः । कुरदकः-नतो धर्मकर्मविष्ठवमरमार्य हिमाणीटनासिकया सम्यग्ननि- फया मह गर्दभमारोप्य देवन पाग्योणो निम्पियः गतः। मुकुट:--(माधम ) पाप महिनामापरि फियनी प्रतिष्ठापधिरोपिनो देये.

·१९ हतीयोग। कुराका--विस्मपनीयं नैतत् । भारता क्ष किपिद पातकिनो न पान्ति यान्ति धियं समधिको किमु धार्मिफेभ्यः । सेनासमअसमसौ रचयन् विशङ्को मोकार मनासे याचि तनी घ हप्येत् ।। १ ।। मुकला-साम्पतं कास। कुरद्का-साम्पतमसी निपधामधिवसतीनि भूयते । (परये) भोः ! साम्मन निपधामधिवमति ! फरणका-(प्रणम्य ) देव ! कापालिफपोरपोणः । राजा--(मना ) लम्बोदरोपजानितवासनेन पुरानापरेण समाहूतः । भात (प्रास ) भो भोः संन्याः ! यहिः स्थातव्यं पहिः स्थातन्पम् । न खलु सहफारनिफराभिरामः सोमलमयमारामभकायमर्दम् । कुरहक:-( मान्ने प्रति ) एहि स्वस्थान प्रजामः । ( इति प्रणम्य निजाती) राजा-अहो ! सन्तावतारम्पनिपटारङ्गत्परिभोगमखिलं जगत् । परिमलभृतो पाताः शाखा नवापुरफोटयो मधुकानोत्कण्ठाभानः मियाः पिकपक्षिणाम् । विरलविरलस्वेदोहारा वधूक्दनेन्दवः मसरति माँ पायो जाती न फस्य गुणोदयः ॥२॥ (दिशोऽनोस्य) अभिनमः भरातर्नयमद्धिकारमुपपुलरजोभिरयं मधुः। यनिक विदधाति वियोगिनां शशिकरप्यतिपानिरत्तपे ॥ ३ ॥ फलांस ! विदिनयनान्तः स भवान, विदर्भाणाम् । सद् विलोकय कियप्पतिरम. गीयमन कुसुमाकरोद्यानेऽस्माकमाषासस्थानम् । कलहंस:-यदादिशनि देवः ।

·नलविलाम विदूपक:-(१) ही ही! पडिपुग्ना में बंमणीय मणोरया । सन्धि- वायणगंपि किं पिदाणं मे रायदुहिया पडिवादयस्सदि । अपया न सत्थियायणं करिस्म, सा में गदहमुई भणदि । भोदी मयरिए ! गं पुच्छामि, सन्चकन्ने वि विदन्मपुत्ती में गदहमुहं वाहरदि? मकरिका-( स्मित्या ) (२)न परं गद्दहमुई, मकडकन्नं वंकपायं च । विदूषकः-(३) हला मुहरे ! मुमरेसि ऐदं भणिदं ? राजा-(स्वगतम्) आमन्त्रिता वयमतः प्रमदः परेऽपि सन्त्यागताः क्षितिभुजोऽय विषादतापः । अङ्गं विधानमिव :न्धिषु रूपकाणां तुल्यं स्वयंवरविधिः सुख-दुःखहेतुः ॥४॥ कलहंस:-अयं तरुणतरणिकिरणकरणिधारिचारुभवालपटलपुलकितानेक- शाखामतानविनिवारितातपमचारः सहकारस्तदास्यतामस्यालवालवारिशीकरासारो- पगूढमरूढहरितोपनातपरंभागे मूलभागे देवेन । राजा-(तथा कृत्वा ) कलहंस ! पश्य सहकारशाखासनीडे नीडे। भियतमावदनेन्दुविलोकितैरसुहितः कलकण्ठयुवा नवः । प्रतिमुहुः प्रतिगत्य नभस्तलाद् वलति याति वलत्यय यात्यथ ॥ ५ ॥ अपि च- उत्सकौतुफनवक्षतदक्षिणाशा- शाखाग्रपल्लवलवा सहकारवीथी । सेयं समादिशति नः स्फुटमङ्गन्नानां सधः सलीलगतमश्चितयौवनानाम् ॥ ६ ॥ ( १ ) अहो अहो ! प्रतिपूर्णा में ब्राह्मण्या मनोरयाः । स्वस्तिवाचनकमपि किमपि दानं मे राजदुहिता प्रतिपादयिप्यति । अथवा न स्वस्तिवाचनं करिष्ये, मा मां गर्दभमुख भणति । भवति मकरिके ! त्वां पृच्छामि-सर्वकार्येऽपि विदर्भपुत्री मां गर्दभमुखं व्याहरति ! (२) न परं गर्दभमुखम, मर्कटकणे कपादं च । (३) अरे मुखरे ! स्परसि एतद् भणितम् ! क. एवं । २ स.ग, परभागे दे.

·तृतीयो। २१ फलहंस:- বিশ্বণিময়মঘূনিমসা- भागातिनिम्नपदपदनिरन्धुराङ्गी । सीणां न फेवलमसी महझारपीपी यातं दिशत्यनिरपरनीशचन्द्र ।।। ७ राजा--( कर्ण दत्वा मगतम् ) कथमनक्षरगीतध्वनिः(प्रकाशम् ) कल- इंस ! शृणोपि किमपि ? विदूषकः-(१) चीरीयाणं महुरं रसिदं मुणेमि । राजा-पिम् भूव । नन्वेष- उन्कयन् वनविहारिकुरङ्गापूधा-- न्याशेपयन दिरहमान कलिकाकलापः। ময়ূর্গমকালামমন্বিন্য: फर्णी विनिद्रपति मुद्रितगीतनादः ॥ ८ कलहंसा-यथाऽदिशनि देवः । राजा-अाह ! सहदयहादयापहारिहारितम (मा)शेषविपनखरो गीननादः। फलम। अजगप्प नल्पामः किमपि फिल पापाणसुहृदा পা মূলাদি গুণামসননি। असारं मंसारं विदधति न सारं पनिमुः पिपन्नी ये मूतीरय च फलगीनीर्मधुमुचः ॥ ९॥ अपि च न गीतमासमर्ममा न तत्वज्ञान ये फिल| अपरिपसुदेश्येभ्यस्तभ्यः पुग्यो नमो नमः ॥ १० ॥ आस्तो मर्मपरिहानं येपो गीनस्पृहापिन। कुरङ्गभ्योऽपि होनेषु मन्यत्वं तेषु वैशसम् ॥ ११ ॥ (१) मौरीकाणा मधुर रमितं शृणोमि ।

·नलविलास मकरिका-( अपवार्य) (१) पडिहदो सि । राजा-सहकारतिरोहितास्तिष्टामो येन वरं विहरति, वदनि, विलोक- यति । (सर्वे तथा कुर्वन्ति । ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा दमयन्ती ) दमयन्ती-(२) सहि कविजले ! कुमुमायरे निसिढावइणी आवास जागिय कामयाववएसेण अहं दाव इह समागदा | गसिदो य मए तरुनिस्वणा- मिसेण सयलो वि आरामो । परं न को वि कहिं पि दिहो । ता किं ने, किं न कि पि मयरियामंतसरिसं भविस्सदि? कपिला (३) भटिणि ! मा उत्तम, आराम परिमलणसकाए न को वि मझे पइहो । किन पिक्खादि देवी आरामपरिसरेसु समावासिदं सिन्नं ? अवि य सहयारवीहियाए माणुसाई पि दीसति । राजा-कयमस्मान् कपिञ्जला दर्शयति अहह पञ्चवाणवाणः कटाक्षविक्षेपः। भयतरलकुरङ्गीनेत्रसब्रह्मचारी विकचकुवलयश्रीरेप दृष्टेविलासः। परिणतपरिवोघोरोधधाम्नां मुनीना-- मपि मनसि विकारोबारमाविष्करोति ॥ १६ ॥ कपिला--(४) भहिणि ! जाव को वि कुदो वि समागच्छदि, दाव मयणस्स पूर्व निवत्तेहि । कोसलिए ! उवणेहि भट्टिणीपूओवगरणं । (१) प्रतिहतोऽसि । (२) सखि कपिञ्जले ! कममाकरे निषधपतेरावाम ज्ञात्वा कामपूनाव्यपदेशनाई सावदिह समागता ) गवेपितश्च मया तरुनिरूपणामिपेण सकलोऽप्यारामः, परं न कोऽपि स्वापि दृष्टः । तत् किं न्वेतत्, किं न किमपि मकरिकामन्त्रसदृशं भविष्यति । (३) मा ! मा उत्ताम्य, आरामपरिमर्दनशक्या न कोऽपि मध्ये प्रविष्टः । किं प्रेक्षते देवी आरामपरिसरेषु समाथापितं मन्यम् ! अपि न सहकारवीथिकायां मनुष्या अपि दृश्यन्ते। (४) भत्रि ! यावत् कोऽपि कुतोऽपि ममागच्छति, तावत् मदनस्य पूनां निवर्तय । कालिके ! उपनय मत्रीपूनोपकरणम् ।

·तृतीयो। दमयन्ती-(१) ७ सयं उचचिणिय कुसुमाई मयणं पूयहस्सं । ता चिहदु कोसलिया, पपहावेह दाव संगीयं । राजा -पपेयं पञ्चमस्य सुश्लिष्टमूर्छना तानेषु मतिमुहुः सुखायते, तथा जाने गीतमर्मज्ञा। अविदितमा कर्मसु न शर्म तनन्म चुम्मति मायः । अकलितहृदयवीणां स्मरोपनिपदो पहिः प्लवते ॥१७॥ (सत्वरम ) मकारिक ! प्रभवसि राजपुत्रीमिह समानेतुम् ? मकरिका--(२) अहं दाव पपदिस्सं, आगमण पुण दिवस आयतं । -ताई यतस्व। (मकरिका परिकामति) दमपन्ती-(३) कविंजले ।न को वि दाव समागदो, ना अंतेउरं वचामा । कपिला-(४) भहिणि ! दिट्ठिया दिडिया समागदा मयरिया । (मकरिका उपमृत्य प्रणमति दमयन्ती-(सहर्षमालिझय) (५) मारिए ! अमो वि को वि समागदो, आदु तुम ज्व? मकरिका-(६) अमो वि। दमयन्ती-(अपवार्य ) (७) फध राया नलो। मारिका-(८) अघई। दमयन्ती-(सत्वरम् )(९) कर्हि सो ? मफरिका-(१०)एसो सहयारवीहियाए । (१) अहं स्वयमुपनीय कुमुमानि मदनं पूजयिष्यामि । ततस्तिष्ठतु कौशलिका, प्रवर्तयन तावत् संगीतम् । (२) अहं तावत् प्रयतिप्ये, आगमनं पुनर्देवस्य आयत्तम् । (३) कपिझले ! न कोऽपि तावन् समागतः, सतोऽन्तःपुरं प्रभामः । ( ४ ) भत्रि ! दिष्टया दिष्टमा समागता भकरिका । (५) मकरिके ! अन्योऽपि कोऽपि समागतः, अथवा त्वमेव ! (६) अन्योऽपि । (७) कर राना नलः ! (८) अब किम । (९) का मः। (१०) एष सहकारवीपिकायाम ।

·नलबिलासे दमयन्ती-(मुनमुक्षिप्य ) (१)मयरिए ! एसो नलो (पुनः सभयमात गतम ) मा नाम विलासिणीलोएण दिवम्हि । भोदु एवं दाव (प्रकाशम् ) मयरिए पदस्स वि नामं तुर्म न जाणासि ?णं तिणविसेसो एसो नलो। कपिला--(विहस्य) (२) सर्च एसो नलो, न उण निविसेसे किंतु निणविससीकदअवरराजलोओ। दमयन्ती--(३) कजिले ! तुम कभणियाई जाणासि । राजा-(उपमl) कलहंस ! सखीशङ्काशनुमणयपरितापव्यसनिनी त्रिभागाभोगानभवनमहलीभूतशितिमा । द्रुमालोकव्यानाद् विषमपरिपाता मम यपुः सम सेयं इष्टिनंडपति च संरम्भपति च ॥१८॥ (रिमृग) हमफलयोन मुयोमृदुता गिरी एशि तरलता के कान्तिस्तनी ननिमा तथा । तादिदमपिलं वेषधेतस्पई यदि बलभी ध्रुवमारया दोषः स्वार्थ जनो यहु मन्यते ॥ १९ ॥ कलहंस:-परमायोऽयम् मामशी गुण-दोषी ने खायाग्निमासापेक्षाः । ज्ञानगम्तु ययातिपदापरतालपनुरुध्य ॥ २० ॥ महरिका-(१) महिगि ! पमन्ना होहि । दमयन्ती-(५)मयरिए ! म कया कि अगमा, नि! (१)मकल नर ! मा नाम रिटामिनः गोन । मात HI पहिली मन मानम । नन तृषि (:)मन्य नरन पनमृगro am: (३)ी मरत अनम , (Oril: aff : मलम ·तुतायोज मारिका-(१) कई नाम न अप्पममा, में हिदपत्रल्हा जणं पिरिछप दूर निसि! दमयन्ती-२) पयरिए ! नाहमिदिगं कमात्रणम्म अचिट अडिएं मामिणी । विप--- मायाव-हास-परिंभणा पेसम्म परिपरी एमो। पमं उण नयणतिभागभरिपरिपोलिरा दिही ॥२१॥ भयंक अगरिससिणे जणे गपशुसरेनी कमिलाप विमपि । मारिका (मगेपम् ) (३) सहपारसीहियं वि अपरंसी मग्गिामा, महारानी उण विटम्भेगु विसमागहो भगरिममिणेहो! दमयन्ती) मयरिए ! न पारमि भए सा मंपिर, ता मयणपूया- निमि गुमा उपपिणिसं । (इति सी.परिनामन्नि) राजा-कायमिनोऽभिवर्तते देवी! टे! इष्टमित्तः पहा दुरु पर भी विदर्भेशिनु नलागानि रिभ्रती मरकरिमीरापर्न पाँचनम् । पद्धेन्दुविलाससम्पदमनिप्रदानुरासोफिर्नु पालोमीपनिरुतात्पनिर्षि पासार पित ॥ २२ ॥ करईस ! उपनय परमेषम् । कलहंसः इदम् (१) नाम मा. गाया भने निम! (२) म ! नामी बन्यामनापानसमा मारमिना । शिव- आम परिरमणानि या पिर प.! মদ পুনখিলবqমনা খt अपच, अमर ने मनमानी पापा अपि। ( 1 ) Etrapati war. पुरी मारा (५) मा.: मा । न त ཀཱ་ཀ་ཛ་བ། ..

·नलविलासे ( राना किमपि पत्रके लिखित्वा समर्पयति) दमयन्ती-(१) कपिनले। कहि वणोदेसे वियइल्लवाल्लियाओ विति। मकरिका--(२) एदस्सिं सध्यारनिगुंजे । ( दमयन्ती पुष्पावनगं नाटयति ) राजा--( उपमृत्य) अलमलमनुचिताचरणेन । ननु ललाटन्तपे भगवति कमलिनीनापे परमानुरागवेतनक्रीते च सविधमानि सर्वकमाणे जने कोयं सर्प विवकिलकलिकारनयशोपदकः ? दमयन्ती-(निर्गग गिलोय सगनम् ) (३) कामेस सयं भयवं पंचाणो? मारा मरापरम अणंगरस कुदो इंदिसो अंगसोहागपमागे? ता कदत्यो दमयंतीए अंगगिमा । (प्रम ) करिनले ! को एस मं बार? कापिटाला-(४) जस्म कदे तुम इस समागदा । दमपन्ती-(५) फरस कदे मईय समागदा ? कपिझला-६)हियपदायरम। दमपन्ती-(७) मा किमपर्व मणमिनो! पपिटाटा-मिहाय) (८) महिणी जाणादि । दमपन्नी-मोमिन) (९)! उपहमेशि में, ता उपनिमिासन रिहिम्मं । (गमा मुनटनामालम्ब्या अमटम्' इत्यादि पटान) कटहमः-दति । इरादागतम्य प्रगपिना मनापाभ्यर्थना नामातुमागि। दमपली-(१०)कर्ष कलांमा ! कमहंग ! मायारेहि मे पाणि । (रिद ! कामिन नदेन निकालाभन्नि । (२) स्मन् महापानिको। (३)ग म मा पारण ! मा बामन inma ला ! वह पाया अपमान | any !! ) बम्पस मा (५) ममा सम्म । (., TERR (1) rain (१)मान ३५ AirPAT (ream ::RATHI .

·तृतीयोगा कलहंसः दरि ! फलांसः पाणेग्राहयिना, न पुनर्मोचयिता । दमयन्ती (१) हीमाणोन को वि मह परखपायं करोदि । राजा शान्तं शान्तम् । हे मृगाशि । ननयमम्मि मन परानी । गमा. दिश कृत्यम् । दमयन्ती-(२)ना एवं ना मुंच में पाणिम् । नल: यमपराधकारी मुन्यने ? दमयन्ती(३) िएदिणा अवाद । राजा---अनेन त्वत्मनिनिमालिल्यायमिपनि विहान पानित। दमयन्तीमिया ) (४) ना एवं मा अपि पाणि गरिन । নৰ বাণিলিলি বা আই বি এষ সাহা। লা-মন্য থামলাে ঘৰ হাৰ সমান্তৰাখিম নয়। विपक:-(५) मोदी ! सए अपण और भाषा समापदी, मा दार्णि न हायदि। (दमयन्ती माविकभावान नागस्यामुयी भात) राजा- बिन्योर) इमा मेल को पदनभिदमिन्दुः स्फुटकरः । फला सोपं नादरलाणकारकण्ठीकलालः । पए मातीवहीपुलकमुलाङ्का भुजलमा बसन्नी साक्षास् स्वमसि पदिक्षिा मनः ॥२३॥ (महर्षप-) যাথানা যুবতি। গলঃ জলি আম - परिषदलं नारयकम नि रिमापनि । (१)ीम मम पार गरि । (२) र सामुप में पाणिस 11 )लि (५) Art here- শখ সানা। (HRI wresears ! है ·नलविलासे तावत् कोऽपि कलालयो विजयते खगोनपानन्धिा यावनात्मकरोधिनोति धरणि देवः मुधादीधिनिः ।। २४ ।। दमयन्ती--(१) अन्नउत्त ! (पुनः मदनम् ) महागय ! अथवा इदि देआंगे पतंगतायो, ता विरम पाणिग्गहणादो । राजा-अपि कातरकुरङ्गनेत्रे! कोऽयं वाङ्--मनसयोविवादः। ननु ययाप- नसमेवाभिधीयतामार्यपुत्रेति । अपि च मतपत्रपत्रत्त लाक्षि ! यदि पतङ्गता- पावाधासाध्वसेन पाणिग्रहणाद् विरमामि, तदानीमनङ्गतापो मां वायते । किश्च- चित्रं यस्तणशावाक्षि ! लत्पाणिग्रहणोत्सवः । सन्तापस्य निहन्ता नः प्रतापस्य तु कारणम् ॥ २५ ॥ कपिजला--(२) भट्टिणि! लजमुज्झिय पयडाणुरायं किंपि अणुचिह। दमयन्ती---(सरोपमित्र) (३) हंजे ! तुम पि कनगाजणविरुद्ध कम्मे मं निजोजयसि ? राजा-अयि चन्द्रमुखि ! न त्वां कपिञ्जला योजयति । किन्तु कृतमानिनी- मानभङ्गः स भगवाननङ्गः। अनङ्गाधीनो हि कुमुभाकरोद्याने सर्वस्य सर्वो व्यापारः। ( सर्वाङ्गीणमवलोक्य ) कुन्ददति ! किश्चिदुपालभ्यसे । दमयन्ती-(स्वगतम् ) (४) हीमाणहे ! अपाणमि वि आदिघेईकदे उपालंभो न मुंचदि। कपिञ्जला-(समयमात्मगतम् ) (५) किंमए किमवि अवरदं ? राजा-ननु ब्रवीमि, उपालभ्यसेऽभ्यन्तरपरिजनापराधेन । दमयन्ती--(६) कहं विय । राजा- वकेन्दुः स्मितमातनोदधिगते दृष्टी विकासश्रियं वाहू कण्टककोरकाण्यविभृतं प्राप्ता गिरो गौरवम् । (१) आर्यपुत्र ! महाराज! अथवा एति देवाङ्गे पतगताप , तद् विरम पाणिग्रहणात् । (२) भत्रि ! लजामुद्धिात्वा प्रकटानुरागं किमपि अनुतिष्ठ । (३) हले ! त्वमपि कन्यकामनविरुद्ध कर्मणि मा नियोजयामि । ( ४ ) अहो ! आत्मन्यपि आतिथेयीकृत उपालम्भो न मुच्यते । (५)किं मया किमप्यपराद्धम् ! (६) कथमिव ! ,

·না।
{ নানি সংযম শাখাবি ?
মাঘ মাং মানসি মি: সাম্।। ২৫।
। নফল গম মনি।
ঘা মাৰি পালা। মামা শ্যা বৃদ্ধি ঘখি খান।
फपिशा-( १ महिण! पर पारिरेण, गरम निहि।
মিলান না হয় নি মিয়া।
সা~-সবি না। বিমান যখনমানঘায়। মণি
আগে কিঃ থাকবে শেষ।
{ম খনি। মেলা যান ।
মামিঃ সৰ কিম কম থাকে।
ঘমেবল লিমাযাদি সমঃ।
अयं पुत्तो पतं मनु मुरपितुं पानरशि.
ত্ব মার্ক পাখা ল বাধলখা। ২৩ {{
মেঘনা- বিগ ক্ষণসমু । ৰখনৰ্ম সংক। {মা)
(} ধলা মুৱা গ, ল খুসলিম পাখি।
সামমিখান। ---
নানসমবিয়ানি
বাঘ গমৰিমণি।
মাঝিবি নসানিয়লি
শম শাখা {}}
यदि या व्यतामपि विमप्यने ।
}} } পূর্ন রুহ, এ rিণ।
{ } লাং যর্থ ভাব ফিলি।
{ দলই। মৃণা , শাশলিনানাম সালাম।

·No text on this page.

·दतीयो १ दमयन्ती-(पत्रके किमपि लिखित्वा ) (१) एदं दे सत्यिषायणं ( विद् पकस्य प्रयच्छति । रामानं प्रति ) महाराय ! मुदे (सुवे१) पुणो वि संगमो । फर्गेजपं क्षतमुदो विपदो वचस्त्वं भासङ्गमः पुनरतिमलयस्य शङ्का । स्वनियोगशरणं क्षणमप्यतु पाणि देवि ! फिल यामि परमशतानि ॥ ३०॥ दमयन्ती-(२) अओ परं न पारेमि चिहि, ता गपिस्सं (निष्क्रान्ता) राना पत्रकं पानयति) सौदामिनीपरिप्पड़ मुश्चन्त्यपि पयोमुचः। न तु सौदामिनी नेपामभियङ्गं विमुञ्चति ॥ ३१ ॥ कलहंस:- देव ! अनयाऽण्यात्मनोऽनन्पशरणत्वमावेदितम् । राजा-नन्वयमुत्तरार्धस्पार्थः। कलहंस:-पूर्वापस्यार्थोऽनिष्टं सूचयति । रामा-(समयम् ) किं तत् । कलहंसा-परिणयनानन्तरं दमयन्तीपरित्यागम् । राजा-शान्तम् । ननु नलो यदि दमयन्ती परित्यजति, तदा निपधामभिजन च । नदेहि शिविरं यजामः । (इति निष्क्रान्ताः सर्व) ॥ तृतीयोऽङ्कः॥ -- (१) एतत् ते स्वस्तिवामनम् । महारान | वः पुनरपि सनमः । (२) अनः परं न पारयामि स्थानुभ, ततो गमिष्यामि ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ( नेपय्ये) (१) ऊसलेष भो अगदहो उसलेय । (ततः प्रविशति राना भीमरथोऽमात्यवमुदत्तादिकश्च परिवारः) राजा-अमात्य ! दर्शय मार्ग येन स्वयंवरशोभामालोकयामः । वसुदत्तः-इत इतो देवः परिक्रामतु । राजा-अमात्य ! वत्साप्रतिकृतिदर्शनेनापि वयं स्वयंवरं विधातुमीपन्मनसः समभवाम । घोरघोणवचनविरोधिलम्बस्तनीवचनेन पुनः सविशेषमुत्साहिताः । वसुदत्तः-देव ! लम्बस्तनी किमुक्तवती ? राजा-निपधाधिपतिपत्नी दमयन्ती भविष्यतीत्युक्तवती । वसुदत्तः—चित्रसेनपत्नीमतिपादकेन घोरघोणवचनेन सह सर्वथा विरुध्यते लम्बस्तनीवचः। राजा-ततोऽस्माभिस्तदेतं वरविप्लवमाशङ्कमानः स्वयंवरविधिरनुष्ठितः।. वसुदत्तः- देव ! खराधिरोहणक्रुद्धेन दुरात्मना घोरघोणेन किमप्यश्रद्धे- यमश्रोतव्यं च प्रतिज्ञातम् । राजा--(सभयम् ) किं तत् ? वसुदत्तः-यो दमयन्ती परिणेष्यति, तस्य राज्यभ्रंशम् ( इत्योक्ते तूप्णीमास्ते ) राजा-शान्तं शान्तं प्रतिहतममङ्गलम् , ननु दमयन्तीपतिस्त्रिखण्डभरतपतिरिति मुनयः समादिशन्ति । ततः कथं स तापसापसदो राज्यभ्रंशं करिष्यति ? वसुदत्तः–यदेव ज्ञानचक्षुपः समादिशन्ति तदेवास्तु । ( विलोक्य ) अयं स्वयंवरमण्डपः, इदं सिंहासनमास्यतां देवेन । राजा-( तथा कृत्वा विलोक्य च ) अमात्य ! समायाताः काशीपतिप्रभृतयः क्षोणिपतयः, परमद्यापि निपधाधिपति याति । कोऽत्र भोः ? (१) अपमरत भोः ! अग्रतोऽपसरत ।

·चतुर्यो १५ (प्रविश्य) पुरुषः-आदिशतु देवः। राजा-अये मङ्गलका कुसुमाकरोयानानिपधाधिपतिमाकार्य शचीपतिदिशि विनिवेशिते कास्वरसिंहासने समुपवेगय । ( आदेश प्रमाणम् ' इति घुगाणो मगरको निष्क्रान्तः । ततः प्रविशति मगलकेना- दिश्यमानमरणिर्नल कन्हंम-वरमुष-मरिकाऽऽदियश्च परिवारः) मगलका-इत इतो निपधाधिपतिः । इदं सिंहासनमास्थताम् । नल:-(ममुपविश्य स्वगतम् ) आवचितविकसितंयक्तिः महष्ट- रुत्कण्ठितः कुटिलितललितविनीतः । आलोकितमगहशो वदनमत्ति- वृत्तनितोऽस्मि मुपितोऽस्मि हुतोऽस्मि तुल्यम् ॥ १ ॥ (प्रकाराम ) फलहंस ! कृतमिषशतं यद् गच्छन्त्या मुर्मुहुरीक्षितं यदपि च सखीशङ्काभीत्या गता न विरागतः । तदिदमनिशं स्मारं म्मारं कुशीलववन्मनो हसति रमते रोदित्युचविपीदात सीदति ।। २ ।। (विमृश्य ) कीरशमस्य स्वयंवरस्य निर्वहणं सम्भावयसि ? फलहंसः-पत्रकलोकविमर्शनेन नाटकस्येव ममदाद्भुतरसशरणं सम्भाव- यामि निर्वहणम् । नल:-वयस्य खरमुख ! खरनादितेन राजपुत्री प्रतिनिवर्तयता न्वया पम- धमर्णीरुताः । जाने भगवता विरश्चन भवानेतदर्थमेव गर्दभवदनः कृतः । विदूपक:---( मरोपम ) (१) अदो जब तए फदायूडामणिना खर- मुहस्स पडिफदं पदं। नल:- पपस्य ! रामपुप्रीललितमीमांसादुललितचेतीभिरस्माभिर्न फिमपि रजनावनुस्मृतम् , तदिदानी यहाणेदं ग्रेयेयफम् । (१) अन एव त्वया कृतज्ञन्डामणिना सरमुनस्य प्रतिस्तं कृतम् ।

·१६
मलविलासे
विपकः-(१) कुविदो म्हि, न गिन्दिस्स।
नल:-मकरिके ! वयस्यमनुकूलयास्मासु ।
मकरिका--(२) अरे गदहमुहं ! किं भहिणमवजाणासि ?
विदूपकः-(३) आ दासीए पीए ! म भणमहिरिखवसि ?
नल:- ययस्य ! साम्प्रतमनवसरः क्रोधस्य ।
विदूपक:-( ४ ) जइ अणवसरो कोहस्स, ता गिन्हिस्सं पसादं ।
नल:--रसभङ्गः कृतस्त्वया, ततो न वयं ग्रेवेयकं प्रतिपादायप्यामः ।
मकरिका-(विहस्य ) (५) ईदिसस्स जेव संमाणस्स जुग्गो सि |
विदूपकः-(६) भो ! पडिवादेहि आभरणं, न पुणो रुसिस्सं ।
(नलो अवेयकं समर्पयति)
मङ्गलका-(अग्रतः परिक्रम्य) देव विदर्माधिपते! समायातो निपधाधिपतिः ।
राजा -अवशिष्यते फोऽपि नरपतिः ।
मङ्गलकः-न कोऽपि।
राजा--कोऽत्र भोः?
(प्रविश्य)
फञ्चकी-एषोऽस्मि।
राजा-माधवसेन ! वत्सां दमयन्तीं स्वयंवरमण्डपे समानय ।
('आदेशः प्रमाणम् ' इत्यभिधाय माधवसेनो निष्क्रान्तः । ततः प्रविशति कञ्चुकिना
निर्दिश्यमानमार्गा दमयन्ती, गृहीतवरमाला कपिजला च)
कपिजला--(७) तदो पुच्छिदा अहं रयणिवुत्तं मयरियाए,
कहिदो य मए ।
(१) कुपितोऽस्मि, न ग्रहीप्यामि ।
(२) अरे ! गर्दभमुख ! किं भर्तारमवमानासि ?
(३) आः ! दास्याः पुत्रि ! मां ब्राह्मणमधिक्षिपसि !
(४) यद्यनवसरः क्रोधस्य, तद् ग्रहीये प्रसादम् ।
(५) ईदृशस्यैव सम्मानस्य योग्योऽमि ।
(६) भोः ! प्रतिपादय आभरणम्, न पुना रुपिप्यामि ।
(७) ततः पृष्टाऽहं रजनीवृत्तान्त मकरिकया, कथितश्च मया ।

·चतुर्यो। दमपन्तीसगेपमित ) ( १ ) फीस नए अहं लाईकदा ? माधवसेनः--इन इतो देवी । देवि ! अयमेष देखो. विदर्भाधिपतिः । एते पपरयितारः क्षमाभारः। कपिजला-( अपवार्य नले दर्शयन्नी) (२) एसो उण कुसुमावश्य- पसहकारी दुनिसहभाधि-वाधिनाडयपत्यावणासुनहारो सनणो । दमयन्ती--( समन्नतोऽदोक्य, नलं च सविशेष निर्वर्ण्य स्वगतम) (३) कथं आलेर गोदमम्स सावेण एदस्स देसणेण नहीपदा मे करजुयली । हमाण । कर्ष सयंवरमध्ये परिकमिसं ? कपिजला खगतम्) (४) अम्मो! फर्ध भट्टिणीए नलं पिच्छि- उण अत्यंभो जादो ? भोदु एवं दाब (प्रकाश ) भट्टिणि ! रणिसंभूददाइजरेण नीसहाई दे अंगाई, सायं अवलंबिय परिकममु । मटर लिस्य ) परिक। फेयं कपिछलादत्तहस्तावलम्बा परिमामीत ? मकरिका (५) एसा दम्पत्ती। नल:---अहो। कोतूहलं राजपयेऽपि भ्रमः । नन्दियं विष्पष्टिचफोरी- पन्द्रिका देवी दमयन्ती । सकरिफ । अधिकमपिवान्ती गपडयोः पाण्डिमान तलिननलिननालान्यङ्ग स्तनमन्ती । সস্তষশালিখানিস্থান फंयय कमियं नः साम्पत भात्यपूर्वा ॥३॥ । (१) कयं स्वयाऽहं मधुकीकृता (२) ए५ पुनः कुमुमावनयपत्यूहकारी दुर्विवहामि-ज्याचिनारयस्तावना (३) करमहल्येव गौतमस्य शाप तस्य दर्शनेन अहीला मे उल्युगदी !! कर तयारमण्डप परिक्रमिष्यामि । (४) अहो ! कार्य भन्या ननं या उरम्नाभी मातः ! भवतु, एवं भालन् । मारे ! रजनीमभूतदाहजनरेण निमहानि मे अनानि, सनो मामालय परिकमम। (५) नन्वेश दसयानी।

·मलविलासे मकरिका-(विहस्य ) (१) भट्टा जेव संतावमुपाययंतो अपुरष- तणे कारणं। नलः-(सहर्षम् ) अयि ! रजनिवृत्तान्तमवधार्य वदसि ? मकरिका-(२) अधई। नल:-किमननि रजनी देव्याः ? मकरिका-(३) जं रहंगधारिणीए । नलः कचिनिपधाधिपतिर्भगवता विरश्चन मुभगणि लम्भितः । ( दस. यन्नी विलोक्य ) मकरिके ! सानिध्यात् पितुरानतं नृपननव्यालोकलीलोनतं मद्वक्त्रेक्षणलालसात् प्रतिमुहुः कोणाङ्कफेलीचलम् । आरामस्मरणोद्गताद्भुतरसं वेपोचितीदर्शन- व्यग्रं नव्यसभाप्रवेशचकितं चक्षुः कुरङ्गीदृशः ॥ ४ ॥ राजा-अये माधवसेन ! प्रत्येकमवनीमुना नय-विनय-क्रम-विक्रमानुन्कीर्तप पुरो बन्सायाः। माधवसेनः--(पुरो मन्वा दमयन्ती पनि ) म्मेराक्षि ! क्षितिचक्रविश्रुतवला काशीक्षितीशी यल: मोऽयं स्कन्यतोऽन्य मुज पिकचन्मलीममूनसनम् । उच्छालस्पृहयानुशीकरमरव्यामगारङ्गमगे गाङ्ग रोधमि सम्पृहा ग्लेपयितुं चैद प्राप्ममध्यन्दिनम् ॥ ५ ॥ दमयन्ती-(४) अन्न ! परपंचणवमणिको कासिगारिणो मुनि । माधवसन:-न मेम्मिन् मनोरनिरिति व्यक्तमुच्यनाम् । (परिक) अयमनिपतीन्द पनि बङ्गणानां कलय वलपधाम्ना पागिना पाणिमाय । (१) मा मनामुनादयन् आलि कारणम | (२) आदिम (२) या पलिया। ( ) : सत्यमनिन कापनि ।

·8 घो। अधिनलधिगनानां गोत्रशत्रुर्मंगाक्षि ! क्षपयति नहि पक्षान् क्ष्माभृतां शङ्कितोऽस्मान् ॥ ६॥ दमयन्ती-(१) अणिमित्तरोसिरी एस, तान पारमि पर पए अणुकूलिदं । माधवसेनः--कुन्ददनि ! धयसव लयीयसी, संसारोपनिषदुष्येण गरीयमी खल्वसि। अकाण्डफोपिनो भग्न्यासत्तेष योपितः । मसत्तिवेतसः फतु ग्रामणापि न शक्यते ॥ ७ ॥ (मोऽमत' परिकामन्ति ) फाश्मीरे पर एप शेपवनितासङ्गीतकीनिर्हिपत्- फान्तावपत्रविचित्रपप्रमकरीहत्यकमध्वजः । एतं पुन्ददति । त्वमावह घरं यधम्ति काताले फेदारेषु विकासिफुगुमरजापिनेषु सीमितुम् ।। ८॥ दमयन्ती-(२) अन माधवरोण ! सुमारसंभारपणयभीरुपं में मी- रयं न कि तुमं जाणासि! माधवसेना-ना पुरो प्रजामि । ( परिक्रम्य ) फांसगमने ! फौशाम्बीपतिरयमुपासपीः शौण्डीर्यावसयममुं पर पूणीप्य । परोजोनलमसहिष्णुरुत्पतिष्णुः स्मापालो पनमभिभूतवान् न परसा ॥९॥ दमयन्ती-(३)पिनले ! अदिरमणीया सुमए परमारा रिणिमिता। माधवसेनः--भपतिरपनमेरास्य भूपतः मस्यासः । नला-(समान्तापभिनीय सगतम् ) (१) भनिमियरोपण ए, तर परमानि पदे पदेन दिनुस् । (१) आर्य मापामेन ! मुभारमा रमणपरत में शरे न किशनान! (1) जिरे, मिया या परि LA ७ ·नलपिलासे यस्यां मृगीशिशोरमृतरखटाया देवः स्मरोऽपि नियतं वितताभिलापः । एतत्समागममहोत्सवबद्धतृष्ण- माइन्ति मामपरथा विशिवः कथं सः ॥ १०॥ माधवसेनः--(परिक्रम्य) स एप सुभगाग्रणीः पतिरवन्तिभूमेः कला- फलापालकेतनं यदरिवामनेत्राजनः। यसद्भिरधिपर्वतं किमपि पर्वतीयाधिप- लियो नृपतिनायिकाललितना शिक्षिताः ॥ ११ ॥ तदकांगसहसपत्रपत्रलाक्षि ! पवित्रय निजेन पाणिना पाणिमस्य यदि सिमा. सोतसि स्नानाय स्पृहपसि । दमयन्ती-(१) माधवसेण! विरामंगलसंगलिदभूरितूररबपहिरव- मामिदनागरणभिमलाई में अंगाई, न रामि पुणो पुणो मंतिई। माधवसेनः-(ममयमात्मगतम् ) कयमवन्तीपतिविद्वेषण सरोपमाभापते । भरतु, नृपानामुन्की यामि । (प्रकाशम् ) फलफण्डीमति ! न्यायधनमतमनुमन्य. स्त्र पनि फलिङ्गाधिपतिम् । पश्य पश्य- पया पया मनापानिपटायम्य महानमः । नियं वांमागमाः सिम्पच्छायास्नया तया ॥ १२ ॥ दमपन्ती-(विष्य ) ( २ ) नादममाणायपरिणामम्म नयो एनग्ग। मायरमेनः--(भगतन ) वादकरलहिला मरयमनुपामनीय एवाप. मस्निानानाम् । मरतु ( पुनः परिधामला प्रकाशम ) मगाइमि ! दांसारिंगग्विीडासीदो सागरम- दागर पतिमन मन्याल गालाम् । (१)! शिERana, बम बरपुर। (.)zafe Rent ·पार्यो। মুন্নবশক্লিনহিনী- भेणीदाननलविभनि भगती कस्तूरिकामण्डनम् ॥ १३ ॥ दमयन्ती-(१) अम्मो दिसं पिकसिणभोसणं माणुसरूवं भौदि! अन्जा हरिदमगादो पर, पेवदि में हिदयं । (माधवसेनः स्मिला परिवामति) नल:--( दमयन्तीमालोय कलहंस प्रति ) पर पाय फांदहलम् । चापल्प हशि शावत कुदिन्टनो चूर्णालकेषु स्थिरा- मौदत्यं कृषयोरनन्यशरणं मध्ये पर तुरछनाम् । विभ्राणाऽपि विदर्भरामतनया भीरप सता पेतसः कलहंस:-देव ! फिमदा फाइलम् । यतः-- दोषा अप्पतिशेरते कचिदपि स्थाने मल्दा गुणान् ॥१४॥ माधवसेन: :-आ! दुर्षिदग्पादये। रेवासीकरवारिपपुवपूर्माहिष्मतीमूपतिः सोऽयं श्रीवनिताविलासबसवेरस्याइयां गता। शम्मोहापनयर्मघस्मरमरन्यत्रीनिपीनाम- स्वेदाम्माणिफास ! सिप शरबन्द्रासपास्ता सपाः ॥१५॥ दमयन्ती-(म्यूनिमभिनीय) (२) अंगहे! एस आर भानुशो सगुभो परसेणो। मापसेना--(सर्व परिसम्प) चन्द्रारिख । फालिन्दीसीकरासारसम्पर्क- सततममानिलीभूतगतपरिरम्भासम्भावितीप्पोमाणं विजयवर्माण पपुगापिपनि पतिमेतमनुमन्यस्ख, स्वैरं विर्तुमुत्कण्ठसे यदि रन्दारनपानामु गोपदना. पित्यकाम्। याशयो फिल यस्य सिन्धुरपटामा सपथमू- भूर्णलापनिलोडमूलवरले चामीकरस्माभूति । (৫) সয়। হােমণি ক্লাবে বন্ধ মন। ফখ। ৰামাস, वेपते मे हायस् । (२) अहो । एषोऽअम्बापा भानुम्ननुनी परमेनः ।

·नलविलासे यस्यां मृगीदृशिशोरमृतच्छटायां देवः स्मरोऽपि नियत वितनामिलापः। एतत्समागममहोत्सवबद्धतृष्ण-- माहन्ति मामपरथा विशिखः कथं सः ॥१०॥ माधवसेनः--(परिक्रम्य) स एप सुभगाग्रणीः पतिरवन्तिभूमेः कला- कलापकुलकेतनं यदरिवामनेत्राजनैः । वसद्भिरधिपर्वतं किमपि पर्वतीयाधिप- स्त्रियो नृपतिनायिकाललितनाटकं शिक्षिताः ॥११॥ तदकोशसहस्रपत्रपत्रलाक्षि ! पवित्रय निजेन पाणिना पाणिमस्य यदि सिमा. सोतास स्नानाय स्पृहयसि । दमयन्ती--(१) माषवसेण! विवाहमंगलसंगलिदभूरितूररवपडिरव. जणिदजागरणभिभलाई मे अंगाई, न तरामि पुणो पुणो मंतिहूँ। माधवसेनः--( समयमात्मगतम् ) कथमवन्तीपतिविद्वेषेण सरोपमाभापते । भवतु, नृपान्तरमुत्कीर्तयामि । (प्रकाशम् ) फलकण्ठीकण्ठि ! न्यायाधनमेतमनुमन्य- स्व पति कलिङ्गाधिपतिम् । पश्य पश्य- यथा यथा मतापामिचलत्यस्य महौजसः । चित्रं वर्णाश्रमारामाः लिपिच्छायास्तथा तथा ॥ १२ ॥ दमयन्ती--(विलोक्य ) (२) तादसमाणवयपरिणामस्स नमो एतस्स । माधवसेनः--(स्वगतम् ) वाफफलङ्कपङ्किालः सत्यपनुपासनीय एवाय- मभिनवयौवनानाम् । भवतु (पुनः परिक्रामति । प्रकाशम् ) मृगामुखि ! दर्षामानविरोधियीसुरलीदो काण्डकण्डसम- छद्रच्छेकपराक्रम पतिममुं मन्यस्व गाईपरम् । (१) माधयमेन तिहमलमल्लिभरिन्परप्रतिरवमानमागरणपिसन्यानि मेऽनानि, न शानोमि पुनः पुनमन्वयितुम् । (२) तानममानवय परिणामाय नम एनाम

·पञ्चमोऽङ्कः।
( ततः प्रविशति करहंमः)
कटहंस:-( मागादन ) अहो ! विरुटस्य संसाग्नासस्य परस्परविरुद्ध-
रससमावेशरस्पम् ! शृङ्गारागुत्तरसीनस्पन्दमुन्दर क नाम स सपंचरविवाहमहो-
सराइबर, कप परमफरुणरसमावीण्यपणयपिच्छिलो दुरोदरपवर्तितो दमय-
तीमात्रपरिफरस्य देवस्य निपधाधिपतेः मवासशसोपल ! अहा ! किमिदमनार्यो-
नितं कर्म समाचरितमिन्दुशुलमनावतारेगापि देवेन ! अपि खलु पामरभकृतयोऽपि
दुरोदरफर्मणो दुर्विपाकमालपन्नि, किं पुनः सर्वकर्माणदिदेवो निपधाधेि-
पतिः। यदि षा---
कृत्याकृत्पस्टिोऽपि पर्ममनसोऽप्यन्यापनो विभ्यतो-
अप्पशाप्यं पुरुषम्य देववसतस्तन् मिशिदुग्नम्भते ।
माहात्म्यं विभवः पला गुणगणः कीर्तिः कुलं विक्रमः
सर्वाध्यकपदपि येन परितो भ्रपति भ्लादपि ॥१॥
मतदनात्मनीनभव कर्म समाचरितं देवेन, किमुतासर्वजनीनम् । न नाम
सकियोपरागे सर्विनैव फेवलं पताम्यनि, किन्तु तदधीनाशेपव्यवहारविसपमाखिल-
मपि कारीवलपम् । किं नु पुरोहितप्रभृतिपरिलोका सोकाकुला ए॒तकर्मनिया-
रणाए प्रवृत्तः सफलरापदमपन्तीपणेन दीपवा देवेन समापपीरितस्तदपि न
सतां तचमत्कारकारि । यत:---
কামানঃ কৃনি মানিবযানী
तारत् परोक्तमपि पध्यतपा विभाति ।
पारन पुरातम न सर्व
मत्याफार परिपाकमुपति जन्तोः ॥२॥
अपि च-
स्फुरन्त्युपपाः शात्पर्थमनुकूले विधारि ।
मनिहूले पुनन्ति तेऽप्युपाया अपायताम् ॥ ३॥

·राजा-(सदर ) सरमुय! भर्तनि पदमन्यत्र मदान्नम, नदिदानी ननं.
कटहमामायग)देव ! गुमशान पान
राजा-माम) नवरण कृतः रिन्न ।
नलविलासे
सर्वथा विधिरेवार कर्मग्यलकमणितामगमत् । अथवा दुरोदर
निपधाधिपतिं विजेतुं फयमलम्भूष्णुरेप कूबरः १ खलु कृत्वाऽतीतशोच
एका किल विधिविलसितविपाको मीमांस्यते । श्रुतं च मया यया खरमुख-
अपि पुरीपरिसरारामवर्तिनो दमयन्तीसचिवस्य देवस्यान्तिकमधितिष्ठतः। त
गच्छामि । (इति परिकामति । विलोक्य) किमयं देवः क्षोणीपत्यपथ्यपथिकनेपथ्य
लस्तिलकतरुतले निविष्टस्तिष्ठति ? (सास्त्रम् ) कथमहमेतस्य दुरवस्थापातिनः स्वा.
स्त्रमास्यं दर्शयामि ? तदित एव स्थानात् प्रतिनिवर्ते। यदि वा प्रवसन्तं स्वा
मालप्य पारसमवेशेन निरन्तरभक्तिसमुचितमाचरामि ।
(ततः प्रविशनि राना, दमयन्त्यादिकश्य परिवार )
राजा--(सावष्टम्भम् ) देवि ! मा रोदीः प्रशस्तलक्षणा भवनी । न साल के
पनिरभूला भूपतिर्विश्राम्यति । व्यसनोपपातवायमनागतायाः सम्पदः पदम् ।
उभपाभिमुख्यभाना सम्पत्यय विपत्नयः पुंसाम् ।
पलिनानले मपातः कनकस्य हि नसो रद्धयं ॥ ४ ॥
(दमयन्ती मन्दं मन्द गेदिति )
विपकः-(विडोक्य ) ( १ ) भट्टा ! कलहंमो पणमति ।
परसामन्यगपदमामि । प्रणमतीन्यप्यवस्थाविरुद्धमनुगारणीयम
नोमनीत्येवमेव रमणीयम् ।
( कायमः प्रणम्य मायमधोमुगम्तिमान ।
राजा--(करहम प्रति)
पा विदि कुनं यापः फलं पर्पय कर्मणाम
मन्यं विपाद-गांकाम्या न देयं पग्विनन ।'
।कलाम, गयापा.
मानाद्वारं वाग्दिानां मममम
दिना निरिमृत वानं तुं
(१) ! हम. प्राम।
कान पर ॥६॥

·राजा- पत्रमाः। कलहंस:-(प्रगम्य ) अनुयानाय मामनुमानानु देवो विपकमपि । -देवीमपि मुमुक्षुरई परमियमयलाऽऽग्नहेण मामनुगच्छति । अपि प सर्वस्त्रपणेन माँ कपरो जितवान् । तनः परि पवित्यैव गन्तुमुचितम् । तदनु- जानीतास्मान देशान्तरगमनाय । श्लयपत सेहबन्धम् । कुरुत निर्दयं हृदयम् । न क्षमामहे राज्यभ्रंशधूसरं परिचितपीराणामास्यं दयितुम् । प्रनामः कामप्येका दिसम् । अप्रतः कृत्वा ) देवि ! दुर्विपदवातीतातपरेगकारीणि मान्तराणि । राज्यभ्रंगेन विगतपरिच्छदवाना वयम् । न सत्यनि भवती मिनुमभिक्षितपादचारा करालव्यालसलसङ्कटासु वनभूमिषु । तद् विघेहि मे वचनमवलम्बस दीर्घदर्शिता- मिहब परान्तिके तिष्ठ पितृगृह वा मन । (मो तारस्वर रुदन्ति ) किमतेन मात- प्रकृतिसममचारिणा चष्टितेन ? ननु धर्यमवलम्ब्य समयोचितमाचरत । दमयन्ती-(१) अनउत्त ! अहं इष जैव चिदिस्त । पाणा उण अग्नउनेण समं आगमिस्सति । कलहंस:-(प्रणम्य ) अनुमजतु देवी देवम् । राजा-अनुग्रजतु नाम परं परमशमनुभविष्यति । दमपन्ती-(२) भोदि तं भोर्, अहं दाव आगमिस्सं । राजा-कलहंस ! मर्पयितव्यं यदस्माभिः माभवान्धः किमप्यपराधम् । वयस्य खरमुख ! सर्वदा क्रीडासचिवोऽसि नः । मनस्त्वयाऽस्मारमुपहासादिफ सोह- प्यम् । मफारिफ ! त्वदीपस्य दमयन्तीपटनाप्रयासस्प तदीशमवसानमभूत् । दमयन्ती--(३) पिपसहि मारिए ! कुंडिणं गहप भंगाए तादरस प एस पवासयुत्तो विमवयवो। (१) आर्यपुत्र ! अहमिहत स्थास्यामि । प्राणाः पुनरार्यपुत्रेण समागमिष्यन्ति । (२) या माति तद् भानु, अहं तावदागमिष्यामि । (२) प्रियाग मारिक ! कुण्डिने गराउवायाः सातस्य और प्रामवृत्तान्तो विजयितव्यः। " ८

·मलबिलासे
मरिका-(सागर) (१) भहिणि ! न सोमि भाणी मरं देखिई,
ता पुंडिगं न गमिस्म ।
दमयन्ती-(२) अज सरमुर ! सहि मपरिए ! मां सोहिं गुपरि.
दना (कल्हम प्रति ) मााभाय ! अगुजाणाहिमपणरि मागिई।
(मो मन रमन्नि)
राजा-दी! अतिकालो भाति । प्रपतग देगानरगमनाय ।
दमपन्ती-(मरभगमुगाग) (३) पगम्हि पगुणीभूता।
राना-मान पति ) अनुमानीत को गलत बानुभातम् ।
(म मार्ग प्रगनिमामाः)
दरमधानमनुतियामि ?
दमपनी-(४) माणुगाइर्ण ।
-लोदेसी।
(उभी परिसरामतः)
एमाली-Enfir) (५) मन्नान! गुनिलिई yि
मया मार्य !
मरतिरा मोती गंगई मारिणिम् ।
भावाली पिरिन नन नितिनमन्मगा। 01
(१)मा मा. Areams
..मानGuate म win Bam !
HURI
1 ५ . विमाना
7 (Orimurna airner ran
--

·परमोड। अपि च देवि ! मा स्म विपीद सर्वमपि शुभोदर्फ भविष्यति । अस्तमपति पुनल्दयति पुनरस्तमुपति पुनरदेयर्फः । विपदोऽपि सम्पदोऽपि च सततं न स्थास्नयः मायः ।।८।। दमयन्ती--(परिकम्य सरोदम् ) (१) अजउत परिस्सतम्हि सा खणं थीसमिस्स। (राना साप्पं स्वेदाम्भः प्रमृज्य सिनयाचलेन वीभयनि ) (निश्वस्य )(२) अन्नउत! फितियं अग्ज गंतन्वं । राजा-पावद् देवि ! समाक्रमितुमलम् । ( दमयन्ती समुत्याय परिमामति) (स्वगतम् ) विनोदयाम्पस्यायेतः कान्नाररामणीयफोपवर्णनेन येने परण. पामगरखेद न वेदपति । (प्रकाशम ) देवि ! पश्य पश्य- एते निरमाहतस्तुमुलितमस्योदरा माधराः फिीते फलपुष्पपल्लषभरेस्नातपाः पादपाः । चमोऽप्येप वधूमुखाईदलितनि विधाये पिसः फान्तां मन्द्ररुतस्तथैप परितः पाराफ्नो नृत्यति ॥९॥ दमयन्ती--(३) अन्जान । मुहावत्याणमेदे फोदूरलकारिणो, दुहौर- स्थाणं ण विसेसदी संतावफारिणी। राजा-सत्यमाह देवी। मुस्यै हदि गुपासिक्तं दास्ये विषमयं जगत् । वस्तु रम्यमरम्पं का मनःसङ्कल्पतस्ततः ॥१०॥ (१) आर्यपुत्र ! परिधान्तास्मि ततः सर्ग विश्रमिप्यामि । (२) आर्यपुत्र ! कियदय गन्तव्यम् ! (२) आर्यपुष ! गुगामानामते कानूहलकारिणः, दु.सावरपानां पुनर्विशेषतः सन्तापकारिणः । १. तोय। सिमरत. ग. ग. दुराया।

·नलविलास मकरिका-(सास्त्रम् ) (१) महिणि ! न सकमि अत्तणो मुई दंसिद्, ता कुंडिणं न गमिस्सं । दमयन्ती-(२) अज खरमुह ! सहि मयरिए ! अहं तुज्झेहि मुमरि- दन्या ( कलहंस प्रति ) महाभाय ! अणुजाणाहि मं वणयरिं भवितुं । ( सर्व मन्दं रुदन्ति) राजा-देवि ! अतिकालो भवति । प्रयतस्व देशान्तरगमनाय । दमयन्ती (सरभसमुत्याय ) (३) एसम्हि पगुणीभूदा । राजा( कलहंसादीन् प्रति ) अनुमानीत मां सुकृतं दुकृतं वाऽनुभवितुम् । (सर्वे सास्त्रं प्रणम्य निष्क्रान्ताः) देवि ! कमध्वानमनुतिष्ठामि ? दमयन्ती-(४) विदभाणुजाइणं । राजा-इत इतो देवी। (उभौ परिक्रामतः) दमयन्ती-(सायं विचिन्त्य ) (५) अजउत्त पुलचिंतिदं पिच्छ कहं सर्व पि अनहा जाय ! राजा-देवि! अग्दिष्टितया लोको यथेच्छं वाञ्छति प्रियम् । भाग्यापेक्षी विधिदेते तेन चिन्तितमन्यया ॥ ७॥ (1) भत्रि ! न शक्नौम्यात्मनो मुखं दर्शयितुम्, तत् कुण्डिनं न गमिप्यामि । (२) आर्य खरमुख । सखि मकरिके ! अहं युप्माभिः स्मर्तव्या । महाभाग ! अनुनानीहि मां वनवरीं भवितुम् । (३) एपाऽस्मि प्रगुणीभूता । ( ४ ) विदर्भानुयायिनम् । (५) आर्यपुत्र ! पूर्वचिन्तितं पश्य कर्य सर्वमप्यन्यथा नातम् । क.कम.।२ख. ग. रिष्यमई ·पसमोऽ। अपि च देवि ! मा म विपीद सर्वमपि शुभोदर्ष भविष्यति । अस्तमपति पुनरुदयति पुनरस्तमुपति पुनरदेयकः । विपदोऽपि सम्पदोऽपि च सततं न स्थास्नवः प्रायः॥ ८॥ दमयन्ती-(परिणम्य सखेदम् ) (१) अजउच! परिसंवन्दि ता खर्ण वीसमिस्सं । (रामा समाप्पं स्वेदाम्भः प्रमृज्य सिनयाघलेन वीनयति) (निःश्वस्य ) (२) अजउत्त! फित्तियं अग्न गंतवं ? राजा-पावद् देवि ! समाक्रमितुमलम् । (दमयन्तो समुत्थाय परिमामति ) (स्वगतम् ) विनोदयाम्यस्यायेतः कान्ताररामणीयकोपवर्णनेन येने परण. पक्षमणखेदं न वेदयति । (प्रकाराम् ) देवि ! पश्य पक्ष्य- एते निरमात्कृतस्तुमुलितमस्थोदराः माधराः फिते फलपुष्पपल्लवभरलस्तातपाः पादपाः । चक्रोऽप्येप वधूमुखार्ददलितवृत्ति विधत्ते पिसैः फान्ता मन्द्ररुतस्तयप परितः पारापतो नृत्यति ॥९॥ दमयन्ती-(३) अजउत ! मुहावत्याणमेदै कोहलफारिणो, दुरोर- स्थाणं उण विसेसदो संतापकारिणो । राजा-सत्यमाह देवी। मुस्थे हदि सुधासिक्तं दुःस्ये रिपमयं जगन् । वस्तु रम्यमरम्यं षा मनःसङ्कपतस्ततः ॥१०॥ (१) आर्यपुत्र ! परिधान्नास्मि ततः क्षणं विधमिप्यामि । (१) आर्यपुत्र ! क्रियदय गन्तव्यम् । (१) आर्यपुत्र ! मुगामानामेने कानूहमारिण, दुपारपानां पुतिः सन्तापकारिणः । १०.ग.गे।...य. दुपये।

·No text on this page.

·প্রশ্নমা। राजा--नमो मुनये । तापस:-भद्राणि पश्य । ( अपवार्य विपरीतलक्षणया ) महाभाग ! पपुलक्षण- विसंवादिनी ते दशा । नत् कथय कोऽसि ? फयं दुःस्थावस्थः ? राजा-(मग्रीडम् ) मुने ! भूपनिचरोऽस्मि । तापस:-(मादरमिव ) तर्हि सुतरामतिथयः स्थ । तदावेदय किमातियेय. मनुनिष्ठामि ? राजा-पहुचानस्तपस्विनस्तत् कथयत विदर्भपयाभिशानानि । एतदेव नः साम्मनमानिधेयम् । तापस:-तिषः? राजा -धनुरकुलं तत्र नः। तापस:-तत्र वः सधर्मचारिणी ? राजा-अप नः सघर्मचारिणी । तापस:-(सविनिकिन्सभित्र ) स्त्रीसङ्गनिगडितो भवान् नाईः कामचारस्य । अपि च राज्यभ्रंशः सीसङ्गन्थेनि महती व्यसनपरम्परा । राजा-(स्वगतम् ) सत्यमाह तापसः । भुजमानपरिच्छदैर्यत्रैव तत्रैव यथैव तथैव स्वरमारयते । वीवद्धानों कुतः फामचारः? तापसा -अनुचितं गृहस्थकृत्यचिन्तनं तपस्विनः । तथापि सासपदीनसाहा. दोपहनहृदयो महाभागं किमप्यनुशास्मि । राजा--अनुगृहातु महात्मा । तापस:-भ्रष्टराज्यस्य भवतः श्वशुरकुलगमनमपत्रपावहं मे पपाकारि भति- भाति । त्वमप्यधिमनसमालोचय यद्ययमर्थः समर्थः प्रदर्शयितुपीचितीम् । राजा--(वगतम् ) इदमप्यस्य वचनं तभ्यं पथ्यं च । तदानीं स्वयंवरे तथा चभूचक्रेण गत्वा पुनरिदानी दमयन्तीमात्रपरिच्छदः कुण्डिनं मविशस्तप्रत्यपारजना- नामपि हास्यपान भविष्यामि । नदियमका देवी ज्ञातविदर्भपयाभिशाना कुण्डिनमुप- सर्पतु । (प्रकाशम् ) भगवन् ! सौहृदसदृशमनुशिष्वानसि । १स ग..पन । २. मासिताम्म । ३ स. ग. -मई प्रवदिनु ।

·मलविलाम तापस:-( सहर्षमात्मगतम् ) अनुष्टिनस्तावदेको गुरोरादेगः । पर द्वितीयमनुतिष्ठामि । ( ऊर्जमायोग्य प्रकाशं समयम् ) कर्य ललाटन्तपस्नपनः १ . वर्तन सभ्याविधिः । महाभाग ! अनुजानीहि मां मध्यामसम्पासेवनाय । म चोचरेण पर्यनमकुटिलः कुण्डिनस्य पन्याः (इत्यभिधाय निकान्तः) राजा-अस्मान् सरसः कमलदलपुटकैः सलिलमाहरामि, स्वयं च पियामि ( सम्बेदम ) धिम् मा व्यसनोपपातविस्मृतीचित्याचरणम् । अनुपशान्तपिपासायर्या देव्या फयम पयस्यामि ? भवतु, जलमादाय तत्र गच्छामि । (तया कृत्वा परिक्रम्य ) फयमियं मयाऽपहातव्या । आः ! ज्ञातम् , निद्रायता सन्त्यज्य प्रजामि । (विलोक्य) इयं देवी, देवि ! इदं वारि उपस्पृशतु देवी । ( दमयन्ती उपस्पृशति ) देवि ! अयं ते विदर्भेषु प्रजन्त्याः ( पुनः सशकम् ) अयं विदर्भेषु गन्छतामध्वनीनाम- कुटिला पन्याः। दमयन्ती-(समयमात्मगतम् ) (१)हा! हदम्हि मंदभाइणी । किं में परिचइदुफामो अनउनो, जं एवं जपेदि ? अहवा पडिहदममंगलं । एयं सु पिवा- पाखिनकंठस्स अजउत्तस्स वयणखलिदं । राजा-देवि ! यद्यपेतपरिश्रमा, तदा पुरः प्रचलितुं यतस्त्र । दमयन्ती-(२) अजउत्त ! निदायंति मे लोयणाई, ता खणं इह जेव सइस्सं। राजा--(महर्पमात्मगतम् ) मियं नः ( प्रकाशम् ) देवि ! प्रश्रान्ताऽसि नद् विनोदय निद्रया क्षणं चमणश्रमम् , अहमपि निद्रास्यामि । दमयन्ती-(स्वगतम् ) (३) मा णाम में पसुत्तं परिचईय कयाइ गच्छे, ता अत्तणो चीवरेण अजउत्तं परिवेदिय निदाएमि । (१) हा! हताऽस्मि मन्दभागिनी। किं मां परित्यक्तुकाम आर्यपुत्रो यठेव जल्पति ! अथवा प्रतिहतममगलम् । एतत् खलु पिपासाखिन्नकण्ठस्य आर्यपुत्रस्य वचनस्खलितम । (२) आर्यपुत्र ! निद्रायते मे लोचने, ततः क्षणमिहैव शेप्ये । (३) मा नाम मां प्रसुप्तां परित्यज्य कदाचिद् गच्छेत्, तदात्मनश्चीवरेण आर्यपुत्रं परिवेष्टय निद्रामि।

·पञ्चमोऽङ्कः। (नथा फूल्ला शयनं नाटयति) राजा-(विलोक्य ) कथं चरणपङ्कमणगादमरूदगात्रपरिश्रमेण क्षणा- देव निद्रामकर्पमधिल्दा देवी । तदारभ्यते चण्डालकुलालङ्करण फर्म । ( उत्यातुमि- च्छति । साशङ्कम ) कथमिति निबिडमापीड्य मामियं विरहकातरा शेते । तपस्विनी मामवधारयति मुखमधुरमवसानदारुणं फालकूटफलम् । सरले ! मुन्न मुश्च त्रिजग- परितापावापहेतुः सर्वभक्षी नलरूपेणानलोऽस्मि । अपि च भर्तृवत्सले ! विश्वासयातिनमकृत्यकरं धपार्फ मा मां स्पृश लथय दो परिरम्भमुद्राम् । अस्मादृशामफरणकशिरोमणीनां सर्वसहापि विरमस्यनुपङ्गपापात् ॥ १२ ॥ ( शनैो:परिरम्भमुन्मुच्य साशाम् ) फयमम्परेण परिवेष्टितोऽस्मि । ( विहस्य) अपि यत्नपरे! किमीशः प्रयत्नपरुभ्यनि यूरफर्मपटीयान् नलः । यखिजगद्वन्धनेन भेम्णा न बध्यते तस्य मृणालतन्तुपेशलमम्बरं फिमादधीत? एप तरवारिणा छित्त्वा गच्छामि । ( कृपाणं प्रति ) सखे ! दर्शय फलमात्मसमिधानस्य । (सरोपम् ) पर्य कृपालरिव विलम्बसे । किञ्च नलस्पासिरसि दयालुप्रति प्याहत चरितम् । अपि प- धनं प्रेमपन्धि सदयमपि विच्छेद हदयं कृपा फेयं हि स्फुरति हदि निरिंश ! भवतः ? पदद्यापि छेतं न सहसि विदर्भेदतनया--- नितम्बस्तम्बाडूमणयिपरिधानांशुकामिदम् ।। १३ ।। भाः । ज्ञातम् , इस्तं ससापमपेक्षते । (दक्षिणहस्तं प्रमार्य सरोपम् ) त्वया सावत् पाणिः प्रसभमुप: परिणये त्वमेगस्पा: पीनस्तननयनसौरभ्पसचिवः । मन उत्तुं पासः कृतकप ! कृपाणं कर ! घरं- गुटन्मोत्सङ्गः कयमहह ! नोपपि रिलयम् । ॥ १५ ॥ थपिप- देवीनीविशिदालोल ! निदाक्षिण्यशिरोमणे ! सराप्यः स पिरिशोऽपिस्त ! वो दक्षिण मनन् ।। १५॥ Im

·नलविलासे
(विमृश्य)
यदि वा धूतकारस्य न नामाकृत्यमस्ति ते ।
आ गृहाण कृपाणं हुं हुं विधेहि द्विधांशुकम् ।। १६ ।।
( अंशुक द्विधाकृन्य शनैरत्याय)
भ्रातभूत ! वयस्य केसर ! सखे पुन्नाग ! यामो वयं
मा स्मास्माकमनार्यकार्यपरतां जानीत यूयं हृदि ।
धूतेच्छा क च कूवरस्य निपधाभः क चाक्षयो
वैदर्भात्यननं क चैप निखिलः कल्पः प्रसादो विधेः ॥ १७ ॥
भवतु, चरमं देवीवदनेन्दुविलोकनं कृत्वा बजामि । ( विलोक्य सान्त्रम् )
स्पृशति न मणिज्योत्स्नाच्छन्नं निशान्तनुपः पुरा
मुचिरमनिलोऽप्यङ्गं यस्या नलादिव शान्तिः ।
विगतशरणा सुरक्षामाङ्गी पटवरधारिणी
वनभुवि हहा ! सेयं शेते विदर्भपतिमसूः ॥ १८ ॥
हे देवि ! एप कर्मचण्डालो नलः प्रयाति । ( कतिचिन् पदानि दत्त्वा मरोपमात्मानं
प्रति ) आः क्षत्रियापसद ! पुरुपसारमेय ! भर्तृजाम ! श्वपाकनायक ! कृपाविकल !
हतनल ! कथमिमामेकाकिनीमात्मैकशरणां सधर्मचारिणीमस्मिन् गहने बने सन्त्यज्य
प्रचलितोस ? भवतु, वनदेवताः शरणं कृत्वा बजामि । (प्रतिनिवृत्य दिशोऽवलोक्य )
कञ्चित् काननदेवताः ! शृणुत मे यस्या वपुः कल्पयन्
जातः शिल्पिगणाग्रणीः कमलभूः सेयं विदर्भात्मना ।
अस्याः कर्कशकर्मणा प्रियतमाभासेन निष्कारणं
त्यक्तायाः शरणं स्थ मा स्म नलवभित्रिंशता गन्छत ॥ १९ ॥
(पुनरञ्जलिं बद्धा)
निद्राच्छेदे क दयित ! गतोऽसीति तारं वदन्ती
विन्यस्यन्ती दिशि दिशि दृशं वापकल्लोललोलाम् ।
देव्यः । सर्वा वनवसतयो मातरः ! प्रार्थये -
स्तत् कर्तव्यं कलयति तथा कुण्डिनाध्यानमेपा ॥ २० ॥

·पनमोल
(नेपथ्ये)
( १ ) अग्न ! एदं शिशिलालिलपूलिदं शलं, ना पति मन्यस्म
गडय फहेमि।
राना-फयं पाणवासी फोऽप्यागनि ( मागदर) यहि कयमायेपा
शबरस्यास्य कोलाहलेन निद्रामपजवान सदा मामवयधीयात् । मत् ग्रनाम्याम् ।
देरि ! सदानी परममाभाष्यसे । वनदेवनाने शरणम् । एप पापिष्टश्रेष्टो निगिनि-
रोमणिः परवानाचतुरः क्षत्रियापदेशेन वामगठमः पूरफर्मा पाालयावती ननः
मयानि । ( इत्यभिप्राय पूर्वन् निधान्नः )
(ततः प्रविशति पुर)
पुरुपः-(२)अज! पदं शिशिवशलिलपूमिदं शर्म । ता परित्याग
कोमि (परिक्रम्य विलोक्यन) फर्य इत्यिका! अम्मो! अदिलरिणी!माण भरणे
एगागिणी ( सदयम् ) मा एदं फेवि भुपरवाशलाले सबसे भिगम गए मा
उत्थावए हगे। मजे अजे ! उत्येहि उत्थेहि ( मरोम ) Tई मानिदाए मदारि
न मुणेदि शाई ? भोद, उपाहिय पदं भमन्य नएमि । (नया मा निवाल )
॥पशमोऽः॥
(१) आर्य ! लाशिशिग्मनिरत मरः, सह माया गर ।
(२) अर्थ ! ला शिशिरपूर मर., मो माया
य! अो! भनि र मन पर
मो मापा गायत् (१) पापयार !! भ ! नए
परिमिदमा गोम एतिरम ! पार, या मले।

·मलविलास
(विमृश्य)
यदि वा यूनकारस्य न नामाकृत्यमस्तिते।
आः ! गृहाण कृपाण हुँ हुँ विधेहि द्विधांशुकम् ।। १६ ॥
( अंशुकं द्विषाकृत्य शनैरन्याय)
भ्रातभूत ! वयस्य फेसर ! सखे पुन्नाग ! यामी वयं
मा स्मास्माकमनार्यकार्यपरतां मानीत यूयं हृदि ।
घूतेच्छा क च कूवरस्य निषधाभः क चार्जियो
वैदर्भीत्यजनं क प निखिलः कल्पः प्रसादो विधेः ॥ १७ ॥
भवतु, चरमं देवीबदनेन्दुविलोकनं कृत्वा बनामि । ( विलोक्य सानम् )
स्पृशति न मणिज्योत्स्नाच्छन्नं निगान्तजुपः पुरा
मुचिरमनिलोऽप्यङ्गं यस्या नलादिव शन्तिः ।
विगतशरणा क्षुत्सामाङ्गी पटवरधारिणी
वनभुवि हहा ! सेयं शेते विदर्भपतिप्रसूः ॥ १८ ॥
हे देवि ! एप कर्मचण्डालो नलः प्रयाति । ( कतिचित् पदानि दत्त्वा सरोपमात्मानं
प्रति ) आ क्षत्रियापसद ! पुरुपसारमेय ! भर्तृजाल्म ! श्वपाकनायक ! कृपाविकल !
हतनल ! कथमिमामेकाकिनीमात्मकशरणां सघर्मचारिणीमस्मिन् गहने बने सन्त्यज्य
प्रचलितोऽसि ? भवतु, वनदेवताः शरणं कृत्वा बजामि । (प्रतिनिवृत्य दिशोऽवलोक्य )
कचित् काननदेवताः ! शृणुत मे यस्या वपुः कल्पयन
जातः शिल्पिगणाग्रणीः कमलभूः सेयं विदर्भात्मना ।
अस्याः फर्कशकर्मणा प्रियतमाभासेन निष्कारणं
त्यक्तायाः शरणं स्थ मा स्म नलवनिविंशतो गच्छत ॥ १९ ॥
( पुनरञ्जलिं बद्धा)
निद्राच्छेदे क दयित ! गतोऽसीति तारं वदन्ती
विन्यस्यन्ती दिशि दिशि दर्श बाप्पकल्लोललोलाम् ।
देव्यः ! सर्वा वनवसतयो मातरः । प्रार्थये व-
स्नत् कर्तव्यं कलयति तथा कुण्डिनाध्यानमेषा ॥ २० ॥

·पत्रमा
(नेणे)
(१) अग्न ! पदं शिशिलगालिलपूलिदं गतं, ना पाहि मन्यवाहम्म
गडय कहामि ।
राजाकायं पाणवासी फोऽप्यागन्छनि ( मागहम) पति कयमप्या
शवरस्यास्प फोलाइलेन निद्रामपनधान् तदा मामवत्रधीयान् । नद वनाभ्याम् ।
देवि ! सदानी चरममाभाष्यसे । बनदेवनारन शरणम् । एप पापिष्टश्रेष्ठी नियिंचशि.
रोमणिः परवश्वनाचतुरः क्षत्रियापदेशेन प्रधगक्षमः कुम्फर्या पाण्याची नरः
प्रयानि । (इत्यभिधाय पूर्वन् निष्वान्तः )
(ततः प्रविशनि पुतः)
पुरुषः-(२) अजा एदं गिशिलालिगपूलिदं शर्म । ता पति मन्यवराय
फडेमि (परिक्रम्य विटोक्य नीक इयिका मम्मो! अदितरिणी! हमाण कार्य भरणे
पगागिणी (सदयम् ) मा एदं फेवि भुवाफनाले गवसे भिनाग ने गए। मा
उत्थावए गै । अजे अने! उत्थेहि उत्यहि ( मरोपम)का मानिहाए मा रि
न गुणेदि शई भोर, स्पादिय एवं अन्य नएमि । ( नपाएमा निधान
॥ पशमोऽ।
(१) आर्य ! तासिसिपिरत मरा, सदरमवाय गत्य पर
(२) आप ! तर शिशिरमाने परः. मी माय !
करा! भो! अरे ! मानन बाबा
नमो भगत (!) याम्या । अभनपुर
परिनिद्रया गोमन सर ! पात हान्य माने ।
41

·पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति नलः) नल:-( दमयन्तीमनुस्मृत्य सानुतापम् ) राज्यं हारितवानहं नहि नहि व्याधत्त सर्व विधि- देवी हाऽत्यनमस्मि तत्र विपिने यहा खियो बन्धनम् । तां पश्येयमहं वनेऽथ गहने तस्याः कुतः पाणितं हीम नो न दया दुरोदरकृतः का वा अपा का कृपा ॥१॥ (पुनः सखदेन ) नास्मा नयपस्मि नाधिमनसं प्रेमाणमाशिश्रियं नाकार्प कुलमुज्ज्वलं हृदि कृपा पापो न वानीगणम् । वा तस्मिन् गहने वने विरहयन् कर्माचरं दुर्जर धिग्मां माहमवेक्षणीयवदनो नार्हामि पङ्क्ति सताम् ॥ २॥ अहह ! कथमनिमित्तशत्रुर्दुरात्माऽहमात्मैकशरणां तां तपस्विनीमपाकृतपान ! (ऊर्जमवलोक्य) न प्रेम नाप्यभिजनं न गुणं न सेवां वित्ते दधत्युपकृति फिल ये श्रयन्तः । किं देव ! नव निहता भवता हतास्ते गर्भस्थिताः प्रसघमात्रभृतोऽय माः ॥ ३ ॥ (स्मृत्वा सचिन्तम् ) स्फुरति तिमिरे धूकत्राते ध्वनत्यतिभैरवं ककुभि फकुभि व्यालानीके विसर्पति सध्वनी । चरममचलं याते पत्यौ रुचा चकितेक्षणा शरणमधिकं भीरुर्देवी करिम्पति किं बने ? ॥ ४ ॥ ( विमृश्य) ताननिषधेन भुजगरूपमास्थाय समयोचितमनुशिष्टोऽस्मि । इदमप्यतिरमणीय. माचरितं तानेन यन्मम रूपं विपर्यासितम् । अनुपलक्षितरूपो हि मुखमेधाहमिदानीम- योध्याधिपनेरभ्यणे सूपकारादिकर्माण्पादधानः स्थास्यामि । ( साश्चर्यम् ) अहह ! पश्य स. ग, nि ·पोरा कीली गुरमसमदिरामादिता तानेन । सर्वथा भूर्भुवस्वरापेऽपि नासाध्यमस्ति मपसाम् । (सविषारम् ) अहो ! मे महान् प्रमादः । नन्वहं जीवलफेन महीपतेर्दधिपर्ण- स्याशया विदर्भागनभरतः प्रयुग्यमानं नाटकपरलोफिनुमाफारितोऽस्मि । तद् अनामि लरितम् । अपि नाम नटेभ्यः कापि दमयन्तीभवृत्तिरपि लभ्पेत । (परिकामति । नेयमारोग्य ) फयपपमिक्ष्वाकुलतिलकोदेवी दधिपर्णः सपर्णनानाभात्येन सह मत्पमास्तं । जीपलकोऽप्यर तिष्ठति । भरत, प्रणमामि । (सनः प्रविशनि यथानिर्दिष्टो रामा) राजा--अमात्य ! पम्याकृतिविरुद्धमस्य पाहुफनानो वैदेशिफस्य फलासु फौशलम् । रिमनस्य सर्वाङ्ग वस्य तदिदमश्वलक्षणवलक्षण्यम् , सोऽयं मूर्यपाविधिः, सेयमपरास्वपि क्रियागु पानुरी सम्भवति । सपर्ण:--अस्मिन् नयनोदेगाअने फल्लाकलापमावपमसंशयं विरचिन्तिः । जीपटकः-देव ! पाहुपः प्रणमनि । राजा-पाहुफ ! इन आस्यताम् । ( नला भणभ्योपविशति) (स्मृत्वा ) फिमचापि चिरयन्ति रङ्गोपनीविनः ? जीवलकः-भो भरतपुत्राः ! मस्तूयतां नाट्यम् । (प्रदिय) सूत्रधारः--नलावेपणनामप्रसन्धाभिनपावधानाय महाराजं दधिपर्ण- अभ्यर्थये। नल:-(स्वगतम् ) फोऽयं नलः । किमहमेव ! यदि वाऽपारे जगत्पारावारे न दुर्लभो नामसंवादः। राजा-एप सारधानोरम । ततः प्रस्तूपताम् । (नेपथ्ये) (१) हा अज्नउत्त! परिनायाहि मं. भापामि एमागिणी करालवाल. विहुरे रमाहरे। (१) आर्यपुत्र! परित्रायस्व मा, विभेमि एकाकिनी करालत्यालविधुरेऽरण्यकुहरे ।

·नलविलासे नल:-(स्वगतम्.) मयेव दुरात्मना केनाप्येकाकिनी गहने वने किं पिया परित्यक्ता ? राजा-अमात्य ! प्रथमेऽपि नाटयारम्भे कष्टमतिकरुणो रसः। (नेपथ्ये) अये पिङ्गलक ! तामनुकूलय तपस्विनी येन सार्थवाहान्तिकं नयामः। सूत्रधारः--यदमी दमयन्ती-गन्धार-पिङ्गालकनेपथ्यधारिणो रङ्गोपजीविनः संरभन्ते, तज्नाने प्रवृत्तं नाट्यम् । तदहमपि कार्यान्तरमनुतिष्ठामि । (अजलिं बद्धा) जयति स पुरुषविशेपो नमोऽस्तु तस्मै त्रिधा त्रिसन्ध्यमपि । स्वमेऽपि येन एं नेष्टवियोगोद्भवं दुःखम् ॥ ५॥ (इत्यभिधाय निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशति दमयन्ती गन्धारः पिगलकश्ध) गन्धार:---आर्ये ! अलमतिमलपितेन । आगच्छाचलपुरयायिनो धनदेव. नान्नः सार्यवाहस्याभ्यर्णम् । दमयन्ती-(१) अग्न! अत्तणो भत्तारं गयेसइरस | गन्धार:-~-आयें। फस्ने पतिः? नल:-(समम्भ्रममान्मगतम् ) किमपाऽभिधास्यति ? मयन्ती-(२) निसहाविदी नलो। नट:-(सगतम् ) आः पाप ! नलातक! दिलीपस्य । किमतः पर प्राणिपि १ ध्रुवमुपरता देवी । कयमपरया नाट्येषु सन्मतिविम्वेन व्यवहारः । पिङ्गलका-(सरोगम् ) (३) सिभिले । कि तण कृतकम्मणा पंग. सेग कलिराममिता सत्यवापासं पहि। (१) अयं ! अग्मनो मतारं गोपियामि । (२)विधिविनं। (३)शिशिरे ! #ि नेन शर्मा पाटन परिधान सामादि।

·पग्रो राजा-(सहर्षम् ) साधु भी भरत ! साधु ! समेऽप्यस्यवदनोऽसौ येने- यमेकाफिनी परित्यक्ता। मल:-(सरोपमित्र ) अस्पृश्योऽश्रोनय्योऽप्राधनामा चेत्यप्पभिघीयताम् । गन्धारः-नाई गवेपय कापि । दमयन्ती--(१) एदरिंस सरे मह निमित्तं समिरमाणेदं गदो भवि- स्सदि । ता इत्य गसिस । गन्धार:-~घाले! मूढाऽसि । यस्लो ममामपनहानि, म कि लमिमित्त- मम्मः समानयति। दमयन्ती-(२) अध मा एवं भण । अहं पाणेहितो वि अजउत्तम पिपदरा। राजा-परित्यागेनाप्यमुना निवेदितं स्वपि भः प्रेम । दमयन्ती--(परिक्रम्प) (३) चं पदं सरो, न उण अजरपो दीसदि । भोतु, एदं चकवायपरणि पुच्छामि । राहि! पकवायदाए! दइयं कि मह न साहसे सासा! पियविरहियाण दुरवं पचपखं तुज्झमणुनिषं ॥६॥ राजा-उचितमुक्तवती । अनुभूतं न पद् येन रूपं नाति तस्य सः । न स्वतन्त्रो पर्या पेत्ति परतन्त्रस्य देहिनः ॥७॥ दमयन्ती-(विमृश्य) (४) पिपपणयगम्विदा ॥ परिवपणं परि. एदि । ( मरोष) ने रगिए! फेरिसो दे एम पियपणपदपो! (१) एनम्मिन सरमि मम निमित मलि मानेनुं गतो भविष्यति। सदन गोवियाने। (२) अब भग । अहं प्राणेश्योऽपि आर्यपुत्रम्य भियतरा । (२) कथमेतत् सरो न पुनगर्यपुत्रो रयते! भवतु एना पक्रारिणी समि। मपि भरवाकदायिते : दपि कि ममन वषयमि महमा! प्रिलिहिताना दुर्ग अन्य गमियम ।। (1) प्रियामणगाना न भविश्य नजर। मगरपा!ि मा मियप्रगया।

·नलक्लिासे अहं पि पुरवं इदिस यासं । संपदं जेव अणाहा जादा। गन्धार:-(सास्त्रम् ) आर्ये ! किमेपा तिरथी वराकी जानाति ? दमयन्ती-(१) ता अन्नत्य पुच्छिस्सं । ( विलोक्य संस्कृतमाश्रित्य च) मातः कुञ्जरपत्नि! तात हरिण ! भ्रातः शिखण्डिन् ! कृपा कृत्वा दूत मनाक् मसीदत कृतो युप्माकमेपोञ्जलिः । 'दृष्टः कापि गवेषयनिह बने भीमात्मना नेपयो भूपालः सरणिं सृजन्नविरलैप्पिोर्मिभिः पङ्किालाम् ॥ ८॥ पिङ्गलक:-(२) अजे ! कीस उणं तेण पदिणा तुमं पडिचत्ता सि? दमयन्ती--(सबाप्पम् ) (३) अन्ज ! दोसं न याणामि । अप्पा समपिओ पढमदंसणे वणमिणं च सह चलिया । सुवणेमि पई अन्नं न महेमि तहा वि परिचत्ता ॥९॥ अहवा पडिहदममङ्गलं । नाहं अज्जउत्तेण परिचचा, किंतु मह दुक्ख- विणोयणत्वं परिहासो कदो। (पुनराकाशे) (४) एगागिणी अहं भीलुगा य निम्माणुसं च वणमिणमो। ता एहि एहि पिययम ! अलाहि परिहासकीलाए ॥१०॥ अहमपि पूर्वमीदृश्यासम् । साम्प्रतमेवानाया जाता । (१) तदन्यन प्रक्ष्यामि । (२) आयें ! किं पुनस्तेन पत्या त्वं परित्यक्ताऽसि ! (३) आर्य ! दोपं न जाने। आत्मा समर्पितः प्रथमदर्शने वनमिदं च सह चलिता । स्वप्रेऽपि पतिमन्यं न कासामि तथापि परित्यक्ता ॥९॥ अथवा प्रतिहतममङ्गलम् । नाहमार्यपुत्रेण परित्यक्ता, किन्तु मम दुःखविनोदनार्थ परिहासः कृतः। (४) एकाकिन्यहं मीरका च निर्मानुपं च वनमिदम् । तदेहि एहि प्रियतम ! अलं परिहासक्रीडया ॥ १०॥ ग, घेव।

·एमा। (प्रतिरवमाकर्ण्य आकाशे) (१)कि में बाहरसि! एस आगच्छामि । ( मरमा पानि) गन्धार:-( माम् ) भार्थे । भविभुतिरियम् । दमयन्ती (सपदि स्थित्वा) (२) अग्न ! एसा पदमुया? ~~~থ সায়। दमयन्ती (३) (स्वप्रतिमायामान्दोक्य, महामनुधैः परम ) दिहिया दिहिया अज्नउत्त ! दिशो सि दिडो सिकहिं दाणि गच्छसि ? (पुन. मरभम पारिता समीत्कार व भिवा गधार प्रति सराम ) अज! दम्भंदुरेहि विदो मे लगी। सा भरणेहि पदो आवाचित सपं उनेर अवणिसं । नाई परपुरिस फुसेमि । राजा--( मरमममुत्याय) भगति ! पतियते ! नमन। जीवलक:-देवमिमिदम् ? सिंहासनमलकियताम् । ननु हटनट्यदनेयम्। { বীনা মাহমুথবিদ্যার) नल:-(म.समारमातम ) भुते ! पापिय वं कालय विभृनों किश्च नपने! ঘূৰাদশাৰ গৰষ্কাৰ । शृणोम्यस्यास्तारं न रदिनमई येन नदिद म या पक्ष्याम्यता दिशारिणी परिललिताम् ॥ ११ ॥ गन्धारर--(मराम) अस्याः कोशि ! विधभादभिनयां समिक्षयरयास्वपि भ्रान्ति कि परणी विरादतिखरेदर्भारनियसि ? म्यापची पनिनाग पर्नुमुचिताने पक्षपातः शिषा: पारुष्यं पुरुषः स नाम रिश्ता क्षोणीपनिनेपः ॥ १२॥ (१) किमां स्याररमि! एष आगामि । (२) आर्य ! ९पा प्रतिश्रुतिः (विश! EिN! अव ! म न, कुदान पर आगे ! दीनों में परणः । सनतोशल जि. पनेर। बरं का. पुरुष समान। १.ग.

·नलविलास सपर्णः--( सरोपमुत्याय ) आः ! शैलूपापसद ! येनेयं पतित्रता गहने बने निनिमित्तमनायनाम्ना चण्डालेन परित्यक्ता, तमपि पापीयांसं क्षोणीपतिमभिदधासि ? राजा-अमात्य । स्वस्थो भव, नाटकमिदम् । (सपर्णः सन्मजमुपविशति) नल:- ( रानानं प्रति) एनामरण्यभुवि मुक्तवतोऽपि दोपी- न्मेपो नलस्य न मनागपि किन्तु तेपाम् । राजा--( समयम् ) येऽस्या एतामवस्थामवलोकयन्ति ? नल:- नहि नहि यैरेप कल्मपमयो न कृतस्तदानी- मेवाग्निसादपनयईतलोकपालैः ॥ १३ ॥ राजा-(सरोपम् ) वाहुक ! वृथा भगवतो लोकपालानुपालम्भसे । ननु नलं पश्यन्तोऽपि पापेनोपलिप्यन्ते लोकपाला:, किं पुनर्व्यापादयन्तः ? पिङ्गलक:-(सास्त्रम् ) (१) अज्जे ! न य से पाविहे तुह पदी, किं पुण एसा पडिच्छाया। दमयन्ती-(२) अज्ज ! एसा मम उजेव पडिछाया, न उण अजउत्तो ? ता कि सच्चकं ज्जेव परिचत्तम्हि ? ( आत्मानमवलोक्य सखेदम् ) मुक्ताहार ! विहारमातनु ननु स्वैरं कचित् साम्मत पुप्पापीड ! किमय पीडयसि मे सीमन्तसीमाङ्गणम् ? मञ्जीराणि ! रणन्ति किं श्रवणयोः पुष्णीय दुःस्था व्यथा ? त्यता तेन यदर्थमर्थितवती युष्मासु मैत्रीमहम् ॥ १४ ॥ राजा-(सरभसमुत्थाय ) पतिव्रते ! पत्तियते । विशरारुणि प्रायेण शरीरि- प्रेमाणि । विशेपतस्तव तस्य भर्तुरकुलीनस्य । तदलममुना गवेपितेन । अस्माक- मभ्यर्णमुपहि । इतः प्रभृति नस्तत्रभवती देवता वा माता वा मुना था। (१) आर्ये ! न च स पापिष्ठम्तव पतिः, किं पुनरेपा प्रतिच्छाया । (२) आर्य ! एपा ममेव प्रतिच्छाया न पुनरायपुत्रः ! तत् कि मत्यमेव परित्यक्तारिम ·पटोला ७३ सपर्ण:-देव! कोऽयं च्यापोह: मनु विप्नं मया देवाय नविभीपिकयम् । सिंहासनालङ्करणेन प्रसादः क्रियताम् । (गमा सविक्षमुपविशति) नल:--(मनेदमात्मगतम् ) मातः । मसीद पमुधे ! विहिनोऽअलिम्ने पातालमूलपथिक विवरं प्रयच्छ । आशीलतामतपनेषु फणीन्द्रवत्र- फोणाथमे ननु पेन भवामि शान्तः ।। १५ ।। दमयन्ती--(विचित् परिक्रम्य ) (१) कथं मग्मण्डी पा!ि २ सकेमि दिणेसरनावसंताण परिषमिटुं। (उर्षयरलोय साम हा देव दिणेसर । किं दहसि फिरणदि दादा ! मा सो निसदादिया अदयपणो कि तुई पिसा ॥ १६ ॥ राजा-(सरममं दमयन्ती प्रति) भाः खीरत्न ! पनियत ! शठमनेः रस्य दुशमना पत्युस्तस्य पुनः पुनः सफा मा मा एमाणाभिषास् । तमामभरणाद् घयं च निविष्य पर्पय मेप मटा- योगी ननु पाप माता पापेन संलिपो॥१७॥ नष्ठा-(सगेपम् ) पिपिदमपरिहातमुपते देवेन । भरपपपर्ती नाम, पोरमफाण्टे देवमिकाकिनी गाने पने निमः मन्यनामि । तर पायपि पापनि का किसानहा! राजा-(माधम ) पवमसि ! (१) मापाडोसी रामलिनिवासमनन । होमियर ! दामि दिने ! सरिस्माभिनिरपसन:- किसre६॥

·नलविलास नल:-(गतम् ) कथं विपादमूर्छालेन मयाऽनमा प्रकाशितः ! भवतु, (प्रकाशम् ) बाहुकम्पकारोऽस्मि । राजा-तत् किं नलोऽस्मीन्युक्तवानसि ? नल:-किमहं नलोऽस्मीत्युक्तवानुनानुक्तमपि नाट्यरसाकुलितचेता देव एव- मशृणोत् इति सन्देहः। राजा-ध्रुवमहमस्मि भ्रान्तः । अपरया क स महाराजनिपयस्यापत्यं दर्शनीयरूपो नलः, क भवान् सर्वाङ्गविकृताकृतिः ! नल:-(ऊर्ध्वमवलोक्य स्वगतम्) कल्पान्तकल्पमुपकल्प्य महो दिनेश ! मां भस्मसात् कुरुतरामचिराय पापम् । विश्वासघातजनितेन न चेदनेन पापेन इन्त ! नियतं परिगृह्यसे त्वम् ॥ १८॥ पिङ्गलकः-(१) अजे! जदि दिणेशलकिलणेहिं अदिचिलं संताविदा सि, ता एदम्मि सहयालनिकुंजे पविश। गन्धारः--(पुरो भूत्वा ) इत इत आर्या । (सर्वे परिकामन्ति) (विलोक्य सभयं निवृत्त्य च) आर्ये । निवर्तस्व निवर्तस्व । चिरमख्ढगाहपुभु. साक्षामकुक्षिः मतिनादमेदुरेण स्वेडानिनादेन समन्ततः शोपयन् वन्यस्तम्बरमाणां मदजलानि करालजिवाजटालवत्रकुहरस्तरुणगुजापुजारुणेक्षणः प्रतिक्षणं लोल- लाङ्गुलदण्डेन साटोपमाच्छोटयभवनिपीठमेकः केशरािकेशोरः सहकारनिकुञ्नाभ्यन्त- रमधिवसति । दमयन्ती-(२) अज! मझे केसरी चिट्ठदि ? दिडिया करिस्सदि मे दुरखमोक्खं । (१) आर्ये । यदि दिनेश्वरकिरणैरतिचिरं सन्तापिताऽसि, तदेतस्मिन् सहकारनिकुन्ने प्रविश। (१) आर्य ! मध्ये केसरी तिष्ठति ? दिष्ट्या करिष्यति मे दुःखमोक्षम् ।

·पटोला (पिलो मिटक्य समय नश्यति) दमयन्ती-(१) भोदु. उबसप्पामि गं । नल:--(पिनोस्य मसम्भ्रममात्मगतन ) फर्य देवी पश्चाननो व्यापादयितु- मपक्रान्तः !! इतोऽस्मि । (विमृश्य ) वीराग्रणीः खल्सी सदी सामप्रयोगेश पारयामि। (सरभसमुत्थाय) एकाकिन्यवला वियोगविधुरा घोरान्तरमान्तर- क्षोणीपादविहारनिष्ठितवपुस्त्तग्मांसरतस्थितिः । अस्यां कालफरालपकुहरे प्रस्थापितायो हरे! किशॉर्य भवनोऽतितायि भविता को वा पुभुक्षालयः ॥१९॥ ( विलोक्य ) फर्य साम्ना न विरमति ? भवतु दानभयोग दर्शयामि । अथ नीमधुश सत्यमौचित्यमतिवर्तते । मुर्शनां नहिं मां सरस्व पतिनोऽस्मि तथा(पा) ॥ २०॥ (इलि रगभूमौ पतितुमिच्छति) राजा-भलमलमतिसम्भ्रमेण । पाका ननु नाव्यमिदम् । नलः-(सलजमात्मगतम् ) किमिदं मया शोफव्याकुलेन म्पवसितम् । भवतु । (प्रकाशम् ) देव । करुणारसातिरेफेण विस्मारितोमि । दमयन्ती-( उपमृत्य कष्टीरवं प्रति ) मा वा प्रीणय नपत्य नृपतेः फाभित् प्रवृत्ति दिश- मात्मानं यदि या दिवाकरकरभृष्टेन देईन मे । द्वावप्पच पयाविमा मम मनमीत्य ततस्ते प्रियं यत् पुष्णात्यचिरात् नदाचर हरे! मा स्मामिशङ्का कृयाः ॥२१॥ (विलोक्य)(२)फ एस परम्मुहो शादोन किंपि पडिवयर्ण पपच्छदि। राजा-पाहुफ ! ध्रुवमयं मृगारिरेतस्याः पतिप्रताप्रताभावण मतिहतः । (१) भानु, उपसम्यिनम् । (२) करमेप परामुमो जातो ! न किमपि प्रतिरननं प्रयच्छति ।

·नलबिलामे नल:--( गतम् ) दिश्या स्वयमेव प्रनिनित्तमरिष्टम् । तदहमनः परमुत्याय नाट्यं निवारयामि । येन मे पुनर्देवी विनिपानदर्शनं न भवनि । ( ससंरम्ममुत्याय साक्षेपम् ) अपारे कान्नारे व्यसनशतकीले प्रतिदिन कियत्कृत्तः सत्वं स्फुरति शमस्याः फलानि च । नटा। नाट्य हो ! तदिह खल कृत्वोपरमत पत्तो द्रष्टुं खीणां वयविधिमयोग्याः सितिमुगः ॥२२॥ सपर्ण:-(विहस्य ) बाहुक ! किमिदं पुनः पुनरात्मनो विस्मरणम् । कर्य नाट्यमपि साक्षात् मतिपयसे १ तद् यथास्थानमुपविश । दमयन्ती-(१) कथं एदिणा दिन में दुक्खमोक्लो कदो! ता एयम्मि सहयारे अताणं उबंधिय वावाएमि । (दिशोऽवलोक्य ) हा अन्नउत ! एसा तए निकारणनिकरण परिश्चत्ता असरणा दमयन्ती विवजदि । अंबानो वणदे- क्याओ! कधिह अजउत्तस्स एदं मह वि(प)पसिदाहा! अव पुप्फवदीए ! हा! ताय भीमरह ! कहिं सि ? देहि मे पडिवयणं । (लतापाशं कण्ठे बनाति) राजा-(सरमसमुत्याय ) भगवति पतियते ! अलमात्मनो विघातेन । सपर्ण:~याले ! किमिदमकृत्याचरणम् ? जीवलक:-~-आ! नाहमि नवे वपास दुरात्मनः स्वपतेनिमित्तमकाण्डे भाणान परित्यक्तुम् । नल:-( ससम्भ्रममुच्चैःस्वरम् ) देवि देवि ! अलमलमनिसाहसेन । नाईसि मामात्मनो बधेन दुरात्मानं कलङ्कयितुम् । अपि च निविंशस्य निर्मयांदस्य पापीयसः पत्याभासस्य मम कृते या सतीचकावतंसमात्मानं व्यापादयसि । गन्धार:--(विलोक्य समयसम्भ्रम ) अये पिङ्गाल ! पिङ्गल! छिन्दि छिन्दि पाशमस्या यावदियमयापि पसिति । (१) कथमेतेनापि न मे दुःखमोक्ष कृतः । तदेतस्मिन् सहकार आत्मानमुद्दध्य व्यापादयामि । हा ! आर्यपुत्र ! एपा त्वया निष्कारणनिष्करणेन परित्यक्ताशरणा दमयन्ती विपद्यने । अम्बा पनदेवताः ! कथयतार्यपुत्रायैतन्मम व्यवसितम् । हा! अम्ब पुष्पवति ! हा! सात भीमरप ! कुमासि ! देहि मे प्रतिश्वना ।

·मोशः 03 (पिङ्गलका मरममं पाविता नारा टिनत्ति । दमयन्ती मूड़िता पतति) पिङ्गल ! ध्रुवमियमपश्यन्नी प्रियं कापि विषम्यने । नदिदानीमत्वास सार्यवाहाय समर्पयाः । ( तथा कृत्वा मित्रानी ) गर्माः॥ । राजा-परां काटामधिरूढवान् फरणी गमः । सपर्ण:-देख रममाणी नाट्यविधिः । मानन्धरंट पीमितान्ता ये पुनरभिनयेवापि मान्यषु रममपनाति निद्राम एवं ने न परयः । न नया परिषी भाप्पा नाइपे पथा गमः । विपापप्रमप्याप्रमुनपनि नीरमम् ॥ २३ ॥ राजा-(वा ) पाहुक ! पति नामान्यनो विधान पदापितयः । इत्यभिदधानो नल इव भक्ष्यसे । सन् फपय परमार्थ मर्यप नः भार्थना पत्र मगि । किमर्थं च स्वारस्यः । (अवश्य) प्रतीहारः--देव! विदर्भापिपरिप्रेपिनो भाभिन पुरषो तारिलो । राजा-(ममाघ्रमम् ) पी मरेशप। प्रतीहार:--पदादिशनि देशः (इगलिय निजाल विस्य . ) राजा--भद्र पिम भरपणेनाम्मान हिभाधिपतिः परिनिरान: मद्रः-पागल ! भीमरथाय मापेम्पोऽपि पिया पुषी ममणि। नट:--(मसाल) मा सन्तु दमयन्ती । मदः-नामा मातः परिधि रियालिभिारती। नए:-(सगर ) !e: । ( ) . कटातियोपि मारि सापरिनि! रामा-मानिस ! मद्रः--या पनपानिमय साप. सहयोति।

·८० नलविलासे विश्रान्ताखिलगीतवाद्यविधयः सङ्गीतशालाभुवो वार्ताक्षिप्तजनस्य पुञ्जिभिरितः पर्याकुला वीथयः ॥ ४ ॥ राजा-(विलोक्य ) बाहुक ! यथाऽयं मन्दमन्दरुदितः ससंरम्भामितस्ततः परिधावति पौरलोकस्तथा जाने सम्पत्येव कोऽपि विपत्स्यते । इतः प्रारभ्यन्ते निचितचितयः पश्य भृतकः प्रयाति प्रत्याशं विषमतमतूर्यचनिरितः । द्विजन्मानोऽप्येते निधनधनविच्छेदचकिता: ससंरम्भ धावन्त्यपरिचितशूकास्तत इतः ॥ ५॥ नल:-देव ! एतं दृद्धब्राह्मणं पृच्छामि । (ततः प्रविशति गृहीतयष्टिर्गमनाकुलचेता वृद्धो ब्राह्मणः ) ( उपसृत्योच्चैःस्वरम् ) आर्य! ब्राह्मणः-नियोजयतु यजमानः । नल:-वैदेशिकत्वादनभिज्ञोऽस्मि वृत्तान्तस्य, तत् कथय किमिदमति- तरी करणम् ? ब्राह्मणः-महाभाग ! कि कथयामि मन्दभाग्यः १ अकाण्डक्रोधसंरुद्धचेतसा बेधसा सर्वसंहारः प्रारब्धोऽध विदर्भपतिकुटुम्बस्य । राजा-कमिव ? ब्राह्मण:-माणेभ्योऽपि मिया विदर्भभर्तुरेकैव पुत्री । नल:- (स्वगतम् ) तत् किं देवी विपन्ना ? अतः परमपि विधिर्विकारं किं किमपि दर्शयिष्यति ? (प्रकाशम् ) तव किं तस्याः ? ब्राह्मण:--अद्य प्रातरेफेन फेनापि वैदेशिकेन राजकुले तत् किमपि प्रका- शितं येन सा चितामधिरोडमध्यवसिता । पश्य पुरः पुरस्थादवीयसि देशे निका सहकारतरुखण्डं तस्याथितिर्वर्तते । अपरास्वप्यताम् तिसृषु तस्या एव परिकरलोकः मवेक्ष्यति । तदनुजानीहि मां माणात्ययसमयमवयंमानदानप्रतिग्रहणार्थमुपगन्तुम् । राजा-(सविचिकित्समात्मगतम् ) अहो ! सर्वानिशायी द्विजन्मना निसर्गसिद्धो लोभानिरको पदयमन्पेपि वयसि सृथा वृद्धो निधनधनमनिग्रहान्न विरमति । नल:-अनंस्व सिद्ध ।

·रासमोर मणमाति महाभागाप (परिधार गगद निस) मा--पाक विमा फेनापि वर्ष पपरसमापन कर पावत् फोऽ. परमानुपक्षपति नारदिन पर थानामिप पताफिनम् । मलादेव! क्षणमरिममेर स्थाने समोवासनाम, पापापग्रसो गस्ता सम्पा निर्णयामि। . ( माता करोति) ( परिमाnि) फभियं देशी मागपरित्यागसमयोगितनेपथ्या पिताप पिमरया सापती ! अपमपि फलांसोसायपि खरसुरर इयमपि मारिका। (तप्तः शीशन्ति मानिfferent) दमयन्ती (सायद ) (१) कपिलमे ! पसालहि पापण भेण मे दुपसमो- पर्व करे। कपिटाला--(२) भििण ! पिसपेति रिसंपरिकरियाई सि दिपाई, भाष भा सम्म मुदिलोदिन परियमणसंमहाभो भरिगाभोवति। पमपन्ती--(३) कपिअले। भला विलपणा ना एवं भावपुग्य एवं गुणीय पाणे घरे९ सामि । अघिय न मंगि भलियामो भगुरारिणीभो पपाभो। नल:-( गम् का पुनरशुभासिनी पाई । भया पगामि । ( उपाय दमयन्ती मति ) भार्ये । किमर्थ प्रमोरमानुभूतरूपराम्पपिपारनं मपुरात्मनो पाहु. माफियत १ पिरम पिरमारमादयसायात् । दमयन्ती--(४) बेदेसिंग ! न पद अवरो नियरिदकरणारा मा मदिदे दाणेण गाता गिभार भमदो पप । (१) सारे प्रमाग कारन येन मे दुमो करोति । (२) मा पनि हिमोऽसि दिपा पार भारी पुरि । Rm पनि मनमा मालिन (1) ममिरे | मारमेन न लेतyi grl सुमणान् भार. गिर्नु शामि । अपि प म भागा भाभदागिन्यो वार्ताः । ( MAR गिलिन । तर गीले हाने. বছা যা যুলেশনী হয়। ११ A ·नलविलास कलहंस:-( उपसृत्य ) वैदेशिक ! शृणु बन्दिप्रवेगानिमित्तम् । नलं रन्तुं चेतस्तरलमनलं वाऽस्य घिरहे सतीभावो यस्यामथ च जगतां विश्रुततमः । इयं सा क्षीराक्षी तदापि निपक्षोणिपतिना विना दोपोन्मेपादधिवनमपास्ता कथमपि ॥ ६॥ नल:-आः! कथमय प्रातरेव चण्डालचरितस्य तस्य पापीयसो निपधाम- तुरभिधानं त्वया स्मारितोऽस्मि ! दमयन्ती-(सरोपमात्मगतम्र) (१) को एस दुम्मुहो अजउत्तं निंददि? (प्रकाशम् ) वइदेसिग ! नाहमरण्णे पइणा परिचत्ता, किन्तु सयं मग्गदो परिभट्ठा । कपिञ्जला--(२) पहिय ! जं कलहंसो कदि तं सचं । कलहंसः-निपधाधिपतिरिदानी विपन्न इति श्रूयते । तत इयं देवी चिता- मधिरोहति । नल:-वाले ! यस्त्वामेकाकिनीमनिमित्तमरण्ये त्यजति तदर्थमेतत् त्रिलोकी- लोचनोत्सवो वपुरग्निसात् क्रियत इति न मे मनसि समीचीनमाभाति । अपि च मुग्धे ! किपावकदग्धः स एव प्रियः प्राप्यते ? तेस्तैः शुभैरशुभैर्वा कर्मभिनिवर्तिनीसञ्च- रिष्णवः सर्वे जन्तवः। कलहंसः-पान्थ ! नायं तस्यैव प्रियस्य प्राप्त्यर्थं न च धर्मार्थ प्रयत्नः, किन्तु क्षत्रियाचारानुचारार्थ पियामियनिवृत्त्यर्थं च । नल:-(स्वगतम् ) अहो ! कौतुकम् ! एतामहमरण्ये व्यालानां वलिं कृत- चान् । इयं पुनर्ममापियनिवृत्त्यर्थं प्राणान् परित्यजति । स्वमेकः पररक्षार्थ विनिहन्ति विपत्तिषु । स्वरक्षार्थ परं त्वन्यश्चित्रं चित्रा मनोगतिः ॥ ७ ॥ दमयन्ती-(३) कपिञ्जले ! ज्यणेहि हुयासणं जेण चिदं पजालेमि । (१) क एप दुर्मुख आर्यपुत्रं निन्दति । वैदेशिक ! नाहमरण्ये पत्या परित्यक्ता, किन्तु स्वयं मार्गतः परिभ्रपा । (२) पथिक ! यत् कलहंसः कथयति तत् सत्यम् । (३) कपिञ्जले ! उपनय हुताशनं येन वितां प्रज्वालयामि । रा,ग..चरणा.

·सतमोड। फपिजला-(१) भटिणि ! अहं विद्यासणमणुसरिस्स। दमयन्ती--(२) फपिजले. मा एवं भण । नए अंग संघारिपच्या । फपिजला-(३) भटिणी पुष्फरदी वि तह मग्गं अणुसरिद्- मिरहदि, परं भट्टा बारेदि। एमपन्ती-(१) संतं संतं पडिहदममंग । गं अंपा नायत्तणे पलणगुरसिणी भरिस्सदि। फपिक्षला--(५)भावितु दुपरवेण धोपनीविदो संभावीयदि । नल:- ) उपस्थितः सर्पसंहाररतदतः परं नामि गोपयितुमामा. नम् । (प्रकाश ) पाले ! यदि ते पतिः कुनोऽपि समिधीयते, तदा निवर्नसे साह- सादस्मात् । -- दमपन्ती-(६) पदिय ! कि मं उपहसेसि ? नस्थि मे इलियाई भाग- धेयाई, नेहिं पुगो वि अन्न पिरामि । कपिजने ! उक्पोहि जलणं। ( कपिजन्य जालनमुपनयनि । दमयन्ती नितां मनालयति ) कटहंस:---देवि ! प्रयममहमात्मानं भस्मसान् करोमि । तरमुस:-(७) नाहि नाई अहं पदम । मारिका--(८) पिटुंदु सच्चे वि, पर्म अई चिदाए पविसिरस । न सीमि तुम्हाण मरणं पिरिछर्दु । (१) मत्रि । अहमपि हुनासनमनुमरिप्यामि । (२) कपिमले ! म भण । त्वयाऽभ्या सन्धारयितव्या । (३) भी पुष्पवत्यपि तर मार्गमनुमरितुमिच्छति, परं भर्ता पारयति । ( ४ ) शान्त शान्त प्रतिहतममहलमाननम्या तातयाधीय चरणशुभूषिणी भविष्यति । (५) भनापि तव दुगेन तकनीतिन सम्भायने । (१) पथिक ! कि मामुरममि न मन्ति ममतान्ति भागधेयानि, यः पुनरप्यार्यषुध पश्यामि । कपिन ! उपनय जनम । (७) नहि नहि अहे प्रथमः । (८) निधन्तु सर्वेऽपि, प्रथममहं नितां प्रवेश्यामि । न सोमि युष्मा भरणे द्रष्टुम् ।

·नलविलासे नल:-(स्वगतम् ) उक्त अजगरूपधारिणा तातेन 'यदि ते स्वरूपेण प्रयोजन भवति तदा मामनुस्मरेः।। (पटं प्रावृत्य स्मरणं नाटयति । पुनरात्मानं विलोक्य ) कयं नल एवास्मि जातः । दमयन्ती-(१) भयवं हुयासण! नमो दे । भयवंतो लोकपाला ! कहिं एदं मह चरिदं परलोगगयस्स अजउत्तस्स । (नेपथ्ये) हा वत्से ! क मामेकाकिनं चरमे वयसि परित्यज्य प्रयासि ? (२) हा हरिणनयणे ! मयंकवयणे ! सिरीससोमाले ! वत्से ! कि अत्तणो मरणेण भीम- रहं मारेसि ? दमयन्ती-(आकये) (३) नूणं मं वारिदुं तादो अंबा य समागच्छदि, ता लहुँ पविसेमि । (चितां प्रदक्षिणीकृत्याधिरोदुमिच्छति ) नल:--( ससम्भ्रमं बाहौ गृहीत्वा ) येनाकस्मात् कठिनमनसा भीपणायों कराल- व्यालानां त्वं वनभुवि इतनातियेयीकृतासि । निर्लज्जात्मा विकलफरुणो विश्वविश्वस्तपाती पत्याभासः सरलहृदये ! दवि ! सोऽयं नलोऽस्मि ॥८॥ (दमयन्ती प्रत्यभिज्ञाय परिरम्य चोचैःसरं रोदिति । कलहंसादयः स प्रणम्य दन्ति) न प्रेम रचितं वित्ते न चाचारः सतां स्मृतः । स्पनता त्वां वने देवि ! मयों दारुणमाहितम् ॥ ९॥ (१) भगवन् हुताशन ! नमस्ते । भगवन्तो लोकपालाः । कथयतैतन्मम मरित परलोकातायार्यपुत्राय । (२)हा! हरिणनयने ! मृगावदने । शिरीपमुसुमारे । पत्मे ! किमान्मनी मरणेन भीमरयं मारयमि! (३)नन मां वारयितुं तातोऽम्मा न समागच्छति, तह प्रविज्ञामि । स. ग मुकंग ।१.ग. दि. ३ख, ग. महा।

·समभात। यस्तरापि सम्मान प्रसायने, मोर सरया बन्दु खलमतिमि । न म नापर्य नाभा न संया न गुणो न धीः । न शुलं न पलं न श्रीदुननस्य मसान्नये ॥ १० ॥ कि- छिमेषु राणे तुष्टः शम्भूर्दशा मूर्दनु । शतेऽपि शिरसा घिने दुननम्नु न तुप्यति ॥ ११ ॥ फलहंसः-किमिदं विपादमूरटिनानारित्यपिराने रिपदयने देन । न खल सतामग्रणीनिपधाधिपतिः प्रलयेऽपि ग्वल भवितुमर्हनि । नल:-दग्या अपि दाक्षिण्यमधिमनगमनादधानः परं नारिस ग्यमः। परसम्पत्समुन्यापदेपो दाक्षिण्यहीनता । इयमेनन पलवस्य प्रथम माणितं मतम् ।। १२ ।। भलं कृत्वा या दुष्टचरितस्मरणम् । कथप तायद फैनेदम मारदिनम् ! फालहंसा-देव ! एफेन यदशियन भरमपनाग्ना पशान मनिना । नर:-(सरोपम) दुरास्मानमिहानयन । (मत प्रशिनि नियतिमापम.) (प्रत्यभिज्ञाय माक्षेपम् ) भा: पाप ! । पामि पनामाप्ये भारता सत्यानिनः। मापसा-नारसरण्य जगाय, न प मारयामाग। नस:--(NE) अरे ! अगएं ! आपून! मगमगाद अमदावानल ! साग्मतमपि मा प्रकारगि! मापन भोः । दुरात्मानमाविः। (मयि यस ) मापस:- (मान्सु ससा मानापन, समादियादि। मरा-भाद। कापस:-सामोदर पगाम् । समिति नीतः। शोरपाणेर रोजाना शिलान पपया समरये दमपनपानिय ATARTER!

·No text on this page.

·सतमा . नल:-~देवि ! क्षमस्व मया मिनिमिचमपानासि । दमयन्ती--(१) मह मिमिनं घोरघोणेन इंदिसमवन्यं णं अजउनी लभिदो। ना अई अनउत्तम्म अवरहिणी, न उणो मह अन्नउत्तो । कलहंसः~-साधु देवि ! साधु पतियतानामेप एवं वाग्विभवः । देवोऽपि देवीमपदाय शिमनुभूतवान् ? नल:-~-देवीमपहाय पर्मणाम् ' एहि महापुरुष ! प्रापस्त्र पाम् ' इति प्रतिमु- दुव्याहरन्तं दवानलबालानटालवपमेकमासीविषमद्राक्षम् । स-मकौतुकम) ततस्ततः । नल:---तः स दवानालाष्टो मा दा विगतरूपं कृतवान् । देवतारूपं च विधाय सोऽहं तय पिता महारानिपधस्वरुपया समागतान ' इति च्याहरन् । एमपन्नी--(२) तदो। मल:--'मा भपरितः परं दादरामु वर्षेषु पुनः मियादर्भनं ते भविष्यति' इत्यभिधाय नाव निरोऽभूत् । ननोऽहं प्रमेण म्पकारस्या दधिपर्णाभ्यणे स्थितवान् । ( नेरपये) भवयन्तो मालानि, प्रसाध्यन्नो मौक्तिमास्तिर माङ्गणसुवा, मवयन्ता सङ्गीत. कानि । मनु मनोरथानामप्यभूमिर्वन्सायाः मिया प्रियमामिरभूत् । फलहंस:- ( समभ्रम ) फर्य विदर्भाधिपमिरितोऽभ्यनि ? (ततः प्रविशनि पुष्पवन्या मह गना भीमरणः । सर्ने समभ्रममुत्याय प्रणमन्नि ) राजा--( नलं प्रति ) ' यो दमयन्ती परिणयति तस्याहं राज्यभ्रां करि- प्यामिति समनिझा पारपोर्णन समर्मिना । घोरपोणः पुनः किल कलचुरिपर्दम- यन्तीपरिणयनमभिटापुकास्य विप्रसेनस्य मेपमुखनामा मणिधिः। भयमपि पोरपो- शिष्यो सम्बोदरमित्रसेनस्पच पोष्टकाभिधानश्वर एव । कलहंस:- देव ! निपधाधिपते ! नेमी चित्रसेन मेपमुख-कोटका, यात् मत्तमपूरोपानस्थिनियो लेखे दृष्टयान । (१) मम निमित्त घोरपोणेन दिशामतम्या नन्नार्यपुयो भनः । तदहमार्यपुत्रस्या- पराधिनी, न पुनर्ममार्यपुत्रः। . (२) ततः।

·नलविलास- पृ० पृ. २९ ५२ २ ७८ २ २३ ३२ २७ ५२ ५२ धनं प्रेमग्रन्यि सदयमपि चन्द्रोद्यानसरोसि चलकमलविलासा- चापल्यं दृशि शाश्वतं चित्रं अस्तेणशावाक्षिा छिन्नेषु रावणे तुष्टः जनः प्रज्ञाप्राप्त जन्मिनां पूर्वजन्माप्त- जयति स पुरुषविशेषो ताराविलासरुचिरं तावन्मतिः स्फुरति तुम्यं शपे परमतो त्यक्ता यद् विपिने त्रैलोक्योदरवर्तिकीर्ति- स्वया तावत् पाणिः दध्मातविरोधिवीरकुरली दात्यूहकुकम- दासस्तस्य दुरोदरकलङ्कतः दुष्टसगः कुमारस्य दृष्टे ! द्रष्टुमिति स्पृहां देवीनी विच्छिदालोल! देवीं वाचमवियां न गीतशास्त्रमर्मज्ञा न तथा वृत्तवैचित्री न प्रेम नाप्यभिजन न प्रेम नौषधं नाज्ञा न प्रेम रचितं चिते नयननलिनपेयं नलं रन्तुं चेतस्तरलमनलं ५० परसम्पत्समुत्कर्षदेपो परिमलमृतो वाताः प्रकर्षपदमन्तिम प्रबन्धा इशुवत् प्रबन्धानाचातुं प्रविशन्ती करविणी प्रियतमावदनेन्दुविलोक्तिः प्रेवाविघट्टनरुपा मजन्ते कार्याणि भयतरलकुरङ्गीनेत्र- भ्रातचूत। वयस्य केसर। मञ्जीराणि रणन्ति मांसदृशो गुणदोषो मातः कुञ्जरपत्नि! मातः प्रसाद वसुधे। मां वा प्रीणय नैषधस्य मा विर्षीद कृतं बाष्पैः मुक्ताहार ! विहारमातनु- मुग्धाङ्गना नयनपात- यथा मुख्यस्य सौन्दर्य यथा यथा प्रतापाग्निः यदि वा यूतकारस्य यस्यां मुगीशि दृशो- यात्रायां किल यस्य येनाकस्मात् कठिनमनसा राज्यं हारितवानयं रेवासीकरवरिवेपथुवपुः लंबस्थणी त्ति नामं लावण्यपुण्य- वक्त्रं चन्द्रो वक्वेन्दुः स्मितमातनोद वदनशशिनो विटचेष्टया यया किल २६ ३७ ४१ २२ ५० ८ ५० ८४ 4 २२ ५३ न स मन्त्रो ३ नास्माष नयमाम निद्राच्छेदे क दयित ! निर्मायो यः कृपालुयः २. ३२ ·पघसूची। पृ० ५४ २० ३२ विन्यस्याभिनवोदये विश्वस्प अषणेन्द्रिय विश्वासपातिनमहत्यका पैदर्भातनुवर्णना बैदारी तिमहं शान्तात्माऽपि सल: १ १२ सईया केतवं निन्दा सर्वेषामपि सन्ति सहस्रांशीर्धाम्नां दिशि दिशि सहिचकवायदइए! सानिध्यात् पितुरानत सुस्थे दि सुधासिक्त सोदामिनीपरिष्व स्थिरं कृत्वा घेत: सशति न मणिज्योत्स्नाग्छन् स्पृहां लोकः काव्ये स्फुरति तिमिरे घुकवाते शुभा या टोकरय २६ ४३ ६४ २ २ शृगारसौरमरहस्य जो शोण्डीरेषु भयोज्यलेषु श्रुतीनां पीयूपं श्रुते ! बाधिर्य त्वं कलय संयोगे श्रीमदो स एष सुभगापणी सतीशङ्काश- যাযাদি। समेऽपि देहदेशवे स्फरन्युपायाः शान्यर्य- स्मेराक्षि ! क्षितिचकविश्रुतबलः स्वमेकः पररक्षा विनितम्बभरपूर- हा देव दिणेसर! २ ८

·No text on this page.

·QAEKTYAD'S ORIENTAL SERIES, . CRITICAL Epinos Or EXTXINTIN ART Foxxá, KDITED BY CONTITIST BOCOLARS, AND PUBLISHILD IT roR CEXTRAL LIBRARY, BARODA. 1. BOOKS PUBLISIED. 1. Karamimams: * work on poetica, by Hajsaan (8$0.920 A.D.): edited by C. 1. Dalal, X.A., and R. AnantakrishoSantry, 1918, Ro-itro, 1924 .. Naroarktankoads : . poom on the fagranic story of Arjuna and Kanali rambler on loont Gurpar, by Yastopala, Minister of King Ytradhetuals of Dholka, (A, D, 1231 Add 1291): editei by C. D. Dalsland R. Agnatakrishna Sastry, 1016 3. Hartadsrabas a work on Philosopby (Roſutation of Vaišeahiks theory of sotonstie creation) by Aasndsjälpa or Anandagiri, tho famous commentator on Saturdcharya's Bbásyas, who fourisbed in the latter balf of the 13th century: edited by T. M. Tripathi, BA, 1917 4. Partbaparakrama: * drama describing Årjads's rocorery of the cows of King Virata, by Pabllfapadera the founder of Palanpur and the foodger brother of the Paramira King of Chaodifrati, (s state of Marrar), and feolatory of the kings of Guzerst, who was a Yataraja ia Samnt 1220(A, D. 1161): edited by C. D. Dalal, M.A., 1917 Dr Rashtrandharamsa : so historical poen (Mahakarya) describing the history of the Bagulas of daydragiri, from Rashtrandba, king of Kunday and the originator of the dynaty, to Narayana Shab of Maydragiri, by Ralm Kari composed in Baku 1318 (A, D. 1606) edited by Pandit Embar Krishnamacharya with introdaction by 0. D. Dalal, 11.A., 1917 1-13 0. Linginosauk : on Grammat, by Vamads, who lived between the last gaartor of the Eth centary and the first quarter of the Oth centary: edite1 by C, D, Dalal, Ma, 1018 0-8 7. Yarantavilla : un biatorical poema (blshakavsa) describing the life of Vastopala and the hlotory of Gasorat by Ralachandrasari, from Blodberate (or Molbera in Kadi Prant, Karola State), contempo. mry of Yastopala, com porod uſter his death for his son in Samrat 1220 (A.D. 1240): editol by O. D), Dalal, 1. A. 2017 8. Ropakasatkam : six dramas by Vatsaraja, ministor of Panamaniders of Kalojan, who lived between the 2nd half of the 12th ceatury and tho lat qosrtor of 13th centary edited by 0. D. Dalal, H.A., 1918 . " 1-8 . + VI ·94 ... . 8. Mnkamru: an allegurimi doma verribing the orirming of King Maha (Temptation), of the contention of Kaminpils, the Chalokys Klag of Gingerst to Jaiatem, by Yohnpals, an of5-of Kios Ajugulern, son of Kominplin, who rizon from A. D. 1029 to 1212 • reiteit by Mani Cantarvijnynji s with latrolaction and Applices by CD Dalal, Jl. A., 1014 -0 10. llammirama lamurifras dem xlorify1o the two brockers Verlapila od Tejshpla noi thmie King Vimbarala of Daoika, by Jayasimba gri, papil of Virasti aol an Acharys of tdo templo of Blaniontrata at Bemeli, compoant between Sarorat 1267 ap-1286 (A. 1. 1920 1239), olitel by C. D. Dalal, jf.A., 1920 1 11. Udaya dainrtkntba: a romancn (Champa, in proge and poetry) by Boddbala, who w** A contemporary of aal patronised by the three brothers Chchitlarija, Magdrjuan, a01 Hammanirijo, accesaire ralers of Kookaa, composed betwooo A. D. 1020 and 1050: edited by C. D. Dalal, 11.A., an! Paadit Embar Krishnamacharya: 1920 12. Baharidzáridambana * work on Ngaya Philosophy, by Bhatta Valodra (A.D. 1210 to 1274): edited by DI. R. Telang. 1920. 2-4 13. Prachinagarjarakarysaógrba. A colloction of olih Gajarati poomg datiog from 12th to 15th centuries A. D. edited by C. D. Dalal, M.A., 1920 14. Kamera pila pratıbodha : A brograpbical work in Prikrita, by SomaprabhScharya composeid ja Samrat 1241 (d.D. 1195): edited by Jinavijayaji. 1920 15. Ganskanks: & work on Philosophy (Pedapata School) by Bhisarvajña Mani, who flourished in the 2nd balf of the 10th centary : edited by C. D. Dalal, M.A. 1921 1- 16. Sargitamakaroda : & work on Magic, by Narada . edited by II. R. Toladg. 1920 2.0 17. Kavindrachárya List : List of Sanskrit works in the collection of Kaviodrachárya, a Benards Pandit (1656 A. D.). edited by R. Aunntakrisboa Sastry with a foreword by Dr. Ganganatha Jha. 1921. 0-12 18. Várdhagrihyasdtrai Vedic ritaal (domestic) of the Yajurveda edited by Dr. R. Shamashastry. 1920 0-13 19. Lekhapaddhati : a collection of models of state and private Jocu. ments dating from 8th to 15th centuries A. D: edited by C. D. Dalal, M. A., and G. K. Shrigondekar, B1.A. 1925 warance in A pabbramsa edited by C. D. Dalal, 0-0 90 Batoh. 1 ·95 ********* + 21. A Descriptive Ontoloxat of the Palm-lear and important Parer AINS in the Bhandar at Jeromer, compilel by C. 1, Dalal, YA. and edited by I. ). Capihi. 1924 22, 23. Pare'ordmakalpastre: # work on Tantra, with commodtart by Name'rara and l'ad Ibatt by Undguade : edited him babateri Sastus, 8.4., 2 role. 1923 24. Taptrarhaga : A work on the Prabhakara Rcbool of Parnuminis by Ramdanjdchárga : lited ly Dr. R. Blamacarirs, 1803 23. Samarinda : work on Architecture, town placing #oit engiacerlag by King Bhoja of Dhara (IIth eratars). edited by dlabacshopa ibpaya T. GADS pati Pastry, Ph.D. elc., 2 rols. Vol. I, 10+ a G 20. datri 1105 4.1) • Pir ditoraubet (enent Castor. 1 wA 27. Deactiptıra Catalogue of 2184 wthr (Entrat lahirurr. Her Yol. I Veda, Veiulakhiann 31 ***910), romales b» 0. k. Sbrigopdekar, S.A., & K. 8. Romanian Rarits. 1933 Anopollasa or Abhilla tutarthinchintamam an eprvelopestic Tork dindo toto oue boirot chapters tro tjuf of one kuptres difereat topics by Somet'rartera, . Odlukra King of the 19th centary : ehtel by fi. k. Sungondelor, *.., 3 Folk sol 1985 30. Nalurilius : drama hy Rimachandra ora, dieciple of lemarkerin Har, describiag the Paurind story of San *ot Paperiatt ette? by Mexiss, O K. Bhrigadekar, 1.4 And L. R. Vagit, D. :* 30, 31. Tuttrarsberal . Bad thiwt I'llosophical work of the turretary ur Santurakohsia, (70.76. A > • 10m*v at the # Valrerts, with Pedikt (conmentaryllis le disciple Learleike've . l'rofesor la Xandd edirlhy Pealet Emlar Kroaticare with a foreward to the Gournal intilor, vola 1P** (Shorts 32. Samaritsins, Vol. 11, etir! by mm. T. Genel Selts, P..). of Turendram. 1925 33. Atrarsvairs nerako mos-08 of treats lost all out philosopar by Aurarara, Batllins eru kocice to the it! cratory A.N.: titet dy Nalinstone Pont. Mart Sastri, xod., at, ++

·No text on this page.

·No text on this page.