·No text on this page.

·नमः समन्तभद्राया
स्याद्वादग्रंथमाला।
१.
स्वामि समन्तभद्राचार्यविरचित
जिनशतक।
भव्योत्तम नरसिंहभकृत व्याख्या
तथा
चावलीनिवासी श्रीयुत पंडित लालारामजीकृत
भापानुवादसहित
जिसको
पन्नालाल वाकलीवाल
मालिक-स्याद्वादरत्नाकरकार्यालयने
काशीके
लक्ष्मीनारायणप्रेसमें सीताराम दिनकर जटार प्रोप्रायटरके
प्रबंधसे छपाकर प्रसिद्ध किया।
वीर संवत् २४३८ । ईस्वीसन् १९१२ ।
प्रथमावृत्ति]
[न्योछावर ।)

·सूचना । पाठक महाशयं ! यह ग्रंथ सर्वसाधारणको रुचिकर व विशेष उप- योगी नहीं होगा इसकारण त्याद्वादग्रंथमालामें प्रकाशित करना लाम- "दायक न समझकर भी इसे सबसे पहिले इसलिये प्रकाशित किया है कि- जब स्वामिसमन्तभद्राचार्य महाराजको महाभस्मक व्याधि होगई यी उस समय फिरते र यहां आकर काशीके प्रसिद्ध शिवभक्त शिवकोटो महाराजके शिवालयमें पुजारी बनकर शिवनिर्माल्यके सेवनसे भत्मकव्याधि रोगकी निवृत्ति कियी थी । जब काशीनरेशको इनके शैव होनेमें संदेह हुवा तो इनको अपने सामने शिवमूर्तिको नमस्कार करनेकी आज्ञा दी तब आचार्य महाराज भी स्वयंभूस्तोत्र रचकर स्तुति करनेलगे । जब अष्टम- तीर्थंकर श्रीचंद्रप्रभकी स्तुति करते समय शिवमूर्ति फटकर उसमेंसे -रल- मयी चंद्रप्रभ भगवानकी मूर्तिका आविभाव हुवा तब उन्होंने नमस्कार किया और शिवकोटि महाराजप्रभृति हजारों शिवभक्तोंको निनमक बना- कर शिष्य किया । उस स्वयंभूस्तोत्रके पश्चात् ही आचार्य महाराजने यह जिनशतक नामकी स्तुतिविद्या प्रत्येक श्लोक मुरजादिचक्रबद्ध रचकर चित्रकाव्यका पांडित्य दिखाया है । स्याद्वादप्रथमालाका प्रादुर्भाव इस पवित्र जैनतीर्थसे होनेके कारण काशीके इतिहासप्रसिद्ध उक्त आ- चार्यकृत इस ग्रंयको पवित्र मंगलमय समझकर हमने इसे मंगलाचरणस्वरूप सबसे प्रथम प्रकाशित किया है । आशा है कि आप इस पूज्य कान्यको विनयसहित ग्रहणकरके हमारे इस प्रथम परिश्रमको सफल करेंगे। इस ग्रंथकी एक ही प्रति जयपुर नगरसे प्राप्त हुई थी उसीपरसे ही इसका संपादनकार्य हुवा है, दूसरी प्रतिकी सहायता नहीं मिली । इसके सिवाय यदि नये प्रेसके नये २ कर्मचारियोंकी तथा हमारे दृष्टि दोषसे अशुद्धियां रही हों तो विद्वजन संशोधनपूर्वक पढ़कर इस प्रमादको क्षमा करेंगे। काशी। प्रकाशक । } ·श्री परमात्मने नमः। स्याहादग्रन्थमाला। श्रीमद्भगवत्समन्तभद्राचार्यविरचित जिनशतकं सटीकम् । काकारत्य मंगलाचरणम् । नमो वृषभनाथाय लोकालोकावलोकिने । मोहपंकविशोपाय भासिन जिनभानवे ॥१॥ समन्तभद्रं सदोघं स्तुबे वरगुणालयम् । निर्मलं यद्यशकान्तं बभूव भुवनत्रयम् ॥२॥ यस्य च सद्गुणाधारा कृतिरेपा सुपद्मिनी । जिनशतकनामेति योगिनामपि दुष्करा ॥३॥ तस्याःप्रयोधकः कचिन्नास्तीति चिदुपांमतिः यावचावभूवैको नरसिंहो विभाकरः॥४॥ दुर्गमं दुर्गम कान्यं थूयते महतां वचः। नरसिंह पुनः प्राप्य सुगमं सुगमं भवेत् ॥५॥ स्तुतिविद्यांसमाश्रित्य कस्य नक्रमते मतिः। तवृत्ति येनं जाड्येतु कुरुते वसुनन्द्यपि ॥६॥ १ महावो । २ ॥ तवृत्ति यो न बाप्येत कुरते वसुनन्यपि " इति पुसकान्तर पाठ:1 ·स्वावादग्रंथमाला। M आश्रयाज्जायते लोके नि:प्रमोऽपि महाद्युतिः। गिरिराज श्रितःकाको धत्ते हि फनकच्छविः ॥ ७ ॥ वृषभादिचतुर्विशतितीर्थराणां तीर्थकरनामकर्मोदयवायुनमूहोद्वार- वसौधर्मेन्द्रादिसुरवरसेनावारिधिमाक्तिकजनसमुग्नौतेज्याविधानाहापां घाति कर्मक्षयानन्तरसमुद्भूतविषयीकृतानेकजीवादिद्रव्यत्रिकालगोचरानन्तपर्या- यकेवलज्ञानानां स्तुतिरियं जिनशतकनामेति । तत्याः समस्तगुणगणो- पेतायाः सर्वालंकारभूषितायाः घनकठिनयातकमन्धनदहनसमर्थायाः तार्किकड़ामणिभीमत्समन्तभद्राचार्यविरचितायाः संक्षेपमृतविवरण क्रियते। मुरनपन्धः। श्रीमजिनपदाभ्याशं प्रतिपद्यागसां जये। कामस्थानप्रदानेशं स्तुतिविद्या प्रसाधये ॥१॥ श्रीमजिनेति । पूर्वार्द्धमेकपंन्त्याकारण व्यवल्याप्य पवादमप्येक पंक्त्याकारण तत्याधः कृत्वा मुरजबन्धो निस्पयितन्यः । प्रथमपंतः प्रयमाक्षरं द्वितीयस्त द्वितीयाक्षरेण सह, द्वितीयपंक्तेः प्रयनारं प्रयमपले द्वितीयावरण सह एवमुभयपंक्त्यक्षरेषु सर्वेषु संयोज्यम् । एवं सर्वेऽपि मुरजबन्धा दृष्टव्याः। अस्य विवरणं क्रियते । श्रीविद्यते यत्स श्रीमान् जिनल पदाभ्याशः पदसमीपं जिनपदाभ्याशः श्रीमांचासो जिनपदाभ्याशम श्रीमनिनपदाभ्याशतं श्रीमदिनपदाभ्याशं । प्रतिपद्य संप्राप्य प्रतिपयति ·। जिनशतक। प्रतिपूर्वत्य पदेः क्त्वांतत्स प्रयोगः । आगा पापानां जये जयहेतीनिमिचे शवियम् । कामं इष्ट कमनीयं इच्छा या त्यानं निवासः कामं च तत्स्थानं च कामल वा त्यानं कामस्थानं तत्य प्रदानं कामत्यान- प्रदानं अथा कामश्च त्यानं च कामस्याने तयोः प्रदान कामत्यानप्रदान तस्य ईशः कामत्यानप्रदानेशः तं कामयानप्रदाने, प्रथमपादेन सह सम्बन्धः । लुतिरेव विद्या स्तुतिविद्या तां प्रसाधये अहमिति सम्बन्धः । अथवा कामत्यानप्रदानशमिति स्तुतिविद्याया विशेषणम्, कामस्थान प्रदानत्य इष्ट इति कामत्यान प्रदानेट् अतस्तां । किमुक्तं भवति-श्रीमवि- नपदाम्याशं प्रतिपद्य स्तुतिविद्या प्रसाधयेऽहं । किं विशिष्ट स्तुतिविद्यां फयंभूतं वा निनपदाभ्याचं कामस्यानप्रदानेशं । किमर्थ आग नये तयनिमित्तं । प्रसाधये इति च अपूर्वस्य साघसंसिद्धावित्यस्य धोः बिजलतत्स प्रयोगः ॥ १ ॥ समस्त मनोरयाको पूर्ण करनेवाले श्रीजिनेन्द्रदेवके चरण कमलोंके निकट जाकर अपने पापोंका नाश करनेकेलिये में यह श्रीजिनन्द्रदेवका स्त्रोत्र प्रारंभ करता हूं ॥१॥ मुरजयन्धः। स्नात स्वमलगंभीरं जिनामितगुणार्णवम् । पूतश्रीमज्जगत्सारं जना यात क्षणाच्छिवं ॥२॥ लात स्वमलेति । मुरजवन्धःपूर्ववदृष्टव्यः । लात इति क्रियापदं णा शौच इत्यस्य घोः लोडंतस्य रूप । सुष्छु न विद्यते मलं यस्य स स्वमल खमलयासी गंभीरश्च स्वमलगंभीरः अतस्तं गंभीरः अगाधः ·, ४ स्थाद्वाद ग्रंथमाला। खंमलंगंभीरम् ।न मिताः अमिताश्चते गुणाश्चते अमितगुणाः जिनस्यामि- तगुणाः जिनामितगुणाः जिनामितगुणा एव अर्णवः समुद्रः अथवा. जिन एव अमितगुणार्णवः जिनामितगुणार्णवस्त । पूतः पवित्रः श्रीमान् श्रीयुक्तः जगतां गरो जगत्सारः पूतश्च श्रीमांश्च जगत्तरश्च पूतश्रीम- ज्जगत्सारस्तं । जनाः लोका:यात इति क्रियापदंयागतावित्यस्य घो: लोडतस्य प्रयोगः । क्षणादचिरादचिरेणत्यर्थः । शिवं शोमन शिवरूप- मित्यर्थः । किमुक्तं भवति-हे जनाः जिनामितगुणार्णवं लात येन क्षणाच्छिवं यात. इति । शेषाणि पदानि जिनामितगुणार्णवस्य विशेष- णानि ॥२॥ भो भन्यजन हो, अत्यन्त निर्मल, गंभीर, पवित्र, अत्यन्त सुशोभित और संसारके 'सारभूत श्रीजिनेन्द्रदेवके अनन्त गुण- रूपी समुद्रमें स्नान करो अर्थात् उनके गुणोंमें तल्लीन होजाओ क्योंकि भगवानके गुणरूपी समुद्रमें स्नान करनेसे तुमको शीघ्र ही मोक्षकी प्राप्ति होगी ॥२॥ अर्द्धभूमगूडपश्चाईः। धिया ये श्रितयेता. यानुपायान्वरानतः। येपापा यातपारा ये श्रियायातानतन्वत ॥ ३॥ धियेति अदभूमगूढपश्चादः। कोस्यार्यः चतुरोऽपिपादानधोऽधो- विन्यस्य चतुर्णी पादानां चत्वारि प्रथमाक्षराणि अन्त्याक्षराणि चत्वारि- गृहीत्वा प्रथमः पादो भवति । पुनरपि तेषां द्वितीयाक्षराणि चत्वार्य- न्तसमीपाकराणि च चत्वारि गृहीत्वा द्वितीयः पादो भवति । एवं.

·जिनशतक! चत्वारोऽपि पादाः साध्याः । अनेन न्यायेन अव:भूमो भवति । अपमाडे यान्यक्षराणि तेषु पधिमा क्षराणि सर्वाणि प्रविशन्ति । एक- स्मिन्नपि समानाक्षरे बहूनामपि समानाक्षराणां प्रवेशो मवति । अतो- गुदपश्चार्योऽप्ययं भवति । एवमेव जातीयाः श्लोका मृग्याः । धिया बुद्ध्या ये यदोरूप। भित्तया आश्रितया सेव्यया इत्यर्थः । इता, विनष्टा अतिः मनःपीड़ा यस्याः सेयमितानिः तया। यान् यदः शसंतस्य प्रयोगः । उपायान् उपपूर्वस्य अयगतौ यस्पाजंतस्यरूपं उपगम्यानित्यर्थः । चराः प्रधानाः इन्द्रादयः नताः प्रणताःये च वक्षमाणन च शब्देन सह- संबन्धः। न विद्यते पापं येपांते अपापाः दादाः कमरहिता इत्यर्थः । यात पारं येस्ते यातपारा: अधिगत सर्वपदायां इत्यर्थः येच श्रीलक्ष्मीलया यातान् असन्चत तनु विस्तारे इत्यस्यघाटंतस्य रूपम्। यया द्रव्येण राजानः आमितान् विस्तारयति । उत्तरत्र क्रियापदं तिष्ठति तेन सह सम्पन्धः॥३॥ मईनमः। आसत्ते सततं ये च सति पुर्वक्षयालये। ते पुण्यदा रतायातं सर्वदा माभिरक्षत ॥ ४॥ भासत इति-आसते आस उपेवेशने - इत्यस्य धोः बहन्तस्य प्रयोगः । सततं सर्वकालं । ये च, च शब्दः समुचये. यदः प्रयोगान् नसन्तान् सुमुचिनोति पूर्वप्रक्रान्तान् । सति शोमने सत: इवन्तस्य रूपम् । न विद्यते क्षयः विनाशो यस्यासावक्षयः । आलयः अवस्यानम् । अक्षयधामावालयश्च अक्षयालयः, पुरश्यासावक्षयालयम पुर्वक्षयालयः तस्मिन् पुर्वक्षयाये । ते तदः प्रयोगोऽयम्, यदः प्रयोगानपेक्षते।

·स्याद्वादग्रन्थमाला। . पुण्यं ददते इति पुण्यदाः । रतेनायातः रतायातः अतस्तम् । रागेणा- गतं भक्त्यागतमित्यर्थः । सर्वदा सर्वकालम् । मा अस्मदः इवन्तस्य प्रयोगः । अभिरक्षते क्रियापदम् । अभिपूर्वस्य 'रक्ष पालने' इत्यस्य धोः लोडन्तस्य प्रयोगः । ते इति अभिरक्षत इति च यदो स्पेण जसन्तन सह प्रत्येकममिसम्बध्यते। किमुक्तं भवति-वराः यान् उपायान् नताः प्रणताः धिया, किं विशिष्टया श्रितया, पुनरपि इताया । किमुक्तं भवति- प्रेक्षापूर्वकारिभिः 'ये स्तुताः ते मा रतायातं आमिरक्षत, ये च अपापा ये च यातपारा: ये च श्रिया आयातान् प्रणतान् अतन्वत विस्तारयन्ति- स्म ये च सति पुर्वक्षयालये सिद्धत्वपर्याये सततं आसते ये च पुण्यदाः ते यूयं मा सर्वदा रतेन भक्यागतं अभिरक्षत पालयत इत्युक्तं भवति ॥४॥ जिस भगवानको इन्द्रादिक देव अपनी पूज्य और निर्मल बुद्धिसे नमस्कार करते हैं । जो जिनन्द्रदेव ज्ञानावरणादि अष्ट कर्मरहित शुद्ध हैं, सर्वज्ञ हैं, तथा अपने आश्रित भव्यजीवों को मोक्षरूपी लक्ष्मासे सुशोभित करते हैं, और अत्यन्त उत्कृष्ट अविनाशी सिद्धत्व पर्यायमें निरन्तर विराजमान रहते हैं तथा पुण्यको देनेवाले हैं। ऐसे श्रीजिनेन्द्रदेव मुझ भक्तकी सदा रक्षा करो ।। ३ ।।.४॥ . साधिकपादाम्यासयमका नतपीलासनाशोक सुमनोवर्षभासितः। भामंडलासनाशोकसुमनोवर्षभासितः॥५॥ नवपीति, प्रथमपादस्य पञ्चाक्षराणि अभ्यस्तानि पुनरुचारितानि ·जिनशतक। रिलायपादश्च समस्तः पुनस्यारित: । नतानां प्रणतानां पीला व्याषयः डोलो वा इति लत्वन्ताः। अस्यतीति नतपोलासनः । तस्य सम्बोधन हे नतपीलासन न विद्यते शोको यत्यासावशोफ: तस्य सम्बोधनं हे अशोक । शोभनं मनोविज्ञानं यस्य सः सुमनाः तस्य सम्बोधनं हे सुमनः। भय रक्ष अथवा वा समुचये दृष्टः । हे उपम आदि तीर्थकर । आसितः त्यितः उन् । भामण्डलं प्रभामण्डलं; आसनं सिंहासनम्, अशोकः अशो- कवृक्षः, सुमनसः पुष्पाणि तेषां वर्ष सुमनोवर्ष पुष्पवृष्टिरित्यर्थः, तेषां द्वन्दः तैासितः शोभितः भामण्डलासनाशोकसुमनोवर्षभासितःसन् । फिमुक्तं भवति-हे अपम अव इत्यादि अथवा हे भट्टारक यदा स्वं स्थितः तदा एवंविधः सन् स्थितगतश्च तं यदा तदा एवंप्रकारै गात। बस्यमाणेन लोकेन सह सम्बन्धः ॥५॥. गुप्तक्रियो मुरजगन्धः। दिव्यैर्ध्वनिसितछत्रचामरैर्दुन्दुभिस्वनः । दिव्यैर्विनिर्मितस्तोत्रश्रमदर्दुरिभिर्जनैः ॥ ६ ॥ दिव्यरिति-क्रिया पुनः तृतीयपाद गुप्ता दिव्यैरित्यत्र । अथवा मुरजवन्ध एवं दृष्टव्यः तद्यया-चतुरोपि पादानधोधो व्यवस्थाप्य प्रथम- पादस्य. प्रथमाउरण तृतीयपादस्य द्वितीयाक्षरं, . तृतीयपादस्य प्रयमावर प्रथमपादस्य द्वितीयाक्षरेण सह गृहीत्वा, एवं नेतव्य यावत्परितमासिः। पुनदितीयपादस्य प्रथमाक्षरं चतुयंपादस्य द्वितीया- क्षरण, चतुर्थपादस्य प्रथमाक्षरेण सह द्वितीयपादस्य द्वितीयाक्षरं गृहीत्या पुनरनेन विधानेन तावनेतव्यं यावत्लारसमातिभवति । ततो मुरजबन्धः स्वान्।

·"८ स्थाद्वादअन्यमाला । दिवि भवानि दिन्यांनि “अतस्तैदिव्यः द्वन्द्वं 'कृत्वा ध्वनिसितछत्र यामरैः पुनरपि दुन्दुभिस्वनैः दिन्यैरिति प्रत्येकं समाप्यते । दिवि आंकाशे ऐः गतवान् इण गतावित्यस्य धोः लडन्तस्य रूपम् | विनिर्मि- वानि कृतानि स्तोत्राणि स्तवनानि विनिर्मितस्तोत्राणि तेषु । श्रमः अभ्यासः । 'नानाप्रकारेण मधुररवेणकृतस्तवनमित्यर्थः । विनिर्मितस्तोत्रश्रम: स एव दुर्दुरः वाचविशेषः विनिर्मितस्तोत्रश्रमदर्दुरः । स एषामस्ति' ते विनिर्मितस्तोत्रश्रमदर्दुरिणः । तैः सह जनैः समवसृतिप्रजाभिरित्ययः । किमुक्तंभवति-चतुर्णिकायदेवेन्द्रचक्रधरबलदेववासुदेवप्रभृतिभिः : सह ततो भवानेव परमात्मा एतदुक्तं मवति ॥ ६॥ . गतः स्थितश्च भवान्, हे ऋषभदेव प्रभो ! जो पुरुष आपको नमस्कार करते हैं आप उनकी सम्पूर्ण व्याधियोंको दूर कर देते हैं, आप शांक रहित हैं सर्वोत्कृष्ट विज्ञानको धारण करनेवाले हैं। हे भगवन् जब आप समवसरणमें विराजमान होते हैं उस समय आप दिव्य भामण्डल, दिव्य सिंहासन, दिव्य अशोकवृक्ष, दिव्य पुष्पवृष्ठि, दिव्यध्वनि, दिव्य स्वेतच्छत्र, दिव्यचमर, और दिन्यदुंदुभि, इन अष्ट प्रतिहार्योंसे बड़े ही सुशोभित होते हो । है 'भो ! बड़े परिश्रमसे 'अनेक प्रकारके स्तोत्र करनेवाले 'भवनवासी व्यन्तर ज्योतिष्क वैमानिक देवोंके इन्द्र, चक्रवात बलदेव वासुदेव आदि समवसरणमें रहने वाले प्रजाजनोंके साथ ही आप विराजमान ( शोभित) होते होऔर उन्हीं के साथ मोक्ष नाते हो। भवएवं हे देव आप ही परंमात्मा हों ॥ ५॥६॥ . :.-

·जिनशतक।
सुरजबन्धः।
यतः श्रितोपि कान्ताभिदृष्टागुरुतया स्ववान् ।
चीतचेतोविकाराभिः सप्टाचारुधियां भवान् ॥७॥
यतः मित प्रतियतः यस्मात् भितोपि आभितोपि सेवितोपि
कान्ताभिः सोभिः यानव्यन्तरादरणाभिः । तथापि दृष्टा प्रेक्षिता गुरुतया
गुरुत्वेन गुरोर्माया गुरुता तया । स्ववान् आत्मवान् शानवानित्यर्थः ।
किपिशिताभिः स्त्रीभिः चीतचतोविकाराभिः बीतः विनर: चेतसः
चित्तत्व विकारः कामामिलाप: यासां ताः पीतचतोपिफारा: ताभिः
पोतचेताविकारामिः । सृष्टा विधाता | चाय॑श्च ता: घियश्च चावधियः
मतस्तायां चालधियां शोभनवुद्धीनां भवान् गहारकः । किमुक्तं भवति--
समयसृतिस्यस्त्रीजनसेवितोपि गुरुत्येन ईक्षितासि यतस्तत: बोमनबुद्धीनां
सूष्टा का भवानव एतदुक्तं भवति ॥ ७ ॥
हे भगवन् समवसरणमें निर्विकार और शुद्ध चित्तवाली
अनेक सुन्दरी देवियां आपकी सेवामें उपस्थित रहती हैं तथापि
आप मानवान् और महान ही माने जाते हो, अर्थात् जिनकी
सेवामें खियां रहती है व कमी ज्ञानी और महान् नहीं हो सकते
और न वे स्त्रियां ही निर्विकार और शुद्धचित्त वाली कही जा
सकती है, परन्तु आपकी सेवामें त्रियां रहने हुये भी आप ज्ञानी
भौर पद माने जाते हो, तथा आपकी सेवामें रहते हुये भी वे
स्त्रियां निर्विकार और शुद्ध चित्तवाली गिनी जाती हैं। हे प्रभो!
इन सब इंतुओंसे निर्मळवुद्धिके उत्पन्न करनेवाले विधाता
आप ही हो ॥ ७॥

·स्थाद्वादग्रन्यमाला ।
मुरजवन्धः।
विश्वमेको रुचामाको व्यापो येनार्य वर्चते
शश्चल्लोकोपि चालोकोद्दीपो ज्ञानार्णवस्य ते ॥८॥
विश्वमेक इति-विश्वं समस्तं क्रियाविशेषणमेतत् । एकः
अदितीयः। रुचां दीप्तानां आक: प्रापकः। कर्मणि तेयं । व्याप:
व्यापकः । येन यस्मात् । हेतौ भा। हे आर्य भट्टारक । वत्तते
शश्वत् सर्वदा । लोकः द्रव्याधारः शश्वलोकः । अपि च अन्यश्च ।
अलोकोपि अलोकाकाशमपि । द्वीपः समुद्रे जलावरहितः प्रदेशः ।
ज्ञानं केवलज्ञानम् अर्णवः समुद्रः। ज्ञानमेवाणव: ज्ञानार्णवः तस्य
ज्ञानार्णवस्य । ते तव । अथवा लोकल्यैव विशेषणम् । सम्भः
सानैः आकः परिच्छेत्रः व्यापः मेयः येन कारणेन लोकशालोकरच आको
व्यापश्च ज्ञानार्णवस्य ते तव तेन कारणेन द्वीपो वर्तते इति । किमुक्त
भवति-सर्वपदार्थेभ्यः केवलज्ञानत्यैव माहात्म्यं दत्तं भवति ॥ ८॥
हे आर्य भट्टारक ! यह सम्पूर्ण षट् द्रव्यात्मक लोगाकाश
वथा अलोकाकाश ज्ञानसे ही जाना जाता है और ज्ञानके ही
द्वारा प्रमेय माना जाता है । इसलिये यह लोकाकाश तथा
अलोकाकाश आपके ज्ञानरूपी समुद्रका एक द्वीप है। भावार्थ-
जैसे द्वीप समुद्र के भीतर होता है उसीप्रकार के समस्त, लोक
अलोक आपके केवलज्ञानके भीतर हैं इसकारण यह द्वीप है
अर्थात् आपका शान सबको जानता है और सबसे बड़ा
है॥८॥

·जिनशतक । मुरजयन्धः। श्रितः श्रेयोप्युदासीने यत्त्वय्येवाश्नुते परः । क्षतं भूयो मदाहाने तत्त्वमेवार्चितेश्वरः ॥९॥ भितः श्रेय इति भित: आश्रितः । अयोपि पुण्यमपि । टदागने मध्यसे । अत्रापि शब्दः सम्बन्धनीयः । यत् यस्मात् । त्ययि युप्मदः बन्तस्य प्रयोगः। भट्टारके एव नान्यत्रत्ययः । अश्नुते प्राप्नोति । परः जीवः। क्षतं वियरं छिद्रं दुश्यम् । भूयः पुनरपि । मदस्य महानं यस्मिन् ३ मदाहानः तस्मिन् मदादाने । मदः रागविरागः । अहानं अपरित्यागः । तत् तस्मात् । त्वमेव भवानव अर्चितः पूजितः । ईश्वरः प्रधानः लामो । एतदुर्श भवति-महारकै उदासीनपि आश्रित: जीयः अश्नुते अयः सरागे सम्पनिरिऽन्यत्र गमादिके जने पुनराश्रितः तं दुःखमेव प्राप्नोति । चला मशरक र आतिश्वरः नान्यः ॥ ९॥ हे भगवन् ! यद्यपि थाप उदासीन हैं, वीतराग हैं तथापि जो जीव आपका आश्रय लेते हैं, आपकी सेवा करते हैं, उन्हें पुण्यकी प्राप्ति होती है और जो आपस भिन्न राजा महाराजादिक गधवा ब्रह्मा विष्णु आदिक रागी द्वंपी हैं उनकी सेवा करनेसे दुःख ही होता है । इसलिये आप ही पून्य ईश्वर हैं ॥ ९ ॥ -- १ जाँचत यासापोरवं भक्तिधरः।

·१२ स्याद्वादग्रंथमाला। गतप्रत्यागताई। भासते विभुतास्तोना ना स्तोता भुवि ते सभाः। याश्रिताःस्तुत गीत्या नु नुत्यागीतस्तुताश्रिया।।१० भासते इति...अस्य श्लोकस्या पंक्त्याकारेण विलिख्य क्रमेण पठनीयम् । क्रमपाठे यान्यक्षराणि विपरीतपाठपि तान्येवाक्षराणि यतस्ततो गतप्रत्यागतार्द्धः। एवं द्वितीयादमपि योऽयम् । एवं सर्वत्र गतप्रत्यागतार्द्ध श्लोकाः दृष्टव्याः। भासते शोभत । विभोर्भावः विभुता स्वामित्वम् । तया । अस्ताः क्षिताः जनाः न्यूनाः यकाभिः ता विभुतास्तानाः। ना पुरुषः । स्त्रोता स्तुतेः कर्ता | भुवि लोके । ते तव । सभाः समवसृती:, शसन्ताः दृष्टव्याः। याः यदः टायन्तस्य प्रयोगः । श्रिता: आश्रिताः । हे स्तुत पूजित । गीत्या गेयेन । नु वितकें । नुत्या स्तवेन गीताश्च ताः स्तुताश्च गीतस्तुताः । श्रिया लक्ष्म्या। भिया आश्रिताः याः समाः गीत्या गीवाः नुत्या स्तुताः संजाताः ना स्तोता पुरुषः । भासते ॥ १०॥ हे पूज्य ! जो पुरुष आपकी स्तुति करता है, वह तीर्थकर पद पाकर इस लोकमें आपकी समान उस समवसरणरूपसभाको सुशोभित करता है कि जो सभा अंतरंगवहिरंग लक्ष्मीसे सुशो- भित है तथा जिसका वर्णन बड़े बड़े स्तोत्रोंसे किया जाता है और इन्द्र चक्रवर्ती आदि बड़े २ पुरुषोंके नमस्कार करनेसे पूज्य वथा जिसने अन्य सव सभायें अस्त (मात.). करदी है.।। १०॥

·निनातक। भोफयमकः। स्वयं शामयितुं नाशं विदित्वा सन्नतस्तु ते । चिराय भवते पीड्यमहोरुगुरवेऽशुचे ॥१॥ स्वयंशमति दी श्लोको एतौ पृथगयों दृष्टव्यो। स्वयं स्वतः । शमयितुं विनाधयितुम् । नायं विनाशम् कर्म । बदित्या ज्ञात्वा उपलम्य । सन्नतः मन्यन् नत: प्रगतः । तु अत्यर्थम् । ठे तुन्यम् । चिराय नित्याय मनपादनिमिचं वा । भवते प्रभक्त भूम- सायामित्यस्य घोः शत्रन्तत्य अवन्तस्य प्रयोगः । पीय सविधातम्, न 'पांड्यं अपीडपम्, महः तेजः, अपीड्यं च तन्मय तदपीव्यमहः, अपीपमहसः रफ् अपीडयमहोरक्, तया उकः महान् अपीब्यमहोरगुरुः तल्ले अपीढयमदोरगुरुवे । अथवा अपीडपमहाच गुरम्यागे अपीब्य- महोब्गुरुः तस्मे अपीडयमदोरगुरवे । शुक् श्योकः, न शुक् अशुक् तस्यै अमुचे। अशोकायं भवते तेन सम्बन्धः । तदय आवियं दृष्टव्या । भन्यत् सुगमम् । उत्तरलोक स्थित क्रियापदं अपेक्षते ॥ ११ ॥ स्वयं शमयितुं नाशं विदित्वा सन्नतः स्तुते । चिराय भवतेपीड्य महोरुगुरवे शुचे ॥१२॥ स्वयमिति-अयः पुष्यम् शोमनः अयः स्वयः तं स्वयम् । शं. मुखम् । अयितुं गन्तुम् । ना पुरुषः जीवः । अचं दुःखम् । विद् शान- बान् अथवा विचारवान् । इत्वा गत्वा । सन् विद्यमानः। अतः अस्मात् कारणात् । स्तुते लुतिविषये । चिराय चिरेण अनन्तकाडेन । अथवा ·१४ स्थाद्वाद ग्रंथमाला। अचिरेण तत्क्षणात् । शि संशकोयम् । भवते प्राप्नुते भू प्राप्तावित्यस्य धोः आदृषाही इति अणिजन्तस्यापि प्रयोगो भवति । अपि सम्भावने । हे ईख्य पूज्य । महती उीं गौ वाणी यस्यासौ महोरुगुः, महोत्गुरेव रविः महोरुगुरविः, तस्य सम्बोधनं हे महोरगुरवे । शुचे शुचे शुद्ध सर्वकर्मानमुक्त । एतदुक्तं भवति । तुभ्यं अशोकाथै प्रवते अप्रतिहत केवलज्ञानदीतये आत्मना सन्नत: ना पुरुष: 'प्रेक्षापूर्वकारी विनाशं विनाशयितुं मोक्षार्थ सुखं गन्तुं हे ईड्य महोरगुरवे दुःखं गत्वा पुप्यमान प्राप्नुते ॥ १२॥ हे पूज्य, आप दिव्यध्वनिके द्वारा जगतको प्रकाश करनेवाले अपूर्व सूर्य हो, आपका केवल ज्ञान रूपी प्रकाश मप्रतिहत है कहीं रुक नहीं सकता इसीसे आप पूज्य हैं । आप स्वयं प्रभावशाली हैं, शोकादि दोषोंसे रहित हैं । हे भगवन् जो विचारवान् पुरुप आपके समीप आकर दुःखोंको नाश करनेकेलिये तथा अक्षय- पदकी प्राप्तिकेलिये साक्षात नमस्कार करता है और सम्पूर्णकमों को नाश करनेवाली आपकी स्तुतिमें तल्लीन होता है वह अनेक कष्टोंको सहन करता हुआ भी अन्तमें पुण्य और मोक्षरूपी सुख को ही प्राप्त होता है ।। ११ ।। १२ ।। प्रथमपादोद्भतपश्चाकाक्षरविरचितश्लोकः । ततोतिता तु तेतीतस्तोतृतोतीतितोतृतः । ततोऽतातिततोतोते ततता ते ततोततः ॥ १३ ॥ १ भात्मनेपदस्य।

·जिनशतक। १५ तसोतीति..प्रथमपादे यान्यक्षराणि तानि सर्वाण्याक्षराणि पश्चिमा यत्र तत्र व्यवस्थितानि, नान्यानि सन्ति । सता विस्ताणां अतिः रक्षा तताचार चासावृतिश्च ततोतिः तस्या भाष: ततातिता। तुर्विशरे । अति पूजायां वर्तमानो शि गि ति संशो न भवति भवएव केयलत्यापि प्रयोगः । किमुक्तं भवति-विशिष्ट- पूजितप्रतिपालनलम् । ते तव युग्मदः प्रयोगः। इतः इदमः प्रयोगः एभ्य इत्ययः । फेभ्यः तोतृतोतीतितोतृतः, अस्य विवरण-तोतृता शतृता, कुतः तु गती गोत्रिकोयं धुः सबै गत्या शनायें वर्तन्ते इति । मति: रहा वृद्धियां अब खगे इत्यस्य धोः क्यन्तस्य प्रयोगः । होतृवत: इति: तोतृतीतीतिः शातृत्ववृद्धिमापणमित्यर्थः । अपया शातृत्वरक्षणविज्ञानमिति था। तुदन्तीति तोणि तुद् प्रेरणे इत्यस्य धोः प्रयोगः । तोतृतीति तोणि ज्ञानावरणादौनीत्यर्थः । तेभ्यः तोतृतीतीतितोतृतः । ततः परमात् । तातिः परिग्रहः परायचलम् । दृश्यत चावं लोके प्रयोगः युष्मत्तात्या वयं यसामः युमत्परिग्रहणेत्यर्थः । न तातिः अतातिः अतात्या तता विस्ताणाः अतातितताः अपरि- ग्रहेण महान्तो जाता इत्यर्थः। अतातिततेषु उता पद्धा ऊतिः रक्षा यस्य स अतातिततोतोतिः तत्स सम्बोधन हे अतातिततातोते । ततता विशालता प्रभुता त्रिलोकेशवामित्ययः । ते तब | ततं विशाल विस्तीर्ण उतं यन्य: ज्ञानावरणादीनां संसपः। ततं च तदुतं च ततोतम् । तस्य तांति ततोतताः तस्य सम्बोधनं हे ततोततः ॥ १३ ॥ हे प्रभो ! आपन विज्ञान और वृद्धिको प्राप्तिको रोकदेने वाले इन ज्ञानावरणादिकक्रमोंसे अपनी विशेष रक्षा की है अर्थात् .

·१६ स्थाबाद अंथमाल। । ज्ञानापरणादि कर्माको नाश कर केवलज्ञानादि आत्मीय गुण प्राप्त किये हैं। तथा आप परिमह रहित स्वतंत्र हैं संसारी बीवो के समान परिप्रहादिक के आधीन नहीं हैं इसीलिये पूज्य और सुरक्षित हैं। हे प्रभो ! आप तीनों लोकोंके स्वामी और ज्ञाना- वरणादि कर्मबन्धोंका नाश करनेवाले हैं। अतएन हे देव मेरा भी जन्ममरणरूपरोग नष्ट करदीजिये ॥ १३ ॥ एकैकाक्षरविराचिकेकपादः शोकः । येयायायाययेयाय नानानूनाननानन। ममाममाममामामिताततीतिततीतितः ॥१४॥ , येयेति-येयः प्राप्य: अयः पुण्यम् यः ते येयायाः, आयः प्रात: अयः सुखं येषां ते आयायाः, येयायाश्च आयायाच येयायायायाः ते: येयः प्राप्यः अयः मार्गों यस्यासो येयायायाययेयायः तत्य सम्बोधन हे येयायायाययेयाय र नाना अनेकं, अनूनं सम्पूर्ण, नाना र अनूनं च नानान्ने । आननं मुखकमलम्, अननं केवलज्ञानम्, आननं च अननं च आननानने । नानानने आननानने यस्यासौ नानानूनाननाननः । तस्य । सम्बोधनं हे नानानूनाननानन । मम अस्मदः प्रयोगः । ममः मोहः दृश्यते च लोके प्रयोगः काम: क्रोधः ममत्वमिति । न विद्यते ममो यस्याडौ अमम: तस्स सम्बोधन हे अमम । आमो व्याधिस्तम् । आम क्रियापदम्। आम रोगे इत्यस्य धोः रूपम्, आम आम।न मिता अमिता अपरिमिता । आततिः महत्त्वं । आमिता आततियां ताः अमितात- तयः, ईतया व्याधयः, अमिताततयश्च ताः ईतयश्च आमिताततीतयः, ·जिनशतक। .१७ तासांततिः संहतिः अमिताततीतिततिः । इतिः गमनं प्रसरः। अमि- ताततीतिततेः इतिः अमिताततीतिततीतिः। तां तस्यतीति अमितात- तीतिततीतिताः। तस्य सम्बोधनं हे अमिताततीतिततीतितः । किमुक्तं भवति । हे एवं गुणविशिष्ट मम आम रोग आम विनाशय ॥ १४॥ हे भगवन् ! आपका यह सच्चा मोक्षमार्ग बड़े २ पुण्य- वान और सुखी लोगोंको ही प्राप्त होता है। लोगोंफो आप चतुर्मुख दृष्टिगोचर होते हो यह आपके अतुल अतिशयकी महिमा है । आपका ज्ञान भी परिपूर्ण है आप मोहरहित दो तथापि संसारसम्बन्धी अनेक बडी वडी व्याधियोंको सहज ही नष्ट करदेते हो । हे भगवन् ! इसीलिये मैं प्रार्थना करता है कि मेरा भी संसारसम्बन्धी जन्ममरणरूप रोग शोधू ही नष्ट करदीजिये ॥ १४ ॥ पादाम्याससपादान्तयमः। गायतो महिमायते गा यतो महिमाय ते पद्मया स हि तायते पद्मयांसहितायते ॥५॥ गायतो मेति-यादृग्भूतः प्रथमः पादः तादृग्मृतो द्वितीयोपि । यादृग्भूतस्तृतीयः तादृशाश्चतुर्थोपि अयते इति सर्वपादेषु समानं यतः अती भवति पादाभ्याससर्वपादान्तयमकः । गायतः स्तुति कुर्वतः । के गैरे शब्द इत्यस्य भोः शचन्तस्स प्रयोगः । मदिमा माहात्म्यम् । अयते गच्छति । गाः वाणीः, गो इत्यस्य शान्तस्य रूपम् । यतः यस्मात् । महिमानं अयते महिम्नायते स्म - ·१८ स्थाद्वादग्रन्थमाला। का महिमायः तस्य सम्बोधनं हे महिमाय । ते तव । पट् पादः । दृश्यते च पच्छब्दस्य लोके प्रयोगः गौः पदा न स्पृष्टव्या । मया अस्मदः भान्तस्य प्रयोगः । स: तदः वान्तस्य रूपम् । हि निपातीय कुटायें । तायते विस्तार्यते तस्य पादस्य गुणाः विस्तायन्ते तेषां विस्तार गति पादस्यापि विस्तारः कृतः । गुणगुणिनोरभेदः । पाया लक्ष्म्या महिता आयतिः शरीरायामः यस्यासौ पायासहितायति; गमकत्वात्सविधिः । यया देवदत्तस्य गुरुकुलम् । ययाय गुरुशब्दोन्यमपेक्षते एवं सहितशब्दापि । अथवा पझेणु यातीति पायाः । सह हितेन वर्तत इति सहिता । आयतिः आज्ञा । सहिता आयतिर्यस्यासी सदितायतिः पन याश्चास सहितायातिश्च पनयासहितायतिः । तत्य सम्बोधन हे पश्यामदितायते। किमुक्तं भवीत-हे महिमाय पद्मया साहितायते से पदं गायतः महिमा अयते गाः यतः ततो मया स हि पद् जायते विस्तार्यते स्तूयते इत्यर्थः ॥ १५॥ हे भगवन् ! आप स्वयं महत्त्वको प्राप्त हुये हो, संसारको हित करनेवाली आपकी आज्ञा अद्यावधि भव्यरूपी कमलोंको . सुशोभित कर रही है। हे देव ! यह वात निश्चित है कि आपकी स्तुति करनेसे इस जड़रूप वाणीका भी महत्त्व बढ़ता है। इसीलिये मैं भी आपके चरणकमलोंकी स्तुति करता हूं ॥ १५ ॥ इति ऋषभदेवस्तुतिः । . १ महिमा गाः मयते इत्यनेन महिम्नः स्तुतिविषयत्वमुक्तम

·जिनशतक।
१९
श्लोकयमक।
'सदक्षराजराजित प्रभो दयस्व वर्द्धनः ।
संतां तमो हरन् जयन् महो दयापराजितः ॥१६॥
सदेति-सत् शोभनम् । अक्षर अनश्वर । न विद्यते जरा वृद्धत्वं
यस्थातावर: तस्य सम्बोधन हे अजर | अजित द्वितीयतीर्थकरस्य
नाम । प्रभो स्वामिन् । दयस्व-दय दाने इत्यस्य धोः लोडन्तस्य रूपम्।
वदनः नन्दन: लं यतः । सतां भव्यलोकानाम् । तमः अज्ञानम् | हरन्
नाशयन् । जयन् जयं कुर्वन् इत्यर्थः । महः तेजः केवलज्ञानम्, दयस्त
इत्यनेन सम्बन्धः । दयापर दयाप्रधान । न जित: अजितः । किमुकं
भवति अन्य सबै विता: त्वमजितः अत: हे अजित भट्टारक महः
सद्गानं दयस्व ॥ १६ ॥
हे अर्जितदेव ! काम क्रोधादिक अन्तरंग शत्रुओंने समस्त
संसारको जीतलिया परन्तु वे आपको न जीतसकें इसलिये
हो यह संसार आपको 'अजितदेव करके पुकारता है ! हे प्रभो !
आप विनाशरहित है, जरांरहित हैं, भन्यजीवोंके अज्ञान
रूपी अंधकारको नाश करनेवाले हैं। वर्द्धमान, दयालु
और विजयी हैं ।.हे अजितदेव जिसके प्रसादसे आप ऐसे हुये
हो वह सम्यग्ज्ञान मुझे भी दीजिये ॥१६॥
सदक्षराजराजित प्रमोदय स्त्रवर्द्धनः।
स तान्तमोह रंजयन् महोदयापराजितः ॥१७॥

·२० स्थाद्वादग्रन्थमाला। सदक्षेति-सह दविचक्षणैः सह वर्तन्त इति सदक्षाः । सदक्षा- श्च ते राजानश्च सदक्षराजानः तैः राजितः शोभितः सदक्षयनरानित: तस्य सम्बोधनं हे सदक्षराजराजित । प्रभाया: विज्ञानस्य उदयो वृद्धि- यस्यासी प्रमोदयस्तस्य सम्बोधनं हे प्रभोदय । खेपां स्वानां वा वर्तनः नन्दनः स्ववर्द्धनस्त्वम् । अथवा स्वनः अस्माकम् । स एवं विशिष्ट स्त्वं । तान्तः विनष्टः मोहः मोहनीयकर्म यस्यासौ तान्तमोहः तस्स सम्बोधन मो तान्तमोह । रंजयन् अनुरागं कुर्वन् इत्यर्थः । महान् पृथः पूज्यः उदयः उमूतियेषां ते महोदयाः देवेन्द्रचक्रेश्वरादयः । अपरान् अन्तःशत्रून् मोहादीन् आसमन्तात् जयंतीति कर्तरि किम् अपराजितः । महोदयाश्च ते अपराजितश्वते महोदयापराजितः । अथवा इन्द्रः समास: तान् महोदयापराजितः कर्मणि इपो बहुत्वम् । समुदायार्थ:-हे अनित महारक सदक्षराजराजित प्रभोदय स्ववनः त्वं सः तान्तमोह रंजयन् महोदयापराजितः महः दयस्व ॥ १७ ॥ हे भगवन् आपकी सेवामें अनेक सुचतुर राजां सदा उपस्थित रहते हैं, आपका विज्ञान सदा उदय ही रहता है आप ही अपने आत्माके उन्नति कारक हैं, मोहरहित हैं, बड़ी २ ऋद्धियोंके धारक इन्द्र चक्रवर्ति तथा काम क्रोधादिक अन्तरंग शत्रुओंको जीतनेवाले मुनि आदिकोंको प्रसन्न करनेवाले हैं। हे प्रभो! जिसके प्रसादसे आप ऐसे हुये हो वह सम्यग्ज्ञान मुझे भी दीजिये ॥ १७॥ इति अजितनाथस्तुतिः।

·जिनशतक। २१ अनुभूमः। नचेनो न च रागादिचेष्टा वा यस्य पापगा। नो वामैः श्रीयतेपारा नयश्री वि यस्य च ॥१८॥ नचेन इति-नच प्रतिपेधवचनम् । इन: स्वामी । नच प्रतिषेधे । रागः आदियगां ते रागादयः तेषां चेष्टा कायव्यापारः रागादिचेष्टा । चा समुच्चये । यस्य देवस्य तव । पाएं गच्छत्तीति पापगा। चेष्टा च पारगा यस्य नचास्ति । नो नच । वामः क्षुद्रः मिथ्यादृष्टिमिः । श्रीयते आधीयते । अपारा अगाधा अर्थनिचिता । यस्यते । नयस्य आग- मस्स त्वदभिप्रायस्य श्री: लक्ष्मीः नयश्रीः । भुवि लोके।हे शंभव एवं- विशिष्टस्त्वं गा पायाः। उत्तरसलोकेन सम्बन्धः ॥ १८ ॥ भदभूमः। पूतस्त्रनवमाचारं तन्वायातं भयानुचा । स्त्रया वामेश पाया मानतमेकार्य शंभव ॥१९॥ पूतस्त्रेति-पूतः पवित्रः सु सुष्ट अनवमः गणधराद्यनुष्ठितः आचार: पापक्रियानिवृत्तिर्यस्यासी पूतस्वनवमाचारः अतस्तं पूतस्वन- यमाचारम् । तन्वा शरीरेण आयातं आगतम् । भयात् संसारभीतेः रुचा। तेजसा । स्वया आत्मीयया आत्मीयतेजसेत्यर्थः । वामा: प्रधानाः प्रधाने- पि वामशब्दः प्रवर्तते । वामानामीशः स्वामी यामेदाः तस्य सम्बोधन है, वामेश । पायाः रख । पाखणे इत्यस्ययोः आशीलिन्तस्य प्रयोगः । न अवगः मनवमः मनयम इत्यर्थः निकृष्ट प्रतिशटारेफयाप्यायमाषमा" इसमरस . .

·२२. स्याहादग्रन्यमाला। मा अस्मदः इवन्तस्स रूपम् । नतं. प्रणतम् । एकैः प्रधानः अर्थः पूज्यः एकार्यः, अथवा एकरचासावय॑श्च एकाच्यः तस्य सम्बोधन हे एकार्य । शम्भवः तृतीयतीर्थकरभट्टारकः तस्य सम्बोधनं हे शम्भव किमुक्तं भवति यस्य रागादिचेष्टा च पापगा नास्ति यस नाश्रीयंत वामैः नयनीः हे शम्मद सदनः त्वं स्वतेजसा मा आगतं धोमना- चार न पाया: एतदुक्तं भवति ॥ १९ ॥ हे भगवन् ! शंभवनाथ ! हे जगतपूज्य ! हे मुख्य नायकं ! हे स्वामिन् ! आपकी चेष्टा न तो रागादि रूप ही है और न पापरूप है । हे प्रभो ! मिथ्याष्ठि लोग आपके अगाय और तत्वस्वरूप अभिप्रायोंकी शोभाका आश्रय कभी नहीं ले सकत हे देव ! मैं संसारके दुःखोंसे डरकर आपकी सेवामें उपस्थित हुआ हूं, आपको चार २ नमस्कार करता हूं, मेरा आचार भी निदोंप और पवित्र है। हे प्रभो ! अपने प्रतापसे मरी रक्षा कीजिये ॥ १८ ॥ १९ ॥. असंभूमः। धाम स्वयममेयात्मा मत्यादभ्रया श्रियाः । स्वया जिन विधेया मे यदनन्तमविभ्रम ॥२०॥ धामेति-धाम अवस्थानं तेजो वा । शोभनः अयः पुण्यं सुखं वा यस्मिन् तत् स्वयम् । अथवा स्वयं सामना । अमेयः अपरिमेयः आत्मा शान स्वभावो वा यस्याती अमेयात्मा। मतया अभिमतया । अभ्रया महत्या। भिया लक्ष्म्या । स्वयौ आत्मायया । हे जिन परमे- १ भदं बहुलं बहुः इत्यमरः१२ स्वाशातावारमनि ·निनातक । २३ श्वर । विधेयाः कुरु । वि पूर्वः पाञ् करोत्यय वर्त्तते । मे मम । यत् अनन्तं न विद्यते अन्तो विनाश यस्य तदनन्तं धाम | विभ्रम: मोहः न विद्यते विनमो यस्यानावविभूमः । तस्स सम्बोधन हे भविमम । एत- दुकं भवति-हे जिन अविभूम स्वकीयया श्रिया धाम अवस्यानं यद- नन्तं मे मम तत् विधेयाः ॥ २०॥ है जिन ! मोहरहित ! भगवन् ! आप अपनी, अभिमत और बड़ी भारी लक्ष्मीक होनेसे ही अनन्तनानी हो । हे प्रभो! आप मुझे भी ऐसा ज्ञान वा तेज दीजिये जिसका कभी नाश न हो ॥ २०॥ इति शंभवनाथस्तुतिः। अदभमः। अतमः स्वनतारक्षी तमोहा वन्दनेश्वरः । महाश्रीमानजो नेता स्वत्र मामभिनन्दन ॥२१॥ मतम इति-तमः अमानं न विद्यते तमो यत्यासावतमाः तस्य उन्मोचनं हसतमः । स्वनः आत्मनः नताः प्रणताः स्वास्मिन् नता: बा स्तनना आरक्षणशील: पारधी स्वनंतानामाक्षी स्वनतारनी। नमी माई चन्ति जहातीति तमोहा त्वं वन्दनम्वरः वन्दनायाः ईश्वरः स्वामी पंदन: । गढ़ती चारी श्रीच महाश्रीः महामी: विचत यस्यानी महाश्रीमान् । न जायत इत्यनः । नेता नारकः । स्वव सस गुपूर्वस्य अब रण इन्यस्य यो: लोट तसं रूपम् । मां अस्मदः इयन्त स्य साम् । अभिनन्दनः चतुर्थनिनस्वर: तस्य सम्बोधन हे अमिनन्दन ।

·२४ स्याद्वादग्रन्थमाला । किमुक्कं भवति-हे अभिनन्दन अतमः स्वनतारक्षी सन् त्वं तमोहा सन् इत्येवमादिः सन् मां अभिरक्ष ॥ २१ ॥ हे अभिनन्दन जिनदेव ! आप अज्ञानान्धकाररहितहो। जो आपको नमस्कार करते हैं आप उनकी सर्वथा रक्षा करने वाले हो । आप मोहरहित हो। सबके नायक हो । अज हो । अनन्त चतुष्टय तथा समवसरणादि विभूतिकी शोभासे सुशो- भित हो और सबके वन्द्य हो। हे प्रभो! मेरी भी रक्षा कीजिये ॥ २१ ॥ गौ महादिशि चैकाक्षरचतुरक्षरचक्रश्लोकः । नन्धनन्तयनन्तेन नन्तेनस्तेभिनन्दन । नन्दनद्धिरनम्रो न नम्रो नष्टोभिनन्ध न ॥२२॥ नन्द्यनन्तेति--चक्र भूमौ व्यालिख्य गर्ने चक्रमध्ये चतसृषु महादिक्षु च एकाक्षरैः समानाक्षरैर्भावितव्यम् । चक्रमध्ये नकार दत्वा, तस्वोर्चे बहिर्मागे अरमध्ये 'न्य' न्यस्य तस्याप्यूर्व महादिशि नकार संस्थाप्य, नेमिमध्ये दक्षिणदिशि 'न्तर्य' अक्षरे न्यसनीये । पुनमहदिशि नकार संस्थाप्य अरमध्ये 'न्ते' न्यस्य, गर्भे पुनरपि नकारो न्यसनीयः ।। पुनरपि गर्भे नकारः। अरमध्ये 'न्ते' न्यस्य, महादिशि नकारः । एवं सर्वत्र तस्य संदृष्टिः । सताक्षराणि समानानि गर्भाक्षरेणैवैकेन लभ्यन्ते । अर- मध्ये चत्वार्यक्षराणि अन्यानि समानानि लभ्यन्ते । महादिक्वपि चत्वार्य- क्षराणि अन्यानि समानानि लभ्यन्ते एवमेतानि पन्चदशाक्षराणि चक्रस्थि- तसप्तदशाक्षराणि गृहीत्वा श्लोकः सम्पद्यते । एवं सर्वे चक्ररलोका दृष्टव्याः।"

·बिनशतक। . २५ अस्याः कथ्यते-नन्दो वृद्धिः सोस्यास्तीति नन्दी अथवा नन्दनशीलो नन्दी असुप्यपि शीले णिन् भवति । अनन्ता ऋद्धिः विभूतिर्यस्यासौ अनन्तदिः । न विद्यते अन्तो विनाशो यस्यासावनन्तः नन्दी चामी अनन्तर्दिश्च नन्दानन्तदिः सचानावनन्तश्च नन्यनन्तध्यनन्तः तस्स सम्बोधनं हे नन्यनन्तयनन्त । इन त्वामिन् । नन्ता स्तोता । इन: स्वामी, सम्पद्यत इत्पध्याहार्यः । ते तव । हे अभिनन्दन । नन्दना ऋद्धियस्यासी नन्दनाः। न नम्रः अनमः।न प्रतिषेधे । किमुकं भवति-प्रवृद्धभीर्यः पुरुषः स तव अनम्रो अप्रणतः न किन्तु नन्न पर। नन प्रगतः यः स नो विनष्टो न । अभिनन्ध वा अभिनन्य इत्यध्याहार्यः । किमुक्कं भवति-हे अभिनन्दन ते नन्ता इनः सम्पद्यते युतः नन्दनदिः यतः अप्रणतो नास्ति ते अभिनन्य च यो नन स विनष्टो न यतः ॥ २२ ॥ 'हे अभिनन्दन ! स्वामिन् ! आप अनन्त ऋद्धियोंके धारक हैं और वे ऋखियां भी ऐसी हैं जिनका कभी नाश नहीं होता, जो सदा बढ़ती ही रहती हैं। हे प्रभो ! आपको जो नमस्कार करता है वह अवश्य ही सबका स्वामी--(ईश्वर) हो जाता है। क्योंकि संसार में जो जो बड़े बड़े प्रद्विधारी हैं वे सवही आप- को नमस्कार करते हैं। और जो जो आपको नमस्कार करते हैं, वे कभी नष्ट नहीं होते । अर्थात् वे अवश्य ही अक्षय ऋद्धिको प्राप्त होते हैं ।। २२॥ गर्ने महादिति कालरफश्लोकः । नन्दनश्रीर्जिन त्वान नत्वा ना स्वनन्दि न। .

·२६ स्याद्वादग्रन्थमाला । नन्दिनस्ते विनन्ता नानन्तानन्तोभिनन्दनः॥२३॥ नन्दनेति-नन्दना'चासौ श्रीश्च नन्दनश्रीः पुरुपो वा। जिन। त्वा युष्मदः' इअन्तस्य प्रयोगः । न न नत्वा किन्तु नत्वैवं । ऋद्ध्या विभूत्या सह स्वनन्दि, क्रियाविशेषणम् । स्वनन्दि यया भवति तथा स्वहर्ष यथा भवति । नन्दिनः समृद्धिमतः । ते तव । विनन्ता च विशेषनन्ता। न न नन्ता स्तोता । अनन्तः अविनश्वरः सिद्धः सम्पद्यते यतः। हे अभिनन्दन । किमुक्तं भवति-हे आभिनन्दन जिन नन्दिनस्ते नन्दनीः ऋद्ध्या सह त्वा न न नत्वा विनन्ता च तव न न स्यात् अनन्तः सवापि अनन्तासद्धः सम्पद्यते ॥ २३ ॥ हे अभिनन्दन जिन ! आप सदा अनन्त चतुष्टयादि समृद्धि फर सुशोभित रहते हैं । हे देव ! जो समृद्धिशाली पुरुष हर्षिता होकर अपनी विभूतिके साथ आपकी पूजा करता है आपको नमस्कार करता है वह अवश्य ही अनन्त अर्थात् अनन्त गुणों का धारक सिद्ध हो जाता है ।॥ २३ ॥ गर्भमहादिर्शकाक्षरचक्रलोकः। नन्दनं त्वाप्यनष्टो न नष्टो नत्वाभिनन्दन । नन्दनस्वर नत्वेन नत्वेनः स्यन्न नन्दनः ॥ २४ ॥ नन्दनं वेति-नन्दनं वृद्धिकरं । त्वा युष्मदः इवन्तत्य रूपम् । आप्य प्राप्य । नष्टो विनष्टो न.। नष्टो विनष्टोऽनत्वा अस्तुत्वा । हे अमिनन्दन । नन्दनः प्रीतिकरः स्वरो वचनं यस्यासौ नन्दनस्वरः तस्य सम्बोधन है नन्दनस्वर । त्वा इत्यच्याहार्यः । त्वा नत्वा स्तुत्वा । इन ·जिनशतक। २७. - स्वामिन् । नतु एनः पापम् स्यन् । विनाशयन् : न नन्दनः किन्तु नन्दन: एक दो नौ प्रकृतमर्थ गमयतः । किमुकं भवति । हे अभिनन्दन वा नन्दन आप्प ने नटः यो नष्टः सः अनत्वैय, त्वा नत्वा एनः स्यन न.तु न नन्दनः किन्तु नन्दन एवं ॥ २४ ॥ हे हितमितभापी ! अभिनन्दन जिन ! है सदा वर्द्धमान- रूप ! आपको पाकर संसारमें कोई नष्ट नहीं हुआ अर्थात् आपके चरण कमल जिसको मिल गये वह अवश्य हीअविनन्धर सिद्धपर्यायको प्राप्त हो गया। नश्वर अर्थात् सदा जन्म मरण फरनेवाला केवल वही रहगया जिसने आपको नमस्कार नहीं किया । हे स्वामिन् ! आपको जो नमस्कार करता है वह अवश्यही स्वयं वर्द्धमान (हमेशह वदने वाला) हो जाता है ।। २४ ॥ इति अभिनन्दनस्तुतिः -~- समुद्गमयमकः। देहिनो जयिनः श्रेयः सदातः सुमते हितः। देहि नोजयिनः श्रेयः स दातः सुमतेहितः।।२५।। देहीति–पादृग्भूतं पूर्वार्द्ध पश्चादमपि तादृम्भूतमेव समुद्गक इक उन्ट्गफः। देहिनः प्राणिनः । यिनः जयनशीलस्य । कतार ता । श्रेयः श्रेषणीयः । सदा सर्वकालम्। अतः अस्मादेतो। हे समते । हितः त्वम् ।

·स्याद्वादमन्यमाला। सुमतिरिति पंचमतीर्थकरस्य नाम । देहि डुदाञ् दाने इत्यस्य यो: लोडन्तस्य रूपम् । नः अस्माकम् । न जायते इत्यवः । इन स्वामिन् । श्रेयः सुखम् । स एवं विशिष्टस्त्वम् । हे दातः दानशील । मतं आगमः इंहितं चेष्टितम् । मतं च ईहितं च मतेहिते शोभने मतेहिते यस्यासो सुमतेहितः । किमुक्तं भवति-यो देहिनः श्रेय: यो वा दानशील: यो वा सुमतेहितः हे सुमते स त्वं अतः देहि नःश्रेयः ॥ २५ ॥ हे भगवन् ! सुमतिदेव ! आप काम क्रोधादिक अन्तरंग शत्रुओंको जीतने वाले और प्राणियोंको सदा कल्याण करने- वाले हो, सदा हित करनेवाले हो, सबका कल्याण करना आपका स्वभाव है, आपका निरूपण किया हुआ आगम, आपका कर्त्तव्य सर्वोत्तम है । हे अज हे स्वामिन् ! मुझेभी परम श्रेय अर्थात् मोक्ष दीजिये ॥ २५ ॥ चश्लोकः। वरगौरतनुं देव वंदे नु त्वाक्षयार्जव । वर्जयात्ति त्वामार्याव वर्यामानोरुगौरव ॥२६॥ वरगौरति-वरा श्रेष्ठा गौरी उत्तसकान्चननिभ तनुः शरीरं यस्यासौ वरगौरतनु: अतस्तं वरगौरतन । हे देव भट्टारक । वन्दे तोमि । नु अत्ययम् । त्वा मट्टारकम् । क्षयः विनाशः भाव १ अन शन्दः स्वौषसमौडिति सुप्रत्ययः । ससासरिति रुत्वम् । भो मनो अघो अपूर्वस्य यो शीते रोर्यादेशः । लोपः शाकल्यत्येति विकल्पेन नकार लोपः। ततो नात्र विकल्पत्वाल्लोपः।

·जिनशतक। २९ . ऋजुत्वम्, अप्रेक्षापूर्वकारित्वमित्यर्थः। क्षयच आर्जवं च क्षयार्जये- न विद्यते क्षयाजवे यस्यासावक्षयार्जवः तस्य सम्बोधनं हे अक्षयाजव। वजय निराकुरु । अति पीडाम् । त्वं आयं योगिन् । नः इत्यम्याहार्य: तेन सम्बन्धः । नः अस्मान् अव रक्षा हे वयं प्रधान । अमानोगौरव अमानं अपरिमाणं उरु महत् गौरवं गुरुत्वं यस्य सः अमानोगौरव: तस्य सम्बोधनं हे अमानोगौरव । एतदुक्तं भवति-हे देव त्वा बन्दे। अस्माकं अत्ति वर्षय | अस्मान् रक्ष च ॥ २६ ॥ हे देव ! सुवर्णके समान गौरवर्ण ! आपका यह शरीर अत्यन्त मनोहर है। हे आर्य ! आप सर्वोत्तम हैं। आपको मैं मार यार नमस्कार करता हूं। हे अविनन्धर ! वीतराग ! आप- की माहिमा अनन्त और सर्वश्रेष्ठ है । इसीलिये में प्रार्थना करता हूं कि मेरे जन्म मरण सम्बन्धी दुःखोंको दूर कर मेरी रक्षा कीजिये ॥ २६॥ इति सुमतिनाथस्तुतिः। मद्धनमः। अपापापदमेयश्रीपादपद्म प्रभोऽर्दय। पापमप्रतिमाभो में पद्मप्रभ मतिपद ॥ २७॥ अपापेति--पापं पुरांकृतं दुष्कृतम्, आपत् अन्यकृतशारीर- मानखदुःखम्, पापं.च आपञ्च पापापदौ न विद्यते पापापदौ ययोस्तो थमापापदौ । अमेया अपरिमेया श्री लक्ष्मीः ययोस्तों अमेयभियो ।

·स्याद्वाद अन्यमाला। अपापापदौ च तावमेयश्रियो च वो अपापापदमेयधियो । पादावेव पद्मो पादपद्मौ । अपापापदमेयभियौ तौ पादपद्मौ यस्यासौ अपापाप यश्री- पादपद्मः तस्य सम्बोधन हे अपापापदमेयश्रीपादपद्म। प्रभो स्यामिन् । अर्दय हिंसय विनाशय । पापं दुष्कृतम् । अप्रतिमा अनुपमा आमा दीतिर्यस्यासावप्रतिमाभः अनुपमतेजाः । मे मम । पद्मप्रभ षष्ठ तीर्थकर। मति सद्विज्ञानं प्रददातीति मतिप्रदः तस्य सम्बोधन हे मतिप्रद । एत- दुक्तं भवति-हे पद्मप्रभ मम पापं अर्दय । अन्यानि सर्वाणि पदानि तस्यैव विशेषणानि ॥ २७ ॥ हे पद्मप्रभ ! आपके चरण कमल सदा पापरहित हैं शारी- रिक और मानसिक दुःखोंसे अलग हैं, अपरिमित लक्ष्मीको धारण करनेवाले हैं। हे प्रभो .! आप अनुपम तेजको धारण करने वाले हो । सम्यग्ज्ञानको देनेवाले हो । हे प्रभो। यह मेरा भी पाप दूर कर दीजिये ॥ २७॥ गतप्रत्यागतपादयमकश्लोकः। वंदे चारुरुचां देव भो वियाततया विभो। त्वामजेय यजे मत्वा तमितान्तं ततामित ॥२८॥ वन्दे इति-प्रथमपादस्याक्षरचंतुष्टयं क्रमेणालिल्य पठित्वा पुन- रपि तेषां व्युत्क्रमेण पाठं: कर्तव्यः । क्रमपाठे यान्यक्षराणि विपरीत- पाठेऽपि तान्येव । एवं सर्वे पादा द्रष्टव्याः। वन्दे नौमि । चावी शोभना रुग् दीसिक्किा येषां ते चारुरुवः मतस्तेषां चारुरुचाम् । देव भो भट्टारक ! वियाततया वियातस्य भावो ·जिनशतका वियातता तया वियांततया धृष्टत्वेन । विमो प्रभो । त्वाम् । अनेयः न खोयत इत्यजेयः तत्व सम्बोधनं अनेय । यजे पूलये । मत्वा विचाय । वमित: नष्टः अन्त: क्षयो यस्यानी तमितान्तः तं तमितान्तम् । ततं प्रतिपादित अनितः अमेयं वस्तु येनासौ ततामितः तत्य सम्बोधन है व्रतामित । एतदुक्तं भवति-मो चाररुचा देव त्वां वन्दै स्ने च बियाततया । अन्यान्यत्व विशेषणानि ॥ २८॥ हे देव ! आप सद्भक्तोंके भी परम देव हो, संसारके सम्पूर्ण पदायोंको निरूपण करनेवाले हो। हे विमो ! हे अजेय ! मैं आपको अक्षय और अनन्त मानकर बड़ी धृष्टतासे नमस्कार करता हूँ और बही धृष्टताते ही आपकी पूजा करता हूँ । अर्थात् जब इन्द्र गणरादिक देव भी आपके योग्य आपकी पूजा नमस्कारादि नहीं कर सकते तब आपके प्रति मेरा पूजन और नमस्कार करना धृष्टताके सिवाय और क्या हो सकता है ॥२८॥ इति पद्मप्रभस्तुतिः। सुरजः। स्तुवाने कोपने चैव समानो यन्न पावकः । भवानकोपि नेतेव त्वमाश्रेयः सुपार्श्वकः ॥२९॥ स्तुवान इति-तुवाने वन्यमाने । कोपने क्रोधन कोपं करोतीति कोपनः अतस्तस्मिन् । व समुचये । एवावधारणे । समानः सदृशः । १ घंटेधिष्णुर्वियातय । २ न्युट् च ।

·३२ स्याहादग्रन्दमाग। N बत् यस्मात् । न प्रतिषेधे । पुनातीति पावकः पवित्रः । नाग्निः । मवान् मट्टारकः । न प्रतिवे । एकापि प्रधानोरि असहायोरि नंतर नायक इव । त्वं युप्मदः प्रयोगः । नाभेपः आभपणीयः । मात्र: सतमतीर्थकरवानी । किमुकं भवति-स्तुति करोति यः छोरं करोति यः तयोः द्वयोन न समानः किन्तु उमान एव । वतः लं सुनायकः एकोपि सन् पावक इति अवा नेतेव सवैरपि आपः ॥ २९ ॥ हे भगवन् ! सुपार्श्वनाथ ! चाहे कोई आपकी स्तुति करै चाहे कोई आपपर क्रोध कर आप दोनोंके लिये समान है। दोनोंको पवित्र करनेवाले हैं। हे प्रभो यद्यपि आप एक हैं वयापि नायकके समान चवको सेन्य है ॥ २९ ॥ इति सुपाञ्चनायत्तुतिः। 'मुरतः । चन्द्रप्रभो योजेयो विचित्रेऽभात् कुमण्डले । रुन्द्रशोभोक्षयोमयों रुचिरे भानुमण्डले ॥३०॥ चन्द्रप्रम इति चन्द्रप्रमः अष्टमनीयकरः। दयते इति दयः न जीयते इत्यजेयः निंतारिचक्र इत्ययः । विचित्रे नानाप्रकारे । अमात् चोमितः मा दोसौ अत्य घोल्डन्तस्य सन् । कुमण्डले पृथ्वीमण्डले मण्डलामति वृचप्रदेद्यत्य संज्ञा | रुन्द्रा महती शोमा दीति यत्याग रन्द्रचोमः ।न झीयत इत्यस्य: । १ एलेनल्यान्यवनः ।२ल्दो विमुटन् । रस्कः।

·जिनशतक। ३३ 'अमेयः अपरिमेयः । रुचिरे दी । मानूनां प्रभाणां मण्डलं संघात: भानुमण्डलं तस्मिन् भानुमंडले सति । चन्द्रेण सह लेपः । कानिचित्ता- धम्यण विशेषणानि कानिचिद्वैषम्मेण । एतदुक्तं भवति--चन्द्रप्रभत्त्वं कुमण्डले विचित्रे अमात् वांचरे भानुमंडले सति । अन्यानि चन्द्रप्रम- भधारकत्येव विशेषणानि । दयः अजयः रुन्द्रशोम: अक्षयः अमेयः चन्द्रप्रमचन्द्रयोः समानत्वं, किन्तु एतावान् विशेषः । स जेयो राहुणा अयमजेयः । स सक्षय: अयमक्षयः । स मेयः अयममेयः । स पृथ्वी- मण्डले अयं पुनलेलोक्ये अलोके च । अयं व्यारेकः ॥ ३० ॥ हे भगवन् ! श्रीचन्द्रप्रभ जिनेन्द्र ! सूर्यमंडलके देदीप्यमान होते हुये भी आप चन्द्रमाके समान इस विचित्र पृथिवीमंडल पर मुशोभित होते हैं । अन्तर केवल इतना ही है कि चन्द्रमा केवल पृथिवीमंडलमें सुशोभित होता है आप तीनों लोकोंमें सुशोभित होते हैं । चन्द्रमा सूर्यमंडलके रहते हुये सुशोभित नहीं रह सकता आपसूर्यमंडलके रहते हुयेभी सुशोभित रहते हो चन्द्रमाको राहु जीत सकता है आप सर्वथा अजेय हैं । चन्द्रमा- का क्षय होता है आप अक्षय हैं। चन्द्रमा प्रमाणगोचर है आप प्रमाणके अगोचर अप्रमेय हैं। हे भगवन् आपकी शोभा अति.विशाल है आप सबके रक्षक और क्रोधादिक अन्तरंग शत्रुओंको जीतनेवाले हैं ॥३०॥ मुरजा प्रकाशयन् खमुद्भूतस्त्वमुद्धांक कलालयः ।

·३४ स्थाद्वादग्रन्यमाला। विकासयन् समुद्भूतः कुमुदं कमलाप्रियः ॥३१॥ प्रकाशेति--चन्द्रप्रमः अभादिति सम्बन्धः । किं विशिष्टः प्रकाशयन् तिमिरं प्रपाटयन् । खे आकाशं । उद्भूतः उद्गतः । त्वं । उद्घः महान् अंकः चिह्न यस्यासो उद्घांकः, कलानां कलागुणविशानानां लेखानां वा आलयः आधारकलालयः,उद्यांकश्चासोकलालयश्च उद्घांककलालयः। विकासयन् प्रबोधयन् । समुद्भूतः । कुमुदं पृथ्वीहर्षम् । अन्यत्र' कुमुदं पुष्पम् । कमलायाः लक्ष्म्याः प्रिय इष्टः । अन्यत्र कमलानां पद्माना अप्रियः अनिष्टः कमलाप्रियः । एतदुक्तं भवति-वं चन्द्रप्रभोऽमात् एतत् । कुर्वन् एवं गुणविशिष्टः चन्द्रेण समानः । श्लेपालंकारोऽयम् ॥ ३१ ॥ हे भगवन्, चन्द्रप्रभ ! आप सदा चन्द्रमासे भी अधिक सुशोभित हैं । चन्द्रमा केवल अन्धकारको दूर कर सकता है आप अज्ञानान्धकारको दूर करनेवाले हैं। चन्द्रमा आकाश- में केवल रात्रिमें ही उदय होता है आप तीनों लोकोंमें सदा उदयरूप रहते हैं । चन्द्रमाके हरिणका चिह्न है आपके चन्द्रमाका ही चिह्न है । चन्द्रमाकी कलायें केवल किरणें ही हैं आप.गुण विज्ञान आदि नाना कलाओसें सुशोभित हैं । चन्द्रमा केवल कुमुद अर्थात् कमोदनीको ही प्रकाश करता है। आप कुमुद कहिये सम्पूर्ण 'पृथ्वीमंडलको प्रकाश करनेवाले हैं। चन्द्रमा कमलोंकेलिये अत्यन्त अनिष्ट है आप कमला कहिये मोक्षरूप लक्ष्मीके अत्यन्त प्रिय हैं । चन्द्रमा अस्त होता है आप. सदा उद्यरूप रहते हैं ।। ३१॥.

·जिनशतक।
३५
"
मुरजा
धाम त्विषां तिरोधानविकलो विमलोक्षयः ।
त्वमदोषाकरोस्तोनः सकलो विपुलोदयः ॥३२॥
धामेति-चन्द्रप्रभोऽमात् अत्रापि सम्बन्धनीयः । घाम अवस्था-
नम् । विषां तेजसाम् । तिरोधानेन व्यवधानेन विकला विरहितः
अन्यत्राविकल: तिरोधानविकला। विमलो निर्मला, चन्द्रः पुनः समलः ।
न क्षीयत इत्यक्षयः, अन्यः सक्षयः । त्वं भट्टारकः । अदोपाणां गुणानां
आकर: निवासः, अन्यत्र दोपायाः राजेः आकरः दोषाकरः । अस्ताः
सिताः जनाः असर्वज्ञतारकाः येनासावस्तोनः । सकल: सम्पूर्णः,
अन्योऽसम्पूर्णः । विपुलः महान् उदयः उद्गमो यस्यासौ विपुलोदयः ।
अन्यः पुनः अविपुलोदयः । किमुक्तं भवति-वं चन्द्रप्रमः एवंविध
गुणविशिष्टः सन् पृथिवीमण्डले अमात् शोभित इति सम्बन्धः ।। ३२ ।।
हे प्रभो ! आप चन्द्रमाके समान ही तेजस्वी हो परन्तु
इतना भेद है कि चन्द्रमाके उदय होनेमें तो अंतर रहता है
आप व्यवधानरहित निरन्तर उदयरूप रहते हो । चन्द्रमा
कलंकी है आप निष्कलंक हो । चन्द्रमामा क्षय होता है आप
अक्षय हो । चन्द्रमा दोषाफर अर्थात् रात्रिका उत्पादक है आप
गुणाकर अर्थात् अनेक गुणोंके निधि हो । चन्द्रमाके उदय होने
से तारे अस्त नहीं होते आपके उदय होनेसे असर्वज्ञरूप
वारे सब छिप जाते हैं। चन्द्रमा खण्डशः उदय होता है
आप पूर्णरूपसे उदय होते हो। चन्द्रमाका उदय बहुत थोड़े
प्रदेशमें है आपका महान् उदय सर्वत्र है। हे देव ! हे चन्द्रप्रम!
आप सर्वगुणविशिष्ट सदा शोभायमान रहते हो ॥ ३२॥

·३६ स्याद्वादअन्यमाला। मुरजः। यत्तु खेदकरं ध्वान्तं सहस्रगुरपारयन् । भेत्तुं तदन्तरत्यन्तं सहसे गुरु पारयन् ॥३३॥ 'यत्तुखेदेति-पत् यदोरूपम् । तु अभ्यर्थे । खेदकर दुःसकर खेदं करोतीति खेदकरम् । वान्तं तमः अशानं मोहः । सदसुगुरादित्यः अपिशब्दोऽत्र सम्बन्धनीयः । सहसगुरपि अपारयन् अशक्नुवन् । भेत्तुं विदारयितुम् । तत् ध्वान्तम् । अन्तः अभ्यन्तरम् । अत्यन्तं अत्यर्थम् । अथवा अन्तमतिकान्तं अत्यन्तम् । सहसे समयों भवसि । भेतु अनानि सम्बन्धनीयं काकाक्षिवत् । गुरु महत् । पारयन् शक्नुपन् । वं चन्द्रप्रम इति सम्बन्धनीयम् । किमुक्तं भवति-वं चन्द्रप्रभः यदन्तवान्तं खंदकर भेत्तुं सहसूगुरपि अपारयन् तत् प्वान्तं भेत्तु सहसे समर्थो भवसि पारयन् सन् ॥ ३३ ॥ हे भगवन् ! चन्द्रप्रभ ! जिस अत्यन्त दुःख देनेवाले मोहनीयरूप अन्तरंग और गाढ अंधकारको नाश करनेके लिये स्वयं सहस्रराश्मि सूर्य भी असमर्थ है उस अंधकारको आप सहज ही नष्ट कर देते हो।। ३३ ॥ मुरजः। खलोलूकस्य गोव्रातस्तमस्ताप्यति भास्वतः । कालोक्किलंगोधातःसमयोप्यस्य भास्वतः॥३४॥ : ‘खलोलकेति-त्वं चन्द्रप्रभोऽभूः इति सम्बन्धः । अर्थवशादि- भक्तिपरिणामो भवतीति त्वमिति भास्वतः सम्बन्धात् च भवति ।

·जिनशतक।
३७
सलवासावुलूकश्च खलोलूकः तत्व खलोलकत्य । गवां समीनां प्रातः
संघात: गोरातः । तमः अन्धकारः । तापी दहनस्वरूपश्च सम्पद्यत
इत्यध्याहार्यः । अति अत्यर्थम् । भात्वतः आदित्यस्य । ते पुनः
चन्द्रप्रमस्य भास्वतः प्रकाशयतः गोत्रातः वचनकदम्यक: नापि कस्स-
चित्तमो न ताप्यति तापि व्यतिरेकः । कालः समयः मुहूर्तादिः । अवि-
फलगः अप्रतिहतः । अन्यत्र विकलगः प्रतिहतः । अपातः प्रतिपक्षरूपे-
यातो नास्ति । अन्यत्र मेघादिभिरस्त्येव । समयोऽपि दर्शनमपि । अस्य
भट्टारकस्य भास्वतः सन् । एवंभूत एवं अघात: अविकलगः नान्यत्र ।
एतदुक्तं भवति-भास्वतः गोत्रातः एवंभूतः काल: समयश्च नादित्यस्य ।
अतस्त्वं चन्द्रप्रमः अभूः कुमण्डले इति सम्बन्धः ॥ ३४॥
सूर्यको किरणे दुष्टजन और उलूककेलिये अंधकाररूप
परिणत होती हैं क्या संताप करनेवाली होती हैं परन्तु हे
चन्द्रप्रम ! आपके प्रकाशमान होतेहुए आपके वचनसमूह
न तो किसीको अंधकाररूप ही परिणत होते हैं और न किसी
को सन्ताप देनेवाले होते हैं । सूर्य मेघोंसे छिप सकता है।
आप किसी प्रकार नहीं छिप सकते अर्थात् किसी भी प्रतिपक्षी
से आपका आघात नहीं हो सकता । सूर्य रात्रिके अन्तर
से उदय होता है आप निरन्तर उदयरूप बने रहते हो ।
सूर्यका समय अस्थिर है आपका समय अर्थात् दर्शन वा
मत सदा स्थिर रहनेवाला है । सूर्यका काल नियमित है
आपका काल अनियमित अनन्त है । अतएव हे प्रभो आप
इस पृथिवीमंडलपर सूर्यसे भी अधिक सुशोभित होते हो॥३४॥

·३८ स्याद्वादग्रन्यमाला। मुरजः। . लोकत्रयमहामेयकमलाकरभावते । एकप्रियसहायाय नम एकस्वभाव ते ॥ ३५॥ लोकत्रयेति-लोकत्रयमेव महामेयं वस्तु लोकत्रयमहामेयम्, कम- लानां पद्मानां आकरः कमलाकरः नलिनीवनम् । लोकत्रयमहामेयमेव कमलाकरः लोकत्रयमहामेयकमलाकरः तस्य. भास्वान् रवि:लोकत्रयमहा- मेयकमलाकरभास्वान् तस्मै लोकत्रयमहामयक्रमलाकरभास्वते । एक: प्रधानः । प्रियः इष्टः । सहायः बन्धुः । प्रियश्चासौ सहायश्च. प्रियसहायः एकश्चासौ प्रियसहायश्च एकप्रियसहायः तसै एकप्रियसहायाय । नमः अव्युत्पन्नो. शि संज्ञकः पूजावचनः अस्य योगे अम् । एकस्वभाव. एकस्वरूप । ते तुभ्यम् । किमुक्तं भवति-चन्द्रप्रभ इत्यनुवर्तते है चन्द्रप्रभ एकस्वभाव तुभ्यं नमः एवं विशिष्टाय ॥ ३५ ॥ हे सदा एकरूप ! चन्द्रप्रभ. जिनेन्द्र इस अपरिमित तीनों लोकरूपकमलवनको । प्रफुल्लित करनेवाले और सबके प्रधान इष्ट, मुख्यबंधु आपकेलिये. नमस्कार हो ।।.३५.।।. अंभ्रमगूढद्वितीयपादः। चारुश्रीशुभदौ नौमि रुचा. वृद्धौ प्रपावनौ । श्रीवृद्धौतौ शिवौ पादौ शुद्धौ तव शशिप्तम ॥३६॥ चारुश्रीति' यानि. द्वितीयपादाक्षराणि. तानि. सर्वाणि. अन्येषु. पादेषु सन्तीति । 'श्रीश्च शुमंच श्रीशुभे चारुणीं च ते.श्रीशुमे च चारुश्रीशुभे.ते. दत्तः. इति चारुश्रीशुभदौ नौमि स्तौमिः क्रियापदमेतत । रूचा दीप्त्या । ।

·जिनशतक। ३९ वृद्धौ महान्तौ । प्रपावनौ पवित्रीभूतौ । श्रियः वृणुत इति श्रीवृतौ, श्रीवृतौ च तो धौतौ च प्रक्षालितो श्रीवृद्धोती । शिवो शोमनौ । पादौ चरणौ । शुद्धौ शुची । तव ते । हे शशिप्रभ । एतदुक्तं भवति-शशिप्रम तव पादौ नौमि कि विशिष्टौ तौ एवं गुणविशिष्टौ । अन्यानि सर्वाणि अनयोरेव विशेषणानि ।। ३६ ॥ हे चन्द्रप्रभ जिनेन्द्र ! आपके चरणकमल सुन्दर समव- सरणादिक लक्ष्मीको तथा निःश्रेयसादि कल्याणको देनेवाले हैं। और अत्यंत देदीप्यमान हैं, महापवित्र हैं, अंतरंग बहिरंग लक्ष्मीकार शोभायमान हैं, प्रक्षालित हैं, जीवांका कल्याण करनेवाले हैं, अतिशय निर्मल हैं। हे प्रभो! आपके ऐसे चरण कमलोंको मैं नमस्कार करता हूं ॥ ३६ ॥ इति चन्द्रप्रभस्तुतिः। निरोप्प्यश्लोकयमकः। 'शसनाय कनिष्ठायाश्चेष्टाया यत्र देहिनः । नयेनाशंसितं श्रेयः सद्यः सन्नज राजितः३७ सिति-ओप्ठ्यमवरमत्र लोके नास्ति द्विरावर्तते च इति हेतोः । शंसनाय प्रशंसनायै । कनिष्ठाया: अणुभूतायाः । चेष्टायाः कायवाङ्मनः १ श्रियं वृण्वते इति प्रोवृतः द्रौती प्रक्षालितो मोवृद्धौती इति पुस्तकान्तरे पाठः । २ क्विप् प्रत्ययान्तः । ३ क्विवन्तेन सह धोतशब्दस्य समासः।

·४० स्थाद्वादग्रन्यमाला। . - क्रियायाः । यत्र यस्मिन् सर्वज्ञविशेपे । देहिनः प्राणिनः सम्बन्धेन ।' नयेन अभिप्रायेण । आशंसित सम्भावितं । श्रेयः पुण्यम्। सत् शोभनम्। यः यश्च । द्वितीयार्थे व्याख्यायमानेच शब्दोऽतिरेक: सोऽत्र सम्बन्धनीयः । हे अज सर्वश । राजितः शोभितः । सन् भवन् । उत्तराथें क्रिया तिष्ठति तया सम्बन्धः कर्तव्यः ॥ ३७॥ शं स नायक निष्ठायाश्चेष्टायायत्र देहि नः । न येनाशं सित श्रेयः सद्यः सन्नजराजितः॥३८ ॥ शंसनेति-शं सुखम् । स पूर्वोक्तः । नायकः नेता प्रभुर्वा तस्य सम्बोधनं नायक । निष्ठायाः मोक्षावातेः । च अयं चशब्दः पूर्वा दृष्टव्यः । इष्टायाः प्रियायाः । अत्रास्मिन् । देहि दीयताम् । नः अस्म- भ्यम् । न । येन । अशं दुःखम् । सितं वद्धम् । श्रेयः श्रेषणीयः सन् । सद्यः तत्क्षणादेव । सन्ना विनष्टा जरा वृद्धित्वं यस्यासौ सन्नजर: तस्य सम्बोधनं हे सन्नजर । अन्यैरजितः अजितः सन् । वान्तपदैः सर्वत्र सम्बधनीयः। समुदायार्थः-यस्मिन् सर्वशविशेष प्राणिभिः स्तुति- मात्राद्वा पुष्पस्वभावाद्वा पुण्यं भावितं सत् प्रशंसाय भवति यश्च राजितः। पुष्पदन्त इति उत्तरश्लोक तिष्टति सोत्र सम्बन्धनीयः । तवं श्रेयः सन् हे पुष्पदन्त अज अस्मभ्यं शं देहि, येन सुखेन दुःख सितं वद्धं न भवति तंत्सुखं देहीत्युक्तं भवति ॥ ३८ ॥ हे भगवन् पुष्पदन्त ! संसारी प्राणी आपका स्मरण करते हैं स्तोत्र पढ़ते हैं आपको नमस्कार करते हैं, इन छोटी छोटी क्रियाओंसे उन्हें जो पुण्य मिलता है यदि अनुमानसे भी उसकी १प्रथमान्तैः। " ·जिनशतक। संभावना की जाय तो भी वह अत्यन्त प्रशंसनीय ठहरता है। हे सर्वज्ञ! आप अत्यन्त शोभायमान हैं अजेय हैं, जरारहित हैं, सदा कल्याणरूप हैं सबके इष्टस्वरूप मोक्षके स्वामी हैं। हे प्रभो! आप उपर्युक्त अनेक गुणविशिष्ट हो, मुझे भी वह सुख दीजिये जिससे फिर कभी दुःख न हो ॥ ३७॥ ३८ ॥ मुरजः। शोकक्षयकृदव्याधे पुष्पदन्त स्ववत्पते । लोकत्रयमिदं वोधे गोपदं तव वर्त्तते ॥३९॥ शोकेति-योकक्षयकृत् शोकस्य क्षयः शोकक्षयः तं करोतीति शोकक्षयकृत् । अव्याधे न विद्यते व्याधिर्यस्यासावव्याधिः तस्य सम्बो- धनं हे अव्याधे । पुष्पदन्त नवमतीर्थकर । स्ववत्सते आत्मवतां पते । लेकानां प्रयम् । इदं प्रत्यक्षवचनम् । बोधे केवलज्ञाने।गोपदं गोण्यदम् अत्र सुपो नुब् भवति । तय ते । वर्तते प्रवर्तते । शानस्य माहात्म्यं प्रदर्शितम् । गुणव्यावर्णनं हि स्तवः । किमुक्कं मति है पुष्पदन्त परमेश्वर तव बोधे लोकत्रय गोष्पदं वचत यतः ततो भवानेव परमात्मा ॥ ३९ ॥ हे भगवन् पुष्पदन्त ! आप शोकसतापदि सम्पूर्ण दोषों को नाश करनेवाले हैं । आधिव्याधिरहित हैं। हे प्रभो ! आपके केवलज्ञानमें ये सम्पूर्ण तीनों लोक गोपदके समान जान पड़ते हैं। भावार्थ-जैसे गोपद (कीचड़ या धूलमें चिन्हित हुआ गायका खुर), छोटा और प्रत्यक्ष प्रतिभासित होवा है उसी प्रकार आपके ज्ञान में भी ये तीनों लोक अत्यन्त ·४२ स्याद्वादग्रन्यमाला।. छोटे और प्रत्यक्ष प्रतिभासित होते हैं । हे भगवन् आपका ज्ञान बहुत बड़ा है इसलिये आप ही परमात्मा हो सकते हो ॥ ३९ ॥ मुरजः। लोकस्य धीर ते वाढं रुचयेपि जुषे मतम् । नो कस्मै धीमते लीढं रोचतेपि द्विषेमृतम् ॥४०॥ लोकति-लोकस्य भव्यजीवानां । हे धीर गम्भीर । ते तव । वाढं अत्यर्थम् । रुचये दीतये | अपि भिन्नक्रमे । जुपे च प्रीतये। तादध्ये अवियम् । मतं प्रवचनम् । नो प्रतिषेधवचनम् । कस्मैचित् जीवाय । धीमते च बुद्धिमते । लोढं आस्वादितम् । रोचते वचिं करोति । अपि समुच्चयेऽर्थे । द्विपे विद्विपे । अमृतं षोडशमार्गः । एतदुक्तं भवति है पुष्पदन्त धीर ते मतं लीढं लोकस्य रुचये जुपेपि वाढं रोचते । ननु धीमते रोचताम् । यावता हि यो द्वेष्टि तस्य कयं रोचते द्विपेपि अमृतं लीढं धीमते च । न कस्मै रोचते किन्तु रोचत एव ॥ ४० ॥ हे अतिशय गंभीर ! पुष्पदन्त भगवन् ! जो भव्यजीव आपके इस पवित्र आगमका आस्वादन करते हैं उन्हें यह आपका आगम बहुत रोचक प्रियं और सुन्दर जान पड़ता है। चाहे कोई बुद्धिमान हो चाहे आपका विद्वेषी हो, आपका आगम सबको रोचक है। कदाचित कोई यह कहै कि आपका आगम बुद्धिमानोंको रोचक होतो हो परन्तु जोआपसे द्वेषकरनेवाले हैं। १ पाकः ·जिनशतक! ४३ उन्हें यह कव रोचक होसकता है । इसका समाधान यह है कि-जैसे अमृत बुद्धिमान और द्वेष रखनेवाले दोनों को ही रोचक और प्रिय होता है उसीप्रकार आपका आगम भी सवको रोचक और प्रिय लगता है ॥ ४० ॥ इति पुष्पदन्तस्तुतिः। . एतच्चित्रं क्षितेरेव घातकोपि प्रपादकः । भूतनेत्र पतेस्यैव शीतलोपि च पावकः ॥४१॥ एतदिति एतत् प्रत्यक्षवचनम् । चित्रं आश्चर्यम् । क्षितः पृथिव्याः । एव अप्यर्थे । घातकोपि हिंसकोपि । प्रपादक: प्रपालकः । भूतानां जीवानां नेत्रं चक्षुः भूतनेत्रं तस्य सम्बोधनं हे भूतनेत्र । पते स्वामिन् । असि भवसि । एव अत्ययं । शीतलः भन्यालादक: दशमतीर्थविधाता | अपि च तथापि पावकः पवित्रः। विरुद्धमेतत् कथं शीतलः शीतलक्रियः पावकः अग्निः । यदि शीतलः कथं पावकः। अथ पावकः कथं शीतला.यथा यो घातकः कथं प्रपादकः। अथ प्रपादकः कथं घातक; विरुद्धमेतत् । एतदुक्तं भवति हे भूतनेत्रपते क्षितेरेव आश्चर्यमेतत् । यो घातकोपि प्रपादकः । त्वं पुनः शीतलोपि च पावकः भवस्येव ॥४१॥ हेस्वामिन् शीतलनाथ आफ्जीवोंके नेत्ररूपहजैसे नेत्रोंके द्वारा घटपटादिकका ज्ञान होता है उसीप्रकार जीवादिक पदार्थोंका ज्ञान आपके ही द्वारा होता है। हे प्रभो यह बड़ा आश्चर्य है कि आप पृथिवीको घात करनेवाले भी हैं और प्रसन्न करनेवाले ·स्याद्वादग्रन्थमाला । भी हैं तथा शीतल भी हैं और पावक (अग्नि) भी है । परन्तु यह वात विरुद्ध है जो शीतल है वह पावक नहीं होसकता । जो पावक है वह शीतल नहीं होसकता । जो घातक है वह प्रसन्नकारक नहीं होसकता । जो प्रसन्न कारक है वह घातक नहींहो सकता । परन्तु आप शीतल अर्थात् भन्यजीवोंकोआल्हाद करने वाले भी हैं और पावक अर्थात् पवित्र भी हैं तथा पृथिवीमंडल को प्रसन्न करनेवाले भी हैं और पृथिवीमंडल अर्थात् ज्ञानावर- णादि कर्मसमूहको घात करनेवाले भी हैं ।। ४१॥ मुरजः। काममेत्य जगत्सारं जनाः स्नात महानिधिम् । विमलात्यन्तगम्भीरं जिनामृतमहोदधिम् ॥४२॥ कामेति-काममत्यर्थे कमनीयं वा । एत्य गत्वा । जगत्सारं त्रिलोकसारम् । जनाः लोकाः । लात अज्ञानमलप्रक्षालनं कुरुध्वम् । महसां तेजसां निधिः अवस्थानं यः सः अतस्तं महोनिधिम् । विमला निर्मल: अत्यन्तः अपर्यन्तः गम्भारः अगाधः यः सः विमलात्यन्तगम्भीरः 'अतस्तं विमलात्यन्तगम्भीरम् । जिन एव अमृतमहोदधिः क्षीरसमुद्रः जिनामृतमहोदधिः अतस्तं जिनामृतमहोदधिम् । एतदुक्तं भवति यतः एवंभूतः शीतलभट्टारकः । ततस्तं शीतलं जिनामृतमहोनिधिं विमलं अत्यन्तगम्भीरं हे जिना एत्य गत्वा स्नात कामम् ॥ ४२ ॥ हे श्रीशीतलनाथ भगवन् ! आंप क्षीरसमुद्रके समान हैं क्षीरसमुद्र भी जगतका सारभूत है आप भी तीनों जगतोंमें ·जिनशतक। ४५ सारभूत अर्थात् उत्तम हैं । क्षीरसमुद्र निर्मल है आप भी निर्मल अर्थात् श्रुधादिक अठारह दोषोंसे रहित हैं । क्षारसमुद्र • अतिशय गम्भीर है आप भी अतिशय गम्भीर हैं। अन्तर केवल इतना है कि आप तेजोनिधि भी है किंतु क्षीरसमुद्र तेजोनिधि नहीं होसकता । इसलिये भी अव्यजन हो ! श्रीशीतलनाथरूपी अपूर्व क्षीरसमुद्र के समीप जाकर यथेष्ट अज्ञानरूपी मलका प्रक्षालन करो॥ ४२ ॥ इति शीतलनाथस्तुतिः। aa- अद्धभूमनिरप्ठयगूढचतुर्थपादः। हरतीज्याहिता तान्ति रक्षार्थायस्य नेदिता । तीर्थादे श्रेयसे नेताज्यायःश्रेयस्ययस्य हि॥४३॥ हरतीति-अन भूमति यतः ओष्ठयाक्षरमपि न विद्यते सर्वत्र चतुर्यपादाक्षराणि च सपु पादेषु सन्ति ततो भवत्ययं एवं- गुणः । हरति विनाशयति । इज्या पूजा | आहिता कृता । तान्ति खेदं लंदा दुःखम् । रक्षार्थी पालनायो, अयस्य प्रयस्य यत्नं कृत्वा । नेदिता समीपीकृता आन्तिकस्य णिचि कृते नेदादेशस्य रूपमेवत् कान्तस्य । शीतलतीर्थविच्छेद उत्पन्नो यतः ततः तीर्यादिः संजात: तस्य संम्बोधन हे तीर्थादे । श्रेयस अभ्युदयाय । नेता नायकः । अज्यायः वृद्धत्व- हीनः । श्रेयसि एकादशतीर्थकरे त्वयि | अयस्य पुण्यस्य । हि यत्मात् ।

·४६ स्याद्वादग्रन्यमाला। एतदुक्तं भवति-हे तीर्थादे अध्यायः त्वयि श्रेयसि आहिता इच्या रक्षार्थी प्रयस्य पुण्यत्यान्तिका श्रेयोर्थी इह लौकिकार्था तान्ति दुःख हरति । यतस्ततस्त्वं नेता नायक एव नान्यः । उत्तरलोक यानि विशेषणानि तान्यत्रैव दृष्टव्यानि ॥ ४३ ।। शीतलनाथ तीर्थक विच्छेद होजाने पर होनेवाले हे श्रेयांसनाथ भगवन् ! आप सदा अजर हैं। मन वचन कायसे प्रयत्नपूर्वक की हुई आपकी पूजा संसारके सम्पूर्ण क्लेशोंको दूर करनेवाली है । तथा पुण्यकी रक्षा करनेवाली और कल्याणको देनेवाली है । इसलिये हे प्रभो ! संसारके नायक आप ही होसकते हैं । अन्य कोई नहीं ॥ ४३ ।। अर्द्धभूमः। अविवेको न वा जातु विभूषापन्मनोरुजा। वेषा मायाज वैनो वा कोपयागश्व जन्म न ४४ अविवकेति-त्वयि श्रेयसि इत्यनुवर्तते । अविवेकः अनालो- चनम् । न प्रतिषेधवचनम् । वा समुच्चये । जातु कदाचित् । विभूषा शरीरालंकारः । आपत् विपत् महासंक्लेशः । मनोरजा चित्तपीडा । वेषा शरीरविन्यासः । माया वंचना । हे अन सर्वज्ञ | वा समुच्चये । एनो वा पापं वा । कोपः क्रोधः हिंसापरिणामः । आगश्च अपराधश्च । जन्म उत्पत्तिः । न प्रत्येकमाभिसम्बन्धनीयः । किमुक्कं भवति-हे श्रेय अस्मिन् त्वयि अविवेको न कदाचिदभूत्, विभूषा वान, आपद्वान, मनोरजा वा न, वेषा वा न, माया वा न, हे अब एनो वा न, फोपः ·जिनातक। आग जन्म चन, पतः ततो भवानेव नेतेति सम्बन्धः । आविवेको गालीति वचनेन सांख्ययोगतयोगानां निराकरणं कृतम् । अन्यपिश- पोरल्ये निगहताः ॥ ४ ॥ हे श्रेयांसनाय सर्वज्ञ ! आपमें कभी अविवेक नहीं था । शरीरमें काई अलंकार भी नहीं था 1 तथा आपत्ति, चित्तको पौड़ा, शरीरका विन्यास, माया, पाप, क्रोध, अपराध, जन्म मरण आदि कभी नहीं थे। हे प्रभो ! इसकारण ही आप सबके स्वामी हो इस श्लोफमें श्रीश्रेयांसनाथभगवानके जो विशेपण दिये हैं उन सबसे अन्यमतोंका निराकरण होता है । यथा-सांख्य चौद्ध नैयायिक लोग ईश्वरको ज्ञानस्वरूप नहीं मानते, किन्तु ज्ञानका अधिकरण मानते हैं। इसका निराकरण " आप कभी अविवेकी नहीं थे। इस विशेषणसे होता है । इसीप्रकार अन्य विशेषणोंसे भी और और मवोंका निराकरण समझ लेना चाहिये ॥४४॥ मुरजः। आलोक्य चारु लावण्यं पदालातुमिवोर्जितम् । त्रिलोकी चाखिला पुण्यं मुदा दातुं ध्रुवोदितम्।४५ आलोक्येति-आलोक्य दृष्ट्या । चारु शोभनम् 1 . लावण्यं सारूप्यं सामाग्यम् । पदात् पादात् । लातुं गृहीतुम् । इव औपम्य । अनित मदत् । त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी । च अत्यर्थे ।

·४८ स्याद्वादग्रन्थमाला। अखिला निरवशेषा । पुण्य शुभम् । मुदा हर्षेण । दातुं दत्तुम् । ध्रुवो. दितं नित्योद्वतम् । श्रेयसीत्यनुवर्तते । किमुक्कं भवति-यस्य श्रेयो भट्टारकस्य पादात् त्रिलोकी आखिला आलोक्य लावण्यं किं विशिष्ट पुण्यं दातुं ध्रुवोदितमिवोर्जितं लातुमिव ननाम इति सम्बन्धः । भट्टार कस्त्वं मा अव इत्युत्तरसम्बन्धः ॥ ४५ ॥ हे श्रेयांसनाथ भगवन् ! आपके चरणकमलोंका सुन्दर लावण्य हर्षपूर्वक पुण्यप्रदान करनेकेलिये ही मानी सदा प्रकाशमान है तथा अतिशय विस्तृत है । हे प्रभो ! त्रिभुवनके समस्त जीव आपके चरणकमलोंका ऐसा सुन्दर लावण्य देखकर उसे ग्रहण करनेकेलिये ही मानों नमस्कार करते हैं । इसलिये हे प्रभो ! मेरी भी आप रक्षा कीजिये ॥ ४५ ॥ लोकयमकः। अपराग समाश्रेयन्ननाम यमितोभियम् । विदार्य सहितावार्य समुत्सन्नज वाजितः॥४६॥ अपेति-अपराग वीतराग । समाश्रेयं सम्यगाश्रेयम् । ननाम चौतिस्म । त्रिलोकी इति सम्बन्धः ।यं भट्टारक। इत:प्रातः। भियं भीतिम्। विदार्य प्रभिद्य । सह हितेन वर्तन्ते इति सहिताः तैरावार्यः परिवेष्ठितः सहितावार्यः तस्य संबोधनं हे सहितावार्य । सम्यग् मुत् हर्षः यस्यासी समुत् । सन् भवन् । हे अन सर्ववित् । वाजित: कंटकितः । किमुक्त्वं भवति ---यस्य पादात् त्रिलोकी लावण्यं लातुमिव यं ननाम । यं, वा भव्यजनः इत: भयं विदार्य सहर्षः सन् वाजितः कंटकितः पुलकित- शरीरो भवति स त्वं मा अव इत्युत्तरत्र सम्बन्धः ।। ४६ ॥ क ·जिनशतका ४१ हे सर्वज्ञ ! वीतराग ! सबका हित करने वाले श्रेयां सनाथ भगवन् ! आप सबके प्रधान आश्रय हो । यह समस्त जगव आपके चरण कमलोंसे सुन्दर लावण्य लेनेकेलिये ही आपको नमस्कार करता है अथवा च भन्यजनआपको पाकर ही निर्भय होजाते हैं। तथा अतिशय हर्पित होकर रोमांचित होजाते हैं । अतएव हे प्रभो ! मेरी भी रक्षा कीजिये॥४६॥ अपराग स मा श्रेयन्ननामयमितोभियम् । विदार्यसहितावार्य समुत्सन्नजवाजितः ॥४७॥ अपरागेति-परागः संपरायः । न विद्यते परानो पत्यासावपरान: तत्य संयोधनं हे अपराग । स त्वं ।मा अलान् । हे श्रेयन् एकादशती- थकर । आमयः व्याधिः, न विद्यते आमयो यस्यागवनामयः तं शनामयं, मा इति सम्बन्धः । इतः इत: प्रभृति । अभियं अभयम् । विद् शानम्, आय्याः साधवः तः सहित: युक्तः विदार्यरहितः वल सम्ोधन हे विदार्यनहित । अव रक्ष। आर्य पूज्य । समुत्सन्नजव । आदितः संग्रामात् कलहात् प्रणयसंग्रामाता । किमुक्तं मपति-8 एवं विशिष्टः त्वं हे श्रेयन् इतःप्रभृति अनामयं मामयं मा रस आनित: समुत्तनजव अपराग ।। ४७ ॥ हे भगवन् ! श्रेयांसनाथ ! आप वीतराग हैं। सर्वत्र हैं। अनेक मुनिजन सदा आपकी सेवामें उपस्थित रहते हैं । आप संवके पूज्य हैं। मापका वेग रागद्वेपके घोर संग्रामसे बहुत दूर है अर्थात् आप सदा रागद्वेषरहित हैं । हे प्रभो! मैं आपके दर्शन करने मात्रसे ही निर्भय होगया हूं। मेरी अनेक व्याधियाँ जाती रही हैं। हे देव ! अब मेरी रक्षा कीजिये ।। ४७ ॥ इति श्रेयःस्तुतिः । । ४

·५०
स्याद्वादग्रन्यमाला।
अनन्तरपासुरजपन्यः।
अभिषिक्तः सुरैलोकैस्त्रिमिभक्तः परैर्न कैः ।
वासुपूज्य मंयीशेशस्त्वं सुपूज्यः क ईदृशः॥४८॥
अमोति-प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोः पादयोः मुरजबन्धो
दृष्टव्यः ।
अभिषिक्तः मरुमस्तके स्वापितः । सुरैः देवैः । कैस्त्रिभिः मयन
वासिमनुष्यदेवेन्द्रः । भक्त: सेवित: । परेरन्यः केन तेयितः किन्तु
सेवित एव । हे वासुपूज्य द्वादशतीर्थकर । मयि विषये मम वा।
ईशानामांशः इशेशः त्वं । सुष्ठु पूयः सुपूज्यः । क ईदृशाः युष्मत्समानः
अन्यः क इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-हे वासुपूज्य यः लोकैः त्रिमि:
अभिपिक्तः भक्तश्च सः अन्यः कैन भक्तः सवितच ततो माय मम
त्वनेव ईशशः अन्यः ईदृशः मुख्यः कः यः अत्माकं त्वामी
भवेत् ।। ४८ ॥
हे भगवन् ! वासुपूज्य ! वैमानिक देवाने तथा भवन
वासी व्यन्तर ज्योतिष्क मनुष्य तिर्यच आदि तीनो लोकोंने
आपको सुमेरु पर्वतके मस्तकपर ले जाकर आपका अभिषेक
किया, भापकी सेवा की । हे प्रभो ! फिर ऐसा कौन है जो
आपकी सेवा न करै अर्थात् सभी आपकी सेवा करते हैं। अत-
एव मेरेलिये आपही ईश्वगंके ईश्वर हैं आप ही सुपूज्य हैं। आपके
समान अन्य कौन है जो मेरा स्वामी हो सके ॥ १८ ॥

·जिनशतक। . मुरजः। चावस्यैव क्रमजस्य तुंगः सायो नमन्नभात् । सर्वतोवस्त्रमेकास्यमंग योनमप्यभाव ॥१९॥ चावेति-चार शोननन् । अस्यैव क्रमे पादे। अजस्य संबंशस्य। तुंगः महान् । सायः सुपुण्यः । नमन् स्तुतिं कुर्वन् । अमात् शोमते स्म । विरुद्धमतन् । नमन् मन् कार्य तुगः । अत्य पुनरजस्य नमन्नपि तुंगः । अतः एवकारः अत्र । गवंत: समंततः । वस्त्रं मुखं । एकनास्वं स्याङ्गस्य तदेकात्यं एकमुलन् । अझं शरीरम् । छायया ऊनं छायोनं छायारहितम् । अछायत्वं ज्ञापितं भवति । छायानमपि अमात् शोभतेत्म । विरुद्धमंतत्-एकात्यमंगमति सर्वतो वक्त्रं योकात्यं कथं नवतो वक्त्रं, अप मयंती वस्त्रं कथमकास्यम् । एतदार विरुद्धम् यदि योनं कथ- ममात्, अयामात् कथं डायोनम् । अन्यत्र विरुदं अस्य पुनः सर्वज्ञस्य नं विरुद्धम् । घटत एव सर्व यतश्च विद्यालंकृतिरियम् । किमुक्कं भवति- अनेन व्याजेन माहात्म्यं प्रदात्य स्तवनं कृतं भवति ॥४९ ॥ हे भगवन् ! हे सर्वज्ञ ! आपके चरणकमलोंको जो नमस्कार करता है वह अतिशय पुण्यवान् उच और सुशोभित होजाता है, यद्यपि यह बात परस्पर विरुद्ध है जो नमस्कार करता है वह उच्च नहीं हो सकता और जो उच है वह नम्रीभूत नहीं होसकता परन्तु आपमें दोनों ही बातें संघटित होती हैं जो आपके चरण कमलोंमें नम्रीभूत होता है वह अवश्य ही उम्पदवीको प्राप्त होता है । हे प्रभो ! यद्यपि आपके शरीरमें एक ही मुख है नयापि वह चारों ओरसे दिखता है । यद्यपि आपका शरीर ·५२ स्यावादग्रन्यमाला। छायारहित है तथापि वह अतिशय सुशोभित होता है । ये दोनों वावें भी परस्पर विरुद्ध । एक मुख चारों ओरसे नहीं दिख सकता और चारोंओरसे दिखनेवाला मुख एक नहीं हो सकता । जो शरीर छायारहित है वह सुशोभित नहीं हो सकता, जो सुशोभित होता है वह छायारहित नहीं हो सकता परन्तु हे प्रभो वासुपूज्च ! आपमें ये सब विरुद्ध विषय भी संघटित होते हैं ।। ४९ ॥ इति वासुपूज्यस्तुतिः। इष्टपादमुरजबन्धः। क्रमतामक्रमं क्षेमं धीमतामय॑मश्रमम् । श्रीमद्विमलमर्चेमं वामकामं नम क्षमम् ॥५०॥ अमेति-क्रमता अप्रतिवन्धेन ब्रजतु | ब्रजवां वा । अक्रम युगपत् । क्षेमं कुशलं सुखम् । धीमतां बुद्धिमताम् । कर्तरि ता । अर्य पूज्यम् । अश्रमं श्रमरहितं अश्लेशम् । श्रीमांश्चाग विमलश्च श्रीम- द्विमलः अतत्तं श्रीमद्विमलं परमतीर्थकरं त्रयोदशम् । अर्च क्रियापदं लोडन्तम् । इमं प्रत्यक्षवचनम् । वामैः प्रधानैः काम्यते इष्यते इति वामकामः अतत्तं वामकामम् । नम च चशब्दोऽनुको दृष्टव्यः । क्षम समय क्रोधादिरहितमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-श्रीमद्विमलं सर्व- विशेषणविशिष्ट अर्च नम च धीमतामच्य क्षेमं क्रमवां अक्रमं सर्वेषां प्रणामादेव शान्तिर्भवति ।। ५० ॥ हे भव्यजनो इन्द्र चक्रवति आदि प्रधान पुरुष भी जिनकी सेवा करनेकी सदा इच्छा रस्रते हैं, जो क्रोधादिरहित हैं, अतिशय शोभायमान हैं ऐसे इन विमलनाथ स्वामीको पूजो ·जिनशतक। नमस्कार करो । इनको नमस्कार करने और पूजनेसे परिश्रम रहित उसी क्षणमें ऐसा मोलरूप सुख मिलता है कि जिसको बुद्धिमान भी पूज्य समझते हैं । ५० ॥ बक्षरपादाम्यासयमकः। ततोमृतिमतामीम तमितामतिमुत्तमः । मतोमातातिता तोत्तुं तमितामतिमुत्तमः ॥५१॥ वलोमृतीति-द्वितीयपादोभ्यस्तः पुनरुक्तः तकारमकारयोरेवा- स्तिलं नान्येपाम् । यतस्ततो भवत्यवं यक्षरपादाभ्यासयमकः । विमल इत्यनुवर्तते । ततस्तस्मादहं विमलं अमृति मरणवर्जितम् । भतामि सततं गच्छमि । इमं प्रत्यक्षयचनम् । तमिता विनाशिता अमतिः अज्ञानं येनासी तमितामतिः तं तमितामतिम् । उचमः प्रधानः यतस्त्वमिति सर्वत्र सम्बन्धः । मतः पूजितः । अमाता अहिंसकः । अतिता सतततिरहमिति सम्बन्धः । तोत्तुं प्रेरितुम् । तमितां अक्षमस्व- रूपम् । अति पूज्या मुत् हर्षः यस्यासौ अतिमुत्, स. इमे अति- मुदः, एतेपा मध्ये अयमतिशयेन अतिमुत् अतिमुत्तमः । किमुकं भवति-पतो भवतः प्रणामादक्रम क्षेमं क्रमते स्तोतृणाम् ततोऽहमुत्तमः सन् अतिमुत्तमः सन् मत: अमाता अतिताई तोत्तुं तमिता लेशितुं अतामि विमलं अमृतिम् ।। ५१ ॥ हे विमलनाथ आप जन्ममरणरहित है, आपने समस्त भज्ञानको दूरकर फेवलज्ञान प्राप्त किया है, आप सर्वोत्तम और सर्वपूजित हैं । अहिंसक अर्थात् अहिंसाके प्रतिपादन करनेवाले हैं और मैं चतुतियोंमें निरंतर परिभ्रमण फरने ·५४ स्थाद्वादग्रन्थमाला। वाला हूं । हे प्रभो ! आपको प्रणाममात्र करनेसे तरक्षणमें ही कल्याण होता है इसलिये मैं भी अत्यन्त हर्पित होकर आपकी शरण लेता हूं ।। ५१ ॥ अक्षद्वयविरचितसमुदयमकः। नेतानतनुतेनेनोनितान्तं नातंतो नुतात् । 'नेता नतनुते नेनो नितान्तं ना ततो तुतात् ॥५२॥ . नंतति-यादृग्भूतं. पूर्वाद्ध पश्चाद्धमपि तादृग्भूतमेव । तफारन- कारयोरेवास्तित्वं नान्येषाम् । अतः एवंभूतः । । न प्रतिषेधः। इतान् प्रासान् । अतनुते अशरीरिले लेतलं तस्य (1) विकल्पेन आडागमः।न विद्यते एनः परं यत्यासी अनेनाः तस्य सम्बोधनं हे अनेनः । अनितान्तं प्लेशरहितं यथा भवति । न अततः न संदा गच्छतः पूर्वापि न शब्दः ‘अत्रैवामिसम्बन्धनीयः तेन किमुक्तं भवति "नन अततः सतत एव । द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतमर्थ गमयत:। नुतात् प्रणुतात् । नेता नायकः । न तनुते महान् स पद्यते, न अत्रापि पूर्ववत् सम्बन्धः । न न तनुते किन्तु तनुत एव । इनः स्वामी सन् । नितान्त अंत्यर्थे । ना पुरुषः । ततः तस्मात् । नुतात् नुयात् । तात- सुन्तं क्रियापदम् । किमुक्तं भवति-इतान् प्रासान् न नं अततः संसा- रिण: अतनुते अशरीरित्वे सिद्धत्वे तनुते विस्तारयति नायकः स्वामी यः प्रणामाद्धेतोः । अतः तं ना नुतात् ।। ५२ ॥ : 'हे प्रभो ! विमलनाथ ! आप पापरहित हैं, आपको जो नमस्कार करता है वह सबका स्वामी और नायक होजाता है। हे. प्रभोः इस पंचपरावर्तनरूपं संसारमें निरंतर परिभ्रमण ..

·जिनमतक। ५५ करनेवाल जो जीव आपकी शरण लेते हैं वे बिना किसी ऐश के सिद्धत्वपर्यायको अवश्य प्राप्त होते हैं । इसलिये भो भव्यजन ! से इन विमलनाथ स्वामीको तुम भी नग- स्कार करो।। ५२॥ चशयोकः। नयमानक्षमामान न मामातिनाशन । नशनादस्य नो येन नये नोरोरिमाय न ॥५३॥ नयमेति-न्यमानक्षम पृज्यमानक्षम नयनाना क्षमा यल्यासो नय- मानधम: तस्स सम्बोधन नमानक्षम । न विद्यते मानं उदतिः परि- ‘माणं वा यस्यासावमानः तस्य नम्बोधनं हे अमान [न प्रतिपेववचनम् मां अस्मदः इवन्तस्य रुपन् । बायांणां साधूनां अतिः पीडा यां नाशयती त्यायोर्तिनाशनः कर्तरि युट् बहुल्यचनात् । ततः हे मायातिनाशन नशनात् विनाशत् नातिनरामरणेन्यः इत्यर्थः । अत्य उत्सारय । अगु- क्षेपणे इत्यस्य धोः लोटनारय मानो प्रतिषेधः । येन कारणेन नये पूजामई लभे संमाननेयं विधिः । न नो प्रतिषेधवचन अन सम्बन्धनीय । ननो नये किन्तु नये एव । ही प्रतिषेधो मतगथ गमयराः । न प्रति- धे । हे उरो गहन् । अरिमाय चारहिंदक । अन् अन्तःशधून् मि- नाति हन्तीति अस्मिायः ततः हे चरिमाय । पूर्वोत्तोपि न अत्र सम्बन्ध नायः । हे न न अरिमाय । किरलं भवति है नयमानक्षम अमान आयातिनाशन न न रिमाय गां बिनासत् अत्य अपनय । येनन नो नये अहं । येन पूजामहं लमे इत्यर्थः ॥ ५३ ॥ हे भगवन् विमलनाथ ! आपकी क्षमा सर्वपूज्य है। आप सहकाररहित हैं । सज्जनोंके दुखोंको दूर करनेवाले हैं।

·५६. स्याद्वादग्रन्यमाला। क्रोधादि अतरंग शत्रुओंको नाश करनेवाले हैं, पूज्य हैं। हे प्रभो ! जन्मजरामरणसे मेरी रक्षा कीजिये जिससे कि मैं भी उत्तम पूज्यस्थानको प्राप्त हो जाऊं ॥ ५३ ॥ इति विमलनाथस्तुतिः । गूढस्वेष्टपादचकलोका। वर्णभार्यातिनन्याव वन्द्यानन्त सदारंव । वरदातिनता-व वातान्तसमार्णव ॥ ५४॥. 'वणेति--आत्मनः इष्टपादः सोन्येषु पादेषु गुप्यते यतः । वर्णेन शरीप्रभया भाति शोभते इति वर्णभः शरीरकान्त्युत्कट इत्यर्थः तस्य सम्बोधनं हे वर्गभ | आर्य पूज्य ' अतिनन्ध सुप्ठसमृद्ध । अव रक्ष । लोडन्तस्य रूपं क्रियापदम् । वन्द्य देवासुरैरामिवन्ध । हे अनन्त चतु- दशतीर्थकर । सन् शोभन: आरवः वाणी सर्वभाषामिका यस्यासौ सदारवः तस्य सम्बोधनं हे सदारंवं वरद इष्टद कामदायक । अति शोभनं नता: प्रणताः अतिनताः अतिनताश्च ते आयांच अतिनता : 'तान् अवति रक्षतीति अतिनतार्यावः तस्य सम्बोधन हे अतिनतार्याव । यर्य प्रधान समा एव अर्णवः समुद्रः सभार्णवः अतान्तः अस्विभिन्नः 'अक्षुभित: सभार्णवः समवस्मृतिसमुद्रः यस्यासौ अतान्तसभाणवः तस्य सम्बोधन हे अतान्तसमार्णव । किमुक्तं भवति है अनन्त वर्णमादि विशेषणविशिष्ट अव पालय मामिति सम्बन्धः । अन्यांश्च पालय ॥५४॥ हे पूज्य ! अनन्तनाथ !. आपके शरीरकी शोभा अति-- शय सुन्दर है। आपका वैभव भी सर्वोत्तम है। सर्वभाषा- .

·. : जिनशतक । ५७ स्वरूप आपकी वाणी भी अति प्रशंसनीय है । आपका सम सरणरूप समुद्र भी क्षोभरहित है । जो सज्जन आपको नमस्कार करते हैं आप उनकी अवश्य रक्षा करते हैं। हे प्रभो आप इन्द्रादिक देवोंसे भी पूज्य हैं, कामदायक हैं, श्रेष्ठ है अतएव हे देव आप मेरी रक्षा कीजिये ।। ५४ ॥ गूढद्वितीयतृतीयान्यतरपादयघरमयश्लोकः । नुन्नानृतोन्नतानन्त नूतानीतिनुताननः । नतोनुनोनितान्तं ते नेतातान्ते निनौति ना॥५५॥ नुन्नेति-द्वितीयतृतीयान्यन्तरपादोगुप्यते नकारतकारयोरेवास्तित 'नान्येषां यतः । नुन्नं शिसं अनृतं असत्यं येनासो नुन्नानृतः तस्य सम्बोधनं नुन्नानृत अनेकान्तवादिन् । उन्नत महन् । अनन्यसम्भूतर्गुणर्यदि भट्टारकस्य उन्नतत्वं न भवति कस्यान्यस्य भविष्यति । अनन्त अपरिमाण भट्टारकस्य नाम था । नूताः स्तुताः अनीतयः सिद्धा यैस्ते नूतानीतयः तैर्नुतं स्तुतं पूजितं आननं मुखं यस्य स्तोतुः असौ नूतानीतिनुताननः स्तुतिका पुरुषः । नतः प्रणतः अनूनः अविकलः सम्पूर्णः । अनितान्त केशरहितं, क्लेशरहितं यथा भवति क्रियाविशेषणमेतत् । ते त्वां तुभ्यं पा । नेता नायक: इन्द्रादिः । अवान्ते अतान्तनिमित्तम् । मोक्षानिमिच- मित्यर्थः । निनौति प्रणोति । ना पुरुषः चयरादिः । किमुकं भवति । दे अनन्त नुन्नानृत उन्नत नेता निनौति नेता नायकोपि सन् । विरुद्ध मेतत् । यदि नायकः कथमन्यस्य प्रणामं करोति अयप्रणामं करोति कथं नायकत्वां पुनः नौति नायकोपि मोक्षनिमित्तं ततस्त्वमेव नायकः ॥५५॥ हे देव अनन्तनाथ ! आप समस्त असत्यरूप एकान्तवाद ·५८ स्याहादग्रन्थमाला । को छिपाकर सर्वथा सत्यस्वरूप अनेकान्तवादको प्रकाश करनेवाले हैं तथा सबसे अधिक उन्नत अर्थात् बड़े हैं । हे प्रभो ! सिद्धोंकी स्तुति करनेसे जिनके मुख पूज्य गिने जाते हैं और जो आपके चरणकमलोंमे सदा नमीभूत रहा करते हैं ऐसे इन्द्र चक्रवर्ती आदि सम्पूर्ण मुख्य मुख्य नायक पुल्प भी मोक्षफेलिये बिना किसी आपत्तिकं आपको नमस्कार करते हैं। यद्यपि यह वात परस्पर विरुद्ध है जो नायक है वह अन्य किसीको क्यों प्रणाम करेगा और जो प्रणाम करेगा वह नायक कैसे हो सकेगा ? परन्तु हे भगवन् आपको सब नमस्कार करते हैं इसलिये आप ही नायक हो सकते हो अन्य कोई नहीं ।। ५५ ॥ इति अनन्तनाथस्तुतिः। - गूढद्वितीयचतुर्थान्यतत्पादोऽभ्रमः । त्वमवाध दमेनई मत धर्मप्र गोधन । वाधस्वाशमनागो मे धर्म शर्मतमप्रद ॥५६॥ त्वमेति-वं युमदो रूपम् । न विद्यते वाधा यस्यासाववाधः तत्र सम्बोधनं हे अवाध । दमेन उत्तमक्षमया ऋद्ध वृद्ध । मत पूचित। धर्मप्र उत्तम क्षमादिना आप्यायकपूरण | गोधन गौर्विणी धनं यस्या से गोधनः तस्य सम्बोधनं हे गोधन । वाधव विनाशय । अयं दुःखम्। अनागः निदोष । मे मम । धर्म पञ्चदशतीर्थकर । शर्म सुखम्। सर्वाणि इमानि शम्माणि ऐतपा मध्ये अतिशयेन इमानि शर्माणि शर्मतमानि चानि प्रददाति यः सःशर्मतमप्रदः 'तस्य सम्बोधन हे शर्मतमप्रद ।

·निनातक। ५९ "तनुपः भवति- हे धने अबाध दमेनई मत धनत्र गोधन अनाग: AMU सं मे अशं वाधस्व ।। ५६॥ हं धर्मनाथ भगवन् ! आप वाधारहित हो, उत्तम क्षमा के होनेसे वृद्ध गिंन जात हो, सबके पूज्य हो, उत्तमक्षमादिक पशाप्रकारके धमको धारण करनवाले हो, निर्दोष हो, नोक्ष रूप अतिशय उत्तम सुखको देनेवाल और दिव्यधानिरूप वाणीके स्वामी हो । हे प्रभो मेरा दुःख दूर फर दीजिय ॥५६॥ गतमलागतेकालोकः। नतपाल महाराज गीत्यानुत ममाक्षर । रक्ष मामतनुत्यागी जराहा मलपातन ॥ ५७ ॥ नतिजमपाठ यान्यक्षराणि विपरीत पाठपि तान्यत्र । नतान् प्रणतान् पालयति रक्षतीति नतशालः तस्य सम्बोधनं हे नतमाल | महा- तो राजानो यल्लन महाराजः : नोन्तः तत्स सम्बोधन महाराज । अथवा नतपाला महाराजा ययाती नतपालमहाराजः तस्य सम्बोधन तपालमहराज । मम नीत्यानुत अलास्तयनन पूजित । अक्षर अगस्य राख पालय । मां अलदः इवन्तस्य सरम् । अतनुत्तागी अगल- दाता । जराहा वृद्धत्वहीनः । अलक्षणमेतत् जातिचरानरणहीन इत्ययः। मलं पापं अशानं पातयति नादायतीनि मलपातनः कतरि युट् बहुलवच- नात् । तल्स सम्बोधनं हे मलयातन । एतदुक्तं भवति-हे धर्म नतपाल महाराज गीत्यानुत मन अक्षर जरांहा मलपातन रस मां अन्नत्यागी यतत्वम् ॥ ५७ ॥ जन्न्द्रव्याकरगस्य।

·स्याद्वादग्रन्थमाला । हे प्रमो धर्मनाथं ! जो आपके प्रति नमीभूत होते हैं उनके आप रक्षक हैं, अनेक राजा महाराजा आपकी सेवा करते हैं। आप अविनश्वर हैं, जन्ममरणजरारहित हैं, और अज्ञानरूपी पापको नाश करनेवाले हैं। हे प्रभो ! आप मेरे स्तोत्रोंसे पूजित हुये हो और अनन्त विभूतिके देनेवाले हो इसलिये मेरी रक्षा कीजिये ।। ५७॥ मुरजः। मानसादर्शसंक्रान्तं सेवे ते रूपमद्भुतम् । जिनस्योदयि सत्त्वान्तं स्तुवे चारूढमच्युतम्।।५८॥ मानसेतिअनः एव मानसं चित्तमित्यर्थः मानसमेवादशः दर्पणः मानसादर्शः मानसादशे संक्रान्तं प्रतिविम्वितं मानसादर्श- संक्रान्तम् । सेवे भजामि । ते तव । रूपं शरीरकान्तिम् । अद्भुतं आश्चर्यमूतम् । जिनस्य त्रैलोक्यनाथस्य । उदयि उदयान्वितम् । तत: शोभनस्य भावः सत्त्वं, सत्त्वस्यान्तं अवसानं परमकाष्ठा उत्सान्तम् स्तुवे वन्दे । च समुच्चये । आरूढं अध्यारूढं, अच्युतं अहीनं अक्षरम् । च समुच्चयार्थः । जिनस्य रूप सेवेऽहं स्तुवे च किंविशिष्ट रूपं मानसा- दर्शसंक्रान्तम् । पुनरोप किंविशिष्टं अद्भुत उदयि सत्त्वान्तमाख्दै अच्युतमिति परमभाक्तिकस्य वचनम् ॥ ५८ ॥ हे देवाधिदेव ! त्रैलोक्यनाथ ! आपके शरीरकी कान्ति चड़ी ही आर्श्वयजनक है, शोभाकी तो पराकाष्टा है विनाश रहित है (उसमें कोई किसी तरहकी कमी नहीं है) सदा उदयरूप तथा वृद्धिरूपं हैं और मेरे चित्तरूपी दर्पणमें

·जिनसतका
.
.
।
प्रतिविम्बित हो रही है। हे प्रभो ! मैं नानाप्रकारसे उसकी
सेवा करता हूं और स्तुति करता हूं ॥ ५८ ॥
मुरजः।
यतः कोपि गुणानुक्त्या नावाब्धीनपि पारयेत् ।
न तथापि क्षणाइक्त्या तवात्मानं तु पावयेत् ५९
यतः इति- यतः यस्मात् । कोपि कश्चिदपि । गुणान् जिनस्या-
साधारणधर्मान् । उक्त्या वचनेन । नावा पोतेन । अब्धीन समुद्रान् । अपि
संभावने । पारयेत् प्लवताम् । न प्रतिषधे । तथापि एवमपि । क्षणात्
अक्षिसंकोचात् समयावा । भक्त्या सेवया तवते।आत्मानं स्वम् । तु पुनः।
पावयेत् पवित्रीकुयात् । समुदायार्थः-यतो निश्चित चेतो मम नावाब्धीनपि
पारयेत् तव गुणाननन्तान् कश्चिदपि न पारयेत् यद्यपि तथापि क्षणात्
भक्त्या तवात्मानं तु पावयेत् । कुतएतत् स्तुतिमाहात्म्यात् ।। ५९ ॥
हे धर्मनाथ भगवन् मेरे हृदयमें पूर्ण विश्वास है कि
यदि कोई चाहै तौ नावोंकद्वारा समुद्रके पार हो सकता है
परन्तु कोई भी पुरुप वचनोंकद्वारा आपके अनन्त गुणरूप
समुद्रको पार नहीं पा सकता । यह वात निश्चित है तथापि
हर कोई पुरुप आपकी भाक्तिकद्वारा अपने आत्माको क्षणभर
में पवित्र कर सकता है । हे प्रभो भापकी स्तुतिका महात्म्य
हो ऐसा है ॥ ५९॥
मुरजः।
रुचं बिभर्ति ना धीरं नाथातिस्पष्टवेदनः ।
वचस्ते भजनात्सारं यथायःस्पर्शवेदिनः ॥६०॥

·६२ स्याद्वादग्रन्यमाला। रुचमिति-रुच दीप्ति तेजः । बिमति धरते । ना पुरुष । धीरं गभीरं सावष्टम्भं यथा भवति क्रियाविशेषणमेतत् । हे नाय स्वामिन् । अतिस्पष्टवेदन: अतिसष्टं विशदं घेदनं विज्ञानं यंत्यास:- वतिस्पष्टवेदनः । वचः वचनम् । ते तव । भजनात् सेवनात् । सार पर- मतत्त्वभूतम् । यथा इवार्थे । अया लोहम् । स्पर्शवेदिनः । सुवर्णमाव- कारिणः स्पर्शपापाणस्य भजनात् सेवनात् । अस्य समुदायार्थः कथ्यत- हे नाथ ना रुचं बिभात ते भजनात् वचम्च सारं धीरं यथाभवति किं विशिष्टः सन्ना अतिस्सएवेदनः । कथं १ दृष्टान्त प्रदर्शयति यथा अयः स्पर्शवेदिनः ॥ ६॥ हे स्वामिन् जैसे पारस नामक पापाणफ स्पर्श करनेमात्र से लोहा सुवर्ण हो जाता है और तेजो धारण करने लगता है उसीप्रकार आपकी सेवा करनेसे यह पुरुप भी अति- शय प्रत्यक्षरूप केवलज्ञानको प्राप्त करता हुआ परम. तेजस्वी हो जाता है। और इसके बचन भी संसारमें सारभूत' अर्थात् परम उत्कृष्ट और अतिशय गंभीर हो जाते हैं ॥ ६० ॥ . •- मुरजः। प्राप्य सर्वार्थसिद्धिं गां कल्याणेतः स्ववानतः । अप्यपूर्वार्थसिद्धयेगां कल्याकृत भवान्युतः॥६१॥ प्राप्येति-प्राप्य कृत्वा ! सर्वार्थसिद्धि विश्वकार्यनिष्पत्तिम् । गां पृथिवीम् । कल्याणेतः कल्याणानि स्वर्गावतरणादीनि इतः प्राप्तः कल्या तः। स्ववान् आत्मवान् । अतः अस्मात् । अपि । अपूर्वार्थस्य केवलं- ज्ञानादिचतुष्टयस्य सिद्धिः मासिः अपूर्वार्थसिद्धिः तया अपूर्वार्थसिद्धया ·बिनशतक! - केवलज्ञानादिप्राप्त्या । इगा ईहां चेष्टां विहरणन् । हे कल्यं समर्थ । अकृत कृतवान् । भवान् भष्टारकः । युत: युक्तः । समुदायायः-भवान् कल्याणतः सन् पुनरपि आत्मवान् सन् प्राप्य सर्वार्थसिद्धिं गां अनादृष्य अपूर्वार्थसिध्या युतोपि हे कल्य व तथापि चेष्टां विहरणं अकृत अनः सत्यमेतत् " परार्या हि सतां चेष्टा " ॥ ६ ॥ हे समर्थ ! आप गर्मजन्नादि पंच कल्याणकको प्राम हुये हो । आपने अपने शुद्धस्वरूप आत्माकी प्राप्ति की है। तथा इस पृथिवीको ही सवार्थसिद्धि अर्थात् सन्पूर्ण कार्योको सिद्ध करनेवाली वनादिया है । आप केवलज्ञानादि महा ऋद्धिकं धारक हैं तथापि भन्यजीवोंके कल्याणार्थ विहार करते हो । अतएव यह वात्य ठीक है कि 'पगर्या हि सना चेष्टा ' अर्थात् सज्जनोंके सम्पूर्ण कार्य दूसरोंकेलिये ही होते हैं ।। ६१ ॥ मुरपः। भवत्येव धरा मान्या सूद्यातीति न विस्मये । देवदेव पुरा धन्या प्रोद्यास्यति मुवि श्रिये ॥६२॥ भवतीति-भवति भटारके त्वयि । एव अवधारणम् । धरा पृथिवी मान्या पूच्या । सूबाति उद्गच्छति प्रभवति | इति यस्मात् । न विस्मयई नममाश्चर्यम् । हे देवदेव देशनां देवः देवदेवः तस्य सम्बोधन हे देवदेय परमेश्वर । पुरा पूर्वमेव । धन्या पुण्या ।प्रोद्यात्यति प्रोद्गमिप्यति प्रवि-त । भुपि अस्मिन् लोके.। श्रिये श्रीनिमित्तम् । अनुदायेनार्थः कथ्यते-हे देव देव सूचाति भवति मगवति धरा मान्या भवतीति न विस्मयेहम् । यतः मोद्यास्यति भगवति पुरैव धन्या भुवि श्रीनिमित्तम् ।। १२ ॥

·स्याद्वादग्रन्थमाला । हे देवाधिदेव ! आपके जन्म लेनसे ही यह पृथिवी पूज्य गिनी जाती है इसमें मुझे कुछ आश्चर्य नहीं होता है। क्योंकि आपके जन्म लेनेसे पन्द्रह महीने पहले ही प्रतिदिन रत्नोंकी वर्षा होनेस इस लोकमें यह पृथिवी धन्य गिनी जाती है। फिर भला जन्म लेनेसे क्यों न पूज्य मानी जायगी ।। ६२ ।। मुरजः। एतच्चित्रं पुरो धीर स्नपितो मन्दरे शरैः। जातमात्रः स्थिरोदार क्वापि त्वममरेश्वरैः ॥६॥ एतदिति-एतत् प्रत्यक्षवचनम् । चित्रं. आश्चर्य्यम् । पुरः पूर्व- स्मिन् काले । धीर गभीर । लपित: अभिपेकित: । मन्दरे मेरमस्तके । शरैः पानीयैः । जातमात्रः उत्पत्तिक्षणे । स्थिर सावष्टम्भ । उदार दान- शील महन् । क्वापि एकस्मिन्नपि काले । त्वं युप्मदो रूपम् । अमरेश्वरः देवदेवेन्द्रः । समुदायार्थ:-हे धीर मन्दरे शरैः त्वं स्लपितः जातमात्र: सन् हे स्थिरोदार अमरेश्वरैः पुरः क्वापि । चित्रमेतत् , कथं चित्रम् ? बालस्य अस्माभिर्मन्दरे क्वापि न दृष्टं यतः ततः आश्चर्यम् । अथवा एवं चित्रमेतत् भट्टारके तीर्थं सर्वपि प्राणिनः स्लान्ति । कथं पुर: देवैम- न्दरे लपितश्चाद्यमेतत् । अथवा यो भवादृशः शरैः स कयं नाति तथापि भवान् देवैः शरैः पानीयैः स्लपितः चित्रमेतत् ॥ ६३ ॥ हे धीर ! उदार ! स्थिर ! आपके उत्पन्न होते ही समस्त देवों और इन्द्रोंने सुदर्शनमेरुके ऊपर क्षीरोदधि समुद्रके जलसे आपका अभिषेक किया यह "वड़ा आश्चर्य है । 'हे प्रभो ऐसा आश्चर्य पहले कभी देखनमें नहीं आया।' बालक उत्पन्न होते ही सुदर्शन मेरू पर चढ़जाय, यह बात पहले ·जिनशतक। ६५ कभी देखने में नहीं आई इसलिये आश्चर्यजनक है । अथवा सम्पूर्ण संसारी प्राणी आपके चरणकमलोंके सन्निकट आकर आपके चरणकमलोंके प्रभारूप तीर्थमें स्नान करते हैं परन्तु यहां देवाद्वारा आप ही स्नान कराये गये । यह भी बड़ा आश्चर्य है । अथवा आप ऐसे महा पुरुष, मला जलसे कैसे स्नान कर सकते हैं परन्तु देवोंने जलसे ही आपका स्नान कराया यह भी बड़ा आश्चर्य है ।। ६३ ।। अनन्तरपादपुरजः।. तिरीटघटनिष्टयूत हारीन्द्रौघविनिर्मितम् । पढ़े स्नातः स्म गोक्षीरं तदेडित भगोश्विरम्।६४ तिरीटेतितिरीटानि मुकुटानि तान्येव घटाः कुम्भाः तिरीटघटाः तैर्निच्यूतं निर्गमित तिरीटघटनिष्ट्यूतम् । देवेन्द्रचक्रधरादिमुकुट घटनिर्गतम् । हारि शोमनम् । इन्द्रौघविनिर्मित देवेन्द्रसमितिविर- चितम् । इन्द्राणामोधः इन्द्रौघः तेन विनिम्मितं कृतं इन्द्रौघविनिम्मितम् । पदे पादौ । लातःस्म स्नातवन्तौ । गोक्षीरं रश्मिपयः । अथवा पद पदनिमित्तं लातः स्म स्नातवन्तौ गोक्षीरम् । तदा लानानन्तरं सुरेन्द्रः प्रणामकाले । ईडित पूजित । भगोः भगवन् । चिरं अत्यथै सुष्ठुइत्यर्थः। किमुक्तं भवति-हे भगवन् ईडित स्लानकाले ते पदे गोक्षीरं लातः स्म । कि विशिष्टं गोक्षीरं तिरीटपटनियतं हारीन्द्रौषविनिर्मितम् ।। ६४ ॥ हे भगवन् ! हे पूज्य ! जब आपका अभिषेक हो चुका और सब लोगोंने आपके चरणकमलोंको प्रणाम किया उस समय इन्द्र चक्रवर्ती आदि उत्तम पुरुषोंके मुकुटरूपी घटसे ·६६ स्यावादग्रन्थमाला। जो मनोहर किरणरूपी जल निकला था, हे प्रभो आपके चरणकमलोंने उसी जलसे स्नान किया । अर्थात् स्नान पहले पैरोंसे प्रारम्भ किया जाता है परन्तु आपके चरणकमलों का नान आपके लान कर चुकने पर हुआ और वह भी विचित्र जलसे ! यह बड़ा आश्चर्य है ।। ६४ ॥ मुरजः। कुत एतो नु सन् वर्णो मेरोस्तेपि च संगतेः उत क्रीतोथ संकीर्णो गुरोरपि तु संमतेः॥६५॥ कुतइति-कुतः कत्मात् । एतः आगतः ।नु वितकें । सन् शोमनः । वर्गः रूपं दीसितेजः । मेरो: मन्दरत्य । ते तव, अपि च कि ननु इत्ययः । संगतः सङ्गमात् मेलापकात् । उत वितकें । क्रोतः द्रव्येण गृहीतः । अय अहोत्वित् । संकोणः वर्णसंकरः । गुरोः भर्तुः । अपि तु उताहो । सम्मतेः आज्ञायाः । तिमुक्तं भवति- मेरोयाय सन् वर्णः स कुतः आगतः किं ते संगतेः उत क्रीतः अय सङ्कोणः। अपि तु गुरोः संमतेः । ननु निरिचतोत्माभिस्तवनमतेः॥६५॥ हे प्रभो ! हम लोगोंको अबतक संदेह था कि सुमेरु पर्वतका ऐसा सुन्दर रूप कहांसे आया ? क्या आपने वहां स्नान किया इसीसे उसका सुन्दर रूप हो गया ? अथवा प्रचुर द्रव्य देकर ऐसा सुन्दर रूप खरीदा गया ? अथवा किती सुन्दर वस्तुका रूप लाकर इसमें मिला दिया गया ? परन्तु हे भगवन् !.अब हमें निश्चय होगया कि मेरुका यह सुन्दररूप.और कहांसे नहीं आयां केवल आपकी आज्ञा मात्रसे हो गया है ।। ६५ ॥

·निनशतक । अनन्तरपादमुरजः। हृदि येन धृतोसीनः स दिव्यो न कुतो जनः । त्वयारूढो यतो मेरु श्रिया रूढो मतोगुरुः॥६६॥ हृदीति-दि दृदये । येन जनेन । धृतो विभृतः । असि भवसि । इनः स्वामी इति कृत्वा । सः पूर्वोक्तः प्रतिपादकः । दिव्यः पुण्य- वान् कृतार्थ इत्यर्थः । न कुतः न कस्मात् । जनः मव्यलोकः । त्वया मट्टारकेण । आरुद्धः अधिष्ठितः । यतो यस्मात् । मेर: गिरिराजः श्रिया लम्या । सदः प्रख्यात: श्रीमान् जातः । मतः ज्ञातः । गुगः महान् । एवं सम्बन्धः कचंच्यः-हे भट्टारक तं येन जनेन दृदि धृतो भवसि इन इति कृत्वा स जनः कुतो न दिव्यः किन्तु दिव्य एव । यतो मेरपि त्वयारूढः सन् भिया रूढः मतः गुरुश्च मतः ॥६६॥ हे भगवन् ! जो भव्यजीव आपको स्वामी मानकर अपने हृदयमें धारण करता है वह अवश्य ही पुण्यवान् हो जाता हैं । क्योंकि मुमेरुपर्वत केवल आपके चरणकमलोंके स्पर्श करनेमात्रसे ही श्रीमान् और महान् होगया ॥ ६६ ॥ इतिधर्मनाथस्तुतिः । . . चक्रपाणेर्दिशामूढा भवतो गुणमन्दरम् । के क्रमेणेदृशा रूढाः स्तुवन्तो गुरुमक्षरम् ॥६७॥ चक्रेति-चक्रपाणेः चक्रवर्तिनः पूर्वराज्यावस्थाविशेषणमेतत् । दिशामूदा दिग्मूढा अविज्ञातदिशः । भवतः भट्टारकस्य .I. गुणमन्दरं ·६८ स्यांद्वादग्रन्यमाला। गुणपर्वतम् । के किमो रूपम् । क्रमेण न्यायेन परिपाट्या । ईदृश ईदृग्म् तेन । रूढाः प्रख्याताः । तुवन्तो वन्यमानाः । गुरुं महान्तम् । अक्षर अनश्वरम् । किमुक्तं भवति-चक्रपाणेमवत: गुणमन्दरं ईदृशा : क्रमेण मुरजबन्धैश्चक्रवृतैः स्तुवन्तः रूढाः के नाम दिशामूढाः अपि तु न भवन्त्येव । किं विशिष्टं गुणमन्दरं गुरुं अक्षरम् ।। ६७ ॥ हे प्रभो ! आप चक्रवर्ती हैं। जो पुरुष मेरे सदृश मुरजवंध चक्रवृत्त आदि चित्रबद्ध स्तोत्रोंसे आपके अविनश्वर और महान् गुणरूपी मेरुपर्वतकी स्तुति करते हैं वे प्रसिद्धपुरुष क्या कमी दिशाभूल हो सकते हैं। अर्थात् कभी नहीं। अभिप्राय यह है कि जो प्रतिदिन मेरुपर्वतको देखता है उसे कभी दिग्भूम नहीं होसकता । क्योंकि यह बात सब कोई जानते हैं कि मेरुपर्वत सबओरसे उत्तरदिशामें ही रहता है। इसीप्रकार जो. पुरुष भगवानके गुण स्मरण करते हैं वे कभी अज्ञानी नहीं रह सकते । वे केवलज्ञान पाकर अवश्य ही मुक्त होते हैं। ६ ॥ मुरजः। त्रिलोकीमन्वंशास्संगं हित्वा गामपि दीक्षितः। त्वं लोभमप्यशान्त्यंगं जित्वा श्रीमद्विदीशितः॥६॥ त्रिलोकीति-त्रिलोकी त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी "रादि तिविधिः" तां त्रिलोकीम् । अन्वशाः 'अनुशास्तिस्म अनुशासितवान् । संग परिग्रहम् । हित्वा त्यक्त्वा । गामपि पृथिवीमपि । दीक्षितःप्रबजितः । त्वं युष्मदोरूपम् । लोभमपि सङ्गगतचित्तमपि तृष्णामपि । अशान्त्यङ्गं अनु पशमनिमित्तम् । शान्तेः ‘अझं कारणं शान्त्यङ्गं न शान्त्यङ्गं अशान्य ·जिनशतक। ६९ जम् । नित्वा विजित्य । श्रीमद्विदीशितः लक्ष्मीमज्ञानीश्वरः । विदा मीशितः विदीशितः श्रीमांबासौ विदीशितल श्रीमशिदीशितः. कि- मुक्तं भवति-हे शान्तिभट्टारक त्वं संग दिवा गामपि दीक्षितः सन् त्रिलोकोमन्वशा: लोममपि अशान्त्यगं जित्वा श्रीमद्विदीशितः सन्.।।६८॥ हे प्रभो ! शान्तिनाथ ! भाप सम्पूर्ण परिग्रह और समस्त पृथिवीको छोड़कर दीक्षित होगये तथापि आपका शासन (आज्ञा वा मत ) तीनों लोकोंमें प्रचलित है । हे भगवन् ! आपने तृष्णा भी छोड्दी भौर अशान्ति अर्थात् क्लेश देनेके साधनभूत मोहनीय आदि कोको भी जीत लिया तथापि आप लक्ष्मीवान् और ज्ञानियोंके ईश्वर ही गिने जाते हो यह बड़ा आश्चर्य है ।। ६८॥ मुरनः। केवलाङ्गसमाश्लेषबलाढ्य महिमाघरम् । तव चांगं क्षमाभूषलीलाधाम शमाधरम् ॥ ६९ ॥ केवलेति-केवलं केवलज्ञानम् । अनं शरीरम् । केवलमेव अङ्गं केवलानं केवलाङ्गेन समारलेपः सम्बन्ध: आलिङ्गन केवलाङ्गसमाश्लेषः तस्य तेन तदेव वा बलं सामर्थ्य केवलाङ्गसमाश्लेषवलं तेन आत्यः परिपूर्णः केवलाङ्गन्समाश्लेषबलायः तस्य सम्बोधन हे केवलाङ्गसमाश्लेष बलान्य । अथवा केवलाङ्गसमाश्लेषबलाढ्या. महिमा केवलाङ्गसमारलेषव लायमहिमा तां धरतीति अंगस्यैव विशेषणम् । महिमा माहात्म्यं महिमां धरतीति महिमाघरं माहात्म्यावस्थानम् । तवते । च अवधारणे दृष्टव्यः । अझं शरीरम् । क्षमैव भूपा यस्य तत् क्षमाभूषम् । लीलानां कमनीयानां धाम ·अवस्थानं लीलाधाम . ! क्षमाभूषं च तत्. लीलाधाम ·स्थाद्वादअन्यमाला । च तत् क्षमा पलीलाधाम । शमस्य उपशमस्या आधरः गौरवं यस्मिन् तत् शमीधरम् । अझमिति सम्बन्धः । समुच्चयार्थ:-हे शान्तिभट्टारक केवलाङ्गसमा लेपबलाढ्य महिमाधरं तव चाङ्ग किं विशिष्टं धमाभूप- लीलाधाम शमाघरम् । किमुक्तं भवति-तवैवाङ्गमीदृग्भूतं नान्यस्य । अत- स्त्वमेव परमात्मा इत्युक्तं भवति ॥ ६९ ॥ हे देव ! आपका यह 'दिव्य शरीर केवलज्ञानसे सुशोभित है। अनन्त वलंसे विभूषित है । बड़ी महिमाको धारण करने वाला है । सुन्दरताका स्थान है । उत्तमक्षमा ही इसका अलं कार है और शान्तरूपता ही इसका गौरव है । हे भगवन् ! ऐसा शरीर केवल आपकाही है अन्य किसोका नहीं हो सकता। अतएव हे देव ! आप ही परमात्मा हो सकते हैं ।। ६९ ॥ मुरजः। त्रयोलोकाः स्थिता स्वैर योजनेधिष्ठिते त्वया । भूयोन्तिकाः श्रितास्तेरं राजन्तेधिपते श्रिया ॥७॥ त्रय इति--अयोलोकाः भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्ककल्पवासिमनुष्य- तियाः । स्थिताः स्वैर स्वेच्छया । योजने सगव्यूतियोजनचतुष्टये। अघि- ठित अध्यांसि । त्वया युष्मदो मान्तत्य रूपम् । भूयः बाहुल्येन पुनरपि बा अन्तिकाः समीपस्या। श्रिताः आश्रिताः। ते तव'। अरं अत्य- थम् । राजन्ते शोभन्त । अधिपते परमात्मन् । श्रिया लक्ष्म्या । समुच्च- यार्थः हे भट्टारक त्वया अधिष्ठिते योजनमात्रे त्रयोलोकाः स्वैरं स्थिताः 'भूयोऽन्तिकाः श्रिताः सन्तः ते अधिपते श्रिया अरं राजन्ते ॥ ७० ॥ हे भगवन् ! शान्तिनाथः जिंस समवसरण में आप विराजमान होते हैं उसकी लम्बाई चौड़ाई केवल साढ़े चार योजन ·जिनशतका ១។ है परन्तु उतने ही स्थानमें भवनवासी, व्यंतर, ज्योतिष्क, कल्पवासी मनुष्य, तिर्यच आदि तीनोलोकाक जीव स्वच्छंदता पूर्वक बैठ सकते हैं । और जो जीव आपके समीप आकर आपका आश्रय लेते हैं वे अवश्य ही आपकी ऐसी उत्कृष्ट लक्ष्मीसे सुशामित होते हैं । अर्थात् यह आपका अपरिमित माहात्म्य है कि आपके साढेचार योजनके ही समवसरणमें तीनों लोकोंके जीव आश्रय पा लेते हैं। और.जो जीव आपके समवसरणका आश्रय लेते हैं वें अवश्य ही आपके सदृश पृज्य हो जाते हैं ।। ७० ॥ . परान् पातुस्तवाधीशो बुधदेव भियोषिता दूरादातुमिवानीशो निधयोवज्ञयोज्झिताः॥७॥ परेति-परान् पातुः अन्यान् रक्षकत्ल । तब ते । अधीश: स्वामिनः । बुधानां पण्डितानां देवः परमात्मा बुधदेवः तस्य सम्बो- धनं हे बुधदेव सत्यपरमात्मन् । मिया भयेन । उपिताः स्थिताः वत् निवासे इत्यस्य भोः कान्तस्य कृतजित्वत्य रूपम् ' । दृरात् दृरेण हातुमिव त्यक्तुमिव । अनीश: असमयाः निधयः निधानानि । अवज्ञवोज्झिताः अनादरेण त्यताः। अस्य एवं. सम्बन्धः कत्तव्यः-हे देवदेव परान् पातुः तवाधीशः त्वया निधयोऽवज्ञया उझिताः भिया दूरण उपिताः वा हातुमिव अनीशाः ॥ ७१ ॥ हे भगवन् ! आप पंडितोंके भी देव अर्थात् परमात्मा हैं भव्य जीवोंके रक्षक और सबके स्वामी हैं। हे प्रभो! आपने नौ निधि और चौदह रत्न बड़े तिरस्कारस अर्थात् तुच्छ ·. ७२ स्याद्वादग्रन्थमाला समझ कर छोड़ दिये । और जो क्रोधादिक- अंतरंगशत्रु स्वयं असमर्थ थे वे मानो आपको छोड़नेकेलिये ही डर कर दूर जा खड़े हुये । अर्थात् क्रोधादिक अंतरंग परिग्रह तो स्वयं भाग गये और निधिरत्न आदि बहिरंग परिग्रह आपने छोड़ दिये। अतएव हे प्रभो ! निष्परिग्रह परमात्मा आप ही हो ॥ १ ॥ पादादियमकश्लोकः। समस्तपतिभावस्ते समस्तपति तद्विषः । संगतोहीन भावेन संगतो हि न भास्वतः ॥७२॥ समस्तेति-समस्तपतीति प्रथमपादे यद्वाक्यं तद्वितीयपादेपि पुनरुचरितं । संगतोहीनभेति तृतीयपादे यद्वाक्यं तच्चतुर्थपादेपि पुनरु- चरितम् यतः ततः पादादियमकः । समस्तानां निरवशेषाणां पतिभावः स्वामित्वं समस्तपतिभाव: विश्वपतित्वम् । ते तव । समः समानः । तपति सन्तापयति । तद्विषः तस्य समस्तपतिमावस्य द्विषः शत्रवः तद्विषः तान् तद्विषः तन्छन् । हे 'संगतोहीन परिग्रहच्युत । भावेन स्वरूपेण । संगतः संश्लिष्टः । हि स्फुटम् । न प्रतिषेधे । भास्वतः दिनकरस्य । समुदायस्यार्थ:- हे संगतोहीन समस्तपतिमावस्ते समोपि तथापि तपति तद्विषः यस्मात् ततः मास्वतो मावेन'न संगतो हि फुटम् ।। ७२ ॥ हे भगवन् यद्यपि आप भी समस्त पति अर्थात् संपूर्ण जगतके स्वामी हैं और सूर्य भी समस्तपति अर्थात् संसारको प्रकाश कापरेवाला स्वामी है । अथवा सूर्य समातपति अर्थात् संसारको समानरीति परता है । किन्तु हे भगवन् ! जापफी समानता का नही भर सक्षतानि सात ·जिनातक। रागद्वेष अथवा अपने कर्मरूप शत्रुवोंको सर्वथा नष्ट करदिया और सूर्य अपने अंधकारादि शत्रुभोंको नष्ट कदापिः नहीं करस- कता क्योंकि रात्रि अथवा गुफा आदिमें अंधकारका उदय रहता ही है। इसलिये हे परिप्रहरहित भगवन् ! सूर्यके साथ आपके स्वरूपकी समानता करना सर्वथा असंगत है ॥ ७२ ।। मुरजः। नयसत्त्ववः सर्वे गव्यन्ये चाप्यसंगताः । श्रियस्ते त्वयुवन् सर्वे दिव्या चावसंभृता॥७३॥ नयेतिनयाः नैगमादयः । सत्त्वाः महिनकुलादयः ऋवतःप्रावृट् प्रभृतयः । नयान सज्वाश्च तवक्ष नयनत्वर्तवः एते सर्वे परस्परं विरुद्धाः । सर्वे समस्ताः । गवि पृथिव्याम् । न केवलमेते किन्तु अन्ये चापि.ये विरुदाः । असंगताः परस्परवैरिणः । श्रियः माहात्म्यात् । ते तव । तु अत्ययें । अयुवन् संगच्छन्तेल । यु.मिश्रणे इत्यस्य घो: लड- न्नत्य रूपम् । सर्वे विश्वे । दिन्या च दिवि स्वर्ग नवा दिव्या, दिव्या चासौ ऋदिन दिव्यदिः तया दिल्या देवतव्यापारणेत्यर्थ: । अव- संभृताः निष्पादिताः कृता इत्यर्थः । किमुक्कं भवति-हे शान्तिनाय ते शिपः तव.माहात्म्यात् गवि पृथिव्यां नयसत्त्वतंवः सर्वे अन्ये चाप्य- संगताः एते सर्वे अत्यर्थ अयुवन् संगतीभूताः केचन पुनर्दिव्या च भवसमृताः संगतीकृताः एतदेव तव माहाल्यम् नान्यस्य ।। ७३ ॥ हे प्रभो ! नैगम संग्रह नादिक नय, अहिं नकुल कुत्ता विल्ली नादि प्राणी और वसन्त प्रीषम मादि ऋतुयें सव परस्पर विरुद्ध हैं, एक दूसरेके विरोधी हैं परन्तु हे प्रभो ! आपके • - ·७४ स्थाद्वादग्रन्थमाला। पृथिवी पर विचरते हैं इतना ही नहीं किन्तु इस संसारमें जो जो परस्पर विरुद्ध पदार्थ हैं वे सब केवल आपके ही माहात्म्य से इकट्ठे होकर विचरते हैं और इनमेंस कितने ही जीव अणिमा महिमा आदि दिव्य ऋद्धियोंसे विभूपित अर्थात् देव इन्द्र आदि हो जाते हैं। हे देव ! यह केवल आपका ही माहात्म्य है अन्य किसीका ऐसा माहात्म्य नहीं हो सकता ।। ७३ ।। मुरजः। तावदास्व त्वमारूढो भूरिभूतिपरंपरः । केवलं स्वयमारूढो हरिभांति निरम्बरः॥ ७४ ॥ तावदिति तावत् तदः वत्वं तस्य कृतात्वस्य रूपम्. । आल तिष्ठ। आस उपवेशने इत्यस्य धो.डन्तस्य प्रयोगः । तावदाखेति किमुकं भवति तिष्ठ तावत् । त्वं युप्मदो रूपम् । आरूढः प्रख्यातः । मूरिभूति- परंपरः भूरयश्च ता भूतयश्च भूरिभूतयः तासां परंपरा यस्यासी भूरिभूति- परंपरः बहुविभूतिनिवास इत्यर्थः । केवलं किन्तु इत्यर्थः । स्वयमालदः खेनाध्यासितः । हरिः सिंहः । भाति शोभते । निरम्बरः वनरहितः । किमुक्तं भवति- हे भट्टारक त्वं तावदास्व भूरिभूतिपरंपरः निरम्बर इति कृत्वा यत्वाद्धः ख्यातः सः किन्तु त्वयारूढः हरिरपि भाति व पुनः शोभते किमत्र चित्रम् ॥ ७४ ॥ हे प्रभो! यद्यपि आप अंतरंग बहिरंग आदि अनेक विभू- तियोंसे विभूषित हो तथापि निरम्वर अर्थात् वनरहित कहलाते हो । इसलिये आपको सुशोभित कहना अनुचित जान पड़ता है। किन्तु यह वात सवर्था निश्चित है कि जिस सिंहासनपर आप विराजमान होवे हो वह सिंहासन अतिशय सुशोभित हो , ·जिनमतका जाता है । अभिप्राय यह है कि जय केवल आपकं विराजमान होनस ही सिंहासन परम नुशाभित हो जाना है तब आप नुकी- मित होते हो इसमें आश्चर्य ही क्या है ।। ७४ ।। गरजः। नागने त इनाजेय कामाचन्महिमादिने । जगत्रितयनाथाय नमो जन्मप्रमाथिने ॥ ७५॥ नागेनि-नागम विद्यमानापराधाय । मन् प्रतिकात्रमन्यो नकार नही नमो नित्यमनादेना न भवति । ते नुन्नन् । इन स्वामिन् । अन्य अजय । उनी नाग महिमा च उद्यन्नदिन कामरस बरस उदन्म- हमा नामईयति हिनयतीचमीलः कामोन्महिनीनने कांदल- हिमाईन रागोंडेकमाहात्यहिडिने । जगत्रितयनाथाय जगतां विनय जगन्त्रितयं जगन्त्रितपस्य नायः स्वामी जगन्त्रितयनाय नम जगन्निद- यनापाय त्रिभुवनाधिस्तये । नमः दि मंको शन्दः पटावचनः । जन्म- प्रमाथिने अन्न मंगा: तन प्रनम्नाति विनासायानि जन्मप्रमापी तरने उन्मप्रमापिने जन्मपिनागिन । समुदायार्थ:-हे सान्निनाय इन अजेय ने न नमः कयंभूनाय तुन्य नागसे कामोन्नहिनादिन बगन्त्रितयनाशय दलनाथने ॥ ७॥ हे स्वामिन् ! अजय ! आप निष्पाप है, संसारमें चारों ओर फैली हुई कामदेवकी महिमाको नादा करनवाल हैं, तीनों लोकशेक न्वानी है और जन्ममरणल्प संसारका नाश करनेवाले है। है. देव इन उपयुक्त गुणोंक धारक शान्तिनाथ भगवान ! मैं आपलिये यार. ३ नमस्कार करता हूं ॥ ७ ॥ भागः पापं न विद्यते मानः यत्याना नानाः दल नगमे ।

·७६ स्याद्वादग्रन्यमाला। . मुरतः । लोकद्वितयम् । रोगपातविनाशाय तमोनुन्महिमायिने । योगख्यातंजनार्चाय श्रमोच्छिन्मंदिमासिने ॥७॥ रोगेति-लोकद्वितयम् । अवमेव श्लोको हिवारः पठनीयो देषा व्याख्येयश्चेति कृत्वा श्लोकयमक इति भावः । रोगा: व्याधय: पाताः पातकानि कुत्सिताचरणानि, रोगाथ पाताच रोगपाताः तान् विनाशयतीति रोगपातविनाशः तस्मै रोगपातविनाशाय ! बहुलवचनात् कर्तरि अङ्घञ् वा । तमः अज्ञानं तत् नुदतीति तमो- नुत् अज्ञानहन्त्यर्थः । महिमानं माहात्म्यं पूजां अयते गच्छन्त्येवंशीलः 'शीलाथे णिन्' महिमायी । तमोनुच्चासौ महिमायौ च तमोनुन्महिमायी तस्मै तमोनुन्महिमायिने । योगेन ध्यानेन शुभानुष्ठानेन ख्याताः प्रख्याताः योगख्याताः योगख्याताश्च ते जनाश्च योगख्यातजनाः योगल्यातजनानां अची पूजा सत्कारः यस्यासौ योगख्यातजनार्चः गणघरादिपूय इत्यर्थः । अंथवा योगख्यातजनरर्व्यः इति योगल्यातजनाः तस्मै .योगल्यातज- नार्चायः । श्रमः त्वेदः तं उच्छिनत्ति विदारयतीति श्रमोच्छित् । मन्दिमा मृदुत्वं सर्वदयास्वरूपं तस्मिन् आते इति मन्दिमाती । श्रमच्छियासी मन्दिमासी च अमोच्छिन्मन्दिमासी तस्मै श्रमोच्छिन्मन्दिमासिने । इन ते नमः इत्येतदनुवर्तते । तैः एवमभिसम्बन्धः कर्त्तव्यः-हे शान्तिभट्टारक इन स्वामिन् ते तुभ्यं नमोस्तु किं विशिष्टाय तुभ्यं रोगपातविनाशाय पुन- रपि किं विशिष्टाय तमोनुत्महिमायिने पुनः योगख्यातजनार्चाय अमोच्छि- मन्दिमासिने ॥ ७६ ॥ हे स्वामिन् शान्तिनाथ ! आप अनेक रोगोंके नाश करने बाले हैं। अनेक पापोंके दूर करनेवाले और अज्ञानरूपी अंधकार ·जिनशतक। ७७ को विनाश करनेवाले हैं । आपकी महिमा जगत्पूज्य है । योगियोंमें प्रसिद्ध ऐसे गणधरादि देव भी आपकी पूजा करते है। प्राणीमात्रपर दया दिखलाना आपका स्वभाव है । स्वेद खेद निद्रा आदि अठारह दापोंसे आप रहित हैं । हे प्रभो ! ऐसे आपके लिये मैं वार २ नमस्कार करता हूं ।। ७६ ।। मुरजः। रोगपातविनाशय तमोनुन्महिमायिने । योगख्यातजनार्चायः श्रमोच्छिन्मन्दिमासिने७७ रोगपतिनगः मनः परिभवः तं पातयति पातयतीति 'कर्म- ध्य रोगपात: । वि विनष्टः स्वतः नाशः संसारपर्यायो यस्य देवविंश- पस्याग विनाशः । रोगपाताचासी विनाशश्च रोगपातविनाशः तस्म रोगपातविनाशाय । तमः तिमिरं अलोकाकाशं वा, कुतः-'अपोहः चन्दलिलाम्यां यत:' तमःमान्दैन किमुच्यते आलोकाभावः कस्मिन् अत आह अलोकाकाशे, ततस्तमाशब्देन अलोकाकाशस्य ग्रहणम् । नुत् प्रेरणं अथवा चतुर्गतिनिमित्तं यत्कर्म तत् नुत् इत्युच्यते ताद- यात्ताच्छन्द्यं भवति । महिः पृथिवीलोकः जीवादिद्रव्याणि इत्यर्थः इकारान्तोपि मदिशेन्दो विद्यते । तमश्च नुच महिश्च तमोनुन्महयः ता: मिनाति परिच्छिनीति तमोनुन्मदिमायी तस्मै तमोनुन्महिमायिने । यः यदः वान्तस्य रूपम् । अगः पर्वतः ख्यातः प्रख्यातः प्रधानः,अगवासी ख्यातश्च अगख्यातः मन्दर इत्यर्थः । जनानां इंद्रादीनां अर्चा पूजा जनार्चा, अगख्याते जनार्चा अगख्यातजनार्चा, तां अयते गच्छतीति १ महिः सर्वसहा मही इति बैनयन्ती।

·७८ स्यावादग्रन्थमाला। अगख्यातजनार्चायः । श्रमः क्लेश: उच्छित् उच्छेदः विनाशः । मन्दिमा जाड्यं मूर्खत्वम् , श्रमच उच्छिच्च मन्दिमा च श्रमोछिमन्दिमानः तान् अस्यति क्षिपतीति श्रमोच्छिन्मन्दिमासी तस्मै श्रमोच्छिन्मन्दिमासिने । किमुक्तं भवति-अगख्यातनना यः यः सः त्वं हे शान्तिमारक अतस्तुभ्यं नमोस्तु । किं विशिष्टाय तुभ्यं रोगपातविनाशाय तमोनुन्म- हिमायिने श्रमोच्छिन्मान्दमासिने ।। ७७ ॥ हे प्रभो शान्तिनाथ ! आप आत्माका पराभव करनेवाले कर्मसमूहको घात करनेवाले हैं, संसारकी नर नारकादि पर्यायों से रहित हैं, इस षट् द्रव्यात्मक पृथिवीलोक अर्थात् लोकाकाश अलोकाकाश और चतुर्गतियोंके कारणभूत शुभाशुभ कर्मोको जाननेवाले अथवा प्रकाश करनेवाले हैं, तथा लेश, विनाश, मूर्खता आदि दुर्गुणोंको सर्वथा नाश करनेवाले हैं । हे देव ! मेरु पर्वत जैसे मनोहर स्थानपर इन्द्रादिक देवोंने भी आपकी पूजा की है । अतएव हे प्रभो ! आपकेलिये मेरी वार २ नम- स्कार हो ॥ ७ ॥ मुरजः। . प्रयत्येमान् स्तवान्.वश्मि प्रास्तश्रान्ताकृशाये । नयप्रमाणवाश्मिध्वस्तध्वान्तायः शान्तये ॥७८॥ प्रयत्येति, प्रयत्य प्रयस्य प्रकृत्य । इमान् एतान् । स्तवान् स्तुतीः । वश्मि वच्मि । कृशा तन्वी न कथा अकृशा महती । अतिः पांचा अकृशा चासौ आश्च अशानिः । श्रान्ताः दुःखिताः । श्रान्तानां अकृशानिः श्रान्ताकृशानिः । प्रास्ता बस्ता आन्ताकशाति- येनासौ प्रास्तभान्ताकशार्तिः तस्मै प्रास्तभान्ताकशाये । नयाच प्रमाणे ·: जिनशतक। च नयंप्रमाणानि 'नयप्रमाणानां वाचः बचनानि नवप्रमाणवात्रः । नयप्रमाणवाच एव रस्मयों गभस्तयः नयाप्रमाणवाग्रामयः तेष्वस्तं निरा- कृतं ध्यान्तं येनासा नवप्रमाणयाममिवस्तध्वान्तः तस्मै नयप्रमाणवाय- दिमध्वस्तवान्ताय शान्तये पोडशतीर्थकराय । फिमुक्तं भवति-शान्तये इमान् स्तवान् प्रयत्न वन्यहम् । किं विशिष्टाय शान्तये प्रास्तभान्ताक- शार्तये नयप्रमाणयास्मिभ्यस्तवान्तायेत्यर्थः ।। ७८ ॥ हे देव शान्निनाथ ! आप दुःखी लोगोंके बड़े २ दुःखाको दूर करनेवाले हैं, नय तथा प्रमाणोंके वचनरूप फिरणसमूहसे मिध्याज्ञानरूपी अंधकारको नाश करनेवाले हैं। हे प्रभो ! में इस स्तुतिके बहानेसे आपसे कुछ कहना चाहता हूं ॥ ७८ ॥ सर्वपादमध्ययमकः। स्वसमान समानन्द्या भासमान समानघ । ध्वंसमानसमानस्तत्रासमानसमानतम् ॥ ७९ ॥ स्वसेति-सवेंगु पादेगु समानशब्दः पुनः पुनस्यरितो यतः । स्पेन आत्मना समानः सदृशः स्वसमानः नान्येनोपम इत्यर्थः तस्य सम्बोधनं स्वसमान । समानन्याः क्रियापदम् , सं आङ् पूर्वस्य टुनदिस- मृदादित्यस्य धोः लिइन्तस्य रूपम् । भासमान शोभमान स: इति तदः कृतात्वस्य रूपम् | मा अत्मदः स्वन्तस्य प्रयोगः । अनघ न विद्यते अयं पापं यस्यासावनयः तस्य सम्बोधन हे अनय धातिचतुष्टयरहित । समानेन नश्यता समः समानः समानसमः नस्यन्समान इत्यर्थः । अनस्तः अविनष्टः त्रासः उद्वेगः: मयं यस्य तदनस्तत्रानं, मनः एवं मानसं त्यार्यिक: अण्, अनस्तम मानस यस्यासावनस्तत्रासमानसः । ध्वंसमानसमवासी अनस्तत्रासमानसश्च ध्वंसमानसमानस्तत्रासमानस: तं ·स्यावादग्रन्थमाला। ध्वंसमानसमानस्तत्रासमानसम् । आनंतं प्रणतम् । समुदावार्थ:-हे. शान्तिभट्टारक स्वसमान माखमान भनष परमार्थत्वेन ख्यातोयस्त्वंस मा समानन्याः किं विशिष्टं मा ध्वंसमानसमानस्तत्रासमानसं आनतं महद्भक्त्या प्रणतम् ॥ ७९ ॥ हे भगवन् ! शान्तिनाथ ! आप अपने ही समान हैं। संसार में अन्य ऐसा कोई नहीं है जिसकी उपमा आपके लिये दे सकें। आप अतिशय शोभायमान हैं निष्पाप और प्रसिद्ध हैं। हे प्रभो मैं बड़ी भक्तिसे आपके चरणकमलोंमें नमस्कार कर रहा हूं, मेरे चित्तका उद्वेग नष्ट नहीं हुआ है किंतु मैं प्रायः नष्ट होने के सन्मुख है । इसलिये हे देव ! मुझे वर्द्धनशील अर्थात् आत्मो- नति करनेमें समर्थ कीजिये ॥ ७९ ॥ मुरजः। सिद्धस्त्वमिह संस्थानं लोकायमगमः सताम् । प्रोद्धर्तुमिव सन्तानं शोकाब्धौ मग्नमक्ष्यताम् ॥८०॥ सिद्ध इति-सिद्धः निष्ठितः कृतकृत्यः । वं भवान् । इह अस्मिन् । संस्थानं समानस्थानं सिद्धयोग्यस्थानं सिदमित्यर्थः । लोकाग्रं त्रिलोकमस्तकम् । अगम: गतः गमे डन्तस्य रूपम् । सतां पण्डितानां भव्यलोकानाम् । प्रोद्धर्तुमिव उत्तारितुमिव । सन्तानं सम्- हम् । शोक एव. अधिः समुद्रः शोकान्धिः दुःखसमुद्र इत्यर्थः तस्मिन् शोकान्धौ । मग्नाः प्रविष्टाः. मक्ष्यन्तः प्रवेश्यन्तः मग्नाश्च मक्ष्यन्तश्च मग्नमक्ष्यन्तः तेषां मग्नमक्ष्यताम् प्राप्तशोकानामित्यर्थः । समुदायार्थ:-हे शान्तिनाथ यः इह सिद्धः त्वं संस्थानं लोकायं अगमः ·जिनयतक। ८१ सतां मग्नमत्यतां सन्तानं प्रोतुमिव । किमुक्तं भवति-महारकस्य गिद्धगमनं सकारंणमेव 'पराय हि सतां प्रयलः ॥ ८॥ हे प्रभो ! शान्तिनाथ ! आप इस लोकमें ही कृतकृत्य (सिद्ध वा मुक्त) हो चुके थे । तथापि लोकाप्रभाग अर्थात् सिद्धशिलापर जा. विराजमान हुये । हे देव ! आपका यह ऊपर जाना निष्प्रयोजन नहीं है किन्तु जन्म मरण रूप दुःखसागरमें पड़े हुये वा पड़ते हुये भन्यजीवोंके समूहको निस्तार करनेके लिये ही आप ऊपर जा विराजमान हुये हो । अभिप्राय यह है कि जैसे कोई विशेष शक्तिशाली पुरुप अपनी सामर्थ्यसे किसी ऊंचे स्थानपर चढ़ जाय तो वह नीचके जलाशयमें पड़े हुये प्राणियोंको रस्सी द्वाग सहज रीतिसे ऊपर खींच सकता है । उसी प्रकार अपने गुणों द्वारा संसारसमुद्रमें पड़े हुये प्राणियों को उद्धार करनेके लिये ही मानो शान्तिनाथ भगवान ऊपर सिद्धशिलापर जा विराजमान हुये हैं ।। ८० ॥ इति शान्तिनाथस्तुतिः। सर्वपादान्तयमकः। कुंथवे सुमृजाय ते नम्यूनरुजायते । ना महीप्वनिजायते सिद्धये दिवि जायते ॥१॥ कुंथवे इति-सर्वपादान्तेषू नायत इति पुनः पुनरावर्तितं यतः । कुथवे कुंथुभंडारकाय संतंदशतीर्थकराय । सुमृजाय सुसुद्धायं । तें तुम्यम् । नर्मूः नमनशीलः विसर्जनास्ययत्वम् , ऊना विनष्टा कजा ·८२ स्याद्वादग्रन्थमाला। व्याधि यस्य स ऊनरुनः उनएन, इव आत्मानमाचरतीति ऊनरुजा- यते । ना पुरुषः । महीपु पृथिवीषु । हे आनज निश्चयेन जायते इति निजः न निजः अनिजः तस्य सम्बोधन हे अनिन 1. अयते गच्छति । सिद्धये मोक्षाय गत्यानामप् । दिवि स्वगें । जायसें उत्स-. द्यते । णमु प्रवत्वे शब्दे इत्यस्य धोः प्रयोग विकल्पेनाप् प्रभवति । वक्तव्येन समुदायार्य:-हे अनिज ते तुम्यं कुंथवे सुमृजाय नमः ना पुरुषः इह लोकेषु अनरुजायते अयते सिद्धये दिवि स्वर्ग जायते ॥८॥ हे भगवन् ! कुंथुनाथ ! आप वास्तवमें जन्म मरण रहित हैं, परम शुद्ध हैं । हे देव ! जो पुरुष आपके प्रति नम्रीभूत होता है आपको नमस्कार करता है वह इस लोकमें सम्पूर्ण आधि व्याधियोंसे रहित हो जाता है तथा परलोकमें सिद्धगतिको प्राप्त होता है अथवा स्वर्गमें उत्पन्न होता है ।। ८१ ॥ मुरजः। यो लोके त्वा नतः सोतिहीनोप्यतिगुरुय॑तः । वालोपित्वा श्रितं नौति को नो नीतिपुरुः कुतः ८२ यो लोके इति यः कश्चित् । लोके भुवने । त्वा युष्मदः इव- न्तस्य रूपम् । नतः प्रणतः । सः तदा वान्तस्य रूपम् । अतिहीनोपि. अलिनिकृष्टोपि । अतिगुरुः महाप्रभु भवति 'इत्यध्याहार्यम् । यतः यस्मात् । बालोपि अशान्यपि मर्कोपि । त्वा कुंयुभट्टारकं । मितं श्रेय आश्रयणीयम् । नौति स्तौति । को नो को न । नीतिपुरुः नीत्या बुद्ध्या पुरु: महान् । कुतः कस्मात् । संक्षेपार्थ:-हे कुंयुभधारक त्वाश्रित- मिह लोके योतिहीनोपि नतः सोतिगुस्य॑तः ततः बालोपि त्वा को न नौति नीतिपुरः पुनः, कुतो न नौति किन्तु नौत्येव ।।.८२ ।। ' ·जिनयतक है कुंथुनाथ भगवन् ! आप सब जीवोंको आश्य लेनयोग्य हैं। इस संसारमें जो जीव आपको नमस्कार करता है वह चाह अति निकृष्ट हो तथापि आपको नमस्कार करनेमात्रसे ही वह महाप्रभु अर्थात् सपफास्वामी हो जाता है। अतएव ऐसा कौनसा मूर्ख है जो आपको नमस्कार न करे अथवा ऐसा कौनसा बुद्धि- मान् है जो आपको नमस्कार न करे । अर्थात् सब लोग आपको नमस्कार करते ही हैं ।। ८२ ॥ गवप्रयागवाईमागः नतयात बिदामीश शमी दावितयातन । रजसामंत सन् देव वंदेसंतमसाजर ॥ ८३ ॥ नतेति-तप्रत्यागतार्द्ध इत्ययः । नतैः प्रणतः यातः गम्यः नतयावः तस्य सम्बोधनं हे नतयात । विदां शानिनां ईश स्वामिन् । शमी उपगन्तः । दावितं उपवापित यातनं दुःखं येनासो दाविवयासन: वत्स सम्बोधन हे दावितयावन । रज पापानां अन्त विनाशक । मन् भवन् । देव परमात्मन् । त्वामहमित्यप्याहार्यः सामर्थ्यलब्धी वा | वंदे नौमि । न विद्यते संतमसं अज्ञानं यत्यासी असंतमसः तस्य सम्बोधनं हे असंतमस । अजर नातिचरामतिरहित । किमुक्त भवति-हे कुंयुस्वामिन् नवयात विदामीश दावितयातन रजसामंत देव असंतमन अनर शमी शान्तः सन् त्वा वन्देहमिति सम्बन्धः ॥८॥ हे कुंथुनाथ ! मापको वही जान सकता है जो आपको नमस्कार करता रहता है, आप शानियोंके भी ईश्वर हैं, सदा शान्तरूप हैं, दुःखोंको दूर करने वाले और पापोंको नाश करने- ·स्याद्वादअन्यमाला। वाले हैं। आप जरारहित हैं, अज्ञानरहित हैं। हे परमात्मन् ऐसे आपको मैं नमस्कार करता हूं.।। ८३ ॥ बहुक्रियापदद्वितीयपादमध्ययमकातालुव्यन्जनावर्णस्वर गूढद्वितीयपादसर्वतोभद्रः। पारावाररवारापारा क्षमाक्ष क्षमाक्षरा । वामानाममनामावारक्ष मर्द्धमक्षर ॥.८४ ॥ परेति-बहुक्रियापदद्वितीयपादमध्ययमकातालव्य जनावर्णस्वरगूढ- द्वितीयपादसर्वतोभद्रः । बहुक्रियापदानि-अम अव आरक्ष । द्वितीय पादे क्षमाक्ष इति मध्ये मध्ये आवर्तितम् । सर्वाणि अतालुव्यश्चनानि । अवर्णस्वराः सर्वेपि नान्यः स्वर: । द्वितीयपादे यान्यक्षराणि तान्य- न्येषु विघु पादेषु सन्ति यतः ततो गूढद्वितीयपादः सर्वेः प्रकारैः पाठः समान इति सर्वतोभद्रः। पारावारस्य समुद्रस्य रखो ध्वनिः पारावाररवः पारावारवं 'इयत्ति' गच्छतीति पारावाररवारः तस्य सम्बोधनं पारावाररवार समुद्रध्वनिसदृशवाणीक । न विद्यते पारं अवसानं यस्याः सा अपारा अलब्धपर्यन्तां । क्षमा पृथिवी अक्ष्णोति व्याप्नोतीति क्षमाक्षः ज्ञानव्याप्त सर्वमेयः तस्य सम्बोधन हे क्षमाक्षं । क्षमा सहिष्णुता सामथ्र्य वा । अक्षरा 'अविनश्वरा · । वामानां पापानाम् । अमन खनक । अम प्रणय । अव शोभस्व । आरक्ष पालय । मा अस्मदः इवन्तस्य रूपम् । हे ऋद्ध वृद्ध । कई वृद्धम् । न क्षरतीत्यक्षरः तस्य सम्बोधनं हे अक्षरः । समुदायायः हे कुंयुनाय, पारावारवार, क्षमाक्ष, वामाना- समन, ऋद्ध, अक्षरं, ते क्षमा अक्षरा अपारा यतः ततः मा ऋद्धं अम आव आरक्ष । अतिमाक्तिकस्य वचनमेतत् || ४ || - . ।

·. निनशतका ८५ ए हे कुंथुनाथ ! आपकी दिव्यध्वनि समुद्रगर्जनके समान अतिशय गंभीर है । आप संपूर्ण लोकाकाश तथा अलोका- काशके जाननेवाले हो, पापोंके नाश करनेवाले हो, वृद्ध हो, क्षयरहित हो । हे देव ! आपकी क्षमा अपार और अविनाशीक है । इसलिये हे प्रभो ! मुझ वृद्धको भी प्रसन्न कीजिये, सुशो- भित कीजिये, तथा पालन कीजिये ।। ८४॥ इति कुंथुनाथस्तुतिः । users गतमत्यागतपादपादाम्यासयमकाक्षरद्वयविरचितश्लोक। वीरांवारर वारावी वररोरुहरोरंव । वीरावाररवारावी वारिवारिरि वारि वा ॥८५॥ वीरेति-पादे पाद यादृग्भूतः पाठः क्रमेण विपरीततोपि तादृ. ग्भूत एव । प्रथमपादः पुनरावर्चितः । रेफवकारावेव वर्णी नान्ये वर्णा यतः । विरूपा ईरा गतिः वीरां तां वारयति प्रच्छादयतीति कतरि कि वीरवार तस्प सम्बोधनं हे चीरावार कुगतिनिवारण | अर अष्टा- दशतीर्थकर । वारान् भाविकान् अवतिं पालयतीत्येवंशीले: वारावी भाकिकजनरक्षक इत्यर्थः । वरं इष्टफलं राति ददातीति वररः वरद इत्यर्थः तस्य सम्बोधनं हे वरर । उरुर्महान् । उरोमंहतः महतोपि महान् भगवानित्ययः । अव रक्ष । हे वीर शूर :। अवाररवेण अप्रति- इतवाण्या आरोति ध्वनयति भव्यान् . प्रतिपादयतीत्येवंशीलः अवार- रवारावी अप्रतिहतवाण्या वचनशीलः इत्ययः । कथमिव वारि व्यापि । वारि पानीयम् । वारि च तत् वारिः च तत-वारिवारि वारिवारि राति + ·८६. स्थाद्वादअन्यमाला. ददातीति वारिवारितः तस्मिन् पारिवारिरि सर्वव्यापिनीरदे । बारि वा जलमिव । वा शब्दः इवार्थे दृष्टव्यः । किमुक्कं भवति- हे अरतीर्थेश्वर वीरावार वरर वारावी त्वं'उरोरपि. उसः तं तथा अवारस्वारावी वं यथा वारिवारिरि वारि वा यतः ततः. अव । सामान्यवचनमेतत् मा अव.अन्यांश्च पालयः ।। ८५ ॥ है अरनाथ ! भगवन् आप नस्कादि कुमतियोंको निवा- रण करनेवाले हैं, भक्तजनोंकी रक्षा करनेवाले हैं, ईप्सितः फलको देनेवाले हैं, बड़ोंसे भी बड़े हैं, शूर हैं। हे देव ! जैसे सम्पूर्ण आकाशमंडलमें व्याप्त होनेवाले वादलमें सर्वत्र जल रहता है उसी प्रकार आपकी दिव्यध्वनिः भी सर्वत्र अप- तिहत है । कहीं रुक नहीं सकती न कुंठित ही होती है । हे प्रभो! आप मेरी भी रक्षा कीजिये तथा औरोंकी भी रक्षा कीजिये ॥८५॥ अनुलोमप्रतिलोमशोका। रक्ष माक्षर वामेश शमी चारुरुचानुतः । मो.विभोनशनाजोरुनमून विजरामय ॥८६॥ .. रक्षमेति-क्रमपाठेनैकग्लोक विपरीतपाठेनाप्यपरलोकः। अर्थश्क भिन्नः1.. रक्ष पालया:मा! अस्मदः इबन्तस्य रूपम् । अक्षर अनश्वर । वामेश प्रधानस्वामिन् ।॥ शमी. उपधान्तः चमिति सम्बन्धः । चार- रचानुतः शोभनंभक्तिना पुरुषेण प्रणुतः । भो विभो हे त्रैलोक्य- मुरो । अनशन अनाहार अविनाश इति वा: । अज .परमात्मन् उरव महान्तः नया नमनाशीलगः. यस्यासावुरुननः तस्य सम्बो- . - ·जिनशतक। ८७ धनं हे उरुनन । इन स्वामिन् । विनरामय विगतवृद्धत्वव्याधे । किमुकं भवति है अर अक्षर वामेश शमी वं चारुश्चानुतः •भो विमो अनशन अज उनम्र इन विनरामय मा रक्ष ।। ८६ ॥ हे अरनाथ ! आप विनाशरहित हैं, इन्द्रोंके भी इन्द्र हैं। सदा शान्तरूप है, तीनों लोकोंके गुरु है, आहाररहित जरा व्याधि और जन्म रहित हैं । हे परमात्मन् वडे २ पुरुष भी आपको नमस्कार करते हैं बड़े भक्तजन भी आपको प्रणाम करते हैं। हे विभो आप सबके स्वामी है इसलिये मेरी भी रक्षा कीजिये ।। ८६ ॥ अनुलोमप्रतिलोमलोकः। यमराज विनम्रेन रुजोनाशन भो विभो। तनु चारुरुचामीश शमेवारक्ष माक्षर ॥ ८७ ॥ यमेति-यमरान व्रतस्वामिन् । यमः राजते शोभते इति वा । विनम्राः विनमनशीलाः इनाः इन्द्राकादयो यस्यासी विनयेनः तस्य सम्बोधनं विननेन । नानाशन व्याधिविनाशक | भो विमो हे स्वामिन् । तनु कुरु विस्तारस या | चारुचामीश शोभनदीतीनां प्रभो । शमेव सुखमेप । आरक्ष पालय | मा अस्मदा इयन्तस्त्र रूपम् । अक्षर अविनाश | एमुदापा: है अर यमराज विनमेन जोनारान भी विमो चारुचामीरा शोमनदीतानां प्रभा असर पामेव तनु मा आरत। सुखमत्यय पुरा मां पालयेत्यर्थः ॥ ८७ ॥ विभो! आप व्रतियोंके भी नायक है। इन्द्र चन्द्रादिक भी आपको नमस्कार करते हैं । आप सम्पूर्ण व्याधियोंके नाश करनेवाले हैं , अविनन्धर हैं क्या सुन्दर शोभाओंफे स्वामी हैं।

·८८ स्याहादग्रन्थमाया। हे स्वामिन् ! यह मोक्षरूप सुख मुझे भी दीजिये तथा मेरी रक्षा भी कीजिये ॥ ८७ ॥ गतप्रत्यागतभागः। ..नय मा स्वर्य वामेश शमेवार्य स्वमाय न दमराजर्त्तवादेन नदेवाजरामद ॥ ८८ ॥ नयेति-नय प्रापयं । मा अस्मदः इवन्तस्य रूपम् । सु शोभन: अर्थः स्वामी स्वर्यः तस्य सम्बोधन हे स्वर्य सुस्वामिन् । वामेश प्रधानेश । शमेव सुखमेव । आर्य साधो । तुष्ठु अमायः स्वमायः तस्य सम्बोधन हे स्वमाय । न नत्वथें । अथवा आ संमतात् अर्यते गम्यते परिच्छिद्यते यः सः आर्यः अर्य इत्यर्थः, आर्यस्य स्वः आत्मा आर्यस्वः, तं मिमीते इति कर्तरि का, आर्यस्वमं अयनं शानं यस्यासी आर्यस्वमायनः स्वस्वरूप- प्रकाशक इत्यर्थः, तस्य सम्बोधनं हे आर्यस्वमायन । दमस्य इन्द्रिय- जयस्य राजा स्वामी दमराजः । सान्तः । अथवा दमेन राजत इति दमराजः तस्य सम्बोधनं हे दमराज | ऋतं सत्यं वादः कयनं यस्याग ऋतवादः तस्य सम्बोधनं.हे ऋतवाद सत्यवाक्य, । इन प्रभो भास्वन् । देवः क्रीडा, आर्त पीडा, जरा वृद्धत्वं, मदः कामोद्रेकः । देवच आर्च च जरा च मदश्च देवार्तजरामदाः न विद्यन्ते. देवाजरामदाः यस्यासी नदेवाजरामदः । नम् प्रतिरूपकोयं शि संज्ञको. नकारः अतः अनादेशो न भवति । तस्य सम्बोधन हे नंदेवार्तजरामद एतदुक्तं भव: ति-हे अरनाथ स्वर्य वामेश आर्य स्वमाय आर्यस्वमायन.वा.दमराज ऋतवाद इन नदेवार्तजरामद ननु मा शमेव नय. सुखमेव : प्रापय । मां न दुःखमित्युक्तं भवति ॥..८८ ॥ हे अरनाथ ! आप उत्कृष्ट नायक हैं तथा सबके स्वामी ·जिनदातक। ८९ हैं। आपका ज्ञान भी स्वपर प्रकाशक- है । हे स्वामिन् ! इन्द्रियोंके जीवनेवालोंमें आप.श्रेष्ठ हैं., अनेकान्तात्मक सत्यस्व- रूपका निरूपण करनेवाले हैं, पीड़ा, क्रीडा, जरा, कामोद्रेक आदि व्याधियोंसे रहित हैं। हे प्रभो ! मुझे भी इन पीड़ादिक दुःखोंसे निकालकर सुखी कीजिये ।। ८८ ॥ ययेटकाक्षरान्तरितमुरजयन्धः। वीर मा रक्ष रक्षार-परश्रीरदर स्थिर । धीरधीरजरः शूर वरसाररिक्षर- ॥ ८९.॥ चोरेति-इष्टपादन , चतुर्णा मध्ये र वान्तरितेन मुरजबन्धो निरूपयितव्यः । वीरं शूरं । अथवा विरूपा इरा गतियत्यासौ वीरः । अथवा व्या इच्छाया ईरा यत्यासौ वीरः तं वीरम् । मा अस्मदः इवन्तस्य रूपम् । रस,पालय। रक्षा क्षेमं राति ददाति रखार: तस्य सम्बोधनं हे रक्षार अभयद । परा श्रेष्ठाश्रीलमीयस्यासौ परीः त्वमिति- सम्बन्धः । अदर समय । स्थिर अचल । धीरघी: गम्भीरबुद्धिः अगाधिपण इत्यर्थ: । अजर: नरामरणरहितः । शूर वीर । वरा श्रेष्ठा सारा अनश्वरी ऋद्धिः विभूति- यस्वासौ वरसादिः । अक्षर क्षयरहित । एतदुक्तं भवति-हे रक्षार परश्री. स्त्वं अदर धीरघोस्त्वं स्थिर अन्नरस्त्वं शूर वरखारदिस्त्वं अक्षर वी. मा रख॥ ८९ ॥ हेअरनाथ, ! आप प्राणीमात्रका कल्याण करनेवाले हैं, समवसरणादि उत्कृष्ट लक्ष्मीसे सुशोभित हैं, सदा निर्भय है, अचल है, अगाधाबुद्धिके धारक हैं, जरामरणरहित हैं, क्षय रहित हैं, वीर हैं, तथा अविनाशीक और उत्कृष्ट अनन्त चतुष्टव ·९० स्थाद्वादग्रन्थमाला। रूप विभूतिसे विभूषित हैं । हे प्रभो ! मैं भी वीर अर्थात् नर नारकादि अनेक पर्यायोंमें परित्रमण करनेवाला हूं अतएव इस परिभ्रमणसे मेरी रक्षा कीजिये ।। ८९ ॥ इत्यरनाथस्तुतिः। अद्धभ्रमः। . आस यो नतजाती- सदा मत्वा स्तुते कृती। यो महामतगोतेजा नत्वा मल्लिमितः स्तुत ॥१०॥ आसेति-आस अस्यतिस्म । यः यदा वान्तस्य रूपम् । नतस्य प्रणतस्य जातिः उत्सचिः नतजातिः नतजातेरीर्या प्राप्तिः नतजातीर्या तां नतजातीर्याम् । सदा सर्वकालम् । मत्वा ज्ञात्वा । अथवा कनिवन्तोयं प्रयोगः, मत्वा ज्ञातेत्यर्थः । स्तुते नुते पूजिते । कृती अनश्वरकीर्तिः तीर्थकरकर्मा पुण्यवानित्यर्थः । यः यदो रूपम् । मतं आगमः, गौर्वाणी, तेजः केवलज्ञानं, द्वन्दः, महान्त: मतगोतेजांसि यस्यासौ महामतगो. तेजाः । नत्वा स्तुत्वा समिति, सम्बन्धः । तं मल्लिं एकोनविंशतीर्यकरम् । इतः प्रासः । अथवा इत: अर्ध्व अरस्तुतेरुव॑म् । स्तुत नुत । स्तु इत्यस्य घोः लोडन्तस्य रूप बहुवचनान्तम् । एतदुक्तं भवतियः मलिः नवनातीयों आस सदा मत्वा स्तुते सति कृती यश्च महामतगो- तेजाः तं मल्लिनायं नत्वा इतः स्तुत || ९० ॥ हे मल्लिनाथ ! जो पुरुष आपको नमस्कार करता है आप उसके सम्पूर्ण-जन्ममरणादिक रोग दूर कर देते हो । आप सदा ज्ञाता हो । आपका यह आगम, आपकी यह ध्वनि, आपका यह केवलज्ञान अतिशय:विशाल है । हे प्रभो ! जो आपकी स्तुति करता है वह अवश्य ही महा पुण्यवान् अर्थात्

·निनशतका
९१
तीर्यकर हो जाता है। हे भव्यजन हो तुम भी एसे इन महि-
नाथको नमस्कार कर इनकी स्तुति करो ॥ ९० ॥
इति मल्लिनाथस्तुतिः।
निरोप्ठ्यययेष्टकाक्षरान्तरितमुरजबन्धः ।
ग्लानं चैनश्च नः स्येन हानहीन घनं जिन ।
अनन्तानशन ज्ञानस्थानस्थानतनन्दन ॥११॥
ग्लानमितिलानं च ग्लानि च । एनश्च पापं च नः अस्मा-
कम् । स्य विनाशय । हे इन स्वामिन् ।- दानहीन भयरहित । धनं
निविडम् । जिन परमात्मन् । अनन्त अमेय अलब्धगुणपर्यन्त । अनशन
अविनाश निराहार इति वाचानस्यानस्य केवलशानधामस्थित आन-
तनन्दन प्रणतननवर्दन । उत्तरलोके मुनिसुव्रतग्रहणं तिष्ठति तेन सह
सम्बन्धः । हे मुनिसुव्रत इन हानहीन जिन अनन्त अमशन ज्ञानस्या-
नस्य आनतनन्दन ग्लानं च एनश्च नः स्य॥९॥
हे मुनिसुव्रत ! आप सबके स्वामी हो, क्षयरहित हो,
परमात्मा हो, अविनश्वर हो । अनन्त गुणोंसे विभूषित हो,
सदा केवलज्ञानरूपी स्थानमें रहते हो! आपको जो प्रणाम
करता है उसको सदा वढ़ाते रहते हो। हे प्रभो ! मेरी भी यह
संसारसम्बन्धी ग्लानि और पाप दूर कर दीजिये ॥ ११ ॥
बर्दभ्रमः।
पावनाजितगोतेजो वर नानावताक्षते ।
नानाश्चर्य सुवीतागो जिनार्य मुनिसुव्रत ॥९॥

·९२०
स्थाद्वादग्रन्थमाला।
.
-
पावनेति-पावन पवित्र | गौश्च तेनश्च गोतेजसी, न जिते गोते.
जसी वाणीज्ञाने यस्यासावजितगोतेजाः तस्य संबोधन हे अजितगोनः।
वर श्रेष्ठ । नानावत नानानुष्ठान । छद्मस्थावस्यायामाचरणकयनमेतत् ।
अक्षते अक्षय | नानाभूतानि आश्चर्याणि ऋद्धयः प्रातिहार्याणि वा
यस्यासौ नानाश्चर्यः, तस्य सम्बोधनं हे नानाश्चर्य । सुष्ठु वीतं विनष्टं
आगः पाप अपराधो यस्यासौ सुवीतागाः तस्य सम्बोधन हे सुवीतागः ।
जिन जिनेन्द्र । आर्य स्वामिन् । मुनिसुव्रत विंशतितमतीर्थकर । अति-
क्रान्तेन क्रियापदेन स्य इत्यनेन सह सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति-हे
पावन अजितगोतेजः वर नानावत अक्षते नानाश्चर्य सुवीतागः जिन
आर्य मुनिसुव्रत नः अस्माकं ग्लानं एनश्च स्य-विनाशय ॥ ९२ ॥
हे भगवन् ! आप परम पवित्र हैं। आपकी दिव्यध्वनि
तथा आपका यह केवलज्ञान अजेय है ।। इन्हें कोई जीत नहीं
सकता । आप सर्वोत्कृष्ट हैं । छद्मस्थ अवस्था में आपने अनेक
घोर तपश्चरण-किये हैं । आप अक्षय हैं, अष्ट प्रातिहार्यादि
अनेक ऋद्धियोंके स्वामी हैं, अत्यन्त निष्पाप हैं, जिनेन्द्र हैं।
भो मुनिसुव्रत ! हे स्वामिन् ! मेरी भी यह संसार सम्बन्धी
ग्लानि और पाप दूर कर दीजिये ॥ ९२ ॥
इतिं मुनिसुव्रतस्तुतिः।
.
.
गतप्रत्यागतपादयमकाक्षरद्वयविरचितसन्निवेशविशेष
समुद्गतानुलोमप्रतिलोमश्लोकयुगलचोक ।
नमेमान नमामेनमानमाननमानमा।
मनामोठे नुमोनामनमनोमम नो मन ॥९३॥

·जिनशतक। ९३ नमेति-तप्रत्यागतपादयमको.नकारमकाराक्षरद्धयविरचितम्लोक- द्वयं श्लोकयुगलमित्यर्थः । अन्यद्विशेषणं मुखशोभनार्थम् । हे नमे एकविंशतीर्थकर । अमान अपरिमेय | नमाम प्रणमाम त्वामित्यध्याहार्यमर्थसामर्थ्यावा लभ्यम् । इन स्वामिनम् । आनानां याणिनां माननं प्रबोधक मान विज्ञानं यस्यासी आनमाननमान: तं आनमाननमानं भव्यप्राणिप्रयोधकविज्ञानमित्यर्थः । आन इति अन श्वस प्राणने इत्यस्य घोः धजन्तस्य रूपम् । माननमिति मन ज्ञाने इत्यस्य बोः णिना युद्धन्तस्य रूपम् । आमनामः आसमन्तात् चिन्तयामः । मन अभ्यासे इत्यस्य धोः लडन्तस्य रूपम् । अनु पश्चात् नुमः बन्दामहे । अनामनं अ-नमनप्रयोजक मनः चित्तं यस्यासी अनामनमनाः तत्य सम्बोधनं हे अनामनमनः बलात्कारेण न परानामयतीत्यर्थः, अनेन वीतरागलं ल्यापितं भवति । अथवा नामनानि नमनशीलानि मनांसि चिचानि यस्माद् भवन्ति असौ नामनमनाः तस्य सम्बोधन हे नामनमनः । अथवा नामनं स्तुतिनिमित्तं मनः चित्तं यस्मादसी नामनमनाः तस्य सम्बोधनं हे नामनग्नः। अमम हे अमोह । नः अस्मान् । मन अ. भ्यासय चिन्तय इत्ययः ' मनअभ्यासे इत्यस्य धोः लोडन्तस्य रूपम् । एतदुक्तं भवति. हे नमे अमान अमम अनामनमनः त्वां इन आन माननमानं आमनामः नमाम अनु नुमः यस्मातस्मात् नः अस्मान् मन चिन्तय ॥ १३ ॥ है नमिनाथ ! आप हमारे ऐसे अल्पज्ञानियोंके अगोचर हैं। आपका यह विज्ञान भव्यजीवोंको सदा प्रबोध करने- वाला है। आप वीतराग हैं इसीलिये कभी किसीसे बलात्कार नमस्कारादि नहीं कराते। यह संसार आपको देखकर स्वयं ही नमस्कार करता है तथा स्वयं स्तुति करने लगता है। हे - ·स्याद्वारमन्यमाला। स्वामिन् ! आप मोहरहित हैं। आपको मैं प्रणाम करता हूं। नमस्कार करता हूं। मुझे सदा स्मरण रखिये ॥ ९३ ॥ न मे माननमामेन मानमाननमानमा । मनामो तु तु मोनामनमनोम मनोमन ॥९४॥ नमेमेति-न प्रतिषेधवचनम् । मे मम । माननं पूजनं प्रभुत्वं स्वातन्त्र्यमित्यर्थः । आमेन रोगेण संसारदुःखेन कर्मणा इत्यर्थः । कि- विशिष्टेनामेन मानमा मानं शानं मिनाति हिंसयतीति मानमा: तेन मानमा । अननं प्राणनं जीवनं मिनाति हिंसयतीति अननमाः तेन अननमा । आसमन्तात् नमन्तीत्यानमाः स्तुतेः करिः । आनमानां अमनं रोग व्याधिः आनमामनं तत् अमति रुजति भनतीति 'कर्मण्यण' आनमामनामः त्वमिति सम्बन्धः । नु वितकें । अन्योपि नु वितर्के । मा लक्ष्मीः तया जनाः रहिताः मोनाः मोनानां आमः रोग: मोनाम: तं नामयतीति मोनामनमनः त्वमिति सम्बन्धः । अम गच्छं। मे इत्यध्याहार्यः । मनः चित्तम् । अमन कान्त कमनीय । एदुकं भवति- आनमामनामो नु त्वं यस्मात् मे मम माननं नास्ति आमेन किं विशि- ष्टेन मानमा पुनरपि अननमा ॥९४ ॥ हे भगवन् ! जो आपकी स्तुति करता है आप उसके सम्पूर्ण रोग शोकादिक दूर कर देते हो. जो बिचारे गरीब हैं ज्ञानशून्य हैं उन्हें आप शानी और नीरोग बना देते हो। आप स्वयं अतिशय मनोहर हो । हे प्रभो! सानको घात करनेवाले, जीवके शुद्धस्वरूपको छिपानेवाले और संसारमें अनेक प्रकारके दुःख देनेवाले इन कमाने मेरा सम्पूर्ण स्वातन्त्र्य हरण करलिया ·जिनशतक! . ९५ है। हे देव ! यह मेरी स्वतंत्रता मुझे देनेकेलिये आप मेरे हृदयमें प्रवेश कीजिये ॥ ९४॥ अनुलोमप्रतिलोमसकलश्लोकः। नर्दयाभवागोद्य द्य गोवार्चभयार्दन । तमिता नयजोतानुनुताजेय नतामित ॥ ९५॥ नर्दयति-तमत्यागचाई इत्ययः । हे नः पूज्यपुरुष ।दया एव आमा रूपं यस्यासी दयाम: तस्य सम्बोधन हे दयाम दयारूप । ऋता सत्या वाक् वाणी ऋतवाक् सत्यवचनम्, आसमन्तात् उद्यत इत्योद्यम्, ऋतवाचा सत्यवाण्या ओद्यं आकारं यस्यायो ऋतवागोद्यः वस्स सम्बो- धनं हे ऋतवागोय । य खण्डय । गौर्वाणी, वानव वाचे, गोः वात गोवात वचनवाची । भयानां अर्दनः विनाशक: मयार्दनः । गोवातेन मयार्दनः गोवामयाईनः अथवा गोवान मयार्दनं यस्मादसौ गोवा- मयार्दनः तस्य सम्बोधन हे गोवामयार्दन वचनवाया भयनाशक । तसिवाः खेदरूपाणि दुःखानीत्यर्थः नयैर्जयनशील: नयजेता त्वमिति सम्ब- न्धः । हे अनुनुत सुपूजित इत्यर्थः । अजेय अपराजेय अजय्य इत्यर्थः । नताः प्रणताः अमिता अपरिमिताः इन्द्रादयो यस्यासौ नतामितः तस्य सम्बोधनं हे नतामितः । एतदुक्तं भवति-हे ना, दयाभ, ऋतवागाद्य, गोवार्चभयान अनुनुत अजय नतामित नयनेता त्वं यतस्ततस्त्वं तमिता: दुःखानि द्य खण्डय । अस्माकं अनुक्तमपि लभ्यते ॥ ९५ ॥ हे नमिनाथ ! आप पूज्य पुरुष हैं, दयारूप हैं । अनेका- न्तरूप सत्यावाणीके द्वारा ही आपका स्वरूप जाना जाता है । आपकी कथामात्र कहनस ही संसारिक सम्पूर्ण भय नष्ट हो जाने ·. 1 स्याद्वादग्रन्थमाला। हैं । निश्चय व्यवहारादिक नयोंसे आपने यह सम्पूर्ण जगत जीतलिया है। सौधर्मादिक अनेक इंन्द्र आपको नमस्कार करते हैं । हे अजेय ! हे महापूज्य मेरे जन्म मरणादिक दुःखोंको दूर करदीजिये ।। ९५ ॥ अनुलोमप्रतिलोमश्लोका.. हतभी स्वय मेध्याशु शं ते दातः श्रिया तनु । नुतया श्रित दान्तेशंशुद्ध्यामेय स्वभीत ह॥१६॥ हतेतितप्रत्यागतैकश्लोक इत्यर्थः । इतभीः विनष्टमयः वं । स्वयः शोमनः अयो यस्यासौ स्वयः तस्य सम्बोधनं स्वय । मध्य पूतः । आशु शीघम् । शं सुखम् । ते तव ॥ दातः दानशीलः श्रिया लक्ष्म्या । तनु कुरु देहि वितर विस्तारय इति पर्यायाः । नुतया पूजितया । श्रितं . सेव्य । दान्तेश मुनीश । शुद्ध्या केवलज्ञानेन.। अमेय अपरिमेय । सुष्ट अभीतः स्वभीतः तस्य सम्बोधनं स्वभीत अनन्तवीर्य । ह शि:सं- शकः । समुदायार्थः-- हे नमे यत त्वं हतभीः स्वय मेध्य दातः श्रिया नुतया श्रितः दान्तेश शुद्ध्यामेय स्वभीत ते तव यत् शं सुखं तत् तनु कुरु. देहि ह सुटम् ॥ ९६ ॥ .हे.नमिनाथ ! आप निर्भय हो, महापुण्यवान् हो, पवित्र हो, मुनियोंके भी स्वामी हो । हे दानशील ! आपका केवलज्ञान अनन्त है, बल भी. अनन्त है । अतिशय उत्कृष्ट लक्ष्मी भी आपकी सेवा करती है । हे देव ! आपमें जो अनंत सुख है वह मुझे भी शीघू' दीजिये ।।.९६ ॥ इति नमिनाथस्तुतिः ।। .

·जिनशतक। . यक्षरशोकः। मानोनानामनूनानां मुनीनां मानिनामिनम् । , मनूनामनुनौमीम नेमिनामानमानमन् ॥१७॥ मानोनेति-मकारनकाराक्षरविरचितो यतः । मानोनानां गर्व- हानानां । अनूनानां अहीनानां चारित्रसम्पूर्णानामित्यर्थः । मुनीनां साधूनां । मानिनां पूजितानां । इनं स्वामिनं । मनूनां शानिनां । मनु शब्दोऽयं मन शाने इत्यस्य घोः भौणादिकत्यान्तस्य रूपम् । अनुनौमि सुष्ठु स्तोमि । इमं प्रत्यक्षवचनं । नेमिनामानं अरिखनेमिनाथम् । आन- मन प्रणमन् । अहमिति संबन्धः । समुदायार्थ:-इमं नैमिनामानं किं विशिष्ठ इन स्वामिनं केषां मुनीनां किं विशिष्टानां मानानाम् अनू नानां मानिनां मनूनां आनमनहं अनुनौमि ॥ ९७ ।। हे नेमिनाथ ! आप गवरहित, पूर्ण चारित्रको धारण करनेवाले, महापूज्य और महाज्ञानी मुनियोंके भी.स्वामी हैं। अतएव आपको वारवार प्रणाम करता हूं तथा आपकी यह सुंदर स्तुति करता हूं ।। ९७ ॥ अनुलोमप्रतिलोमैकश्लोकः। तनुतात्सद्यशोमेय शमेवायंवरो गुरु । रुगुरो वयं वामेश यमेशोद्यत्सतानुत ॥९८॥ वनुवादिति-गतप्रत्यागत इत्यर्थः । तनुतात् कुरुतात् । सद्यशः शोमनकीर्ते । अमेय अपरिमेय । शमेव सुखमेवं । आर्याणां प्रधानानां वरः श्रेष्ठ: आर्यवर: त्वमिति सम्बन्धः । गुरु महत् सुखेन सम्बन्धः । रचा दीप्त्या उरु: महान् रुगुरुः तस्य सम्बोधनं हे रुगुरी दीत्या . .

·९८ स्याद्वादग्रन्यमाला। . महत् । वयं प्रधान । वामेश शोभनेश । यमेश यतस्वामिन् उद्यत्सतानुत उद्योगवता पण्डितजनेन नुत स्तुत । एवं सम्बन्धः कर्तव्यः हे नेमिनाय सद्यशः अमेय रुगुरो वर्य वामेश यमेश उद्यत्सतानुत आयवरस्तं गुरु शमेव तनुतात् ।। ९८॥ हे नेमिनाथ! आपकी यह सुन्दर कीर्ति संसारभरमें व्याप्त है। आपकी कान्ति भी सर्वोत्कृष्ट है । आप श्रेष्ठॉमें भी उत्तम श्रेष्ठ हैं। वृतियोंके नायक हैं। हे वयं यह सव स्वामित्व आप को ही शोभायमान होता है । वास्तवमें आप अल्पज्ञानियोंके अगोचर हैं । बड़े बड़े पंडितजन भी आपको नमस्कार करते हैं। हे देव!वह मोक्षरूप सर्वोत्कृष्ट सुख मुझे भी दीजिये ९८ इति नेमिनाथस्तुतिः। मुरजः। जयतस्तव पार्श्वस्य श्रीमद्भर्तुः पदद्वयम् । क्षयं दुस्तरपापस्य क्षमं कर्तु ददज्जयम् ॥१९॥ जयेति-जयतः जयं कुर्वतः । तव ते । पावस्य त्रयोविंशतितीर्थ- करस्य । श्रीमत् लक्ष्मीमत् । भर्तुः भट्टारकस्य स्वामिनः । पदद्वयं पदयुगलम् । क्षयं विनाशम् । दुस्तरपापस्य अतिगहनपापस्य । क्षम समर्थम् । कर्तुं विधातुम् । ददजयं विधदद्विजयम् । समुदायार्थ:-जय- तस्तव पार्थस्य भर्तुः पदद्वयं श्रीमत् ददत् जयं दुस्तरपापस्य क्षयं क क्षमम् । उत्तरलोकेन सम्बन्धः ॥ ९९ ॥ : हे प्रभो ! हे. पार्श्वनाथ आप मोहादिक सम्पूर्ण अंतरंग शत्रुनोंको जीतनेवाले हो, सबके स्वामी हो । हे देव ! आपके चरणकमल अतिशय शोभायमान हैं । सर्वत्र विजय देनेवाले . --

·निनशतक।
-
९९
हैं । भतिशय गहन पापोंको भी नाश करनेकेलिये समर्थ
हैं । हे भगवन् ! आपके ऐसे चरणकमल मेरा अज्ञानांधकार
दूर करो ॥ ९९ ॥
गूढतृतीयचतुर्यानन्तराक्षरद्वयविरचितयमकानन्तरपादमुरंजयन्धः ।
तमोत्तु ममतातीत ममोत्तममतामृत । ..
ततामितमते तातमतातीतमृतेमित ॥ १० ॥
तमोत्तुमेति-तव पार्श्वस्य इत्येतद्वयमनुवर्तते । तमोतु तमों
भक्षयतु अज्ञानं निराकरोत्वित्यर्थः । ममतातीत ममत्वातिकान्त । मम
आत्मनः अस्मदः तान्तस्य रूपं । उत्तम प्रधान मतामृतं आगमामृतं
यस्यासौ. उत्तममतामृतः, तस्य संबोधनं हे उत्तममतामृत प्रधानाग-
मामृत । तता विशाला अमिता अपरिमिता मतिर्शानं यस्यासी तता-
मितमतिः तस्य सम्बोधन हे ततामितमते विशालापरिमितज्ञान । तात
इति मत: तातमत: श्रेण्यादिकृतैरिति सविधिः, तात इति और्णादिक:
प्रयोग: तस्य सम्बोधनं हे तातमत । अतीता अतिक्रान्ता मृतिः मरणं
यस्यासो अतीतमृतिः तस्य सम्बोधन हे अतीतमृते अतिक्रान्तमरण ।
अमित अपरिमित । किमुक्तं भवति-हे पार्श्वभट्टारक ममतातीत उत्तम-
मतामृत ततामितमते तातमत अतीतमृत अमित तव पदद्वयं मम
तमोतु भक्षयतु ॥ १० ॥
हे पार्श्वनाथ ! आप ममत्वरहित हैं । आपका यह
आगमरूपी अमृत सर्वोत्कृष्ट है । आपका केवलज्ञान भी
अतिशय विशाल और अपरिमित है । आप सबके बंधु हैं।
जन्मजरामरणरहित है तथा अपरिमित हैं। भगवन् !
आपके ये परणयुगल मेरा अझानांधकार दूर करो ॥ १० ॥

·१०० स्याहादग्रन्यमाला। मुरः। स्वचित्तपटयालिख्य जिनं चारु भजत्ययम् । शुचिरूपतया मुख्यमिन पुरुनिजश्रियम् ॥१०१॥ स्वचित्तेति-स्वचितपटे आत्मीयतःपट्टके । आलिख्य लिखित्वा । जिन पार्श्वनाथम् । चार शोभनं यया भवति तथा क्रिया- विशेषणमेतत् । भजति सेवते । अयं जनः भात्मानं कथयति । शुचि- रूपतया शुद्धस्यरूपत्वेन । मुख्य प्रधानं । इनं स्वामिनं । पुरु मदती निजा.आत्मीया श्रीलक्ष्मीर्यस्यासौ पुरुनिनभीः अतस्तं पुरुनिजभियं महदात्मीयलक्ष्मीम् । समुदायार्थ:-जिनं पार्श्वनायं इन पुरनिजभियं मुख्यं आलिख्य स्वचिचपटे अयं जनो भजति । किं निमित्र । शुचिरू- पतया शुद्धस्वरूपमितिकृत्वा ।। १.१॥ हे पार्श्वनाथ ! मापफी आत्मीय अनंतचतुष्टयरूप शोभा अतिशय विशाल है । आप सबके स्वामी हो। सबमें श्रेष्ठ हो। हे भगवन् यह दास भापको केवल शुद्धस्वरुप मानकर और सुन्दरीतिसे अपने उदयपटलमें लिखकर अर्थात् अपने हृदयपटलमें आपको विराजमानकरके आपकी सेवा करता ॥ १०१॥. इति पार्श्वनाथस्तुतिः। धीमत्सुवन्धमान्याय कामोहामितवित्तषे । श्रीमते वर्धमानाय नमो नमितविद्विषे ॥१०२॥ धीमदिति-धीमान् , बुद्धिमान् , सुवन्धः सुस्तुतः, मान्यः ) पूज्यः । धीमांश्वासो सुवन्धन धीमत्सुवन्धः, धीमत्सुपन्यवासी मान्यभ ·जिनशतक। धीमत्सुबन्धमान्यः तस्मै धीमत्सुवन्द्यमान्याय । अथवा धीमत्सु बुद्धि- मन्सु मध्ये सुवन्यमान्याय । विदः बोधस्य तृट् तृष्णा विलृट, कामं अत्यर्थ, उद्वामिता उदारिता निराकृता वित्तृट् ज्ञानतृष्णा येनासौ कामो- द्वामितवित्तृट् तस्मै कामोद्वामितवित्तृषे । श्रीमते लक्ष्मीमते । वर्षमा नाय महावीराय चतुर्विशतितीर्थकराय नमः । अयं शब्दो शिसंज्ञक: पूजा वचनः । नमिताः विद्विपो यस्यासौ नमितविदिट् तस्मै नमित- विर्षे अधःकृतवैरिणे ।समुदायार्थ:-नमोस्तु ते वर्धमानाय किं विधि- शाय धीमत्सुवन्धमान्याय कामोद्वामितविलुपे भीमते नमितविद्विषे ॥१०॥ हे वर्द्धमान स्वामिन् ! आप अतिशय बुद्धिमान हैं। सुवन्ध हैं । महापूज्य हैं । श्रीमान् हैं। हे भगवन् मापके शत्रु भी आपको । नमस्कार करते हैं । आपको ज्ञान तृष्णा भी विलकुल नष्ट होगई है अर्थात् जव आपके लोकालोकको प्रकाश करनेवाला केवलज्ञान प्रगट होगया है तब भला ज्ञानतृष्णा कहां रह सकती है। हे देव ! ऐसे आपकेलिये मैं नमस्कार करता हूं ॥१.२॥ मुरजः। वामदेव क्षमाजेय धामोद्यमितविजुषे । श्रीमते वर्धमानाय नमोन मितविद्विषे॥१०३॥ वामदेवेति-नमो वर्धमानायेति सम्बन्धः । वामानां प्रधानानां देवः तत्य सम्बोधन हे वामदेव । क्षमा अजेयां यस्यासग क्षमाजेयः तस्य सम्बोधन हे क्षमाजेय । धाम्ना तेजसा उद्यमिता कृतोत्कृष्टा वित् विज्ञानं धामोद्यामितवित् तां जुष्टे सेवते इति धामाद्यामितविजुट् तस्मै धामौद्य- 'मितविज्जुपे । अथवा अजयं धाम तेजो यस्याः सा अजेयधामा, उद्य- मिता उद्ता वित् शानं उद्यमितवित्, अजेयधामा चाली उद्यमितविच्च ·१.२. स्थाद्वादग्रन्यमाला । अजेयधामोद्यमितवित् तां जुष्ट इति अजेयधामोद्यमितविजुटू तस्तै अजेयधामोद्यमितविज्जुपे । श्रीमते इत्यादि पूर्व एवार्थः । अथवा श्रिया उपलक्षिता मतियत्यासौ श्रीमतिः तस्य सन्धोधन हे श्रीमते । वर्षमानः वृद्धिं गच्छन् अय: मागों यस्याना वर्षमानायः तस्य सम्बोधन हे वर्षमानाय । मा लक्ष्मीः तया जनः मोनः न मोनः नमोन: तस्य सम्बो- धनं हे नमोन । मिता परिमिता वित् ज्ञान मितवित् तां विष्णाति - निराकरोति इति मितविद्विट् तस्मै मितविद्विषे । एवं सम्बन्धः कर्तव्यः हे वर्धमान श्रीमते वर्षमानाय नमोन मितविद्विषे ते नमः । पुनरपि कि विशिष्यय वामदेव, क्षमाजेय धामोद्यमितविनुषे ।। १०३ ॥ हे वर्द्धमान स्वामिन् ! आप इंद्रादिक प्रधान पुरुषोंके भी देव हैं । आपकी उत्तमक्षमा सर्वत्र अजेय है । आपका केवल- ज्ञान अतिशय उत्कृष्ट और तेजस्वी है तथा अनन्त चनुष्टयादि अंतरंग लक्ष्मी और समवसरणादि वहिरंग लक्ष्मीकर सुशोभित है ! आपका निरूपण किया हुआ यह मोक्षमार्म सदा बढ़ता हो जाता है । आप सदा शोभायमान हो । परिमित ज्ञानको निरा- करण करनेवाले हो अर्थात् मतिभुवादिक परिमितज्ञानको नाश कर केवलज्ञानरूप अपरिमितज्ञानको देनेवाले हो। हे देव ! ऐसे आपकेलिये मैं नमस्कार करता हूं। १०३ ॥ मुरजः। 'समस्तवस्तुमानाय तमोघ्नमितवित्विषे । श्रीमतेवर्धमानाय नमोन मितविद्विषे ॥१०४॥ समस्तेति. समते विश्वस्मिन् वस्तुनि पदायें मानं ज्ञानं यस्यासौ ) समस्त्रवस्तुमानः तस्मै समत्तवस्तुमानाय । तमोप्ने अचानविनाशकाय ।

·. जिनशतक। १०३ . विशिष्टा विट् इति वित्वट् अमिता वित्विट् यस्थासौ अमितविलिट तस्मै अमितवित्विषे, श्रीमते इत्येवमादिषु पूर्वएवार्थः । अथवा श्रियं मि- मीत इति श्रीमः तस्य सम्बोधन हे श्रीमाते तुभ्यं । अथवा श्रियं मन्यत इति श्रीमत् तस्मै श्रीमते । ऋद्ध वृद्ध अवेन कान्त्या ऋखं अवर्द्ध, अवद्ध. मानं ज्ञानं यस्यासौ अवर्धमानः अथवा अवध थच्छिन्नं मानं यस्यासी अवर्धमानः तस्म अवर्धमानाय । मा पृथ्वी तया ऊनः मोनः न मोन: नमोनः अयं नन प्रतिरूपो झिसंशिको नकारः अतो नसोन्यत्रानादेशो न भवति तस्य सम्बोधनं हे नमोन । मितेन ज्ञानेन विनष्टा विट् अप्रीति- यस्यासी मितविहिट् तस्म मितविद्रिये । किमुक्तं भवति-हे श्रीमते नमोन तुभ्यं नमः किं विशिष्टाय समस्तवस्तुमानाय तमोघ्ने अमितवित्विष अवधमानाय मितविद्विषे ।। १०४ ॥ हे श्रीवर्द्धमान ! आप सम्पूर्ण पदार्थोके जाननेवाले हैं। अज्ञानरूपी अंधकारक नाश करनेवाले हैं, अपरिमित केवल- ज्ञानके धारक हैं । हे देव ! आप शोभाकी परम सीमाको प्राप्त हुये हो । आपका यह केवलज्ञान अभेद्य है, आप तीनोलोकोंके स्वामी हैं। रागद्वेपरहित हैं। हे भगवन् ! ऐसे आपकलिये मैं नमस्कार करता हूं ॥ १०४ ॥ मुरजन प्रज्ञायां तन्वृतं गत्वा स्वालोकं गोविदास्यते। यज्ञानान्तर्गतं भूत्वा त्रैलोक्यं गोष्पदायते १०५ प्रक्षेति-प्रज्ञायां बुद्धयां, तनु स्तोकं । ऋतं सत्यं । गत्वा ज्ञात्वा । स्वालोकं आत्मावबोधनं, गोविंदा पृथिव्या ज्ञात्रा इति अस्यते । यस्य ज्ञानान्तर्गतं बोधाभ्यन्तरम् । भूत्वा प्रभूय । त्रैलोक्यं जगत्त्रयम् । गोष्ण- ·- १०४ स्याद्वादग्रन्थमाला । . दायते गोष्पदमिवात्मानमाचरति । समुदायार्थः-प्रशायां तनु ऋतं गत्वा स्वालोकं गोविंदा अस्यते पुरुपेण तव पुनः ज्ञानान्तर्गतं भूत्वा त्रैलोक्य गोप्पदायते तथापि न हों नापि विपादो यतः त्वमेव सर्वशे वीतरागश्च अतः तुभ्यं नमोस्तु इति सम्बन्धः ॥ १०५ ॥ है । भगवन् ये संसारीजन अपनी तुच्छ बुद्धिके अनुसार थोड़ेसे पदार्थोंको भी सत्यस्वरूप जानकर समस्त पृथ्वीके ज्ञाता कहलाते हैं । अर्थात् उस थोड़ेसे ज्ञानसे ही उन्हें इतना हर्ष होता है कि वे जगतके ज्ञाता कहलाते हैं परंतु हे प्रभो ! आपके अपरिमित ज्ञानमें यह त्रैलोक्य एक गोष्पदके समान जान पड़ता है । अर्थात् आपका ज्ञान इतना विस्तृत है कि उसमें यह इतना बड़ा त्रैलोक्य (तीनों लोकोंमें रहनेवाले संपूर्ण पदार्थ) भी अतिशय छोटा जान पड़ता है । हे देव ! आप इतने घड़े महाज्ञानी होकर भी हविषादरहित हैं अतएव आप ही वीतराग हैं । आपकेलिये ही मैं नमस्कार करता है ।। १०५ ॥ श्लोकयमकः। को विदों भवतोपीड्यः सुरानतनुतान्तरम् । शं सते साध्वसंसारं स्वमुद्यच्छन्नपीडितम् ॥१०॥ कोवीति-क: किमोरूपम् । विदो ज्ञानानि । भवतः त्वत्तः । अपि । ईट् स्वामी । यः यदोरूपम् । सुरान् अमरान् । अपि शब्दोऽत्र सम्बन्धनीयः सुरानपीति अतनुत विस्तारयतिस्म । अन्तः चित्ते भवं आन्तरं आत्मोत्थम् । शं सुखम् , सते शोभनाय । साधु शोभनं । असंसार सांसारिकं न भवति । सुष्ठु अमुत् स्वमुत् विनष्टराग इत्ययः । यच्छन् दूदुन् । अपीडितं अबाधितम् । समुदायार्थ:-हे वर्धमान भवतो नान्यः ·जिनशतका १०५ ईट् यः सुरानपि विदः अतनुत सुखं आन्तरं साधु असंसारं अपीडितं यच्छन् सते शोभनपुरुषाय स कोऽन्यो भवतः स्वमुत् ईट यावता हि न कश्चित् तस्मात् भवानेव सर्वज्ञः ॥ ६ ॥ हे श्रीवर्द्धमान | आप देवोंको भी ज्ञान सम्पादन कराने वाले हैं। सिद्धपर्यायमें होनेवाले, निर्वाध और उत्कृष्ठ स्वात्म- जन्य सुखको देनेवाले हैं तथापि वीतराग हैं। अतएव हे भग- वन् ! आपके सिवाय अन्य ऐसा कौन है जो हमारा स्वामी हो सके अर्थात् कोई नहीं है । आप ही हमारे स्वामी और सर्वज्ञ देव हो ।। १०६॥ समुद्कयमकः। कोविदो भवतोपीड्यः सुरानत नुतान्तरम् । शंसते साध्वसं सारं स्वमुद्यच्छन्नपीडितम् ॥१०७॥ कोविदेति-कोविदः विचक्षणः । भवतः संसारात् । अपीड्यः अबाधितः । हे सुरानत देवैः प्रणत । नुतान्तरं स्तुतिविशेषम् । शंसते आचष्टे । साध्वसं सम्भ्रमम् । सारं फलवत् । स्वं आत्मानं । उद्यच्छन् वहन विभ्रत् । ईडितमपि पूजाविधानमपि । अथवा ईडितं नुतान्तरं इति सम्बन्धः । समुदायार्थ:-हे सुरानत योऽयं कोविदो जनः भवादपीब्यः । सन् नुतान्तरं शंसते आचष्ट स्वं साध्वसं सारं ईडितमपि उद्यच्छन् यस्मात् तस्मादहं स्तुतिविशेपेण तुभ्यं नतः ।। १०७ ॥ हे वीर ! इन्द्रादिक देव भी आपको नमस्कार करते हैं। जो विचक्षण पुरुष संसार में सुखी होकर आपकी स्तुति करता है उसीका आत्मा सफल और पूज्य हो जाता है। अतएव है। भगवन् स्तोत्रविशेषाँसे मैं भी आपकी स्तुति करता हूं । १०७॥

·१.०६ स्थाद्वादग्रन्थमाला। यमक:। अभीत्यावई मानेनः श्रेयो रुगर संजयन् । अभीत्या वर्धमानेन श्रेयोरुगुरु संजयन् ॥१८॥ अभीत्येति-अभीत्य मम चेतस्यागत्य । अव रक्ष । ऋद्ध वृद्ध। मा अस्मदः इवंतस्य रूपम् । अनेनः हे अपाप । श्रेयः सुखं । रुगरु तेजसा महत् । संजयन् लगयन् । अभीत्या अभयेन दयया इत्यर्थः । हे वर्द्धमान जिनेश्वर । इन स्वामिन् । हे श्रेय सेव्य । उर्वी महती गौर्वाणी यस्यासौ उरुगुः त्वं दिव्यवाणीकः त्वं यतः । उ निपातः । संनयन् सम्य- ग्जयं कुर्वन् । किमुक्तं भवति-हे वर्द्धमान इन ऋद्ध अनेन: श्रेय उरु. गुस्त्वं यतः ततः अभीत्या अभयेन श्रेयः रुगुरु संजयन् लगयन् जयंच. मा अव रक्ष ॥ १०८ ॥ हे श्रीवर्द्धमान ! आप सबके स्वामी हैं, वृद्ध अर्थात् बड़े हैं, पापरहित हैं, सबके सेन्य हैं, दिव्यवाणी अर्थात् दिव्य ध्वनिको धारण करनेवाले हैं, केवलज्ञानके साथ होनेवाले अनंत सुखको देनेवाले हैं, मबके जीतनेवाले हैं । हे भगवन् ! मेरे हृदयमें विराजमान होकर मेरी रक्षा कीजिये ॥ १०८ ॥ दयक्षरवृत्तम् । नानानन्तनुतान्त तान्तितनिनुन्नुन्नान्त नुन्नानृत नूतीनेन नितान्ततानितनुते नेतोन्नतानां ततः । नुन्नातीतिंतनून्नति नितनुतान्नीति निनूतातनु- न्तान्तानीतिततान्नुतानन नतान्नो नूतनैनोत्तु नो॥ .

·जिनशतक। १०७ - नानेति-श्रीवर्धमान इत्यनुवर्तते । नाना अनेकप्रकाराः । अनन्ताः अनूनाः अमेयाः नुताः स्तुता: अन्ता धर्माः यस्यासौ नाना- नन्तनुतान्तः तस्य सम्बोधनं हे नानानन्तनुतान्त अनेकप्रकारामेयस्तुत- गुण इत्यर्थः । तांतं खेदं करोतीति ' तत्करोति तदाचष्टे इत्यादिना. सूत्रेण णिन् । तान्तिः ' अत: भावे क्तः इति कः । तान्तितं भवति । तान्तितं दुःखं निनुदति प्रेरयति इति तान्तितनिनुत् तस्य सम्बोधनं है तान्तितनिनुत् । नुनः विनष्टः अन्तो विनाशो यस्यासौ नुन्नान्त: तस्या सम्बोधनं हे नुन्नान्त' । नुनं विनागितं अनृतं असत्यं यस्यासी नुन्नानृतः तस्य सम्बोधनं हे नुन्नानृत विनष्टासत्य । नूतीनां स्तुतीनां इनाः स्वामिनः- नूनीनाः नृतीनानां इनः स्वामी नूतीनेनः तस्य सम्बोधनं हे नूतीनेन गगधरेन्द्रादिस्वामिन् । नितान्तं अत्यर्थ तानिता विस्तारिता नुतिः कीर्तिः स्तुतियं यस्यासौ नितान्ततानितनुतिः तस्य सम्बोधन हे नितान्ततानितनुते अत्ययविस्तारितकीवें । अथवा नतीनेनेन गणधरेन्द्रेण नितान्ततानितनुते । नेता नायकः । उन्नतानां इन्द्रादिप्रभूणाम् । ततः तस्मात् । तनुः शरीरं तनोरनतिर्महत्वं तनूनतिः अतीतिविनाश:, अतीतिश्च तनूनतिश्च अतीतिततूनती, नुन्ने विनाशिते अतीतितनून्नती यया सा नुन्नातीतितनून्नतिः तां नुन्नातीतितनूनतिम् । नितनुतात् कुन्तात् । नीति बुद्धि विज्ञानम् । अथवा नुन्नातीतितन्नति नितनुतात् नीतिं च । च शब्दोनुक्तोऽपि दृष्टव्यः । निनुत स्तुत सुपूजित । अतनुं महतीं । तान्तान् दुःखितान् । ईतिततान् व्याधिव्यासान् । हे नुतानन नुतं स्तुतं आननं मुखं यस्याती नुतननः तस सम्बोधनं हे नुतानन । नतान् प्रणवान् । नः अस्मान् । नूतन अभिनव एनः पापं नूतनैनः ! अत्तु भक्षयतु । नो प्रतिषेधे । किमुक्तं भवति-हे श्रीवर्धमान नानानन्त- नुतान्त यतः, उन्मतानां नेता त्वं ततः नीति नुन्नातीतितनूनति अतनुं ·१०८ स्थाद्वादग्रन्थमाला। नितनुतात् नतान् नः अस्मान् तान्तान् ईतिततान् नो नितनुतात् नूत- नैनश्च अतु भक्षयतु अन्यानि विशेषणानि भट्टारकस्य विशेष- णानि ॥ १.९ ॥ हे श्रीवर्द्धमान ! अनेक भन्यजन आपके नानाप्रकारके अनन्त गुणोंकी सदा स्तुति करते रहते हैं । हे देव आप दुःखों- के दूर करनेवाले हैं । विनाशरहित हैं । एकांतात्मक असत्य- को नाश करनेवाले हैं । सबके पूज्य हैं । आपकी शुभ्रकीर्ति संसारभरमें व्याप्त है । सब कोई आपके श्रीमुखकी स्तुति करता है । इन्द्र गणधरादिकोंके भी आप स्वामी हैं । इन्द्र चक्रवर्ती आदि महापुरुषोंके नायक हैं । अतएव हे भगवन् ! जन्ममरणको दूर करनेवाला केवलज्ञान नामक महाविज्ञान हमें दीजिये । हे प्रभो ! हम नमस्कार करनेवाले लोग संसारके अनेक दुःखोंसे दुःखी हैं । नाना व्याधियोंसे घिरे हैं । हे देव ! आपको नमस्कार करते हैं। हमारा यह दुःख और ये व्याधियां दूर कर दीजिये तथा हमारे ये हालके (नये ) पाप भी नष्ट कर दीजिये ।। १०९ ॥ चक्रवृत्तम् । वंदारुप्रबलाजवंजवभयप्रध्वंसिगोप्राभव वर्दिष्णों विलसद्गुणार्णव जगनिर्वाणहेतो शिव । वंदीभूतसमस्तदेव वरद प्राओकदक्षस्तव वंदे त्वावनतो वरं भवमिदं वयकवंद्याभव ।११।। • वन्देति-प्रबरं चक्रं. भूमौ. फलके या व्यालख्य यः पादार ·जिनशतक। १०९ अरमध्ये स्थाप्याः । चतुर्थपादो नेमिमध्ये एवं च सर्वचक्रवृत्तानि दृष्टव्यानि । वन्दारवः वन्दनशीला प्रबलं प्रचुरं आजवंजवः संसार: भयं भी: आजवंजवाभयं आनवंजवभयं प्रबलंचतत् आजवंजवभयं च तत् प्रवला- जवंजवमयं । वन्दारूणां प्रवलाजवंजवभयं वन्दारप्रवलाजवंजवमयं । तत् प्रध्वंसयति विनाशयतीत्येवंशीलं वन्दारुपबलाजवंजवभयप्रध्वंसि । प्रभोर्मावः प्राभवम् । गोण्याः प्रामवं प्रभुत्वं गोप्रभवं वाणीमाहात्म्य- मित्यर्थः । वन्दारुप्रवलाजवंजवभयप्रज्वसि गोपामवं यस्यासौ वन्दार- प्रवलाजवंजवभयप्रध्वंसिंगोप्रामवः तस्य सम्बोधनं वन्दारुप्रबलाजवजव- भयप्रध्वंसिगोपाभव । वद्धिष्णो वर्द्धनशील गुणा एव अर्णवो गुणार्णवः विलसन् शोभमानो गुणार्णवो गुणसमुद्रो यस्याची विलसद्गुणार्णवः तस्य सम्बोधनं विलसद्गुणार्णवा निर्वाणस्य मोक्षस्य हेतुः कारणं निर्वाणहेतुः । जगतां भव्यलोकानां निर्वाणहेतुः जगन्निर्वाणहेतुः। तत्य सम्बोधनं हे जग- निर्वाणहेतो । शिव परमात्मन् । बन्दीमूताः मङ्गलपाठकाभूसाः समस्ताः देवाः विश्व सुरवराः यस्यासौ वन्दीभूतसमस्तदेवः तस्य सम्बोधन हे वन्दीभूतसमस्तदेव । वरद इष्टद । प्रशानां मतिमतां एकः प्रधानः प्राशकः । दक्षाणां विचक्षणानां स्तवः स्तुतिवचनं यस्यासी दक्षस्तवः । अथवा दः स्तूयते इति दक्षस्तवः प्राकदचासौ दक्षस्तव- श्च प्राशैकदक्षस्तवः तस्य सम्बोधनं पाकिदक्षस्तव । वन्दे स्तुवे । त्वा भवन्तम् । अवनतः प्रणतः। वरं श्रेष्ठम् । भवमिदं संसारस्य भेदकम् । हे वयं शोमन । एकः वन्यः एकवन्यः तस्य सम्बोधन हे एकवन्ध संसार- लेन न भवति इत्यभवः तस्य सम्बोधनं हे अभव। एतदुक्तं भवति- वर्दमान भट्टारक सम्बोधनान्तानि सर्वाणि विशेषणानि अस्यैव भवन्ति । वन्दे अवनतो भूत्वाहं त्वा किंविशिष्टं वरं भवमिदम् इति ।। ११० ॥

·११. स्याद्वादग्रन्थमाला। हे श्रीवीरनाथ भगवन् ! आपकी दिव्यध्वनिका ऐसा अद्रुत माहात्म्य है कि वह आपको नमस्कार करनेवाले जीवोंका जन्ममरणमय संसारसे उत्पन्न होनेवाला प्रचुर भय भी नष्ट कर देती है। हे परमात्मन् ! आप सदा बर्द्धमान हो अर्थात् बढते ही रहते हो । आपका यह गुणसागर कैसा अच्छा सुशो- मित हो रहा है । हे देव ! भव्यजीवोंको मोक्ष जानेकेलिये आप प्रधान कारण हो । सम्पूर्ण इन्द्रादिक देव आपके वंदीजन हैं सदा आपका मंगलपाठ पढ़ा करते हैं । आप इष्ट पदार्थको देनेवाले हैं। ज्ञानियों में प्रधानज्ञानी हैं । बड़े २ चतुरपुरुष भी आपकी स्तुति किया करते हैं । आप सबसे श्रेष्ठ हैं । जन्म मरण रूप संसारका नाश करनेवाले हैं। अतिशय शोभा- यमान हैं । यह सम्पूर्ण जगत एक आपको ही नमस्कार करता है। आप संसारसे रहित हैं । हे प्रभो ! वार २ प्रणाम करता हुआ मैं आपकी स्तुति करता हूं ॥ ११ ॥ इष्टपादवलयप्रथमचतुर्थसप्तमवलयैकाक्षरचक्रवृत्तम् । नष्टाज्ञान मलोन शासनगुरो ननं जनं पानिन नष्टग्लान सुमान पावन रिपूनप्यालुनन् भासन.। नत्येकेन रुजोन सजनपते नंदन्ननंतावन नंतऋन् हानविहीनधामनयनो नः स्तात्पुनन् सज्जिन नष्टेति नष्टं विनष्टं अशानं यस्यासी नष्टाशानः तस्य सम्बोधन हे नष्टाशान । मलेन कर्मणा ऊनः रहित: मलोनः तस्यं सम्बोधन हे मलोन.। शासनस्य दर्शनस्य आशाया वा गुरुः स्वामी शासनगुरुः तस्य ·जिनशतक सम्बोधन हे शासनगुरो । ननं नमनशीलम् ! जनं भव्यलोकम् । पान् रक्षन् । इन स्वामिन् । नष्टं विनष्ट ग्लानं मूर्धादिकं यस्यासो नष्टग्लानः तत्य सम्बोधनं हे नष्टग्लान | शोभनं मान विज्ञानं यस्यागे सुमानः तस्य सम्बोधनं हे सुमान । पावन पवित्र । रिपूनपि अतः शत्रूनप्यालुनन् आ समन्तात् खण्डयन् । भासन शोभन । नतीनां प्रणतीनां एक: प्रधानः इनः स्वामी नत्येकेनः तस्य सम्बोधनं हे नत्येकेन । स्जया रोगेण ऊनः रुजोनः तस्य सम्बोधन हे रुजोन । सबनानां पतिः सज्जनपतिः तस्य सम्बोधनं हे सननपते । नन्दन् आनन्दं कुर्वन् । अनन्त अविनाश । अवन रक्षक । नत्तृन् स्तोत्तृन् । हानेन क्षयेण विहीनं जनं हानविहीनं धाम तेजः हानविहीन च तत् धाम . च पानविहीनधाम, हानविहीनधामैव नयनं यस्यासौ हानविहीनधामनयन: त्वम् । नः अस्मान् । स्तात् भव । पुनन् पवित्रीकुर्वन् । हे सज्जिन शोमनजिन । एतदुक्तं भवति-हे भट्टारक नष्टाशान नमूं जनं पान् रिपुनभ्यालुनन् नन्तॄन् नन्दन् नः अस्मान् पुनन् हानविहीनधामनयनस्त्वं स्तात् । शेपाणि सर्वाणि सम्बोधनान्तानि पदानि अस्यैव विशेषणानि भवन्तीति ॥ ११ ॥ हे भगवन् ! आप अज्ञानरहित हैं। कर्मरहित हैं । इस जैन शासनके नायक हैं। सबके स्वामी हैं । 'मूर्छादिक परिग्रह- से दूर हैं । अतिशय पवित्र हैं । अतिशय शोभायमान है । रोगादिक दोपोंसे रहित हैं । सज्जनजनोंके अधिपति है। नाशरहित हैं। जिनेन्द्र हैं । सबके रक्षक हैं । आपका यह विशाल केवलज्ञान अविशय सुशोभित है । प्रणामोंके आप मुल्य स्वामी हैं अर्थात् सबके वंद्य हैं। हे प्रभो ! जो भव्यजन मापको नमस्कार करते हैं उनकी आप रक्षा कीजिये, उनके माहा- ·११२ स्थाद्वादग्रन्थमाला। दिक अंतरंगशत्रुओंको नाश कीजिये, आपकी स्तुति करनेवालोंको सदा आनंद दीजिये, और हम लोगोंको पवित्र कीजिये । जिससे कि " विनाशरहित केवलज्ञानरूप नेत्रको धारण करनेवाला " यह जो आपका प्रसिद्ध नाम है वह सार्थक हो जाय ॥ १११ ॥ इष्टपादवलयप्रथमचतुर्थसप्तमवष्यकाक्षरचक्रवृतम् । रम्यापारगुणारजस्सुरवरैराक्षर श्रीधर रत्यूनारतिदूर भासुर सुगीरर्योत्तरर्दीश्वर । रक्तान क्रूरकठोरदुईररुजोरक्षन् शरण्याजर रक्षाधीर सुधीर विद्वर गुरो रक्तं चिरं मा स्थिर ॥ रम्येति-इष्टपादो वलयरूपो भवतीत्यर्थः । रम्य रमणीय । अपारगुण अपरिमेयगुण । अरज: ज्ञानावरणादिकर्मरहित । सुर वरैः देवप्रधानः । अयं पूज्यौं । अक्षर अनश्वर । श्रीधर लक्ष्मी-. भृत् । रत्या रागेण ऊन रहित । अरतर्दूरः विप्रकृष्ट: अरतिदूरः तस्य सम्बोधनं हे अरतिदूर । भासुर भास्वर. । शोभना गीर्वाणी यस्यानो सुगीः त्वमिति सम्बन्धः । अयं स्वामिन् । उसराः प्रकृष्टाः ऋदयो विभूतयः उत्तरर्द्धयः उत्तरर्डीनां ईश्वरः स्वामी, उत्तरीश्वरः तस्य सम्बोधनं है उत्तरीश्वर । रक्तान् भक्कान् । क्रूरा रौद्रा, कठोरा निष्ठुरा, दुईरा, रुक् व्याधिः, रा.चासौ कठोरा च क्रूरकठोरा, क्रूरकठोग चासौ दुर्घरा च. क्रूरकठोरदुर्द्धरा, क्रूरकठोरदुद्धरा .चासौ रुक् च. क्रूरकठोरदुर्द्धररुक् तस्याः रक्षन् प्रतिपालयन् । शरण्य. भरणीय | अजर जराहीन । रख पालय । आधिर्मन:पीडा आधि इरति क्षिपतीत्याधीरः

·जिनशतक ।
११३
तस्य सम्बोधनं हे आधीर । सुधीर अक्षोभ । विदां पण्डितानां वरः
प्रधानः विद्वरः तस्य सम्बोधनं हे विद्वर । गुरो स्वामिन् । रक्तं भक्तम् ।
चिरं अत्यर्थम् । मा अस्मदः प्रयोगः । स्थिर नित्य । एतदुक्तं भवति-
हे भट्टारक रम्य इत्यादि गुणविशिष्ट क्रूरकठोरदुर्द्धररुनोरक्तान रक्षन्
मा रक्कं रक्ष || ११२॥
हे भगवन् ! आप अतिशय सुंदर हो । अनंतगुणोंके धारक
हो । ज्ञानावरणादि कमोसे रहित हो । इन्द्रादिक देव भी
आपकी पूजा करते हैं । हे प्रभो ! आप विनाशरहित हो ।
समवसरणादि लक्ष्मीके धारक हो । रागरहित हो । द्वेपसे
पहुत दूर हो । अतिशय देदीप्यमान हो । अनंत चतुष्ठयादि
उत्कृष्ट ऋद्धियोंके स्वामी हो । सवके नायक हो । सवको शरण
देनेवाले हो । जरारहित हो । अनेक मानसिक व्याधियोंको
दूर
करनेवाले हो । क्षाभरहित हो विद्वानों में श्रेष्ठ हो । सबके
गुरु हो । नित्य हो, और सुन्दर दिव्यध्वनिकर सुशोभित
हो । हे देव ! आपके जो भक्तजन हैं उन्हें इन कठिन भया-
नक और अतिशय दुद्धर जन्ममरणादि व्याधियोंसे रक्षा
कीजिये, तथा मैं भी आपका एक भक्त हूं इसलिये हे नाथ !
मेरी भी रक्षा कीजिये ॥ ११२ ।।
इति वर्द्धमानस्तुतिः।
चक्रवृत्तम् ।
प्रज्ञा सा स्मरतीति या तव शिरस्तचन्नतं ते पदे
जन्मादः सफलं परं भवभिदी यंत्राश्रिते ते पदे।

·११४ स्याद्वादग्रन्थमाला। मांगल्यं च स यो रतस्तव मते गी: सैव या त्वा स्तुते तेंज्ञा ये प्रणता जनाःक्रमयुगे देवाधिदेवस्य ते११३॥ प्रशति-प्रशा बुद्धिः । सा तदः प्रयोगः । स्मरति चिन्तति । इति शब्दः अवधारणार्थः । या यदः टावन्तस्य रूपम् । तव ते 'स्मृत्यर्थ- दयेशां कर्मणीति ता भवति' । शिरः मस्तकम् । तत् यत् । नतं प्रणतम् । ते तव । पदे चरणे । जन्म गत्यन्तरगमनम् । अदः अदस: अपरोक्षवाचिनो रूपम् एतदित्यर्थः । सफलं सकार्यम् । परं श्रेष्ठम् । भवमिदी संसारभेदिनी । यत्र यस्मिन् । आश्रित सेविते । ते तव । पदे चरणयुगलम् । माङ्गल्यं पूतं । च शब्दः समुन्धयार्थः । सः तदो रूपम् । यः यदो रूपम् । रतः रक्तः भक्तः । तव ते । मते आगमे । गी: वाक् । सैव सा एव नान्या । या त्या भवन्तम् । स्तुते वन्दते । ते तदः नसन्तं रूपम् । शाः पंण्डिताः । ये यदो जसन्तं रूपम् । प्रणताः प्रक- ण नताः । जनाः भक्तमव्यलोकाः । क्रमयुगे चरणद्वन्दे । देवानामधि देवः परमात्मा देवाधिदेवः तस्यं देवाधिदेवस्य । ते तव । स्तुत्यवसाने कृतकृत्यः सन् आचार्यः समन्तभद्रस्वामी उपसंहारकं करोति । किमुक्तं भवति भट्टारक सैवं प्रज्ञा या त्या स्मरति । शिरश्च तदेव यन्नतं ते पदे इत्येवमादि योज्यम् ।। ११३ ॥ आचार्यवर श्रीसमन्तभद्रस्वामी इसप्रकार चतुर्विशति तीर्थकरोंकी स्तुति कर कृतकृत्य होकर अन्तमें अपने स्तोत्रका उपसंहार करते हैं। हे देवाधिदेव ! इस जगतमें बुद्धि वही है जो आपके घर- णकमलोंको स्मरण करे ।.मस्तक वही है जो आपके चरण सरोकंहको नमस्कार करे । जम्म वही संफर्क और श्रेष्ठं है जो .

·जिनशतक। ११५ जन्म मरणरूप संसारको नाश करनेवाले आपके चरणसरोजका आश्रय ले । पवित्र वही है जो आपके आगमकी भक्ति करे। वाणी वही है जो आपकी स्तुति करे, और पंडितजन वे ही हैं जो आपके चरणयुगलों में वार २ प्रणाम करें ॥ ११३ ।। चक्रवृत्तम् । सुश्रद्धा मम ते मते स्मृतिरपि त्वय्यर्चनं चापि ते हस्तावंजलये कथाश्रुतिरतः कोंक्षि संप्रेक्षते । सुस्तुत्यां व्यसनं शिरो नतिपर सेवेशी येन ते तेजस्वी सुजनोहमेव सुकृती तेनैव तेज पते॥११४॥ सुश्रद्धेति-सुभदा सुरुचिः । मम अस्मदः प्रयोगः । ते तत्र । मते विषये । स्मृतिरपि स्मरणमपि । त्वयि युष्पदः ईवन्तस्य रूपम् । अर्चनं चापि पूजनं चापि त्वय्येवेति सम्बन्धः । चशब्दः समुआयार्थः । ते तव । हस्ती करो । अञ्जलये अबलिनिमित्तं ते इत्यनेन सम्बन्धः । कथा गुणस्तवनं । कथायाः श्रुतिः श्रवणं कथाश्रुतिः । तस्यां रत: रक्तः कथाश्रुतिरतः । कर्णः श्रवणम् । अक्षि चक्षुः । सम्प्रेक्षते संपश्यति । ने रूपमिति सम्बन्धः सामर्थ्यालभ्यते । सुस्तुत्यां शोभनस्तवने । व्यसनं तत्परत्वम् । शिरः मस्तकम् । नतिपरं प्रणामतत्परम् । सेवा रोयनम् । ईदृशी ईदृग्भूता । प्रत्यक्षवयनमेतत् । येन यदो भान्तस्स रूपं येन कारणेनेत्यर्थः । ते तव । तेजस्वी भास्वान् । सुजमः शोमनजनः । अहं अस्मदो वान्तस्य रूपम् । एव अवधारणार्थः । अहमेव नान्यः । नुकृती पुण्यवान्। तेनैव तदो भान्तस्य रूपं । तेनैव कारणेनेत्यर्थः । तेजःपने केवलज्ञानस्वामिन् । समुदायार्थ:-मम श्रद्धा या मम स्मृतिश्च या सा ·११६ स्याहादग्रन्थमाला। तवैव मते, ममार्चनमपि यत्तत् त्वय्येव, मम हस्ती यौ त्वत्प्रणामासलि- निमित्तम् , कर्णश्च मम ते कथाश्रुतिरत:, अक्षि च मम तव रूपदर्शन- निमित्तम् , मम व्यसनमपि तव तुत्याम् , शिरश्च मम तव नतिपरम् । येन कारणेन ईदृशी सेवा मम हे तेज:पते तेनैव कारणेन अहमेव तेजस्वी सुजनः सुकृती नान्य इत्युक्तं भवति ॥ ११४ ॥ हे भगवन् ! मेरी श्रद्धा केवल आपमें ही है। मैं स्मरण भी केवल आपका ही करता हूं । पूजन भी केवल आपका हो करता हूं ! ये मेरे दोनों हाथ केवल आपको प्रणाम करने और आपकेलिये अंजलि देने ( हाथ जोड़ने ) के काम आते हैं । मेरे कान सदा आपकी कथा सुननेमें ही तत्पर रहते हैं । मेरे नेत्र सदा आपके रूप देखनेमें ही लगे रहते हैं । मेरा व्यसन अर्थात् अभ्यास आपकी स्तुति करनेमें ही है। मेरा मस्तक भी केवल आपको नमस्कार करनेमें ही काम आता है । हे प्रभो ! हे परमात्मन् मैं आपकी ऐसी सेवा करता हूं अतएव हे तेजोनिधे ! (केवलज्ञानके स्वामी) समझना चाहिये कि संसारमें मैं ही तेजस्वी हूं मैं ही सुजन हूं और मैं ही पुण्य- वान् हूं । मरें समान तेजस्वी सुजन और पुण्यवान् अन्य कोई नहीं है ।। ११४ ॥ चक्रवृत्तम् । जन्मारण्यशिखी स्तवः स्मृतिरपि क्लेशाम्बुधेनौँः पदे भक्तानां परमौ निधी प्रतिकृतिः सर्वार्थसिद्धिः परा।

·जिनशतक। ११७ वन्दीभूतवतोपि नोन्नतिहतिर्नन्तुश्च येषां मुदा दातारोजयिनो भवन्तु वरदा देवेश्वरास्ते सदा११५॥ जन्मेति-जन्म संसारः, अरण्यं अटवी, शिखी अग्नि, जन्मैवा- रण्यं जन्मारण्यम् , जन्मारण्यत्य शिखी जन्मारण्यशिखी । स्तवः गुणस्त- वनम् । स्मृतिरपि स्मरणमपि । क्लेशाम्बुधे दुःखसमुद्रस्य नौः पोतः । पदे पादौ । भक्तानामनुरकानां । परमो श्रेष्ठौ । निधी द्रव्यनिधाने । प्रतिकृतिः प्रतिबिम्बम् । सर्वार्थानां सकलकार्याणां सिद्धिः निप्पत्ति. सर्वा थसिद्धिः । परा प्रकृष्टा । बन्दीभूतवतोपि मङ्गलपाठकोभूतवतोपि नग्ना- चार्यरुपेण भवतोपि ममेत्यर्थः । न प्रतिपेधवचनम् । उन्नतेः माहात्म्यस्य इतिः हननं उन्नतिहतिः। नन्तुश्च स्तोतुश्च । येपो यदःआमन्तस्य रूपम् , मुदा हर्षेण । दातारो दानशीलाः, जयोस्ति येषां ते जयिनः । भवन्तु सन्तु । वरं ददत इति वरदाः स्वेटदायिनः । देवानां सुराणां ईश्वराः स्वामिनः देवेश्वराः । ते तदो जसन्तस्य रूपम् । सदा सर्वकालम् । एत. दुक्तं भवति येषां स्तवः जन्मारण्यशिखो भवति, येषां स्मृतिरपि क्लेशा- बुधेश्च नौः भवति, येषां च प्रतिकृतिः सर्वार्थसिद्धिः परा, येपां नन्तु मुंदा बन्दीभूतवतोपि नोन्नतिहतिः, ते देवेश्वराः दातार: जयिन: वरदा: भवन्तु सदा सर्वकालम् ॥ ११५ ॥ हे भगवन् ! जिनके गुणोंका स्तवन करना जन्ममरणरूपी वनको जलानेकेलिये अग्निके समान है जिनका स्मरण करना दुःखरूपी समुद्रसे पार होनेकेलिये नौकाके समान है। जिनके चरणकमल भक्त लोगोंके लिये अतिशय श्रेष्ठ और सम्पूर्ण द्रव्योंके - १ नायमानस्यापि मम ।।

·११८ स्थाद्वादग्रन्थमाला । देनेवालं निधिके समान हैं। जिनका प्रतिबिम्ब सम्पूर्ण कार्योंकी सिद्धि करनेवाला और अत्युत्कृष्ट गिना जाता है। तथा जिनका स्तोत्र करनेवाले और सहर्ष मंगलपाठ पढनेवाले नग्नाचार्य रूपसे रहनेवाले मुझसेवककी उन्नतिका वाधक संसारमें कोई नहीं है । इस कारण हे देव ! ऐसे देवोंके ईश्वर, दानशील और जयशील आप सदा वरद अर्शत् इष्ट पदार्थोके देनेवाले हुजिये ।।११५॥ कविकाव्यनामगर्भचक्रवृत्तम् । गत्वैकस्तुतमेव वासमधुना तं येच्युतं स्वीशते यन्नत्येति सुशर्म पूर्णमधिको शान्ति वृजित्वाध्वना यहक्या शमिताकृशाधमरुजं तिष्टेज्जनः-स्वालये ये सद्भोगकदायतीव यजते ते मे जिनाः सुश्रिये११६ गत्वेति-पहर नववलयं चक्रमालिख्य सप्तमवलये शान्तिवर्मकृतं इति भवति । चतुर्थवलये जिनस्तुतिशनं इति च भवति भतः कवि- काव्यनामगर्भचक्रवृत्तं भवति । गत्वा यात्वा । एकः प्रधानः, स्तुतः पूज्यः, एकश्चासौ स्तुतश्च एकस्तुतः तं एकस्तुतम् । एवकारोवधारणार्थ: । वासं मोक्षस्थानम् । अधुना साम्प्रतम् । तं तदः इबन्तस्यरूपम् । ये यदो जसन्तस्य रूपम् । अच्युतं अक्षयम् । स्त्रीशते सुऐश्वर्यं कुर्वते । येषां नतिः स्तुतिः यन्नतिः तया यनत्या । एति आगच्छति । सुशर्म अनन्तसुखम् । पूर्ण सम्पूर्णम् अधिकां महती प्रधानां । शान्ति शमनम् । वृजित्वा गत्वा । अध्वना सम्य- ग्दर्शनशानचारित्रमार्गेण । येषां भक्तिः सेवा यद्भक्तिः तया यद्भक्त्या । शमितं शान्तं नष्टं अकृशापं, अकृशं महत् अघ पापं, अकृषं च तदपंच ·जिनशतक। ११९ अकृशाध, शमितं च तत् अकृशापं च शमिताकृयाघम् क्रियाविशेषण- मेतत् । रुजा रोगः न विद्यते रंजा यस्मिन् तत् अरुजम् । तिष्ठत् आस्येत । जनः भन्यलोकः । स्वालये शोभनस्थाने । ये यदो जसन्तस्य रूपम् । भोग: सुखानं सन् शोभनो भोगः सद्भोगः सद्भोग एव सद्भोगकः तं सद्भोगकं ददंत इति सभोगकदाः शोभनभोगदातारः इत्यर्थः । अतीव अत्यर्थम् । यजते पूजकाय यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु इत्यस्य धोः शत्रन्तस्य रूपम् । ते तदो नसन्तस्य रूपे परोक्षवाचि । मे मम । जिना: श्रीमदहन्तः । शोमना श्रीः सुप्रीः तस्यै सुश्रिये । भवन्तीत्यध्या- हायम् । किमुक्तं भवति-एवंगुणविशिष्ठाः जिनाः ते मे भवन्तु सुप्रिये मोक्षायेत्यर्थः ।।११६॥ जो श्रीजिनेन्द्रदेव विनाशरहित और परमपूज्य मोक्षस्थानमें जाकर अतिशय ऐश्वर्यवान् हो जाते हैं । जिनको नमस्कार करनमात्रसे सम्पूर्ण अनंतसुख स्वयं आकर प्राप्त होते हैं। जिनकी भक्ति करनेमात्रसे यह जीव अतिशय शांतचित्त हो जाता है, बड़े बड़े पाप नष्ट हो जाते हैं, रोग नष्ट होजाते हैं और यह ( जीव ) सम्यग्दर्शनज्ञानमारित्ररूप मोक्ष- मार्गके द्वारा उत्तम मोक्षस्थानमें जाकर विराजमान होता है। तथा जो श्रीजिनेन्द्रदेव नित्यपूजन करनेवाले अपने भक्त लोगोंकेल्येि उत्तम मोक्षरूप सुख देनेवाले हैं । ऐसे श्रीभर- इंतदेव मेरेलिये उत्तम मोक्षरूप लक्ष्मी दें ॥११६ ॥ इति श्रीनरसिंहमहाकविभव्योत्तमविरचिता जिमशतकवृत्तिः समासा ।

·१२० परिशिष्ट । गतप्रत्यागताः। भासते विभुतास्तोना ना स्तोता भुवि ते सभाः। याश्रिताः स्तुत गीत्या तु नुत्यागीतस्तुताः श्रिया। मा | स | ते वि | भुता तास्तो ना याः | शिताः | स्तु गौ | त्या नु एवं ८३, ८८, ९५ लोकाः । इस कोष्टककी पंक्तियोंको उलटा पढ़नेस उपर्युक्त लोकका शेष भाग बन जाता है। त गतप्रत्यागतपाद पादाभ्यासयमकाक्षरद्वयविरचितलोकः । वीरावारर वारावी वररोरुरुरोरव । वीरावारर वारावी वारिवारिरि वारि वा ॥८५॥ वीरावार वर रोह इस कोष्टककी प्रत्येक पंक्तिको उल्टा पढ़नेसे पूरा श्लोक बन जाता है। धीराचा वार वारिवारि एवं ९३, ९४ श्लोकौ ।

·.
૧૩૬
मुरजबल्धः।
श्रीमज्जिन पदाभ्याशं प्रतिपद्यागसां जये।
कामस्थानपदानेशंस्तुनिदिद्यांपसाधपे।
.
श्री सनि
ति पयाग सा
X X X**
XXXXXX
का नया न म दाने शंस्तु दि वि यांना साथ
मुस्जबन्छ।
iscla
+
का
ध
.
प्र
झा
स्थान
हा
ल
५ मा
एवं प्रथम द्वितीय-चिन समाः
२४६,७,१९.१९.३०.३१.३३.३३.३४.३५
३१8०,११,१३,१५,8815८,५९,६०,६९,
६२.६३, ६५, ६७.६८,६९.७.१ ७९.७३,७१,
10६,७७,७८,८०,८१,९९,१०१,१०१,
१३.१०४.१०५ श्लोकायाः।

·૧૨ अनन्तर पाद मुरज बन्यः। अमिरिक्त सुरेलीकै स्लिरिक्त परैर्नकैः। दासुपूज्यमयी शेषस्त्वंसुमन्यःकयोदशः।१८ लो स्त्रि ने पू मि २ X ना वा प पा क atter har एवं६६६६० शोकानेया: सहकासातरिव मुल बन्धः । समताभको धीमता नर्थमश्रमम् । श्री रमिल गयामकाननमक्षाम् ॥५॥ श्री. एवं ०९:९१ श्लोको ·पापा या १२३ अर्थभ्रमः। धिया ने भिदयेनाल्यातुपायान्दराननः। ये पाया पातपारा ये श्रियायातानतन्वत ॥३॥ घिया ये निदरेता यातापायान्तारानातः पा/रा/ये चिचा यानानानन्वत एवं. ९८५१९,१०,११,१७,३६,४३,४४,५६. १०,९३श्लोका क्षेयाः। बहु क्रियापदादूनीय पातु मध्ययनकानालुयन्जना- वर्णस्वर गूढ द्वितीय पादसती भद्रः। पारावाररवारापारासमाक्षक्षनारा । समा सममनामाचारगी मला मारा साक्षागासाक्षामा क्षार नाममनाया सासार नामा राक्ष मा.साक्षा साक्षस पास बा २ नाराया इसकोटक में ऊपर काश्लोकचारों ओरसेपहाजाता है।

·१२१
गर्ने महा विशिचकाक्षरचतुरक्षरश्चक
श्लोकः
गन्धननयनन्नेन नन्तेनस्लेमिनन्दन।
नन्द नर्द्धिर नम्रो न नम्रो नष्टोमिनन्छन ।
न
न्य
न्त
tra
म्रो
एवं १३१ १६ श्लोको।

·१२५
बालोकः
वरगौर गर्नु देव वंहें नुत्वा क्षयानंद ।
वर्जयति सावि वर्षामानोरगरलबार
4.
+
नो
F
एवं शोको।

·इष्ट पादवलय प्रथम चतुर्थसहम
वलयैकाक्षर-चकन्तम्।
नद्याज्ञान मलोन शासनगुरो ननं जनं पानिन
नष्टग्लानि सुमान पावन रिपूनप्यालुनन्मासन।
मन्मेकन जोन सन्ननपते नन्दन्दनन्तावन
जनतन् हागविहीनधाम नयनोनःस्तायुनन्
सनिन।।१११॥
शा
ला
4-4मीन
मा
एयरलोक

·१२७ জ্বালাকরূহু गबैकस्तुतमेव वासमधुना तयेच्युतं स्त्रीशने । यजत्येति सुशर्म पूर्णमधिकांशान्तिवृजिन्दावनाम सझमया शामिलायम निब्जनः स्वालये। सेसनोगकदायतीच यजते नेमे जिनाः सुनिये। ॥११६॥ त म बा रा भा त imalamamale थ । पूर्व भाविकाव्य नाम गर्म विना ११०.११३,१२४.२१५, - ·१२८ अनुलोमलिलोको गर ननपाल महाराज गीत्यानुन मनाक्षर । रक्षमामतन्दुत्यागी जराहामल पानन ॥५७॥ न न पालनहाराजगी नगमाक्षर पक्ति कोलटा पढने से उत्तरार्द बन जाता है। एवं९११ लोको। अनुलेमानलीसम्हलोक मुगलमा रक्ष माक्षर वामेश शमी चार स्थानुतः। भोशिमोनशनाजोनल विजरा मय॥८॥ इस श्लोक कोउलटा पढनेसे नीचे लिखा ८७ वालोलवजनाना है। उस राज विनम्न रजो नाझंच भो विभो । मनु चारु रुचामाश शमे वारक्षमाक्षर ८७

·No text on this page.