·22055 पातञ्जलदर्शनम्। श्रीभोजदेवकृतवृत्तिसमेतम् । पण्डित कुलपति वि, ए, उपाधिधारि- श्रीमज्जीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचत्मिजाभ्यां पण्डित-श्रीआशुबोध विद्याभूषण-पण्डित श्रौनित्यबोध- विद्यारत्नाभ्यां संस्कृतं प्रकाशितञ्च । तौय संस्करण कलिकातामहानगर्याम् वाचस्पत्य यन्त्रे मुद्रितम् । ई १८३६ ।

·पण्डित-श्रीआशुबोध-विद्याभूषा पण्डित श्रीनित्य बोध-विवारत्न! सथा Com प्रकाशक- प्राप्तिस्थान- २ न०, रमानाथ मजुमदार ट्रीट, आम्हाष्ट ट्रीट पोष्ट अफिस, कलिकाता। प्रिण्टर-वि, वि, मुखर्जी। २ न०, रमानाथ मजुमदार ट्रीट. कलिकाता!

·पातञ्जलदर्शनम्।
भोजदेवकृतवृत्तिसमेतम् ।
दहाईयोगः शिवयोः सः श्रेयांसि तनोतु वः ।
दुष्यापमपि यत्सत्या जनः कैवल्यमयते ॥ १ ॥
त्रिविधान्यपि दुःखानि यदनुस्मरणान्तरणाम् ।
प्रयान्ति सद्यो विलयं तं स्तुनः शिवमव्ययम् ॥ २॥
पतञ्जलिमुनहिः काऽप्यपूर्वा जयत्यतौ ।
पुं-प्रक्रत्यावियोमोऽपि योग इत्युदितो यथा ॥ ३ ॥
जयन्ति वाचः फणिभर्तुरान्तर-
स्फुरत्तमस्तोमनिशाकरत्विषः ।
विभाव्यमानः सततं मनांसि
सतां सदानन्दमयानि कुर्वते ॥४॥
शब्दानामनुशासनं विदधता पातञ्जले कुर्वता
वृत्तिं राजमगाङ्गसंज्ञकमपि व्यातन्वता वद्यक।
वाक्-चेतो-वपुषां मलः फणिभृतां भर्ते व येनोद्धृत-
स्तस्य औरणरङ्गमल्लन्टपतेर्वाचो जयत्यज्ज्वलाः ॥ ॥
टुर्बोधं यदतीव तद्धि जहति स्पष्टार्थमत्युक्तिभिः
स्पष्टार्थेष्वतिवितिं विदधति व्यर्थैः समासादिकैः ।
अस्थानिऽनुपयोगिभिश्च बहुभिजल्यैर्भमं तन्वत
श्रोतणामिति वस्तुविधवकतः सर्वेऽपि टीकाकृतः ॥६॥

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवत्तौ उत्सृज्य विस्तरसुदस्य विकल्पजालं फल्गुप्रकाशमवधाय॑ च सम्यगर्थान् । सन्त: ! पतञ्जलिमते विवतिर्मयेय- मातन्यते बुधजनप्रतिबोचहेतुः ॥ ७ ॥ अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥ अनेन सूत्रेण शास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनान्याख्यायन्ते । अधशब्दो- ऽधिकारद्योतको मङ्गलार्थकश्च । योगो युक्तिः समाधानम्। युज समाधी। अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलैथै न तदनुशासनम् । योगस्थानुशासनं योगानुशासनं, तत् आ-शास्त्रपरिसमाप्तेरधिकतं बोद्धव्यमित्यर्थः । तत्र शास्त्रस्य व्युत्याद्यतया योग: ससाधनः सफलो- ऽभिधेयः । तात्पादनञ्च फलं, व्युत्पादितस्य योगस्य कैवल्यं फलम् । प्रास्त्राभिधेययोः प्रतिपाद्य-प्रतिपादकभावः सम्बन्धः। अभिधेयस्य योगस्य च तत्फलस्य च कैवल्येन साध्य-साधनभावः। एतदुक्तं भवति-व्युत्पाद्यस्य योगस्य साधनानि शास्त्रेण प्रदश्यन्ते, तत्साधनसिद्धो योगः कैवल्याख्यं फलमुत्पादयति ॥ १ ॥ तत्र को योगः ? इत्याह- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ २ ॥ चित्तस्य निर्मलसत्त्वपरिणामरूपस्य, या वृत्तयोऽङ्गाङ्गिभावपरिणाम- रूपाः, तासां निरोधी वहिर्मुखतया परिणतिक्छेिदादन्तर्मुखतया प्रतिलोमपरिणामेन स्वकारणे लयो योग इत्याख्यायते। स च निरोधः सर्वासां चित्तभूमौनां सर्वप्राणिनां धर्मः कदाचित् कस्याञ्चित् बुद्धिभूमौ आविर्भवति। ताश्च क्षिप्तं, मूद, विक्षिप्तम्, एकाग्रं, निरुधमिति चित्तस्य भूमयः चित्तस्यावस्थाविशेषाः। तत्र क्षिप्तं रजस उद्रे कादस्थिरं वहिर्मुख- तया सुखदुःखादिविषयेषु विकल्पितेषु व्यवहितेषु वा रजसा प्रेरितं, दैत्यदानवादीनाम् । मृदं तमस उद्रेकात् कृत्या कृत्य- विभागमन्तरेण क्रोधादिभिः विरुद्धकत्येष्वेव नियमितं, तञ्च सदैव रक्षः- पिशाचादौनाम्। विक्षिस सत्त्वोद्रेकात् वैशिष्ट्येन परिहत्य दुःखसाधन तच्च सदैव

·समाधिपादः।
.
सुख तापनेवेव शब्दादिषु प्रवृत्तं, तच्च सदैव देवानाम् । एतदुक्तं भवति-
रजसा प्रवत्तिरूपं, तमता परापकारनियतं, सत्त्वेन सुखमयं चित्तं
भवति। एतास्तिसश्चित्तावश्थाः समाधावनुपयोगिन्यः, एकाग्र-निरूद्धरूपे
हे च सत्त्वोत्कर्षात् यथोत्तरमवस्थितत्वात् समाधावुपयोगं भजेते ।
सत्त्वादिक्रमव्युत्क्रमे तु अयमभिप्रायः,-योरपि रजस्तमसोर त्यन्त हेयत्वे-
ऽप्येतदर्थ रजप्सः प्रथममुपादानं, यावन्न प्रत्तिदर्शिता तावन्निवर्तिन
प्राक्यते दयितुमिति योर्य थयेन प्रदर्शनम् । सत्त्वस्य तु एतदर्थ
पश्चात् प्रदर्शनं यत्, तस्योत्कर्षणोत्तरे हे भूमो योगोपयोगिन्चाविति।
अनयोईयोरेकाग्र-निरुद्धयोभूम्योर्यश्चित्तस्यैकाग्रतारूपः परिणामः, स योग
इत्यु तं भवति। एकाग्रे वहिवत्तिनिरोधः, निरुद्धे च सर्वासा वृत्तीनां
संस्काराणां च प्रविलय इत्यनयोरेव भूम्योर्योगस्य सम्भवः ॥ २ ॥
इदानौं सूत्रकारः चित्तवृत्तिनिरोधपदानि व्याख्यातुकामः प्रथम
चित्तपदं व्याचष्टे--
तदा द्रष्टुः खरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥
द्रष्टुः पुरुषस्य तस्मिन् काले स्वरूप चिन्मानतायामवस्थानं स्थिति-
भवति। अयमर्थः,-उत्पन्नविवेकख्याते: चित्सङ्घमाभावात् कर्तृत्वाभि-
माननिवृत्तौ प्रोछन्त्रपरिणामायां बुद्धौ च आत्मनः खरूपणावस्थान
स्थितिर्भवति ॥ ३॥
व्युत्थानदशायान्तु तस्य किं रूपम् ? इत्याह-
वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४ ॥
इतरत्र योगादन्यस्मिन् काले, वृत्तयो या वक्ष्यमाणलक्षणाः, ताभिः
सारूप्यं तद्रूपत्वम् । अयमर्थः, यादृश्यो वृत्तयो दुःख-मोह-सुखाद्यात्मिका:
प्रादुर्भवन्ति, तादृग्रुप एव संवेद्यते व्यवहर्तृभिः पुरुषः, तदेवं यस्मिन्
एकाग्रतया परिणते चितिशक्तः स्वस्मिन् वरूपे प्रतिष्ठानं भवति, यसिंच
इन्द्रियवत्तिहारण विषयाकारेण परिणते पुरुषस्तद्रूपाकार एव परिभाव्यते
यथा जलतरङ्गेषु चलत्सु चन्द्रश्चलन्निव प्रतिभासते, तञ्चित्तम् ॥ ४ ॥

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती वृत्तिपदं व्याख्यातुमाह- वृत्तयः पञ्चतघ्यः लिष्टा अलिष्टा: ॥ ५ ॥ वृत्तयश्चित्तपरिणामविशेषाः। वृत्तिसमुदायलक्षणस्य अवयविनो या अवयवभूता वृत्तयः, तदपेक्षया तय-प्रत्ययः । एतदुक्तं भवति-पञ्चवृत्तयः कीदृश्यः ? क्लिष्टाः केशवक्ष्यमाणलक्षणेराकान्ताः क्लिष्टाः। तहिपरौता अलिष्टाः ॥ ५॥ एता एव पञ्चवत्तयः सङ्क्षिप्य उद्दिश्यन्ते- प्रमाण-विपय्यय-विकल्प-निद्रा-स्मतयः ॥ ६ ॥ आसां क्रमेण लक्षणमाह- प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७॥ अत्र अतिप्रसिद्धत्वात् प्रमाणानां शास्त्रकारेण भेदलक्षणेनैव गतत्वान लक्षणस्य पृथक लक्षणं न कृतम् । प्रमाणलक्षणन्तु-अविसंवादि ज्ञान प्रमाणमिति इन्द्रियहारेण वाह्यवस्तपरागाञ्चित्तस्य तद्दिषय-सामान्य- विशेषात्मनोऽधस्य विशेषावधारणं प्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षम् । एहौत- सम्बन्धात् लिङ्गात् लिङ्गिनि सामान्याध्यवसायोऽनुमानम् । आप्तवचनम् । आगमः ॥ ७॥ एवं प्रमाणरूपां वृत्तिं व्याख्याय विपर्ययरूपामाह- विपय्ययो मिथ्याज्ञानम्, अतद्रूपप्रतिष्ठितम् ॥८॥ अतथाभूतेऽर्थे तथोत्पद्यमानं ज्ञानं विपर्ययः । यथा शुक्तिका रजतज्ञानम्। अतद्रूपप्रतिष्ठितमिति-तस्याधस्य यद्रूपं तस्मिन् रूपे न प्रतिष्ठति, तस्यार्थस्य यत् पारमार्थिक रूपं न तत् प्रतिभासयतीति यावत् । संशयोऽप्यतद्रूपप्रतिष्ठितत्वान्मिथ्याज्ञानं, यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति ॥८॥ विकल्पवृत्तिं व्याख्यातुमाह- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥६॥ शब्दजनितं ज्ञानं शब्दज्ञानं, तदनुपतितुं शौलं यस्य सः शब्दज्ञानानु- याती, वस्तुनस्तथात्वमनपेक्षमाणोऽध्यवसायः स विकल्प इत्युच्यते ।

·समाधिपादः। यथा पुरुषस्थ चैतन्यं स्वरूपमिति। अत्र देवदत्तस्य कम्बल इबि शब्दजनित जाने षष्ठया योऽध्यवसितो भेदः तमिहाविद्यमानमणि समारोप्य प्रवर्ततेऽध्यवसायः। वस्तुतस्तु चैतन्यमेव पुरुषः ॥ ८ ॥ निद्रां व्याख्यातुमाह- अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥ १० ॥ अभावप्रत्यय आलम्बनं यस्याः सा तथोक्ता । एतदुक्तं भवति-- या सन्त लम् उद्रितत्वात्तमसः समाविषयपरित्यागेन प्रवर्तते वृत्तिः सा निद्रा ; तस्याश्च “मुखमहमस्खाप्सम्” इति स्मृतिदर्शनात् सप्तश्चानुभव- व्यतिरेकैणानुपपत्ते तित्वम् ॥ १० ॥ स्मृति व्याख्यातुमाह- अनुभूतविषयासम्प्रमोबः स्मृतिः ॥ ११ ॥ प्रमाणेनाजुभूतस्य विषयस्य योऽयमसन्मोषः संस्कारहारेण बुद्धा- वारोहः, सा स्मृतिः । तत्र प्रमाण-विपर्यय-विकल्पो जाग्रदवस्थात एवं तदनुभवबलात् प्रत्यक्षायमाणा: स्वताः। निद्रा तु असंवद्यमानविषया। स्मृतिश्च प्रमाणविकल्पनिद्रानिमित्ता॥ ११ ॥ एवं वृत्तीाख्याय सोपायं निरोपं व्याख्यातुमाह- अभ्यास-वैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ अन्यास-वैराग्ये वक्ष्यमाणलक्षसो, ताभ्यां प्रकाश-प्रवृत्ति-नियमरूपा या वृत्तयः, तासां निरोधो भवतीत्युक्तं भवति ; तासां विनिवृत्तवाच्याभि- निवेशानाम् अन्तर्मुखतया खकारणे एव चित्ते शक्तिरूपतयाऽवस्थानम् । तत्र विषयदोबदर्शनजेन वैराग्येण तद्दमुख्यमुत्पाद्यते, अभ्यासेन च सुखजनक शान्तप्रवाहप्रदर्शनहारेण दृढस्थेयीमुत्पद्यते ; इत्थं ताभ्यां भवति चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १२ ॥ अभ्यासं व्याख्यातुमाह- तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ वृत्तिरहितस्य चित्तस्य खरूपनिष्ठः परिणामः स्थितिः, तस्यां यत्न उत्साहः, पुनः पुनतत्त्वेन चेतसि निवेशनमभ्यास इति उच्चत ॥ १३ ॥ . ७.

·यातञ्जलदर्शनस्य भोजबत्ती तस्यैव विशेषमाह- स तु दोघंकालादरनैरन्तय-सत्कारासेवितो दृढ़भूमिः ॥ १४ ॥ बहुकालं नैरन्तर्येण आदरातिशयेन च सेव्यमानो दृढ़भूमिः स्थिरो भवति, दाढाय प्रभवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ वैराग्यस्य लक्षणमाह- दृष्टानुअविकविषयविष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ विविधो हि विषयो दृष्ट आनुश्रविकश्च । दृष्ट इहैवोपलभ्यमानः शब्दादिः, देवलोकादावानुअविकः, अनुश्रूयते गुरुमुखादित्यनुश्रवो वेदः, तसमधिगत आनुभविकः, तयोयोरपि विषययोः परिणाम- विरसत्वदर्शनादिगतगईस्य या वशीकारसंज्ञा ममैते वश्या नाहमेतेषां वश्य इति योऽयं विमर्षः, तवैराग्यमुच्यते ॥ १५ ॥ तस्यैव विशेषमाह- तत् परं पुरुषख्यातेर्गुणा वैतृष्णाम् ॥१६॥ तवैराग्यं परं प्रकष्टं प्रथमं वैराग्यं विषयविषय, द्वितीयं गुणविषयम् उत्पन्नगुण घुरुषविवेकख्यातेरेव भवति, निरोधसमाधेरत्यन्तानुकूल- त्वात् ॥ १६ ॥ एवं योगस्य खरूपमुक्का सम्प्रज्ञातखरूपभेदमाह- वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रजातः ॥ १७ ॥ समाधिरिति शेषः । सम्यक् संशयविपर्ययरहितत्वेन प्रज्ञायते प्रकर्षण ज्ञायते भाव्यस्य रूपं येन स सम्प्रज्ञातः, समाधिर्भावनाविशेषः सवि- तर्कादिभेदाच्चतुर्विधः,-सवितक, सविचारः, सानन्दः, सासितश्च ।

·समाधिपादः। R भाषना भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि पुनः पुनर्निवेशनम्। भाव्यञ्च द्विविधम्-ईश्वरस्तत्त्वानि च । तान्यपि विविधानि जड़ाजड़- भेदात् ; जड़ानि चतुर्विंशतिः, अजड़ः पुरुषः। तत्र यदा महाभूतानि इन्द्रियाणि स्थूलानि विषय नादाय पूर्वापरानुसन्धानन शब्दार्थालेख- सम्भेदेन भावना क्रियते, तदा सवितर्कः समाधिः। अस्मिन्नेव अवलम्बने पूर्वापरानुसन्धान शब्दोल्लेख गून्यत्वेन यदा भावना प्रवर्तते,तदा निर्वितर्कः । तन्मात्रान्तःकरणलक्षण सूक्ष्मविषयमालम्बा तस्य देशकालधर्मावच्छेदन यदा भावना, तदा सविचारः। तस्मिन्नेव अवलम्बने देशकालधर्माव- छेदं विना धर्मिमालावभासित्वेन भावना क्रियमाणा निर्विचार इत्युच्यते । एवं-पर्यन्तः समाधिः ग्राह्यसमापतिरिति व्यपदिश्यते । यदा तु रजस्तमोलेशानुविद्धमन्तःकरणसत्त्वं भाव्यते, तदा गुणभावाञ्चितिशक्तः सुखप्रकाशमयस्य सत्त्वस्य भाव्यमानसोद्रेकात् सानन्दः समाधिर्भवति । तस्मिन्नेव समाधौ ये बद्दष्टतयस्तत्त्वान्तरं प्रधान-पुरुषरूपं न पश्यन्ति, ते विगतदेहाहवारत्वाविदहशब्दवाच्याः । इयं ग्रहणसमापत्तिः । ततः परं रजस्तनोलेशानभिभूतशुद्धसत्त्वमालम्बनौकत्य या प्रवर्तते भावना, तस्यां ग्राहस्य सत्त्वस्य न्यग्भावात् चितिशतरुद्रेकात् सत्तामानावशेषत्वेन समाधिः सास्मित इत्युच्यते। न चाहशारा स्मितयोरभेदः शनीयः, यतो यत्रान्तःकरणम् अहमिति उल्लेखेन विषयान् वेदयते, सोऽहङ्कारः, यत्रान्तर्मुखतया प्रतिलोमपरिणामे प्रकृतिलोने चेतसि सत्तामात्रम् अव- भाति, सा सास्मिता । असिनेव समाधौ ये कतपरितोषाः परं परमात्मानं पुरुषं न पश्यन्ति, तेषां. चेतसि खकारणे लयमुपागते प्रकतिलय इत्युच्यते ; ये परं पुरुषं ज्ञात्वा भावनायां प्रवर्तन्ते, तेषामियं विवेक- ख्यातिप्रे होटसमापत्तिरित्युच्यते। तत्र सन्यज्ञाते समाधौ चतस्रोऽवस्थाः शक्तिरूपतयाऽवतिष्ठन्ते, तले कैकस्यात्यागे उत्तरोत्तरा इति चतुरव- स्थोऽयं सम्प्रज्ञातः समाधिः ॥ १७ ॥ असम्प्रज्ञातमाह- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारविशेषोऽन्यः ॥१८॥ विरम्यतेऽनेनेति . विरामो विवादिचिन्तात्यागः, विरामश्चासौ dainita ·[] पातञ्जलद शनस्य भोजवृत्ती . . प्रत्ययश्चेति विरामप्रत्ययः, तस्यान्यासः पौनःपुन्येन चैतांस निवेशनं, तल या काचित् वृत्ति मल्लसति, तस्या “नेति नेति” नैरन्तर्येण पर्युदसनं विरामप्रत्ययान्यासः, तत्पूर्व: मम्प्रज्ञातसमाधिः । संस्कार विशेषो यः तट्वि- लक्षणः, अयमसम्प्रज्ञात इत्यर्थः न तत्र किञ्चिद्देद्यम् । असम्प्रज्ञान निरुजः समाधिः । इह चतुर्विधः चित्तस्य परिणामः,-व्युत्थानं, समाधि- प्रारम्भः, निरोधः, एकाग्रता च । क्षिप्तमूढ़े चित्तभूमौ व्युत्थानम् । विक्षिप्ता भूमिश्च सत्त्वोने कात् समाधिप्रारम्भः । निरुद्धकाग्रते च पय॑न्तभूमौ। प्रतिपरिणामञ्च संस्काराः; तत्र व्युत्थानजनिताः संस्काराः समाधि- प्रारम्भजे: संस्कारैः प्रत्याहन्यन्ते, तज्जाश्च एकाग्रताजैः, नियोधनिते- रेकाग्रताजाः, निरोधजाः संस्काराः खरूपञ्च हन्यन्त ; यथा सुवर्ण- संवलितं छायमानं सौसमात्मानं सुवर्णमलञ्च निर्दहति, एवमेकाग्रता- जनितान् संस्कारान् निरोधजाः खात्मानञ्च निर्दहन्ति ॥ १८ ॥ तदेवं धोगत्य खरूपं भेदच्च सझेपणोपायांश्च अभिधाय विस्तररूप- णोपायं योगाभ्यासप्रदर्शनपूर्वकमुपक्रमते- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १६ ॥ विदेहाः प्रकतिलयाश्च वितर्कादिभूमिकासूत्रे व्याख्याताः,तेषां समाधिः भावप्रत्ययः, भवः संसारः, स एव प्रत्ययः कारणां यस्य स भवप्रत्ययः । अयमर्थः,--आधिमानान्तभूता एब ते संसारे त्याविधसमाधिभाजी भवन्ति, तेषां परतत्त्वादशनात् योगाभासोऽयम् । अतः परतत्त्वज्ञान तद्भावनायाञ्च मुक्तिकाभेन महान् यत्नो विधेय इत्येतदर्थमुपदिष्टम् ॥१८॥ तदन्येषान्तु- श्रद्धाबौय्यम्मुतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥२०॥ विदेह-ग्रक्रतिलयव्यतिरिक्तानां श्रद्धादिपूर्वकः, श्रद्धादयः पूर्व उपाया यस्य स श्रद्धादिपूर्वकः; ते च श्रद्धादयः क्रमानुपायोपियभावेन प्रवत्त- मामाः सम्प्रज्ञातसमाधेिरुयायता प्रतिपद्यन्ते। तत्र श्रद्धा योगविषये चतसः प्रसादः । वीर्यमुत्साहः । स्मृतिरनुभूतासम्प्रमोषः । समाधि- रेकाग्रता । प्रज्ञा प्रज्ञातव्यविवेकः । तत्र श्रद्धावतो वौय जायते, योग- ·PARAMI "... -- SairaPERMIRE समाधिपादः। । विषये उत्साहवान् भवति । सोत्साहस्य च पाश्चात्यानुभूतिषु स्मृति- रुत्पद्यते । तत्स्मरणाच्च चेतः समाधीयते । समाहितचित्तश्च भाव्यं सम्यक् विवे केन जानाति। त एते सम्प्रज्ञातस्य समाधरुपायाः, तस्याभ्यासात् पराच्च वैराग्यात् भवति असम्प्रज्ञातः ॥ २० ॥ उक्तोपायवतां योगिनाम् उपायभेदाझेदानाह- तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ समाधिलाभः इति शेषः । संवेगः क्रिया हेतुदृढ़तरः संस्कारः, स तीतो येषामधिमानोपायानां तेषां समाधिलाभः समाधिफल- चासन्नं भवति शौचमेव सम्पद्यते इत्यर्थः ॥ २१ ॥ के ते तौवसंवेगाः ? इत्याह- मृटुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ तेभ्य उपायेभ्यो मृदादिभेदभिन्नभ्य उपायवतां विशेषो भवति, मुटुमध्य अधिमात्र इत्युपायभेदाः, ते प्रत्येकं मृदुसंवेग-मध्यसंवेग- तौबसंवेगभेदात् त्रिधा ; तजेदेन च नव योगिनो भवन्ति, मद्यायो मृटुसंवेगः मध्यसंवेगः तीव्रसंवेगः। मथोपायो मृदसंवेगः मध्यसंवेग: तीव्रसंवेगः। अधिमानोपायो मृदसंवंगः मध्यसंवेगः तीव्र संवेगः । अधिमाने उपाये तीव्र च संवेगे च महान् यत्नः कर्त्तव्य इति भेदोपदेशः ॥ २२॥ इदानीमेतटुपायविलक्षणं सुगममुपायान्तरं दर्शयितुमाह-- ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ ईश्वरो वक्ष्यमाणलक्षणः, तत्र प्रणिधानं भक्तिविशेषः, विशिष्टमुपासन, सर्वक्रियाणां तत्रापणं, विषयसुखादिकं फलमनिच्छन् सर्वाः क्रियाः तस्मिन् परमगुरावर्पयति, तप्रणिधानं समाधस्तत्फललाभस्य च प्रकृष्ट उपायः ॥ २३ ॥ ईश्वरस्थ प्रणिधानात् समाधिलाभ इत्युक्तं, तत्रेश्वरस्य खरूपं प्रमाणं प्रभावं वाचकम् उपासनाक्रमं तत्फलञ्च क्रमेण वक्तुमाह-- SAPNA ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती क्लेशकर्मविपाकाशयरपराष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ क्लिनन्तौति लेशा अविद्यादयो वक्ष्यमाणाः, विहितनिषिद्धव्यामिश्र- रूपाणि कर्माणि, विपयन्ते इति विपाकाः कर्मफलानि, जात्यायु- भॊगा आ-फलवियाकाच्चित्तभूमौ शेरते इत्याग्यो वासनाखासंस्कारः, तैरपरामृष्टः विष्वपि कालेषु न संस्पृष्टः, पुरुषविशेषः अन्येभ्यः पुरुषेभ्यो विशिष्यते इति विशेषः, ईश्वर ईशनशीलः, इच्छामालेण सकल जगदुद्धरणक्षमः। यद्यपि सर्वेषामात्मनां क्लेशादिस्पर्शी नास्ति, तथाऽपि चित्तगतास्तेषामुपदिश्यन्ते ; यथा योगतौ जय-पराजयौ खामिनः । अस्य तु त्रिष्वपि कालेषु तथाविवोऽपि क्लाशादिपरामर्शों नास्ति, अतः सविलक्षण एव भगवानौश्वरः। तस्य च तथाविधमैश्वर्य्यमनादेः सत्त्वो- त्कर्षात्, तस्य सत्त्वोत्कर्षस्य प्रकष्टात् ज्ञानादेव ; न च अनयोनिश्वर्य- योरितरतराश्रयत्वं, परस्परानपेक्षत्वात् । ते हे ज्ञानेश्वर्यै ईश्वरसत्त्वे वर्तमाने अनादिभूते, तेन तथाविधेन सत्त्वेन तस्यानादिरेव सम्बन्धः ; प्रकृति-पुरुषसंयोग-वियोगयोगेश्वरछाव्यतिरेकेणानुपपत्तेः यथेतरेषां प्राणिनां सुख-दुःख-सोहात्मकतया परिणतं चित्तं निर्मले सात्त्विके धर्मानुप्रखो प्रतिसङ्घान्तं चिच्छायासङ्घान्तः संवेद्यं भवति, नैवमीश्वरस्य तस्य केवल एव सात्त्विकः परिणाम उत्कर्षवान् अनादिसम्बन्धेन भोग्यतया व्यवस्थितः, पुरुषान्तरविलक्षणतया स ईश्वरः । मुक्तात्मनान्तु पुनः पुनः लगादियोग तेस्तेः शास्त्रोक्त- रुपायैनिवर्तितः, अस्य पुनः सर्वदेव तथाविधत्वान्न मुक्तात्मतुल्यत्वं, चेश्वराणामनेकत्वं, तेषां तुल्यत्वे भिन्नाभिप्रायत्वात् कार्यस्यैवानुपपत्तेः; उत्कर्षापकर्षयुक्तत्वे य एवोत्कृष्टः, स •एवेश्वरः, अत्रैव काष्ठाप्राप्तत्वा- दैश्वर्यस्य ॥ २४॥ एवमौश्वरस्य खरूपमभिधाय प्रमाणमाह- तत्र निरतिशयं सार्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ तस्मिन् भगवति सर्वज्ञत्वस्य यद्दौजम् अतीतानागतादिग्रहस्थाल्यत्वं ७. . " अतः एव .

·समाधिपादः।
[११]
ईश्वरः।
यतः
महत्त्वञ्च मूलत्वाद्दौजमिव वोज, नत् तत्र निरतिशयं काष्ठां प्राप्त, दृष्टा
यल्पाच-महत्त्वादोन धर्माणां सातिशयानां काष्ठाप्राप्तिः; यथा पर-
माणावल्यत्वस्य, आकाशे परममहत्त्वस्य, एवं ज्ञानादयोऽपि चित्तधर्माः
तारतम्येन परिदृश्यमानाः क्वचिन्निरतिशयतामासादयन्ति, यत्र चेते
निरतिशयाः,
यद्यपि सामान्चमालोऽनुमानमात्रख
पर्यवसितत्वात् न विशेषावगतिः सम्भवति, तथाऽपि शास्त्रादस्य सब-
ज्ञत्वादयो विशेषा अवगन्तव्याः। तस्य खप्रयोजनाभावे कथं प्रकति-
पुरुषयोः संयोग-वियोगी आपादयतौति नाशनीयं, तस्य कारुणिक-
त्वात् भूतानुग्रह एव प्रयोजनं,कल्पप्रलय-नहाप्रलयेषु निःशेषान् संसारिण
उद्धरिष्यामौति तस्याध्यवसायः ; यत् यस्येष्टं तत्तस्य प्रयोजनमिति ॥ २५ ॥
एवमीश्वरस्य प्रमाणमभिधाय प्रभावमाह-
स पूर्वेषामपि गुरुः कालानवच्छेदात् ॥२६॥
आद्यानां सष्टणां
ब्रह्मादौनामपि स गुरुः उपदेष्टा,
कालेन नावच्छिद्यते, अनादित्वात् । तेषां ब्रह्मादीनां
पुराणादिसत्त्वादस्ति कालेनावच्छेदः ॥ २६ ॥
एवं प्रभावमुक्वा उपासनोपयोगाय वाचकमाह-
तस्य वाचकाः प्रगावः ॥ २७॥
इत्थमुक्तखरूपेश्वरस्य वाचकोऽभिधायकः, प्रकर्षण नूयते स्तूयतेऽनेनेति
नौति स्तौतौति वा प्रणवः ओङ्कारः, तयोश्च वाच्य-वाचकलक्षण: सम्बन्धो
नित्यः सङ्केतेन प्रकाश्यते, न तु कैनचित् क्रियते ; यथा, पितापुत्रयोः
विद्यमान एव सम्बन्धोऽस्थायं पिता, अस्यायं पुल इति केनचित्
प्रकाश्यते ॥ २७॥
उपासनमाह-
तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥
तस्य साईत्रिमात्रिकस्य प्रणवस्य, जपो यथावदच्चारणं, तहाच्यस्य
चेश्वरस्य भावनं पुनः पुनश्चेतसि निवेशनमेकाग्रताया उपायः; अतः
समाधिसिद्धये योगिना प्रणवो जप्यः, तदर्थ ईश्वरश्च भावनौय इत्युक्तं
भवति ॥ २८॥

·[१२] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्तौ - - मला उपासनायाः फलमाह- ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥२६॥ तस्माज्जपात्तदर्थभावनायाश्च योगिनः प्रत्यक्चेतनाऽविगमो भवति, विषयप्रातिकूल्येन खान्तःकरणाभिमुखमञ्चति या चेतना दृशक्ति: सा प्रत्यकुचेतना, तदधिगमो ज्ञानं भवतीत्यर्थः । अन्तराया वक्ष्यमाणाः, तेषामभावः शक्तिप्रतिबन्धोऽपि भवति ॥ २८ ॥ अथ के अन्तरायाः? इत्याशङ्कायामाह- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्ति- दर्शनालब्धभूमिकवानवस्थितत्वानि चित्त- विक्षेपाः, तेऽन्तरायाः ॥ ३० ॥ नवैते रजस्तमोबलात् प्रवत्तैमानाश्चित्तस्य विक्षेपा भवन्ति, तैरेकाग्रताविरोधिभिश्चित्तं विक्षिप्यते इत्यर्थः । तत्र व्याधिर्धातुवैषम्य- निमित्तो ज्वरादिः। त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य। उभयकोट्यालम्ब ज्ञानं संशयः, योगः साध्यो न वेति। प्रमादोऽनवधानता, समाधि- साधनेष्वोदासौन्यम् । आलस्य काय-चित्तयोगुरुत्वं, योगविषये प्रवृत्त्वभाव- हेतुः। अविरतिश्चित्तस्य विषयमग्रयोगात्मा गईः। म्रान्तिदर्शनं शुक्ति- कायां रजतवदिपर्ययज्ञानम् । अलञ्चभूमिकत्वं कुतश्चिन्निमित्तात् समाधि- भूमेरलाभ: असम्प्राप्तिः। अनवस्थितत्वं लवायामपि भूमौ चित्तस्य तत्राप्रतिष्ठा। ते एते समाधेरैकाग्रताया यथायोगं प्रतिपक्षत्वादन्त- राया इत्युच्यन्ते ॥ ३०॥ चित्तविक्षेपकारकानन्यानप्यन्तरायान् प्रतिपादयितुमाह- दुःखदौर्मनस्थाङ्ग मेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥३१॥ कुतश्चिन्निमित्तादुत्पनेषु विक्षेपेषु एते दुःखादयः प्रवर्तन्ते। तल हुःखं चित्तस्य राजसः परिणामो बाधनालवणः, यावात् प्राणिनः ·समाधिपादः। तपघाताय प्रवर्तन्ते। दौमनस्यं वाह्यान्यन्तः कारणेमनसो दौःस्थ्यम् । अङ्गमेजयत्वं सर्वाङ्गीणो वेपथुः, आसनमनःस्थैर्य्यस्य बाधकः । प्राणो यहाह्यं वायुमाचामति स श्वासः, यत् कोष्टय वायं निःश्वसिति म प्रश्वासः । एते विक्षेपैः सह प्रवत्तमाना यथोदिताभ्यास-वैराग्याभ्यां निरोच्या इत्येषामुपदेशः ।' ३१ ॥ मोपद्रवविक्षेपप्रतिषेधार्थमुपायान्तरमाह- तलतिषेधार्थकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ तेषां विक्षेपावणां प्रतिषेधार्थ मेकस्मिन् कसिंश्चिदभिमते तत्त्वेऽन्यास- श्वेतसः पुनः पुनर्निवेशनं कार्यः, यइलात् प्रत्युदितायामेकाग्रतायां ते विपाः प्रणासुपयान्ति ॥ ३२ ॥ इदानी चित्तसंस्कारापादकपरिकर्मकथनमुपायान्तरमाहpean मैत्री-करुणा-मुदितोपिक्षाणां सुख-दुःख-पुण्या- पुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ मैत्री सौहार्दम् । करुणा कपा । मुदिता हर्षः । उपेक्षा औदासीन्यम् । एता यथाक्रमं सुखितेषु दुःखितेषु पुण्यवत्सु अपुण्यवत्सु च विभावयेत् । तथा हि, मुखितेषु साधुषु एषां मुखिमिति मैत्री कुर्य्यात्, न तु ईर्ष्याम् । दुःखितेषु कथं नु नामेषां दु:खनिवृत्तिः स्थात् ? इति कपामेव कुर्यात्, न ताटख्यम् । पुण्यवत्सु पुण्यानुमोदनेन हर्षमेव कुर्य्यात्, न तु किमते पुण्यवन्त इति विद्वेषम् । अयुण्यवत्यु चौदासोन्यमेव भावयेत्, नानुमोदनं न वा वैषम्। सूत्रे सुख-दुःखादि- সুন देस्तदन्तः प्रतिपादिताः। तदेवं मैत्रादिपरिकर्मणा चित्ते प्रसीदति सुखन समाधेराविर्भावो भवति । परिकर्म चैतत् वाह्यं कर्म, यथा गणिते मिश्रकादिव्यवहारो गणितनिष्पत्तये सङ्कलितादिकर्मोप- कारकत्वेन प्रधानकर्मनिष्यत्तये भवति, एवं हेष-रागादिप्रतिपक्षभूत- मेलादिभावनया समुत्पादितप्रसादं चित्तं . सम्प्रजातादिसमाधियोग्य पा-२ ।

·No text on this page.

·[१४]
पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती
सम्पद्यते। बाग-द्वेषावेव मुख्यतया विीपमुत्मादयतः, तौ चेत् समूल-
मुन्मूलितौ स्यातां, तदा प्रसन्नत्वात् मनसो भवत्येकाग्रता ॥ ३३ ॥
उपायान्तरमाह-
प्रच्छदन-विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥
१
ne
पछर्दनं यत् कौष्ठयस्य वायोः प्रयत्नविशेषान्मालाप्रमाणेन वहिनिः-
सारणम् । मात्राप्रमाणनैव प्राणस्य वायोगितिविच्छेदो विधारणा,
सा च हान्यां लारान्यां, वाहास्यान्तरापूरज, पूरितस्य वा तत्रैव
निरोवेन; तदेवं रेचक-पूरक-कुम्भकाखिविधः प्राणायामः चित्तस्य
स्थितिमकाग्रतायां निबजाति, सर्वासानिन्ट्रियत्तौनां प्राणवृत्तिपूर्व-
कत्वात्, मनः-प्राणवी खव्यापारपरत्यरमेकयोमा क्षमत्वात्, चौयमाण:
प्राणः समतेन्द्रियत्तिनिरोधहारेण चित्तस्यैकाग्रतायां प्रभवति । समस्त-
दोषच्यकारित्वञ्चाखानाने यूयते ; दोषकताच सर्वा विक्षेपबत्त्यः
अतो दोषनिहरणवारणान्यस्यैकाग्रतायां सामर्थम् ॥ ३४ ॥
इदानीमुपायान्तरप्रदर्शनोपक्षेपिल्ण सम्प्रज्ञातस्य समाधः पूर्वाङ्ग
कथयति-
विषयवती वा प्रतित्पन्ना स्थितिनिधिनी ॥३५॥
मजस इति वाकाशेषः । विषयाः गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-प्राब्दाः, ते
विद्यन्ते फलस्वेन यस्याः सा विषयवती प्रत्तिनलतः रशेचे करोति।
तथा हि, नासाग्रे चित्तं धारयतो दिब्धावसंविदुपसायते। तादृशचव
जिहान रससंवित्, तालाये रूपसंवि, जिवामधे स्पर्श संवित्,
जिवामूले शब्दसंवित्। तदेवं तदिन्द्रियद्वारा तल्लिन् तस्मिन्
विषये दिव्ये जायमाना संवित् चित्तस्यैका बताया हैतुर्भवति, अस्ति
योगस्य फलनिति योगिनः सनाशासोन्मादनात् ॥ २५ ॥
एवंविधर्मवोपायान्तरमाह---
विशोका वा ज्योतिभती॥ ३९ ॥

·समाधिपादः। [१५] সুল লি: এক্স : ভন, ক স হ মূখালান বিন यस्याः सा ज्योतिभती प्रत्तिः । विशोका विगतः सुखमयत्वाभ्यास- वशाच्छोको रजापरिणामो यस्याः सा विशोका चैतमा थितिनिधिनी। अयमर्थः,-हत्यासब्युटमचे प्रशान्तकल्लोलक्षीरोदधिप्रख्यं चित्तस्य सत्त्वं भावयत: प्रज्ञाऽऽलोकात् सर्वत्तिक्षये चेतसः दधेय॑झुत्पद्यते ॥ ३६ ॥ उपायान्तर प्रदर्शनद्वारा सम्प्रज्ञातससाधेविषयं दर्शयति- maina वीतरागविषयाहा चित्तम् ॥ ३७॥ मनसः स्थितिनिबन्धनं भवतीति शेषः। वीतरागः परित्यक्त- विषयाभिलाषः तस्य यत् चित्तं परिहतलोशं तत् आलम्बनीलतं चेतसः स्थितिहेतुर्भवति ॥ ३७॥ एवंविधमुपायान्तरमाह- वन-निद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ ट प्रत्यस्तमितवालोन्द्रियवत्तमनोमालेगाव यत्र भोक्तत्वमात्मनः स स्वप्नः, निद्रा पूर्वोक्तलक्षण, तदालम्बन स्वप्नालम्बनं निद्रालम्बनं वा ज्ञानमालम्बामानं चेतसः स्थितिं करोति ॥ ३८॥ नानारुचित्वात् प्राणिनां यस्मिन् कस्मिंश्चिदस्तुनि योगिनः श्रद्धा भवति, तस्य ध्यानेनापौष्टसिद्धिरिति प्रतिपादयितुमाह- यथाऽभिमतध्यानाहा ॥ ३१ ॥ यथाऽभिप्रेत वस्तुनि वाये चन्द्रादावभ्यन्तरे नाडीचक्रादौ वा भाव्यमाने चेतः स्थिरीभवति ॥३॥ एवमुपायान् प्रदर्श्य फलदर्शनायाह- परमाणु-परममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥४०॥ एभिरूपायश्चित्तस्य स्थैय्यं भावयती योगिनः सूक्ष्मविषयभावनाहारण ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवत्ती काशादिपरमम हत्त्वपर्यन्तं भाक्यतो न क्वचिञ्चतसः प्रतिघात उत्पद्यते, सर्वत्र स्वातन्त्रा भवतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ एव मेभिरुपायेश्च संस्कृतस्य चेतसः कीदृग्रूपं भवतीत्याह-- नौवारभिजातस्येव मयो ग्रही-ग्रहण-ग्राह्येषु तत्स्थ-तदञ्जनता समापत्तिः ॥ ४१ ॥ क्षोणा वृत्तयो यस्य स लौणवृत्तिः तस्य ग्रहीट-ग्रहणा-ग्राह्येषु आत्मेन्द्रिय-विषयेषु तत्स्थ-तदञ्जनता समापत्तिभवति। तत्स्थत्वं तत्र एकाग्रता,तदञ्जनत्वं तन्मयत्वं,क्षीणभूते चित्ते विषयस्य भाव्यमानस्यैवोत्कर्षः, तथाविधा समापत्तिः तद्रूपः परिणामो भवतीत्यर्थः । दृष्टान्तमाह अभिजातस्येव मणे: यथा अभिजातस्य निर्मलस्फटिकमणेस्तत्तटुपाधिवशात् तत्तद्रूपापत्तिः, एवं निर्मलस्य चित्तस्य तत्तशावनीयवस्तूपरागात्तत्तद्रूपा- पत्तिः। यद्यपि ग्रहोट-ग्रहण-ग्राह्येषु इत्युक्तं, तथाऽपि भूमिकाक्रम- वैशात् ग्राह्य-ग्रहण-ग्रहीटषु इति बोध्यम् ; यतः प्रथमं ग्राह्यनिष्ठ एव समाधिः, ततो ग्रहणनिष्ठः, ततोऽस्मितारूपो ग्रहीट निष्ठः, केवलस्य पुरुषस्य ग्रहीतुर्भाव्यत्वासम्भवात् । स्थूल-सूक्ष्म ग्राह्योपरतं चित्तं तत्र समापन्नं भवति, एवं ग्रहणे ग्रहीतरि च समापदं बोद्धव्यम् ॥ ४१ ॥ ননস্ব इदानौमुक्ताया एव समापत्तेश्चातुर्विध्यमाह- शब्दार्थ-ज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का ॥४२॥ श्रोलेन्द्रिय ग्राह्यः स्फोटरूपो वा शब्दः, अौँ जात्यादिः, ज्ञानं सत्त्वप्रधाना बुद्धिवत्तिः, विकल्प उक्तलक्षण:, तैः सङ्कीर्णा ; यस्याम् एते शब्दादयस्त्रयः परस्पराध्यासेन विकल्परूपेण प्रतिभासन्ते गौरिति शब्दो गौरित्यर्थों गौरिति ज्ञानम् अनेन आकारण या सा सवितर्का ·समाधिपादः। [१७] उक्तलक्षणविपीतां निर्वितर्कामाह-- स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्ये वाऽर्थमात्रनिर्भासा निर्विता ॥४३॥ शब्दार्थ स्म तिमविलये सति प्रत्युदितस्पष्टग्राह्याकारप्रतिभासिततया न्याभतज्ञानांशत्वेन स्वरूपशून्येव निर्वितर्का समापत्तिः ॥ ४३ ॥ भेदान्तरं प्रतिपादयितुमाह- एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता॥ ४४ ॥ एतयैव सवितकया निर्वितया च समापत्त्या समापल्या सविचारा निविचारा च व्याख्याता ; कीदृशौ ? सूक्ष्मविषया सूक्ष्मः तन्मात्रेन्द्रियादि- विषयो यस्याः सा तथोक्ता। एतेन पूर्वस्याः स्थूलविषयत्वं प्रति- पादितं भवति। सा हि महाभूतन्द्रियालबना शब्दार्थविषयत्वेन शब्दार्थविकल्पसहितत्वेन देशकालधर्माधवच्छिन्नः सूक्ष्मोऽर्थः प्रतिभाति यस्यां सा सविचारा। देशकालधर्मादिरहितो धर्ममालतया सूक्ष्मार्थ- स्तन्मालेन्द्रियरूपः प्रतिभाति यस्यां सा निर्विचारा॥४४॥ अस्था एव सूत्मविषयायाः किं-पर्यन्तः सूक्ष्मविषयः ? इत्याह- सूक्ष्मविषयञ्चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ सविचार-निविचारयोः समापत्त्योर्यत् सूक्ष्मविषयत्वमुक्तं तदलिङ्ग- पर्यवसानं न क्वचिल्लौयतै ज बा किञ्चित् लिङ्गति गमयतीलिङ्गं प्रधानं, तत्पर्यन्तं सूक्ष्यविषयत्वम् । तथा हि, गुणानां परिणाम चत्वारि पर्वाणि-विशिष्टलिङ्गम्, अविशिष्टलिङ्ग, लिङ्गमात्रम्, अलिङ्गं चेति । विशिष्टलिङ्गं भूतेन्द्रियाणि, अविशिष्टलिङ्गं तन्मानान्तःकरणानि, meane ·[१८]] पातञ्जलदर्शनस्य भोजहत्तौ एतासां समापत्तीनां प्रकते प्रयोजनमाह- ता एव सवीज: समाधिः ॥ ४६॥ ता एव उक्तलक्षणाः समापत्तयः, सवौजः सह वीजनालम्बनेन वर्तते इति सबीजः सम्प्रज्ञातः समाधिरित्युच्यत, सर्वासां सालम्बन- त्वात् ॥ ४६॥ अचेतरासां समापत्तीनां निर्विचारफलत्वात् निर्विचारायाः कलमाह- ७ निर्विचारवैशारो अध्यात्मप्रसादः ॥ ४७ ॥ निर्विचारत्वं व्याख्यातं, वैशारा नेमल्यं, सवितकी स्थलविषयामपेक्ष्य निवितायाः प्राधान्यं, ततोऽपि सूक्ष्मविषयायाः सविचारायाः, ततोऽपि निर्विचारायाः, तस्यास्तु निर्विकल्परूपायाः प्रक्रष्टाभ्यासवशादेशारखे नेमल्ये सति अध्यात्मप्रसादः समुपजायते। चित्तं शवासनारहितं स्थिति- प्रवाहयोग्यं भवति, एतदेव चित्तख वैशारद्यं यत् स्थितौ दादाम ॥ ४७ ! तस्मिन् सति किं भवति ? इत्याह- तसरा तत्र प्रज्ञा ॥ ४॥ ऋतं सत्यं बिभर्ति कदाचिदपि न विपर्ययेणाच्छाधते सा ऋत- म्भरा प्रज्ञा तस्मिन् भवतीत्यर्थ: तस्माच्च प्रज्ञाऽऽलोकात् सर्व यथावत् पश्यन् योगो प्रकष्टं योगं प्राप्नोति ॥ ४८ ॥ तस्याः प्रज्ञान्तराद्वैलक्षण्वमाह- श्रौतानुमान-प्रज्ञाभ्यां सामान्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ ४६॥ श्रौतमागमज्ञानम्, अनुमानमुक्तलक्षणं, ताभ्यां या जायते प्रज्ञा सा सामान्यविषया। न हि शब्द-लिङ्गयोरिन्द्रियवद्विशेषप्रतिपत्तौ सामध्यम, इयं पुनर्निविचारवेशारद्यसमुद्भवा प्रज्ञा ताभ्यां विलक्षणा, विशेषविषय- ·समाधिपादः। [१६] त्वात्। अस्यां हि प्रज्ञायां सूक्ष्म-व्यवहित-विकष्टानामपि विशेषः स्फटनेव रूपेण भासते; अतस्तस्यामिव बोगिना परप्रयत्नः कर्तव्य इत्यए- दिष्टं भवति ॥ ४ ॥ अस्याः प्रज्ञायाः फलमाह- तज्जसंस्कारोऽन्यसंस्कारविरोधी ॥५०॥ . तया प्रजया अनितो यः संस्कारः सोऽन्यान् संस्कारान् व्युत्थानजान् समाधिजांश्च संस्कारान् प्रतिबन्नाति स्वकार्यकरणाक्षमान् करोतीत्यर्थः ; यतस्तत्त्वरूपतया जनिताः संस्कारा बलवत्त्वादतत्त्वरूपप्रज्ञाजनितान् संस्कारान् बाधितुं शक्नुवन्ति ; अतस्तामेव प्रज्ञामन्यसै दित्युक्त भवति ॥ ५० ॥ एवं सम्प्रज्ञातसमाधिमभिधाय असम्प्रज्ञातं वस्तुमाह- तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निऊजः समाधिः ॥५१॥ तस्यापि सन्यज्ञातस्य निरोधे विलये सति सर्वासां चित्तवृत्तीनां कारण प्रविल वात् न संस्कारमात्रा दृष्टिरुति, तस्यां "नेति नेतिकेवलं पधुंद सनानिर्योजः समाधिर्भवति, यस्मिन् सति पुरुषः स्वरूपनिष्ठः शुद्धो भवति ॥ ३१॥ तत्राधिकतस्य योगस्य लक्षणां चित्तवत्तिनिरोधपदानां व्याख्यानम् अभ्यासवेराग्यलक्षशास्योपाययस्य स्वरूपं भेदञ्चाभिवाय सन्प्रज्ञातासम्प्रज्ञात- भेदेन योगस्य मुख्यामुख्यभेदमुक्त्वा योगान्यासप्रदर्शनपूर्वकं विस्तार- णोषायान् प्रदय सुगमोपायप्रदर्शनपरतया ईश्वरस्य स्वरूप प्रमाण-प्रमाव- वाचकोपासनानि तत्फलानि च निर्णीय चित्तविक्षपान् तत्तत्सहभुवश्च दुःखादीन् विस्तारण च तत्वतिषेधोपायानकतत्त्वान्यास-मत्यादि- प्राण यामादीन् सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातपूर्वाङ्गभूतविधयवतौ प्रवत्तिरित्यादौ- नाख्याय उपसंहारहारेण च समापत्तिलक्षाफलसहितां खखविषयसहिता ·[२०] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती चोबा सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातयोरुपसंहारमभिधाय सबौजपूर्वकनिर्बोज- समाधिभिहित इति व्याकतो योगवादः । ओं तत् सत् । इति महाराज-भो अदिवविरचितायां राजमार्तण्डाभिषायां पातञ्जल- वृत्तौ समाधि(योग)पादः ॥ १ ॥ अथ साधनपादः। । ते ते दुप्यापयोगईि-सिद्धयो येन दर्शिताः । उपायाः स जगन्नाथस्वाक्षोऽस्तु प्रार्थिताप्तये ॥ तदेवं प्रथमे पाद समाहितचित्तस्य सोपावं योगम् अभिधाय व्युत्थित- चित्तस्यापि कथमुपाया सास पूर्वको योगः खास्यमुपयातीति तत्वाधनानु- छानप्रतिपादनाय क्रियायोगमाह- तपः-स्वाध्याय प्रदायप्रशिधानानि क्रियायोगः ॥२॥ , तपः शास्त्रान्तरोपदिष्टं चान्द्रायणादि, खाध्यायः प्रणवपूर्वाणां मन्त्राणां जपः, ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां तस्मिन् परमगुरौ फल- निरपेक्षतया समर्पणम् ; एतानि क्रियायोग इत्युच्यते ॥ १ ॥ स किमर्थम् ? इत्याह- समाधिभावनार्थ: क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२॥ क्ल शा वक्ष्यमाणाः, तेषां तनूकरणं खकार्यकरणप्रतिबन्धः, समाधि- रुक्तलक्षणः, तस्य भावना चेतसि पुनः पुननिवेशनं, सा अर्थः प्रयोजनं यस्य स तथोक्तः। एतदुक्तं भवति--एते तपःप्रभृतयोऽन्यस्यमानाश्चित्तगतान् अविद्यादौन लोशान् शिथिलीकुर्वन्तः समाधरुपकारकता भजन्ते । तस्मात् प्रथमं क्रियायोगविधानपरेण योगिना भवितव्यमित्युपदिष्टम् ॥२॥ , ·साधनपादः। (२१] .७ ते शतन करणार्थ इत्युक्तं, तत्र के क्लेशाः ? इत्याह- अविद्याऽस्मिता-राग-द्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥३॥ - अविद्यादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः पञ्च, ते बाधनालक्षणं परितापमुप- जनयन्तः क्लेशशब्दवाच्या भवन्ति; ते हि चेतसि प्रवर्तमानाः संस्कार- लक्षणं गुणपरिणामं द्रढ़ेयन्ति ।। ३ ।। . सत्यपि सर्वेषां तुल्यले शत्वे मूलभूतवादविद्याया: प्राधान्यं प्रतिपादयि तुमाह- अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्त-तनु- विच्छिन्नोदारागााम् ॥४॥ अविद्या मोहः, अनात्मन्यात्माभिमान इति यावत्, सा क्षेत्र प्रसवभूमिः उत्तरेषाम् अस्मितादीनां प्रत्येकं प्रसुप्त-तन्वादिभेदेन चतुर्विधानाम् । अतो यत्र अविद्या विपर्यायज्ञानरूपा शिथिलीभवति, तन लशानाम् अस्मितादीनां नोडवो दृश्यते, विपर्ययज्ञानसद्भावे च तेषामुनवदर्शनात् स्थितमेव मूल चमविद्यायोः। प्रसुप्त-तनु-विच्छिन्नोदराणामिति-तत्र ये लोशाश्चित्तभूमौ स्थिताः प्रबोधकाभावे स्वकाव्यं नारभन्ते, ते प्रसुप्ता इत्युचते। यथा-बालावस्थायां बालस्य हि वासनारूपाः स्थिताः अपि लोशाः प्रबोधकसंहकार्यभावे नाभिव्यज्यन्ते। तनवी ये खस्वप्रतिपक्ष- भावनया शिथिलौकतकार्यसम्पादनशक्तयो वासनाऽवशेषतया चेतस्थव- स्थिताः प्रभूतां सामग्रीमन्तरेण खकार्यमारब्धुमक्षमाः । यथा-अभ्यास- वती योगिनः । ते विच्छिन्ना यै कैनचित् बलवता के शेनाभिभूतशक्तय- स्तिष्ठन्ति । यथा-वेषावस्थायां रागः, रागावस्थायां वा वेषः, न ह्यनयोः परस्परविरुद्धयोर्युगपत् सम्भवोऽस्ति । उदारा ये प्राप्तसहकारिसन्निधयः स्वं खं काय॑मभिनिर्वयन्ति । यथा--सदैव योगपरिपन्थिनः । व्युत्थान- दशायाम् एषां प्रत्येकं चतुर्विधानामपि मूलभूतत्वेन स्थिताऽप्यविद्या अन्वयित्वेन प्रतीयते; न हि क्वचिदपि होशानां विपर्यायान्वय- निरपेक्षाणां खरूपमुपलभ्यते; तस्मात् मिथ्याज्ञानरूपायाम् अविद्यायाँ ·[२२]] पातञ्जलीनस्य भोजबत्ती ७० सम्यग्ज्ञानेन निर्तितायां दग्धवीजकल्पानाम् एषां न क्वचित् प्ररोहः अस्ति । अतोऽविद्यानिमित्तत्वमविद्याऽन्वयञ्चतिषां निश्चीयते । अतः सर्वेऽपि अविद्याव्यपदेशभाजः ; सर्वेषां च को शानां चित्तविक्षेपकारित्वात् योगिना प्रथममेव तदुच्छेदे यत्नः कार्य इति ॥ ४ ॥ अविद्यालक्षजनाह- अनित्वाशुचिटुःखानात्मसु नित्यशुचि- सुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५ ॥ अतस्मिंस्तत्वतिभासोऽविद्या इत्यविद्यायाः सामान्य लक्षणं, तस्या एव भेदप्रतिपादनम्-अनित्येषु घटादि नित्यत्वाभिमानोऽविद्या इति उच्यते। एवमशुचि कायादिषु शुचित्वाभिमानः, दुःखेषु विषयेषु सुखाभिमानः, अनात्मशबीरे आत्माभिमानः। एतैन अपुण्ये पुण्यभ्रमो- इनथार्थनको व्याख्यातः ॥ ५ ॥ अस्मिता लक्षयितुमाह- दृग्-दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६ ॥ दृशक्तिः पुरुषः, दर्शनशक्ति: रजस्तमोकामनभिभूतः सात्त्विकः परिणामोऽन्तःकरणरूपः, अनयोः भोक्त-भोग्यत्वेन अजड़-जड़त्वेनात्यन्त- भिन्नरूपयो कताऽभिमानोऽस्मिता इति उच्यते। यथा प्रकतिवता (?) कर्तृ भो कृत्वर हितेनापि कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्यभिमन्यते, सोऽयमस्मिता विपासः क्लेशः ॥ ६ ॥ रागस्य लक्षणमाह- सुखानुशयी रागः ॥ ७॥ मुखमनुशेते इति सुखानुशयो, सुखज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वकः सुख- साधनेषु टषणारूपो गई: रागसंज्ञकः लोशः ॥ ७ ॥ वेषलक्षणमाह- दुःखानुशयो द्वेषः ॥८॥ दुःखमुक्तलक्षण, तदभिज्ञस्य तदनुस्मृतिपूर्वकं तत्साधनेषु अनभि- लषतो योऽयं निन्दात्मकः क्रोधः स देषक्षक्षण: लेमः ॥ ८॥ ALL ·साधनपादः । अभिनिवेशस्य लक्षामाह- खरसवाही विटुषोऽपि तथा रूढ़ोऽभिनिवेश: ॥६॥ पूर्वजन्मानुभूतमरणदु.खानुभववासनाबलायरूपः समुपजायमानः शरोरविण्यादिभिर्मम वियोगो मा भूदिति अब्बहमनुबन्धरूपः सर्वस्यैव আমি লিলিবলব লালিলি ছুম্ভ::। तदेवं व्युत्थानस्य लोशात्मकत्वादकाग्रताऽन्यासकामिन प्रथमं लशाः परिहत्तव्याः । न चाज्ञातानां तेषां परिहारः कत्ते शक्य इति तज्- नाजाय तवाम् उद्देवं लक्षणं चोत्रं विभागवाभिवाय स्थल-सूक्ष्मभेद- भिन्नानां तेषां ग्रहासोपायविभागमाह- ते प्रतिप्रसव हेया: सूझाः ॥ १० ॥ ते ल , ये वासनारूपेणैव स्थिताः खत्तिरूपं परिणाम- सारमन्त, ते प्रतिप्रसवेन प्रतितोमपरिकाधन हयास्यक्तव्याः; खकारण- ऽस्मितायां कताई सवासनं चित्तं यहा प्रविष्टं भवति, तहा कुतस्तेषां निर्मूलानां सम्भकः ? ॥ १० ॥ स्थूलाना हानोपायमाह- ध्यानहेयास्तद्वत्तयः ॥ ११ ॥ तेषां लेगानामारख्यकार्याणां याः सुख-दुःख-मोहात्मिका वृत्तयः, ता ध्यान हया ध्यानेन चित्तेकाग्रतालक्षपेज हातव्या इत्यर्थः । चित्तपरि- कर्माभ्यासमाले यो व स्थलकात्तासां निवृत्तिभवति ; यथा-वस्तादौ स्थलो मल: प्रक्षालनमालेणेव निवर्तते, बल्लल तूचाशः स तेस्तरूपायैरनल- प्रभृतिभिरेव निवलयितुं शक्यते ॥ ११ ॥ एवं सोयानां तत्त्वमभिवाय कर्माशयस्य तदभिधातुमाह लोशमूल: कर्माशयो दृष्टादृष्टजनवेदनीयः ॥१२॥ कर्माशय इत्यनेन खरूयं तस्याभिहितम् । अतो वासनारूपाण्येव कर्माणि लोशमलः इत्यनेन कारणभिहितं, यतः कार्माण पूभाशभाना लेगा एव निमित्तम् । दृष्टादृष्टजन्सवेदनीय इत्यनेन फलमुक्तम्, असिव जन्मनि अनुभवनीयो दृष्टजनविदनीयः ; जन्मान्तरानुभवनीयः अष्ट- - ७.

·[२४]] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती जन्मवेदनीयः ; तथा हि, कानिचित् पुण्यानि देवताऽऽराधनादौनि तीव्रसंवेगेन कृतानि इहैव जन्मनि जात्यायुर्भागलक्षणं फलं प्रयच्छन्ति । यथा-नन्दीश्वरस्य भगवन्महेश्वराराधनबलादिह व जन्मनि जात्यादयो विशिष्टाः प्रादुर्भूताः । एवमन्येषां विश्वामित्रादीनां तपःप्रभावात् जात्यायुषी। कैषाञ्चिज्जातिरव ; तथा तीव्रसंवेगेन दुष्टकर्मकता नहुषादीनां जात्यन्त गदिपरिणामः; उर्वश्याश्च कार्तिकेयवने लता- रूपतया; एवं व्यस्त समस्तत्वेन यथायोग्यं योज्यमिति ॥ १२ ॥ इदानौं कर्माशयस्य वभेदभिन्नस्य खभेदभिन्नं फलमाह- सति मूले तहियाको जात्यायु गाः ॥ १३ ॥ मूलमुक्तलक्षणा: क्लेशाः, तेष्वनभिभूतेषु सत्सु कर्मणां कुपू. ला- कुशलरूपाणां विपाकः फलं जात्यायुभॊगा भवन्ति। जातिमनुष्यादिः, आयुश्चिरकालम् एकपारीरसम्बन्धः, भोगा विषया इन्द्रियाणि सुख, संवित् टुःखप्तं वित् । सुख-दुःखादौनि कर्मकरणभावबोधनव्युत्पत्त्या भोग- शब्दस्य इतरत्र तात्पर्य्यम् ; चित्तभूमौ अनादिकालसञ्चिताः कर्मवासना पाकनुपयान्ति, तथा तघ्रा गुणप्रधानभावन स्थिता जात्यायुर्भोगलक्षणं खकार्यमारमन्ते ॥ १३ ॥ उक्तानां कर्मफलत्वेन जात्यादीनां खकारणकर्मानुसारिणां कार्य- कर्तृत्वमाह- ते बाद-परितापफलाः पुण्यापुण्य हेतुत्वात् ॥१४॥ ह्लादः सुखं, परितापो दुःखं, तौ फलं येषां ते तथोक्ताः, पुण्यं कुशलं कर्म, तविपरीतम पुण्यं, ते कर्मणो कारणं थेषां तेषां भावस्तस्मात् । एतदुक्तं भवति-पुण्य कर्मारब्धा जात्यायुभॊगा लादफलाः, अपुण्यकर्मा- रब्धास्तु परितापकलाः, एतच्च प्राणिमात्रापक्षतया वैविध्यम् ॥ १४ ॥ योगिनस्तत् सर्व दुःखमित्य ह- परिणामतापसंस्कारटुःखैर्गमावृत्तिविरोधाच्च टुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ विवेकिनः परिक्षातोशादिविवेकस्य दृश्यमालं सकलमेव भोगमाधनं यथा यथा - ·साधनपाद:। सविधं वाहन्नमिव दुःखमेव प्रतिकूलवेदनीयवेत्यर्थः । यस्मादत्यन्ताभि- जात्यो योगो दुःखनेशेनाप्युट्विजते ; यथा-अक्षिपत्रमूर्णातन्तुस्पर्शसावे- शैव सहतौं पौड़ामनुभवति, जैतरदङ्गं, तथा विवेको स्वल्पटुःखानुबन्ध- नापि उद्दिजते । कथम् ? इत्याह-परिणाम ताप-संस्कारदुःखविषयाणा- मुपभुज्यमानानां यथायथं गर्दा विवढे दप्राप्तिकृतस्य सुख-टुःखस्य अपरिहार्य तया टु खान्तरसाधनत्वात् नास्येव सुखरूपतेति परिणाम- दुःखत्वम्। उपग्टह्यमाणेषु सुखसाधनेषु ततिपन्थि नं प्रति वेषस्य सर्वदेवावस्थितत्वात् सुखानुभवकालेऽपि तायदुःखं दुष्परिहरमिति तापदुःखता। संस्कारटुःखकनु अभिमतानभिमतविषयसन्निधाने सुख- संवित् दुःखसंविञ्चोपजायमाना तथाविधर्मव व क्षेत्र संस्कारमारमते, संस्काराच पुनस्तथाविध संविदनुभव इत्यपरिमितसंस्कार उत्पत्तिद्वारेणु सर्वस्यैव दुःखानुवेधाइःख त्वम् । एवमुक्तं भवति-गकर्माशयविधाय- संस्कारानुच्छेदात् सर्वस्यैव दुःखचन् । गुणवृत्तिविशेषाति-गुणानां सत्त्वरजस्तमसां या वृत्तयः सुख-दुःख-मोहरूपाः परस्परमभिभाव्याभि- भावकत्वेन वितहा जायन्ते, तासां सर्वत्रैव दुःखानुवेधादः खत्वाम् । एवमुक्त भवति-ऐकान्तिकोमात्यन्तिकोञ्च दुःखनितिमिच्छतो विवेकिन उतरूपकारणचतुष्टयाः सर्वे विषया दुःखरूपतया प्रति- भान्ति ; तस्माच्च सर्वकर्मविपाको दुःखरूप एवेत्युक्तं भवति ॥ १५ ॥ तदेवमुक्तस्य लोशकर्माशयविपाकराशेरविद्याप्रभवत्वात् अविद्यायाश्च मिष्याज्ञानरूपतया सम्यग्ज्ञानोच्छेद्यत्वात् सम्यग्ज्ञानस्य च ससाधन- हेयोपादियावधारारूपत्वात् तदभिधानमाह- अनुभवमानस्य हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ भूतस्थातिकान्तत्वात्, त्यक्त मशक्यत्वादनागतमेव संसारदुःखं हातव्यमित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥ हेयहेतुमाह- द्रष्टु-दृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ चिद्रूपः पुरुषः, दृश्यं बुद्धिसत्त्वं, तयोविवेकख्यातिपूर्वको योऽसौ द्रष्टा पा-३ ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्तौ संयोगो भोक्तृ-भोग्यत्वेन सन्निधानं, हेयस्य दुःखस्य गुणपरिणामरूपस्य संसारस्य हेतुः कारणं, तन्निवृत्त्या संसारनिवृत्तिर्भवति इत्यर्थः ॥ १७ ॥ द्रष्-दृश्ययोः संयोग इत्युक्तं, तत्र दृश्यस्य खरूपं कार्य प्रयोजनचाह- प्रकाश क्रिया-स्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ प्रकाशः सत्त्वस्य धर्म:, क्रिया प्रवत्तिरूपा रजसः, स्थितिनियमरूपा तमसः, ताः प्रकाश-क्रिया-स्थितयः पौलं स्वाभाविक रूपं यस्य तत्तथा- विधमिति खरूपमस्य निर्दिष्टं, भूतेन्द्रियात्मकमिति-भूतानि स्थूलसूक्ष्म- भेदेन पृथिव्यादौनि गन्धतन्मालादीनि च विविधानि, इन्द्रियाणि बुद्धौन्द्रिय-कर्मेन्ट्रियान्तःकरणभेदेन त्रिविधानि, उभयमेतत् ग्राह्य-ग्रहण- रूपम्, आत्मा खरूपाभिन्नः परिणामो यश्च तत्तथाविधमियनास्य कार्य- मुक्तां, भोगः कथितलक्ष गाः, अपवर्गों विवेकख्यातिपूर्विका संसारनिवत्तिः, तो भोगायवर्ग अर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तधाविधं दृश्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥ तस्य दृश्यस्य नानाऽवस्थारूपपरिणामात्मकस्य हेयत्वेन ज्ञातव्यत्वात् तदवस्थाः कथयितुमाह- विशेषाविशेषलिङ्गमाबालिङ्गानि गुगामाणि ॥१६॥ गुणानां पाण्यवस्था विषाश्चचारो ज्ञातव्या इत्युपदिष्ठं भवति ; तत्र विशेषा महाभूतेन्द्रियाणि, अविशेषास्तन्मात्रान्तःकरणानि, लिङ्गमानं बुद्धिः, अलिङ्गमञ्यक्तमित्युक्त, सर्वत्र त्रिगुणरूपस्याव्यक्तस्यान्वयित्वेत प्रत्यभिनाजादवयं ज्ञातव्यत्वेन योगकाले चत्वारि पर्वाणि निर्दिष्टानि ॥ १६॥ एवं हेयत्वेन प्रमं दृश्यस्य ज्ञातव्यत्वेन तद्रवस्थासहितं व्याख्याय ठयादेवं द्रष्टारं वक्तमाह ट्रष्टा दृशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२०॥ द्रष्टा पुरुषः, दृशिमानश्चेतनामात्रं, मात्रग्रहणं धर्मधर्मिनिरासार्थम् । कचिनि चेतनामात्मनो धर्ममिच्छन्ति । स शुधोऽपि परिणामित्वाद्य- ७.

·साधनपादः।
भावेन सुप्रतिष्ठोऽपि, प्रत्ययानुपध्यः प्रत्यया विषयोपरक्तानि विज्ञानानि,
तानि तु अव्यवधानेन प्रतिसङ्गमाद्यभावेन पश्यति। एतदुक्तं भवति-
जातविषयोपरागायामेव बुद्धौ सन्निधिमात्रेणेव पुरुषस्य द्रष्त्वमिति ॥२०॥
स एव भोक्तत्याह
तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥
दृश्यस्य प्रागुक्तलक्षणस्य व ओत्मा यत् खंरूपं तदर्थ एव; तस्थ
पुरुषार्थभोक्त चसम्पादनं नाम स्वार्थपरिहारेण प्रयोजनं, न हि प्रधान
प्रवर्तमानम् आत्मन: किञ्चित् प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्तते, किन्तु पुरुषस्य
भोक्तृत्वं सम्पादयितुमिति । “भोगं सम्पादयामि" इति क्वचित्
पाठः ।। २१ ॥
यद्येवं पुरुषस्य भोगसम्पादनमेव प्रयोजनं, तदा सम्पादिते तस्मिन्
तत् निष्पयोजनं विरतव्यापारं स्यात्, तस्मिंश्च परिणामशून्ये शुद्धत्वात्
सर्व द्रष्टारी बन्धरहिता: स्युः, ततश्च संसारोच्छेद इत्याशङ्कयाह-
कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥२२॥
यद्यपि विवेकख्यातिपय॑न्तात् भोगसम्पादनात् कमपि कृतार्थ
पुरुषं प्रति तन्नष्टं विरतव्यापारं, तथाऽपि सर्वपुरुषसाधारणत्वात् अन्यान्
प्रति अनष्टव्यापारमवतिष्ठते, तत: प्रधानस्य सकलभोक्तसाधारणत्वात् न
कदाचिदपि विनाशः, एकस्य मुक्तौ वा न सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्युक्तं
भवति ।। २२ ।।
दृश्य-द्रष्टारौ व्याख्याय संयोगं व्याख्यातुमाह-
ख-स्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥२३॥
कार्यद्वारेण अस्य लक्षणं करोति । स्वशक्तिदृश्यस्य स्वभावः, स्वामि-
शक्तिद्रष्टुः स्वरूपं, तयोईयोरपि संवेद्य-संवेदकत्वेन व्यवस्थितयोर्या
खरूपोपलब्धिस्तस्याः कारणं यः स संयोगः; स च सहजो भोग्य-भोक्त-
भावखरूपानन्यः, न हि तयोनित्ययोर्व्यापकयोः स्वरूपादतिरिक्तः
कश्चित् संयोगः, यदेव भोग्यस्य भोग्यत्वं भोक्तुश्च भोक्तृत्वमनादिसिद्ध स
एव संयोगः ॥ २३॥

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवत्तौ सा तस्य तस्यापि कारबालाह तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ या पूर्व विपर्यासात्मिका मोहरूपाऽविद्या व्याख्याता, विवेकाख्यातिरूपस्य संयोगस्य कारणं हेयं हानक्रिया करूंच्यते ॥ २४॥ किं पुनस्तद्धानम् ? इत्याह- तदभावे संयोगाभावो हानं तदृशः कैवल्यम् ॥२५॥ तस्या अविद्यायाः. खरू पविजेन.. सम्यगज्ञानेन उन्मूलिताया. योऽयमभाव तस्मिन् सति तत्कार्यस्थ संयोगस्याप्यभावः,तत् हानमित्युच्यते । अयमर्थः,-तस्य अमूर्तवस्तुनः विभागो युज्यते, किन्तु जातायां विवेऋ-- ख्वातौ अविवेकनिमित्तः संयोगः खयमेव निवर्तते इति तस्य हानं, यदेव च संयोगस्य हानं तदेव नित्यं के वलस्थापि पुरुषस्य कैवल्यं व्यपदि म्यते,तदेव दृज्यसंयोगस्य च स्वरूप कार काव्यञ्चाभिहितम् ॥ २५ ॥ अथ हानोपायकथनहारण उपादेयकारणमाह- विवेकख्यातिरविलवा हानोपायः ॥ २६ ॥ अन्ये गुणाः, अन्यः पुरुष इत्येवं विधस्य विवेकस्य या ख्याति: साऽस्य हानस्य दृश्यदुःखपरित्यागस्योपायः कारणं, कौशौ ? अविलवा-न विद्यते विश्ववो विच्छेदान्त राऽन्तराऽ थत्थानरूपो यस्याः स अविश्वा । इदमत्र तात्पथ्यं-प्रतिपक्षभावनाबलादविद्याप्रलये निवृत्तकर्तुत्द-भोक्त- त्वाभिमानाया रजस्तमोमलान भिभूताया बुद्धेश्न्तर्मुखा या चिच्छाया- सङ्क्रान्तिः सा विवेकख्यातिरुच्यते । तस्याः सन्ततत्वेन प्रवृत्तायां सत्यां दृश्य स्याधिकारनिवृत्तर्भवत्येव कैवल्यम् ॥ २६ ॥ उत्पन्नविवेकख्यातः पुरुषस्य यादृशी प्रज्ञा भवति तां कथयन् विवेकख्यातेरेव खरूपमाह- तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिप्रज्ञा ॥ २७॥ तस्योत्पन्नविवकज्ञानस्य, ज्ञातव्य-विवेकरूपा प्रज्ञा प्रान्तभूमौ सकल- मालम्बनसमाधिपर्यन्तं सप्तप्रकारा भवन्तीत्यर्थः । तत्र कार्यविमुक्ति- , ।

·साधनपादः। , रूपाश्चतुःप्रकाराः,-जातं मया नेयं न ज्ञातव्यं किञ्चिदस्ति, दौणा मे लेगा न किञ्चित् क्षेतव्यमस्ति, अधिगतं मया ज्ञान, प्राप्ता मया विवेक- ख्यातिरिति प्रत्ययान्तरपरिहारेण तस्थामवस्थायाम ईदृश्येव प्रजा जायते, ईशी प्रज्ञा कार्यविषयं निर्मलं ज्ञान, कार्यविमुलिरित्युच्यते। चित्त- विशुक्तिस्त्रिधा-चरितार्या ने बुद्धिः, गुणा हृताधिकारा गिरिशिखर- निपतिता इव ग्रावा न पुनः स्थिति यायन्ति खकारणे, प्रविलयाभि- मुखानां गु शाजां मोहाभिधान मूल कारणाभावात् निव्ययोजन त्वाचामौषां कुतः प्ररोहो भवेत् ? स्वस्थीभूतश्च मे समाधिः तस्मिन् सति लरूपप्रतिष्ठो- ऽहमिति ईशौ प्रकारा चित्तविजुक्तिः। तदेवनौदृश्यां सप्तविधभूमि- प्रज्ञायामुपजातायां पुरुषः केवल इत्युच्यते ॥ २७ ॥ विवेकख्यातिः संयोगाभावहेतुरित्युक्त, तस्यास्तु उत्पत्तौ कि नितिन् ? इत्याह-- योगाङ्गानुष्ठामादशुचिचाये ज्ञानदौप्ति- रा-विवेकाख्यालेः ॥ २८ ॥ योग जानि वक्ष्यमाणानि, तेषामजुष्ठानात् ज्ञानपूर्वकाच्यासात् आ- विवेकख्यातेरशुविक्षये चित्तसत्त्वय प्रकाशावरणरूपले शालकागुद्धिक्षये या नानदीप्तिः, तारतम्येन सात्त्विकः परिणामो विवेकख्यातिपय॑न्तस्तस्याः ख्यात तुरित्यर्थः ।। २८ ॥ योगाङ्गानालनुष्ठानादशुद्धिक्षये इत्युक्तं, कानि पुनस्तानि योगाङ्गानि মুন নায়লা यम-नियमासन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारा-ध्यान- समाधयोऽस्यैवाङ्गानि ॥ २६ ॥ ? इह काजिचित् समाधः साक्षादपकारकाणि, यथा धारणादौनि; कानिचित् प्रतिपक्षभू हिंसादिवितर्कोन्मूलनहारेण समाधिमुपकुर्वन्ति, यथा यमादयः । तत्र आसनादौनामुत्तरोत्तरमुपकारकत्वं, तत् यथा- सत्यासनजय प्राणायामस्थेलीम् । एवमुत्तरत्नापि योज्यम् ।। २८ ।।

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती क्रमणेषां खरूपमाह- - अहिंसा-सत्यास्तेय-ब्रह्मचापरिग्रहा यमाः ॥३०॥ तत्र प्राणवियोगप्रयोजनं व्यापारी हिंसा, सा च सर्वानर्थ हेतुः, तद- भावोऽहिंसा। हिंसायाः सर्वप्रकारेणेव परिहार्यत्वात् प्रथम तदभाव- रूपाया अहिंसाया निर्देशः। सत्यं वाङ्मनसोयथार्थत्वम् । स्तेयं पर- खापहरणं, तदभावोऽस्तेयम् । ब्रह्मचर्यमुपस्थनियमः। अपरिग्रहो भोग- साधनानामनङ्गीकारः। ते एतेऽहिंसादयः पञ्च यमशब्दवाच्या योगाङ्गत्वेन निर्दिष्टाः ।। ३०॥ एषां विशेषमाह- एते तु जाति-देश-काल-समयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१ ॥ जातिाह्मणत्वादिः, देशस्तीर्थादिः, कालश्चतुर्दश्यादिः,समयो ब्राह्मण- प्रयोजनादिः, एतैश्चतुर्भि रनवच्छिन्नाः पूर्वोक्ता अहिंसादयो यमाः सर्वासु क्षिप्तादिषु चित्तभूमिषु भवा महाव्रतमित्युच्यते; तद्यथा-ब्राह्मणं न हनिष्यामि, तौ? न कञ्चन हनिष्यामि, चतुर्दश्यां न हनिष्यामि,देव- ब्राह्मणप्रयोजनव्यतिरेकेण कमपि न हनिष्यामि इत्येवं चतुर्विधावच्छेद- व्यतिरेकेण किञ्चित् क्वचित् कदाचित् कस्मिंश्चिदर्थे न हनिष्यामौत्यनव- चिन्नाः। एवं सत्यादिषु यथायोग योज्यम् ; इत्यमनियतौकताः सामान्येनैव प्रवृत्तं महाव्रतमित्युच्यते, न पुनः परकीयपरिच्छिन्नाव- धारणम् ॥३१॥ नियमानाह- शौच-सन्तोष-तपः-खाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ शौचं द्विविधं-वाह्यमाभ्यन्तरञ्च ; वाह्य मुज्जलादिभिः कायादि- प्रक्षालनम्, आभ्यन्तरं मैत्रादिभिश्चित्तमलानां प्रक्षालनम्। सन्तोष ·साधनपादः। ३ स्तुष्टिः । शेषाः प्रागैव कृतव्याख्यानाः। एते शौचादयो नियमशब्द- बांचाः ॥ ३२॥ कथमेषां योगाङ्गत्वम् ? इत्याह- वितकबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ वितर्कान्ते इति वितर्का योगपरिपन्थिनो हिंसादयः, तेषां प्रतिपक्ष भावने सति यदा बाधा भवति, तदा योगः सुकरी भवतीति भव- त्येव यम-नियमयोर्योगाङ्गत्वम् ॥ ३३ ॥ इदानी वितर्काणां स्वरूपं भेदप्रकारं फलञ्च क्रमेणाह- वितर्का हिंसादयः कृत-कारितानुमोदिता लाभ-क्रोध-मोहपूर्विका मृटु-मध्याधिमावा दुःखा- ज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ एते पूर्वोक्ता हिंसादयः प्रथमं त्रिधा भिद्यन्ते, कृत-कारितानुमोदन- भेदेन; तत्र खयं निष्पादिताः कृताः; “कुरु कुरु" इति प्रयोजक- व्यापारेण समुत्पादिता: कारिताः; अन्येन क्रियमाणा: साध्वङ्गोकता अनुमोदिताः। एतच्च वैविध्यं परस्परं व्यामोहनिराकरणावधारणा- योच्यते, अन्यथा मन्दमतिरवं मन्यते-मया त्वियं न कृतेति नास्ति मे दोषः। एतेषां कारण प्रतिपादनाय लोभ-क्रोध-मोहा इति-यद्यपि लोभः प्रथमं निर्दिष्टः, तथाऽपि सर्वले शानां मोहस्य अनात्मनि आत्माभि- मानलक्षणस्य निदानत्वात्, तस्मिन् सति ख-परविभागपूर्वकल्वेन लोभक्रोधादीनामुद्भवात् मूलत्वमवसेयं, मोहपूर्विका दोषजातिः इत्यर्थः । लोभस्तृष्णा, क्रोधः कृत्याक्रत्यविवकोमूलकः प्रज्वलनात्मक- श्चित्तधर्मः प्रत्येक कृतादिभेदन त्रिप्रकारा अपि हिंसादयो मोहादि- कारणत्वेन विधा भिद्यन्ते। एषामेव पुनरवस्थाभेदेन त्रैविध्यमाह, मृटु-मध्याधिमात्राः,-मृदवो मन्दाः, न तौबा नापि मन्दा मध्याः, अधिमालास्तोत्राः। पाश्चात्या नवभेदा इथं वैविध्ये सति सप्तविंशति- मृदादीनामपि प्रत्येक मृदु-मध्याधिमात्रभेदात् विध्यं सम्भवति, तत् यथायोगं योज्यम् । तत् यथा-मृटुमृदुः, मृदुमध्या, मुटुतीव्र भवति। - ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती इति। एषां फलमाह-दुःखाज्ञानानन्तफाला: दुःवं प्रतिकूलतयाऽवभास- मानो राजसश्चित्तधर्मः । अज्ञानं मिथ्याज्ञान संशय-विपीयरूपं, ते दुःखाज्ञान अनन्तमपरिच्छिन्नं पालं येषां तथोक्ताः । इत्थं तेषां खरूप- कारणादिभेदन ज्ञातानां प्रतिपक्ष भावनया योगिना परिहारः कर्तव्य इत्युपदिष्टं भवति ॥ ३४ ॥ एषाम् अभ्यासवशात् प्रकर्षनागच्छताम् अनुनिष्पादिन्यः सिद्धयो यथा भवन्ति तथा क्रमेण प्रतिपादयितुमाह- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधी वैरत्यागः ॥ ३५ ॥ तस्य अहिंसां भावयतः, सन्निधौ सहजविरोधिनामप्यहि-नकुलादीनां वैरत्यागः निमत्स रतयाऽवस्थानं भवति, डिसखभावा अपि हिंसां त्यजन्तीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सत्याच्यासवतः किं भवति? इत्याह- सत्य प्रतिष्ठायां क्रियाफला भयलम् ॥ ३६ ॥ क्रियमाणा हि क्रिया याणादिवा: फलं खर्गादिको प्रयच्छन्ति । तस्य तु सत्याच्यासवतो योगिनस्तथा लत्वं प्राप्यते, यथाल क्रियायाम- कतावानपि योगी फललाप्नोति, तहचतात् यस्य कस्यचित् क्रियाम- कुर्वतोऽपि फलं खर्गादिकं प्रयच्छन्यो भवन्तीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ अलियाच्यासवतः फलमाह- अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नो प्रस्थानम् ॥ ३७॥ अम्लेयं यदा अन्यथति, तदा अस्य तत्रकर्षाभिरभिलाषस्यापि सर्वतो दिव्यानि रत्नानि उपतिष्ठन्ते ॥ ३७॥ ब्रह्मचाभ्यासस्य फलमाह- ब्रह्मचर्य प्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८॥ यः किल ब्रह्मचर्यमन्यस्यति, तस्य तबकानिरतिशयं वौव्यं सामथ्य- माविर्भवति ; वौनिरोध हि ब्रह्मचर्यस्य प्रकर्षाच्छरोरेन्द्रियमनस्थवौय्यं प्रकर्षमागच्छति ॥ ३८॥ 3B ·साधनपादः । my अपरिग्रहस्य फलमाह- अपरिग्रहस्थैर्या जन्मकथन्तासम्बोध: ॥ ३६ ॥ B ७ कथमित्यस्य भावः कथन्ता, जन्मनः कयन्ता जन्मक धन्ता, तस्याः सम्बोधः सम्यगज्ञान,जन्मान्तर कोऽहमासम्? कौशः ? कि-कार्यकारी? इति जिज्ञासायां सर्वमेव सम्यक् जानातौत्यर्थः । न कवलं भोगसाधन- परिग्रह एव परिग्रहः, यावदात्मनः शरीरपरि ग्रहोऽपि परिग्रहः, भोगसाधनत्वाछरौरस्य ; तस्मिन् सति रागानुबन्धात् वहिर्मुखायामेव प्रवृत्तौ न तात्त्विक ज्ञानप्रादुर्भावः । यदा पुनः शरीरादिपरिग्रहनैर- पक्ष्येण माध्यस्थामवलम्बते, तदा मध्यस्थस्य रागादित्यागात्मको ज्ञान- हेतुर्भवत्येव पूर्वापरजन्मसम्बोधः ॥ ३८ ॥ उक्ता यमानां सिद्धयः । अथ नियमानाह- शौचात् स्वाङ्गजुगुहा परैरसंसर्गः ॥४०॥ यः शौचं भावयति, तस्य स्वाङ्गेष्वपि कारणस्वरूपपर्सालोचनहारण जुगुप्सा एणा समुपजायते ; अशुचिरयं कायः, नालाग्रहः कार्य इति; अमुव हेतुना परैरन्यैश्च कायवद्भिः असंसर्गः सम्पर्काभावः, परिवर्जन- मित्यर्थः ; यः किल खमेव कार्य जुगुप्सते तत्तदवद्यदर्शनात्, सं कथं परकीयैस्तथाभूतेश्च कार्यः संसर्गमनुभवति ? ॥ ४० ॥ शौचफलान्तरमाह- सत्त्वशुट्वि-सौमनस्यैकाग्रतेन्द्रियजयात्म- दर्शनयोग्यत्वानि च ॥४१॥ भवन्तीति वाक्यशेषः । सत्त्वं प्रकाश-सुखाद्यात्मकं, तस्य शुद्धिः रजस्तमोभ्यामनभिभवः । सौमनस्यं खेदाननुभवेन मानसी प्रीतिः । एकाग्रता नियतविषये चेतसः स्थैर्व्यम् । इन्द्रियजयो विषयपराङ्मुखा- णामिन्द्रियाणाम् आत्मनि अवस्थानम्। आत्मदर्शने विवेकख्यातिरूपे, चित्तस्य योग्यत्वं समर्थत्वं, शौचाभ्यासवत एव एते सत्त्वशुद्ध्यायः क्रमेण

·[३४]
पातञ्जलदर्शनस्य भोजवत्तौ
-
प्रादुर्भवन्ति ; तथा हि, सत्त्वशुद्धेः सौमनस्य, सौमनस्यादेकाग्रता,
एकाग्रताया इन्द्रियजयः, तस्मादात्मदर्शनयोग्यतेति ॥ ४१ ॥
सन्तोषाभ्यासस्य फलमाह-
सन्तोषादनुत्तमः सुखलाभ: ॥ ४२ ॥
सन्तोषप्रकर्ष योगिनः तथाविधमान्तरं मुखमाविर्भवति, यस्य वाहाँ
विषयसुखं शतांशेनापि न समम् ॥ ४२ ॥
तपसः फलमाह-
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ ४३ ॥
तपः समभ्यस्यमानस्य चेतसः ल शादिलक्षणांशुद्धिक्षयवारण काये-
न्द्रियाणां सिद्धिप्रकर्षमादधाति। अयमर्थः,-चान्द्रायणादिना च चित्त-
कोशक्षयः, तत्क्षयादिन्द्रियादौनां सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकष्टदर्शनादिसामध्य-
माविर्भवति, कायस्य यथेच्छमणुत्व-महत्त्वादीनि ॥ ४३ ॥
खाध्यायस्य फलमाह-
वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥ ४४ ॥
अभिप्रेतमन्त्रजपादिलक्षणे खाध्याये प्रवष्यमाणे योगिन इष्टाया
अभिप्रेतायाः देवतायाः सम्प्रयोगो भवति सा देवता प्रत्यक्षा
भवतीत्यर्थः ॥ ४४॥
ईश्वरप्रणिधानस्य फलमाह-
समाधिसिद्धिरौश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥
ईश्वरे यत् प्रणिधानं भक्तिविशेषस्तस्मात् समाधय॑क्तलक्षणस्थाविर्भावो
भवति, यस्मात् स च भगवानौश्वरः प्रसन्नः सन् अन्तरायरूपान् लशान्
परिहत्य समाधि सम्बोधयति ।। ४५ ॥
यमनियमानुत्वा आसनमाह-
तत्र स्थिरमुखमासनम् ॥ ४६ ॥
आस्यतेऽनेनेत्यासनं पद्मासन-दण्डासन-स्वस्तिकादि ; तत् यदा स्थिर
निष्कम्यं, सुखमनुवैजनौयञ्च भवति तदा योगाङ्गतां भजते ॥ १६ ॥

·साधनपादः। तस्यैव स्थिर-सुखप्राप्त्यर्थमुपायमाह- प्रयत्नशैथिल्यानन्त्य समापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥ तदासनं प्रयत्नशैथिल्येन आनन्त्यसमापत्त्या च स्थिरं सुखं भवतीति सम्बन्धः। यदा यदा आसनं बनामौति इच्छां करोति, प्रयत्नशैथिल्येऽपि अल शनैव तदा तदा आसनं सम्पद्यते, यदा चाकाशादिगते आनन्त्ये चैतसः समापत्तिः क्रियते अव्यवधानेन तादात्मामापद्यते, तदा देहाह शादाभावान्नासनं दुःखजनकं भवति । अश्विासनजये सति समा- ध्यन्तरायभूता न प्रभवन्ति अमेजयत्वादयः ॥ १७ ॥ तस्यैवानुनिष्यादितं फलमाह- ततो इन्द्रानभिघातः ॥ ४८ ॥ तस्मिन्नासननये सति इन्द्रः शीतोष्णक्षत्तृष्णादिभिर्योगो नाभिहन्यते इत्यर्थः।। ४८॥ आसनजयादनन्तरं प्राणायाममाह- तमिन् सति खास-प्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्रागाायामः ॥ ४६॥ आसनस्थेये सति तनिमित्तकप्राणायामलक्षणो योगाङ्गविशेषोऽनुष्ठेयो भवति । कीदृशः ? श्वास-प्र -प्रश्वासयोगतिविच्छेदलक्षण: निरुक्ती, तयोस्त्रिधा रेचन-स्तम्भन- पूरणहारण वायाभ्यन्तरेषु गतः प्रवाहस्य, विच्छेदो धारणं, प्राणायाम उच्यते ।। ४ ।। तस्यैव सुखावगमाय विभज्य स्वरूपं कथयति- स तु वायाभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्घयाभिः परिदृष्टो दीर्घ-सूक्ष्मः ॥ ५० ॥ वाचत्तिः श्वासो रेचकः, अन्तर्वृत्तिः प्रश्वास: पूरकः, आन्तरस्तम्भक वृत्तिः कुम्भकः, तस्मिन् जलमिव कुम्भे निश्चलतया प्राणा अवस्थ.प्यन् इति कुम्भकः। विविधोऽयं प्राणायाम: देशन कालेन सङ्काया चोप- शक्षितो दौ-सूक्षासंज्ञो,भवति । देशोपलक्षितो यथा नासाप्रदेशान्तादि। वालोपलतितो यथा पत्रिंशन्मालादिप्रमाणः । सङ्खयोपलचितो ; श्वास-प्रश्वासौ .

·a पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्तौ यथा इयतो वारान् कृत एतावद्भिः श्वास-प्रश्वासः प्रथम उबातो भवतीति एतज्ज्ञानाय सङ्घयाग्रहणमुपात्तम्। उबातो नाम नाभिमूलात् प्रेरितस्य वायोः शिरसि अभिहननम् ।। ५० ।। लौन् प्राणायाजान भिधाय चतुर्थमभिधातुमाह- वाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५१ ॥ प्राणस्य वाद्यो विषयो नासादेशान्तादिः, आभ्यन्तरो विषयो हृदय- नाभिचक्रादिः, तो हौ विषयौ आक्षिप्य पालोच्य यः स्तम्भरूपो गति- विच्छेदः स चतुर्थः प्राणायानः। दृतीयस्मात् कुम्भकात् अयमस्य विशेषः, -स वाहायलबवित्रयो अपालोच्यैव सहसा तहीयलनिपतितजल- न्यायेन युगपत् स्तम्भवल्या निध्याद्यते । अस्य तु विषयहयापक्षको निरोधः । अयमपि पूर्ववत् देशकालसङ्घयाभिरुयलक्षितो द्रष्टव्यः ।। ५१ !। चतुर्विधस्य फललाह- तत: चीयते प्रकाशावरणाम् ॥ ५२ ॥ तस्मात् प्राणायामात् प्रकाशस्य चित्त सत्त्वगतस्य यदावरणं रूपं तत् क्षीयते विनश्यतीत्यर्थः । ५२ ॥ फलान्तरमाह- धारणामु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ धारणा वक्ष्यमाणलक्षणा तासु, प्राणायामः क्षीणदोष मनो यत्र धार्यते तत्र तत् स्थिरीभवति न विक्षेपं भजते ॥ ५३॥ प्रत्याहारस्य लक्षणसाह- - खविषयासम्प्रयोगे चित्तखरूपानुकारे इन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमाद्रियन्तेऽस्मिन् इति प्रत्याहारः; स च कथं निष्पद्यत ? इत्याह -चक्षुरादोनामिन्द्रियाणां स्वविषयो रूपादिः, तेन सम्प्रयोगः तदानिमुख्येन वर्तनं, तदभावस्तदाभिमुख्यं परित्यज्य खरूपमाटोऽवस्थान, तस्मिन् सति चित्तमालानुकारिणौन्द्रियाणि ·साधनपादः। [३७] भवन्ति, यतचित्तमनुवर्तमानानि मधुकरराजमिव मक्षिकाः सर्वाणि इन्द्रियाणि प्रतीयन्ते ; अतश्चित्तनिरोधे तानि प्रत्याहृतानि भवन्ति, तेषां तत्स्वरूपानुकारः प्रत्याहार उक्तः ॥ ५४॥ फलमाह- ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ अभ्यस्यमाने हि प्रत्याहारे तथा वश्यानि आयत्तानि इन्द्रियाणि सम्पद्यन्ते, यथा वाह्यविषयाभिमुखतां नीयमानान्यपि न यान्ति इत्यर्थः ॥ पूरा तदेवं प्रथमपादोक्तयोगस्याङ्गभूतलो शतन करणफल क्रियायोगमभि- धाय, लोशानामुद्देशं खरूपं कारण क्षेत्र फलच्चोवा, कर्मणामपि भेदं कारणं खरूपं फलञ्चाभिधाय, विपाकस्य कारणं खरूपञ्चाभिहितम् । ततस्त्यज्यत्वात् ले शादीनां ज्ञानव्यतिरेकैमा त्यागस्थ अशक्यत्वात् ज्ञानस्य च शास्त्रायत्तत्वात् शास्त्रस्य हेय-हानकारण-उपादेय-उपादानकारण- बोधकत्वेन चतु—हत्वात् हेयस्य हानव्यतिरेकेण स्वरूपानिष्पत्तेर्हान- सहितं चतुर्दूहं खखकारणसहितमभिधाय, उपादेयकारणभूताया विवेकख्यातः कारणभूतानामन्तरङ्ग-वहिरङ्गभावेन स्थितानां यसादौनां खरूपं फलसहितं व्याहत्य, आसनादीनां धारणापर्यन्तानां परस्परमुप- कार्योपकारकभावनावस्थितानामुद्देशमभिधाय, प्रत्येक लक्षणं कारण- पूर्वकं फलमभिहितम् ; तदयं योगो यम-नियमादिभिः प्राप्तवीजभाव:, आसन-प्राणायामैररितः, प्रत्याहारेण घुष्पितः, ध्यान-धारणा-समाधिभिः फलिष्यतीति व्याख्यातः साधनपादः । इति महाराज-श्रीभोजराजविरचितायां राजमार्तण्डाभिधायां घातञ्जलवत्तौ साधनपादः द्वितीयः। पा-४ ·अथ विभूतिपादः। यत्पादपद्मस्मरणादणिमादिविभूतयः । भवन्ति भविनामस्तु भूतनाथः स भूतये । तदेवं पूर्वोद्दिष्ट धारणाद्यङ्गत्रयं निर्णातुं संयमसंज्ञाभिधानपूर्वक वावान्यन्तरादिसिद्धिप्रतिपादनाय लक्षयितुमुपक्रमते । तत्र धारणायाः खरूपमाह- - देशवन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ देश नाभिचक्र-नासाग्रादौ चित्तस्य बन्धों विषयान्तरपरिहारेण यत स्थिरीकरण, ला चित्तस्य धारणोच्यते। अयनघः,-मेलवादिचित्तपरि- कलवासितान्त:करन यम-नियानवता जितालनिन परिहतप्राणाविक्षेपण प्रत्याहुतेन्द्रिय ग्रामिणः निधि प्रदेश ऋजुकायेन जितबन्दे न योगिना नासाग्रादौ समाधरचासाय चित्तस्य स्थिरीकरणं कर्तव्यमिति ॥ १॥ धारणामभिधाय ध्याजमभिधातुलाह- तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ तत्र तस्मिन् प्रदेशो, यत्र चित्तं कृतं तत्र, प्रत्ययस्य ज्ञाजस्व, या एकतानता विसशपरिणामपरिहारहारेण यदेव धारणायाम् अवलम्बनी- कृतं, तदवलम्ब जल यव निरन्तरकुत्पत्तिः सा ध्यानमुच्यते ॥ २ ॥ चरसयोनाङ्गं समाधिमाह- या तदेवार्थमावनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥३॥ तदेवोक्तलक्षणं ध्यान, यत्रार्थमात्रनिर्भासम् अर्थाकारसमावेशा- हुद्भूतार्थरूपं, न्यभूतज्ञानवरूपत्वेन खरूपशून्यतामिवापद्यत, स समाधि- रित्युशते ; सम्यक् आधीयते एकाग्रौक्रियत विक्षपान् परिहत्य मनो यत्न सससाधिः ।।३।।

·विभूतिपादः।
[Re]
nia
उक्तलक्षणस्य योगाङ्गलयस्य व्यवहाराय वशास्त्रे तान्त्रिकौं संज्ञां
कतमाह-
वयमेकत्र संयमः ॥ ४ ॥
एकस्मिन् विषये धारणा-ध्यान-समाधिवयं प्रवत्र्तमानं संयमसंज्ञया
शास्त्रे व्यवयिते ॥ ४॥
तस्य फलमाह-
Aau
तज्जयात् प्रताऽऽलोकः ॥ ५ ॥
: तस्य संयमस्थ, जयादन्यासेन सात्मोत्पादनात्, प्रज्ञाया विवेकख्याते:
आलोकः प्रसवो भवति, प्रज्ञा ज्ञेयं सम्यगवभासयतीत्यर्थः ।।५।।
तस्योपयोगमाह-
तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६॥
तस्य संयम स्य, भूमिषु स्थल-सूक्ष्मावलम्बनभेदन स्थितासु चित्तवत्तिषु,
विनियोगः कर्तव्यः, अधरामधरां चित्तभूमि जितां जितां ज्ञात्वोत्तरस्या
भूमौ संयमः कार्य: ; न घनात्मौकताधरभूमिरुत्तरस्यां भूमौ संयम कुर्वाण:
फलभाग्भवति ॥ ६॥
साधनपाद योगाङ्गानि अष्टौ उद्दिश्य पञ्चानां लक्षणं विधाय लयाणां
कथं न कृतम् ? इत्याशझ्याह-
बयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ७॥
पूर्वेभ्यो यमादिभ्यो योगाङ्गेभ्यः पारम्पर्येण समाधरुपकारकेभ्यः,
धारणादियोगाङ्गलयं
समाधेिरन्तरङ्ग, समाधिस्वरूप-
निष्यादनात् ।। ७॥
तस्यापि समाध्यन्तरापेक्षया वहिरङ्गत्वमाह-
तदपि वहिरङ्गं निवौंजस्य ॥८॥
सम्प्रज्ञातस्य
निौंजस्य निरालम्बनस्य शून्यभावनाऽपरपायस्थ समाधः, तदपि
योगाङ्गत्यं, बहिरङ्गं, पारम्पयंणोपकारकत्वात् ॥ ८॥

·[४०] पातञ्जन्तदर्शनस्थ भोजवृत्ती इदानौं योगसिद्धीर्व्याख्यातुकामः संयमस्य विषयं विशुद्धि कत्तुं क्रमेण परिणामत्रयमाह- व्युत्थान-निरोधसंस्कारयोरभिभव-प्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ६ ॥ व्युत्थानं क्षिप्त-मूढ़-विक्षिप्ताख्यं भूमित्रयं. निरोधः प्रकष्टसत्त्वस्य अङ्गितथा चेतमः परिणामः, ताभ्यां व्युत्थान-निरोधाभ्यां, यौ जनिती संस्कारी तयोर्यथाक्रमम् अभिभव-प्रादुर्भावौ यदा भवतः ; अभिभवो न्यग्भततया कार्यकरणासामर्थ्यनावस्थानं, प्रादुर्भावो वर्तमानेऽध्वनि अभिव्यक्तरूपतया आविर्भावः, तदा निरोधक्षणे चित्तस्योभयक्षमा वृत्ति चादन्वयो यः स निरोधपरिणाम उच्यते । अयमर्थः,-यदा व्यु थानसंस्काररूपो धर्मस्तिरोभूतो धर्मस्तिरोभूतो भवति, निरोधसंस्काररूपश्च आविर्भवति, धर्मिरूपतया च चित्तमुभयान्वयित्वपि निरोधात्मना अवस्थितं प्रतीयते, तदा स निरोधपरिणामशब्देन व्यवयिते, चलत्वात् गुणवृत्तस्य यद्यपि चैतसो निश्चलत्वं नास्ति, तथाऽपि एवम्भूतः परिणानः स्थैर्यमुच्यते ॥४॥ तस्यैव फलमाह- तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ तस्य चेतसः, निरुक्तानिरोध-संस्कारात् प्रशान्तवाहिता भवति, परिहतविक्षेपतया सदृशप्रवाह-परिणामि चित्तं भवति इत्यर्थः ॥ १० ॥ निरोधपरिणामम् अभिधाय समाधिपरिणाममाह- सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयी चित्तस्य समाधि- परिणामः ॥ ११ ॥ सर्वार्थता चलत्वान्नानाविधार्थग्रहणां, चित्तस्य विजेपो एतस्मिन्नेवालम्बने सदृशपरिणामिता एकाग्रता, साऽपि चित्तस्य धर्मः, धर्मः ·विभूतिपादः। [४१] तयोर्यथाक्रम नयादयौ सर्वाथतालक्षणस्य धर्मस्य क्षयोऽत्यन्ताभिभवः, एकाग्रतालक्षणस्य धर्मस्य प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिः, चित्तस्योद्रिक्तसत्त्वस्यान्वयि- तया अवस्थानं समाधिपरिणाम इत्यु यते। पूर्वस्मात् परिणामादस्यायं विशेषः,-तत्र संस्कारलक्षणयोः धर्मयोरभिभव-प्रादुर्भावौ, पूर्वस्य व्युत्थान- संस्काररूपस्य न्यग्भावः, उत्तरस्य निरोधसंस्काररूपस्योद्भवः अनभिभूतत्वे- नावस्थानम् । इह तु क्षयादयाविति सर्वात्मतारूपस्व विक्षपस्यात्यन्त- तिरस्कारादनुत्पत्तिरतीत ध्वनि प्रवेशः क्षयः, एकाग्रतालक्षणस्य धर्मस्य उद्भवो वर्तमानेऽध्वनि प्रकटत्वम् ॥ ११ ॥ टतीयमेकाग्रतापरिणाममाह- - शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता- परिगामः ॥ १२ ॥ समाहितस्येव चित्तस्यैकप्रत्ययो वृत्तिविशेषः पान्तः अतीत- मध्वानं प्रविष्टः, अपरस्तु उदितो वर्तमानेऽध्वनि स्फुरितः, हावपि समाहितचित्तत्वेन तुल्यावकरूपालम्बत्वेन सही, प्रत्ययौ उभय- त्रापि समाहितस्यैव चित्तस्यान्वयित्वेनावस्थानं, स एकाग्रता-परिणाम इत्युच्यते ॥ १२॥ चित्तपरिणामोत रूपमन्यत्राप्यतिदिशन्नाह- एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्म-लक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ एतेन त्रिविधेनोक्तेन चित्तपरिणामेन, भूतेषु स्थूल सूक्ष्भेषु, इन्द्रियेषु बुद्धि-कर्मान्तःकर मादेनावस्थितेषु,धर्म-लक्षणावस्थाभेदेन त्रिविधपरिणामी व्याख्यातोऽवगन्तव्यः । अवस्थितस्य धर्मिणः पूर्वधर्मनिबत्तौ धर्मान्तरापत्तिः धर्मपरिणामः; यथा-लक्षणस्य धर्मिणः पिण्डरूपधर्मपरित्यागेन घटरूपधर्मान्तरखोकारो धर्मपरिणाम इत्युच्यते। लक्षणपरिणामो यथा-तस्यैव घटस्थानागताध्वपरित्यागेन वर्तमानाध्वखीकारः । तत्परि- ·[४२] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती त्यागेनातीताध्वपरिग्रह अवस्थापरिणामः; यथा-तस्यैव घटस्य प्रथम- हितीययोः सदृशयोः काललक्षणयोः, अन्वयित्वेन यतश्च गुणवृत्तिन अपरि णग्यमाना क्षणमप्यस्ति ॥ १३ !! ननु कोऽयं धर्मों ? इत्याशङ्गा धर्मिणो लक्षणमाह- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मों ॥ १४ ॥ शान्ता 'ये . कृतववव्यापारा अतीतेऽध्वनि अनुप्रविष्टाः,' उदिता ये अनागतमध्वानं परित्यज्य वर्तमानेऽध्वनि स्वव्यापारं कुर्वन्ति, अव्यपदेश्या ये शक्तिरूपेण स्थिता व्यपदेडुं न शक्यन्ते, तेषां यथाखं सर्वात्मकमिटेवमादयो नियतकार्य-कारणरूपयोग्यतया अवच्छिन्ना शक्तिरेवेह धर्मशब्देनाभिधीयते, तं त्रिविधमपि धर्म यो धौं अनुपतति अनुवर्तते, अन्वयित्वेन खौकरोति, ‘स शान्तोदिताव्यपदेश्य- धर्मानुपातौ धौ इति उच्यते ; यथा-सुवर्ण रुचकरूपधर्मापरित्यागेन स्वस्तिकरूपधर्मान्तपरिग्रहे सुवर्णरूपतया परिवर्तमानं तेषु धर्मेषु मधञ्चिभिनेत्रु धर्मिरूपतया सामान्यात्मना धर्मरूपतया विशेषात्मना स्थितमन्वयित्वनाभासते ॥ १४ ॥ एकस्य धर्मिणः कथमने धर्माः? इत्याशङ्कामपनेतुमाह- क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ धर्माणाम् उक्तलक्षणानां यः क्रमस्तस्य यत् प्रतिक्षणमन्यत्वं परि- दृश्यमानं, परिणामस्योक्तलक्षणस्थान्यत्वे नानाविधत्वे, हेतुलिङ्ग, ज्ञापक भवति । अयमर्थः,-योऽयं नियतः क्रमः मृचूर्णात् मृत्यिण्डः, ततः कपालानि, तेभ्यश्च घट इत्येवं क्रमरूपः परिदृश्यमानः परिणामस्य अन्यत्वसावेदयति। तस्मिन्नेव धर्मिणि यो लक्षणपरिणामस्य अवस्था- परिणामस्य च क्रमः, सोऽपि अननैव न्यायेन परिणामान्यत्वे गमको- ऽवगन्तव्यः ।. सर्व एव भावा नियतेनेव क्रमेण - प्रतिक्षणं परिणम्यमानाः परिदृश्यन्ते । अतः सिद्धं क्रमान्यत्वं, क्रमान्यत्वात् परिणामान्यत्वम् । सर्वेषां चित्तादीनां परिणम्यमानानां कैचिधर्माः प्रत्ययेणेवोपलभ्यन्ते OM ·विभूतिपादः। . A यथा-सुखादयः संस्थानादयश्च । केचिदेकान्तेनानुमानगम्याः ; यथा- धर्म-संस्कार-शक्ति प्रभृतयः । धर्मिणश्च भिन्नाभिन्नरूपतया सर्वत्रानु रामः ॥ १५॥ इदानीमुक्तस्य संयमस्य विषयप्रदर्शनहारेण सिद्धौः प्रतिपादयितु- माह- परिणामत्रयसंयमादतोतानागतज्ञानम् ॥१६॥ धर्म-लक्षणावस्थाभेदेन यत् परिणामत्रयमुक्ती, तत्र संयमात् तस्मिन् विषये पूर्वोक्तसंयमस्य करणात्, अतीतानागतज्ञानं योगिनः समाधि- भवति। इदमत्र तात्पर्यम्-अस्मिन् धर्मिणि अयं धर्मः, इदं लक्षणम्, इयमवस्था च अनागतादध्वनः समेत्य वर्तमाने अध्वनि स्वव्यापार विधायातीतम् अध्वानं प्रविशतीत्येवं परिहतविक्षेपतया यदा संयम करोति, तदा यत् किञ्चिदनुत्पन्नमतिक्रान्तं, तत् सवें योगी जानाति यश्चित्तस्य शुद्धसत्त्वप्रकाशरूपत्वात् सर्वार्थ ग्रहणसानध्यमविद्यादिभि- विचेवेरपक्रियते । यदा तु तेतेलपायैर्विक्षेपाः परिजियन्त, तदा निवृत्त मलयेव आदर्शस्य सर्वार्थग्रहणसामर्थ्यमेकाग्रताबलादाविर्भवति ॥ १६ ॥ सिद्धान्तरमाह- शब्दार्थ-प्रत्ययानामितरतराध्यासात् सङ्करः, तत्पविभागसंयमात् सर्वभूतमतज्ञानम् ॥१७॥ . शब्दः श्रोलेन्द्रियग्राह्यो नियतक्रमवर्णामा नियतैकार्थप्रतिपत्ति विच्छिन्नः; यदि वा, कनरहितस्फोटात्मा ध्वनिसंस्कृतबुद्धिग्रायः, उभय- घाऽपि पदरूपो वाक्यरूपश्च, तयोरेकार्थप्रतिपत्तौ सामर्थ्यात् ; अघः जाति-गुण-क्रियादिः, प्रत्ययो ज्ञानं, विषयाकारा बुद्धित्तिः, एषां शब्दार्थज्ञानानां व्यवहारे इतरेतराध्यासात् भिन्नानामपि बुद्देप्रकरूपता- सम्पादनात् सङ्कीर्णत्वम् । तथा हि, गानानयेत्युक्ते कश्चित् गोलक्षणमथ गोत्वजात्यवच्छिन्नं सानादिमत् पिण्डरूपं शब्दञ्च तहाचकं ज्ञानञ्च तद्ग्राहकमभेदेनेवाध्यवस्थति, न त्वस्य गोशब्दो वाचकः, अयं गोशब्दस्य ७ ·[४४] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती वाच्यः, तयोरिदं ग्राहकं ज्ञानमिति भेदेन व्यवहरति। तथा हि, कोऽय- मर्थः ? कोऽयं शब्दः ? किमिदं ज्ञान ? इति पृष्टः सर्वकतारूपमेवोत्तरं ददाति गौरिति । स योकरूपता न प्रतिपद्यते, कथमेकरूपमुत्तरं प्रयच्छति ? एवं तस्मिन् अवस्थिते योऽयं प्रविभागः,-इदं शब्दस्य तत्त्वं, यहाचकत्वं नाम, इदमर्थस्य, यवाच्यत्वम्, इदं ज्ञानस्थ, यत् प्रकाशकत्वनिति प्रविभागं विधाय तस्मिन् प्रविभागे यः संयमं करोति, तस्य सर्वेषां भूतानां मृग-पक्षि-सरीसृपाणां यत् रुतं यः शब्द स्तन ज्ञानमुत्पद्यते अनेनैवाभि- प्रायेण एतेन प्राणिना अयं शब्द: समुच्चारित इति सर्व जानाति ॥ १७ ॥ सिद्धान्तरमाह- संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥ द्विविधाः चित्तस्य वासनारूपाः संस्काराः; केचित् स्मृतिमालोत्- पादनफलाः, केचित् जात्यायु गलक्षणा विपाकहेतवः ; यथा-धर्मा- धर्माख्याः, तेषु संस्कारेषु यदा संयमं करोति, एवं मया सोऽर्थोऽनुभूतः, एवं मया सा क्रिया निष्यादिता इति पूर्ववत्तमनुसन्दधानो भावयन्नेव प्रबोधकमन्तरेण उह हुसंस्कारः सर्वमतीतं स्मरति ; क्रमेण साक्षात्कृतेषु उबुद्धेषु संस्कारिषु पूर्वजन्मान्तरानुभूतानपि जात्यादौन् प्रत्यक्षण पश्यति ॥ १८॥ सिद्धान्तरमाह- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १६ ॥ प्रत्ययस्य परचित्तस्य कैनचित् मुखरागादिना लिङ्गेन यहीतस्य, 'यदा संयनं करोति, तदा परकीयचित्तस्य ज्ञानमुत्पद्यते, सरागम् अस्य चित्तं वीतरागं वेति परचित्तगतान् सर्वानपि धर्मान् जानाती- त्यर्थः ॥ १ ॥ अस्यैव परचित्तज्ञानस्य विशेषज्ञानमाह- न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥२०॥ तस्य परस्य यञ्चित्तं तत् सालम्बनं स्वकोयेजालम्बनेन सहितं न शक्यते ज्ञातुम्, आलम्बनस्य केनचिलिङ्गेनाविषयोकतत्वात्, लिङ्गाच्चित्त- ·विभूतिपादः । [४] ..... मालं परस्थावगतं, न तु नौलविषयमस्य चित्ते पौतविषयमिति वा यच्च न ग्रहोतं, तत्र संयनस्य कर्त्तमशक्यत्वात् न भवति परचित्तस्य यो विषयः तत्र ज्ञानं, तस्मात् परकीयचित्तं नालम्बनसहितं ग्राह्यते, तस्य आलम्बनस्य अग्रहीतत्वात् ; चित्तधर्माः पुनगद्यन्ते एव ; यदा तु किमनेनालम्बितमिति प्रणिधानं करोति, तदा तत्वंयमातद्विषयमबि ज्ञानम् उत्पद्यते एव.२०॥ सिद्धान्तरमाह- कायरू पसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुः- प्रकाशासंयोगेऽन्तानम् ॥ २१ ॥ कायः शारीरं, तस्य रूपं चक्षुाह्यो गुणः, तस्मिन् तस्मिन् कार्य रूपमिति संयमात्तस्य रूपस्य चक्षुर्ग्राह्य चरूपा या शक्तिस्तस्याः स्तम्भ भावनावशात् प्रतिबन्धे, चक्षुः :प्रकाशासंयोग चक्षषः प्रकाश: सत्त्वधमः, तस्य असंयोगे . तहणव्यापाराभावे योगिनोऽन्तहानं भवति, न कैनचिदसौ दृश्यते इत्यर्थः ॥ २१ ॥ एतेन शब्दाद्यन्तहानमुक्तम् ॥ २२॥ * एतेनैव रूपान्तर्वानोपायप्रदर्शनेन प्राब्दादीनां शोलादिग्राह्याणा- मन्तद्धनमुक्तं वेदितव्यम् ॥ २२ ॥ सिडान्तरमाह- सोपक्रमं निरूपक्रमञ्च कर्म तत्संयमादपरान्त- ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २३ ॥ आयुर्विपाकं यत् पूर्वकृतं कर्म तत् विप्रकार, सोपक्रमं निरुप- क्रमञ्च तत्र सोपक्रमं यत् फलजननाय सहोपक्रमेण कार्यकरणाभि- मुख्येन वर्तते ; यथा-उष्ण प्रदेश प्रसारिता वासः शीवमेव शुष्यति। उक्त विपरीतं निरुपक्रमम् ; यथा-तदेवावासः संवर्तितम् अनुष्णदेश .. * सूकमिदं व्यासभाष्ये मांगा प्रभाया एकविंशति सूधस्य हातमध्ये पठित, भोजन "तु इदं पृथक सूतया सनिवेशितमिति।

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती चिरेण शुष्यति। तस्मिन् विविध कर्मणि यः संयनं करोति, कि मम कर्म शोत्रविपाकम् ? चिरविपाकं वा? एवं ध्यानदाढर्यादपरान्त- ज्ञानसस्योत्पद्यते, अपरान्तः पारीरवियोगः, तस्मिन् ज्ञानम् अस्मिन् काले असुष्मिन् देशे मम शरीरवियोगो भविष्यतीति निःसंशयं जानाति । अरिष्टेभ्यो वा-अरिष्टानि त्रिविधानि, आध्यात्मिकाधिभौतिकाधि- दैविकानि। तत्राध्यामिकानि पिहितकरणः कौष्ठस्य वायो?षं न श्टणोति इत्येवमादीनि । आधिभौतिशानि अकस्मात् विकृतपुरुषदर्श- नादौनि । आधिदेविकानि अकाण्डे एव द्रष्टुमशक्यस्वर्गादिपदार्थदर्श- नादौनि, तेभ्यः शरीरवियोगकालं जानाति। स यद्यपि अयोगिना- मप्यरिष्टेभ्यः प्रायेणं तज्ज्ञानमुत्पद्यते, तथाऽपि तेषां सामान्याकारण तत् संशयरूपं, योगिनां पुननियतदेशकालतया प्रत्यक्षवदव्यभिचारि ॥२३॥ परिकर्मनिष्यादिताः सिद्धौः प्रतिपादयितुमाह- मैत्रवादिषु बलानि ॥ २४ ॥ मैत्री-करुणा- मुदितोपक्षासु यो विहितः संयमस्तबलानि तासा मैत्रवादीनां सम्बन्धोनि प्रादुर्भवन्ति ; मेत्री-करुणा मुदितीपेक्षास्तथाऽस्य प्रकषं गछन्ति यथा सर्वस्य मित्रत्वादिकम् अयं प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥ सिद्धान्तरमाह- बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २५ ॥ हस्त्यादिसम्बन्धिषु बलेषु कृतसंयमस्य तबलानि हस्यादिबलानि आविर्भवन्ति। तदयमर्थः, यस्मिन् हस्तिबले वायुवेगे सिंहवौर्य वा तन्मयोभावेन अयं संयमं करोति तत्तत्सामर्थ्ययुक्तं सत्त्वमस्य प्रादुर्भवतीत्यर्थः ॥ २५ ॥ सिद्धान्तरमाह- प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकृष्ट- ज्ञानम् ॥ २६ ॥ प्रवृत्तिविषयवती ज्योतिष्मती च प्रागुक्ता, तस्या यः आलोकः सात्त्विक- - ·विभूतिपादः। [४७] प्रकाश:, तस्य निखिलेषु विषयेषु न्यासात् तहासितानां विषयाणां भावनातः, अन्तःकरणेषु इन्द्रियेषु च प्रकष्टशक्तिमापन्नेषु सुसूक्ष्मस्य परमाण्वादेः, व्यवहितस्य भूम्यन्तर्गतस्य निधानादः, विप्रकष्टस्य मेर्वपर- पार्श्ववत्तिनो रसातलादे नमुत्पद्यते ॥ २६ ॥ एतत्समानवृत्तान्त सिद्धान्तरमाहan भुवनज्ञानं सूर्य संयमात् ॥ २७ ॥ सूर्ये प्रकाशसंयमाय यः संयमं करोति तस्य सप्तम्भवःस्वःप्रभृतिषु लोकेषु यानि भुवजानि तत्तत्य निवेशभानि स्थानानि, तेषु यथावदस्य ज्ञानमुत्पद्यते। पूर्वस्मिन् सूत्रे सात्विक प्रकाश आलम्बनतयोक्तः, इह तु भोतिक इति विवीत्रः ।.२७ ॥ भौतिक प्रकाशान्तरालम्बनहारेण सिद्धान्तरमाह- चन्द्रे ताराव्हज्ञानम् ॥ २८ ॥ ताराणां यो व्यूहो विशिष्टः सन्निवेशस्तस्य. चन्द्रे कृतसंयमस्य ज्ञान- मुत्पद्यते। सूर्यप्रकाशेन हततेजस्व वाताराणां सूर्यसंयनातज्ज्ञानं न शक्यं भवितुमर्हतीति पृथगुपायोऽभिहितः ॥ २८ ॥ सिद्धान्तरमाह- ध्रुवे तहतिज्ञानम् ॥ २६ ॥ धवे निश्चले ज्योतिषां प्रवाने कृतसंयमस्य तासां ताराणां या गतिः प्रत्येक नियतकाला जियतदेशाच, तस्यां ज्ञानमुताद्यते, इयं तारा अयं ग्रहः इयता कालेनामुंबधिम् इदं नक्षतं यास्थतौति सवै जानाति । इदं कालज्ञानस्य फलमुक्तं भवति ॥ २८ ॥ बाद्याः सिद्धोः प्रतिपाः अक्षाः सिद्धी प्रतिपादयितुमुपक्रमते- नाभिचके कायव्यू हज्ञानम् ॥ ३० ॥ शरीरमध्यवर्ति नाभिसंज्ञकं यत् षोड़शा चक्रं तस्मिन् कृतमयमस्य योगिनः कायगतो व्यूहो विशिष्टरस-मल-धातु-नाबादौनामवस्थान, तत्र - ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्तो . - ज्ञानमुत्पद्यते । इदमुक्तं भवति-नाभिचक्र शरीरमध्यवर्ति सर्वतः प्रस्तानां नाड्यादौनां मूलभूतम्, अतस्तत्र कतावधानस्य समग्रसन्निवेशों यथावत् आभाति ॥ ३०॥ सिद्धान्तरमाह- कण्ठकूप क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३१ ॥ कण्ठे गले कूपः कण्ठकूपः जिवामूले जिवाचचोरवस्तात् कूप इव कूपो गर्ताकारप्रदेशः, प्राणादेयत्सम्पांत् क्षुत्पिपासादयः प्रादुर्भवन्ति, तस्मिन् कतसंयमस्य योगिनः क्षुत्पिपासादयो निवर्तन्ते, घरिण्टकाधस्तात् स्रोतसा धाय॑माणे तस्मिन् भाबिते भवत्येवंविधा सिद्धिः ॥ ३१ ॥ सिद्धान्तरमाह-- कूर्मनाद्यां स्थैय्यम् ॥ ३२ ॥ कण्ठकूपस्याधस्तात् या 'कूर्माख्या नाड़ी तस्यां कृतसंयमस्य चेतसः स्थैर्यमुत्पद्यते, तत्स्थानमनुप्रविष्टस्य चञ्चलता न भवतीत्यर्थः, यदि बा- कायस्य स्थैर्यमुत्पद्यते न केनचित् स्पन्दयितुं शक्यते इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ सिद्धान्तरमाह- मूचज्योतिषि सिहदर्शनम् ॥ ३३ शिरःकपाचे ब्रह्मरन्याख्ये छिद्रे प्रकाशाधारत्वात् ज्योतिषि, यथा रहाभ्यन्तरस्थस्य मणेः प्रसरन्तो प्रभा कुञ्चिताकारेव सर्वप्रदेश सङ्घटते, तथा हृदयस्थः सात्त्विकः प्रकाश: प्रस्तस्तत्र सम्पिण्डितत्वं भजते; अतसंयमय ये द्यावा-पृधियोरन्तराजवत्तिनः सिद्धा दिव्याः पुरुषाः, तेषा- मितरप्राणिभिरदृश्यानां, तस्य दर्शन भवति, तान् पश्यति तैश्च से सम्भाषते इत्यर्थः । ३३३ संवैजये उपायमाह- प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३४ ॥ निमित्तानपेक्षं मनोमानजन्यम् अविसंवादकं प्रागुत्यासानं ज्ञानं - तत ·विभूतिपादः। [४] प्रतिभा, तस्यां संयमे क्रियमाणे प्रातिभ विवेकख्याते: पूर्वविभावकं ज्ञान- सुदेति ; यथा उदेष्यतः सवितुः पूर्व प्रभा प्रादुर्भवति, तहत् विवेक ख्याते: पूर्वविभावकं सर्वविषयं ज्ञानमुत्पद्यते, तस्मिन् सति संयमान्तरानपेक्षः सर्व जानातीत्यर्थः ।। ३४॥ सिद्धान्तरमाह- हृदये चित्तसंवित् ॥३५॥ do- हृदयं शरीरस्य प्रदेशविशेषः, तस्मिन् अधोमुखवल्पपुण्डरीकाभ्यन्तरे अन्त:करणसत्त्वस्य स्थानं, तत्र कृतसंयमस्य ख-परचित्तज्ञानमुत्पद्यत, खचित्तगताः सर्वा वासनाः,परचित्तगतांश्च रागादौन् जानातीत्यर्थः ॥३५॥ - सत्त्वस्य स्वार्थ- सिद्धान्तरमाह- सत्त्व-पुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषात् भोगः परार्थान्यस्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् ॥३६॥ सत्त्वं प्रकाशमुखात्मकः प्राधानिकः परिणामविशेषः, पुरुषो भोता अधिष्ठाटरूपः तयोः, अत्यन्तासकोण योर्भाग्य-भोक्तरूपत्वात् अचेतन- चेतनत्वाच्च भिन्नयोः, तयोर्यः प्रत्ययस्याविशेषो भेदेनाप्रतिभासनं तस्मात्, सत्त्वस्यैव कर्तृताप्रत्ययेन या सुख-दुःखसंवित् स भोगः । नरपेक्ष्येण परार्थः पुरुषार्थनिमित्तः, तस्मात् अन्यो यः स्वार्थः पुरुषस्य खरूपमालालम्बनः परित्यक्ताहङ्गारसच्चे या चिच्छायासङ्घयन्तिस्तत्र कृतसंयम पुरुषविषवं ज्ञानमुत्पद्यते, तत्र तदेवं-रूपं स्वालम्बनं ज्ञानं सत्त्वनिष्ठं पुरुषो जानातीत्यर्थः। न पुनः पुरुषः ज्ञाता ज्ञानस्य विषयभावमापदाते, ज्ञेयत्वापत्तेः, ज्ञाट-ज्ञेयत्वयोरत्यन्तविरोधात् ॥ ३६ ॥ अस्यैव संयमस्य फलमाह- ततः प्रातिभ-श्रावस-वेदनाऽऽदर्शाखाद-वार्ता जायन्ते ॥३७॥ ततः पुरुषसंयमादन्यस्यमानात् व्यत्थितस्यापि ज्ञानानि जायन्ते पा-पू ·पातञ्जलदानस्य भोजवृत्ती m तत्र प्रातिभं पूर्वोक्तं ज्ञान, तस्याविर्भवनात् सूक्ष्मादिकमधे पश्यति । श्रावणं श्रोत्रन्ट्रियजज्ञानं, तस्माच प्रक्रष्टुं दिव्यं शब्द जानाति । वेदना स्यन्ट्रियजं ज्ञानं, वेद्यतेऽनयेति लत्वा तान्त्रिकया संज्या व्यवडियते; तस्मात् दिव्यस्पर्श विषयं ज्ञानं समुपजायते । आदर्शः चक्षरिन्ट्रियजं ज्ञानम्, आ समन्तात् दृश्यतेऽनुभूयते रूपसनेनैति कृत्वा ; तस्य प्रकर्षादिव्यं रूपज्ञानमुत्पद्यते । आखादो रसनेन्द्रियजं ज्ञानम्, आखाद्यतेऽनेनेति कृत्वा । तस्मिन् प्रकष्टे दिव्ये रससंविटुपजायते । वार्ता गन्धसंवित्, वृत्तिशब्देन तान्त्रिक्या परिभाषया घ्राणेन्द्रियमुच्यते, वर्तते गन्धविप्रये इति वृत्तेाणेन्ट्रियजाता वार्ता गन्धसंवित्, तखां प्रक्ष्यमानायां दिव्यगन्धोऽनुभूयते ॥ ३७॥ एतेषां फलविशेषाणां विशेषविभागमाह- ते समाध्युपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३८ ॥ ते प्राक् प्रतिपादिताः फलविशेषाश्च, समाधिः प्रकप उरसा उपद्रवा वित्राः, तल हर्ष-अयादिकरणेन समाधिः शिथिलोभवति। व्युत्थाने तु पुनर्व्यवहार दशायां विशिष्टफलदायकत्वात् सिद्धयो भवन्ति ॥ ३८ ॥ सिद्धात्तरमाह- बन्धकारमा शैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाचित्तस्य परशरीरप्रवेशः ॥ ३६॥ व्यापकत्वादाल-चित्तयोनियतकारिवणादेव शारीरान्तर्गतयोरेब भोक्त- भोग्यभावेन यत् संवेदनमुपजायते स एव शरीरबन्ध इत्युच्यते, तत् यदा समाधिवशात् बन्धकारां धर्माधर्माख्यं शिधिलं भवति तानव- मापद्यते । चित्तप्य च योऽसौ प्रचारो हृदय प्रमादिन्ट्रिवहारण विषयाभिमुख्येन प्रसरः, तस्य संवेदनं ज्ञानम्, इयं चित्तवहा नाही, अनया चित्तं वहति, इयं च रस-प्रागादिवहान्यो नाडीभ्यो विलक्षणेति ख-परशारीरयोः यदा खशरौरव सञ्चारं जानाति तदा परकीयं भृतं जीवच्छरोई वा चित्तसञ्चारहारेण प्रविशति । चित्तञ्च परशरीरे मविगदिन्द्रियाण्यपि अनुवर्तन्ते मधुकरराजमिव मक्षिकाः। अथ

·विभूतिपादः ।
on
परशरीरप्रविछो योगो खशरीरवत् तेन सर्व व्यवहदति ; यतो व्यापकयो-
श्चित्त-हषयोर्मोगसोचकारणं कर्म, तत् चेत् समाधिना क्षिप्तं, तदा
खातन्त्रात् सर्वनैव भोगनिष्पत्तिः ॥ ३ ॥
सिद्धान्तरमाह-
उदानजयाज्जल-म-कण्टकादिध्वसन
उत्कान्तिश्च ॥ ४० ॥
समस्तानामिन्द्रियाणां तुषज्वालावत् युगपस्थिता वृत्तिः सा जीवन-
शब्दवाया; तस्याः क्रियानेदात् प्राणापानादिमंज्ञाभियंपदेशः ।
हृदयान्मुखनासिकाहारण वायोः प्राय हात् प्राण इत्युच्यते । नाभि-
देशात् पादाङ्गुपय॑न्तमपनयनादपानः। नाभिदेशं परिवेष्ट्य समन्तात्
नयनात् समानः। क्रकाटिकादेशादाशिरोवृत्तेरुनयनादुदानः । व्याप्य
লঘলা মন্দৰীৰম্মানী লি:। तत्र उदानस्य संयमहारण जया-
दितरेषां मूलनिरोधाद्वगतित्वेन जले महानद्यादौ महति कर्दने
तोक्षोधु कण्टकेषु वा न मज्जति इति, लघुत्वानूलपिण्डवज्जलादौ मज्जिते-
ऽप्युगच्छतीत्यर्थः ॥ ४०॥
तल
सिद्धान्तरमाह-
समानजयात् प्रज्वलनम् ॥ ४१॥
अग्निमावेष्ट्य व्यवस्थितस्य समानाख्यस्य वायोजयात् संयमेन
वशोकारात् निरावरणस्याग्नेरूङ्घत्वात्तेजसा प्रज्वलन्निव योगी
प्रतिभाति ॥ ४१ ॥
सिद्धान्तरमाह-
श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४२ ॥
श्रोत्रं प्राब्दग्राहकमाहमारिकमिन्द्रियम्, आकाशं व्योम, शब्दतन्मात्र-
कार्य, तयोः सम्बन्धी देश-देशिभावलक्षणः, तस्मिन् कृतसयमस्व
योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते, युगपत् सूक्ष्म-व्यवहित-विप्रकष्टशब्दग्रहण-
समर्थ भवतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्ती सिद्धान्तरभाह- कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्चा- काशगमनम् ॥ ४३ ॥ कायः पाञ्चभौतिक शरीर, तस्याकाशनावकाशदायकेन,यः सम्बन्धस्तत्र संयमं विधाय लघुनि तूलादौ समापत्तिं तन्मयौभावलक्षणां विधाय प्रातातिलघुभावो योगी प्रथमं यथारुचि जले सञ्चरणक्रमेण उर्णनाभ- तन्तुजालेम सञ्चरमाणः अहिबरश्मिीभाव विहरन् यथेष्टमाकाशन गच्छति ॥ ४३ ॥ सिद्धान्तरमाह- बहिरकल्पिता वृत्तिमहाविदेहा, ततः प्रकाशावरगानयः ॥४४॥ शरीराबहिर्या मनसः शरीरनरपेक्ष्येण वृत्तिः, सा महाविदेहा नाम दिगताहकारकार्यवेगा उच्यते। ततस्तस्यां कृतात् संयमात्, प्रकाशावरणक्षयः, सात्विकस्य चित्तस्य यः प्रकाशः, तस्य यदावरणं लोश- कर्मादि, तस्य क्षयः प्रविलयो भवति अयमर्थः,-पारोराहकार सति या मनसो वहिवत्तिः सा कल्पिता इत्यच्यते । यदा पुनः शरीरादहजारभाव परित्यज्य स्वातन्त्राण मनमो वृत्तिः सा अकल्पिता, तस्यां संयमात् योगिनः सर्वे चित्तमलाः क्षीयन्ते ॥ ४४ ॥ तदेवं पूर्वान्त विषया अपरान्तविषया मध्यभावाश्च सिद्धीः प्रतिपाद्य अनन्तरं भुवनज्ञानादिरूपा वाह्याः, कायव्यूहादिरूपा आभ्यन्तराः, परि- कर्मनिष्यन्नभूताश्च मैत्रवादिषु बलानौत्येवमाद्याः समाध्युपयोगिनौश्चान्तः- करण-वहिःकरणलक्षणेन्द्रियभावाः, प्राणादिवायुभावाश्च सिद्धौश्चित्त- दाढीय समावेश्चाश्वासोत्पत्तये प्रतिपाद्य इदानौं खदर्शनोपयोगि सवीज- निर्वौजसमाधिसिद्धये विविधोपायप्रदर्शनायाह- स्थूल-खरूप-सूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमातजयः ॥४५॥ पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां ये पञ्च अवस्थाविशेषरूपा धर्माः , - ·विभूतिपादः। , - स्थलत्वादयः, तत्र कतसंयमस्य भूतजयो भवति, भूतानि अस्य वश्यानि भवन्तीत्यर्थः। तथा हि, भूतानां परिदृश्यमानं विशिष्टाकावत् स्थल- रूपम् , खरूपञ्चैषां यथाक्रम कायं गन्ध-महोजाता-प्रेरणावकाशदान- लक्षणाम् ; सूक्ष्मञ्च यथाक्रमं भूतानां कारनामेदिन व्यवस्थितानि राज्यादि- तन्मालागि अन्वयिनी गुणाः प्रकाश-ग्रवत्ति-स्थितिरूपतया सर्वव अन्वयित्वेन समुपलभ्यन्ते ; अर्थवत्त्वं तेषु एव गुणेषु भोगापवर्गसम्पादनाख्या शक्तिः ; तदेवं भूतेषु पञ्चसु उकधर्म-लक्षणावण्या भिन्चेषु प्रत्यवस्थं संयम कुश्चन् योगी भूतजयो भवति । तद्यथा-प्रथम स्थलरूपे संयमं विधाय तहनु सूक्षारूपे, इत्ये ई-क्रमेण तस्य कतसंयमस्य सङ्कल्यार्थविधायिन्यो वत्वानुसारिण्य इव गावो भूतप्रकतयो भवन्तीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तस्येव भूतजयस्य फलमाह- ततोऽशिमादिप्रादर्भावः कायसम्पत् तदर्मा- नभिधातच ॥ ४६॥ अणिला परमाणुरूपताऽऽपत्तिः, महिमा महत्वं, अधिमा लघुवं, तूलपिण्डवलचुत्वप्राप्तिः, गरिमा गुरुत्व प्राप्तिः, अडल्यग्रेण चन्द्रादि- स्वजिशक्तिः प्राकाम्यम् इछाऽनभिधातः, शरीरान्तःकरणेश्चन्त्वम् इशित्वं, सर्वत्र प्रभविष्णुता वशित्वं, सर्वाण्येव भूतानि अनुगामित्वात्तदुक्तं नातिकामति । यत्र कामावतायो यस्मिन् विजयेऽस्य काम: खेका भवति, तस्मिन् विषये योगिनः अध्यवसायो भवति तं विषयं खौकारद्वारे- गाभिलापसमाप्तिपर्यन्तं नयतीत्यर्थः; ते एते अणिमाद्याः समाध्यप- योगिनो भूतजयात् योगिनः प्रादुर्भवन्ति ; यथा-परमाणुत्वं प्राप्तो वज्रादौनामप्यन्तः प्रविशति । एवं सर्वत्र योज्यम् । एतेणिमादयोऽष्टो गुणा महासिद्धय उयन्त । * कायसम्पत् वक्ष्यमाणा, तां प्राप्नोति । तद्धर्मानभि- . १ * पणिमाष्टवयंव्याख्याने शिकारणानेम प्राप्ति के श्वयं स्य मक त्वा गरिमाये । ऐश्वर्यण अष्ट मसात्वं पूरितम। भाष्य कारण तु प्राप्तेरेव ग्रहां कात, नत गरिन्। कामिक्षाकादेश तु गरिकशास्तचा प्राप्ते कमरिष राहणं तं, 'घनशामाष साबिता इत्या योल्लखो न कल:; परन्तु माध्यमविप्रसयोः माने लक्ष कृतं, अतिसारा हत्या काय स्य लववेनाभिहितमिति धीभिद्रष्टव्यम् ।

·[३४] पातञ्जलदर्शनस्य भोजहत्तो घातश्च तस्य कायस्य, ये धर्मा रूपादयः, तेषामनभिघातो नाशो न कुतश्चित् भवति, नास्य रूपमग्निदहति, न वायुः शोषयतीत्यादि योज्यम् ॥ ४६॥ कायसम्पदमाह- रूप-लावण्य-बल-वज्रसंहननत्वानि कायसम्पत्॥४७॥ रूप-लावण्य-बलानि प्रसिद्धानि, वज्रसंहजनचं वज्रवत् कठिना संहतिरस्य शगैरे भवति इत्यर्थः, इति कायस्य आविर्भूतगुणसम्यत् ॥ ४७ ॥ एवं भूतजयमभिधाय प्राप्तभूमिकायामिन्द्रियजयमाह- ग्रहण-स्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्त्वसंयमात् इन्द्रियजयः ॥ ४८॥ ग्रहण मिन्द्रियाणां विषयाभिमुखो वृत्तिः, स्वरूपं सामान्येन प्रकाशकत्वम्, अस्मिता अहङ्कारानुगमः, अन्वयार्थवत्त्वे पूर्ववत् ; एतेषाम् इन्ट्रियाणामवस्थापञ्चके पूर्ववत् संयमं कृत्वा इन्द्रियजयी भवति ॥ ४॥ तस्य फलमाह- ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥ ४६॥ प्रारीरस्य मनोवदनुत्तम-गतिलाभो मनोजवित्वम् ; कायनिरपेक्षाणाम् इन्द्रियाणां वृत्तिलाभो विकरणभावः; सर्ववशित्वं प्रधानजयः ; सिद्धयो जितेन्द्रियस्य प्रादुर्भवन्ति ; ताश्चास्मिन् शास्त्रे मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते ; यथा मधुन एकदेशोऽपि खदते, एवं प्रत्येकमेताः सिद्धयः खदन्ते इति मधुप्रतौकाः ॥ ४ ॥ इन्ट्रियजयमभिधाय अन्तःकरणजयमाह- सत्त्व-पुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधि- ष्ठानत्वं सर्वज्ञात्वञ्च॥ ५० ॥ तस्मिन् बुद्धेः सात्त्विके परिणाने कतसंवमस्य या सत्त्व-पुरुषयोरुत्पद्यते सा अन्यताख्यातिः । गुणानां कर्तृत्वाभिमान-शिथिलीभावरूपात ७. एताः ·विभूतिपादः । तन्माहात्मनात् तत्रैव स्थितस्य योगिनः सर्वाधिष्ठाटत्वं सर्वकत्तुत्वं च समाधै- भवति । सर्वेषां गुणपरिणामानां भावानां स्वामिवदाक्रमणं सर्वाधि- ठा टत्वम् ; तेषामेव च शान्तोदिता-व्यपदेश्यधर्मित्वेनावस्थितानां यथावत् विवेकज्ञानं सर्वज्ञाटत्वमेव । एषाञ्चास्मिन् शास्त्रेऽपरस्यां वशीकारसंज्ञायां प्राप्तायां विशोका नाम सिद्धिरित्युच्यते ॥ ५० ॥ क्रमेण भूमिकान्तरमाह- तवैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम् ॥५१॥ तस्यामपि विशोकायां सिद्धौ यदा वैराग्यमुत्पद्यते योगिनस्तदा तस्मादोषाणां रागादौनां, यद्दौजमविद्यादयः, तस्य क्षये निर्मूलने, कैवल्यमात्यन्तिको दुःखनिवत्तिः, पुरुषस्य गुणानामधिकारपरिसमाप्तौ खरूपनिष्ठत्वम् ॥ ३१॥ तस्मिन्देव समाधौ स्थित्युपायमाह- खान्युपनिमन्त्रणे सङ्ग-मयाकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गात् ॥ ३२ ॥ चत्वारो योगिनो भवन्ति । तत्राभ्यासवान् प्रवृत्तमानज्योतिः प्रथमः । कृतान्तरप्रज्ञो द्वितीयः। भूतेन्द्रियजयो रतौयः । अतिक्रान्तभावनीय- चतुर्थः । तस्य चतुर्थस्य समाधेः प्राप्तसप्तविधभूमिप्रत्ययस्यान्त्यां मधुमती- संज्ञां भूमिका साक्षात्कुर्वतः खालिनो देवा उपनिमन्त्रणे उपनिमन्त्रयि- तारो भवन्ति, दिव्यस्त्री-वसनादिकमुपढौकयन्तीति तखिन् उप- निमन्त्रण न अनेन सङ्गः कर्त्तव्यः, नापि समयः; सङ्गतिकरण पुनर्विषय- भोगे पतति, स्मयकरणे कतकत्यनात्मानं मन्यमानो न समाधौ उत्साहः अतः सङ्ग-स्मययोतेन वजनं कर्त्तव्यम् ॥ ३२ ॥ अस्थामेव फलभूतायां विवेकख्याती पूर्वोक्तसंयमव्यतिरिक्तमुपाया- न्तरमाह- क्षण-तत्कमयोः संयमाहिवेकज्ञानम् ॥ ५३ ॥ क्षणः सर्वान्तकालावयवः, यस्य कलाः प्रभवितुं न शक्यन्ते, तथा- an A ·पातञ्जलदर्शनस्य भोजबत्तो विधानां कालक्षशानां यः क्रमः पौर्वापर्येण पविदामः, ततः संयमात् प्राशुलं विवेकज्ञानमुत्ययते। अयमर्थः,-अयं कालक्षणोऽसुष्मात् काल- क्षणात्तरः, अयमस्मात् पूर्वः, इत्येवंविध क्रमे कतसंयमस्वात्यन्तन मेऽपि क्षपक्रने यदा भवति साक्षात्कारः, तदा अन्यदपि सूचम महदादिसाक्षा- त्कार इति विवेकज्ञानोत्पत्तिः । ५३ ॥ १ . अस्सव संयमस्य विषयविवेकोपिक्षणमाह- जाति-लक्षण-देशैरन्यताऽनवच्छेदात् तुल्ययोतत: प्रतिपत्तिः ॥ ५४॥ पदार्थानां भेदहेतवो जाति-लक्षण- देशा भवन्ति। क्वचि दहेतुर्जातिः, यथा-गौरियं, महिषोऽयमिति, जात्या तुल्ययोर्लक्षण भेदहेतुः, इयं कबुरा, इयम् अरुणति । जात्या लक्षणेनाभिन्नयो दहेतु शो द्रष्टव्यः ; बधा- तुल्य प्रमाणयोरामलकयोनिदेशस्थितयोयंत्र पुजभदोऽवधारयितुं न पावते, यथा-एकदेशस्थितयोः शुल्लायोः पार्थिवयोः परमाशबी, तथाविध- विषये भेदायक तसंयमस्य भेदेन सानमुत्पद्यते; तत् अभ्यासात् सूक्ष्मा- ण्यपि तत्त्वानि मेदिन प्रतिपद्यन्ते। एतद् भवति - यल कैनचिटुपायेन भेदो नावधारयितुं शक्यः, तत्र संयमाझवत्येव भेदप्रतिपत्तिः ॥ ५४ ॥ सूक्ष्माणां तत्त्वानामुक्तस्य विवेकजा ज्ञानस्य संक्षां विषयवाभाव्यं व्याख्यातुमाह- तारकं सर्वविषयं सर्वथा-विषयमक्रमञ्चेति विवेकाजं ज्ञानम् ॥ ५५ ॥ उक्तसंयमबलादेव अन्त्यायां भूमिकायासुत्यन्नं ज्ञानं तारकमिति, तारयति अगाधात् संसारसागरात् योगिनम् इत्यन्यर्थिक्या संज्ञया तारक- मित्युचते। आस्य विषयलाह, सर्वविषयनिति-सर्वाणि तत्त्वानि महदादौनि विषयोऽयेति सर्वविषयम्। स्वभावाश्च अस्य सर्वथा विषयत्वं सर्वाभिरवस्थाभिः स्थल-मूत्रणादिभेदेन तेस्तैः परिणाभैः सर्वेण प्रकारेण अवस्थितानि तत्त्वानि विषयोऽस्येति सर्वधाविषयम् । खभावान्तरमाह, ·विभूतिपादः। अक्रमञ्चेति-नि:शेषनानाऽऽवस्थापरिणतहिलाकमावग्रहणे नास्य क्रमो विद्यते इति अक्रम सर्व करतलामलकवत् युगपत् पश्यतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ अस्माच्च विवेकजात् तारकाख्यात् ज्ञानात् किं भवति ? इत्याह- सत्त्व-पुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥ ५६ ॥ सत्त्व-पुरुषायुक्तलक्षणो, तयोः शुद्धिसाम्यं सत्त्वस्य सर्व कर्तृत्वाभिमान- निवत्वा खकारणानुप्रवेशः शुद्धिः, पुरुषस्य शुद्धिरूपचरितभोगाभावः, इति द्वयोः समानायां शुधी पुरुषस्य कैवल्यमुत्पद्यते, मोचो भवती- त्यर्थः ॥ ६ ॥ . तदेवमन्तर योगाङ्गलयमभिधाय, तस्य च संयमसंज्ञां कत्वा, संयमस्य विषयप्रदर्शनार्थं परिणामत्रयमुपपाद्य, संयमबलोत्पद्यमानाः पूर्वान्त- परान्त-मध्यभावा. सिद्धीरुपदश्य, समाध्यल्यासोपपत्तये वाह्या भुवन ज्ञानादिरूपा आयन्तराञ्च कायव्यूहज्ञानादिरूपाः प्रदर्श्व, समाध्युपयोगाय इन्द्रियप्राणजयादिपूर्विकाः प्रदी, परमपुरुषार्थसिद्धये यथाक्रममवस्था- सहितभूतजयेन्द्रियसत्त्वजयोझवाश्च व्याख्याय, विवेकज्ञानोपपत्त्ये तां- स्तानुपायानुपन्यास, तारकस्य सर्वसमाध्यवस्थापयंन्तभवस्य स्वरूपमभि- धाय, तत्पमापत्तेः कृताधिकारस्य चित्तसत्त्वस्य खकारणानुप्रवेशात कैवल्यमुत्पद्यते इत्यभिहितम् । निर्णीतो विभूतिपादस्तृतीयः। इति महारराजभोजदेवविरचितायां राजमार्तण्डाभिधायां पातञ्जलवत्तौ विभूतिपादस्तृतीयः ।।

·अथ कैवल्यपादः। यदाज्ञयैव कैवल्यं विनोपायैः प्रजायते । तमेकमजमीशानं चिदानन्दमयं स्तुमः ॥ इदानीं विप्रतिपत्तिसमुत्थम्रान्तिनिराकरणेन युक्त्या कैवल्यस्वरूप- ज्ञानाय कैवल्यपादोऽयमारभ्यते । तत्र याः पूर्वमुक्ताः सिद्धयस्तासां नानाविधजन्मादिकारणप्रतिपादन- हारेणैवं बोधयन्ति-मदीया एताः सिद्धयः ताः सर्वाः पूर्वजन्माभ्यस्त- समाधिबलात् जम्मादिनिमित्तमालत्वेनाचित्य प्रवर्तन्ते। ततश्चानिक- भवसाध्यस्य समाधन क्षतिरस्तोत्याश्वासोत्पादनाय समाधिसिद्धेश्च प्राधान्य- ख्यापनार्थ कैवल्योपयोगार्थमाह antipur जन्मौषधि-मन्त्र-तपः-समाधिजा: सिद्धयः ॥ १॥ काश्चन जन्मनिमित्ता एव सिद्धयः यथा-पक्ष्यादीनामाकाशे गमनादयः ; यथा वा-कपिलमहर्षिप्रभृतौनां जन्मसमनन्तरमेवोपजाय- माना ज्ञानादयः सांसिद्धिका गुणाः। औषधिसिद्धयो यथा-पारदादि- रसायनाद्युपयोगात्। मन्त्रसिद्धिर्यधा-मन्त्रजपात् केषाञ्चिदाकाश- गमनादिः। तपःसिद्धियया-विश्वामित्रादौनाम् । समाधिसिद्धि: प्राक् प्रतियादिता। सिद्धयः पूर्वजन्मक्षयितलगानामेवोपजायन्ते ; तस्मात् समाधिसिद्धाविव अन्यासां सिद्धौनां समाधिरेव जन्मान्तराभ्यस्त- कारणं, मन्त्रादिनित्यनिमित्तमात्राणि ॥ १ ॥ ननु नन्दीश्वरादिकानां जात्यादिपरिणामोऽस्मिन्नेव जन्मनि दृश्यते, तत् कथं जन्मनि जन्मान्तराभ्यस्तस्य समाधः कारणत्वमुच्यते ? इत्या- शयाह- एताः जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥२॥ योऽयमिहैव जन्मनि नन्दीश्वरादीनां जात्यादिपरिणामः, स प्रकृत्या- ·कैवल्यपादः । - पूरात् पाशाया एव हि प्रकृतयोऽमुस्मिन् जन्मनि विकारेणापूरयन्ति जात्यादिहाद परिणामन्ति ॥२॥ ननु धर्माधर्मादयतन क्रियमाणा उपलभ्यन्ते, तत् कथं प्रकृती- नामापूर ऋत्वम् ? इत्याह- निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां, वरणभेदस्तु तत: क्षेनिकवत् ॥ ३ ॥ निमित्तं धर्मादि, तत् प्रकतोनामर्यान्तरपरिणामे न प्रयोजक, न हि कार्येण कारणं प्रवर्तते। कुत्र तर्हि तस्य धर्मादापारः ? इत्याह- वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ततस्तस्मादनुष्ठीयमानात् धर्मात् वरणमा- वरणकम् अधर्मादि, तस्यैव विरोधिन्चात् भेदः क्षयः क्रियते, तस्मिन् प्रतिवन्धे क्षोणे प्रक्रतयः स्वयमभिमतकार्याय प्रभवन्ति । दृष्टान्तमाह, क्षेलिसवत्-यथा क्षेत्रिकः सनोबलः दारात् केदारान्त जलं निनोजलप्रतिबन्ध कवरण भेडसालं करोति, तस्मिन् जिने जलं स्वय- मेव प्रप्तरबूपं परिवार रटनाति, न तु जलप्रसरण तल कश्चित् प्रयत्नः । एवं धर्मादिबों व्यम् ॥ ३ ॥ यदा साक्षात्कृततत्त्वस्य योगिनो युगपत् वार्मफलभोगाय आत्मीय- निरतिशयविभूत्य नुभवात् युगपदनेकशरीरनिर्मिमा जायते, तदा कुतः तानि चित्तानि प्रभवन्ति ? इत्याह- निर्मायाचित्तान्यस्मितामानात् ॥ ४ ॥ योगिनः वयं निर्मितेषु कायेषु यानि चित्तानि तानि मूलकारणात्, अस्मितामालादेव तदिच्छया प्रसरन्ति, अग्नेविस्फुलिङ्गा इव युगपत् परिजामन्ति ॥ ४ ॥ ननु बइना मिलानां भिन्नाभिप्रायत्वाककार्यकर्तुत्वं स्थात् ? प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तले कमनेकेषाम् ॥ ५॥ तेषाम् अनेकेषां चेतमा प्रत्तिभेदे व्यापारनानावे एक योगिनश्चित्तं ·पातञ्जल दर्शनस्य भोजवत्ती प्रयोजकं प्रेरक न्, अधिष्ठाटत्वेन, तेन न भिन्न मतत्वम् । अयमर्थः,- यथा आत्मीयशरोरम नश्चक्षुःपाण्यादीनि यथे» प्रेरयति, अधिष्ठाटत्वेन, एवं कार्यान्तरध्वयोति ॥ ५ ॥ जन्मादिप्रभव चात् सिद्धीनां चित्तमपि तत्प्रभवं पञ्चविधमेव अतो जन्मादिप्रभवाञ्चित्तात् समाधिप्रभवस्य चित्तस्य वैलक्षण्यमाह- यत् तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥ ध्यानजं समाधि चित्तं तत् पञ्चसु मध्ये अनाशयं कर्मवासना- रहितमित्यर्थः ॥ ६॥ यथा इतरचित्तेन्यो योगिनश्चित्तं विलक्षणं के शादिरहितं, तथा कर्मापि विलक्षणमित्याह- कर्माशुलाकृष्णां योगिनः, विविधमितरेषाम् ॥ ७॥ शुभफलदं कर्म यागादि शुक्लम्,अशुभफलदं ब्रह्महत्यादि कृष्णम्,उभय- सङ्गौ शुक्लकृष्णम् । तत्र शुक्ल कम विचक्षणानां दान-तपः-खाध्यायादि- मतां पुरुषाणाम्। कणं कर्म दानवानाम् । शुक्लक गण मनुष्याणाम् । योगिनान्तु सन्नवासवतां त्रिविवं कर्म विपरीतं विलक्षणं, यत् फल- त्यागानुसन्धानेनैवानुष्ठानात् न किञ्चित् फलमारभते ॥ ७ ॥ अस्यैव कर्मण: फलमाह- ततस्तहिपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्ति- सिनानाम् ॥८॥ इह हि द्विविधा कर्मवासनाः, स्मृतिमात्रफला: जात्यायु ग- फलाश्च । एका अनेकजन्मभवा इत्यनेन पूर्वमिव कृतनिर्णयाः यास्तु मतिमात्रफलाः ताः, ततः कर्मणः, येन कर्मणा यादृक् शरीरसार देव-मनुष्य-तियंगादिभेदं, तस्य विपाकस्य, अजुगुणा अनुरूपाः, या वासनाः तासामेवाभिव्यक्तिर्भवति । अयमर्थः,-येन कर्मणा पूर्व देवतादिशरीर- मारब्ध, जात्यत्तरशतव्यवधानेन पुनस्तथाविधस्येव शरीरस्य प्रारमें तदनुरूपा एव स्मृतिफला वासनाः प्रकटौभवन्ति, लोकान्तरेष्वेवार्थेषु ।

·कैवल्यपादः। तस्य स्मृत्यादयो जायन्ते । इतरास्तु सत्योऽपि अव्यक्तसंज्ञाः तिष्ठन्ति, स्यां दशायां नरकादिशरीरोद्भवा वासना व्यक्तिमायान्ति ॥ ८ ॥ आसामेव वासनानां कार्यकारणभावानुपपत्तिमाशङ्गा समर्थ- यितुमाह- जाति-देश-कालव्यवहितानामप्यानन्तयं, स्मृति-संस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ६ ॥ इह नानायोनिषु भ्रमतां संसारिणां काञ्चित् योनिमनुभूय यदा योन्यन्तरमहल व्यवधानेन पुनस्तामेव योनिं प्रतिपद्यते, तदा तस्यां पूर्वानु- भूतायों योनौ तथाविधशरीरादि अकाविक्षया वासना याः प्रकटीभूता आसन्,तास्तथाविधव्यञ्जकरभावात्तिरोहिताः पुनस्तथाविधव्यञ्जकशाहीरादि- लाभ प्रकटौभवन्ति ; जाति-देश-कालव्यवधानऽपि तासां खानुभूतस्मृत्यादि- फलसाधने आनन्तव्यं नैरन्तय॑म् ; कुतः ? स्मृति-संस्कारयोरेकरूपत्वात् ; तथा हि, अनुष्ठीयमानात् कर्मणश्चित्तसत्वे वासनारूप: संस्कारः समुत्पद्यते, स च स्वर्ग नरकादोनां फलानाञ्चाङ्गुरीभावः, कर्मणां वा यागादीनां शक्तिरूपतया अवस्थान, कर्तु तथाविधभोग्य-भोक्तृत्वरूपं सामर्थ्यम् । संस्कारात् स्मतिः, स्मतेश्च सुख-दुःखोपभोगः, तदनुभवाच पुनरपि संस्कार-स्मृत्यादयः । एवं च यस्य स्मति-संस्कारादयो भिन्नाः, तस्यानन्ता- भावे दुर्लभः कार्यकारणभावः ; अस्माकं तु यदाऽनुभव एव संस्कारी- भवति, संस्कारश्च स्मृतिरूपतया परिणमते, तदैकस्यैव चित्तस्यानुसन्वा- टल्वेन स्थितत्वात् न कार्यकारणभावो दुर्घटः ॥ ८ ॥ भवत्वानन्तव्य कार्यकारणभावश्च वासनानां, यदा तु प्रथममेवानु- भवः प्रवर्तत, तदा किं वासनानिमित्तः ? उत निनिमित्तः ? इति शङ्गा व्यपनेतुमाह- तासामनादित्वम्, आशिषो नित्यत्वात् ॥ १० ॥ तासां दासनानाम्, अनादित्वं न विद्यते आदिर्यस्य तस्य भावस्तत्त्वं, तासानादिर्नास्तीत्यर्थः; कुत इति ? आशिषो नित्यत्वात्-येयमाशी- महामोहरूपा, सदैव सुखसाधनानि मे भूयासुः, मा कदाचन तैः मे वियोगोऽभूदिति यः . सङ्कल्पविशेषो वासनानां कारणं, तस्य नित्यत्वात पा-६ ..

·पातञ्जलदर्शनस्य भोजबत्ती अनादित्वमित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-कारणस्य सन्निहितत्वात् अनुभव- संस्कारादीनां कार्याणां प्रवत्तिः केन वार्यते ? अनुभव-संस्कारानु- विद्धं सोच-विकाराधर्मि चित्तं तत्तदभिव्यञ्जकलाभात् तत्तत्कालरूपतया परिणनते इत्यर्थः ॥ १०॥ तासामानन्यात् हानं कथं भवति ? इत्याशङ्का हानोपायमाहु- हेतु-फलाश्चयाल बने: शहीतवात्, एषामभावे तभावः ॥ ११॥ वासनानामनन्तानुभवो हेतुः,तस्थाप्यनुभवस्थ रागादयः, तेषामविद्येति साक्षात् पारम्पयंश हेतुः ; पालं पाहीरादि स्नृत्यादि च ; आशयो बुद्धिः; आलम्बनं यदेवानुमवस्य तदेव वासनाजाम् ; अतन्तहेतु-फलाश्रयालम्ब- नैरजन्तानामपि वासनानां सहोरात्वात् ; एषां हेतूनाम्, अभाव ज्ञान- योगाभ्यां दग्धवौजकलात्वे विहित नि लत्वाच वासनाः प्ररोहं न यान्ति न कार्यमारमन्त इति तासाम् अभावः ॥ ११ ॥ ननु प्रतिक्षा चित्त नपरलीगलब्धेर्वासनानां नशरलोपलधेर्वासनानां तत्फलानाञ्च कार्यकारणभावेन युगपद्धाविचा दे कथ मेकत्वम् ? इत्याशङ्गा एकत्व- समर्थनायाह- अलोकानागतं खरूपतो नाति, अध्यभेदात् धर्मायणम् ॥ १२ ॥ इह अव्यत्तनततां भावाजामुत्यत्तिर्न युक्तिमतो, तेषां सत्त्वसम्बन्ध- योगात् । न हि पाशविधाणादीनां चिपि सत्त्वसम्बन्धी दृष्टः, निरूपाख्ये च काय किमुद्दिश्य कारणानि प्रवत्तन्ते ? न बसन्तं विषयमालोच्य कश्चित् प्रवर्तते। सताजपि विरोधान्दानावसम्बन्धोऽस्ति, यत् स्वरूपं लश्वसत्ताकं तत् कथं निरुपायतामस वरूपतां वा अजते ? न विरुद्ध रूपं स्खौकरोतीत्यर्थः । तस्मात् मतां नाशासम्भवात्, असतां च उत्पत्ति- सम्भवात्तस्तैषमैविपरिणममानो धर्मों सदेकरूप श्वावतिष्ठले, धर्मास्तु अधिकत्वेन कालिकत्वेन तत्र व्यवस्थिताः स्वस्मिन्नध्वनि व्यवस्थिता तू खरूम बजन्ति, वत्तमानेऽध्वनि व्यवस्थिताः केवलं भोग्यतां भजन्ते । " 9 ·कैवल्यपादः । ७. तस्मा वनणानतोतानागलादिभदात्तनैव रूपेण सार्या कारणाभावोऽस्मिन् दर्शने प्रतिपद्यते । तस्मादयवर्गपर्यन्तमेकमेव चित्तं धर्मितयाऽनुवर्तमान न निजोतुं पार्यते ॥ १२ ॥ ते एते धर्म-धर्मिणः किं-रूपाः ? इत्याह- ते व्यक्त-सूक्ष्मगुणात्मानः ॥ १३ ॥ ये एते धर्म-धर्मिणः प्रोक्ताः, ते व्यक्त-सूक्ष्म भेदेन व्यवस्थिताः गुणाः सत्त्व-रजत्तमोरूपाः, तदात्मानस्तत्वभावाः,तत्परिणामरूपा इत्यर्थः । यतः सत्त्व-रज तमोभिः सुख-दुःख-मोहरूपः सर्वासा वाह्यान्यत्तरभेदभिन्नानां भावव्यक्तीनाम् अन्वयानुगमा दृश्यन्ते, यदन्वयि तत्तत् परिणामिरूपं दृष्ट, यथा घटादयो मृहन्विता मृत्यरिणामरूपाः ॥ १३ ॥ यद्येते लयो गुणा सर्वत्र मूल कारणं, कधीकधौ ति व्यपदेश: ? इत्या- शङ्कयाह- परिणामैकवाह स्तुतत्वम् ॥ १४ ॥ यद्यपि त्रयो गुणाः, तथाऽपि तेषामङ्गाङ्गिभावगमनलक्षणो यः परि- णामः क्वचित् स त्वमङ्गि क्वचिद्रजः क्वचिच्च तम इत्यवरूपः, तस्येकत्वावस्तु- तत्त्व नेकमुच्यते ; यथा इयं पृधिवो अयं वायुरित्येवमादि ॥ १४ ॥ ननु ज्ञानस्य व्यतिरिक्त सत्यर्थे वस्त्वे कमनेक वा वक्तुं युज्यते, यदा च विज्ञानमेव वासनावशात् कार्यकारणभावनावस्थितं तथा तथा प्रतिभाति, तदा कमतच्छक्यते वक्तम् ? इत्याशयाह- वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविविक्तः पन्थाः ॥ १५॥ * तयोर्ज्ञानार्थयोर्विविक्तः पन्या विविक्तो मार्गः, देश इति यावत् ; कथम् ? वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् समाने वस्तुनि स्वादावुपलभ्यमाने लावण्यादौ नानाप्रमातृणां चित्तस्य भेदः सुख-दुःख-मोहरूपतया समुप- लभ्यते 3 तथा हि, एकस्वां रूपलावण्यवत्यां योषिति उपलभ्यमानायां सरागस्य सुखमुत्पद्यते, सपत्नवास्तवेषः, परिव्राजकादेवृणा इत्येकस्मिन् वस्तुनि नानाविधोदयात् कञ्चित् न कार्यत्वं वस्तुनः, एकचित्तकाव्यत्वे * एतत्म वादनन्तरं व्यासभाष्ये माथि प्रभायाञ्च न चकचित्ततन्त्रं वस्तु सद प्रमापकं तदा कि स्थान इत्यधिक सूत्रं विद्यते।

·LJ पातञ्जलीनस्य भोजवृत्तो ? वस्त्वे कश्वरूपतयेवाभासते ; किञ्च, चित्त माय्यत्वे वस्तुनो यदीयस्य चित्तस्य तबस्तु काय, तस्मिन्नर्थान्तरव्यासक्त तहस्तु न किञ्चित् स्यात्, भवविति चेन्न, तदेव कथम येबहुभिरुपलभ्यते ? उपलभ्यते च, तस्मान चित्त कार्यम् ; अथ युगपत् बहुभिः सोऽर्थः क्रियते, वदा बहुनिर्मितस्यार्थस्यैकनिर्मितात् वैलक्षण्यं स्यात् । यदा तु वैलक्षण्यं नेप्यत, तदा करणभेद कार्य- भेदस्याभाव निर्हेतुक्रमेकरूपं वा जगत् स्यात्। एतदुक्तं भवति-सत्यपि भिन्ने कारण यदि कार्यस्याभेदः, तदा समग्रं जगत् नानाविधकारण- जन्य मेकरूपं स्यात्, कारणभेदाननुगमात् स्वातन्त्रेण निहतुकं वा स्यात् ; यद्येवं, कथं तेन त्रिगुणात्मना चित्तनै कस्यैव प्रमातुः सुख-दुःख- मोहमयानि ज्ञानानि जन्यन्ते ? मवम् ; यथा अर्थस्त्रिगुणः, तथा चित्तमपि त्रिगुणं, तस्य ध प्रतिभासोत्पत्तो धर्मादयः सहकारि कारणं, तद्भवाभिभव- वशात् कदाचित् चित्तस्य तेन तेन रूपेणाभिव्यक्तिः ; तथा च, कामुकस्य सन्निहितायां योषिति धर्मसहकतं चित्तं सत्त्वस्याङ्गितया परिणममानं सुखमयं भवति । तदेव अधर्मसहकारि रजसोऽङ्गितया दु.खरूपं सपनीमालव भवति; तौवाधर्मसहकारितया तमसोऽङ्गित्वेन कोप- नायाः सपत्नत्रा मोहमयं भवति; तस्माद्दिज्ञानस्य व्यतिरेकैणास्ति ग्राह्यार्थः। तदेवं विज्ञानार्धयोस्तादात्माविरोवान्न कार्यकारणभाव:, कारणाभेदे सत्यपि कार्यस्य भेदेऽतिप्रसङ्गादिति ज्ञानाधातिरिक्तत्व- मर्थस्य व्यवस्थितम् ॥ १५॥ यद्येवं, ज्ञानञ्चत् प्रकाशकचात् ग्रहणस्वभावम्, अर्थश्च ग्राह्य खभावः, तदा युगपत् सर्वानर्थान् कथं न ग्रहाति ? न स्मरति च? इत्याशयां परिहर्जुमाह- तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताजातम् ॥१६॥ तस्यार्थस्य, उपरागादाकारसमर्पणात् चित्ते वाह्य वस्तु ज्ञातमज्ञातञ्च भवति। अयमः,-सर्वः पदार्थः आत्मलाभ चित्तं सामग्रीमपेक्षते ; नौलादिज्ञानञ्चोपजायमानमिन्द्रियप्रणालिकया समागतमर्थोपरागं सह- कारिकारणत्वेनापिक्षते; व्यतिरिक्तस्यार्थस्य सम्बन्धाभावात् ग्रहीतुम- शक्य चात् ; ततश्च येनैवार्थनास्य स्वरूपोपरागः कृतः, तमेवार्थं तज्ज्ञानं ·कैवल्यवाद। व्यवहारयोग्यतां जनयति; ततः सोऽर्थः चात उच्यते; येन चाकारी न समर्पितः, स न ज्ञातत्वेन व्यवद्रियते, यस्मिंश्चानुभूतेऽथ सादृष्यादि- रधीः संवारनु हो धवन सहकारितां प्रतिपद्यते, तस्मिदेवार्थे सातिरुप- जायते इति न सर्वत्र ज्ञानं नापि म तिरिति न कश्चिविरोधः ॥ १६ ॥ यद्येवं, प्रभाताऽपि शुरुषो यस्मिन् काले जौलं वेदयते, तस्मिन् काले पोताहिमतश्चित्तमत्वस्यापि कदाचित् उरहोतरूपत्वादाकारग्रहणे परि- णामित्वं प्राप्तम् ? इत्याशङ्का परिहर्तुमाह- सदा सावञ्चित्तवृत्तयः, तमोः सुरुषस्या- परिगामित्वात् ॥ १७ ॥ স্থা হি হ্র মুনা- শ্রিীজি , বাংলা ম্রিয় होतुः पुलला समासासोब मालाः लख चिमतयाऽपरिवामिन्यात লিল হি:। হিমানী দ্বা ন বিহাল तामा विसालोमा कहा ज्ञातत्वं नोपपोत । जयम -सुजय विमस्य सवाविडाटरजेज व्यश्चितख्य बस्तार লিঙ্গ হলে হল, হাতি বহিলো না সয় না - स्थाय सहब बिछाया जडान्तिलक्षावः, तस्यां सत्यां हाउमिति न कदाचित् कचित् परिणामियाजाला ॥ १७ ॥ ननु चिलव यदि सत्वोत्कगीत प्रकाश, तदा स्व-पर प्रकाशरूप- त्वादामाजसथै च वायतीति तावरेव व्यवहार समाप्तिः, किंग्रही- लन्तरण ? इत्याशझालायीतुनाह- न तत् स्वाभासं, हग्यत्वात् ॥ १८ ॥ तश्चित्तं स्वाभासं खननाशकं न भवति, पुरुषवेद्यं भवतीति यावत् ; कुतः ? ज्याचार, यत् किल दृश्यं तत् द्रोद्यं दृष्टं, यथा वटादि । दृश्यश्च चितं, तम्भ न खाभासम् ॥ १८ ॥ दनु साध्या विशिष्टोऽयं हेतुः, दृल्याचमेव चित्तस्यासिद्धं ; किञ्च, खत्रुतिसंवेदनहारेण हिताहितप्राति-परिहाररूपा वृत्तयो दृश्यन्ते ; का

·पातञ्जलदर्शजस्य भोजवत्तौ
AN
marate
तथा हि, क्रु द्वोऽहम्, भौतोऽहम्, अत्र मे राग इत्येवमाद्या संवित्
बुद्धेरसंवेदने नोपपद्यत ? इत्याशङ्कामपनेतुमा ह-
एकसमये चोभयानवधारणात ॥ १६ ॥
अर्थस्य संवित्तिः इदन्तया व्यवहारयोग्यताऽऽपादनम् । अयमर्थः,
सुखहेतुर्दु:खहेतुवति बुद्धेः संवित् अहमित्येवमाकारेण सुख दुःखरूपतया
व्यवहारक्षमताऽऽपादनम् ; एवंविवञ्च व्यापारहयमर्थप्रत्यक्ष काले न युगपत्
कर्तुं शक्यं, विरोधात् ; न हि विरुद्धयोर्व्यापारयोर्युगपत् सम्भवोऽस्ति
अत एकस्मिन काजे उभयस्य खरूपस्य अबस्य चावधारयितुनशक्यत्वात्
न चितं खरकाशकं भवति। किन्तु एवंविवयापारहयं निष्पाद्य
फलइयस्यासंवेदनाबहिर्मुखतयैव खनिष्ठत्वेन चित्तस्य खयं वेदनादर्थ-
निष्ठमेव फलं, न खनिष्ठमित्यर्थः ॥ १८ ॥
ननु मा भूत् बुद्देः खयं ग्रहणं, बुद्धान्तरेण भविष्यति ? इत्या-
शङ्गगाह-
चित्तान्तरण्यबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसारश्च ॥ २० ॥
यदि हि बुद्धिर्बु घान्तरेशा वेद्यते, साऽपि बुद्धिः स्वयमेव खोयभाव-
रूपमज्ञा वा अत्रुड्डा बुधन्तरं प्रकाश वितुमसमति तस्या ग्राहक
बुद्धान्तरं कल्पनीयम् । स्मृतिसङ्करच-तस्या अन्यन्यदिव्य नवस्थानात् पुरु-
पान्तरेणाथप्रतोतिनं स्यात् ; न हि प्रतोतो अप्रतीताबानर्थः प्रतीतो
भवति स्मृतिसङ्काश्च प्राप्नोति, रूपे रसे समुत्य बायां बुद्धो ताहिका-
णाननन्तानां बुद्दोनां समुत्य ते डिजनितेः संस्कारैथैदा युगपत् बहवः
स्मृ यः क्रियन्ते, तदा कुबेरपर्यवसानात् बुद्धि-सातौनाञ्च बकीनां
युगपटुतपत्तेः कस्मि नर्थ स्मृतिरियमुत्यनेति ज्ञातुमशक्यत्वात् स्मृतौनां
सङ्करः स्यात्, इयं रूपे स्मृतिरियं रसे स्मृतिरिति न ज्ञायते ॥ २० ॥
ननु बुद्धेः खप्रकाशत्वाभावे बुद्धान्तर चासंवेदने कथम् अयं विषय-
संवेदनरूपो व्यवहारः? इत्याशङ्का खसिद्धान्तमाह-
चितेरप्रतिसङ्कमायास्तदाकारताऽऽपत्ती
बुद्धिसंवेदनम् ॥ २१ ॥

·कैवल्यपादः। पुरुषश्चिद्रूपचाञ्चितिः, साऽप्रतिसङ्कमा-न विद्यते प्रतिसङ्कमोऽन्यत्र गमनं यस्याः सा तयोता, अन्ये नासकोणति यावत् । यथा गुणा अङ्गादि- भावलक्षणे परिणामे अङ्गिगं गुणं सङ्घामन्ति तद्रूपतामिवापद्यन्ते ; यथा वा लोके परमाणवः प्रप्तरन्तो विषयमारोपयन्ति, नैवं चितिशक्तिः, तस्याः सर्वदैकरूपतया सुप्रतिष्ठितत्वेन व्यवस्थितत्वात् ; अतस्तत्सन्निधाने यदा बुद्धिस्तदाकारतामापद्यते चेतनोपजायते, बुद्धित्प्रितिसङ्घान्ता च यदा चिच्छक्तिः बुद्धिवृत्तिविशिष्टतया संवेद्यते, तदा बुद्धेः स्वस्थात्मना वेदनं संवेदनं भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ इत्थं स्वसंविदितं चित्तं सर्वानुग्रहणसामर्थन सकलनिर्वाहक्षम भविष्यतीत्याह- द्रष्ट-दृश्योपरत चित्तं सर्वार्थम् ॥ २२॥ द्रष्टा पुरुषः, तेनोपरक्तं तत्सन्निधाने तद्रूपतामिव प्राप्नोति, दृश्योपरक्त विषयोपरक्त, ग्टहीतविषयाकारपरिणामं यदा भवति तदा तदेव चित्तं सर्वार्थग्रहणसमथं भवति । यथा निर्मल मटिकदर्पणा येव प्रतिविम्ब- ग्रहणसमर्थ म्, एवं रजतमोभ्यामनभिभूतं सत्त्वं शुद्धत्वात् चिच्छायाग्रहण- समयं भवति, न पुनरशुद्धत्वादजस्तनको; तत् न्यभूतरजस्तमोरूपनङ्गि- तया सत्त्वं निश्चल प्रदीपशिखाकारं सदैकरूप रूपतया परिणममानं चिछाया- ग्रहणासामर्थ्यादा-मोक्षप्राशेरवतिष्ठते ; यथा अयस्कान्तसन्निधाने लोहस्य चल नमाविर्भवति, एवं चिद्रूपपुरुषसन्निधाने सत्त्वस्याभिव्ययमभिव्यज्यते चैतन्यम् । अत एव अस्मिन् । चित्तवृत्ती-नियोदिता अभिव्यङ्गया च ; नित्योदिता चिच्छक्तिः पुरुषे तत्सन्निधानादभिव्यक्तमभिव्यङ्गाचैतन्यं सत्त्वम् । अभिव्यङ्गया चिच्छक्तिः तदत्यन्तसन्निहितत्वादन्तरङ्गं पुरुषस्य भोग्यतां प्रतिपद्यते ; तदेव शान्तब्रह्मवादिभिः साढत्रः पुरुषस्य परमात्मनोऽधिष्ठेचं कर्मानुरूपं सुख दुःखभोक्त तया व्यपदिश्यते । यत्तु अनुद्रितत्वादकस्यापि गुणस्य कदाचित् कस्यचिदङ्गित्वात् त्रिगुणं प्रतिक्षणं परिणाममान सुख-दुःख-मोहात्मकमनिसलं, तत्तस्मिन् कर्मानुरूप शुद्ध सत्त्वे वाकार- समर्पणवारण संवेद्यतामापादयति, तत् सत्त्वमा चित्तसत्त्व वति प्रतिसङ्घान्तचिच्छायमन्चतो होतविषयाकारण चित्तेन उपढौकित: .

·[६८] पातञ्जलदर्शन या भोजवत्ती १ माका चित्खान्तिबलात चेतनायमान মালশনস্থত্রি सुख-दुःख बरूपं आगजनुभवति, स एव भोगोऽत्यन्तलनिवाजज विवेका- ग्रहणात् बामोरपि पुरुषस्य भोग इति व्यपदिश्यते। अजेनेवाभि- प्राय विध्यवासिनो “सत्त्वतन्य चमेव पुरुषतय चम्" इति । अन्यत्रापि -"विको प्रतिविम्बमानच्छायानहरा छायोडवः प्रतिविम्ब सानोचते; एवं सकेपि पोरयचि छायासह चिदभिव्यक्तिः प्रतिसात्तिशब्दार्थः” इति । ननु प्रतिभिन्न नाम जिर्मलस्य नियतपरिणा लस्य निर्मले दृष्टम यथा मुख दर्या, अत्यन्त भिजलस्य ब्यापकला अपरिक्षा मिनः जुराबल तस्माक्षय तमिलात पुरुषाहनिमले सत्त्वे कार्य प्रतिबिम्जनमुपपद्यते ? उच्यते--प्रतिविमनस्य स्वरूपातजवयछता भवोहणम्यवायि, येव सत्य- मतावा अनिव्यायाचिच्छत पुरुषस्य सानिध्यादभिश्चतिः, सेव प्रति- विम्बालमुन्य ते, यादमी पुरुषगता चिच्छक्ति बछायाऽन्यत्राविर्भवति । यद पहा अत्यन्त निर्मलः गुरुनः कथमजिमले नाले प्रतिसद्दाम तौति ? तद बनेकालिकं, जैन ज्याइपक छेऽपि जलाहावाहित्यादयः प्रतिप्रशान्ताः सनुप जयन्त । य युक्तम्, अनवछिजस्य जाति प्रतिखाप्तिरिति तद ययुक्त, व्यापकलाप्याकस्य वर्ष शादो प्रतिलकान्तिदर्शनातएवं सति न काचिदनुपपत्तिः प्रतिबिब्बामस्य । जनु सालिकपरिणाजरूप बुद्धिसत्त्वे पुरुघनशिवाजादभिव्य मायाश्चिछ शेर्वाहाकारसबान्तो पुरुषस्य सुख- रूपोको इवी, लानुनमक, तदेव चित्तसई मारिहतायां कार्य सम्भवति? किमयश्च तयाः परिणामः ? अयोखेत, गुरूपयायोपभोगसम्पादनं নয়া , স্ব: সাকাহনা হল ( দুশি-থাল? तचापपज, बार्थ कर्तव्यताया एवानुपम याथों मया कर्तव्य एवंविधोऽव्यवसायः पुरुषार्थकर्तव्यतोकाते, जड़ायाश्च प्रशतेः कधं प्रथम वंविधोऽध्यवसायः ? अस्ति चैदश्यवसायः, कथं जड़त्वम् ? अत्रोच्यते-अनुलोज-प्रतिलोमलक्षणपरिणामहये सहज शक्तिव्यमस्ति, तदेव पुरुषार्थीकाव्यतोचाते ; सा च शक्तिश्चेतनाया अपि प्रकृतेः सहजेव। तत्र महदादिमहाभूतपर्यतोऽस्या वहि नयाऽजुलीलः परिणामः, पुनः स्वकारणानुप्रवेशानदारे मास्मिताऽन्तः शामः प्रति- इत्थं पुरुषस्य भोगपरिसमाप्तः सहजशक्तियक्षयात् कृतार्थी . लोमः ।

·कैवल्ययादः। प्रकतिनं पुन: परिणाममारभते; एवंविधायाञ्च पुरुषार्थ कर्तव्यतायां जड़ाया अपि प्रकतेन काचिदनुपपत्तिः । ननु यदि ईटशो शक्तिः सहजैव प्रधानस्थास्ति, तत् किमथं मोक्षार्थिभिौंक्षाय यत्नः क्रियते ? मोक्षस्य चानधनौयत्वे तदुपदेशकशास्त्रस्यानधक्यं स्यात् ?. उच्यते-योऽयं प्रकृति- पुरुषयोरनादि ग्य-भोक्तृत्वलक्षण: सम्बन्धः, तस्मिन् सति व्यक्त चेतनायाः प्रकृतेः कर्तृत्वाभिमानात् दुःखानुभवे सति कथमियं दुःखनिवृत्ति- रात्यन्तिको मम स्थात् ? इति भवत्येवाध्य सायः ; अतो दुःखनिवृत्त्युपायोप- देशक शास्त्रोपदेशापेक्षा अत्येव प्रधानस्य ; तथाभूतमेव कर्मानुरूपबुद्धिसत्त्वं शास्त्रीपदेशस्य विषयः, दर्शनान्तरेष्वप्येवविध एवाविद्याखभावः शास्त्रे- ऽधिक्रियते; स च मोक्षाय प्रयतमान एवंविधशास्त्रोपदेशं सहकारिण- मपेक्ष्य मोक्षाख्यं फलमासादयति । सर्वाण्येव कायाणि प्राप्तायां सामग्रमा- मात्मा लभन्ते, अस्य प्रतिलामहारणेवोत्याद्यस्य मोचाख्यस्थ कार्यस्य ईदृश्येव सामग्री प्रमाणेन निश्चिता,प्रकारान्तरेणानुपपत्तेः । अतस्तां विना कथं भवितुमर्हति ? अतः स्थितमेतत् सङ्घान्तविषयोपरागमभिव्यक्त- चिच्छायं बुद्धिसत्त्वं विषयनिश्चयहारण समग्रां लोकयानां निर्वाहयतीति एवंविधमेव चित्तं पश्यन्तो भ्रान्ताः स्वसंवेदनचित्तमात्रं जगदिदेवं ब्रुवाणाः प्रतिबोधिता भवन्ति ॥ २२ ॥ ननु यद्येवं विधादेव चित्तात् सकल व्यवहारनिष्यत्तिः, कथं प्रमाण- शून्यो द्रष्टा अभ्युपपद्यत ? इत्याशङ्का द्रष्टुः प्रमाणमाह- तदसायवासनाभिश्चित्रमपि परा), संहत्यकारित्वात् ॥ २३ ॥ तदेव चित्तं सङ्ख्यातुमशक्याभिर्वासनाभिश्चिलमपि नानारूपमपि परा) परस्य स्वामिनो भो तु गापवर्गलक्षणमयें साधयतीति ; कुतः ? संहत्यकारित्वात् संहत्य सम्भूय मिलित्वाऽर्थक्रियाकारित्वात् ; यच्च संहत्यार्थक्रियाकारि, নন परा, दृष्टम् ; यथा शयनासनादि । सत्त्व रज- स्तमांसि च चित्तलक्षणपरिणामभाञ्जि संहत्यकारीणि च,अतः परार्धानि । यः परः स पुरुत्रः । ननु यादृशेन शयनासनादीनां परेण शरीरवता पारार्थ्यमुपलब्धं, तदृष्टान्तबलेन तादृश एव परः सिध्यति ; यादृशश्च an , ·[७०]] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवत्तो भवतां परोऽसंहतरूपोऽभिप्रेतः तविपरीतस्य सिद्धेश्यमिष्टविघातक द्वेतुः ? उयते यद्यपि सामान्येन पराथमाने व्याप्तिणुहोता, तथाऽपि सत्त्वादिविलक्षणर्मिय-लोचनया तद्विलक्षण एव भोक्ता परः सिध्यति । यथा चेन्धजावते शिखरिणि विलक्षणाडूमावहिरनुमौयमान इतरवनि- विलक्षणश्चेन्धनप्रभव एव प्रतीयते, एवमिहापि विलक्षणस्य सत्त्वाख्यस्य भोग्यस्य परार्थत्वेऽजमौयनाने तथाविध एव भोक्ता अधिष्ठाता परश्चिनक्षत्र- रूपोऽसंहतः सिध्यति । यदि च तस्य परत्वं सर्वोत्कृष्टत्वमेव प्रतीयते. तथाऽपि तामसे यो विषये यः प्रक्रष्यते शरोरं, प्रकाशरूपेन्द्रियाश्रयत्वात् ; तस्मादपि प्रकष्यन्त इन्द्रियाणि, ततोऽपि प्रकष्टं सत्त्वं प्रकाशरूपं, तस्यापि यः प्रकाशकः प्रकाश्य विलक्षणः, स चिद्रूप इव भवतीति कुतस्तस्य संहतत्वम् ? ॥ २३ ॥ इदानौं शास्त्रफलं कैवल्यं निर्णतुं दशभिः सूत्रैरुपक्रमते- विशेषदर्शिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥ २४ ॥ एवं सत्त्व-पुरुषयोरन्यत्वे साधिते यस्तयोविशेषं पश्यति अयमस्मादन्य एवंरूपं, तस्य विज्ञातचित्तरूपसत्त्वस्य चित्ते या आत्मभावभावना सा निवर्त्तते, चित्तमेव कत्त-ज्ञा-भोक्त इत्यभिमानो निवर्तते ॥ २४ ॥ तस्मिन् सति किं भवति ? इत्याह- तदा विवेकाननं कैवल्य प्राम्भावं चित्तम् ॥ २५ ॥ यदस्य अज्ञाननिम्नपथं वहिर्मुखं विषयोपभोगफलं चित्तमासीत्, तदिदानौं विवेकमार्गमन्तर्मुखं कैवल्यप्राग्भावं कैवल्यप्रारम्भं सम्पद्यते woman इति ॥ २५॥ अस्मिंश्च विवेकवाहिनि चित्ते येऽन्तरायाः प्रादुर्भवन्ति, तेषां हेतु- प्रतिपादनहारण त्यागोपायमाह- तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारभ्यः ॥ २६ ॥ तस्मिन् समाधौ स्थितस्य, छिद्रेष्वन्तरायेषु, यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि ज्ञानानि, प्राग्भूतेभ्यः व्युत्थानानुभवजेभ्यः संस्कारेभ्योऽहं ·कैवल्यपादः। [७१] ममेत्य वरूपाणि क्षीयमाणेयोऽपि प्रभवन्ति, अन्तःकरणोछित्तिहारण तेषां हानं कर्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ २६ ॥ हानीपायश्च पूर्वमेवोक्त इत्याह- हानमेषां लशवटुताम् ॥ २७ ॥ यथा लो शानामविद्याहोना हानं पूर्वमुक्त, तथा संस्काराणामपि कर्तव्यं, यथा ते ज्ञानाग्निना प्लष्टा दग्धवीजकाल्ला न पुनश्चित्तभूमौ प्ररोहं लभन्ते, तथा संकारा अपि ।। २७॥ एवञ्च प्रत्ययान्तराजुदय स्थिरोभूत समाधौ यादृस्य योगिनः समाधेः प्रकर्ष प्राप्तिभवति तथाविधसुयायमाह- प्रसङ्यानेऽप्यकुसौदस्य सर्वथा विवेकख्याते- धर्ममेघः समाधिः ॥ २८॥ प्रसङ्खग्रानं यावतां तत्त्वानां यथाक्रमव्यवस्थितानां परस्पर विलक्षण- खरूपविभावन, तस्मिन् सत्यम्धकुसोदय मलमलिसो, प्रत्ययान्तवाणा- मनुदय सप्रकारविवेकख्यातः परिक्षेत्रात् धर्मकः समाधिर्भवति । अक्लष्टम शुक्ला शां धर्म परमपुत्रार्थ साधर्ज मेहति सिञ्चतीति धर्ममेघः; अनेन प्रकटवर्मन्येव ज्ञानहेतुत्वमित्युपपादितं भवति ।। २८ ।। तस्माद्धसमेघात् किं भवति ? इत्याह- ततः केश-कर्मनिवृत्तिः ॥ २६ ॥ ले शानामविद्यादीनामभिनिवेशान्तानां, कर्मणाञ्च शुक्लादिभेदन त्रिविधानां, शालोदयात् पूर्वपूर्वकारण निवृत्त्या नित्तिर्भवति ॥ २६ ॥ तेषु निवृत्तेषु किं भवति ? इत्याह- तदा सर्वावरणामलापतस्य ज्ञानस्यानन्यात् जेयमल्पम् ॥ ३० ॥ आवियते चित्तभिरित्यावरणानि के शाः, ते एव मलास्तेयोऽपतस्य तद्विरहितस्य, ज्ञानस्य गगननिभाय, आनन्त्यादनवच्छेदात्, ज्ञेयमल गगानास्पदं भवति, अकलेव सर्वं ज्ञेयं जानातीत्यर्थः ॥ ३० ॥ maa ·पातञ्जलदर्शनस्थ भोजवृत्तो ततः किम् ? इत्याह- ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्ति- गुंगानाम् ॥ ३१ ॥ कतो निष्पादितो भोगापवलक्षणः पुरुषार्थः प्रयोजनं येस्ते कृतार्थाः, गुणा: सत्व-रजप्तमांसि, तेत्रां परिणाम आ-पुरुषार्थसमाप्रानुलोम्येन प्रातिलोम्येनाङ्गाङ्गिभावः स्थितिलक्षणाः, तस्य योऽसौ क्रमो वक्ष्यमाणः, तस्य परिसमाप्तिनिष्ठा, न पुनरुद्भव इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ क्रमयोक्तस्य लक्षणमाह- क्षगप्रतियोगी परिणामोऽपरान्तनिह्यिः क्रमः ॥ ३२ ॥ क्षणोडल्यौयान् कालः, तस्य योऽसौ प्रतियोगी क्षदा विलक्षणः, परिणामः अपरान्तनिर्ग्राह्यः अनुभूतेषु क्षणेषु पश्चात् सङ्कलनबुद्धेश्व यो रह्यते, स क्षणानां क्रम उयते, न ह्य ननुभूतेषु क्रमः परिज्ञातुं शक्यः ॥ ३२ ॥ इदानौं फलभूतस्य कैवल्यस्य साधारणखरूपमाह- पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, खरूपप्रतिष्ठा वा चितिविरिति ॥ ३३ ॥ समाप्तभोगापवर्गलक्षण पुरुषार्थानां गुणानां यः प्रतिग्रसवः प्रति- लोमस्य परिणामस्य समाप्तौ विकारानुभवः क्षणेषु ; यदि वा-चिच्छते- वृत्तिसारूप्यनिवृत्तौ खरूपमात्रेऽवस्थानं तत् कैवल्यमुच्यते। न केवल मस्म दर्शने क्षेत्रज्ञः कैवल्यावस्थायामेवंविधश्चिद्रूपः, यावदानान्तरेऽपि विमृष्यमाण एवंरूपोऽवतिष्ठते; तथा हि, संसारदशायामात्मा कर्तृत्व- भोक्तृत्वानुसन्धाटत्वमयः प्रतीयते, अन्यथा यद्ययमेक: क्षेत्रज्ञस्तघाविधो न स्यात्, तदा ज्ञानक्षणानामेव पूर्वापरानुसन्धाशून्यानामात्मभावे नियतः कर्मफलसम्बन्धो न स्यात् कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गश्च । यदि येनैव शास्त्रोपदिष्टमनुष्ठितं कर्म तस्यैव भातृत्वं भवेत्, तदा हिताहितप्राप्ति- परिहाराय सर्वस्य प्रवृत्तिटेत, सर्वस्यैव व्यवहारस्य हानोपादानलक्षणस्य ·कैवल्यपादः । अनुसन्धानेनैव प्राप्तत्वात् ; ज्ञानक्षणानां परस्परभेदेनानुसन्धानशून्बत्वात् तदनुसन्धानाभावे कस्यचिदपि व्यवहारानुपपत्तेः कर्ता भोत्ता अनु. सन्धाता यः स आत्मेति व्यवस्थाप्यते । मोक्षदायां तु सकलग्राच्य- ग्राहकलक्षण व्यवहाराभावाञ्चैतन्यमानमेव तस्य अवशिष्यते, तत् चैतन्य चितिमात्रत्वनैवोपपद्यते, न पुनरात्मसंवेदनेन, यस्मात् विषयग्रहण- समर्थनमेव चिते: रूपं, नात्मग्राहकत्वम् ; तथा हि, अर्थश्चित्या ग्रच्य- माणोऽयमिति रह्यते, खरूपं ग्टह्यमाणमहमिति, न पुन यंगपत् वहि- र्मुखताऽन्तर्मुखतालक्षणव्यापारड्यं परस्पर विरुद्धं कर्तुं शक्यम् ; एकस्मिन् समये व्यापारयस्य कमशक्य चात् चिद्रूपतयेवावशिष्यते ; अतो मोक्षावस्थायां निवृत्ताधिकारेषु गुणेषु चिन्मात्ररूप एवात्माऽवतिष्ठते इत्येव युक्तम् । संसारदशायान्तु एवम्भतस्यैव कर्तत्वं भोक्त समनुसन्धाटत्वञ्च सर्वमुपपद्यते; तथा हि, योऽयं प्रकत्या महानादिनैसर्गिकोऽस्य भोग्य- भोक्तृत्वलक्षणासम्बन्धोऽविवेकख्यातिमूलः, तस्मिन् सति पुरुषार्थ कर्त्तव्यता. रूपशक्ति यन्सद्भावे या महहादिभावेन परिणतिः, तस्यां संयोग सति यदात्मनोऽधिष्ठाटत्वं, चिछायासमर्पण सामथ्र्य, बुद्धिसत्त्वस्य च सङ्घान्त- चिच्छाया ग्रहणसामध्यं, चिदवष्ट वायाच बुद्धेोऽयं कर्तत्व-भोक्तचाध्यव- सायः, तत एव सर्वस्यानुसन्धानपूर्वकस्य व्यवहारस्य निष्यत्तेः किमन्यः फल्गुभिः कल्पनाजल्यैः ? यदि पुनरेव भूतमार्गव्यतिरेकेण पारमार्थिक- मात्मनः कर्तृत्वाद्यङ्गोक्रियेत, तदाऽस्य परिणामित्वग्रसङ्गः, परिणामि- त्वाच्चानित्यत्वे तस्य आत्मत्वमेव न स्यात्। यथा ये कस्मिन्नेव समये एकनक- रूपेण न परस्परविरुद्धावस्थाऽनुभवः सम्भवति, तथा वस्थामवस्थाया- मात्मसमवेते सुखे समुत्पन्ने तस्यानुभविटत्वं, न तस्यामेवावस्थायां दुःखानुभविटत्वम् ; अतोऽवस्थानानात्वात् तदभिन्नस्थावस्थावतो नानात्वं, नानात्वाच्च परिणामित्वान्नात्मलं, नापि नित्यत्वम् । अत एव शान्तब्रह्म- वादिभिः साङ्खारात्मनः सदैव संसारदशायां मोक्षदशायाञ्च एक रूपमङ्गौक्रियते। ये तु वेदान्तवादिनश्चिदानन्दमयत्वमात्मनो मोक्षं मन्यन्ते, तेषां न युक्तः पक्षः ; तथा हि, आनन्दस्य सुखखरूपत्वात् सुखस्य च सदैव संवेद्य- मानतयैव प्रतिभासात् संवेद्यमानत्वञ्च संवेदनव्यतिरेकै णानुपपन्नमिति संवेद्य-संवेदनयोईयोरभ्युपगमात् अद्वैतहानिः । अथ सुखात्मकत्वमेव तस्योध्येत, तत् विरुद्धधर्माध्यासानुपपन्नं, न हि संवेदनं संवद्यञ्चैकं भवितु- महतौति । अद्वैतवादिभिः कर्मात्म-परमात्मभेदन आत्मा विविधः स्वीकृतः ; इत्यञ्च तत्र येनैव रूपेण सुख-दु:खभोक्तत्वं कर्मात्मनः, तेनैव रूपेण यदि परमात्मनः स्यात्, तदा कर्मात्मवत् परमात्मनः परि- ग्णामित्वमविद्याखभावत्वं च स्यात्। अथ न तस्य साक्षात् भोक्तृत्वं, किन्तु पा-७ किञ्च, ·[७४] पातञ्जलदर्शनस्य भोजवृत्तो D तपढोकितमुदासोनतया अधिष्ठाटत्वेन खोकरोति, तदा अस्मदर्शनानु- प्रवेशः, आनन्दरूपता च पूर्वमेव निराकृता। किच्च, अविद्यास्वभावत्वे निःस्वभावचात् कः शास्त्राधिकारो ? न तावन्नि यनिमक्तत्वात् परमात्मा, नापि अविद्याखभावत्वात् कर्मात्मा ; ततश्च सकलशास्त्रवेयर्थप्रसङ्गः । अविद्यामयत्वे च जगतोऽङ्गोक्रियमाणे कस्याविद्येति विचाय॑ते. न तावत् परमात्मनः, नित्यमुक्त वात् विद्यारूपत्वाच्च ; कर्मात्मनोऽपि परमार्थतो निःखभावतया शशविषाणप्रख्यत्वे कथमविद्यासम्बन्धः? अथावते, एतदेवाविद्यायाः अविद्यात्वं यदविचारणोयत्वम्, अविचारणीयत्वं नाम यहिविचारेण दिनकरस्पष्ट नौहारवत् विलय- मुपयाति साऽविद्येत्यु यते ; मेवं, यहस्तु किञ्चित् काय्यं करोति तदवश्यं कुतश्चिशिनमभिन्न वक्तव्यम्, अविद्यायाश्च संसारलक्षणकार्य कत्तु त्वमवश्य- मङ्गोकत्तव्यं, तस्मिन् सत्यपि यदि अनिर्वाय चमुचते, तदा कस्यचिदपि वायत्वं न स्यात्, ब्रह्मणोऽयवाच्यत्वप्रसक्तिः; तस्मादधिष्ठाटतारूप- व्यतिरेकेण नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते, अधिष्ठाटत्वं च चिद्रूपत्वमेव, बरातिरिक्तस्य धर्मस्य कस्यचित् प्रमाणानुपपत्तेः । : येरपि नयायिकादिभिरामा चेतनायोगाचेतन इत्युच्यते, चेतनाऽपि नस्य मनःसंयोगजा; तथा हि, इच्छा-ज्ञान-प्रयमादयो ये गुणांस्तस्य व्यवहार दशायाम् आत्म-मनःसंयोगानुत्पद्यन्ते, तैरेव च गुणेः खयं ज्ञाता कर्ता भो केति व्यादिश्यते, मोक्षदशायां तु मिथ्याज्ञाननिवृत्तो तन्मूलानां दोधाणामपि नित्तिः, तेषां बुयादौनां विशिषगुणानामत्यन्तोचित्तिः, खरूपमात्रप्रति चमात्मनोऽङ्गोकतं, तेषामयुक्ताः पक्षः यवस्तस्या दशायां नित्यत्व-व्यापकचादयो गुणाः आकाशादौनामपि सन्ति ; अत- स्तलक्षण्येनात्मनश्चिद्रूपत्वमवश्यमङ्गोकाय॑म् । आत्मवलक्षणजातियोग इति चेत्, न; सर्वस्येव तज्जातियोगः सम्भवति ; अतो जातिभ्यो वैलक्षण्यमात्मनोऽवश्य मङ्गोकर्तव्यं, तस्याधिष्ठाटत्वं चिद्रूपतव घटते नान्यथा। यैरपि मोमांसके कर्मकर्तृरूप आस्मा अङ्कोक्रियते, तेषामपि न युक्तः पक्षः; तथा हि, अहं-प्रत्यय ग्राह्य आमेति तेषां प्रतिज्ञा; अहं-प्रयये च कर्तृवं कर्मत्वच्चामन एव; न च एतत् विरुइचाटुपपद्यते, कर्तृत्वं प्रमाटत्वं, कर्मवच्च प्रमेयत्वं, न चैतबिरुद्धधर्माध्यासो युगपदकस्य घटते, यत् विरुधर्माध्य तं न तदेकं, यया भावाभावो ; विरु द्वे च कर्नत्व कर्मत्वे ? अनोयो-न कत्तत्व-कर्मवयोविरोध:, किन्तु कर्तृत्व-करणञ्चयोः। मैंन एतदुक्तं, विरुद्धधर्माध्यास य तुल्य चात् कत्तत्व-करणत्वयोरेव विरोध:, मः कर्तृत्वकर्मवयोः । तस्माद-प्रत्ययग्राच्यत्वं परिहत्य आत्मनो- उधिष्ठाटत्वमेवोपपन्नं, तच्च चेतनत्वमेव । . .

·कैवल्यपादः। [७] यैरपि द्रव्य बोधपर्यायभेदेन आत्मनोऽव्यापकस्य शरीरपरिमाणस्य परिणामित्वमिष्यते, तेषाम् उत्थानपराहत एव पक्षः; परिणामित्वे चिद्रूपताहानेः ; चिद्रूपताऽभावे किमात्मन आत्मत्वम् ? तस्मादात्मन आत्मत्वमिछता चिद्रुप चमेवाङ्गीकर्तव्यं, तच्चाधिष्ठाटत्वमेव । केचित् कर्तरूपमेवात्मानमिच्छन्ति; तथा हि, विषयसान्निध्ये या ज्ञानलक्षणा क्रिया समुत्पन्ना, तस्यां विषयसंवित्तिः फलं, तस्याञ्च फल- रूपायां संवित्ती खरूपं प्रकाशरूपतया प्रतिभासते, विषयश्च ग्राह्यतया, आत्मा च ग्राहकतया, घटमहं जानामौत्याकारण तस्याः समुत्पत्तेः । क्रियायाश्च कारणं कर्त्तव भवति, इत्यतः कर्तत्वं भोक्तत्वञ्चात्मनो रूपमिति । तदनुपपन्नं, यस्मात्तासां संवित्तीनां स किं कर्तुत्वं युगपत् प्रतिपद्यते ? क्रमण वा ? युगपत् कर्तृत्त्वे क्षणान्तरे तस्य कर्तृत्व न स्यात् । अथ क्रमेण कर्तृत्वम् ? तदैकरूपस्य न घटते। एकेन रूपेण चेत् तस्य कत्तृत्वं, तदैकस्य सदेव सन्निहितत्वात् सर्वफलभेकरूपं स्यात् । अथ नानारूपतया तस्य कर्तृत्वम् ? तदा परिणामित्वम् ; परिणामित्वाच्च न चिस्प चम् ; अतश्चिद्रूपत्वमात्मन इच्छजिन साक्षात्कर्तृत्वमङ्गोकर्त्तव्यं, यादृशमस्माभिः कत्तु त्वमात्मनः प्रतिपादितं कूटस्थस्य नित्यस्य चिद्रूपस्य, तदिवोपपन्नम्। एतेन वप्रकाशस्य आत्मनो विषयसंवित्तिहारेण ग्राहकत्वमभिव्यज्यते इति ये वदन्ति तेऽपि अजेनेव निराकृताः । कैचित् विमर्षात्मकत्वेज आत्मनश्चिन्मयत्वमिच्छन्ति, ते याहुः, न विमर्षव्यतिरे केण चिद्रूपचमा मनो निरूपयितुं शक्यं, जगद्देलक्षण्य मेव चिडूपत्वमु यते, तच विमर्षव्यतिरेकेण निरूप्यमाणं, नान्यथा अवतिष्ठते तदनुपपन्नम् ; इदमित्यमेवरूपमिति यो विचारः सः विमर्ष इत्युच्यते, स चास्मि ताव्यतिरेकेण नोत्थानमेव लभते, तथा हि, आत्मन्युपजायमानो विमर्षः अहमेवभूत इत्यनेन आकारेण संवेद्यते ; ततश्चाह-शब्दभिन्नस्य आत्मलक्षणस्य अर्थस्य तल स्फुरणान्न तल विकल्पखरूपताऽतिक्रमः विकल्पश्चाध्यवमायामा बुद्धिधर्मः, न चिर्म:, कूटस्थनित्यत्वेन चिते: सहेकरूपन्चात्, नित्यत्वाल्लाहकारानुप्रवेशः, तदनेन सविमषत्वमात्मनः प्रतिपादयता बुद्धिरेदात्मत्वेन प्रान्त्या प्रतिपादिता, न प्रकाशात्मनः पर स्य पुरुषस्य स्वरूपमयगतमिति । इत्थं सर्वध्वेव दानवधिष्ठाटत्वं विहाय नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते । अधिष्ठाटत्वञ्च चिमत्व, तच्च जड़ाइलक्षण्य मेव, चिद्रूपतया यदधितिष्ठति तदेव भोग्यतां नयति, यव चेतनाविष्ठितं तदेव सकलव्यापारयोग्य भवति। एवञ्च सति नित्यत्वात् प्रधाजस्य व्यापारनिवृत्तौ यदात्मनः कैवल्यमस्मालिक, तदिहाय दर्शनान्तरागां नान्या मतिः । तस्मादिद- , . MAHARATDIACINKIRatoPAANI ·SHAKTI SHAWAN पातञ्चलदर्शनस्य भोजवृत्ती मेव युक्तमुक्त, वृत्तिसारूप्यपरिहारण खरूप प्रतिष्ठा चितिशक्तः कैवल्यम्। तदेवं सिद्धान्तरेभ्यो विलक्षणां सर्वसिद्धिमूलभूतां समाधिसिद्धि- मभिधाय, जात्यन्तरपरिणामलक्षणस्य च सिद्धिविशेषस्य प्रकत्यापूरणमेव कारणमित्यम्पाद्य, धर्मादौनां प्रतिबन्धकनिवृत्तमाः एव साममिति प्रदर्श्य, निर्मानचित्तानामस्मितामात्राटुभव इत्युक्त्वा, तेषाव योगिचित्त- मेवाधिष्ठापकमिति प्रदर्श्व, योगिचित्तस्य चित्तान्तरवलक्षण्यमभिधाय, तत्कर्मणामलौकिकत्वञ्चोपपाद्य. विपाकानुगुणानां वासनानामभिव्यक्ति- सामध्यं कार्य कारणयोश्चैक्यप्रतिपादनेन व्यवहितानापि वासनाना- भानन्तर्यमुपपाद्य, तासामानन्त्येऽपि हेतु-फलादिद्वारेण हानमुपदय, अतीतादिष्वध्वसु धर्माणां सद्भावमुपपाद्य, विज्ञानवादं निराकृत्य, साकार- वादश्च प्रतिष्ठाप्य, पुरुषस्य ज्ञाटत्वमुक्त्वा, चित्तहारेण सकलव्यवहार- निष्पत्तिमुपपाद्य, पुरुषसत्त्व प्रमाणमुपदय, कैवल्यनिणयाय दशभिः सूत्रैः क्रमेणोपयोगि नोऽर्थानभिधाय, शास्त्रान्तरेऽप्येतदेव कैवल्यमित्युपपाय कैवल्यस्वरूपं निर्णीतमिति व्याक्तः कैवल्यपादः । सर्व यस्य वशाः प्रतापवसतेः पादान्तसेवाऽऽनति- प्रभ्रश्यन्मुकुटेषु मूईसु दधत्य ज्ञां धरिलौमृतः । यहनाम्बुजमाप्य मर्वमसमं वाग्देवता संश्रिता स श्रीभोजपतिः फणाधिपतिकात्रेषु वृत्तिं व्यवात् ॥ इति श्रीधारेश्वरभोजदेवविरचितायां राजमार्तण्डाभि. धायां पातमलवृत्तो कैवल्यपादश्चतुर्थः । समाप्तश्चायं ग्रन्थः । LIBRAI) T ·CS