·AMARA INDIABE . • निवेदना। BRARY इयमुपाध्यायश्रीसुचरितमिश्रकृता मीमांसाश्लोकात्तिकव्याख्या नाम्ना काशिका। अथातो धर्मजिज्ञासा' 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'ति धर्म ब्रह्म च प्रति पादयन्ती द्वयी मीमासा सुप्रसिद्धा । अत्र पूर्वा श्रीमजैमिनिमुनिनिमिता, उत्तरा श्रीभगवद्वेदव्यासप्रणीता । यासावत्र पूर्वा कर्मकाण्डात्मिका सा माकी त्रिशत्यूनया सूत्राणा त्रिसहस्रया द्वादशभिरध्यायैरचिता । अम्याश्चाचार्यभट्ट शनरम्यामिविरचित भाप्य प्रथितम् । तस्य प्रपञ्चनपर श्रीभट्टाचार्यकुमा- रिलस्वामिनिबद्ध श्लोकात्मक वात्तिक च सर्वत प्रकाश, यदाहुरभियुक्ता श्लोकवार्तिकमिति । प्रथमाध्यायम्य तर्कपादाभिधान प्रथमपाद यावत् परि- समाप्य समाप्तम्यास्य श्लोकात्तिकस्य विशदा विपुलरा च कूलङ्कपा कापि व्याग्न्यासा प्रस्तुता काशिका । नकसञ्चिकापूरणीयाया अमुप्या. प्रथमेय सञ्चिका सद्य प्रकाश्यते, यत्र प्रतिज्ञासूत्रमारभ्य प्रत्यक्षसूनान्तो विषय मोशेत । पोढोदारसरसाभिश्चर्चासहाभिरपन्याससरणिभिनीढमसावनुकरणीय कमपि व्याख्यागुणमविकल बिभर्ति । एतादृशो व्याख्याया कर्तार श्रीमदुपाध्यायसुचरितमिश्राचार्य प्रति जीवितकालादिनिर्धारणाय न कोऽपि मागो विवृत । किन्तु शक्यमर्य त्रिस्त्व ब्दीयत्रयोदशशतकात् सर्वथा नावाचीन इति स्थापयितुम् । यत् किल (१२४८-१३५०) जीविना कवितार्किकमिह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण चेदान्ताचार्या- परनाम्ना श्रीमद्वैवटनार्थन निबद्धाया संश्वरर्मीमांसाया (वेदम्यार्थप्रत्यायकता. धिकरणे तृतीये 'लोके सन्नियमात् प्रयोग सन्निकर्ष म्यात्' इति सूत्र) कीवंत इय व्याख्या। तथाहि "तथाच काशिका 'सन्नियमादिति पदव्यवहित प्रयोगशब्दो लोक इत्यस्यानन्तर सम्बन्धनीय । तदयमर्थ --रोके प्रयोग सन्नियम सम्यनिबन्धनात्मको युक्त , चक्षुरादिसन्निकर्षात् , नतु वेद, अतीन्द्रियार्थत्वात् । इद च विपरिणामत्यहितकल्पनयो साधारणमप्युदा- हरण विपरिणामम्योक्तत्वाद् व्यवधानमानोदाहरणवेनोक्तमिति बदितव्यम" - . .

·VIDYA REATA निवेदना। BRARY इयमुपाध्यायश्रीमुचरितमिश्रकृता मीमांमाश्लोकवार्तिकव्याख्या नाम्ना काशिका । अथातो धर्मजिज्ञासा' 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'ति धर्म ब्रह्म च प्रति- पादयन्ती द्वर्या मीमांसा सुप्रसिद्धा । अत्र पूर्वा श्रीमजैमिनिमुनिनिर्मिता, उत्तरा श्रीभगवद्वेदव्यासप्रणीता । यासावत्र पूर्वा कर्मकाण्डात्मिका सा माकी त्रिशत्यूनया सूत्राणां त्रिसहस्रया द्वादशभिरध्यायैराचिता । अम्याश्चाचार्यभट्ट- शमरस्वामिविरचितं भाप्यं प्रथितम् । तस्य प्रपञ्चनपरं श्रीभट्टाचार्यकुमा- रिलस्वामिनिबद्धं श्लोकात्मकं वार्तिकं च सर्वत प्रकाशं, यदाहुरभियुक्ता श्लोकवार्तिकमिति । प्रथमाध्यायम्य तर्कपादाभिधानं प्रथमपादं यावत् परि- समाप्य समासम्याम्य श्लोकवार्तिकस्य विशदा विपुला च कूलङ्कपा कापि व्याख्यासी प्रस्तुता काशिका । नैकसञ्चिकापूरणीयाया अमुप्याः प्रथमेयं सञ्चिका सद्य. प्रकाश्यते, यत्र प्रतिज्ञासूत्रमारभ्य प्रत्यक्षसूत्रान्तो विषयः प्रवेशितः । प्राढोदारसरसाभिश्चर्चासहामिरुपन्याससरणिभिर्बाढमसावनुकरणीय कमपि व्याख्यागुणमविकलं विभर्ति । एतादृशो व्याख्याया कतीरं श्रीमदयाध्यागाचरितमिश्राचार्य " नियन वानर्गमकम् । सूत्रकृतः पूर्व प्रयोजनकथनस्य युक्तत्वम् । श्रोतृप्रवृत्त्यर्थ सम्बन्धकथनस्यावश्यकता । हेतुप्रयोजनसहितसम्बन्धकथनस्य निगमनम् । अर्थपट्कं प्रदर्शयितुं लोकइत्यादिभाप्योपादानम् । पण्णामर्थानां सुखग्रहणार्थमुद्देशः । उक्तभाप्यस्य सर्वव्याल्यार्थत्वविवरणम् । उपालम्भार्थत्वपक्षपरिग्रहः । भवदासोक्ता नुवादनिरसने । प्रत्याख्यानपक्षपरिग्रहः । परिसड्ठ्यार्थत्वपक्षः । परिसङ्ख्याविषयप्रदर्शनम् । TIT " " " १ ·२ पला प्रवेश्य प्रतिय पतत्सशोधनावरम्बा आदर्गाश्चत्वार । तत्रक क सजित कोट्टयं तिरुमार्पस्वामिना मठादानीतो मध्ये मध्ये नक्धा त्रुटितपत्रबहुर , यत्र मध्ये अनुमानपरिच्छेदात् प्रभृत्यपाहवादान्तो भागो नोपलभ्यते । द्वितीय स्ख.सजित फिलिमानरराजसम्बन्धी अभय परिशाधनाया पयुक्तचरम्तत्म्वामिने पूर्वमेव प्रतिप्रेपित । तृतीयतुरीया ग घ मजिता कोट्टयम् इट्टिश्शरि अन्तजनसम्ब धिनो । तयोर्ग सनित प्राय प्रत्यक्षमूत्रावधियाग्यावाम्तन नत्र दिवपनि क्रोऽतिजीर्णकल्प । घ मजितम्नु पत्राणामनुस्यूत्या रहितो भूयमा बनिभनिन श्वानुपयोगी उपेक्षित परिशोधनावसरेपु । जाग्रत्म्वपि बहुप्वादशप्वविस्त शुद्ध नकनममप्यनुपरममानन्य गारवादपरित्यागश्रद्धयास्मदनन्त' सहृदयजनसमक्षमवतार्यते अनन्तगयनम्, ·विषयानुक्रमणी। विषयः. पृष्ठम्, १ ३ ४ . " मङ्गलाचरणम् । ' विद्यागुरूणां वन्दनपूर्वकं तत्प्रसादेन मीमांसाश्लोकवार्तिक- करणप्रतिज्ञानम् । साधून विद्वज्जनान् प्रत्यभ्यर्थना मध्यस्थजनान् प्रति परीक्षाविशेषार्थमभ्यर्थना । स्वनिबन्धने दोपोपलम्भेऽपि स्वस्यानपवाद्यत्वम् । कैमुत्यन्यायन स्वनिबन्धनस्य सुतरां शोभमानत्वकथनम् । स्वयं मीमांसाग्रन्थरचनस्य हेतुकथनम् । धर्मजिज्ञासामतिज्ञासूत्रम् ॥१॥ सङ्ग्रहेण तात्पर्य प्रदर्शनम् । शास्त्रप्रयोजनकथने विनिगमकम् । सूत्रकृतः पूर्व प्रयोजनकथनस्य युक्तत्वम् । श्रोतृप्रवृत्त्यर्थं सम्बन्धकथनस्यावश्यकता । हेतुप्रयोजनसहितसम्बन्धकथनस्य निगमनम् । अर्थपटकं प्रदर्शयितुं लोकइत्यादिभाप्योपादानम् । पण्णामर्थानां सुखग्रहणार्थमुद्देशः । उक्तभाष्यस्य सर्वव्याख्यार्थत्वविवरणम् । उपालम्भार्थत्वपक्षपरिमहः । भवदासोक्तार्थानुवादनिरसने । प्रत्याख्यानपक्षपरिमहः । परिसङ्ख्यार्थत्वपक्षः । परिसल्याविषयमदर्शनम् । ७ १० १३ " ·एतत्सशोधनावलम्बा आदश्चित्वार । तत्रैक क.सजितः कोयं तिरुवापुस्वामिना मठादानीतो मध्ये मध्ये नेकधा त्रुटितपत्रबहुलः, यत्र मध्ये अनुमानपरिच्छेदात् प्रभृत्यपाहादान्तो भागो नोपलभ्यते । द्वितीय. ख.सज्ञित फिलिमानू जसम्बन्धी अगश परिशोधनाया पयुक्तचरम्तत्म्यामिने पूर्वमेव प्रतिप्रेपित । तृतीयतुरीयो ग.घ.मजिता कोट्टयम् इट्टिश्शरि अन्तर्जनमम्ब- धिनी । तयोर्ग.सनित प्राय प्रत्यक्षसूत्रावधियाख्यावास्तत्र तत्र द्विवपत्रवि फलोऽतिजीर्णकल्प । घ.सज्ञितम्तु पत्राणामनुस्यूत्या रहितो भूयसा वम्रिभक्षित- श्वानुपयोगी उपेक्षित. परिशोधनावसरेषु । जाग्रत्स्वपि बहुप्वादशेंप्वविकल परिशुद्ध चैकतममप्यनुपलभमानम्रन्थ- गौरवादपरित्यागश्रद्धयास्मदनन्तगयनमस्कृतग्रन्थावली प्रमेश्य प्रकाशितेय सहृदयजनसमक्षमवतार्यते। अनन्तशयनम्, १०-४-१०२.) के. साम्बशिनशास्त्री.

·विषयानुक्रमणी । विषयः. पृष्ठम्. १ २ " ३ " . " मङ्गलाचरणम् । विद्यागुरूणां वन्दनपूर्वकं तत्प्रसादेन मीमांसाश्लोकवार्तिक- करणप्रतिज्ञानम् । साधून विद्वज्जनान् प्रत्यभ्यर्थना । मध्यस्थजनान् प्रति परीक्षाविशेषार्थमभ्यर्थना। स्वनिबन्धने दोपोपलम्भेऽपि स्वस्यानपवाद्यत्वम् । कैमुत्यन्यायन स्वनिबन्धनस्य सुतरां शोभमानत्वकथनम् । स्वयं मीमांसाग्रन्थरचनस्य हेतुकथनम् । धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञासूत्रम् ॥ १॥ सङ्ग्रहेण तात्पर्यप्रदर्शनम् । शास्त्रप्रयोजनकथने विनिगमकम् । सूत्रकृतः पूर्वं प्रयोजनकथनस्य युक्तत्वम् । श्रोतृप्रवृत्त्यर्थं सम्बन्धकथनस्यावश्यकता । हेतुप्रयोजनसहितसम्बन्धकथनस्य निगमनम् । अर्थषट्क प्रदर्शयितुं लोकइत्यादिभाप्योपादानम् । पण्णामर्थानां सुखग्रहणार्थमुद्देशः । उक्तभाष्यस्य सर्वव्याख्यार्थत्वविवरणम् । उपालम्भार्थत्वपक्षपरिग्रहः। भवदासोक्ता नुवानिरसने। प्रत्याग्व्यानपक्षपरिग्रहः । परिसाल्यार्थत्वपक्षः । परिसख्याविषयमदर्शनम् । ६ ७ ९ " १० १३ १४ १९ ·पृष्ठम्. २० २३ २७ २८ विषयः. परिसल्यास्वरूपप्रदर्शनम् । अधिकरणोपन्यासेनाध्याहारोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन विपरिणामोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन व्यवधानोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन सूत्रान्यथाकथनोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन वाक्यभेदोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन गुणकल्पनोदाहरणम् । स्तुतिपक्षपरिग्रहः । अथशब्ददूषणार्थत्वपक्षपरिग्रहः । तत्र पूर्वोत्तरावधिम्या भाप्ययोजनम् । अन्यस्यापि कर्मणोऽनन्तरमित्यादिभाप्याक्षेपसमाधाने । वेदाध्ययनानन्तर्योपसहार। वास्यभेदप्रपञ्चनम् । परिहारभाप्यसमर्थनम् । अपिच नैव चयमिह वेदाध्ययनादित्यादिभाप्यार्थवर्णनम् । अत्राध्याहारपूर्वकव्याख्यानोपन्यासदूषणे । अध्ययनविधिप्रयोजकविचार । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वशकोत्तरे । प्रासङ्गिकोपनयनविचारः। अत्र सिद्धान्तः । स्मृत्या सहाविरोधप्रकारकथनम् । प्रकरणापिसहार । स्मृतिबाधमुपपाद्यानवाधिकरणोपन्यास । मसङ्गात् स्नातकशब्दार्थनिष्कर्प. । अतश्शब्दाक्षेपपरिहारौ । धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदितिपौनस्क्त्यमाशक्य विषयभेदेन परिहारः । धर्मजिज्ञासेतिपदस्य रिगृहार्थप्रदर्शनम् । ३४ ३५ " ३६ ४० ४५ ४८८ ५० ५५ ·पृष्ठम्. ५८ ६० " ६२ विषयः, तत्राक्षेपपरिहारौ। शास्त्रारम्भाक्षेपतत्परिहारमाप्यविवरणम् । धर्मे स्वरूपतः प्रमाणतश्च द्वेधाविप्रतिपत्तिमुक्त्वाद्यपादेन निर्णय इतिकथनम् । आद्यपादप्रयोजनानन्तरमुपरितनतन्त्रप्रयोजनकथनम् । चोदनासूत्रम् ॥२॥ चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् इतिभाप्यस्यार्थः । प्रमाणमेवेत्यवधारणायां युक्तिलेशकथनम् । शब्दस्य प्रामाण्यसम्भावनाप्रकारकथनम् । चोदनापदेन शब्दमात्रविवक्षा । निमित्तपरो वा प्रमाणपरो वा लक्षणशब्द इतिकथनम् । निमित्तार्थे लक्षणपदे शब्दे च प्रमाणे मुख्यार्थयोरेव सामानाधि- करण्यम् । श्रेयस्साधनतारूपेण द्रव्यादीनां धर्मत्वम् धर्मस्यानेन्द्रियिकत्वोपसंहारः । सम्बन्धाग्रहेण नित्यातीन्द्रिये धर्मे अनुमानस्याप्रमाणत्वम् । सम्बन्धदर्शनानपेक्षत्वाद् वाक्यस्य धर्मे मानत्वम् । कार्यरूपो वेदार्थ इत्यस्याक्षेपः । कयाचन विधया तत्समाधानम् । अत्र समाधानान्तरम् । वेदानां नित्यतास्वरूपकथनम् । पूर्वापरकोटिविरहादेव वेदस्यापौरुषेयत्वम् । नन्वतथाभूतमप्यर्थमितिभाप्यविमर्शः । सर्वस्य शाब्दस्यार्थविषयत्वं कस्यचिदेव तु दोपवशाद् विपर्यय इतिकथनम् । अन्यथावर्णयितुमाक्षपभाप्याभिप्रायकथनम् । " " ७० ·पृष्ठम् २० २३ " २४ २७ २८ 3.8 ३१ २ विषय परिसङ्ख्यास्वरूपप्रदर्शनम् । अधिकरणोपन्यासेनाध्याहारोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन विपरिणामोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन व्यवधानोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन सूनान्यथाक्थनोदाहरणम् । अधिकरणोपन्यासेन वाक्यभेदोदाहरणम् । अधिकरणणेपन्यासेन गुणकल्पनोदाहरणम् । स्तुतिपक्षपरिग्रह । अथशब्ददूषणार्थत्वपक्षपरिग्रह । तन पूर्वोत्तरावधिम्या भाप्ययोजनम् । अन्यम्यापि कर्मणोऽनन्तरमित्यादिभाप्याक्षेपसमाधाने । चेदाध्ययनानन्तयोपसहार । वाक्यभेदप्रपश्चनम् । परिहारभाप्यसमर्थनम् । अपिच नैव वयमिह वेदाध्ययनादित्यादिभाप्यार्थवर्णनम् । अत्राध्याहारपूर्वकन्याख्यानोपन्यासदूपणे । अध्ययनविधिप्रयोजकविचार । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वशकोत्तरे । प्रासङ्गिकोपनयनविचार । अत्र सिद्धात । स्मृत्या सहाविरोधप्रकारकथनम् । प्रकरणाथीपसहार । स्मृतिबाधमुपपाचाराधिकरणोपन्यास । मसात् स्नातकशब्दाशीकप । अतपशव्दाक्षेपपरिहारौ । धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदितिपनिरुक्त्यमाशक्य विषयभेदेन परिहार । धर्मजिज्ञासेतिपदस्य विगृह्यार्थप्रदर्शनम् । १५ ५० ५४ ·पृष्ठम्. ६० ६१ ६२ विषयः. तत्राक्षेपपरिहारौ । शास्त्रारम्भाक्षेपतत्परिहारभाप्यविवरणम् | धर्म स्वरूपतः प्रमाणतश्च द्वेधाविप्रतिपत्तिमुक्त्वाद्यपादेन निर्णय इतिकथनम् । आयपादप्रयोजनानन्तरमुपरितनतन्त्रप्रयोजनकथनम् । चोदनासत्रम् ॥ २॥ चोदनेति क्रियाया. प्रवर्तकं वचनम् इतिभाप्यस्यार्थः । प्रमाणमेवेत्यवधारणायां युक्तिलेशकथनम् । शब्दस्य प्रामाण्यसम्भावनाप्रकारकथनम् । चोदनापदेन शब्दमात्रविवक्षा । निमित्तपरो वा प्रमाणपरो वा लक्षणशब्द इतिकथनम् । निमित्तार्थे लक्षणपदे शब्दे च प्रमाणे मुख्यार्थयोरेव सामानाधि- करण्यम् । श्रेयस्साधनतारूपेण द्रव्यादीनां धर्मत्वम् धर्मस्यानेन्द्रियिकत्वोपसंहारः । सम्बन्धाग्रहेण नित्यातीन्द्रिये धर्मे अनुमानस्याप्रमाणत्वम् । सम्बन्धदर्शनानपेक्षत्वाद् वाक्यम्य धर्मे मानत्वम् । कार्यरूपो वेदार्थ इत्यस्याक्षेप. । कयाचन विधया तत्समाधानम् । अत्र समाधानान्तरम् । वेदानां नित्यतास्वरूपकथनम् । पूर्वापरकोटिविरहादेव वेदस्यापौरुषेयत्वम् । नन्यतथाभूतमप्यर्थमितिमाप्यविमर्शः । सर्वस्य शाब्दस्यार्थविषयत्वं कस्यचिदेव तु दोपवशाद् विपर्यय . इतिकथनम् । मन्यधावर्णयितुमाक्षपभाप्याभिप्रायकथनम् । " ७० ·. पृष्ठम्. ७६ " ७७ " विषय . वेदप्रामाण्ये नास्तिकानामाक्षेप । तत्रैव प्रयोगान्तरम् । तत्रैव दृष्टान्तहेत्यन्तरम् । श्ववराहकलहन्यायेन नैयायिकादिमतानुज्ञया नास्तिकमतम्यस्य वादिनो मीमासक प्रति प्रयोग । अत्र प्रयोगभेदा पौरुषेयत्वे वापौरुषेयत्वे वा सर्वथा वेदप्रामाण्य दुर्लभामिति पूर्वपक्षो पसहार । विप्रतिपिद्धमिदमभिधीयते ब्रवीति च वितथ चेतिसमाधानभाप्यस्य च जात्युत्तरत्वम् । एवमाक्षिप्तभाप्यस्य समाधानमुपेक्ष्योपोद्धातत्वेन सर्वविज्ञानविषयप्रामा ज्याप्रामाण्ययो स्वतस्त्वपरतस्त्वादिपरीक्षारम्भ । ज्ञानप्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोरपि स्वतम्त्यमिति सत्कार्यवादिना साङ्ख्याना पक्षपरिग्रह । स्वतो द्वयमितिपक्षनिराकरणम् । परतो द्वयमितिपक्षमुत्थाप्य निरसनम् । स्वतो न द्वय विरोधादित्युक्तेऽथे शङ्कापरिहारौ । अप्रामाण्य स्वत प्रामाण्य तु परापेक्षयेतितृतीयपक्षप्रदर्शनम् । परत एव प्रामाण्य स्वत प्रामाण्ये च सर्वेषा स्वमादिज्ञानानामपि प्रामाण्य स्यादितिकथनम् । एव पूर्वपक्षे कृते स्वत प्रामाण्यवादिनो मीमासकस्य सिद्धान्तारम्भः । इत प्रभृति अस्यैवार्थस्य नानाशकासमाधानपूर्वकमुच्चावचेन ग्रन्थसन्द भैण समर्थनम् । स्वत प्रामाण्येऽनवस्थाभावकथनम् । अनवस्थापरिहारवीजोद्धाटनम् । पूर्वोत्तरयो प्रतीत्योर्वाध्ययापकभावविमर्श । शब्दे दोषा वक्त्रधीना , नतु स्वाभाविका इति कथनम् । ८० ८३ ९० ९३ , ·पृष्ठम्: . विषयः. गुणानां दोपनिराकरण एव व्यापारः नतु प्रामाण्य इत्यस्मिन् विवेके निमित्तदर्शनम् । नास्तिकैः कृतस्याप्तापणीतत्वेनाप्रामाण्यप्रसञ्जनस्य नित्ये वेदे दोषाना- वहत्वकथनम् अन शकासमधाने। असम्भवन्मूलान्तराणामसम्भवत्संवादानां च चोदनानां कथं प्रामाण्य- मित्याशयातएव प्रामाण्यमन्यथानुवादकत्वं स्यादितिकथनम् । १०० संवादनिबन्धने च प्रामाण्येऽनवस्थाकथनम् । १०१ किञ्चैवं श्रोत्रजबुद्धेरिन्द्रियान्तरजन्यबुद्धिभिरसंवादादप्रामाण्यं स्यात् , श्रोत्रजज्ञानान्तरसंवादेन प्रामाण्ये वेदेऽपि तत्तद्वाक्योच्चारणानुगा- मिन्या बुद्धेश्शतकृत्व उत्पद्यमानत्वेन नाप्रामाण्यमितिकथनम् । १०२ संवादापेक्षिणि प्रामाण्ये दोषसत्त्वेनासन्दिग्धस्याविसंवादिनो विज्ञानस्य स्वत एव प्रामाण्यम् । १०३ शब्दादीनां प्रमाणताया अनुमानासाध्यत्वमन्यथानुमानप्रामाण्यस्याप्य- नुमानान्तरसापेक्षतयानवस्थेतिकथनम् । प्रमाणं प्रमाणत्वेनागृहीतं व्यवहाराय न कल्पत इत्याशङ्कय निरपेक्षचक्षु- रादीन्द्रियदृष्टान्तेन स्वत एव तत् स्वकार्ये विषयपरिच्छेदे प्रभ- वतीति तद्ग्रहणमनुपयोगमितिकथनम् । १०४ अनुमानेन चोदनार्थान्यथाभावं वदतामागमविरोधकथनं, तत्र शङ्कापरि- १०७ द्वेपासम्मतिमात्रेणाप्रमाणता नावकल्पत इति कथनम् । एवं प्रामाण्यमपि नात्मेच्छाभ्यनुज्ञाभ्यां किन्तूक्तकारणवलेनेति प्रदर्शनम् । १०९ वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थं तेषां नैयायिकाद्यभ्युपगतकर्तृमत्त्वकल्पनाया दूपणम् । ११० एवमुपोद्धातसङ्गत्या शब्दानां खतःप्रामाण्येन वेदप्रामाण्ये सिद्धान्तिते पूर्वमाक्षिप्तभाप्यम्याभिप्रायवर्णनपूर्वकमुत्तरम् । . हारी।

·६ विषय . पृष्ठम्. यत्तु रौकिक वचन तच्चेत् प्रत्ययितादित्यादिभाष्ये प्रत्ययितपदार्थ- विचार । द्रष्टुत्वसत्यवादित्वे प्रत्ययितपदार्थ इति केपाश्चिद् व्यारयान तदनुप- पत्तिश्च । ११३ अशक्य हि तत् पुरषेण ज्ञातुमृते वचनादितिभाप्यम्य सर्वज्ञनिरा- करणपरत्वाभाव । ११८ दिव्येन चक्षुषा सर्व बुद्धो जानातीति वदता बौद्धाना व्याहति प्रदर्शनम् । बुद्धचक्षुषोऽतीतादिविषयत्वाभावे प्रयोग । प्रत्यक्षे चक्षुप स्वभावानतिलङ्घन विषयनियमश्च । १२० सकलातीतादिविषयकमानसप्रत्यक्षनिरास । १२१ योगिप्रत्यक्षनिरास । १२३ वैदिकाना वेदनित्यत्वकल्पनाया अन्येषा युद्धसर्वजत्वकल्पनायाश्च तुल्यत्वातुल्यत्वसम्प्रधारणा । १२५ आगमेन बुद्धसर्वज्ञताया असिद्धि बुद्धागमसत्यताया दूपणम् । १२७ परोक्तसर्वज्ञसाधनस्य प्रतिसाधनप्रदर्शनम् । प्रतिहेतो प्रयोगेण प्रदर्शनम् । १३० सर्वज्ञवादस्यातिस्थवीयस्त्वम् । बुद्ध सर्वज्ञ इति स्मृतेविगीतत्व छिन्नमूत्व कैश्चिदेव परिगृहीतत्व च । १३१ बुद्धादन्यस्य सर्वज्ञस्याभ्युपगमे सर्वज्ञबहुत्यापत्तिकथनम् । अत्रेव दृषणान्तरम् । बुद्धम्यागमप्रणयने वहवो दोपा । पुरुषातिशयमाश्रित्य तत्मत्ययेनागमप्रामाण्याश्रयणे दोपमुक्त्या केनचित् पुरुषेणार्षदर्शनवरादागमोऽवगत इतिवादे दूपणकथनम् । अत्र मते दूपणान्तरम् । आगमपारतन्ध्येऽपि मीमासकस्य चौद्धसमानतापरिहार । " ·" " विषया. पृष्ठम्. "बहूनां वेदसम्प्रदायप्रवर्तकत्वे गुणकथनम् । १४० वेदानां यथा नैकः कर्ता, एवं सम्पदायप्रवर्तकोऽपि नैवैक इत्यस्योप- संहारः। ननु विदुषामुपदेशो नायकल्पते इतिभाप्यविमर्शः । १४२ अनुमानाभिप्रायेणास्स भाप्यस्य योजनान्तरम् । अत्र परिहारभाप्याभिप्रायः । असति व्यामोहे वेदादपीतिभाप्यविवरणम् । अपिच पौरुषेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो वेदेत्यादिभाष्यार्थविचारः । एतद्भाप्यस्याक्षेपः । १४५ आक्षिप्तभाप्यस्य समाधानम् । वक्तृधीराप्तवाक्यपु गम्यते इत्युक्ती कारणप्रदर्शनम् । रचनाया विवक्षावशत्वदर्शनम् । १४७ श्रोतुर्थप्रत्यये जातेऽपि वक्त्रायमर्थों ज्ञात इति वक्तृज्ञाने मतिर्भवतीति कथनम् । आप्तवाक्यस्य तज्ज्ञानपरतन्त्रत्वावगति। अक्तूदोपाशङ्कया पौरुषेयागमानामप्रामाण्येऽपि स्वभावतो निर्दोषस्य वेदवचसो न तत्स्वभावत्वम् । १४९ एतत्पकरणार्थोपसंहारः। साध्यानासनिताप्रदर्शनपरतया भाप्याभिप्रायवर्णनम् । साध्यानासनिताप्रकारकथनम् । ननु सामान्यतोदृष्टमनुमानं भविप्यतीत्यादिभाप्याभिप्रायवर्णनम् । १५० न, अन्यत्वादित्यस्य परिहारभाप्यस्याक्षेप. । मन्थव्याख्यामुपेक्ष्यैव भाप्यकाराभिप्रायाभिधानम् । भाप्यस्यान्यथायोजनम् । १५२ नह्यन्यम्य वैतथ्ये इत्यादिभाप्यस्यार्थप्रदर्शनम् । १५३ नहि देवदत्तस्य श्यामत्व इत्यादिभाप्याभिप्रायवर्णनम् । अपिच पुरुषवचनसाधाद् वेदवचनं मिथ्येत्यादिभाप्यस्याभिप्राय- वर्णनम् । " " " ·८ " " विपय . पृष्ठम्. एवतर्हि श्रेयस्करो जिज्ञासितव्य इतिभाप्यस्थश्रेयश्शब्दम्य पुरुष, प्रीती प्रसिद्धत्व, तत्कारणभूताना द्रव्यगुणकर्मणा च धर्मतेति प्रतिपादनम् । १५७ यागाद्यनुष्ठातरि धामिफपदप्रयोगेण यागादेधर्मत्वम् । रौकिकप्रयोगानुसारेण यागादीना धर्मत्वमुक्त्वा पश्वादिषु धर्मफलत्व- प्रसिद्धयापि चित्रायागगोदोहनादीना धर्मत्वकथनम् । १५० भाष्यकारमतानुसारेण धर्मपदार्थमुक्त्या साड्यशाफ्यातवैशेषिका- युक्तधर्मपदार्थनिरास ! १६० अपूर्वाभ्युपगमे श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाशङ्का । अत्र समाधानम् । १६३ फलसाधनशक्तेधर्मत्वाभाव । अर्थपदव्याख्यानरूपस्य कोऽर्थ कोऽनर्थ इत्यादिभाप्यम्य विचार । १६४ श्येनादीना प्रत्यवायहेतुत्वे प्रमाणविमर्श । निषेधश्रुत्यर्थापतिरेय निषिद्धाना प्रत्यवायकरत्वे प्रमाणमिति कथनम् । १६६ अन मानान्तरोपन्यास । १६७ यो हि हिंसितुमिच्छेत् तस्यायमभ्युपाय इति हि तेषामुपदेश इति १६८ प्रासङ्गिक क्रमप्रमाणविचार | श्येनादीनामविधेयत्वे सिद्धान्तहानि । १७२ विधिसम्वन्धिप्रवर्तनस्य साध्यमाधनागगोचरत्व, फलसाधनात्मकस्यो- भयस्य चोदनारक्षणत्व फलस्यार्थानात्मक्त्वेन द्विविधत्व च । तत्रैव कारणप्रदर्शनम् । विधिस्पृष्टे प्रतिषेधोऽनवकाश इति शङ्कासमाधान । १७७ अहिंसाया विहितत्वेन फराशस्थाया एव हिसाया न हिम्यादिति- निषेधशास्त्रविषयत्वादनर्धत्वम् । क्रियाविशेषा विषयानुरूपफरदायिन इत्यनुमानकुशलाना मतस्योपन्यास निरसने। भाप्यस्य विचार.।

·. . विपयः. पृष्ठम् . विषयानुरूपेत्यत्र विषयपदस्य कर्मवचनेत्वऽपि दोपकथनम् । विहितहिंसाया अपि प्रत्यवायजनकत्वाशङ्का । अत्र समाधानम् । १८८ शास्त्रानुसारेणैव कर्मणां फलशक्तिरङ्गीकार्येत्युपसंहारः। म्वस्थातुरकर्तृकभोजनस्य शरीरवर्धनकृशीकरणवत् हिंसायाः फल- साधनांशभेदेन प्रत्यवायजननशक्तितदभावौ । १८९ अहिंसायाः क्रत्वर्थत्वेन न पृथक् फलकल्पनावकाशः । १०० जात्वर्थत्वेऽपि तम्या प्रयाजादिवन्नारादुपकारकत्वं. किन्तु पशुसंस्कार- रूपत्वम् । संस्कारत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवददृष्टार्थत्वं तम्या , किन्तु अवघातादि- वद् दृष्टार्थत्यम्। सर्वधानङ्गभूतायामेव फलाशस्थाया हिंसायामनर्थत्वमित्यस्योप- संहारः । श्येनो न स्वरूपेण धर्मः नाप्यधर्म फलम्यानानुवन्धित्वात् तु तद्- द्वारेणानर्थ इत्युपर्यत इत्युपसहार । १९२ श्येनस्य स्वरूपेण धर्मत्वाभावेऽधर्मत्याभावे च चोद्यपरिहारौ । १९३ वाक्यभेदपरिचोदनां कृत्वा तत्परिहारभाप्यम्य उच्यते इत्यादेराक्षेप- परिहारौ १९५ वाक्यभेदेऽप्यावृत्त्या तन्त्रेण वा सूत्र व्याख्येयमिति कथनम् । भिन्नयोरेव वाक्ययोरिमावेकदेशौ इति वदतो भाप्यकारस्याभिप्रायो- - पन्यासः । . अथवार्थस्य सतश्चोदनालक्षणस्य धर्मत्वमित्येकार्थमेवेति भाप्यम्याक्षेप- चोद्यपरिहाराः। १९७ धर्मानुवादेन प्रमाणविधानरूपवचनव्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थमनांना हिंसादीनां वर्जनार्थ चार्थग्रहणमिति भाप्यतात्पर्यवर्णनपूर्वक- मुपसंहारः । २०० निमित्तमत्रम् ॥ ३॥ २०१ परीष्टिपदव्युत्पत्तिप्रदर्शनम् ।

·" " विषय . पृष्ठम्. एवतर्हि श्रेयस्करो जिज्ञासितव्य इतिभाप्यस्थश्रेयश्शब्दम्य पुरुष प्रीती प्रसिद्धत्व, तत्कारणभूताना द्रव्यगुणकर्मणा च धर्मतेति प्रतिपादनम् । १५७ यागाद्यनुष्ठातरि धार्मिक्पदप्रयोगेण यागादेधर्मत्वम् । रौकिकप्रयोगानुसारेण यागादीना धर्मत्वमुक्त्वा पश्वादिपु धर्मफलत्व- प्रसिद्धयापि चित्रायागगोदोहनादीना धर्मत्वकथनम् | १५९ भाप्यकारमतानुसारेण धर्मपदार्थमुक्त्या साह्यशाफ्याहतवैशेपिका- युक्तधर्मपदार्थनिरास । १६० अपूर्वाभ्युपगमे श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाशका । १६२ अत्र समाधानम् । १६३ फलसाधनशक्तेर्धमत्वाभाव । अर्थपदव्याग्ज्यानरूपस्य कोऽर्थ कोऽनर्थ इत्यादिभाप्यस्य विचार । १६४ श्येनादीना प्रत्यमायहेतुत्वे प्रमाणविमर्श । १६५ निषेधश्रुत्यर्थीपत्तिरेव निषिद्धाना प्रत्यवायकरत्वे प्रमाणमिति कथनम् । १६६ अत्र मानान्तरोपन्यासः । १६७ यो हि हिंसितुमिच्छेत् तस्यायमभ्युपाय इति हि तेषामुपदेश इति भाप्यस्य विचार.। १६८ प्रासनिक क्रमप्रमाणविचार । १७० श्येनादीनामविधेयत्वे सिद्धान्तहानिः । १७२ विधिसम्बन्धिप्रवर्तनस्य साध्यसाधनाङ्गगोचरत्व, फरसाधनात्मकस्यो- भयस्य चोदनारक्षणत्वं फरस्यार्थानात्मक्त्वेन द्विविधत्व च । तत्रैव कारणप्रदर्शनम् । विधिम्पृष्टे प्रतिषेधोऽनवकाश इति शङ्कासमाधाने । १७७ अहिंसाया विहितत्वेन फराशस्थाया एव हिंसाया न हिम्यादिति- निषेधशास्त्रविषयत्वादनर्थत्वम् । १८० क्रियाविशेषा विषयानुरूपफरदायिन इत्यनुमानकुशलाना मतस्योपन्यास- निरसने।

·" पृष्ठम् । विषयः. १८५ विषयानुरूपेत्यत्र विषयपदस्य कर्मवचनेत्वऽपि दोपकथनम् । १८७ विहितहिंसाया अपि प्रत्यवायजनकत्वाशङ्का । १८८ अत्र समाधानम् । शास्त्रानुसारेणैव कर्मणां फलशक्तिरङ्गीकार्येत्युपसंहारः। स्वस्थातुरकर्तृकभोजनस्य शरीरवर्धनकृशीकरणवत् हिंसायाः फल- साधनांशभेदेन प्रत्यवायजननशक्तितदभावौ । १८९ अहिंसायाः क्रत्वर्थत्वेन न पृथक् फलकल्पनावकाशः । क्रत्वर्थत्वेऽपि तम्या प्रयाजादिवन्नारादुपकारकत्वं. किन्तु पशुसंस्कार- रूपत्वम् । १९१ संस्कारत्वेऽपि न प्रोक्षणादिवददृष्टार्थत्वं तम्या., किन्तु अवघातादि- वद् दृष्टार्थत्वम् । सर्वथानाभूतायामेव फलांशम्थायां हिंसायामनर्थत्वमित्यस्योप- संहार । श्येनो न स्वरूपेण धर्मः नाप्यधर्म. फलम्यानर्थानुबन्धित्वात् तु तद्- द्वारेणानर्थ इत्युपर्यत इत्युपसंहारः । १९२ श्येनस्य स्वरूपेण धर्मत्वाभावेऽधर्मत्वाभावे च चोद्यपरिहारौ । १९३ वाक्यभेदपरिचोदना कृत्वा तत्परिहारभाप्यम्य उच्यते इत्यादेराक्षेप- परिहारौ। १९५ वाक्यभेदेऽप्यावृत्त्या तन्त्रेण वा सूत्रं व्याख्येयमिति कथनम् । भिन्नयोरेव वाक्ययोरिमावेकदेशौ इति वदतो भाष्यकारस्याभिप्रायो- पन्यासः । अथवार्थस्य सतश्चोदनालक्षणस्य धर्मत्वमित्येकार्थमेवेति भाप्यम्याक्षेप- चोद्यपरिहाराः । १९७ धर्मानुवादेन प्रमाणविधानरूपवचनव्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थमनर्थानां हिंसादीनां वर्जनाथ चार्थग्रहणमिति भाप्यतात्पर्यवर्णनपूर्वक- मुपसंहारः । २०० निमित्तमत्रम् ॥ ३॥ परीष्टिपदव्युत्पचिपदर्शनम् । २०१ । " ·" " विद्यमानोपलम्भनवे सत्सम्प्रयोगजत्वस्यानैकान्तिकत्वशकासमाधाने । २११ विषयः. पृष्ठम् . पूर्वसूत्रोक्तस्य धर्मगतचोदनाप्रमाणकत्वस्योपपादनं विहाय मध्ये निमित्तपरीक्षाप्रतिज्ञानमनवसरमसनतं चेत्याक्षेपः । अत्र समाधानभेदाः । निष्कृप्य समाधानं तद्विवरणं च । २०२ उक्तमिदमम्माभि, चोदना निमित्तं धर्मज्ञान इति तत प्रतिजामात्र- णोक्तमित्यादिभाप्याक्षेपसमाधाने । २०३ अस्यैव ममर्थनान्तरम् । प्रत्यक्षमत्रम् ॥ ४॥ वृत्त्यन्तरे सूत्रमिदं तत् प्रत्यक्षमित्येवमन्तं भक्त्वा प्रत्यक्षलक्षणपरतया व्याख्यातं तस्योपन्यासो दूषणं च । एवं व्याख्याने न परमसन्नतिः, अनुपयोगोऽपीति कथनम् । अनुमानादिलक्षणानभिधाने कथितस्य बीजस्यायुक्तताप्रदर्शनम् । अनुमानाढीना प्रसिद्धत्वात् तल्लक्षणानुक्तौ प्रत्यक्षेऽपि तत् ममानमिति कथनम् । २०६ उक्तप्रत्यक्षलक्षणम्यातिव्याप्त्या अयुक्तत्वकथनम् । अतिव्याप्तिप्रदर्शने स्वामज्ञानवर्जनस्य कारणकथनम् । २०७ यथावस्थितसूत्रे कथितस्य प्रत्यक्षलक्षणातिव्यापकत्वम्योपसंहारः । मत्सम्प्रयोगनिर्देशसामर्थ्यादेव ग्राह्यविशेषणत्वं मन्वानम्य प्रत्यवम्धान तद्रूपणं च । तत्राभ्युपेत्य समाधानम् । २०० इत्यं लक्षणपरत्वं निरस्यानभिमतवचनव्यक्तिनिराकरणपूर्वकं सूत्रस्याभि- मतवचनभारप्रदर्शनम् । अत्र प्रत्यक्षमनिमित्तम् एवंलक्षणकं हि तद् इतिभाप्यस्यानुपपत्ति- शकानिरसनपूर्वकं तात्पर्यवर्णनम् । " " २१२ " स्वमतेन सूत्र व्याख्यायात्र परपक्षोक्तदोषाणां परिहारः । इतरेषामनिमित्तत्वस्य सूत्रतो निबन्धनाभावे हेतुकथनम् । स्वपक्षे लक्षणपक्षोक्तदोपस्यानापाद्यताकथनम् । सत्सम्प्रयोगजत्वायुपन्यासस्य प्रयोजनकथनम् । २१३ " ·१५ विपयः, पृष्ठम्. अत्रैव नानाचोद्यपरिहाराः। २८२ पुनरन्येषां मतेन चोधम् । २८३ स्वमतेन परिहारः। २८४ एवं सर्वप्रकारेण पाररूप्ये युक्तिमुत्सार्य स्मृतिसरेणाप्रामाण्यसम्भाव- नाया वारणम् । २८५ स्मरणोत्तरकालभाविनोऽधिकविषयस्यापि ज्ञानस्येन्द्रियजत्वात् प्रत्य- क्षत्वम् । २८६ विमनस्कानां सादृश्यादिदोपवशादिन्द्रियसंयुक्तार्थविषयकविशदतराव- भासाभावेऽप्यन्येषां कुशलानां तदवभाससम्भवकथनम् । २८७ अत्रैव साधारणजनाना श्रूयमाणषड्जादिम्वरविषयकविविक्तज्ञाना- भावेऽपि गान्धर्वशाम्रसंस्कृतमनसा तत् सम्भवतीति दृष्टान्तप्र. दर्शनम् । लिङ्गलिनिसामान्ययोस्तत्सम्बन्धम्य च सविकल्पकप्रत्यक्षवेद्यत्वादनु- मानादीना प्रत्यक्षपूर्वकत्वोपपत्तिरिति कथनम् । २८९ महता प्रयासेन सविकल्पकम्य प्रत्यक्षत्वसाधने बीजकथनम् । अत्र चोद्यपरिहारा। स्वेन्द्रियानुसारेणैव प्रत्यक्षता इन्द्रियान्तरं त्वसत्कल्पमेवेति कथनम् । २९० यत्रामसम्बन्धफलस्यापरोक्षावभासित्वस्यानुसरणं तस्यैव प्रत्यक्षता, नेतरस्य । तथैव लक्षणं विनापि लोके प्रसिद्धमित्युपसंहार । " " " ·पृष्ठम् . २१४ २१५ २१६ " " २१८ २२० २२१ " विषयः. अन केपाश्चित् प्रत्यवस्थानप्रदर्शनं तद्वीजकथनं च । अतीतानागतादिविषयप्रत्यक्षवादिनामभिप्रायवर्णनं तन्निरसनं च । योगिप्रत्यक्षनिरासः । योगिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽप्रत्यक्षत्वे च दोपकथनम् । प्रत्यक्षस्येन्द्रियजत्वमनभ्युपगच्छता बाह्यानां मतानुवाददूपणे । भावनाबलजज्ञानस्य गृहीतग्राहितयाप्रामाण्यकथनम् । प्रत्यक्षस्य विद्यमानोपलम्भनत्वेन धर्मेऽनिमित्तताया उपसंहारः । सूत्रतात्पर्यार्थमुक्त्वा तदवयवविचारे सच्छब्दार्थचिन्ता। सम्प्रयोगे संशब्दार्थविचारः । संशब्दव्यावर्त्यदुष्प्रयोगप्रदर्शनम् । श्रोत्रचक्षुपोरप्राप्यकारित्वे बौद्धाभिप्रायवर्णनम् । तयोः प्राप्यकारित्वेऽनुमानस्याप्युपन्यासः । अधिष्ठाने प्रयुक्तस्य चिकित्सादेस्तद्भिन्नतवृत्तीन्द्रियोपकारकत्व- कथनम् । अत्र शङ्कासमाधाने । निरन्तराधिकरणोपपादनम् । विच्छिन्नबोधोपपादनम् । इन्द्रियाणां कापिलान्युपगतमाहवारिकत्वं निरस्य तेपा भौतिकत्व- समर्थनम् । एवं सत्सम्प्रयोगशब्दविवरणानन्तरमाक्षेपपूर्वकं पदान्वयप्रदर्शनोप- २२२ " २२३ २२४ " " २२५ २२६ २२७ २२८ " 17 पुरुष आत्मा न शरीरमिति कथनम् । ज्ञानजन्मरूपविकारेऽप्यात्मनो मीमांसकाभ्युपगतनित्यताया अहानिः । सूत्रस्थस्य बुद्धिजन्मेतिपदस्य विगृह्यार्थविचारः । या बुद्धिर्जायत इति पदता भाष्यकारेणैव जन्माव्यतिरकपक्षा वर्णित इति कथनम् । सकारणे कार्यसमवायो जन्मेति वैशेषिकसिद्धान्ताभ्युपगमऽपि दोपो २३० नास्तीति कथनम् ।

·" विषयः, पृष्ठमा बुद्धिर्वा जन्म वेति भाप्योक्तानियमस्यामिप्रायवर्णनम् । २३१ प्रमाणफल्भावस्य विवक्षावशेन यथेष्ट परिकल्पनीयता । परिकल्पनाप्रकारप्रदर्शनम्। पपु प्रमाणेषु फलप्रदर्शनम् । २३२ प्रयोगशब्दस्य प्राप्तिपचनत्वपक्षेऽतिप्रसको दुप्परिहर इति शङ्काया आशयपर्णनपूर्वक समाधानम् । सम्बन्धम्य द्याश्रयत्वेऽप्यक्षेणैव व्यपदेशम्य चोधपूर्वक चीजकथनम् । २३३ सर्वसविकल्पकजानेषु प्रमाणफलम्वरूपप्रदर्शनम् । २३५ प्रकृतम्य प्रमाणफर विवेकप्रदर्शनम्योपसहार । नीलादीना ज्ञानाकारत्ववादिना बौद्धाना मतम्योपन्यामो दपण च । २३८ म्वमते मुसादिप्रत्यक्षेपु वौद्धस्तिदूपणपरिहार । २३९ अनुमानादीना प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन धमेऽनिमित्तत्वमुक्त, नत्र प्रत्यक्षपर्वक- त्वासम्भवेनाक्षेप । २४० प्रत्यक्षपूर्वकत्वे चानुमानादीना गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्यप्रसन्जनम् । एव दृपितस्यान्येपा मतेन समर्थनम् । २४३ अत्रैमापरितोपात् समाधानान्तरम् । उपपादितम्य धर्माननुमेयत्वस्य प्रयोगेण प्रदर्शनम् । धर्मानुपमेयत्वे प्रयोगकथनम् । जगद्वैचित्र्यदर्शनप्रसूतयार्थापत्त्या धर्मोऽवगम्यत इतिपक्षम्योद्धापन निराकरण च । २४५ प्रत्यक्षम्य निर्विकल्पकत्वमेवेति विषयविचार । २४७ सर्वम्यापि जानस्य शब्दानुविद्धत्वेन सविकल्पकत्ववादिना कपान्वि स्मतास्थापनम् । २१८ अम्मिन् मते अनैकान्तिकत्वप्रदर्शनम् । प्रत्यक्षेण सन्मात्र गृह्यत इति वदतामद्वतिनामभिप्रायोपन्यास | २५० अस्य च निराकरणम । अनुवृत्तिव्यावृत्तिपरामर्गरहितम्य शुद्धम्य वस्तुनो निर्विकल्पकगम्यत्व कथनम् । २५३ २४२ " २५२ ·. १३ विषय:. पृष्ठम्. अस्येवार्थम्य प्रपञ्चनम् । २५३ निर्विकल्पकव्याख्यानानन्तर सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वप्रमाणत्व दर्शयि- तुमादौ प्रत्यक्षताकथनम् । २५४ आत्मनो ज्ञानाश्रयत्वकथनम् । इन्द्रियमात्रप्रभावित प्रत्यक्षमित्यभ्युपगम नानाशकासमाधानानि । २५५ प्रत्यक्षशब्दम्य यागिकत्वरूढत्वादिविचार । २५६ परीक्षक सिद्धानुगममात्र कर्तुं शक्य, नतु लोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनमिति प्रतिपादनम् । २५७ मनस इन्द्रियत्वेन सुखादिस्वसवेदनम्येव तन्निमित्तजात्यादिविकल्प- धिय प्रत्यक्षता । २५९ पारिशेप्यादपि तस्याः प्रत्यक्षान्तर्भाव । तस्या म्मृतित्वेनाप्रामाण्यशकासमाधाने । तस्या प्रान्तित्वशासमाधाने । २६० प्रकारान्तरेण प्रान्तित्वस्यायुक्तत्वकथनम् । २६१ जात्यादीनामैकान्तिकभेदवादिन काणादान प्रति चौद्यम् । २६२ अयुतसिद्धिदूपणम् । समवायदूपणम् । २६३ निर्विकल्पकज्ञानविषयीभूतस्य धर्मिणो भेदनानुपलब्धिशहापरिहारौ। २६४ अक्षाणामेकत्वानेकत्वविचारपूर्वकमनेकत्वसमर्थनम् । ' २६६ अकरवे दोपकथनम् । २६७ अन्तर्विषयवेदने मनस म्पतिन्त्र्यम् । २६८ घाझविषयगोधे मनोन्यापतेरावश्यकता, मनस सद्भावे लिङ्ग च । २६९ | बोधम्वभावस्यापि पुरुषम्य गोधे करणानामपेक्षा । ज्ञानरूपकार्यराद् ग्राह्यग्राहकशक्तिद्वारेणोपवर्णितयोर्व्यवम्यासारया- रुपसंहार । २७० । नीलादिजानभेदेऽपि स्पग्राहकम्य चक्षुषोऽनेक्वाभावः । " ·, २७२ 7. " विषय पृष्ठम् इन्द्रियाणा कचिद् व्यवस्थितत्व, धचित् सङ्कर इत्यम्य सुखग्रहणार्थ सक्षिप्य प्रदर्शनम । सविकल्पकज्ञानेषु धर्मिविशेषणतया भासमानाना जात्यादीना शब्दा कारेणैव निरूप्यमाणत्वात् शब्दमानात्मकत्वम् , अतएव पार- रूप्यान्मिथ्यात्वमिति केपाचिन्मतोत्थापनम् । सड्प्रहेण परिहार । प्रकारान्तरेण जात्यादीना शब्दरूपमात्रत्वं चौद्यपरिहारो । शब्दसम्भेदात् प्राक् परम्तादपि जात्यादिपु शब्दात्मकतोपचारा प्रदर्शनम् । अत्रापरेपामाशयवर्णन तद्रूपण च । २७३ शब्दाध्यासवादिकृतकल्पनाया भ्रान्तिमूलत्वम् । आन्ता वीजकथनम् । शब्दाध्यासे दोपान्तरकथनम् । अर्थाना शब्दपरिणामत्ववादिना तद्विवर्तत्ववादिना चोपालम्भ । जात्याद्यपहवेनार्थस्य शब्दरूपत्वे गवाश्चादयो जातिशब्दा शुक्लादयो गुणशब्दा इति व्यवस्थानुपपत्ति । शब्दाध्यासे नीरोत्पलमिति शब्दबुद्धयोरिवार्थबुद्धयोरपि सामानाधि करण्यानुपपत्ति । अत्र सामानाधिकरण्ये बहुधा विकल्प्यानुपपत्तिकथनम् । शुक्ती रजतमितिवत् सादृश्यमूलको वा, मणो जपारुणिमवदुपराग- मूलको वा उभयथापि शब्दाध्यासोऽनुपपन्न इति क्थनम् । २७९ अध्यासवादे सविकल्पकज्ञानमिथ्यात्वापातेनानुमानागमस्वनिरूपण- रोकव्यवहाराणामुच्छेदप्रसन्जनम् । २८० अभ्याध्यासवादस्य बाह्यार्थापरापपर्यवसायितया शून्यवादोत्तरेणव निरा कार्यत्वकथनम् । २८१ प्रकरणास्य परमार्थतो बाह्मास्तिताया उपसहार । शब्दैकसमाधिगम्यस्यार्थस्य शब्दरूपत्वानवगमाद् न स्वरूपहानिरिति सदृष्टान्त प्रदर्शनम् । २७६ " २७७ " " ·॥श्रीः॥ सीमासाश्लोकवार्तिक सुचरितम्भ्रिमणीतया काशिकारन्यया टीकया समेतम् । विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षु। श्रेयःप्रातिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥१॥ वार्तिकारम्भे शिष्टाचारमनुविदधानो मङ्गलं तावत् करोति - वि- शुद्धति । दृष्टा हि शिष्टानां प्रवृत्तिः सर्वकार्येषु मङ्गलाचरणपूर्विका । मङ्गलं च देवतास्तुतिनमस्कारादि । अस्य च नियोगतः फलवत्कार्यान्त- रारम्भसंयोगात् साक्षादफलत्याच “फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्" इति न्यायेन कार्यान्तरशेपत्वेऽवधृते सत्यारम्भस्य समाप्तिपर्यन्तत्वादपेक्षिता- विनपरिसमाप्तिः फलम् । “अपेक्षितविधेरनपेक्षितविधान दुर्वलमि"ति न्या- येन फलान्तरकल्पनाया दुर्वलत्वात् । अतो यथा साम्प्रदायिकमध्याया- नध्यायादि स्वाध्यायाविनार्थमेवमिदमपि । तदयमर्थः - विशुद्धौ ज्ञान- देही यस्य स तथोक्तः । विशुद्धं च भगवतो ज्ञानं रागादिभि नकार- णानामपितत्वाद् , देहवायोनिजलाद् विविधगर्मवेदनाविरहाच । त्रि- वेदी च तस्य चक्षुरिति गौणो वादः, अमन्दिग्धाविपरीतस्पष्टवेदार्थप्रका- शकत्वात् । दिव्यं चातीन्द्रियार्थगोचरत्वात् । भौतिकं हि चक्षुः प्रत्युत्स- नार्थविषयम् । इदं त्वनागतादिविषयं दिव्यमिति । श्रेयसश्च हिताहित- प्राप्तिपरिहारात्मनो भगवान् निमित्तम् । सोमार्धधारिणे, सोमकलाधारिणे । लम इति । यद्यपि विग्रहादिपावकं देवताधिकरणे निराकरिष्यते, तथाप्या- ज्यादिस्तोत्रवत् प्रधानकर्मण गव देवतास्तुतेरेवड़तायाः फलमित्यदोप इति ॥ १॥ GT 3127 50 1511191

·।
ये तु मध्यस्था गुणदोपनिरूपणेन दोपरन्तमपहाय गुणवन्तमुपा-
प्रवन्धेऽस्मिन् गुणदोप)वति युगपद्। गुणदोपौ निरूपयन्तु भगन्तः ।
अन्यथा गुणानुपेक्ष्य दोपेषु निरूप्यमाणेषु दोपनिर्भावनैकमनसामसन्तो
इदानी दुर्जनान् प्रति मदण्डमाह-कुनो वेति । ये वयं
परस्यानपि दोपान् न मृष्याम , ते कथं स्वग्रन्थेषु दोपानुपाददीमहि । न
मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् ।
अभिवन्द्य गुरूनादौ शिष्यधीपद्मिनीरवीन् ।
तत्प्रसादात् करिष्येऽहं मीमांसाश्लोकवार्तिकम्॥२॥
तद् विद्वांसोऽनुगृह्णन्तु चित्तश्रोत्रैःप्रसादिभिः ।
सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृह्णन्ति ह्यनसूयवः ॥३॥
न चात्रातीव कर्तव्यं दोपदृष्टिपरं मनः ।
दोपो ह्यविद्यमानोऽपि नञ्चित्तानां प्रकाशते॥४॥
कुतो वा गृह्णते दोपं सूरयो मद्विधोक्तिषु ।
नेप्यते यः परस्थोऽपि स स्वयं गृह्यते कथम् ॥ ५॥
विद्यागुरूणामिदानी स्तुतिनमस्कारों करोति-अभिवन्येति ।
शिष्यधीपमिनीनां रवीनिव विकासकान् गुरूनादी वन्दे । ततो वार्तिक
करिष्ये । तेपामेव प्रसादेन दृष्टेनार्थतत्त्वोपदेशेनादृप्टेन च स्तुतिनमस्कार-
भुवा । गुर्वनुगमनादयोऽपि ह्याचारप्रमाणका एव । वार्तिकग्रहणेन च
दुरुक्तभङ्गमनुक्ताचनं च समाधत्ते । मीमांसाशब्देन न्यायशास्त्रमिदमतो
न्यायानुसारेणाधिकरणमझाद्यदूषणमिति दर्शयति । श्लोकपदेन च लाघव-
विकासं क्षिपाम इति दर्शयति । ततश्च सत्रितप्रायमिममर्थमवहिता जिज्ञा-
सवो भावयिप्यन्तीति तात्पर्यार्थ इति ॥२॥
सम्प्रति लोकयात्रामाद्रियमाणो येऽत्यन्तपरार्थाः स्वोपकारमगण-
यन्तोऽपि परोपकाराय यतन्ते. सन्तस्तान् प्रत्याह तद् विस
इति । असूयवो मत्सराः ततोऽन्येऽनसूयव इति ॥३॥
दोपाः प्रकाशेरन् इति ॥४॥
-
न चात्रेति । (मदीये
ददते, तान् प्रति परीक्षाविशेपार्थमर्थयते -
-
चास्माभिरनुपात्तान् दोषान् सूरयो ग्रहीतुमर्हन्तीति ॥६॥

·उपोद्धातः।
निर्दोषत्वैकवाक्यत्वं व वा लोकस्य दृश्यते ।
सापवादा यतः केचिन्मोक्षस्वर्गावपि प्रति ।।६।।
आगमप्रवणश्चाहं नापवाद्यः स्खलन्नपि ।
नहि सद्वर्त्मना गच्छन् स्खलितेष्व(प्य)पोद्यते ॥
यथाकथञ्चिदारब्धा प्रयीमार्गानुसारिणी ।
वाग्वृत्तिरल्पसारापि श्रद्धधानस्य शोभते ॥८॥
+
सम्प्रति मत्सरा नूनं दूपयिष्यन्ति मन्निवन्धनम् । अतस्तद्दोपोद्भाव-
नेन शुभूपूणामुत्साहभङ्गो मा भूदित्येवमर्थमाह-निषत्वेति । प्रसि-
द्धातिशयावपि मोक्षस्वर्गों पति नास्तिका विवदन्ते । वदन्ति च
खदुःखे लौकिके स्वर्गनरको" इति । मोक्षे च सद्भावत' प्रभृति विवादः ।
एके हि नास्ति मोक्ष इति वदन्ति । अन्ये पुनः सकलविषयोपरागरहित
संवेदनप्रवाहमपवर्गमाहुः । अन्ये तदुपरमम् । अपरे सकलवैशेपिकात्मगुणो-
च्छेदलक्षणं निरतिशयमविषयपरिष्वगजमनवसानमानन्दसन्दोहम् । अपरे
च पूर्वे च भ्रान्तिसमुत्थैर्नानाविकल्पै. पारमार्थिकमोक्षस्वरूपमपलपन्त्ये-
वेति ॥ ६॥
अपिच यदि नाम शुश्रूपवो मनिवन्धने दोपानुपलभन्ते , तथा-
प्यहमनपवाद्यः । नयह स्वतन्त्रः किश्चिदभिदधे । आगमानुसारिणस्तु मे
यथागम वर्तमानस्य स्खलितमपि दैवादवर्जनीयतयापन्नमित्युपेक्षणीयमेव ।
नहि किमप्यभिमतं वस्तु निर्दोपं भवति । दोपांस्तु समाधाय गुणा उप-
जीवितव्या इत्याह-आगमेति । सतां हिं मार्गोऽयमागमानुसारो नाम ।
तदिह बहुलं गुणा एव । दोपास्तु कथञ्चित् सन्तोऽप्यल्पत्वादसत्कल्पा
इत्युपेक्षितव्या इति ॥ ७ ॥
किश्चास्तु तावदस्मादृशानां कविप्रवीराणामागमानुसारिण्यो वाचः
शोभन्त इति । अन्यस्यापि श्रद्दधानस्य त्रयीमार्गानुसारिणी यथाकथ-
चिदारब्धा क्लिष्टा अल्पसारापि वाग्वृत्तिः शोभते । अस्माक तु बहुसारा
अग्लेशनिर्मिता शोभतेतरामित्याह --- यथेति ॥ ८॥

·सूत्रतात्पर्यमिदानी दर्शयति--- अथेति । इदं हि सूनं धर्माख्य- मस्य शास्त्रस्य प्रतिपाद्यतया निपयभूतं प्रयोजनं वस्तुं कृतम् । आय. मिति प्रयोजनाभिधानस्थानमिति दर्शयति । यद्यपि धर्मोऽस्य प्रयोजन- •मिति न कण्ठेनोक्तं, तथापि जिज्ञासाकर्मभूतो धर्म इत्याचक्षाणेनापुरु- ४ मीमांसाश्लोकतारिक काशिनाटीकापतम् । मीमांसाशास्त्रतजोभिविशपणोज्ज्वलीकृते । वेदार्थज्ञानरले मे तृष्णानीव विजृम्भते ॥ ९ ॥ प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता । तामास्तिकपणे कर्तुमयं यत्नः कृतो मया ॥ १० ॥ दत्युपोदानः। अथातो धर्मजिज्ञासा ॥ १ ॥ अथातो धर्मजिज्ञासा सूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धर्माख्यं विषय वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम् ॥ ननु किमगभूतायां मीमांसायां वार्तिक मणीयने , वेदा एव सा- क्षाद् व्याख्यायन्तामत आह-मीमांमति । वेदा एव संशयपूर्वोत्तर- पक्षप्रमेण व्यास्यायमाना मनो हरन्तिनरां, न तु मन्त्रब्राह्मणभाष्यप्रस्था- नेन । मीमांसयैव तु ते तथाव्यारयायन्न इति तत्रैव वार्तिकं कर्तुं में ननु मीमांसायामपि चिन्तननियन्धनानि सन्तीति किं मुधा प्रय- स्यते । अत आह–प्रायेणेति । लोकायत नाग नास्तिकानां तन्त्रम् । तद्भावमापादिता नानापसिद्धान्तसद्गाहेण । तामास्तिकपथे कर्तुमयं यतः कृत इति । आशंसायां वर्तमानेऽर्थे वा तो वर्णनीय इति ॥ १० ॥ इयुपोद्रातः । तृष्णा वर्धत इति ।। ९॥ नोः प्रयोजनमिति चितमिति पार्थज्ञानस्यानिष्टत्वान सूनामित्युक्तम् । वृत वसाननिवृत्तिपरमपि तर । गुरुकुलमासा. ति दर्शयति । नित्ये ·प्रतिज्ञासूत्रम् । सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत् केन गृह्यते ॥१२॥ मीमांसाख्या तु विद्येयं बहुविद्यान्तराश्रिता। न शुश्रूपयितुं शक्या प्रागनुक्त्वा प्रयोजनम् ॥१३॥ हि यावद्वचनं वाचनिकम् । पौरुषेयं तु प्रमाणान्तरयलेनान्यार्थमपि प्रति- भासमानमन्यपरतया प्रतिपाद्यत इति ।। ११ ।। ननु किं प्रयोजनाभिधानेन । शास्त्रमेव प्रणीयताम् । प्रयोजना- भिधानं हि शाखा पहिर्भूतं शास्त्रं प्रणेतुकामस्य न युक्तम् । किम्वास्य प्रयोजनम् । प्रयोजनविशेषात् शासेषु शुथपुप्रवृत्तिरिनि चेत् । तन्न । न हि प्रेक्षावतां घुवचनादेवमयमर्थ इति विश्वासो युक्तः, विशेषतो हेतुदर्श- नात् । अन्यार्थमपि शास्खं धर्मप्रयोजनतया श्रोतॄन् प्रवर्तयितुमयमाहेति शङ्कमाना नाश्वसैयुः । अतो मन्दफलं प्रयोजनवचनमत आह - सर्व- स्येति । यदन्यदल्पायासमाध्यमपि किञ्चित् शानं लौकिकं वौदनपाकादि कर्म, तदप्यनुक्तप्रयोजनं नाद्रियन्ते । किं पुनर्मामांसामिति युक्तः शास्त्रारम्भे प्रयोजननिर्देश. । यत्तु पुंवचनादनाश्वास इति, तन्न । आप्ता- नासविशेषात् । वक्ष्यति हि --- "नचेत् प्रत्ययितात्" इति भाष्यकारः । जैमिनिश्च "अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्” (१. ३. ७) इति । यत्तु विप्रलिप्समानो चूत इति । तन्न । नद्यस्य महरनृतवचनं सम्भवति । न चास्य विप्रलम्भे प्रयोजनं किञ्चिदुपलभ्यते । यदि श्रोतारः प्रवर्तन्तामिति, किमस्य तैरफलेऽधर्मफले वा धर्मच्छलेन प्रवर्तितैः । प्रत्यु- ताधर्म एवास्य शिष्यान् भ्रामयतो महान् दोप आपद्येत । न च परमधा- मिकोऽधर्मेमाचरतीत्युत्प्रेक्षितुमपि शक्यम् । न च तन्त्रकाररतन्त्रप्रयोजने भ्राम्यतीति सम्भाव्यते । अत एवासम्भवमविप्रलम्मत्वाइपीणामष्टकादि- स्मरणानि श्रुतिमूलानीति स्मृत्यधिकरणे वक्ष्यते । सर्वपुरुपवचनाविश्वासे पुनस्तदपि भज्यतेति युक्तं प्रयोजनामिधानमिति ॥ १२॥ सर्वस्यैवति कार्को मीमांसायां विशेपो योऽन्तीतस्तमभिद्योतः यति--मीमांसाख्येति । शाम्बान्तराणि हि वाच्यैकविषयनिवन्धनानि १. 'ता प्रतिपयत'. 'नानाथा', ३. 'सू', ४. 'का यो विशेषो. ५. 'न्यकक' क. पाठ.. २ अन्त' स.पाट ·६ मामासाश्लोकवारिक काशिकाटीकापेतम् । विद्यान्तरेषु नाप्येतद यद्यपीष्टं प्रयोजनम् । अनर्थप्रापणं तावत् तेभ्यो नाशकयते क्वचित् ॥११॥ मीमांसायां विहाज्ञाते दुर्शाते वाविवकतः। न्यायमार्गे महान् ढोप इति यत्नोपचर्यता ॥१५॥ तस्मात् प्रयोजनं पूर्वमुक्तं सूत्रकृता स्वयम् । यत् तेनोक्तं वदेयुस्तद् भाप्यकारादयः कथम् ॥१६॥ व्याकरणादीनि । मीमासाख्या विय विद्या यहूनि विद्यान्तराणि बंदतद- गादीन्युपायभूतान्याश्रिता । नघस्यास्तयथावदविज्ञातरर्थ. शायनिर्णयः । तदियमुपायत. स्वरूपतश्च प्रचिता श्रोतॄणा श्रवणेच्छामपि कारयितुमनु- क्तप्रयोजना सती न शक्येति युक्तं प्रयोजनाभिधानमिति ॥१३॥ अपिच विद्यान्तराण्यनुक्तप्रयोजनानि निष्प्रयोजनानि मन्यमाना जिज्ञासवो यदि नाम न जानीरन् मन्दश्रद्धया वा प्रवर्तमाना न सम्यग् विद्युः, तथापि तेभ्योऽज्ञातदु तेभ्योऽनर्थप्राप्तिस्तावन्न सम्भवति । मी- मांसाया रिपहाजाते दुज्ञीते वा पूर्वोत्तरपक्षन्यायमार्ग विकाभावात् पूर्वपक्षमेन सिद्धान्त मन्यमानास्तदनुरूप चेष्टेरन् । तर नित्यनैमित्ति- कयोरकरणादसम्यक्चरणाद्वा महान्तमनर्थ प्राप्नुयु. इति यत्नेनोपचरितव्या मीमांसेति श्लोकद्वयेनाह -विद्यान्तरेविति । ननु तथा विद्यान्तरा- नभिज्ञोऽपि दुप्यत्येव । तथाहि -- व्याकरणानभिन्नोऽपि तापद् यज्ञेऽप- शब्द प्रयुञान. प्रत्यति । श्रूयते हि 'तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितव्य म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द.' इति । उच्यते । को वाह न शास्त्रा- न्तरानभिज्ञानेऽपि दोषो भवेदिति । अल्पभूयस्वे तु विशेप. 1 मीमासा हि सर्वशास्त्रगताज्ञानसन्देहविपर्यय युदासक्षमन्यायनिरन्धनामिका ।ते. दसामज्ञाताया न फिविदप ज्ञान भाति । अतो महान्तमान प्राप्नोति । अत एवाह महान् दोप इति ॥ १४,१५॥ यतश्च यत्नेनोपचरितन्या मीमासा, तस्माद् युक्तं सूतकृतां स्वयं प्रयोजनाभिधानमित्याह-तस्मादिति । न तथापि पाणिनिनेव भाप्य- 'निर्णय शक्य ।त' स पाठ ३ नुयान, 1. "नु यगर पा' स पाट , १ २ 'तस्याक पाठ.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । सिद्धार्थ ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धःसप्रयोजनः॥१७॥ शास्त्रं प्रयोजनं चैव सम्बन्धस्याश्रयावुभौ । तदुक्त्यन्तर्गतस्तस्माद् भिन्नो नोक्तः प्रयोजनात् ॥ सिद्धिः श्रोतृप्रवृत्तीनां सम्बन्धकथनाद् यतः । तस्मात् सर्वेषु शास्त्रेषु सम्बन्धः पूर्वमुच्यते ॥१९॥ यावत् प्रयोजनेनास्य सम्बन्धो नाभिधीयते । असम्बद्धप्रलापित्वाद् भवेत् तावदसङ्गतिः॥२०॥ कारादिभिः करिष्यमाणो यत्नः कस्मान्न जैमिनिनोपेक्षितः, अत आह- यदिति । यत् तेन जैमिनिनोक्तं तदेव भाष्यकारादयः कथं नाम वदेयु- रिति । इतरथा स्वच्छन्दाः को वेत्ति कीहक् प्रयोजनमभिदध्युरिति । तथाहि व्याकरणे सूत्रकृतोपेक्षितं प्रयोजनमनेकधा व्याख्यातृभिर्विकल्पितम् । तथाहि-प्रथमं साधुशब्दज्ञाने धर्म इत्यभिधाय पुनः शास्त्रपूर्वे प्रयोगे- ऽभ्युदय इत्युक्तम् इति । सत्यमेवं, युक्तं तावत् प्रयोजनाभिधानमिति ॥ अथैतेन प्रयोजनेनास्य शाम्रस्यायं सम्बन्ध इत्यपि सूत्रकारस्य युक्तं वक्तुम् । अज्ञातप्रयोजनमिवाविदितसम्बन्धमपि श्रोतुं नाद्रियन्ते शिष्याः । तस्मात् सह प्रयोजनेन अस्य सम्बन्धो वाच्य इति चोदयति -सिद्धा. थमिति ॥ १७ ॥ परिहरति - शास्त्रमिति । यदैवास्य शास्त्रस्येदं प्रयोजनमि- त्युक्तं, तदैव तयोरुपायोपेयलक्षणः सम्बन्धोऽर्थादुक्त एव प्राप्तमर्थ सूत्रकारा अक्षरैर्निवनन्ति , असूत्रत्वप्रसङ्गादिति ॥ १८ ॥ ननु यदि नाम सूत्रकारेण प्रयोजनाद् भेदेन सम्बन्धो नोपात्तः, व्याख्यातृभिस्तु व्यज्यताम् । कथिते हि व्यक्तं सम्बन्धे 'श्रोतारः प्रव- तन्ते । अत एव शास्त्रान्तरेष्वपि सम्बन्धः स्फुटमुपदर्शितः । तथाहि शिप्यप्रश्नानन्तरं कणभुजा तन्त्रं प्रणीतमित्यर्थमालायामुक्तमित्याह - सिद्धिरिति ॥ १९ ॥ १. 'न: जैमिनिना क्षेनोपातः स्माद् अतः', २. 'स्पमिव द क. म. पठ.. , न चैवमर्थ- ·मीमांमाश्लोकवात्तिकं यागिकाटीकोपेतम् । इह त्याक्षिप्य सम्बन्धं भाप्य एवाभिधीयते । धर्मप्रसिद्धयसिद्धिभ्यां तस्मान्नान्योऽभिधीयते ॥ न चाप्यनाथशब्देन गास्त्रसम्बन्ध उच्यते । सम्बन्धं क्रिययोह्येष ब्रूते शास्त्राच ते पृथक् ॥ २२ ॥ योऽप्यय शास्त्रसम्बन्धो वर्ण्यने केश्चिदादितः । क्रियानन्तर्यम्पो वा गुरुपर्वक्रमोऽपि वा ॥२३॥ सदसद्भावयोरतस्य विशेपो नोपलभ्यते । श्रोतुर्विधो निपेधे वा ज्ञाने वा शास्त्रगोचरे ॥ २४ ॥ अविस्पष्टीकृते तु सम्बन्धे व्याख्यातृभिरसम्बद्धप्रलापी सूत्रकार इति शङ्कमाना. श्रोतारोऽसङ्गतिमेव शास्त्रप्रयोजनयोमन्वीरन्नित्याह याव- दिति ॥ २० ॥ परिहरति , इहेति । एव हि मन्यते -तत्र नाम वार्तिककाराः क्लिश्नन्ति यन्न भाग्यकारेणोक्तम् । इह तु भाष्यकारेणेव 'धर्मः प्रसिद्धो वा स्यादप्रसिद्धो वा' इत्याक्षिप्य सम्बन्धो वक्ष्यते 'अथवार्थवत्' इत्यादि- नेति न पृथक् सम्बन्धोऽभिधानीय. सम्बन्धमाप्यविवरण एव तु यतितव्य- मिति ॥ २१॥ कश्चिन् पुनरत्रैवमाह - यथार्वाचीना व्याख्यातारो न पृथर स- म्बन्धमभिदधति तथा भाष्यकारस्यापि सम्मन्धवचनमयुक्तं , सूत्रकारे- जैवाथशब्दं प्रयुञानेनाध्ययनक्रियानन्तर्यलक्षणस्य शास्त्रसम्बन्धस्यो- क्तत्वात् । यथा 'अथातो धर्म व्यारयास्यामः' इति शिष्यप्रश्नानन्तरं शासं प्रणयाम इति काश्यपेनोक्तमिति । तं प्रत्याह --न चापीति । अध्ययनज्ञानेच्छाक्रिययोद्यानन्तर्यलक्षणं सम्बन्धमथशब्दो वदति । ते च क्रिये शास्त्राद् वहिर्भूते 1 मन्नन्तसामान्यमानेण जिज्ञासामीमासयोरेन्यं मन्वानानामय भ्रम इनि ॥२२॥ न परमनुपात्त. मम्बन्ध , निष्प्रयोजनचेत्याह-योऽपीतिद्वयन काणग्दे हि तन्ने क्रियानन्तर्यरूप. सम्बन्धो दर्शितः । एवं हितम भाष्यकारेणोक्तं-"को धर्म इत्यादिकान् शिष्यणोदीरितान् पञ्च प्रश्ना- यं" २. २ 'पृथगभू' स, पाट. , ३ 77 पार ·प्रतिज्ञासूत्रम् । तस्माद व्याख्याङ्गमिच्छद्भिः सहेतुः सप्रयोजनः। शास्त्रावतारसम्बन्धो वाच्यो नान्यस्तु निष्फलः ॥ लोक इत्यादिभाष्यस्य पडर्थान् सम्प्रचक्षते। भाष्यकारानुसारेण प्रयुक्तस्यादितः पृथक् ॥२६॥ नपेक्ष्याह -- अथातो धर्म व्याख्यास्यामः" इति । गुरुपर्वक्रमात्मकश्च सम्बन्धो यथैहैव कैश्चिदुक्तः 'ब्रह्मा महेश्वरो वा मीमांसां प्रजापतये प्रो- वाच, प्रजापतिरिन्द्राय, इन्द्र आदित्यायेत्येवमादि । पर्वाण्यवच्छेदाः गुरूणां पर्वाणि गुरुपर्वाणि गुरुपर्वणां क्रमो गुरुपर्वक्रम इति विग्रहः । न चात्र द्विविधो ह्ययं सम्बन्ध उपयुज्यते । नहि तस्य सम्बन्धस्य तद्रूप- सदसद्धाक्योः सतोः श्रोतुः शास्ने प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्विशेप उपलभ्यते शाख- विपये वा ज्ञान इति विधिनिषेधयोः कार्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती । ताभ्यां ते लक्षयतीति ।। २३, २४॥ यतोऽयं सम्बन्धो निष्प्रयोजनः, तस्माद् ये सूत्रव्याख्यानाङ्गं सम्ब- न्धमनिधित्सन्ति, तैः सोपपत्तिकः सप्रयोजनश्च सम्बन्धो वाच्यः । यथान शाबरे भाष्ये कृतमित्याह - तस्मादिति । शास्त्रमवतार्यतेऽनेनेति "अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्" (पा० ३. ३. १९) इति करणे पन् । शास्त्रावतारश्वासौ सम्बन्धश्चेति शास्त्रावतारसम्बन्धः । स चोपायोपेयलक्षण इत्युक्तमिति ।। २५ ।। भाप्यमिदानीमनुसन्धत्ते-लोक इति । ननु यचैव भाष्यं सङ्गच्छते स एवार्थों व्याख्यातुमुचितः । कथं पडथीन् सम्प्रचक्षते । अत आह- भाष्यकारानुसारेणेति । एतदुक्तं भवति सर्वत्र भाष्य सङ्गच्छत इति । कथं पुनरनेकार्थमकं वाक्यम् , अर्थकत्वेन ह्येकवाक्यतां वक्ष्यति "अर्थकत्वा- देकं वाक्यम्" इति । अत आह-प्रयुक्तस्येति । अयमभिप्रायः-पुरुष- प्रयुक्तमिदं वाक्यम् । पुरुषास्तु प्रमाणान्तरेणार्थ विदित्या बसभिप्रायम- प्येकं वाक्यं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते । यथा श्वेतो धावति अलम्बुसानां या- तेति। वैदिके त्वयं नियम एकमेकार्थमिति । यथाशन्दं हि तत्रार्थे सम्प्रत्ययः, प्रमाणान्तराभावात् । तदुक्तं- "वहभिप्रायमप्येकं पुरुषास्तु प्रयुअते।" -- ·मीमांसाश्लोकवाति काशिकाटीकोपेतम् । सर्वव्याख्यामुपालम्भं प्रत्याख्यानं तथा परे । परिसङ्घयास्तुती केचिदथशब्दस्य दूपणम् ॥२७॥ साधारणी विशिष्टा च सूत्रव्याख्या द्विधा कृता । विशिष्टा प्रतिसूत्रं या सर्वार्था त्वियमुच्यते॥२८॥ प्रवृत्तिस्तु पदेष्वेव निवृत्तिः सूत्रसंश्रया । वेदवाक्याविरुद्धेषु न तु सर्वेषु केपुचित् ॥ २९ ॥ इति । ननुच सन्निधानात् प्रथमसूत्रगताथशब्ददूपणमेवास्य भाष्य- स्यार्थी युक्तः कथं सर्वशास्त्रगतसूत्रव्याख्यानाङ्गत्वमत आह -आदित इति । एवं हि मन्यते - सर्वादी प्रयुक्तमिदं वाक्यम् । अतः सूत्रसमु- दायस्यैवेदमादिम स्थानमिति न स्थानतो विशेषलाभः । प्रत्युत सूत्रेविति पहुवचनसामर्थ्यस्वरूपलिङ्गानुरोधेन सर्वसूत्राविषयत्वमेव सष्टं प्रकाशत इति । ननु 'तत्र लोकेऽयमयशब्द' इत्यादिमाप्यैकवाक्यतापन्नस्य भा- प्यस्याथशन्ददूपणार्थत्वमेव स्पष्ट प्रकाशते । न ह्यन्यथा तदेकवाक्यतो- पपद्यते । अत आह पृथगिति । यनगौरवं प्रसज्येतेत्येवमन्तस्य तत्रे. त्यादिकात् पृथक्कृतस्य पञ्च व्याख्याविकन्पा भवन्ति । तदेकवाक्यताप- जस्याथशब्ददूपणमेवार्थ इति ॥ २६ ॥ पडर्थानिदानी सुखग्रहणार्थमुद्दिशति - सर्वव्याख्येति । ते च यथास्वमवसरे वक्ष्यन्त इति ॥ २७ ॥ सर्वव्याख्यां तावद् विवृणोति - साधारणीति । भाष्यकारेण हि द्विधा सूत्रव्याख्या कृता । एका सर्वार्था येयं 'लोक' इत्यादिका । प्रतिसूत्रगता तु विशिष्टा । समासव्यासाभ्यां हि विदुपामर्थावधारणमिष्ट- मिति ॥ २८ ॥ । अत्र भाष्यकारेण 'लोके येप्वर्येषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति सम्भवे तदर्थान्येव मूत्रग्वित्यवगन्तव्यमिति प्रवृत्तिरुपदर्शिता । तथा 'नाध्याहारादिभिरि'त्यादिना निवृत्तिः । तदिह प्रवृत्तिनिवृत्ती तावत् स्वरू- पतो दर्शिते । प्रवृत्तिपुरस्सरी च निवृत्तिः । तथा प्रसिद्धानि पदानीति १. 'मवगम्यते', , 'भू', ३. 'गोचरा ' स. पाठः.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । अध्याहारस्य वाक्येषु व्यत्यासस्य च सम्भवः । तेनैपामिति सूत्राणां पारायें सत्यपि ग्रहः ॥३०॥ पदान्यग्रेऽभिधाय 'तदर्थान्येव मूत्रेष्विति पश्चात् सूत्राणि दर्शितानि । तदिह सर्वन वार्तिककारः पदविन्यासविशेषेण तात्पर्यमाह ---प्रवृत्ति- रिति । प्रवृत्तिनिवृत्ती शब्दो प्रयुञ्जानो द्विधैव प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां सूत्राणि प्रवर्तन्त इति भाप्यकृतोक्तमिति दर्शयति । तयोश्च क्रमविशेपेण भाष्यका- रस्यापि प्रवृत्तिपूर्विका निवृत्तिव्युत्पाद्येति दर्शयति । तथा पदसूत्रयो. पौ- वपिर्यविवक्षया भाष्यकारस्यापि पदार्थपूर्वको वाक्यार्थोऽभिमत इति सूच- यति। तदयमर्थ.--येय प्रसिद्धार्थग्रहण कर्तव्यमिति प्रवृत्तिः, सा तेषु पदेषु प्रसिद्धार्थो ग्रहीतव्य इति यावत् । या च वाक्यदोषाणामध्याहारादीना निवृत्तिः, सा सूत्रेषु नैपामध्याहारादिभिरर्थवर्णन कार्यमिति । अत्र भाष्य 'सति सम्भव' इति । तस्यार्थमाह-वेदवाक्याविरुद्धेष्विति । वेदवाक्या- विरुद्धेषु पदेषु सूनेषु च प्रसिद्धार्थग्रहणप्रवृत्तिरध्याहारादिनिवृत्तिश्च, न तु सर्वेषु विरुद्धेष्वपि केचित् पदेपु सूत्रेषु च । तत्र विपरीते प्रवृत्तिनिवृत्ती। तदिद सति सम्भव' इत्यनेनोक्तम् । ऎव वेदाविरोधसम्भवे कार्यमिद नान्यथेति ॥ २९॥ ननु युक्त तावत् पदेषु प्रवृत्तिरिति । कथ सूत्रसश्रया निवृत्ति' यावता पदान्येव तु प्रधानतया प्रकृतानि एपामिति सर्वनाम्ना परामर्श- मर्हन्ति । प्रधानगोचरतया व्युत्पत्ते । न ह्येष दण्ड इष्टकाकूटे तिष्ठति प्रहरानेनेत्युक्ते इष्टकाकूटेनेति गम्यते, अपि तर्हि दण्डेनेति । दण्ड- विशेषणतयोपात्तत्वादिष्टकाकूटस्य । तद्वदिहापि पदविशेषणानि सूनाण न परामर्शार्हाणीति । अत आह - अध्याहारस्येति । अयमर्थ यगाध्याहारादय. प्रसजन्ति तत्रैव निषेधमर्हन्ति, प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रति- पेधस्य । न चेह तौ पदेपु सम्भवतः । अध्याहारो नाम न्यूनवाक्यपूर- णसमर्थाधिकपदाहरणात्मकः । स च न पदेषु सम्भवति, अपभ्रशत्वेन न्यूनपदप्रयोगासम्भवात् । व्यत्यासो हि य्यवहितकल्पना । सा चान्यन स्थितस्यान्यन सञ्चारः । न चासौ नियतपोर्वीपर्यप्रकृतिप्रत्ययात्मके पदे सम्भवति, पदनाशप्रसङ्गात् । अतः सूनाण्येव सम्भवदध्याहारादिकानि १ 'दर्शय', २ 'योपव', ३ 'सत्ति वे' स . - ·- १२ मीमांसाश्लोकराति काशिकाटीकोपेतम् । एवशब्दोऽल्पवाच्यत्सदस्यावृत्ती तु गौरवम् । प्रसिद्धत्वादवाच्यं चेन्न दोपः पुनिरामयम् ॥३१॥ एपामिति सर्वनाम्ना परामर्शमर्हन्ति । ननु विपरिणामगुणकल्पने पदधर्मा- वेव । पदे हि प्रकृतिः प्रत्ययो वा विपरिणमति । यथा-प्रतिग्रहीयादिति प्रतिग्राहयेदिति भवति । विप्रकर्ष इति च विकदिति भवति । गुण- कल्पनापि पदगोचरा । सा यथोत्पत्तिकादिपदेषु वक्ष्यते । वास्येषु तु नानयोः सम्भवः । न हि पदसमुदायो विपरिणमति । न च गौणो भ- वति । अतो न पदसूनयोः कश्चिद् विशेषः । उच्यते-वाक्यं हि नाम न पदेन्यो व्यतिरिक्तमन्यदेव किमपि तत्त्वम् । अपि तर्हि पदान्येवैक- कार्यपरिप्पासमासादितसमन्वयानि । तदिह 'युक्त यत् पदधर्मोऽप्यन्वे- तीति । अतः प्रसजतः पदद्वारेण वाक्यपु विपरिणामगुणकल्पने इति प्रति- पेधाधारत्वोपपत्तिः । वास्पधर्मयोस्तु पदमारे न कथयित् प्रमक्तिरिति न तन्निपेधो युक्तः । तस्माद् युक्तमध्याहारादिनिषेधार्वमेपामिति सर्वनाम्ना सूत्राणामभिधानमिति ॥ ३०॥ भत्र भाष्यकारेण सर्वच्यास्याप्रयोजनमभिदयतोकम् ‘एवं वेदवा- क्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते' इति । तस्यार्थः - साधारणव्याख्ययैव सूत्राणां व्याख्यातत्वान पुनस्तानि व्याख्येयानि । वेदवाक्यान्येव तैः परिज्ञाता- ाख्यातव्यानीति । तदयुक्तम् । उक्त हि-- "साधारणी विशिष्मा च सूत्रव्यारया द्विधा कृता ।" इति । अतो विशिष्टव्यारययापि स्ाणां स्पृश्यमानत्वात् कथं वेद- वाक्यान्येवेत्सवधारणोपपत्तिरित्यत भाद एपशब्द इति । यल- गौरवपरिहारार्थो हि विशेषच्याप्याप्रत्यादेशः । गौरवं च पदच्छेदादि- प्रपश्यन तार्किकात् क्रियमाणायां व्यायायामारयते । न चेह तथा करि- प्यते । अतोऽत्पस्य विशेपस्य सूरगतस्स यायत्यादरपारणं कृतमित्य- दोप इति । अपरमपि 'इतरया यत्नगौरवं प्रमग्येने ति भाप्यम् । तस्या- यमर्थः- वेदवाक्यान्येव तापद् व्याव्येयानि । यदि लिदं प्याग्याने वेदनोभवगोचरतया वर्ण्यते; तनो यलगौरपमापद्यत इति । तदाद- अस्पैति । भान्यं व्यापक्षानो व्याल्येया ३ात. प्रकृतं व्यायानमस्येति ·प्रतिज्ञासूत्रम् । व्याख्याङ्गत्वाभिमानेन योऽध्याहाराद्यपेक्षते । स्वसंज्ञां वापि तस्येदं शास्त्ररूपं निरूप्यते ॥ ३२॥ वृत्त्यन्तरेपु केपांचिल्लौकिकार्थव्यतिक्रमः । शब्दानां दृश्यते तेपामुपालम्भोऽयमुच्यते ॥ ३३ ॥ अथात इत्ययं लोके नानन्तर्ये प्रयुज्यते । तस्मात् तादर्श्वमेतस्य परिभाषादिभिर्भवेत् ॥३४॥ परामुशति । यदीह वेदाथ सूत्राणि च व्याग्यायन्ते, ततो व्यायानावृत्ती यलगौरवं प्रसज्येत । द्रव्यभेदेऽपि हि नियावृत्तिष्टा यथाष्टकृत्यो प्रा- ह्मणा भुक्तवन्त इति । अत्र चोदयति -- प्रसिद्धति । स्वतःसिद्धमेव ह. विरोधे प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जन च किमनेनोक्तेनेति । परिह- रति-न दोप इति । नहि वेदवदप्राप्तविषय भाष्यमिति ।। ३१ ॥ तथाप्यनुक्तसुज्ञानस्यार्थस्य पुनर्वचन प्रयोजनापेक्षमिव दृश्यत इति मन्वान प्रति प्रयोजनमाह - व्याख्याङ्गत्वेति । यो नाम तन्त्रा- न्तरेऽध्याहारादि स्वपरिभाषा या गुणवृझ्यादिका दृष्टेत्यत्रापि तत् प्रयो- जयति तस्य कृते शाखस्वरूपमनेन निरूप्यते, अध्याहारादिवर्जितमेव व्याख्यानं मीमांसायामुपपन्नमिति ॥ ३२ ॥ यस्य तु मन्दफलत्वादेवमप्यपरितोषः, त प्रत्यन्यथा वर्णयति- वृत्त्यन्तरेप्विति । केपाचिद्धि भवदासादीनां वृत्त्यन्तरेषु शब्दानामलौकि- फोऽर्थ उपवर्णितः । तेऽनेन भाष्येणोपालभ्यन्ते । यावद्धि पूर्वग्रन्थदोपो- दावनेन स्वग्रन्थगुणवत्तारयापनेन वा विशेपो न प्रदेयते, तावन्न श्री- तारः श्रोतुमाद्रियेरन् । त्युत पूर्वग्रन्यानेवायमल्पान्तर चोरयतीति बद- द्भिरसूयकैः शुभूपूणामुत्साहमङ्गो युज्यत । अतः प्रयोजनवानेव परोपा- लम्भ इति ॥ ३३॥ क पुनर्भवदासनालौकिकार्थग्रहणं कृत यदेवमुपालभ्यते । अत आह-अयात इति । शब्दार्थाविह लोक्यते इति वृद्धव्यवहारो लोकः । तत्र पृथक्पदत्वमेवाथातश्शब्दयोईष्टम् । यथा भुक्तवानयमथ बजतीति । "स्वरससि', , २. 'सायवि', 'न' प्रयो,' ४. 'पिता', ५ एशित तास. पार 1 ·मीमांसास्क मानि काशिकाटीकोपेतम् । एवशब्दोऽल्पवाच्यत्वादन्यारत्ती तु गौरवम् । प्रसिद्धत्वादवाच्यं चेन्न दोपः पुहिरामयम् ॥३१॥ एपामिति मर्वनाम्ना परामर्गमर्हन्ति । ननु पिपरिणामगुणकन्पने पदधर्मा- वेव । पदे हि प्रकृति. प्रत्ययो । पिपरिपमति । यथा-प्रतिग्रहीयादिति प्रतिग्राहयेदिति माति । विप्रर्प इति च शिकपदिति भवति । गुण. कल्पनापि पदगोचरा । मा पापतिरादिपदेषु पश्यते । वास्येषु तु नानयोः सम्भरः । न हि पदममुहागो विपरिजमति । न च गोगा भ- पति । अतोन पदमनपोः कालिद पिः । उरते-पास्यं हि नाम न पदेन्यो न्यनिरिक्कमन्यदेव नाप नत्यम् । अपि तर्हि पदान्यपैक- कापरिपालनामादिकमान्ययानि । नदिन त यत् पापोऽप्यन्वे. नीति । अतः समजतः पाद्वारेण विपरिणामगुण कम्पने शशी प्रनि- पेधाधारत्वोपतिः । पारमा पदमा न कधिन् ममातिरिनि न नरिपेयो युगः । तामाद युनिसिपंधानेपानिति गर्वनाम्ना मुमापागनिधानमिति ॥३०॥ मन भायासंग समारमाया नमानम् एवं पंदया- क्यान्य समिविचार' इति । नस्सा:-- साधारणम्याग्यमेव पाणां प्याग्यात पाल पुनर तानिया याना दारयान्व तः पशिानार्थ- यारवानयानीनि ननन् । उहि -- "माभाग याया धिा ना ।" इति । पती विाि सा गानां समान गा कर्ष पद- पाराययपधारया पाद र नि । पन गांग्यारिदाग दिगिमाराम गोदार- अपचन तामिाा पारामान पद नथासी. प्यने । मोरपि मारणं कृमिय- सार ति दया की प्रगति भारम् । नया- पः-वागदरा शनि । टिकियाने यसनापानी गाना ति। सामान्य बनाया गनमापति M ·प्रतिज्ञासूत्रम् । व्याख्याङ्गत्वाभिमानेन योऽध्याहाराद्यपेक्षते । स्वसंज्ञां वापि तस्येदं शास्त्ररूपं निरूप्यते ॥ ३२॥ वृत्त्यन्तरेषु केपांचिल्लौकिकार्थव्यतिक्रमः । शब्दानां दृश्यते तेषामुपालम्भोऽयमुच्यते ।। ३३ ।। अथात इत्ययं लोके नानन्तर्ये प्रयुज्यते । तस्मात् तादर्थ्यमेतस्य परिभाषादिभिर्भवत् ॥३४॥ परामृशति । यदीह वेदाश्च सूत्राणि च व्याग्यायन्ते, ततो व्यारयानावृत्तौ यत्नगौरवं प्रसज्येत । द्रव्यभेदेऽपि हि कितावृत्तिष्टा यथाप्टकृत्यो ना- ह्मणा भुक्तवन्त इति । अत्र चोदयति --- प्रसिद्धति । स्वतःसिद्धमेव ह्य- विरोधे प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जन च किमनेनोक्तेनेति । परिह- रति -न दोष इति । नहि वेदवदप्राप्तविषय भाष्यमिति ॥ ३१ ॥ तथाप्यनुक्तसुज्ञानस्यार्थस्य पुनर्वचन प्रयोजनापेक्षमिव दृश्यत इति मन्वान प्रति प्रयोजनमाह -व्याख्याङ्गत्वेति । यो नाम तन्त्रा- न्तरेऽध्याहारादि स्त्रपरिभापा वा गुणवृद्ध्यादिका दृष्टेत्यत्रापि तत् प्रयो- जयति तस्य कृते शास्त्रस्वरूपमनेन निरूप्यते, अध्याहारादिवर्जितमेव व्याख्यानं मोमांसायामुपपन्नमिति ॥ ३२ ।। यस्य तु मन्दफलत्वादेवमप्यपरितोपः, त प्रत्यन्यथा वर्णयति - वृत्त्यन्तरेप्विति । केपाचिद्धि भवदासादीना वृत्त्यन्तरेषु शन्दानामलौकि- कोऽर्थ उपवर्णितः । तेऽनेन भाष्येणोपालभ्यन्ते । यावद्धि पूर्वग्रन्थदोपो- द्भावनेन स्वग्रन्थगुणवत्ताख्यापनेन वा विशेपो न प्रदेश्यते, तावन्न श्रो. तारः श्रोतुमाद्रियेरन् । त्युत पूर्वग्रन्थानेवायमल्पान्तर चोरयतीति वद- द्भिरसूयकैः शुभ्रपूणामुत्साहमङ्गो युज्येत । अतः प्रयोजनवानेव परोपा- लम्भ इति ॥३३॥ क पुनर्भवदासनालौकिकार्थग्रहणं कृतं यदेवमुपालभ्यते । अत आह--अथात इति । शब्दार्थाविह लोक्यते इति वृद्धव्यवहारो लोकः । तत्र पृथक्पदत्वमेवाथातश्शब्दयोईष्टम् । यथा-, भुक्तवानयमथ व्रजतीति । 'स्वररासि',, २. 'सायवि', 'त'. यो, ४, 'पि ता प्र', ५. दर्शित. तास, पार ·मीमासाश्लोकवात्तिक काशिकाटीकोपेतम् । प्रसिद्धहानिः शब्दानामप्रसिद्धे च कल्पना । न कार्या वृत्तिकारेण सति सिद्धार्थसम्भवे ॥३५॥ सूत्रार्थे क्लियते चैवं दूरे वेदार्थनिर्णयः । तत्र यत्नस्य भारत्वं वक्तृश्रोत्रोः प्रसज्यते ॥ ३६ ॥ न व्याख्यास्यति सूत्राणि चोदनार्थपरत्वतः । यत्तस्य परिहारोऽयं प्रत्याख्यानेन वोच्यते ॥३७॥ न भुक्तवानतो न व्रजतीति । न वनयोरानन्तर्यमाने दृष्टचर ससर्ग । योऽपि च 'अथात शेपलक्षणम्' (जै० सू० ३.१ १) 'अथातोऽमिमग्नि- टोमेनानुयजतीति ससर्ग , ततापि केलातश्शब्दवेदनीयमेवानन्तर्यम् । भवदामेन चोकम् - "अथात इत्यय शब्द आनन्तये प्रयुज्यते । " इति । तेनास्य पदसमुदायस्य तादर्थ्य नर्ते परिभापदिभि सिध्यतीति । आदिशब्देन परे सगान लक्षणा चाहेति ॥ ३४ ॥ अत्रेदानी भाप्य योजयति-प्रसिद्धति । भवदासेन ह्यतश्शब्दस्य हेत्वर्थत्व प्रसिद्धमपलपितम् । अप्रसिद्धानन्तर्यगोचरत्व च कल्पितम् । इद च सति प्रसिद्धार्थसम्भवे न वृत्तिकारेण कार्यमिति 'लोक' इत्यादिग्रन्थे नोक्तम् । सम्भवति चान प्रसिद्धार्थग्रहणम् । न हान पाणिनिनेव जैमि- निना 'वृद्धिरादेच्' (पा० १. १. १) इतिवत् स्वसज्ञा प्रणीता । तदिद 'सति सम्भव' इत्यनेनोक्तमिति वेदितव्यम् । किं हि प्रसिद्धनापराद्ध येत् स्वरससिद्धमुलझ्याप्रसिद्धोऽर्थ कल्प्यत इति ॥ ३५ ॥ अपि चैव सत्यप्रसिद्धकल्पितेषु सूत्रपदार्थेषु व्याख्यायमानेषु पुनश्च वेदवाक्येषु यलगौरव प्रसज्यत इति 'इतरथे त्यादिकेनोक्तमित्याह- सूत्रार्थे क्लिश्यत इति । स्वमनीपाकल्पितेपु स्त्रपदार्थेषु व्याख्याय- मानेषु पुनश्च वेदवाक्येपु वक्तुम्रन्थकारस्य ग्रन्थसन्दर्भप्रणयनेन व्याख्या- तुश्च तद्वयाख्यानेन श्रोतुश्च महतो ग्रन्यस्य श्रवणधारणाभ्या महान् यल मापद्यत इति ॥ ३६ ॥ यस्तु मन्यते-गुणवत्तरग्रन्थनिर्माणे श्रवणादेव श्रोतारं श्रोतु- वर्तते, ३ 'पा सि', ४ 'तिमि स पाठ २ 'लापात श, १ ६ र प्रपस्यन्ति दिख पाठ. ५ 'यदुक्त स्व' क पाठ ·प्रतिज्ञासूत्रम् । प्रयासो वेदवाक्येपु कार्यः सूत्रेष्वनेन किम् । फलवत्त्वाफलस्वाभ्यामेभिः करणसम्मतैः ॥३०॥ चोदनार्थ उपेतव्यो नोभयं यत्नगौरवात् । पदार्थानां प्रसिद्धत्वाद् व्याख्येयं नावशिष्यते॥३९॥ माद्रियन्ते किं गुणगणहारिणा दौर्जन्येनेति, तं प्रत्यर्यान्तरमवतार- यति -न व्याख्यास्यतीति । एप हि भाप्यकारः सूत्रोचारणानन्तरं वेदवाक्यान्युदाहृत्य संशयपूर्वोत्तरपक्षविभागेनायनिर्णये यलं करिष्यति, न सूत्रावयवविवरणादरम् । तत्र श्रोतृणामाशका जायेत किं स्विदयमज्ञ- तया सूत्राण्युपेक्षितवान्, आहोस्विदनर्थकत्वाद् , उत प्रसिद्धत्वादिति । तदयमकुशलो भाष्यकारः यत् सूत्रेषु भाप्यं कर्तुमभिप्रवृत्तस्तान्युपेक्षितवा- निति । इमं दोषं व्याख्याप्रत्याख्यानेन परिहरति । न वयमनभिज्ञाः, न वैतानि सूत्राण्यनर्थकानि, चोदनार्थपरतन्त्रत्वान्न व्याख्येयानीत्युपेक्षि- तानीति ॥ ३७॥ किं पुनश्चोदनार्थपरतन्त्रत्वे कारणमत आह प्रयास इति । किं पुनः सूत्रेषु न प्रयस्यते । अत आह-फलवत्त्वेति तव्योन्तेन । फल- वन्ति हि वेदवाक्यानि, फलवत्कनुप्रमितिप्रत्यासत्तेः । अफलानि सूत्राणि, तेषामनासत्तेः । अत एव च सूत्रः करणभूतैश्चोदनार्थ एवोपेतव्यः, न पुनरुपायमूतानि सूत्राण्युपेक्षितव्यानि । तदिदं 'वेदवाक्यान्येवैभिरि'ति । भाष्यकारेणोक्तमिति वेदितव्यम् । इह हि वेदवाक्यानां प्राधान्यमुपदिशति यत् प्रधानविभक्त्या संयुज्य निर्दिशति विचार्यन्त इति । सूत्राणि करण- विभक्त्या तृतीययैभिरिति । ननु मा नाम साक्षादफलत्वात् केवलानि सूत्राणि व्याख्यायन्ताम् । उभयं तु व्याख्यायतां सूत्राणि च तैश्च वेद- वाक्यानीत्यत आह नोभयमिति । उभयव्याख्यायां मुधा यलगौरव- मापयत इति । इदं तु 'इतरथे'त्यादिकेनोततमिति वेदितव्यम् । ननु सत्यं यत्नगौरवम् । न तु मुधा । न ह्यव्याख्यातः सूत्रार्थो ज्ञायते। न च तदन- भिज्ञो वेदार्थ ज्ञातुमीप्टे, तदुपायत्वात् तस्य । अत आह~ पदार्याना. मिति । एवं हि मन्यते -- सत्यं वेदार्थज्ञानोपायभूतानि सूत्राणि । - . 1. 'भिषिचार्यन्ते इति द्रव्यम् । इ६' स. पाठः ·मीमामा श्लोकवात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रसिद्धहानिः शब्दानामप्रसिद्धे च कल्पना । न कार्या वृत्तिकारेण सति सिद्धार्थसम्भव ॥३५॥ सूत्रार्थे क्लियते चैवं दरे वेदार्थनिर्णयः। तत्र यत्नस्य भारत्वं वक्तृश्रोत्रोः प्रसज्यते॥ ३६ ॥ न व्याख्यास्यति सूत्राणि चोदनार्थपरत्वतः । यत्तस्य परिहारोऽयं प्रत्याख्यानेन वोच्यते ॥३७॥ न भुक्त्वानतो न बजतीति । न त्वनयोरानन्तर्यमाने दृष्टचर. ससर्ग । योऽपि च 'अथात शेपलक्षणम्' (जै० सू० ३. १. १) 'अयातोऽमिमग्नि- टोमेनानुयजतीति ससर्ग , तापि केरलांतश्शन्दवेदनीयमेनानन्तर्यम् । भवदामेन चौकम् - "अथात इत्यय शब्द आनन्तय प्रयुज्यते ।" इति । तेनास्य पदसमुदायस्य तादर्थ्य नर्ते परिभाषादिमि सिध्यतीति । आदिशब्देन परै सगान लक्षणा चाहेति ॥ ३४ ॥ अदानी भाप्य योजयति--प्रसिद्धति । भवदासेन ह्यतश्शब्दस्य हेत्वर्थत्व प्रसिद्धमपलपितम् । अप्रसिद्धानन्तर्यगोचरवं च कल्पितम् । इद च सति प्रसिद्धार्थसम्भवे न वृत्तिकारेण कार्यमिति 'लोक' इत्यादिग्रन्थे- नोक्तम् । सम्मवति चान प्रसिद्धार्थग्रहणम् । न ह्यन पाणिनिनेव जैमि- निना 'वृद्धिरादैच' (पा० १. १. १) इतिमत् स्वसज्ञा प्रणीता । तदिद 'सति सम्भव' इत्यनेनोक्तमिति वेदितव्यम् । किं हि प्रसिद्धनापराद्ध येत् स्वरससिद्धमुलपयाप्रसिद्धोऽर्थ. कल्प्यत इति ॥ ३५ ॥ अपि चैव सत्यप्रसिद्धकल्पितेषु सूनपदार्थेषु व्याख्यायमानेषु पुनश्च वेदवाक्येषु यत्नगौरवं प्रसज्यत इति 'इतरथे'त्यादिकेनोक्तमित्याह- सूत्रार्थे क्लिश्यत इति । स्वमनीपाकल्पितेपु सूत्रपदार्थेषु व्याख्याय- मानेषु पुनश्च वेदवाक्येषु वक्तुर्ग्रन्थकारस्य ग्रन्थसन्दर्भप्रणयनेन व्याख्या- तुश्च तद्वयाख्यानेन श्रोतुश्च महतो ग्रन्यस्य श्रवणधारणाभ्यां महान् यत्न आपद्यत इति ॥ ३६ ॥ यस्तु मन्यते - गुणवत्तरग्रन्थनिर्माणे श्रवणादेव श्रोतारै श्रोतु- 'लाथात श', २ 'वर्तते', ३ 'यो सि', 'ति सि स पाठ ६. र प्रास्यन्ति किस पाठ ५ 'यदुक्त व क पाठ - ·- प्रतिज्ञासूत्रम् । प्रयासो वेदवाक्येषु कार्यः सूत्रेष्वनेन किम् । फलवत्त्वाफलत्वाभ्यामभिः करणसम्मतैः ॥३८॥ चोदनार्थ उपेतव्यो नोभयं यत्नगौरवात् । पदार्थानां प्रसिद्धत्वाद् व्याख्येयं नावशिष्यते॥३९॥ माद्रियन्ते किं गुणगणहारिणा दौर्जन्येनेति, तं प्रत्यर्यान्तरमवतार- यति न व्याख्यास्यतीति । एप हि भाप्यकारः सूत्रोचारणानन्तरं वेदवाक्यान्युदाहृत्य संशयपूर्वोत्तरपक्षविभागेनाथनिर्णये यलं करिष्यति, न सूत्रावयवविवरणादरम् । तत्र श्रोतृणामाशङ्का जायेत किं विदयमज्ञ- तया सूत्राण्युपेक्षितवान्, आहोस्विदनर्यकत्वाद् , उत प्रसिद्धत्वादिति । तदयमकुशलो भाष्यकारः यत् सूत्रेषु भाष्यं कर्तुमभिप्रवृत्तस्तान्युपेक्षितवा- निति । इमं दोषं व्याख्याप्रत्याख्यानेन परिहरति । न वयमनभिज्ञाः, न पैतानि सूत्राण्यनर्थकानि, चोदनार्थपरतन्त्रत्वान्न व्याख्येयानीत्युपेक्षि- तानीति ॥ ३७॥ किं पुनश्चोदनार्थपरतन्त्रत्वे कारणमत आह प्रयास इति । किं पुनः सूत्रेषु न प्रयस्यते । अत आह-फलवत्वेति तव्योन्तेन । फल- वन्ति हि वेदवाक्यानि, फलवत्क्रनुप्रमितिप्रत्यासत्तेः । अफलानि सूत्रागि, तेपामनासत्तेः । अत एव च सूत्रः करणभूत चोदनार्य एवोपेतव्यः, न पुनरुपायभूतानि सूत्राण्युपेक्षितव्यानि । तदिदं 'वेदवाक्यान्यवमिति । भाष्यकारेणोक्तमिति वेदितव्यम् । इह हि वेदवाक्यानां प्राधान्यमुपदिशति यत् प्रधानविभक्त्या संयुज्य निर्दिशति विचार्यन्त इति । मूत्रानि करप- . -- विभक्त्या तृतीययैभिरिति । ननु मा नाम साक्षादफलवान् केवगानि सूत्राणि व्यास्यायन्ताम् । उभयं तु व्याध्यायतां स्नानि च तेष वेद- वाक्यानीत्यत आह - नोभयमिति । उमपन्यास्यामां मुवा पलात- मापयत इति । इदं तु 'इतरये'लादिकेनोततमिति वेदितव्यम् ।न्नु कलं यलगौरवम् । न तु मुधा । न हन्याच्यातः सूत्रार्यों मालनिवदन- भिज्ञो वेदार्थ ज्ञातुमीष्टे, तदुपायत्वात् तस्य । अत बाह पतामाना- मिति । एवं हि मन्यते --- सवं वेदार्थज्ञानोपायन्तानि सूत्रानि । १. 'भिषिचायने इति धान्यम् । इह स.पा. - ·१६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । एवंशब्दादिको ग्रन्थः पक्षे चास्मिन् समयते। पदच्छेदाद्यभावेन प्रत्याख्यानमतिस्वियम् ॥१०॥ ब्रवीत्येव हि सूत्रार्थमतिरिक्तादि चेक्षते। नन्वशक्तमिदं सूत्रं सम्यक् सूत्रितमित्यपि ॥११॥ न तु-तान्यव्याख्यातदुर्भातीर्थानि । पदार्थास्तावत् लोकप्रसिद्धा एव । तत्प्रसिद्ध्यैव च तत्पूर्वको वाक्यार्थोऽपि प्रसिद्ध एवेति न किञ्चिद् व्या- ख्येयमवशिष्यत इति ॥ ३८, ३९ ॥ अत्र च पक्षे भाष्यं सङ्गच्छतेतरामित्याह - एवंशब्दादिक इति । सर्वव्याख्यायां हि विशेपव्याख्याया अल्पत्वादसत्त्वमुपचरितम् । इह तु सर्वथैव सूत्रव्याख्या प्रत्याख्यायते इत्यवधारणयत्नगौरवपरिहार- योरुभयोरुपपत्तिरिति । पक्षान्तराभिधित्सयेदानीमिममपि पक्षं दूपयति-- पदच्छेदादीति । यतः पदच्छेदादि न करोति, तस्मान्नायमभिनवो भाग्य- कारः सूनार्थ विजानीत इति भवदासतन्त्रोपजीविभिरेवेतत् प्रत्याख्या- पितं बुभुल्सुजनोत्साहमपहन्तुमिति ॥ ४० ॥ परमार्थतस्तु सूत्राणां तात्पर्य प्रवीत्येव न्यूनाधिकादिप्रत्यवेक्षणं च तत्र तत्र करोत्येवेत्याह --ब्रवीत्येवेति । क पुनरतिरिक्तादीक्षते अत -नन्वशक्तमिति । चोदनासूत्र एव तावत् 'नन्वशक्तमिदं सूत्रमि- मावविभिवदितुं चोदनालक्षणो धर्मो नेन्द्रियादिलक्षणः, अर्थश्च धर्मो नानर्थ इति । उभयविवक्षायां वाक्यभेद आपद्यते' इति परिचोद्य 'ततु वैदिकेपु, न सूत्रेप्विति परिहरिप्यति । तथा यजुर्लक्षणानन्तरं कियदेकं यजुरिति यजुःपरिमाणज्ञापनार्यमुक्तम् 'अर्धेकत्वादेकं वाक्यं साकाक्षं चेद् विभागे स्यात्' (जै० २. १.४६) इति । अस्यार्थः-यावन्ति पदान्ये- कायोजनानि प्रविमज्यमानानि साकाङ्क्षाणि च, तावन्त्येकं वाक्यमिति । उदाहरणं तु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसव' इति मन्त्रः । अत्र हि सकल- सवित्रादिविशेषणविशिष्टैकप्रधानभूतनिर्वापप्रकाशनं प्रयोजनम् । सर्वाणि च देवस्य त्वेत्यादीनि निर्वपामीत्यतो विभक्तानि सन्ति साकाङ्क्षाणीति देवस्य त्वेत्युपक्रम्य निर्वपामीत्यन्तमेकं वाक्यमिति स्थिते अवयवप्रयोज- १. 'नानि', २. 'त्येवमादी', ३. 'सन्तानि विभग्यमानानि स' रा. पास, आह-- ·प्रतिज्ञासूत्रम् । १७ नाभिषित्सया भाष्यकारेण पृष्टम् 'अथ किमर्थमुभयं त्रितम् अयमर्थंक- त्वादेकं वाक्यमिति विभागे साकाझमिति चेति । तत्र प्रयोजनमुक्तम् । 'भवति हि किञ्चिदेकार्थ न तु विभागे साकाक्षम् । यथा भगो वां विभजतु । पूषा वां विभजतु । अर्यमा वां विभजतु इत्यादि । अत्र ह्येक- विभागमभिवदन्तः सर्वे एकार्थाः सन्तोऽपि नानावाक्यत्वं प्रतिपन्नाः । असति तु विमागे साकाङ्क्षामिति विशेषणे एकार्थतामात्रेणैव सर्वेषामैक- मन्यमापद्यते इति । तथा विभागे साकाङ्क्षमित्येतावत्युच्यमाने 'स्योनं ते सदनं करोमि । घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामीति, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ । बीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इत्यनयोरेकवाक्यता विभागे सा- काङ्क्षत्वादापयते । तस्मिन् सीदेति विभक्तं सत् साकाक्षं तद्वृत्तस्य पूर्वप्रकृतपरामर्शात्मनस्तेन विनानुपपत्तेः । सत्यपि च विभक्तसाकाक्षत्वे प्रयोजनमेदाद् वाक्यभेदः । द्वे हि तत्र प्रयोजने । पूर्वस्य सदनकरणमु- तरस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । एवमुभयोः प्रयोजनमुक्त्वान्त उपसंहृतं 'त. स्मात् सम्यक सूत्रितमिति । तथा 'विशये प्रायदर्शनात्' (जै०२. ३. १६) इति सूत्रम् । तत्रोदाहरणापरिज्ञानादगमकं स्त्रमित्युक्तम् । इहै हि संशये प्रायदर्शनं हेतुर्निर्दिश्यते । तत्र न विमः कः संशयः, कुत्र वा संशयः, कस्यों प्रतिज्ञायां प्रायदर्शनं हेतुरित्येवमाक्षिप्य वृत्तिकारमतेन समाहितम् । वृत्तिकारण हि 'वत्समालभेत' 'वत्सनिकान्ता हि पशवः' इत्युदाहत्य विचारितं किं यागचोदनेयमुतालम्भमाचं वत्ससंस्कार इति । तदिह मन्दाशहानिराकरणार्थ सामान्यतोदृष्टेन पूर्वपक्षितम् । आलभतिः किल प्राणिद्रव्यसंयुक्तो यागसङ्गतो दृष्टः, यथा 'यो दीक्षितो यदनीपोमीयं प- शुमालभत' इति । तदयमपि प्राणिद्रव्यसंयोगाद् यजिमानिति भवति मन्दाशङ्का । तामपनेतुमिदमुक्तं 'विशये प्रायदर्शनादिति । अस्यार्थः- वत्ससंस्कारैः समभिव्याहृतोऽयमालभतिः । तदयमपि साहचर्याद् वत्ससं. स्कार एवेति भवति मतिः । यथा अग्यप्राये लिखितोऽत्र्य इति । ननु लिङ्गमिदम् । लिङ्गं च प्रमाणप्राप्तमभिद्योतयति, नतु प्रापयति । तत् कुतः प्राप्तस्येदं लिङ्गमिति वक्तव्यम् । उच्यते । न तावदिह 'सोमेन १. ति भन', २. सवै सास. पाठः ३ 'द' क. पाठः, Y. 'स्यां च ग. पाठ:. ५ 'यो है', १. रयिष्यते कि. पाठः ५. 'माणान्तरेणप्रामाभन' ज. पाठ ·मीमांसालोकवार्षिकं काशिकाटीकोपेतम् । एवंशब्दादिको ग्रन्थः पक्षे चास्मिन् समयते पदच्छेदायभावेन प्रत्याख्यानमतिस्वियम् ॥१०॥ ब्रवीत्येव हि सूत्रार्थमतिरिक्तादि चेक्षते । नन्वशक्तमिदं सूत्रं सम्यक् सूत्रितमित्यपि ॥४१॥ न तु-तान्यव्यारयातदुर्भातीनि । पदार्थास्तावत् लोकप्रसिद्धा एव ।

·प्रतिज्ञासूत्रम् । नाभिधित्सया माष्यकारेण पृष्टम् 'अथ किमर्थमुभयं सूनितम् अयमर्थंक- खादेकं वाक्यमिति विभागे साकाक्षमिति चेति । तत्र प्रयोजनमुक्तम् । 'भवति हि किञ्चिदेकार्थं न तु विभागे साकाङ्क्षम् । यथा - भगो वां विमजतु । पूषा वां विभजतु । अर्यमा वां विभजतु इत्यादि । अत्र ह्येक- विमागमभिवदन्तः सर्वे एकार्थाः सन्तोऽपि नानावाक्यत्वं प्रतिपन्नाः । असति तु विभागे साकाङ्क्षमिति विशेषणे एकार्थतामात्रेणैव सर्वेपामैक- मन्न्यमापद्यते इति । तथा विभागे साकाङ्क्षमित्येतावत्युच्यमाने 'स्योनं ते सदनं करोमि । घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामीति, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ । ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इत्यनयोरेकवाक्यता विभागे सा- काक्षत्वादापयते । तस्मिन् सीदेति विभक्तं सत् साकाङ्क्ष तवृत्तस्य पूर्वप्रकृतपरामर्शात्मनस्तेन विनानुपपत्तेः । सत्यपि च विभक्तसाकाक्षवे प्रयोजनभेदाद् वाक्यमेदः । द्वे हि तत्र प्रयोजने । पूर्वस्य सदनकरणमु- सरस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् । एवमुभयोः प्रयोजनमुक्त्वान्त उपसंहृतं 'त- स्मात् सम्यक सूत्रितमिति । तथा 'विशये प्रायदर्शनात्' (जै०२. ३. १६) इति सूत्रम् । तत्रोदाहरणापरिज्ञानादगमकं स्त्रमित्युक्तम् । इह हि संशये प्रायदर्शनं हेतुर्निर्दिश्यते । तत्र न विद्मः कः संशयः, कुत्र वा संशयः, कस्यों प्रतिज्ञायां प्रायदर्शनं हेतुरित्येवमाक्षिप्य वृत्तिकारमतेन समाहितम् । बृत्तिकारेण हि 'वरसमालमेत' 'वत्सनिकान्ता हि पशवः' इत्युदाहत्य विचारितं किं यागचोदनेयमुतालम्भमात्रं वत्ससंस्कार इति । तदिह मन्दाशशानिराकरणार्थ सामान्यतोदृष्टेन पूर्वपक्षितम् । आलभतिः किल प्राणिद्रव्यसंयुक्तो यागसङ्गतो दृष्टः, यथा 'यो दीक्षितो यदग्नीपोमीयं प- शुमालमत' इति । तदयमपि प्राणिद्रव्यसंयोगाद् यजिमानिति भवति मन्दाशङ्का । तामपनेतुमिदमुक्तं 'विशये प्रायदर्शनादिति । अस्यार्थः वत्ससंस्कारैः समभिव्याहृतोऽयमालमतिः । तदयमपि साहचर्याद् वत्ससं- स्कार एवेति भवति मतिः । यथा अग्र्यप्राये लिखितोऽग्य इति । ननु लिङ्गमिदम् । लिङ्गं च प्रमाणप्राप्तमभिद्योतयति, नतु प्रापयति । तत् कुतः प्राप्तस्येदं लिङ्गमिति वक्तव्यम् । उच्यते । न तावदिह 'सोमेन १. ति पत्र', २. " सर्व सा' स. पाठः. ३. 'दं क. पाट:. ४. 'स्यां च प्र'च. पाठः, ५. 'यो है,.. रविष्यते कि इ. पाठः. ७. 'माणान्तरेणनामाम' स. पाठ; .. 1 ·न चेति । मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । सूत्रे चागमकत्वादि प्रत्याख्याने विरुध्यते। न चोपायानभिज्ञेन शक्योपेयावधारणा ॥ १२॥ नान्यतो वेदविद्यश्च सूत्रवृत्तिक्रियेप्यते । प्रत्याख्यानस्य हेतुश्च पदार्थानां प्रसिद्धता ॥४३॥ योक्ता सा वेदवाक्यानां तुल्यार्थत्वान्निवारयेत् । यजेते'तिवद् यागः प्रत्यक्षः । न च देक्षपश्चादिवदनुमीयते । तत्र हि द्रव्यदेवतासम्बन्धान्यथानुपपत्तियांगावगमे हेतुः । इह तु न द्रव्यं देवता. संयुक्तमुपलभामहे, द्रव्यमात्रश्रुतेः । अतो दृष्टार्थ एवायं वत्ससस्कार आ- लम्मः । स ह्यालभ्यमानो गां प्रस्तावयिप्यतीति बहेवजातीयकं भाष्य- कारेण व्याख्यातमित्यूहनीयम् । अतः सूत्रव्याख्याप्रत्याख्याने सकलमेव. मादि भाष्यकारस्य विरुद्धमापद्यत इति । यत्तु प्रत्याख्याने कारणमुक्तमु. पायभूतानि वेदार्थज्ञाने सूत्राणि, अतः किमेभिर्व्याख्यातैः, उपेय एव तु वेदार्थ एभिः करणभूतैर्व्याख्यातव्य इति । तद् दूपयति यत एव च तान्युपायभूतानि, अत एव सुतरां व्याख्येयानि । न शुपाया- मभिज्ञ उपेयमवधारयितुमलम् । ननु च तान्यपि व्याख्यायमानानि सा- ध्यानि भवेयुः । न चासिद्धमसिद्धेनैव साध्यते । उच्यते । असिद्धमपि साधनमन्यसाधितं कार्ये व्यापार्यते, यथा द्रव्यदेवतोपपादितो यागः फल- भावनायां, यथा चान्यतरासिद्धानि साधनानि साधनान्तरसिद्धानि साध्य साधयन्त्येवेति ।। ४१, ४२ ॥ सत्यमुपायानभिज्ञस्योपेयावधारणाः नास्ति । उपायान्तरादेव तु विदितवेदार्थस्य किं सूत्रव्याख्यया । अत आह -नान्यत इति । ये धन्यत एव विदितवेदार्थास्तेपामर्थे नैतानि सूत्राणि जैमिनिना प्रणी- तानि, भाष्यकारेण च व्याख्यातानि । अन्यतोऽनभिज्ञांस्तु प्रति सूत्राणि प्रणीतानि भाप्यकारेण च व्याख्यातानि । न च तेऽव्याख्यातमेय सूत्रा- र्थमुन्नयन्ति । न चानितिसूत्रार्थी वेदार्थमवधारयन्तीति युक्तस्तदर्थो व्याख्याप्रयास इति ॥ ४२ ।। यदुक्तं पदार्थानां प्रसिद्धत्वात् इति, तन्निराचष्टे - नस्येति । प्रसिद्धपदार्थकत्वं हि वेदवाक्यानामप्यव्याख्येयत्वमापादयति । १. 'सापितानि,' १. 'दयुक' स पाठ. प्रत्याख्या- ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ६९ वाक्याथें तत्र सन्देहाद् व्याख्यानं चेत् प्रवर्तते ॥ सूत्रेष्वपि समानत्वात् प्रत्याख्यानं न युज्यते। न व्याख्यातव्यमित्येवं प्रत्याख्याने च सिध्यति ॥ दुष्टव्याख्यानिषेधेन तदपेता न वार्यते । अस्य दृष्टविरुद्धत्वात् फल्गुत्वाचापि पूर्वयोः ॥१६॥ मध्यमे चातिदौर्जन्यात् परिसङ्ख्यैव युज्यते । वैदिकं जैमिनीयं च यत्र वाक्यं विरुध्यते ॥ ४७ ॥ यथाश्रुतगृहीतेऽर्थे तत्रेदमुपदिश्यते । तेष्वपि हि लोकप्रसिद्धान्येव पदानि पदार्थाश्च । वक्ष्यति हि 'य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव तेपामर्थः' इति । तदिदमुक्त तुल्यार्थत्वादिति । तुल्या हि लोकवेदसूत्रेष्वपि पदार्था इति ।। ४३॥ अथैवमुच्यते यद्यपि वेदवाक्येषु प्रसिद्धा एव पदार्थाः, त- थापि वाक्यार्थेषु वचनव्यक्तिविशेपानवधारणाद् यथायथं संशयाः समुप- निपतन्तीति तन्निरासाय तत्र व्याख्यानं प्रवर्तत इति, तत् सूत्रेष्वपि समान- मिति तव्याल्याप्रत्याख्यानमयुक्तमित्याह-वाक्याइति ॥४४॥ अपिचायं भाष्यकारः सूत्रव्याख्यां प्रत्याचक्षाणः स्पष्टमेव न व्याख्येयानीत्याचक्षीत, एतावतैव प्रत्याख्याने सिध्यति यदयमच्याहा- रादिदोषदुष्टव्याख्यानिषेधं करोति, तदवगम्यते दोपापेता तु व्याख्यानेन. न निवार्यत इत्याह न व्याख्यातव्यमिति ॥ १५॥ तदेवमस्य प्रत्याख्यानपक्षस्य हेप्टव्याच्याविरुद्धचात्, पूर्वयोश्च सर्वच्यास्योपालम्भयोः फल्गुत्वादनतिप्रयोजनवाद, मध्यनस्योपालम्मस्य विशेपतो दौर्जन्यापादनाद्, न्यायामासप्राप्तवेदवाक्यान्ययाकरपानिराकर- पेन महाफला अनुक्तदुर्माना च परिसंख्यैवास्य माष्यस्वार्य इत्साह अस्येति ॥ ४६॥ परिसंख्याविषयं तावदाह-चैदिकमित्यर्धन्तेन । वेदवाक्य- व्याख्यानार्यानि हि स्त्राणि । तदिमानि प्रायेण यथाश्रुतगृहीतान्यपि वेद- वाक्यार्यनिर्णयसमर्थन्यायकलापं समर्पयन्त्येव । क्वचिदेव तेपा प्रतीपातो १. क. पाउ:: - .

·३. मीमांसाश्लोकवाति काशिकाटीकोपेतम् । अध्याहारादिभिः सूत्रं व्याख्येयं च यथाश्रुतम् ॥४८॥ नेयं विरोधेऽन्योन्यस्य वैदिकानां भवन्तु ते। यथा धर्माववोधस्य प्रमाणं वैदिकं वचः ।। ४९ ॥ तदर्थनिर्णये हेतुर्जेमिनीयं तथैव नः। वाक्यसामर्थ्यतुल्यत्वात् तथा पदतदर्थयोः ॥ ५० ॥ अध्याहारादिभिर्मुक्ता व्याख्या सर्वत्र युज्यते। मवति । तद् यत्र वेदसूनयोर्यथाश्रुतगृहीतयोः परस्परविरोधो भवति तद्वि- पया परिसंख्येति । एवमवगते विषये स्वरूपमाह-~-तत्रेतिनेयमन्तेन । विरोधविपयेऽपि हि स्वरसतो यथाश्रुतगृहीतसूत्रग्रहणं प्रसक्तमनया वार्यते। यदिदं प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जनं च तद् वेदाविरोधै। विरोधे तु सूत्रमध्याहारादिभियाख्येय, वैदिकमेव वाक्यं यथाभुत नेयमितीदमत्रो- पदिश्यत इति । अथ किं सर्वदेव वेदवाक्यं यथाश्रुतं नेय, नेत्याह-वि- रोध इति । यत्र हि वेदवाक्ययोरेवान्योन्यं विरोधो भवति, तत्र तयोरेक- मध्याहारादिभियत एव । यथोपक्रमावगतदातृश्रुतिविरोधादुपसंहारस्था प्रतिगृहीतश्रुतिः दातृगोचरा दर्शिता । एवं युक्तं 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृही. यादति प्रतिग्रायोदिति । इदं तु विपरिणामोदाहरणम् । अध्याहारादयस्तु वेदवाक्ये विस्तरभयान्न अपश्चिता इति ॥४७-४८३ ।। ननु चाभयत्र प्राप्तौ परिसरया भवति । यथोक्तं- "तत्र चान्यत्रं च प्राप्तौ परिसंरयोति कोयते" इति । न चेह विरोधाविरोधयोरुभयोरपि यथाश्रुतसूत्रग्रहणं प्रसक्तम् । नहि जातु प्रधानाननुगुणं गुण यथार्थमुपादाय प्रधानमन्यथा नीयत इति सम्भवति । अपिच नित्यं वेदवाक्यमनित्यं सूत्रम् । अतोऽपि च नास्य तेन सह स्पर्धा युक्ता । तेन वेदविरोधे यथाभुतस्त्रग्रहणं न प्रसन्तामति कि तन्निवृयथया परिसस्यय त्यत आह-यति । एव हि मन्यते--सत्य- मयं न्यायः यद्वेदविरोधे सूत्रमन्यथा क्रियत इति । न्यायाभासेन तु भ्राम्यतः प्रति भाष्यकारो 'लोक' इत्यादिभाष्येण परिसम्यष्टे । एवं हिमान्ताः श्रोतारो २ प्र' १४ ३ 'मेवति' न पाठ. १ 'भ। वेदविस, पाठ " तिनायक पाट, ·प्रतिज्ञासूत्रम् । असम्भवादवश्यं या विरोधेऽन्यतरस्य तु ॥ ५१ ।। अन्याय्यकल्पना सापि विकल्पेन प्रसज्यते । प्राथम्येनावरुद्धत्वादुपायवशगोऽथवा ॥ ५२ ॥ यथाश्रुतेन सूत्रेण न्याय्यां वाधेत चोदनाम् । मन्वीरन् ~न सूत्रः सह वेदवाक्यानां कश्चिद् विशेषः । यथा हि वेदो धर्मे प्रमाणम् , एवं वेदार्थनिर्णयोऽपि नतॆ सूत्रेभ्यः सिध्यतीति नास्मान् प्रति वेदसूत्रयोः कश्चिद् विशेष इति । न च वेदसूत्रवाक्यानामन्यः स्वगतो विशेषः । लौकिकास्तावत् पदपदार्था उभयत्र तुल्याः, वाक्यमप्याका क्षितयोग्यसनिहितपदसमन्वयात्मकमुभयं वैदिकं जैमिनीयं च । नहि तयोरन्यतरदप्यध्याहारादिकमपेक्षते । तदेतदाइ - वाक्यसामध्येति ॥४९-५० ॥ ननु न विरुद्धार्थमुभयं सम्भावयितुं शक्यते । अतोऽन्यतरदन्याय्य- मिति स्थिते, गुणत्वात् सूत्रमन्यया कार्यमिति प्रागुक्तमत आह-अस- म्भवादिति । विचित्राशया हि जिज्ञासवः । अतस्ते कदाचित् प्रधान- गुणगोचरं बलापलं जानन्तो वेदानुरोधेन सूत्रमन्यथा नयन्ति । कदाचि- दुद्भूताचार्यगौरवा एवमालोचयन्ति -- कथं हि न्यायसहस्रविजमिनि- रस्मदादिगोचरामनुपपत्तिं नाकलयतीति सम्मावयामः, ययैव तु तेन च्या- ख्यातं तयैवै श्रुत्यो युक्तः । अन्यथैकश्रुत्यनुरोधेन बहुश्रुतिविनाश एवा- पपत इति । तदेवमालोचनाभेदाद् विकल्प इति ।। ५१६ ॥ अथवा समसामर्थ्ययोरुमयोर्विकल्यो भवति । इह पुनर्वेदार्थनिरू- पणावस्थायां मूत्राणि प्रथममुपनिपतन्ति । तान्यनुपजातविरोधीनि तावद् यथाश्रुतमाघाण्यापतन्ति । तैय प्राधम्येनावरुद्धबुद्धिः श्रोता जघन्यस्या. नोपनिपातिनीमेव चोदनां पाधेत । मुख्यानुरोधेन हि जपन्ययाधो वक्ष्यते 'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत्' (जै०१२.२.२३) इति । तदाह-प्राथ. म्येनेति । न्यायामिति परिसंपयायाः प्रयोजनं सूचयति । असत्यां हि परिमलघायां न्यायामासेन न्यायचोदनाचायः प्रमज्येत ! कथं पुन- न्याया चोदना । उच्यते । गुणभूतानि स्वाणि प्रधानभूतानि वेद. 7. 'भागाम', २. ' कादरगान , ३. 'गायः धुर. पार " ·- मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । तेन वेदाविरोधस्य सति सम्भव इत्ययम् ॥ ५३॥ विधीयतेऽर्थः शेपं तु यथाप्राप्तमनूद्यते । शेपभाजां भवेल्लोप इत्यध्याहारकल्पना ॥ ५४ ॥ वाक्यानि, तयाख्यानार्थानि हि तानि । न च गुणानुरोधेन प्रधानमन्यथा- कर्तुमुचितम् । प्रधानमविगुणं कथं निवर्यतेति हि गुणाः क्रियन्ते । प्रधा- नवैगुण्ये तु किं गुणैः । अत एव वक्ष्यति 'अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यात्' (जै० १२. २. २५) इति । एप च न्यायः पूर्वस्य मुख्यानुग्रहन्यायस्या पवादकः । अत एव मुख्यदीक्षाकालवाधः प्रधानकालानुरोधेन दर्शितः। उक्त हि 'पर्वणि दीक्षा पर्वणि मुत्येति । अतः सूक्तं न्याय्यामिति ।। ५२ ।। एवं विकल्पनियमाभ्यामुभयत्रप्राप्त्या परिसंख्यां प्रसाध्यात्रैव भाप्यं योजयति-तेनेति । वेदाविरोधग्रहणमुपलक्षणार्थ न्यायाविरोधमप्युप. लक्षयति । तदयमर्थः- यदिदं प्रसिद्धार्थग्रहणमध्याहारादिवर्जनं च, तदु- चितप्राप्तमनूय सत्यविरोधसम्भव इति विधीयत इति । ननु चात्रापि पक्ष त्रयो दोपाः प्राप्नुवन्ति । तथाहि-सति सम्भव इति विधिमुसेन प्रवर्त. मानस्य नासतीत्यन्यनिषेधार्थता वक्तव्या । तत्र स्वार्थहानिरस्वार्थकल्पना- चापद्यते । तथा विरोधाविरोधयोरुभयोरपि यथाश्रुतसूत्रग्रहण प्राप्त, तद् वाध्यते । तत्र प्राप्तवाधः । अत केन विशेषणेयं परिसंख्या प्रस्तुतेति । उच्यते । यदि सति चासति च विरोधे यथाधुतसूत्रग्रहणं कार्यमिति सामान्यवचनमभविष्यत् , ततो दोषप्रयं पर्यहरिप्यत् । यदातु न्यायामा- सेन सामान्यवचनं कल्पयितुमभिप्रवृत्तः सति सम्भव इति प्रत्यक्षोपदेशं पश्यति, तदा सामान्यवचनमलब्धात्मकमेवेति न प्राप्तवाधादिदोपत्रयन- सङ्गः । अप्राप्तविधिरेव तदा सति सम्भव इति। विनापि विधिना प्राप्स्यतः कि विधिनति प्रयोजनालोचनायामन्यनिवृत्तिः फलं विज्ञायते । परमार्थ- तस्तु अप्राप्तविधिरेवायम् । यथा रशनामन्त्रे वक्ष्यति "अप्राप्तविधिरेवायमतो मन्त्रस्य निश्चयः। परिसंख्या फलेनोक्ता" इति । तदिदं विधीयतेऽर्थ इत्यनेनोक्तमिति वेदितव्यामिति ॥ ५३३ ।। १. नि हि' क पाठ २: 'त्य' स. पाठ • ३. 'य ।', ४. तई' क. पाठ. .

·प्रतिज्ञासूत्रम् । विप्रकर्षात् पशोश्चति विभक्तिः परिणम्यते। पदेन व्यवधानं तु लोके सन्नियमादिति ॥ ५५ ॥ इदानीं विरोधविपयेऽध्याहारादिकल्पनां सूतेपूदाहरणैर्दर्शयिष्यन्न- ध्याहारोदाहरण तावदाह-शेषभाजामिति । वक्ष्यति हि जैमिनिः 'अपि वा शेषमाजां स्यात्-' (जै० ६.४ ३) इति । अत्र हि शेषकार्या- णीडाप्राशिवादीन्युदाहृत्य विचारयिष्यते---योपामर्थेन गृहीतस्य इविपो दैवादपचारो भवति, किं तदा हविरन्तरमागमयितव्य, शेपाद् वावदेयं, कर्मलोपो वैति । तत्रोक्तम् अपि वा शेषमाजा स्यादिति। न चानेन पूर्वपक्षो गृह्यते, अपिवाशब्दसम्बन्धात् । न च सिद्धान्तः, पूर्वपक्षीभावात् । अपि- च अनन्तराधिकरणे प्रधानार्थावत्तहविर्नाशे शेषादवदानेन पूर्वपक्षं परिगृह्य सिद्धान्तित 'निर्देशाद्वान्यदागमयेत्' (जै० ६.४.२) इति । द्रव्यान्तरोपा- दानेन तद् यदि द्रव्यान्तरागम एवानन्तर्यादनानुपज्यते, ततो न्यायान्तर- विरोध आपद्यते । शेषकार्याणाम् 'एकदेशद्रव्यश्चोत्पत्तो विद्यमानसंयो- गात्' । (जै०४. १. २८) इत्यनेनाधिकरणेनाप्रयोजकत्वस्य स्थितत्वात् । अयोत्तरपक्षातिक्रमेण शेपादवदान शेपभाजामर्थेन स्यादिति सम्बन्धः, तदप्ययुक्तम् । शेषस्य प्रतिपत्त्यन्तरसम्बन्धाद्, नष्टावयवप्रतिपत्तिसम्ब- न्धाभावाच । तेनोत्सृनमेव द्रव्यान्तरागमेन पूर्वपक्षं परिगृद्य राद्धान्तितम् 'अपि वा शेपभाजी स्याल्लोप' इति लोपपदाध्याहारं दर्शयिष्यति । तदेप सूनार्थो भवति- शेष भजन्ते यानीडाप्राशिनादीनि, तेपां द्रव्यान्तरप्रयु. क्तिशक्तेग्भावाद् विद्यमानशेपस्य प्रतिपत्त्यन्तरसम्बन्धालोप. अकरणमेव स्यादिति ॥ ५४॥ विपरिणाममुदाहरति-विप्रकादिति । अस्ति हि सवनीयः पशुः 'आश्विनं ग्रह गृहीत्वा निवृता यूप परिषीयाग्नेय मवनीय पशुमुपा. करोतीति अनुसवन सवनीयाः पुरोडाशा निरुप्यन्त इति । मन्ति च सव. नीयी. पशुपुरोडाशाः । तन तेन्विणो धर्मा. प्रसहिन उपकुर्वन्तीति स्थिते, पशुतन्त्रमध्यपातित्व पुरोडाशानां प्रतिपादयितु सतं 'पोश्च विप्रकर्पस्तन्न- ...', 'जय, ३ व भाति । त ४ ' एराभा'क पाट दिवायोनि से', . . 'न', ' 'या', 'नर' रा. पास ·. मीमांसासोकवार्दिक काशिकाटीकोपेतम् । सूत्रेण व्यवधानं तु पानव्यापदि कल्पितम् । मध्ये विधानात्' (जै० १२. २.३२) इति । चैतद् यथाश्रुतगृहीतं न विवक्षितार्याख्यानक्षमम् । विप्रकों ह्यत्र प्रथमान्तः साध्यभूतोऽवगम्यते। तन्त्रमध्ये विधानादेति पञ्चम्यन्तं हेतुभूतम् । तच्चायुक्तम् । विप्रकर्षों हि पशोः प्रातरादिकालत्रयसम्बन्धः । स च प्रत्यक्षवचनसिद्धो न साध्यः । एवं हि धूयते 'वपया प्रातस्सवने चरन्ति पुरोडाशेन माध्यन्दिने सवने अङ्ग- स्तृतीयसवने' इति । तन्त्रमध्यविधानमपि साध्यं न हेतुनिर्देशाईम् । अतः प्रथमापञ्चम्योर्विपरिणामो वक्ष्यते । पशोर्विप्रकर्षात् प्रातरादिकालत्रय- व्यापित्वात् पुरोडाशानां पशुतन्त्रमध्ये विधानम् । पशुर्हि पुरोडाशकाल- मपि व्यामोति । पुरोडाशास्तु स्वसवनसमातेरव्यापकाः । अतः पशुतन्त्र- मध्यपतिताः पुरोडाशा इति पश्वर्धमनुष्ठानं पुरोगशेषु प्रसज्यत इति । इदं च वार्तिककारेण विपरिणतमेवोदाहृतं विप्रकादिति । व्यवहितकल्पनामु- दाहरति-पदेनेति । वेदाधिकरणे ह्येवं वक्ष्यति-पदसहातात्मानो वेदाः । पदसहाताश्च पुरुषकृता दृष्टाः, यथा नीलोत्सलवनाद्यर्थविषयाः । अत एतेऽपि कृत्रिमा इति । तद्विशेषप्रदर्शनार्थ चेदं सूत्र 'लोके सन्नियमात् प्रयो- गसन्निकर्पः स्यात्' (जै• १. १. २६) इति । अत्र च सन्नियमादिति पद- व्यवहितः प्रयोगशन्दो लोक इत्यस्यानन्तरं सम्बन्धनीयः। तदयमर्थः- लोके शब्दप्रयोगः सनियमः सम्यनिवन्धनात्मको युक्तः, अर्थस्य चक्षु- रादिसन्निकर्षात् । न तु वेदे, अतीन्द्रियार्थत्वादिति । इदं प विपरिणाम- व्यवहितकल्पनयोः साधारणमप्युदाहरणं विपरिणामस्योक्तत्वाद् व्यवधान- मात्रोदाहरणत्वेनोक्तमिति वेदितव्यमिति ॥ ५५ ॥ स्त्रव्यवधानमुदाहरति-सूत्रेणेति । इदं हि समामनान्त 'सो. मेंन्द्रं चर्स निवपेत् श्यामार्फ सोमवामिनः' इति । तत्र सन्देहः । कि लौकिक सोमवमने सोमेन्द्रयरुः, उत वैदिक इति । तत्र 'पानव्यापच तद्वत्' (जै० ३. ४. ३८) इाते । अधप्रतिग्रहेष्टिवाक्यगतायविचार- पूर्वपक्षातिदेशः कृतः । तत्र 'यावतोऽश्वान् प्रतिरक्षीयात् तावतो वार- गांगतुष्कपालान् निर्वपेदि'खुदाइत्य विचारित कि टौकिकऽश्वप्रतिपद १. 'तदेतत्र समाधवं विभिनास्या' य पा. ३. 'यगमापा' 1. 'रपि प्रयते'क.पाम:, ·. P- प्रतिजासूत्रम् । इष्टिरियम्, उन वैदिक इति । तत्र पूर्वपक्षसूत्रं 'दोपात् विष्टिलौकिके स्यात्--'(३.४.३४) इति । दोपनिर्घातार्था हीयमिष्टिः दोपयोगेन प्रवणात् । एवं हि समामनन्ति 'वरुणो वा एतं गृहाति योऽधं प्रतिगृहा- तीति । स चाय दोपो लोके सम्भवति न वेदे, विहितत्वादश्वदाक्षि- णाया ज्योतिष्टोमादौ । अतो लौकिक इति प्राप्त उक्तम् -- 'अर्थवादो बानुपपातात् तस्माद् यजे प्रतीयेत' (३. ४. ३५) इति । अस्यार्थः नेयं दोपनिर्घाताष्टिः दोपाभावात् , न ह्यश्वप्रतिग्रहाद वरुण ग्रहणात्मगो दोपस्योपपातः प्रत्यक्षादिनावगम्यते । ततोऽर्थवादमात्र दोपसहीनिमिति फलकल्पनाया अमावाद् वैदिकत्वसामान्याच वैदिक इति स्थिते, पुनर्वि चारितं भवतु वैदिके, सा तु किं दातु. उत प्रतिग्रहीतुरिति । तत्र पूर्व पक्षमूत्रम् – 'अचोदितं च कर्मभेदात् ' (३. ४. ३६) इति । अस्यार्थ.- दानप्रतिग्रहकर्मभेदात् । इह च 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृहीयादिति प्रतिग्रही- तृश्रवणादचोदितमिष्टिकर्म दातुः अतः प्रतिग्रहीतुः ऋविज इष्टिरिति प्राप्ते उक्तं --'सा लिङ्गादाविजे स्यात्' (३.४. ३७) इति । अस्यार्थ:--- विजामयाबिंजो यजमानः यो दक्षिणाया दाता । तर दातुरियमिष्टि- चति । कुतः, लिगात् । किं लिङ्गम् । अधप्रतिग्रहेश्विास्यगतपुरोंत्तरपद- सामयम् । तर हि 'प्रजापतिरुणायाश्वमनयदिति दातारं महीान्ने 'प्र तिगृहीयाद्' इति श्रुतम् । तच प्रथमावगतानुपजातविरोधिदानरुद्धायां यु. दाबुपनिपतितं दातृगोचरमवावगतम् । अतः प्रतिग्राहयेदिति विपरिणमति। तदिह 'पानच्यापच तद्वत् (३. ४. ३८) इति सूने 'सा लिजादाविजे स्याद्' 'अचोदितं च कर्मभेदात्' 'अर्थवादो वानुपपातात् तस्माद् यजे प्रतीये- तेति सूचनयव्यवदितो 'दोपात् विष्टिलौकिके स्यादिति पूर्वपक्षोनि- दिएः । तदयमर्थः- पानव्यापदपि तद् भवितुमर्हति यथावप्रतिनदे- गाँधपूर्वपक्षेऽभिहितम् । कुना, दोपधुतेः । एवं हि धूयते । इन्द्रियण वा एप वीयप युध्यते यः सोमं वमतीति । स चायमिन्द्रियवीयमद्धि निगमो लाफिक रमायनाय पीने यन्ति मम्मानि न वैदिक । प्रकृति न', 'न. ४. 'मिस', • "ETTER (. 'गे', . 'न', .. बमने 7 ". ५ ·मीमांसालोकवात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । पशुसामान्यविध्यादौ सूत्रमेवान्यथा कृतम्॥ ५६ ॥ विकृतिसोमेषु पानमात्रेण सोमप्रतिपत्तेः सिद्धत्वादिति पूर्वपक्षिते प्रति. विहितं-'दोपातु वैदिके स्यात् -'(३. ४. ३९) इति । रसायनार्थ हि वमनायैव पानम् । वमनेन हि शुद्धकायस्य सम्यगाहारपरिणामपर- म्परया स्थैर्य भवति । सोमप्रतिपत्तिस्तु सम्यग्जरणान्ता इति 'मामेवा- झाभिमतिगा' इति मन्त्रवर्णनादवगतम् । अतस्तत्रैव वमनेन पानव्यापदि जातायां तन्निवर्हणार्थश्वरुः । तदिदं सूत्रत्रयव्यवधानेऽपि सूत्रेणेति समु- दायापेक्षयैकवचनमिति ॥ ५५॥ मूत्रान्यथाकरणमुदाहरति -पश्चिति । ज्योतिष्टोमे दग्नीपोमी. यसवनीयानुपन्ध्याः पशवः सन्ति । सन्ति चोपाकरणादयः पशुधर्मा । ते किमविशेषेण सर्वपश्वीः उताग्नीपोमीयस्य सवनीयस्य वेति सन्देहः । तत्राविशेषात् सर्वार्थत्वे प्राप्ते विशेषप्रदर्शनार्थ सूत्रं 'तुल्यः सर्वेषां पशु- विधिः प्रकरणाविशेपात्' (३. ६. १८) इति । इदं च यथाश्रुतगृहीतं विवक्षितविपरीतार्थमित्यापीतेन व्याख्यातं तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः स्याद् यदि प्रकरणाविशेषो भवेत् । अस्ति तु प्रकरणे विशेषः आग्नेयः पशुर- ग्निष्टोम आलब्धव्य इत्यादिभिर्हि सवनीयं प्रकृत्य धर्मा विहिताः, अतः सवनीयप्रकरणाम्नाता इति सवनीयार्था इति पक्षं परिगृह्य स्थानादग्नीपो- मीयार्थी इति सिद्धान्तितम् । अग्नीपोमीयस्य हि स्थाने औपवसध्येऽदि धर्मा विहिनाः । अतस्तदर्था एव । यत्तु मवनीयानां प्रकरणमिति, तन्न । ज्योतिष्टोमप्रकरणे हि पशवस्तद्धर्माधाम्नाता इति ने प्रकरणतो विशेष- लाभः। उत्तरेयुराश्विनं ग्रहं गृहीत्वा निवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सपनीयं पशु- मुपाकरोतीति सवनीयानामुत्पत्तिः । पूर्वेयुरु पत्ताविह तदनुवादेनाश्विनो. तरकालविधानासम्भवात् कालस्यानुपादेयत्वात् । काले हि कर्म चोधने न कर्मणि कालः । तत्र प्रकरणान्तराधिकरणन्यायेन कर्मभेदो भवेत् । एवं चादृष्टकल्पनागौरवं स्यात् । स्यादेतत् । 'वपया प्रातस्सवने चरन्तीति पूर्वे रुत्पन्नकर्मोत्कर्पादिह तद्विपरिवृत्तौ न कर्मान्तरचोदना मम्भवतीत्यनु- पादेयगुणपरत्वमध्यवसीयत इति । तन्न ! अगभूतो हि वपाप्रचारः । नासो पूर्वेपुरुत्पन्नं साझं प्रधानकर्मोत्क्रष्टुमर्हति प्रधानानामनगवशवर्तित्वात् । अतः आश्विनं ग्रहमित्येवोत्पत्तिवाक्यम् । एवं च तदनुवादेनाग्नेयमजमि- 1. नात्र, १. 'न सति त' स. पाया.

·प्रतिज्ञासूत्रम् । भवितव्यं तु तेनति प्रागस्मादेकवाक्यता। वेदाध्ययनवाक्या वा तेनाथेत्यस्य दूपणम् ॥६०॥ प्रसिद्धार्थपदैः शक्यः सूत्रैर्वेदार्थनिर्णयः । न च सोऽस्त्यथशब्दस्य विना ते पूर्वकर्मणा ।। ६१ ॥ प्रसिद्धार्थं पदं युक्तं तच्च नास्तीति दूपणम् । प्रसिद्धोऽप्यथशब्दादेः किं पदार्थोऽत्र वर्ण्यते ॥३२॥ प्रदर्शनार्थमित्येके केचिन्नानार्थवाचिनः । समुदायादवच्छिद्य भवदासेन कल्पितात् ॥ ६३ ॥ शक्तितोऽवयवं चैव वर्णयन्त्यष्टमादिवत् । न चात्र चोदनाव्याख्यागौरवं तत्र चोदितम्॥६४॥ ये तु स्तुतौ वास्तुतौ वा तावानेवार्थ इति न स्तुतावाद्रियन्ते, तान् प्रत्ययशव्ददूषणपरमिदं भाप्यमित्याह- भवितव्यमिति । 'भवितव्यं तु तेने'त्यतः प्रागेकवाक्यतामापन्नन, 'तत् तु वेदाध्ययनमित्यतो वा पूर्व- मेकवाक्यतामापनेनाथशव्ददूषणमनेन भाप्येण कियत इति ॥ ६॥ प्रथमावधिना भाप्य योजयति-प्रसिद्वार्थपदैरिति ॥६१॥ द्वितीयावधिना भाप्यं योजयति--प्रसिद्धार्थमिति । भवितव्यं तु तेनेति प्रसिद्धार्य पदं युक्तमित्यर्थः । नन्वयशब्दपणन्यतिरिक्तेपु प्रसि- दार्थपरिग्रहस्योक्तत्वादयादिशब्दव्याग्यानमयुक्तामिति चोदयति-प्रसि- दोऽपीति ॥ ६२॥ परिहाति -प्रदर्शनार्थमित्य के इति । अन्ये तु वदन्ति - यदन्यद् भाप्पकारान्तरैरव्यामोहितं प्रसिद्धार्य पदं तन्न नाम व्याग्न्याय- ताम् । इदं त्वयात इति पदद्वयं भरदामेनानन्तर्यातया कल्पितम् । ष. तोऽवच्छियाधशब्दमानम्यानन्तयत्तिं वचनीयम् । ययाटमादारपशब्द. स्यानन्तर्भिता प्रमिदा 'अथ विगेपलक्षणम्' (८.१.१) इति । तदा- द केचिदिति यदन्नेन । अपिच यलगारवमयनोमयर व्याख्या प्र. त्यास्याता । अन च नापापि वेदवाक्यानि व्याग्यायन्ते । यपत्र सूपाण्यु. . - ·३२ मीमांसाश्लोस्थानिक काशिकाटीकोपेतम् । यद्वाक्षेपो यथोक्नस्य, वृत्ताभावादसम्भवात् । यदि लोकप्रसिद्धार्थग्रहणं क्रियते पदे ॥६५॥ स नास्त्यत्राथशब्दस्येत्यध्याहारादिकल्पनम् । वेदाध्ययनवृत्तत्वं स्नानम्योत्कर्पकल्पना ॥ ६६ ॥ नाव्याख्यानाथशब्दार्थ ज्ञायते तेन वर्ण्यते । अनर्थकेऽथ वान्यार्थे प्रसिद्धिर्याध्यते ध्रुवम् ॥ ६७ ॥ तस्मात् श्रुतार्थसिद्धयर्थं वृत्तं किमपि गम्यते । प्रेक्ष्येरन् निर्विषयमेव भाप्यं स्यादिति युक्तैव मृत्रव्याख्येत्याह – नचेति ॥६३,६४ ॥ अथवा यत् प्रसिद्धार्थग्रहणमुक्तं तदेवै वृत्ताभावादथशब्दस्यानन्त- र्यार्थत्वासम्भवादाक्षिप्यत इत्याह यद्धति । अत्रैव भाप्यं योजयति यदीति । तत्रेत्यादिना भाप्यकारः प्रसिद्धार्थग्रहणमाक्षिपति । प्रसिद्धार्थग्र- हणे ह्यानन्तर्यमथशब्दार्थः, न च तद् वृत्तमन्तरेण सम्भवतीति प्रसक्तम्- ध्याहारादिकल्पनमिति । अत्र च पक्षे भवितव्यमित्यादि सामान्यविशेपो- त्तरतयाथशब्ददूपणवद् व्याख्येयमिति ।। ६५३ ॥ अन्यथा परिहरति-वेदाध्ययनेति । अयमभिप्रायः-नाव्याख्या- तदुर्ज्ञानत्वादधशब्दो व्याख्यायते । किन्त्वयशव्दव्याख्यानमिषेणान्यदेव भाष्यकारस्य विवक्षितम् । तच्चैतदयशब्दाः कथिते चोद्यपरिहारक्रमेण शक्यते दर्शयितुम् । तथाहि वेदाध्ययनानन्तरोपानेपातिनः स्नानस्य 'अधीत्य सायादिति स्मार्तस्याध्ययनविधिदृष्टार्थतावलेनोत्कर्पकल्पनाथशब्दव्या- ख्याने सत्युपपत्तिकमेणावतरतीति युक्तमधशब्दोपवर्णनमिति ॥ ६६३ ॥ अत्र भाष्यकारण 'भवितन्यं तु तेने'त्यनेनाथशब्द आनन्तर्यार्थ इति प्रतिनाय 'तथाही'ति प्रसिद्धपदार्थकत्वं हेतुरुक्तः । तद् व्याचष्टे - अनर्थक इति । आनन्तर्ये ह्यथशब्दार्धे भवति प्रसिद्धार्थता । आनर्य- क्यान्यार्थत्वयोस्तु प्रसिद्धिवाधः । अतः श्रुतानन्तर्योपपादनाय किमपि वृत्तं गम्यते । नन्वधिकारार्थोऽप्यघशब्दो दृष्टः यथा -- अर्थ शब्दा- 'नुशासनमिति । अतः कथमन्यार्थले प्रसिद्धिवाधः । उच्यते- -- तत्र हि १ बापशन्दस्व यू' स पाउ..

·प्रतिज्ञासूत्रम् । विशिष्टलिङ्गविज्ञानाद् विशिष्टे लिगिनीक्षिते ॥ ६८॥ सूत्रेणासम्भवं मत्वा नैतदित्यब्रवीत् परः । आनन्तर्योपदेशेन तदृष्टार्थतयापि च ॥ ६९ ॥ वेदाध्ययनमाक्षितं किमसूत्रितचोदना । येन वृत्तेन जिज्ञासा विना नैवोपपद्यते ॥ ७० ॥ तदानन्तर्यमुक्तं हि दृष्टार्थमवकल्पते । क्रियमाणा च जिज्ञासा नियमाद् यस्य कस्यचित् ।। क्रियेतानन्तरैवेति व्यर्थं तदुपदेशनम् । सङ्कल्पादिभिरप्येषा विना सत्यं न सिध्यति ॥७२॥ साधारणात् तु तेऽप्यत्र नोपदेश्याः कथञ्चन । शंब्दानुशासनमेवोपरिष्टादधिकरिष्यते इति युक्तमधिकारार्थत्वम् । इह तु जिज्ञासाधिकाराभावात् सूक्तमन्यार्थले प्रसिद्धिर्षाध्यते इति ॥ ६७॥ अत्र भाष्यम् 'अन्यस्यापि कर्मणोऽनन्तरं धर्मजिज्ञासा प्राप्नोती'ति । तदाक्षिप्य समादधाति विशिष्टेति । अयमंभिप्रायः - यद्यपि वेदा- विचारात्मकविशिष्टलिङ्गविज्ञानाद् विशिष्टो वेदाध्ययनात्मको लिङ्गी वि- ज्ञायते अनन्तरवृत्तः, तथापि सूत्रेण सक्षादनुपादानादिदं चोदितमिति ।। पुनराक्षिपति--आनन्तर्येति । अयमभिप्रायः -- नहि मन्वा- दिवदयार्थोपदेशी जैमिनिः, अनेन चानन्तर्यमुपदिष्ट, तद् यस्यानन्तर्य दृष्टार्थं भवति तदानन्तर्यमिति गम्यते । वेदाध्ययनमेव वेदार्थविचाराल्मि- कायां धर्मजिज्ञासायां दृष्टार्थ, तेन विना तदनुपपत्तेः । अतस्तदाक्षिमम् । अतः असूत्रितोपालम्भो न युक्त इति ॥ ६९३ ॥ कथं पुनदृष्टार्थतया वेदाध्यनमाक्षिप्यते अत आह येनेति ॥ न च यत्किधिक्रियानन्तर्यार्थमुपदेशः तस्यावर्जनीयत्वेन नित्य- प्राप्तरित्याह-क्रियमाणेति ।। ७१३ ॥ ननु सङ्कल्पप्रयत्लादिभिरपि विना सा नोपपद्यत एवेति दृष्टायलेन वेदाध्ययनमाक्षिप्यत इत्याशझ्याह-सङ्कल्पादिभिरिति ॥ ७२ ।। १. '' क. पाट:. २. 'मर्थःय', ३. 'ना बिहामा', ४. 'पपरिहरनि - म' स. पाठ.

·भीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकापेतम् । तस्माद् धर्मवुभुत्लायामसाधारणकारणम् ॥ ७३ ॥ निवृत्तं सूत्रकारेष्टं तच्च नाध्ययनादृते । अन्यस्यापीत्यनेनैव वेदपाठे प्रवाधिते ॥ ७ ॥ प्रागपीति न वक्तव्यं तत्राप्यन्यस्य सम्भवात् । पूर्वेणैव हि लब्धार्थे तादृशी वित्यनेन किम् ॥७५॥ वक्ष्यमाणमनालोच्य सम्भवेत परिचोदना । न तावत् साध्यतेऽद्यापि चोदना धर्मसाधनम् ॥ इह वा तानि वाक्यानि विपरिष्यति जैमिनिः । धर्ममात्राभिधानाद्धि बुद्धादिवचनान्यपि ॥ ७७ ।। पठित्वा धर्मजिज्ञासेत्यन्यस्यापीति चोट ना। यद्वा भवतु नामेदृक् सूत्रं वेदमधीत्य तु ॥ ७८ ॥ एव वेदाध्ययनानन्तर्यमुपपायोपसहरति तस्मादिति ।। ७३३॥ अपरमपि 'प्रागपि च वेदाध्ययनादिति भाष्यम् । तदाक्षिपति- अन्यस्यापीति । यदेव 'नैतदेवमित्यादिना वेदाध्ययनमतन्त्रीकृत तदै- वाध्ययनात् प्रागर्घ वान्यस्यापि कर्मणोऽनन्तर धर्मजिज्ञासा प्राप्नोत्येवेति व्यथं प्रागिति पुनर्वचनमिति । अन परिहारभाष्य 'तादृशीमि'त्यादि । तदाक्षिपति --- पूर्वणेति । 'तत् तु वेदाध्ययन तस्मिन् हि सति सावक ल्पते' इत्यनेनेव वेदाध्ययनप्राशेरक्तत्वात् किमनुक्त वक्तु पुनरिदमुक्त- मिति ॥७५॥ एवमाक्षिप्याद्यचोद्यपरिहार तावदाह पदयेन । अन हि नाद्यापि वेदवाक्यानि प्रमाणमिति साधितम् । तानि च वाक्यानि विवरिष्यति जैमिनिरित्यपि नावगम्यते । ततो बुद्धादि वचनपाठानन्तर चैत्यवन्दनादिधर्मजिज्ञासाग्रसक्ते परिचोदना युक्तैवेति ॥ ७७३ ॥ एवमनमिजस्य परिचोदनेति समाधायान्यथा ममाधत्ते --यदेति पि चोदना प्रख पाठ ४ 'बुद्धवाक्यादि' के पाठ - वध्यमाणमिति सा- १ 'बनापरप' पार २ तिचाद ६ ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ३५ जिज्ञासानन्तरं कार्येत्यत्रापि द्वयमीप्सितम् । नानधीत्य न चाप्यन्यत् कृत्वेत्येतन्न लभ्यते॥७९॥ वक्ष्यमाणवचोभङ्गयोर्वाक्यभेदप्रसङ्गतः । अधीत्यैवेति हि विधौ स्नानादेरप्यनन्तरा ॥८॥ भवेद् धर्मस्य जिज्ञासा नानन्तर्यविधिस्तदा । आनन्तर्यविधाने तु यो वेदाध्ययने कृते ॥ ८१ ॥ इत्येवमनुवादत्वात् प्रागप्येषा प्रसज्यते । बुद्धवाक्यादिपाठस्य तादृशीं वित्यपाक्रिया ॥ ८२ ॥ द्वयेन । अस्यार्थः - वेदमधीत्याथ धर्मजिज्ञासेतीदृशेऽपि सूत्रे परिचोद- नावकाशोऽस्त्येव, उभयं हि विवक्षितं नानधीत्यानन्तरं नान्यत् कृत्वेति । तच वचोभनिभेदेन वाक्यभेदादयुक्तमिति ॥ ७९ ।। वाक्यभेदमेव प्रपञ्चयति-अधीत्यैवेति द्वयेन । एकं हि वेद- मधीत्याथ धर्मजिज्ञासेति वाक्यम् । तद् यदि वेदमधीत्यैवेति विदधाति, तदानन्तर्याविधानादन्यस्यापि स्नानसहधर्मचारिणी संयोगादिकर्मणोऽन- न्तरं धर्मजिज्ञासा प्राप्नोति । अथैतद्भयादानन्तर्यमाश्रीयते, ततो योऽधीत्स जिज्ञासते तं प्रत्यानन्तर्यमात्रविधानादनधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासा न वार्यत इति प्रागपि प्रसज्येत । उभयविवक्षा तु वाक्यभेदप्रसद्वादयुक्तैवेति । वक्ष्यमाणांलोचनेन तु नैतदेवमिति परिचोदनायां प्रागपि च वेदाध्ययना- दिति भिन्नक्रम योजनीयम् । अपिच प्राग् वेदाध्ययनादिति । अयमर्थः- यद्यपि वेदार्थों विचारयितव्यः, तथापि प्रथममेव विचारयितुमुचितः । सर्व हि हानोपादानार्थं वस्तु प्रथममेव जिज्ञास्यते । ततो हीयेतोपादीयेत वा । यत्वविचारितमिद्धमर्थं प्रथममेवोपादाय भ्रष्टावसर जिज्ञास्यते, तदबुद्धिपूर्व- कमापयेत। अस्यापि चोयस्य तादृशामित्येतदेवोत्तरमिति वक्ष्यामः ॥८१ ।। परिहारभाध्यमिदानी समर्थयते युद्धवाक्यादीति । तत्तु घेदाध्ययनमिति वक्ष्यमाणालोचनेन वेदाध्ययनं वृत्तमित्युक्तम् । तदना- कलय्य वक्ष्यमाणानालोचनेन नैतदेवमिति परिचोदितं नादशीमित्यनेन 1. 'पारलो' क. पाठ:

·मीमासालोस्वाचिक काशिका कोपेनम् । प्रागपीति च चोद्यस्य सामर्थ्याद वेदलाभतः । नवतयोर्वचोभद्योरेकोऽप्यथों विधीयते ॥ ८३ ॥ अपिचेत्यादिकेनोक्तं किन्वित्येतद् विधीयते । प्रवर्तिप्यमाणानेकविधवेदार्थविचारात्मिा धर्मजिज्ञासयमिति निज्ञासा स्वरूपापवर्णनन परिहतम् । अत परिचोदनापरिहारत्वेनापुनरुक्तन्वमिति । एक्च वक्ष्यमाणानालाचनन चांघोत्तरतया भाष्य व्यारयायालोचनपरि- चोदनापामपि एतदेवोत्तरमिति योनयति-प्रागिति । यत् तावदुभय- प्रतिपादनेन वाक्यमंदप्रमअन कृत, तदानन्तर्यमानपरत्वेन परिहियते तत्परत्वेऽध्ययनविधानामम्भवात् । प्रागपीति च चोच परिशिष्यते । त स्यापि तादशीमित्यनेनापाक्रिया, जिज्ञासामामयेन पूर्ववृत्तवेदाध्ययनरा. भात् । नहीयमनुपात्तवेदेन शक्या कर्तुम् । अत एव यदुक्तमध्ययनात् प्रागेव धर्मविज्ञासा युक्तेति, तदप्यनेन परिहत भाति । तादृशीयमनेक- विधरिचारायत्ता या विचारसिद्धमध्ययनमन्तरेण कर्तुमशक्या । विचार्य त्वधीयानी विचारस्यानेककालसाध्यत्वादध्ययनकालातिपाताद् व्रात्यता मापयेत । नचैवमनधीतवेदस्तदर्थं यावदवधारयितुमल मित्यविचारितो पात्तवेदाध्ययनपूर्वकत्व धर्मजिज्ञासाया । यत्क्तमविचारितोपादानेऽत्रुद्धि- पूर्वकमुपादानमिति । केन वोक्त बुद्धिपूर्वकमुपादानामाता ताण पता दय एवैन कुमारमनाकल्तिपारलोकिककल्याण प्रातयन्ति । अपि सजा तीयानहरहरविरतप्रवृत्तस्वाध्यायाध्ययनानुपलभमान सामान्यतो जानाति नूनमस्मात् कर्मण कोऽप्यभ्युदय एपा भविता कथमपरथा श्राम्यद्भि- हितकामै पिनादिभिरमी प्रवर्त्यन्त इति । एव विदितातोऽहमप्यनुतिष्ठन् श्रय प्राप्स्यामीति चिन्तयत स्वयमपि प्रवृत्तिरुपपद्यत एवेति ॥ ८२६॥ आपरम् 'अपिच नैव चयमिह वेदाध्ययनात् पूर्व धर्मजिज्ञासाया प्रतिषेध शिष्म ' इति भाष्य, तम्यार्थमाह -नैवेति । ये एते पूर्वकल्पिते वाभङ्गी तयोरेकोऽप्यों नानेन सूत्रेण विवेक्ष्यत किन्तु वेदाध्ययनम् । अनन्तरमुभयमुपनिपतति, यदों विचारायतव्य यच्चाधीत्य स्नायादिति येन दनुति , ४ "धीयते , 'नितम् य स पाठ 'चायमपि स', ३ 'माणवकम, ។ ·प्रतिज्ञासूत्रम्। आनन्तर्य पुरस्ताच नापि शिष्म इतीह तु ॥४॥ केचिदध्याहरन्त्यस्य सूत्रस्यान्यपरत्वतः । न वार्यतेऽनधीतत्वं नानन्तर्य विधीयते ॥ ८५॥ सामर्थ्यासिद्ध्यदृष्टार्थप्रसङ्गात् तेन लक्षणा। आनन्तर्यवचोव्यक्तिराश्रितैवात्र लक्ष्यते ॥ ८६ ।। श्रुतार्थं तु परित्यज्य लक्षणार्थो विधीयते । स्मृतिवचनबलेन गुरुकुलसकाशदपवर्तनम् । तत्रासमावृत्तः कथ नाम वे- दार्थ विचारयेदित्येवमर्थमिद सूत्रमित्यपिचे'त्यादिकेनोक्तमिति ॥ ८३३ ॥ इद च भाष्यं न्यूनं मन्यमानै कैश्चिदध्याहृत्य व्याख्यात, ततस्त- मुपन्यस्यति ---आनन्नयमिति । अस्य हि सूत्रस्य गुरुकुलवासावसान- निवृत्तिपरत्वादध्ययनमानन्तर्य चोभयमपि न विवक्षितम् । भाष्य तु यथा- श्रुतमध्ययनविधाननिषेधमात्रपरमुंपलभ्यते । अतो नापि परस्तादानन्तर्य शिष्म इत्य याहृत्योभयवचनव्यक्तिनिषेधार्थतया व्याख्येयमिति ॥ ८४३ ॥ ननु नानन्वितपदार्थों वाक्यार्थः । न चैह सूत्रे तादृशांनां पदा- थानामन्वयो दृश्यते, येन गुरुकुलवासावसाननिवृत्तिः प्रतीयेत । प्रत्युता- ध्ययनानन्तर्ययोरेव श्रुत्या विधानमुपलभ्यते । ततस्तदेव युक्तमत आह- न वार्यत इति । अनधीतवेदस्य सर्वक्रियास्वशक्तस्यानधिकाराद् धर्म- जिज्ञासा दैवादेव वारिता, कि तन्निवृत्त्यर्थेनाध्ययनविधानेन । आनन्तर्य- मपि न मन्वादिवददृष्टार्थमुपदिश्यते । नचादृष्टार्थोपदेशी जमिनिरित्युक्तम् । अतो यार्याध्ययनानन्तर्यवलेन गुरुकुलवासायसाननिवृत्तिर्लक्षणयाश्रीयत इति ॥ ८५३ ॥ एवमध्याहारपक्षमुपन्यस्य दूषयति - आनन्तर्येति । अयमभि- प्राय'-श्रुतार्थानुपपत्त्यैव हि लक्षणा भवति । यदि चानन्तर्यवचनव्यक्ति- नाश्रिता, किं लक्षणाया वीजम् । तस्मादानन्तर्यवचनव्यक्तिमाश्रित्यैव श्रौता- थपरिग्रहे दृष्टार्थत्वप्रसक्तलक्षणार्थो लक्षणया विषयीकृतोऽर्थः लानाभावो विधीयते । यथाश्रुतभाष्यस्वरस भङ्गश्चैव सति न भविष्यतीति ॥८६॥ 1 'इस', २ 'ना', ३ 'कचित्', ४ 'तवन्त तदुप', ५ 'तगृहीतम', , 'नमाननिषेधप', . 'मवगम्यते', ८ 'वे', ९ 'श पस पास .

·मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । 1 प्रतीता धर्मजिज्ञासा वेदाध्यायादनन्तरा ॥ ८७॥ तत्कालस्यावरुद्धत्वात् स्नानाभावं हि लक्षयेत् । विरोधो युगपत्प्राीवल्यं वेदवाधनात् ॥ ८८ ॥ स्नानस्य तेन वाधः स्याद धर्मजिज्ञासया वलात् । के पुनः सम्बन्धेनानन्तर्यमुपदिष्ट स्नानाभाव लक्षयतीत्यत आह- प्रतीतति । अयमभिप्राय. --- विरोधिमद्भावो हि विरोध्यन्तरनिवृत्या व्याप्तः । तद् यदैव वेदाध्ययनानन्तरा धर्मजिज्ञासा प्राप्ता भवति, तदैवा- ध्ययनानन्तरकालस्य तया व्यासत्वात् तत्परिपन्धि स्नान निवर्तते । न हि गुरुगृहादनावृत्त. स्नाति न च समावृत्ती धर्म जिज्ञासितुष्टि । यथैव गुरुणा विनाध्ययन न सिध्यति, तथैवार्थज्ञानमपि । अतोऽध्ययनानन्तर धर्मजिज्ञासा कार्यत्युक्त सत्यान तर्यस्वरूपे दृष्टार्थत्वप्रसक्त स्नानाभावलक्षणा युक्तति ॥ ८७॥ ननु सत्य विरोधिनारकेनावरुद्ध पर निवर्तते । विरोध एव तु कुतः । अध्ययनानन्तर हि 'अधीत्य सायादिति स्मृत्यनुमितश्रुतिवलेन स्नास्यति । ततः सन्दिग्धप्रयोजनवद्वेदार्थगोचर विचारमारप्स्यते, अन आह वि. रोधो युगपदिति । अयमभिप्राय. --~- दृष्टार्थाध्ययनविधियलेन ह्यध्ययने प्रवृत्तो न प्राङ् मीमांसाश्रवणाद् विरन्तुमईति।एको छुपनीतस्य माणवकस्य प्रणवादिराविज्यविचारावसानः शायार्थः । अतो युगपदुभयमुपनिपतित- मिति युक्तो विरोध इति । ननु विरोधिनोः सहासम्भवादको वाध्यताम् । 'अधीस स्नायादिति स्मृत्यनुमितश्चतिरलेन न्यायप्राप्तदुर्वलधर्मजिज्ञासा- पाधो युक्तः, अत आह---दौर्बल्य वेदयाधनादिति । एवं हि मन्यते 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यधीतेन स्वाध्यायेनार्थ जानीयादिति विध्यर्थः । तद् यघध्ययनानन्तर स्नायादितीममामायमतिकामेत् । तच्चायुक्तम् । स्मृत्यनुरोधेन प्रत्यक्षश्रतोदवाधप्रसङ्गाद् , मूलमूलिवलावलविपर्ययप्रस- शाच । अतो बलवद्धर्मजिज्ञासानुरोधेन दुर्यलस्नानपाधो युक्त इति । कः पुनर्वेदः योऽधीत्यस्नान याधते । ननूक्त 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यर्थज्ञानपर्यन्तः शाम्नार्थोऽनन्तरस्नानानुष्ठानेन याधितो भवतीति । १ 'प्रतीता भ', २ 'वन्त वे।' स पार ३ 'प्तध', ४ 'याच' क. पाठ ·प्रतिज्ञासूत्रम् । स्यादेतदेवं यद्यर्थज्ञानार्थमध्ययन भवेत् । इदं त्वाचार्यकरणविध्यौपयिकं, अध्ययनविधावधिकाराश्रवणात् । आचार्यकरणविधिप्रयुक्त्या चानुष्ठान- लामे विश्वजिदादिवत् कल्पनानुपपत्तेः । अतः स्वयमधिकारविधुरोऽपि विधिरधिकारवन्तमाचार्यकरणविधिमनुरुध्य सिध्यति । आचार्यकरणविधौ त्वाचार्यकमेव कामयमानस्याधिकारः । कथं पुनराचार्यकरणविधिरनगभू- तमेवाध्ययन प्रयोक्तुमुत्सहते । प्रयाजादयो हि दर्शपूर्णमासप्रकरणाधीता- स्तदगभूता इति युक्तं यत्ताभ्यां प्रयुज्यन्त इति । अध्ययनं त्वनारभ्याधीतं न श्रुत्यादिभिः कस्यचिदङ्गतया। शक्यमवधारयितुम् । सत्यमेवमेवैतत् । अ- नगभूतमेव तूपकारकमध्ययनमाचार्यकनियोगस्य । अतस्तत् तेन प्रयुज्यते मतुनियोगैरिवाधानम् । कः पुनराचार्यकरणविधेरध्ययनेनोपकारः । श्रूय- ताम् । उपनीयाध्यापनादाचार्यों भवति न चाध्यापनमध्ययनमन्तरेण सम्भवति । अतोऽध्यापनपरमध्ययनम् । स्वाध्यायोऽपि 'भूतभव्यसमुच्चा- रेण भूतं भव्यायोपदिश्यत' इत्यध्ययननिष्पत्त्यर्थः । अतश्चान्यपरत्वात् स्वा- ध्यायाक्षराणामविवक्षितः प्रतीयमानोऽप्यर्थः । न चाविवक्षितोऽर्थो विचारं प्रयुझे । अतः स्वाध्यायाध्ययनमात्रेणाचार्यकनियोगनिप्पत्तेरनारभ्या मी- मांसा इति न स्नानस्मृतेः केनचिद् विरोधमुपलभामहे । अत्राभिधीयते -- यत्तावदाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमभ्ययनमिति । तत्र न विद्मः कोऽयमाचार्यकरणविधिरिति । यदि मतम् --- 'अष्टवर्प ब्राह्म- णमुपनयीत तमध्यापयदिति, अविधिज्ञो देवानां प्रियः । नानेनाचार्य भावयदिति विधीयते । अपितु अध्ययन अष्टवो ब्रह्मणोऽधिकारीति बोध्यते । ननुच नावाप्टवों ब्राह्मणोऽधीयीतेति श्रूयते । किन्तु अष्टव- मध्यापपीतेति । सत्यम् । प्रयोजकन्यापारपरा अषि विषयः प्रयोज्य- व्यापारपरा दृष्टाः यथावष्टौ 'एनयान्नाधकाम याजयेदिति 'अतिरात्रेण प्र- जाकाम याजयेदिति च । ननुचोपनयीतेत्याचार्यकरणे नयतरात्मनेपद- मित्युपनयनेनाचार्य निर्वतयेदिति प्रत्येध्यते । नैवम् । नात्राचार्यका- धमुपनयनमात्मनेपदादवगम्यते । अपितु माणवकार्थादुपनयनादानुपाङ्गि- कमाचार्यत्व वैश्वदेव्याभिक्षाादेिवद् दध्यानयनाद् वाजिनेज्या । अक. भिप्रायार्थ हि नयतेरात्मनेपदविधानम् । आचार्यकार्यत्वे तूपनयनस्य १. 'णोऽध्यायनेऽधि' स. पाठः. २. 'चोय' क पाठ. ३. 'म' ग. पाठ .

·मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । कारमेव क्रियाफलमभिप्रेयात् । अतोऽष्टवर्पमिति नायमाचार्यकरणविधि । अथ मतम् - अनुमास्यामहे वयमाचार्यकरणविधिम् । स्मर्यते हि- "उपनीय तु य शिष्य वेदमध्यापयेद् द्विज । मकल्प सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते ॥" इति । तदस्या स्मृतेर्मूलभूता उपनीयाध्यापनेनाचार्यक भावयेदिति श्रुति रनुमास्यते । तन्न । स्मार्तवाक्यसदृश हि मूलमनुमीयते । यथाष्टकादि गोचर कर्तव्यतावचनमुपलभ्याटका कतव्येति श्रुतिरपि कर्तव्यताविषय वानुमीयते । न चेहोपनयनादिनाचार्यक कुर्यादिति स्मृतिवचनम् । अपि तर्हि उपनीयाध्यापयितरि लोकिका आचार्यशब्दमुपचरन्तीति लोकसिद्ध मेवाचार्यपदार्थ दर्शयति । तत कथमित सिद्धानुवादात् कर्तव्यताश्रुति रनुमातु शम्यते । न चाहवनीयादिवदलौकिकमाचार्यकम् । आहवनीय शब्दो हि आधानपवमानहविरादिजन्यमलोकिकमतिशयविशेषममिनिविश मानोऽलाकिकार्थ इति युक्तम् । आचार्यशब्दस्तूपनीय वेददातरि उप चरित । "उपनीय ददद् वेदमाचार्य स उदाहृत ।' इति स्मृते । एव तु सान्दृष्टिकमेव शिष्योपाध्यायवद्, नारौकिकमाचा यकम् । अपिचाप्रवृत्तप्रवर्तन हि विधेरर्थ । स्वयमेन चाचार्यकै धनायन् यशस्यन् वा प्रवर्तत इति किं तद्विधानेन । अत' शून्यहृदयर्यवहृतमेवे दमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमभ्ययनमिति । कथशेष तनियमादीतिकर्त ध्यतावतोऽध्ययनविधे प्रयोतक । अध्यापन ह्यध्ययनमन्तरेणानुपपद्य मान लौकिकेन रूपेणाध्ययनमात्र प्रयुक्ताम् । अतोऽनन्यपरत्वात् स्वा ध्यायाध्ययनविधेर्नाविवक्षितार्थतया शक्य पूर्वपक्षयितुम् । यदप्युक्तम् उपनयनमाचार्यकनियोगाङ्गमित्युपनीयाध्यापनेनाचा यंक भावयेदिति श्रुतिरनुमिता । अत्र च क्त्वाश्रुतराचार्यकभावनासमा नकर्तृकमुपनयनमवगम्यते । न च प्रयागक्याते ममान कर्ता भवति । न च तदङ्गागिभावारते सम्भवतीत्याचार्यकरणविधी सहाहैरहमुपन यनम् । तच्च केन द्वारेणोपकुर्यादिति चिन्तायामुपनेयासादनमेवोपनयन सभावालोचनया द्वारमवधारितम् । उपनेयोऽपि नाकिश्चित्करोऽङ्गमिति रस्मात ' पाठ २ 'भावयेदि' स पाट ३ 'ममप क पास - ·. । प्रतिज्ञासूत्रम् । तद्वयापागपेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्याध्ययनमामातम् । उपकारक च तद- ध्यापनाविधैः । अतस्तदेवोपनयनद्वारेणाध्यापनविधिना प्रयुज्यते । उक्तं च 'कथमाचार्यकरणविवेः प्रयोजकत्वमुपनयनद्वारकं हि तदिति । अनोच्यते नैवम ययनविधिः शक्यते प्रयोक्तुम् , अनङ्ग- त्वादनुपकारकत्वाच । यच समानकर्तृकत्वादुपनयनमध्यापनाङ्गमित्युक्तं, तन्न | विस्पष्टं हि ययमष्ठवर्ष बामणमुपनयीतेति द्वितीयासयोगादुपनीयमा नद्विजकुमाराङ्गमुपनयनमवगच्छामः । तस्य च तमध्यापयदित्य व्ययनस- म्बन्धाद् युक्तमेव मस्कारार्हत्वम् । अतो माणवकद्वारेणाध्ययनविव्यङ्गमुप- नयनमिति सत्यप्युगनीयाध्यापनेनाचार्यक भावयदिति विधावनगमेवोप- नयनं कृतार्थसंयोगेषु कालोपलक्षणार्थत्वस्य स्थितत्वात् । यथा 'दर्शपूर्ण- मासाभ्यामिष्ट्वा सामेन यजेते'ति । नहि तयोरन्योन्यमहाङ्गिभार , उभयोरपि कृतार्थत्वात् , एवमिहापि भवितुमर्हति । अस्तुवाध्यापनाङ्गमु- पनयनम् । तत्तु समीपप्रापणमात्रम् । अतस्तावन्मात्रमाचार्यकरणविधिना प्रयुज्यताम् , अध्ययनाड्ग तु विशिष्टमन्त्राधुपेतमनेन प्रयुक्तमिति न प्र. माणं क्रमते । न च फलचमसवदधिकारतो विशेपलाभः । तत्र हि यागाग- सोमभक्षणप्रकरणानातो भक्षयतिस्तदगमेव भक्षण विगाहते । न चेह तथा, अधिकाराभावात् । न च जुहूवदेतद् भवितुमर्हति । सा ह्यनुज्झित. मतुसम्बन्धेति दूरेऽप्युद्दिष्टमात्रा सैव प्रतीयते । उपनयन तु समीपप्रा. पणमनेकधा भिन्नमिति न विशिष्टावगतो किञ्चित् कारणम् । अस्तुवा विशिष्टोपनयनमाचार्यकरणविधेरङ्गम्, प्रयुज्यतां च तत् तेन । न च त- हारेणाध्ययन प्रयुक्तिः सम्भवति । गङ्ग हि तदध्ययनस्येत्युक्तम् । न चा. गमाकृप्यमाण प्रधानमाक्रपति, प्रधानानामनगवशवर्तित्वात् । तस्मान्न कथञ्चिदीचार्यकरणविधेः प्रयोजकत्वम् । कस्माच्चाध्ययनविधिराचार्यकर- णविधिप्रयुक्त्या सिध्यति । कश्चित् कचिनियुक्त इति हि नियोगस्य स्वरूपम् । तदयं स्वयमनियुञ्जानो नियोगत्वादेव हीयेत । अनधिकारत्वात् अन्यमुपजीवतीति चेत् । न । उक्ताधिकारत्वात् । उक्कमष्टवर्पो ब्रा- झणोऽधिकारीति । यदर्थ हि यत् कर्म स तत्राधिकारी । माणवकार्थ चाध्ययनमिति तमध्यापयेदिति विधानादवगम्यते , अनन्यपरत्नादस्य । १ 'दभ्यापनाव', २ 'रध्यापनविधि', ३. 'भन्य' ख. पार.

·- १२ मीमांसाश्लोकवार्षिक कागिकाटीकोपेतम् । नहीदमध्यापनस्वरूपविधानपरम, अन्तरेणापि विधान प्रत्यर्थमेन तु तर प्रवृत्त । अध्ययनविधिश्चागुताविकाराऽविकारिणमपेक्षते । नहि ज्ञायते केन सान्यायोऽध्येनव्य इति । अतोऽपेक्षितविधिवलाद ययनाधिकृतपुर- पोपदेश एवायं तमन्यापयेदिति । तदयमर्थ अष्टवर्पो ग्राह्मणोऽधीयी तेति । अत प्रयोजक यापारद्वारण प्रयोज्य यापारपरमिदमिति वर्णितमे वेति । अथ मतम् आत्मामध्ययन न माणवको वुध्यत इति न प्रवर्तत इति , यद्येवमाचाधिमपि न बुध्यत इति न प्रत्तेतेव । आचार्य एवा- स्मार्थ प्रवर्तयतीति चेत्, तुल्यमस्य माणवकार्थत्वेऽपि प्रवर्तकत्वम् । स ह्यस्य हितकामो जानाति चास्येयमभ्युदयकारिणी क्रियेति । तमिममविद्वत्त्वात् स्त्रयमप्रवृत्तमन्यो हितमाम प्रवर्तयिष्यति नियमिव स्त्राधिकारे निपाद- मिव स्थपतीष्टयाम् । आपेच आचार्यकरणविधिप्रयुक्ततेऽध्ययनम्य ना विवक्षाया किचित् कारणमुपलभ्यते । तयादै अध्ययनमानमात्मानुगुण- तया प्रयुझे नतु स्वाभाविक शब्दानामर्थपरत्व विहन्तैि, स्वाध्यायाध्य यनस्वरूपमात्रेण चाचार्यकनियोगनिप्पत्तेरभिवान्यापारस्यानन्यपरत्वात् । अतो नार्याविपक्षाया किधित् कारणमस्ति । अस्तु वा आचार्यकरणविध्यो- पयिकत्वेन विध्यन्तराणामीविवक्षा, तथापि न मीमासानारम्गेण पूर्वपक्ष- वर्णना शक्या कर्तुम् । आचार्यकरणविध्यर्थमाननिरूपणस्यापि मीमांसा- गतन्यायकलापाधीनात्मलाभत्वात् । तस्यापि स्वाध्यायशब्दवाच्यत्वाद- विवक्षितार्थत्वमिति चेत् । न । कल्पितस्य विधेरनधीतस्याखाध्यायशब्द- वाच्यत्वात् । तस्य चाविवक्षितार्थत्वेऽन्यार्थविवक्षा अन्यार्थविवक्षायां पुनस्तद्विवक्षेत्यनवस्था स्यात् । न च व्यवस्थासम्भवेऽव्यवस्थित शा- स्वार्थो युक्तो वर्णयितुम् । तद् वर स्वाध्यायाध्ययनविधेरदृष्टार्थत्व, न त्वा- चार्यकरणविध्यर्थत्वेनाव्यवस्था । एव हि साभाविकमर्थपरत्व शब्दाना मपलपित न भवाते । न चैकविध्यनुरपिन कृत्स्नस्वाध्यायाप्रामाण्यप्रसङ्ग । भ्याविरोधे ह्यल्पमन्याय्यमिति वक्ष्याते 'विप्रतिपिद्धधर्मसमवाये भूयसा स्यात् सधर्मत्वम्' (१२.२. २२) इति । 'त्यजेदेक कुलस्यार्थे' इति न्याय विदो वदन्तीति नाविवक्षितार्थतया पूर्वपक्षो युक्त । 4 मानायार्थ स पाट २ ति जय', ३ निवृत्ते क पाठ १ ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ४३ यदपि चात्र राद्धान्तितं सत्यप्याचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वेऽभ्ययनस्य न तन्निवृत्तिरेव प्रयोजनं, पहिरङ्गत्वात् । यदेतदध्येतर्यर्थज्ञान जायमानमु- पलभ्यते तदेव तस्य प्रयोजनं न्याय्यम् । यत्कर्तृका हि या क्रिया सात- दथैवेति युक्तं, तो दर्शनात् । ननु प्रथमभावी प्रयोजकवियधिकारानु- प्रवेशश्चरमभाव्यर्थज्ञानाद् वलीयान् । अतो नाध्येतामध्ययनस्यापाद- यितुमुत्सहामहे । किं है । प्रथमावगताचार्यकरणविध्यर्थत्वे पश्चाद्वावि- न्यन्तरागता करिष्यति । नैवम् । प्रागप्यधिकारान्तरसम्बन्धानवगमादश्र- वणात् । अन्यप्रयुक्तया चानुष्ठानोपपत्तौ विश्वजिदादिवत् कल्पनानुप- पत्तेः ।अत आचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनमसति प्रयोजनसम्बन्वे दुःस्थि- तमेव, सर्वविधीनामधिकारपर्यवसायित्वात् । सोऽयमधीतसाझवेदस्यान्तरा मीमांसाध्ययन चाधिकारी निष्पद्यते । स हि तदा विदेितपदार्थी वाक्यार्थ बुध्यमानो मदर्थमिदं कर्मेति जानाति । युक्त चैतद् यत् क्रत्वपेक्षितमर्थ- ज्ञान प्रयोजनतया सम्बध्यत इति । एव च परप्रयुक्तावष्यर्थपरत्वविधा- ताद् युक्तैव तद्विचाराधी मीमांसेति । नदिदमनुपपन्नम् । नहि नियोगार्थ- निवृत्तेरन्यदस्ति प्रयोजन सर्वविधानी येन परप्रयुक्तानुष्ठानोऽपि विधिः प्रयोजनमपेक्षते । इतरथा हि नित्येऽपि तत्कल्पनाप्रसगात् । स्यादेतद् - असत्यामपि विव्यपेक्षायामज्जिातमर्यज्ञान न हीयेतेति अर्थज्ञानमज्जिात न नियोगतः प्रतिपन्नमिति । तन होमादपज्जातस्य हविविकारादे- प्रयोजनत्वापत्तेः । कत्वपेक्षितमर्थज्ञान नव हनिर्विकारादीति चेत् । तन्न । असत्यर्थपरत्वे कत्वनुष्ठानाभावात् किं केनापेक्षेत । कर्तृफलप्रदत्तमपि क्रियाणां नैकान्तिकम् , ऋत्विकर्मसु व्यभिचागत् । अत. प्रयोजकवि- ध्यर्थः स्वार्थो वाध्ययनविधिरिति नार्थपरत्वे पमाण पश्याम । मध्ये चा- धिकारकल्पना वृक्षेत्र, प्रत्यनगत्यात् । भवन्ती का स्वनियोग एव पर्यव- स्येत् । एव हि तदा-येता जानाति नित्यो हि विपर्य सम्पायो ममेति । एव च नियोगनिवृत्त्यर्थम ययनं, तदर्यश्र स्वाध्याय इति नार्थपरत्वम् । अर्थस्तु प्रतीयमानोऽपि पूर्वादिवापरो न विवक्षित इत्यविचारणीय एष । तस्मादविचारितमनोहरत्वादस्य पक्षस्य यथावार्तिकमेपाध्ययननिधिविचारो वाच्यः । स उच्यते । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः', 'स्वाध्यायमधीयीत' इति 1 'भा गरे द', 'तू 'स पाठ , ना यथोक्त से व. पाठ भव' - ख पाठ ·मीमांसाश्लोकवासिक काशिकाटीकोपेतम् । च विधिरत्र धूयते ! फलवयापारगोचरत्वं च स्वाभाविकं सर्वविवीना- मित्यपुरुषार्थात्मनोऽध्ययनादुत्तीर्य पुरुषार्धात्मकं फलमभिलपति । अध्यय नमपि साध्यत्वाधीनं साधनले निक्षिप्यते । तदयमयों जायते अध्ययनेन किमपि पुरुषामिलपितं कुर्यादिति । न च तदुपात्तमित्यामानसामान विश्वजिदादिवत् स्वर्ग एवं सकलाध्येतृजनममीहितं फलं कल्प्यते । ननु च द्वितीयान्तस्वाध्यायपदममभिव्याहनमध्ययनं तत्प्रधानमेवावगम्यते । ततश्चाध्ययनेन स्वाध्यायं संस्कुर्यादिति वाक्यार्थोऽवतिष्ठते । न च सक्तु- बदसंस्कार्यः स्वाध्यायः, फलवत्क्रनुज्ञानोपायभूतत्वात् । अतो न फलान्त- रकल्पनावकाशः । न । अविनियोगात् । न सलु स्वाध्यायस्यार्थज्ञान वि. नियोजिका श्रुतिरुपलभ्यते । अतो न तादर्षे प्रमाणमिति न संस्कारा- ईत्वम् । भूतश्च स्वाध्यायः भव्यमध्ययन, भूतस्य भव्यार्थतायां दृष्टार्थता । इतरथा कल्प्यमष्टम् । न च तद् युक्तम् । अतो विनियोगमझेन स्वाध्या- येनाध्ययन संस्कुर्यादिति गासार्थो युक्तः । हुंफडादीनां चानर्थकानामध्य- यनादव्यापकमर्थज्ञानम् । तेषामदृष्टार्थमध्ययनं भवतीति चेत् । तदर्धजरती- यम् एकम्यैव विधष्पादृष्टार्थत्वकल्पनात् । अत एकरूपेणादृष्टार्थतैव युक्ता । ननु च रात्रिसवदार्थवादिकमर फलं श्रुतत्वाद् युक्तमाश्रयितुम् । श्रूयते हि यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्य क्रतुनेष्ट भवतीति ऋतुफलप्रातिरध्यय- नस्य फलम् । अथोच्येत न प्रथमे गुरुमकाशादध्ययने फलमिदम् , अपि तर्हि धारणायर्थ इति । तन्न । धारणाद्यर्थार्थवादस्यातिदेशतः प्रथमाध्यय- नसम्बन्धात् । अतो रात्रिमत्रन्यायेनार्थवादगतमेव विपरिणामेन फलमुप- कल्पयितुमुचितम् । स्यादेतदेवं यद्यर्थयादाः स्वरूपतोऽतिदिश्येरन् । न त्वेतदेवं, शास्त्रातिदेशनिराकरणात् । प्ररोचनामा मिहार्थवादोत्यापितम- ध्ययनै विधिनापेक्षितं मानन्धुमिति नानाश्रयफलपदविपरिणामः शस्यते कल्पयितुम् । अतो नेपापि कल्पना युक्तति विश्वजिहादिवत् स्वर्गफल- वैव युक्ता कल्पयितुम् । अतः स्वर्गार्थ गुरुसकाशादधीत्य स्नानस्मृतिय- सेनानन्तरं स्नान्वा पश्चात् सन्दिग्धं प्रयोजनवन्तं वेदार्थ विचारयतु मा या। सर्वथा तावदध्ययनविध्यों निष्पन्न इति ने कथाचिद् वेदविरोध- मुपलभामहे । १. ऐसयेणा' स पाठा, २, 'य', ३ 'नस्य वि', 'यनमात्राद. वायसन', ५. 'नान ' इ.स. पाठः.

·। , प्रतिज्ञासूत्रम् । अत्रोच्यते- 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' 'स्वाध्यायमधीयीते ति च विस्पष्टं साध्यायस्थाध्ययनकर्मत्वमवगम्यते । न च सन्तुवद् विनियोग- भङ्गो युक्तः । सक्तवो हि भूतभाव्युपयोगरहिता न संस्कारमर्हन्ति । न च तथा स्वाध्यायः, भाव्युपयोगित्वात् । इह अध्ययनानन्तरमक्षरग्रहण, ततः पदावधारण, ततः पदार्थस्मरणं, ततो वाक्यार्थज्ञान, ततोऽनुष्ठान, ततोऽभ्युदय इति परम्परया पुरुषार्थप्रयोजनप्रतिलम्भन विपरिवृत्याध्यय- नमानान्नादृष्टकल्पनावकाशः । यावद्धि विप्रकृष्टमपि दृष्टमुपलभ्यते, तावत् तदेवानुसरणीयम् । तदिह ब्राह्मणवाक्येषु प्रधानवाक्यानां फलवकर्माव- वोयनं फलम्, अगवाक्यानां तु सन्निपत्योपकारकारादुपकारकदृष्टादृष्टार्थेति कर्तव्यताप्रकाशनम् । अर्थवादानां च विध्यपेक्षितविषयप्राशस्त्यप्रतिपा- दनम् । उद्भिदादीना ओ नाम्ना गुणफलविधानम् । उपनिषदां तु साम्प- रायिकफलोपभोगाचितचननकर्तृप्रतिपादनद्वारेण सकलेवेदप्रामाण्यप्रतिपा- दनमित्यूहनीयम् । मन्त्राणा च केपाञ्चिदनुष्ठीयमानपदार्थप्रकाशनम् । येषां तु न दृष्टं प्रयोजनं तेषां ऋतुपुरुषार्थादृष्टकल्पना । न च तददृष्टार्थत्वेना- न्यत्रापि दृश्यमानप्रयोजनपरित्यागी युक्तः । स्वा-यायोध्ययनविध्यध्या. पितयं मन्त्रबामणस्य प्रयोजनकल्पनावमरे यथाशक्ति प्रयोजनकल्पनैव युक्ता । तब हुमादीना एप्रयोजनासम्भव जपब्रह्मयज्ञादावदृष्टार्थता । दृष्ट चकप्रयोगविधिगोचराणा दृष्टादृष्टप्रयोजनल प्रोक्षणावधातादीनाम् । अतो नावश्यमै फरूप्यमेव सर्वत्रैवास्थयम् । तदेष पूर्वोत्तरपक्षसक्षेपार्थः----पार- लौकिकादृष्टफलत्वादभ्ययनस्य नार्थज्ञानपर्यन्तोऽध्ययनवि यर्थ इति नाव- श्यमनन्तर वदा मीमांसितव्यः । अना न स्नानस्मृत्यव्ययन विध्योर्वि- रोधः । अविरुद्ध च न दुर्बलमपि वाधमहतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु- स्वाध्यायरयाध्ययनसंस्कार्यत्वावगमादधीतेन स्वाध्यायेन किं कुर्यादित्यपे- क्षिते योग्यत्वेनार्थज्ञाने स्वाध्यायम्य विनियोगात् , तस्य चैहिकत्वादनन्तरं दृश्यमानत्याय न व्यवहितामुम्मिकादृष्टस्वर्गफल कल्पना युक्तेत्यधीतेन स्वाध्यायेनार्य जानीयादिति करणीभूतस्य वेदस्यानुग्राहकापेक्षाया, योग्य- 'धीवधारण त', १. 'प्रति' क. पा. 'मारक पनानवका' त', .'तपुख पाठ ५ 'यत्रि', ६ स्त्र हम', . 'नपरिक', ८ २. 'अमेवावमेक पाठ, नमरवाद' क पास ३ ४ 'णा नानाविधर' रा. पाठ. १. 'ग पा.. ११ ·४८ । मामांसाश्लोकवार्तिक याशिकाटीकोपेतम् । तस्मादध्ययनस्नानजिज्ञासाकमवाचिनाम् ॥९५॥ दृष्टार्थत्वाय शब्दानामे व्याग्येयमाश्रिता। नाला जिजासमानोऽपि ननु वेदं न वाधते ॥ ९६ ॥ तेनाविरोधिता तस्येत्येवं वदत उत्तरम् । यथैवाध्ययनात् स्नानं स्मर्यते समनन्तरम् ॥ १७ ॥ स्यात् । इय तु • पायमूला । न्यायश्च सफलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्तौ समान । क पुनरसौ । यताम् । ब्रह्मचारिधर्मा हि गुरुकुलवासादयोऽध्ययनाड्गम- ध्ययनसमाप्तौ समाप्यन्ते इप्टिसमाप्ताविर व्रतमिति न्याय । नतोऽस्नाननि यमनिवृत्तिमूलेन सकलानीन्यनादिब्रह्मचारिधर्मपर्यवसानलक्षणा युक्तेति । इद तु 'किन्तु लक्षणये'त्यादिभाष्यणास्तमिति नेदित यम् ॥ ९४. प्रकरणागिदानीमुपसहरति तस्मादिति । अयमर्थ.-यद ध्ययनशब्दोऽधिगमार्य इति व्यारयात यच नायादित्यस्नानादिनियम- निवृत्तिलक्षणार्थ सानशब्द इति, तथा 'अथातो धर्मजिज्ञासे ति धर्मजि- ज्ञासाकमवचनोऽयशब्दोऽध्ययनानन्तरोपनिपातिस्मातरानाभावलक्षणार्थ इति यदुक्त तनं च सर्वन दृष्टार्थत्व हेतुरिति ।। ९५३ ॥ अन चोदयति स्नात्वेतीत्यन्तेन । एव शुक्त दाबल्य वेदवाधनादि ति । एव च वेदयाधो भवति यदि वेदार्थ. सनथेगोपेश्येत । यदि तु स्मृत्यनुरोधेनाध्ययनानन्तर स्नात्वा सन्दिग्ध प्रयोजनवन्त वेदार्थ बुध्यमानो जिज्ञासते, ततो न कश्चिद् वेदविरोधो दृश्यत इत्यविरोधिता स्नानस्येति । एववादिन उत्तरमाह-एमिति स्नानयापनमन्तेन । अयम 4--भवेदपि स्मृत्यनुरोधेनानन्तर ग्नान यदि तावन्मानमेन स्मृत स्यात् । इह च स्नानादुत्तरकारमपि नानाविधानि नित्यानि नमित्तिकानि च क आणि स्मर्यन्ते । तद् यदि तान्यप्यनुरुध्यन्ते, ततोऽन्यन्ताय वेदवाच । न च तान्यष्यविचारितदार्थो यथावदनुष्ठातुमीष्टे । न चाविदुपोऽधिका- रोऽस्ति ! वक्ष्यति हि -- 'न चाविद्वान् निहितोऽस्तीति । तदवश्यमनु- रुध्यापि स्मृति कियत्यप्यध्वनि गत्वा पुनस्तद्वाधो वक्तव्य । तद् वरम धतिवेदखेन विचारयोग्यत्तान्माणवकन्याध्ययनानन्तरमोगते काले प्रथ 'ति जि', २ प्रम', ३ पदन' ५ मुफ्ग' के पाठ 4 ·मीमांसाश्लोकवासिकं कागिकाटीकोपेतम् । च विधिरत्र श्रूयते । फलबद्वयापारगोचरत्वं च स्वाभाविक सर्वविधीना. मित्यपुरुषार्थात्मनोऽध्ययनादुत्तीर्य पुरुषार्धात्मकं फलमामिलपनि । अध्यय नमपि साध्यत्वाधीनं साधनत्व निक्षिप्यते । तदयमों जायते अध्ययनेन किमपि पुरुषाभिलपितं कुर्यादिति । न च तदुपात्तमित्याम्नानसामर्थ्याद विश्वजिदादिवत् स्वर्ग एव सकलाध्येतृजनसमीहितं फलं कन्प्यते । ननु च द्वितीयान्तस्वाध्यायपदममभिन्याहतमध्ययनं तत्प्रधानमेवावयम्यते ततथाध्ययनेन स्वाध्यायं संस्कुर्यादिति वाक्यार्थोऽवतिष्ठते । न च सक्तु- बदसंस्कार्यः स्वाध्यायः, फलवत्कनुज्ञानोपायभूतत्वात् । अतो न फलान्त- रकल्पनावकाशः । न । अविनियोगात् । न खलु ग्वाध्यायस्यार्थजाने वि- नियोजिका भ्रुतिरुपलम्पते । अतो न तादर्य प्रमाणमिति न संस्कारा- ईत्वम् । भूतश्च स्वाध्यायः भव्यमध्ययन, भूतस्य भव्यार्थतायां दृष्टार्थता । इतरथा कल्प्यमदृष्टम् । न च तद् युक्तम् । अतो विनियोगभङ्गन स्वाध्या- येनाध्ययन सस्कुर्यादिति शास्त्रार्थी युक्तः । हुंफडादीनां चानर्धकानामभ्य- यनाव्यापकमर्थज्ञानम् । नेपामदृष्टार्थमध्ययनं भवतीति चेत् । तदर्भजरती- यम् एकम्यैव विधष्टादृष्टार्थत्वकल्पनात् । अन एकरूपेणारार्थनैव युक्ता । ननु च रात्रिसनवदार्थवादिकमेव फलं श्रुतत्वाद् युक्तगाश्रयितुम् । श्रूयते हि 'यं यं कनुमधीते तेन तेनास्य अनुनेष्ट भवतीति ऋतुफलप्राप्तिरध्यय- नस्य फलम् । अथोच्यत न प्रथम गुरुमकाशादध्ययने फलमिदम् , अपि तर्हि धारणाद्यर्थ इति । तन्न | धारणाद्यर्थार्थवादस्यातिदेशतः प्रथमाध्यय- नसम्बन्धात् । अतो रात्रिमत्रन्यायेनार्थवादगतमेव विपरिणामेन फलमुप- कल्पयितुमुचितम् । स्यादेतदेवं यद्यर्थवादाः स्वरूपतोऽतिदिश्येरन् । न त्वेतदेवं, शास्त्रातिदेशनिराकरणात् । प्ररोचनामामिहार्थवादोत्थापितम- ध्ययनविधिनापेक्षितं सम्बन्धुमिति नानाश्यफलपदविपरिणामः शस्यते कल्पयितुम् । अतो नैपापि कल्पना युक्तेति विश्वजिहादिवत् स्वर्गफल. नैव युक्ता कल्पयितुम् । अतः स्वर्धि गुरुसकाशादधीत्य स्नानस्मृतिय- नानन्तरं स्नात्वा पश्चात् सन्दिग्य प्रयोजनवन्तं वेदार्थ विचारयतु मा वा। सर्वधा तावद्ध्यर्यन विध्यर्थी निष्पन्न इति ने कश्चिद् वेदविरोध- मुपलभामहे । १. 'ऐक्रयेणा' स पा.. २. 'धर्म', ३. 'नस्य रि', ४. 'यनमात्रादे बायसन', ५. 'नान कक. पाठ:. -- ·- , प्रतिज्ञासूत्रम् । अत्रोच्यते- 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' 'स्वाध्यायमधीयीते ति च विस्पष्ट साध्यायस्याध्ययनकर्मत्वमवगम्यते । न च सस्तवद् विनियोग- भङ्गो युक्तः । सक्तवो हि भूतभाव्युपयोगरहिता न संस्कारमर्हन्ति । न च तथा स्वाध्यायः, भाव्युपयोगितात् । इह पाध्ययनानन्तरमक्षरग्रहणं, ततः पदावधारण, ततः पदार्थस्मरणं, ततो वाक्यार्थज्ञानं, ततोऽनुष्ठान, ततोऽभ्युदय इति परम्परया पुरुषार्थप्रयोजनप्रतिलम्भन विपरिवृत्त्याध्यय- नमात्रान्नादृष्टकल्पनावकाशः । यावद्धि विप्रकृष्टमपि दृष्टमुपलभ्यते, तावत् तदेवानुसरणीयम् । तदिह ब्राह्मणवाक्येष प्रधानवाक्यानां फलवकर्माव- बोधनं फलम्, अगवाक्यानां तु सन्निपत्योपकारकारादुपकारकदृष्टादृष्टार्थेति- कर्तव्यताप्रकाशनम् । अर्थवादानां च विध्यपेक्षितविषयप्राशस्त्यप्रतिपा- दनम् । उद्भिदादीना च नाम्ना गुणफलविधानम् । उपनिषदां तु साम्प- रायिकफलोपभोगोचितचेतनकर्तृगतिपादनद्वारेण सकलेवेदप्रामाण्यप्रतिपा- दनमित्यूहनीयम् । मन्त्राणा च केपाश्चिदनुष्ठीयमानपदार्यप्रकाशनम् । येषां तु न दृष्टं प्रयोजनं तेपा ऋतुपुरुषार्थादृप्टकल्पना । न च नददृष्टार्थत्वेना- न्यत्रापि दृश्यमानत्रयोजनपरित्यागी युक्तः । स्वाभ्यायोव्ययनविध्यध्या- पितयं मन्नवाह्मणस्य प्रयोजनकल्पनावसर यथाशक्ति प्रयोजनकल्पनैव युक्ता । तन हुमादीना दृष्टप्रयोजनासम्भव जपब्रह्मयजादावदृष्टार्थता । दृष्ट चकप्रयोगविधिगोचराणा दृष्टादृष्टप्रयोजनल प्रोक्षणावघातादीनाम् । अतो नावश्यमैफरूप्यमेव सर्वनवास्थयम् । तदेप पूर्वोत्तरपक्षसंक्षेपार्थः-पार- लौकिकादृष्टफलत्वाद ययनस्य नार्थज्ञानपर्यन्तोऽध्ययनावि यर्थ इति नाव- श्यमनन्तर वदा मीमांसितव्यः । अता न स्नानस्मृत्यव्ययनविध्यार्वि- रोध. । अविरुद्व च न दुर्वलमपि वाधमहतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु- स्वाध्यायरयाध्ययनसस्कार्यत्वावगमादवीतेन सान्यायेन किं कुर्यादित्यपे- क्षिते योग्यत्वेनार्थज्ञाने स्वाध्यायम्य विनियोगात् , तस्य चैहिकत्वादनन्तरं दृश्यमानसाथ न व्यवहितामुमिकादृष्टस्वर्गफल कल्पना युक्तेत्यथीतेन । । स्वाध्यायेनार्थ जानीयादिति करणीभूतस्य वेदस्यानुग्राहकापेक्षाया, योग्य- , धीवधारण न', १ 'थप्रति' क पार. 'प्राददृष्टक नानवका' 1 'यवि', ६ 'स्य हिम', ५ नारिक', १. 'ध्यमेवावसे' क पाठ. । ४ - . 'ते' ख पाठ 'मा नानाविधर' पाठ 'नकर्मनाक पार ८ १. ''सपाट. ११ ·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । दृष्टार्थत्वादिसंयुक्तं वाक्यं लक्षणया विति ।। ८९ ॥ पुनरुच्या गतार्थत्वात् त्यक्तं कैश्चित् तदुच्यते । यद्यप्यस्य भवेद वाच्यमानन्तर्यमसंशयम् ॥१०॥ तथापि पूर्वतापानं लक्षयेदविरोधतः । अन्धग्रहणमाने च कृते स्नानं विरुध्यते ।। ९१ ।। अधीरयेत्यधिगम्यति व्याख्याने त्वविरोधिता। त्वेनेतिकर्तव्यतांशापनिपातिनी मीमांसाध्ययनानन्तरमुपनिपतन्ती स्वका- लोपनिपातिना सानेन विरुध्यत इति श्रुतिवलीयस्त्वेन युक्ता सानस्मृते- नधि इति सूक्तं म्मानस्य तेन पाव. स्यादिति ॥ ८८३ ।। अत्र भाप्य 'दृष्टार्थता चाध्ययनस्यानन्तये व्याइन्येत, लक्षणया वेपोऽर्थः स्याद्' इति । नद-ययनदृष्टार्थनाप्रतिपादनस्य पुनरुक्तत्वालक्ष- गया त्वेषोऽर्थ. म्यादिति चाविज्ञायमानार्थत्वात् कैश्विद् व्याख्यातृभि- स्त्यक्तम् । तत्तानदाह-~दृष्टाति कैश्चिदन्तेन । स्वयं तु चिरन्तन- लेस्येषु विद्यमानत्वात् समाधत्ते- तदुच्यन इति । अयमभिप्रायः --पूर्व हि 'न चाधीनदीमादिभाष्येण पूर्वकालतामान त्याप्रत्ययेनोच्यते, नानन्तर्यम् । न च तदध्ययनदृष्टार्थले विरुभ्यत इति स्मृत्या सहाविरोधो दर्शितः । इदानीं तु यधप्यानन्तर्यवचनः क्त्वाशन्दः, तथापि समस्तस्मृ- त्यर्थपरिग्रहे वेदविरोधाद् वरं लक्षणेति । पौर्वापर्यविशेप आनन्तर्ये उक्त तदन्तर्गतपूर्वकालतागामध्ययनस्य लक्ष्यते । एवं हि दृष्टाध्ययनेन स. हाविरोधो भवतीति ।। ९०३।। अपरमपि स्मृत्गा राहारिरोधप्रकारमाह -ग्रन्धेति । अधीत्येति इडो रूपे विरोष. नेग इति । इद चान्वारह्यरचनमिति नातविादर- णीयम् । इमो हि नित्यसहचरितोऽपिशब्द एकदेशमूतः, नहि तस्य केला प्रयोगो दृष्टपूर्व । अत इडो सो समुशयप्रासद्धिः । इणस्त्व- वयवसिद्विः । सा च समुदायप्रसिद्धेर्दुला । स्वाध्यायाध्ययनाधिकारे चाधीत्येति भृत तद्विपरमेवावगम्यत इत्यतोऽपि नाधिगमार्थकल्पना यु- 1 'ध हति'.पा ·प्रतिज्ञासूत्रम् । यस्त्वेवमविरोधित्वं कुर्वन्नाप्लवनं वदेत् ॥ ९२॥ अदृष्टायाथवाप्यन्यः संस्कारस्तस्य चोत्तरम् । इहास्नानादिनियमो यः कृतो ब्रह्मचारिणः॥ ९३॥ अवधित्वमनाश्रित्य सोऽवसानसपेक्षते । ततोऽपेक्षावशात स्नानसस्नानादिनिवर्तनम् ।। विरोधसाहचर्याभ्यां दृष्टार्थत्वेन लक्षयेत् । अत्र भाप्य 'न चेदं स्नानमदृष्टार्थ विधीयते' इति । तद् व्याचष्ट- यस्त्विति । यो हि श्रुतिस्मृत्योरेवमविरोवो भवतीनि गुरुगेहादनावृत्तस्या. प्लवनमात्रम् 'अधीत्य स्नायादि ति गयाजादिवत् प्रवानमदृष्टार्थ विधी- यते । अथवा मन्त्राद्युपेतमध्ययनस्य प्रधानकर्मण. प्रोक्षणादिवददृष्टार्थ नरस- स्काररूपं स्नान विधीयत इति मन्यते, तस्य वक्ष्यमाणमुत्तरमिति॥९२३॥ तदिदानीमुत्तरमाह -- इहेति द्वयन । जहाचारिणो हि न स्ना- यादि'त्यस्नानादिनियम उक्तः । न च तत्र कस्यचिदाधित्वमाश्रितम् । अतोऽसौ कियन्तं कालमिति भवत्यवसानापेक्षेति । यधेव ततः किमन आ- ह-तत इति । अपेक्षितविधौ दृष्टार्थत्वम् । इतरथादृष्टार्थ स्नानविधानम् । न च दृष्टे सम्भवति तद् युक्तम् । अतोऽपेक्षावादस्नानादिनियमनिवृत्ति- मेव 'अधीत्य स्नायादिति स्नान लक्षयति । तद्धि अस्नानविरोधि स्नान, विरोधिसत्ता च विरोध्यन्तरनिवृत्या व्याप्ता । अतः स्नानेनास्नाननियम- निवृत्तिलक्षणा युक्तैव । तत्सहचरिताभ गुरुकुलनासादय इति तन्निमृत्या तेषामपि निवृत्तिलक्ष्यत इति । ननु युक्त विरोधिनो. सहासम्भवात् स्ना- नेनास्नाननिवृत्तिलक्ष्यत इति । गुरुकुलवासादिधर्मनिवृत्ती (कृ? कु)तो हेतुः । यचास्नानादिनियमसहचरितो गुरुकुलवासादिग्तान्नेवृत्त्या निवत्यंत इत्युक्तं तदयुक्तम् । प्रमाणान्तरगोचरे हि विपये तद् युक्तम् । यवा लोके भोजनकाले केवलस्थलपरिमार्जनोपदेशे स्थला(दी)नि परिमृज्यन्तामिति भवति तत्सहचरितनिखिलभोजनोपकरणशवशुस्तिकादिपरिमार्जनोपदेश । श्रुतिस्मृत्योस्तु यावदुपात्तमानविषयत्वात् सरचरितादिग्रहणमन्याय्यम् । उच्यते - स्यादेवं यदि श्रुतिमूलेयम् 'अनीत्य स्नायादिति स्मृति. - १. ' विप्र'क पाट.

·४ मामासाश्लोकवार्तिक पागिकाटीकोपेतम् । तस्मादध्ययनस्नानजिनासाकमवाचिनाम् ॥१५॥ दृष्टार्थत्वाय शब्दानामेन व्यारयेयमाश्रिता। स्नात्वा जिलासमानोऽपि ननु पेट न वाधते ॥ ९६॥ तेनापिरोधिता तस्येत्येर वटत उत्तरम् । यथेवाध्ययनात् स्नान स्मर्यते समनन्तरम् ॥ १७ ॥ स्यात् । इय तु पायमला । न्यायश्च सकलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्ती समान । क पुनरसो । ग्यताम् । ब्रह्मचारिधर्मा हि गुरुकुलवासादयोऽध्ययनाङ्गम ध्ययनसमाप्तौ समाप्यन्ते इप्टिसमाप्ताविव तिमिति न्याय । अतोऽस्नाननि यमनिवृत्तिमूलेन सफलामीन्धनादितम मारिधर्मपर्यवसानलक्षणा युक्तेति । इद तु 'कि तु रक्षणये त्यादिभाष्यणास्तमिति पेदित यम् ॥ ९४, ।। प्रकरणागिदानीगुपसहरति- तस्मादिति । अयमर्थ ---यद ध्ययनशब्दोऽधिगमार्य इात व्यारयात यच्च सायादित्यसतानादिनियम- निवृत्तिलक्षणार्थ खानशब्द इति, तथा 'अथाता धर्मजिज्ञासे ति धमजि ज्ञासाक्रमवचनोऽथशब्दोऽध्ययनानन्तरोपनिपातिस्मा खानामावलक्षणार्य इति यदुक्त तनं च सर्वन दृष्टार्थत्व हेतुरिति ॥ २५ ॥ स्नात्वेतीत्यन्तेन । एव तुक्त 'दार्गल्य वेदयाधनादि ति । एव च वेदयाधो भवति यदि वेदाथ सर्वथैवोपेक्ष्येत । यदि तु स्मृत्यनुरोधेनाध्ययनानन्तर स्नाता सन्दिग्ध प्रयोजनवन्त वेदार्थ युध्यमानो जिज्ञासते, ततो न कश्चिद् वेदविरोधो दृश्यत इत्यविरोधिता स्नानभ्येति । एवोदिन उत्तरगाह-एवगिति स्नानचाधनमन्तेन । यम --भवेदपि स्मृत्यनुरोधेनानन्तर ग्नान यदि ताव-मानमेन स्मृत म्यात् । इह चे स्नानादुत्तरकालमपि नानाविधानि नित्यानि नमित्तिकानि च के माणि मर्यन्त । तद् यदि तान्यप्यनुरुध्यन्ते, ततोऽन्यन्ताय वेदवाच । न च तान्यप्यविचारितवेदार्थो यधावदनुष्ठातुमीष्टे । ( चापिटुपोऽधिका राऽस्ति । वक्ष्यति हि -- 'न चाहिद्वान् पिहितोऽस्ती ति । तदवश्यमनु रध्यापि स्मृति कियत्यप्यधनि गत्वा पुनन्तद्वाधो वक्तव्य । तद् वरम धीतोदत्वेन विचारयोग्यत्वान्माणवकम्याध्ययनानन्तरमोगते काले प्रथ २ नम', ३ वदन अत्र चोदयति ४ तु स पाठ ५ मुपग के पाठ ·, प्रतिज्ञासूत्रम् । तथा ततः परोऽप्यन्यः पदार्थोऽन्यः परस्ततः। ततश्चावश्यकर्तव्ये वाधे स्मार्तस्य कस्यचित् ॥९॥ योग्यत्वादागते काले प्राथम्यात् स्नानवाधनम् । सोऽयं पाठक्रमस्यार्थाद बाध इत्यवगम्यते ॥ ९९ ॥ गुणप्रधानयोऽपि विरोधाद गुणवाधनम् । मोपनिपातिनो विरोधिन. स्नानस्पैच वाधनम् । अतोऽनधातवेदत्वेन याव- नित्यनैमित्तिककर्मणोऽनुष्ठानायोग्यः, तावदकुर्वन्नपि तानि न प्रत्यवैति । अधीतवेदतया योग्योऽकुर्वन् प्रत्यवेयात् । न चाविद्वान् कर्तुं शक्नोति । न चाविचारयन् जानातीत्यध्ययनानन्तरमेव धर्मजिज्ञासा युक्तेति । इदं चो- तरविभवादुक्तम् । परमार्थतत्वव्ययनविष्यर्थसम्पादनाय प्रवृत्तो न प्राड् भीमांसाश्रवणाद् विरन्तुमर्हतीत्यध्ययनविधिवलप्रभावित एवायमर्थः । नहि प्रधानमनकामनुष्ठितं पर्यवस्यति । वक्ष्यति हि "साई प्रधानमकशब्यादिति ॥९८३ ।। एवं स्मृतियाधमुपपाद्यानवाधिकरणमुदाहराते-सोऽयमिति । इतिरिवार्थे । पाठक्रमस्येव श्रुतिक्रमस्यायथमीद वाधोऽवगम्यत इत्यर्थः । उक्तं हि क्रमकोपाधिकरणे 'क्रमकोपोऽर्थशव्दाभ्याम् - इति । अत्र हि 'आग्नहोत्रं जुहोति' 'यवागूं पचती'त्युदाहृत्य विचारयि- प्यते--किं हु त्या पक्तव्यम् , उत पक्त्वा होतव्यमिति । अत्रे पाठप्रामा- ण्याद् हुत्वा पक्तव्यमिति पूर्वपक्षित उक्तं पाठक्रमस्यार्थक्रमात् कोपो वाधः । अर्थवशेन ह्यत्र पाठक्रमोऽतिक्रमितव्यः । यथापाठक्रमानुष्ठाने ह्यर्थो न संवतेत । होमार्थो हि पाकः । स होमादुत्तरमनुष्ठितोऽनर्थकः स्यात् । होमश्च हवनीयाहते न सिध्येत् । तरादादौ श्रपणं ततो होम इति । तद्वदिहापि यद्यप्यध्ययनानन्तर्यरूपक्त्वाश्रुत्या स्नानस्य क्रमोऽवगतः, त- थाप्यध्ययनदृष्टार्थतासामर्थ्येन वाधितव्य इति । तत्परिग्रहेऽध्ययनवि. ध्यर्थ एव वाधितः स्यात् । श्रुतिकमोऽप्यर्थानुसारेण वाध्यत एव, अर्था- र्थत्वात् सर्वस्येति क्रमकोपाधिकरणे टीकाकारेणोक्तमिति । अधिकरणान्त- १. र कर्म', २. '' स. पाठ . ३. 'णार्थमु', ४. 'त', न्या, ६ 'रकालम', रेधन बाधितव्य ए' र पाठ. , ५. 'धा. ७ II ·. मीमांसाश्लोकवात्तिक काशिकाटीकोपेतम् । स्नानोपलक्षिता चात्र निवृत्तिगुरुवेश्मनः ॥१०॥ विरोधित्वेन वाध्येत न तु मध्वादिभक्षणम् । तस्माद् गुरुकुले तिष्ठन् मधुमांसाद्यवर्जयन् ॥१०१ ॥ जिज्ञासेताविरुद्धत्वाद् धर्ममित्यवगम्यते । गुरुगेहनिवृत्त्यशो यावच्च न समाप्यते ॥ १०२ ॥ तावत् सकलवाचित्वान्न स्नानं पर्यवस्यति। रमत्रयोदाहरति --- गुणवानयोरिति । वक्ष्यति - 'अगगुणविरोधे च तादात्' (१२. २ २५) इति । अत्र च प्रधानभूतमुत्याकालानुरोधेना- गभूतदीक्षणीयाकालनाधो वक्ष्यते, प्रधानार्थवादगानान् । प्रधानविरोधे सत्यानर्थक्यात् । एवमेहाप्य ययनस्नानयोः क्रममधीलस्नायादिति स्मृ- तिरुपदिशति । क्रमश्च कमवतामङ्गमित्यविवाद सर्वगादिनीम् । तद् यद्यप क्रमोऽनुरु येत , ततः प्रधानभूत दृष्टार्थमध्ययनमेव बाधितं भवेत् । न च गुणानुरोधेन प्रधानयाधी युक्त इति ।। ९९३ ॥ एवं तामत् स्मृतेरत्यन्त गधो भाणतः । इदानी विरोधानुसारित्वाद् बाध्यबाधकभावग्य यावन्मारमेव विरुध्यते तद् बाधितव्यम् । गुरुकुले- वासपरित्यागमा च धर्मजिज्ञासापरिपन्थि , तदायत्तत्वात् तस्याः, न मधुमासादिसेवेति ने ते बाधितव्या इत्याह -स्नानेति ॥१००६॥ तस्मात् स्मृत्येकदेशवाघोऽयं न समस्तस्मृधि इत्याह -त- स्मादिति ॥ १०१३ ॥ मन्वेष परित्यक्ताग्नीन्धनादिब्रह्मचारिधर्म स्नातको जात इति 'स्ना तको नित्यं शचि सुगन्धिः स्नानशील.' इति विधिप्राप्तं मध्वादिसेवन वद् धर्मजिज्ञासायामविरोधि यत् स्नान तदपि क्रियतामत आह-गुरुगे इति । सकलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्ती हि स्नातकशब्दः प्रयुक्त, नाग्नीन्ध नादिकतिपयधर्भनिवृत्ती । अतो यानद् गुरुगेहनिवृत्तिर्मध्वादिसेवासमुदा. यस्यांशो न समाप्यते, तावत् स्नातक एव न भवतीति न स्नानमस्ना. २ नम', ३ 'नामाववाद सदम्', ४ ६ पवादमा नरयन, "मित्वाई', १. नेगपाट १. परिरथात' क. पा. प' ९ ·प्रतिज्ञासूत्रम् । ५१ गुरुगेहादनावृत्तः स्नातको हि न कथ्यते ॥ १०३ ॥ तत्परत्वविधानाच्च न तावद् दारसङ्ग्रहः । व्याख्याय कीर्तिता चात्र स्नायादिति पुनः स्मृतिः।। समावर्तिष्ट मेत्यादिस्मृतेर्यद्यप्यनन्तरम् । विपरीतार्थमित्यस्मात् तद्वाक्यादपनीयते ।। १०५ ।। अथशब्देन यो बाधः पुरस्तादुपवर्णितः । तन्मात्रस्यैव वाघोऽत्र दृष्टार्थत्वात् प्रदर्शितः ॥१०६।। नादिनियमनिवृत्तिः पर्यवस्यति । स्नानं न प्राप्नोतीत्यर्थः । सकलब्रह्मचा- रिधर्मनिवृत्तिवाची स्नातकशब्द इति ॥ १०२३ ॥ व्याख्याय तदेव प्रयोगानुसारेणाह - गुरुगेहादिते । यावद्धि गुरुगेहान्न निवर्तते न निष्कामाते, तावत् स्नातको न कथ्यते । अतो न स्नातकधर्म लभत इति । यद्येवं तर्हि मा स्नातु, दारपारग्रहं किन्तु न क- रोति । उपात्तदारोऽपि गुरौ निवसन् धर्म जिज्ञासत एवं, अत आह- तदिति । गुरुगेहान्निष्कान्तस्य कृतमन्त्रायुपतस्नानस्य तत्र रनानात् परो दारसङ्ग्रहो वि.हेतः 'स्नातकः सदृशीं मायाँ विन्देत' इति । तत् कथमकृत- स्नानस्य भवेदिते ॥ १०३३ ॥ अत्र भाष्य 'वेदमधीत्य स्नायाद् गुरुकुलान्मा समावर्तिप्टे'ति । तद- सद्भतार्थमिव लक्ष्यते । कथं हि वेदमधीत्य स्नायाद् गुरुकुलान्मा समाव- तिष्टेति । तद् पिच्छिद्य योजयति-व्याख्यायेति । पूर्व हि 'न चेदं स्ना- नमदृष्टार्थमित्यादिना भाप्येण स्मृतिवाक्यं व्याख्याय पुनस्तदेव कीर्तित मस्याः रमृतेरयमर्थ इत्युक्तं भवति ॥ १०४ ।। नन्वानन्तर्याद् गुरुकुलान्मा समावर्ति त्यनेनैकग्रन्थोऽधगम्यते । कि तत्परित्यागे कारणमत आह-समावर्तिप्टेति । नद्यानन्तर्यमेव सम्बन्धे कारणम् । अपितर्हि, योग्यतापि । इह च विरोधादानन्तर्येऽप्यसम्बन्ध इति ॥ १०५॥ अथापनीतं कथं व्याख्येयमत आह-अथशदेनेति । पूर्व हि गुरुकुलवासावसानवाधनार्थोऽथशब्द इति व्याख्यातं 'गुरुकुलान्मा समा- १. मह'२. 'पत्सत', ३. सित' - - पाठः. .

·- मीमांसाश्लोकार्तिकं काशिमाटीकोपेतम् । स्मृतिप्राप्तमिदानीं तु मधुमांसाद्यवजर्नम् । प्रतिपेधन्नदृष्टार्थ सूत्रकारो न शोभते ॥ १०७ ॥ निवृत्य गुरुगेहाच्च जिज्ञासार्थः पुनर्भवेत् । प्रवेशः सोऽप्यदृष्टार्थ इति नैवेह सूत्रितः॥ १०८ ॥ निर्गमो हि कृतार्थस्य दृष्टार्थों गुरुवेश्मनः । स्मर्यते तस्य नार्थः स्यादकृतार्थस्य निर्गमे ॥१०९॥ अथशब्दप्रसिद्ध्येव वेदग्रहणहेतुता । आनन्तर्योपदेशित्वादतशब्देन किं पुनः॥११० ॥ वर्तिष्ट कथं वेदवाक्यानि विचारयेदि'त्यादिना भाप्येण । न च तन हेतु- रुक्त इति स्मृतिदृष्टार्थताप्रसझेन मनसि विपारेवर्तमानोऽभिहित । अधशब्दो ह्यानन्तर्यपरत्वेऽदृष्टार्थः स्यादिति तत्परिहाराय गुरुकुलान्मा समावर्तिप्त्ये- वपरो व्याख्यायत इति । यद्वा गुरुकुलवासनिवृत्तिमानं वाध्यते न कृत्स्न- स्मृत्यर्थ इति, ताायं हेतुरित्याह - तन्मात्रस्येति ॥ १०६ ।। एतदेव विवृणोति--स्मृतिप्राप्तमिति । इदानीमधीते वेदे- ऽधीत्य स्नायादिति स्मृतिप्राप्त मध्वादिसेवन प्रतिषेधयन् सूनकारोऽदृष्टार्थों- पदेशी स्यात् तेषां धर्मजिज्ञासायामविरोधात् । न च तद्युक्तमिति ।। १०७॥ यस्तु स्मतेरविरोव वदन्नेवमाह - स्मृतिवशादनन्तरं स्नात्वा गुरु- गेहं प्रविश्य धर्मो विचारयिप्यते तन्न कश्चिद् विरोधः स्यादिति, तं प्र- त्याह --निवृत्योते । निर्गत्य हि पुनः प्रवेशोऽदृष्टार्थ स्यादिति । पूर्व चेदमुद्भाप्यमेव परिचोद्यान्यथा परिहृतम् । इदानीं भाप्यानुसारेणादृष्टार्थ- तया परिहियते इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ १०८ ॥ ननु कथं प्रवेशोऽदृष्टार्थः स्यात् , तस्य हि विचारो दृष्टमेव प्रयोज- नमत आह-निर्गम इति । कृतार्थस्य निर्गमो निस्सरण दृष्टार्थ स्यात् । इतरथादृष्टार्थम् । अतो निर्गत्यप्रवेशोऽदृष्टार्थ इति वदता निवृत्तरदृष्टार्थत्व- मुक्तं भवति ॥ १०९ ॥ अतश्शब्दमिदानीमनुसन्धत्ते- अथेति । यदैवाथशब्देन दृष्टार्थ- 'श्यात' स पाठ २. 'ध्यकारानु' क पाठ .

·प्रतिज्ञासूत्रम् । योग्यत्वमथशब्देन यद्यपि प्रतिपादितम् । तदेव हेतुरत्रेति नातश्शब्दाद् विना भवेत् ॥१११।। लक्षणं पुरुषस्यैव तदा तद्धि प्रसज्यते । जिज्ञासायाश्च हेतुत्वे फलार्थित्वादि सम्भवेत् ।। अतश्शब्दगृहीतं वा तत्राध्यनमाश्रितम् । हेतावकथ्यमाने हि मङ्गलाद्यप्यसो भवेत् ॥ ११३ ॥ स्नानवाधस्य वा हेतुरत इत्युच्यते पुनः । योग्यस्थापीतवेदत्वान्नावस्थातुं हि लभ्यते ॥११४ ॥ मानन्तर्यमुपदिष्ट तदैव क्रियामानानन्तर्यस्यादृष्टार्थत्वाद् वेदग्रहण वेदा. थनिर्णये हेतुरित्युक्तमयति ।कमतश्शन्देनेति ।। ११० ।। परिहरति --योग्यत्वमिति । आनन्तर्योपदेशाद् वेदाध्ययनेन धर्मज्ञाने योग्यो भवर्तीति ज्ञायते, न तु तद्वैतुन धर्मजिज्ञासेति ॥१११॥ अतश्चैवविधः पुरुषो धर्मज्ञाने योग्य इत्येतावदेवाथशब्देनोक्तं स्यात् , न हेतुविशेष इत्याह - लक्षणमिति । न च हेत्वन्तराभावात् पारिशेष्यसिद्धमध्ययन शक्यं वक्तुमित्याह-जिज्ञासाया इति ॥११२॥ धर्मफलायित्वाचार्यकयशःप्रभृते जिज्ञासाया हेतुत्वेन सम्भवति । तद्धेतुत्वे च धर्मजिज्ञासायाः शूदाधिकारो दोप इतेि परिहारान्तरमाह- अतश्शब्द इति । अथशब्दो ह्यानन्तर्यमुपदिशन् यद् वेदाध्ययनान न्तर्यमुपदिशतीयुक्त, तद् वक्ष्यमाणातश्शब्दप्रातपायहेतुत्ववलेन । इत- रथा त्वर्थान्तरवचनोऽयमथशब्दः सम्भाव्यतेति ॥ ११३ ।। अन्यथा पानरुक्तयमाह स्नानयाधस्येति । यद्ययथशब्देन वेदाध्ययनं धर्माजेनासाया हेतुरिति प्रतिपादित, तथापि हेवन्तरवचन- वादतरशब्दो न पुनस्क्तः । मानवावस्य हेतुत्वमनश्शब्द) वदति । स्नानवाघहेतुमाविस्करोत-~योग्यरकते । अधातवेटो हि नित्यनैमित्ति- 'का ध', ३. 'नयोग्यो भवति इ', ४ . 'दताति' स. पाठ. १ 'क्त भवतीति कि', २ 'त भवति त', ·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । सन्वाच्थेच्छान्तरं कर्म ज्ञानं व्याप्नोति तावता। ज्ञानोपसर्जना सैव न तु विध्यादि गम्यते ॥ ११५॥ इपेस्तु कर्म वाह्यः स्वाधर्मः सा वाथवा द्वयम् । समानकर्तृकत्वं तु तुमुनोक्तं लिङा विधिः॥११६॥ एवं विषयनानात्वान्न काचित् पुनरुक्तता। सूत्रितेच्छाभिनित्य द्वितीयेच्छात्र सूत्रिता । कानुष्ठानयोग्यो जाता यद्यविद्वत्तया नानुतिष्ठत, प्रत्ययात् । अताऽधीतवे- दत्वान्नावस्थातुं लभ्यते झटिति विद्वत्ताया यतितव्यमिति ॥ ११४ ।। अत्र भाष्यं 'धर्म जिज्ञासितुच्छेदिति । तन सन्धातालेड्तुमु- नामिच्छार्थत्वात् पौनरुक्त्यमाशय विषयभेदात प.रेहरति -सन्या- च्येति । सन्गच्या तावदिच्छा आन्तरं समानपयोपातं ज्ञानमेव कर्म व्यो- नोति । तत्कनिकति यावत् । तायता च भागेन मैव गम्यते, न लिडा- देरों विध्यादे. । इपिस्तु यद्यपीच्छावचनः, तथापीच्छन्तिरवचनत्वाद- पुनरुक्तः । तथाहि --- संपांच्येच्छाया वाह्यः पदान्तरोपात्तो वा धर्मः कर्म, ज्ञानेच्छा वा, धर्मज्ञानेच्छाद्वय वा । कर्मभेदप्रकटनमिच्छाभेद- स्फुटीकरणाम् । लिट्तुमुनोन्ट विपिसमानकर्तुकरसवचनत्वात् सप्टो विषयभेद इत्यपुनरुक्तते । किं पुनरमासूनिद्वितीयेच्छोपादाने भाष्य- काररस प्रयोजनं, धर्म जिज्ञासेतेत्येवं हि वचनीयमत आह --त्रिते- च्छेति । एव हि मन्यते- - यथा शेयो यालः प्रेपणायामयोग्यलाद् धर्मज्ञाने प्रवर्तयितुं सूचकारेणाध्येपितो धर्मजिज्ञासेति वदता, तथा तद्गति मनुविदधानेन भाप्यकारेण सनितेच्छा कथं निर्वस्यतेति द्वितीयेच्छा असूत्रितोक्ता । अत इच्छोपदेशेनापि कर्दन्यतोपदिष्टा भवेत् , तत्पूर्व- भावित्वादिच्छायाः । नचैच्छा नेष्यते । बुभुक्षावत् । तथाहि एको वुभुक्षमाणो भुझे । अपस्तु मन्दानलवादबुभुक्षुस्तामपि कामयत ए- वेति ॥११५-११७॥ २ 'धमावार, ३. 'प्रा', .. दिरिति', ५. "विषयभेदादषु'ख पाठः. ६. 'तद्वाप्ये', ७. 'तो धर्मो ज्ञा', ८. 'म । इच्छा. 1 १. 'ग्यो भवति यक, पाठ भिमक. पाठ..

·प्रतिज्ञासूत्रम् । ५५ प्रकृत्या विकृतिर्यस्माचतुर्थ्यन्ता समस्यते । तादर्थे यूपदार्वादौ तेनास्मिन्नसमासता ॥ ११८॥ सा हि तस्येत्यनेनोक्तो धर्मस्येत्येप विग्रहः । तत्र धर्मजिज्ञासासमासपदं विगृह्णता भाष्यकारेण 'धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छे'त्युक्तम् । तदाक्षिपत्ति--प्रकृत्यति । यत्र हि तादर्थ्य चतुर्थीसमासो भवति, तत्र प्रकृत्या विकृतिः समस्यमाना दृष्टा । यथा यूगाय दारु यूपदार्विति । अप्रकृतिविकारयोस्तु न समासः यथा रन्धनाय स्थाली, अवहननायोलूखलमिते । तथा 'प्रकृतिविकृतिग्र- हणं कर्तव्यमिति तादर्थ्यसमासे वार्तिककारेणोक्तम् । न च सामर्थ्य- प्रदर्शनार्थ तत् । अतोऽप्रकृतिविकारयोरपि यत्र सामर्थ्य तत्र समासो भव- त्येव । अतो धर्मजिज्ञासापदेऽपि सामर्थ्यम्य विद्यमानत्वाद् युक्तस्तादर्थ्य- समास इति वचनीयम् । सामर्थ्यस्यैव प्रकृतिविकारभावमन्तरेणानुपपत्तेः । विग्रहवाक्यार्थाभिधानशक्तिहि सामर्थ्यम् । न च यथा रन्धनाय स्था- लीति श्रूयमाणा चतुर्थी वाह्यानिमित्तभूताया अन्धनप्रकृतेरपि स्थाल्या- स्तादर्थ्यमभिद्योतयाते तथा रैन्धनस्थालीति समासः, मन्दत्वात् ताद- य॑स्य । प्रकृतेरेव तु दार्वादेयूपादिविकृतिभावापत्तेर्व्यक्तं तादयमिति यूपाय दावित विगृह्य कथितं यूपदारुसमासादपि सुज्ञानम् । अत एव समासविधी तादर्थ्यग्रहणं प्रकृतिविकृतिमोचरं पाख्यातं तत्रैव तादयस्य स्पष्टत्वात् । आह च "वाह्यस्य हि निमित्तस्य तादयं नैव तादृशम् । यादृशं प्रकृतेः स्पष्टं विकार प्रति दृश्यते ॥" इति । तथाच नाप्रकृतिविकृत्योस्तादर्थ्यसमासो दृष्टचरः । अश्ववासादिषु पष्ठीसमासाश्रयणात् । वैयाकरणाख्यायां तु सत्यपि समासेऽलुम्विधानाद् विभक्तिः श्रूयते इति युक्तमेव वृत्तिविग्रहयोरैकार्थ्यमसत्यपि प्रकृति- विकृतिभावे । धर्मजिज्ञासापदसमासस्तु विवादास्पदीभूत एव । तस्माद- समासोऽयम् ॥ ११८॥ १. 'पदावादाविनि', २. 'या तादर्थ्यममासेम. 'ति वा', ४ 'ताया' ख. पाठः, ५. 'रधनायस्था' क. पाट: ६. 'फुटत्वा', ७. 'च'ख, पाटः.

·५६ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । धर्मायेति तु तादयें पष्ठी वृत्तति कथ्यते ॥११९ ।। प्राप्नोत्यत्र चतुर्येव विशेषश्चेद विवक्षितः। सामान्यस्य विवक्षायां तादृशं कय्यते कथम् ।। सम्बन्धमात्र एवैपा षष्ठयुत्पन्ना तथापि तु । विशिष्टंनिष्टता तस्य भाष्यकारेण वर्ण्यते ॥१२१॥ साधनाभासता चात्र पूर्वपक्षार्थगोचरा। अन्यसाधनमन्यस्य साधनाभास उच्यते ॥१२२।। क्रत्वर्थ पुरुषार्थस्य तदर्थं च क्रतोरिति । शेपलक्षणशब्दश्च कृस्लशास्त्रविवक्षया ।। १२३ ।। एवमाक्षिप्य समादधाति -सा होति । नायं चतुर्थीसमासः । किन्तु अवघासादिवत् पष्ठीसमास एवायम् । तथाहि 'सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छेति षष्ठयन्तेन तदा विगृहातीति । ननु धर्माय जिज्ञासेति विग्र- हवचनं तत् कथं व्याख्येयमत आह -~~ धर्मायेति । नेदं विग्रहवचनं, किन्तु पष्ठव्यर्थविशेषप्रदर्शनमिति ॥ ११९ ।। अत्र चोदयति-प्राप्नोतीति । तादर्थ्यरूपार्थविवक्षायां हि चतुर्युव प्राप्नोति । सम्बन्धसामान्यविवक्षायां तु तादर्थ्यवचनं कथ- मिति ॥ १२० ॥ परिहरति-सम्बन्धमात्रेति । सूत्रकारेण हि सम्बन्धसामान्य- विवक्षाया धर्मजिज्ञासेति पष्ठीसमासः प्रयुक्तः । निर्विशेपसामान्यानुपपत्तेस्तु विशेपाकाक्षायां भाष्यकारेणैव तस्य सामान्यस्य तादर्थ्यरूपविशेपनिष्टता वर्ण्यते, तेनायमपि न दोष इति ॥ १२१ ॥ अवापरं धर्मजिज्ञासास्वरूपप्रदर्शनार्थ 'कान्यस्य साधनानि कानि साधनामासानीति भाष्यम् ! तत्र साधनाभासपदं व्याचष्टे-साध- नाभासतेति । पूर्वपक्षस्याओं धर्मस्य साधनाभासमिति । कथं पुनः पूर्वपक्षस्यार्थः सावनाभासः, अत आह अपसाधनमिति । अन्यस्य हि साधनमन्यस्य साधनवदवभासमानं साधनाभासं भवतीति ॥१२२॥ एतदेवाभिव्यक्ति-त्वमिति । मत्वर्थ हि पर्णमय्यादि ·प्रतिज्ञासूत्रम् । प्रसिद्धः शक्यते ज्ञातुं प्रसिद्धत्वात् तु नेष्यते । अप्रसिद्धस्त्वशक्यत्वान्नतरामित्यतोऽब्रवीत् ॥१२४॥ जिज्ञास्यः संशयादु धर्मःश्रेयस्करतयापि च । असन्दिग्धो ह्यजिज्ञास्यो यो वा स्यान्निष्प्रयोजनः॥ स्वरूपादिषु धर्मस्य द्विधा विप्रतिपद्यते । पूर्व प्रमाणरूपाभ्यां पादेनाद्यस्य निर्णयः॥ १२६॥ पुरुषार्थस्यापापश्लोकश्रवणादेरुच्यमान साधनाभासं भवति । पुरुषार्थ च गोदोहनादि क्रतोरुच्यमानं तदाभासं भवतीति । अत्र भाष्यकारेण 'को धर्मः कथंलक्षणः इति चोदनासूत्रेण व्याख्यातमि'त्युक्त्वा 'कान्यस्य साध- नानीत्यादि शेपलक्षणेन व्याख्यातमित्युक्तम् । तदयुक्तमिव दृश्यते, शेप- लक्षणशब्दो हि तृतीयाध्याये प्रसिद्धः । न च तत्र साधनादि सर्व ब्या- ख्यायते, अतः कथमित्याशङ्कयाह-शेपलक्षणेति । नायं तृतीयाध्याय- विवक्षया शेपलक्षणशब्दः प्रयुक्तः, किन्तु परिशिष्टसकलशास्त्रविवक्षया । अत एवैकवचनमिति ॥ १२३ ।। अत्र भाष्यकारेण शास्त्रारम्भमाक्षिपतोक्तम् - धर्म प्रसिद्धोडप्र- सिद्धो वा स्यात् । यदि प्रसिद्ध , न जिज्ञास्यः । अथाप्रसिद्धः, नतरा- मिति । तत्राभाववचनत्वान्ननः कोऽयमातिशायनिकः प्रत्ययः । नहि निषेधस्य स्वगतो विशेपः कश्चिदस्तीत्याशङ्कयाह-प्रति इति । सत्यम् । नाभावस्य स्वगतो विशेषः, तथापि निषेध्यतन्त्रत्वाद् निषेधस्य तदतिशयात् सोऽप्यतिशेने इति । तदिह प्रसिद्ध ज्ञानेच्छामात्रस्यैवाभावः, न ज्ञानस्य । अप्रसिद्ध तु न ज्ञानं न चेच्छेति द्वयनिषेधादतिशयो युक्तः। अशक्यत्वान्नेष्यते न ज्ञायते चेत्यर्थ इति ॥ १२४ ।। अत्र परिहारभाप्यं धर्म प्रति विप्रतिपन्ना बहुविदः । स हि निःश्रे- यसेन पुरुषं संयुनक्तीति, तद्व्याचष्टे---जिज्ञास्य इति । सान्दिग्धस्य हि प्रयोजनवतो निर्णयाय मतिमन्तो यतन्ते । तथाच धर्मः । तस्मादय- मपि जिज्ञास्यत इति ॥ १२५ ।। कीदृशः पुनर्धमै संशयः किन्निमित्तो वा, अत आह -स्वरूपा. दिष्विति । पूर्व तावद् धर्मस्य स्वरूपादिषु मध्ये प्रमाणस्वरूपाभ्यां द्वधा ·, मीमांमाश्लोकवार्तिकं काशिकाटकोपेतम् । स्थिते वेदप्रमाणत्वे पुनर्वाक्यार्थनिर्णये मतिर्वहुविदां पुंसां संशयान्नोपजायते ॥ १२७ ॥ केचिदाहुरसावर्थः केचिन्नासावयं त्विति । तन्निर्णयार्थमप्येतत् परं शास्त्रं प्रणीयते ।। १२८॥ विप्रतिपद्यते । विप्रतिपत्ति, क्रियते इति भावे प्रत्ययः । वादिविप्नतिपत्तिश्च सशये निमित्तमिति नैयायिकाः । तस्मादेष संशयो भवति किं खलु धर्मे प्रमाण, किंस्विद् योगिप्रसक्षमुत चोदनेति । प्रमाणसशयादेव तु स्वरूप- संशयः, किं यागादिधर्म उत चैत्यवन्दनादीति । तदप्रायस्याध्यायस्य प्रथमपादे निर्णयः कार्य इत्याह--पादेनेति । अत्र हि सम्भावितेतरप्रमा णनिपेधेन सम्भाविताप्रामाण्यनिपैवेन च प्रामाण्यमुपपादयिष्यते । तदु- पपादनाच स्वरूपोपपादनमपि कृत भाति । त्रिपाद्यां तु कथलक्षण इत्य- मुना प्रतिज्ञातः प्रमाणप्रकारो निरूप्यते। प्रामाण्यं लिवोपपादितम् । अत एव पादावसाने 'इति प्रमाणवमिद प्रसिद्धम्' इति वदति । अर्थवादाधि- करणे च 'सिद्धप्रमाणभावस्य' इति, प्रकारस्य तु तद्वतः प्रमाणादनति- भेदात् कृत्स्नोऽध्यायः प्रमाणलक्षणमित्याख्यायते इति ॥ १२६ ।। एवमाद्यपादप्रयोजनमुनवोपरितनतन्नप्रयोजनमाह-स्थित इति येन ! अज्ञानामेकमार्गदृश्वनां चासंशयाद् बहुविदां वाक्यार्थनिर्णय संशयान मतिरुपजायते । प्रथम तारद् विन्यर्थवादमन्नासामर्थे प्रयोजने संशयः स्तुत्याधुपयोगप्रतिपादनेनार्थवादाधिकरणाधैरपनेप्यते । पुनश्च द्वि- तीये यजति ददाति जुहोतीत्यादिनां चार्थभेदाभावाद् भेदसंशयः शब्दा- न्तराधिकरणादिभिरित्येपा दिक् । अतः सन्दिग्धप्रयोजनवत्त्वात् परमपि शारनं प्रणतव्यमिति ॥ १२८॥ इत्युपाध्यायगुचरितमिभ्रकृती काशिवाकाया अवममुन्न समाप्तम ॥ १ 'पम्। वा,' २. 'आहोस्वित् , ३. रावरणेन', ४. 'मस्येति', 'निका चा', ६ 'प्रदर्शनेना', . वादप' ग पाठ ·- . चोदनासूत्रम् । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः॥२॥ धर्मे सामान्यतः सिद्धे प्रमाणं चोदनोच्यते। स्वरूपादेस्ततः सिद्धिः स्वरूपं चेह सूत्र्यते ॥१॥ द्वयमेकेन सूत्रेण श्रुत्यर्थाभ्यां निरूप्यते । स्वरूपेऽपि हि तस्योक्ते प्रमाणं कथ्यतेऽर्थतः ॥२॥ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः इति शास्त्रारम्भसूत्रम् । तद् व्याचष्टे- धर्म इति । अयमभिप्रायः-प्रथमसूत्रे हि विशेषधर्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाता, तदभिप्रायेण को धर्म इति पृष्टम् । विशेपश्च प्रमाणविशेषात् सिध्यति । पापण्डागमे हि प्रमाणे चैत्यवन्दनादयः क्रियाविशेपा धर्मा भवन्ति । वेदागमे तु यागादयः । तदिह सामान्यतः सिद्धधर्मोद्देशेन प्रमाणविशेष- धोदना विधीयते । ततश्च धर्मविशेषसिद्धिः । यस्तु सामान्यात्मा धर्मस्य प्रीतिसाधनत्वं, सोऽविवादसिद्ध एव सर्ववादिनाम् । नहीह केचिद् विव- दन्ते यः प्रीतिसाधनं धर्म इति । तथाच नृगुणवादिनो 'यतोऽभ्युदय- निःश्रेयससिद्धिः स धर्मः' इत्याहुः । 'शुभा चित्तवासने'ति सौगताः । 'पुण्याः पुद्गला' इत्यार्हताः । सर्वे चैते प्रीतिसाधनतयैव तैर्धर्मा इष्यन्ते । अत एव चास्यां वचनव्यक्तावर्यशब्दोऽनुवाद इति वक्ष्यति 'लभ्यतेऽर्थानुवादेन' इति । एपैर चात्र वचनव्यक्तिर्वातिककारस्यामिमता । इतरथा 'अर्थशब्दस्य विध्यनुवादयोरसम्भवः इति वक्ष्यति । ननु च स्वरूपविशेपेऽपेक्षिते प्रमा- णविशेपैविधानमसङ्गतम् , अत आह-म्वरूपादेरिति । धर्मपदार्थस्येदं प्रमाणमित्युक्त प्रमाणाधीनत्वात् प्रमेयसिद्धरादिदमुक्त भवति यच्चोदना- प्रवेदितं तद् धर्मस्वरूपमिति । आदिशब्देन तदाभासमुपादत्त इति । यस्तु विवक्षिततिरोधानमुक्तमिति मन्यते, तं प्रत्याह स्वरूपमिति । सामा. न्यतः सिद्धधर्मस्य स्वरूपविशेष इह सून्यते इति ।। १ ।। नन्वेवमन्यतरविधावन्यतरस्याश्रौतत्वात् 'को धर्मः कथंलक्षण इत्येकेनैव सूत्रेण व्याख्यातमिति भाष्यं नोपपद्यते, अत आह मिति । एकत्र श्रुत्युपाते अपरमाद् व्याख्यातं भवतीति प्रमाणविधा- १ पाने' क. पाठः. २. 'तीति', ३. 'पाभिधान' य. पाटा. - द्वय- ·. मीमांसास्वातिय कागिकाटीकोपेतम् । किमाद्यपेक्षितः पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधी । तेन प्रवर्तक वाग्यं शास्त्रेऽस्मिश्चोदनोच्यते ॥३॥ चोदनैव प्रमाणं चेत्येतदमनधारितम् । साकाक्षमिति मन्यानो युक्तिलेश द्वयेऽस्पृशत् ।। वर्थात् सरूपसिद्विरुक्ता । स्वरूपविधानपि प्रमाणमर्थात् मिव्यतीत्याह- स्वरूप इति । यश्चोदनालक्षण स धर्म इत्युक्तेऽर्थाचोदना धर्म प्रमाण मित्युक्त भवति । नाप्रमाणक वस्तु स्वरूपालप्यै प्रभवतीति ॥ २ ॥ अब भाप्यकारेण 'चोदनेति प्रियाया प्रवर्तक वचनमिति चोद- नापदार्थो व्यारयात । तदयुक्त, प्रवर्तरस्य चोदनात्वात् प्रत्ययस्य लिडादेस्तत्वादत आह-किमादीति । अयमभिप्राय -सत्य प्रत्यय मानस्य प्रवर्तनात्मको विधिरर्थ । नतु तावन्मानस्य प्रवर्तकल, स्वव्या पारे हि पुरुप कर्तृत्वेन नियुज्यते । अशयात्मिका च भावना तन्या पार । अत समानप्रत्ययोपादानश्रुतिनलप्रतिलब्धभावनगपरिरम्मो विधिरा तदीनिसिलविशेषणलाभाद् न नर प्रार्तयितुमुरमहने । सकलतद्विशेषण लाभश्च नर्ते वास्यात् सिध्यतीति युक्तमुक्त प्रवर्तक वाक्य चोदनेति । एवंचावयवार्थ किमिति साध्याकाक्षा निर्दिश्यादिशब्देन साधनेति कर्तव्यताकाक्षे निदिशति । एतदुक्त भवति किं केन कथमित्य नेनात्मनापेक्षितै साध्यादिभि पूर्ण प्रत्यय प्रवृत्तिपर्यन्ते विधौ समर्थ , तद्रहितस्य भावस्यानुष्ठानायोग्यत्वात् । तत्पूरण चेदमननेत्थ कुर्यादिति वाक्यादिति वाक्यमेव चोदनेति ॥ ३ ॥ अन भाष्यकारेण चोदनायास्तदितरेपा च प्रमाणाना धर्म प्रामा ज्याप्रामाण्यप्रदर्शनार्थमुक्त 'चोदना हि भूतमित्यादि । तदयुक्त, सूत्रकारेण सदौत्पत्तिकसूनाभ्या वक्ष्यमाणत्वाद् भाष्यकारस्यापि तमेव तद्विवरण- मुचितम् । अंत किमनाक्षेने क्लेशेनात आह चोदनेति । अयममि चोदनालक्षण इति समासपदम् । समासश्च सति सामर्थे भ- वति । विशेषणविशेष्यावचन च पदाना सामथ्र्यम् । नच व्यवच्छे १ मध्ये प्र ३ माहुरािन ४ 'पचा', ५ ध्यप्र', 'त स पाठ - प्राय ३ पसम्पदा न क पाठ ·चोदनासूत्रम् । सम्भाव्यते प्रमाणत्वं शब्दस्यैवंविधेष्वपि । इन्द्रियादेरसामर्थ्य वक्ष्यमाणपढीदिशत् ॥ ५॥ अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि । तेनोत्सर्गे स्थिते तस्य दोपाभावात् प्रमाणता ॥६॥ चोदनेत्यब्रवीचात्र शब्दमात्रविवक्षया । नहि भूतादिविषयः कश्चिदस्ति विधायकः ॥७॥ दाहते पदानां विशेषणविशेष्यभाव. । अतचोदनालक्षणत्वयोरेतरेतरव्य- बच्छेदात् चोदनैव प्रमाण, प्रमाणमेव चोदनेत्यपधारणद्वयमन विवक्षि- तम् । तचोपपत्तिसाकाक्षमिति मामासागोनानुसारी भाप्यकारोऽनुपपत्ति- कार्थ वचन क्षणमप्यक्षममाण प्रतिज्ञासून एर सम्भावनाप्रसिद्ध्यर्थमन- धारणद्वये युक्तिलेशमस्पृशदिति ।। ४ ।। तन प्रमाणमेवेत्यवधारणाया तारद् युक्तिलेशमाह --सम्भा- व्यत इति । एवंविधप्वतीन्द्रियेप्वप्यर्थेषु यदस्य प्रामाण्यं सम्भाव्यते। अत. प्रतिज्ञाया सम्भावित प्रामाण्य हेतुनोपपादयिप्यत इति । चोदनै- त्यवधारणे युक्तिलेश दर्शयति इन्द्रियादेरिति । वक्ष्यात हि सत्सूनेगे न्द्रियादेरसामर्थ्य तदनागतावेक्षणेनं भाष्यकृतेह कथितमिति ॥५॥ कथ पुन शब्दस्य प्रामाण्य सम्भाव्यते, अत आह न्तेति । अर्थगोचरज्ञानजननशक्तिर्हि प्रमाणाना प्रामाण्यम् । सा चैव नाम शब्दाना व्यापिनी यदत्यन्तासत्यपि गगनकुसुमससर्गादौ धियमुपजनय- तीति युक्ता तेपु प्रामाण्यसम्भावनेति । नन्वेव तद्वदेवाप्रमाण्यमापद्यत इति प्रामाण्य साथषतोप्रामाण्यमापतितम् , अत आह-तेनेति । अपमाभिमा- य.- उत्सर्गो हि ज्ञानजननेन प्रामाण्यम् । तत् पौरुषेयेषु शब्देषु वन्ध्या- सुतो यातीत्यादिपु । तद् दोपादपोद्येतापि । अपौरुषेये तु शब्दे पुन्दोपा- भावात् स्वयमदुष्टत्वाच प्रमाणतैवानपोदिता सेत्स्यतीति ॥६॥ अत्र 'चोदना हि भूतमि'त्यादिभाष्ये चोदनापदेन शब्दमात्र विव. क्षितमित्याह --चोदनेति । कारणमाह -नहीति । विधायको हि . 'नक', ३ प्रा', ५ 'तु पु क पाठ ६ 'प्य तदिह चौख पाठ - अत्य- १ 'सहमान प्र', 'प्रमाणस्व सा'स पाठ 'ने ·मीमांसाश्लोकवार्तिक कोशिकाटीकोपेतम् । इन्द्रियादिव्युदासेन शब्दो यावन्न साध्यते । तावञ्च तद्विशेषस्य कुतो वावसरो भवेत् ॥ ८॥ निमित्तमात्रं वोच्येत प्रमाण चेह लक्षणम् । प्रमाणं वापि शब्दो वा तज्ज्ञानं वा निरूप्यते ॥९॥ पदार्थस्तन्मतिर्वा स्याद्वाक्याधिगमोऽपि वा । पूर्वेपां तु प्रमाणत्वे फलत्वं तस्य गम्यते ॥ १० ॥ ज्ञाने लक्षणशब्दोऽयं यदि नाम प्रयुज्यते । चोदनोक्तिस्तदा कार्यं तत्कार्यं वापि लक्षयेत् ॥११॥ शब्दो मुग्यश्चोदनापदार्थः । न चासौ भूतादिविषयः सम्भवतीति शब्द. सामान्य लक्षयतीति ॥७॥ इतश्चतदेवमित्याह ---इन्द्रियेति । समानजातीययोरेव स्पर्धाई- त्वात् शब्दमात्रमेव प्रत्यक्षादिसामान्येन स्पर्धामर्हति, न तद्विशेपः । भ. वति हि सम्प्रधारणा किं लौहमानीयतामुत दारवमिति । न तु किं लौहमुत खादिरमिति ॥ ८॥ अत्र भाष्यकारेण 'लक्ष्यते येन तलक्षणमिति लक्षणपदार्थो विवृतः। तदिदं निमित्ताभिप्रायं प्रमाणाभिप्राय येत्याह -निमित्तमात्रमिति । प्रमाणं वेत्यत्रापि पक्षे शिप्यबुद्धिप्राथिम्ने प्रमाणविकल्पानाह-प्रमाणं वेति । प्रमाणं वेत्यत्रापि पक्ष इत्यर्थः । प्रमाणं हि कारकविशेषः । विव- क्षातश्च कारकप्रवृत्तिः । अतो यदेव शन्दादीना वाक्यार्थज्ञानावसानानां मध्ये प्रकृष्टसाधकंतया विवक्ष्यते तत् प्रमाणमिति । प्रमाणप्रसङ्गेन फल- मपि दर्शयति-पूर्वेपामिति । शब्दादीनां प्रामाण्ये वाक्यार्थज्ञानं फलम् । आन्तरालिकं तु करणव्यापारतया प्रतिपादयितव्यम् । वाक्यार्थज्ञाने तु प्रमाणे हानादिबुद्धिः फलमिति विवेचनीयमिति ॥ १० ॥ मनु प्रमाणपक्षे ज्ञानमपि लक्षणपदार्थः । तद्धि प्रमाणम् । अतः कथं शन्दविशेषवाचिना चोदनापदेन सामानाधिकरण्यमत आह ज्ञान २ 'न', ३ णं तत् ' क पाठ. १ पानानाच पाठ ·चोदनासूत्रम् । निमित्तमात्र शब्दे च प्रमाणे मुख्यवृत्तयोः । सामानाधिकरण्यं स्याच्चोदनालक्षणत्वयोः ॥ १२॥ द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामन्द्रियिकत्वेऽपि न ताज्येण धर्मता ॥ १३ ॥ श्रेयस्साधनता ह्येषां नित्यं वेदात् प्रतीयते । ताद्भूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः॥१४॥ इति । अस्यार्थः - तावद् जानमेव प्रमाणमिति नियम. । विवक्षाव- शेन हि शब्दादीनां प्रामाण्यमुक्तमेव । अपिच यदि ज्ञानमेव प्रमाण त. द्विवक्षया च लक्षणशब्दः प्रयुक्त , तथापि चोदनाशब्देन तद्गोचरं ज्ञान तत्कार्य लक्ष्यते यदि तद्विवक्षया लक्षणशब्दप्रयोगः । अथ तु पदार्थ- ज्ञानादिविवक्षया, तदा शब्दकार्यस्य ज्ञानस्य यदेपर कार्य पदार्थज्ञानादि तचोदनापदेन लक्ष्यते । अस्ति हि कार्यकार्यस्यापि परम्परया सम्बन्धो लक्षणाबीजमिति ॥ ११॥ निमित्तार्थे तु लक्षणपदे शब्दे च प्रमाणे मुख्यार्थयारेव द्वयोरपि सा- मानाधिकरण्यमित्याह --निमित्तेति ॥ १२ ॥ अत्र चोदनैवेत्यवधारणे धर्मस्येन्द्रियादिगोचरत्वमपाकृतम् । तद- युक्तं, द्रव्यादिर्हि धर्मः । स चैन्द्रियिक एवेति प्रत्यक्ष वक्ष्यते, अत आह- द्रव्योति । अयमर्थः -सत्यं द्रव्यादयो धर्माः। न तु स्वरूपेण किन्तु श्रेयस्साधनतारूपेण । अतो न तदैन्द्रियिकमिति न धर्मस्येन्द्रिय- गोचरत्वापत्तिः । आदिशब्देनाकृतेरुपादानमिति ।। १३ ॥ केन तर्हि रूपेणामी धर्माः यद् वेदवेद्यमिति, तद् दर्शयति-श्रेय इति त्वमन्तेन । श्रेयस्साधनेशक्त्यात्मना हि द्रव्यादयो धर्माः । न तद्रू- पममीपां वेदाढते शक्यतेऽवगन्तुम् । नहि 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रण- येत्' इत्यादिश्रुतिमन्तरेण गोदोहनादयः श्रेयस्साधना इति प्रमाणान्तरं प्रक्रमत इति । प्रकृतमनैन्द्रियिकत्वं धर्मस्योपसंहरति तस्मादिति ॥ १४ ॥ -- १. 'नावदयज्ञा', २. 'स्य य', ३ 'पर प', ४. 'नर', ५. 'नत्वात्म' स. पाठः, ·मीमांसाश्लोकवाचिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रदर्शनार्थमत्रोक्तसिन्द्रियं सूत्रकारवत् । नान्यत् किश्चेति वा छेदः सामान्यार्थः प्रयुज्यते ॥ तदसामर्थ्यसिद्धये च पुनरिन्द्रियकीर्तनम् । किञ्चेति मध्यमच्छदो हेतुप्रइने प्रयुज्यते ॥१६॥ यद्यपि त्वनुमानस्याप्येवमादौ समर्थता । विना सम्बन्धवोधेन न तु तस्योद्भवः कचित् ॥१७॥ न सामान्यविशेषाभ्यां धर्मसम्बन्धदर्शनम् । लिङ्गस्य कस्यचित् सिद्धं येन स्यादनुमानता॥१८॥ अत्र भाष्यकारेण 'नान्यत् किच नेन्द्रियमितीन्द्रियमात्रमशक्तं धर्म इत्युक्तम् । न चैतावता चोदनवत्यवधारणोपपत्तिः । अनुमानादिशक्तिप्र- सक्तेरनिवारितत्वात् , अत आह प्रर्दशनार्थमिति । यथा हि सूत्र- कारेण सर्वप्रमाणानिमित्तत्वे विवक्षिते 'तत्प्रत्यक्षमनिमित्तमिति प्रत्यक्ष- मात्रस्यानिमित्तत्वमुक्तं, तथा तच्छीलमनुविदधानेन भाष्यकोरण प्रदर्शना- थमिन्द्रियमानाशतिरुपणितेति । नान्यत् किञ्चेति वा प्रमाणसामान्य- निराकरणाय भाप्यं छेत्तव्यमित्याह नान्यदिति । कथं पूर्वस्माद् वि. च्छिन्नं नेन्द्रियमिति व्याख्येयमत आह - तदिति । इन्द्रियपूर्वकं हि सर्वमितरदिन्द्रियाशक्तावशक्तमिति भावः । नान्यदिति वा सर्वार्थ छित्त्वा किचेति हेतुं पृष्ट्वा नेन्द्रियमिति पूर्ववद्धतुतया वक्तव्यमित्याह --कि- वेति ॥१६॥ नन्वनुमानमेवम्जातीयकेषु समर्थम्, अनुमीयते खसहारेभ्यो भूतो- ऽग्नीन्धनसंयोगः । तथाचेन्धनामिसंयोगाद् भविश्यदङ्गारावगमः । विप्र- कृष्टश्च धूमादग्निः । कुड्यादिव्यरहितश्च स्वरेण पुत्रः । गन्धाच सूक्ष्म- द्रव्यावगमः । अतः कथं सर्वनिषेधसिद्धिरत आह-यद्यपीति द्वयेन । सत्यं भूतादावनुमानं समर्थ, न तु तद् पिना सम्बन्धयोधमुद्भवति । सम्बन्ध कचित् सामान्यतोऽवगम्यते, यागिसामान्येन धूमसामान्यस्य । कचि- १. 'कृता प्र', २. 'निन्दि' ख. पाठः, ३. चोधश्च' क. पाठः ·६५ " चोदनासूत्रम् । ननु शब्दोऽपि सम्बन्धवोधान्नतें प्रवर्तते । पदं तन्न तु तद्वाच्यो धर्मों वाक्यार्थ एव सः॥ १९॥ वाक्यस्यावाचकत्वं च पदार्थानां च हेतुता । सम्बन्धेक्षानपेक्षाणां वाक्यार्थे स्थापयिष्यते ॥२०॥ द्विशेषतः, यथा रोहिणीकृत्तिकयोः । न च द्विधापि किञ्चिल्लिङ्गं नित्याती- न्द्रियेण धर्मेण सम्बद्धमुपलब्धं, येनानुमानं भवेदिति ॥ १८॥ अत्र चोदयति नन्विति । शब्दोऽपि नागृहीतसम्बन्धः प्रति- पादकः, पालानामनवगतेः । अतः कथं शब्दमयी चोदना धर्म प्रमाणं भविष्यतीति । परिहरति पदमिति । तत किमत आह-न विति । कस्तीसौ अत आह - वाक्यार्थ इति ।। १९ ।। ननु च न वाक्यमपि सकलवर्णपदोपसंहारातिक्रमेण किञ्चिदती- न्द्रियं तत्वम् , अपि तर्हि संहत्यार्थमभिदधति पदान्येव । अतः कथमगृ. हीतसम्बन्धं वाक्यं वाक्यार्थस्य वाचकं भविष्यतीति, अत आह-वा- क्यस्येति । स्यादयं दोषो यदि वाक्य वाचकमित्यभ्युपेयते, नत्वेत- देवमिति । कुतस्तर्हि वाक्यार्थावगतिः, अत आह - पदार्थानामिति । ते वा कथमगृहीतसम्बन्धास्तं गमयिप्यन्ति । नह्यन्यस्य दर्शनेऽन्यक- ल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । अन्यमपि तत्प्रतिवद्धं विद्वानन्यमनुमि- नोति इति प्रतिवन्धवलादुचितमत आह - मम्बन्धेति । सम्बन्धदर्शन- निरपेक्षाणामेव पदार्थानां वाक्यार्थे ज्ञातव्ये तद्भावभावेन तद्भूताधिकरणे हेतुत्वमुपपादायप्यत इति ॥ २० ॥ সদাগং লম্ফ, দখলুন সূঘলা, অন্ধ অনুক্ষণ लौकिकं वचनं नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्येवमादि । तदयुक्तम् । कथं हि यादृशतादर्शरथ्यापुरुषवाक्यमुपमानं चोदनायाः । अपौरुषेयी हि सा । पुरुषाश्रया हि शब्द दोपाशङ्का । अतः कथमतथाभावशङ्का । अत्र केचिदाहुः - शब्दशक्तिनिरूपणद्वारेण प्रतिज्ञाक्षेपार्थमिदं भाप्यम् । अत्र किल चोदनासूत्रेण कार्यरूपो वेदार्थ इति प्रतिज्ञातं तद- १. 'कोऽमी'. २ रेकेण', ३. 'रवि', .. 'शानुगुगर' र पाठः . h ·'', मग पा. ३. 'निजा', ' ''.५ स पाह.. मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । नेनाक्षिप्यते । अर्थासंसार्शनि हि शब्दे केयमर्थविशेषप्रतिज्ञा चोदनानाम् । सर्वे शब्दाः खलु न स्वभावतोऽयं स्पृशन्ति । यदेव हि यादृशमेकदैकेन प्रयुक्तं वाक्यमर्यवदासीत् , तदेव हि तादृशमपगतसकलकलाप्मातादिदो- पमन्यदा भवति वितयम् । नचैतदवलक्षण्ये युक्तम् । यदाहुः- 'लक्ष. णयुक्तस्य बाधासम्भवे तल्लक्षणमेव बाधितं भवतीति । न चार्यवती प्रत्य- क्षादीनामेष धर्मो दृश्यते । नहि तिमिरादिदोषरहितं चक्षुः सम्यगसम्यक् च ज्ञान जनयतीति दृष्टपूर्वम् । अपिच स्वाभाविकऽर्धसम्बन्धे कथमस- त्यर्थे ज्ञानं जनयति । तथाहि बाधितोऽपि संसर्गः शतकृत्वः शन्दादव. गम्यते अगुत्यग्रे हस्तियूधशतमिति । न चेदमन्यत्र दृष्टम् । नहि चक्षुषा शुक्तौ रजतमिति वेदितायां नेदं रजतमिति वाधकोदये चक्षुरेव पुना- रजतमिति बोधयति । शब्द एव तु निरङ्कुशः स्वगोचरमन्यगोचरं वा प्रमाणान्तरेण वाधितमपि योधयतीति । नूनमसमीक्षितपारमार्थिकार्थ- सद्भावो बोधयन्नप्यर्थमनर्थक इति प्रतिजानीमहे । तदिदमुकम् - अर्थीसस्पर्शि यत् प्रमाणं तस्य वाधकोत्पत्तौ सत्यां न पुनः प्रतिपक्षविज्ञान तन्निमित्तमेवोपलभ्यते । शब्दे पुनः स्पष्टेऽपि वाधकजाने पुनः शब्दनिमि- तमेव प्रतिपक्षविज्ञानमुदेति अगुल्यग्रे हस्तिय्धशतमिति । कथं तर्हि शब्दा. दर्थावगतिः, सामयिकीति वदन्ति । यदाहुः- •अनौगमश्च सोऽन्यासः समयः कैश्चिदिप्यते । अभ्यासात् प्रतिभाहेतुः सर्वशब्दः समासतः ॥" इति । इमं चाक्षेपमपनेतुमिदं भाप्यं 'विप्रतिपिद्धमिदमभिधीयते ब्रवीति चवितथं च' इत्यादि । तस्य चायमर्थः-- अर्थमवयोधयति अर्थासं- स्पर्शि घेति चित्रम् । नहि प्रत्याय्यप्रत्यायकमावादन्यः शब्दार्थयोरस्ति सम्बन्धः । स चेदमर्यमवयोधपति, कथम संस्पर्शी स्यात् । स्यादेतत् । बाधकज्ञानसमपिगम्यमर्थासंस्पर्शित्वम् । उक्तं चेदं सत्यपि बाधकज्ञाने लौकिकेषु वाक्येषु शब्दादेव ज्ञानमुत्पयते अगुल्यादिवाक्यम्य इति । मैवम् । अनभिज्ञो भवान् याभ्यबाधकमावस्य । अनुत्यो हस्तियूयशत- मिति प्रमाणान्तरदर्शनमत्र बाधित, न पुनर्हस्तिय्यशतमिति । प्रमाणान्तर- ।

·चोदनासूत्रम् । दृष्टं ह्यर्थ परस्मै प्रतिपादयितुं पुरुषाः प्रयुञ्जते वाक्यानि । ततश्च प्रमाणा. न्तरेणायमनेन दृष्ट इत्येताच शब्दादवगम्यते । अतोऽत्र प्रमाणान्तरेण तस्यायस्य यद् दर्शनं तदेव बाधितं भवति । हस्तियूथे तु शब्दो न प्रमा- णमिति तच्छब्दादप्रसक्तमेवेति न तद् वाध्यते । कथं तर्हि हस्तियूथसंस- गीवगमः । पदानां सन्निधानदोषात् पदार्थविवेकाग्रहणनिवन्धनोऽयं भ्रमः । न पुनराभिधानिकः ससर्गः 1 योग्यता हि निवन्धनमन्विताभिधानेऽभिहि- तान्वये वा । नचाहुल्यग्रस्य करिधारणयोग्यता सम्भवति । तस्मान्ना- संपर्शी शब्द इति सूक्तमर्थविशेषप्रतिज्ञानं चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । इमौ त्वाक्षेपपरिहारौ न मृप्यामहे । तर यत् तावदुक्त कार्यरूपो वेदार्थ इति चोदनासूत्रेण प्रतिज्ञातमिति, तदयुक्तं, भाष्यविरोधात् । भा प्यकारो हि को धर्मः कथंलक्षण इत्येकेनैव सूत्रेण व्याख्यातमि'त्युक्त्वा सूत्रमवतारयति । तत्प्रमाणस्वरूपयोरेक श्रीतमन्यदार्थमित्येव वक्तुं युक्तम् । उक्तं च तद् वार्तिकता कार्यार्यताप्रतिज्ञानं पुनरशायरमजै- मिनीयं चेति । नहि चोदनासूने तादृशः पदार्थानामन्वयो दृश्यते । न च पदार्थान्वयनिरपेक्षो वाक्यार्थी युक्तः । कथ च प्रमाणलक्षणे का- र्यार्थताप्रतिज्ञानं सगच्छते । ननु च प्रामाण्यमेव कार्यार्थतां विना न स- म्मवतीति प्रमाणलक्षणानुगुणव कार्यार्थताप्रतिजा । नाकार्यार्थ वचः प्रा- माण्यमर्हति । अनपेक्षालक्षणं हि तत् । न च सिद्धार्थ वचनमनपेक्षं म- वति । तस्य हि साधकबाधकयोरन्यतरोपनिपातः सम्भवति । तत्र साधक- सम्भवेऽनुवादत्वम् , इतरन याधितविषयवादप्रमाणत्वम् । अतएव चापी. रुपेयत्वमपि वेदवाक्यानाम् । प्रमाणान्तरप्रतिपन्नविषयता हि पौरुषेयता, न पुनः पदवर्णादिकार्यता । न चातीन्द्रियमयं पुरुषाः शक्नुवन्त्यवगन्तुम् । अतः कथमतीन्द्रियार्यान् शब्दान् नियनीयुरिति प्रयोजन पदर्थविशेषप्र- तिज्ञानमिति । अग्र वदामः- यत् तावत् मिद्धार्थत्वादनुवादसमिति, तदयु- तम् । यदि प्रमाणान्तरसिद्धोऽयमर्थ इति सिद्धमय बोधयति, मवतु तत् सापेक्षत्वादप्रमाणम् । भूतार्थमपि तु यद् ज्ञानान्तरागोचरतया स्वगोचर- १. दिमिय' फ. पाठ १. 'म पश्यत इन्ध, ३. 'मानत' रा. पाठः.

·मीमांसासोकवासिक कागिकाटीकोपेतम् । मवगमयति, न तत् सापेक्षम् । अथ मत परिनिष्पन्नविषयाणि खल प्रत्य- क्षादीनि, तानि तादृशविषयविशेष सम्मवन्तीति प्रमाणमनुवादीकुर्वन्ति इति । तन्न । नहि प्रमाणान्तरसम्मावनया प्रमाणमनुवादो भवति, अतिप्र. सङ्गात् । दूरस्थो हि वहिरनुमानादवगतः शक्य घासीदता प्रत्यक्षयितु- मिति न तस्यानुवादलमापद्यते । यत्तु याषितविषयत्वादप्रमाणसमिति, तदस्तु यंदा तु नैतदेवमिति विपर्ययः । अवाषितार्थ तु सिद्धार्थगोचरमपि किमप्रमाणं भविष्यति । तदपि वाधकसम्भावनयाप्रमाणमिति चेद्, अस्तु तावत् पौरुपेयेषु । अपौरुषेय तु सिद्धार्थमपि कथं वाध्यतया सम्भाव्यत । नबदुष्टकारण ज्ञान वाध्यते । शन्दे न स्वाभाविका दोपाः । पुरु- पो ह्ययथार्थज्ञानानुरोधेन शब्दं दूपयति । ननु सिद्धार्थमपौरुषेयमित्येवं दुर्भणमित्युक्तम् । किमिदानीमतीन्द्रियार्थत्वमपीरुपयत्वम् । हन्तव सुरभि गगनकुमुममित्यपि वाक्यमपौरुषेयमापद्यत । तस्यापि न केनचिदिन्द्रि. येणार्थोऽवगम्यते । स्यादेतत् । असदर्थमेवेदं वाक्यं, सदर्थ चातीन्द्रियार्थ. मपौरुपेयमिति । वैदिक वाक्यं कार्यार्थ कथं सदर्थ, तस्यापि न प्रमाणान्तरे. णार्थोऽनुभूयते । मानुभावि । न तु प्रतिक्षिप्यते, शब्दादवगम्यते च । ग. गनकुसुमवाक्यं तु प्रमाणान्तरप्रतिक्षितार्थमेव, नास्तीति हि तदर्थमवगम- यति । केन पुनः प्रमाणान्तरेणास्यार्थः प्रतिक्षिप्यते । न तावद् भावप्रमाणैः भावविपयत्वेनाभावानवभासनात् । अभावस्तु प्रमाणमनमिमतमेव भव- ताम् । नन्वस्ति तावद् नास्तीति ज्ञानं तत् प्रतिक्षेप्स्यति । तद् भोः किं प्रमाणमप्रमाणं वा । नाप्रमाणं प्रतिक्षेपायालम् । प्रमाणत्वे च पष्ठप्रमाणा. पत्तिः । ननु च गगनकुसुममस्ति नास्तीति च व्याइन्यते । अतो व्यापा- ताद् गगनकुसुमवाक्यमसदर्थम् । किमत्र व्याहन्यते । सदसत्त्वं हि वस्तुनः सिद्धस्य परस्परविरुद्धमवगम्यमानं व्याघातसंविदमुपजनयति । नचेद परस्परविरुद्धसदसत्त्वावगमः, निस्स्वभावत्यादभावस्य भवसिद्धान्ते । न- न्वस्ति तावन्नास्तीति शब्दप्रयोगः । मा भूज्ज्ञानम् अतः स नमस्सुमन- स्सत्तां प्रणोत्स्यति । न, अर्थनिबन्धनत्वाच्छन्दाना विरोधस्य । नच ना. स्तीति कश्चिदस्यार्थो दृश्यते । न चानर्थकः शब्दोऽर्थान्तरं विरुणद्धि । ननु नायमनर्थकः, विविक्तं हि कुसुमेन गगनमेव तस्यार्थः । विविक्तमि- १. 'यत्रस, पाठ.. .

·चोदनासूत्रम् । ६९ त्सवाच्यमनधिकार्थत्वात् । गगन तु गगनपदप्रवेदितमिति पुनरुक्त ना- स्तीति पर्यायतापत्तिश्च । दृश्यते प्रतियोगिनि कुसुमे केवलगगनोपलम्भो नास्तीत्युच्यत इति चेत् , स तर्हि नास्तीति कुसुमवद् गगनमपि न स्या- देव । नास्तीति पदास्पदमेवासादिति लौकिका मन्यन्ते । तस्मान्नास्तीति ज्ञान प्रमाणमप्रमाण वा शब्दो वा नास्तीति गगनकुसुम न प्रतिक्षिपतीति तदपि स्वशन्दादवगत सदेव स्यात् । यदि तु तथाविधमेव नास्तीति वक्तुमिच्छा, न शब्दप्रयोगं वारयाम । वस्तुसत्ता तु न निवारयितु शक्यत इत्युक्तम् । अत. सदतीन्द्रियार्थं गगनकुसुमवास्यमपौरुपयमापन्न- मायुष्मताम् । यथा चेदमसदर्थ, तथा वैदिकमप्यतीन्द्रियकार्यार्थमसद- थम् । नहि प्रमाणागोचर वस्त्वस्तीति शस्यते वस्तुम् । न च कार्य प्र- त्यक्षादिगोचरम् । न च शब्दगम्यम् , अपदार्थस्यावाक्यार्थत्वात् । अय- हीतसम्बन्धस्य चापदार्थत्वात् । प्रमाणान्तरागोचरे च सम्बन्धस्य ग्रही तुमशक्यत्वात् । प्रपञ्चयिष्यते चैतदौत्पत्तिकस्ने इत्यलमनेनातिपरिस्प- न्देन । अतः सिद्धमिद न कार्यार्थत्वादपौरुषेयत्वमिति । कथ तर्हि, पूर्वा- परकोटिविरहात् । यस्य खलु न पूर्वापरकोटी प्रसन्यायेते, तन्नित्य यथा गगनम् । एवञ्च वेदा. इति नित्या. । का पुनरिय नित्यता वेदानाम् । यदि नित्यवर्णपदारम्भ, समानोऽय लोकिकनाक्यपु । अथानुपूर्व्यनित्य- त्वात् तान्यनित्यानि, तुल्य तदनित्यल वेदवास्यानाम् । अतो न पुस- पप्रमाणगोचरागोचरार्यवादन्यत् पौरुपेयापीरुपेयन पुवेदवचसाम् । वायो या विशेष । स उच्यते । क्रमान्ति हि पदानि वास्यमुच्यते । तद् यत्र स्वतन्त्र एव पुरुपः क्रममारचयति तत् पौरुपेयम् । यत्र तु मा. मरचनायामस्वतन्त्र पुरुषः यथैव पूर्वपूर्वाध्यतृमिरुक्त. ममस्तथैव विन. क्षति, तदपीरुपेयम् । अनित्यत्वेऽपि च क्रमव्यक्तीनामान्तरजातितस्त- त्वान्यत्वव्यवस्था शन्दाधिकरणे वक्ष्यते ! पदनित्यत्वे चैप एव प्रकार- स्ताव दर्शयिष्यते । पूर्वापरकोटिविरह एव वेदेऽपि कथमिति यो मन्यने १. 'र', २ 'यपानिदम सपा' ग पार जान्तरा' 1 'दान' पार. . 'या' पाठ पाठ.

·७० मीमांसालोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । स वक्तव्यः । न तावत् पूर्वापरकोटी वेदानां प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । न चा नुमीयते, विपरीतानुमानात् । एवं पत्रानुमीयते अनागतः कालो न वेद- शून्यः, कालत्वादिदानीन्तनकालवदिति । एवमनीतेऽपि काले प्रयोगो द. शयितव्यः । नच प्रागमावो वेदानां कैश्रिदुपलब्धः । जगदादौ वेदा महेश्वरेण प्रणीता इति चेद्, न । जगदादरभावात् । नचार्वाचीन एव काले केनचिद् वेदाः सन्दब्धा इति कर्तृस्मरणमस्ति । नचास्मर्यमाणोऽपि जीर्णकूपादिवदासीत् कर्तेति युक्तं वक्तुम् । तत्र हि प्रयोजनाभावादुप- पयेतापि कर्तुरस्मरणम् । अष्टार्थनिर्मितेषु वेदेषु प्रत्ययिततरनिर्मातृ स्मरणमन्तरेण के श्रद्दधीरन् । वक्ष्यति "वैदिको व्यवहारस्तु न कर्तृस्मरणाहते ।" इति । तदेयं पूर्वापरकोटिविरहादेवापारपेयत्वं, न कार्यातयेति व्यर्थ त- प्रतिज्ञानम् । अव्यापकं च, मन्नार्थवादोपनिषदामतादात् । ननु च तेपामपि कार्यार्थता द्वितीये पादे वक्ष्यते-'विधिना त्वेकवाक्यलात्- (१. २. ७) इति । इहापि च भाष्यकारेणोक्त 'चोदना हि भूतं भवन्त मित्यादिशश्नोत्यवगमयितुमनेन । एतदुक्त भवति कार्यमेव प्रति- पादयन्ती चोदना भूतादिकमप्यवगमपति, न तु प्रतिपादयति । तदुक्तं 'शक्नोत्यवगमयितुम्' इति । ओयते-- न तावदर्थवादानां कार्यार्थता अर्थवादाधिकरणे उस्ता । अपि तु भूतार्थानामेव स्तुत्या विध्यन्वयो दर्शितः । चोदना हि भूतमित्यादिभाप्याभिप्रायस्त्वनन्तरमेर वार्तिक- कारेण ध्यास्यातः । यस्त्वयमस्या? वर्ण्यते चोदना हि भूतादिकं गम- यति, न तु प्रतिपादयतीति । तन्न । यदि मृतादिक गमयति, कथं न प्रतिपादयति । नहि गमकलादन्यत् प्रनिपादकत्वम् । अथ कार्यपरत्य. मनेन प्रकारेण वर्ण्यते, सयं हि पदनात कार्यपरं न भूतादिस्वरूपे प्रमा- पमिनि कथमनापनन्त विज्ञानमानन्द प्रमोपनिपम्यः सेत्स्यति । क- निय कार्यार्थ प्रामाण्यमुपनिषदाम् । ननु तासामपि प्रतिपत्तिकर्तच्यता- परत्यमे । अस्ति च नानविधानमात्मा ज्ञातव्य इति । तदयमों भय- ति-विज्ञानमानन्दमात्मानं जानीयादिति । नन्वेवमस्वरूपपरान्सन्दात् कयमात्मरूपमिदिः । नवन्यपरः शब्दोऽर्थान्नरे प्रमाणे, प्रत्युत विपरी- Titor', १.सिन रम', 1. 'पवाय 14 पाठ.. - TA ·चोदनासूत्रम् । तमपि सम्भाव्येत । अतद्रूप एव हि तद्रूपज्ञानकर्तव्यतावचनं लोके दृश्यते । तथा अपितयेव पितरं जानीयादिति । वेदे चानुद्दीथ एवोकारे उद्गीथोपासनाविधानम् 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते'ति । स्यादेतत् । प्रमाणान्तरादेवात्मस्वरूपसिद्धिरिति । केपां प्रमाणान्तरात् । संसारिणो हि न तावत् कार्यकरणसद्धातातिरिक्तं सचिदानन्दं ब्रह्मापरोक्षमीक्षन्ते । ते हि देहमेवात्मानं मन्यमानाः दुःखिनमनित्यं जडं च पुरुष जानन्ति । ये पुन रपवर्तितनिखिलानाथविद्यानुबन्धोपदर्शितशरीरेन्द्रियादिप्रपञ्चाः समुत्खा- तसकलमितिमातृमेयमानविभागमपरिस्पन्दमानन्द फलभूतं ब्रह्माधिरूढाः, ते किं केन पश्येयुः । अतो न कथञ्चिदात्मस्वरूपं सिध्येत् । तस्मादुप- पत्तितो ग्रन्थतश्च न कार्यार्थता प्रतिज्ञातुं शक्यते । यञ्च 'नन्वतथाभूतमित्यर्थासंस्पर्शितया शब्दानां प्रतिज्ञाक्षिप्यत' इति, तदयुक्तम् । तथाहि-कोऽयमर्थासंस्पर्शः । यदि तावत् संयोगा- धन्यतमसम्बन्धाभावः, सोऽनुज्ञायत एव । नबसौ शब्दार्थयोः संयो- गादिलक्षणः सम्बन्धोऽभ्युपेयते । अधार्थानववोधकवं, कुतोऽर्थसंवित् । समयादिति चेद्, नन्वय सम्बन्धपरिहार एव प्रतिमादिपक्षासम्भवात् समयो निराकरिप्यते । किं तन्निराकरणार्थमत्र प्रयस्यते । यचार्थासंस्पर्शि- तानिराकरणार्थमुक्त प्रमाणान्तरदर्शनमत्र याप्यते । न पुनर्हस्तियूथमिति । तस्य कोऽर्थ इति न विमः । प्रमाणान्तरदृष्टार्थविषय एव लौकिकः शब्दः । स कयं प्रमाणान्तरवाधेन बाध्यते । स्यान्मतं-देशकालविशेषावच्छिन्न- मर्थ प्रमाणान्तराणि योधयन्तीदमिदानीमत्र चेति । अतो नद्यादिविशेष- फलसंसर्गवाधे तानि वाधितानि भवन्ति । शब्दस्तु देशकालानवच्छिन्न- मर्थमाचक्षाणो न संसर्गविशेपयाधे पावितो भवतीति । तदयुक्तम् । य ऐव संसर्गो यदा वक्तुरिष्टम्तमेव तदानीं शब्दोऽभिधत्ते, न संसर्गमात्रम् । नहि नानाविधानेकनदीतीरफलसंसर्गविशेपवति सामान्यमस्ति, यः श- ब्दार्थः स्यात् । न चाविवक्षित एव संसर्गःशब्देनाभिधीयत इति साम्प्रतम् । वक्तृवाचकयोरसंपतिपत्या व्यवहारासः । नर्मदातीरे फलानि सन्तीति वा विशेषपचने कः परिहारः । तत्राप्यासन् भविष्यन्ति वेति चेत् । न । सन्तीति वर्तमानापदेशात् । अपि चात्यन्तासम्भाषी वन्ध्यासुतादि- २ "क्तिय' रा. पाट.

·। मीमांसाश्लोकवात्तिके काशिकाटीकोपेतम् । संमर्गः कदा कुत्र वा भविप्यति, यः शब्दार्थवाधपरिहाराय घटिप्यते । संसर्गावगमापलापस्तु संविद्विरुद्ध एव ! यदि तूच्यते - सर्वमेव लौकिक- वाक्यमर्थे न प्रमाणं वक्तृज्ञानेप्रामाण्यात् । एवं ह्याह -~~ 'अपिच पौरु- पेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः । नैवमर्थ' इति । अतो न क्वचिच्छब्दार्थवाध इति । साधु परिहतमेवंवादिना शब्दानामर्थासंस्प- शिवम्, अर्थे न प्रमाण स्पृशति चार्थमिति । अपिच मा नाम भवत्वर्य प्रमाणम् । वक्तृज्ञाने तावत् प्रमाणमेव । अतः स एव शब्दार्थ इति तद्वा- धेऽपि शब्दार्थवाधो दुष्परिहर एव । स्यान्मतं ~ न वक्तृज्ञाने शन्दो वाचकतया प्रमाण, लैङ्गिकत्वात् संविदः, संवित्कारणको हि शब्दः कार्यभूतोऽवगतः कारणभूतां संविदमनुमापयति, कार्याच्च कारणबुद्धिरनु- मानमित्यविवादम् । आह च-"न प्रसिद्धकारणत्वात् संघिद" इति । इदं तदर्थासंस्पर्शितापरिहाररहम्यम् । किमत्र वाव्यमपरं, शब्दो नार्थे न ज्ञाने वा प्रमाणं तस्मानार्थासस्पीति । अयोच्येत नमः शब्दो नार्थे प्र- माणमिति । स्वाभाविको हि वृद्धव्यवहारे शब्दार्थयोरवधृतः सम्यन्धः । लोके तु क्वचिद् व्यभिचारदर्शनाद् वक्तृप्रमाणपरतन्त्रत्वाद् वाक्यानां व- स्तृज्ञानपर्यवसानं, नार्थे निश्चयजनकत्वम् । वेदे तु वक्तुरभावान्नार्थे प्रा. माण्य विहन्यते । नहि तर प्रमाणान्तरपरतन्न. शब्दो वर्तत इति । तन्न । नहि क्वचिद् व्यभिचारदर्शनेन प्रमाणमनर्धविषय भवति । नहि शुक्ती रजतज्ञानं पापितमिति स्वगोचरमन्यगोचर वा भवति । अर्थमेव तु दो- पादन्यथां स्थितमन्यथा बोधयतीति वृत्तिकारग्रन्थे वक्ष्यामः । तदिहापि सर्व शाब्दमर्थविषयमेव । किधिदेव तु दोपयशाद् विप- येतीति युक्त वक्तुम् । अपिच यदि पुगिरामर्थे न प्रामाण्यं, कुतस्तर्हि विशिष्ट वक्तृधीरनुमास्यते । नानासादितार्थविशेषपरिपगाः स्वरसेन संविदोऽप्यनुमीयन्ते । तदवश्यमासां विशेषमनुमित्सता अर्थविशेषपरिरम्मो वक्तव्यः । न चानारूढो युद्धावों वक्तादि विशिष्टि। यदप्येक मन्य- न्ते--- युवाक्येषु तावत् क्वचिद् व्यभिचारदर्शनादर्थे निश्चयो न जायते । न चानिथितोऽर्थो ज्ञातो भवति । नहि ज्ञानमनिश्चयात्मकं किंचिदस्ति । 'या' पाट २ 'दो यनिभियन्ते' क.स १४.

·चोदनासूत्रम् । तस्मादज्ञातेऽपि वाक्यार्थे श्रोतुरय विमर्श भवति । अयमासोऽन्योन्यान्व- ययोग्यार्थमेव पदजातं प्रवीति, तेन नूनममुनामीपामन्वयो ज्ञात इति व- क्तुरेवान्वयज्ञानमनुमिनोति । श्रोतुस्तु विमर्शमात्रमिति । तदयुक्तम् । कथं हि श्रोता बुद्धावनारूढमेवान्वयविशेष वक्तृज्ञानविशपणतया कल्पयति । ताल्वादिव्यापारादेवाप्तस्य प्रतीत्यान्वयमयं वाक्यं रचयतीत्यन्वयैधियमनु- मिनोतीति चेत् । न । अन्वयज्ञानमात्रानुमानात् । विशिष्टान्वयज्ञानानुमानं तु वक्तरि नात्मीयविशेषज्ञानमन्तरेणोपपद्यते । यत्तु कथमनिश्चितोऽर्थों ज्ञात इति । अत्र ब्रूमः -- त्रेधा खल्वपि वक्तारो निरूपिताप्तभावो निरू- पितानाप्तभावोऽनिरूपितोभयरूपश्च । सर्वत्र च शब्दानिर्णय एव । परं निरूपिताप्तभावे सम्यगेतदवगतमनेनेति वक्तरि निश्चय एव प्रतितिष्ठति । विपरीते विपर्येति । अनिरूपितान्यतररूपेऽपि शब्दान्निश्चय एव । क्वचिद् व्यभिचारात् तावदागन्तुकः सन्देहः । न क्वचिदपि शब्दः संशयहेतुः । ननु तथाप्यातप्रमाणानुसारी शब्दान्निश्चय इति पूर्वमुत्पन्नमपि ज्ञानं व्य- भिचारदर्शनभुवा संशयेन प्रतिबद्धं न प्रमाणम् , उत्तरकालं चाप्तप्रमाणा- नुसारिणि निर्णयेऽनुवाद इति कदा प्रमाणं भविष्यति । स्वकाल इति ब्रूमः । स्वकाले च तेनोत्पत्तिमता संशयात्मना चामावर्थः परिच्छिन्नः । एतावच्च प्रमाणानां प्रामाण्यम् । अतः कथमप्रमाणं भविष्यति । यदि परं शाङ्कित- व्यभिचारनिवृत्यर्थमाप्तत्वेन दोपाभावमात्रमाश्रीयते, सर्वप्रमाणसाधारणं चेदं शङ्कितदोपनिवृत्त्या औत्सर्गिक प्रामाण्यमिति । न च प्रमाणान्तराप्र- तीतमपूर्वमर्थ प्रतियतः श्रोतुरनुवादः शान्द इति युक्तम् । न ह्याराच्चै- घोऽयमिति निथिते पुनश्च कुतश्चिन्मत्रसादृश्यात् सन्दिग्धे स एवायमिति निश्चिते पूर्व चैत्रज्ञानमप्रमाणं भवति । अतो वक्तृप्रमाणनिश्चयेन प्रमाण. मेवैतदभूदिति श्रोता निश्चिनोति । तस्माद् द्वयमप्येतत् प्रमाणं यच शु- न्दाद् ज्ञानं, यश्च वक्तृप्रमाणानुसारी निश्चयः। प्रथममपूर्वार्थपरिच्छेदात् । परं तु शङ्कानिराकरणात् । उक्तं च वार्तिककृता "प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद् वक्तृधीहेतुसम्भवात् ।" इति । यदपि नानिश्चयात्मकं ज्ञानमस्तीत्युक्तम् । तदप्यस्मान् पराजिन्य १. 'नं विज्ञा' क. पाठ.. २. 'रभुरा', ३. 'तो' म पाठ. . 'इत्तर' न.पाठः. L ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । नित्यत्वादेरसिद्धत्वादभ्युपेत्योच्यतेऽथवा । सुतरामप्रमाणत्वं वक्तृप्रामाण्यवर्जनात् ॥ २१ ॥ वक्तुमुचितम् । प्रमाणं भ्रमः संशयः स्मरण संवाद इति पञ्चधा ज्ञानं विभजामहे । तस्मात् सर्वमेव शाब्दमर्थगोचरं प्रमाणमप्रमाण च । दोषस. दसद्भावनिवन्धनश्च प्रमाणेतरविभागः प्रत्यक्षादिवदेव । यदाह---'यस्य च दुष्ट करण यत्र च मिध्येति भवति प्रत्ययः, स एवासमीचीनः प्रत्ययः नान्यः' इति । न हीदमक्षजज्ञानमात्राभिप्राय, स एवासमीचीनः प्रत्यय इति प्रत्ययमात्रपरिग्रहात्।पौरुषेयश्च शब्दः स्वयमदुष्टोऽपि वक्तृदोपादेव दुप्यति । ननु च ज्ञानकारणमेव दुष्टं ज्ञान दूपयति । शन्दे च शब्दो ज्ञा- नकारणं न वक्ता । स हि शब्दव्यक्तावेवोपयुक्तः । दुष्टेनापि वक्त्राभि- व्यक्तः शब्दो विगलितनिखिलकलाध्मातादिदोष एव कथमसमीचीनप्रत्य- योत्पादकारणं भविष्यति । न हि तिमिरादय इव चक्षुरादीनां दुष्टेनापि वक्त्रोचरिताना शब्दानां दोपा उपलम्यन्ते । न ।दोपवैचिम्पात् । न घेक- रूपा एव सर्वे दोपाः । कार्यदर्शनात् तु किचिदेव कचिद् दोपपक्षे निक्षि- प्यते । तदिह मणरिवारुण्यचोधे जपाकुसुमसन्निधानमनाकाइक्षितायोग्यप- दसन्निकर्ष एव शाब्दे दोषः । तथाभूतोचारणेन दुष्टः पुमाञ् शब्द दूषयति । ततः सिद्धो दोपसदसद्भावनियन्धनः शान्दे प्रमाणेतरविभागः । नन्वङ्गी- कृते शब्दादर्थवोधे यत् तदर्यासंस्पर्शितासिद्धयर्थमुक्तं बाधितेऽप्यर्थे शन्द. निबन्धनमेव ज्ञानमुत्पद्यते इति । तत्र कः परिहारः शब्दादर्थवावपरिहा- रेण । तदस्माभिः परिजिहीर्पितम् । किमन दुप्परिहरम् । नहि पाधित- विषया अपि द्विचन्द्रादिमोहालातचक्रपीतशाप्रतिविम्बादिविनमा न पुन- राविर्भवन्ति । यावदोषभाविनो हि ते पुनरपि चक्षुपैवोपजन्यन्ते । तदि- हापि यावदयोग्यान्वयपदसन्निधानमयथार्थज्ञानोदय इति किमनुपपन्नम् । तस्मान्नतावाक्षेपपरिहाराविति ।। अन्यया वर्णयिष्यन्नाक्षेपभाष्याभिप्रायं तावदाह नित्यत्वादे- रिति । अयमभिप्राय.-बौद्धलोकायतिकयोरिदं प्रत्यवस्थानम् । न हि ते नित्यान् वर्णान पदानि वेदवाक्यानि वा मन्यन्ते । न चोन्मताल. १. 'सफल' रा. पाठ.१ मित्तमेन' स. ग. पार. ।

·चोदनासूत्रम् । ७५ प्रमाणान्तरदृष्टं हि शब्दोऽर्थ प्रापयेत् सदा। स्मृतिवच्च स्वयं तस्य प्रामाण्यं नोपपद्यते ॥२२॥ नूनं तत्रानुभूतोऽसावित्याप्तोक्तिनिवन्धना। बुद्धिः साक्षाददृष्टेऽपि युक्तार्थे पुरुपोक्तितः ॥२३॥ पितप्रायाणि प्रजापतिवपोत्खननादीनि वाक्यानि विभ्येकवाक्यतया प्राश- स्त्यप्रतिपादनेन प्रमाणमाहुः । अतो युक्तं यादृशतादृशरथ्यापुरुपवाक्योप- मानं चोदनानाम् । तत्साधाद् वैतथ्यानुमानमिति । अथवा नित्यत्वम- भ्युपेत्य प्रसङ्गमापादयन्तीत्याह अभ्युपेत्येति । एवं हि मन्यते- यदि नित्या वेदाः, सुतरामप्रमाणं भविष्यन्ति । पौरुपेयवाक्यं हि कदाचिद् गुणवद्वक्तृप्रणीत प्रमाणं भवति । नित्यं तु कुतः प्रमाणं भविष्यतीति- ॥ २१ ॥ ननु पौरुपेयमपि न वक्तृगुणापेक्षया प्रमाणम् । अपितु स्वमा- वादवे। कथं ह्युत्पन्नमविपर्यस्तमसन्दिग्धं च ज्ञानमप्रमाणं भविष्यति । अतः किमपौरुषेयतया सुतरामप्रामाण्यमापद्यते, अत आह प्रमाणान्त. रेति । प्रमाणान्तरदृष्टार्थगोचरं हि वचः कथं स्वमहिमा प्रमाणं भवि. प्यति । न हि प्रमाणान्तरपरतन्त्रा स्मृतिः स्वतः प्रमाण भवति । भवति रात्र प्रयोगः । न स्वतःप्रमाणं पुंवचः, प्रमाणान्तरप्राप्तार्थप्रापणात् । स्मृतिवदिति ॥ २२ ॥ ननु च निरपेक्ष एवाप्तपुरुषवाक्यमाबाद् व्यवहारः प्रतायमानो दृश्यते । स कर्यमस्वतःप्रमाणादुत्पत्स्यते, अत आह नूनमिति एवं हि मन्यते-वस्तृगोचरार्थं हि पुंवचः । अतः स्वयमदृष्टेऽप्यर्थे नून- मयमों यानुभूत इति वक्रनुभवपुरस्मरमेवाप्तोक्तिनिवन्धना प्रामा- णिकम्य मतिर्युक्ता । न पुनराप्तत्वमदृष्टेन रूपेण प्रामाण्यकारणम् । यस्त्वनपेक्षितप्रमाणान्तर एव पौरुषेयाद् व्यवहरति, स प्रतिदन्येता- पीति ॥ २३॥ -- .. 'पंन स्व'ग. पाठः,

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् ।
नात्मीयादन्यदीयाद् वा प्रत्यक्षादेविना क्वचित् ।
वचसः सत्यता दृष्टा तथा स्याच्चोदनास्वपि ॥२४॥
तेन सत्यपि विज्ञाने प्रतिभादेर्यथैव हि ।
स्वातन्त्र्यान्न प्रमाणत्वं तथा वेदेऽपि दृश्यताम् ॥२५॥
स्वर्गयागादिसम्बन्धविषया चोदना मृपा।
प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वादीहरबुद्धादिवाक्यवत् ॥ २६ ॥
कस्मादेवं बुद्धिर्युक्ता, अत आह नात्मीयादितिदृष्टान्तेन ।
तदेवं लोकवाक्येपु प्रमाणान्तरपरतन्त्र प्रमाण्यमुपपादितं चोदनास्वापाद-
यति-तथेति ॥ २४ ॥
कथं पुनरुत्पन्नमसन्दिग्धमविपर्यस्त प्रमाणान्तरेण ज्ञानमप्रमाणं म-
विष्यति, अत आह - तेनेति । यदा हि प्रमाणान्तरपरतन्त्रं सर्वश-
ब्दानां प्रामाण्यमित्युपपादित, वेदे चाभ्युपेतनित्यत्वे वक्तृप्रमाणान्तरा-
भावः । तदा कथं प्रमाणं भविष्यति । नहि स्वतन्त्रमनियतनिमित्तं ज्ञानं
प्रमाणं भविष्यति । नहि प्रतिभा ज्ञानमुत्पन्नमित्येतावता प्रमाणमिष्टम् ।
अतो वेदादुत्पन्नं ज्ञानमप्रमाणं, स्वातन्त्र्यात् प्रतिभादिवदिति ॥ २५ ॥
दर्शयितव्यं प्रयोगान्तरमाह - स्वर्गेति । प्रत्यक्षायगतार्थत्वा.
दिति हेतुसिद्ध्यर्थमुक्तं स्वर्गयागादिसम्बन्धविपया इति । यो हिम
न्यते -भावना हि वाक्यार्थः । स च म्पन्दो वा प्रयत्नो वा । सर्वथ
प्रत्यक्षादिभिरवगम्यत इत्यसिद्धो हेतुरिति । तं प्रत्युच्यते । कस्यचित
केनचित् क्रिया भावना, सा स्वरूपेण प्रत्यक्षापि साध्यसाधनसम्ब
न्धात्मना शब्दादेवावगम्यते । अत एव धर्मस्यातीन्द्रियत्वमपि सेत्स्यति
साध्यसाधनसम्बन्ध एव शब्दस्य विषयः । नानासादितयागस्वर्गादि
साध्यसाधनसम्बन्धविशेपो भारयेदिति शब्दार्थः । अतः सिद्धं प्रत्यक्ष
पगतार्थत्वादिति । अत्र च लोकायतिकप्रयोगे बुद्धवाक्यं दृष्टान्तः, तर
योगे लोकायतिकवास्यमिति द्रष्टव्यमिति ॥ २६ ॥

·चोदनास्त्रम् । यद्वाप्तेनाप्रणीतत्वाद् वालोन्मत्तादिवाक्यवत् । व्योमादिवच्च नित्यत्वात् प्रामाण्यस्य निराकृतिः॥ यदि वा पुरुषाधीनप्रामाण्याः सर्वचोदनाः । स्वतो वा न प्रमाणं स्युक्यित्वात् पुरुषोक्तिवत् ।। प्रामाण्यं वा नरापेक्षं सर्वशब्देपु गम्यताम् । शब्दैः सम्बध्यमानत्वादप्रामाण्यं यथैव हि ॥ २९ ॥ न स्याद् वक्तृगुणानां चेद् वचः प्रामाण्यहेतुता। तहोपैरप्रमाणत्वं किमित्यस्य भविष्यति ॥३० ।। एतस्मिन्नेव साध्ये दृष्टान्तहेत्वन्तरमाह यदेति । सिद्धं च नित्यानां वेदानामाप्ताप्रणीतत्वमिति वेदानामेव वाप्रमाणत्वं नित्वत्वाद् व्योमादिवदिति । ये च बौद्धा नित्यं व्योमेति सगिरन्ते तेषामयं प्रयोग इति ॥२७॥ इदानीं श्ववराहकलहन्यायेन नैयायिकादिमतानुज्ञया तावन्नास्ति- कमतस्थ एवं वादी मीमांसकं प्रति प्रयोगमाह- यदि वेति । यद्यवश्यं वेदाः प्रमाण मिति वक्तव्यं परं यथा वैशेषिकैरुक्तं तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यमिति तयोच्यताम् । यत् पुनरिदं मीमांसकैरुक्तं नित्या वेदाः प्रमाणं चेति । तदतिदूरमपभ्रष्टं चेति भावः । सर्वशब्देन च दृष्टार्थपुरुषो. पदेशैर्मन्वायुपदेशैश्च सिद्धसाधनताशकां निराकरोति । तदयमों भव- 'ति - दृष्टादृष्टार्थी अपि वैदिक्यश्चोदना धर्मिण्यः । पुरुषाधीनप्रामाण्या इति साध्यम् । वाक्यत्वात् पुरुपोक्तिवदिति । स्वतो वा न प्रमाणमिति प्रतिज्ञाय तावेव हेतुदृष्टान्तावित्याह स्वतो वेति ॥ २८ ॥ प्रामाण्यं वा धर्मीति प्रतिज्ञाय नरापेक्षमिति साधयितव्यम् । शब्दैः : सम्बध्यमानत्वादप्रामाण्यवदिति हेतुदृष्टान्तौ वाच्यावित्याह प्रामाण्यं चेति । अत्रापि सर्वशब्दस्य तदेव प्रयोजनं, नरापेक्षप्रामाण्य- “वादिनां चाप्रामाण्यं तदपेक्षमिति सिद्धमेवेति ॥ २९ ॥ अपि च यदेव यत्कारणकं तस्यैव तद्विपर्ययाद् विपर्ययो दृष्टः, 'दृष्टान्तान्तरमाद' ख. पाठः. ५ मी' क. पाठः. . 'तदे' " ख.पार:

·- मामांगाशा गानिक काशिपाटीपोपनम् । एवं स्थिते तु वेदस्य सति वासति वा नरे। प्रामाण्यं दुर्लभं मत्वा नन्वित्येतदचूचुदत् ॥ ३१ ॥ तत्र विप्रतिपिद्धत्वं चुद्धवाक्येऽपि युज्यते । ततोऽपि प्रत्ययोत्पत्तेस्तस्माज्जात्युत्तरं विदम् ॥३२॥ यथा तेजःकारणकम्य धर्मस्य तद्विपर्यये जले शैत्यम् । एवं शन्दप्रामा- ज्यस्यापि वक्तृगुणरिपर्ययाद् विपर्ययो दृश्यते । तस्मादिदमपि तत्कार- पकम् । अथवा यन्न यत्कारणकं नत्र तदिपर्ययाद् विपर्येति, आलोकविप र्ययादिव घटः । न च तथा वक्तृगुणविपर्यये प्रामाण्यं न विपर्यति । तस्माद् तत्कारणरु मिति चीतापीतप्रयोगी हदि निधायाह दिति । एपा च प्रयोगपरम्परा तार्किकाणां चित्तमनुरअयितुं पार्तिककृता प्रणीतेति वेदितव्यम् । सर्वत्र चार प्रयोगार्ये 'नन्वतयाभूतामि'त्यादि- माप्यं सुव्याख्यानमिति न प्रतिप्रयोग विवृतमिति ॥ ३०॥ यदि तु निराकृतस्वपक्षा मीमांसकः सिध्यतु तावन्नरापेक्षमेव वेद- प्रामाण्यमिति भूयात् , म वक्तव्यः- नैव मिध्यति । प्रसिद्ध हि वक्त. गुणभावः मिध्यत्यपि । न च वेदानां प्रणेतुर्गुणसद्भावे प्रमाणमस्ति, प्र. त्यक्षायभावात् । आगमस्य च तयणीनत्य तद्गुणसद्भावेऽप्रामाण्यानि- त्यप्रामाण्यस्य चानन्तरमेव निराकृतत्वात् । सर्व नेदमभिप्रेत्य नन्विति चोदितमित्याह-पय स्थित इति ॥ ३१ ।। एवमाक्षेपभाप्याभिप्रायमुक्त्वा परिहारमाध्याभिप्रायं विवरिप्यन्नाक्षि- पति तावत्-तत्रेति । एवं हि भाष्यकारणोक्तं-'विप्रतिपिद्धमिदममि- धीयते प्रवीति च पित) चेति । तदयुक्तं, न हि प्रत्यय उत्सन्न इत्येव प्रमाणं भवति । यदि हि तथा स्याद् , बुद्धवाक्येऽपि मृपात्वेन मीमांसका पक्षीकृते शक्यमिदं वक्तु विप्रीतीपद्धमिदमभिधीयते प्रति च वि. तयं चेति । तन मीमांसकाः प्रतिहन्येरन् । तस्माज्जात्युत्तरमिदम् । जा- तिर्नाम वादिना स्थापनाहेती प्रत्युक्ते यः प्रतिषेधायासमों हेतुः । जात्यु 'मवेद प्रा', २ पाम स. पाठ ३. 'तु. सा जानिः जा' ख.

·७१ . चोदनासूत्रम् । सर्वविज्ञानविषयमिदं तावत् प्रतीक्ष्यताम् । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः किं परतोऽथवा ॥ ३३ ॥ तरं च केचित् क्वचिद् विषयविशेपे साध्वेव मन्यन्ते । एवं ह्याहुः---'दु- टसाधनप्रयोगे दुष्टमेवोत्तरं देयमिति । तचायुक्तं, निग्रहस्थानद्वयापत्तः । यो हि सन्त दोपमनुक्त्वा अन्यमसन्तं जल्पति, तस्य पर्यनुयोज्योपेक्षण- निरनुयोज्यानुयोगारुये द्वे निग्रहस्थाने स्याताम् । तस्मादनुत्तरमेवेद मिति ।। ३२ ॥ अत्रानन्तरमाक्षिप्तभाप्यसमाधानमुपेक्ष्यैव तावदौपाद्धातिकी कथाम- वतारयति-~सर्वविज्ञानिित । एवं हि मन्यते--यदा हि सर्वसंवि- दामौत्सर्गिक प्रामाण्य, वाधकारणदोपाधीन चाप्रामाण्यमिति सिद्धं भवि- प्यति । वेदे चापौरुपेये तदुभयाभावादसन्दिग्धार्थप्रवेदनाच्च प्रामाण्ये सिद्धे यदि पर ज्ञानानुत्पत्तितो वैतथ्यमाशङ्कयेत, तत्र विप्रतिषिद्धमिद ब्रवीति ज्ञानं जनयति वितथ न जनयतीति समञ्जसमेवोत्तरं भविष्यतीति । ननु तथापि पराधीनं शन्दप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षिते तन्मात्रस्यैव स्वतः- प्रामाण्यप्रतिपादनेन सिद्धान्तयितुमुचितं, किं महाविषयविचारेण । उ- च्यते--प्रासङ्गिक सर्ववचनम् । अपिच यावज्ज्ञानस्वभावानुबन्धि प्रामा- ण्यमिति सामान्यतो न साध्यते, तावत् तद्विशेष क्वचित् साधितमपि प्रा. माण्यं न प्रमाण स्वतः शाब्दज्ञानं ज्ञानत्वाद् ज्ञानान्तरवदित्यभिभूयेतापि। यज्जातीयानुपद्धं हि यद्रूपं तज्जातीयान्तरमपि नातिकामति, औप्ण्यमि- वाग्निजातीयम् । अतो यदि ज्ञानजात्यानुयद्धं परतःप्रामाण्य, तत् कथं शाब्दमप्यतिकामेत् । आह च- "सामान्यानुगता शक्तिर्या काचन निरूपिता। तदन्वितो विशेषोऽपि तद्वारव्यपदेशभाक् ॥" इति । सर्वज्ञानानुवन्धि स्वतःप्रामाण्यमागन्तुनाप्रामाण्येनापोयत इति साधित निरपवादं वेदानां प्रमाण्यं सेत्स्यतीति सूक्तमेव सर्ववचनम् । एपा चार मीमांसा किं प्रमाणत्वाप्रमाणले द्वे अपि स्वतासिद्धे, अपि वा परतः, अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परतः, विपर्ययो वेति पूर्वपक्षप्रतिक्षेपे- णान्त्यपक्षपरिग्रहेण सिद्धान्तो भविष्यतीति ।। ३३ ।। 1. 'प्यति', २. 'नु पर. पाठ.. ३. 'त प्रामाण्य वा परतो' - 'त. विख. पाठः, ·९० मीमांसाश्लोकवानिक काशिकाटीकोपेतम् । स्वतोऽसतामसाध्यत्वात् केचिदाहुयं स्वतः । तदेवं वादिविप्रतिपच्या संशय्यायपक्षं गृह्णाति --स्वतोऽसता. मिति । सत्कार्यवादिनो हि सर्वमेव कार्यजातं सदुत्पद्यत इति मन्य मानाः प्रामाण्याप्रामाण्यात्मकमपि द्वयं स्वत एवास्थिपत । एवं हि मन्य- न्ते- यत् स्वतोऽसत् तन्न साध्यं, यथा शशविपाणम् । न च घटादयो न साध्याः तस्मात् स्वत. सन्त इत्यावीतहेतुः । अपि चोपादाननियमदर्श- नात् कस्यचित् खलु घटादेर्विकारस्य किञ्चिदेव मृदायुपादानकारणमिति नियमो दृश्यते । तचैतदसदुत्पत्तावन्याय्यम् , असत्त्वाविशेषेण हि सर्व सर्वस्मादुत्पयेत । तत्रोपादाननियमो न स्याद् मृदेव घटस्य, कटस्य वी रणमिति । तत्र सर्वार्थी सर्वत्र प्रवर्तेत, अविशेषात् । शक्तितो नियम इति चेद् , न । अविशेषात् । तत्रैतत् स्यात् - यस्य भावस्य यदुत्पत्ति- शक्तिरस्ति तामन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चित्य यो यदर्थी स तदुपादत्त इति । तञ्च नैवम् , अविशेषात् । वयं हि ब्रूमः शक्त्यात्मना विकार उपादाने- ऽस्तीति । भवन्तोऽपि विकारोत्पत्तिशक्तिपादानेऽप्यस्तीति । तदत्र वा- चोयुक्तिमात्र भिद्यते, नार्थविशेषः कश्चिदुपलभ्यत इति । अपिच, उपा- दाननियमदर्शनाद् उपादाननिमित्तासमवायिभ्यस्त्रिभ्यः खल्वपि कार- णेभ्यो भवतां कार्यमुत्पद्यते । त्रिवपि च तन्नास्ति । असदेवोत्पन्न तत् । कुतोऽय कारणविधानियम इदमुपादानमिद नेति । यत्र कार्य वर्तते तदु- पादानमिति चेद् , वृत्तिनियमेहेतुर्वक्तव्यः । तत् खलु सर्वस्मादसदेव जातमिति किंकृतो वृत्तिनियमः । अस्ति स नामोपादानस्य कोऽप्यतिश- यविशेषः यत् तत्रैव कार्य वर्तत इति चेत् । स तर्हि शक्तिभेदो वक्तव्यः । निमित्तमैसमवायि च नोभयमनभ्युपगमात् । दण्डादयो हि घटस्य निमित्तकारणम् । असमवायिकारण मृदवयवसयोगविशेष इति वः सि. द्धान्तः । स उपादानमिति चेद्, न । व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पानुपपत्तेः । स्यादेतत् । उपादानकारणं शक्तिभेद इति । मैवम् । स छुपादानाद् व्यतिरिच्यते, न वा । व्यतिरेके उपादानस्य पूर्ववद् भावादनुपादानत्वम्, तस्यापि ततो भिन्नस्य तत्त्वं दुर्भणमेव । अव्यतिरेके तु वस्तुमात्रमनतिशय- १ 'मे', ३ 'मेवास', ४ 'वा' ग. पाठः, . १. 'पाननि' क पाठ ·९ - न तावद् चोदनासूत्रम् । निर्मूलत्वात् प्रमाणत्वं चोदनायां न युज्यते ॥ स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥ सम्भवादसन्मूलभूतेषु कर्तृगुणेषु न चोदनाना प्रामाण्यमवकल्पत इत्याह- ततश्चेति ॥ ४६॥ एव तावत् परत प्रामाण्येन कृत पूर्वपक्ष । सिद्धान्तमिदानीमार भते-स्वत इति । कारणमाह -- नहीति । अयमभिप्राय गुणज्ञानात् सवादज्ञानाद वा प्राग ज्ञान न जायत एव । नवोत्पन्नमपि सशया स्मकमरभासते । नहि स्याद् वा घटो न वेति इन्द्रियसन्निकृष्ट घट युध्या महे, अपितहि घट एवायमिति निश्चयात्मकमेव ज्ञानमुत्पद्यते । अत एव ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरमेव सर्वप्रमातृणा व्यवहारप्रवृत्तिरुपलभ्यते । भ्रान्तिसविदि तरजतोऽपि हि सम्यग्रजतपोध इवार्थक्रियायै घटमानो दृश्यते । तदस्य स शयानस्य नोपपन्नम् । अतो जातो निश्चय । किमन्यत् प्रामाण्य भवि- प्यति । सत्यपि सवादे गुणज्ञाने वा तावदेव प्रामाण्यस्य तत्त्व नाधिक कि विदिति किं नस्तदुपेक्षणेन । तादृशस्येव व्यभिचारादस्ति परापेक्षेति चेद्, न । एवमपि ज्ञानस्यानपेक्षत्वाद्, विप्रलब्धपूर्वस्यापि निरपेक्षमेव निश्चया स्मक ज्ञानमुत्पद्यते । प्रमाता तु विप्रलम्भकबुद्धिसादृश्यात् तथात्वमाश ऋते । साशङ्कस्यापि न प्रामाण्यशक्तिरवसादति, पूर्ववत् प्रमेयपरिच्छेदात् । प्रमातुस्तु आशङ्का दोपदर्शनप्रभवा । तदसो तद्भावागावयारन्यतरनिश्चये नि वर्तते, न सवादज्ञानमपेक्षते । सत्येव हि घटज्ञाने जाताशक किं घटज्ञा नान्तरेण करिष्यति । नयस्यास्तन्निवर्तक, तस्मिन् सत्येव भावात् । अत स्वाभाविकमेव सर्वसविदा निश्चयात्मकत्वम् । आशङ्का तु यदि नाम जातु जायते, एवमपि तन्निराफरणार्थमपनादसद्भावाभावावनुसर्तव्यो, न सवादगुण ज्ञाने । तदुपेक्षाया हि प्रामाण्यमेव नावतिष्ठेत । गुणसवादज्ञानयोरप्येवमेव, सापेक्षत्वेन प्रथमज्ञाने प्रामाण्यशक्त्याधान शक्तरप्यनवस्थापातादित्येतत् परस्तात् प्रपन्चयिष्यत इति । एव तावत् प्रकृताभिप्रायो व्याख्यात । अपि समु मू' रा पाठ 'भावात् तदसी, १ २ "हा के स पाठ ३ द' ग पाठ ६ 'नक पाह 'मप्रमाण भ 'व्यव' ५ N ·९० मीमांसाश्लोमचार्तिकं फाभिकाटीकोपेतम् । आत्मलाभे च भावानां कारणापेक्षता भवेत् । लब्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वयमेव तु ॥१८॥ जातेऽपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थोऽवधार्यते । च सर्वभावानामेव स्वकार्यजननशक्तिरसती नान्येन क्रियेत । अभिव्यक्ति- मात्रकरणात् । नन्वातुरस्य रोगापहृतशक्तरसत्येव भोजनादिशक्तिर्भपज- भेदैराधीयते । मैवम् । तिरोहिताभिव्यक्तेः । इतरथा पूर्वशक्तिविनाशापूर्वो- त्पादधर्मिकल्पनाभिरतिगौरव भवेत् । अत एव नएशक्तीनां भेषजभेदैरपि न प्रतीकारः । असती तु शक्तिस्तेपामपि जन्यतैव, अनिशेपात् । अतः सर्वे मावाः स्वहेतुभ्यः शक्तिमन्तो जाता एव कुतश्चिदागन्तुकाढतोस्तिरोहित- शक्तयः सामग्रीविशेषैरभिव्यक्तशक्तयः कार्यभारभन्ते । नचैवं ज्ञानेऽप्य- भिव्यक्त्यपेक्षा सम्भवति, अर्थावग्रहाद्, रूपान्तरेण ज्ञानस्यानिरूपणादु- त्पत्तावार्थपरिच्छित्तेरवश्यम्मावादिति ॥४७॥ ननु स्वतःप्रामाण्यवादिनापि गुणवदिन्द्रियादिकारणिकैव प्रमाणो- सत्तिरास्थया । तद् यदि गुणाः प्रमाणोत्पत्तो कारणम् । एवं सति तत्कायें- ऽप्यर्थनिश्चये तदधीनतैव युक्ता । तदायत्तप्रामाण्याश्रयणाद्, अत आह- आत्मलाभ इति । अयमभिप्रायः-प्रमाणोत्पत्तावपि न गुणा गुणा इ- सेवापेक्ष्यन्ते; किन्तु दोपनिराकरणौपयिकतया । दोपा हि प्रमाणोत्पत्ति वि- प्रन्ति । ते गुणैरुत्सारिता न तां विहन्तुमुत्सहन्ते इति । अत एवासत्स्वपि वक्तृगुणेषु कारुणिकत्वादिषु वेदे दोषाभावमात्रादेव प्रामाण्यं सिध्यति । अपिच कारणं नाम गुणः प्रमाणोत्सत्तौ । नैतावता प्रमाणकार्येऽप्यर्थनिश्चये तदपेक्षा युक्ता । आत्मलाभमान एव हि भावाः कारणमपेक्षन्ते, न कार्यनि- प्पत्तौ । नहि मृत्पिण्डदण्डादिकारणापेक्षो जन्मनि घट इति उदकाहरणेऽपि तस्य तदपेक्षा दृष्टा । लब्धात्मनस्तु स्वयमेव कारणनिरपेक्षा प्रवृत्तिरवगता । अतः सर्वथा तावदर्थव्यवस्थापनायामन्यानपेक्षमेव प्रमाणमिति सिद्धमिति ॥४८॥ स्वतोऽसती शक्तिरन्येन कर्तुं न शक्यत इति यदुक्तं तत् प्रपञ्च- यति-जातेऽपीति त्रिभिः । अयमभिप्रायः -प्रामाण्यस्य धन्यानपे- १. 'वप' स. पाठः, ·चोदनासूत्रम् । यावत् कारणशुद्धत्वं न प्रमाणान्तराद् भवेत्॥४९॥ तत्र ज्ञानान्तरोत्पादः प्रतीक्ष्यः कारणान्तरात् । यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावदसत्समा ॥५०॥ तस्यापि कारणे शुद्ध तज्ज्ञाने स्यात् प्रमाणता । तस्याप्येवमितीत्थं च न कचिद् व्यवतिष्ठते ॥५१ ॥ यदा स्वतःप्रमाणत्वं तदान्यन्नैव गृह्यते । निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोषाज्ञानादयत्नतः ॥ ५२ ॥ तस्माद् वोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता। क्षत्वमेव निवन्धनम् । यदि जातेऽपि विज्ञाने कारणगुणावधारणाधीनं प्रा- माण्य भवेत् , ततः शुद्धिज्ञानोत्पादः कारणान्तरात् प्रतीक्षितव्यः । तस्याः शुद्धेरपरिच्छिन्नाया असत्समत्वात् तस्यापि शुद्धिज्ञानस्य कारणशुद्धौ सत्यां तस्याः शुद्धर्ज्ञाने च सति प्रमाणता भवति । एवमेव मूलकारणशुद्धिज्ञान- स्यापरापरशुद्धिज्ञानापेक्षायामनवस्थापातान्न कथञ्चित् प्रामाण्यमापद्यत इति ॥ ४९-५१॥ स्वतस्तु प्रामाण्ये नानवस्थेत्याह-यदेति । कारणमाह-निवर्तत इति । अयमभिप्रायः ----अर्थनिश्चयस्तावज्ज्ञानस्वभावादेव सिद्धः । मिथ्या- त्वशङ्का तु तद्धेतुभूतदोषाज्ञानादयत्नेनैव निवर्तते । नहि दोषाणामज्ञानं प्रागभावो यत्नसाध्यः । ननु नाज्ञानमात्रादभावः सिध्यति । सत्यपि तस्मिन् भावात् । नच दोपाभावावधारणमन्तरेण प्रामाण्य सिध्यति । सत्यं, तदपि त्वयनसाध्यमेव, प्रायेण तावत् प्रमातॄणामनाशक एव ज्ञानोत्पत्तौ व्यवहारो दृश्यते । जाताशङ्कस्यापि प्रसिद्धा एवं शानिराकरणोपायाः, दाहच्छेदादयः स्वर्णादाविति । तावतैव निश्चयोत्पादान्नातिदूरगमनम् । एतचोपरिष्टाद् वक्ष्यत एवेति ॥५२॥ तस्माद् बोधस्वभावानुवन्धि ज्ञानानामौत्सर्गिक प्रामाण्य कारणदो- पार्थान्यथात्वज्ञानाभ्यामपोद्यत इत्युपसंहरति-तस्मादिति । अर्थान्यथा- १. "पि भावात् तस्मिन् नच' क. पार;

·मीमासाश्रोनार्षिक कालिमाटीकोपेतम् । अर्थान्यथावहेतूत्थदोपज्ञानादपोद्यते ॥ ५३ ॥ अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयः । वस्तुत्वाद् द्विविधस्यात्र सम्भवो दुष्टकारणात् ॥ अविज्ञाने तु दोषाणां व्यापारो नेव कल्प्यते । कारणाभावतस्त्वेव तत्सिद्धं नवदुक्तिवत् ॥५५॥ दोपतश्चाप्रमाणवे स्वतःप्रामाण्यवादिनाम् । गुणज्ञानानवस्थावन्न दोषेषु प्रसज्यते ॥ ५६ ॥ त्वज्ञान च द्वेषा। नैतदेवमिति पूर्वागतरूपोपमर्दनेन, तत्त्वप्रकाशनेन वा । हेतयो ज्ञानानामिन्द्रियादय । तेपु वातादिसमुत्यास्तिमिरादयो दोपा त ज्ज्ञानेनोत्सर्गत प्राप्नुवती प्रमाणतापोद्यत इति ॥५३॥ यत्पुनरप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न कारणेजन्यत इत्युक्त, तत् परिहरनि- अप्रामाण्यमिति । यदि नाम था भिन्नमप्रामाण्य तत किं जातमत आह-वस्तुत्वादिति । अयमभिप्राय --निविध सल्वप्रामाण्य ज्ञानाभार- सशयविपर्ययै । तर सशयविपर्ययौ प्रति अस्तुत्वादिति हेतुरसिद्ध , ज्ञा नात्मकवस्तुत्वात् तयारिति ॥ ५४॥ ज्ञानप्रागभावस्त्वरस्तुतया सिद्ध एव । नचास्माकमप्यसो दोपैर्ज न्यते, ज्ञानझारणाभावादेव त्वदुक्तिवत् तत्सिद्धे । अतस्तस्मिन्नकारणके साध्यमाने सिद्धसाध्यतैवेत्यभिप्रायेणाह - अविज्ञान इति । न चापा माण्यशब्दवाच्यतामात्रेण सशयविपर्यययोरप्यकारणकत्व शस्यमनुमातुम् , अज्ञानवद्, वाचोऽपि गोशब्दवाच्यतया विपाणित्वापत्तरिति ॥ ५५ ॥ नन्वियमनवस्था प्रामाण्य इव पराश्रयेऽप्रामाण्येऽपीप्यमाणे आप द्यत एव, पारतन्त्र्य ह्यनवस्थामापादयति । अत को विशेष , अत आह- दोपत इति । अस्याय स्वत प्रामाण्यवादिना मीमामकाना दोपतोप माणत्वे नानवस्था भवति । दोपेषु ज्ञातव्येषु यथा गुणनानेऽनवस्थापादि- तेति ॥५६॥ - . १ 'दा'स पाट २ 'वानुमानापत्त' ग पाठ ·, चोदनासूत्रम्। ९३ साक्षाद् विपर्ययज्ञानालव्येव त्वप्रमाणता । पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति॥ ५७ ॥ दुष्टकारणवोधे तु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । स्वतःप्रामाण्यवादिनामिति चानवस्थापरिहारवीजमुक्तं, तदुद्घाटय- ति-~~ -साक्षादिति । अयमभिप्रायः - सजातीयापेक्षायां धनवस्था भ वति । यथा प्रामाण्यस्य प्रमाणापेक्षायामुक्तम् । अप्रामाण्यं तु स्वतः प्रमा- णेन नैतदेवमिति साक्षाद् विपर्ययज्ञानेन यत्र तावदवगम्यते, तत्र लघु- तरमेव गृहीतमिति न पराश्रयत्वमात्रमनवस्थामापादयतीति । ननु स्वतः- प्रामाण्य पूर्वमपि ज्ञानमुत्पन्नमसन्दिग्धमिति किमप्रमाणं भविष्यति येन परेण पूर्व वाध्यते । तेनैव तु किं न परं वाध्यते, अत आह-पूर्वति । अयमभिप्रायः – सत्यम् , उत्सर्गतः पूर्वस्यापि प्रामाण्य प्राप्तमेवापवाद- भूतेन तूत्तरेण वाध्यमानं तदप्रमाणं भवति । यत्तु तेनैव किं नोत्तरं वाध्यत इति । तन्न, नहीच्छामात्रेण वाध्यवाधकभावो व्यवस्थाप्यते । यद्धि य- द्वार्धकमवभासते तत् तस्य वाधकमभिधीयते । नचानागतोत्तरयाधकरूपेण पूर्वमवभासत इति 'नचानागतबाधेने'त्यत्रैव वक्ष्यति । उत्तरस्य तु पूर्वज्ञान- वाधमन्तरेणोत्पत्तिरेव न सम्भवति । उत्पन्नं च तत् । अतस्तदेव पूर्वस्य चाधकम् । तच स्वत एव प्रमाणमिति न काचिदनवस्थेति ॥ ५७॥ नन्वस्तु साक्षाद् विपर्ययज्ञानेन परेण पूर्वस्य बाधः, उभयोरपि स- मानविषयोपनिपातात् । यत्र तूत्तरं कारणदोपविपयं भवति, तत्र विषय- भेदान्न बाधो युक्त इति दुरुक्तं हेतूत्थदोपज्ञानात् प्रामाण्यमपोद्यत इत्यत आह-दुष्टेति बाधोऽन्तेन । अयमभिप्रायः – यद्यपि दुष्टकारण- बोधे विषयभेदः पीतशङ्खादिविभ्रमेषु, तथाप्यर्थात् तुल्यार्थतां प्राप्य वाधो भवत्येव । शो हि पीत इति विदिते परतश्च ज्ञानकारणदोपेऽवगतेऽर्थात् पीतिमा शहस्य प्रतिक्षिप्तो भवति । यत्कारणाधीनात्मलाभ हि यत् कार्य, तत् तदोपे दुप्यति । एष च ज्ञानस्य दोपः यदन्यधास्थितस्यान्यथाप्रकाशनम् । अतः कारणदोषेऽवगतेऽर्थान्यथात्वमेवावगतं भवति । एव च साक्षाद्विप- १. प्रमाणस्य' ग. पाठः २. 'धमानम' क. पाठ.

·मीमासाश्रोकार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपज्ञानादपोद्यते ।। ५३ ॥ अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्न मिथ्यात्वाज्ञानसंशयः । वस्तुत्वाद् द्विविधस्यात्र सम्भवो दुष्टकारणात् ॥ अविज्ञाने तु दोपाणां व्यापारो नेव कल्प्यते। कारणाभावतस्त्वेव तत्सिद्धं नस्त्वदुक्तिवत् ॥५५॥ दोपतश्चाप्रमाणत्वे स्वतःप्रामाण्यवादिनाम् । गुणज्ञानानवस्थावन्न दोपेषु प्रसज्यते ॥ ५६ ॥ त्वज्ञान च द्वेषा। नैतदेवमिति पूर्वागतरूपोपमर्दनेन, तत्वप्रकाशनेन वा । हेतवो ज्ञानानामिन्द्रियादय । तेषु वातादिसमुत्यास्तिमिरादयो दोपा त ज्ज्ञानेनोत्मर्गत प्राप्नुवती प्रमाणत्तापोद्यत इति ॥ ५३ ॥ यत्पुनरप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न कारणर्जन्यत इत्युक्त, तत् परिहरति- अप्रामापयमिति । यदि नाम था भिन्नमप्रामाण्य तत किं जातमत आह--वस्तुत्वादिति । अयमभिप्राय -निविध खल्वप्रामाण्य ज्ञानाभाव- सशयविपर्यये । तर मशयविपर्ययौ प्रति अस्तुत्वादिति हेतुरसिद्ध , ज्ञा नात्मकवस्तुत्वात् तयेोरिति ॥ ५४॥ ज्ञानप्रागभावस्त्ववस्तुतया सिद्ध एव । नचास्माकमप्यसो दोपैज न्यते, ज्ञानकारणाभावादेव त्वदुक्तिवत् तसिद्धे । अतस्तस्मिन्नकारणके साध्यमाने सिद्धसाध्यतेनेत्यभिप्रायेणाह - अविज्ञान इति । न चाना माण्यशन्दवाच्यतामात्रेण सशयविपर्यययोरप्यकारणकत्व शस्यमनुमातुम् , अज्ञानवद्, वाचोऽपि गोशब्दवाच्यतया विपाणित्वापत्तरिति ॥ ५५ ॥ नन्वियमनवस्था प्रामाण्य इव पराश्रयेऽग्रामाण्येऽपीप्यमाणे आप चत एव, पारतन्त्र्य ह्यनवस्थामापादयति । अत को विशेप , अत आह- दोपत इति ! अस्याध - स्वत प्रामाण्यवादिना मीमासकाना दोपतोप माणत्वे नानवस्था माति । दोपेषु ज्ञातव्येषु यथा गुणज्ञानेऽनवस्थापादि- तेति ॥५६॥ . १ ग्दास पाट २ 'वानुमानापत्त' ग पाठ ·चोदनासूत्रम् । साक्षाद् विपर्ययज्ञानालव्येव त्वप्रमाणता । पूर्वावाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति॥ ५७ ।। दुष्टकारणबोधे तु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । स्वतःप्रामाण्यवादिनामिति चानवस्थापरिहारवीजमुक्तं, तदुद्घाटय- ति-साक्षादिति । अयमभिप्रायः - सजातीयापेक्षायां ह्यनवस्था भ वति । यथा प्रामाण्यस्य प्रमाणापेक्षायामुक्तम् । अप्रामाण्यं तु स्वतः प्रमा- णेन नैतदेवमिति साक्षाद् विपर्ययज्ञानेन यत्र तावदवगम्यते, तत्र लघु- तरमेव गृहीतमिति न पराश्रयत्वमात्रमनवस्थामापादयतीति । ननु स्वतः- प्रामाण्ये पूर्वमपि ज्ञानमुत्पन्नमसन्दिग्धमिति किमप्रमाणं भविष्यति येन परेण पूर्व वाध्यते । तेनैव तु किं न पर वाध्यते, अत आह-पूर्वेति । अयमभिप्रायः --- सत्यम् , उत्सर्गत. पूर्वस्यापि प्रामाण्यं प्राप्तमेवापवाद- भूतेन तूत्तरेण वाध्यमानं तदप्रमाण भवति । यत्तु तेनैव किं नोतरं पाध्यत इति । तन्न, नहीच्छामात्रेण बाध्यवाधकभावो व्यवस्थाप्यते । यद्धि य- द्वार्धकमवभासते तत् तस्य वाधकमभिधीयते । नचानागतोत्तरयाधकरूपेण पूर्वमवभासत इति 'नचानागतबाधेने'त्यत्रैव वक्ष्यति । उत्तरस्य तु पूर्वज्ञान- याधमन्तरेणोत्पत्तिरेव न सम्भवति । उत्पन्न च तत् । अतस्तदेव पूर्वस्य बाधकम् । तच स्वत एवं प्रमाणमिति न काचिदनवस्थेति ॥ ५७॥ नन्वस्तु साक्षाद् विपर्ययज्ञानेन परेण पूर्वस्य वाधः, उभयोरपि स- मानविपयोपनिपातात् । यत्र तूत्तरं कारणदोपविषयं भवति, तर विषय- भेदान्न बाधो युक्त इति दुरुक्तं हेतूत्यदोपज्ञानात् प्रामाण्यमपोधत इत्लन आह -दुष्टेति बाधोऽन्तेन । अयमभिप्रायः-ययरि दुष्टकारण- योधे विषयभेदः पीतशद्वादिविनमेषु, तथाप्यर्थात् तुन्यार्थतां प्राप्य यायो भवत्येव । शवे हि पीत इति विदिते परतश्च नानकारपटापेजगतात् पीतिमा शहस्य प्रतिक्षिप्तो भवति । यत्कारणाधीनामलमं हि यत् काय, तत् तदोपे दुष्यति । एप च ज्ञानस्य दोपः यदन्ययास्थितन्यान्ययाप्रकाशनम्। अतः कारणदोपेऽवगतेऽयान्ययात्वमेवावगतं मवति । एवं च मामाद्विप- १. प्रमाणस्य ग. पाठ., २. 'धनानम' १.५3, ·मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । अर्थात् तुल्यार्थतां प्राप्य बाधो गोदोहनादिवत् ॥ तत्र दोपान्तरज्ञानं वाधधी परा न चेत् । तदुद्भूतौ द्वितीयस्य मिथ्यात्वादाद्यमानता॥ ५९॥ ययज्ञानेन तुल्यत्वमिति । अत्रैव वैदिकन्यायमुदाहरति-गोदोहनादिव दिति । दर्शपूर्णमासयो क्रत्वथेन चमसेनापां प्रणयने विहिते भवत्यपरो गुणफलसम्बन्धविधिः । यथा 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेदिति ! अ- स्यार्थ. -- गोदोहनेन पशून् भावयेदिति । तदिद पुरुपाभिलपितपश्चर्थतया पुरुषार्थमेव सद् गोदोहन क्रत्वर्थस्य चमसस्य वाधकमिष्यते । तनापि च स्फुटो विषयभेद । ऋतूपकारो हि चमसस्य साध्य. । पशवो गोदोहनस्या- थीदेव तुल्यार्थतया तगापि बाधो वक्ष्यते । गोदोहन हि द्रव्यम् । न तत् क्रियामनाश्रितमुदासीन फल भावयितुमलमिति यांकाञ्चित् क्रियामाश्रयतया समोहमान सन्निहित क्रत्वर्थमपां प्रणयन गृहातीति तदाश्रितेन पशवा भा- वयितव्या इति शास्त्रार्थोऽवतिष्ठते । एवच तेनैव ऋत्वर्थमपां प्रणयन सिद्ध- मिति चमसो निवर्तते । नन्वसामेव कतौ तिनियुक्त इति कथ तत्परित्यागेन गोदोहनेन फतूपकारो भाव्यते । सत्यम् । पशुकामप्रयोगे तु तुरपि गोदो- हनमेव स्वोपकारसाधनतयानुजानाति । कार्यार्थो हि स्वगुण प्रत्यादर., न स्वीयतया। तय कार्य फलार्थत्वादेव गोदोहनादासादित ऋतुनेति किमादरेण स्वगुणे । आह च "सरस्यैव हि कार्यार्थ. स्वगुणग्रहणादर । अन्यार्थगुणमिद्धे तु कार्येऽस्या स्वगुणेन किम् ॥" इति । तदिह यथा पुरुषार्थनेव गुणेन भिन्नविपयोऽपि क्रत्वर्थश्चमसोऽर्थात् तुल्यार्थतया वाध्यते, एवमनापीति न दोष इति ॥ ५८ ॥ किमेप एवोत्सर्ग यत् मर्मदा परेण पूर्व वाध्यते, नेत्याह-तत्रेति। यदि तर दुष्टकारणबारे नैतदेवमिति विपर्यये या परा वाधीन भवति का- रणदोपज्ञान वा, तदा पूर्वस्य याधो भाति न त्वन्यथेति । अयोभयोर- न्यतरोद्भूती किं नाम भविष्यति, अन आह - तदुद्भूताविति । तदा पाधक सापपादे प्रथममेन निरपवादमौत्मगिक प्रामाण्य लभत इति ॥५९॥ . 'प, २ 'द गो' ग पाठ ·चोदनासूत्रम् । ९५ स्वत एव हि तत्रापि दोषाज्ञानात् प्रमाणता । दोपजाने त्वनुत्पन्ने नाशङ्का निष्प्रमाणिका ॥६० ॥ ननु प्रमाणेन सता तृतीयेन वाधकं वाध्यते । तदेव तु कथं प्रमाण- मत आह–स्वत इति । सर्व खलु विज्ञानं जातं स्वत एव प्रमाणमविज्ञा- यमानदोपम् । तथाच तृतीयम् । अतस्तेन बाधकबाधने कृते भवत्याद्यस्य मा- नतेति। नन्वसत्स्वपि दोपेषु दोषाशङ्का यथा आदिमे जाता, एवमन्तिमेऽपीति प्रामाण्यं नावतिष्ठते, अत आह -~दोपेति । अयमभिप्रायः --जाते दोप- ज्ञाने सम्भाविता दोषाः प्रामाण्यं विघ्नन्ति । तृतीये तु दोपज्ञानं न तावदु- पन्नम् । शङ्का तु नोत्प्रेक्षामात्रेण कर्तुमुचिता, सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । "अत एव च गीतासु नरं नारायणोऽब्रवीत् । नायं लोकोऽस्ति कौन्तेय ! न परः संशयात्मनः ॥" इति । यस्य तु तृतीये विज्ञाने दोपज्ञानं वाधकंज्ञानं वा जायते, तस्यास्तु चतुर्थज्ञानावसानो निर्णयः । नत्वेतदेवं, प्रायेण हि प्रथमज्ञानजन्मन्येव निरपवादो निर्णयो दृश्यते । कचित् तु वाधावसानस्तृतीयज्ञानोदयोऽपि नातिप्रचुरः । नतरां चतुर्थज्ञानजन्म । सत्यपि तु तस्मिन् न स्वतःप्रामाण्यं विहन्यते इत्येवम्परतयैवेदमस्माभिरुक्तम् । अस्तु चतुर्थज्ञानान्निर्णय इति वार्तिककारोऽप्यत एव ‘एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मन' इति वक्ष्यतीति । किं पुनः कारणमनुत्पन्ने दोपज्ञाने नाशङ्केति। नहि प्रयोजनानुवर्तीनि प्रमाणानि । दृष्ट- व्यभिचारस्य हि प्रमातुरेकत्रापि नाश्वासो भवेद् यदि चैवमुच्छिद्यन्ते व्यव- हाराः । कामं प्रमाणतो हि ते परिनिस्तिष्ठन्ति । न तेभ्यः प्रमाणमत आह - निष्प्रमाणिकेति । अयमभिप्तायः--यावद्धि होपाणामभावो नाबधार्यते तावत् प्रमाणेतरसाधारणधर्मदर्शिनो भवत्याशङ्का प्रमाणवती । दोपाभावावधारणे तु जाते तानाशङ्कमानस्याभावविरोध एव । अर्थन्द्रियादयो हि ज्ञानकारणम् । तद्दोपा दूरत्वतिमिरादयः । तद्यथा दूरे सन्तस्तरवो वनमित्येकाकारतया परिगृहीताः सन्निकर्षे नाना दृश्यन्ते । तदा दूरत्वदोपादेकत्वबुद्धिरुपजातेति निधीयते । नानात्वबुद्धस्तु न कश्चिद् दोपो दृश्यत इति कथमाशझ्यते । १ 'पाश', २ 'को वा', ३ 'नानिर्णय. क, 'नाद् मानोदयो निर्णयः' स. पाठ:. ४. 'काधीनस्तृ' क पाठः. ५ 'आरमेस. पाठ..

·.. मीमागाशावानिक पाशिवाटीकापेतम् । एवं त्रिचतुरनानजन्मनो नाधिका मतिः। प्रायते तावदेवकं स्वतः प्रामाण्यमश्नुते ॥ ६१ ॥ शब्दे दोपोद्भवस्ताबद् वक्रधीन इति स्थितिः। तदभावः कचित् तावद् गुणवक्तृकत्वतः ॥ १२॥ एव सन्तममे गव्यश्वभ्रमे म एव दोपः । दिवा तु गोजाने न कश्चिद्योप मम्भाव्यत इति तत्प्रमाणम् । एव चक्षुरादिदापाणां तिमिरादीनाममावेऽजगने निष्प्रमाणिकन दोपाशमा । यत्रापि मादृश्यचलन्यादयो विपयदीपा प्रान्ति हेतमः, तनापि भेदकधर्मानपारणे निश्चलत्वेऽजगते च न काचिद दोपाश- ऐति न तत्समयमानिनी ज्ञानस्याप्रामाण्यमिति ॥ ६० ॥ एव निचतुरैरेव ज्ञानोपाभावमिद्धेनं ततोऽधिका मति. प्रार्थनीया प्रामाण्यसिद्धये, येनाननस्या भवेत् । यानदेव तु तृतीय चतुर्थं वा ज्ञान- मुत्पन्न, तानदेवैक पूर्वमुत्तर वा निरपवाद स्वत प्रामाण्यमापद्यत इत्याह - एवमिति ।। ६१॥ समधिगत तावत् सर्वप्रमाणानां स्वत प्रमाणत्व दोपतश्याप्रमाणत्व- मिति । प्रकृतमिदानी वेदानां प्रामाण्य यथा सिध्यति तथा प्रतिपादनीयम् । तदर्थं च वक्त्रधीना एव शब्दे दोपा न स्वाभाविका इत्याह शब्द इति । अयमभिप्राय. - यदा वाधीनाः शन्दे दोपा इति समधिगत भ वति, तदा वेदे वस्तुरभानान्निराश्रया दोपा न सम्भवन्तीति निरपवाद प्रा- माण्यमुपपन्नं भवति वेदानाम् । स्थित चेद यत् पराधीन. शब्दे दोप इति, स हि ना(घा ? 4)सस्पीति पूर्वमुपपादितम् । पुरुष एव भ्राम्यन्नन्यदन्यथा बुद्ध्या तथैव परस्मै प्रेतिपादयन् शब्द दूपयति । कचिचान्यथैव ज्ञात्वा विप्रलिप्सयान्यथा वदति, तत्रापि तद(नव शब्दे दोपावगतिः । स्थानकर- णादिदोपाद् वा कलाध्माताम्बूकृतणीकृतादिदोपदुष्टः शब्दो लक्ष्यते । स- वथा पराधीन एव शब्दे दोषावगम , न पुनरसुरभिगन्धवत् स्वभावदुष्टः शब्द इति । स इदानी वाधीनो दोषो गुणवद्वक्तृप्रयुक्ते वा कचित् पौरुपेये वाक्ये न भवतीत्याह-तदभाव इति ॥ ६२ ॥ १. 'त्पन्न' क पाठ. १ 'कथयञ् द ख ग पाट + ·९७ चोदनासूत्रम् । तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे सक्रान्त्यसम्भवात् । यद्वा वक्तुरभावेन न स्युदोंपा निराश्रयाः॥ ६३ ।। पौरुषेये द्वयं दृष्टं दोपाभावो गुणास्तथा। प्रामाण्यं तत्र गुणतो नैव स्यादित्युदाहृतम् ॥६४॥ तस्माद् गुणेभ्यो दोपाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदितः ॥ ६५ ॥ प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वात् प्रामाण्यं नापनीयते । ननु वक्तृगुणा वस्तयैव दोपानुसारयन्ति, कथ तेर्निरस्ते शब्दो निर्दोषो भवत्यत आह -तद्गुणैरिति । उक्त वक्तृदोपा एव शब्द दूपयन्तीति । स चेद् गुणैरुत्सारितो दोष क प्रसङ्ग शब्दे दोपाणाम् । नहि वक्तर्यनाश्रितानामेव दोषाणा शब्दे सङ्क्रान्ति सम्भवतीति फलत सङ्कान्तिवाचोयुक्तिरिति । वक्तभावादेव वा निराश्रया दोषा नोत्सहन्ते भवितु नित्यवेदवाक्य इत्याह ----यद्वति । दोपाभावाच न स्वत प्रामाण्य वेदाना विहन्यत इति भाव ॥ ६३ ॥ नन्वगीकृत तावद् भवतापि पुवास्येषु गुणेभ्यो दोपाभाव इति । एव च कुतोऽय विवेक दोपनिराकरण एव गुणा व्याप्रियन्ते नतु प्रा माण्य इति, अत आह-पौम्पेये इति । अयमर्थ -सत्य पौरुषेय- वाक्येषु दोषाभावगुणात्मकमुभय दृश्यत एव । यथा तु गुणतो न प्रामाण्य तथा प्रामाण्य प्रागुक्तमेव अनवस्था हि तथा स्यादिति । अतो दोपाभाव- मानौपयिका गुणा न स्वरूपेण प्रामाण्य उपयुज्यन्त इति ।। ६४ ॥ एतदेवोपसहरति-तस्मादिति । अप्रामाण्यस्य हि द्वय कारण कारणदोषज्ञान वाधकप्रत्ययो वा । गुणनिराकृतेषु च दोपेषु पुवास्येषु नो भयमपि सम्भवति । न ह्यसन्तो दोपा ग्रहीतु शस्यन्ते । न चादुष्टकारणज नितस्य ज्ञानस्य वाधक प्रतितिष्ठति । अतोप्रामाण्यस्य यत् कारणद्वय तदसत्त्वादुसर्गत प्रामाण्यमनपोदितमिति ॥६५ ।। असति चापवादे न प्रत्ययजनकत्वेनोत्सर्गत प्राम प्रामाण्य पुवा- क्यानामपनीयत इत्याह-प्रत्ययोत्पत्तिरिति । अन चोदयति–दोपा । 0 ·भीमासाइलोकगानिक काशिकाटीकोपेतम् । दोपाभावो गुणेभ्यश्चेन्नन सेवास्थितिर्भवेत् ॥ ६६ ॥ तदा न व्याप्रियन्ते हि ज्ञायमानतया गुणाः दोपाभावे तु विज्ञेये सत्तामात्रोपकारिणः ॥ ६७ ॥ तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्रभावाल्लघीयसी । वेटे तेनाप्रमाणत्वं नाशङ्कामपि गच्छति ॥ ६८॥ अतो वक्रनधीनत्वात् प्रामाण्ये तदुपासनम् । न युक्तमप्रमाणवे कल्प्ये तत्प्रार्थना भवेत् ।। ६९ ॥ भाव इति । यद्याप्तवाक्येषु गुणनिवन्धनो दोपाभाव , एव तर्हि गुणज्ञाना- धीन इव प्रामाण्येऽनवस्थैव । क खल्वर विशेष , गुणज्ञानाधीन वा प्रामाण्य तदधीनो वा दोपाभाव इति । यदेव हि दोपाभाव ग्रहीतु गुणज्ञान- मपेक्ष्यते, तस्यैव हि गुणज्ञानाधीनो दोपाभाव , तस्याप्येवमिति सैव पूर्वो तानवस्था । ततश्च प्रामाण्योल्वातिरिति ॥ ६६ ॥ परिहरति -- नदेति । अयमभिप्राय - यदि ज्ञाता एव गुणा दो पानुत्मारयेयु , एवमनवस्था भवेत् । नत्वेतदेवमिति । कथ नाम व्याप्रि यन्ते अत आह--- दोपाभावे इति । मन्मानतया गुणा दोषानुत्सारयन्ति अतोऽसन्तो दोपा न ज्ञाता इति सहज प्रामाण्यमवतिष्ठत इति ॥ ६७ ॥ तदेव तावद् गुणनिराकार्यदोपेष्वपि पुवाक्येपु दोपपरिहार उक्त अकर्तृसन्हब्धे तु वेदे निराश्रया दोपा शङ्कामपि नाधिरोहन्तीत्यप्रामाणर शङ्कापि नास्त्यवेत्याह -तत्रेति । प्रामाण्यस्यौत्सर्गिकस्याप्रामाण्यमपवा मूत तन्निर्मुक्तिवेदे लघीयसी न पुवास्यवद् गुणापेक्षितया गुर्वीति भ इति ॥ ६८॥ यत पुवास्येष्वपि न गुणापक्ष प्रामाण्यम् , अतो न शब्दाना प्र णता वधीना । तद्गुणापेक्षाया तु तदधीनता भवेत् । न चैतदेवरि वणितमेव । अतो यद् नैयायिकादिभि प्रामाण्यसिद्ध्यर्थं वद वक्तुस्सा कृत महेश्वरण वेदा प्रणीता इत्याश्रित तदयुक्त, दोपाभावादेव तेपा र प्रामाण्यसिद्धरित्यभिप्रायेणाह -अन इति न युक्तमन्तन । न', १ 'म्नीया ३ क्ष' के पाठ ·चौदनासूत्रम् । ततश्चाताप्रणीतत्वं न दोपायान जायते। प्रयोगाणां तु सर्वेषां वक्ष्यामः प्रतिसाधनम् ॥७॥ पौरुपेये तु वचने प्रमाणान्तरमूलता। तदभावे तु तद् दुप्येदितरन्न कदाचन ॥ ७१ ॥ माणत्वानुगुणैव दोषाशकामुपजनयन्ती कर्तृकल्पनेत्याह --- अप्रमाणत्वेति प्रायः अत एव च यदपि नास्तिकैराप्ताप्रणीतत्वनाप्रामाण्यप्रसञ्जनं कृतं, तदप्यन नित्ये वेदे दोपाय न जायत इत्याह-ततश्चति । अयमभि- -पौरुपयवाक्यमाप्ताप्रणीतत्वेन दुष्यति । तद्धि तदप्रणीतमर्थाद- नाप्तप्रणीतं भवेत् । ततश्च तद्दोपदुष्टमप्रमाण भवेत् । नित्यं तु यदि नामा- ताप्रणीतम् , एवमपि निर्दोषमेवेति न तस्याप्ताप्रणीतत्वेन प्रामाण्य विह- न्यते । पौरुषेयमपि हि नाप्ताप्रणीतत्वेनाप्रमाणम् , अपि तु अनाप्तप्रणी- ततया । सा च नित्ये नास्तीति किमप्रमाण भविष्यतीति । ननु व्याप्ति चलेन परैराप्ताप्रणीतत्वेनाप्रामाण्य साधित चालादिवाक्यनिदर्शनेन 'यद्वाप्ते- नाप्रणीतत्वादित्य'त्र । अतो हेतुदोषा एव विरुद्धासिद्धादयोऽभिधीयन्ताम् । किं स्वगोत्रानुसारिणा वचनेन, अत आह --- प्रयोगाणामिति । न पर- मस्य प्रयोगस्य, सर्वेषामेव प्रयोगाणामुत्तरत्र प्रतिसाधन वक्ष्याम एव 'चो- दनाजनिता बुद्धिीर'त्यादिना । अतः प्रतिहेतुविरुद्वा अप्रामाण्यहेतवः सश- यजनकतया नाप्रामाण्य निश्वाययन्ति यदि तुल्यवला. । अथ तु प्रामाण्य हेतवो वलीयांसः, ततस्तद्वाधिता नतरामात्मानमप्रामाण्यहेतवो लभन्त इति ॥ ७० ॥ कथ पुनराप्ताप्रणीतत्व न दोपाय, आतो हि प्रमाणेनार्थ प्रतिपद्य वाक्यमारचयति। तच्च मानान्तरसवादादेव हि प्रमाण भवति । आप्ताप्रणीतं यसन्मूलप्रमाणान्तर कथ प्रमाण भविष्यतीत्यत आह पौरुषेयेति । अयमभिप्रायः-~~ वेदवाक्य मूलान्तरानपेक्षमेव स्वार्थे प्रमाण, कि तस्य प्रमाणान्तरेण । पौरुषेय तु वचसि प्रमाणान्तर मूलकारणमिति तत् तद- भावे दुष्यतीति ॥ ७१॥ । ती' पाठ 'व' ग ग पाठ ·१०० मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तेनेतरैः प्रमाणैर्या चोदनानामसङ्गतिः । तयेव स्यात् प्रमाणत्वमनुवादत्वमन्यथा ।। ७२ ॥ अन्यस्यापि प्रमाणत्वे सङ्गतिनैव कारणम् । तुल्यार्थानां विकल्प्यत्वादेकं तत्र हि वोधकम् ॥७३॥ यत्तु असन्मूलान्तराणामसम्भवत्संबादानां कथं प्रामाण्यमिति, तद- युक्तम् । यनैव हि कारणेन प्रमाणान्तरमूला न चोदनाः, तेन येयमस- गतिस्तासा प्रमाणान्तरैः, सैव सुतरां प्रामाण्यकारणम् । अत एव 'अर्थेऽनु- पलब्धे' इति वक्ष्यति । 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति च । प्रमाणान्तरमूललेऽनु- वादत्वमेवासामापद्यते, न प्रामाण्यम् । न हि नो गन्तुमात्रं प्रमाणमित्यभि- प्रायेणाह-तेनेति ॥ ७२ ॥ यदपि तावत् प्रमाणान्तरगोचरा) पुवचनं, तस्यापि प्रामाण्ये न सवादः कारणम् । किमङ्ग पुनः प्रमाणान्तरागोचरार्थानां वदवाक्यानामित्य- भिप्रायेणाह अन्यस्यापीति । तदपि स्वत एव प्रमाणमिति भावः । नन्येक एवार्थोऽनेकेभ्य आप्तवान्येभ्योऽवगम्यते । मर्वाणि च तानि प्रमा- णानि ! यथा- 'अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत' "गर्माष्टमेऽन्दै कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् इति च। अतः कथमुच्यते प्रमाणान्तरागोचरार्थत्वमेव प्रामाण्ये कारणमिति, अत आह -तुल्यार्थानामिति । एकार्थोपनिपातिनां हि व्रीह्यादीनां विकल्पो वक्ष्यते 'एकार्थास्तु विकल्पेरन् -~' (१२. ३. १०) इति । अतोनापि प्रमातृभेदाद् व्यवस्थितविकल्प एव प्रमाणानां, शाखादिविक- ल्पवत् । न पुनरन्योन्यसवादः प्रामाण्ये कारणम् । तथा हि-गौतमीय- गाभिलीये छन्दोगानां, याज्ञवल्कीय वाजसनेयिनां प्रमाणं विकल्प्यत्वात् । विकल्पनीयत्वाक स्मृतिवाक्यमेकैकस्य प्रमातुघांधकं न सन्योन्यसंवा- दांत् प्रामाण्यम् , धर्मद्रोणाध्यायिनामपि नान्योन्यमवादः प्रामाण्य कारणम् । एकस्माद्धि तमर्थ विदितवतोऽन्यदनुवाद एव । अन्यस्यैव तु तत् प्रमाणम्। एवं भिपग्विद्यास्वपि दर्शयितव्यमिति ॥ ७३ ॥ 'द प्रामाण्य कारणम्।' 1. प्रातवियर गएर ३ पार.

·चोदनासूत्रम् । १०१ यत्रापि स्यात् परिच्छेदः प्रमाणैरुत्तरैः पुनः । नूनं तत्रापि पूर्वेण सोऽर्थो नायधृतस्तथा ॥ ७४ ।। सङ्गत्या यदि चेष्येत पूर्वपूर्वप्रमाणता । प्रमाणान्तरमिच्छन्तो न व्यवस्थां लभेमहि ॥७५॥ कस्यचित् तु यदीप्येत स्वत एव प्रमाणता । या तहि प्रमातुरकस्यैवैकार्थगोचरा नानाप्रमाणे परिच्छेदा जायन्ते तन कथम् । यथा कश्चिद् दूरे सन्तमग्नि प्रथममाप्तवाक्यादवगच्छति, पुन- वोपसर्पन् धूमादनुमिनोति, तत. पुनरत्यन्तमासदिन प्रत्यक्षयति । तत्र हि सर्वाण्येव प्रमाणानि, परस्परसङ्गतार्थानि च । अत कथ न सवाद. प्रा- माण्ये कारणमित्यत आह-यत्रापीति । अयमभिप्रायः-यदि तावदनधि- कविपयाण्येव तानि सर्वाणि, तत एकमेव तत्राद्य प्रमाणम् ! इतराणि त्वनु- वादभूतानि । नचैतान्यनधिकविषयाणि । न ह्यसावर्थ पूर्वण प्रमाणेन तथा- वगत. यथोत्तरैरवगम्यत, उत्तरोत्तरकालसम्वन्धातिरेकात् । अपिचाप्तवाफ्यात् पर्वतोऽग्निमानिति सामान्यतोऽवर्गम्यते । पुनस्तदेकदेशविशेपो धूमानुमाना- दवगम्यते । असाधारणधूमदर्शनाच काष्ठादिभेदभिन्न प्रत्यक्षेण च समुन्मी- लिताखिलविशपो विशदतरमयमित्यपराक्षमवसीयत इत्यधिकाधिकविपयाणां न संवादत. प्रामाण्यमिति ॥ ७४ ॥ सवादनिवन्धनं च प्रामाण्येऽनवस्थापद्यत इत्याह-सङ्गत्येति ॥७५।। नन्वविसवादि ज्ञान प्रमाणमर्थक्रियास्थितिश्चाविसवाद इति जाताया- मर्थकियायां किं प्रमाणान्तरापेक्षया । यथाहु.. "प्रमाणमाक्सिकादि ज्ञानमनिवास्थिति । अविसवादनम्" इति । 'प्रत्यक्षमनुमान च द्वे एव प्रमाणे इति प्रतिज्ञाय नह्याभ्यामर्थं परि- च्छिद्य प्रवर्तमानोऽर्थकियायां विसवाद्यते' इति च । अतोऽर्थक्रियावमानव प्रमाणस्थितिरिति न ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्था ! अत आह. -कस्येति । अयमभिप्रायः- अर्थक्रियाज्ञानमपि न तावदप्रमाणमर्थक्रिया व्यवस्थापयि १ गते' २ पोऽनु', निना' योऽपि नि' ग पार नाम', का मार्थ' ग पाठ ·मीमासाश्लोक्पातिक कालिमाटीकोपेतम् । प्रथमस्य तथाभावे प्रक्षेपः किन्निवन्धनः ॥ ७६ ॥ श्रोत्रधीश्चाप्रमाणं स्यादितराभिरसकतेः । स्याचेत तज्जनितेनेव ज्ञानेनान्येन सङ्गतिः ॥७७॥ - तुमलमिति तत्प्रामाण्यार्थमपरापराधक्रियानुसरणेनानवस्थैन । यदि त्वनपे- क्षितज्ञानान्तरमेव तत् प्रमाणम् , एव सति प्रथममर्थज्ञानमत्र किमनपेक्षं न प्रमाणमिष्यते । नयनयोरवयोधरूपत्वेऽमशयात्मकन्ये च कश्चिद् विशेपो दृश्यते । अपिच प्रमाणेनार्थ परिच्छिद्य प्रतिमानोऽयक्रियाया मचिमनाद मन्यते । ततार्थक्रियास्थिते प्रागविमपादाननगर्न प्रामाण्यनि- श्वय इति कथ प्रवृत्ति । अप्रवृत्तम्य वा कथमर्थक्रियाम्थिति । तदिहाभय स्मिन्नन्यान्याधीने दुरत्तरमितरतराश्रय(त्व)म । अय मन्दहादव प्रवृत्ती ऽर्थक्रियास्थित्या अनिमवाद बुदध्या प्रामाण्य मन्यते, कृत तहि प्रमाणेन । अर्थवियायमन हि तदर्थ्यते । सा चेत् सन्दहादेव जाता, स एव साधी यान् । तम्यैव व्यवहारापयिकत्वात् । अतो यदप्युक्त हिताहितप्राप्तिपरिहार योनियमन सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वादपिदुपा तद्व्युत्पादनार्थं प्रमाणनिश्चयप्रणय नमिति, तदप्ययुक्तम् । अतत्पूर्वकत्वात् तयो । अपि चास्मिन् मते सकृज्जात विनऐषु विद्युदादिभावेषु न काचिदर्थक्रिया जातति तज्ज्ञान प्रमाण न स्यात् । अर्थ तगापि गन्दप्रयोगाऽयक्रियेत्युच्यते, तर्हि निर्विकल्पके अप्रामाण्यप्र मग । तस्मादपिसवादि प्रमाणमिति मन्यामह एव । अर्थकियोस्थितिस्तु अविसवाद इति न मृप्यामहे । अर्थान्यथात्वहतूत्यदोषज्ञानाभ्यामेन तूत्प नस्य ज्ञानस्य सिवाद । तदभावाचारिसवाद । तावता च प्रामाण्यमिति सिद्ध न सवादापेक्ष प्रामाण्यमिति ॥ ७६ ॥ अपि च सवादापक्षिणि प्रामाण्य श्रोरजा बुद्धिरिन्द्रियान्तरजन्यामि वुद्धिभिरसनादादप्रमाणमापद्यते इत्याह -- श्रोत्रेति । यदि त्वस्या श्रीर- ज्ञानान्तरसमादीदव प्रामाण्यमिष्यत, तथा मति वदेऽपि तत्तद्वाक्योचारणा- नुगामिनी शतकृत्लो बुद्धिरुत्पद्यत इति मापि नाप्रमाणमित्याह -- स्याचे- ४ थवान ग १ 'प्रमाणान्त के पाठ २ 'गान अतिक पार न प्राम गार - गठ ·. गादनामूत्रम् । वेदेऽपि शतकृत्वः स्याद् बुद्धिरुच्चारणानुगा। प्रमाणान्तरजन्या तु बुद्धिर्नास्ति द्वयोरपि ॥७८ ॥ यथा त्वेकेन्द्रियाधीनज्ञानान्तरनिवन्धना । सङ्गतिः कारणं क्लुप्ता तथा वेदेऽपि कल्प्यताम् ॥ तस्माद् दृढं यदुत्पन्नं नापि संवादमृच्छति। ज्ञानान्तरेण विज्ञानं तत् प्रमाणं प्रतीयताम् ॥ ८॥ न चानुमानतः साध्या शब्दादीनां प्रमाणता । सर्वस्यैव हि मा प्रापत् प्रमाणान्तरसाध्यता ।। ८१॥ दिति । प्रमाणान्तरजन्या तु सवादबुद्धिर्न पर वेदे, श्रोनेऽपि प्रत्यक्षे च नास्तीत्युक्तमेवेत्साह ---प्रमाणेति ।। ७८ ॥ तदेव स्थिते यद्येकेन्द्रियाधीनज्ञानसवादात् श्रोत्र प्रमाणमित्युच्यते एव मति वेदेऽपि तत्तद्वाक्योद्भावितबुद्धिसवादाद् दुवीर प्रामाण्यामित्याह--- यथेति । पौनरस्त्य त्वनानवहिता मन्यन्त इति, कि तदाक्षेपपरिहाराभ्या- मिति ।। ७९ ॥ यत एते सवादापेक्षिणि प्रामाण्ये दोपा , तस्माद् विमुच्य सवादग्रहणं यदुसन्न दृढमसन्दिग्ध ज्ञानान्तरेण च नैतदेवमिति न विसवायते । विज्ञान विशिष्टविषय ज्ञानम् , अधिकविषयमिति यावत् । एतेन स्मरण व्यवच्छि- नत्ति । तद्धि पूर्वज्ञानादविशिष्टमनधिकविषयत्वात् तदेव प्रमाणमित्याह - तस्मादिति ॥ ८॥ क पुन. प्रमाणान्तरासैङ्गतार्थ वच प्रमाण दृष्ट, येन वेदवाक्यानां प्रामाण्यमाश्रीयते । पौरुषेय हि सर्व प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थमेव, अत आह- नचेति । अयमभिप्राय – नानुमानसाध्यप्रामाण्यानि प्रमाणानि, येन क दृष्टमिति पर्यनुयुज्यामहे । अनुमाने हि दृष्टान्तापेक्षा भवति । स्वत एव च प्रमाणानां प्रामाण्यमिति न तेषामनुमानेन प्रामाण्य साधनीयमिति । अनु- मानेन च प्रामाण्यमापने तस्याप्यनुमानान्तरापेक्षायामनवस्थेत्साह -सर्व- स्येति ॥ ८१॥ १. 'ता' क पाट २. गोचराग पाठ - 'या'क पाठ ·१०४ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । ननु प्रमाणमित्येवं प्रत्यक्षादि न गृह्यते । न चेत्थमगृहीतेन व्यवहारोऽवकल्पते ॥ ८॥ प्रमाणं ग्रहणात् पूर्व स्वरूपेणैव संस्थितम् । निरपेक्षं स्वकार्येषु गृह्यते प्रत्ययान्तरैः ॥ ८३ ॥ तेनास्य ज्ञायमानत्वं प्रामाण्ये नोपयुज्यते । विषयानुभवो ह्यत्र पूर्वस्मादेव लभ्यते ॥ ८४ ॥ अन चोदयति-नन्विति । अयमभिप्राय -यथा अप्रमाणमप्र- माणतया नांवसीयत इति परापेक्षम् , एव प्रमाणमपि प्रमाणतया न प्रकाशत इति तदपि परापेक्षमापद्यते । न हि प्रमाणत्वेनागृहीत प्रत्यक्षादि व्यवहाराये कल्पते । तदर्थ च प्रमाणानुसरण न व्यसनेनेति ।। ८२॥ परिहरति प्रमाणमिति । अयमभिप्राय यथा अविदितस्व- रूपशक्तीन्यपि चक्षुरादीन्द्रियाणि परानपेक्षाण्येव कृतकार्याणि कार्यान्यथा- नुपपत्त्या पश्चादवसीयन्ते, न चैतेपा ज्ञान कार्य प्रत्युपयुज्यते, तस्य निर- पेक्षवेन्द्रियैः कृतत्वात् । एव प्रमाणमपि प्रत्यक्षादि प्रत्ययान्तरग्रहणात् पूर्व स्वकार्ये विषयपरिच्छेदे निरपेक्षमेव मस्थितमतिकान्त स्वरूपेणैव कदाचिद् गृह्येतापि यदि जिघृक्ष्यते । न तु तस्य ग्रहण प्रामाण्य उपयुज्यते । यादृश हि रूपमस्स प्रत्ययान्तरेणापि ग्रहीतय तेनैव रूपेण तत् प्रागप्यासीदेव । घट- प्रत्यक्षेण हि घटो घटोऽयमिति निश्चिताकार प्रवदित । तावदेव च तस्य प्रमाणत्त्व, प्रमाणान्तरेणापि घटोऽमुना परिच्छिन्न इत्येव प्रवेदनीयम् , ना- धिक किचिदिति जायमानमपि कृतफरमेस तत् प्रमाणान्तरम् । अप्रमाणे तु पूर्वानवगतरूपजॉनायार्थवत् प्रत्ययान्तरमिति वक्ष्यति । सस्थितमिति प्रमा- णपर्यवसान दर्शयति । कार्यान्तरनिष्पत्या हि प्रमाण सन्तिष्ठते । सस्थिते चानर्थक प्रत्ययान्तरमिति ॥ ८३॥ यतश्च स्वरूपेण प्रत्ययान्तरे. प्रमाणमवसीयते, तच्च स्वरूपमवगत- पूर्वमेव, अतोऽस्य प्रमाणस्य प्रत्ययान्तरेण ज्ञायमानत्व न प्रामाण्य उप- 1 'नाध्या', २ ३ ण गृहीत तक पाउ ५ सपना' क पाठ यापक' ग पाठ 'ग पाठ ·- चोदनासूत्रम् । अप्रमाणं पुनः स्वार्थग्राहकं स्यात् स्वरूपतः । निवृत्तिस्तस्य मिथ्यात्वे नागृहीते परैर्भवेत् ॥ ८५॥ नह्यर्थस्यातथाभावः पूर्वगात्तस्तथात्ववत् । तत्राप्यर्थान्यथाभावे धार्यद्वा दुष्टकारणे ॥ ८६ ॥ युज्यते । इद हि तस्य प्रामाण्य यत् स्वविषयप्रकाशन, तच पूर्वस्मा- देव स्वस्मालन्धमित्यनर्थक प्रत्ययान्तरमित्युक्तमेवार्थ व्यक्तीकर्तुमाह - तेनेति ।। ८४ ॥ अप्रमाणे तु प्रत्ययान्तरमर्थवदिाते युक्तैव तत्र तदपक्षेत्साह - अप्रमाणमिति । अयमर्थ.---अप्रमाण हे स्वरूपेणार्थ गृह्णाति । यादृशं हि ज्ञानस्य स्वरूप तादृशमेवार्थेऽध्यारोपयतीति यावत् । इद रजतामेति हि शुक्तौ रजताकारमप्रमाण तामपि तदाकारतया गृह्णाति । अत एव च तन्मिथ्या भवति । तचैतन्मिथ्यात्वमेवात्मनो न तेनात्मना प्रवेदितामति तत्प्र- वेदनाय युक्तवान्यापेक्षा । असति है मिथ्यात्वग्राहिणि प्रत्ययान्तरे न स्वार्थे ज्ञानस्वरूपारोपो मिथ्यात्व निवर्तते । असत्या तन्निवृत्तावप्रमाणादेव प्रा- माण्यव्यवहारः प्रतायेत । अतस्तन्निवृत्तयेऽर्थवत् प्रत्ययान्तरमिति ॥ ८५ ॥ कस्मात् पुनः प्रत्ययान्तरैरगृहीत मिथ्यात्व न निवर्तते, अत आह- नहीति । यादृशं ज्ञान तथार्थो न भवतीति योऽयमर्थस्यातथाभावः नाय पूर्वेणाप्रमाणेनोपात्तः । अपरिच्छिन्न इाते यावत् । प्रमाणेनैव ।हे तथात्व, तस्य हि तथात्वमर्थस्य कार्य, तच्च तेनैव प्रकाशितमिति न तत्र परापेक्षा । अन्यथास त्वर्थम्यानमाणादामद्धामति, तत्र प्रमाणान्तर, मावकाशमिले । आह- अस्तु परतो मिथ्यात्वम् , एवमपि न प्रामाण्य चोदनानाम् , अनु- मानेन मिथ्यात्वावगमात् । उक्त हि- "स्वर्गयागादिसम्बन्धविषयाचोदना मृषा ।" इति, अत आह- तनापीति । अयमभिप्राय. न यत कुतश्चित् पर- स्मान्मिथ्यात्वम्, अपितु तनाप्यर्थातथाभावे मिथ्यावेऽन्यथात्वविषयैव 'माणान्त', . ३ नि गु', . नि। अस्तु' -- . - 'ति। अपग पाट १ कपाट ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तायतैव च मिथ्यात्वं गृह्यते नान्यहेतुकम् । , उत्पत्त्यवस्थमेवेदं प्रमाणमिति मीयते ॥७॥ अतो यत्रापि मिथ्यात्वं परेण प्रतिपाद्यते । तत्राप्येतद् द्वयं वाच्यं नतु साधर्म्यमात्रकम् ॥ या धीः नेदं रजतमिति वा शुक्तिरियमिति वा सा कारणे, दुष्टकारणविषया वा । यथा वक्ष्यति-- 'यस्य च दुष्ट करणं यत्र च मिध्येति भवति प्रत्ययः' इति ।। ८६॥ किमेप मन्त्रः । अनुमानादपि मिथ्यासमवसीयमानं न कदाचिदपि निग्रहस्थानमापादयतीति, अत आह लावतेति । चकारी हेतौ । नायं मन्त्रः । किन्त्वनुमानान्मिथ्यात्वमवगन्तुमेव न शक्यते, प्रतिहेतुविरुद्धत्वा- दनुमानानाम् । नास्तिकानामपि चाभ्युपेतस्वागमाप्रामाण्यप्रसङ्गाच्च । श- क्यते हेि तदागमानामपि वाक्यत्वादिना मिथ्यात्वमनुमातुम् । चोदना- जनितासन्दिग्धाविपर्यासितज्ञानविरुद्धाश्च हेतवो न प्रामाण्यमाच्छादयितुमु- सहन्ते चोदनानामिति तावतैव कारणद्वयेन मिथ्यात्वं गृह्यते, ने पुनः परो- तदुरुतहेतुसहातेनेति । ननु यदपि तदर्थान्यथात्वज्ञानं दुष्टकारण ज्ञानं वा, तदपि नाप्रमाणे मिथ्यात्वं प्रतिष्ठापयति । प्रामाण्यं च पूर्वज्ञानविरोधात् त- स्यापि दुरध्यवसानमिति कथं पूर्वस्य मिथ्यात्वमत आह- उत्पत्त्यवस्थ- मिति । तदिदमुभयविधं मिथ्यात्वग्राहि ज्ञानमुत्पत्त्यवस्थितं प्रमाणमिति मीयते । यथा प्रमाणं भवति तेनात्मना मीयत इत्यर्थः । तत् खलूत्पत्तिदशा- मधिरूढमिति न तावदनुत्पत्तिलक्षणेनाप्रामाण्येन परिभूयते । निश्चयत्वात्म- कत्वाच न संशयरूपेण । न चास्य वाधकान्तरमुपलभ्यत इति प्रमाणमेव । अतस्तेन शक्यते पूर्वस्य मिथ्यात्वमापादयितुम् । तस्यापि वाधकोदये प्रमा- णेतरविभागो भणित एवेति सूक्तं द्वेधैव मिथ्यात्वमिति ।। ८७॥ यतश्च द्रुधैव मिथ्यात्वमवगम्यते न प्रमाणान्तरेण, अतः परस्मा अपि मिथ्यात्वं प्रतिपादयितुकामेनैतदेव मिथ्यात्वहेतुद्वयं वक्तुमुचितम् । न त्व- प्रमाणसाधर्म्यमात्रप्रयोजकं, यथा परैः कृतमित्याह -~~~अत इति ।। ८८ ॥ १. 'हमा', २. 'न' क. पाठः, ·- चोदनासूत्रम् । १०७ चोदनार्थान्यथाभावं कुर्वतश्चानुमानतः । तज्ज्ञानेनैव यो वाध. स कथं विनिवार्यते ॥ ८९ ॥ तन्मिथ्यात्वादवाधश्चेत् प्राप्तमन्योन्यसंश्रयम् । नानुमानादतोऽन्यद्धि वाधकं किञ्चिदस्ति ते॥९॥ नचान्यैरग्रहेऽर्थस्य स्यादभावो रसादिवत् । तेषां जिह्वादिभिर्यस्मानियमो ग्रहणेऽस्ति हि ॥११॥ आगमविरोधश्चानुमानेनाप्रामाण्य साधयतामित्याह -चांदनेति । अयमभिप्राय --चोदनाजनित ज्ञान विविधीप्रामाण्यरहित स्वतश्च प्रमाण- मिति स्थितम् । अतस्तेनैवाप्रामाण्यप्रतिज्ञा बाध्यते । तस्मिन् परिपन्थिनि न वाक्यत्वादीनामप्रामाण्येन सम्बन्ध एव ग्रहीतु शक्यत इति ।। ८९ ॥ अन किञ्चिदाशङ्कते-~तन्मिथ्यात्वादिति । अयमभिप्राय प्रमाण सचोदनाजनित ज्ञानमनुमानमुपमृद्गाति । तदेव तु तत्प्रतिहत मिथ्या सत् कथ तदाधाय प्रभवतीति । परिहरतिप्राप्तमिति । अयमभिप्राय मिथ्या सता चोदनाज्ञानेनानुमान न वाध्यते । तदवाधितेन लब्धप्रतिष्ठेनानु मानेन मिथ्या क्रियते । अतस्तन्मिथ्यात्वादनुमानप्रमाणता, तत्प्रामाण्याच तन्मिथ्यात्वमितीतेरतराश्रयमिति । यदि चोदनाज्ञानस्य बाधकान्तर भवेद्, एव तदापादितमिथ्यात्व नानुमानयाधाय प्रभवतीति इतरेतराश्रय च ना- शङ्कयेत, नवतो भवदुक्तादनुमानादन्यत् किश्चिद् बाधकमस्तीत्याह- नेति ॥ ९ ॥ ननु प्रमाणान्तरैचोदनाथस्यापरिग्रहात समादाभावादेन चोदनाज- नितस्य ज्ञानस्य सिद्व मिथ्यात्वमिति नेतरेतराश्रयमत आह --नचेति । उक्तमिद न सवादनिवन्धन प्रामाण्यमिति मा भूदु रसादिज्ञानाप्रामाण्याद भावो रसादीनामिति । कथ पुनस्तेपा सपादत प्रामाण्येऽभागो रसादीनामि त्यत आह -तेपामिति । तेषा रसादीना जिह्वादिमिरेर ग्रहण नियतम् । अत इन्द्रियान्तरसवादाभानाद् रसज्ञानाप्रामाण्ये रसादीनामभागो भवे दिति ॥ ९१॥ १ 'धदोपर', पाम' के पार - - ·१०८ तथा मीमासालाकातक काशिकारीकापेतम् । तद्धियेवार्थबोधश्चेत् ताहम् धर्म भविष्यति । ममासिद्धमितीदं तु वेदाजातेऽक्योधने ॥ ९२ ॥ वक्तुं न द्वेयमात्रेग युज्यते सत्यवादिनाम् । द्वेषादसम्मतत्वाद् वा नच स्वादप्रमागता ॥१३॥ यदि तु सजातीयज्ञानान्तरसवादाद् रसज्ञान प्रमागमिष्यते, सति धनि ताइग् वेदोत्यापितज्ञानसपाद सम्भवतीत्याह--तद्वियेति । इद च मनादत प्रामाण्यनिराकरणार्य प्रागुक्तम् । इदानामितरेतराश्रयप्रस अनायोच्यत इति तात्पर्यभेदादपोनरुत्यमिति । यदि तूच्यते--असिद्ध मेष नचोदनाप्रामाण्य, कथ तयाप्रामाण्यपक्षी याध्यत इति । तदयुक्तम् । उत्पद्यते खत्वपि वेदवचनाविणा नास्तिकानामपि धमाधर्मविशेषविषया चयोध । नच सन्दिह्यते स्याद् वा आमहोत्रात् स्व! नवेति । नच चि पर्यय । तदिद नेपामपि चोदनाजनित ज्ञान प्रमाणमेव । ज्ञानापास्तु सत्यनादिनामयुक्त एव । नाहे तत् सम्भवति विदितपदपदार्थसम्बन्धश्यो दनापाव यानार्थ युध्यत इति । अमृत तु वदन्तो 'नामृत वदेदिति प्रति धतिकामन्तो महान्तमनर्थ प्राप्नुयु । अतो न प्रवेपमात्रेणासिद्धवचन युक्त, तदेतदाह ---- ममेति । यस्त्वाह सत्यमुत्पद्यते ज्ञान, द्वेषादेव तदप्रमाणमाचक्ष्महे । परस्परविरुद्धसिद्धान्ता प्रायेण हे तार्किका द्वैपादेव किश्चिदप्रमाणमातिष्ठन्ते । किञ्चिबास्मदीयमिद दर्शनभित्यनुरागण प्रमाण- मिति । अत द्वपाचोंदनाना प्रामाण्य नाध्यते । अन्यतश्च परिच्छेदान्नेतरे- तराश्रयमिति, त प्रत्याह-~~ उपादेति । नाप्रमाणतेति सम्बन्ध । न द्वेपमाणाप्रमाणता सिध्यति । तथाहि न किञ्चित् प्रमाण नामाव: पते । सर हि पादिन परस्परेण सिद्वान्तान् विगर्हयन्तो दृश्यन्ते । तर कतमत् प्रमाणतयाध्यक्मीयते । अतो यथोक्तलक्षणमेव सर्व प्रमाण मिति । स्यान्मत ----मा भूद् द्वैपादप्रामाण्यम् । यावत् तु वादिप्रतिवादिनो सम्मति मप्रतिपतिनं भवात, न तावत् प्रामाण्य प्रतितिष्ठति । नचाप्रति तिप्रामाण्य प्रमाण पस्यायनाय प्रमाते । नच नचोदनाप्रामाण्य सम्प्रति १ 1 पार ·चोदनासूत्रम् । नचात्मेच्छाभ्यनुज्ञाभ्यां प्रामाण्यमवकल्पते । अग्निदाहादिदुःखस्य नह्यप्रत्यक्षतेप्यते ।। ९४ ॥ नचाभिलादिकं ज्ञानं प्रामाण्येनावधार्यते । तस्मादालोकवद वेदे सर्वसाधारणे सति ॥ ९५॥ नैव विप्रतिपत्तव्यं बौद्धादेवक्ष्यतेऽन्तरम् । पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसम्भवः ॥ ९६ ॥ पत्तिरस्तीति कथमनुमानयायः । अत आह - असम्मतत्वादिति । स एवान्वयः । शेप पूर्ववदिति ।। ९३ ॥ यथाच द्वेपासम्मतिभ्यां नाप्रामाण्यम् एव प्रामाण्यमपि नामेच्छा- भ्यनुज्ञाभ्यां भवति, येनाभयथापि प्रसिद्धप्रामाण्येनाप्रामाण्यानुमानेन चोद- नैव याध्यत इत्यभिप्रायेणाह ---नचेति । अप्रामाण्यानुमानस्य हि प्रा- माण्य नास्तिकैरिष्यते । अप्रमाणेषु हि वेदेषु दुःखप्रायो वेदवादिनां सि- द्धान्तः परिहृतो भवतीति । प्राग्भवीयाद् धर्मानुग्रहाच तेपामियमभ्यनुज्ञी वेदाप्रामाण्यवादीः प्रमाणमिति । उभय चेद न प्रामाण्य कारणम् । उक्तमेव तु तत्र कारणनिति । द्वैपादप्रामाण्य नेत्यत्रोदाहरणमाह -- अनाति । यादे द्वेषादप्रामाण्य स्यादग्निदाहादिदुःखमप्रत्यक्ष भवेत् , तस्य ज्ञानरयाप्रत्यक्ष- वादप्रत्यक्षविपयस्य चाप्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वात् । नचेय दाहदुःखस्याप्रत्य- क्षतेव्यते कैश्चित् । द्वेपतस्त्वप्रामाण्ये सा प्रसजेदिति ॥ ९४ ॥ आत्मेच्छया न प्रामाण्यामत्येतद् दर्शयति ~नचेति । आमिला- पिकज्ञानस्य सर्वो हि ग्रामण्यमभिलपति । तथा सति हे सर्व एवाशामोद- कैरपि तृता भवेयुः । नतु तस्य प्रामाण्य कैश्चिदिप्यत इति । अतः सिद्ध चोदनाविरुद्वमप्रामाण्यानुमानमप्रमाणमित्युपसहरति तस्मादितितव्यम- न्तेन । नन्वेवं बौद्धादयोऽपि स्वागमान् गृहीत्वा प्रत्यवतिष्ठेरन् , अत आह --- बौद्धादेरित । बौद्धादेशगमाद् वेदानामन्तरं विशेषो वक्ष्यत इत्यर्थः ॥ ९५ ॥ वक्ष्यमाणमेवान्तरमनागतावेक्षणन्यायेन सूचयति----पुस्पेति । यो- द्धाद्यागमेपु प्रामाण्यापवादोऽप्रामाण्य सम्भवति । अतीन्द्रियमर्थ द्रए पुरु- ज्ञा यद् व', २ 'द' पाठ ३ 'मेय' क पाठ १ ४ र ख ग पाठ ·मामांमाश्लोकवार्तिकं कागिकादीकोपेतम् । तत्र विप्रतिपिद्धवं बधीतीत्येवमादिना । यथादृष्टार्थवादित्वं तचेत् प्रत्ययितादिति ॥ १०२ ।। इन्द्रियेति तु मूलं चेदस्यास्तीत्येवमब्रवीत् । तादेह तावत् संशयविपर्ययलक्षणमप्रामाण्यं नास्तीत्यनन्तरमेव वक्ष्यामः । पारिशेप्याद् युद्धयनुत्पत्तिलक्षणमेवाप्रामाण्यमाश्रित्यातथाभावः प्रतिज्ञात इत्यापताते । तत्रेदमुत्तर 'विप्रतिपद्धमिदमभिधीयते अति च वित्तथं चे'- त्यादि । यदर्थ ज्ञापयति तद अवोतात्युच्यते । तद् यदि चोदना - वीति, कथमसावजानात्मकेन वैतथ्येनाभिभूयते । एवञ्च व्याख्यायमाने न बुद्धवाक्यानां प्रामाण्यप्रसङ्गः। नात्पत्तिमात्रेण ज्ञानस्य प्रामाण्यमा- श्रितं, येनायमुपालम्भो भवेत् । तेभ्यो हि ज्ञानमुत्पन्नमपि पौरुपेयवाक्य- जनितत्वेन कारणदोपाशङ्कया अप्रमाण भवति । नचेह तथा, अपौरुषेय- लस्य वक्ष्यमाणत्वात् । इहापि च ब्रवीतीति च कर्तृविमक्तया चौदना- स्वातन्त्र्यस्य सूचितत्वात् । चादना हि स्वतन्त्रैवार्थ प्रवीति, नतु तया कश्चित् पुरुष इत्यभिप्राय इति ॥ १०१३।। अपरमपि यत्तु लौकिकं वचनं तयेत् प्रत्यायेतात् पुरुषादिन्द्रियवि- पर्य वा अस्तिथमेव तत् । अथापत्ययितात् पुरुषादनिन्द्रियविषयं या तत् पुरुपबुद्धिप्रभवमप्रमाणमिति भाष्यम् , अत्र प्रत्ययितपदं तावद् व्याचष्टे- यथेति । अयमर्थ:-~अत्र भाष्ये प्रत्यायेतपदेन यथादृष्टार्थवादित्वमभि- धीयते इति । इन्द्रियावेषय वेत्यनेन तु तस्यैव मूलसद्धावः प्रतिपाद्यत इत्याह --इन्द्रियेति । तदयमत्र भावार्थों भवाते । यत्तु पौरुपेयवाक्यं निदर्शितं, तर विकल्प्य दूपणमाभिधीयते । द्वेधा हि पौरुपेयं वाक्यं प्रत्य- यितवाक्यमप्रत्यायेतवाक्य च । प्रत्यायेतवाक्यं च द्विविधं प्रमाणमूलें भ्रान्तिमूलं च । प्रत्ययोऽस्य संजात इत्येतस्मिन्नर्थे हि तारकादिस्मृतेरि- तजन्त प्रत्ययितशब्दमाभयुक्ताः रमरन्ति । द्वेधा च प्रत्ययः प्रमाणमप्रमाणं च। तदेवमेतावदेव प्रत्ययितरूपमवतिष्ठते यदसौ वदति तनावश्यं प्रत्य- योऽस्य सजातः । यथादृष्टार्थवादीति यावत् । अत एवेन्द्रियविषय वेति सम्भवव्याभिचाराभ्यां विशेषणमर्थवद् भवति । इन्द्रियशब्देन च प्रत्यक्ष- द्वारेण सर्वप्रमाणान्युपलक्षयतीति । प्रमाणविषयविषयमिति लुसमध्यमपद- १ ति चेत्यु', २ 'त', ३. 'क्यमपि' द्रि' ख पाउ.

·चोदनासूत्रम् । द्रष्टत्वसत्यवादिले तच्चेत् प्रत्ययितादिति ॥ १०३ ॥ दृश्यमानार्थवादित्वे स्यादनातोक्तिसत्यता । एवं त्वेकाङ्गवैकल्यात् प्रत्युदादरणस्थितिः ॥ १०४ ॥ एकैकाभावमात्रे स्यादाप्तत्वैन्द्रियकत्वयोः। श्वायमुष्टमुखवद् बहुव्रीहिः । तद् यदि प्रमाणप्रतिपन्नविषयमाप्तवचो दृष्टान्तः तदा साध्यविकलः तस्यावतथ्यात् । अथाप्रमाणमूलमनाप्तवाक्यं वा तद् यदि नाम वक्तृदोपदुष्टमप्रमाण, न तेनोपमानेन नित्यं वेदवाक्यं वित- यम् । मिथ्यात्वहेतोः पुरुपदोपस्य तत्रासम्भवात् । पुरुपबुद्धिप्रभवमिति चाप्रामाण्ययीजकथनम् । पुरुपबुद्धिप्रसूतं हि तत् । अतो यादृशं पुरुपेण बुद्धं न तदनुरूपं तेन वाक्यं प्रयुक्तमनाप्तेन वा विप्रलिप्सुना । विप्रलम्भा- भिप्रायैव हि तस्य बुद्धिः । आप्तस्यापि भ्रान्तिः । अनाप्तवाक्यं च वक्तुः प्रमाणमूलमपि श्रोतुरप्रमाणमेव, विसंवादबाहुल्यादनाश्वासात् । अत एव च. तस्य सदपि द्वैविध्यं नोपदर्शितमस्माभिः । अन्यतरविवानुपातिनोऽप्य- नातवाक्यस्याप्रामाण्यात । अतएव वक्ष्यति 'शक्येऽप्यसत्ये मिथ्यात्व- मिति ॥ १०२३ ॥ अन्ये तु द्रमृत्त्वसत्यवादित्वे प्रत्ययितपदार्थ इत्याहुरित्याह--द्रष्ट- त्वेति । यथावस्थितार्थदर्शी यथादृष्टार्थवादी च पुरुषः प्रत्ययितपदेनाभि- धीयत इति । एव च प्रत्ययितस्याप्रमाणज्ञानासम्भवादनर्थकमिन्द्रियविषय वेति विशेषणमित्यप्रत्ययितवचनविशेषणार्थमेवं प्रयुक्तम् । ततश्चायमर्थो भ- पति --- अनासोक्तिरपि सत्या भवति यदि दृश्यमानार्थवाद्यनाप्तो भवती- त्याह -दृश्यमानेति ॥ १०३३ ॥ इदं तु व्याख्यानमनुपपन्नमित्याह - एवमिति । अयमर्थः- मन धवैतथ्ये प्रत्ययितवाक्यमिन्द्रियविपयं चेतरस्योदाहृतम् । यथाहुः-- 'प्रत्ययितस्य वचनमव्यभिचारिप्रमाणान्तरपूर्वक यचोपलभ्यमानविषयमना- सस्येति । तदत्र प्रत्ययितेन्द्रियविषयप्रत्युदाहरणे एकाझवैकल्याद् या प्र- त्युदाहरणस्थितिः, साप्तवैन्द्रियकत्वयोरेकैकाभावमात्र एव मवेत् । उभ- पामावे तु बगविकलं प्रत्युदाहरणमापयेत ।। १०४ ॥ २. 'संवि' स. पाठ. ३ व यु' का स. पाठ -- १. 'वत'ग, पाठः ·अ- . मीमांसासोक्यारिफ काशिपाटीफोपेतम् । अप्रत्ययितपक्षे स्यादेन्द्रियस्याप्यसत्यता ॥ १०५ ॥ अनिन्द्रियत्वपक्षे वासत् प्रत्ययितभापितम् । व्याहतग्रन्धतेवं स्यात् तस्मात् पूर्वेण सत्यता ॥ ययेकैकामावमा प्रत्युदाहरणम् , ततः किं जातमत आह- प्रत्यायितेति । अस्यार्थः-प्रत्ययितप्रत्युदाहरणे अथापत्यपितादित्यु- प्यमाने प्रत्ययिताभारमानेण प्रत्युदाहरण देयम् । तन्द्रियकस्येन्द्रियविए- यस्यार्थस्य यत् प्रतिपादक वास्य तस्याप्यसत्यता भरेत् । प्रत्ययितामाव- मारेण घसत्यता दर्शनीया । इन्द्रियविषयमपि चानाप्तस्याप्रत्ययितवाक्य मेवेति कि नासत्यम् । यदि त्वनिन्द्रियविषयमेवाप्रत्ययितवास्य प्रत्युदा- हियते, तन्न । इन्द्रियविषय वेत्यस्यानिन्द्रियविषय वेत्यनेनैव प्रत्युदाहर- णाद्, उमयप्रत्युदाहरणे च यापैकल्यप्रसङ्गात् । एवमिन्द्रियविषयप्रत्यु- दाहरणेऽप्यनिन्द्रियरिपयं वेत्यनेन्द्रियविषयाभावमात्रेणासत्यता दर्शनीया । तर प्रत्ययितभापितमपि तथाविध सदसत्यं प्राप्नोति, तस्याप्यनिन्द्रियविप- यत्वात् । अप्रत्ययितस्याप्यनिन्द्रियविषयमित्युच्यमाने पूर्ववद् व्यङ्गविक- लता । अनिन्द्रियत्वपक्ष इति । यदा प्रत्ययितवाक्यस्यानिन्द्रियत्वमनिन्द्रि- यविषयता भवति, तदा तस्याप्यसत्यत्व प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १०५३ ॥ किमतो ययेवमत आह-व्याहतेति । अयमर्यः -- एव हि पूर्वापरविरुद्धार्थाभिधानेन ग्रन्धो व्याहतो मवति । उदाहरणवेलायां हि प्र- त्ययितवास्यमनिन्द्रियमेन श्रोतुः प्रमाणमित्युदाहृतमाप्तप्रत्ययात् । तदिदा- नामिन्द्रियविषयप्रत्युदाहरणेऽप्रमाणतयोच्यत इति व्याघातः । एवमनासवा- क्यमपि श्रोतुरिन्द्रियविपय स्वप्रत्ययाश्रयणेन सत्यमित्युक्तम् । तत् प्रत्य- यितप्रत्युदाहरणे मिथ्यात्वेनोच्यत इति पूर्वापरविरोधादग्रन्थतापत्तिः । अयं चार वार्तिककारस्याभिप्रायः ~न तावत् प्रत्ययितशन्देन तथाभूतार्थदर्शि- त्वमुच्यते । यौगिको ह्यय न सांविज्ञा(यि ? नि)कः । प्रत्यभिज्ञायमानावय- वार्थान्वयपरित्यागे कारणाभावात् । प्रत्ययोऽस्य सञात इति हि प्रकृति- प्रत्ययविभागमामयुक्ताः स्मरन्ति । द्वेषा च प्रत्ययः सम्यमिथ्या चेति । 1. 'णाभ्युपगम इस पाठ:. २ पान्द्रि' क. पाठः ३. 'यादित्व' ग. पाठ ·चोदनासूत्रम् । --- अतो न यथार्थदर्शी प्रत्यायितः । किन्तु यथादृष्टार्थवादी । सत्यवादीति यावत् । एपैव हि सत्यवादिता यो वाङ्मनसयोर्विसंवादविरहः । अत एव सत्यनियमे साक्षिणां "सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान् ।" इति फलं दर्शयित्वा व्यतिरेके दोपं दर्शयन्तो मानवाः पठन्ति "साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद् विब्रुवन्नार्यसंसदि । अवाङ्नरकमाप्नोति प्रेस स्वर्गाच हीयते ।।" इति । अत्र हि दृष्टश्रुताभिधानं सत्यमितरदसत्यमिति गम्यते । अतः सत्यवादितैव केवलं प्रत्ययितपदनोच्यते न साधुद्रष्टुत्वमिति तस्यैवेन्द्रिय- विषयं वेति विशेषणं, नाप्रत्ययितवचसः, तद्धीन्द्रियविषयमप्यप्रमाणमेव । न चेदमवैतथ्यमात्रप्रदर्शनार्थम् , अप्रामाण्यानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्य- प्रदर्शनार्थत्वात् । तस्य च प्रामाण्यप्रतिपादनमन्तरेण कर्तुमशक्यत्वात् । अत एवं भाप्यान्ते 'तत् पुरुषबुद्धिप्रभवमप्रमाणमित्याह । ऐवं हि तदुप- पद्यते । यदि पूर्व प्रमाणतोक्तासीदनाप्तवाक्य च श्रोतुः प्रमाणान्तरसङ्गतार्थ- मप्यप्रमाणं प्रागनिश्चयात् उपरिष्टादनुवादादाप्तवाक्यमपि नार्ये प्रमाणमिति चेत्, अयमपरोऽस्य दोपः । न क्वचित् पुवचः प्रमाण, क साध्यविकलता प्रतिपाद्यते । नच दृष्टान्तदूपणादर्थान्तरमस्य भाष्यस्य मनोहरमुपलभामहे । तदेवं तावन्न समुदायशक्त्या प्रत्ययितशब्दः साधुद्रप्टोर वर्तत इत्युक्तम् । स्यादेतत्-सञ्जातप्रत्यय एव प्रत्ययितः । प्रत्यय एव तु न सम्यक्त्वं व्यभिचरति, सर्वधियां यथार्थत्वात् अतो यथार्थविदेव प्रत्यायेत इति । तन्न । वक्ष्यते हि वृत्तिकारग्रन्धवार्तिके यथार्थायथार्यज्ञानविभागः । एवं तावत् प्रत्ययितपदार्थानुसारेण नायमों भाष्यस्य । यदि तु विकल्पवाचि- वाशब्दानुपपत्त्यैवं च्याख्यायते प्रत्ययित्तविशेषणे हीन्द्रियविषयं वेत्सस्मिन् समुचयार्थो वाशब्दो भवेदिति । तन्न, अनेकार्थत्वानिपातानाम् । दृष्टं हि निपातानामनेकार्थत्वम् । न तु प्रत्यायितशब्दस्य साधुदर्शिवचनत्वम् । अपि च समानोऽयमावयोरनुयोगः । तवापि हि प्रत्युदाहरणगतो वाशब्दः समुच्च- 1. "क्षि', २. 'वान्ते' क. पाठः, ३. 'अन एव त' य. पा.. ४. दि ५. 'वेन् । तदपि न, अं क. ग.पाठ. ग. पाठः ·। मीमांसाइफर्षिक काशिकाटीकोपेतम् । परेण मूलसद्भाव इन्द्रियेण तु दर्शितः ।। अप्रामापयनिवृत्त्यर्थं दोपाभावोपवर्णनम् ।। १०७ ।। यार्थ एव । न धमत्ययितनास्यमानमनिन्द्रियविषयमानं वा मिथ्या, मवत्सि- द्धान्त अप्रत्यायितेन्द्रियविषयानिन्द्रियविषयप्रसायितवाक्यसम्यक्त्वाभ्युपग- मात् । अतो न कवि विशेषः । पूर्वापरविरोधमानमधिकमेवादिमिः स्वी- कृतम् । यदि तूच्यते न प्रत्ययितप्रत्युदाहरणमयाप्रत्ययितादिति । किन्तु प्र- व्ययितवाक्यमनपेक्ष प्रमाणमित्युक्तम्, इतरच स्वप्रमाणापेक्ष, नदेव तु पनि- न्द्रियविषयमप्रमाणमिति अधाप्रत्ययितादित्यादिनोच्यत इति । तदयुक्तम् । दिव हीन्द्रियविपयमनाप्तवाक्य प्रमाणमित्युक्तं, तदैवार्थादिदमुक्तं भवति विपरीतमप्रमाणमिति किं तत्प्रदर्शनेन । यस्य तु प्रमाणोदाहरणे विशेषणद- यमुपातं, तस्यैव तयतिरके तत्कयनमर्थवत् । प्रत्ययिताभावमात्र एव ताव- दप्रामाण्यम् । अप्रत्ययितस्य इंग्रतीतवादितयावधृतस्य वचनान्नतदेवमिति विपर्ययः, कथविद् वा सशया भवति । उभययापि चाप्रामाण्यमेव । यद्यपि चात्र न शब्दः स्वमहिमा मंशयहेतुः, तथापि वक्तरि कचिद् व्यभिचारद- शनाद् यथायथ सशयविपर्ययौ भवतः । तावता चाप्रमाणमनातवचः । प्रत्यथितस्य बनिन्द्रियविषयमप्रमाणमेव । तस्य हि निश्चयजनकं वचः स्वतःप्राप्तप्रामाण्यमेवापवाददर्शनादप्रमाण भवति । एवंचोमयप्रत्युदाहरणोप- पत्तिः । अतः सूतं परमते ग्रन्थव्यापात इति । यत इदं व्याख्यानमनुपप- नमतः पूर्वप्यास्या साधीयसीत्याह -- तस्मादिति । अस्यार्थः--पूर्वेण 'तचेत् प्रत्ययितादि'त्यनेन प्रत्ययितवाक्यस्य सत्यतोच्यते । परेण तु 'इ. न्द्रियविपयं वे'त्यनेन मूलमद्भावो दर्शितः । प्रत्ययितस्य वचो वक्तुरेव प्रमाणमूलं प्रमाणं, न श्रोतुरिन्द्रियविषयमनुवादप्रसङ्गादिति माव इति . - नन्वेवं प्रत्ययितत्वेन प्रामाण्य वदता भाष्यकारेण गुणत एव प्रामा- यमुक्तं भवति । गुणो हि प्रत्ययितत्वमत आह-अप्रामाण्येति । दोपा- भाव एवार प्रत्ययितत्वोपन्यासेनोपवर्णितः, न तु गुणादेव प्रामाण्यमिति । २ 'कस्थ, ३ मदतवादितया' न., 'सप्रथित तया' ग पाठ.. १. 'यम'ग पाट ·" चोदनासूत्रम् । गुणात् प्रामाण्यमित्येवं तत् पूर्व सुनिराकृतम् । पूर्वत्र प्रतिपिद्धत्वान्नैतत् प्रामाण्यकारणम् ॥ १०८ ॥ समुञ्चयार्थो वाशब्दः पूर्वस्मिन्नुत्तरत्र च। विकल्पेनोभयोराह प्रत्युदाहरणे पृथक् ॥ १०९ ॥ शक्येऽप्यसत्ये मिथ्यात्वं दृष्टं सत्येऽप्यशक्तिके। कस्मादेवं व्याख्यायते, अत आह् ----गुणादिति । वर्णितमिदं दोपामाव- मात्रीपयिका गुणाः, न गुणतया प्रामाण्ये कारणमनवस्थाप्रसङ्गादिति । अतस्तदनुसारेणैव माष्यन्याख्यानमुचितमिति ॥ १०८।। ननु यदीन्द्रियविपयत्व प्रत्ययितवाक्यस्य विशेषणमेव न राश्य- न्तरस्य, कथं तर्हि विकल्पार्थवाची वाशब्दः, अत आह -समुच्चयेति पूर्वस्मिन्नन्तेन । पूर्व तावत् समुच्चयार्थ एव वाशब्द इति । उत्तरस्तु विकल्पार्थ एवेत्याह -~~-उत्तरत्रेति । उभयोः प्रत्ययितेन्द्रियविषयविशे- पणयोर्विकल्पन प्रत्युदाहरणे दर्शयतीति ॥ १०९ ॥ ते एव प्रत्युदाहरणे दर्शयति-- शाक्येऽपीति । असत्य असत्य- वादिनि पुरुपे शक्येऽप्यर्थे यद् वाक्यं तस्य मिथ्यात्वं शक्यते ग्रहीतुमिति शस्ये अनंतीन्द्रिये दृष्टार्थ इत्यर्थः । दृष्टसत्योऽपि प्रत्ययितो यदाशक्तिको मवति, प्रत्याय्यमानमर्थ ग्रहीतुमसम्भावितशक्तिरिति यावत् । तदा तद्वा- क्यमपि मिथ्येति किं पुनस्तथाविधेऽर्थे प्रत्ययितो वाक्यं प्रणयति । याढम् । यदा भ्राम्यति यथा श्रुतिविरोधवाध्यस्मृतिसिद्धान्ते स्मृतिनिवन्धनकारः, यथा चे दृष्टार्थसंव्यवहार एवाप्तः कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् कमपि संसर्गमार- चयति तदसम्भवत्प्रमाणं वचो मिथ्या भवति । विप्रलिप्सा तु तस्य न सम्भवति । नच न प्रान्तिरपि, ब्रह्मपणिामपि भ्रान्तिराशङ्कयते, किमङ्ग पुनर- चीचीनानामाप्तानामिति । अत्रापरं भाष्यम् 'अशक्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातुमृते थचनात्' इति ! तब न विद्यः किं तवृत्तेन परामृश्यत इति । वाक्य हि प्र- कृत, न तद् ज्ञातुमशक्यं सुज्ञानत्वात् । विषयस्तु समासान्तर्गतो न तावत् तदा निष्कृष्यपरामर्शमर्हति । विलिङ्गत्वाच । पुल्लिङ्गो हि विषयः नासौ नपुं- 'भमत्यवादिनि', २ 'ना' क पाठ:. ३. 'राः।' ग. पाठ.. 'देवमस' क. पाठः 1 'वा', ·१९८ मीमांसाश्लोकवार्चिक काशिकाटीकोपेतम् । नानेन वचनेनेह सर्वज्ञत्वनिराक्रिया ।। ११० ।। । वचनाहत इत्येवमपवादो हि संश्रितः । यदि पभिः प्रमाणेः स्यात् सर्वज्ञः केन वार्यते ॥ - . सकलिङ्गतच्छब्दपरामर्शाहः । तस्माद् व्याख्येयमिदम् । तदुच्यते । ज्ञातु- मिति सामान्यतो ज्ञानसम्बन्धोपस्थापितं ज्ञेयं तदिति निर्दिशति । एत- दुक्तं भवतिः यत् तदिन्द्रियाणामविपयमूतं ज्ञेयं, तत् पुरुपेणं नर्ते वच- नाद ज्ञातुं शक्यमिति समासान्निष्कृष्ट एव विषयार्थो ज्ञयतया परामृश्यते । इदं च सर्वज्ञनिराकरणपरतया कैश्चिद् व्याख्यात , तान्निराकरोति-ना- नेनेति । अस्याभिप्रायः न तावदिह सर्वशब्दः श्रूयते सर्वे अर्था ज्ञातुं न शक्यन्त इति । नच सर्वज्ञनिराकरणं क्वचिदुपयुज्यते, धर्माधर्मज्ञाननिषे- धमात्रेण चोदनैवति प्रतिज्ञासिद्धेरिति ॥ ११० ॥ अपिच न ज्ञातु शक्यत इत्युक्त्वा वचनात इति पुनरपवादो मा- प्यकारणाश्रितः । अतोऽवगम्यते अतीन्द्रियज्ञानमेव भाष्यकारी वारयति, न तु सर्वज्ञानम् । अतीन्द्रियं हि वचनाहते ज्ञातुमशक्यमित्यभिप्रायेणाह -- चचनादिति । अपिच भावाभावात्मकस्य जगतः पूर्वी भागो भावप्रमाण- रुत्तरी भागोऽभावप्रमाणेनावगम्यते इति पड्भिः प्रमाणः पोढा भिन्नं सर्व प्रमेयमवगम्यत एवेति नायमीदृशः सर्वज्ञो निराकार्य एवेत्याह दीति । नन्ववगतं तावद् नानेन सर्वज्ञो निराक्रियत इति । किं नामा- नेन क्रियते । पूर्वेण तावत् पौरुषेयापौरुषेयवाक्ययोमिथ्यात्वे हेतुसदसद्भावो दर्शितः । अंशे च साध्यविकलता । तदेतायतैर पर्यवसिते किमशक्यमित्या- दिनाशय निराक्रियते इति न ज्ञायते । उच्यते--प्रत्ययितवाक्यमती- न्द्रियाविषयमप्रमाणमित्युक्तम् । तत्रेदमाशकयते किमिदं प्रत्ययितवचनम- तीन्द्रियविषयमिति । अप्रतिहतदर्शनशक्तिरेव ह्याप्तः, स खलु काठाप्राप्तज्ञान- प्रकर्षों धर्माधर्मावप्यपरोक्षमीक्षत एव, अतश्च न चोदनैवेत्यवधारणमुपपद्यते । तत्रेदमुत्तरमशक्यं हीति । नायमेतावानतिशयः कस्यचित् पुरुषस्य यदती- न्द्रियं विषयं द्रष्टुं वचनमन्तरेण शक्नोतीति । इदं च सूत्रकारेणैव प्रत्यक्ष- य- १ गते, २. 'नमश', ३. 'मनेनाश' द. ग. पाठ:

·चोदनासूत्रम् । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुपा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते॥११२ ॥ यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् । भवेदिदानी लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ॥११३॥ यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । -दिव्येन चक्षुषा सूत्रे वक्ष्यमाणमनागतावेक्षणेन भाष्यकृता प्रतिज्ञासमर्थनार्थमुक्तम् । तदेव तुं न्यायकथायाः क्षेत्रमिति तत्रैव विस्तरेण सर्वज्ञं निराकरिष्यामः ॥ १११॥ नन्वस्तु पभिः प्रमाणैः परमेयवित् सर्वज्ञः । एकेनैव तु चक्षुपा सर्वगोचरं ज्ञानं जन्यत इति निराकार्यम् , अत आह-~एकेनेति । अयमभि- प्रायः सर्व बुद्धो जानातीति ये वदन्ति, ते नूनं स्वय- मपि चक्षुपा रसादीन् प्रतिपद्यन्ते । कथमपरथा स्वभावनियम जानन्तो बुद्ध- चक्षुषः सर्वगोचरतामातिष्ठन्ते । एवं च सन्तु स्वयमेव सर्वसंविदः । कि परप्रत्ययाश्रयणेनेत्युपालभमानोऽतितुच्छतया नायं पक्षो निराकरण प्र- योजयतीति दर्शयति । एप चानिराकरणच्छलेन निराकरणमार्ग एव वार्ति- ककृता दर्शितः शिष्यान व्युत्पादयितुम् । इतरथा तु क्रियमाणोऽसङ्गत एव भवेदिति ।। ११२॥ आह -- यद्यप्याचीनानां चक्षुर्न सर्वगोचरं, तथापि बुद्धचक्षुः सा- तिशयं दिव्यमासीत् सर्वगोचरमिति किमनुपपन्नम् , अत आह नीयैरिति । अस्यार्थः चक्षुरादिजातीयहि प्रमाण रूपादिजातीयस्य सम्ब- न्धस्य वर्तमानस्य चाद्यत्वे दर्शनमुपलभ्यते, अतः कालान्तरेऽपि तथैवामू- दिति युक्तम् । एवं हि दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति । प्रयोगश्च भ- वति बुद्धचक्षुनीतीतादिविषय, चक्षुष्टवादस्मदादिचक्षुर्वत् । अचक्षुर्वा, अतीतादिविषयत्वात् शब्दवदिति ॥ ११३ ।। नन्ववगतं तावत् प्रमातृभेदाद् दूरे दूरतरे च चक्षुः प्रकाशयतीति तत् काष्ठाप्राप्तप्रकर्ष सर्व प्रकाशयिष्यति । ज्ञानस्यापि ययोत्तर लोकशास्त्रयोर- २. ग धर्मवनिरास पाठः, १. 'स्वत्या क.

·मीमांसालोकवार्विक काशिकाटीकोपेतम् । तिशयो दृष्टः । तत् क्वचिदाश्रये समासादितपरप्रकर्ष सर्वगोचर भविष्यति । भवति चान सातिशय काठाप्राप्तमवगत यथा वियति परिमाणम् । साति- शय च ज्ञानम् । अतस्तेनापि कचिदाश्रये परिनिष्ठातव्यम् । एपा च ज्ञा- नस्य परिनिष्ठितिर्या सर्वविपयता महाविपयतयैव यथोत्तरमतिशयागमादि त्यत आह-पत्रापीति मामर्थ्यमन्तेन । अयमभिप्रायः-- सत्य च पक्षुप प्रकों ज्ञानस्य च, नतु स्वार्थमतिक्रम्य । उन्मीलितचक्षुषो हिं प्रतियत. यद्यपि नीलपीतादिभेदभिन्नमनेकमपि रूप प्रकाशत इति नैकत्र रूपे चक्षुनियम्यते, नानादेशपरिमाणार्थपरिच्छेदाच न देशपरिमाणाम्याम् । तथापि तु न स्वार्थमतिक्रम्य चक्षुपा किञ्चित् प्रकाश्यते इत्यस्ति नियमः । कश्वास्य स्वार्य , येन सन्निकृष्यते । यथा रूपी रूप रूपैकार्थसमवायिनश्च । रूपिणा तावद् द्रव्येण सयुज्यते 'भौतिक हि तदिति प्रत्यक्षसूने वक्ष्यते । रूपतदेकार्थसमवायिभिश्च सयुक्तसमवायात् सन्निकर्य । नचैतावता रसा दिपु प्रसङ्ग , योग्यतासहिता प्राप्ति. सन्निकर्ष इति तत्रैव वक्ष्यते । योग्यता च कार्यदर्शनानुसारेण यथाकार्यमवतिष्ठते । अत एवातिदूरवतिनोऽपि भावा न चक्षुप स्वार्था । एवमजातातिवृत्तादयः । तदेतेप्वेव स्वार्थेषु चक्षुः प्रक मनुभवेत्, न परविपये शब्दादौ । एव श्रीनेऽपि दर्शयितव्यम् । एता- वाश्च स्वार्थे दृश्यते प्रकर्षो यदनतिदूरानतिसूक्ष्मभावप्रकाशनम् । तदिह स्वार्थाव्यभिचारात् तदवच्छिन्नैव व्याप्तिरवगतेति न सर्वविषयप्रकाशनानुमा- माय पटते । प्रतिहेतुर्वणित एव । ज्ञानस्यापि चाय स्वार्थो यनास्य कार- णमस्ति । पोढापि च प्रमाणज्ञानकारण विभक्त तद् यनास्ति, तत्र यथा ययमम्यासवशाद् ज्ञान प्रकृप्यत एव, इष्यते च । पड्भि प्रमाणे सक्षिप्त सर्वज्ञ इत्युक्तमेव । विस्तरेण तु सर्वेऽधीः प्रत्यक्षमीक्ष्यन्ते इति नैप ज्ञानस्य प्रकर्ष सम्भवति, प्रत्यक्षकारणानां स्वविषयप्रकाशप्रकर्षनियमात् । तदधीन त्वात् तु ज्ञानस्य तन्नियमादेव नियम । अतो न स्वार्थमतिकम्य प्रत्यक्षस्य सामर्थ्य सम्भवति । भविष्यद्ग्रहणमुपलक्षण भविष्यत्यतीते वर्तमाने च । सविशेषनिखिलभुवनावलम्बिनि भावभेदे नो खत्वस्ति नाम भाजनमतावतो ऽतिशयस्य कश्चिद् यो देहस्यैवैकस्य कस्यचिल्लोमानि परमाणुन वा सङ्कलयि तुमलम् । (प्रागेव सर्व १) नन्ववर्तमानमपि चक्षुषा प्रकाश्यत एव प्रान्ता "हि यरक पार र परिणी 'पाठा पार ·चोदनामूत्रम् । १२१ दूरसूक्ष्मादिदृष्टै स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥ ११४ ॥ विद रजतमिति । न च तत् स्मरण, वाद्येन्द्रियापेक्षत्वात् । न च शुक्ति कैव तत्र प्रकाश्यत इति युक्त वक्तुम् , अन्यतरप्रकाशस्यानन्यविषयत्वात् । इतरथानाश्वासात् । अत क्वचिल्लधप्रकपेण चक्षुपैर सर्वमजातादि प्रकाश विध्यते । अस्तु वा सयुक्तसयोगात् सर्वार्थसन्निकर्ष । यदेव ।हे किञ्चिच् चक्षुपा सन्निकृप्यते, तेनैव प्रणाल्या सयुक्त सर्वमिति सयुक्तसमवेतानामि वानिवार्यस्तत्सयोगिना सन्निकर्प । मैवम् । एव हि न कश्चिदेसर्वज्ञो भनेत्, सर्वस्य तथाविधसन्निकांव्यभिचारात् । यत्त्ववर्तमानमपि चक्षुषो विषय इति, तन्न । शुक्तिरेव हि भ्रान्तो चक्षुयो विषय प्राप्यकारित्वात् , अस- निहितरजतप्राप्त्यसम्भवात् । इतरथा वनपेक्षितार्थी एवासन्निहितरजतादि विभ्रमा भवेयु । नचेवमस्ति, निरधिष्ठानविभ्रमादर्शनात् । कथ तहि तेमिरि- कस्य केशदर्शन, न हि तत् किञ्चिद् ग्राह्यमपेक्षते । असल्केशारोपप्रवृत्ते । न । तनाप्यालोकाशाना तथा प्रतिभासात् , सूक्ष्मत्वाच तेषामन्यदन्याका रतया गृहीतमिति न लक्ष्यते । कथमिदानीमन्याकारतया वेदन, दोपेभ्य इति भाप्यकारो वक्ष्यति । समान चेदमितरस्यापि । तवापि ह्यवर्तमान रजत वर्तमानतयावगम्यत इति समानोऽनुयोग । यदि दोपत , को दोपः शुक्तौ रजतानुमवस्य । शुक्तिरेव रजतानुभवस्य दोष इति चेत् , हन्तेवम पेक्षिता चोपपादिता भवति । नेद रजतमिति च प्रसस्तताद्रूप्यनिवारणेन बाधकज्ञानमितीदमेव साधु मन्यामहे यद् वर्तमानमवर्तमानरजताकारणावसी यते, नो वर्तमानमेव रजत वर्तमानतया । तस्मात् सिद्ध सन्निहितवर्तमान विषयमेव चक्षु रजतादीन् प्रकाशयतीति न तावचाक्षुप प्रत्यक्षमनागतादी नामीक्षणाय क्षमते इति । स्यादेतत् -- अस्तु चक्षुपो विषयनियम प्राप्यकारित्वात् । मनस्तु सकलातीतादिविषय किं नेप्यते इति मानसप्रत्यक्षगोचरा भविष्यदादया भावा भविष्यन्तीति। तन्न। मनसो पहिरस्वातन्त्र्यात् । इतरथा त्वन्धायभावप्र सङ्गात् । तस्यापि मनसो भावात्। कथ तहि प्रथमज्ञानप्रक्षयिणीन्द्रियव्यापारे 'त्, ३ 'जो न भ' ग पाठ , ·१२२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । भविष्यति न दृष्टं च प्रत्यक्षस्य मनागपि । द्वितीयक्षणोपलब्धिः न चेन्मनो वहिः स्वतन्त्रम् । न, तत्रापीन्द्रियव्यापारा- विरामात् तज्ज्ञानाविरामोपपत्तेः । का कथा स्वप्ने । तत्र खलु वर्तमानतया विविधान् संसगीन् मनो दर्शयति । न, स्मृतित्वात् । तत्र च मनसोऽस्वात- न्त्र्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । कथं वर्तमानाभास । दोपात् । व्यक्तश्च दोपो निद्रा। यथा वक्ष्यति 'निद्रा मिथ्याभावस्य हेतुरिति । कथमननुमते स्मृतिरिति चेत् । वक्ष्यति 'अनजन्मन्येकनेति । नन्ववगतं प्रतिभासु मनसः स्वातन्त्र्यम् । । के- पाम् । यद्यर्वाचीनानां, न । तासां लिद्गाद्याभासजत्वात् । प्रायः सहचरितह- दयप्रसादाद्वेगप्रभाविता हि प्रतिभा, नत्वैकान्तिकहेतुका । अत एवानिश्चया- मिका बुद्धिः । अथ लोकोत्तराणां, न । तासामस्मदादिप्रतिभास्वभावानतिवृत्ते- रिति वक्ष्यामः। विमतिपदं च लोकोत्तरत्वं नास्मदादिभिः कचिदाश्रयिष्यते। वाह्यलिङ्गादिनिरपेक्षे च पहिर्मनासे वर्तमाने सर्वस्यानपेक्षितोपायान्तरो म- नोमात्रनिवन्धनः प्रसजन् सर्ववोधः केनापवतीयेतु शक्यते। अटावेशेषालि- ड्गाधनपक्ष पहिवृत्तिरिष्यत इति चेद्, न । इन्द्रियान्तरारम्भवैयर्थ्यात् । तत एव तत्तददृष्टविशेपाहितसस्कारात् सर्वप्रेतीतिमिद्धेः । तदपि वा व्यर्थम् , अक- रणस्यैव वात्मनोऽदृष्टविशेषादेव प्रतीतिक्रियासिद्धेः । अथ नादृष्टमनुपायेम) साधयतीति माभूतु शरीरारम्भवैयर्थ्यमिति । एवं तर्हि न लिड्गायनपेक्षमपि मनः क्वचिद वर्तमानमुपलब्धमित्यस्तु तदपि वहिर्वाह्यापेक्षम् । अतो न मान- समपि प्रत्यक्षं भविष्यदादौ समर्थमिति सिद्धम् । भावनापलजमाप सर्वज- निराकरणक्षेत्रे निराकरिष्यामः, अवगतविपयत्वाद् भावनायाः । तथा सति च भावनावयाद्, अधिकस्य च ततोऽप्यसिद्धेः । अपिच भावनामलज- मक्षर्ज वा, न वा । न तावदक्षजमित्युतम् । सर्वाक्षशाक्तेपरिक्षयस्यानन्तर- मेवोक्तत्वात् । अनक्षजे तु न प्रत्यक्षम्, अन्वर्थत्वात् प्रत्यक्षशब्दस्य । अत एव न भविष्यति प्रत्यक्षस्य सामर्थ्य दृष्टमित्याह-भविष्यतीति । प्रत्य- क्षस्य हि न भविष्यद्विपयता, तद्विपयस्य वा न प्रत्यक्षतेत्यभिप्रायः । १. 'न स्वा', २. ने दोपो मि' क पाठः ३. प्रवृत्तिसि', 'पि बायाध, 'यमसमर्थ ख पाह १. 'तर्हि इदमपि' 'तिमा', ८, 'हे । भा', ९ 'असमर्थ ग पाट - 'प्रति पत्तिगि'. ४ पाठ ·चोदनासूत्रम् । १२३ - , बाह्यान्तःकरणंजप्रत्यक्षनिराकरणेऽप्ययमेव भागो व्याख्येयः । न चाक्षुपस्य मानसस्य वा भविष्यदादौ सामर्थ्यमित्यर्थः । अपिच योगिज्ञानगोचर स- र्वमभ्युपयता कथं योगिना सर्वमनुभूयत इति वाच्यम् । यदतीताद्यपि वर्त- मानतया योगिभिरवसीयत इति, एव ततस्मिस्तद्ग्रहो मिथ्या योगि- ज्ञानम् । अथ तु यथावस्थितमेव सर्व योगिनानुभूयत इत्युच्यते, एव तहि नातीतादिविषयस्य प्रत्यक्षतोपपत्ति । अनुमानेऽपि प्रसङ्गात् । एवञ्च वर्त मानावर्तमानविषयं ज्ञान प्रत्यक्षमित्यर्धवैशसम् । स्यान्मत कल्प- नाविरहः प्रत्यक्षत्वम् । अतीतादिविषयमपि योगिनस्त=हितम् । अत. प्र. त्यक्षमिति । तन्न । पूर्वापरकालसम्बन्धस्याविकल्पेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । का चेयं कल्पना । यद्यभिलापिनी प्रतीति, श्रौत्रमप्रत्यक्ष भवेत् । अथाभि- लापससर्गयोग्यप्रतिभासाप्रतीतिः, कल्पनासामान्यस्वसवेदनमप्रत्यक्ष भोत् । यदयाहुः "नैनामेयमभिलाषेन ससृजति । तथा वृत्तेरात्मनि निरोधा- दिति" । तदयुक्तम् । असत्यप्यमिलापससगै तत्ससर्गयोग्यस्य सामान्यात्म- नस्तन निर्भासात् , तावता च कल्पनात्वानपायात् कल्पनापोढत्वानुपपत्तिः अथान्यरूपारोपः कल्पना, योगिज्ञानमप्यजातादियु वर्तमानरूपारोपणैव वर्तत इति न कल्पनापोढम् । अपिचान्यथास्थितस्यान्यथाभानाद् भ्रान्तमेव योगि- ज्ञानमभ्रान्तपदेन व्यावर्तित कथ प्रत्यक्षम् । यथा हि तिमिरादिदोपंवश- प्रभव केशज्ञान प्रान्तमित्यभ्रान्तपदेन व्यावत्यते, एव योगिनामपि सर्व- स्मिन् वर्तमानावभास भ्रान्तमेवेत्यभ्रान्तपदेन व्यावतित न प्रत्यक्ष भवेत् । साक्षात्कारिता तु नानिन्द्रियजस्य ज्ञानरय सम्भवतीति प्रत्यक्षसूने व- क्ष्यामः । अपिचार्थसामर्थ्यसमुद्भव प्रत्यक्ष योगिज्ञान चासदजातादर्थस- मुद्भव कथ प्रत्यक्षम् । एतदपि भविष्यत्त्वप्रतिपादननैव सर्व दशितमित्यनु- सन्धातव्यम् । स्यान्मत - सर्वमेव प्रत्यक्षमसन्निहितावभासं, ज्ञानार्थयो. कार्य- कारणभावेनायोगपद्यात् । अतो नानेन योगिज्ञान दुप्यतीति । यद्येव कि- तहि प्रकाशते । ज्ञानाकार एवार्थनाहित । एतादेवार्थस्य ग्राह्यत्व यज्ज्ञा- नाकारार्पणहेतुत्वम् । यद्येवमर्थैकदेशोऽपि नावसीयते इति दूरे सर्वज्ञानम् । २ 'हाद् नि' पाठ . ४ 'गृहीतम् ।', ५ 'थान' व पाठ ६ पर्गर', . पिज्ञान, 6. 'जाता' स. पार: , 'प्र' क ग पाठ ३ 'क्षमप्रक्ष में ग. पाठ ·१२६ मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । निराकरणवच्छक्या न चासीदिति कल्पना ॥११७।। न चागमेन सर्वनस्तदीयेऽन्योन्यसंश्रयात् । नरान्तरप्रणीतस्य प्रामाण्यं गम्यते कथम् ।। ११८॥ न चाप्येवम्परो नित्यः शक्यो लब्धुमिहागमः। नित्यश्चेदर्थवादत्वं तत्परे स्यादनित्यता ॥ ११९ ।। वेदानां यः कर्तुरभावः । अतः प्रमाणवती नित्यत्वकल्पना वेदानाम् । स- वैज्ञकल्पना तु न तथेति साधकबाधकतुल्यत्वाभावात् कथं तुल्यतेति । ननु नादर्शनमानादभावः सिध्यति सत्स्वपि विप्रकृष्टेषु सम्भवादनेकान्तात् । अपिच च्यापकनिवृत्ताप्यनिवृत्त्या व्याप्तत्वात् तया च्याप्यनिवृत्तिरवधा- येतापि । अर्थाः प्रमाणस्य व्यापकाः । नच प्रमाणमर्थानां व्यापकमहेतु- त्वादतादात्म्याच । अतो न प्रमाणनिवृत्तिमात्रेणाभाव सर्वविदोऽवगन्तु शक्यते । अत आह -~~- निराकरणवदिति । अयमभिप्रायः ---प्रमाणा- धीना हि वस्तुव्यवस्थितयः । न केनचित् प्रमाणेन सर्वज्ञ इदानी तावद- वगम्यते । नच कालान्तरेऽभूदिति कल्पयितुं शक्यते यथा निराकर्तुमनु- मानेन कालत्वादिदानीन्तनकालवदिति । कारणाभावस्य च कायीभावेन नियतत्वात् सर्वज्ञानकारणाभावेन तद्गोचरज्ञानका भावानुमानाद्, ज्ञान- कारणामावस्य चानन्तरमुक्तत्वात् । अतोन प्रमाणानिवृत्त्या सर्वज्ञ संशयोजषे दर्शयितुं शक्यते । निराकरणहेतुबलीयस्त्वेनाभावावगमादिति ॥ ११७ ।। स्यादेतत् --- नागमगम्यस्याभावः सर्वविदोऽवगम्यते, तद्विरोधा- देव, अत आह-नचेति । कस्मादागमेन नावगम्यते । अत आह तदीय इति । आगमो हि तदीयो वा तस्मिन् प्रमाणं, नरान्तरप्रणीतो वा । न तावत् तदीयः, अन्योन्याश्रयापत्तेः 1 सिद्धे हि बुद्धस्य सर्ववित्त्वे तदा- गमः प्रमाण, तत्प्रामाण्याच तसिद्धिरिति । नरान्तरप्रणीतस्तु प्रमाणत्वेना- नभिमत एवेत्याह - नरान्तरेति ।। ११८ ॥ स्यादेतत् --निस्यागमगम्य एव सर्वज्ञः, श्रयत हि सर्ववित्' 'स- वस्य कर्ते'ति, अत आह-~नचेति । अयमभिप्रायः--तात्पर्ये हि शब्दः प्रमाणं, न चैवम्परो नित्यागमो लब्धुं शक्यत इति । किम्परस्तीत , ·चोदनासूत्रम् । १२७ आगमस्य च नित्यत्वे सिद्धे तत्कल्पना वृथा । यतस्तं प्रतिपद्यन्ते धर्ममेव ततो नराः ॥ १२०॥ योऽपीन्द्रियार्थसम्बन्धविषये सत्यवादिताम् । दृष्ट्वा तद्वचनत्वेन श्रद्धेयार्थेऽपि कल्पयेत् ॥ १२१ ॥ तेनापि पारतन्त्र्येण साधिता स्यात् प्रमाणता । प्रामाण्यं चेत् स्वयं तस्य कापेक्षान्यन्द्रियादिषु ॥ आह -नित्यश्चेदिति । अयमभिप्रायः -- यावान् कश्चित् सिद्धानुवादो वेदो दृश्यते, असौ विध्यन्तरार्थ इत्यर्थवादाधिकरणे वक्ष्यते । तदयमप्या- त्मज्ञानविधिशेष एवेति न स्वरूपे प्रमाणमिति तात्पर्य को दोपः, अत आह -- तत्पर इति । नहि नित्यो वेदो नरविग्रहमानित्यं सर्व प्रति- पादयितुमर्हति, नित्यानित्यसंयोगविरोधात् । तदसावेवम्परोऽनित्य एवं स्यादिति ।। ११९ ॥ अयं च नित्यागमगम्यत्वे दोष इत्याह -आगमस्येति । यद्य- ङ्गीकृतो नित्य आगमः, किं सर्वज्ञकल्पनयेति । वृथात्वे कारणमाह यत इति । नित्य एवागमो धर्म प्रमाणं भविष्यतीति किं सर्वज्ञकल्पनान्तरा- श्रयणेनेति । इदं तु नित्यागमगम्यतानिराकरणं वेदवादिनामेव भ्रान्तिमप- नेतुं, न नास्तिको वेदवेद्यं सर्वज्ञमिच्छतीति ।। १२० ॥ यस्तु वदति-कि नः सर्वज्ञग्रहेण । बुद्धागमसत्यता हि नः साध्या । सा चैवमपि सिध्यत्येव, इन्द्रियादिसम्बन्धविषये हि ज्ञानमात्र- क्षणिकत्वादौ बुद्धः सत्यवादी दृष्टः । अतस्तेनैव दृष्टान्तेन श्रद्धेयार्थेऽती- न्द्रियार्थविषयेऽपि बुद्धवचसः सत्यवमनुमीयते । एवं चैत्यवन्दनादी- नामपि धर्मत्वं सिध्यतीति, तदेतदुपन्यस्यति -- योऽपीति ।। १२१ ॥ एतदपि दूपयति-तेनेति। इन्द्रियादिसम्बन्धविपये हि प्रमाणा- न्तरपारतन्त्र्येण सत्यता दृष्टेति व्याप्तिबलेनातीन्द्रियार्थेऽपि पारतन्त्र्येण प्रमा- णता भवतीति । पारतन्त्र्ये कारणमाह-प्रामाण्यमिति । अयमभिप्रायः- इन्द्रियादिसम्बन्धे विषये सत्यतेति ब्रुवाणेनादिदमुक्तं भवति इन्द्रियादि- तन्त्रं प्रामाण्यमिति । स्वतःप्रामाण्ये तदपेक्षाया वैयर्थ्यात् । एतदुक्तं १. 'वर', २. 'दोह' क पाट , -- ३. 'विप्र'क ग, पाठः, ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । यथेवात्रेन्द्रियादिभ्यः परिच्छेदात् प्रमाणता । श्रद्धेयेऽपि तथैव स्यान्न स्वातन्त्र्येण लभ्यते ॥१२३॥ यथा च तेषां सत्यत्व सिध्यत्येतेन हेतुना । तथान्यानवयुद्धार्थप्रामाण्याभावसाधनम् ॥ १२४ ॥ अश्रद्धयार्थसत्यत्वं श्रद्धेये चाप्यसत्यता । पूर्वज्ञानानुवादित्वं दृष्टान्तवदिहेप्यताम् ।। १२५ ॥ भवति -नान मानान्तरमतन्त्रीकृत्य बुद्धवचनमात्रस्य सत्यतावगता । प्रमाणान्तरापेक्षायाः सर्वत्राव्यभिचारात् । अतो न क्वचिदपि स्वातन्त्र्येण प्रमाणता सिध्यतीति ।। १२२॥ पारत-न्यमेव विवृणोति ~यथैवेति । सोऽयं धर्मविशेपविरुद्धा हेतुरिति ॥ १२३ ॥ न केवलं धर्मविशेपविरुद्धः, विरुद्धाव्यभिचारी चाय हेतुरि- त्याह यथा चेति । शक्यते ।हे वक्तुं युद्धवचनमतीन्द्रियेऽन्यानव- बुद्धेऽर्थे न प्रमाणं, युद्धवास्यत्वात् क्षणिकादिवाक्यवदेव । तानि हती- न्द्रियेऽर्थेऽप्रमाणान्येव । अयं चैक एव हेतुर्वेरुद्धमर्थद्वयं न व्यभिचरतीती- दमैवैकवचनान्तायेरुद्धाव्यभिचारिपदोदाहरणम् । हेतुद्वयं तु नैकवचना- न्तपदवाच्यमित्यनुमाने वर्णयिष्याम इति । मैच वाच्यं सत्यत्वमपि ता- वदयं हेतुः साधयतीति सिद्धो नः पक्ष इति । नहि वः सत्यतामात्रं साध्यं, श्रद्धयार्थसत्यतायाः माध्यत्वात् । अत एवोक्तं 'श्रद्धेयार्थेऽपि कल्पयेद्' इति ॥१२४॥ तदयमश्रद्धेय सत्यतां श्रद्धये चासत्यतां माधयन् नेप्टसाधनाय यः प्रभवति । अस्माकमेव तु श्रद्धये सिसाधयिपंतामसत्सतां बुद्धवचसः साध- यन्नयं हेतुरनुगुण इत्यभिप्रायेणाह - अश्रयेति । विशंपविरुद्धतामेव पूर्वोक्तां विवृणोति-~-पूर्वेति । दृष्टान्तानुसारेण हि हेतुर्गमको भवेति । तत्र वः पूर्वज्ञानानुवादिता दृष्टेति तद् व्यभिचारात् श्रद्धेयार्थस्यापि बुद्ध- १. 'येऽनवधु'२ न. पाट. २. 'वन् । त', 'मेव त्रि', दार्थोदा', ५ 'नया'. पाठ.. ६. 'पिग पाठः ·चोदनासूत्रम् । १२९ अपिचालौकिकार्थत्वे सति पुंवाक्यहेतुकम् । मिथ्यात्वं वेदवाक्यानां स्यादन्योन्यं सपक्षता॥ धर्माधर्मातिरिक्तार्थे प्रामाण्यं च प्रसज्यते । सांख्यादिषु च जीवत्सु दृष्टान्तो दुर्लभोऽस्य च ॥ अलौकिकार्थवाचित्वं नृवाक्यत्वे सतीति च । परस्परमपेक्ष्यैव वौद्धादेः स्यान्मृपार्थता ॥ १२८ ॥ वदेदेवं च यो नाम वादी प्रथमसङ्गतः । तस्यापि हेतुः स्यादेप भवन्तं प्रत्यसंशयम् ॥१२९ ॥ वचसः पूर्वज्ञानानुवादित्वमेवाय साधयेत् । स्वातन्त्र्य तुप्रमाणताया विशेप विरुध्यादिति ॥ १२५ ॥ अपिच य एव कश्चिद् वेदबाह्य पापण्डोऽनेन हेतुना पोरुपेया- गमानां सत्यत्व सिसाधयिपति, तस्यैव सप्रतिसाधनोऽयमन्योन्यदृष्टान्तीप- दर्शनेन हेतुर्भवतीत्याह -- अपिचेति । बुद्धवचनमतीन्द्रियार्थ मिथ्या, अलौकिकार्थत्वे साते पुवाक्यत्वाद् दिगम्बरागमवत् । सोऽपि तत एव मिथ्या, बुद्धागमवदित्यन्योन्यसपक्षतेति ॥ १२६ ।। अविशेपितेनैव वा पुवाक्यत्वेन हेतुना धर्माधर्मातिरिक्तेऽर्थे प्रामाण्य प्रसज्यत इत्याह -धर्मति । अत्र च धर्माधर्मयो. प्रामाण्याभाव एव साध्यः । नातिरिक्तार्थे प्रामाण्य, तस्य सिद्वत्वादिति । यदपि क्षणिकादि- वाक्य दृष्टान्ततयोक्त, तदपि साख्यादिपु प्रतिपक्षिषु जीवत्सु साध्यवि- कलमित्याह ---- सांख्यादेविति । सर्वनित्यत्ववादिनो हि साख्या । ते यावन्न निजिता., तावत् कथ क्षणभङ्गवास्य मत्यतयोपन्यस्यते । यथा चेदमसत् , तथा शब्दाधिकरणे वक्ष्याम इति ॥ १२७ ।। अलौकिकार्थवादिता वा पुनायित्वविज्ञपिता सत्यत्वानुमान प्रति- हन्ति परस्परागमदृष्टान्तेनैवेत्याह-अलौकिकेति । विशेषणविशेष्यमा- धव्यत्ययोऽतिरेक इति ॥ १२८ ॥ प्रतिहेतुप्रसङ्गेनेदानी यदपि सर्वनप्रसाधनार्थ परैरनुमानमुक्त सर्व- १. 'त्यययारतिय पाठ ·मीमामाशापारिक कागिसादकांपेतम् । युद्धादीनामसाध्यमिति सत्यं वचो मम । भक्तवाद ययाग्निम्प्यो भास्वर इत्यपि ॥ १३०॥ प्रत्यक्षं च मटुक्तत्वं त्वया साध्या तदक्तता। तेन हनुमदीयः म्यात् सन्दिग्धासिद्धता तन।। १३१ ॥ प्रत्यक्षायनिनवादि प्रमेयत्नादि यस्य च । सदावारणे शक्तं को नु तं कल्पयिष्यति ॥ १३२ ॥ जाऽम्मीति बुझेन यदुक्त मत्यमेव तत् तदुक्तवाद् यया ज्योतिरुप्णमापी हा इनि, तर निहेतुपिद्धमिति सजदयणमेवोपमन्याह-~वदे- टिति । या साठी पूर्वममहत एमागलैगम्भूत वक्ष्यमाण यद् वदति त स्याप्यप यक्ष्यमाण एव भवदुत्तहतुसदृशो भवन्त प्रति मुक्तमशय हेतुर्भ, वति । प्रथममङ्गतिरनमान्तिकाशदानिराशरणार्था । चिरसहतो हि कदा- चिन्मिथ्या भापत इति ।। १२९ ।। प्रतिहेतुमेन प्रयोगेण दर्शयति ~ युद्धानिामिति ॥ १३०॥ स्थ पुनग्य मुक्तपशय , अत आह - प्रत्यक्षमिति । जुद्धोऽस- पंज इति वचसो मदुक्तव प्रत्यक्षसिद्धमसन्दिग्धमेव । दृष्टान्ते चाग्न्युष्ण न्यादिनाम्ये तत् प्रत्यक्षसिद्धमेति सूक्तमसशयमिति । सर्वज्ञोऽस्मीति वचन उद्धोक्त न चेति न निधेतु शस्यम् । न खल्येतानदत्युद्धतानृत प्रेक्षा पूर्वरारी भापत इति सम्भाश्याम । सेयमरप वचमो दृष्टान्ताना च क्षणि कादिवाक्याना युद्धोक्तता नासाधिता सिध्यतीति वौद्धन साध्येत्याह- साध्यति । किमतो यद्यवमत आह-तनति । अयमभिप्राय -नानयोहे- वास्तुल्यतया सशयहेतुलम् । किन्तु अस्मदीयो हेतु स्वय सिद्ध , प्रसि द्वव्याप्तिकश्च, दृष्टान्तश्च न हेतुमिकल इति सिद्धो पक्ष । तर तु स- न्दिग्धासिद्धो हेतु , दृष्टान्तश्च सन्दिह्यमानहेतुसार इत्यप्रमिद्धाङ्गकमनु- मान न साध्यमिद्धये प्रभरतीत्ययमावयोविशेष सम्पद्यत इति ॥१३१॥ किच, अतिस्थवीयानय मर्वज्ञवादः, येनात्यन्तप्रसिद्धैरपि प्रमेय त्वादिहेतुभि शक्यते निराक मित्याह -- प्रत्यक्षेति । प्रमेयवादयो हिं या . सिद्धमा कपाट - ·चोदनामत्रम् । १३१ नचापि स्मृत्यविच्छेदात् सर्वज्ञः परिकल्प्यते विगानाच्छिन्नमूलत्वात् कश्चिदेव परिचहात् ।।१३३॥ सर्वज्ञोऽसाविति ह्येव तत्काले तु वुभुत्सुभिः तज्ज्ञानजेयविज्ञानरहितगम्यते कथम् ।। १३४ ॥ प्रमाणान्तराविरुद्धा युद्धे सिद्धा. शक्नुपन्ति तस्य सर्वजतां वारयितुम् । नचान विपक्षे वाधकप्रमाणाभानादमिद्धा व्यापिरिति वाच्यम । सर्पज्ञान कारणाभावेन सर्वज्ञासम्भवस्योक्तत्वादिति ॥ १३२ ॥ नन्यस्तीय चिरप्रवृत्ता बुद्ध. सर्वज इति दृढा स्मृति , तदस्या एव बुद्धेढिम्न. सर्वज्ञप्रमाणमनुमास्यामहे, अत आह-गचेति । किमिति नानुमीयते, अत आह --- विगानादिति । अपिगीता हि स्मृतिमूलमुपस्था पयति । सर्वज्ञस्मृति तु नास्तिका एव परस्पर निगायन्ति संविद्रदानाश्र- यन्तः । वेदवादिनस्त्वत्यन्ताय सर्वज्ञ निराकुन्तीति । ननु ममानमिद वि. गान मन्वादिस्मृतिष्वपि, ता अपि नास्तिका जिगायन्ति अत आह-छि. नेति । अयमभिप्रायः --- स्मृतिहिं पूर्वजानकार्यतयावगता कारणभूत पूर्व- विज्ञानमनुमापयति । अमनिकृष्टार्धगोचर ह्यनुमान भरनि । इह च मर्न ज्ञानकारणाभावात् छिन्न पूर्वविज्ञान म्मृतिमूलतया अमम्भावितमिनि वैप रीत्यपरिच्छेदाद नानुमानावकाशः । वेदमयोगस्तु नैवर्णिकाना मम्भर- तीति स शस्यो मन्वादिस्मृतिमूलतया कन्पयिनुमिति । विगणन विवृणो ति-- कैश्चिदिति । इद चान्यारधाचनम् । यदि हि सरीविगानं भनेद , एवमपि या काचित् कल्पना सात । नचरमन्नि. विदेर महाजनैकदेशमूर्तुदादिभिः मजिताया परिग्रहादिति । १३३ । छिनमूलना विवृणाति नका डा स्मृतिहिन्ना कि एकेन सर्वज्ञो ज्ञात इति कल्पनीय, स एव तु न जातु मम गपिद वेद्य जानाति । यारयतामदेव गमिद च उद्धा जानानानि न जाने, न तारदमी सर्वज्ञ इत्यधारयितु गुस्यते । न य उनादांचीन न. पम्पार गर का . . ४ या गदार . 'चार ·मीमासाश्लोकार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । कल्पनीयाश्च सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव । य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वज्ञं न त्रुध्यते ॥ १३५ ॥ सर्वज्ञोऽनवबुद्धश्च येनैव स्यान्न तं प्रति । तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूलाजानेऽन्यवाक्यवत् ॥१३६॥ रागादिरहिते चास्मिन् निर्व्यापारे व्यवस्थिते। देशनान्यप्रणीतैव स्याहते प्रत्यक्षणात् ।। १३७ ।। विदिति नारप सर्वजानकारणमस्ति । न चानवगत स्मर्तु शक्यते । अतो- ऽसम्भावितमूलैवजातीया स्मृतिरप्रमाणमेवेति ॥ १३४ ॥ यदि तु बुद्धादन्योऽपि कश्चिदेक सरज्ञ तेन च सर्पज्ञो बुद्ध इति ज्ञात्वा स्मृत तत एषा स्मृतिपरम्परा प्रवृत्तेत्युच्यते, एव सति तत्सर्वज्ञता विना समजे(न) नावगन्तु शस्यते इति सर्वज्ञानन्त्यमित्याह --~कल्प नया इति । अन कारणमाह -य एवेति ॥ १३५॥ एव तावत् मात्रय दुनिमित्युक्तम् । तदनवगमे च सर्वज्ञागमप्रा- माण्यमपि न सिध्यतीत्याह --~सर्वज्ञ इति । सर्वज्ञप्रणीतता हि तदा. गमप्रामाण्यमूल, तदनवगमे च न यादृशताशपुरुषवाक्यवत् सर्वज्ञाग मप्रामाण्यमध्यवसातु शक्यत इति ।। १३६ ।। दूपणान्तरमाह --~रागादोति । अयमामेप्राय आगमप्रणयन हि रागाद् वा कश्चिदनुग्रहीतु द्वैपाद् वा निग्रहीतु सम्भवति । युद्धस्तु प्रक्षीणाखिलरागद्वेष इति नास्यागमप्रणयने किश्चित् कारणमुपलभ्यत इस न्यप्रणीतेव धर्मातिदेशनेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । नन्वय परमकारुणिक तदश एव दुखोत्तरान् प्राणिनो दृष्ट्या दूर दूयमानमानसो हिताहितप्राप्ति परिहारोपायोपदेशान् प्रणयतीत किमतुपपन्नमत आह निव्यापार इति । अयमभिप्राय -~~-प्रत्यक्ष हे तद् योगिन सर्वविषय ज्ञानमिप्यते । तर कल्पनापोढम् । अतो यदा ध्यानस्तिमितलोचनो जगदाखलमविकल्पेन वि लोकयमानोऽवतिष्ठते, तदास्यास्मृतशब्दादिसम्बन्धरय विवक्षाप्रयत्नताल्या दिव्यापारासम्भवान कथञ्चिदप्यस्मृतस्य देशनाप्रणयन सम्भवतीति कार णिकोऽप्युपेक्षेतैवैत्य पपगीतेव देशना भवेदितेि । अपिंच यावदिद २ 'प्युत्थितस्य' ग १४ १ पाा६१, ·चोदनासूत्रम् । सान्निध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणेरिख । निस्सरन्ति यथाकामं कुड्यादिभ्योऽपि देशनाः ॥ एवमायुच्यमानं तु श्रद्दधानस्य शोभते । कुड्यादिनिस्सृतत्वाच्च नाश्वासो देशनासु नः॥१३९॥ किन्तु बुद्धप्रणीताः स्युः किमु कश्चिद् दुरात्मभिः। अदृश्यैर्विप्रलम्भार्थं पिशाचादिभिरीरिताः ॥१४॥ एवं यैः केवलं ज्ञानमिन्द्रियाचनपेक्षिणः । वृत्तम् , इद वर्तिघ्यत इति न प्रत्यवेक्षते, न तावदागमो निर्मातुं शक्यते। न चैतदप्यनुत्थितस्य सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह --ऋत इति । तदिह कारण- अयमष्यन्यपणीतत्वे देशनानामुक्तमित्यनुसन्धातव्यम् । स्यादेतत् । व्युत्था- योपदेक्ष्यतीति, तन्न । व्युस्थितस्य अभिलापिनी प्रतीतिन्तिरिति भ्रान्त- भापितमप्रमाण भवेदिति ॥ १३७ ॥ स्यादेतत् - बुद्धानुभावादसत्येव तत्प्रयत्नविशपे कुड्यादिभ्योऽपि देशना धर्मोपदेशा निर्गच्छन्तीति । तदिदं नाश्रद्दधाना येदवादिनो बुध्या- महे । वयं हि वन्तुस्वभावमनतिक्रामन्तो यज्जातीयो यतः सिद्धः ततस्त- सिद्धिमनुजानीमहे । ग्रन्थसन्दर्भश्च विवक्षाप्रयत्नवावीरणताल्वादिसंयोग- विभागपूर्वक एवावगत इति न ध्यानस्तिमितान्तःकरणयोगिसन्निधाना- देव सिध्यतीति सम्भावयामः । तदेतदाह -~मानिध्यति सान । (श्रद्दधानस्य कुत इत्यर्थः ११) अपिच, आसप्रत्ययानुसारी शब्दानिर्णय इति न कुड्यादिनिस्मृताभ्यो देशनाभ्य आश्वासो भवेदित्याह - कुड्या- दीति ।। १३९ ॥ किन्छ बुद्धप्रणीतत्वेऽपि नाश्वासः । एवं च मशेमहे---किं युद्धा नुभागानिस्कृता इमा देशनाः, आहोस्वित् पिशाचादिभिर्दुरात्मभिरदृश्य- रीरिता इत्याह -किन्त्विति । अदृश्यातिपाहिकायोनिजदेहाः पिशाचा इति पुराणेषु गीयते । तन्मतेनेदमुक्तमिति । एवंच मंशयानेमो देशना न प्रमाणं भवेयुरिति भावः ।। १४० ।। अन्यदर्शन-बोधस्वभावः पुरुषो भवान्तरीयफाजितदेहेन्द्रिया- .. ई एवागतः क. पाठ. २. 'वान ग. पाट.

·मीमासाश्लोकवार्तिक कागिकाटीकोपेतम् । सूक्ष्मातीतादिविषयं जीवस्य परिकल्पितम् ॥१४॥ नर्ते तदागमात् सिध्येन च तेनागमो विना। दृष्टान्तोऽपि न तस्यान्यो नृपु कश्चित् प्रवर्तते ॥१२॥ नित्यागमावरोधोऽपि प्रत्याख्येयोऽनया दिशा । दिवशः क्वचिदेव किञ्चिच जानाति । निरवगेपिताशेपमाशयस्तु विगलित- निग्मिलकरणकलेवरादिप्रपञ्चः केवलीभूतो विश्वमेव सूक्ष्मातीतादिभेदभिन्न मपरोक्षमीक्षते । तच्च केवले जीवे जात केवलज्ञानमाचक्षते । एववादि- मिश्च मुस्तात्मनामेव मर्वगोचरज्ञानमाश्रित, तदेतदुपन्यम्पति -~~ एय- मिति ।। १४१ ।। एतदपि दूपयत्ति नर्त इति । अयमभिप्राय. - सुभाषि- तमिद मुक्तो विश्व जानातीति । सा सल जीवाना तादृशी दशा 'स एप नेति नेती'ति सकलभेदप्रपञ्चविलयनेनैव तावदुपलभ्यते वेदान्तेष्विति तदतिरिक्तातीतादिज्ञातव्यामागत् कथ सर्वज्ञता । यदि वीर्य वेदान्तान् समागमप्रामाण्याश्रयणेन मुक्तानां तथाविध ज्ञानमिष्यते, तन्नास- त्यागमप्रामाण्ये सिध्यति नचाज्ञिप्रणीत आगम. प्रमाण सम्भवतीति सर्वज्ञसिद्धायागमप्रामाण्य, तमिद्धौ च सर्वज्ञसिद्धिरितीतरेतराश्रय भव- तीति । यदि तु क्वचित् तथाविधन ज्ञानेन व्याप्त लिङ्गमुपलभ्यते, एव- मनुमानेन ज्ञानसिद्धाक्तिरेतराश्रयपरिहारो भवेत् । न तु तस्य ज्ञानस्य लोके कश्चिद दृष्टान्तो भवतीत्याह ~ दृष्टान्त इति ॥ १४२ ।। एवं तावद् य. पुम्पातिशयमाश्रित्य तत्प्रत्ययेनागमप्रामाण्यमाश्रित, तान् प्रत्युक्तम् । इदानों ये वदन्ति-~-नित्य एपायमागमः कस्यचित् प्रथममार्पज्ञानेनायबुद्धो भरतीति , तान् प्रत्याह-नित्यागम इति । किं पुनरय नित्यागमवाद एव निराक्रियते । अनापि अन्दैकप्रमाणकायेव धर्माधः । एतावांस्तु विशेषः । यदेकस्यैव कस्यचिपेरपगतमालफल्म- पस्याभ्रष्टभवान्तरीयसस्कारस्यादावेव वेदाः प्रादुर्भवन्ति । ते च तेना- परेभ्यः प्रतिपाद्यन्ते तैरप्यन्येभ्य इत्येवं शिष्याचार्यपरम्परया आभूतसं- प्लब तिष्ठन्ति । एवमेव पुनः मृष्टारप्यापदर्शनेनैव वेदसव्यवहारः प्रथ- येत, ए' क पाठ १ वैवल्य'ग, पाट २ ·चोदनासूत्रम् । १३५ नहि तत्रापि विनम्भो दृष्टोऽनेन कृतोऽथवा ॥१४३॥ सर्वदा चापि पुरुषाः प्रायेणानृतवादिनः । यथाद्यत्वे न विस्रम्भस्तथातीतार्थकीर्तने ॥ १४४ ॥ स्वप्नादिज्ञानवञ्चापि प्रत्ययोऽस्यागमार्थयोः । भवेदिति सशङ्कानां प्रामाण्यं गम्यते कथम् ॥ तते इति न कश्चिद् विशेषः । तस्माद् वाच्यो निराकरणाभिप्रायः । स उच्यते - तत् खलु सृष्टयादावृपेर्ज्ञान ग्रहण स्मरण वा । ग्रहणमपि प्रमाणमप्रमाणं वा । न तावदप्रमाणादर्थतथात्वनिश्चयः । प्रमाण तु ना प्रत्यक्षं सम्भवतीति कि तन्निराकरणेन । यदि तु साक्षात्कारिप्रत्यक्षमेत. हपीणामाश्रीयते, तधा सत्यनुचारितशब्दश्रवणादतीन्द्रियदर्शनमेवापतितम् । अत एवाहु- "अतीन्द्रियानसवेद्यान् पश्यन्त्यार्पण चक्षुपा । ये भावान् वचनं तेषां कोऽतिकामितुमर्हति ।" इति । अतो निराकार्य एवाय सिद्धान्तः । एव हि तुल्यन्यायतया धर्मा- धर्मावपि कश्चिदपरोक्षयेत् . ततश्च चौदनैवेति प्रतिज्ञाहानि । अत एवो- कम् - अनया दिशेति । सर्वजनिराकरणदिशेत्यर्थः । एतेन तुल्यतामन- योर्दर्शयति अयमपि सिद्धान्तपरिपन्थीति । स्मरणं तु परस्तानिराकरि- प्यत इति । अपिचेदमार्पदर्शन कृतकाशकामप्यापादयतीति निराकार्यमि- त्याह नहीति ॥ १४३॥ ननु तद्वचनादेव निश्चयो भविष्यति, अत आह-सर्वदति । श्रूयत रालु 'अन्तरादिनी पागि'ति । जमिनिरपि प्रायान्तरादितां वाचो वक्ष्यति -- "प्रायात्" इत्यन । अतोऽद्यत्वेऽनृतवादियाहुल्यात् कालान्तरे- ऽप्यविसम्म इति ।। १४४ ।। पिच, एतदकस्मात्प्रतिभान स्वप्नमद् भ्रान्तिरित्यपि वक्तु शक्यत इत्याह--स्वप्नादीति । अर्थग्रहण तुल्यन्यायतवार्थप्रतिभासस्यापि शकच- मानत्वात् संशदानां (कृते ?) प्रामाण्यं न युज्यत इत्यर्थः ॥ १४५ ॥ . . १. 'मापा', २ पि विश' पाठ.. ३ 'माग, पार.

·६ १३६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । पुरुपातिशयश्चेष्टः सेव चागमनित्यता। कल्पितं स्मरणं चास्य जन्मान्तरनिवन्धनम् ॥ अयमपरोऽस्मिन् दर्शने दोप इत्याह-पुरुषेति । पुरुपस्य ताव- दतीन्द्रियदर्शनशक्तिरभ्युपगतैव यदनुचरितशब्दग्रहणमङ्गीकृतम् । सा चेद- ङ्गीकृता, किमागमनित्यताग्रहेण । एवं हि वरं यत् परैरुक्तं पुरुषप्रत्य- यादेवागमप्रामाण्यमिति तदेवाश्रितमिति । एवं तावदनुचरितशब्ददर्शनं निराकृतम् । स्मरणमिदानी निराकरोति-कल्पितमिति । अस्यातिश- यवतः पुरुषस्याद्यतनज्ञानेष्वदृष्टपूर्व जन्मान्तरीयज्ञाननियन्धनं वेदानां मृ- ध्यादौ स्मरणमिति कल्पनामात्रं, नतु प्रामाणिकम् । जन्मान्तरे नियन्धनं कारणमस्येत्यर्थः । कः पुनरत्र दोषः यजन्मान्तरानुभूता वेदाः स्मर्यन्त इति । ग्रहण ह्यनुचरितशब्दगोचरं न सम्भवति, नतु स्मरणम् । अद्य- त्वेऽपि हि तावचिरतरानुभूतानामान्तरालिकानेकान्तरायपरम्परातिरोहिताना भावानां नानाविधानेकगर्दवेदनाभिदूर दूयमानमानसैरपि स्मरण दृष्टम् । तद् भवान्तरीयस्मृतौ किमनुपपन्नम् । देहध्वंसे संस्कारानवस्थानमिति चेद् , न । अतदाधारत्वात् । ततत् स्यात् - अध्रियमाणेपु देहेषु किमाश्रयाः संस्कारा भवन्ति न वा भवन्ति । कथं भवान्तरे फलं भावयितुमुत्सहन्त इति । तन्न, अतदाधारत्वात् । नो खल्वपि भवान्तरीयपटुतरानुभवप्रभा- वितं भावनावीनं शरीराधिकरण, यदस्य नाशे नश्येत् । ज्ञानसमानाधिक- रणत्वादात्मनश्च ज्ञानाधारत्वात् । आत्मापि परिगृहीतदेहान्तरोऽपि स एवा- वतिष्ठत इति नाश्रयानुपपत्तिः । अपिचेदानीमपि पूर्वजातिस्मरः कश्चिदुप- लभ्यत एव, यो भवान्तरीयरहोवृत्तवृत्तान्तं सम्पादयति । देहनाशाच सं- स्कारनाशे तदनुपपत्तिः । जरामरणगर्भवासजन्मवेदनाश्च संस्कारोच्छेदहे. तवः तस्यापि तुल्या एव । अतोऽवश्यमाश्रयणीयः कोऽपि प्राग्भवीयध- मानुग्रहात् तस्य नाम भाजनमतिशयस्य योऽत्रामुत्र वा विदितमप्यशेपण स्मरतीति । अपिचतिहासपुराणवेदवादा अपि जातिस्मरणसद्भावे प्रमाणम् । भवति हि गीतासु वासुदेववचनं १. 'यार्थ', २. 'म', ३. 'ध परिमा', ४. 'मप्यविशे' क. पाटा.

·चोढनासूत्रम् । १३७ - " "बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन! । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्सि परन्तप! ॥" इति । पौराणिका अपि- 'प्रथम सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं च वक्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिस्मृताः॥" इति पठन्ति । स्मरणाभिप्रायमेवेद वेदविनिस्सरणं पुराणेषु, तत्कृतकत्वान- भ्युपगमात् । वेदवादाश्च भवन्ति देहान्तरप्रतिपत्तिकाले 'त विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति । मानवेऽपि विशिष्टकर्मफलतयैव जातिस्म- रत्वं दर्शितम् । स्मयते हि "वेदाभ्यासेन सतत सत्येन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जाति स्मरति पौर्विकीम् ॥ इति । तत्रैतत् स्यात् । अन्यार्थत्वावधृतवेदाभ्यासादिसमभिव्याहारात् पर्ण- मय्यादिफलार्थवादवदर्थवाद एवाय न फलकल्पनायै प्रभवति । तथा हि-वेदाभ्यासस्तावद् धारणार्थ एव, प्रत्यक्ष हि गुण्यमान न भ्रश्य- तीति । योऽपिच 'अहरह स्वाध्यायोऽध्येतव्य.' इति विशिष्टेतिकर्त- व्यत्तायुक्तो ब्रह्मयज्ञविधिः, सोऽपि यावज्जीवदर्शपूर्णमासाग्निहोत्रादिवि- धिवदुपात्तदुरितक्षयाकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारप्रयोजन एवेति नासमी- हितफलान्तरसम्बन्धमनुभवति । सत्यमपि शब्दार्थभेदभिन्न स्वादिमहा- फलार्थमवगतमेवेति न फलान्तरेण सम्बध्यते । तपांस्यपि नानाविधैनोनि- वैहणार्थानि स्वर्गादिश्रेयोन्तरार्थानि च चान्द्रायणादीन्यवधारितानीत्यनपे- क्षाण्येनेति न जातिस्मरणफलकानि भवन्ति । अद्रोहोऽप्यहिंसा भूतानां तत्तत्कालभेदेन फलार्थ एव विहितः । यदि व्रत यदि, निपेधः कस्य जातिस्मृतिः फल भवेत् । तस्माद् वेदाभ्यासादीनामर्थवाद एव फलश्रुतिर्न फलकल्पनायां प्रमाणमिति । तन्न । प्रत्येक हि वेदाभ्यासादीनां फलान्तर- मवगतं न समुचितानाम् । इह तु कय इवारुणादीनां सत्यादीनामेकत्र फल उपादीयमानानां साहित्य विवक्षितमिति न समुदितानां फलान्तर- ३ वादव', . 'यंवदभिन्न च स्व' ५ ग्णा', ६ 'योन्निगणि च', 'देरर्थ' ग पाठ भी पाठ २ ग पाड व पाः 1 ·मीमांसाश्रोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सम्बन्धो नोपपद्यते । अत एव समुच्चयवचनमुपपन्नं भवति । स्यादेतत्- एकन स्मर्यमाणा वेदाः कृतकाशकां जनयेयुरिति । तन्न, अनेकेषामपि तथाविधातिशयभाजामृपीणां भृग्वगिर प्रभृतीनां परस्परसवादाशकानि- वृत्तेः । नचैव वेदार्थे प्रसङ्गः, तस्यातीन्द्रियम्य भवान्तरेऽप्यननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेः । स्यादेतत्-भवान्तरानुभूतस्मृती जन्मान्तरे कृतफर्माण इह फलं लभमाना अन्वयव्यतिरेकाम्यामेव कर्मफलसम्बन्ध जानायुः । अतश्यो- दनैकप्रमाणता व्याहन्येतेति । तदयुक्तम् । अनादी खलु ससारे विपरिवर्त मानानामनन्तानि कर्मिणां कर्माणि । तत्र जातिस्मरोऽपि नैतावद विवेक्तुं शक्तोऽमुष्य नामेदं कर्मण फलमिति । नचावश्यमनन्तरभवानुष्ठितकर्म- फलोपभोग एवं संसारिणां, नानाजन्मसञ्चितेषु शुभाशुभफलेवानन्त्यादन- वधृतपरिमाणेषु दुरधिगम कर्मफलसम्बन्धविवेकः । तस्मानागमस्मरणे क- श्चिद विरोधो दृश्यत इति कि तन्निराकरणेन । अत्रोच्यते--यदि नामति- हासपुराणप्रामाण्याश्रयणेनायोनिजदेहा एव कृतादियुगभेदेषु केचितपयः भ्मरन्ति वेदानिति सगिरन्ते । तदस्तु । नैवमपि नः काचित् सिद्धान्त- हानिः । एकस्य कस्यचित् स्मरणमेवास्माभिनिरस्यते, तद्धि कृत्रिमत्वमेवा- पादयतीति । अत एप वक्ष्यति-~- 'एकस्य प्रतिमानमिति । इहापि चा- स्येत्येकवचनेनैकस्यैच व स्मरण निराकरोति । बहवोऽप्ययोनिजदेहाः स्मार इति दुग्प्रतिपादमेव । नपल्वयोनिज नाम नराणां शरीर सम्भवति, स्वभा- वनियमाविसंवादात् । विसंवादे वा मकलदृष्टादृष्टव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । योनिजदेहास्तु सातिशया अपि साझांधतुरो वेदान् स्मरन्तीति । नैव स म्भावयाम , जन्मजरामरणवेदनापरिभवो हि महान मस्कारनाशनिदानमिति कथं महानयं ग्रन्थसन्दर्भो मात्रयाप्यन्यूनानतिरिक्तः केनचित् स्मर्येत ! कि- चिदेव भवान्तरीयकमपि केचित् स्मरन्तो दृश्यन्ते इति यथादर्शनमस्तु जातिस्मरः, कल्प्यतां या मानवानुमितजातिस्मरभुत्वन्यथानुपपत्तिवलाद् विशिष्टो योनिजविग्रहपरिग्रहो भृग्वादीनामृपीणां स्वर्गकामश्रुत्यन्यथानुप- पत्तिकल्पितासाधारणातिशयदेहेन्द्रियादिपरिग्रहवत् । शास्त्रस्था हि क्य यथाशास्त्रमाश्रयामहे । नच शास्त्रसामर्थ्यादायातोऽतिशयोऽनुमानेन निरा- कर्तुं शक्यते आगमविरोधादेव । जन्मान्तरानुमूत च न स्मर्यते इति , 'नयुगादिभे व पर २ "गरास्तु', ३ दि ग पार - , ·चोदनासूत्रम् । ग्राह्यत्वे चागमस्यैवं द्वेपोऽर्थग्रहणे वृथा । यो ह्यनुश्चरितं शब्दं गृह्णात्यर्थेऽस्य का कथा॥१४७॥ पुमांस्तावत् स्वतन्त्रः स्यादर्थग्रहणवादिनाम् । आगमप्रतिभाने तु पारतन्त्र्यं द्वयोरपि ॥१४८ ॥ अनेकपुरुषस्थत्वादेकत्रैव च जन्मनि । ग्रहणस्मरणाद् वेदे न स्वातन्त्र्यं विहन्यते ।। १४९॥ त्वतीन्द्रियार्थाभिप्रायमेव तदस्तु । सर्वथा सिद्धमिदमेकस्यागमस्मृतिक- ल्पना न साधीयसीति ।।१४६ ।। पुनरपि ग्रहणपक्षमेवोपसकम्य दूपर्णमाह - ग्राह्यत्व इति । नवागमस्यातीन्द्रियोऽर्थ. नत्वागम इति कथ तुल्यत्वमत आह - यो हीति । अनुचरितो ह्यागमोऽतीन्द्रिय एवेति भाव ॥१४७ ॥ ननु तुल्यत्वेऽपि तावदस्मदादिभिरागमग्रहणमाश्रितम् । को दोप, अत आह ----पुमांस्तावदिति । अयमभिप्राय -नान तुल्यत्वम् । अर्थप्रतिभाने हि पुरुष स्वतन्त्रो भवति, तदनुसारित्वादर्थनिश्चयस्य । आगमप्रतिभाने तु पुरुषोऽर्थ प्रत्यागमपरतन्त्रः । आगमोऽपि स्वरूपस्थितये तत्परतन्त्र इति सापेक्षवादुमयाप्रामाण्यमिति ॥ १४८ ।। जन्विदमागमपारतन्त्र्य तवापि समानम् । नहि पुरुषप्रत्ययात तस्य याथात्म्य शस्य श्रद्दधातुम् , अत आह- अनेक इति । अयमभि प्राय --एकपुस्पपारतन्त्र्यं दोपाय भवति, अनेकधा सशयोपजननात् । एव हि तन सशयो भवति किमयमनेनागमो दृष्ट कृतो वा, दृष्टोऽपि यथा- वस्थितोऽन्यथा वेति । एव सशयाना न कचिदाश्वासयेयु । 'अनेकपुर- पाधारे तु वेदे न तामत् कृतकाशङ्का, नाप्यन्ययात्वमिति वक्ष्यति । अतो- ऽन्याहतस्वातल्यो वेद प्रामाण्यं लभते इति । अपिच येय भवान्तरेष्व नुभूताना भवान्तरे निरवशेषस्मृत्तिकल्पना, सापि वेदाना पारतव्यमापाद- .. 'ये पर' पाठ ३. 'भागेयु' ग - १ 'यनि-प्रा' ग पाट .

·मामासाश्लोकवात्तिक काशिकाटीकोपेतम् । अन्यथाकरणे चास्य बहुभिः स्यान्निवारणम् । एकस्य प्रतिभानं तु कृतकान्न विशिष्यते ॥१५०॥ अतश्च सम्प्रदाये च नैकः पुरुप इप्यते । बहवः परतन्त्राः स्युः सर्वे ह्यद्यत्ववन्नराः।। १५१ ॥ एवं च कल्पयन्त्यन्ये यावदागमसिद्धये। तावन्न कल्पयत्येतत् समत्वं जैमिने. परे.॥ १५२ ॥ त्येव । एव हि तन शङ्कयते कथ सत्य महान् ग्रन्थसन्दभा निश्शे- पसस्कारच्छिदा मरणेनान्तरितोऽनेन स्मृत । तदयमस्मान् विप्रलन्धुकाम एव स्वय निर्मितमागम स्मतमपदिशति । एव च शङ्कमाना न स्वातन्त्र्येणा- गमत्रामाण्यमध्यवस्येयु । अस्माक तु ग्रहणस्मरणयोरेकभवभावित्वान्नाय दोषो भातीत्याह-~-एकति ।। १४९ ।। अथानेकपुरुषस्थवे को गुण , अत आह~-अन्यथेति । बहुपु हि सम्प्रदायप्रवर्तकेषु या तम्य वेदस्यान्यथाकरणाशङ्का सा निवर्तते । एकेन हि विनाशित वेदमन्यो नैतदेवमिति निवार्यान्यथा दर्शयति । अतो बहु- सवादाद् वेदस्य यथावस्थितम्वरूपावधारण भवतीति । एकस्य प्रतिभान तु कृतकवेदकल्पनाया न विशिष्यते, उभयत्राप्यविश्वासतुल्यत्वादित्याह- एकस्येति ॥१५०॥ अतो न यथा वेदानामेक कर्ता, एर सम्प्रदायप्रवर्तकोऽपि नैक पुरुष इत्युपसहरति • अनश्चेति । अयत्ववदेव तु पुरापि यहव. सब्रह्मचर्यादिपरतन्त्रा नरा आसन्नित्याह यहव इति । एतच प्रयोगण दर्शनीयमिति ॥ १५१ ॥ एव तावत् पुरयातिशयकल्पना नापौरुषेयकल्पनया तुल्येति सम्प्र- धारितम् । अतो यत् परैरनयोः कल्पनयोस्तुल्यत्वमापादित, तदेककल्पनी यहानोपादानाभ्यामेवेति सापहासमाह एवञ्चेति ॥ १५२॥ १ 'मित्यप', २ 'मावि ग पाठ - - ·चोदनासूत्रम् । १४१ नहि दृष्टाधिकं किञ्चित् प्रामाण्ये तेन कल्प्यते । अप्रामाण्यनिमित्तेपु परस्यादृष्टकल्पना ॥ १५३॥ दृष्टप्रामाण्यवाधश्च नास्तिकस्य प्रसज्यते । उत्पन्ने सति विज्ञाने वलाद् वाधप्रकल्पना ॥१५४॥ साधिते पुरुषाभावे निदोपज्ञानजन्मनः । प्रत्यक्षान्नास्तिकैर्वाच्यो विशेषश्चोदनाधियः ॥१५५॥ उपदेशोऽन्यथा न स्यादतीन्द्रियनिवन्धनः। एतदेव स्पष्टयति-नहीति । अद्यवदेव सर्वदा वेदव्यवहार. प्रता- यते इति जैमिनेर्दर्शनम् । इद चं दृष्टानुसारीति नालौकिक किञ्चिज्जैमि- निना कल्पितं परिवादृष्टपूर्व. पुरुपातिशयः । पौरुपेयानुमानदूपण तु पूर्व- मुक्तमेवेति । वेदाप्रामाण्यवादिनामेव तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना चेत्याह-- अप्रामाण्येति । दोपो ह्यप्रामाण्ये निमित्तम् । स चापौरुषेये वेदेऽदृष्ट. कल्पनीयः । त्रिविधाप्रामाण्यशून्यस्य ज्ञानस्य दृष्ट प्रामाण्य हातव्यमिति । नन्नय दृष्टवायो भ्रान्तिष्वपि समानः । अथ तत्र वाधकसामा विष- र्ययः, सोऽप्यवानुमानिको मवेदित्यत आह--- उत्पन्न इति । अयमभि- प्रायः- 'उत्पन्नमिद ज्ञानं सम्यक्त्वसन्देहविपर्ययविरहादि'त्युक्त भाष्ये । अनुमानानामप्यागमविरोधः प्रतिहेतुविरोधश्चेत्युक्तमेव । अतो विनैव कार- णेन वलादय घाध कल्प्यते । भ्रान्तौ तु नैतदेवमिति स्फुटो विपर्यय इति ।। १५४ ॥ यत्त स्वपरप्रत्यक्षासवादी क्थ शब्दः प्रमाणमित्युक्त, तदयुक्तम् । यदा ह्यपौरुपेया वेदा इत्युपपादयिष्याम. तदास्याचोदनावुद्धेः प्रत्यक्षेण सह विशेष नोपलभामहे । उभयोरप्यदुष्टकारणजत्वात् । अतः किमत प्रत्यक्षसंवादेनेत्याह - साधिन इति । निर्दोष च तज्ज्ञानजन्म चे त्यर्थः ॥ १५५॥ ३ “ति । उ', ४. 'मन । १. 'च दृष्ट दृष्टा' पाट. २. 'वरगपाठ विक.पाठ.

·मामासाशंकवानिक कामिकाकोपेतम् । तस्य कर्ता न चेद् दृष्टः सोऽर्थ इत्यर्थकल्पना । यद्वानुमानमेवेदमुपदेशित्वमुच्यते । दृष्टार्थपूर्वताव्यासं व्यतिरेकोऽस्य नन्विति॥१५७॥ अन्यथाप्युपपन्नत्वं व्यामोहादिति कथ्यते । लिङ्गस्य व्यभिचारो वा वालवाक्ये निदर्शनात् ॥ अापर भाप्य-~-'नन्वविदुपामुपदेशो नारकल्पते' इत्यादि । तस्या भिप्रायमाह- उपदेश इति । अर्यापत्तिरिय भाष्यकारेगोक्ता । उपदेशो हि बुद्धमन्यादीनामुपलभ्यते । नचायमर्थमपिदुपामुपदेश उपपद्यते । अतो दृष्ट उपदेशरिपयोऽर्थों मन्वादिभिरिति कन्प्यते । मन्वादिग्रहण प्ररोच- नायै । एर हि जानाति-एप पलु मीमामकोऽङ्गीकृतमन्नाद्यागमसत्यत्व , तदहमेन मन्वाद्युपदर्शनेनैव तावदगीकारयामि यथातीन्द्रियाणामांना मस्ति तामद् द्रप्टेति । ततश्च स्वागमार्थदर्शनमपि बुद्धस्यानायासमुपपाद यिष्यामीति ।। १५६॥ अनुमानाभिप्राय वेद भाग्यमित्याह ~ यति । उपदेशिल हि दृष्टार्थपूर्वतया व्याप्तमगत वैद्योपदेशादा । तदतीन्द्रियार्थगोचरमप्यवगत तामनुमापयतीति । ननुच नान भाष्यकारेणोपदेशित्व हेतुरुक्तः, किन्तु अविदुषामुपदेशानुपपत्ति । अत कथमनुमानाभिप्रायवर्णनम् , अत आह- व्यतिरेक इति । अयमभिप्राय व्यतिरेकप्रधानवादिमतेन भाष्यकारे णान व्यतिरेकमुसेन हेतोर्गमकलमुत्तम् । यो हि यन्न जानाति स तन्नो पदिशति, यथा चिकित्सको धर्माधमा । नच तथा मन्वादयोऽतीन्द्रिया नर्थान्नोपदिष्टवन्त । अतोऽपिझो व्यावृत्तमुपदेशिल विद्वत्तामनुमाप यतीति ।। १५७॥ एवमुभयया परिचोदनाभिप्रायमुत्तमा परिहारभाष्याभिप्रायमाह - अन्यथेति । अर्यापत्त्यभिप्रायेण परिचोदित 'उपदेशो हि व्यामोहादपि भवती त्यनेन माध्येणान्यथोपपत्तिप्रदर्शनेन तद्वङ्ग कथ्यते । व्यामोहेनाप्यु पदेशोपपत्ती नातीन्द्रियज्ञान कल्पयितु शक्यत इति । दृश्यते चायवेऽपि १ य च भा', २ 'य', ३ 'कोऽनका', ४ 'तबाह्यागम क पाठ , ·चोदनासूत्रम् । वेदाज्ज्ञात्वोपदिष्टं चेदित्येवं सिद्धसाधनम् । वेदादपीत्यनेनोक्तं मन्वादेश्चैतदिष्यते ॥ १५९ ॥ त्यामुग्धानामन्यथाशास्त्रार्थोपदेशः प्रवन्धरचना च निवन्धृणामिति । यदा पुनरनुमानाभिप्राया परिचोदना, तदानुमानदोपो लिङ्गस्य व्यभिचारोऽनेन कथ्यत इत्याह ---- लिङ्गस्येति । बालोजः । तस्याप्युपदेशदर्शनेनानैका- न्तिको हेतुरिति ॥ १५८ ॥ अपरमपि 'अमति व्यामाह वेदादपी ति भाष्य, तद् व्याचष्टे वेदादित्युक्तमन्नेन । अयमभिप्रायः - अनुमानदूषणमेवेदम । प्रथम तावदनैकान्तिको हेतुरित्युक्तम् । इदानी तु सिद्धसाधनतोन्यते । यदिदमुप- देशाद ज्ञानानुमानमुक्तम , अतः सिद्धं सा यते । सत्यम् । वेदाद् विदितव- तामतीन्द्रियार्थविषय उपदेशः । एव हि वेद एवातीन्द्रियेऽथै प्रमाणं, न स्वमहिम्ना पुरुष इति । कथं पुनः सिद्धसाधनम् । नहि बुद्धादीनामती- न्द्रियार्थज्ञानं वेदात् सम्भवतीति नहि ते वेदाज्जापयितव्याः, तत्समीपे- ऽनध्ययनात् । अता वेदस्वरूपमविदुषां न वेदाद् ज्ञात्वोपदेशः मम्भवति, अत आह–मन्वादेरिति । अयमभिप्रायः-- सत्य नेदं युद्धाद्यभिप्रायेण सि- द्धसाधनत्वमुच्यते, किन्तु ‘उपदिष्टवन्तश्च मन्वादयः' इति ब्रुवाणेन मन्वादय उपदर्शिताः । तेषां च वेदादेव ज्ञात्वोपदेश इति स्मृत्यधिकरणे वक्ष्यते । यथा वक्ष्यति "भ्रान्तेरनुभवाचापि पुंवाक्याद् विप्रलम्भनात् । दृष्टानुगुण्यसाम्यत्वाचोदनैव लघीयसी ॥" इति । वेदविरुद्धार्थाभिधायिनां तु वेदादुपदेश इत्यसम्भावनीय एव । यथा वक्ष्यति 'विरोधे वनपेक्ष्यं स्यात्' इति । एतत् सिद्धसाधनं मन्वादिसम्ब- न्धितयेप्यत इत्यर्थः । अपरमपि पौरुपेयापौरुषेययोर्विशेषकथनार्थ भाष्यम्- 'अपिच पौरुषेयाद् वचनादेवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः नैव- मर्थ इति । विप्लवते खल्वपि कुतश्चित् पुरुपकृताद् वचनात् प्रत्ययः । न तु वेदवचनस्य मिथ्याले किञ्चन प्रमाणमस्तीति । अस्यार्थ:-- पूर्व हि ३ 'यज्ञा', , 'न चु' + पाट.. - १. यतो' ग पाठ. '' ·१२३ मीमासाश्लोकगार्तिक काशिका-मोपेतम् । पुरुषवाक्योपमानन 'नन्वतथास्तमित्यादिना वेदवचमा मिथ्यात्वमुपपादि तम् । तत्र भीमासागोवानुमारिणा स्वत प्रामाण्य स्थित्वा 'पिप्रतिपिद्ध मित्यादिना सिद्धान्तितम् । पुनश्च प्रत्यायितग्रन्धेनाशे दृष्टान्तस्य साध्यवैक ल्यम अश च हेत्वन्तराचीन वैतथ्यमित्यनुमानदूपणमुक्तम् । मध्ये च प्राम गिकी कथा प्रवृत्ता। अधुना लोस्वेदवाक्ययो स नाम विशेष कथ्यते येन निरपेक्षमेव वेदवाक्य प्रमाण, मापेक्ष परिपेय किञ्चिचाप्रमाणमेव । एवम यत् लतयाभूतप्रतिनायामन्तीत प्रत्ययान्तरसापेक्ष सर्ववाक्याना प्रामाण्य, चार्तिकता च 'प्रमाणान्तरदृष्ट ही'त्यादिना विवृत, तत् तारत् परिहत भवति । चाक्यत्वस्य च मिथ्यात्वहतारन्तातस्याप्रयोनकव मिथ्यात्वे साध्ये दर्शिन भवति । यद्यपि च तत् पुम्पनुद्धिप्रभमप्रमाणमित्यन पुर पटोपायत्तमप्रामाण्यमित्युक्त, तथापि प्रतिजामानेण तदुत्त न तूपपादितम् । अधुना तु भवत्याशङ्का कथ पुनरिदमवगम्यते पुरुषाधीनमप्रामाण्य न वाक्यस्वभावानुवन्धीति। तदमुच्यते-पुवाक्यमपि किमपि वक्तृप्रमाणा वारणसमुत्सारिततदीयनिखिलदोपाशङ्कमप्यथ माक्षादनादधदपि निश्चय तद्वारेण प्रमाणभेव । यथाह--'एवमय वेद, नेवमर्थ' इति । वस्तृप्रमाण तिरोहितोऽथ निश्चय न स्वतन्त्र इति यावत् । वाक्यस्वभावानुयन्विनि त्वप्रामाण्ये न किञ्चित् पुवच प्रमाण भवेत् । अतोऽगच्छाम स्वभावत प्रमाणमेव वाक्य पुदोपादप्रमाण भवतीति । तदिदमुक्त 'विप्लवते खल्विति । अनाप्तवाक्यादुपजात प्रत्ययो विप्लवते । विविध प्लवते, एव नेवमिति सश यात्मक इति यावत् । विपर्नेति वा । तदेवमोत्सर्गिक प्रामाण्य वाक्याना दोषैरपोद्यत इति दर्शित भवति । नचान वक्तृगुणा प्रामाण्ये कारण दोपनिराकरणमा व्यापारात्, इतरथा अनवस्थानादित्युक्तम् । अत स्वभावनिदापाद् वेदवचसो जात जान कथमप्रमाण भरतीति । एतचाना गत एवास्मिन् वात्तिककृता सर्वमुद्ग्राहित 'शब्दे दोपोद्भव' इत्यादिना । तदिदमुक्त 'नतु वेदवचनस्से ति । तदय सक्षेपार्थ येय प्रत्ययान्तर सापेक्षिता मा तदधीननिश्चयाना पुवाक्याना तथा नाम, अप्रमाणता च वक्तृप्रमाणतन्त्रत्वादर्थनिश्चयस्य तद्दोपादस्तु नाम । वेदवास्येभ्यस्तु स्वत चपदार्थसामर्थ्यप्रभाविता वाक्यार्थबुद्धिर्न ज्ञानान्तरमपेक्षते, न चाप्रमाण मिति ।। १५९ ॥ 1 , ·चोदनासूत्रम् । १४५ अन्यथा संविदानोऽपि विवक्षत्यन्यथा यतः। तस्मादेकान्ततो नास्ति पुंवाक्यात् तद्धियां गतिः ॥ भ्रान्तस्यान्यविवक्षायामन्यद् वाक्यं च दृश्यते । यथाविवक्षमप्येतत् तस्मान्नैव प्रवर्तते ॥ १६१ ।। वक्तृधीराप्तवाक्येषु गम्यतेऽन्यत्र विप्लुतिः। इममेवार्थमस्य भाष्यस्य व्याख्यास्यन्नाक्षेप तावदाह-अन्यथेति । योऽय वक्तृज्ञानपूर्वक पुवाक्येभ्योऽर्थनिश्चय उक्तः, सोऽयुक्त. । तज्ज्ञाना- धारण एव प्रमाणाभावात् । न ह्यव्यभिचरितस्वार्थगोचरज्ञान पुवाक्य, यत- स्तदवगम्यते । अनाप्तो ह्यन्यथा विजानन्नन्यथा विवक्षति । विवक्षाधीना च वाक्यनिप्पत्ति । अतो विवक्षावशेनान्यथैव वाक्य निष्पद्यते, अन्यथा च ज्ञायत इति नैकान्ततो वाक्याज्ज्ञानानुमानमिति ॥ १६० ।। आस्त तावद् वाक्याज्ज्ञानानुमान, विवक्षामात्रमपि ततोऽवगन्तु न शक्यत इन्याह- भ्रान्तस्येति । विवक्षा हि तावदत्यन्त वाक्यनि- र्माणे सन्निहिता । तस्यामप्यन्यथा सत्या कदाचिद् भ्रान्तस्यान्यथा वाक्य- रचना दृश्यते । अतो यथाविवक्षमपि वास्य न प्रवर्तत एव । कथमसत्यां विवक्षाया वाक्यरचनेति चेद्, न । विवक्षान्तरसम्भवात् । कथमन्यवि वक्षा अन्यनिर्माण हेतुरिति चेत् को दोष । विवक्षा हि प्रयत्नद्वारेण वाक्यनिष्पत्तौ हेतु., नादृष्टेन रूपेण । स च विवक्षान्तरप्रयुक्तेनैव कृत. कुतश्चिद्वैगुण्यान्न सम्यक् परिनिष्पन्न । ततोऽशक्तिजन्यमन्यदेव जा वम् । यथा कश्चित् शुष्के पतिष्यामीति कर्दमे पतति । सूक्ष्मविवक्षास्तित्व तु सूक्ष्मदृश एव प्रतिपद्यन्ते । विवक्षा हि वक्तुमिच्छा सा चेदात्मगुणा- न्तर, तर्हि सुखादिवन्मानसप्रत्यक्षवेद्य कथमज्ञायमानमस्तीति शक्यते व- क्नुम् । अथाभिलापात्मकज्ञानरूपा, तथापि कथ वास्यान्तरप्रकाशेऽन्य- विवक्षास्तीति शक्यते कल्पयितुमिति यत्किञ्चिदेतत ॥ १६१ ।। एवमाक्षिप्त भाष्य समादधात -वस्तृधीरिति । अयमभि- द्विविधो हि वक्ता आप्तोऽनाप्तश्च । तत्र य एवमवधारितो भवति 'मद्भागात्' क पाठ प्राय.

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिवाटीकोपेतम् । तेनोत्सर्गायवादाभ्यां वचसः शक्तिरुच्यते ।। १६२ ॥ पदार्थरचनायत्तो वाक्यार्थप्रत्ययोद्भवः । विवक्षापूर्वविज्ञानवशाच रचनाकृतिः ॥ १६३ ॥ नायमन्यथानातमन्यथा वदति आप्त इति यावत् , तद्वास्यादेवं वेदेति व. क्तृधीरवगम्यते । अन्यत्र वनाप्तवाक्ये विप्लुतिरिति विप्लवत इत्यादिनी. क्तम् । तदमुक्तं भवति यदा तावदाप्तवास्यादनाशकमेव ज्ञानं जातं व्यवहारश्च प्रवृत्तः न च विसंवादा दृष्टः, तदा कल्याणमेव । जाताशन- स्यापि वक्तुरातत्वमनुस्मृत्य तज्ज्ञानपुरस्सरमेवार्थे निश्चयो जायते । आ- तस्य च भ्रमो न तावदाशकयते । स हि सुनिपुणो न तावत् प्रायशो भ्राम्यति । नचामम्यग्विदिते तस्यैतारती चेष्टा भवति यदसौ परप्रति- पतये वाक्य प्रणयति । तथापि वा संशयानस्य तत्परिप्रश्नादेव तत्प्रमाण- निश्चयो भवति । स एव निर्यध्यपृष्टो यदि त्रिचतुरज्ञानमात्मन उपदि- शति, तावतैर स्वप्रमाणबदनाशङ्कयव्यवहारसिद्धिः । विप्लरचानामा- क्या विविधो व्याख्यात एवेति । एवं तावद ज्ञानप्रत्ययविप्लवौ विषयव्यव- स्थया व्याख्याती। इदानी भाप्यतात्पर्य दर्शयति ~~- तेनेति । यत् तापद् वास्यत्वमतयाभूतत्वे हेतुतयोक्त तस्यानेनाप्रयोजकत्वमुच्यते । आप्तवाक्येषु हि गुणनिराकृतदोपेपूत्मर्गेण सत्यत्वं दृष्टम् । अत एव हि तज्ज्ञानानुसा- र्यर्थनिश्चयो भवति । इतरया तस्यापि मिथ्यात्वं भवेत् । अनाप्तवाक्येषु तु तदोपादपवादादप्रामाण्यम् । एवंच स्वाभाविकसम्यक्परिच्छेदशक्ति- स्त्र बचसशब्दस्योच्यते । मिथ्यात्व चौपाधिक न वास्यत्वेन प्रयुज्यते परप्रयुक्तव्याप्युपजीपि हि तत्, निषिद्धवप्रयुक्त इवाधर्मत्वे हिंसात्य- मिति ॥ १६२ ॥ वस्तृधाराप्तरायपु गम्यत इत्युक्त, तर कारणमाह धति । श्रोतुदि वस्त्रा पदार्थेषु विरचित वाक्यार्थप्रत्ययो जायते । वक्तुम्ध रचनाकृतिर्विवक्षापर्विका ! मा चातस्यापिज्ञात न मम्भवतीति पूर्वज्ञानम- पक्षते । अतः प्रतिपन्धयलेनाप्तवास्यात् पूर्व विज्ञानमरगम्यत इति ॥१६॥ १. ता', ३ 'ग', ३ तेन न ग पाटा. - ·चोदनासूत्रम् । विवक्षान्तरयुक्ता हि कुर्वाणा रचनान्तरम् । आवापोद्वापयोगेन दृश्यतेऽर्थेषु मानवाः ॥ १६४ ॥ तेनार्थप्रत्ययोत्पादे श्रोतुर्जातेऽपि वाक्यतः । ज्ञातो नूनमनेनेति वक्तुीने मतिर्भवेत् ॥१६५ ॥ आतोक्तिकारिणं कश्चिदनुयुङ्क्ते नरं यदा। तदा च निर्दिशत्याप्तं स जानात्येतदित्यसौ ॥१६६ ।। तज्ज्ञानान्तरितत्वाञ्च शब्दास्तावदुदासते । विवक्षावशत्वमेव रचनाया दर्शयति-विवक्षान्तरेति । पूर्ववि- वक्षाया यद् विवक्षान्तरागमेन रचनान्तर दृश्यते पूर्वोत्तरपदोद्वापावापभे. देन, अतो विवक्षाधीना रचनेत्यवगम्यत इति ।। १६४ ॥ एवञ्च यद् विवक्षाधीना रचना सा च ज्ञानपूर्विका, तेन कारणेन वाक्यादर्थप्रत्ययोत्पादे श्रोतु तेऽपि नूनमनेनायमों वक्त्रा ज्ञात इति वक्तृज्ञाने मतिर्भवतीत्याह -तेनेति । वक्तृप्रमाणपूर्वत्वाद् रचनाया न स्वतन्त्रोऽर्थज्ञानमात्रान्निश्चय इति भावः । तदिह 'तेनात्सर्गापवादाभ्या- (म'त्यत्र स्वाभाविकी वचसशक्तिरिति भाष्यतात्पर्यमुक्तम् । ‘पदार्थरच- नायत्त' इत्यतः प्रभृति 'तेनार्थप्रत्यय' इत्येवमन्तेनाप्तवचसां प्रत्ययान्तरांप- क्षितेति भाध्याभिप्रायो विवृत इत्यनुसन्धातव्यमिति ॥ १६५ ॥ इतश्चाप्तवाक्यं तज्ज्ञानपरतन्त्रमवगम्यत इत्याह आसोक्ति- रिति । यदाप्तोक्तमधमेकोऽनुतिष्ठति तं चापरोऽनुयुते किमत्र ते प्रमाण- मिति, तदा असावाप्तोक्तिकारी तमाप्तमेव तत्र मूलतया दर्शयति य एव वादी स एवाप्त एतज्जानाति नाहमिति । स्वातन्त्र्यं हि तज्ज्ञानप्रकाशनमनर्थक भवेदिति ॥ १६६ ॥ किमिदानीमाप्तवाक्यमर्थे न प्रमाणमेव, नैवम् अपि तु आप्तवस्तृप्र- माणानवधारणाज्जाताशङ्कस्य वास्यमुदास्ते । यदा हि वस्तृधियो हेतुभूत- मदुष्टमिन्द्रियाद्यवधारितं भवति, तदा दोपाशकानिराकरणात् प्रामाण्यमन 1. 'यार्थ', २. 'तनु', ३. वदति ग' .. 'णं नामपि .::, .

·-- १८८ मीमासाश्लाक्पागि काशिकाटीफोपेतम् । प्रामाण्यस्थापनं तु स्याउक्तृधीहेतुसम्भवात् ।।१६७।। अर्थे पूर्वप्रतीतेऽपि निश्चयो हि तदाश्रयः । तनार्थज्ञानगम्यापि प्रामाण्ये सैव पूर्वभाक् ॥ १६८ ॥ स्थाप्यते । तदिहावगतिहेतुतया शब्दाना प्रामाण्यमुपक्रान्तमप्रामाण्यशझ्या शिथिलीकृत वक्तृप्रमाणावधारणनिराकृतेषु दोपेषु दाढ्यं लभते, तदेत दाह तज्ज्ञानेति । तज्ज्ञानान्तरितत्वात् वक्तृज्ञानान्तरितत्वात् । निश्चयजनने शब्दस्येत्यर्थ । तावच्छन्देनात्यन्ताप्रामाण्य निराकरोति । कि यतापि विलम्पनेन प्रामाण्य प्रतितिष्ठतीति । नन्वेव वस्तृप्रमाणानुसारिणि निश्चये सत्यनुवाद एव शब्द प्रागनिश्चयादप्रमाणमिति कदा प्रमाणम् । उक्तमिद स्वकाल एव तत प्रमाण, दोपाशङ्कानिराकरणमारे वक्तृज्ञानस्य व्यापार इति । श्रोता हि प्रथममविदितपूर्व एवार्थोऽवगत । कचिद् व्यभि चारदर्शनेन जातायामाशङ्काया तन्निराकरणेन तस्येव प्रामाण्य प्रतिष्ठाप्यत । अत एव स्थापनमित्युक्तमिति ॥ १६७ ।। कथ पुन प्रथम शब्दा उदासते । स ह्यर्थ शब्देन प्राक् प्रत्यायितो न था । यदि नेत्याह कथमेव वेदति वक्तृज्ञानमुन्नीयत । प्रकागर्थो राव शब्दः । नच निराकार विज्ञानमनाश्रितार्थपरिवङ्गे स्वरूपेण प्रकारवद् भवेत् । नच श्रोतुबुद्धावनारूढोऽर्थो वक्तृज्ञानमेवम्भावेन विशिनष्टि । यदि तु पूर्वमप्यर्थप्रत्ययोऽवगम्यते, तत पारतन्त्र्ये कारण वाच्यम् । उत्प- द्यमानेनैव हि तेन स्वविषयपरिच्छेद कृत इति किमन्यदपेक्षते । निश्च यार्थं वक्तृप्रमाणापेक्षेति चेद्, न । अनिश्चयज्ञानासम्भवात् । निश्चय एव हि ज्ञान, तचेदस्ति कथ निश्चयो नास्तीति शक्यते वक्तुम् । अतोऽनुपपन्न- मिदमर्थज्ञानगम्यैव वक्तृधास्तप्रामाण्ये कारणमिति । अत आह. इति । यत् तावदुक्तम् अनवगतेऽर्थे नेवम्भावो भवतीति, तमाभ्युपगमेनैवो त्तरम् । सत्य पूर्व प्रतीत एवार्थ इति । यतु प्रतीतेऽनिश्चयो न घटत इति । तन्न, जाताशङ्कस्य तदुपपत्ते । यद्यपि न शब्दात् सशय , तथापि व्यभिचार दर्शनात् सशयो जायत एव । यत्त्वनिश्चयात्मक ज्ञानमेव नास्तीति ज्ञानो सत्तौ निश्चय एव जायत इत्युच्यते । तन्न । सशयस्यापि ज्ञानत्वात् । अता अर्थ १ २ ज्ञा पाट ·चोदनासूत्रम् । १४९ अतोऽत्र पुन्निमित्तत्वादुपपन्ना मृपार्थता । नतु स्यात् तत्स्वभावत्वं वेदे वक्तुरभावतः॥ १६९ ॥ तबुद्धयन्तरयो स्तीत्यर्थोऽर्थेश्च प्रतीयते । अतो न ज्ञानपूर्वत्वमपेक्ष्यं नायथार्थता ॥ १७०॥ अप्रमाणत्वसिद्धौ वा दृष्टान्तो य उदाहृतः। बुद्धादिवचनं तस्य साध्यानासङ्गितोच्यते ॥ १७१ ।। तेपामपि हि यत् कार्य पूर्वत्र प्रतिपादितम् । तत्र सम्यक्त्वमर्थे तु व्यापारो नैव विद्यते ॥१७२॥ जातेऽपि ज्ञाने कुतश्चिनिमित्तात् सशयोत्पत्ती वक्तृप्रमाणाश्रयत्वान्निश्चय- स्यार्थज्ञानसमधिगम्यापि सैव वक्तृधीः पूर्वज्ञानप्रामाण्य पूर्वभाग भवतीति तया समुत्सारितायां दोपाशङ्कायां प्रामाण्यस्याध्यवसानादिति ॥ १६८ ॥ एव तावत् पुरुषवाक्यपु ज्ञानान्तरापेक्षया प्रामाण्य क्वचिचौपाधिक- मप्रामाण्यमित्युक्तम् । वेदवाक्ये तु स्वाभाविकत्वादेव वचस. सम्यगर्थ- परिच्छेदशर्न मृषार्थता सम्भवतीति न तु वेदवचनस्येत्यादिनोक्तं, तदेत- दाह अत इति । अस्तु नाम वक्तृदोपाशङ्कया पुवचसामप्रामाण्यं, स्वभावनिर्दोपं तु वेदवचो न तत्स्वभावमनुभवितुमर्हतीति ।। १६९ ।। वक्तृबुद्धधन्तरयोर्व्यवधानमपि वेदे नास्तीति पदाथैरेव केवलनि- सनिर्दोपैक्यिार्थः प्रतीयत इत्याह - तबुद्धीति । अतः सिद्ध न वेदे प्रत्ययान्तरापेक्षा, न चायथार्थत्वमिति । प्रकरणार्थमुपसहरति इति ॥१७० ॥ अन्यथा भाष्याभिप्रायमाह अप्रमाणत्वेति । वेदानामप्र- माणत्वसिद्धये यत्किञ्चन लौकिकं वचन दृष्टा-ततयोक्त, तस्यानेन ग्रन्थेन दृष्टान्तस्य साध्यानासङ्गिता साध्यविकलतोच्यते इति ।। १७१ ।। कथ साध्यानासद्भिता, अत आह--तेषामिति । अयमभिप्राय.- परमतेनेदं भाष्यकारेण परान् प्रत्युच्यते । तथाहि -- यदा तावलोकाय- , "पि विज्ञा', २. 'वति तया', ३. 'वतितु'. - अत - ४ 'क'. पाठ.

·-- १४८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तृधीहेतुसम्भवात् ॥१६७॥ अर्थे पूर्वप्रतीतेऽपि निश्चयो हि तदाश्रयः । तेनार्थज्ञानगम्यापि प्रामाण्ये सैव पूर्वभाक् ॥१६८ ॥ स्थाप्यते । तदिहारगतिहेतुतया शब्दानां प्रामाण्यमुपक्रान्तमप्रामाण्यशङ्कया शिथिलीकृतं वक्तृप्रमाणावधारणनिराकृतेपु दोपेषु दायं लभते, तदेत- दाह तज्ज्ञानेति । तज्ज्ञानान्तरितत्वात् वक्तृज्ञानान्तरितत्वात् । निश्चयजनने शब्दस्येत्यर्थः । तावच्छब्देनात्यन्ताप्रामाण्यं निराकरोति । कि- यतापि विलम्बनेन प्रामाण्यं प्रतितिष्ठतीति । नन्वेवं वक्तृप्रमाणानुसारिणि निश्चये सत्यनुवाद एव शब्दः प्रागनिश्चयादप्रमाणमिति कदा प्रमाणम् । उक्तमिदं स्वकाल एव तत् प्रमाणं, दोषाशानिराकरणमात्रे वक्तृज्ञानस्य व्यापार इति । श्रोत्रा हि प्रथममविदितपूर्व एवार्थोऽवगतः । कचिद् व्यभि- चारदर्शनेन जातायामाशङ्कायां तन्निराकरणेन तस्यैव प्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्यते । अत एव स्थापनमित्युक्तमिति ॥ १६७ ।। कथं पुनः प्रथमं शब्दा उदासते । स ह्यर्थः शब्देन प्राक् प्रत्यायिती न वा ! यदि नेत्याह कथमेवं वेदति वक्तृज्ञानमुन्नीयते । प्रकारार्थो घर- शब्दः । नच निराकार विज्ञानमनाश्रितार्थपरिवङ्गे स्वरूपेण प्रकारवद् मवेत् । नच आतुबुद्धावनारूढोऽर्थो वक्तृज्ञानमेवम्भावन विशिनष्टि । यदि तु पूर्वमप्यर्थप्रत्ययोऽवगम्यते, ततः पारतन्त्र्ये कारणं वाच्यम् । उत्प- धमानेनैव हि तेन स्वविषयपरिच्छेदः कृत इति किमन्यदपेक्षते । निश्च- यार्थ वक्तृप्रमाणापेक्षेति चेद्, न । अनिश्चयज्ञानासम्भवात् । निश्चय एव हि ज्ञानं, तवेदस्ति कथं निश्चयो नास्तीति शक्यते वक्तुम् । अतोऽनुपपन्न- मिदमर्थज्ञानगम्यैव वक्तृधास्तप्रामाण्ये कारणमिति । अत आह---अर्थ इति । यत् तावदुक्तम् अनवगतेऽर्थे नैवम्भावो भवतीति, तमाभ्युपगमेनेवो- तरम् । सत्यं पूर्व प्रतीत एवार्थ इति । यतु प्रतीतेऽनिधया न घटत इति । तन्न, जाताशकस्य तदुपपत्तेः । यद्यपि न शब्दात् संशयः, तथापि न्यभिचार- दर्शनात् संशयो जायत एव । यत्त्वनिश्चयात्मकं ज्ञानमेव नास्तीति ज्ञानी. सत्ता निश्चय एव जायत इत्युच्यते । तन्न । संशयस्यापि जानत्वात् । अतो 1. प्रा', २, 'सा' य. पाट.

·me चोदनासूत्रम् । १४९ अतोऽत्र पुन्निमित्तत्वादुपपन्ना मृषार्थता । नतु स्यात् तत्स्वभावत्वं वेदे वक्तुरभावतः।। १६९॥ तबुद्धयन्तरयो स्तीत्यर्थोऽर्थेश्च प्रतीयते । अतो न जानपूर्वत्वमपेक्ष्यं नायथार्थता ।। १७० ॥ अप्रमाणत्वसिद्धौ वा दृष्टान्तो य उदाहृतः । बुद्धादिवचनं तस्य साध्यानासङ्गितोच्यते ॥ १७१ ।। तेपामपि हि यत् कार्य पूर्वत्र प्रतिपादितम् । तत्र सम्यक्त्वमर्थे तु व्यापारो नैव विद्यते ॥१७२।। जातेऽपि ज्ञाने कुतश्विनिमित्तात् सशयोत्पत्ती वक्तृप्रमाणाश्रयत्वान्निश्चय- स्यार्थज्ञानसमधिगम्यापि सैव वक्तृधीः पूर्वज्ञानप्रामाण्य पूर्वभाग भवतीति तया समुत्सारितायां दोपाशङ्कायां प्रामाण्यस्याध्यवसानादिति ॥१६८ ॥ एव तावत् पुरुषवाक्यपु ज्ञानान्तरापेक्षया प्रामाण्य कचिचौपाधिक- मप्रामाण्यमित्युक्तम् । वेदवाक्ये तु स्वाभाविकत्वादेव वचसः सभ्यगर्थ- परिच्छेदशर्न मृषार्थता सम्भवतीति न तु पदवचनस्येत्यादिनोतं, तदेत- दाह अत इति । अस्तु नाम वक्तृदोपाशङ्कया पुवचसाभप्रामाण्य, स्वभावनिर्दोष तु वेदवचो न तत्स्वभावमनुभवितुमर्हतीति ॥ १६९ ॥ वक्तृबुद्धधन्तरयोर्व्यवधानमपि वेदे नास्तीति पदाथैरेव केवलैनि- यनिपैर्वाक्यार्थः प्रतीयत इत्याह- तयुद्धीति । अतः सिद्ध न वेदे प्रत्ययान्तरापेक्षा, न चायथार्थत्वमिति । प्रकरणार्थमुपसहरति इति ॥१७० ॥ अन्यथा भाप्याभिप्रायमाह अप्रमाणत्वेति । वेदानामप्र- माणत्वसिद्धये यत्किञ्चन लौकिक वचन दृष्टान्ततयोक्त, तस्यानेन ग्रन्थेन दृष्टान्तस्य साध्यानासङ्गिता साध्यविकलतोच्यते इति ॥ १७ ॥ कध साध्यानासगिता, अत आह -तेपामिति । अयमभिप्रायः-- परमतेनेद भाष्यकारेण परान् प्रत्युच्यते । तथाहि यदा तावल्लोकाय- , "पि विज्ञा', २. 'वति तया', ३. 'वति', ४ 'क' क, पाठ, . अत - ·मीमासाश्रोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । स्वव्यापारातिरिक्तेऽर्थे वेदस्थापि मृपार्थता। पूर्वपक्षार्थवत्त्वेन प्रसक्ता सिद्धसाध्यता ॥ १७३ ।। अज्ञात्वैवमभिप्रायं कृतकाकृतकत्वयोः । सत्यमिथ्यात्वहेतूक्तिमात्रज्ञानात् परोऽब्रवीत् ।। तिकाभिप्राय प्रयोग - चोदना मृषा प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वाद् ईग्बुद्धादि वाक्यवदिति, तदा बौद्धाभिप्रायणेदमुच्यते । साध्यानासही दृष्टान्त इति । तन्मते हि शब्दो नार्थे प्रमाणम् । तथाहि पदानि तावदर्थ स्मारयन्ति, नतु कचित् किश्चिदुपनयन्त्यपनयन्ति वा । वाक्यमपि व्यभिचारदर्शनान्नार्थ प्र- माणम् । अत कथ तत् साधन भवेत् । वक्त्रभिप्राय एव तु प्रतिवन्धवलात् शब्दैर्योध्यते । तथाहु ~ 'न त्वतेभ्योऽर्थसिद्धिस्तेपा तन प्रतिवन्धासिद्धेः वनभिप्राय तु सूचयेयुरिति । अतो यद् युद्धादिवचसा कार्य प्रतिपाद्य- मुक्त, नत्र तेपा सम्यक्त्वमेवाव्यभिचारात् । अर्थे तु तेपा व्यापारो नेष्यत एव । अतो न किञ्चिद् वेदवास्याना मिथ्यात्वे कारणमस्तीति पूर्वत्र प्रति पादितमिति ॥ १७२॥ 'पदार्थरचनायत्त' इत्यादिना यत् प्रतिवन्धवलेन वाक्याद् वक्तृज्ञा- नानुमानमुक्त तद् दर्शयतीति यदि च यत्र पुवाक्य व्याप्रियते वस्तु- ज्ञान तदतिरिक्तऽर्थ एव दृष्टान्ततयोच्यते, तत सिद्धसाधनमित्याह-स्व व्यापारेति । स्वविपयातिरेकेण वेदानामपि मिथ्यात्वमिप्यते । पूर्वपक्षार्थे मृपात्वाभ्युपगमादिति ॥ १७३ ॥ अवापर भाष्य --'ननु सामान्यतो दृष्टमनुमान भविष्यति, पुरुषव चन वितथमुपलभ्य वचनसामान्याद् वेदवचन मिध्येत्यनुमीयते' इति । त- स्याभिप्रायमाह--अज्ञात्वति दृष्टमन्तेन वास्यत्व मिथ्याखे न प्रयो जकमिति योऽयमभिप्रायो भाष्यकारस्य, तमजावाप्तानातवाक्ययो सम्यड मिथ्यात्वहेतुदोषस दसद्भावयोरुक्तिमान भाष्यकारेण कृतमिति ज्ञानात् पर पूर्वपक्षवादी 'ननु मामान्यतो दृष्टमित्याद्यप्रवीत् । अतो नैव चोदनीय कय हेतोरप्रयोजकत्व उक्त पुनस्तेनैव हेतुना प्रत्यवस्थानमिति । अगृही १, मन प्रतिवद्धम् अग पाठ २ णमिति' पार ·" जोदनासूत्रम् । ननु सामान्यतो दृष्टं नान्यत्वादित्यदूपणम् । एतम्मादेव दृष्टान्तो न हि पक्षे सपक्षता ॥ १७५॥ तस्मादयमभिप्रायो भाष्यकारस्य वर्ण्यते । अभ्युपेत्यार्थविषयं वाक्यव्यापारमुच्यते ॥ १७६ ॥ यदि स्याद व्यवधानेऽपि वाक्यार्थापेक्षयानृतम् । दृष्टान्नो नृवचोऽत्रापि हेतु. साधारणो भवेत् ।। सत्येष्वपि हि दृष्टैव पौरुषेयेषु वाक्यता। ताभिप्रायस्य परिचोदनात् । एव हि मन्यते भवतु यथातथा वा पुरुष- वचसा मिथ्यात्वम् , एवमपि प्रतिबन्धसिद्धहेतुगमक एवेति कृतकाकृतक वाक्ययो सामान्यतोदृष्टमित्य वय इति । अत्र परिहारभाष्य 'न, अन्यत्ला दिति, तदाक्षिपति-नान्यत्वादिति । कथमदूषणमत आह - एतस्मा- दिति । वेदवाक्यमिथ्यात्वे साध्ये पुवाक्य दृष्टान्त उक्त । तत्र किमय दोष यदन्यत्व नाम, प्रत्युत गुण एवायम् । अन्यत्वादेव हि दृष्टान्तो भवति । अनन्यत्वे साध्यसमत्वापत्ते । नहि पक्ष एव सपक्षो भवति । प- क्षस्य साध्यत्वात् , सपक्षस्य सिद्धत्वात् । सिद्धसाध्ययोश्चकत्वविरोधा दिति ॥ १७५॥ तस्मादुपेक्ष्यैव तावद् ग्रन्धव्याख्या भाष्यकाराभिप्रायमभिदध्महे इत्याह --तस्मादिति । तमेवाभिप्राय वर्णयति -- अभ्युपेत्येति वाक्यता- न्तेन । अयमर्थ परमताभिप्रायेणापिचेत्यादि भाष्ये वक्तृज्ञान एव वाक्य प्रमाणम् , अथे तु न तस्य व्यापार इत्युक्तम् । तदभ्युपगच्छाम । भवतु पुवाक्य बाह्य एवार्थे प्रमाण न वक्तृज्ञाने । बाह्यार्थापेक्षयैव चाप्रामाण्यवा- दिनो दृष्टान्तोऽस्तु नाम । तथापि दूषणमुच्यते -- व्यवधानेऽपीति । यद्यपि ज्ञानव्यवहितेऽर्थेऽप्रमाणमेव पुवाक्य, तथापि तद्विपयप्रामाण्याभ्युपगमेनेव ब्रूम साधारणानेकान्तिको हेतुरिति । सत्येप्वप्याप्तवाक्येषु वाक्यत्वस्य हेतोदृष्टवादितीदमन सामान्यतोदृष्टानुमानदूपण भाष्यकारस्य मनसि विप रिवर्तते । अनेनैवाभिप्रायेण भाष्यमपि गमयितव्यमिति भाव । नन्वती- - 'वन वि क पाठ ·१५२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । अतीन्द्रियेऽपि किश्चिद्धिः सत्यं दृष्टं यदृच्छया ॥ नान्यत्वादिति चानेन परोक्तादन्यतोच्यते । अन्यो ह्येप तदाभासो विपक्ष वान्यमब्रवीत् ॥ यद्वान्यस्माद्विसंवादान्मिथ्यात्वं तत्र न त्विह। न्द्रियार्थत्वे सत्यपि वाक्यत्वादिति विशेषयिष्यामः । पौरुषेयवचनं सर्व- मतीन्द्रियार्थमप्रमाणमिति नानैकान्तिकत्वमत आह-अतीन्द्रियेति । अतीन्द्रियेऽपि हि यदा कश्चिद् यदृच्छया अदृष्टपूर्वार्थे वास्यं प्रणयति. यथेन्द्रोऽस्तीत्येको वदति, अन्यो नास्तीति । तत्र द्वयोरन्यतरेण नियोगतः मत्येन भवितव्यमित्येकस्य वाक्यस्य मत्यता । न हीन्द्रसदसद्भावयोरन्य- तरदपि प्रमाणान्तरेणावधारितम् । अतोऽनाप्तवाक्यमपि क्वचिद् यदृच्छया प्रयुक्तमतीन्द्रियार्थविषयमेव मन्य दृष्टमिति विशिष्टेऽपि हेतावनैकान्तिक- त्वमेवेति ।। १७८ ॥ एवं भाष्यकाराभिप्रायमुक्त्वा तत्रैव भाष्य योजयति । स्वादित्याभासोन्लेन । अथमर्थः सामान्य. मोदृष्टानुमानमुक्त, ततोऽन्यदिदमनैकान्तिकहेतुक तदाभासमुक्तम् । अ- तोऽस्मात् सामान्यतोदृष्टाभासात् साध्य न सिध्यति इति । प्रमाणभूतात् सामान्यतोदृष्टादस्य तदाभासस्यान्यत्वादिति भाष्यार्थ इति व्याख्यानान्तर- विपक्षमिति । अयमभिप्राय. --वास्यत्वहेतुरासवाक्येषु सत्येष्वपि दृष्ट इति विपक्षवृतिर्न साध्य साधयतीति तदेव दूपण, योजनामा तु भिद्यते । मिथ्यात्वे साध्ये विपक्षस्य सत्यत्वस्य ततोऽन्यत्वात् तद्गामित्वाच हेतोरिति भानः ॥ १७९ ॥ अन्यथा व्याचष्टे --- यति । यत् तद् वाक्यत्वस्याप्रयोजकत्वम् 'अपिच'त्यादि भाष्ये दर्शित यदज्ञात्वा परेण सामान्यतोदृष्टानुमानमुक्तं, तदेव 'न अन्यत्वादिति भाष्यकारणोद्घाटितम् । अन्यः खलु अप्रामाण्यस्य प्रयोजको हेतुर्विमवादः, न वास्यत्वम् । नचासौ वेदे सम्भवति, अपौ- रुपेयत्वात् । पुरुषाश्रयत्वाच शब्द दोषाणाम् । अदुष्टकारणजनितस्य च ज्ञानस्य विसादासम्भवात् । नैतदेवमिति प्रत्ययविपर्यासो विसवादः कथमदुएकारणजे भविष्यति । अन्यत्वान्मिथ्यावकारणस्येति भाष्यगमनि- नान्य- यादृश परैनैयायिकैः - माह ·चोदनासूत्रम् । विषयस्यापि चान्यत्वात् साध्यानासङ्गितैव सा ॥ नह्यन्यस्येति नैकस्मिन् मृपार्थेऽन्यमृषार्थता । विवक्षया मृषार्थत्वे नच वाक्ये मृषार्थता ॥ १८१ ।। श्यामत्वे पुंस्त्ववच्चैतत् साधारण्ये निदर्शनम् । परोक्तेर्वापि दुष्टत्वाद् विकल्पसममुच्यते ॥ १८२॥ केति व्याख्यानान्तरमाह-विपयस्येति । पूर्व हि परमतेन साध्यानासगी दृष्टान्त इत्युक्तम् । सैवेय साध्यानासगिता विषयान्यत्वादुच्यते । अन्यो हि पुंवाक्यस्य विषयो वक्त्रभिप्राय । नच तत्र मिथ्यात्वमव्यभिचारात् । पूर्वं त्वर्थविषयव्यापारमुपेत्यान्यत्वमुक्तम् । अधुना पुन. परमत एव स्थित्वा साध्यानासङ्गितोच्यत इति ॥ १८० ।। अपरमपि 'नान्यस्य वैतथ्येऽन्यस्यापि वैतथ्यमिति भाष्यम् । तस्यार्थ दर्शयति-नहीति । नान्यस्येत्यादिना भाष्येण नान्यस्यान्य- थात्वेऽन्यस्य मृपार्थता भवतीत्युच्यत इति । एतदेव विवृणोति -विव- क्षेति । विवक्षा हि वक्तुस्तत्रायथार्थगोचरत्वान्मृपार्था । न वाक्य, तस्य तत्प्रतिपादनमानेण प्रामाण्यात् । तस्याश्च तत. प्रतिबन्धवलात् सिद्धे. । अतो न वाक्य मृषार्थमिति सिद्धा साध्यानासङ्गितेति । प्रथमपक्षेऽपि चैव 'नही'त्यादि भाष्य व्याख्यातव्यम् । नान्यस्यानाप्तवाक्यस्य मृपार्थत्वेऽन्य- स्याप्तवाक्यस्यापि तद् भवतीति । सत्ये विपक्षे पुवाक्यत्वस्य भावादनका न्तिको हेतुरिति । एवमेव द्वितीये तृतीये च विसवादस्य वैतथ्ये साध्ये- ऽन्यस्य वाक्यत्वस्य वैतथ्य साध्य न सम्भवतीति व्याख्येयम् । चतुर्थे तु वार्तिकस्था व्याख्येति ॥ १८१ ॥ अन्यच्च 'नहि देवदत्तस्य श्यामत्त्व' इत्यादि भाष्य, तस्याभिप्राय माह--- श्यामत्व इति । यथा श्यामले साध्ये पुस्त्वमनैकान्तिकं गौ- रादिप्वभावाद् ,एव वाक्यत्वमपि सत्याप्तवाक्यस्य साधारणमिति साधारण्य- प्रदर्शनार्थ वेद निदर्शनमिति । अन्ये तु दुष्टसाधनप्रयोगे दुष्टमेवोत्तर देय- मिति मन्वाना विकल्पसमा नाम जातिरिय भाष्यकारेण नान्यत्लादित्युक्तमि- १ ति सा', २ 'वेरै' पार V ·मीमासाश्लोकवार्तिक कागिकाटीकोपेतम् । यद्वा प्रमाणमेवेदं सत्यत्वेऽन्यत्वमुच्यते। विरुद्धाव्यभिचारित्वं बाधो वाप्यनुमानतः॥ १८३॥ चोदनाजनिता बुद्धिःप्रमाणं दोपवर्जितैः । कारणैर्जन्यमानत्वाल्लिङ्गाप्तोक्तयक्षवुद्धिवत् ॥ १८४ ॥ तथा नाप्ताप्रणीतोक्तिजन्यवाद वाधवर्जनात् । देशकालादिभेदादो चासोक्तिप्रत्ययो यथा ॥१८५॥ त्याहुरित्याह --- परोक्तेरिति । धमीन्तरविकल्पनात् साध्यधर्मविकल्पापादन विकल्पसमा । सा चैव दर्शनीया-वास्यमेव किञ्चित् पुरुषवाक्यादन्यद दृष्ट यथा वेदवाक्यम् । किञ्चिदनन्यद् यथा तदेव । एवमन्यानन्यत्वयोरपि विकल्पनात् सत्यमिथ्यालयोरपि वाक्यत्वाविशेषे विकल्पो भविष्यतीति ना वश्य वाक्यत्वान्मिथ्यात्व सिध्यतीति । इय च वाच्यानुक्तीतरोक्तिजनिय हस्थानद्वयापत्तेरवाच्यैव परमतेनोपन्यस्तेति वेदितव्य विकल्पसममुत्तरमिति ॥ १८२॥ एव तावन्नान्यत्वादिति दूपणोक्तिरियमित्युक्तम् । इदानी साधन वचनमेवेदमिति व्याख्यानान्तरमाह ~ यति । परेण हि मिथ्यात्वे सा धिते सिद्धान्ती हेत्वन्तरेण सत्यत्व साधयति । प्रमाणमनुमानम् । तदुपरि टाद् वक्ष्यत इति । कीटश पुनस्तत् प्रमाणमित्याह ---- विरुद्धेति । यदि तुल्यबलत्व, विरुद्धाव्यभिचारी नाम सशयहेतु । अय सिद्धान्तहेतुबली- यान् , ततोऽनुमानषाघ । इह चानुमानवाध एव, सत्यत्वहेतापलीयस्त्वाद न्यत्वादसत्यत्वहेतूनामिति भाप्यार्य इति ॥ १८३ ।। तदेव सत्यले प्रमाणमुपन्यस्यति --- चोदनेति । इद चैकान्तिक हेतुकमनुमान सामान्यतोदृष्टादनकान्तिकहेतुकाद् बलवत् । अनेकान्तिकता च केवलस्य सविशेपणस्य च हेतारुक्कैव । अनोऽननेव वलवता मिथ्यात्वा. नुमान बाध्यत इति ।। १८४ ।। अस्मिन्नेव साध्येऽपरमपि हेतुद्वयमाप्ताक्तिनिदर्शनेनैव दर्शयति तथेति । देशकालादिमेदादौ वाधवर्जनादित्यन्वयः । अत्र च धाधवर्जना १. पाग पार २ ति परिव 'तुब, ४ सम्यक का पाठ ·चोदनासूत्रम् । अकर्तृकत्वसिद्धया व हेतुत्वं साधयिष्यते । एवमाद्यवबुध्यायं नान्यत्वादित्यवोचत । १८६ ।। प्रत्यक्षस्त्विति दाढ्यं वा प्राथम्यं वापि लक्षयेत् । स्वरूपतः प्रमाणत्वं मिथ्यात्वं पररूपतः॥ १८७ ॥ दिति हेतोर्लिङ्गाक्षबुद्धयोरपि दृष्टान्तता मम्भवत्येव । साधारण्येन त्वासो- क्तिप्रत्ययो निदर्शित इति ॥ १८५ ।। नन्विदमदुष्टकारणजनितत्वमनाप्ताप्रणीताक्तिजन्यत्वं चासिद्ध, सर्व- वाक्यानां कृतकत्वादत आह -- अकर्तृकत्वेति । साधयिष्यते हि वेदा- नामकर्तृकत्वम् , अतो नासिद्धो हेतुरिति । एवमादिसत्यत्वानुमानाभिप्राये णेदमन्यत्वमुक्तवान् भाष्यकृदित्याह - एवमिति । आदिशन्देन सम्बन्धा- क्षेपोक्ता हेतवोऽनुसन्धातव्याः । भाष्यव्याख्याविकल्पाश्च पोढाद्यग्रन्थवत् कृता । इति ॥ १८६॥ अत्रापर सामान्यतोदृष्टस्यागमवाधप्रदर्शनार्थ भाष्यम् 'अपिच पुरु- पवचनसाधाद् वेदवचन मिध्येत्यनुमान, प्रत्यक्षस्तु वेदवचने प्रत्ययः' इति । तद् यदि वाक्यगोचरप्रत्ययाभिप्राय, तदयुक्तम् । अनाप्तवास्येऽपि समानत्वात् । तत्स्वरूपप्रत्ययोऽपि प्रत्यक्ष एव । नच तन्मिध्या । अर्धस्तु वेदवाक्यानामतीन्द्रिय इति प्रत्यक्षस्ने वक्ष्यते । अत्तो नार्याभिप्रायमिदम् । अय प्रत्ययस्वरूपाभिप्रायेण प्रत्यक्षतोच्यते, साप्ययुक्ता । शन्यवादे तस्या- प्पनुमेयताया वक्ष्यमाणत्वात् । अतो व्याग्येयम . अत आह प्रत्यक्ष इति । अयमभिप्राय. -मुख्यप्रत्यक्षत्वासम्भाद गौण प्रत्यक्षशन्दः । रदं हि प्रत्यक्ष प्रथम च स्वत प्रमाण परतो पिमवादादप्रमाम् । एतच- तुष्टयान्यतमगुणविवक्षया प्रत्यक्षशब्द आगमिक एर प्रत्यय प्रत्युक्त. । सोऽपि दृढ., सशयविपर्ययाभावात्। शीघ्रभागी च, मि या वानुमानाद् दृष्टा न्तायपेक्षाविरहात् । उत्पन्नस्य चानुमानेन मियान्यसाधनात् । प्रामाण्या प्रामाण्ययोः स्वपराश्रयत्व सर्वप्रमाणाना मावितम् अत प्रत्यक्षतुत्योऽय प्रत्ययः कथमन्यया भवति । नदेन द्विपरीतार्थविज्ञानमनन विरुध्यत इति । 'मा मन, 'तमियाक 3 सा, : जर्नति १ ३ म.पाठ .

·१५८ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । न्द्रियत्वात् । अतस्तदर्शनन तच्चरितरि धार्मिकपदप्रयोगो न घटते । तस्माद् यागादियोगादेव धामिकत्वसमास्यानमिति निश्चीयते । किं पुनर्यागार्दाना म्वरूपमेव धर्म । यद्येव पूर्वापरविरोध । पूर्वण तावदुक्त 'ताद्रूप्येण च वर्मत्वमिति । अपरेण च 'फलसाधनरूपेण तदानी येन नास्त्यसौ ।' इति । तदपि च रूप यागादीनामतीन्द्रियतया नापूर्ववत् प्रत्यक्षादिदृश्यम् यागादिस्वरूपाभिधाने त्वनन्ती एकस्य धर्मपदस्य शक्तय कल्पनीया भ वेयु । कथ सल्वकर्यव शक्त्याय नानाजातीयेपु द्रव्यगुणकर्मसु वर्तते । स्यादेतत्- सकलानुगतप्रीतिसाधनत्ववचनाददोष इति । न । तस्याप्यती न्द्रियत्वादित्युक्तम् । विशेपणमात्राभिधानप्रसङ्गाच्च । प्रीतिसाधन हि नान भिधाय प्रीतिं शक्यतेऽभिधातुमिति सैव पूर्वतरमभिधेया भवेत् । एवञ्च तन्मात्रोपक्षयिण्यमिधाव्यापारे न तद्विशिष्टाभिधानसिद्धि । गवादिशब्दवत् सामशब्दवच । यत्र ह्यखण्डेन शन्देन विशिष्टो बोध्यते तत्र विशेषणमेव श न्दस्य वाच्यमिति सिद्धम् । अत एव 'सामशब्दो गीतिमानवचनो न सक्ता गीतिमाहेति वक्ष्यति । वात्तिककारेणाप्यपूर्वविशिष्ट कम धर्म इति निरा- कुर्वतोक्त- "कर्मापूर्वविशिष्ट चद् धर्म इत्यभिधीयते । विशेष्य नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिविशेषणे ॥" इति । तदिद फलविशिष्टाभिधानेऽपि समानम् । स्यान्मत विधेयो धर्म पदार्थ इति । तन्न । एव सति विधेरत्यन्तप्रत्यासन्ना भावनेव विधेयतया धर्मशब्दवाच्यतामश्नुवीत । 'सा हि न्यशा विधीयते' इति सिद्धान्त । तदर- मपूर्वमेव धर्मपदवाच्य तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाद् धर्मपदस्य । तथाहि फलकाले सत्यपि कर्मणि अपूर्वसत्तयैव धर्मवानयमित्युपचरन्तो दृश्यन्ते। सत्स्वपि यागादिपु वैगुण्यादलब्धापूर्वनिष्पत्तिषु न धर्मपद प्रयुआना ह श्यन्ते । अतो वक्तव्यो धर्मपदार्थ । ग पार ३ 'शामिय नी नास्तान २ "नास्ता । १ पाठ ·- चोदनामूत्रम् । १५९ पश्वादीनि च धर्मस्य फलानीति व्यवस्थितम् । चित्रागोदोहनादीनां तान्युक्तानि फलानि च ॥१९३॥ तस्मात् तेष्वेव धर्मत्वं धर्माणीति च दर्शनात् । स उच्यते- धर्मशब्दोऽय पाचकादिवत् सभाग एवं धृतिसाधने वर्तते।धृतिश्च प्रीतिपर्यायः। अय च यथोपदिष्टानुगतप्पोदरादिमध्ये पठित. प्रकृतिप्रत्ययविभागेनोहितन्यः। तदिह धृञा धृति . मनिन्प्रत्ययेन च तत्साध- नमभिधीयते । नचैवमाहारविहारादौ प्रसङ्गः । पङ्कजादिवद् योगरूड्यभ्युप- गमात् चोदनालक्षणश्रेयस्करमानाभिधानात् । नच योगनिरपेक्षा समुदाय- शक्तिः, येन विशेषणमात्रे प्रसङ्गो भवेत् । नच भावनायां प्रसङ्गः, तस्या अतत्साधनस्वाद , यागादीनामेव श्रेयस्साधनत्वस्य चोदनाप्रमाणकत्वात् । केवलरूव्यभ्युपगमेनवोपाधिद्वयस्यामिधानमेष्टव्यम् । प्रीतिसाधनत्वस्य विहि- तत्वस्य च प्रीतिसाधने विहिते च धर्मपदोपचारात् । प्रायिक चैवाखण्डस्य विशेषणमात्राभिधानम् । असत्यां तु गतौ सर्वाभिधानमेव । तुल्यवचेह धर्म- पदात् प्रीतिस्तत्साधन च विहितमवगम्यते इति किं न शब्देनोच्यते । यदेतदपि रूपमदृश्यामित्युक्तम् । तन्न, वेदादवगमात् । अभ्युदयसाधन याग इत्येतावदेव विदितवन्तोऽपूर्वमगणयित्वैव यागादिकर्तृषु धार्मिकशब्दमुप चरन्तो दृश्यन्ते । अतस्ताद्रूप्यमात्रेणैव ते धर्मा इति निश्चीयन्ते । अत सि- द्धमभ्युदयसाधन विहित धर्मपदार्थ इति । यत्तृत विगुणे प्रयोगाभावान्न यागादिधर्म इति । तन्न । तथाविधस्याभ्युदयसाधनत्वाभावात् तस्य चाध- मत्वात् कथ तर धर्मशब्दः प्रयुज्यते । फलकाले तु धर्मपदप्रयोगोऽभ्युदय- साधनाभिप्राय एव । अस्ति हि तत् तदानीमपि । शक्तिरूपेणाध्रियमाण मपि स्वरूपेण । यथा चापूर्व न धर्मपदवाच्य तथा रक्ष्यत एवति ॥१९२॥ एव तावलौकिकप्रयोगानुसोरण यागादयो धी इत्युक्तम् । अपि च येय पश्यादिषु धर्मफलत्वप्रसिद्धि तथापि यागादीनामेव धर्मत्वमनगम्यत इत्याह --- पश्चादीनीति । अयमर्थ. --~-पश्चादीनि तावद् धर्मफलतया प्रसिद्धानि । अतो यस्यैव तानि फलानि स एव धर्म इनि भवनि मतिः । चिनादिफलतया चैतानि शास्त्रादवगतानीति चिनादयो धर्मा इति उपसह- रति-तस्मादिति । न केवल लोके । वेदेऽपि यागादिप्येव धर्मपदप्रसि- . 'प्रीतिःग पाउ १ 'कपदा'स पाट ३ नि स क पाट ·अन्यस्य १६० भीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । लिङ्गसख्याविनिर्मुक्तो धर्मशब्दो निदर्शनम् ।। अन्तःकरणवृत्तौ वा वासनायां च चेतसः। पुद्गलेषु च पुण्येषु नृगुणेऽपूर्वजन्मनि ॥ १९५ ।। द्धिरिति दर्शयता भाष्यकारेण दर्शितं 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा । तानि धर्माणी'ति । तद् दर्शयति-~~ धर्माणीति । अस्यामपि श्रुतौ यज्ञसमानाधि- करणो धर्मशब्द इति तद्वचनो निश्चीयत इति । कथ पुनर्विलिङ्गो विस हृयश्च धर्मशब्दः यज्ञसमानाधिकरणतया निर्दिश्यते । तन्सामाना धिकरण्ये हि स धर्म इति भवेत् । एकस्यैव यज्ञस्य प्रकृतत्वात् , पुलिङ्ग त्वाच तस्य, अत आह लिङ्गेति । समुज्झितलिङ्गसङ्घयाविशेषो धर्म शब्द एवार भाष्यकृता दर्शितः । तवृत्तस्य प्रकृतपाहिलात्, चाप्रकरणानिधीयते यज्ञसमानाधिकरणो धर्मशब्द इति । लिङ्गसख्य योश्च छान्दसो व्यत्यय इति भावः । आयश्वान यज्ञशन्दो यज्ञसाधनलक्ष- णार्थः । इतरः श्रुत्यर्थ इति ॥ १९४ ॥ एव तावद् भाष्यकारानुसारेण धर्मपदार्यों व्याख्यात. । मतान्तरा- णीदानीमुपन्यस्य निरस्यति ~अन्तःकरणेति न दृष्टोन्तन । सा. ङ्ख्या ह्यन्त करणस्य मनसो वृत्तिविशेष धर्ममाश्रिता. । शाक्यास्तु चित्त- स्यैव चित्तान्तरण भाविता शुभां वासनाम् । आर्हतास्तु कार्यारम्भकान् सूक्ष्मान् मूर्तिमत. पुलान् धर्ममाहुः । पुलशब्दस्त्वाहतस्तेष्वेव परिभा- पित । वैशेषिकास्त्वात्मनो विशेषगुणा धर्मा इति प्रतिपन्नाः । मीमासकै कदेशिनस्त्वपूर्वजन्मन्येव धर्मशब्दगुपचरन्ति । वणितच तेपामभिप्रायः । अपूर्वजन्मनीति चापूर्वशब्दनिर्वचनम् । न पूर्व जन्मास्यत्यर्थ । तद्धि न क- मणः पूर्व जायत एव, कृते कर्मणि तन्निप्पचे । एतेषु गौषु च लोके धर्म- शब्दप्रयोगो न दृष्टः 1 लौकिकश्च प्रयोग शन्दादविधारणे मूलम् । अतो न ते धर्मा. । कय पुनरन्तःकरणवृत्तेधर्मल निरानियने । मीमामकरपि तद्धमत्वमिष्यत एव । यागाधनीक्षणादिमझत्पाना मानसानामेव धर्मस्वा- " णक पाठ ·चोदनामूत्रम् । प्रयोगो धर्मशब्दस्य न दृष्टो नच साधनम् । पुरुषार्थस्य ते ज्ञातुं शक्यन्ते चोदनादिभिः ॥ १९६ ॥ भ्युपगमात् । नैवम् । न मानसाः सङ्कल्पाः, आत्मकर्तृकत्वादुपनिषत्सु तथा दर्शनात् । श्रूयते हि- 'य आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति । तथा 'स यदि पितृलो- ककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति । कृद्योगलक्षणा कर्तरि पष्ठी आत्मकर्तृकतां सङ्कल्पस्य दर्शयतीति न मनोवृत्तेर्धमत्वम् । चित्तानां च वास्यवासकभावानुपपत्तिः क्षणिकायुगपद्भुयां विज्ञानवादेशभिधास्यत एव । तदुपेक्ष्यैव तावत् प्रयोगाभावान्न चित्तवासना धर्म इत्युक्तम् । पुण्याः पुद्गला इति यद्यणवः, न तेषु धर्मशब्दप्रयोगो लोके दृष्टः । अथान्ये ते, तर्हि प्रमाणाभावात् कुनः सेत्स्यन्ति । कुतम्तरां च तेषु धर्मशब्दप्रयोगोऽलब्ध- सद्भावेषु । पुंगुणस्तु नित्यो वा वैभवादिवत् , कार्यो वा सुसादिवत् । नि- त्यत्वे अनुष्ठानवैयर्थ्यम् । कार्य तु नापूर्वाद्यन्यतममात्मसमवायिन गुणभेद- मुपलभामहे । अपूर्व तु यथा न धर्मस्तथोक्तमेव । 'अप्रयोगादिति वक्ष्यति च । यदपि च कर्तृफलदाय्यात्मगुणः संयोगजो दृष्ट. कार्यविरोधीति धर्मस्य लक्षणमुक्तं, तदयुक्तम् । अधर्मसाधारण्यान् , स्मृतिहेतुसस्कारसाधारण्याच । तयोरप्येवंलक्षणकत्वेन धर्मस्वप्रसङ्गात् । कर्तृफलदायीति चाव्यापकः । श्राद्धे त्वकर्तृणां पित्रादीनां तृप्तिफलश्रुतेः । वैश्वानर्याश्च पितृकर्तृकाया एव पुत्रगामि फलमिति कः मिद्धान्तः । 'वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेत् पुत्रे जाते' इति हि विधाय आम्नायते 'यस्मिन् जात एतामिप्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवतीति । 'शात्रफल प्रयोक्तरि' (३.७.१८) इत्युत्सर्गतः प्राप्तपितृगामिता पुत्रगामिफलश्रुत्यापोयते । अतः सिद्धं नान्तःकरणवृत्त्यादयो धर्मा इति । ननु श्रेयस्माधने तावद् धर्मपद- प्रयोगो मवद्भिरपीप्यते । एते च श्रेयस्माधना इति कथं तेषु धर्मशन्द- प्रयोगो न दृष्ट इत्यच्यते । अत आह–नचेति । न तावदेपां फलसाध- नता प्रत्यक्षादिगम्या, अान्दियत्वात् । नच चोदनागम्या, यागाठीना- मेव तया फलसाधनतावगतेरिति ॥ १९६ ।। " ·-. आह - मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । नच वस्त्वन्तरं शक्यमपूर्व स्वयागयोः । ज्ञातुं साधनभूतं वा साध्यं वा नाप्यतोऽन्यथा॥ श्रुतसाधनसाध्यत्वत्यागेनाश्रुतकल्पना । प्रसज्येतास्य तादृप्ये व्यतिरेके त्वरूपता ॥ १९८॥ अस्त्वन्त करणवृत्यादयो न श्रेयस्साधनतयावगम्यन्त इति न धर्मा इति । अपूर्व तु प्रीतिसाधनमेव, अतिक्रान्ते कर्मणि तत एव फलसिद्ध । यागसाधनवादिनोऽपि हि अपूर्व कृत्वेति प्याचक्षाणा अपूर्वसिद्धिमन्त(वयन्ति । परैरप्युक्तम् -- 'आरम्भात् स्वर्ग कर्मणा चारम्भ' इति । आरम्भ इत्यपूर्वमेव समाचक्षते । स धारभ्यते । अतोऽपूर्व धर्म इत्येव न्याय्य मन्यन्ते, अत आह-नचेति । अयमभिप्राय -~~-कि मिदमपूर्व नाम । यदि तावत् कर्मशक्ति' फलशक्तिर्वा, नासो साधन साध्य वा । शक्तेरकारकत्वात् , पुरुषाभिलपितफलानुपगिकतया सिद्ध वाच । यदि वस्त्वन्तरमेवापूर्वमुच्यते, तदप्ययुक्तम् । तस्य साभ्यसाधन योरन्यतररूपाननुप्रवेशितया प्रत्येतुमशक्ते । नहि तत् स्वर्गस्य साधन यागस्य च साध्य शब्दादवगच्छाम । नान्यत प्रमाणात् , तदवेद्यत्वाम्यु पगमात् । अत एव न शब्दात्, प्रमाणान्तरागोचरे व्युत्पत्त्यभावात् । अप दार्थस्य चावाक्यविषयत्वात् । अत साध्यसाधनभावादन्यथापि प्रमा णान्तरेण न वस्त्वन्तरभूतमपूर्व शक्यावगमम् । एतद्रूपयरहितस्य तस्य रूपान्तरण दर्शयितुमशक्यत्वादिति ॥ १९७ ।। अपिच यद्यपूर्व यागस्य साध्य स्वर्गस्य च साधनमिप्यते, तत श्रुतहानिरश्रुतकल्पना चेत्याह -श्रुतसाधनेति । तादृप्य तेन भावना च वाक्यार्थ । सा च साध्यसाधनापेक्षिणी यया स्वर्गयागावेव गृह्णाति तथा भवार्थाधिकरणे वक्ष्यते । इहापि च भावनापञ्जरप्रकरणे । अतस्तत् ताव यमश्रुत च । अतीन्द्रियस्यावस्तुनो गगनकुसुमादिसन्निभस्य साध्यसाध नत्व कल्पनीयमित्यश्रुतकल्पनेति । अन्यतररूपानभ्युपगमे निस्स्वभावस्या भाव एव भवेदित्यभिप्रायेणाह-व्यतिरेके वरूपतेति ।। १९८ ।। १ प्रकारात' पाट . २ ·चोदनासूत्रम् । तस्मात् फले प्रवृत्तस्य यागादेः शक्तिमात्रकम् । उत्पत्तौ वापि पश्वादरपूर्व न ततः पृथक् ॥ १९९ ॥ शक्तयः सर्वभावानां भावशब्देविशेपिताः । नोपाख्यायन्त इत्येवं नापूर्वे धर्मशब्दता ॥ २० ॥ पुरस्ताच्चोदनाशब्दो विधावेव व्यवस्थितः । नच तल्लक्षणा हिंसा प्रत्युदाहरणं कथम् ॥ २०१॥ इदं च प्रौढिप्रदर्शनार्थमुक्तम् ।नवेतपद्यरहितस्य धर्मशब्दवाच्य- तोपपद्यत इति । अतो न तत्त्वान्तरमपूर्वम् । किन्तु फलं कर्तुमभिप्रवृतस्य यागादेरेव शक्तिमात्रं, पश्चादेवोत्पत्तावमिप्रवृत्तस्य शक्तिमात्रमेव सूक्ष्मावस्या अपूर्वम् । न तत्त्वान्तरम् । नच कर्मशक्तिरेव फलसाधनं, कर्मावान्तरव्यापा- रत्वात् । नचावान्तरव्यापारव्यवाधिरकारणतामापादयति, काष्ठादीनां ज्व- लनादिव्यापारव्यवधाने तत्प्रसङ्गात् । अत. कर्मव शक्तं फलसाधनं न श- किरिति शासादवगम्यमाने कयं शक्तेधर्मपदवाच्यतेत्यभिप्रायणाह-न- म्मादिति ॥ १९९॥ इतश्च फलसाधनशक्तिर्न धर्म इत्याह -शक्तय इति । अस्या- यः भावशक्तरः खलु साधारणशदैरेव योग्यताशक्तिसामादिभिर्दष्टा- भिधानाः न विशेषतो भावशब्दरुपाख्यायन्ते । धर्मशब्दस्तु विशेषतो माव- शब्दः । अन्यत्रैवजातीयकेऽप्रयोगात् । नहि लौकिकानां द्रव्यादीनां श- क्तयो धर्मपदेनोपाख्यायन्ते । अतो न यागादीनां शक्तयो धर्मपदेनोपारपा- यन्त इति मिद्धमिति ॥ २००॥ अत्रापरमर्थपदव्याख्यानाथ भाष्यम् - 'उभयमिह चोदनया ल. क्ष्यते अर्थोऽनर्थश्च । कोऽर्थः, यो नियमाय ज्योतिष्टोमादिः । कोऽनर्थः, यः प्रत्यवायाय श्येनो वन इपुरित्येवमादिः। तत्रानो धर्म उक्ती मा भूदि- त्येवमयमर्थग्रहणमिति । अस्य किलायमर्थः यदि चोदनालक्षणां धर्म इत्येतावदुच्येत, अतोऽनर्यस्य चोदनालक्षणस्य श्यनादेर्धमता भवेत् । मन- पश्चासौ प्रत्यवायकरत्वेन । अतस्तनिवृत्तयोऽर्थशन्द इति । तदेतदाक्षि. पति-पुरस्तादिति । अस्यार्थः - एकागविकलं हि प्रत्युदाहरणं भवति। .. "ति। तद्ग. पायः.

·न १६४ मीमासाश्शेकमार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । चोदनालक्षणो यश्च श्येनाटिरिह गम्यते । निषेधाभावतस्तस्य कथं ब्रूयादनर्थताम् ॥ २०२ ।। यद्यपि स्याद विधिस्पृष्टे निषेधो नैव नादृशः। विज्ञायते ह्यनर्थत्वं पोडशिग्रहणादिवत् ॥ २०३ ॥ न व्यङ्गविकलम् । तद् यदेव चोदनालक्षणपदेन न व्यावर्तयितुमिष्ट, तदर्थ ग्रहणेन व्यावर्तनीयम् । अनर्थश्च चोदनालक्षणपदेन व्यावर्तित । विधा यकस्य वाम्यस्य चोदनात्वात् । तेन चानर्थहेतो हिंसाया अलक्ष्यमाण त्यात् । प्राणवियोगफलो हि व्यापारो हिंसा । सा च 'न हिंस्यादिति श्रुत्या निषिद्धत्यनर्थ । स च निषेधलक्षित नतु चोदनालक्षित इति चोदनालक्षणपदेनैव तद्यावृत्तिमिद्धेरनर्थकमर्थपदमिति । पुरस्तादिति । 'चोदनेति क्रियाया प्रवर्तक वचनमि'त्यनेत्यर्थ ॥ २०१॥ स्यादेतत्---श्येनादयोऽत्र भाप्यकारेण प्रत्युदाहृता , ते च चोदना लक्षणा एवेति । तदयुक्तम् । यदि नाम श्येनादयथोदनालक्षणा, त्वर्थपदेन व्यावर्तयितु शक्यन्ते । निधप्रमाणकत्वादनर्थत्वस्य । तेपा च विधिरिपयाणा निषेधागोचरत्वादित्यभिप्रायेणाह चोदनेति । तदिह योऽनों हिंसा नासौ चोदनारक्षणा, निषेधलक्षणत्वात् । ये च चोदना लक्षणा श्येनादय , न तेऽना इत्युभयत पाशा रज्जुरिति ॥ २०२ ॥ स्यादेतत् -- यदि नाम निषेधप्रमाणकमनर्थत्व न । एवमपि श्ये- नादौ न सम्भवति, विधिविषयाणामपि निषेधविपयत्वसम्भवादतिरान इव पोडशिन । अत आह-- यद्यपीति । अयमभिप्राय -- न तावद् विध्य वरद्ध विपये निषेध सम्भवति । यद्यपि कचिद् भवति, तथापि न ता दृशानिपेधादनर्थत्व विज्ञायते । केवरो हि निषेधोऽनर्थत्वमापादयति, विधिसहित यथोदाहन एव पोडशिनि । नहासावन , अनुष्ठानवि- वल्पमानार्थत्वानिषेधस्य , उभयथापि क्रतुफटसम्पदोऽविशेषात् । अतो यदि नाम श्येनो निपि येत नैवमप्यभिचारविधिना निहितोऽनर्थत्व प्रति पद्यते । केवलनिवृधगोचरा एव कलाभक्षणादयोऽनर्धा, प्रत्यवायहेतु त्वात्। 1 ' यदि'क पार न ·चोदनासूत्रम् । किं पुनस्तेपा प्रत्यवायहेतुले प्रमाणम् । यदि निषेध , तदयुक्तम् । नार्थपर्यवसाय्येव हि निषेधविधिर्न निषेध्यस्यानर्थतामापादयितु क्षम । तावतैव निपेधविध्यर्थसिद्धे । निपिध्यमानक्रियाकर्तुरेव निषेधविधिष्वधि कार । तस्या च रागादिना प्रवृत्त पुमानविकारी लब्ध एवेति नाधिकार्य न्तरापेक्षा । एवञ्च न तद्विशेषणेऽपि । अधिकारी हि नानवच्छिन्नो विशेषणेन बोधु शक्यत इति तद्विशेषणापेक्षा । तर स्वर्गपुनादिश्रुतिपु कामाधिकारेपु काम्यपर्यन्तता सिद्धा | जीवनभेदनादिश्रुतिषु निमित्ताधिकारेषु निमित्तपर्य न्ततेति मीमासाकृतधियो धीरा विभजन्ते । निपेधाधिकारेषु न तावत् प्रत्यवायपरिहार साध्यतया श्रुत । नच पिण्डपितृयज्ञवत् कल्पयितु श क्यते । अधिकारिलाभात् । उक्त हि निपिध्यमानक्रियाकर्तुरेवाधिकार इति । कि पुनस्तन विशेषणम् । भक्षयतिरेव । नन्वसो विषयविशेषणम् । मत्यम् , विषयस्यैव विशेषण गले पातिकया भक्षयतिरधिकारिविशेषणमा ख्यायते । यत्र खलु नार्थे पुरुषो नियुज्यते स विषय । न चासौ भ क्षयतिनानवच्छिन्नो बोधु शस्यत इति तद्विशेषणतयेव पर्युपयुक्तस्य भ क्षयतेलादधिकारिविशेषणता सम्पत्स्यते । एपा हि तत्र वचनव्यक्ति यो भक्षयेत् स नेति । एवञ्च सम्पन्नमुभय यश्च विषयो नर्थ यश्च भक्षयति प्रवृत्तोऽधिकारीति नाधिकार्यन्तरापेक्षाया प्रमाणमस्ति । नच क्रिषिद- धिकारे हेतुतया सम्बद्ध साध्यतया सम्बध्यते । नियोगसिद्धिनान्तरीयक त्वात् फलसिद्धे । इतरथा साध्यद्वयापत्ते । एव सर्वन ! किमिदानी प्रत्यवायकराणि । निषिद्धानि महापातकोपपातकार्दानि तथा नाम । नतु श्रुतिपरतन्त्राणामशब्दार्थकल्पना मीमासकानाम् । किमिति तहि निषिद्ध न कियते, विहित वा किमिति नियते । विहितत्वादिति चेत्, समानमिद निपिद्धाया क्रियायाम् । तदपि निपिद्वत्वादेव न वियन । नहि निधि निषेधाभ्यामन्यदस्ति नाम हत्वन्तर वैदिकेषु प्रवृत्तिनिवृत्त्यो । तस्मान किञ्चिन्निपिद्धाना प्रत्यवायकरले प्रमाण पश्याम । कस्तहि दु खहेतु । कि नो विदितेन कारणेन । अस्ति तावद् दुखहेतु तदेव हि नस्तन प्रमाणम् । अमाभिधीयत-निषेधश्रुतापर्यापत्तिरेव निषिद्धाना प्रत्यनायकरले प्रमाण विधिश्रुताविव विहितानामभ्युदयहेतुल्वे । तथा व्युत्पत्ते । यथा ·मामासाश्लोकगार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । सत्वय प्रवर्तितोऽप्यनपेक्षितयोगक्षेमा न प्रवर्तते, एव वारितोऽपि न ताव चिकीपिंतानिवर्तते यावद् दु सहेतुरयमिति न प्रतिपद्यते । एप या सम्मवाद् दुखहेतुमेव विविधमहासीदिति निषेधावी दु सहेतुरय निषेधावपय इति प्रतिपद्यते । यत्त्वधिकारिलामे न कल्पनानीजमिति । तन्न । हिताहितप्रा सिपरिहारार्थिन एव सर्वत्राधिकारात् । नित्याधिकारेष्वप्युपात्तदुरितक्षयाकर णनिमित्तप्रत्यवायपरिहाराधिन एव सनगाधिकारममर्थनात् । या तु विप यविशेपणता निषेधगोचराणा क्रियाणामुक्ता, साप्ययुक्ता । भावार्थविषय त्वादु विधे । नत्रयस्याभावार्थीमूतस्यानिधिविषयत्वात् । अत्यन्तानुपाख्ये यनर्थवादिना च सुतरामविधिविषयत्व तदर्थस्य । अतो नान वियय स म्पाद्यतयावगम्यते । किन्त्वनागतानुतिष्ठामितमावविरोधैफल एवान नञ् । एपा चार वचनव्यक्ति यद्धन्यात् तन्नेति । वक्ष्यति च भाववारिका नत्रो वृत्तिरिति । अतो येपामेव नात्यन्तमवस्त्वात्मा नर्थ , तेपामेर तावत् तदर्थोऽभिधीयत इति युक्तमभिधातुमिति । अपिच यदेतद्विपयविशेषण तयोपयुक्तस्य पुनरधिकारािविशेषणत्वकल्पन, तदपि न चतुरश्रमिव मन्या महे । विषयविशेषण हि सर्वमपूर्ववत् माध्यतयानीपोमीयसौर्यादिषु सम धिगच्छन्तो दृश्यन्ते एव याग कुर्यादिति । अधिकारिविशेषण तु सिद्ध यत् स्वर्गकामजीवनभेदनादिमानिति । तत् कथमेक एव भक्षयति सिद्धसा ध्यभावमनुभवतीति सम्भावयाम । निर्दोषाश्च निषेधापिकारा इति लोक शास्त्रविरुद्धमभिधीयमान नास्तिक्यमेवापादयति । दु खोत्पत्तौ कि नो वि दितेन कारणेनेति निस्सरणोपायमानम् । नेवविधेनोत्तरेण शिष्याणा आ न्तिराधातुमुचिता । न तावदहेतुकानि दु खानि, अभूत्वा भवनात् । न विहितहेतुकानि । तेपा श्रुताश्रुतानेकविधाभ्युदयहेतुत्वात् । नचानिहिताप्रति पिद्धहेतुकानि, तेपामपि वर्जनायत्वापत्ते । को हि प्रेक्षावान् दु खहेतु न परि हरति । पारिशेष्यानिषिद्धानामेव दु खहेतुत्वमास्थेयम् । कथ तदप्रमाणम भिधीयते । पारिशेष्य प्रमाणमस्तु न शासमिति चेत् । एवञ्जातीयकेव नुमानस्याप्रवृत्ते । अश्रुतफठाना च विहितानामपि नित्याना हेतुत्वसम्भ वान्न पारिशेष्यलाभ । तस्मात् शब्दप्रमाणमेव निषिद्धाना प्रत्यवायकरत्व यथास्माभिरुक्तम् । १ 'धि, २ 'स्मारणमानम् , ३ विहितानि , ४ यो' क पाठ मग पाठ ·चोदनासूत्रम् । १६७ यस्तु वदति-ब्राह्मणहननादिषु निषेधाधिकारेषु धर्थवादोपात्ता यात- नाविशेषाः तं शतेन यातयादि'सादयः साध्यतया श्रूयन्ते । तैश्च मिलि- तैव निपिध्यमानक्रियाधिकारिणं विशिनष्टि । अतः संवलिताधिकार एवाय, शतादियातनापरिहारकामो हननाभिप्रवृत्तो न कुर्यादिति । दृष्टं चार्थवादो- पात्तमधिकारिविशेषणं रात्रिसत्रे । तदिहाधिकारिहत्वपेक्षायामगृह्यमाणे वि. शेपे तदपि हेतुतया स्वीक्रियत इति । तदयुक्तम् । अगृह्यमाणे विशेष एवं नाम ! नचेह तदग्रहणम् । स्वपदवाक्यान्तरोपात्तयोमहाविशेषात् । रात्रि- सत्रे हि फलान्तराश्रवणादर्थवादोपात्तप्रतिष्ठाब्रह्मवर्चसादीनां चागृह्यमाणवि- शेषाणां च युगपदुपस्थानात् सर्वार्थवादोपात्तफलार्थिन एवाधिकार इति युक्तं कल्पयितुम् । एवं जातेष्टावपि समस्तार्थवादोपातपूतादिविशेषाणाम- गृह्यमाणविशेषत्वात् पुत्रजन्मनश्चाधिकारिविशेपणानुरूपेणाश्रयणाद् युगप- देव सर्वविशेषणविशिष्टोऽधिकारीति कथ्यते । इह तु 'न कलशं भक्षयेदिति समानपदोपात्तो भक्षयतिरधिकारिविशेषणनयावगत इति नाधिकारिहेत्वन्त- रापेक्षा । एवं ब्राह्मणहननादिप्रतिषेधेष्वपीति न कचिदार्थवादिकफलविशे- पणापेक्षा । यदि तूच्यते - नर्यविशेषणतयैव धात्वर्थोऽवगतो यावदधि- कारिविशेषणतया कल्प्यते, तावदर्यवादापात्तविशेषणान्युपस्थितानीति वि- शेषाग्रहणमिति । न, एवमपि विपरीतविशेषणापत्तेः । धात्वर्थो हि यदा विषयविशेषणतयावंगतः पुरुषगुणतयावकल्प्यते । अर्थवादोपात्तानि त्वन- न्यत्रोपयुक्तानीति तद्विशिष्टाधिकारिकल्पनैव न्याय्येति न संवलिताधिकार- सिद्धिः । एवञ्च विषयविशेषणस्यैव भक्षयतेगलेपातिकयाधिकारिविशेषण- त्वमित्युपेक्षितव्यम् । यदपि 'शतेन यातयादि'त्यादिविध्युपनिवन्धनं साध्य- त्वमाचक्षते, तदप्ययुक्तम् । अविधिविषयत्वात् फलानां साध्यभावस्य । वक्ष्यते च तस्य लिप्सार्थलक्षण'ति । काम्यतयैव फलानि श्रुतिभिरुपनी- यन्ते, किमत्र विधिथुत्या । अत एव रात्रिसने प्रतिष्ठाकाम इति विपरिणा- माश्रयणं प्रतिष्ठादीनां साध्यतामिद्ध्यर्थ, नतु प्रतितिष्ठेयुरिति विघ्याश्रय- णमिति यत्किञ्चिदेतत् । अतः सिद्धं निषेधप्रमाणकमनर्यसमिति ॥२०३॥ J 'राम', 'पावहिप', 1. 'नम् । ए', २ 'क्षा इति। य' 'वरम्प्य' ग. पाठ ·मामांसाश्लोकयार्तिक काशिकारीकोपेतम् । चोदनालक्षणं चोक्त्वा निपिद्धत्वाद विरुध्यते । श्येनादावुपदिष्टे च हिंसा हीति न युज्यते ।। २०४॥ हिंसा हि फलमेतेषां भिन्ना तेभ्यः स्वरूपतः । सा हि प्राणवियोगात्मा श्येनस्तत्रासिवत् पृथक् ॥ उपदेशाभिधानं च नाविधेयेऽवकल्पते । एवं श्येनादिस्वरूपाभिप्रायेण तत्फलाभिप्रायेण वा न प्रत्युदाहरण- अन्यो घटत इत्युक्तम् । पूर्वीपरविरोधादप्ययमग्रन्थ इत्याह-चोदनेति । 'उभयमिह चोदनया लक्ष्यते' इति श्येनादीनां चोदनालक्षणत्वमुक्तम् । पुनश्च 'कथं पुनरसायनर्थः । हिंसा हि सा । सा च प्रतिपिद्धति यन्नि पिद्धत्वमुच्यते, तत् तेन चोदनालक्षणत्वप्रतिज्ञानेन विरुभ्यते । विधायक हि वाक्यं चोदना । अतः कथं तलक्षितस्य विधेयस्य निपिद्धत्वं पुनरमि- धीयते इति । अपरमपि 'हिंसा हि सा । सा च प्रतिपिद्धेति भाष्यं, तद् दूपयति ~~ श्येनादाविति । योऽयमुपदिष्ट योदनालक्षणः श्येनादिरसौ हिं- सेति समभिव्याहारो न युज्यत इति ॥ २०४॥ कथं न युज्यते, अत आह: -हिंसा हीति । न श्येनादयो हिंसा । फलं हि तेषां हिंसा । मा च स्वरूपेण भिन्ना । नतु त एवं हिंसेति स्वरूपभेदमेव दर्शयति ~सा हीति । अभिचारो हिंसा मारणमिति पर्याया इति प्रागवियोजनात्मिकैव हिंसा । नतु तथा श्येनादिः, तम्या- सिवद्धिंसायाः पृथक्त्वात् । यथा ह्यसिना शत्रौ व्यापाद्यमाने छेदनमेवा. सिजन्यं, हिंसा नासिः, एव श्यनादिजन्यमायुर्भाग्यच्छेदनमेव हिंसा न श्यन इति न तस्मिन् हिंसाभिधानमुपपन्नमिति ।। २०५॥ अपरमपि 'कथं पुनरसायनर्थः कर्तव्यतयोपदिश्यते' इति प्रश्नपूर्व- कमुक्तं नैव श्येनादयः कर्तव्या विनायन्ते, यो हि हिंसितुमिन्छेत् त. स्यायमभ्युपाय इति हि तेषामुपदेशः' इति । तदपि नापपन्नमित्याह-उप- देशेति । यदा हि नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्त इति तेषां विधे- यत्वमपहनुतं, तदा कथमविधेये घेवोपदेशाभियान तेपामुपदेश इति । विध्युपदेशशब्दयोः पर्यायत्वादिति भावः । , १. ६'ग. पाठ..

·चोदनासूत्रम् । श्येनादेरविधाने च कस्यान्यस्य विधेयता ॥ २०६ ॥ स्यादेतत् - अविधेयेष्वेव चोदनालक्षणत्वमात्रेणोपदेशवाचो- युक्तिः । कथमविधेयानां चोदनालक्षणत्वमिति चेत् । क्रमवदिति बूमः । यथा खलु 'अध्वर्युगृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण दीक्षयतीति न तावत् क्रमो विधीयते । यागादिवद् अभावार्थीभूतस्याविधिविषयत्वात् । नच दध्यादिद्रव्यवत् । अकारकत्वात् । अकारकत्व चामूर्तत्वात् । नचारु- णादिगुणवद् द्रव्यावच्छेदेन कारकत्वम् , एकैकपदार्थावच्छेदकत्वेनानुप- लक्ष्यमाणत्वादनेकाश्रयत्वात् । न च सख्यादिवद् विधानम् , अपृथक्- पदाभिधेयत्वात् । पृथक्पदाभिधेया हि संख्या 'तां चतुर्भिरादत्त' इति सा विवीयेतापि । नचै क्रमः, प्रचयादगम्यत्वात् । अतः कथ विधिवि- पयो भवेत् । तथा 'वेद कृत्या वेदि कुदिति पदार्थ एव कर्तव्यबुद्ध्या गृह्यते न तु क्रमः । कथ व अतगोचरो विधीयेत । अतोऽविधेय एव क्रमः । अथ च नाचोदनालक्षण । विध्यनुमतत्वात् । अनुमन्यते हि विधि- रानुपूर्व्यमग्न्याधानादिब्राह्म गतर्पणावसान पदार्थजातमेका कर्तर्यपसहरन् । न ह्येकः कर्ता युगपदखिलमुपादयितुमल विधिवितानम् । अतो विध्यभ्य- नुज्ञामात्रेण विधानविनियोगशून्योऽपि कम शास्त्रार्थ एव । एव श्येनाद- योऽपि नियोगविषयतयावगताश्चादनालक्षणा., न तु विधीयन्ते । यद्धि नियोगसामर्थ्यादेवोपादीयते तद् विधेयमिति तन्त्र व्यवहारः । कथं तर्हि विषयभावः । यस्मिन्नर्थे थित्वा पुरुषो नि ज्यते नियुक्तोऽस्मीत्यधिकार बुध्यते स तु विषयः, न तु विपये नियोगो नियुङ्के । आत्मन्येव नियो- गात् । वक्ष्यति चाधिकरणे - 'आरम्भे हि पुरुपो नियुज्यते न कर्म- णीति । अतः सिद्धमविषया आप चोदनालक्षणाः रथेनादय शेत । एव च 'उभयमिह चोदनया लक्ष्यते इति श्येनादिस्वरूगाभिप्रायमेव, श्येनस्स विविविषयत्वेन चोदनालक्षणत्वात् । अविधेयत्वाच निषेधविषयत्वोपपत्तिः । अतो निषिद्धत्वाभिधानमा युक्तमेव । फलार्यिता हि श्येनानुष्ठाने निमितं, न विधिः । तदभिप्रायेण च तस्य लिप्सार्थलक्षणेति । अहिंसा लफलसाय नत्वादसत्यां फलप्रयुक्तो विधिनैवानुष्ठाप्यते इति नास्पद निषेधस्य । इति- १. 'रम् । अतो'. २. 'यविभाग य ग पाठ ·१७० मीमांसाश्लोकवार्मिक काशिकारीकोपेतम् । कर्तव्यता हि सा ! सा विधिनैवाङ्गीकृता कथ निषेधविषयो भवेत् । 'हिंसा- ही'त्यपि श्येनादिस्वरूपाभिप्रायमेव । प्राणवियोगफलो हि व्यापारो हिंसा, तथाच श्येनादि. अत सोऽपि हिंसैव । नच सड्मादौ प्रसङ्गः, अव्या पाररूपत्वात् । नच श्येनसमनन्तर निधन नोपलग्यत इति श्येनो न हिंसा, तावतापि तत्फलमानपायात् । नहि रागादिहते व्रणपरिपाका. दिना चिराद् विपद्यमाने खड्गमिषातो हिंसेति न बुध्यते । अत एव खा. दकादयोऽपि घातका इति मानवा. स्मरन्ति । अतो हिंसा श्येनो निपिद्ध वानर्थश्च चोदनालक्षणलेन धर्मों मा भूदित्यर्थग्रहणेन व्यावतित इति सर्व समञ्जसमेवेति । अत आह - श्येनारिति । अस्याभिप्राय' - यत् ता वदविधेया अपि क्रमवचोदनालक्षणा. श्येनादय इति । तदयुक्त, दृष्टान्ता सिद्धे । न हि न क्रमो न विधीयते । यत्रैव हि विधेरन्यत पुरुषो न प्र- वर्तते तद्विधेयम् । अप्रवृत्तप्रवर्तकवाद् विधे । नच फलादन्यत्र पुरुषो रागादिना प्रवर्तते । न ह्यस्य प्रमानुष्ठाने रागादय प्रवर्तका. । विधिरेव तु निश्शेषशेषशेषिविषये प्रयोगे एक तीरमायो नयन् नानाक्षिप्त नुपूर्यविशेष- परिग्रह आत्मान लभत इति पोढाविभक्तरायमिकप्रमाणसहायस्त तमानु- पूर्व्यविशेष शास्त्रार्थतया नियच्छति ।। किमिदानी प्रयोगविधिप्रमागक एव क्रमः । नन्वसौ युगपदुपसह- रति । तत्र च क्रमविरोध । न । क्रमानुगुणयोगपद्यपरिग्रहात् । न सल्बी- श्वरोजप साग प्रधानमेकर क्षण उपसहर्तुं क्षम । अत एकोपक्रमावसानत्व- मेव शेषशेपिणा प्रयोगविधिप्रमाणक नैकाणभावित्वम् । अवधृतस्वरूपाणा प्रयोगो रच्यते । सममकाच पदार्थी अवधृता इति तारोधिन्यव योग- पद्यकल्पना । यतु असति विनियागे नाङ्गत्वमिति । तन्न । तार्तीयरेव श्रुत्सा- दिभि. किञ्चिद्विलक्षणविनियोगात् । आपच अविनियुक्तमपि पश्चकत्व- ममिच्छता किमपराद्ध क्रमेण, यदसावनइ मित्याश्रितम् । औपादानिक तस्याङ्गत्वमिति चेत्, यदि नियोगाक्षेप उपादान, नासाविह दण्डवारित । मनापि हि क्रम प्रति विध्याक्षेपो वणित एव । अभिवेया सरया सोपादा. नत. शेषो भवतीति युक्तम् । न त्वेव क्रम इति चेत्, किमनाभिधानेन । हिंसा वि', २ 'त' ग पा' ३ तदविरोरा पाट १ ·चोदनासूत्रम् । यदेव किश्चित् कयचिदवगतं तदेव विध्यनन्यथासिद्ध्या तेनाक्षिप्यते। विरो- धपरिहारश्चोक्तः । अपिच 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इत्यादावनन्यपराभिधा- नावगतलाद्विधन विधेयता सिध्यति । तत्रैव हि विधीयते नान्यति चेत् । तदर्धजरतीयम् । यतु कर्त यतांबुद्धिविषयो नेति । तन्न । 'वेदं कृत्वा वेदि कुर्यादिति सक्रमपदार्थकर्तव्यतावगमात् । निष्कृष्यकर्तव्यता नावसीयत इति चेत् पदार्था वा किं तद्रहिताः कर्त यताधियां गोचरीक्रियन्ते यावधेयतये- प्यन्ते । सर्वथा नः सक्रमकपदार्थविपयैवानुष्ठानसंवित्। पदार्थावच्छेदादे- वारुणादिवन्नाकारकत्वम् । यत्त्वकैकपदार्थावच्छेदकतया नावगम्यत इति । नैतावता अकारकत्व शक्यते वक्तुम् । स्वभावो ह्यय क्रमस्य यन्नानाश्रयत्वं द्वित्वादिवत् । न हि द्वित्वादयः संख्या एकैकन न समवयन्तीति नाव- च्छेदिका भवन्ति । अकारक वा । अतः सिद्ध तावत् क्रमा विधीयत इति । एवंच न तन्निदर्शनेनाविधयानामेव चोदनालक्षणत्व श्येनादीनाम् । अपि च यदि श्येनादयो न विधीयन्ते, किमन्यद् विधेयमिति न विद्मः । नन्व- गानि विधीयन्त इत्यक्तम् । रागादिभिस्तेषु नराणामप्रवृत्तिविषय वात् । किं पुनस्तेषु रागादयो न प्रवर्तकाः । अप्रीत्यात्मकत्वादिति चेत् । समानमिदं साधनेषु । तान्यपि वहायाससाध्यानि दुःखात्मकान्येवेति न नर रजय- न्तितराम् । यदि तु प्रीतिसाधनत्वात् तेषु रागादयः प्रवर्तका इत्युच्यन्ते, अङ्गेष्वपि प्रसङ्गः । अननुगृहीतस्य साधनत्वानुपपत्तेः । अङ्गजन्यत्वाचानु- ग्रहस्य । एवचाङ्गप्रधानद्वयस्याविधेयत्वादविषयो विधिरापद्यते । अपिच विधिविपयाः श्यनादयो न विधीयन्त इति दुरधिगमम् । विधिविपयमेव विधेयविदा विधेय मन्यन्ते । अविधेयस्य विधिविषयभावानुपपत्तेः । नन्वे- तावदेवं विधिविषयत्वं यत् तत्र विधिरवगम्यते । न पुनस्तस्य कर्तव्यता । यथाहुः-- 'कर्तव्यताविपयो हि नियोगो न तत्कर्तव्यतामाहेति । का पुनः कर्तव्यता । यागादयः । एपैव हि नियोगस्य कर्तव्यता यद्यागानुष्ठानम् । तत्प्रकाराश्चेतिकर्तव्यताः प्रयाजादयः । यद्येवं केन रूपेण यागादियु विधि- खगम्यते । यदि यागं कुर्यादिति, नन्वियमेवासौ कर्तव्यतेति कथं न यागा- १. 'अनापि' ग. पाठः. २. 'त्वाद् नावि', ३. 'तापि', ४, 'यो क. पाठ . ५. पति तन नै' ग. पाठः. ६. 'वाद्वयस्य विधिविषयत्वात् यत्' क. पाठ.. ७. 'स्य रतं. भ्यताविषयोग. पाठः.

·१७२ भीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सर्वत्रावस्थितो न्यायो भावनांशद्वये विधिः। स वाध्यते ह ये चामी ज्योतिष्टोमादयो मताः ।। धर्मत्वेन न तेऽपि स्युर्हिसासाधनका हि ते । नचाविधीयमानस्य फलवत्साधनाङ्गता ॥ २०८ ।। दीनां कर्तव्यतामाहेत्युच्यते । नन्वात्मन्येव प्रवर्तयतीत्युक्तम् । सत्यम् । न तु यागातिरेकि किश्चित् कार्य कार्यतयावगम्यते इति विधिविवरणे व- क्ष्यामः । अतो विधेयाः श्येनादयः प्रियम् , अस्य भ्रातृव्यवधस्य साधना- नीति नानर्थतया प्रत्युदाहरणमर्हन्तीति । यदपि तेष्वेव हिंसाशब्दो मुख्य इत्युक्तं, तदक्तम् । अभिचारपयायो हि हिंसाशब्दः । सा च हिंसा फलं श्येनस्य 'अभिचरन् यजेते ति हि श्रूयते । नतु श्येनादय एवाभिचाराः । खादकादिपु धानकादिपदप्रयोगा गौणः । नचेह गौणहिंसापदाश्रयणे कि- चित् कारणम् । श्येनशब्दे तु फललक्षणाकारणं वक्ष्यामः । तस्मात् सूक्त- मविधेये श्येनादौ न किञ्चिद् विधेयमिति ।। २०६ ।। एवं तावदुपपत्तितः श्येनादीनां विधेयत्वमुक्तम् । इदानीमेतत्परि- त्यागे सिद्धान्तहानिरपीत्याह-- सर्वति हान्तेन । जानात्सेवासौ मयै- तत् कर्तव्यमिति, उपायं तु न वेदेत्यादौ सर्वत्र भाष्यकारानुसारेणैवांशद्वय- गामी विधिरवगम्यते । तदिह श्येनायविधेयपक्षे पाध्यत इति । अयं चापर श्येनादीनामविधेयावे दोप इत्याह ये चेति स्युरन्तेन । ननु यथा ज्योतिष्टोमादयो न विधीयन्ते एवं न निषिध्यन्ते तेऽपीति । कस्माद् धर्मता न भवत्यत आह --हिंसेति । यद्यपि ज्योतिष्टोमादयो न स्वरूपेण हिंसा, तथाप्यग्नीपोमीयादिपशुहिंसा तेषां साधनम् । सा चांशद्वयगामिन्यपि नि- पिद्धेत्युक्तम् । अतो निषिद्धानखेन प्रत्यवायहेतुत्वादधर्मता ज्योतिष्टोमा- दीनामिति । आपेचाशद्वयाविधाने दुत्खातिरेवेत्साह -नचेति । विधे- रय महिमा यत्स्वभावसाध्यो यागः फलाङ्गः, तथा वक्ष्यति जैमिनिः 'कर्मा- श्यपि फलार्थत्वात्' (३-१-४) इति । तथेतिकर्तव्यतापि यत् फलसाध-' नागमसावपि विधिमहिनैव । सा निहिता सती पुरुषार्थात्मकसाध्यसम्बन्ध- मीहमाना फलवकत्वगभावमनुभवतीति 'फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गमिति १, 'ब्देन तु ग. पाट.. २. 'नु ये ज्यो', ३. 'न' क. पाठः ·चोदनासूत्रम् । १७३ साधनत्वेन विहितं न चाविहितमुच्यते । साध्यत्वेन विधानं तु नैवेष्टं लोकवेदयोः ॥२०९।। तेनैवमर्थशब्दस्य प्रयोजनमिहोच्यते । प्रवृत्ती वा निवृत्तौ वा या शब्दश्रवणेन धीः॥२१०॥ सा चोदनेति सामान्य लक्षणं हृदये स्थितम् । प्रवर्तकगृहीतैस्तु स्यादुदाहरणार्थता ।। २११ ।। तात्पर्य यर्थशब्दस्य नेयं व्याख्योपपद्यते । वक्ष्यते । अविधीयमानस्य यागस्याग्नेयादेः प्रधानस्याङ्गस्य वा प्रयाजादे- यथाक्रमं न फलाजता तत्माधनाङ्गता वापि सिध्यतीति ॥ २०८।। स्यादेतत् -~-साधनत्वेन विहिता अपि न सान्यतया विधीयन्त इ- त्यविधेया इत्युच्यन्ते । अत एवाह -'नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते' इति । नैव साध्यतया विवीयन्त इति यावदित्यत आह साधनत्वे- नेति । विधानं ह्यनर्थत्वपरिपन्थि तद् यथातथा वा विहितस्य न सम्भवति । अतः किमवान्तरभेदाश्रयणेनेति । अन्वारुह्य चेदमस्माभिरुच्यते । न तु साध्यतया विधानं सम्भवति, स्वयमेव साध्ये पुरुषाणां प्रवृत्तेः । तदेतदा- ह साध्यत्वेनेति । सर्वं यागदानजपोपवासादीष्टसाधनतयैव विधीयत इति भावः ।। २०९॥ अतो न श्येनादिनिवृत्तिरर्थशब्दस्य प्रयोजनमित्यन्यथा वर्णनीयमि- त्याह-तेनेति । प्रयोजनवर्णना प्रतिज्ञाय तदुपादातमेव तावद् भाष्य- काराभिप्रायमाह - प्रवृत्तौ वेति । प्रवर्तिका निवर्तिका चोभय्यपि चोद- नेति भाग्यकारस्य हृदये लक्षणं व्यवस्थित चोदनाया । अतो निषेध- चोदनालक्षणानां धर्मस्वं निवर्तयितुमर्थशब्द इत्यभिप्राय इति । कथं तर्हि प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेति भाप्यमत आह प्रवर्तक इति । प्रवर्तकग्रहणं प्रदर्शनार्थमित्यर्थ इति ॥ २११ ॥ उदाहरणार्थत्वे कारणमाह- तात्पर्य हीति । पूर्वापरसङ्गतो दि प्रन्यो व्याख्येयः । यद्यपि प्रवर्तककपर एव पूर्वग्रन्यो भवेत्, अर्थशब्द- - - 1. 'यमपि' ग पाठ.

·१७४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । अर्थग्रहणलभ्यं वा तत्प्रवर्तकभापणम् ।। २१२ ॥ धर्मे प्रमाणभूतायास्तद्वा लक्षणमुक्तवान् । एवं सति विधिभ्यः स्याद विधेयार्थावधारणम् ।। निषेधेभ्यो निषेध्यानामनर्थत्वेन निर्णयः। तेनार्थग्रहणेनोक्ता विधेयस्येह धर्मता ।। २१४ ।। निषेध्यानामनर्थत्वमर्थसिद्धं न सूत्रितम् । तस्मादुभयमित्यत्र विधेयप्रनिषेध्ययोः ॥ २१५ ॥ स्येयं व्यारया चोदनालक्षणानयनिवृत्यथाऽर्थशब्द इयेवमात्मिका नोपप- यते । अनर्थानां प्रातकवाक्यलक्षित नामचौदनालणनापतेरिति भावः । अर्थशब्दसहितस्त्र वा चोदनापदस्यार्थी व्याख्यात. । अर्थो हि प्रवर्तकवा- क्यलक्षण एवेत्यभिप्रायेणाह-अर्यग्रहणेति ।। २१२ ।। अथवा धर्मप्रमाणमत्र सूत्रकारेण सूत्रित धर्मस्य प्रवर्तकमेव वाक्य प्रमाणमिति । तचोदनालक्षणमेव माष्यकारेण चर्णित मे याह -धर्मेति। यदा चोभयपि चोदनेति स्थित तदा विधिचोदनाभ्यस्तावद् विधेयानां ज्योतिष्टोमादीनामर्थत्वेनावधारण भाति । निषेधचोदनाभ्यश्च निषेध्यानां ब्रह्महत्यादीनामनयत्वेन निर्णयः । उभयोरुभाम्यामानर्थले लक्षिते झते यावत् । तदेतदाह-एव सतीति । येन च विपिप्रमाण स्मर्थत्व, तेन तल्ल- क्षितानां ज्योतिष्टोमादीनामत्रार्थग्रहणेन धर्मत्वमुक्तमित्याह -तेनेति॥२१४॥ विधेयार्थधर्मत्वे चोक्तं विपरीतानामधर्मत्वमर्थसिद्धवान सूरकारेण सूत्रितमित्याह-निषेध्यानामिति । एवमुद्ग्रन्थमेव भाष्यकाराभिप्राय- मुक्त्वा तदनुसारेणोमयमित्यादि भाष्य योजयति-तस्मादिति । यस्मा- देवं भाष्यकाराभिप्राय., तस्माद् 'उभयमिहे त्यादिग्रन्थे विधेयप्रतिपेध्ययो- यथाक्रम यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयोनिदर्शन कार्यमित्यर्थः । यदि ब्रह्महत्या- दिवर्गस्यानर्थतया निदर्शन कथ तर्हि श्येनायुपन्यासः । ते हि विधेयाः । तत एव चेष्टसाधनाः । महत् खल्विदमिट यः शत्रुवधः । नहि तादृशी १. 'नाम', २ 'दस्याहि, । 'ध्येय भ' क पाठ, ·चोदनासूत्रम् । १७५ यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयो. स्यान्निदर्शनम् । श्येनादीनां विधेयत्वादिष्टस्यापि च साधनात् ।। उपचारादनर्थत्वं फलद्वारेण वर्ण्यते । प्रतिषिद्धा हि सेत्यत्र स्फुटमेतत् करिष्यते ॥२१७ ।। हिसा हीति च यच्चापि ब्रूते नाभिचरेदिति । श्येनादीनां स्वरूपे तु नोत्तरग्रन्थसङ्गतिः ॥ २१८ ॥ विहितत्वान्निपेधस्य प्रवृत्तिस्तेषु दुर्लभा। स्वगेऽपि नराणा तप्ति सम्भवति यादृशी श नुवधे । अत कथ तेऽनर्थतयो दाहियन्ते, अत आह -- श्येनादीनामिति । अयमभिप्राय यथावगत मायुष्मता न स्वरूपेण श्येनादयोऽना इति । भाष्यकारेणापि न तत्स्वरूप मनर्थतयोदाहतम् । किन्तु यत् तेपा फल हिंसात्मकमायुभाग्यविच्छेद , सो ऽपि विहितो निपिद्धश्च । स्वय रिहित यादद्यात्मकोऽप्यनर्धानुवन्धीति तदि- दमनर्थव श्येन उपचरित, कारणे कायाप चारात् । इन शब्द एव वा त कल उपचरित कार्य कारणोपचारादिति भाव । किं पुनरुपचाराश्रयणे कारणमत आह - प्रतिापद्धति । भाष्यकारानुसारणेवेदमुपचाराश्रयणम् । एवहि भाध्यकारो वदी -- 'प्रतपिद्धा कि सेति । नहि श्येनादिस्वरू- पाभिप्राय प्रतिपिद्धा हातादमुपपद्यते । ततस्तत्फ अभिप्र य एवं श्येनायुप न्यास इति भाष्यकृता स्फुगतामति ।। २१७ ॥ इद चापर लिङ्गदशनमित्याह --हिसा होति । 'कथ पुनरसा- वनर्थ' इत्युक्त्वा यदुक्त 'हिसा हि सेति, ततोऽवगम्यते न श्यनादि स्वरूपमानमनयतया विनक्षितमिति । वणितमिदमाशेपकाले न स्वरूपेण श्येनो हिंसेति । अतो हिसा हात्यन भाष्यकारणेतत् स्फुटाकृतम् । तथा 'इयेनेनाभिचरन् यजतेति ह सनामनन्ति नाभिचारतन्याम त्यन्ते वक्ष्यते । अनाप्यभिचारस्येव श्येनफलस्य निषेध दर्शयन्ननर्थता स्फुटीकरिष्यतीति । श्येनादिस्वरूपााभप्राये तु ग्रन्थे सवाऽयमुत्तरग्रन्थो न समच्छत इत्याह- श्येनादीनामिति ॥ २१८॥ तर प्रतिषिद्धा होत्येतत् तावदनुपपन्नमित्याह-विहितत्वा- दिति । विहिता हिसासाधनतया इयेनादय । न तेषु प्रतिषेधोऽवकाश ·मीमांसाश्लोकयार्चिक काशिकाटीकोपेतम् । यदा तु चोदनाशब्दो विधावेव व्यवस्थितः ॥ तदोभयादिको ग्रन्थः साध्यसाधनसंश्रितः । साध्यसाधनसम्बन्धे विधिना प्रतिपादिते ॥ २२० ॥ लक्ष्यमाणत्वमुभयोर्द्विविधं च फलं तोः। स्वर्गादिनाप्यते तत्र प्रतिषेधानतिक्रमात् ॥ २२१] लभत इत्याक्षेपे वर्णितमेवैतत् प्रदर्शनार्थमुक्तम् । अन्येऽप्या पोत्ता एवानु- पपत्तिप्रकारा अनुसन्धेया इति । एव तावद् विधिनिषेधात्मिका चोदनेत्या- श्रित्योभयमित्यादिग्रन्थो व्याख्यात. । इदानी प्रवर्तिका चोदनेत्यत्रापि पक्षे शस्यत एव भाष्य व्याख्यातुमित्याह-यदेति । उभय विधायिकया चो- दनया लक्ष्यते सायं साधन चेत्यर्थ । कथ पुनः साध्यमाधनात्मकमुभयं चोदनया लक्ष्यते । नहि साध्य विधीयते, स्वयमेव हि तन पुरुषाः प्रव- तन्ते, अत आह-साध्यति उभयोरन्तेन । अयमभिप्रायः--सत्यम् । साध्य- साधनाङ्गगोचरमेव विधेः प्रवर्तनम् । तथापि विधिप्रमाणकमेव स्वर्गयागा- दीनां साध्यसाधनसम्बन्ध इति औत्पातेफसूने (१.१.५) वक्ष्यते । यथा यागादीनां साधनभावश्चोदनालक्षणः, एव स्वगोदीनां यागादिसा यत्वाव- गतिरपोत तेन रूपेण तेजप चोदनालक्षणा भवन्त्येव, यद्याप तेषु स्वय प्रवृत्तः पुरुषो न चोदनया प्रवर्त्यत इति । यदि सा-यसाधनामियमुभ- यत्व, तर्हि 'अयोऽनर्ध' इति केन सम्बध्यते, अत आह-~-द्विविधामेति । अयमर्थः---फलसाधनात्मकमुभय चोदनालक्षणमित्युक्तम् । तदमुच्यते फलमानर्धात्मकत्वेन द्विविध ऋतूनामिाते ।। २२० । फलद्वैविध्ये कारणमाह -~स्वर्गादीनि हिंसाधन्तेन । तमो- भयात्मके फले स्वर्गादिफल तावत् ज्योतिष्टोमादीनामनतिक्रान्तप्रतिपेवेनैवा. वाप्यते । तन निपिद्धमिति यावत् । श्येनादिफल तु हिंसाधतिकान्तप्रति- पेधेनावाप्यते । अतस्तत्सदसद्भारकारितः फलायीन विवेकः । अस्मिंश्च व्याख्याने 'कोऽयः' इत्यादि माध्यमेवं व्याख्येयम् अर्थात्मकफलस्यापि यत् साधन सोऽप्यर्थ इति । अन्तीयैतन् प्रदर्शितं 'कोऽर्थः यो निःश्रेय- साय ज्योतिष्टोमादि' रिति । एतदुक्तं भवति- अर्यात्मकफलस्य साधनस्य ज्योतिष्टोमादेर्धर्मलं वक्तुमर्थपदं प्रयुक्तमिति । तदुक्तं- ·१७७ चोदनासूत्रम् । अतिक्रमण हिंसादि शास्त्रान्तरनिरीक्षया । फलांश भावनायाश्च प्रत्ययो न विधायकः ।। २२२ ॥ वक्ष्यते जैमिनिश्चाह तस्य लिप्सार्थलक्षणा । तेन सामान्यतःप्राप्तो विधिना न निवारितः॥२२३॥ "तस्यापि साधन यत् तदर्थ एवाभिधीयते । वक्तु तस्यैव धर्मत्वमुक्तमर्थविशेषणम् ।।" इति । कोऽनर्थ इति तु श्येनादिफलपरो लक्षणया श्येनादिपदप्रयोग , तस्य चार्थादधर्मत्वमुक्तमिति वेदितव्यमिति । ननु श्येनादिविधिसामर्थ्या- देव श्येनादिफलमासाद्यमान कथ प्रतिषेधातिक्रमणावाप्यत इत्युच्यते, अत आह ~~~ शास्त्रान्तरेति । अयमभिप्राय - सत्य श्येनचोदनालक्षण त- स्फल, तदुद्दिश्य तद्विधानात् । कचित् किञ्चिद् विधीयत इति विधे स्व रूप, तन विवेयमिवोद्देश्यमपि विधिनिगाहत एव । यत्तु 'न हिंस्यादिति शास्त्रान्तर, तन्निरीक्षणेन श्येनादिफलस्य हिंसाया प्रतिषिद्धत्वमवगम्यत इति ॥ २२१॥ ननु विधिस्पृष्टे प्रतिषेधोऽनवकाश । सत्यपि वा प्रतिपेधे नैवविधल्या नर्थत्वमित्युक्तम् । तद् यदि चोदनालक्षणा हिंसा, कथ निषिद्धत्वादनर्थ । चोदनालक्षणत्वे प्यविधेयत्वमिति तु भवद्भिरेव निराकृतम् । अत एव क्रमो विधेय इत्याश्रितम् , अत आह --फलांश इति वक्ष्यतेऽन्तेन । अ यमभिप्राय ---उक्तमिदमस्माभि किञ्चिद् विवातु फलमुद्दिश्यते इत्येता- वती चोदनालक्षणता । नतु फलमेव विधीयते, भावनाया फलाशे प्रत्य याविधायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । वक्ष्यति हि - 'जानात्येवासौ मयेतत् कर्तव्यमिति उपाय तु न वेदेति । अत स्वयमेव कर्तव्येषु पुरुषाणा प्र- चेर्न तद्विषयप्रवृत्तिज्ञापन विधे फलम् । साधनोपाययोस्त्रप्रवृत्त पुरुष प्र वर्त्यत इति तयोर्विधेयत्वम् । क्रमे तु न तावत् किञ्चिद् विधीयते । सोऽपि चेन्न विधीयेत, कथ चोदनालक्षणो भविष्यति । जैमिनेरप्येतदेवा भिमतमित्याह -~-जैमिनिरिति । लिप्सया प्रवृत्ति लक्षयति, तया प्रवृत्ते । अर्थशब्द. प्रयोजनवाची फले प्रवृत्ति प्रयोजनलक्षणा न वैधाति दर्शित म वतीति ।। २२२ ॥ Y ·१७८ मीमासाश्लोक्वार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । फलांशोपनिपातिन्या हिसायाः प्रतिषेधकः। अनर्थप्राप्तिहेतुत्वं वोध्यते तत्र यद्यपि ॥२२४ ॥ श्येनस्वरूपं नानर्थस्तत्फलस्य वनार्थता। परस्तूभयमित्यादे फलस्यापि विधेयताम् ॥ २२५ ॥ भावनान्तर्गतत्वाद्वा मत्वानर्थत्वमाक्षिपत् । नैवेत्येतावता चास्य विधेयत्वनिराक्रिया ।। २२६ ॥ किं विधेयमिदानी स्यादाह श्येनादयस्त्विति । यतश्चाय सूनमाप्यानुगत सिद्धान्त यत् फल न विधीयत इति, तेन कारणेन 'न हिंस्यादि ति प्रतिपेध श्येनफलोपनिपातन्या हिंसाया सामान्यतोऽवतरन् विधिना न निरारित इति तस्यानर्थतामापादयतात्याम प्रायेणाह-तेनेति ॥ २२३३ ॥ एवच निषेधेन श्येनफलस्यानर्थप्राप्तिहेतुत्वे योध्यमानेऽपि न श्येन स्वरूपेणानर्थः, तत्फरमेव तु हिंसानर्थ इत्याह - अनति ।। २२४३॥ अनापर परिचोदनाभाप्य 'कथ पुनरि'त्यादि । तस्याभिप्रायमाह-- परस्त्विति । अयमभिप्राय - योऽय साधनफलय वधेयाविधयभेदो द शितस्तमविद्वान् 'उभयमित्यादिभाष्ये श्येनादेश्वोदनालक्षणत्वाभिधानात् फलस्यापि विधेयता मन्वान , अथवा व्यशभावनाविधानेन फले जातविधे- याभिमान श्येनंफरस्यानर्धत्वमाक्षिप्तवान् । अय च भाष्यार्थ कय य कर्तव्यतयोपदिश्यते सोऽनर्थ । यद्यपि न थात् कर्तव्यत्तोपदेशपर्यनुयोगो ऽवगम्यते, तथाप्यपोरुपेये उपदेशपर्यनुयोगासम्भवादुपदिश्यमानस्य कथ मनर्थत्वमित्येव पर्यनुयोगार्थ । अतएवोक्तम् ~~ अनर्थत्वमाक्षिपदिति ॥ २२५३॥ अन परिहारमाध्य- 'नैव श्येनादय कर्तव्यतया विज्ञायन्ते' इति । तच्छयेनार्दिकर्तव्यतानिपेधपरमिवोपलभ्यते । तचायुक्तम् । श्येनादिविधा नस्य पूर्वोक्तत्वात् । अतो भित्त्या योगपति --नैवेति । अस्य श्येनफ लस्य हिंसाया नैवेत्येतावतैव विधेयत्व निराकार्यमित्यर्थ । कि नाहं विधेय , णाभि ग पाठ . नस्थाकपाट ·चोदनासूत्रम् । प्रश्नापाकरणे चात्र तव्यो विधिविवक्षया ।। २२७ ॥ प्रयुक्तो नतु साध्येऽर्थे द्वयेऽप्यनुपयोगतः । अनर्थस्यापि साध्यत्वमविधेयस्य हीप्यते ॥ २२८॥ साध्यत्वरहिते चेष्टा विधेये नित्यमर्थता। शतुश्च लक्षणार्थत्वं तेषां चाप्युपदेशनम् ॥ २२९ ॥ ब्रुवन् स्फुटीकरोतीष्टमुपदेशो हि नान्यथा । मिति तूपस्कृत्योत्तरग्रन्थयोजनेत्याह --किमिति । श्येनादयो यागाः क- तव्याः, न तत्फल हिंसेति ॥ २२६३ ।। अत्र च नैवेति भिन्ने कथं पुनरनर्थ इत्यस्य प्रश्नस्यापाकरणेऽनुपक्त- कर्त यतापदे फलस्य कर्तव्यतायां प्रतिषिध्यमानायां साध्यताप्रतिषेधभ्रम- मपनेतुमाह-प्रश्नापाकरण इत्यर्थेन्तेन । नात्र फलस्य साध्यता प्रति- पिध्यते, तन्निवेधे श्येनभावनापरिसमाप्तेः । किन्तु विधेयतैव फलस्य प्रति- पिध्यत इति । अनुपयुक्ते च पूर्वोत्तरपक्षयोः स्थापनबाधने साध्यत्वस्से- त्याह --द्वयेऽपीति । यदि कथं पुनरिति पूर्वपक्षवादिना साध्यत्वानुपपति- रुक्ता भवेत् , एवमुत्तरवादी नैवेति तन्निराकुर्यात् । नतु साध्यत्वस्य पूर्वपक्षे कश्चिदुपयोगः । नच तन्निरासस्य सिद्धान्त इति ॥ २२७९ ॥ अत्रोभयानुफ्योगतुल्यतामेव दर्शयति -- अनर्थस्यापीति । न- तावत् पूर्वपक्षवादिन साध्यताप्रतिपादनमुपयुक्तम् । अर्थत्वं हि तस्यापाद- नीयम् । अतो यदेव तदनुगुणं तदेव वक्तव्यम् । नच साध्यतामात्रानु- वन्ध्यर्थत्वम् , अनर्यस्याप्यविधेयस्य सुरापानादेः साध्यतावगमात् । नच साध्यतानिराकरणं सिद्धान्त उपयुज्यते । अर्थत्वं हि तस्य फलस्य निरा- करणीयम् । तदनुगुण च विधेयतानिराकरणमेव सिद्धान्तिना कार्यम् । किं साध्यतानिराकरणेन, असाध्यस्यापि विधेयस्य गोदोहनादेरर्थत्वादिति ।। २२८३ ॥ यचेद श्येनादिफलाभिप्रायमविधेयत्वं न स्वरूपाभिप्रायमित्यस्मा- मिरुच्यते, तद् भाष्यकारेण स्फुटीकृतमित्याह-शतुरिति । 'यो हि हिं- सितुमिच्छेत् तस्यायमभ्युपाय इति हि तेषामुपदेशः । श्येनेनाभिचरन् यजे- 1. 'तहानिरिति' पाठ'.

·आह , १८२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । प्रत्यक्षादेरशक्यत्वात् कल्प्यते निष्प्रमाणता। नहि हिंसाद्यनुष्ठाने तदानीं दोपदर्शनम् ॥ २३३ ।। वाह्येऽपि विचिकित्सा तु शास्त्रादेवोपजायते । हिंस्यमानस्य दुःखित्वं दृश्यते यन्न तात्रता ॥ २३४ ॥ फर्तु दुखानुमानं स्यात् तदानीं तद्विपर्ययः । इति । नन्वसत्यपि निषेधे किमंशद्वयगामिनी हिंसानों न भवतीत्यत निपेधेनेति ।। २३२ ॥ अत्र कारणमाह प्रत्यक्षादेरिति । नानार्थत्वे प्रत्यक्षादीनि क्र- मन्ते । नचाप्रमाणकोऽर्थः कलायितु शस्यत इति । प्रत्यक्षायशक्तिमेव दर्शयति नहीति । नहि प्रिवृत्पानविरेकयोरिव साध्यसाधनभावो हिं- साप्रत्यवाययोः प्रत्यक्षः, तदानी प्रत्यवायादर्शनादिति ॥ २३३ ॥ नन्वसत्यपि दोपदर्शने बाह्यहिंसानामनर्थत्वदर्शनायोदितास्यपि वि- चिकित्सा जायत एव, अत आह -~~याधेऽपीति । अयमभिप्रायः नात्र विचिकित्सायां किश्चित् कारणम् । शास्त्रादेव वाद्येऽपि विचिकित्सा । अहिंसापि शायविहितैवेति निर्विचिकित्ममनुष्ठातव्येति । ननु प्रत्यक्षमेव हिंस्यमानस्य दुःसितत्वमुपलभ्यते । अतः कर्तुरपि ततो दुसित्वमनुमा- स्यामहे । क्रियानुरुपं हि कर्तृणां फलमिति महाजनप्रसिद्धम् । यथा चाहुः "तथाच नारीप्यपि सिद्धमेतत् करोति यो यल्लमतेऽप्यसो तत् । यत् कर्मवीजं वपने मनुष्य- स्तस्यानुरूपाणि फलानि भुढे ॥" इति । अतः क्रियानुरूप्येणैव हिंसानकरीत्यनुमास्यते, अत आह --हिं- स्यमानस्येति स्यादन्तेन । अयमभिप्राय ~ यदेतद् हिंस्यमानस्य दुः- खित्वदर्शनं, तेन कर्तुः दुःसिवानुमानमयुक्तम् । व्यासलिङ्गदर्शनाभावात् । नहि हिस्समानस्य दुःखिता कर्नुभविन्यता दुःखेन व्याप्तावगतेति । प्रत्यक्ष दर्शनानुसारेण तु विपर्यय एव तावदनुमातुं शक्यते, तदानीं हि कर्तुः -- ·चोदनासूत्रम् । १८३ विषयेऽस्याः फलं यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् ॥ हिंसा क्रियाविशेषत्वात् सूते शास्त्रोक्तदानवत् । य एवमाह तस्यापि गुरुस्त्रीगमनादिभिः ॥ २३६॥ सुरापानादिभिश्चापि विपक्षैर्व्यभिचारिता। विरुद्धता च याग्धि दानस्ताहक् फलं भवेत् ।। विधिगम्यफलावाप्तिरदुःखात्मकता तथा । स्फुट सुखमेवोपलभ्यते । अत. कालान्तरेऽपि हिंसा सुसकरी, हिंसात्वाद् अद्यवदिति शम्यते प्रयोगो वस्तुमित्यभिप्रायेणा६ - तदानीमिति ॥२३४३ ॥ अन कश्चिदनुमानकुशल आह क्रियाविशेपा. खलु विषयानुरूप- फलदायिनो दृष्टा । यथा दानादय शास्त्रोक्ता. । दान हि सम्प्रदानापर- नामान विषय सुसयतीति प्रत्यक्षमदगाम् । तच कालान्तरे दातु. परां प्रीतिमाधास्यतीति शास्त्रादवगम्यते । हिंसापि च क्रियाविशेष. । अतो यादृगस्या विषये हिंस्ये कर्मणि फल दुखात्मक, ताहगेव केतुरनुमीयत इति, तदेतदुपन्यस्यति - विषय इति ।। २३५१ ।। अन दूपणमाह य एवमिति । एववादिनो हेतुरनैकान्तिकः । क्रियाविशेषाणामपि गुर्वगनागमनादीना विपयानुरूपफलदायित्वाभावात्। दुःखफलत्वात् तेपाम् । विषये च गुर्वगनादौ तदात्ये प्रीतिदर्शनात् । सुरापानस्यापि यदि पेया सुरैव विषय., न तस्य दु खमदु ख वेति विष- यानुरूपफलदायित्वमेवमादीनामसिद्धमिति विपक्षरेमियभिचारिता हेतो- रिति ।। २३६३ ॥ विरुद्धश्वाय हेतुरित्याह--विरद्धेति । कथ विरुद्धता, अत आह- यागिति । दृष्टान्नानुसारेण हि हेतुर्गमको भवति । दान चार दृष्टान्तः । अतो यादृश दाने फलमवगत, हिसायामपि तादृगेव फल भवेदिति । ताह- क्त्वमेव फलस्य दर्शयति-विधिगम्येति । दाने हि विधिगम्यफलावाप्ति- रवगता । तदिद व्याप्तिवलेन हिंसायामपि प्राप्नोतीति । विधिनलेन त्वर्थ- फलत्वमेव हिंसाया अवगम्यते । अतो नानर्थल सिध्यतीति सिसाथ- यिपितानर्थफलत्वविपरीतार्थफलत्वसाधनाद् विरुद्धोऽय हेतुरित्यभिप्राये- १ 'वक्तुर' क. पाठ ·विषयानुरूपफलदायिता ह्यत्र साध्यते । दाने च सम्प्रदान विपय । नच दान दातरि तदनुरूप फलममिनिष्पादयति, ततो विशिष्टतमस्य महतोऽभ्यु दयस्य दातरि निष्पत्ते । अल्पा हि प्रीतिगा गृहीतवतो भवति । दातुस्तु ता पानसाकृतवत 'सरत्सरोमसम्मितानि तानि वत्सराणि स्वगो भवतीति शास्त्रानुसारेणावगम्यते । काचित्त 'समद्विगुणसाहस्रानन्तानि फलायग्राम दान विपयशब्दरयार्थ । हिंसने तु हिंस्यमान कर्म । नचैतद् युक्तमित्य. १८४ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकार्टीकोपेतम् । नच या सम्प्रदानस्य प्रीतिस्ताहक् फलं भवेत् ॥ दातुस्तेन हि दृष्टान्त. साध्यहीन प्रतीयते । सम्प्रदानं च दाने ते विपय कर्म हिसने ॥ २३९॥ वेपम्यं सम्प्रदाने तु पक्षे त्वेतद्विरुद्धता । प्रीयते सम्प्रदानं हि देवतेति स्थित तव ॥२४॥ णाह-अदु सेति । तथेति । विधिगम्यफलावासौ सत्यामदुःसात्मतेत्यर्थ । नहि दुखात्मक फले विधि प्रमाण भवतीति ।। २३७१ ॥ गव तावद्धतुदोषावुक्तौ । इदानीं दृष्टान्तदोष दर्शयति-नचेति । णब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्य' इति साध्यहीनो दृष्टान्त इति । अपिचेका नैव साध्यपदेन पक्षसपक्षयोाप्ति कथ्यते । इह च दृष्टान्ते दाने सम्प भिप्रायेणाह - सम्प्रदानमिति वैषम्यम तेन । यदि तु वैपम्यपरिहारा) पक्षेऽपि सम्प्रदानमेव विपयशब्दस्वार्थों भरेत् , तत सिपाधयिापतानवि परी प्रतिज्ञानाद् विरुद्ध पभो भवेदित्याह- सम्प्रदाने इति । विरुद्धता मेव स्फुटयति --- प्रीयत इति । अग्नीपोमदेवतासम्प्रदानको हि पशुयाग । तर चानीपोमो देवता प्रीयते इति विपयानुरूपफलप्रतिज्ञाने हिंसाकरपि प्रीतिकरी हिंसेति प्रतिज्ञात भवेत् । एवञ्च नानर्थकरत्व सिध्यति, प्रीति फलस्यानर्थत्वामम्भवात् । अतो विरुद्ध पक्षो भवेदिति । किं पुनरिद देव ताधिकरणविपरीतविग्रहमत्त्वमिहाभिप्रेत्य देवता प्रीयत इत्युच्यते । यद्यपि अनिराकरणात्मक सम्प्रदान देवता स्यात् , तथापि नामी प्रीयते । श्रुति न्त गप ३ व ३ १ ·चोदनासूत्रम् । १८५ दृष्टान्ते कर्म दानं चेत् तस्य कीहक् फलं भवेत् । जपहोमादिदृष्टान्तात् परपीडादिवर्जनात् ॥ २४१ ॥ चोदितत्वस्य हेतुत्वाद् विरुद्धाव्यभिचारिता । विहितप्रतिषिद्धत्वे मुक्त्वान्यन्न च कारणम् ।।२४२॥ धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्तानुमानगीः । अनुग्रहाचाधर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मता ॥ २४३ ॥ समवायित्वात् कर्मसु । अत आह-इति स्थितं तवेति । सत्यं, नायं सिद्धान्तः । तव तु साढयस्य स्थितमिद यद् देवता प्रीयत इति । अतस्ते पक्षो विरुद्ध इति ॥ २४०॥ पूर्व तावदुभयत्र सम्प्रदाने विपयशब्दार्थे दोप उक्तः । कर्मवचनले दोषमाह-दृष्टान्त इति । यदि हि दाने कर्मैव विषयो भवेत् , तत- स्तस्य दीयमानस्य गवादेर्न किञ्चित् फलमिति न तदनुरूपफलसाधनं युक्त- मित्यभिप्रायः । विरुद्धाव्यभिचारी चाय हेतुरित्याह -- जपहोमादीति । जपादयो हि क्रियाविशेषा न परेषां पीडानुग्रहयोर्वर्तन्ते । चोदितत्वमात्रेणैव तु तेऽर्थतयावगताः । अतस्तदृष्टान्तेनैव चोदिता हिंसा अर्थ इति शक्यते साधयितुम् । अतो विरुद्धाव्यभिचारिता । नचात्र विषयानुरूपमेतत् फल- मिति शक्यते वक्तुम् । विषये फलादर्शनात् । जपस्य यदि तावजप्यमानं विषयः, किं तस्य फलम् । अन्यस्य तु न कस्यचित् पीडानुग्रही दृश्यते । अतएवोक्तं परपीडादिवर्जनादिति । एवंविधं दृष्टान्तमासाद्य चोदितत्वस्य हेतुत्व सम्भवतीति विरुद्धाव्यभिचारी हेतुर्भवति । भवति च प्रयोगः दैक्षपशुहिंसा अर्थः, विहितत्वाज्जफादिवदिति ॥ २४१३ ॥ अपिच विधिनिषेधप्रमाणकयोधर्माधर्मयोरनुमानोपन्यासोऽतिदूरमप- भ्रष्ट इत्याह -विहितेति ॥ २४२३ ॥ अपिच विषयानुरूपफलवादिना पीडानुग्रहनिवन्धनं धर्माधर्मत्वमा श्रितम् । एवञ्च जपे शीधुपाने चान्यतराभावादुभयानुग्रहता न स्यादि- साह-- अनुग्रहादिति ॥ २४३३ ।। , 'इय दे' क पाठ २ 'ण तु' ग पाठ. -- १ . 2 ·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । वदतो जपशीध्वादिपानादो नोभयं भवेत् । कोशता हृदयेनापि गुरुदाराभिगामिनाम् ॥ २४ ॥ भूयान् धर्मः प्रसज्येत भूयसी झुपकारिता । अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः ॥२४५॥ हृदयक्रोशनं कस्माद् दृष्टां पीडामपश्यतः। पीडातश्चाप्यधर्मत्वं तथा पीडामधर्मतः ॥ २४६ ॥ गुरुदारंगामिनां च परानुग्रहादेव महान् धर्मो भवेदित्याह -को शतेति । गुरुदाराभिगामिनो हि ससाध्वसस्य हृदय शब्दायत इवेति क्रो- शतेत्युक्तम् । यदि याद् गुर्वगनागामिनो हि ब्रामणमिर नतो हृदयको- शनमुपलभ्यते । हिंसा च विषयानुरूपफलदायितयानर्थ इति स्थितम् । अतोऽनर्थफलकर्मानुष्ठायिनामेव हृदयकोर्शनोपगम्यत इति गुरुदाराभिगा- मिनोऽप्यधर्मोत्पत्तिरवगम्यत इति । तत्रेदमुत्तर प्रांगता हृदयेनापीति । एव हि मन्यते --- विषयानुरूप चेत् कर्मणा फलम् , एव सति कोशतापि ह. दयेन गुनङ्गनागामी विषयस्याङ्गनाया महान्तमुपकार जनयतीति धार्मिको भवेत् । हृदयकोशनादस्याधर्मोऽनुमीयत इति चेद्, न तर्हि विषयानुरूप (फल) क्रियाणामिति व्याप्त्यसिद्धि । अतश्चानेकान्तिको हेतु । विरुद्धार्थ हेतुद्वयसमावेशे च धर्माधर्मत्वसशयो भवेत् । अतो न पीडानुग्रहनिवन्धन धर्माधर्मत्वमिति ॥ २४४३ ॥ अपिच अनुमानप्रधानस्यास्य वादिनोऽनपेक्षितनिषेधशास्त्रस्य हृद- यमोशनेऽपि न कारणमुपलभामहे । अधमीनुष्ठानबुद्ध्या हि तद् भवति । आनुमानिकधर्माधर्मवादिनश्च नाधर्मयुद्धौ किञ्चिन्निबन्धनमस्ति । शास्त्रानु सारेण हि तन्निश्चय । उच्छास्त्र प्रवर्तमानस्याधर्ममाचरामीति हत्कम्पो न जायते । इतरथा तु परोपकारिवादस्य हृदयस्य प्रसाद एव जायत इत्याह --- अनुमानेति ॥ २४५ ॥ ननु यदेव स्वस्मिन् परस्मिन् वानुष्ठीयमान पीडामावहति, स एवा- धर्मः । अत एवात्महिंसाप्यधर्म । तदिह यद्यपि परोपकारो दृश्यते, स्वस्य १ 'राभिगा, २ 'शनादवग, ३ 'शाच प ग पाठ ·१८७ चोदनासूत्रम् । अन्योन्याश्रयमाप्नोति विना शास्त्रेण साधयन् । एवमादावशास्त्रज्ञो म्लेच्छो नोद्विजते क्वचित् ॥ तस्य नाधर्मयोगः स्यात् पूर्वोक्ता यदि कल्पना । तस्मादनुग्रहं पीडां तदभावमपास्य च ॥ २४८ ॥ धर्माधर्मार्थिभिनित्यं मृग्यौ विधिनिषेधको । क्वचिदस्या निषिद्धत्वाच्छक्तिः शास्त्रेण वोधिता ॥ प्रत्यवायनिमित्तत्वे विधिना नापगच्छति । शास्त्रेण न हि शक्तीनामावापोद्वापनक्रियाः॥२५०॥ विद्यमाना हि कथ्यन्ते शक्तयो द्रव्यकर्मणाम । तदेव चेदं कर्मेति शास्त्रमेवानुधावता ॥ २५१ ॥ हिंसादीनामधर्मत्वं कथ्यते नानुमानतः। तु हृदयकोशात् पीडोपलभ्यत इत्यधर्मत्वम् । एवचाधर्मत्वे पीडोपपत्तिरि- त्यत आह --पीडात इति । अनपेक्षितशास्त्रस्य प्रागधर्मज्ञानोत्पत्तिनिमि- त्ताभावात् किंकृता पौडेति वक्तव्यम् । अधर्मत्वबुद्धिकृतेति चेत्, तदेव किनिमित्तम् । सैव पीडा अधर्मत्वे निमित्तमिति चेत् , तदिह पीडाधर्मत्व- योरेकतरस्यापि मूलान्तरासम्भवाद् दुरुत्तरमितरेतराश्रयमशास्त्रपरतन्त्रस्याप- पत इति ॥ २४६३ ॥ आपिच यदि सत्यपि परोपकारे कर्तुरुद्वेगदर्शनाद गुर्वगनागमन- मधर्म., तर्हि यस्यातो म्लेच्छादेरुद्वेगो न जायते तस्याधर्मोत्पत्तिर्न स्यादि- त्याह - एवमादाविति । शास्त्रज्ञस्यैव शास्त्रानुसायुद्वेगो जायते । तद- नमिज्ञस्य तदभावादप्रमाणकोऽधर्मयोग इति ।। २४७६।। अतो विमुच्यानुग्रहपीडे तदभाव च धर्माधर्मज्ञानार्थिभिविधिनि- पेधावेवानुसतव्यावित्युपसहरति-तस्मादिति । अयमर्थः -- नानुग्रहो धर्मत्वे कारण पीडा वा अधर्मत्वे, अनुग्रहाभावो वा पीडामावमात्र वा धर्मा- धर्मत्व इति ॥ २४८६ ॥ अत्र वदन्ति - नानुमानेन हिंसादीनामधर्मत्व साध्यते । किन्तु शाम्रानुसारेणैव । निषेधशास्त्रेण हिंसायाः प्रत्यवायशक्तिरवगता । सर्वा च १. चसक पाठ ·. मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकारीकोपेतम् । भेदात् तत्र व्यवस्था चेदिहाप्येवं भविष्यति । विधीनां वापि सर्वेषां साक्षाद् व्यवहितोऽपि वा ॥ । पुरुषार्थः फलं तेन नानर्थोऽतः प्रतीयते । नचेपु श्रूयतेऽनों निषेधान्नच कल्प्यने ।। २६१ ॥ 'नच प्रकरणस्थत्वात् पुरुषार्थः फलं भवेत् । कर्मोपकारः कल्प्यस्तु दृष्टोऽदृष्टोऽथवा पुनः ॥२६२ ॥ सामान्याभेदादपि चित्रादीनां कर्मणां फलतुल्यता भवेदित्याह ~~ यजि- स्वेति ।। २५९ ॥ यदि तु तत्र व्यवस्थावान्तरभेदानयाभिधीयते, सहापि समाने त्याह - भेदादिति । ननु विहिता नामाङ्गहिंसा । तथापि किं नानर्थः । न विधिनानधफलेन न भवितव्यमिति राजाज्ञा । अत आह. विधीना- मिति । अयमभिप्राय:-नेये राजाज्ञा ! शब्दशक्तिरेव । विधिहि कर्तव्य- ताबुद्धेर्हेतुः । इष्टान्युपाय च कर्तव्यतया लोको युध्यते । अतोऽवश्यमेव सा- क्षा व्यवहितोऽपि वा विधेयानां पुरुषार्थः फलमित्यवसीयते । साक्षात् प्र- धानानां, व्यवहितोऽङ्गानाम् । तस्मान्नातो विधेरनर्थफललमवसीयते। विधि- चलादवगम्यमानं विधीनां फलमित्याहेति । अपिच, अनर्थकर्यगहिंसेति नेदं सान्दृष्टिकम् । नचानसमभिव्यवहारोऽस्याः श्रूयते । अतः कथमनर्थसाध- नमित्याह - नचैष्विति । नन्वश्रूयमाणोऽपि कलमभक्षणादिवत् कल्पयि- ध्यते, अत आइ--- निषेधादिति । तत्र निषेध. कल्पनायां कारणं, नासा- विह सम्भवति ! अभावादेव विधानदर्शनादिति ।। २६१ ॥ अपिचागहिंसानां पुरुषार्थत्वे सिद्ध कदाचिदनर्थोऽपि फलतया क- ल्प्यते । नच तासां पुरुषार्थः फलम् । प्रकरणे पाठात् । प्रकरणविधिविनि- योगेन मत्वर्थवादित्यभिप्रायेणाह --नचेति । किं नाम तत्कल्प्यमत आह-कोपकार इति । यत् खलु प्रकरणस्थ, ततः प्रधानकोपकार एव कल्प्यते दृष्टोऽष्टो वा । ययावघातस्य ब्राह्मणां वितुपीमावो विध्यपेक्षितो दृष्टः । अदृष्टो वा यथा प्रयाजादिजन्य इति ॥ २६२ ॥ - 1. 'तोवा क. पाठः २. 'मात 'ग पाठ:

·चोदनासूत्रम् । कल्पनावसरस्तत्र नानर्थस्यानपेक्षणात् । ऋत्वर्थश्चापि संस्कारः पशो रादुपक्रिया ॥ २६३ ॥ दृष्टैव त्ववदानानां निष्पत्तिः क्रत्वपेक्षिता। अभिचारेऽप्युपायस्था हिंसा नाधर्म उच्यते॥२६४॥ तस्मादनङ्गभूतायां हिंसायामेतदुच्यते । उद्देशाच्च फलत्वेन श्येनादौ न विधीयते ॥ २६५॥ अतो नावानर्थकल्पनावसरोऽस्तीत्याह कल्पनेति । नाइईि- सासु फलमपेक्षित, कतूपकारेण निराकाक्षत्वादिति भावः । त्वर्थेऽपि चाय विशेष. यदय पशुसस्कार एव, नतु प्रयाजादिवदारादुपकारोऽग- हिंसा, तत्पुरस्सर विशसनादिसंस्कारानुष्ठानात् । अतएव सजपने पशु- बीहिवत् प्रधानतया श्रुत. 'पशु सज्ञपयतीति। तदेतदाह-क्रत्वर्थ इति । सन्निपत्योपकारप्रदर्शनेन क्रत्वर्थतेव बलीयसीति दर्शित भवति । आरादु- पकारकत्वे यावान् क्लेशो भवेद् नच तावानप्यस्तीति ।। २६३ ।। सस्कारत्वेऽपि चास्याय विशेष यदय दृष्टार्थ एवावघातादिवत् । न तु प्रोक्षणादिवददृष्टार्थ., क्रत्वपेक्षितैकादशावदाननिष्पत्ते. । देक्षे हि पशौ 'हृदयस्याग्रेऽवद्यति । अथ जिह्वाया. । अथ वक्षस.' इत्यादिभिरेकादशा- वदानसाध्यो याग उक्त । नचासति हिंसासस्कारे पशोरेकादशावदान- निष्पत्ति. सम्भवति । अतो दृष्टार्थत्वादङ्गहिंसाया नानर्थकल्पनावसरोऽस्ती- त्यभिप्रायेणाह--दृष्टेति । एवं तावज्ज्योतिष्टोमोपायांशस्था हिंसा नाधर्म इत्युक्तम् । ये चाभिचारयज्ञा. श्येनादय , तत्राप्येकाहानां ज्योतिष्टोमप्रकृ- तिलाचोदकमाताजहिता नाधर्म इलाह अभिचार इति ।। २६४।। अतोऽनङ्गभूतायामेव फलांशस्थायां हिंसायामेतदनर्थत्वमित्युपसंह- रति~ तस्मादिति । ननुच फलांशस्थापि हिंसा श्येनाद्युद्देशेन वि- धीयमानों कथमनर्थः अत आह---उद्देशादिति । अयमभिप्राय. --- नान श्येनोद्देशेन फल विधीयते, फलत्वेन हिंसाया एवोदेशात् । फल धुद्दिश्य साधन विधीयते, नतु विपर्ययः । ननूद्देश्ययोरपि देशकालयोर्विधानमि- १. 'नव है, - २ 'च' क पाठ. ३ 'नत्वात् ' क ग पाट ·१९२ मीमांसाश्लोकवार्चिकं काशिकारीकोपेतम् । भावनाविधिरप्येप फलांशाद विनिवर्तते । अतः स्वतो न धर्मत्वं श्येनादे प्यधर्मता ।। २६६ ।। फलानर्थानुवन्धित्वात् तद्द्वारेणोपचर्यते । 'निराकाङ्क्षस्य चैकेन श्येनस्य न फलद्वयम् ॥ तस्मात् क्रियान्तरादेर्वा हिंसातो नार्थ उच्यते । फलतोऽपि च यत् कर्म नानर्थेनानुवध्यते ॥ २६८ ॥ केवलप्रीतिहेतुत्वात् तद्धर्मलेन हीप्यते । प्यत एव । सत्यम् । अन्यतस्तयोरप्राप्तेः । फले तु रागतः प्रवृत्तः पुरुषो न विधिना प्रवलंत इत्युक्तमेवेति ॥ २६५ ॥ कथं पुनस्त्र्यंशभावनाविधाने विधेयाविधेयभेदः शक्यते वक्तुम् । अतएव भावनान्तर्गतत्वादनर्थत्वाक्षेपो निदर्शितः । तत्रोत्तरमाह वनेति । अयमभिप्रायः विधिहिं हंस इवोदकात् क्षीरं विविच्य प्राप्तपरि- हारेणाप्राप्त गृह्णाति । तथाच वक्ष्यति-~'तद्गुणास्तु विधीयेरन्नविभागाद् विधानाधे नचेदन्येन शिष्टाः' (१.४.२) इति । अतो विशिष्टभावनावि- धावपि साधनेतिकर्तव्यतामात्रपरत्वात् फलांशान्निवर्तत इति । अतः सिद्धं न स्वरूपेण श्येनो धर्मः । नाप्यधर्मः । फलस्यैव बनर्यानुवन्धित्वात् तद्वारेणानर्थ इत्युपर्यत इत्युपसंहरति ~ अत इति ।। २६६३ ।। ननु च विधीनां पुरुषार्थफलत्वात् श्येनस्य च विधिविषयत्वात् तबलेनार्थात्मकमेव फलान्तरं विश्वजिदादिवत् किं न कल्प्यते । अतः स्व- रूपेण धर्मो भविष्यतीत्साह-निराकाक्षस्पेति । अयमर्थः-मातृन्य- वधेनैकेन स्वर्गादपि प्रियतरेण निराकाङ्क्षस्य श्येनस्य न फलान्तरक- ल्पना सम्भवति ! भावनाकाङ्क्षा हि तत्कल्पनापीजम् । एका च भावनै- केनैव भाव्येन निराकाक्षेति न भाव्यान्तरसम्बन्धं लभते । तथाच वक्ष्यति-~~ 'एक वा चोदनैकत्वात्' (४. ३. १५) इति । अतः सिद्धम- १. 'कर्तुम् ग, पाठ, २, दिर्धाक्षेपो दर्शि', ३. 'नेऽर्थे के पाठ .

·चोदनासूत्रम् । ननुचेष्टाभ्युपायत्वाच्छयेनादेधर्मता भवेत् ॥ २६९ ।। फलं तावदधर्मोऽस्य श्येनादे. सम्प्रधार्यते । यदि येनेष्टसिद्धिः स्यादनिष्टाननुवन्धिनी ॥ २७० ।। तस्य धर्मत्वमुच्येत ततः श्येनादिवर्जनम् । यदा तु चोदनागम्यः कार्याकार्यानपेक्षया ॥२७१॥ धर्मः प्रीतिनिमित्तं स्यात् तदा श्येनेऽपि धर्मता । नर्थफलस्य तद्वारेणानर्थत्वमित्याह-तस्मादिति । किं पुन कारण, फला- नर्थानुवन्वित्वात् श्येनो न वर्म इत्यत आह - फलत इति । ईदृशे क मणि लोके वर्मशब्द प्रसिद्ध इति ॥ २६८३ ।। अन चोदयति ननुचेति । अयमभिप्राय -किं पुन कारण स्वतो न वर्मस्व श्येनादे , नाप्यधर्मतेति । इष्टाभ्युपायो हि चोदनालक्षणो धर्म । तथा श्येन फलस्यानर्थानुवन्धित्वेऽपि । अतो धर्म इत्येवाय व क्तव्य इति । अत्रोभयरूपरहित श्येन इत्यभिप्रेत्य सम्प्रधारणामवतारयति- फलमिति । स्थित तावत् श्येनफल हिंमा । हिसा च न धर्म इति । श्येनादिस्वरूपमिदानी लोकप्रसिद्ध्यनुसारेणावधारयाम. धोऽधमा चेति ।। २६९३ ॥ तमान्यतरनिरिणाय पक्षद्वयमुपन्यस्यति यदीति द्वयेन । लोकप्रसिद्दिर्हि न सर्वशब्दार्थानधारण मूलम् । तदसाव निरूपणीया । तर यद्यनिष्टानुवन्धरहितष्टान्युपायश्चादनालक्षणो धर्म इति लोकेनोच्यते, तन श्येनादीनामधर्मलेन वर्जन, परम्परयानर्थानुवन्धित्वात् । यदि खना- दृत्य परम्परयानर्थानुन्धितमाहत्य प्रीतिफल रोकिका धर्मशब्देनोपचरन्ति चोदनासमधिगम्य, तथा सति श्यनोऽपि तादृशत्वाद् धर्मो भवेत् । कार्या कार्यानपेक्षयेति ! यदेव हि प्रीतिमानानुनन्धि तत् कार्यमिति विकिनो बुध्यन्ते, विपरीतमकार्यमिति भार । प्रसिद्धिविभागकथनेनैव चान नि- र्धारणमुक्तम् । यथाप्रसिद्वि तावद् धर्मशब्दोऽभ्युपगन्तव्य इति स्थितम् । प्रसिद्धिश्चानिष्टाननुबन्धीष्टसाधनविषयैव धर्मशब्दस्येति श्येनादिवर्जनमेवा- वसीयत इति ॥ २७१।। - १ ति भार॥' पाठ A..

·-- मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । यदि वप्रीतिहेतुर्यः साक्षाद व्यवहितोऽपि वा ॥ सोऽधर्मश्चोदनार्थः स्यात् तदा श्येनेऽप्यधर्मता । यस्तु हिंसात्वसाधाद वाघवञ्चोदितास्वपि । वदेदनर्थहेतुत्वं तस्याप्यागमवाधनम् । तमनादृत्य यो ब्रूयाद् यागादेरप्यसो वदेत् ॥ २७॥ स्वर्गादिसाधनाशक्ति क्रियात्वाद् भोजनादिवत् । गीतामन्त्रार्थवादेर्या कल्प्यतेऽनर्थहेतुता ॥ २७५ ।। नन्वेवमधर्म एवानिष्टानुपन्धित्वात् श्येनः फलद्वारेण, अत आह - यदीति । अयमभिप्राय. ~अधर्मपदप्रयोगोऽपि लौकिकानां सम्प्रचारणीयः किविषय इति । तद् यदि चोदनाधोंऽपि साक्षाद् व्यवधानेन वाप्रीति- हेतुरधर्म इति प्रसिद्धः, तत. श्येनोऽप्यधर्म । अथ वेदविहिते नाधर्मशब्द- मप्रीतिकरेऽपि परम्परया लोकः प्रयुङ्क्ते, ततो नाधर्मः । नच वेद- विहितगोचरोऽधर्मशब्दप्रयोगो लौकिकानां दृष्ट इति नाधर्म. स्वरूपेण श्येना. दय इति भावः ॥ २७२३॥ यस्तु वदति-विहिता नामांशद्वयगामिनी हिंसा । तथापि प्रतिबद्ध- लिङ्गदर्शनेन तस्यानर्थहेतुत्वगनुमास्यामहे । तथाहि हिंसात्वमनर्थवेन प्रतिबद्ध याह्यहिंसास्ववगत, तद्धि विहितास्वपि दृश्यमानमनधत्वमनुमाफ्य- यतीति । तदेतदुपन्यस्य दूपयति यस्त्विति । अय चागमवाघोऽनुमाने अपञ्चयिष्यत इति ।। २७३३ ॥ आगमानादरे त्वनवस्था भवतीत्याह-~-तमिति ।। २७४३।। नवागमानुसारेण ऋतुगतानामपि हिंसानामधर्मत्वमवगम्यते । त- थादि-सन्ति हि केचन मन्त्रार्थवादेतिहासादयः ये कतुवर्तिनीमपि हिंसा निन्दन्ति । यथा जपस्तुती "विधियज्ञाअपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः" इति हिंसाहलेनैव विधियज्ञनिन्दा स्मयते । अत आह -~~-गीतेति । अस्याः-~-प्रत्यक्षोन धुतियाधः । ऋतौ विधानदर्शनात् 'अन्यत्र ती- म्या' इति च श्रुतेः। १. 'स', 'पाकर 'ग, पाठः ४. 'म' क पाठ ·चोदनासूत्रम् । १९५ प्रत्यक्षश्रुतिवाध्यत्वात् सान्यार्थत्वेन नीयते । शिष्यान् प्रत्यविशिष्टत्वात् सूत्रवैदिकवाक्ययो॥ अशक्तेश्चीभयोः साम्यान्न सूत्रेष्वित्यनुत्तरम् । प्रागुक्तपरिसङ्ख्यायाः फलमेतत् प्रकाश्यते ॥ सूत्रेषु ह्यनया युक्त्या गतिरेपापि युज्यते। "यज्ञार्थ पशव सृष्टा स्वयमेव स्वयम्भुवा । यज्ञा हि भूत्यै लोकस्य तस्माद् यज्ञे वधोऽवयः ॥" इति च । अन्यपरतयार्थवादो व्याख्येय । यया वक्ष्यति -- 'नहि निन्दा निन्ध निन्दितु, कि तर्हि निन्दितादितर प्रशसितुमिति ॥ २७५३ ।। अत्रापर भाष्य - 'न-वशक्तामद सूत्रमिमावविभिवदितु चोदना लक्षणो धर्म नेन्द्रियादिलक्षण , अर्थश्व धर्मो नानर्थ इति । भिधेत हि तदा वाक्यम्' इति । एव वाक्यभेदपरिचोदना कृत्वा परिहारभाष्यम् - 'उच्यते । यत्र वाक्यादेवार्थोऽवगम्यते तत्रैवम् । तत् तु वैदिकेषु न सूत्रेषु । अन्यतोऽवगतेऽर्थे सूनमेवमर्थमित्यवगन्तव्यमिति । तदाक्षिपति-शि- व्यानिति । अस्यार्थ. ~ अन्यतोविदितवेदार्थेभ्यो जिज्ञासुभ्य सूत्राणि जैमिनिना न प्रणीतानि । अतस्तानि तेपा वेदवाश्यतुल्यानि उभय च वेदनात्मक वाक्यभेदादिदोपादसमर्थम् । नचाशक्तमर्थप्रत्यायने प्रमा- णम् । अतो न वेदसूत्रयो कश्चिद् विशेष इति न सूत्रेप्विति भाप्योक्तम नुत्तरमिति ॥ २७६३॥ अत्र परिहारमाह-प्रागुक्तेति । अस्यार्थ. भेदादिना सूत्राणामप्यशक्ति शिष्याश्च प्रत्यविशेष । किन्तु या पूर्व सति सम्भव इति परिसख्योक्ता, तस्या फलमेतद् भाष्यकारेण प्रतिपाद्यते । एव हि न्यायामासभ्रान्ता शिष्या भाष्यकारेण शिक्षिता यद् विवक्षितासम्भवे वाक्यभेदादिभिरपि सूत्राणि गमयितत्यानीति । तदिहैव तावचोदनासूत्रे प्रदश्यते यद् वाक्यभेदेनापि चोदनासूनार्थो बोध्यत इति । अनयेति । भा प्योक्तया प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थविषयतया युक्त्येत्यर्थ । एपेत्यपि च भा प्योक्लैव वाक्यभेदगति. प्रत्यवमृश्यते । यथाह--'भिन्नयोरेव वाक्ययो- सत्यम । वाक्य- " । 'ति । पाठ ·--- तस्मा- . मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । तस्मादावर्तते सूत्रं तन्त्र वा शक्तिभेदतः ॥ २७८ ॥ एकदेशानुमानाद् वा द्वे सूत्रे परिकल्पिते । इतरेतरसामीप्यादेतावेव परस्परम् ॥ २७९ ॥ रिमायेकदेशाविति । तदनेन शिप्यान् प्रत्यविशेपेऽपि व्याख्यातणागेर व्याख्याप्रकारो भाप्य कारणोक्त इति दर्शितम् । व्याख्याकारा हि चिरपरि चितन्यायसामस्त्यस्मरणक्षमा न्यायवलेन वास्यदादिभिरपि सूत्राणि व्या- चक्षत इति ।। २७७१॥ यतश्च प्रमाणान्तरानुसारेण वाक्यभेदादिभिरपि सोप्ववगति. स म्भपति, तस्मादावृत्त्या या तन्त्रेण वेद स्तं व्याख्येयमित्याह दिति । आवृत्ती तावत् सकलमेर सूत्रं द्विः पठिनन्यम् । सौकस्य चोद- नालक्षणो धर्म इत्यत्र तात्पर्यम् । अपरस्स चार्थों धर्म इत्यर । अन्यपर- खेऽन्यतरमम्बन्धोऽनुवादः । सूनभेदेन चोभयविधानात् तमिद्वेभयानु- वादोपपत्तिः । तन्न चोदनालक्षणादीनां प्रयाणामन्यतमम् । तदुपरिष्मान वक्ष्यते । तम्गिन् पक्षे न वास्यभेदः । तथाहि-त्रिपदगिदं गनन् ! पद- त्रयस्यापि चेतरतरमनद्वाऽयों वाक्यार्थ । तद् यदेव प्रयाणामुभयगन्धा. नार्थमावत्यते तदेव वार भिनत्ति ! तन्त्रेण तूमयसम्म न वायभेदः । सकृदचनात् । सकृदुतस्यैर योग्यत्तयोमयसम्पन्धे शक्तिभेदात् । तदिह धर्मपदं पा तन्त्रोचरितमुभाम्यां सम्पध्यने । मिध्यति चोभयं चोदनालक्षणो धोऽर्थो धर्म इति च । मध्यपदं वाघन्तान्माम् । एवमपि चेट मिध्यनि अों धर्मः म चोदनालक्षण उनि । आधमेव योत्तराभ्याम् । चोदना- लक्षणोऽर्थः स एप न धर्म इति । इदमे कमेर यास्य प्रयाणामन्यनमस्र तन्त्रणोमयसम्बन्धाद् अर्थमित्यवगलव्यम् । नाइच- "चोदनालक्षणादीनां तन्मेकप नाती । द्वाभ्यां महार्थवाचिताद् अर्थमकं भविष्यति ।। इति ।। २७८ ॥ भाषकारेण 'भिन्नयोरेत वााययास्मिारक देशाधिपति पदता बदर ना, २. an पार .

·१९७ चोदनासूत्रम् । कल्प्यते वाक्यशेषाय नान्यावयवकल्पना विशिष्टार्थानुवादित्वादथवेत्यपि भापिते ॥ २८० ॥ वाक्यभेदः स एवेति संज्ञातन्त्रत्वमुत्तरम् । अर्थ वा प्रत्युपादानात् संज्ञालक्षणशब्दयोः ॥२८१॥ तन्त्रे लक्षणशब्दो वा वाच्यो धर्मार्थशब्दयोः। मेवेदं दर्शितम् । तदुपन्यस्यति–एकदेशेति । अर्थो धर्म इत्येकं सूत्रम् , अपर चोदनालक्षण इति । तेन चोदनालक्षणावयवनानुमितेनानन्तरसूत्र- “स्थेन धर्मपदेनैक निप्पद्यते चोदनालक्षणो धर्म इति । तदिदमुक्तम् - एकदेशानुमानादिति । नन्वर्थो धर्म इति चोदनालक्षणाचोदनालक्षणयोर- न्यतरस्यानुपादानात् तदपेक्षायामचोदनालक्षणोऽप्युपतिष्ठमानः केन वार्यते । एव चोदनालक्षणो धर्म इत्यत्राप्यनर्थप्रसङ्गो दर्शयितव्यः । अत आह . इतरेतरेति । एतावेव चोदनालक्षणार्थशब्दावितरेतरसामीप्यात् परस्पर सूत्रद्वयेऽपि विशेषणत्वेन वाक्यशेपतया कल्प्येते । अतो नाचोदनालक्षणा- नर्थावयवकल्पनेति । अनुवादत्वेन चार चोदनालक्षणार्यावयवसम्बन्धो मिन्नयोः सूत्रयोदशयितव्यः, यदर्थों धर्म इत्येकसूनणोक्त तचोदनालक्षण इति, यच्चोदनालक्षणो धर्म इत्यत्रोक्त तदर्थ इति ॥ २७९३ ।। अपरमपि 'अथवा अर्थस्य सतचोदनालक्षणस्य धर्मत्वामित्येकार्थमे वेति भाष्यम् । तदाक्षिपति-विशिष्टेत्येवान्तेन। अर्थविशेषणविशिष्ट- चोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधान दर्शितम् । एवमपि विशेषणविशेष्योभ- यपरत्वेन वाक्य भियत एव, यकत्वविशिष्टप्रहानुवादन सम्मावियो । अत. केन विशेपेणाथवेति परिहारान्तरमुक्तमिति । यतचायमपरिहार., त- स्मात् पूर्वोक्तमेव पदनयतन्नत्वं वाक्यभेदपरिचोदनायामुत्तरमित्याह इतीत्यर्थशब्दयोरन्तेन । एतच तन्त्रनय व्याख्यातमेव । सज्ञाशब्देन धर्म- पदमुच्यते । तद्धि चोदनालक्षणस्यार्थस्यालौकिकी सज्ञा भूवादीनामिन . १ 'रान', २ 'यतेव' ग पार ३ 'ण परि', ४ 'ते । स हि था' क पाठ .

·१९८ मीमासा-लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । धर्म सामान्यत. सिद्धे प्रमाणं कथ्यते यदा ॥२८॥ वृत्तमेव तदार्थले किमर्थं पुनरुच्यते। चोदनालक्षणत्वस्य धर्म प्रति विधेयता ।। २८३ ॥ धातुशब्द । पूर्वाचार्याणा मतेन चैतदुक्तम् । यद्यवश्य वाक्यभेदं परिह तव्य , ततस्तन्त्रेण द्ययमेक वाक्य व्याख्येयम् । नच प्रकारान्तरेण वा क्यभेदपरिचोदना परिहतुं शक्यत इति ।। २८१३ ।। अन चोदयति-धर्म इति । अयमभिप्राय -द्वे किलात्र वचन व्यक्ती । चादनालक्षणानुवादन धर्मविधान विपरीत वा । तत्राचे तावत् पक्षे चोदनालक्षणत्वस्यार्थत्वव्यभिचाराद् युक्तमेव विशेषणम् । यदा तु सामान्यत सिद्धधर्मानुवादेन प्रमाणमनेन कथ्यते, तदा अर्थत्व प्रासमेव, अर्थस्येव श्रेयस्साधनस्य धर्मत्वप्रसिद्ध । सर्वे हि वादिन प्रीतिसाधन धर्म इत्यत्राविप्रतिपन्ना , तद्विशेपेष्वेव विवाद । मीमासका हीष्टापूर्तयोर्धमत्व मिच्छन्ति ! सट्टवन्दनादौ सौगता' । सामान्य तु प्रीतिसाधन धर्मस्वरूप सर्ववादिनामविवादसिद्वमवै । एपेव च प्रागपि सामान्यसिद्धिरुक्ता । अत एवच विशेषसिद्धिजिज्ञासाया प्रमाणविशेषविधान, तत एव तत्सिद्धे । वेदागमे हि प्रमाणे यागादयोधर्मा । बुद्धागमे तु चैत्यवन्दनादय । को धर्म इत्सनापि विशेपनिज्ञासयैव प्रश्न । वक्ष्यति च 'विशेषस्य च जिज्ञासे ति । तस्मादेपेवात्र वचनव्यक्तिर्मुस्या । अतएवाद्ये प्रथममुक्त्वा सत्सूत्रेण च प्रत्यक्षादिनिराकरणादेपेव वचनव्यक्ति सूत्रकाराभिमता लक्ष्यते । यो धर्म स चोदनालक्षण इति प्रतिज्ञातेऽन्यलक्षणानराकरण सङ्गच्छते, नान्यथा । तस्मादेपैवान वचनव्यक्ति । अस्या चाव्यभिचारादर्थविशेषणमनर्थक मिति ॥ २८२३ ॥ परिहरति--चोदनेति । अयमभिप्राय सत्यम् । एपेव चात्र वचनव्यक्ति ! इयमेव तु नासत्यर्थविशेषणे सिध्यतीति फल्वदर्थग्रहणम् । १ यमवा २ दा वक्तव्य ३ वाप्राक पाठ 'पमानाज ग पाठ ·चोदनासूत्रम् । १९९ लभ्यतेनुवादेन संशयो ह्यन्यथा भवेत् । तथा च येऽप्यनर्थस्य साधनत्वेन कल्पिताः ॥२८॥ निषेधैस्तेऽपि धर्माः स्युश्चोदनालक्षणत्वतः । तस्मादर्थापरित्यागादेकार्थग्रहणं यथा ॥ २८५ ॥ लभ्यते वचनव्यक्त्या सा स्यादर्थानुवादतः । असति हि तस्मिन् वचनव्यक्त्यन्तरसन्देहो भवेत् । एव हि तदा सम्भाव्यते, यश्चोदनालक्षण. स धर्म इति । अत्र तु वक्ष्यमाणो दोष । नित्यानुवादभूते त्वर्थग्रहणे नैव वचनव्यक्ति सम्भवति, अर्थग्रहणस्य विध्यनुवादयोरस- म्भवात् । विधौ तावद् वाक्यभेदादसम्भव. । अनुपादस्य चापाहे । नहि चोदनालक्षणमर्थसम्बन्धं न व्यभिचरति अनर्थस्यापि तल्लक्षितत्वात् । अतो नानुवाद. । नचैतत्परित्यागेन वाक्यार्थत्वम् अनर्थकत्वाद् वाक्यैकदेशस्य । अतो यतरस्मिन् पक्षेऽर्थपदान्चयो घटते, ततर पक्षोऽवधार्यत । धर्मानु- वादेन प्रमाणविधौ सम्भवति नित्यानुवादभूतोऽर्थशब्द इति स एव पक्षो निश्चीयते। अतो विध्यनुवादसूचनार्थ एवार्थशब्दो न विशेषणम् । 'विशेष- णाद् विना चैतदिति च स्पष्टमेव सूत्रार्थ इति दर्शयिष्यति ॥ २८३१ ॥ स्थादेतत् । सम्भावितवचनव्यक्तिपरिग्रहे को दोष इति, अत आह-तथेति । चोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधावधर्माणामपि निषेधचो- दनयानर्थसाधनत्वेन लक्षितानां ब्रह्महत्यादीनां चोदनालक्षणत्वादु धर्मत्व भवेत् । नचतदिष्टम् । अतो न विधेयार्थमपि विधिफलमर्थवदयपदग्रहणम् । अतो नेय वचनव्यक्तिः साधीयसीति ।।२८४३॥ अतस्तसरित्यागेनान साँ नाम वचोभड्न्याश्रयणीया, यस्यामर्थश्च धर्मतया न त्यज्यते, एकश्च वाक्यार्थो भवति । सा च धर्मानुवादेन प्रमाण- विधिः, तस्यां हि धर्मस्यायत्वाव्यभिचारादर्थो न त्यज्यते । एक एवं वाक्यार्थो भवति, सामर्थ्यलभ्यत्वादर्थस्य । इय चायीनुवादादेव सिध्यति, नान्यथेत्युक्तमेवेसाह -तस्मादिति ॥ २८५३ ॥ २ प अ',३ . 'साधनामेव', ५ 'नत्वन्य' म पाठ . . १ 'प्य' ग पाट. 'प्र' क पाठ ·२०० मीमांसाश्लोकवार्चिक काशिकाटीकोपेतम् । विशेषणाद् विना चैतदर्थसामर्थ्यकारितम् ॥ कथ्यते भाप्यकारेण फलं हिंसादिवर्जनम् ॥२८६३ ॥ योपैवात्र वचनव्यक्तिः, कथं तर्हि भाष्यकारः 'उभयमिहे'त्यादि- अन्येनार्थपदस्य विशेषणतां दर्शयति । विस्पष्टं हि तनोक्त तत्रानी धर्म उक्तो मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणमिति, यदपि चेदम् 'अथवेत्यादि भाष्यमा- क्षिप्त तस्याप्यद्ययावन्न किश्चित् समाधानमुपलमामहे, अत आह ---वि- शेषणादिति । अनेन भाष्यद्वयमपि समाहितम् । यत् तावदुभयमिहे- त्युक्तं तदर्थविशेपणाद् विनवासामर्थ्यकारितमेव भाष्यकारेण कथितम् । किमिदमर्थसामर्थ्यकारितमिति । एतदुक्तं भवति-यद् धर्मानुवादेन प्रमा- णविधानादेवानानां हिंमादीनामधर्मत्वेन वर्जनं भवति, प्रमाणानुवादेन च धर्मविधौ तेषामपि धर्मतापयेत । तदिहानों धर्म उक्तो मा भूदित्येव- मर्थमर्थग्रहणमिति बदता वचनव्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थोऽर्थशब्द इति द- र्शितम् । आक्षिप्तभाष्यसमाधानेऽप्ययमेव ग्रन्थो व्याख्येयः । नेदमधवनि शब्दसामर्थ्यकारित भाप्यकारीयमुत्तरम् । तथाहि वाक्यभेदो भवति । इहतु विनैव विशेषणादर्यसामर्थ्यकारितमेवेदमुच्यते । तच वचनव्यक्ति विशेषाश्रयणेन दर्शितम् । नचादारपद्यमानो वाक्यभेदमापादयति । अश- ब्दप्रमाणकत्वाद, वाक्यभेदस्य च शब्ददोषत्वात् । अतोऽधवेत्यादिना धर्मो- द्देशेन प्रमाणविधानमन भाष्यकृता दर्शितम् । तर चार्यशब्दस्यानुवादत्वाद् वाक्यभेदः सुपरिहर एव । यदेतदनानां हिंसादीनां वर्जनम् , इद धर्मा- नुवादेन प्रमाणनिधानवचनव्यक्तरेवार्थसामर्थ्यकारितं फलं भाष्यकारेण क- ध्यत इत्यर्थ इति ॥ २८६३ ॥ इयुशध्यायमुशिला पारिवाशया चोदन गृध समाप्रम। १ 'धारना , पार २, 'दरवा', पाठ..

·२०१ तस्य निमित्तपरीष्टिः॥३॥ तस्य निमित्तपरीष्टिरिति सूनम् । तस्यायमर्थ -तस्य धर्मस्य य- निमित्त प्रमाण चोदनाभि पान, तत्परीष्टि कर्तव्येति । पाक्षिकी च परीष्टि- पदरुपसिद्धि । तथाहि 'इषु गतो' इत्यस्माद् धातो 'इपेरनिच्छार्थस्य' इति युचि विहिते 'परेवी' इति क्तिन्युचोविंकल्प स्मयते । तेन युविधी पर्यपणेति भवति । क्तिनि तु परीष्टिरिति । अत्र वदन्ति ----किमिदमनव- सर एव परीक्षाप्रतिज्ञानम् । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति हि प्रतिज्ञा- तम् । अतस्तदुपपादनसमर्थहेतुवचनावसरे किमपर निमित्तपरीक्षा प्रतिज्ञा यते । नहि नेयायिका शब्दोऽनित्य इति प्रतिज्ञाय तदेतत् परीक्षामहे इति परीक्षामवतारयन्ति, अपितर्हि सहसेव कृतकत्वादिति हेतुमभि- दधति । तदिहापि चोदनासूनप्रतिज्ञातावधारणद्वयोपपादनाय सदौत्पत्तिक- सूनाभ्या हेतुवचनमुचितम् । किमन्तरा परीक्षाप्रतिज्ञानेन । यदि मतं परार्थप्रतिज्ञास्वय न्याय यत् प्रतिज्ञान तरमेव हेलभिधान, स्वप्रतिपत्तौ तु न हेतुधर्मा योनायितव्या इति । तन्न । नहि जेमिनरपि स्वप्रतिपत्तये शास्त्र- निर्माणम्, अन्यतो विदितवेदार्थ शिष्यहितार्थाय सूत्राणि प्रणीतवान् । अतो- नापि परार्थच प्रतिज्ञा । अयोच्यते---द्वेधा हि पर , व्युत्थिताव्युस्थितभे दात् । तर न्युत्थितप्रतिपादने प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरभिधीयत इति न्या- य्यम् । उत्तरे तु परीक्षापुरस्सरमेव हेलभिधानेन प्रतिपाद्यन्त इति । तन्न । लक्षणान्नरेप्वपि प्रसङ्गात् । भेदादिलक्षणेप्पपि यथास्त्रमय प्रतिज्ञाय परी- क्षाप्रतिज्ञानमापद्यते । नच तथा दृश्यते । कश्वष न्याय यद् विप्रतिपन्नाय प्रतिज्ञानन्तरमेव हेतुरुच्यते न शिष्येभ्य इति । प्रत्युत तानेर प्रति लाघवाय प्रतिज्ञानन्तरमेर हेतर्वस्तुमुचित , किमन्त। व्यापारी प्रतिज्ञा निक्षिप्यत इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मादयमन समावि -इहायेन सूत्रेण शाबस्य प्रयोजन प्रतिज्ञातम् । द्वितीयेन च समस्तपक्ष्यमाणतन्वार्थमक्षेपप्रतिज्ञानम् । अनेन तु सुखग्रहणार्थमाचाध्यायार्थप्रतिज्ञानम् । अथात शपरक्षण । (३१.१) अथ विशेषलक्षणम् (८११) इतिरद पिणा प्रणीतम् । नो पान ·मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । एतदुक्तं भवति ~~ इहाध्याये धर्मप्रमाणं परीक्षिष्यामह इति । यद्यपि चोद- नासूत्रेणापि समस्ततन्त्रार्थसंक्षेप क्रियमाणे प्रमाणलक्षणार्थीऽपि चोदनैव प्रमाणमेवेति प्रतिज्ञातः, तथापि सङ्कीर्ण प्रतिज्ञाते पुनरनेन निष्कृप्याघाघ्या- यार्थः प्रतिज्ञायते । अनिष्कृष्यमाणे हि प्रतिज्ञासकरेण न ज्ञायते कस्य प्रति- ज्ञाभागस्य सदौत्पत्तिकसूबाम्यां हेतुरभिधीयत इति । वहेव हि तत्र प्रति- ज्ञातं धर्मस्वरूपादि । अतस्तत्रापि हेत्यभिधानमिदमिति कश्चिद् प्राम्येत् । अतस्तद्ममापनुत्तये स्वयमेव निर्धारणं दर्शयति । योऽयं तन्वार्थः संक्षि- प्यास्माभिः प्रतिज्ञात., तस्मिन् व्याख्यास्यमाने निमित्तपरीक्षव तावदिहा- ध्याये वर्तिप्यते प्रमाणपुर सरत्वात् प्रमेयसिद्धेः । तदिह तावच्चतुर्विधा परीक्षा पर्तिप्यते --- किं चोदनैव उतान्यदेवेति नियमः, चोदना वान्यद् चेति विकल्पः, उभयं वेति समुच्चयः, न चोभयामित्युभयापलापः | आह "निमित्तान्वेपणा चह चतुधैव करिप्यते । चोदनेवान्यदेवेति यद्वान्यच्चोदनापि वा ।। अधवा चोदनान्यच्च न चान्यन्नापि चोदना ।" इति । तदेते नियमविकल्पसमुच्चयोभयाफ्लॉपैश्चत्वारः पक्षा भवन्ति । भवति च प्रमाणविकल्पः । यथारादवस्थितमानि कदाचिल्लिङ्गादवैति । कदाचिदाप्तोपदेशात् । नच समुच्चयेऽन्यतस्वैयर्थ्यम् , ईश्वरमहर्पयो हि अ- त्यक्षेण धर्ममवयन्ति आगमेनेतर इति प्रमातृभेदादुमयोपपत्तिः । भाष्यका- रेण तु प्रदर्शनार्य 'किं चोदनैव उतान्यदपी'ति दर्शितम् । परीक्षमाणस्य हि चतुधैव प्रतिभा जायते । तदिह प्रत्यक्षसूत्रे तावत् प्रत्यक्षादिनिषेधेन प्रति- पक्षनियमविकल्पसमुच्चयाः प्रत्युक्ताः । उभयापलापस्तु चोदनाप्रामाण्यस- मर्थनेनोत्पत्तिकसूत्र निरमिप्यते 'तत् प्रमाणमनपेक्षत्वादिति तदयं निमि- तपरीक्षासंक्षेपो भवति --- प्रत्यक्षादियुदासेन चोदनैवेत्यवधारणसिद्धिः, अमावाशङ्कानिराकरणेन च प्रमाणमेवेति, शब्दार्थसम्बन्धवाक्यरचनापौरु- पेयत्वप्रतिपादनेन च पुरुषानुप्रवेशसम्भाविताप्रामाण्यव्युदासः, तद्भूताधि । १. रेन'ग पाठः ·निमित्तसूत्रम् । २०३ प्रतिज्ञाव्यतिरेकेण भाष्यकारेण यद्यपि । वक्ष्यमाणा स्वपक्षस्य युक्तिः पूर्वनिदर्शिता ॥१॥ प्रतिज्ञामात्रमित्येतज्जैमिनेर्मतमुच्यते। वृत्तिकारोऽधिकं वापि भूतादिद्वारमब्रवीत् ॥२॥ इति निमित्तसूत्रं तृतीयम् । . - करणेन च वाक्यार्थसविन्मूलोपपादनम् , उपरिष्ठात् तु मन्त्रार्थवादप्रामा- ज्यप्रकारकथनं, स्मृतिपादेन च मन्यायाप्तस्मृताचरितागृह्यमाणकारणकाष्टका होलाकादिपदार्थानां मूलवेदसद्भावोपपादन, नामधेयपादन चोद्भिदादिनामां गुणपराणामेव नामधेयतयैव क्रियोपयोगकथनमिति कृत्स्य एवाध्याये ध- मस्य निमित्तपरीक्षेति सूक्तं तस्य निमित्तपरीष्टिरिति । अत्र भाष्यम् 'उक्तीमदमस्माभिश्चोदना निमित्तं धर्मज्ञाने इति तत् प्रतिज्ञामात्रेणोक्तमित्यादि । तदयुक्तम् , सोपपत्तिकप्रतिज्ञाभिधानात् । तथाहि - 'चोदना हि भूतमित्यादिना चोदनाप्रामाण्योपपत्तिरुस्तैव', 'नान्यत् किश्चनेन्द्रियमिति चान्याप्रामाण्योपपत्तिः । अतः कथमुच्यते तत् प्रतिज्ञामात्रेणोस्तमिति, अत आह-प्रतिज्ञति साधैन । अस्यार्थः- यद्यपि भाष्यकारेणानागतावक्षणेन सदौत्पतिकसूत्राभ्यां वक्ष्यमाणा स्वप- क्षस्य युक्तिः प्रतिनाव्यतिरिक्ता दर्शिता, तथापि न सूत्रकारेण काचिदु- पपत्तिरुक्तेति तन्मतानुसारेण प्रतिजामात्राभिधानमिति ॥ १३ ।। समर्थनान्तरमाह -वृत्तिकार इति । अस्यार्थः -- यत्तु चोदना हीत्यादिना भूतार्थप्रकाशनसामर्थ्य चोदनायाः कृन, तत् प्रामाण्यद्वारमात्र- मेव कथितम् । पारमार्थिकी युक्तिरुपरिष्टाद् वक्ष्यते सूत्रकारेणैव । अतो वक्ष्यमाणयुक्त्यधिकमेव तन् प्रामाण्यसम्भावनामानमभिहितम् । सम्मा- वितो हि प्रतिज्ञायां पक्षो हेतुना साध्यते, नत्वसम्भावित इति स्वाभिप्राये- णापि प्रतिज्ञामात्राभिधानोपपतिगिति ॥२॥ इत्युगप्पायगुचरितनिधान कानिबाटावा निमित्तर ममासम् ॥

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिफाटीकोपेतम् । सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४ ॥ वर्ण्यते सूत्रभेदेन येन प्रत्यक्षलक्षणम् । तेन सूत्रस्य सम्बन्धो वाच्यः पूर्वप्रतिज्ञया ॥ १ ॥ लक्षणस्याभिधानं तु केनांशेनोपयुज्यते । किमर्थं चानुमानादेलक्षणं नात्र कश्यते ॥२॥ न तावदप्रमाणत्वं तेषां नाप्यक्षबुद्धिपु । अत्रानन्तरं परीष्टिसूत्रप्रतिज्ञातां निमित्तपरीक्षामवतारयितुं सूत्रम् - "सत्सम्प्रयोगे पुरुपस्पेन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमा- नोपलम्भनत्वाद्" इति । तदिदं वृत्त्यन्तरेऽनिमित्तादवच्छिद्य तत् प्रत्यक्ष- मित्येवमन्तं लक्षणपर व्याख्यातम् । तदेतदुपन्यस्य दूपयति-~~वर्ण्यत इति । अस्यार्थः-धर्मस्य निमित्तं परीक्षित-यमिति हि प्रतिज्ञातम् । अनन्तरं च प्रत्यक्षस्य लक्षणमुच्यमानं न पूर्वप्रतिज्ञया सङ्गच्छत इति ॥ १॥ न परमसङ्गतिः, अनुपयोगोऽपीत्याह लक्षणस्येति । लोक- प्रसिद्धप्रमाणव्यवहारिणो हि मीमांसकस्य किं तलक्षणकरणेनेति भावः । यंशा हि पूर्वप्रतिज्ञा चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमेव चोदनेति तन्त्रार्थसंक्षे. पप्रतिज्ञानम् । पुनश्च परीष्टिसूत्रेण निष्कृप्याद्यलक्षणविपयतया । नचान्य- तरांशप्रसाधनेनापि लक्षणाभिधानमुपयुज्यत इति । यदि तु नैयायिकादि- प्रस्थानमनुविदधता प्रत्यक्षस्य लक्षणं प्रणीयते, तद्वदेव हि तत्पूर्वकं त्रिवि. धमनुमानमि'त्यादिवदनुमानादेरपि लक्षणप्रणयनमापतितमित्याह --कि- मर्थमिति ॥२॥ स्यादेतत् 1 अप्रमाणमेवानुमानादि प्रत्यक्षादन्यत्वात् तदाभास. वदिति तहक्षणानभिधानमिति, तदयुक्तमित्याह -न तावदिति । अयमभिप्रायः-~~-यदेव किश्चित् तदप्रामाण्यसिद्धये प्रमाणमुपन्यस्यते, तत् तेनैव पाध्यते । अपिचानुमा(न? ना)प्रामापयसिद्धयेऽनुमानमु- पन्यस्यते इति स्ववाग्निरोधः । तदलं नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति पापण्ड- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २०५ शक्यतेऽन्तर्गतिर्वक्तुं नच लक्षणतुल्यता ॥३॥ नचापि सिद्धिरेपां स्यादर्थात् प्रत्यक्षलक्षणात् । न हि तत्पूर्वकं सर्व प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षलक्षणोक्तिश्च नानुमानादिलक्षणात् । विना न सिध्यतीत्येवमाक्षेपो न युज्यते ॥५॥ तदतत्पूर्वकत्वे धीर्नच तल्लक्षणाद् भवेत् । जल्पितेनेति । स्यादेतत् - मम्भवैतिायोरिवानुमानागभयो. प्रत्यक्षान्त- भीवादितरेषां लक्षणानभिधानमिति , तन्न । लक्षणलक्षण्यादित्याह-ना- पीतिवक्तुमन्तेन । स्यादेतत्- लक्षणवैलक्षण्यमेवासिद्ध , सर्वेषां सत्ये- वेन्द्रियार्थसन्निकर्पे जायमानत्वादिति । तन्न । नहि चक्षुपा सन्निकृष्ट- धूमोऽप्यविदितास्मृतव्याप्तिरनुमिमानो यहिमुपलभ्य ? भ)ते । अत इन्द्रिय- लिङ्गशब्दसादृश्या(न)न्ययासिद्धबुद्धिसमुपलम्भकप्रमाणाभाना एवं यथा- क्रम प्रत्यक्षादिप्रमाणोदये साधनमिति साधनभेदालक्षणलक्षण्ये मति नान्योन्यान्तीवोपपत्ति । तदिदमाह -- नचेति ॥३॥ नच वाच्य सर्वादौ प्रत्यक्षलक्षणाभिधानादेव तत्पूर्वकन्वेनेतराणि लक्षितानीति पृथग्लक्षणानाभिधानमिति, तत्पूर्वकस्मृत्यादीनामप्रामाण्यदर्श- नेनामाससङ्करप्रसक्तरित्याह-नचापीति ॥ ४ ॥ नच सामान्यातिदेशलक्षणमिव निशेपातिदेशलक्षण प्रत्यक्षलक्षणो- क्तिरनुमानादीनां पारमार्थिक लक्षणमाक्षिपति, तेन विना तदुपपत्तेः । सा- मान्य तु नानाक्षिप्तविशेषमात्मान लभत इत्याक्षिपत्ययविशेपम । तदे- तदाह - प्रत्यक्षेति ॥५॥ तत्पूर्वकन्वसिमभ्युपगमेन चास्माभि पूर्व स्मृत्या व्यभिचार उक्तः । तदपि प्रत्यक्षलक्षणोक्तेरनन्यथासियमारान मिथ्यतीन्याह तदत. दिति । तथातच तदती । ते पूर्व यस्येति बहुर्नाहि. । तदयमर्थ. प्रत्यक्षमन्यद्वा पूर्वमनुमानादीनामिति न प्रत्यक्षलक्षणादवगम्यत इति । १ पट ·। मीमांसाश्चोकवार्तिकं,काशिकाटीकोपेतम् । तदुक्तेर्वानुमानादि किं न स्यात् तदपूर्वकम् ॥६॥ नच लक्षणभेदस्य स्वरूपेयत्तयोरपि । प्रत्यक्षलक्षणादेपां कथञ्चिदवधारणा ॥ ७ ॥ प्रसिद्धत्वादवाच्यत्वं प्रत्यक्षेऽपि प्रसज्यते । तेनान्यपरिसंख्यार्थं सूत्रं मृढेन वोच्यते ॥८॥ न त्वेकं लक्षयेदेपु बुद्धिपूर्व कथञ्चन । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेप्यते ॥९॥ नचाप्येतेन सूत्रेण प्रत्यक्ष लक्ष्यते स्फुटम् । यदितु विनैव कारणेन प्रत्यक्षलक्षणोक्तेरितरेपां तत्पूर्वकत्वमाश्रीयते, हन्त अतत्पूर्वकत्वमपि वामात्रेण शक्यमाश्रयितुमित्याह -तदुक्तेरिति । तदपूर्व यस्येति विग्रहो दर्शयितव्य इति ॥ ६ ॥ सिध्यतु वा प्रत्यक्षलक्षणोक्तरनुमानादीनां तत्पूर्वकत्वम्। यस्त्वेपा- मवान्तरलक्षणभेदः स्वरूपं च, संख्या चेयन्ति प्रमाणानीति, तत् सर्व न सिध्यतीत्याह--नचेति ॥ ७॥ स्यान्मत- प्रसिद्धान्येवानुमानादीनि प्रमाणानि, किमीपां लक्ष- णकरणेनेति । तत् प्रत्यक्षेऽपि समानमित्याह-प्रसिद्धत्वादिति । अतो बहुषु प्रमाणेषु यदेकलक्षणकरणं तदन्यपरिसंख्यार्थमेव स्यात् । त- देतदाह-- तेनान्येति सूत्रमन्तेन । अभिमतप्रमाणपरिसंख्यानं चायुक्तमिति भावः । मूढेन वा जैमिनिना प्रत्यक्षमात्रं लक्षितमित्यभ्युपगन्तव्यमापद्येत । एवं चात्मीयमज्ञानमृपेरारोपितं भवेदित्याह-- मूढेन वेति नान्तेन । अपि च वाक्यभेदो नामागत्या क्वचिदाश्रीयते 'यथामयश्व स्वकालत्वात्' इत्यत्र वक्ष्यते । नचे सूत्रे किश्चिदनुपपन्नं दृश्यते यद् भित्त्वा व्याख्यायत इत्याह -सम्भवतीति ॥ ९॥ लक्षणमप्येतदतिव्याप्तेरयुक्तमित्याह --नचापीति । अतिव्याठि- मेव दर्शयति-तदाभासेष्विति । सर्वे हि मृगतृष्णादिविभ्रमाः सूर्य- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २०७ तदाभासेषु तुल्यत्वात् स्वप्नज्ञानैकवर्जनात् ॥ १० ॥ तद्धीन्द्रियार्थसम्बन्धव्यापारेण विना भवेत् । केनचित् सम्प्रयोगे तु भ्रान्त्यादि स्यान्नियोगतः ।। ग्राह्येणान्येन वेत्येतत् कृतं नैव विशेषणम् । सम्प्रयोगस्य येन स्याद्विशेषो वक्ष्यमाणवत् ॥ १२ ॥ रश्मितप्तोपरादिसंयुक्तनयनजन्याः । संशयाश्च स्थाण्वादिसंयुक्तनयनज. न्मान इति प्रत्यक्षतामश्नुवीरन् । सेयमतिव्याप्तिरिति । अल्पं चेदमस्माभि- रुक्तं तदामासेषु तुल्यत्वादिति । एकं तु स्वप्नज्ञानं वर्जयित्वा सकलप्रमा- णाप्रमाणसजातीयविजातीयज्ञानमात्रसाधारणमिदं लक्षणमित्याह-स्वप्नेति । लिङ्गशब्दसदृशादिसम्बद्धेष्वेवेन्द्रियेप्वनुमानादिप्रमाणपञ्चकोत्पत्तिरिति भावः ॥१०॥ स्वप्नज्ञानवर्जने कारणमाह नद्वीति । वाद्येन्द्रियसम्प्रयोगा- भावाभिप्रायेण चेदमुक्तम् । स्वप्ने त्वात्ममनोदेहैः सद्गतिरस्त्येवेति तद- प्यनेन लक्षणेन व्याप्यत इति दर्शयितव्यमिति । स्वमज्ञानातिरिक्तं तु यत्- किश्चिद् भ्रान्त्यादि, तत् केनचित् सम्प्रयोगे सत्येव जायत इति प्रत्यक्षमा पद्यतेत्याह --- केनचिदिति । यथा केनचित् सम्प्रयोगे भ्रान्त्यादिर्भवति, तथा पूर्वमेवास्माभिर्विवृतम् । आदिशब्देन प्रमाणसंशययोरुपादानमिति ॥११॥ ननु केनचित् सम्प्रयोगमानं न प्रत्यक्षकारणमभिप्रेतम् । अपितर्हि ग्राह्यण । नर प्रान्त्यादयो ग्राह्यसंयुलनयनस्य जायन्ते । किंतहि । अ- न्यसंयुक्तेन्द्रियस्यान्यार्थविषयाः। नचेदं ग्राह्यविशेपणमस्माभिरेव केवल- माश्रितम् । अपितु वृत्तिकारेणापि प्रत्यक्षलक्षणपरं सूत्र व्याचक्षाणेन । तन्मतं च भवद्भिरुपरिष्ठाद् वक्ष्यत एवेति नाययोविशेषमुफ्लभामहे, अत आह-ग्राोणेति । अयमभिप्रायः- सत्यमभिमतं विशेषणं भवतोऽपि । तत् लनुपात्तं न लभ्यते । वृत्तिकारमते तु व्यत्यम्तेन तवृतेन तदुपादा- स्यते ।

·२०८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । असामर्थ्य च मत्वास्य वृत्तिकारेण लक्षणे। तत्सम्प्रयोग इत्येवं पाठान्तरमुदाहृतम् ॥ १३ ॥ तेनान्येनापि संयोगे चक्षुरादेर्यदुत्थितम् । विषयान्तरविज्ञानं तत् प्रत्यक्ष प्रसज्यते ॥ १४ ॥ सत्सम्प्रयोगनिर्देशो व्यर्थश्चेदेतदेव हि। प्रतिपाद्यं परस्यापि लक्षणासिद्धिरेव च ॥१५॥ - 'यदामासं हि विज्ञान तत्संयोगे तदिप्यते ।' इति वक्ष्यते । अतो भवन्मते ग्राह्यविशेषणानुपादानाद् ग्राह्य सम्प्रयोगजमन्य- सम्प्रयोगजं वा ज्ञानं प्रत्यक्षमापयेत । अतोऽस्ति महान् वक्ष्यमाणेन विशेष इति ॥ १२ ॥ यत एव यथावस्थितमिदं सूत्र न प्रत्यक्षं लक्षयितुं क्षमते, अतएव वृत्तिकारेणापि प्रासङ्गिकलक्षणकरणे व्यत्ययेन पठितमित्याह मयं चेति ॥ १३ ॥ प्रकृतमतियापकत्वं लक्षणस्योपसहरति-नेनेति ॥ १४॥ पर इदानीं सत्सम्प्रयोगविशेपणोपादानसामर्थ्यादेव ग्राह्यविशेषणा- क्षेपं मन्वानः प्रत्यवतिष्ठते, तदाह ---सत्सम्प्रयोगनिर्देश इति । एवं हि मन्यते- 'सम्भवव्यभिचारी हि विशेषणकराउभौ' तद् यदि सम्प्रयोगमात्र ज्ञानं स्त्रकारस्याभिमतममविप्यत् , तदा विशे- पणोपादानमनर्थकमापत्स्य(ते? त ।) नद्यसम्प्रयोगजं प्रमाणमप्रमाणं वा ज्ञा- नमस्ति । अतो विशेपणोपादानसामर्थ्यादेव ग्रामविशेषणमवगम्यते । अतो न किञ्चिद् दोक्ष्यतीति । एतदेव दूपयति -- एतदेव हीति । एवं हिम- न्यते --नैवविधनोत्तरेण व्युत्थितो बोधयितुं शक्यते । तस्य ह्येतदेव प्र- तिपाद्यं यत् त्वन्म विशेपणानयं, लक्षणस्य चातिव्यायादिभिरसिद्धि- रिति ॥ १५॥ उपेत्य वा म इत्याह -स्वमादीनामिति । उक्तमेतद् बाह्ये- १. 'दपि दू', २. 'ते अवयवानामानर्थ' ग. पाट..

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २०९ स्वप्नादीनां निवृत्तिर्वा फलं तस्या भविष्यति। तस्माद् विध्यनुवादित्वं नानुक्ते लक्षणे भवेत् ॥ तेन नैया बचोव्यक्तिर्यत् सतीन्द्रियसङ्गमे । विज्ञानं जायते तस्य प्रत्यक्षत्वं प्रतीयताम् ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षं यज्जने सिद्धं तस्यैवंधर्मकत्वतः । विद्यमानोपलम्भत्वं तेन धर्मेनिमित्तता ॥ १८ ॥ एवंलक्षणकत्वं च न स्वरूपविवक्षया । एवंलिङ्गकमित्येतद् भाग्यकारेण वर्ण्यते ॥ १९ ॥ न्द्रियव्यापारादिनिरपेक्ष स्वमज्ञानमिति तन्मात्र वर्जयित्वा सर्वमेव प्रत्यक्ष प्राप्नुयादिति । आदिशब्देन चादृष्टमानोबोधितसस्कारकारणिका स्मृतिरमि- प्रेतेति । तस्मादनुपातमेवात्र समग्र प्रत्यक्षलक्षणमिति न तद् विधातुमनुव- दितु वा शक्यमित्याह -- तस्मादिति । यत् प्रत्यक्ष तदेवलक्षणकमिति लक्षणविधिः । यदेवलक्षणक तत् प्रत्यक्षमिति लक्षणानुवाद. । नचा- नुक्तोऽर्थो विध्यनुवादभाग् भवति, उभयोरपि साधारणत्वादभिधानस्येति एव लक्षणपरतां प्रत्याख्यायानभिमतवचनव्यक्तिनिराकरणपुरस्सरम- भिमता सूनस्य चोभङ्गिमाह ~तेनेति द्वाभ्याम् । एतदुक्त भवति- यदेवलक्षणक तत् प्रत्यक्षमिति नैप सूनार्थः । किं तर्हि । यलोकप्रसिद्ध प्रत्यक्ष तस्य सत्सम्प्रयोगजत्व नाम धर्मोऽस्ति । तद्धर्मकत्वाच नियमानोप- लम्भनत्व भवति । ततश्च भविष्यत्यविद्यमाने धर्मेऽनिमित्ततेति ॥ १८ ॥ ननु शायरेऽपि 'प्रत्यक्षमनिमित्तम् , एव लक्षणक हि तदित्युच्यते । तदलक्षणपरत्वे सूत्रस्यानुपपन्नमत आह-एचमिति । अयमभिप्राय शावरा अपि ये लोगप्रसिद्धलक्षणानुवादनानिमित्तत्व विदधति तानपि न मृष्यामहे, सम्पूर्णलक्षणाभिधाने सूनस्याशक्ते । अतो लक्षणोक्तिरिह लिङ्ग- विवक्षयैव । यथा धूमो लक्षणमने., एव विद्यमानोपलम्भनत्वमनिमित्तत्वस्य। लक्ष्यते हि तत्तेनेति भाष्यकारस्याभिमतमिति ॥ १९॥ १ 'वस', २ 'गमि, . 'त' ग पाठ cc ·२१० मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । यतोऽस्ति तत्र धर्मोज्यं विद्यमानोपलम्भनम् । तस्मात् तेन प्रसिद्धन गम्यतामनिमित्तता ॥ २०॥ प्रत्यक्षत्वमदोहेतुः शेष हेतुप्रसिद्धये । यलिहं यस्य च, तदुभयमपि व्यनक्ति-यत इति । विद्यमानो. पलम्भनत्वं नाम धर्मो लिङ्गम् । अनिमित्तता तु लिह्नि। यदि तु तल्लिङ्गमसि. द्धमिति कश्चिद् ब्रूयात् , तं प्रति सत्सम्प्रयोगजत्वहेत्वन्तरप्रसिद्धेन तेना- निमित्तताधिगन्तव्येति प्रसिद्धनेत्युक्तमिति ॥ २०॥ कुतः पुनर्हेत्वन्तरस्यैव प्रसिद्धिः, अत आह-प्रत्यक्षत्वमिति । एतदुक्तं भवति-त्रय एते प्रयोगाः -प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपल- म्भनत्वात् । विद्यमानोपलम्भनलं च सत्मम्प्रयोगजत्वात् । सत्सम्प्रयोगजत्वं च प्रत्यक्षत्वात् । अत्र च विद्यमानोपलम्भनत्वस्य व्यक्तमेव पञ्चम्या हेतु- त्वमुपातम् । इतरयोस्तूपादानेनैव हेतुत्वं सूत्रितमिति द्राव्यमिति । अयं प्रत्यक्षं यज्जने सिद्धमि'त्यस्यैव प्रपञ्चो वेदितव्यः । तथाहि-तत्रैव विद्यमानोपलम्भनत्वादनिमित्तत्वम् , एवंधर्मकत्वोपात्तसत्सम्प्रयोगजत्वाद् विद्यमानोपलम्भनत्वं, प्रत्यक्ष यज्जन इति च प्रत्यक्षत्वादेवंधर्मकत्व- मुक्तम् । इदं हि तत्राकृत प्रत्यक्षं सदेवंधर्मकं भवतीति । इदं विह व- क्तव्यम् । किमनया प्रयोगप्रपञ्चरचनया । विमतिपदास्पदं हि प्रत्यक्ष- मनिमित्तं प्रत्यक्षत्वादित्येतावतापीष्टं सिध्यत्येव । तत् तु शुष्कतकहेतो- रुद्भावकत्वान्न तथाश्रितमिति समाधातव्यम् । एवंहि श्रुतिसाधार- ण्यमात्रेणानिमित्तत्वमुक्तमिति मन्वीरन् । नच श्रुतिसामान्यमात्रेणैव सर्व- साधयं भवति । नहि भवति गोपदास्पद वागिति विपाणवती । विद्यमा- नोपलम्भनत्लादनिमित्तत्वमुच्यमानं चित्तं भावयति । कथं च विद्यमानोपल- म्भनमनागते निमित्तं भवति । कथं च सत्सम्प्रयोगजमविद्यमानोपलम्भनम् । वर्तमानसम्प्रयोगजं हि मत्सम्प्रयोगजमभिधीयते, सच्छन्दस्य वर्तमान- वचनत्वात् । नचानागतेन धर्मेण वर्तमानः सम्प्रयोगः सम्भवति । सम्ब- न्धिद्वयाधारो हि सम्बन्धः । नासावन्यतरस्मिन्नवर्तमाने वर्तत इति युक्तमाभ- धातुम् । एवं प्रत्यक्षशब्दोऽपि प्रत्युत्पन्नेन्द्रियसम्प्रयोगाधीनवृत्ति वर्तमान- सम्प्रयोगजे वर्तितुमर्हतीति युक्तं ममाभिधानम् । प्रपञ्चरुचयश्च मीमां- सका इति युक्तं प्रपञ्चाभिधानम् । १. हि' ग. पाठः.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । इद तु वाच्यम् -- अनैकान्तिक सत्सम्प्रयोगजत्व विद्यमानोपलम्भ- नत्वे । सत्येव हि नदीपूरनयनसन्निकर्षे अतीतादिवृष्टिविज्ञान भवति । वर्तमान एव च मेघचक्षुस्सन्निको भविष्यबृष्टिविषय विज्ञान जन- यति । अतो नायमेकान्त यत् सत्सम्प्रयोगज ज्ञान विद्यमानोपलम्भ- नमिति । अपिच अपरोक्षनिर्भासमपि ज्ञान वर्तमानसम्प्रयोगजमविद्य- मानविषय दृष्टम् । भवति हि वर्तमाने शुक्तिनयनसन्निकर्षेऽतीतानागत. व्यवहितरजतावग्रह । उक्त च भवद्भिरपि भवदासदूपणावसरे सकल- प्रमाणाप्रमाणज्ञानसाधारण्य सत्सम्प्रयोगजत्वस्य । स्यान्मतम्-न तावदती- तानागतगोचरमनुमान सत्सम्प्रयोगेण जन्यते, अविदितास्मृतच्यासेरभावात्। अस्ति हि तस्यापि नदीपूरजलदचक्षुस्सन्निकर्ष । नचातीतानागतवृष्टिपरि- चयो भवति । शुक्तिरजतवेदनेऽपि पुरोवतिद्रव्यग्रहण एव सन्निकर्ष कारणम् । रजतानुभवस्तु दोपसाहाय्यात् प्राचीनज्ञानजन्मन सस्काराद् पत्कारण सन्निकृष्यते खल्वस्य नानारिन्द्रियम् । नचासत्सु दोपेव- विद्यमानप्रकाशनमुपकल्पयति । अतो विपयादिदोपान्वयव्यतिरेकानुविधा- यिनो विभ्रमास्तमेव स्वात्मनि कारणीकारयन्तीति । तन्न । कारणकारणस्यापि कारणत्वानपायात् । शुक्तिनयनसन्निकर्ष एव हि सस्कारोवोधे कारण भ्रान्तौ । अनुमाने च लिङ्गसन्निको व्याप्तिस्मरणे । अत शक्य तदुमय- मपि परम्परया सत्सम्प्रयोगजमिति वस्तुम् । अविशेषित चेह सत्सम्प्रयोग- जत्वमान हेतुरुक्त । अतो दुष्परिहरमनैकान्तिकल तादृशस्य । अनोच्यते-उक्तमिद लोकप्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्याय धर्म यत् स- सम्प्रयोगजल नाम विधमानोपलम्भनत्वमिद्धा हेतुरुक्त । लोके च ग्राह्येणैव सति सम्प्रयोगे प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । नान्यसम्प्रयुक्तचापोऽन्यत् प्र- त्यक्षमिति दृष्टम् । तदिह ग्राह्येणैव वर्तमानसम्प्रयोगतल विद्यमानोपलम्म नत्वे हेतुरुक्त । नच तदनुमानादिपु सम्भवति । नहि तन प्रायेण वृ. ध्यादिनेन्द्रियसन्निको वर्तते । लक्षणपक्षे तु यावन्तमानपरतन्त्रत्वादाप- अतैव भान्सादि प्रत्यक्षम् । तत्रापितु रोकपारतव्ये वृथा लक्षणेकरण - मिति । ननु प्रत्यक्षमनिमित्त विद्यमानोपलम्भनत्लादित्यन को हणन्त । १. 'त' ग पान ४ 'गमिति' ग पाठ न्यद मम्प्रयुसमन्यत् इ. पार ·- . २१२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । अस्मदादौ प्रसिद्धत्वाद् योग्यर्थमभिधीयते ॥ २१ ॥ प्रकृतेन च सम्बन्धः शेपाप्रामाण्यदर्शनात् । तदप्रामाण्यसिद्धिश्च सम्बन्धादेरनीक्षणात् ॥ २२॥ शक्यमन्याप्रमाणत्वमिति सूत्रैर्न वध्यते । नच पर्यनुयोगोऽत्र लक्षणानुप्रयोगतः ॥ २३ ॥ यदि प्रत्यक्षमेव, तन्न । पक्षसपक्षयोरभेदापातात् । तचायुक्तं सिद्धसाध्य- योर्मेदात् । साध्यो हि पक्षः सिद्धश्च सपक्षः । नचैकमेव सिद्धसाध्यस्व- मत्युपपद्यते । सिद्ध चास्मदादिप्रत्यक्षस्य धर्मेऽनिमित्तत्व, किं तत्सा- धनेन । अत आह -- अस्मदादाविति । अयमभिप्राय प्रत्यक्षविशेष पक्षीकृत्य प्रत्यक्षान्तरं सपक्षीक्रियते इति न पक्षसपक्षयोरेकता । नापि सि- द्धसाध्यतेति ॥ २१ ॥ एवं स्वमतेन सूत्र व्याख्यायेदानी परपक्षोक्तान् दोपानिह परि- हरति-~-प्रकृतेनेति । परपक्षे हि प्रकृतासङ्गतिरुता । सेह नास्ति । चोदनैव प्रमाणमिति हि प्रतिज्ञातम् । तच प्रत्यक्षानिमित्तत्वप्रतिपादनेनैव शेषाणामप्यनुमानादीनामप्रामाण्यदर्शनेनावधारितरूप सिध्यतीति । कथं पुनः प्रत्यक्षानिमित्तत्वे सत्यनुमानादीनामप्यनिमित्तत्वम् । नहि प्रत्यक्षमनागताति- वृत्तयोरसमर्थमित्यनुमानेनापि तथा भवितव्यम् । मेपोन्नतिनदीपूराभ्यामना- गतातिवृत्ताया वृष्टेरननुमानप्रसङ्गादत आह-तदिति । अयमभिप्राय.- व्याप्सिसवेदनाधीनजन्मत्वादनुमानस्य नित्यपरोक्षेण च धर्मेण न्याप्तिसंवे- दनासम्भवादनुमानोदयाभावः । नच वृष्टयादौ प्रयद्गः । तेषां दृष्टपूर्व- कत्वेन व्यासिसवेदनोपपत्तेः । आदिशब्देन धर्मसादृश्यमुपादत्ते । एतचोप- रिष्टात् प्रपञ्चयिष्यत एवेति ॥ २२ ॥ नन्वेवमपि प्रत्यक्षवदितरेपामप्यानिमित्तलं किं सुनैर्न निषद्धमत आह-वाक्पमिति । एकलक्षणकरणे हीतरलक्षणासिद्धः मर्वेषां लक्ष- णकरणमापादितम् । अनिमित्तत्वे तु प्रत्यक्षस्योके तत्पूर्वकवादितरेपामप्य- १. 'तत्र मा' ग पाट २.नोद पाट ३. "पि मग. पार ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २१३ नच न्यूनातिरेकादिप्रसङ्गो लक्षणं प्रति । सर्वथा लोकसिद्धत्वाद् धर्मोऽयं तावदिष्यते ॥२४॥ ततश्च मृगतृष्णादिन प्रत्यक्ष प्रसज्यते । अनिमित्तप्रसस्तु तस्यापि विनिवार्यते ॥ २५ ॥ अतीतानागतेऽप्यर्थे सूक्ष्मे व्यवहितेऽपि वा। निमित्तत्वं शक्यावगममिति न पृथङ् नियध्यते । यथा वक्ष्यति ---- 'प्रत्यक्ष- द्वारत्वादनुमानादीनामप्यकारणत्वमिति । लक्षणानुपयोगेऽपि यः पर्यनुयोगो दत्तः, सोऽप्यत्र लक्षणानभ्युपगमादेव नास्तीत्याह – नचेति ॥ २३ ॥ तथा ग्रााविशेषणानुपादानादनुमानाद्यनुपसङ्ग्रहाच्च न्यूनं लक्षणं, सर्वसंविदां च सत्यम्प्रयोगेणाव्यभिचारात् सत्सम्प्रयोगनिर्देशोऽतिरिच्यत इत्याद्यपि यदुक्तं तदप्यत्र नाशकयत इत्याह -नचेति । लक्षणकरणस्य हि न्यूनातिरेकादयो दोपाः नालक्षण प्रसजन्तीति । एतझ्यत्र सर्वया प्रति- पाद्यं यलोकप्रसिद्ध प्रत्यक्षं तदेवंधर्मकमिति । सम्पूर्ण तु प्रत्यक्षस्य स्वरूपमनेनाभिधीयतां मा वा । न नस्तत्र तात्पर्यम् । अतश्चान्यपरत्वात् सूत्रस्य लक्षणपक्षोक्ता मृगतृष्णादिसंविदामपि प्रत्यक्षता नापद्यते इत्याह सर्वधेति ।। २५॥ ननु यदि लोकप्रसिद्धधर्मोपदर्शनेनानिमित्तत्वमात्रमत्र साध्यम्, एवं तर्हि प्रत्यक्षमनिमित्तं विधमानोपलम्भनत्लादित्येतावदेव वक्तव्यम् । किं सत्सम्प्रयोगजत्वा ग्रुपन्यासेन, अत आह - अतीतेनि सार्धद्वयेन । अयमर्थः- सत्यमेतावताप्यनिमित्तता प्रतिपादितैव । किन्तु विद्यमानो- पलम्भनत्वमेवासिद्धं योगिनां मुक्तात्मनां चातीतानागतादिविषयज्ञानोत्पत्ते- रिति ये मन्यन्ते, तान् प्रति हेतुसिद्ध्यर्थं सत्सम्प्रयोगजत्वमपि हेत्वन्तरमुप- न्यस्तं, न पुनः प्रत्यक्षस्वरूपविवक्षया । तथा विधमानोपलम्भनत्वादिति हेतुमभिदधता अविद्यमानो भविष्यद्धर्मो भविष्यत्त्वादेव न प्रत्यक्षेणानुभूयत इति यो हेतुरन्तीतः, तस्यापि योगिमुक्तात्मनां ग्राबैरान्तरभविष्यनि- यभिचारिता मा मूदित्येतदर्थमपि सत्स प्रयोगजलस्योपादानम् । एतद्धध- 1 'महा', २. 'गेनापि क. पाठ'. ३ 'ना भवति।कि, ४. 'नो धर्मों - . ग. पाठ..

·मीमांसासोश्याति काशिकाटीकोपेतम् । प्रत्यक्ष योगिनामिष्टं कैश्चिन्मुक्तात्मनामपि ॥२६॥ 1 नेनोच्यते -सर्वमेव प्रत्यक्षं सत्येवेन्द्रियसम्प्रयोगे जायते । अतोन किचिद भविष्यद्विपयमिति नास्ति व्यभिचारः । असिद्धताव्यभिचारिते समाहृत्य मा भूतामिति द्विवचनाभिधानमिति । इदं विह वक्तव्यं --निराकृतमेव 'अशस्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातु. मृते वचनादि'त्यत्र योगिप्रत्यक्षस्यानागतादिविषयत्वम् । अत्र किं पुन- रुपन्यासेनेति । तत्रैक वदन्ति -- तत्रहि वचनादृते पुरुषाणामतीन्द्रियानु- भवशक्तिनिराकृता । अत्र पुनर्वचनादेव प्रतीत्य चिरं भावयतो धर्माधी प्रत्यक्षौ भविष्यत इति प्रत्यवस्थानं निराक्रियत इति । तदयुक्तम् । सर्व हि तदनागतावेक्षणेन भाप्यवार्तिककाराम्यामुक्तम्, इहैव सूत्रकारेण स्वयमुक्तखात् । नचैप परेपामपि सिद्धान्तः यदकस्मादेव बुद्धस्य वा- न्यस्य वा तद्भूमिमधिरूढस्याजातातिवृत्तप्रत्युत्पन्नसूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टा- दयः साक्षाद् भावा भासन्त इति । अपितर्हि आगमादेव सामान्यतो विदितान् धर्माश्चिर भावयतः स्फुटमविकल्पकाश्य प्रकाशन्त इति । भाव- नावलजमेव ज्ञानं दिव्यं चक्षुरित्याचक्षते । यतु भौतिकेनैव चक्षुपा सर्व- मपरोक्षीक्रियत इति, तदतिस्थवीयः । प्रौढिप्रदर्शनपरतया तैरुक्तम् । तादृशमपि चात्रैव निराकार्यम्, इहैव सूत्रकारेण निराकृतत्वात् । तस्मा- दत्रत्यमेवानागतावेक्षणेन तत्रोक्तमित्युक्तमेव । ननुच पूर्वपूर्वहेत्वसिद्ध्या- शङ्कयोत्तरोत्तरहेतुप्रदर्शनमिति 'यतोऽस्ति तन धर्मोऽयमित्यादिना 'प्रत्य- क्षत्वमदोहेतुरि'त्येवमन्तेनोक्तमिति गतार्थमिदम् । अनोच्यते-प्रत्यवस्थानवीजमिदानी परेपामभिधीयते । अविद्य- मानोपलम्भनमेव हि योगजधर्मरलेन योगिनां प्रत्यक्षमितिहि ते प्रति- पन्नाः । अतएव 'अतीतानागतेऽप्यर्थे' इत्यादिना हेलसिद्धिचीजमुपदर्शि- तम् । पूर्व त्वास व्याशङ्कया हेतुकमाश्रयणमित्येतावदेवोक्तम् । कथमसि- द्धिरित्यत्र न किञ्चिदुक्तम् । 'योग्यर्थमभिधीयते' इत्यत्रापि योगिनामति- शयविशेपोऽन्तीतः । स एव 'अतीतानागते'त्यादिना प्रकटीकृतः । कः .. 'स्यान्य' ग. पाठः ·प्रत्यक्षसूत्रम् । विद्यमानोपलम्भत्वमसिद्धं तत्र तान् प्रति । भविष्यत्त्वस्य वा हेतोस्तग्राव्यिभिचारिता ॥२७॥ मा भूतामिति तेनाह लोकसिद्धं सदित्ययम् । पुनरतीतानागतादिविषयत्वे प्रत्यक्षस्य नेपामभिप्राय । श्रूयताम् । एष हि मन्यन्ते ---- यद् विद्यमानोपलम्भनमस्मदादिप्रत्यक्ष तेन मा नाम धर्मों ऽनुभूयताम् । भावनावलभुवा तु सकलातीतानागतादिविपयेण किं नानु भूयते । तदसिद्धरनुपपन्नमिति चेत् । न । अनुमानादुपपत्त । ततत् स्याद -न तस्य भावनापलभुव प्रत्यक्षस्यास्मदादावदृष्टचरस्य सद्भावे किचन प्रमाणमस्तीति । तञ्च न । एवमनुमानादुपपत्ते । विजातीयान्तराय- परिहारेण भाव्यमानेषु भावेषु प्रज्ञाप्रसादादतिशयो दृश्यते । तथाहि-किम न्यत् । इह खलु नितान्तदुरधिगममात्मानमेव निधूतनिखिलकायकरणोपरा गोपप्लव विगलितसकलमितिमातृमेयमानविभागोग्राहमयमहमिति विशद- तरमवलोकयन्ते कृतिन केचिदिति वेदान्तवादिनो वदन्ति । नहि तद- स्मदादिवेद्य नेति योगिनोऽपि न चुध्यन्ते । तद्वद्वा वयमपि विजानीम । भवति चार कारणको हि कार्यप्रकर्षण व्यासो दृष्ट चित्रकारादिशिल्प प्रकप इव चित्रादिकर्मप्रकर्षण । प्रकृप्यते च कस्यचिद् योगिनो भावना. चलमुव प्रत्यक्षस्य कारणमिति स्वभावहेतुः। अधापि स्यात् कुत कारण- प्रकर्पोऽवगम्यत इति । स्वभावहेतोरेव । यो यदभिनिविशमानोऽभ्यस्यति स तस्य प्रकर्षकाष्ठामासादयति चित्रकारस्येव शिल्पम् । अभ्यस्यति च कश्चिदवहितो ध्यानमिति साध्यान्वितहेतुप्रदर्शनम् । अतो ध्यानप्रकर्षात् तबलभुवो ज्ञानस्य प्रकपः । कश्च ज्ञानस्यापर प्रकर्ष स्फुटविकल्पक- प्रकाशात् । यथाहु "तस्माद् भूतमभूत वा यद्यदेवातिमाव्यते । भावनारलनिष्पत्ती तत्स्फुटाकल्पधी फलम् ॥' इति । ननु जीवनाय शिल्पिना शिल्यान्यामो युक्त । नतु ध्यानाम्या- सस्य किपिनियन्धनमस्ति । कय नास्ति । करुणा हि ध्यानाभ्यासे निन· न्धनम् । कश्चित् खलु भवान्तरीयान् सस्कारात् कारुणिको भवति । १ तारिग पाठ ३ प्रतिहा' के पार ३ याम ग पा' ·२१६ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । न लोकव्यतिरिक्तं हि प्रत्यक्षं योगिनामपि ॥२८॥ प्रत्यक्षत्वेन तस्यापि विद्यमानोपलम्भनम् । स करुणामेवाभिनिविशते । अभ्यासातिशयाच सा तस्य प्रकर्षकाष्ठामासाद- यति । स काष्ठाप्राप्तप्रकर्षकरुणो दुःखोतरान् ससारिणो दृष्ट्वा दूर दूयमान- मानसश्चिन्तयति कथमेतानुद्धरेयमिति । तत स पुरुषार्थसाधनमान्विच्छन् ध्यानाय प्रयस्यति । ततश्चिराम्यासान्निष्पन्नध्यानो धर्माधर्मावप्यपरोक्षमी क्षते । अन्यन्मत-ससारिणो हीन्द्रियाधीनज्ञानजन्मान. । प्राग्भवीय- कर्मार्जितदेहेन्द्रिया हि ते । अतो युक्त यद्देहेन्द्रियानुविधायिसवेदना भव न्तीति । यदा पुनरमी योगाभ्यासादेव प्रक्षीणनिखिलज्ञानकर्माशया म वन्ति, तदा देहेन्द्रियैर्विमुच्यन्ते । तदा नियामकाभावात् स्वय च प्रकाश- स्वभावत्वात् सर्वमतीतादि बुध्यन्ते । अतस्तान् प्रति विद्यमानोपलम्भनव मसिद्धमिति तत्प्रतिबोधनाय लोकप्रसिद्ध सदित्याद्यय जैमिनिराहेति । ता- निदानी प्रतिबोधयति न लोकव्यतिरिक्तमिति । अयमर्थ ~-तेपामपि प्रत्यक्ष न लोकोत्तर भवितुमर्हतीति ॥ २८॥ अन कारणमाह प्रत्यक्षत्वेनेति । अयमभिप्राय. --~-तद् यो- गिना ज्ञान प्रत्यक्ष नवा । यद्यप्रत्यक्ष न तर्हि प्रमाण, प्रत्यक्षानुमानव्यति. रिक्तप्रमाणानभ्युपगमादनुमानलक्षणाभावाच । नचाप्रमाणमर्थव्यवस्थापना- यालम् । अत किं तदभ्युपगमेन । अथ प्रत्यक्षम्, अन्वर्थत्वात् प्रत्य- क्षशब्दस्य अवश्यमेव तेनेन्द्रियजन्मना भवितव्यम् । नानिन्द्रियज प्र. त्यक्षमिति लौकिकानामुपचारो दृश्यते । ननु नेन्द्रियजल प्रत्यक्षलक्षणम् , अपितर्हि , कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षमिति । अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासाप्रतीति कल्पना । तया रहित तिमिराशुभ्रमणनीयानसक्षोभणायनाहितविभ्रममभ्रान्त ज्ञान प्रत्यक्षमिति । इद च लक्षण योगिनामपि ज्ञानं च्यामोत्येव । तद्धि निविकल्पकमभ्रान्तम् । अत एव प्रत्यक्ष चतुर्षी विभजन्ते 'तचतुविधमिन्द्रियजमिन्द्रियजसमनन्तरप्रययो- अव मानस सर्वचित्तचैत्तानामात्मसवेदन योगिजान चेति । यदि हीन्द्रियज- त्वमेव प्रत्यक्षलक्षण स्यात् , नितयमप्रत्यक्ष स्यात् । मानस च मीमासकैरपि प्रत्यक्षमिप्यत एव । अतः सर्वानुगतापरोक्षावभासित्वमानपचन एष प्रत्यक्ष १ 'ध', २ 'दपि' ग. पाठ ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २१७ शब्दो निश्चीयते । यथा 'गमेटरि'ति डोप्रत्ययान्तो व्युत्पादितो गोशब्दो- गच्छत्यपि प्रयोगदर्शनात् सर्वानुगतगोजातिमात्रवचनो निश्चीयते, एवं नष्टावयवार्थविभागः प्रत्यक्षशब्दोऽपरोक्षावभासिनि समुदायशक्त्यैवं वर्तत इति । तन्न । अवयवान्वयाव्यभिचारात् । अवयवान्वयव्यभिचारे हि समु- दायशक्तिरात्मानं लभते । नच प्रत्यक्षशब्दवाच्यमिन्द्रियान्वयं व्यभिच- रति । मानसे व्यभिचार इति चेत् । न । मनसोऽपीन्द्रियत्वात् । अथ नास्ति मनो नामेन्द्रियम्, इन्द्रियजमेव तु ज्ञानं धारावाहिकेषु सन्तन्यमा- नेपूत्तरक्षणग्राहिणो ज्ञानस्य कारणं मन इति गीयते । उत्तरं च मानस- मिति । तदयुक्तम् । अतीते हीन्द्रियजंज्ञान उत्तरक्षणोऽनुभूयते । स कथ- मसम्बद्धन तेनावभासयितुं शक्यते । अक्षवदिति चेद्, न । प्राप्यकारि- त्वस्याक्षाणामिहैव वक्ष्यमाणत्वात् । अतो द्वितीयक्षणग्रहणमपीन्द्रियजमेवेति नास्ति व्यभिचार । तस्यापीन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानात् । नहि निमी- लितनयनस्य रूपबुद्धिरनुवर्तमाना दृश्यते । अतोऽवयवान्वयाव्यभिचारान्न समुदायशक्तरात्मलाम. । अतोऽनिन्द्रियजं सद् योगिनां मुक्तात्मनां वा ज्ञानं न प्रत्यक्षम्। प्रत्यक्ष सन्नियत विद्यमानोपलम्भनम् , अप्रत्यक्षं तु प्रमाणा- न्तरानभ्युपगमादेव निरस्तम् । यच भावनाबल योगिज्ञानजन्मनि कारणमुक्तम् । तन, अवगत- विषयत्वाद् भावनायाः । नचाकस्मादेवावगतरुत्पत्तिः सम्भवति । सर्वो- सत्तिमतां कारणवत्वात् । अथ प्रमाणान्तरावगत भाव्यते किं भावनया, तत एव तत्सिद्धेः। किञ्च नत् प्रमाणं न तावदतुमान, धर्माधर्मयोः पूर्वमग्र- हणेन तद्व्यासलिङ्गदर्शनाभावात् । जगद्वैचित्र्यार्थापत्तेरपि किमपि कारण- मस्तीत्येतावदुन्नीयते । नतु कश्चिद् विशेषः । नचानिर्दिष्टविशेषविपया भावना भवति । योगशास्त्रेष्वपि विशेषा एव ध्येयत्तयोपदिश्यन्ते. "ध्येय आत्मा प्रभुर्योऽसौ हृदये दीपवत् स्थितः" इत्यादिभिः । तागमादवगतं भावयिष्यते । यदि प्रमाणात् , तत एवा- वगतेः किं भावनया । हानोपादानार्थ हि वस्तु जिज्ञास्यते । ते च तत एव सिद्ध इति व्यर्थी भावना । कारुणिकोऽपि धर्मागमानेव प्रयलतः शिष्येभ्यो व्याचक्षीत न भावनापरिखेदमनुभवेत् । अथ विप्रलम्भमूयिष्ठलादाग- मानां प्रमाणमागमो न वेति विचिकिल्ममानो भावनया जिज्ञासते । तन्न । 1. 'व प्रव' ग. पाठ २. 'जे', ३. 'प्राहिण' व पाट . 'स्मक पाठ - .. 'नाग', ग पाटा ५ DD ·२१८ मीमासालोक्वार्तिक काशिमाटीरोपेतम् । सत्सम्प्रयोगजलं वाप्यस्मत्प्रत्यक्षवद् भवेत् ॥ २९ ॥ तेपामवर्तमानेऽर्थे या नामोत्पद्यते मतिः। प्रत्यक्षं सा ततस्त्वेव नाभिलापस्मृतादिवत् ॥ ३ ॥ ततोऽपि तदसिद्धे । मावनावरपरिनिप्पन्नमपि ज्ञानमनाश्वासनीयार्थमेव, अभूतस्यापि भाव्यमानस्यापरोक्षवत् प्रकाशात् । तथा तैरेवोक्त-'त स्माद् मूतममृत वेति। अपिच भावनाघलनमप्रमाण गृहीतग्रहणात् । यावदेव हि गृहीत तावदेव हि भावनया विषयीरियते । मानयापि वधिक भावनया न गो चरयति । योगाभ्यासाहितसस्कारपाटवनिमिता हि स्मृतिरेव भावनेत्यभि धीयते । सा च न प्रमाणमिति स्थितमेर । नर तदुत्तरकाल साक्षात्का रिज्ञानमुदेतीति प्रमाणमस्ति । इन्द्रियसन्निकर्षमन्तरेणार्थसाक्षात्कारस्य क चिदप्यदर्शनात् । भवति चान प्रयोग ~योगिना धर्माधर्मयोरपरोक्षाव मासि ज्ञान नास्ति इन्द्रियसन्निकर्पाभावाद् , अस्मदादिवत् । यच कारण प्रकर्यात् कार्यप्रकर्ष इत्युक्त, तदयुक्तम् । कारणप्रकर्षानुपपत्ते । भावनाप्रक पानुपपत्तिश्च वर्णितैव प्रयोजनाभावाद्, अनालम्पनत्वादनधिकविषयत्वाच । नच तथाविधातिशयवत कस्यचिदयत्वे दर्शन, येन दृष्टत्वादन्युपग म्येत । नित्यनिर्दोपवेदान्तप्रमाणके तु ब्रह्मातिशये न किश्चिदनुपपन्नम् । तनापितु नानिन्द्रियन प्रत्यक्षमुपपद्यते । समुच्छिन्नसकलमितिमातृमेय मानप्रपञ्चा हि सावस्था । यनापिचाभ्यासात् प्रकर्पो दृश्यते तनापि स्मृ तिरेव प्रकृष्यते, नपुनरभ्यासतोऽनिन्द्रियसन्निकृष्टमपिच वस्त्वपरोक्ष म वति । नराम्रान्तस्यासन्निहितमवर्तमान च पुर स्थितवदवभासत इत्यु प्रेक्षितुमपि शक्यमित्यलमनेनेति । ननुच शेपहेतुप्रसिद्धये प्रत्यक्षत्व हेतुरिति पूर्वमुक्तम् । कथाम दानी तेन विद्यमानोपलम्भनत्व साध्यते, अत आह-सत्सम्प्रयो- गजत्वमिति । अयमभिप्राय - -~-नाय शास्त्रीयो हेतुप्रम , येन तदतिक्रमे दोपो भवति । अतो व्याप्तिबलेन शक्यमनेनास्मदादिप्रत्यक्षवदुमय साध यितुमिति यथेष्टाभिधानमिति ॥ २९ ॥ अत्र सूरकारेण प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेन योगिप्रत्यक्षस्यानिमित्तता प्र तिपादयता निमित्तत्वाभ्युपगमे वा न प्रत्यक्षत्वमित्यर्थादावेदितम् । तत् विगाय', ग पाठ २ 'यो, ३ 'स समिति' क पाट , ·प्रत्यक्षसूत्रम् । लोके चाप्यप्रसिद्धत्वात् प्रत्यक्षत्वप्रमाणतः। प्रतिभावद् द्वयासत्त्वं सदित्येतेन कथ्यते ॥ ३१ ॥ लौकिकी प्रतिभा यद्वत् प्रत्यक्षाद्यनपेक्षिणी । न निश्चयाय पर्याप्ता तथा स्याद् योगिनामपि ॥३२॥ अविद्यमानसंयोगात् स्याचेत् प्रत्यक्षधीः कचित् । भविष्यत्यपि धमें स्थाच्छक्तत्याह सदित्ययम् ।। प्रयोगद्वयेन दर्शयति-तेपामिति द्वयेन । ततस्त्येवेति । अवर्तमान- विषयत्वादेवेत्यर्थः । यदितु निराकृतस्त्रपक्षो चौद्धोऽप्रत्यक्षशब्दवाच्यमेव तत् प्रमाणान्तरमिति चूयात् , तदर्थं प्रमाणत्वनिराकरणम् । एतच्च सूत्रका- रेणैव सत्सम्प्रयोगग्रहणसामर्थ्यादेवोपात्तमिति ‘सदित्येतेन कथ्यते' इत्युक्त- मिति ॥ ३०, ३१ ॥ अन्यन्मत--सिद्धानां खलु धर्मानुग्रहवशेनानागतादिविषया प्रति- भैव जायते । सा चाद्यत्वे क्वचिदस्मदादीनामप्युत्पयते यथा श्वो मे भ्राता- गन्तेति । प्रायेण त्यृपीणां तज्ज्ञानमुत्पद्यत इत्यार्पमित्युच्यते । यथा- - 'आप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः' इति । तन्निराकरोति - लौकि- कीति । अयमर्थः - योगिनामृषीणां वा प्रतिभा नार्थनिश्चयाय प्रभ- वति, प्रतिभावादस्मदादिप्रतिभावत् । अस्मदादीनां हि विसंवादभूयिष्ठा प्रतिभोपलभ्यत इति ॥ ३२ ॥ एवं तावद् विधमानोपलम्भनत्वस्य हेतोरसिद्धिमाशय सत्सम्प्रयो- गजत्वादिति यदुक्तं तद् विवृतम् । इदानी भविष्यत्त्वस्य हेतोरनैकान्तिक- शशानिराकरणार्थं यदुक्तं तद् विवृणोति - अविद्यमानेति । अय- मर्थः-यदि सत्सम्प्रयोगजं प्रत्यक्षमिति नोच्यत, ततोऽविद्यमानेऽपि सं- योगे योगिनां कचित् प्रत्यक्षं जायत इति तस्य भविष्यत्यपि धर्मे शक्ति रनिवारिता स्यात् । ततश्च भविष्यत्वस्य हेतोरनकान्तिकले मिति सदि- स्यादि जैमिनिराहेति ॥ ३३ ॥ १. ' स्यादिनि' ग. :

·२२० मामासाश्लोक्वात्तिक काशिकार्टीकापतम् । प्रत्यक्ष प्रागनुष्ठानान्न धर्मोऽनुष्टितोऽपि वा। फलसाधनरूपेण तटानी येन नास्त्यसो ॥ ३४ ॥ अस्मत्प्रत्यक्षवच्चापि विद्यमानोपलम्भनम् । प्रत्यक्षं ध्यायिनां धर्म प्रत्यक्षत्वाञ्च नेप्यते ॥ ३५॥ अविद्यमानसंयोगात् प्रत्यक्षत्वनिराकृतिः । योगिनां केन लभ्येत नेष्ट सदग्रहणं यदि ॥ ३६॥ ननु भविष्यत्त्वाद् धर्मो न प्रत्यक्ष इत्युच्यते, तद् यदासौं भविष्यस्तदा मा नाम प्रत्यक्षो भवतु । यदातु प्रवर्तते तदा किन्नाम न प्रत्यक्षेणानुभूयते, अत आह--प्रत्यक्ष इति । अयमभिप्राय ~अनुष्ठानार्थ हि प्रमाणमन्वि- प्यते । तदनुष्ठानात् प्रागेनान्वष्यम् । नचानुष्ठानात् प्राग धर्मोऽस्तीति कथ प्रत्यक्षो भवेदिति । किमिदानीमन्येनानुष्ठितो विद्यमान प्रत्यक्षो धर्म नेत्याह-~- अनुष्ठित इति । न प्रत्यक्ष इति सम्नन्ध इति । अत्र कारण- माह फलसाधनरूपेणेति । भवेदेतदेव यदि द्रव्यादय स्वरूपेण धर्मा भवेयुः । फलसाधनरूपेण चेते धमी इति 'ताद्रूप्येण च धर्मत्वमि'त्यत्रो क्तम् । तच्च रूपमनुष्ठानकाले नास्ति । आमुष्मिकफलेप्वत्र फलस्याभावात् । ऐहिकफलेष्वपि चिरेण । निरन्तरयोहि साध्यसाधनया साधन प्रत्यक्ष भ वति मदनसुखयोरिख । इह तु फलकाले साधन चिरातिवृत्त, साधनकाले फलमजातमिति न फलसाधन प्रत्यक्षम् । शक्तिस्तु सर्वभावाना नित्यपरो क्षैव । तेन न तद्विशिष्टो धर्म प्रत्यक्षो भवतीति ॥ ३४॥ प्रकृतमिदानी विद्यमानोपलम्भनत्वेन प्रत्यक्षस्य धर्मेऽनिमित्तत्वमुप सहरति-- अस्मेदिति धर्मेन्तेन । ध्यायिना प्रत्यक्ष विद्यमानोपल म्भन सद् वर्मे न प्रमाणमस्मन्प्रत्यक्षवत् । वक्ष्यमाणहेलपेक्षया चशब्दः । नेष्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति । अय च सूत्रकारेणोपपत्तिममोक्त्या सर्वेषा चित्त मावयितु हेतुलमो दर्शित । शक्यते च प्रत्यक्षतमात्रेणैवानि मितता साधयितुमित्याह - प्रत्यक्षत्वादिति ॥ ३५ ॥ एव सूत्रतात्पर्य व्याख्यायेदानीमवयवाननुसन्धत्ते । तत्रापि सच्छन्द- १ 'क्षा ने ग पाठ २ 'स्म प्रत्यक्षवादि' ३ 'तु में क पाठ -- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२१ सप्तम्यापितु लभ्येत सदर्थः कल्पना पुनः । परेषां वारणायेति यलो जेमिनिना कृतः ॥३७॥ सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोऽर्थेषु कथ्यते ॥ ३८॥ मादौ चिन्तयति । अन भिक्षुणोक्त सद्विशेषणमनर्थकम् , असता सम्प्र- योगाभावेनान्यभिचारात् । यथोक्त- "सदित्यसद्व्युदासाय न नियोगात् स गस्यते । सम्प्रयोगो हि नियमात् सत एवोपपद्यते ॥" इति । एतदनभ्युपगमेन निराकृत्य कर्मधारयसमासमेव दर्शयति -- अवि- यमानेति । अस्यार्थ नायमर्थ सूत्रस्य सता सम्प्रयोग सत्सम्प्रयोग इति । किं तर्हि । सश्चासौ सम्प्रयोगश्चेति कर्मधारयोऽयम् । सच्छन्दश्च विद्यमानवचन । तदयमों भवति--विद्यमानसम्प्रयोगज प्रत्यक्षमिति । ततश्च यत् तेषामविद्यमानेऽर्थे' इत्यादिना योगिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वनिराकरण- मुक्त तदेवं लभ्यते । वर्तमानार्थवाचिनो हि सच्छब्दस्यासव्युदास. । स कथमसति तस्मिन् सिप्येत् । अय च सूत्रार्थ 'मतीन्द्रियार्थसम्बन्ध' इति व्याचक्षाणेन भाध्यकारेणोक्त इति द्रष्टव्यामिति ।। ३६ ।। नन्वयमा निमित्तसप्तम्यवान लभ्यते । नासत्सम्प्रयोगा निमित्त भवति । अत आह-ससम्येति । अयमभिप्राय -- मत्वम् अवर्तमान सम्प्रयोगो नाक्षजे ज्ञाने कारणम् । अपितु तमपि केचित् कारणतया म. न्यन्ते । तदिह सम्प्रयोग इत्येतावति श्रुते सति मानिन्यतीते चेति यथेष्ट क- ल्पयेयुः । अतस्तत्कल्पनानिराकरणा) व्यक्तमेर जेमिनिना सद्विशेषणमुपात्त- मिति ॥ ३७॥ व्याख्यात सच्छन्दः । सशब्दमिदानीमनुसन्धत मम्यगिति। सम्पझयोग. सम्प्रयोग । तेन दुष्प्रयोगो निवारिती भवतीति । आह- विशेक्ष्यति भवान् समा प्रयोग, प्रयोगमेवं तावदादी भवान् व्याकुरुतामत आह - प्रयोग इति । रूपादिसवित्कार्योन्नेममिन्द्रियाणा व्यापार प्रयोगा- परपर्यायमाचक्षत इति ।। ३८ ॥ १ 'सी प्रसाद । स ग पाट 'शादी म्या पाठ २ ·२२२ भीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । दुष्टत्वाच्छुक्तिकायोगो वार्यते रजतेक्षणात् । एवं सत्यनुवादत्वं लक्षणस्यापि सम्भवेत् ॥ ३९ ॥ ततश्चाप्राप्यकारित्वाद् यद् बौद्धेः श्रोत्रचक्षुपोः। लक्षणव्याप्तिसिद्धयर्थ संयोगो नेति कीर्त्यते ॥ ४०॥ प्राप्यग्रहणपक्षेऽपि सान्तराग्रहणं किल। अधिष्टानाधिकश्चार्यों न गृह्येत त्वगादिवत् ॥४१॥ क. पुनरत्र दुष्प्रयोगः य. सशब्देन व्यावयते, अत आह-दुष्ट त्वादिति । कथ पुनरसौ दुष्ट । प्रयोगस्य ह्यत्यासत्यादयो दोपा. । नच ते शुक्तिसम्प्रयुक्तचक्षुषो भ्राम्यतो दोपा भवन्ति । विषय एवतु तन सादृश्यदू- पितो विपरीतख्यातिहेतु । अत आह-रजतेक्षणादिति । अयमभिप्रायः- जानकारण हि सम्प्रयोग. स दुष्टोऽन्यदन्यात्मना भासयति, कारणदोपाविना- भावात् कार्यदोपस्य । अदुष्टस्तु सम्यग्ज्ञान जनयति । सर्वकारणदोषामानेन च तस्य सम्यक्त्व भवति । यदा पुनरिन्द्रियार्ययोरन्यतरदपि दुष्यति, तदा तदाश्रित सयोगोऽपि दुष्टो भवति । अत सयोगस्य स्वदोपा अत्यासत्यादयो विषयदोपाश्च सादृश्यादयो दूपका भवन्ति । तदिह शुक्तौ रजतमिति गृह्य- माणायां कार्यदोपात् शुक्तिकायोगो दुष्ट इत्यवगम्यते । अतोऽसौ सम्यगर्थ- याचिना सशब्देन वार्यत इति । एपञ्चावयवव्याख्यायामाश्रीयमाणायां लोक- सिद्धलक्षणानुवादेनाप्यनिमित्तत्वविधिर्न दुप्यतीत्याह-~-एवमिति ॥ ३९॥ तथा यदपि बौद्ध प्राप्तिपचन प्रयोगशब्द मन्वानै श्रोत्रचक्षुपो- रप्राप्पकारित्वादच्यापक लक्षणामि युक्त, तदपि व्यापारमात्रवचन प्रयोग- शब्द व्याचक्षाणरस्माभि परिहतमित्याह --ततश्चेति । व्यापारमात्रवा. चित्वादविरुद्धमित्युपरितनेन सम्बन्ध इति ॥४०॥ श्रीरचक्षुषोरप्राप्यकारित्वे बौद्धानामभिप्रायमाह --प्राप्यति नो. न्तेन । एव हि तैरुस्त "सान्तरग्रहण न स्यात् प्राप्तौ ज्ञानेऽधिकस्य च।" इति । यदि चक्षुश्श्रोने विषय प्राप्य गृहीत., यदिद दूरे शन्दो रेऽथ इति सान्तरग्रहण यत्र सुमहता महीमहीधरादीनामधिष्ठानाधिकारि- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२३ व्यापारमात्रवाचित्वादविरुद्धं तटन नः। यदि वार्थार्जवस्थानं सम्प्रयोगोऽत्र वर्ण्यते ॥ ४२ ॥ योग्यतालक्षणो वाच्यः संयोगः कार्यलक्षितः । सावयादीन् वा विनिर्जित्य प्राप्तिपक्षोऽत्र दृप्यताम् । तयोश्च प्राप्यकारित्वमिन्द्रियत्वात् त्वगादिवत् । केचित् तयोः शरीराच्च बहित्तिं प्रचक्षते ॥४४॥ माणानां ग्रहण तत् किलोभयमपि न स्यात् , प्राप्यकारिपु लगादिप्वदर्श- नात् । तदेतदुक्त भवति यत् प्राप्यकारि न तत् सान्तरमधिक च वेद- यति, यया काय नच तथा श्रोनचक्षुपी इत्यावीतहेतु । उपालम्भे कि- लशब्दः । उभयस्यापि समाधास्यमानत्वादिनि ! आर्जवावस्थान वा सम्प योगोभिमत इत्याह यदि वेति । आर्जवावस्थितस्य हि रूपादिज्ञान- मुत्पद्यते । तत्रैव सम्प्रयोगशब्दोपचार । स्वगादिपु सम्प्रयोगशब्दार्थों ज्ञान- हेतुरुपलब्धः । तदिदमार्जवावस्थानमपि तद्धेतुतया तथा व्यपदिश्यते । एवमेव व्यापारेऽपि दर्शयितव्यमिति ॥ ४१, ४२ ।। कार्यलक्षितयोग्यतालक्षणो वा य शन्दार्थयोरिव रूपादिचक्षुराधोः सम्बन्धः सम्प्रयोग इत्याहयोग्यतेति । अथवास्तु साङ्ख्यादिसिद्धान्त- सिद्धः प्रातिरूप एव सम्बन्ध । नानापि किश्चिद् दुप्यतीत्याह-साड्या- दीनिति । निर्जित्य हि साड्यादीन् प्राप्तिपक्षोन दूध्यते । नच ते निर्जेतु शक्या. । अप्राप्यकारिपक्षे हि सूक्ष्मन्यवहितविप्रकृष्टादीनामप्राप्तत्वाविशेषण ग्रहणप्रसङ्गादिति भाव. ॥४३॥ अनुमानेनापि श्रोनचक्षुपो प्राप्यकारित्वमवगम्यते इत्याह योरिति । तयो. श्रोत्रचक्षुपोरित्यर्थ । चक्षुरश्रोत्रे प्राप्यकारिणी, माझे- न्द्रियत्वात् लगिन्द्रियवदिति । ननुच कर्णशप्कुली चक्षुगोलक च शरीर- स्यमेवोपलभ्यते, कय तत् प्राप्यकारीत्युच्यते । तदेतदेतेपा तावत् प्राप्य- कारिवादिनां सास्याना मतेन समादधाति केचिदिति । एवहि साझ्या मन्यन्ते--- आहङ्गारिकयो श्रोरचक्षुपोवृत्ति शरीराद् पहिर्भवति अर्य देश प्रामोति । मा च कार्यदर्शनोन्नेया ययाकार्यमवतिष्ठत इति । ४४॥

·मीमांसा लोकपातिकं काशिकाटीकोपेतम् । शब्दे त्वाधिक्यविच्छेदो भ्रान्त्येवोक्तावसम्भवात् ।। रमूर्तस्य वृद्धिहामारित्याह-शन्दे विति । एतत् तु स्वमतेनोक्तम् । साइ- ख्यमते तु श्रोनवृत्तिः शब्ददेशं गच्छत्येव । तत्र शरीरापेक्षयैव विच्छेद- पोधो वक्तव्यः । असम्भवं च शब्दाविकरणे वक्ष्याम इति । अयं च सास्यसिद्धान्तसिद्धो वृत्तिगमनपक्षो वार्तिककारेण प्राप्तिसाधारण्यमानेणोक्तः, न पुनरभिप्रेतः । नहीन्द्रियवृचिर्नाम काचित् प्रमाणेनावगम्यते । तथाहि~आहशारिकाणीन्द्रियाणांति कापिला मन्यन्ते । यथाः- "सात्तिक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहकारात् ।। इति । कथायमहङ्कारः । यदि योऽयमात्मानं प्रकाशयति, स तर्हि ज्ञानमिती- न्द्रियाणां कथं प्रकृतिर्भविष्यति । आत्माधारमान्तरं ज्ञानं कथं तेन वाझेन्द्रि- याण्यारन्धुं शक्यन्ते । अथ मतं तत्त्वान्तरमहकार इति । तन्न । प्रमाणामा- वात् । अपिच तत्त्वान्तरमपि तत् कापिलैविभुः सङ्गीर्यते । ततस्तन्मयानी- न्द्रियाण्यपि विभूनि भवेयुः । नच विमूनां वृत्तिरुपपद्यते । वृत्तिर्निर्गमनम् । नच तद् विभूनां सम्भवति । स्यान्मतम्-~~नच घूमो विभूनीन्द्रियाणि गच्छ- न्तीति, किं तर्हि । तदाधारा वृत्तिरिति । केय वृत्तिरिति वक्तव्यम् । यदि श्रोत्रादीना शब्दादिग्रहणयोग्यता, सा तमूर्ती शक्तिः कथं गच्छेत् । अपिच त्रीण्यन्तःकरणानि महानहारो मन इति कापिला मन्यन्ते । नय करणं करणान्तराणां प्रकृतिरुपपद्यते करणत्वात् मनोवत् । अतो नाहङ्कारि काणीन्द्रियाणि । नच तवृत्तिरमूर्ती प्राप्यकारिणीनि प्रमाणवती कल्पना । तथा शब्दाधिकरणे वक्ष्यति 'श्रोतागमनपक्षे चे'त्यत्र वृत्तिगमनप्रतिपेधम् । अतो भौतिकान्यवेन्द्रियाणि प्राप्यकारीणीति वक्तव्यम् । कि पुनभौतिकवे प्रमाणमिन्द्रियाणाम् । दृष्टानुसारः । तथाहि पहिभूतानामेव यथायथ रूपाधभिव्यजकत्वमुपलब्धम् । तेजसा हि रूप प्रकाश्यते यथा दीपेन । रसोऽद्विः । शुष्कोणामपि द्रव्याणां सन्नपि रसो न व्यक्तमुपलभ्यते यथाद्रीणाम् । नच शुष्केषु रसो नास्ति, यावद्रव्य- भावित्वात् । अतोऽझी रसोऽभिव्यज्यते । पार्थिव च किञ्चिद् द्रव्य गन्ध - ', 'शब्दान' क. पाठ. २. 'णां सन्न ग पारः -- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २२७ पुरुपेन्द्रियशब्दौ च व्यवधानेन कल्पितौ । स्याभिव्यजक दृष्टम् । यथा निम्बत्वक् चन्दनगन्यस्य । तत्कपायपरिपि. क्तस्य हि चन्दनस्य स्फुटतर गन्धोऽभिव्यज्यते। नचाद्भिरसावभिव्यज्यते, केवलानामनभिव्यलकत्वात् । वायुनापि वहि. स्पशाभियक्तिरपलब्धा, यथा हेमन्तशिशिरयोवियति रिततानामपां सूक्ष्मत्वादनुपलक्ष्यमाणानां वाति बाते शीतस्सीऽवगम्यते । नचासी वायो । अनुष्णाशीतस्पर्शत्वाद् वायोः । अतो रूपाभिव्यञ्जक चक्षुस्तैजसम् । आप्य रसनमभिव्यञ्जक च रसस्य । घ्राण पार्थिव गन्धस्य । वायवीय त्वगिन्द्रिय स्पर्शस्य । श्रोत्र- मिदानी किंप्रकृतिकम् । तदपि भौतिकमिन्द्रियत्वात् । किं पुनर्भूत तस्य प्रकृतिः ! आकाश इति वदाम' । तथाहि --द्विविध कार्य सर्व- भूतानां शरीरमिन्द्रिय च । आकाशस्याप्यवकाशदानेन शरीरोपकारकत्वात् कार्यकारणत्वम् । अतस्तस्यापीन्द्रियेण कार्येण भवितव्यम् । तन्द्रिया- न्तराणां भूतान्तरप्रकृतित्वादाफाशमेव श्रोनस्य प्रकृतिरित निधीयते । अपिच स्वगुणमेव मूतान्तराणि व्यजयन्ति । नच तेपा शब्दो गुणः, आकाशगुणत्वात् । अत आकाशमेव तस्यामि यञ्जकमिति युक्तम् । एवञ्च दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति । सन्ति हि देहेषु पृथिव्यादिभूत- भागा. क्लप्तगन्धाधभिन्यक्तिशक्तयश्च पहिरिति शरीरेऽपि वर्तमानानां ते- पामेव व्यञ्जकत्वानुमान युक्तम् । एवञ्च प्राप्तिरपि स(मि? मर्थिता भ- वति । त्वग्वाणरसनानां हि स्थितमेव प्राप्यकारित्वम् । ओरस्यापि कर्ण- च्छिद्रपरिमितनमसो धर्माधोपगृहीतस्य स्वदेश एवं विभु शब्द यत. प्राप्यकारित्वमेव । तेजसो हि निसरणस्वभावस्य चक्षुपो निर्गतस्या- देशातिरुपपनैव । अनुभूतरूपलाय तस्य रूपानुफ्लम्मः । अत एका मितेजस' पृथ्वग्रादिकल्पना च तस्य कार्यदर्शनानुसारेण मूर्तत्वादुपपत्ति- मती । सर्वन च यथाकार्यदर्शन योग्यतासनाधा प्राप्तिरिन्द्रियार्ययोः सम्ब- न्ध इति दर्शयितव्यम् । अतो न काचिदतिप्रसक्तितया यया वक्ष्यति- 'प्राप्सिमान हि सम्बन्ध.' इति । अत. मिद्धमिन्द्रियाणि भौतिकानि प्राप्य कारीणि चेति ॥५१॥ एव तावत् सत्सम्प्रयोगशब्दा. विकृता. । पदान्ययमत परमनुमन्धा- सामः | अब किल पुरुषस्य सम्प्रयोग इन्द्रियाणां युद्धिजन्मत्युच्यते । - ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । तेन जन्मैव विपये वुद्धेापार इप्यते । तदेव च प्रमारूपं तद्वती करणं च धीः ॥ ५६ ।। जन्म चाव्यतिरेकेण भाष्यकारेण वर्णितम् । तच्च भूतभविष्यत्त्वात् कृतं बुद्धेविशेषणम् ॥ ५७ ॥ न स्यात् । परोक्षापरोक्षयोरेकगोचरयोरेकदा विरोधात् । स्यादेतदव्यक्तग्रह- णमनवस्थायित्वाद् विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवदिति । न । प्रतिपेद्धव्या- भ्यनुज्ञानात् । यदि मन्यते बुद्धरनतिचिरानुवृत्तौ प्रकाशस्य गत्वरत्वाद् विद्युत्सम्पात इव न व्यक्त भावाः प्रकाशेरन्, अतो नाशुतरविनाशिनी बुद्धिरिति । तन्न । प्रतिपेद्धव्याभ्यनुज्ञानात् । एवंहि विद्युत्प्रकाशजनिते- ऽव्यक्तपोध उत्पन्नमात्रापवर्गितां युद्धेर्युवाणो निपेध्यमेवाशुतरविनाशमन्यनु- जानाति । अपिच विशेषाग्रहणे सामान्यमात्रग्रहणमव्यक्तग्रहणम् । नतु स्व- गोचरे किश्चिदव्यक्तं नामास्ति, विषयाभिरूपत्वाद् ग्रहणानाम् । विशेषाग्रहणं च तद्ग्रहणनिमित्तामावादेव, नतु बुद्धरनवस्थानात् । विपुत्प्रकाशेऽपि यावदाशुतरविनाशिन्या धिया विषयीकृत तद् व्यक्तमेव । विशेषास्तु तत्र ग्र- हणहेत्वभावादगृहीता एव, न पुनरव्यक्तपरिच्छिन्नाः । नहि गृहीतमव्यक्त नाम सम्भवतीति नानवस्थायित्वेऽपि धियामव्यक्तग्रहणापत्तिः । नित्यबुद्धि- वादिनचायमभिप्रायः शब्दाधिकरणे भाष्यकारेण वक्ष्यत इति ॥ ५५ ॥ ननु प्रमाणं नाम कारकविशेषः । नचाकुर्वत् क्रिया कारकं भवति । यदि तु बुद्धिर्जनित्वा न व्याप्रियते, कथमसौ कारकं प्रमाणमिति च सा- मान्यविशेपशब्दाभ्यामभिधास्यते, अत आह -- तेनेति । सत्यं, न व्या- पारसम्बन्धमन्तरेण कारकत्वं भवति । जन्मैव तु बुद्धेापारः, व्यापारान्तरा- सम्भवात् । तदेव च विवक्षावशात् अमेत्युपर्यते । जन्मना हि तस्याः प्रमा- णत्वं भवति । अतस्तयैव क्रियया कारक प्रमाणमिति च सामान्यविशेप- शब्दाभ्यामभिधानसिद्धिः । चशब्दात् प्रमाणं चेत्यर्थः ।। ५६ ।। अयं च जन्मान्यतिरेकपक्षो 'या बुद्धिर्जायते' इति वदता भाज्य. कारेणैव वर्णित इत्याह जन्म चेति । अपरमपि जायमानावस्थाविशे- १. 'भवेत् ग, पाठः, २ 'खे', ३. 'देरचि', ४. 'ति । रि', १. मेति' ग. या ५. 'शे या' क पाठ ·प्रत्यक्षसूत्रम्। २३१ यदा वोलूक्यसिद्धान्तात् समवायस्य जन्मता। बुद्धिस्तत्रेन्द्रियाधीना तेन प्रत्यक्षमुच्यते ।। ५८ ॥ प्रमाणफलभावस्तु यथेष्टं परिकल्प्यताम् । सर्वथाप्यनिमित्तत्वं विद्यमानोपलम्भनात् ॥ ५९ ॥ यद्वेन्द्रियं प्रमाणं स्यात् तस्य वार्थेन सङ्गतिः। मनसो: वेन्द्रियैर्योग आत्मना सर्व एव वा ॥६॥ पणोपादानस्य प्रयोजनमाह -तचेति । बुद्धिः प्रमाणमित्येतावत्युक्ते भूता भविष्यन्ती वा प्रमाणमित्यपि केचित् सम्भावयेयुः, यथा सद्विशेषणोपादाने वर्णितम् । अतस्तदाशङ्कानिराकरणार्थं जायमानविशेषणोपादानम् । मूत- भविष्यत्त्वादि(त्यपादाने ? त्यापादने) पञ्चमीति ।। ५७ ॥ अस्तुवा वैशेपिकसिद्धान्तसिद्धः स्वकारणे कार्यसमवायो ब्यति. रिक्त एव जन्म, तथापि न किश्चिद् दुष्यतीत्याह -यदा त्विाते । स खलु नित्योऽपीन्द्रियाधीनाभिव्यक्तिरिति प्रत्यक्षमपेक्ष्यत इति ॥५८ ॥ अत्र भाष्यकारेण 'बुद्धिर्वा जन्म वेत्यादिना प्रमाणानियमो दर्शितः, तत्राभिप्रायमाह --प्रमाणफलभावस्त्विति । अयमभिप्रायो भाप्य- कारस्य - एकमिदं सूत्रं नोभयमुत्सहते कर्तुं यत् प्रमाणं च नियच्छति, अनिमिततां च विदधातीति । भिद्येत हि तथा वास्यम् । तदनानिमित्त तामात्रमेव विद्यमानोपलम्भनात् प्रतिपाद्यम् । प्रमाणं तु विवक्षायशेन वुझ्या- दीनामन्यतमं भविष्यति । करण हि प्रमाणं, साधकतम च करणं, विवक्षाधीनश्च साधकतमभावः । अतो यदेव तु बाह्यापेक्षया फलं प्रत्यासन्न- मिति विवक्ष्यते तदेव प्रमाणं भविष्यति । ततः परं चाभ्यर्हितत्वविवक्षया फलमिति ॥ ५९॥ यधेप्टकल्पनामेव दर्शयति – यडेति। असतीन्द्रिये ज्ञानोदयामा- चात् तदेव प्रमाणम् । सदपि चेन्द्रियमसङ्गतमर्थेन न शनं जनयतीति त. दर्यसङ्गतिः प्रमाणम् । सम्बद्धमपि चेन्द्रियमन मनसानधिष्ठितं न प्रमा- णमिति तन्मनस्संयोगः प्रमाणम् । सर्वस्मिन्नपि च सत्यसत्यात्ममनस्मयोगे ज्ञानानुदयात् स च प्रमाणम् । अथवा सर्वेषामेकतरापायेऽपि न ज्ञानं १. 'मी' क. पाठ..

·, २३३ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तदा ज्ञानं फलं तत्र व्यापाराच्च प्रमाणता। व्यापारो न यदा तेषां तदा नोत्पद्यते फलम् ॥ नच सर्वात्मनाक्षेण सम्बन्धोऽर्थस्य विद्यते । येन सर्वार्थबोधः स्यात् तत्प्रमाणाभिधायिनाम् ॥ प्राप्तिमात्रं हि सम्बन्धो नेन्द्रियस्याभ्युपेयते । मा भूत् कारणमात्रेण त्वचा रूपावधारणम् ॥ ६३ ॥ जायत इति सर्व एव संयोगः प्रमाणम् । आत्मना वा मनसो योग इति योजनीयमिति ॥ ६॥ एयु प्रमाणेषु फलं दर्शयति-- तदेति । इन्द्रियादिप्रामाण्यपक्ष ज्ञानं फलमित्यर्थः । ननु यदीन्द्रियादि प्रमाणं, तेन तर्हि सदा ज्ञानं जनयि- तव्यमेव । नच तदस्ति, अस्ति खलु पिहितचक्षुपोऽपि चक्षुः । नच तद् ज्ञापयति । संयुक्तं ज्ञापयतीति चेद्, न । व्यभिचारात् । संयुज्यते खल्वस्य नानार्थ यनं तेजः । किञ्चिदेव तु ज्ञापयति । अतो व्यभिचारादकारणमि- न्द्रियादि ज्ञानजन्मनीति, अत आह-तत्रेति । उक्तमिदमस्माभिर्व्यापार- वचनः प्रयागशब्द इति । फलानुमेयश्चासौ व्यापारः । अतो यत्रैव फल- मुपलभ्यते तत्रैव व्यापारवत्वात् तेषां प्रमाणत्वमिति । असति तु व्यापारे न फलमुत्पद्यत इति नातिप्रसङ्ग इत्याह -व्यापार इति ।। ६१ ।। नन्वस्तु व्यापारवाधिप्रयोगशब्दपक्षेऽतिप्रसङ्गपरिहारः । प्राप्तिवचन- त्वेऽतिप्रसङ्गो दुष्परिहरः । अस्ति हि चाक्षुपस्य तेजसो नानाधैः सम्प योगः । नच तावद् ज्ञापयति, किञ्चिदेव तु कदाचित् । अपिच का चेयं प्राक्षिः । यदि संयोगः, स च द्रव्येणैवेति रूपसंविन्न स्यात् । अथ तेनापि संयुक्तसमवायादस्ति सन्निकर्ष इत्युच्यते, समानोऽसौ रसादिप्वपीति तेऽपि चक्षुषानुभूयेरनिति सर्वात्मकार्थग्रहणमितीन्द्रियसंयोगप्रमाणपक्षे परैरुक्तं यत् तत् परिहरति-नचेति ।। ६२ ।। कः पुनः सर्वात्मना सम्बन्धो नास्तीति वदतोऽभिप्रायः याद गुणैः संयोगो न रसादिभिः सम्भवतीति, स तर्हि रूपेणापि गुणत्वाविशे- पान स्यादेव। संयुक्तसमवायस्त्वविशिष्टः सर्वेषामित्युक्तमेव, अत आइ-- - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । यथा प्रमाणनिप्पत्तो योग्यत्वादिन्द्रियार्थयोः। नियता सङ्गतिहेतुः फलेऽप्येवं भविष्यति ॥ ६४ ।। योगस्य द्याश्रयत्वेऽपि भवत्यन्यतराश्रयः। व्यपदेशोऽथवाप्यक्षं तत्रासाधारणं भवेत् ।। ६५ ॥ . प्राप्तीति । अयमभिप्रायः-भवेदयं दोषः यदि प्राप्तिमात्रमेवेन्द्रियार्थयोः सम्बन्धः प्रमाणमाश्रीयत इति । स तु योग्यतासहायः । योग्यता च कार्य- दर्शनोन्नेया । अतो यदेव यदिन्द्रियसंयोगानन्तरमनुभूयते तत्रैव तत्सम्प्र- योगस्य योग्यत्वं, नेतरत्र, प्रमाणाभावात् । अत एव जिक्षितसूक्ष्मरूपा- दिग्रहणप्रसङ्गोऽपि परिहर्तव्य इति किमिति नाभ्युपेयते, अत आह मा- भूदिति । अयमभिप्रायः -यो हि ज्ञानं प्रमाणमिध्वा सत्सम्प्रयोग प्रमा- णकारणमातिष्ठते न तु प्रमाणं, तेनापि प्राप्तरविशेषात् त्वचा रूपावधारण मा भूदिति न प्रासिमात्रं सम्बन्धोऽभ्युपगन्तव्य इति ॥ ६३ ॥ अध तु प्रमाणनिप्पत्ती योग्यतासहिता प्राप्तिरिप्यते, शक्यं तत् फलनिष्पत्तावपि वक्तुमिति दोपप्रसङ्गपरिहारतुल्यत्वान्नैकः पर्यनुयोज्यो भव- तीत्याह --~ययेति । नियता हि काचिदेव स्वविषयेण रूपादिना चक्षुरा- दीनां सातिरिति । योग्यत्वादिति । तत्रैव कार्यदर्शनयोग्यत्वादित्यर्थः ॥६४ ॥ एवं तावदिन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षेतिप्रसहपरिहायेऽभिहितः । इदानी द्याश्रयो योगः कथमक्षेणैव व्यपदिश्यत इति चोयं परिहरति- योगस्येति । अस्याः - नेदमदृष्टपूर्व यदकैरपि सम्बद्धनव व्यप- दिश्यत इति । भवति हि डित्यडवित्ययोर्मातुर्डित्यमातेति व्यपदेश इति । आह -- अस्त्वन्यतराश्रयो व्यपदेशः । इह तु नियमेनकाक्षेण व्यपदेशो दृश्यते नार्थेन । मातुस्तु डबित्येनापि कदाचिद् व्यपदेशो भवत्यत आह-अयवेति । असाधारणेन हि व्यपदेशो भवनि । नानस्यासाधार- णमक्षं, तदर्थमेवाक्षाणां निर्माणात् । अर्थस्तु कार्यान्तरमाधारणः नामी व्यपदेशहेतुरिति ।। ६५ ।।

·२३४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । संयोगे स्वात्ममनसोः स्याच्चेद विषयभिन्नता। प्रमाणफलयो सावर्थे हि व्यापृतं द्वयम् ॥ ६६ ॥ अथाप्याश्रय इष्टस्ते न योगाद विषयान्तरम् । आत्मस्थत्वेन विज्ञानं न भिन्नविषयं ततः ॥ ६७ ॥ प्रकृष्टसाधनत्वाच्च प्रत्यासत्तेः स एव नः । करणं तेन नान्यत्र कारके स्यात् प्रमाणता ॥ ६८॥ प्रमाणे सर्वसंयोगे दोपो नेकोऽपि विद्यते। प्रमाणं त्विन्द्रियं यस्य तस्यैको विषयः स्फुटः ॥ प्रमाणफलते बुद्धयोर्विशेषणविशेप्ययोः । यदा तदापि पूर्वोक्ता भिन्नार्थत्वनिराक्रिया ॥ अत्र चेन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षे विषयमेदोऽपि प्रमाणफलयोनी- स्त्येव, सम्बन्धस्यार्थाश्रयत्वाद् ज्ञानस्यापि तद्विपयत्वादिति । आत्ममन- स्सम्बन्धप्रमाणपक्षे तर्हि विषयमेदो भवेत् । स यात्ममनआश्रयः ज्ञानं चा. थविषयमिति शहते तावत्-संयोगे त्विति फलयोरन्तेन । परिह- रति-नेति । कारणमाह अर्थे हीति । अस्यार्थः- यद्यप्यात्ममनस्स- पन्धो नार्थाश्रयः, तथाप्यर्थे व्याप्रियते । ज्ञानमपि तद्विपयमेवोत्सद्यत इति व्यापारतः समानविषयत्वमिति ॥ ६६ ॥ अथ पुनराश्रयो विषयोऽभिप्रेतः, तदुभयोरप्यात्मस्पत्वात् सुत्तरी समानविषयत्वमित्याह - अथापीति ॥ ६॥ अयमेवात्ममनस्संयोगो ज्ञानोत्पतेः प्रत्यासन्नतया कारकान्तरेभ्यो विशिष्ट इत्ययमेव प्रमाणमित्याह - प्रकृष्टसाधनत्यादिति ॥ ६८ ॥ सर्वसंयोगप्रमाणपक्षेऽपि पूर्वोक्तसमस्तदोपपरिहारोऽनुसन्धातव्य इत्याह-प्रमाण इति । इन्द्रियप्रामाण्यपक्षेऽपि तस्यार्थप्राप्त्या ज्ञानस्य च तद्विपयलेन स्फुट विषयसाम्यमित्याह -प्रमाणमिति ॥ ६९ ।। एवं तावदिन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे प्रमाणफलयोर्विपयसाम्यमुक्तम् । इदानी ज्ञानप्रामाण्यपक्षेऽप्येवमेव दर्शयितव्यमित्याह-प्रमाणेति । सर्व 1 १. पति प' ग. पाठः.

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २३५ विशेषणे तु वोद्धव्ये यदालोचनमात्रकम् । प्रसूते निश्चयं पश्चात् तस्य प्रामाण्यकल्पना ॥१॥ निश्चयस्तु फलं तत्र नासावालोचितो यदा । तदा नैव प्रमाणत्वं स्यादर्थानवधारणात् ॥ ७२ ॥ हानादिबुद्धिफलता प्रमाणं चेद् विशेष्यधीः । उपकारादिसंस्मृत्या व्यवायश्चेदियं फलम् ॥ ७३ ।। सविकल्पकज्ञानानि विशेषणज्ञानपूर्वकाणि, यथा दण्ड्ययं गौरयं शुक्लोऽयं गच्छत्ययं डित्थोऽयमिति । तदिह विशेषणज्ञानं प्रमाणं विशेष्यज्ञानं च फलम् । विशेष्यज्ञानसिद्ध्यर्थत्वाच्च विशेषणज्ञानस्य । तत्रापि व्यापारतः समानविषयत्वमिति ॥ ७० ॥ यदा तु विशेषणमेव बोद्धच्यं प्रमित्सितं भवति, तदा तर्हि कः प्रमाणफलयोविवेकः, कथं वा समानविषयत्वमत आह् -विशेषणे त्विति । अयमभिप्रायः -- तत्रापि विज्ञानद्वयमुपलभ्यते । आलोचनाज्ञानं हि तत्र विशेषणे निश्चयं प्रसूते । तादर्थ्याच्च समानविषयत्वमिति विवेक इति ॥ ७१ ॥ आलोचनाज्ञानमात्रपर्यवसाने तर्हि को विवेकः, अत आह-निश्चय इति । अयमभिप्रायः-- आलोचनाज्ञानेऽपि हि तदिदमिति प्रत्यभिज्ञा- नात्मकमीशोऽयमिति वा निश्चयात्मक ज्ञानान्तरं शन्दयोजनाशून्यमस्त्येव, यथा तिरश्चामन्येषां वा अस्मृतशब्दानां वाचकरहितमसाधारणं वस्तु प्रति- पघमानानाम् । अतोऽस्त्येव ज्ञानद्वयप्रदर्शनात् प्रमाणफलविवेकः । यदा पुनरालोचितेऽर्थे निश्चयो न जायत एव, तदा प्रमाणत्वमेव नास्तीत्याह- नासाविति । अर्थावधारणफलत्वात् प्रमाणत्वस्य, तस्य च तदानीमभावा- दिति ॥७२॥ विशेष्यज्ञान इदानी का वार्ता । न तावदप्रामाण्यं, सर्वत्र प्रमशात् । नवासति फले प्रमाणत्वमा शस्य समययितुम् । अय तदेव प्रमाण फलं चेति द्विरूपमिष्यते, अस्तु तर्हि विशेषणन्नानादिप्वपि द्विरूपत्वमेव, किं भेदोपन्यासेन । युक्तं चैतदेवम् । एवं हि प्रमाणफलयोरत्यन्तप्रत्या- -- ·२३६ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । विषयेकत्वमिच्छंस्तु यः प्रमाणं फलं वदेत् । साध्यसाधनयो दो लौकिकस्तेन बोधितः ।।७४ ॥ छेदने खदिरप्राप्ते पलाशे नच्छिदा यथा । तथैव परशोलोंके छिदया सह नैकता ॥ ७५ ॥ भवते भेदहानेन रुचिता विषयकता । तत्यागेन परेभ्यस्तु भेदो रुचिमुपागतः ।। ७६ ॥ सत्तिराश्रिता भवति । सैव चोपपत्तिमती । नद्यन्यत्र साधनमन्यत्र साध्यं दृष्टम् । नहि परशौ खदिर प्राप्ते पलाशे छिदा भवति, अत आह- हानादीति । अयमभिप्रायः-- यत् तावदिदमतिप्रत्यासत्तितृष्णयैकत्वं प्रमाणफलयो, तदनन्तरमेव निराकरिष्यामः । यतु विशेष्यज्ञानस्य फला. न्तरं न दृश्यत इति । तन्न । अस्ति तत्रापि तदुत्तरकालमावि हानादि फलम् । अथ ज्ञानस्य ज्ञानमेव फलम् , एवमिहापि हानादिधीरेव फल भविष्यतीति । अथोपकारादिस्मृतिव्यवहिता हानादियुद्धिर्न फलमिति किं मन्यसे, अस्तु नहींयमेवोपकारादिस्मृतिः फलमित्याह उपकारा दीति ॥७३॥ यत्तु विपर्यकत्वमिच्छता प्रमाणफलयोरेकत्वमाश्रितं, तदलौकिक- मयुक्तं चेत्साह-विषयेति ॥ ७४ ॥ यचेदमुक्तं परशौ सदिराश्रिते पलाशे न छिदा दृश्यते इति । इदं या कि दृश्यते यत् परशुच्छेदनयोरेकत्वमिति । अतो या साधनं व्यानि- येत तत्र फलं निष्पयते । तब पूर्व प्रतिपादितमेव, नतु साधनमेव फल- मित्यभिप्रायेणाह-छेदन इति ॥ ७५ ॥ यदि तूच्यते--साध्यसाधनयोपियभेदो न हटः एकत्वं च, तद- न्यतरस्मिन्नायितव्येऽस्मभ्यं विपयाभेदो रोचत इति । तन्न । शक्यमिद- मितरेणापि वक्तुमिति सापहासमाह - भयत इति ।। ७६ ॥ १. 'दो' ग. पास , - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । करणत्वोपचारस्तु फले चेत् कल्प्यते खया । कथञ्चिद् विषयैकत्वं परैर्वा किं न कल्प्यते ॥ ७७ ॥ परिच्छेदफलत्वेन वृत्तस्यानन्तरस्य नः । प्रमाणत्वं भवेज्ज्ञाने प्रमाणे तु परं फलम् ॥ ७८॥ स्वसंवित्तिफलत्वं तु तन्निपेधान्न युज्यते । प्रमाणे विषयाकारे भिन्नार्थवान्न युज्यते ॥ ७९ ॥ यदि तूच्यते - फलमूतस्यैव ज्ञानस्य करणत्वमौपचारिक कथञ्चित् कल्प्यते, नतु पारमार्थिकम् । पारमार्थिक हि द्विरूपत्वमेकस्य न सम्भवति । तदीपचारिक करणत्वमाश्रित्य तदुमयमुपपादयिष्याम इति । एव तर्हि भिन्नयोरेव प्रमाणफलयो. कथञ्चिद् विपयैकत्व किमिति न कल्प्यते, तथा सत्युभयं पारमार्थिक भविष्यतीत्याह-करणत्वेति । तच कथञ्चिद् विप. यैकत्वं पूर्वमुक्तमेव । परैरिति । यौद्धापेक्षया स्वात्मनि परशन्द इति ॥७॥ प्रकृतमिदानी प्रमाणफलविवेकमुपसहरति-परिच्छेदेति । अर्य- परिच्छेदफल आत्ममनस्सयोगाद्यानन्तर्यविवक्षया प्रमाणम् । ज्ञाने च प्रमाणे पूर्वमालोचनादिज्ञान प्रमाणम् । पर तु विशेषणादिज्ञान फलमिति प्रकरणार्थः । सर्व चेदम् ‘एव सत्यनुवादत्वमित्येतत्पक्षाश्रयणेनोक्तमिति द्रष्टव्यमिति ॥ ७८ ॥ यदि तूच्यते---- नेदमौपचारिक करणत्वम् , अपितर्हि द्विरूपमेक- मेव ज्ञानं स्वसवित्त्या विषयाकारेण च । तदत्र स्वसवित्तिः फल, विषया- कार प्रमाणम् । यथाः "विपयाकार एवास्य प्रमाण तेन मीयते । स्वसंवित्तिः फल चार तदपो ह्यर्थनिश्चयः ॥" इति । स तु विषयाकारः स्वयमनाकारस्य न स्वाभाविको ज्ञानस्य केव- लमर्थेनाधीयत इति सौनान्तिकमतमुपन्यस्य निरस्यति स्वमंवि- त्तीति । इद नीलमिति बहिर्विपयानुभवसमर्थमेव जान न स्वरूपानुभव- क्षम, स्वात्मनि कियाविरोधादिति विज्ञानवादे वक्ष्याम इति । यचेद- मुक्त विषयाकारः प्रमाणमिति । तन्न, प्रमाणामावात् । विषयाकारी - - ·२४० मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । सामान्य वा विशेषो वा ग्राह्यं नातोऽत्र कल्प्यते ॥ लक्षणं यच्च यैरुक्तं प्रत्यक्षे लोकिके सति । विद्यमानोपलम्भत्वात् सर्वस्यैवानिमित्तता ॥ ८५॥ निर्विकल्पकपक्षे तु सुतरामनिमित्तता । साध्यसाधनसम्बन्धो नाविकल्प्य हि गृह्यते ॥ ८६ ॥ कथं प्रत्यक्षपूर्वत्वमनुमानादिनो भवेत् । यदा स्मृत्यसमर्थत्वान्निर्विकल्पेन्द्रियस्य धीः । व्यावर्त्यमस्ति, यथा बौद्धस्यैव सामान्यम् । अस्माकं तु सम्बद्धवर्तमानवि- पर्य प्रत्यक्षं, न सामान्यविशेषयोरन्यतरदपि च्यावर्त्यमिति किं विषयनिर्दे- शेनेति ॥ ८४॥ नन्वत्र भाष्यकारेण 'प्रत्यक्षमनिमित्तम् , एवंलक्षणकं हि तत्' इत्यु- क्तम् । अतो यदेवलक्षणलक्षित तन्नामानिमित्तं भवतु । पौद्धादिलक्षितं तु किं निमित्तं न भवतीत्याशङ्कयाह ~ लक्षणमिति । एवं हि मन्यते- बौद्धादिलक्षणलक्षितमपि यदि लौकिकं प्रत्यक्षं, तर्हि नियत विद्यमानो- पलम्भनम् । नो चेत् प्रत्यक्षमेव न भवतीति सिद्धा सर्वस्यानिमित्त तेति ॥ ८५॥ ये च निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनो पौद्धाः तेषी सुतरां धर्मे प्रत्यक्षस्या- निमिततेत्याह --निर्विकल्पकति । अत्र कारणमाह-~साध्यसाधनेति । स्वर्गयागादिसाध्यसाधनसम्बन्ध एव धर्मः, नासावविकल्प्य ग्रहीतुं शक्यत इति ॥८६॥ अत्र भाष्यकारेण प्रत्यक्षस्यानिमित्तता प्रतिपाद्य तत्पूर्वकत्वाचानु- मानादीनामप्यनिमित्तत्वमुक्तम् । तच्च तत्पूर्वकत्वासम्मवेनाक्षिपति-~कय- मिति । किमिति न भवतीत्यत माह-यदेति । एवं हि मन्यते - इन्द्रि- यार्थसामर्थ्यमात्रजन्मा हि धीः प्रत्यक्षम् । सा च स्मृत्याक्षिप्तनामजातिगुण- द्रव्यकर्मविकल्परहिता । नहीन्द्रियाणि स्मर्तुं शक्नुवन्ति । नाप्यर्थः । ययाहुः-- 'नहीन्द्रियमियतो व्यापारान् कर्तुं समयं, सन्निहितविषय- ·प्रत्ययसूत्रम् । २४१ नचाविकल्प्य लिङ्गस्य लिङ्गसम्बन्धयोस्तथा। गृहीतिरुपमानेऽपि सादृश्यग्रहणात् स्मृतेः ॥ ८८ ॥ अर्थापत्तिः पुनः प्रायो नान्यदृष्टेऽर्थ इप्यते । प्रवर्तते च यं दृष्ट्वा सोऽप्यर्थः सविकल्पकः ॥ ८९ ॥ बलेनोत्पत्तरिति । अतो नेवविधप्रत्यक्षपूर्वकन्वमनुमानादीनामुपपद्यत इति ॥ ८७॥ ननु निर्विकल्पकप्रत्यक्षपूर्वकाणि किमित्यनुमानादीनि न भवन्ति, अत आह-~-नचेति । अयमभिप्राय -लिङ्गादिविकल्पपूर्वकाण्यनुमाना- दीनि । न तेपा निविकल्पकादेवात्मलाभ सम्भवति । नच विकल्पसम्मि नाना ज्ञानाना प्रत्यक्षत्वमुपपद्यते । आन्तरालिकविशेषणविशेष्यार्थस्मरणेने न्द्रियार्थव्यापारव्यवधानात् । नच निविकल्पकोदये व्यापृत सदयेन्द्रिय पुन सविकल्पकोत्पत्तावपि व्याप्रियत इति प्रमाणमस्ति, विशेपणादि- स्मरणसमनन्तर सम्भवत् सविकल्पक तदारभारात् तत्कारणकमेव भवेत्। अपिच यदि तदिन्द्रिय पुन सविकल्पकोत्पत्तावपि कारण, तत् प्रागप्या- सीदिति किं न सहसैव सविकल्पकप्रत्ययानपि जनयेत् । अता नेन्द्रियार्थ- सामर्थ्यजन्मान सविकल्पकप्रत्यया इति न प्रत्यक्षम् । इन्द्रियव्यापारासत्ति- मानेण तु प्रत्यक्षत्वे निमीलितनयनस्यापि विकल्प प्रत्यक्षो भवेत् । यय नामाविकल्पक प्रत्यक्ष न तल्लिङ्गादिविकल्पकमिति न कथञ्चित् प्रत्यक्षपूर्वक त्वमनुमानादीनाम् । उपमानेऽपि वनस्थस्य गवयदर्शिन स्मृते नगरस्थे गवि यत् सादृश्यग्रहण, तदपि नाविकल्प्य भवतीति सम्बन्ध इति ॥ ८८॥ अर्थापत्तिरप्यतीन्द्रियेषु विपयेप्येव शक्ता श्रोत्रादिपु न पर प्रत्य क्षेण अन्येनापि प्रमाणेनादृष्टपूर्वेषु प्रवर्तते । सा कथ प्रत्यक्षपविका भषि प्यतीत्याह --अर्थापत्तिरिति । क्वचित् पूर्वदृष्टऽपि सन्निवेशविशपवि- शिष्टे प्रवर्तते, यथा गृहाभावश पुरुषस्य देवदत्तस्य पहिर्मावावगम इति प्राय इत्युक्तम् । ननु भयत्वतीन्द्रियविपया अर्यापत्ति । यत्तु अनुप- पद्यमानमुपलभ्य प्रवर्तते तन् प्रत्यक्षपूर्वक भविष्यतीत्यत आह-प्रवर्तते ३ 'रत ६ पाट , १ स्थग, यसहयस्म ग पार GG ·२४२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कामिकासकोपेतम् । यत्र चानुमितं लिङ्गं सूर्यगत्यादि लिङ्गि च । तत्र प्रत्यक्षपूर्वत्वं कथमध्यवसीयते ॥ १० ॥ प्रत्यक्षावगते चार्थे कुतस्तेषां प्रमाणता। तैर्यदास प्रतीयेत तदा नाक्षस्य गोचरः ॥ ९१ ॥ अथ कस्यविदर्थस्य ज्ञानात् तत्पूर्वता भवेत् । तदार्थस्य भविष्यत्त्वं न स्यादज्ञानकारणम् || ९२ ॥ वर्तमाने हि कस्मिंश्चिद् विज्ञातेऽर्थेऽक्षबुद्धिभिः । चेति । योऽपि दाहादिः शक्त्याधर्थापत्तेनिमित्त सोऽपि यावत् कथमिदं कदाचित् कार्यमकस्माज्जातामिति न विकल्प्यते, न तावदर्यापत्तेनिमित्तं भवतीति ।। ८९॥ अपिच यत्र देशान्तरप्राप्त्या सूर्यस्य गतिमनुमाय गतिसाधनं लिङ्ग्यनुमीयते, तत्र कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वमित्याह. •यन चेति । लिङ्गं सूर्यगत्यादीति सम्बन्धः । लिङ्गि तु गतिसाधनमत्र दर्शयितव्यमिति॥१०॥ प्रत्यक्षपूर्वकत्वे च गृहीतग्राहित्वादनुमानादीनामप्रामाण्य प्रसज्यत इत्याह-प्रत्यक्षेति । नन्वन्यदा प्रत्यक्षं प्रमाण भवति, अन्यदा चानु- मानादीनि प्रमाणं भविष्यन्तीत्यत आह -- -तैर्यदेति । यद्यनुमानादिप्रवृत्ति- काले न प्रत्यक्षं प्रवर्तते, तदा सोऽर्थोऽक्षस्य न गोचरो भवतीति कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् । प्रत्यक्षावगतिवेलायां तु गृहीतग्राहित्वेनाप्रमाणमित्युक्त- मेवेति ॥ ९१ अयोध्येत न घूमः प्रमेयमेवानुमानादीनां प्रत्यक्षेण गृह्यत इति प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् । अपितु लिङ्गादेरन्यतरस्यादौ प्रत्यक्षेण ज्ञानात्, तदि- दमाशङ्कते भध कस्यचिदिति । सर्वस्य दि जातमात्रस्य प्रथम किश्चित् प्रत्यक्षं, ततोऽनुमानादीति सदृशं तत्पूर्वकत्वमिति । एतदपि दूषय- ति-तदेति । अत्रहि 'भविष्यश्चैपोऽर्थो न ज्ञानकालेऽस्तीति भविष्यत्त्व धर्मरूपस्य प्रमाणान्तरेणाज्ञाने कारणमुक्तम् । तन्न प्रामोतीत्यर्थः ।। ९२ ॥ किमिति न स्यादत आह-वर्तमान इति । एवंहि मन्यते- प्रमाणान्तरावेद्यतासिद्ध्यर्थ हि धर्मस्य प्रत्यक्षत्वं विनिवार्यते, न पुनः प्रत्यक्ष- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । लिङ्गादविद्यमानोऽपि धर्मो गम्येत तैस्तदा ॥९३ ॥ प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च वर्णान् वेदेऽपि गृह्यते । प्रमेयमिति सोऽपि स्यात् तत्पूर्वत्वादकारणम् ॥९॥ केचित् तत्पूर्वकत्वं तु हेतु वेति मन्वते । तत्पूर्वकत्वाद् यत्तावत् प्रामाण्यं तदसम्भवः ।।९५॥ प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च लिङ्गाद्यन्यतमं ध्रुवम् । मात्रेण निवारितेन किञ्चित् प्रयोजनम् । तावतापि चोदनैवेति प्रति- ज्ञाया असिद्धेः । तद् यदि क्वचिदेव प्रत्यक्षेण गृहीतेऽनुमानादीनि प्रवर्तन्त इतीदृशं तत्पूर्वकत्वमनुमानादीनां, तदा प्रत्यक्षेण वर्तमान एव क्वचिदर्थे विज्ञाते अनुमानेनाविद्यमान एव धर्मोऽवगम्यते । एवं प्रमाणान्तरैरपि । ततश्च भविष्यत्वेन प्रत्यक्षाग्रहणमाकिचिल्करमेव स्यात् । यदि प्रत्यक्षविषय एव तानि प्रवर्तन्त इतीदृशं तत्पूर्वकत्वं भवति, तदा प्रत्यक्षाविषये तान्यपि न प्रवर्तन्त इति प्रमाणान्तरावेद्यता सिध्यति । चोदनैवेति च प्रतिज्ञातार्थः । लिङ्गादिति प्रदर्शनमात्रम् । तैरनुमानादिभिरित्यर्थः ।। ९३ ।। इष्टविघातका(री?रि) चेदृशं तत्पूर्वकत्वमित्याह-प्रत्यक्षपणेति ॥ ९४॥ एवं दूपितमन्येषां मतेन समर्थयते -केचिदिति । किं नामेदमत आह-तत्पूर्वेति । एवंहि मन्यते-नात्र तत्पूर्वकत्वं प्रमाणान्तराणा- मनिमित्तत्वे हेतुरुच्यते, किन्तु प्रत्यक्षानिमित्तत्वे प्रतिपादिते यत् तावत् तत्पूर्वकतया प्रामाण्यसम्भावनमनुमानादीनां, तत् तावन्नास्तीत्येतदनेन भाष्येणोक्तमिति ॥ ९५॥ अत्र चानुमानानिमित्तले हेत्वनभिधानादपरितुष्यन् समाधानान्तर माह-प्रत्यक्षेणेति । अयमभिप्रायः- प्रत्यक्षदृष्टगोचराण्येवानुमाना. दीनि । तथाहि-नागृहीतेऽनौ धूमस्य तद्व्याप्तिरवधारयितुं शक्यत इति धूमदृशापि नागिरनुमीयत एव । यावनगरे गौर्न प्रत्यक्षणावसीयते, तावद् वने गवयं पश्यतापि नोपमातुं शक्यते । तद् यदि धर्मोऽपि प्रत्यक्षेगाव- सीयते, कदाचित् ततस्तव्याप्तलिङ्गदर्शनादनुमीयेत वा, उपमीयेत या। न ·२४४ मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम्। प्रवृत्तिरनुमानादेन च धर्मेऽस्ति तादृशम् ॥ ९६ ॥ अनुमानानुमानादेर्न चाप्यस्तीह सम्भवः । सम्बन्धिलिङ्गिलिङ्गानां पूर्वसिद्धेरसम्भवात्॥ ९७ ॥ सत्ता च नानुमानेन कस्यचित् प्रतिपद्यते धर्मेणान्यद् विशेप्यं चेत् पक्षोऽसिद्धविशेषणः ॥ तस्माददृष्टपूर्वत्वात् केनचिद् वस्तुना सह । धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ।। ९९ ॥ अदृष्टसदृशत्वाच्च स्वयं चानुपलम्भनात् । त्वसौ कदाचिद् प्रत्यक्ष इत्युपपादितम् । अय चार्थो लिङ्गशब्दं प्रयुञानेन वार्तिककारेण दर्शितः । नामति व्याप्तिदर्शने धूमोऽग्नेलिङ्गं भवति । नच व्याप्तिदर्शनमसत्यग्निज्ञाने । एवमुपमानेऽपि दर्शयितव्यम् । आदिशब्देन सदृशमुपादत्त इति ॥ ९६॥ यच्चानुमितानुमान न प्रत्यक्षपूर्वकमित्युक्तं तदप्ययुक्तम् । तत्रापि हि यावद् गतितत्साधनयोः प्रत्यक्षेण सम्बन्धो नावगम्यते, लिङ्गीयगति- साधनं लिङ्गं च सम्प्रति दृश्यमाना देशान्तरप्राप्तिरादित्यस्य न तावदनुमान प्रवर्तत इत्याह ---अनुमानेति ॥ ९७ ] अनुमाने सर्वत्र धर्मी धर्मविशिष्टः प्रमेयो भवति, न वस्तुसत्तामा- त्रम् । धर्मानुमाने तु धर्मोऽस्तीति सत्तामानमनुमेयमापद्यते । नच तद् युक्तमित्याह -सत्ता चेति । यदि विहापि धर्मविशिष्टः काश्चद् धयेकोऽनुमीयेत, तद्धर्मविशेषणासिद्धरयुक्तमित्याशझ्या महाह - धर्म- णेति ॥ ९८॥ एवमुपपादितमननुमेयत्व प्रयोगण दर्शयति-तस्मादिति ॥९९।। अनुपमेयत्वेऽपि धर्मस्य प्रयोगमाह-~-अष्टेति । यस्य हि सार- श्यमस्ति तत् सदृशम् । अवयवसामान्यानुवृत्तिश्च प्रतियोगिनि सादृश्यम् । न चासाधारणस्य सामान्यानुवृत्तिः सम्भवति । तथाहि तस्यासाधारणतैव ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २४५ धर्मस्य नोपमेयत्वमसाधारणवद् भवेत् ॥ १०० ॥ नन्वर्थापत्तिरेवं स्याज्जगद्वैचित्र्यदर्शनात् । सुखिदुःख्यादिभेदो हि नादृष्टात् कारणाहते ॥१०॥ दृष्टस्य व्यभिचारित्वात् तदभावेऽपि सम्भवात् । सेवाध्ययनतुल्यत्वे दृष्टा च फलभिन्नता ॥ १०२ ।। स्यादेवं यदि शक्येत स्वाभाविकनिवारणा। कर्मशक्तेश्च वैचित्र्ये हेतुरन्यो भवेद् यदि ॥ १०३॥ न स्यात् । तदयमीदृश(मे १ए)का प्रयोगो भवति । धर्मो नोपमीयते अदृष्ट- सशत्वादसाधारणवत् । तथैव वा नानुमीयते नोपमीयते स्वयमनुपलम्भाद् गगनकुसुमवदित्यूहनीयम् ॥ १०॥ आह- अस्तूपमानानुमानयोरनिमित्तत्वम् । अर्थापत्तिस्तु प्रायशो. ऽतन्द्रियार्थविषया दृष्टेति तयैव जगद्वैचित्र्यदर्शनप्रसूतया धर्मोऽवगस्यते इत्याह नन्विति । जगद्वैचित्र्यमेव दर्शयति --~सुखीति । ईश्वर- दरिद्रादिभेदेन हि सुखिदुःख्यादिभेदभिन्नं जगदुपलभ्यते । तदेवं जगतो वैचित्र्यमसति कारणेऽनुपपद्यमान कारणमवगमयति, तच्च धर्माधर्माविति । ननु सुखदुःखयोस्तानद् यदनन्तर दर्शनसद्भाव , तदेव कारणम् । तनापि दृष्टमेवासीदिति किमदृष्टकल्पनया, अत आह - दृष्टस्येति । सत्यपि च दृष्टे तन्न सम्भाति । अव्यभिचारि च कारण कारणविदामिष्टम् । अतो. ऽदृष्टकल्पनैव प्रसक्तेति भावः । न केवल सति दृष्ट न भवति, असत्यपि मयत्येव । यद् यस्मिन्नसति भवति तद् न तत्कारणक घट इव शशविषा- णाकारणक इत्याह- तदभार इति । व्यभिचारमेन प्रपञ्चयति-सेवा- ध्ययनतुल्यत्व इति ॥ १०२॥ एतदेव निराकरोति-स्यादेवमिति । निराकृते स्वमारवादेऽदृष्ट कल्पयितु शक्यते । नच स्वभाववादो निराकतुं शक्यते । कर्मशक्तिवैचि- व्यसिद्धयर्थमवश्याभ्युपगमनीय इत्याह- कर्मशक्तेरिति । अवश्य दि फलवैचित्र्यमिद्धयर्थ कर्मणा शक्तिभेदोऽङ्गीकरणीयः । नहि तर स्वभावा- दन्या हेतुरुत्प्रेक्षितमपि शक्यत इति ।। १०३ ।।

·मीमांसालोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । यथा च फलवेचिये कर्मणां शक्तता स्वतः । तथा विचित्रता लोके स्वभावादुपपत्स्यते ॥ १० ॥ अधमें धर्मरूपे वा ह्यविभक्त फलं प्रति । किमप्यस्तीति विज्ञानं नराणां क्वोपयुज्यते ॥ १०५।। किंतु यागादितो दुःखं हिंसादेः किं सुखोद्भवः । स्वर्गपुत्रादिभेदश्च कीदृशात् कर्मभेदतः ॥ १०६ ॥ इति यावदविज्ञानं तावन्नैव प्रवर्तते । प्रवृत्त्यङ्गं च यज्ज्ञानं तस्य मूलं प्रतीक्ष्यते॥१०७ ।। तस्मात सिद्धेऽपि सामान्ये विशेपो नागमाहते। विशेषस्य तु जिज्ञासा सूत्रकारेण सूत्रिता ॥१०८ ॥ अथ तत्र स्वभावो हेतुरिष्यते, एवं नहिं सोऽपि जगद्वैचिन्यार्थ- मेवास्तु । किमन्तर्गडुना कर्मशक्तिकल्पनया। तदेतदाह - ॥१०४॥ अयोध्येत ~ स्वभावो नामानपायी भवति, यथा शीतोष्ण्ये तोय- तेजसोरिति । इह तु धनवानेवाकस्माद् दरिद्रः । न तत् साभाविकत्व उपपन्नमिति कल्पनीयमदृष्टमिति, यद्विनाशादस्य धनविनाशो जायत इति । अस्तु तनिर्धारितरूपा अदृष्टसिद्धिः, किमतिनिर्यन्धेन यस्त्वयं विभागः इदं धर्मफलमिदमधर्मफलमिति, स नावगन्तुं शक्यते । नच तस्मिान- वगते किमपि कारणमस्तीति ज्ञानं क्वचिदुपयुज्यत इत्याह अधर्म इति ॥ १०५॥ एतदेव प्रपञ्चयति-किन्चिति । न केवलं धमाधर्मफलविवेको न सिध्यति । धर्मफलानामपि स्वर्गपुत्रादीनां कीदृशात् कर्मभेदतः सिद्धि- रित्येतदपि न ज्ञायत इत्याह-~-स्वर्गपुत्रादीति ॥ १०६ ॥ नच वाच्यं मा ज्ञायि कर्मफलविवेकः । अस्ति तावत् कारणसामा- न्यज्ञानमिति । तावता च प्रवृत्त्यमावादित्याइ-इतीति । प्रवृत्त्यास च ज्ञानस्य हानोपादानार्थिमिमलं परीक्ष्यत इत्याह-प्रवृतीति ॥ १०७ ।। १. 'दि तदपि' क. पाठ, २. 'सो पाठ.. यथा चेति ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २४७ गम्यमाने विशेपे च तदन्तर्भावकारितः । सामान्यप्रत्ययोऽपि स्याच्छास्त्रादेवत्यकारणम् ॥ यथार्थापत्तिरेवं च नानुमा नोपमेष्यते। शास्त्रं चेत् तदपेक्षेत तस्यैव स्यात् प्रमाणता ॥११०॥ प्रत्यक्षाग्रहणं यत्तु लिङ्गादेरविकल्पनात् । तन्नेष्टत्वाद् विकल्पस्याप्यर्थरूपोपकारिणः ॥ १११ ॥ उपसंहरति - तस्मादिति । सूत्रकारेणापि विशेपजिज्ञासैव प्रतिज्ञाता, उपरिष्टाद् विशेषाणामेव जिज्ञास्यमानत्वात् । स च विशेषोऽन- न्यप्रमाणक इत्युक्तमित्याह --विशेषस्येति ॥ १०८ ॥ काणादास्तु जगद्वैचिच्यात् सामान्यत. सिद्धेरागमेन विशेषतोत्र- गम्यते । तदय द्वाभ्यामेव प्रमाणाम्यां परिनितिष्ठतीति वदन्ति, तनाह-- गम्यमान इति । एव हि मन्यते-- सामान्यावगती विह विशेषो न निर्धार्यते व्यभिचारात् । विशेषस्तु सिध्यन् नानालीढसामान्य एव सिध्य- तीति किं पृथक् तर प्रसिद्धया । तस्मादकारणमर्यापत्तिः सामान्यसिद्धा- विति ॥ १०९॥ ये तु वदन्ति-नेयमापति., किन्तु सामान्यतोदृष्टानुमानमिदम् । कार्यसामान्यस्य कारणसामान्येन व्यासे । अतो जगद्वैचिन्यार्धापत्तिमादि- नामिवानुमानमेवेदमिति । तेऽप्यर्थापचिनिरासेनेव निरस्ता इत्याह-यथेति। अयमर्यः - जगद्वैचित्र्यापत्तिरिव सामान्यतोदृष्टानुमान प्रवर्तत इति यानुमानस्योपमा कृता, सार्यापत्तिनिराकरणमात्रेणव नेप्यते नानुमेप्यते नोपमेप्यत इति तु य वदन्ति, तेपामु मायाममागी प्रतिषेप इति । यदि त्वनुमानमपि विशेपारधारणे शास्त्रापेक्षमित्युन्यते, तदेव तर्हि सामान्य- विशेषयोरपि निरपेक्षं प्रमाणमापद्यत इत्याह शान चेदिति ॥११०॥ एवं तावत् प्रत्यक्षेण लिगाधन्यतम गृहीत्वानुमानादि प्रवर्तत इति प्रसक्षपूर्वकमित्युक्तम् । इदानीं तु यदुक्क न लिङ्गादिप्रत्यक्षमविकल्प नात्, प्रत्यक्षस्य लिहादिग्रहणस्य च सविकल्पकत्वादिति । तद् दूषयितु- मनुभापते-प्रत्यक्षेति । एवमनुमाष्य दूरपति-तनेति । कारण. माह- इष्टत्वादिति । अयममिमापः-नायमेकान्त निर्विकल्पकमेव ·२४८ मीमांसाश्लोकवार्तिक कागिकार्टीकोपेतम् । अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । वालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ ११२ ॥ प्रत्यक्षमिति । तदुत्तरकालं हि यदनुपरतेन्द्रियव्यापारेण विकल्पोपकृतमर्थ- रूपमनुभूयते, तदपि प्रत्यक्षमित्युपरिष्टात् प्रपञ्चयिष्यामः । अतः सविक- ल्पकप्रत्यक्षपूर्वकत्वमनुमानादीनामुपपन्नमिति ॥ १११ ॥ अत्र कश्चिदपिशब्दमसहमानः प्रत्यवतिष्ठते । एवंहि मन्यते- सर्व एव सविकल्पकः प्रत्ययः, वायूपानुविद्धयोधात् । नहि स नाम लोके प्रत्ययो दृश्यते यः शब्दानुगमाद् विना भवति । व्यवहारार्थ च प्रमाणम- नुध्रियते । नच निर्विकल्पकेन कश्चिद् व्यवहारोऽस्ति, सर्वव्यवहाराणां विशेषनिश्चयाधीनत्वाद् निश्चयस्य च विकल्पमन्तरेणाभावात् । यदि तूच्यते अस्ति बालानां तिरश्यां चाविकल्पः प्रत्ययः व्यवहारश्चेति । तन्न । तेषा- मपि सूक्ष्मवागुपपत्तेः । त्रेधा हि वाचं विभजन्ते वैखरी मध्यमा सूक्ष्मा चेति । यथोक्तः "शब्दब्रह्मैव तेषां हि परिणामि प्रधानवत् । वैखरीमध्यमासूक्ष्मावागवस्थाविभागतः ॥" इति । कि पुनर्वालानां सूक्ष्मशब्दसद्भावे प्रमाण, प्रत्ययत्वमेव । प्रत्यया हि ते कथमशन्दा भविष्यन्ति अस्मदादिप्रत्ययवदेव । कथमव्युत्पन्ना बालाः शब्देनाथ योजयन्तीति चेद्, न । प्राग्भवीयशब्दवासनावशादुपपत्तेः । अस्ति हि तेषां भवान्तरीयशब्दवासना । सादृष्टवशादभिव्यक्ता सती शब्द- स्मरणमुपकल्पयति । ततः सूक्ष्मशब्दसम्भिन्नमर्थं वाला अपि प्रतिपद्यन्ते इत्य- तोऽयुक्तो विकल्पस्यापीत्यपिशब्द इत्यत आह-- अस्तीति । अयमभि- प्रायः-- अयमप्यनेकान्त. यः सविकल्पक एव प्रत्यक्ष इति । आलोचनाज्ञान- मपि सविकल्पकात् पृथग्भूतमस्ति । प्रतीमो हि वयमुन्मिपितचक्षुषः सहसा संमुग्धं याकारं परमार्थ वस्तु, यत् सामान्यं विशेप इति च पश्चात् परीक्षका विभजन्ते । यदितु नादावुदीयते निर्विकल्पकं विज्ञानमित्युच्यते, ततः सविकल्पकमपि कथमात्मान लभते । तद्धि सङ्केतकालभाविशन्दादिस्मर णपूर्वकम् । नचाकस्मादेव तत्स्मरणमाविरस्ति, निर्विकल्पकोदोधिनप्राचीन- - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २४९ न विशेषो न सामान्यं तदानीमनुभूयते । तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवावसीयते ॥ ११३ ॥ भावनापीजजन्मानस्तु विकल्पा इति युक्त यदात्मान लभत इति । यदपि चान्यवहाराङ्गल निर्विकल्पकस्येत्युक्तम् । तदयुक्तम् । नहि व्यवहारार्थमेव प्रमाणमाश्रीयते । उपेक्षा हि प्रमाणफलमिष्यत एव । अपिच सन्ति केचिद् व्यवहारा ये निर्विकल्पकमानादेव भवन्ति, यथाग्निना दह्यमानस्य सहसापसरणम् । तद्धि परामर्शानपेक्षमेव झटिति जायमान- मुपलभ्यते । तिर्यग्वालाना चाविकल्पकेनैव सर्वो व्यवहार । नच तेषा सूक्ष्मशब्दसद्भावे प्रमाणमस्ति । प्रत्ययत्वस्यास्मदादिस्वसवेद्यापिकल्पक प्रत्ययेनानेकान्तिकत्वात् । कथच तेपामगृहीतसम्बन्धाना शब्दसम्भिन्ना थबोध । यदुक्त प्राग्भवीयवासनावशादुपपत्तिरिति, तन्न । तस्या प्रायेण मरणेनोच्छेदात् । भवान्तरानुभूतस्मरणे वा परसादपि सम्बन्धग्रहणानर्थ क्यम् । यो हि जातमात्र सूतिकाशयने शयान कुमारको भवान्तरीय स्मरति, स कथमुपरिष्टान्न स्मरिष्यति । अथ मत परस्तादस्य सस्कारो नश्य तीति । तन्न । यस्य हि निधनेन योनियन्त्रपीडया च सस्कारो न विनष्ट , तस्य कथमकस्मादेव द्विनरेव वप सस्कारनाशो भाति । तस्मादस्ति या लानामविकल्प प्रत्यय , तन्मूलश्च व्यवहार इति सिद्ध निर्विकल्पकमपि प्रत्यक्षमिति । आदिशब्देन च जातमानस्य बधिरस्य तिरश्वा च ज्ञानमुपा- दत्त इति ।। ११२॥ नन्वर्थेन्द्रियसामर्थ्यमारज ज्ञान निर्विकल्पकम् । न तनानुवृत्ति व्यावृत्ती प्रतिभासते। नच ते अनरेण सामन्यविशेपो प्रकाशते । अत कथ तद्विपय निर्विकल्पक भविष्यतीत्याशङ्कयाह न विशेष इति । एवाहे मन्यते सत्यमापातन निविकल्पक सामान्यविशेपो न प्रकाशयति । किमनानिष्टमापादितमिति। ननु यदि सामान्यनिशेषो न प्रतीयते, किं नाम तेनावगन्तव्यम् । नहि तदतिरिक्त वस्त्वस्तीत्यत आह-तयोरिति । अय मभिप्राय ~ व्यक्तिमानगोचर निर्विकल्पकम् । अस्ति वा विशेषातिरिक्ता व्यक्ति । वाढ, योऽर्थ सामान्यस्य विशेषाणा चाश्रय सा व्यक्ति । के पुनरमी विशेषा, । खण्डादय , यैरितरेतर व्यक्तयो विशेष्यन्ते । सामान्य तु nu ·२५० मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । महासामान्यमन्यैस्तु द्रव्यं सदिति चोच्यते। सामान्यविपयत्वं च प्रत्यक्षस्येवमाश्रितम् ॥११४॥ विशेपास्तु प्रतीयन्ते सविकल्पकवुद्धिभिः । स्वप्रकाशमेव । इद च निर्विकल्पकेन सामान्यपिशपयोरग्रहण सामान्यमिद विशेषोऽयमिति च विविच्याग्रहणादुक्तम् । तयोरपितु स्वरूप प्रकाशत एव । तदेतदुपरिष्टाद् वक्ष्याम इति ॥ ११३ ।। अद्वैतवादिनस्तु सन्मानविषय निर्विकल्पक प्रत्यक्षमित्याचक्षते, तदे तदुपन्यस्यति महासामान्यमिति । एवहि मन्यन्ते ----निर्विकल्पक प्रत्यक्ष वस्तुस्वरूप विदधाति न वस्त्वन्तरेभ्यो विविनक्ति । इदमिति हि तत् प्रकाशते न पुनर्नेदमिति । नचाप्रकाशमाने विवेके विशेषा प्रतिभाता भवन्ति । अपिच गराश्वयोरितरेतरव्यवच्छेदो निशेष । तदिह किमेक व्यवच्छेदपूर्वकोऽपरस्य विधि , आहोस्विदेकविधिपूर्वकोऽन्यस्य व्यवच्छेद , अथ युगपदुमयम् । न तावद् व्याच्छेदपूर्वको विधि सम्भवति, निराश्रय व्यवच्छेदानुपपत्ते । निर्मातस्वरूप कुतश्चिद् व्यवच्छिद्यते । अनवगते तु किं कुतो व्यवच्छिद्यते । अतएव योगपद्यमप्यनुपपन्नम् । विधिपूर्वकस्तु व्यवच्छेदो न क्षणान्तरमध्रियमाणे ज्ञाने सम्भवति । नहि तदेक विधाय सहसा निरुद्ध क्षणान्तरेऽन्य व्यवच्छे तुमुत्सहो । आपिच इतरेतरामावो विशेप । स कथ प्रत्यक्षविपयो भविष्यति, पठप्रमाणविषयत्वात् । अत सन्मानयाहि प्रत्यक्षम् । तदयमर्थ -द्रव्य सदित्येवमादीतिपर्यायवाच्य महासामान्यमन्ये प्रत्यक्षस्य ग्राह्यमुच्यत इति । एवमनन प्रकारेण सामान्य- विषयत्व प्रत्यक्षस्य तराश्रितमित्याह - सामान्यात ॥११४ ॥ नन्वेषमप्यप्रतिभासमाना विशेगा न सन्त्येवेति कथ सामान्यमपि सेत्स्यतीत्यत आह-विशेषास्त्विति । अनादिकालीनवासनोपप्लावित- विचिनविकल्पवतीभितीद्धमिर्विशेषा प्रकाश्यन्ते । अतस्तदाश्रय सामा न्यन्यवहारो भवति । परमार्थतस्तु न तत् सामान्यम् । एकमेव तु प्रत्य स्तमितसमस्तसामान्यविशेपादिप्रपञ्च तत्वमास्थीयते वेदा तविद्भिः । तथाच ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २५१ ते च केचित् प्रतिद्रव्यं केचिद् बहुपु संश्रिताः ॥ ११५॥ तानकल्पयदुत्पन्नं व्यावृत्त्यनुगमात्मना। गव्यश्वे चोपजातं तु प्रत्यक्षं न विशिष्यते ॥ ११६ ॥ सर्वविशेषोपसहार उक्त - 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' 'नेह नानास्ति किचनेति । के पुनस्ते विशेषा. ये सविकल्पकबुद्धिमि प्रतीयन्त इति तत्स्वरूप दर्शयति-तेचेति । द्विधा खलु विशेषा साधारणा असाधार- णाश्चेति । साधारणा यथा द्रव्यत्वादयं । तर्हि पृथिव्यादय सदन्तरेभ्यो गुणकर्मभ्यो विशिष्यन्त इति विशेषा इत्युच्यन्ते । तानेर तु बहुपु सश्रिता इति ॥ ११५॥ आह- द्रव्यत्वं हि नवसु पृथिव्यादिषु सश्रितमसाधारणास्तु ये प्रतिद्रव्यमन्येऽन्ये च । के पुनस्ते । यदि खण्डादय , तन्न । तेपामपि साधारणत्वात् । खण्डमुण्डोदीनामपि ह्यन्या अन्या व्यक्तयो भवन्ति । एव रूपादिष्वपि दर्शयितव्यम् । अतो नासाधारणा नाम विशेषा केचिदवग- म्यन्ते । ये तु नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषा , ते व्यावृत्तिबुद्धेरेव हेतुत्वाद विशेषा एवेनि कैश्चिदुक्तम् । तदयुक्त, प्रमाणाभावात् । तथाहि - तावदवारशामस्मद्विधाना ते बुद्धिविषया । योगिनस्तु तान् पश्यन्तीति न नः प्रमाण क्रमते । नचैव तैरदृष्टपूर्व किञ्चिद् विदितसम्बन्ध लिङ्ग- मस्ति यत प्रमास्यन्त इति वक्तव्या प्रतिद्रव्यवर्तिनो विशेषा । त उच्यन्ते । सत्यमेकैकश आलोच्यमाना रूपादयो नासाधारणा. यावता गुण- जात्यादिगणेनैकैका व्यक्तिः व्यक्त्यन्तरेभ्यो विशिष्यते सोऽसाधारण एव । बहुसाधारण्येऽपि हि यदेव किञ्चिद् यस्यामेव व्यक्ती न्यूनमधिक वा भवति, सेनैवासाधारणज्यपदेशे भवति । तच्चतदाकृत्यधिकरण असाधारणविशेषा व्यक्तिरिति व्याख्यानावसरे वार्तिककारो वक्ष्यति । तानिमान् व्यावृत्यनु- गर्मात्मनावस्थितानुभयविधानपि विशेषानकल्पयत् । गव्यश्वे का प्रत्यक्षमु- त्पन्न न विशिष्यते । विषयविशेपनिवन्धनो हि ज्ञानविशेष । नचे विषय- विशेषो निर्भासते दुरधिगमो ज्ञानविशेष । अत प्रत्यक्षज्ञान सन्मानगोचर- मेवेति सिद्धम् । तदेतदाह -तानिति ।। ११६ ।। य स'क पाठ ५ 'तीतिम', न ॥ अपिग 18 पाठ 'शा पाठ ·- २५२ मीमांसाश्लोकवार्चिकं काशिकाटीकोपेतम् । तदयुक्तं प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनात् । नद्याख्यातुमशक्यत्वाद् भेदो नास्तीति गम्यते ॥ ११७ ॥ एतन्निराकरोति-नयुक्तमिति । अयमभिप्रायः -- किमुन्मि- पितचक्षुपो विचित्रान् भावानुपलभमानस्य बुद्धिर्विशिष्यते न वा । यदि नेत्याह, किमस्योत्तरेण । अथ विशिष्यते, सैव तर्हि विलक्षणाकारा बुद्धि- रुपजाता असंशयिता देशादिभेदेऽप्यनुपजातव्यतिरका एकत्वमिव नानात्व- मपि स्थापयति । कथं ह्येकयुद्धिगोचरयोनानात्वैकत्वयोरेकं सत्यमितरचा- लीक भविष्यति । यत्तु विदधाति वस्तुनः स्वरूप प्रत्यक्षं न निषेधतीत्युक्तम् । सत्यम् । विदधदेतद् भिन्नमेव विदधाति तथा प्रतीतेः । नन्वितरप्रतिषेधाद् विना भिन्न विधातुमेव न शक्यते । मैवम् । न हीदमितरप्रतिपेधाद् वस्तु भिन्नं, किं तर्हि स्वरूपेणैव । अतस्तत् प्रकाशते । भिन्नं न प्रकाशत इति दुर्भणम् । अतएवेतरेतराभावस्य प्रत्यक्षतापनिरिति यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम् । नहि भिन्नं ग्रहीतुमितरेतराभावो ग्रहीतव्यः । सोऽपि तत्रास्तु तावत् । न प्रत्यक्षेणावसी- यते । पश्चात् तु प्रतियोग्यादिस्मरणपुरस्सरं भावविकल्पेनासावध्यवसीयते । योऽपि विधिव्यवच्छेदयोः क्रमयोगपविकल्पः, सोऽप्यसदर्थ एव । न छत्र निर्विकल्पकोदयकाले व्यवच्छेदावगतिरस्ति । किं तलमादिपरिचा- दनया । स्वरूपमात्रं तु वस्तुनः प्रकाशते । तच्चानुभवपलादेव विलक्षणमि- त्युक्तम् । ननु यदि स्वरूपभिन्नं वस्तु किं विशेषैः । न प्रयोजनवशाद् यस्त्वाश्रीयते । किन्तु संविद्वशेन । सा चाविशिष्टा विशेपेष्विति विशेषाः कर्य नाश्रीयेरन् । आपिच असत्सु विशेपेषु तद् भिन्न स्वरूपमेव न संवर्तते । यथा असत्सु चित्रावयवनीलादिपु चित्ररूपम् । नचैतावता तत् तेभ्यो भिन्न भवति। नच तद्ग्रहणमन्तरेण गृह्यते । तद्वद् विशेषवशप्रभावितमेव द्रव्यस्य भिन्नं रूपं तद्ग्रहणसमकालं चानुभूयत इति तन्निरपेक्षग्रहणप्रसङ्गोऽपि न चोदनीयः । सर्वं चैतत् संविद्वलादेवास्माभिरभिधीयते । नपुनरलौ- किकं किश्चिदुपकल्प्यते । एतदेवाभिप्रेय भिन्नरूपोपलम्भनात् इत्युक्तम् । किमुक्तं भवति । रूपमेव तद् यदेतद् भिन्नम् । अतो युक यदन्यव्यवच्छे. दादिवोधनिरपेक्षेण प्रत्यक्षंणावमीयत इति । आह-तत् तर्हि रूपं च्याक्रि- यतामिदं नामेति, अत आह नहीति । अयमभिप्रायः नोपाख्या . - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । निर्विकल्पकबोधेपि द्वयात्मकस्यापि वस्तुनः । ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु गृह्यते ॥ ११८ ॥ नह्यसाधारणत्वेन परव्यावृत्त्यकल्पनात् । वस्तुनः सत्त्वे कारणम् | अपितर्हि, प्रख्या । अस्ति चात्र निर्विकल्पक- दशायामपि विलक्षणवस्तुसविद् भिन्नरूपविषया सा इति च दर्शितम् । तच निर्विकल्पकप्रतिभातं रूप पश्चात् तु द्विवादिभिर्विशेषैः परस्मा अप्य- दूरान्तरेण दयितुं शक्यमेवेति ॥ ११७ ॥ किमिदानी व्यावृत्तरूपविषयमेव निर्विकल्पक, नेत्याह --निर्वि- कल्पकेति ग्रहणमन्नेन । सामान्यविशेषात्मनोऽपि वस्तुनो ग्रहणमि- त्यर्थः । तथाहि-यदायमेकदा नानात्मनो गोपिण्डानुपलभते, तदास्य सहसैवाविकल्पकेन याकारा मतिराविरस्ति । एकव्यक्तिबोधेऽपि चासा- वाकारोऽवभासत एव । रूपं हि तद् व्यक्तेः, कथं तस्यां प्रकाशमानायां न प्रकाशेत । नथा दृष्टैकव्यक्तेरपरदर्शने स एवायं गौरिति प्रत्यभिज्ञानमु- देति । नच तददृष्टपूर्वे सम्भवति । आह च "तत्रापत्तितः पूर्व दृष्टेयमिति गम्यते । नैव हि प्रागदृष्टेऽर्थे प्रत्यभिज्ञानसम्भवः ।। इति । ननु न विशेषः न सामान्यं निर्विकल्पकेनानुभूयत इत्युक्तम् । कथ- मिदानी यात्मकस्यापि ग्रहणमित्युच्यत इत्यत आह-लक्षणाख्येयमिति । अयमर्थः-- लक्षणाख्येयमिद निर्विकल्पकस्य रूपं सामान्यविशेषात्मक वस्तु निर्विकल्पकेन विषयीक्रियत इति । तच निर्विकल्पकलक्षणकारेव परीक्षकैराख्यायते . । प्रमाता तु सामान्यमिद विशेषोऽयमिति च विवे- फविधुरीमदमिति संमुग्धरूपमेव वस्तूपलभते । शुद्धमिति । अनुवृत्ति- श्यावृत्तिपरामर्शरहितं गृह्यत इत्यर्थः । शुद्धवस्तुजमित्यत्रापि शुद्धशब्दस्या- पमेवाओं द्रष्टव्यः ॥११८ ॥ शुद्ध गृह्यत इत्येतदेव प्रपञ्चयति-नहीति । अयमभिप्रायः- स्वरूपमात्रेण सामान्यविशेपौ निर्विकल्पकेन गृह्यते । नासाधारणतया । १. 'तविषयपमेव', २. ' लिग पाठः ·२५५ मीमांसाश्लोकवाचिक काशिकाटीकोपेतम् । विशेपारगमाक्लुप्तेः सामान्यमिति नापि तत् ॥ ततःपरं पुनर्वस्तुधर्मर्जात्यादिभिर्यया । बुद्ध्यावसीयते सापि प्रत्यक्षलेन सम्मता ॥ १२० ॥ करणं चेन्द्रियं बुद्धिर्न तत्र ज्ञानमाहितम् । तत्स्मृत्यायसमर्थत्वाद् विकल्पोऽतो न वार्यते ॥ आत्मन्येव स्थितं ज्ञानं स हि वोद्धात्र गम्यते । स्मरणे चास्य सामर्थ्य सन्धानादौ च विद्यते ॥ सामान्यतया च व्यामृत्यनुगमरिकल्पाभावात् । ननु किं तदन्यद् व्यावृ- तेरनुगमाच विशेषस्य सामान्यम्य च स्वरूप यद् गृह्यत इत्युच्यते । स एव तयोरामा । स्थ तदअहे तयोरग्रहणमुपपत्स्यते । अहो विवेककौशल तत्रभवताम् । अनुगम यावृत्तिधर्माणौ सामान्यविशेपो न पुनरनुगतिव्या वृत्ती एवेति यत्किश्चिदेतत् ॥ ११९ ॥ एव निर्विकल्पक व्याख्यायेदानी तलमाविन सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वप्रमाणत्वे दर्शयिष्यन् प्रत्यक्षता तावदाह - -ततः परमिति । अस्यायमर्थ ततो निर्विकल्पकात् पर जातिगुणकर्मनामभिर्यया युद्ध्या विकल्प्य वस्तु गृह्यते यथा गौरय शुक्लोऽय डित्थोऽयमिति, सापि प्रत्यक्ष लेन सम्मतेति ॥ १२० ॥ ननूक्तमिन्द्रियार्थसामर्थ्यमानज हि ज्ञान प्रत्यक्षमिति स्मृत्याकृष्ट- समस्तनामजात्यादिवलभुवश्च विकल्पा । नचेन्द्रियाणामर्थस्य च स्मरण- सामर्थ्यमित्यप्रत्यक्ष सविकल्पकमित्यत आह-करण चेति । अयमर्थ.- यदीन्द्रियाणि स्मृत्वार्थ विकल्पय तीत्यस्माभिरुच्येत, तदेवमुपालभ्येमहि यत् तानि स्मर्तुं न शक्नुवन्ताति । नत्वेतदेवम् , इन्द्रियाणा करणत्वात् । कर्तरि चात्मनि स्मरणसमवायात् । अतस्तत्स्मृत्यायशक्तिरदोष एवेति "१२१॥ किमाश्रित तर्हि ज्ञानमत आह-आत्मन्येवेति । आत्मा हि चेतयते । स च प्राम्भवीयधर्मोपार्जितेन्द्रियोपनतिमर्थं युध्यते स्मरत्यनुस धत्ते चेति न किञ्चिदनुपपन्नमिति ।। १२२ ।। स्मृ' पाठ न - ·प्रत्यक्षसूत्रम्। २५५ तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धे विद्यमाने स्मरन्नपि । विकल्पयन् स्वधर्मेण वस्तुप्रत्यक्षवान्नरः ॥ १२३ ॥ तच्चैतदिन्द्रियाधीनमिति तैय॑पदिश्यते । तदसम्बन्धजातं तु नैव प्रत्यक्षमिप्यते ।। १२४ ।। पुनः पुनर्विकल्पेऽपि सती जातिः प्रतीयते । तत्संबन्धानुसारेण सर्व प्रत्यक्षमिप्यते ॥ १२५ ॥ न हि प्रविष्टमात्राणामुष्णाद् गर्भगृहादिपु । अर्था न प्रतिभान्तीति गृह्यन्ते नेन्द्रियैः पुनः॥ १२६॥ यथा त्वाभासमात्रेण पूर्व ज्ञात्वा स्वरूपतः। पश्चात् तनावबुध्यन्ते तथा जात्यादिधर्मतः॥१२७॥ नन्वेवमिन्द्रियसम्प्रयोगस शुन्दादिस्मरणेन व्याहितत्वादप्रत्यक्ष- मापयेतेत्युक्तम् , अत आह~तेति । अयमभिप्राय.-नानेन्द्रियार्य- सम्बन्धो विच्छिन्न. । विद्यमाने च तस्मिन् शब्दादि स्मरन्नपि येनैव जा- त्यादिना वस्तु विकल्प्य गृह्णाति तर प्रत्यक्षवान नरो भनत्येय । स्मरणेने न्द्रियाणामदूपितत्वादिति भावः ॥ १२३ ॥ नन्विन्द्रियमानप्रभावित प्रत्यक्षमित्युच्यत । तर शन्दादिस्मरणसहि- तानीन्द्रियाणि कारणमिति कय प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वमत आह-तचैत- दिति । इन्द्रियाधीन ज्ञान प्रत्यक्षमाख्यायते । गौरयमित्यपरोक्षाभास ज्ञान- मनुपरतेन्द्रियव्यापारस जायमानमिन्द्रियाधीनमेवेति तैरिन्द्रियर्त्यपदिश्यत एव, स्मृतिसहायानामपि तेपामेव कारणत्वादिति भाव । ये वनपेक्षिता- क्षव्यापारा एव गौरयमित्यादिस्मरणविकल्पा नेऽस्माभिरपि स्मृतिमारहेतु- त्वान्न प्रत्यक्षतयेप्यन्त इत्याह- तदसम्पन्धेति ॥ १२४ ॥ इन्द्रियसम्बन्धानुसारिणस्तु भूयासो पिकल्पा. प्रत्यक्षगन्दवान्या एवेत्साह -पुनरिति ।। १२५ ।। यक्त-यदीन्द्रियाणि पिकल्पोदये कारण फिन महमर जन- यन्तीति, तनाह नहीति ॥ १२६ ॥ अयास्फुटावभासमापातज तन्द्रि(य? यि)क ज्ञानमती युन्यत, तदत्रापि समानमित्याह --यथेति ।। १२७ ।। .

·भीमासाश्लोक्वार्चिक काशिकाटीकोपेतम् । यदि त्यालोच्य सम्मील्य नेत्रे कश्चिद् विकल्पयेत् । न स्यात् प्रत्यक्षता तस्य सम्बन्धाननुसारतः ।। असम्बन्धविकल्पेऽपि तुल्यमात्मादिकारणम् । तेनासाधारणत्वं स्यादत्राक्षस्यैव कल्पने ॥ १२९ ॥ निर्विकल्पकवोधेऽपि नाशं केवलकारणम् । यसूक्त --- किञ्चिद् दृष्टवतो निमीलितनेनस्यापि विकल्प इन्द्रि यच्यापारासत्तिमात्रेण प्रत्यक्षो भवेदिति, तन्न । अनभ्युपगमादेवेत्याह - यदित्विति । अयमभिप्राय ~ नेन्द्रियव्यापारासत्तिरैन्द्रि(य? यि)कत्वे कारण, किं तर्हि, इन्द्रियव्यापारानुपरति । अत इन्द्रियसम्बन्धानुसारा भावात् तर प्रत्यक्षता न स्यादिति ॥ १२८ ॥ नन्वनेकामाक्षादिकारण सरिकल्पक, कथ तदक्षेणैव ध्यपदिश्यते अत आह-असम्बन्धेति । अयमर्थ - असाधारण हि शब्दप्रवृत्ती कारणम् । आत्मादि च कारणमिन्द्रियासम्बन्धार्थेषु विकल्पेषु स्मरणानुमा नादिषु तुल्यम् । अक्षमव परोक्षावभासिन सविकल्पकस्योदयेऽसाधा रणकारणमिति तेनैव व्यपदिश्यते । कल्रन इति सविकल्पकज्ञान इत्यर्थ ।। निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनामपीद चोद्य ममानमित्याह - निर्षि कल्पकेति । यदि त्विन्द्रियजन्मनो हि निर्विकल्पकस्यानन्तर सम्भवदे तत् सविकल्पक तत्कारणकमेव, इन्द्रिय तु निर्विकल्पकोत्पत्तावेवोपक्षीण- व्यापारमित्युच्यते, तथापि परम्परयाक्षकारणत्वेन प्रत्यक्ष व्यपदेक्ष्यते । यथा कुसुम पङ्कजमिति । नहि तत् पङ्काज्जायते । किं तर्हि पङ्कभुव कन्दात् केवलम् । इद परम्परयाक्षजत्वमविशिष्टमनुमानादीनामिति तेषा प्रत्यक्षशब्दवाच्यतानिराकरणार्थं रूढिमप्यपिष्याम । यथा पङ्कजेंशब्द एव व्यवहितस्य योगस्य सौगन्धिकादिसाधारण्यान्नियामिका रूद्विरिष्यते । सेय योगरूदिरिति वार्तिककारीयेराख्यायते । तदेतदाह-तपारम्पयति । इद लिह वचनीयम् - रूढिश्चेदाश्रिता कि योगाम्युपगमेन । समुदायश क्यैव हि तदाश्वकर्णादिवत् क्वचिदेव शन्दो वर्तिप्यते क्वचिच्च नेति किं नि' ३ कोदय, णम्' ५ 'जए' पार , 'नयति ४ ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २५७ तत्पारम्पर्यजाते वा रूढिः स्यात् पङ्कजादिवत् ॥ अनिमित्तैव वा रूढिः सुतरां सविकल्पकम् । प्रत्यक्ष सम्मतं लोके न तथा निर्विकल्पकम् ॥ वृद्धप्रयोगगम्याश्च शब्दार्था. सर्व एव नः। तेन यत्र प्रयुक्तोऽयं न तस्मादपनीयते ॥ १३२ ॥ योगव्यसनेन । न व्यसनितया योगमायाम, प्रतीत तु योग हातु क्षमामहे अवघात इव दृष्टम् । यथा तत्रैव नियमान्यथानुपपत्त्या दृष्टकल्पना, तथानापि प्रयोगनियमाये शक्तिकल्पनेति किमनुपपन्नम् । नन्वन योगादेवान्यताप्रयोगा भविष्यतीति । किमिदमभयोगादप्रयोग इति । यदि पूर्वपूर्वपा प्रयोक्तॄणामप्रयोगादुत्तरोत्तरेषामप्रयोग इति । तदयुक्तम् । अप्रयो गाभावात् । प्रयोगमान हि प्रवृत्तिहेतुता, अवयवयो स्मार्थ प्रयोगो दृश्यत एव । समुदायस्तु नान्य कश्चिद् यस्याप्रयोग इति शक्यते वक्तुम् । समुदायशक्तेरनभ्युपगमात् प्रयोगमानादेव पङ्कजादिशब्दप्रवृत्ते । प्रयुक्तो हि पङ्कशब्द पङ्के । जनि प्रादुर्भावे । तदतिरिक्त वस्तु समुदायो नास्त्येव । कस्याप्रयोग इति वक्तव्यम् । अथान्वयो हि तथा प्रवृत्तौ हेतु । स च सौगन्धिकादिष्वपि समान इति तेष्वपि पङ्कजशब्दप्रवृत्ति । अतोऽवश्य मन्यनामयोगार्थ रूढिराश्रयित या । यदुक्तमन्यनामयोगस्तु रूढिमापाद- यतीति, तदिष्यत एव । योगाऽपि दृष्टो न हातु शक्यत इत्युक्तम् । अश्व कर्णादो त्ववयवानुगमाभावात् क्वचिदेव रूढिरात्मान लभते । अतो नय रूढिरेव केवला नापि केवलयोग । योगरूढिरिति मन्यन्ते वृद्धा इति ।। अथ व्यवधानादकारण योग इति मन्यसे, तथापि रूट्येव केवलया प्रत्यक्षशब्द सविकल्पके वर्तिष्यते । भूम्ना हि तत्रैव लौकिका प्रत्यक्षशब्द मुपचरन्ति । अल्प निविकल्पक इत्याह - अनिमित्तैवेति ॥ १३१ ॥ यदि तूच्यते सत्य वृद्धा प्रयुञ्जते । लक्षणकारास्तु निर्विकल्पकमेन प्रत्यक्षमातिष्ठन्ते । यथाहु . 'कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षम्' इति । अत आह-वृद्धप्रयोगति द्वयेन । अयमभिप्राय ~~लाकिको हि शब्दार्थ -- २ ति । वि' क पाठ It ·- २५८ मीमासाश्लोकगार्तिक कागिकाटीकोपेतम् | सिद्धानुगममात्रं हि कर्तुं युक्तं परीक्षकैः । न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनम् ॥ १३३ ॥ कल्पनायाः स्वसंवित्ताविन्द्रियाधीनता कथम् । मनस्तत्रेन्द्रियं चेत् स्याद् गोत्वादावपि तत् समम् ॥ स्वसंवित्तो तदिष्टं चेल्लोको न ह्येवमिच्छति । तस्माद् रूढित्वमेष्टव्यं पारिभाषिकतापि वा। सम्बन्धः । तेन परीक्षकैरपि यथालोकमेर वर्तितव्यम् । अन्यथाकरणे तेपा लोकवाध एवेति ॥१३३ ॥ अपिच कल्पनापोढवादिनामपि कल्पनाजान स्वसवेदने प्रत्यक्ष- मिष्टमेव । यदेवमाहु "कल्पनापि स्वसवित्ताविष्टा नार्थ विकल्पनात्" इति । एव हि मन्यन्ते. न कल्पना स्वसवित्तिरात्मान विकल्पयति, बहि- रर्थविकल्पावभासित्वात् । असाधारणस्य च कल्पनात्मनोऽपि कल्पनास्पद- स्वात् । अनाप्याहु 'ननमियमभिलापेन समृजति तथा वृत्तेरात्मनि विरोधात्' इति । "तेपामत स्वसवित्तिनाभिजल्पानुपङ्गिणी" इति च । तदिद कल्पनास्वसवेदन प्रत्यक्ष नोपपद्यत । तदपि हि निर्वि- कल्पकप्रत्ययान्तरिताक्षव्यापारमेव । अथ तन रूढ्या प्रत्यक्षशब्दो वर्तत इत्युच्यते, तद् गोत्वादियहिम्पियप्रकाशेऽपि समान, न पर स्वसवित्तावित्य भिप्रायेणाह --- कल्पनेति । यदि मतम् अस्ति तन्द्रियज निविकल्पक ज्ञान समनन्तरप्रत्यय । तदेव मन इत्याचक्षते । यथाहु -'तञ्चतुविधमिन्द्रि- य(ज)मिन्द्रियज समनन्तरप्रत्ययोदर मानसमिति' । मनोऽपि चेन्द्रिय मिति मनोधीनतया प्रत्यक्ष भविष्यतीति । तद् गोत्वादिबोधेऽपि समानम् । तद्बोधेऽपि वय मनोव्यापारमातिष्ठामह एव । मन स्वरूपे तु विवदाम । मन इति ॥ १३४॥ नन्वान्तर मन कय पहिर्विषयवोधे वर्तिप्यत इति, तत्तावदाश- इते-ससवित्ताविति । परिहरति ~~ रोक इति । अयमभिप्राय . सत्तावदन्यदेवत्याह- - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २५९ मनसस्त्विन्द्रियत्वेन सुखदुःखादिबुद्धिषु । यथा प्रत्यक्षतेवं नस्तदधीना भविष्यति ॥ १३६ ॥ तद्धीनत्वसाम्येऽपि कल्पनापोढशब्दनात् । प्रत्यक्षं किञ्चिदेवेष्टं यथा तव तथैव नः ॥ १३७ ।। लिङ्गाद्यभावतश्चापि नानुमानादिधीरियम् । बाधकप्रत्ययासत्त्वान्नाप्रामाण्यं च युज्यते॥ १३८ ॥ नच पूर्वमदृष्टत्वात् स्मृतित्वमुपपद्यते । सत्यमिष्टं कल्पनाज्ञानं स्वसंवेदने प्रत्यक्षमिति भवद्भिः । लौकिकास्तु विपरीतं मन्यन्ते । अयं गरिति पररूपनिरूपणं सविकल्पकं लौकिका मन्यन्ते न पुनरहं गौरित्यात्मनिरूपणम् । यदपि चाह्येषु मनो न वर्तत इति । सत्यम् । बहिरिन्द्रियानपेक्षं न प्रवर्तते । गोत्वादयस्तु संयुक्तसमवायेन चक्षुषा सन्नि- कृप्यन्त इत्यस्ति तेषु मनोव्यापार इति तन्निबद्धमक्षव्यपदेशं लभत इति भावः । अतोऽवश्यं स्वमंवेदने कल्पनाप्रत्ययं प्रत्यक्षमाचक्षाणैर्मनो वा अक्षमभ्युपगन्तव्यं रूढिर्वा परिभाषा वा । सर्वथा वयमपि प्रत्यवस्थातुं शक्ता इत्यभिप्रायेणाह-तस्मादिति ॥ १३५ ॥ सुखादिस्वसंवेदनेऽपि मन एवाक्षमाश्रितं भवद्भिः । तद्वदिहापि जाति- विकल्पो भविष्यतीत्याइ ---मनसस्त्विति ॥ १३६ ॥ अथ समानेऽपि मनोधीनवे स्वकीयकल्पनापोढलक्षणानुसारेण किञ्चिदेव प्रत्यक्षमाश्रीयते । तथा सतीच्छानुसारेण व्यवस्थायामिष्यमाणायां षयमपि यथाशयं किञ्चिदेव प्रत्यक्षं वक्ष्याम इत्याह- तदधीनत्वेति ॥ १३७॥ पारिशेष्यादपि प्रत्यक्षान्तर्भाव एवास्याः सविकल्पकधियो युक्त इ- त्याह-लिङ्गादीति । ननु सति प्रामाण्ये पारिशेप्यं भवति, न त्वियं -पाधकेति ॥ १३८॥ प्रमाणमत आहे इदं विह वक्तव्यम् -- सत्यं नेयमप्रमाणं, मृगतृष्णादिज्ञानवद् व्यवहाराविरोधात् । नच प्रमाणमसदर्थगोचरत्वात् । निर्विकल्पपरिप्लावित- स्वलक्षणप्रापकतया स्मृतिरित्याख्यायते । नच स्मरणं प्रमाणमत आह नाति । पूर्वदृष्टार्थविषयं स्मरणं भवति । नच निर्विकल्पकेन सामान्य. - ·मीमांसाश्लोकवाचिक काशिकाटीकोपेतम् । तस्मात् प्रत्यक्षमेवेदं व्यवहारस्तथैव च ।। १३९ ॥ जात्याद्यर्थान्तरं यस्मादतद्रूपेऽपि वस्तुनि । भवत्यध्यस्य धीस्तस्मान्मृगतृष्णादिभिः सभा ॥ नैतदश्वादिवुद्धीनामध्यारोपाद्यसम्भवात् । स्थितं नैव हि जात्यादेः परत्वं व्यक्तितो हि नः ॥ यदि ह्येकान्ततो भिन्नं विशेप्यात् स्याद विशेषणम् । स्वानुरूपां सदावुद्धि विशेष्ये जनयेत् कथम् ।।१४२|| स्फटिकादौ तु लाक्षादिस्वरूपा या मतिर्भवेत् । दर्शनमस्ति, अप्रत्यक्षविषयत्वात् तस्य भवसिद्धान्ते । अस्माकमपि स्व- लक्षणान्तरसम्भेदः पूर्वमदृष्ट एव । नचासदर्थत्व, वक्ष्यमाणन्यायेन जात्या- दीनां स्थास्यमानत्वात् । अतो नाहीतग्रहणादप्रामाण्यं नासदर्थतया वेति, अत. प्रमाणं सत् पारिशेष्यात् प्रत्यक्षेऽन्तर्भवतीत्युपमहरति ~~-तस्मादिति । भवन्तोऽपि वाङ्मनसविसंवादेनैवास्याः बुद्धेरप्रामाण्यमाचक्षते । सर्वव्यक- हाराणां सविकल्पकाधीनत्वादित्साह -- व्यवहार इति ॥ १३९ ।। ननु किमिद 'नाप्रामाण्य च युज्यत' इति । विशिष्टावगाहिनो हि विकल्या. । भिन्न च विशेष्याद् विशेषणम् । अभेदे विशेषणविशेष्यानुप- पत्तेः । अतोऽर्थान्तरभूतैर्जात्यादिभिर्विशिष्टे वस्तुनि गृह्यमाणे अतस्मिस्तद्- ग्रहणाद् भ्रान्तिरेव सविकल्पकज्ञानमित्याह -~- जात्यादीति ॥ १४ ॥ परिहरति-नैतदिति । कारणमाह --स्थितमिति । पररूपेण हि परस्मिन् निरूप्यमाणे भ्रान्तिर्भवति । नच जात्यादीनां पाररूप्यं, तेपामनति- भेदादिति भावः ॥१४१॥ नन्यभेदे रिशेषणविशेष्यभागानुपपत्तिरुता, अन आह यदि हीति । न विशेषणमेकान्ततो जात्यादि विशेष्याद् भिद्यते, सर्वदैव तदा- कारावयोधादित्यर्थः ॥ १४२ ॥ नन्वत्यन्तभिन्नमेव लाक्षादिरूप स्फटिकादि खाकारण विशिष्टं योधयद् दृष्ट, तद्वदेव हि जात्यादिविशिष्टयोधोऽपि भवन् मिथ्या स्यादिति, अत आहे स्फटिकादाविति । अयमभिप्राय, उक्तमस्माभिः - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २६१ अव्युत्पन्नस्य सा मिथ्या व्युत्पन्नानां हि भेदधीः॥ नहि जात्यादिनिर्मुक्तं वस्तु दृष्टं कदाचन। तद्विमोकेन वा तानि लाक्षादिस्फटिकादिवत् ॥ सदैव जात्यादिविशिष्टं वस्तु गृह्यते । कस्यचित् कदाचिद् विवेकानव गमात् । अतः कथं मिथ्या भविष्यति । लाक्षोपहितं तु स्फटिकं कश्चिदे- वाव्युत्पन्नोऽजातविवेकोऽरुणमिति बुध्यते । अतस्तज्ज्ञान प्रान्तिर्भवति । तदैव हीतरे दृष्टविवेका जानन्ति नेदमरुणमौपाविकोऽयमरुणभ्रम इति । अव्युत्पन्नोऽपि चोपाधिविगमे जानात्येव यथा नेदमरुणमिति । अतो युक्त आन्तित्वं बाधोत्पादादिति ॥ १४३॥ जात्यादितद्वतां तु परस्परविवेको न दृष्टपूर्वः । अतो न भ्रान्तिलं युक्तमित्याह-नहीति । ननु भवत्वेवं जातौ । नहि तया निर्मुक्तं वस्तु कदाचिदुपलभ्यते । गुणकर्मभ्यां तु वियुक्तवस्तुयोधो दृष्ट एव । ध्रियमाण एव हि द्रव्ये कुतश्चित् कारणात् पूर्वगुणविनाशो गुणान्तरोत्पादश्च दृश्यते । एवं कर्मण्यपि दर्शयितव्यम् । अतः कथ तयोरव्यतिरेक , अत आह- तद्विमोकेनेति । अयमभिप्रायः - यद्यपि तद्विमुक्त वस्तु दृश्यते, तानि तु तद्विमुक्तानि न जातु दृश्यन्ते ! यच्च नाम यतो भिन्न तत् ततो विमुक्त- मपि कदाचिदुपलब्धं मणेरिवौपाधिकोऽरुणिमा । नचेह तथा अतो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यस्यात्यन्तभेदस्य निवृत्तिः । कथमिदानी पूर्वापरयो- गुणकर्मणो शोत्पादौ । प्रत्यभिज्ञायते हि तदेवेदमिति द्रव्य, गुणकर्मणी च विनष्टे । तदिदमभेदे नोपपद्यते । न नोपपद्यते, स्थित्युत्पत्तिविनाशात्मक- मेव नो वस्त्विति रुचकायुदाहरणे वक्ष्यामः । तदिह वस्त्वपि गुणकर्मनाशे नश्यत्येव । रूपं हि तद् वस्तुनः, कथं तद्विनाशे न नश्यतीति शम्यते वक्तुम् । तयोरपि नात्यन्तिको विनाश , वस्त्वात्मना विद्यमानत्वात् । जातावपि चैपैव गतिः । तत्रापि हि स्थित्युत्पत्तिरिनाशा दृश्यन्त एव । वियुक्तबोधोऽपि दृश्यते । दृश्यते हि विनष्टपिण्डरियुक्ता पिण्डान्तरे जातिः । सा कथं ततो भिन्ना भविष्यति । अथ तर कथाविद् भेदमाश्रित्य समाधि- ·२६२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तत्रापि चेन्न दृश्येत भेदः कश्चित् कदाचन रक्तादिबुद्धिसम्यक्त्वं विनिवार्येत केन वा ॥१४५ ॥ नचाप्ययुतसिद्धानां सम्बन्धित्वेन कल्पना। नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धता ॥ तथाच सति सम्बन्धे हेतुः कश्चिन्न विद्यते । रभिधीयते, शक्योऽसौ गुणकर्मणोरपि वक्तुमिति केन विशेषेण जातावमे- दमाश्रित्य गुणकर्मणोर्मेदं वर्णयाचः । अतो यदा जात्यादयो दृश्यन्ते, तदा पिण्डादगेदेनैवावगम्यन्त इत्यभेदोऽपि तेपाम् । यैव तु काचिदनुपपत्ति- रापाद्यते सानेकान्तवादिनां नासज्यत इत्यस्तु तावदिदमिति ॥ १४ ॥ यदितु जात्यादिवोधविधानुविधायिनः स्फटिकादावपि चारुणा- दिबोधा भवेयुः, कस्तेपामपि प्रामाण्यं वारयेदित्याह -तत्रापीति ।।१४५॥ एव जात्यादीनामभेदं प्रतिपायेदानीमैकान्तिकभेदवादिन, काणा- दान् प्रत्याह-नचापीति । एवं हि मन्यन्ते--भिन्नयोरेव जात्यादित- द्वतोः समवायलक्षणः सम्बन्ध इति । तथाच पठन्ति- 'अयुतसिद्धाना- माधाराधेयमूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवायः' इति । तदयुत- सिद्धयोः सम्बन्धित्वासम्भवादनुपपन्नमिति । कथं पुनरयुतसिद्धानो सम्ब- धित्वमनुपपन्नं भवतीत्यत आह नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अय. मभिप्रायः- केयमयुतसिद्धिः । किं युक्तसिद्ध्यभावमात्रम् , अथैवापृथक्- सिद्धिः । यदि युतमिझ्यभावः, कस्य केन सम्बन्ध इति सिद्धयोहिं सम्ध- धिनोः सम्पन्धो भवति, नासिद्धयोः । अधापृथसिद्धिः, तत्राप्येतदेवोत्तरं नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अपृधनिष्पन्नयोस्तादात्म्यादिति भावः । अथैतदोपपरिहारार्थ पृथङ्निपत्तिरिष्यते, तथा सति युतसिद्धिरेवापत इत्याह ~ निष्पताविति ।। १४६ ।। किं पुनरनिष्टमापादितम् । नन्विष्यत एव जातितद्वतोरसम्बद्धयो- खे कियानपि कालभेदः । तां च तयोरवस्थां योगिनः पश्यन्ति नान्ये न १. 'प्र', २. भ. पा. ३ 'वं न सम्भव', ४, 'यदि यु' का पाठ.. ५ 'भा', 'रिदमनि' ग. पाठ:

·प्रत्यक्षसूत्रम् ।
२६३
पण्णामपि न सम्बन्धः पदार्थानां प्रतीयते॥१४७॥
समवायवियोगाच्च विश्लेपः स्यात् परस्परम् ।
तत्वलुप्तावव्यवस्था स्यात् तस्य तस्यान्यसकतेः॥
V
.
तावता रज्जुघटयोरिव तयोर्युतसिद्धयोरेय सम्बन्धः संयोगः स्यादिति
वाच्यम् । नहि नः पृथक्सिद्धिर्युतसिद्धिलक्षणम् । अपितर्हि । भिन्नाच-
यत्व पृथग्गतिमत्त्वं च । द्वयोरन्यतरस्य वा युतसिद्धिः तदभावोऽयुतसिद्धिः ।
नच जातेस्तदुभयमस्तीत्ययुतसिद्धयोः समवाय एव सम्बन्धो भविष्यति,
अत आह-तथाच सतीति । अयमभिप्रायः न तावत् पृथक्-
सिद्धे जातिव्यक्ती वयमुपलभामहे । योगिगम्यश्च जात्यादिरहित. क्षणो
दुस्साध एव । उपेत्यापि ब्रूमः । हेत्वभावात् सम्बन्धो न स्यादिति ।
नहि रज्जुघट्योरिव पृथसिद्धयोदेवदत्तादिजातिव्यक्त्याः संयोजको दृश्यते ।
समवायस्तु न तावत् सम्बन्धहेतुः, सम्बन्धरूपाभ्युपगमात् । अथापि
तद्धेतुः, नैवमपि युतसिद्धौ सम्बध्नाति । ननृक्त युतसिद्धिरव जाते -
म्तीति भिन्नाश्रयसमवायाभावादपृथग्गतिमत्त्वाचति । न, युतासद्धि-
शब्दस्य पृथकसिद्धिमात्रवचनत्वात् , नत्रा तदभावमात्रमयुतसिद्धिराख्या-
यते । सा चेत् पृथसिद्धिरस्ति कथमयुतसिद्धिर्भविष्यति । अथापि
पारिभाषिकोऽयुतसिद्धिशब्दः, तथापि व्यक्तेः स्वावयवसमवायित्वाज्जा-
तश्च व्यक्त्याश्रयत्वाद् भिन्नाश्रयाश्रयित्वमस्तीति युतसिद्धिप्रसङ्गः ।
नच युतसिद्धिसम्बन्धे समवायो हेतुः । नच हेत्वन्तरमप्यस्तीति सूक्तं
न सम्बन्धे हेतुः कश्चिदिति । सम्बन्धहत्वभावाच पडपि द्रव्यादयः
पदार्था. असम्बन्धा भवेयुरित्याह- पण्णामिति ॥ १४७॥
अपिच, अयं समवायः सम्बध्य वा समवायिनी सम्वभाति असम्बध्य
वा । न तावदसम्बध्य, असम्बद्धस्य सम्बन्धहेतोरदृष्टत्वात् । सम्बन्धन्तु
सम्बन्धहेत्वन्तरमन्तरेण न सम्भवति, नच तदुपलभ्यते । अतः समवा-
यिभ्यः समवायस्य वियोगाद् विश्लेषात् समवायिनामपि परस्परविश्लेपः स्या.
दित्याह-ममवायेति । सम्बन्धहेत्वन्तरकल्पनायां त्वव्यवस्था स्पादि-
साह–तत्क्लप्साविति ॥ १४८॥

·मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । तत्रापि चेन्न दृश्येत भेदः कश्चित् कदाचन रक्तादिवुद्धिसम्यक्त्वं विनिवार्येत केन वा ॥१५॥ नचाप्ययुतसिद्धानां सम्बन्धित्वेन कल्पना । नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो निप्पत्तौ युतसिद्धता ।। तथाच सति सम्बन्धे हेतुः कश्चिन्न विद्यते । रभिधीयते, शस्योऽसौ गुणकर्मणोरपि वक्नुमिनि केन विशेषेण जाताबम दमाश्रित्य गुणकर्मणोर्मेंद वर्णयाचा । अतो यदा जात्यादयो दृश्यन्ते, तदा पिण्डादभेदेनेवारगम्यन्त इत्यभेदोऽपि तेपाम् । यैव तु काचिदनुपपत्ति- रापाद्यते सानेकान्तवादिनां नासज्यत इत्यस्तु तापदिदमिति ॥ १४४ ॥ यदितु जात्यादिवोधविधानुविधायिन स्फटिकादावपि चारणा दिवोवा भवेयु, कस्तेपामपि प्रामाण्य वारयेदित्याह -तंत्रापीति ॥१४५ ॥ एव जात्यादीनामभेद प्रतिपादानीमैकान्तिकभेदवादिन काणा दान् प्रत्याहनचापीति । एव हि मन्यन्ते-भिन्नयोख जात्यादित द्वतोः समवायलक्षण. सम्बन्ध इति । तथाच पठन्नि- 'अयुतसिद्धाना- माधाराधेयभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्य सम्बन्ध स समवाय.' इति । तदयुत- सिद्धयो. सम्बन्धित्वासम्भवादनुपपन्नमिति ! कथ पुनरयुतसिद्धाना सम्ब- धित्लैमनुपपन्न भवतीत्यत आह नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अय- मभिप्राय.- केयमयुतसिद्धि । किं युतसिद्ध्यभात्रमात्रम् , अथैवापृथक्- सिद्धि. । यदि युतसिद्ध्यभाव , कस्य केन सम्बन्ध इति सिद्धयोहि सम्ब- धिनो सम्बन्धो भवति, नासिद्धयो । अधापथसिद्धि , तनाप्येतदेवोत्तर नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अध्थनिप्पन्नयोस्तादात्म्यादिति भाव । अथैतदोपपरिहारार्थ पृथनि पत्तिरिष्यते, तथा सति युतसिद्धिरेवापत इत्याह --निप्पत्ताविति ॥ १४६।। किं पुनरनिष्टमापादितम् । नन्विध्यत एव जातितद्वतोरसम्बद्धयो- ख कियानपि कालभेद । ता च तयोरवस्था योगिनः पश्यन्ति नान्ये । न न, २ मा ३ व 'मम्भव , " 'यदि य क पाठ ५ 'धा, ६ 'रिदमनि' ग पार , .

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २६३ - पण्णामपि न सम्बन्धः पदार्थानां प्रतीयते॥१४७॥ समवायवियोगाच्च विश्लेपः स्यात् परस्परम् । तत्क्लूप्तावव्यवस्था स्यात् तस्य तस्यान्यसतेः॥ तावता रज्जुघटयोरिव तयोर्युतसिद्धयोरेव सम्बन्धः सयोगः स्यादिति वाच्यम् । नहि नः पृथसिद्धियुतसिद्धिलक्षणम् । अपितर्हि । भिन्नान- यत्व पृथग्गतिमत्त्व च । द्वयोरन्यतरस्य वा युत्तसिद्धिः तदभावोऽयुतसिद्धिः । नच जातेस्तदुभयमस्तीत्ययुतसिद्धयोः समवाय एवं सम्बन्धो भविष्यति, अत आह-तथाच सतीति । अयमभिप्रायः न तावत् पृथक्- सिद्धे जातिव्यक्ती वयमुपलभामहे । योगिगम्यश्च जात्यादिरहित क्षणो दुस्साध एव । उपेत्यापि ब्रूम. { हेत्वभावात् सम्बन्धो न स्यादिति । नहि रज्जुघटयोरिव पृथसिद्धयोर्देवदत्तादिजातिव्यक्त्योः सयोजको दृश्यते । समवायस्तु न तावत् सम्बन्धहेतुः, सम्बन्धरूपाभ्युपगमात् । अथापि तद्धेतुः, नैवमपि युतसिद्धौ सम्बध्नाति । ननूक्त युतसिद्धेिरव जाते - म्तीति मिन्नाश्रयसमवायाभावादपृथग्गतिमत्त्वाचेति । न, युतसिद्धि- शब्दम्य पृथक्सिद्धिमात्रवचनत्वात् , नना तदभावमानमयुतसिद्धिराख्या- यते । सा चेत् पृथसिद्धिरस्ति कथमयुतसिद्धिर्भविष्यति । अथापि पारिभाषिकोऽयुतसिद्धिशब्दः, तथापि व्यक्ते स्वावयवसमवायित्वाज्जा- तेश्च व्यत्याश्रयत्वाद् भिन्नाश्रयायित्वमस्तीति युतसिद्धिप्रसङ्गः । नच युतसिद्धिसम्बन्धे समवायो हेतुः । नच हेवन्तरमप्यस्तीति सूक्त न सम्बन्धे हेतुः कश्चिदिति । सम्बन्धहत्वभावाच पडपि द्रव्यादयः पदार्था. असम्बन्धा भवेयुरित्याह --- षण्णामिति ।। १४७ ।। अपिच, अयं समवायः सम्बध्य वा समवायिनी सम्वभाति असम्बध्य था। न तावदसम्बध्य, असम्बद्धस्य सम्बन्धहतोरदृष्टत्वात् । सम्बन्धस्तु सम्बन्धहेत्वन्तरमन्तरेण न सम्भवति, नच तदुपलभ्यते । अतः समवा- यिभ्यः समवायस्य वियोगाद् विश्लेपात् समवायिनामपि परस्परविश्लेषः स्या- दित्याह -समवायेति । सम्बन्धहेलन्तरकल्पनायां त्वव्यवस्था स्पादि- -तत्क्लसाविति ॥ १४८ ॥ साह ·२६२ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । तत्रापि चेन्न दृश्येत भेदः कश्चित् कदाचन रक्तादिबुद्धिसम्यक्त्वं विनिवार्येत केन वा ॥१४५ ॥ नचाप्ययुतसिद्धानां सम्बन्धित्वेन कल्पना। नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो निप्पत्ती युतसिद्धता ॥ तथाच सति सम्वन्धे हेतुः कश्चिन्न विद्यते । रभिधीयते, शक्योऽसौ गुणकर्मणोरपि वमिति केन विशेषेण जातावमे- दमाश्रित्य गुणकर्मणा दं वर्णयाचः । अतो यदा जात्यादयो दृश्यन्ते, तदा पिण्डादभेदेनैवावगम्यन्त इत्यभेदोऽपि तेषाम् । यैव तु काचिदनुपपत्ति- रापाद्यते सानेकान्तवादिनां नासज्यत इत्यस्तु तावदिदमिति ॥ १४४ ॥ यदितु जात्यादिवोषविधानुविधायिनः स्फटिकादावपि चारुणा- दिवोधा भवेयुः, कस्तेपामपि प्रामाण्यं वाग्येदित्याह तत्रापीति ॥१४५॥ एवं जात्यादीनामभेदं प्रतिपायेदानीमैकान्तिकभेदवादिन काणा- दान् प्रत्याह~-नचापीति । एवं हि मन्यन्ते-भिन्नयोरेव जात्यादित- द्वतोः समवायलक्षणः सम्बन्ध इति । तथाच पठन्ति- 'अयुतसिद्धाना- माधाराधेयभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवायः' इति । तदसुत- सिद्धयोः सम्बन्धित्वासम्भवादनुपपन्नमिति । कथं पुनरयुतसिद्धानां सम्ब- धित्वमनुपपन्नं भवतीत्यत आह - नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अय- मभिप्रायः- केयमयुतसिद्धिः । किं युतसिद्ध्यभावमात्रम् , अथैवापृथक्- सिद्धिः । यदि युतसिद्ध्यभावः, कस्य केन सम्बन्ध इति सिद्धयोर्हि सम्ब- धिनोः सम्बन्धो भवति, नासिद्धयोः । अथापृथक्सिद्धिः, तत्राप्येतदेवोत्तरं नानिष्पन्नस्य सम्बन्ध इति । अपृथनिष्पन्नयोस्तादात्म्यादिति भावः । अथेतदोपपरिहारार्थ पृथनि पत्तिरिष्यते, तथा सति युतसिद्धिरेवापयत इत्याह --निष्पत्ताविति ॥ १४६ ॥ किं पुनरनिष्टमापादितम् । नविष्यत एव जातितद्वतोरसम्बद्धयो- वे कियानपि कालभेदः । तां च तयोरवस्थां योगिनः पश्यन्ति नान्ये । न १. र', २. अ. पा... 'गम्भय', ४, 'यदि यु पाद . ५, 'भार', ६. 'रिदमनि' ग. पाठक ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २६३ पण्णामपि न सम्बन्धः पदार्थानां प्रतीयते॥१७॥ समवायवियोगाच्च विश्लेपः स्यात् परस्परम् । तत्क्लुप्तावव्यवस्था स्यात् तस्य तस्यान्यसङ्गतेः॥ तावता रज्जुघटयोरिव तयोर्युतसिद्धयोरेव सम्बन्धः संयोगः स्यादिति वाच्यम् । नहि नः पृथक्सिद्धिर्युतसिद्धिलक्षणम् । अपितर्हि । भिन्नाश्र- यत्व पृथग्गतिमत्त्वं च । द्वयोरन्यतरस्य वा युतसिद्धिः तदभावोऽयुतसिद्धिः । नच जातेस्तदुभयमस्तीत्ययुतसिद्धयोः समवाय एव सम्बन्धो भविष्यति, अत आह-तथाच सतीति । अयमभिप्रायः न तावत् पृथक्- सिद्धे जातिव्यक्ती वयमुपलभामहे । योगिगम्यश्च जात्यादिरहित. क्षणो दुस्साध एव । उपत्यापि ब्रूमः । हेत्वभावात् सम्बन्धो न स्यादिति । नहि रज्जुघटयारिव पृथसिद्धयोर्देवदत्तादिजातिव्यक्त्योः संयोजको दृश्यते । समवायस्तु न तावत् सम्बन्धहेतुः, सम्बन्धरूपाभ्युपगमात् । अथापि तद्धेतुः, नैवमपि युतसिद्धौ सम्बध्नाति । ननूक्त युतसिद्धिरव जाते - म्तीति भिन्नाश्रयसमवायाभावादपृथगगतिमत्त्वाचेति । न, युतसिद्धि- शब्दस्य पृथक्सिद्धिमात्रवचनत्वात् , नत्रा तदभावमात्रमयुतसिद्धिराख्या- यते । सा चेत् पृथसिद्धिरस्ति कथमयुतसिद्धिर्भविष्यति । अधाषि पारिभाषिकोऽयुतसिद्धिशब्दः, तथापि व्यक्ते. स्वावयवसमवायित्वाज्जा- तेश्च व्यक्त्याश्रयत्वाद भिन्नाश्रयायित्वमन्तीति युतसिद्धिप्रमशः । नच युतसिद्धिमम्बन्धे समवायो हेतुः । नच हेत्वन्तरमप्यस्तीति सूक्तं न सम्बन्धे हेतुः कश्चिदिति । सम्बन्धहत्वभावाच पडपि द्रव्यादयः पदार्था. असम्बन्धा भवेयुरित्याह पण्णामिति ॥ १४७॥ अपिच, अयं समवायः सम्बध्य वा समवायिनी सम्पभाति अमम्बध्य वा । न तावदसम्बध्य, असम्बद्धस्य सम्बन्धहेतोरदृष्टत्वात् । मम्मन्यन्तु सम्बन्धहेत्वन्तरमन्तरेण न सम्भवति, नच तदुपलभ्यते । अतः ममता यिभ्यः समवायस्य वियोगाद् विशेषात् समयायिनामपि परम्पविश्लेषः स्या. दित्याह -समवायति । सम्बन्धहेत्वन्तरकल्पनायां त्वन्यास्था म्पादि- त्याह -तस्लप्साविति ।। १४८॥

·२६४ मीमांसाश्लोकयार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । अथ तस्यात्मरूपत्वान्नान्यसम्बन्धकल्पना। अभेदात् समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥ नहि स व्यतिरिक्तः सन् सम्बन्ध प्रतिपद्यते । तस्मिस्ताभ्यामभिन्ने तु न नानात्वं तयोर्भवेत् ॥ ननु धर्मातिरेकेण धर्मिणोऽनुपलम्भनात् । तत्सङ्घमात्र एवायं गवादिः स्याद् बनादिवत् ।। आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् । यदि तु समवायिनारात्मरूपं स्वरूपमेव समवायः नासावन्येन सम्ब- न्धनीय इत्युच्यते, एवं ताडीकृतोऽभेदवाद इति धर्मधर्मिणोरेव स्वरूपं समवायोऽस्तु यद्यवश्यं समवायनाम्ना प्रयोजनं, किं समवायान्तरग्रहणे- स्याह अथेति ।। १४९॥ अन कारणमाह -नहीति । उक्तमिदं व्यतिरिक्तस्य सम्बन्ध- हेत्वन्तराभ्युपगमेऽनवम्था । अमंद तु परमुभयवादिसिद्धयोर्धमधर्मिणोरेया- भेदोऽन्युपगन्तव्यः । किं समवायग्रहेणेति ॥ १५०॥ नन्वस्तु जात्यादिधर्माणामभेदः, धयेच तु भिन्नो नोपलभ्यते यः सविकल्पकजानविपयीनियते, तत् तातदुपन्यस्यति ~ नन्विति । एवं हि मन्यन्ते-~~ नायं धमी धर्मेभ्योऽतिरिक्तोऽङ्गुलीभ्य इवाङ्गुष्ठो दृश्यते । नचास्य व्यवस्थापने प्रत्यक्षं प्रक्रमते । तस्येन्द्रियजत्वादिन्द्रियाणां पञ्यानां पञ्चसु रूपादियूपक्षीयत्वात् । पष्ठस्य च मनसः स्वातन्त्र्येण पहिर्विपयन्यव- स्थापनेऽसामर्थ्यात् । यथाः "क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चसु । न पठमिन्द्रियं तस्य ग्राहकं विद्यते बहिः ॥" इति । अतो रूपादिसघातमात्रमेवेद यहिरुपलभ्यते न तत्वान्तर वृक्ष- सद्धात इव वनयुद्धिरिति ।। १५१ ।। अत्र परिहारमाह-आविर्भावनि धयन्तेन । अयमभि- प्रायः-प्रतीमो हि वयं विष्फारितामा रूपादिवदेकं द्रव्यं नच विपर्येति तत् है।

·केन वा प्रत्यक्षस्नम् । २६५ तमि यत्र वा ज्ञानं प्राग् धर्मग्रहणाद् भवेत् ।। अतो जात्यादिरूपेण धर्मि यद् गृह्यते नरैः । पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते॥१५३॥ यस्यापि व्यतिरेकः स्याद् धर्मेभ्यो धर्मिणः स्फुटः । नित्यं तस्यापि ताप्यान्न मिथ्यात्वं प्रसज्यते ॥ यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्यो वान्यथा पुनः । स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यते॥१५५॥ नचानेकेन्द्रियग्राह्यं भिन्नतां प्रतिपद्यते । कथमन्यथा भविष्यतीति । यत्त्वभेदेन नोपलभ्यत इति । सत्यम् , धर्मेभ्योऽत्यन्तभेदो धर्मिण उपेयते । ग्राहकाभावस्तु रूपादिवदन्वयव्यति रेकाम्या दर्शनस्पर्शनयोरेव सामर्थ्यप्रदर्शनेन परिहर्त य । अपिच यदि धर्मातिरिक्तो धर्मी न स्यात् कोऽयमाविर्भावतिरोभावधर्मकेषु रूपादिष्वनु- गत. प्रत्यभिज्ञायते । प्रत्यभिज्ञानीमो हि वयमग्निसयोगाच्यावितप्राच्य- रूपमुपजातरूपान्तर सोऽय घट इति घटम् । नच तदत्यन्ताभेदे घटते स्थित्युत्पत्तिविनाशानामेकलापातात् । अतोऽस्ति धमन्यो भिन्न तेष्वनुगत, धर्मिरूप यदशादेवं विभाग इति । अपिचात्यन्ताभेदपक्षे धर्मग्रहणमन्त- रेण धर्मी न ज्ञायतेव । दृश्यते च धर्मग्रहणात् प्रागेव सन्तमसादी धर्मि- ज्ञानमित्याह-~यन येति । अत सिद्धमस्ति धर्मि धमांश्च तदननि- रेफिणो जात्यादय इति ॥ १५२ ।। तद्विशिष्टनोधे पररूपनिरूपणाभागासाप्रामाण्य सविकल्पकनानाना- मित्याह अत इति ॥ १५३॥ अस्तु वात्यन्तभेद., तथापि न मिथ्येन्याह-यस्यापीति द्वयेन । अयमभिप्राय -नान्यरूपसवेद्यतामात्रेण मिथ्याच, किन्तु पुनरन्यथा- सवेदनेन । वाधकप्रत्ययेनेति यावत् । इह च सपा सर्वदा च तद्पा बुद्धिरिति माननाया इव धायर्यविशिष्टनोपो न मिव्येति ॥ १५५॥ नन्वर कायचक्षुगोचरो धर्मा भिद्यते ग्राहकभदाद् रूपादिवत् । तानि वा तद्वदेव सत्यपि ग्राहकमेदे न भिधेरन् अनेकेन्द्रियग्राममेक सद् 1 'सप', २ ३ सन्ध' पाउ ·. २६४ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकार्टीकापेतम् । अथ तस्यात्मरूपत्वान्नान्यसम्बन्धकल्पना। अभेदात् समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥ नहि स व्यतिरिक्तः सन् सम्बन्ध प्रतिपद्यते। तस्मिस्ताभ्यामभिन्ने तु न नानात्वं तयोर्भवेत् ॥ ननु धर्मातिरेकेण धर्मिणोऽनुपलम्भनात् । तत्सङ्घमात्र एवायं गवादिः स्याद् वनादिवत् ॥ आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् । यदि तु समवायिनोरात्मरूपं स्वरूपमेव समवायः नासावन्येन सम्ब- न्धनीय इत्युच्यते, एवं तीनीकृतोऽभेदवाद' इति धर्मधर्मिणोरेव स्वरूपं समवायोऽस्तु यद्यवश्यं समवायनाम्ना प्रयोजनं, कि समवायान्तरग्रहेणे- त्याह अथेति ।। १४९ ।। अत्र कारणमाह नहीति । उक्तमिद व्यतिरिक्तस्य सम्बन्ध- हेत्वन्तराभ्युपगमेऽनवम्धा । अभेदे तु परमुभयवादिसिद्धयोधर्मधर्मिणोरेवा- भेदोऽभ्युपगन्तव्यः । कि समवायग्रहेणति ।। १५०॥ नन्वस्तु जात्यादिधर्माणामभेदः, धम्येव तु भिन्नो नोपलभ्यते यः सविकल्पकनानविपीक्रियते, तत् तादुपन्यस्यति नन्विति । एवं हि मन्यन्ते--- नायं धर्मी धर्मेभ्योऽतिरिक्तोऽङ्गुलीभ्य इवाङ्गुष्ठो दृश्यते । नचास्य व्यवस्थापने प्रत्यक्ष प्रक्रमते । तस्येन्द्रियजत्वादिन्द्रियाणां पश्यानां पञ्चसु रूपादिपूपक्षीणत्वात् । पष्ठस्य च मनसः स्वातन्त्र्येण बहिर्विपयन्यव. स्थापनेऽसामर्थ्यात् । बथा. "क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिप्येव पञ्चसु । न पष्ठमिन्द्रिय तस्य ग्राहकं विद्यते पहिः ॥" इति । अतो रूपादिसद्धातमानमेवेदं यहिरुपलभ्यते न तत्त्वान्तरं वृक्ष- सद्धात इव वनबुद्धिरिति ॥१५१ ॥ अत्र परिहारमाह -आविर्भावति धर्म्यन्तेन । अयमभि- प्रायः-प्रतीमो हि वयं विष्फारितामा रूपादिवदेकं द्रव्यं नच विपर्येति तन , ·केन वा प्रत्यधमूत्रम् । २६५ तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग् धर्मग्रहणाद् भवेत् ॥ अतो जात्यादिरूपेण धर्मि यद् गृह्यते नरेः। पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते॥१५३ ॥ यस्यापि व्यतिरेकः स्यादु धर्मेभ्यो धर्मिणः स्फुटः। नित्यं तस्यापि तादृप्यान्न मिथ्यात्वं प्रसज्यते ॥ यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्यो वान्यथा पुनः । स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यसवगम्यते॥१५५॥ नचानेकेन्द्रियग्राह्य भिन्नता प्रतिपद्यते । कथमन्यथा भविष्यतीति । यत्त्वभेदेन नोपलभ्यत इति । सत्यम् , धर्मेभ्योऽत्यन्तभेदो धर्मिण उपेयत्ते । ग्राहकाभावस्तु रूपादिवदन्वय त्यति रेकाम्या दर्शनस्पर्शनयोरेव सामर्थ्यप्रदर्शनेन परिहत य । अपिच यदि धर्मातिरिक्तो धी न स्यात् कोऽयमाविर्भावतिरोभावधर्मकेषु रूपादिप्वनु- गत प्रत्यभिज्ञायते । प्रत्यभिनानीमो हि वयमग्निसयोगप्रच्यातिप्राच्य- रूपमुपजातरूपान्तर सोऽन घट इति घटम् । गच तदत्यन्ताभेदे घटते स्थित्युत्पत्तिविनाशानामेकत्रापातात् । अतोऽस्ति धर्मेभ्यो मिन्न तेष्वनुगत, धर्मिरूप यदशादेव विभाग इति । अपिचात्यन्ताभेदपक्षे धर्मग्रहणमन्त- रेण धर्मी न जायतेव । दृश्यते च धर्मग्रहणात् प्रागेन सन्तमसादी धर्मि ज्ञानमित्याह -~यन वेति । अत सिद्धममधर्मि धमीश्च तदननि- रेकिणो जात्यादय इति ॥ १५२ ॥ तद्विशिष्टनारे पररूपनिरूपणाभानाहानामाण्य सविकल्पकज्ञानाना- मित्याह अत इति ॥ १३॥ अस्तु नात्यन्तभेद., तथापि न मियत्याह-यस्यापीति द्वयेन । अयमभिप्राय नान्यरूपसयतामाप मिध्यात्व, किन्नु पुनरन्यथा- संवेदनेन । बाधकप्रत्ययेनेति यावत् । इह च सपा सर्वदा च तद्पा बुद्धिरिति भावनाया इन धात्वविशिष्टनाधो न मियेति ॥ १५५ ॥ नन्वर वायचक्षुगोचरो धमी भिद्यने ग्राहकभेदाद् रूपादिवत् । तानि वा तद्वदेव सत्यपि ग्राहकमेदे न भिधेरन् अनेकेन्द्रियग्राममेक सद् १ 'ए', - ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । मा भूगिन्नशरीरस्य ग्राह्यत्वाद् भिन्नरूपता ॥१५६॥ जात्यभेदादभेदश्चेदिन्द्रियत्वेन तत् समम् । तुल्यबुद्धरतो भिन्ना न सत्तेन्द्रियभेदतः ॥ १५७ ॥ बुद्धिभेदाच नैकत्वं रूपादीनां प्रसज्यते । एकानेकत्वमिष्टं वा सत्तारूपादिभेदतः ॥१५८॥ क्वचिच्च सङ्करान्नाक्षमेकमित्यवसीयते । दार्यदौर्बल्यभेदेन व्यवस्थापि यतः कचित् ॥१५९॥ दृष्टं सत्त्वमिति चेत्, न । विकल्परूपस्येन्द्रियेणाग्रहणात् । अपिचेन्द्रि- याणां सङ्कीर्णविपयत्वेऽक्षानेकत्ववैयर्थ्यमपि । एकमेव हि तदेन्द्रियं नाना- विषयान् परिच्छेत्स्यतीति किमिन्द्रियभेदेन । तदुक्तं- "नैकं रूपाद्यमेदो वा दृष्टं चेन्नेन्द्रियेण तत् । अक्षानेकत्ववैयर्थ्य स्वार्थे भिन्नेऽपि शक्तिमत् ॥ इति, अवाहनचानेकेति। यतावदुक्तं ग्राहकभेदाद् भेद इति। तदयुक्तं, भिन्नशरीरस्थचक्षुग्राह्यस्याभिन्नत्वेन हेतोरनैकान्तिकत्वादिति ॥ १५६ ।। यदि तु चक्षुट्वेनैकत्वादिन्द्रियभेद एव तत्र नास्तीत्युच्यते, तदि- हापीन्द्रियत्वेन समानम् । अतो बुद्धिभेदनिवन्धन एव भेदो न ग्राहक- भेदनिवन्धन इत्यभिप्रायेणाह - जात्यभेदादिति । अतएव भिन्ने- न्द्रियग्राह्यापि सत्ता एकबुद्धिविषयतया न भियत इत्याह -- तुल्येति । सर्वेन्द्रियैर्हि सत्तागुणत्वयोनिमिति भावः ॥ १५७ ॥ रूपाद्यभेदो वेति यदुक्तं तत्राह-बुद्धिभेदादिति । सिद्धसा- धनत्वं वा द्वयोरपि प्रयोगयोरित्याह --~एकेति । सद्रूपेण रूपादीनामेकत्वं रूपादिरूपेण च धर्मिणो नानात्वमित्यर्थः ॥ १५८ ॥ अक्षानेकत्ववैयध्यें परिहारमाह-कचिच्चेति । न कचिद् धर्मिणि त्वचक्षुषोः सङ्करो दृष्ट इत्येकमेवाक्षं युक्तमित्यर्थः । अब कारणमाह दायति । यदि हि सङ्करदर्शनादेकत्वमाश्रीयते, तद्दार्यदौर्बल्यभेदेन व्यवस्था नोपपद्यत । हढे हि चक्षुपि दुर्बले च श्रोत्रे रूपमुपलभ्यते । एवं पलवति . - ·। प्रत्यक्षसूत्रम् । २६७ यथा हि मनसः सार्धं रूपादौ चक्षुरादिना । प्रवृत्तिः सुखदुःखादौ केवलस्यैव गम्यते ॥ १६० ॥ न क्वचित् सङ्कराभावात् सर्वत्रैव निवर्तते । कचिच्च सङ्करं दृष्ट्वा सङ्करोऽन्यत्र कल्प्यते ॥ १६१ ॥ श्रोत्रादेरुपघातेऽपि शब्दादिस्मृतिदर्शनात् । वर्तमानस्य चाज्ञानाद् व्यवस्था सम्प्रतीयते ॥ एकं यदि भवेदक्षं सर्वैर्गुह्येत वा न वा। कल्प्यते शक्तिभेदश्चेच्छक्तिरेवेन्द्रियं भवेत् ॥१६३ ॥ श्रोत्रे दुर्वले च चक्षुष्यपि शब्दः धूयते । सेय चक्षुश्श्रोत्रयोर्विषयव्यवस्था नाक्षकत्वे घटत इति ॥ १५९ ॥ नन्विर्य व्यवस्थानुपपन्नैव, सर्वत्रैव प्रसङ्गात् । यदि हीन्द्रियान्तर- मिन्द्रियान्तरविषये न प्रवर्तते, क्वचिदपि न प्रवर्तेत । प्रवृत्तौ वाव्यवस्थया सर्वत्रैव प्रवर्तेत अतिक्रमदर्शनादत आह - यथा हीति द्वयेन । नेदम- दृष्टान्तं पक्षीक्रियते यत् कचिद् व्यवस्था क्वचित् सकर इति । सड्कीर्यते हि मनश्चक्षुरादिभिः रूपादिबोधे । सुखादिसंवेदने च व्यवतिष्ठते । अतः कार्यदर्शनानुसारिणौ व्यवस्थासकरौ नानुपपन्नौ । नत्वेकत्र व्यवस्थादर्श- नात् सर्वत्रैव सङ्करो निवर्तते । क्वचिद् वा दृष्ट इति सर्वत्रैव प्रसजतीति । किंपुनरनयोर्यवस्थासकरयोर्मनसः कारणमत आह . ओत्रा- देरिति । उपहतोत्रादिरपि शब्दादि स्मरति इत्यत आन्तरे स्मृतिसुखा- दावन्यनिरपेक्षं, वर्तमानं च रूपादि न जानाति । अतस्तत्र बहिःकारणापेक्षं मनः। अतः कचित् सङ्करः क्वचिचासकर इति व्यवस्था सिध्यतीति ॥१६२॥ एवं कार्यव्यवस्थया व्यवस्थासकरौ प्रतिपायेदानीमकत्वे दोप- माह-एकमिति । नन्वेकत्वेऽपि शक्तिभेदाद् व्यवस्था सेत्स्यति, अत एकमेव सर्वशरीरव्यापि त्वगिन्द्रियं कल्प्यतां, शक्तयस्तस्स देहभागेषु भिन्ना भवन्तु किमिन्द्रियभेदेनात आह कल्प्यत इति । शक्तिभेदो वा कल्प्यते इन्द्रियभेदो वा । को विशेषः । नन्विन्द्रियकल्पनायां शक्ति- . 'नाक'क पाठ ·२७० मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । युगपद्विपयेऽप्यस्य कारणापेक्षिता नचेत् ॥ १६७ ॥ तस्माज्ञानानुसारेण व्यवस्थासङ्करौ क्वचित् । ग्राह्यग्राहकशक्तिभ्यः कार्यद्वारेण कल्पिती ॥ १६८॥ चक्षुरूपादिभेदस्तु पञ्चधैव व्यवस्थितः । तेन नीलादिभेदेऽपि नेन्द्रियानन्त्यकल्पना ॥१६९ ॥ तस्मात् पञ्चभिरप्योधः सत्तागुणत्वयोः। द्रव्यमूर्ती पुनीभ्यां रूपादावेकशः स्थितिः ॥१७०॥ भोत्स्सते, अत आह-बोधेति । यदि ह्यय बोधस्वभावोऽन्यनिरपेक्षो बु- ध्यते, युगपदेव विश्व जानीयात् । अतोऽवश्यमस्स नियामकानि कारणान्य भ्युपगन्तव्यानीति ॥ १६७ ॥ प्रकृताविदानी व्यवस्थासकरौ ग्राह्यग्राहकशक्तिद्वारेणोपवणितायु- पसहरति- तस्मादिति । कार्यद्वारेण हि ग्राह्यग्राहकशक्तय । ताभ्यो व्यवस्थासङ्करसिद्धिरिति ॥ १६८॥ ननु कार्यानुसारेणेन्द्रियभेदे वर्ण्यमाने नीलादिभेदभिन्नानेकदर्शनात् तदनुसारिणीन्द्रियकल्पना न व्यवतिष्ठेतैव, अत आह-चक्षुरूपादीति । नानाविधमपि हि रूप विष्फारिताक्षा बुध्यन्त इत्यवान्तरमेदमनात्य रूप- मानप्रकाशकमेव चक्षुरिति निश्चीयते । एव ओत्रेऽपि दर्शयितव्यम् । अतो नेन्द्रियानन्त्यम् । चक्षुरूपादीति । चक्षुरादिभेदो रूपादिभेदवशेनेति । आदिशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्ध इति ॥ १६९ ॥ सुखग्रहणार्थमिदानी व्यवस्थासङ्करौ सक्षिप्य दर्शयति दिति। स्पर्शवद्रव्यपरिमाण मूर्ति । असर्वगतद्रव्यपरिमाण या, तद्विशिष्टानि भूम्यतेजासि द्रव्याणि द्वाभ्या दर्शनसर्शनाभ्यामुपलभ्यन्ते । रूपादिपञ्चक वैकैकशश्चक्षुरादिभिः । एव द्रव्यान्तरगुणान्तरकर्मणां जातेश्च यथादर्शन व्यवस्थासकरावनुसन्धातव्याविति ॥ १७० ॥ १. वरूपोऽय', २ री ग्राहक व पाठ , - तस्मा- ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २७१ ननु जात्यादिरूपेऽपि शब्दाभेदोपचारतः। प्रवर्तमाना मिथ्या स्याद् वुद्धी रूपेषु बुद्धिवत्॥१७१॥ न शब्दाभेदरूपेण बुद्धिरर्थेपु जायते। प्राक्शब्दाद् यादृशी वुद्धिः शब्दादपि हि तादृशी॥ ननु गोत्वादिरूपेण गवाकारादिबुद्धयः। न प्राक् शब्दार्थसम्बन्धज्ञानात् सन्ति कदाचन ॥ जात्यादेस्तत्स्वरूपं चेदशब्दज्ञोऽपि लक्षयेत् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दरूपत्वनिश्चयः ॥ १७४।। एवं तावदस्ति धी ग्राहकभेदे चामिनः । जात्यादयश्च तदनतिरे- किणो धर्मा इति पररूपनिरूपणाभावान्न सविकल्पकज्ञानानां मिथ्यात्वमि- त्युक्तम् । इदानीमशब्दरूपाणामेव भावानां सविकल्पकज्ञानेषु शब्दाकारण निरूप्यमाणत्वादस्ति पाररूप्यमिति ये वदन्ति, तेषां मतमुपन्यस्यति -- नन्विति । अयमयः ~ यद्यपि जात्यादिरूपो धर्मी, तथापि तेषामेव शब्दातिरिक्तानामभावात् तद्रूपेण वस्तुनि निरूप्यमाणे शब्दात्मनैव नि- रूपणमापद्यते । ततश्चाशन्दात्मनां शब्दात्मना निरूपणे पुनरपि पाररूप्य- मापन्नमिति मृगतृष्णादिज्ञानवदेव पञ्च विकल्पा मिथ्या स्युरिति ॥ १७१।। परिहरति--न शन्देति । कारणमाह - -प्रागिति । बुद्धिरेवान शब्दाकारा नास्तीति भावः ॥१७२॥ अत्र चोदयति नन्विति द्वयेन । अयमर्थः --- किमिदं प्राक् शब्दाद् यादृशी बुद्धिरित्युच्यते । नहि शब्दार्थसम्बन्धज्ञानात् प्राग् गोत्व- शुक्लत्वादिरूपेण गवाकारादिभावविषया बुद्धयो भवन्ति । शन्दसम्बन्धो- त्तरकालमेव तद्पा बुद्धिरुत्पद्यते । तद् यदि शब्दातिरेकिणो जात्यादयः सन्ति तेषां च तद्रूपत्व, ततः प्रागपि शब्दसम्बन्धादशब्दज्ञोऽपि तद्रूपं लक्षयेत् । नच लक्षयति । अतः शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानाच्छन्दस्यैव तद्रूपत्वमिति निश्चीयत इति ॥ १७४॥ .

·मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकापेतम् । यथा रूपादयो भिन्नाः प्राक् शब्दात् स्वात्मनेव तु । गम्यन्ते तद्वदेवतत् संज्ञित्वं केवलं परम् ॥ १७५ ॥ नचाविकल्पितः शब्दादिति वाच्यो न गृह्यते । तेनागृहीतशब्दोऽपि गोत्वादीन् प्रतिपद्यते ॥ १७६ ।। श्रुतिसंस्पर्शवोधेऽपि नैवाभेदोपचारता । विवेकादर्थशब्दानां चक्षुश्श्रोत्रधिया कृतात् ॥ अनन्तधर्मके धर्मिण्येकधर्मावधारणे। शब्दोऽभ्युपायमानं स्यान्नात्माध्यारोपकारणम् ॥ नचोपेयेऽभ्युपायस्य रूपाध्यासः प्रसज्यते । नहि दीपेन्द्रियादीनां रूपाध्यारोप इप्यते ॥ १७९ ॥ परिहरति --- यथेति । यथैव हि रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा एवाक्षजायां बुद्धौ विभक्ता भासन्ते विनापि शब्दम् , एव गोत्वादिजातयो गमनादीनि कर्माणि प्रागपि शब्दानिर्विकल्पकेनापि विलक्षणेन रूपेण प्रतीयन्त एव । सम्बन्धग्रहणोत्तरकाल तु केवल सज्ञासज्ञिसम्बन्धग्रहणमेवाधिक नापर कि- श्चित् । यदि तु शब्दादयो न सन्तीत्युच्यते, कस्याध्यास इति वक्तव्यमिति ।। १७५॥ सिध्यत्यपि शब्दात्मकता यदि शब्दसम्भेदात् प्राग गोत्वादयो न प्रतीयन्त एव । न त्वेतदस्ति, अगृहीतसम्बन्धस्यापि तद्बोधोसादादि- त्याह-नचेति ॥ १७६॥ परस्तादपि नाभेदोपचारोऽस्तीत्याह-श्रुतीति । कारणमाह विवेकादिति । द्वाभ्यामिन्द्रियाभ्यां द्वावर्धशब्दौ गम्यते इत्यर्थः ॥ १७७॥ अन्यतरधर्मनिष्कर्षमाने तु शब्दस्य व्यापारः, न स्वरूपारोप इत्याद-- अनन्तेति ॥ १७८॥ स्यादेतत्-~-उपाय. शब्दोऽर्थयोधे । उपायधर्मायोपेयेऽध्यारोग्य. माणा दृष्टा दर्पणादिधर्मा इव मुसादौ, अत आइ ~~-नचेति । अनेका- न्तिको हेतुरिति भावः ॥ १७९ ॥ . - - 13 ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २७३ नित्यं यदि च गोत्वादि शब्दरूपेण गृह्यते। रूपान्तरं न दृष्टं चेद् भेदाध्यासो कुतो विमौ ॥ यद्यभेदो न मिथ्यात्वं भेदश्चेत् स्यात् स्वरूपतः। नाध्यारोपप्रसङ्गः स्याद भ्रान्त्या त्वध्यासकल्पना ॥ शब्देनैव च निर्देशो गृहीतेऽर्थेऽवकल्पते । गौरित्येव च निर्देशो वाच्यतहुद्धिवादिनाम् ॥ निर्देशतुल्यतायां च श्रोत्रा वक्तस्वरूपता । शब्दज्ञानप्रमेयेषु विज्ञानस्यावसीयते ॥ १८३ ॥ अत्रापरे वदन्ति-न वयं जात्यादीनपलपामः । किं तर्हि । गौ- रयमिति सामानाधिकरण्येन शब्दरूपानुविद्धबोधाद् रूपसमारोपमाचक्ष्महे इति । तान् प्रत्याह-नित्यमिति । अयमभिप्रायः ---- यदि शब्दरूपानु- विद्ध एव सर्वदा गोत्वादियोधः रूपान्तर तु तेषां कदाचिदपि न दृष्टं, कथं तर्हि शब्दरुपात् तद्रूपमेदसिद्धिः, असति भेदे कुत्र किमध्यस्यत इति ॥ १८०॥ अभेदाभ्युपगमे च पाररूप्याभावान्न सविकल्पकज्ञानानां मिथ्यात्व- . मित्याह-यधभेद इति । पारमाथिके तु स्वरूपभेदाभ्युपगमेऽध्यारोप- वाचोयुक्तिरनर्थिका । नासङ्कीर्णस्वभावं वस्तु नस्त्वन्तरात्मना भ्रान्तिवर्जितै- रारोपयितुं शक्यते । नच सर्वदा सर्वेषां भ्रान्तिः सम्भवति, तदेतदा- ह.-- भेदश्वेदिति । अतो भ्रान्त्यैवयमध्यासकल्पना तद्वादिनामित्याह भ्रान्त्येति ॥ १८१ ॥ भ्रान्ती वीजमाह- शब्देनेति । गृहीतो ह्ययों न शब्दमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यत इति भावः । तथापि किमत आह-गौरिति । त्रयाणामपि चाच्यवाचकज्ञानानां समानो निर्देश, गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानमिति । वाच्यं च स च बुद्धिश्च वाच्यतयुद्धयः । तद्वादिनां पुरुपाणा गौरिति समानो निर्देशः प्रतीयत इत्यर्थः ॥ १८२ ।। तथापि किं जातमत आह-निर्दशेति । अयमर्थः ---एवं हि श्रोता विकल्पयति यतोऽयं वक्ता विष्वपि समानं शब्दं प्रयुक्ते, अतोऽस्या- १. 'गोरभी' क. पाठ LL ·२७४ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । भ्रान्तिहेतुसमानत्वेऽप्युपायत्वान्नतिश्रुती । मन्यतेऽर्थे समध्यस्ते नार्थाध्यासं तयोः पुनः॥ गोवे सानादिमट्टपा गादिरूपाभिधायके । निराकारोभयज्ञाने संवित्तिः परमार्थतः॥१८५ ॥ यदि चाभेदरूपेण शब्देनार्थः प्रतीयते। एकरूपत्वमक्षादो देवनादेः प्रसज्यते ॥ १८६ ॥ नुभवस्निप्वपि समान एव । तद्वच स्वयमपि सविकल्पकज्ञानप्रमेयमर्थ युध्यमानस्निगोचरस्य ज्ञानस्य वक्तृस्वरूपतामध्यवस्यति । यादृशं वक्त्रा प्रतिपन्नं ताडगेव प्रतिपद्यत इति यावत् । एवं पूर्वपूर्ववक्त्रनुसारेणोत्तरोत्तरेषां श्रोतृणां निर्देशसाधारण्यादध्यासभ्रम इति ॥ १८३ ॥ यदि निर्देशसाधारण्याद् भ्रान्तिः, अर्थाध्यास एव किं न शब्द. बुद्धयोः प्रतिपायते । समानं हि प्रान्तिवीजमत आह-भ्रान्तीति । उपायो ह्यर्थस्य जडात्मनः स्वयमप्रकाशस्य मतिश्रुती । उपायपूर्विका चोपे- यस्थितिरिति तत्पूर्वमर्थ युध्यमानाम्तदध्यास मन्यन्ते । श्रुतिश्च थूयत इति शब्दोऽभिधीयते । मस्यध्यासच पूर्वमनुपक्षिप्तोऽपि कैबिदाश्रितः । स च शब्दाध्यासनिराकरणेनैव तुल्यन्यायतया निराकृतो भविष्यतीत्युपन्यस्तः । एवं यौद्धगन्धिवैयाकरणा मन्यन्ते-जात्यादिरों व्यतिरेकाव्यतिरेकवि- कल्पदूरीकृतनिरूपणः । शून्याकुरजन्मादौ तु पायासम्भवादशक्योऽभ्युप- गन्तुम् , अतो ज्ञानाकार एवार्थ इति । तदपि ज्ञानात् प्रागेवार्थरूपोपलम्मात् तद्वारेणैव ज्ञानावधारणान्निराकृतं वेदितव्यम् । विकल्पपरिहारस्त्वाकृति- अन्ये वक्ष्यते । शून्यादौ तु बाह्यार्थसम्भवो निरालम्बनवाद इति ॥१८४॥ निपुणं तु चिन्तयतां विष्वपि विलक्षणा बुद्धिरुपजायत इत्याह - गोत्व इति । उभयोनिमनाकारमनुमीयत इत्यर्थः ।। १८५॥ अयमपरः शन्दाध्यासे दोष इत्याह -~~यदि चेति । शन्देन सहा- भेदरूपेणेत्यर्थः । अक्षादौ शन्देऽध्यस्यमाने शब्दैकत्वात् तद्रूपत्वाचार्यस्य देवनादरेकत्वं प्रसज्यत इति ॥ १८६ ।। १. 'राकरण:'२. पाठ - २. हाय' श.पाठः, ·प्रत्यक्षसूत्रम्। २७५ स्थादनक्षनिवृत्त्या चेन्न प्राक् शब्दात् प्रतीयते । गवादिष्वपि तुल्यं चेन्नैकरूपस्य दर्शनात् ॥ १८७ ॥ प्रये विभीतकादीनां नैकधर्मान्वयोऽस्ति हि। शब्दः साधारणस्तेषां जातिशब्दाद् विलक्षणः ॥ परस्परविभिन्नं तु ज्ञायतेऽत्राकृतित्रयम् । तदध्यासे न युज्येत तद्रूपस्याविभागतः ॥ १८९ ॥ न्भिनाः स्युरक्षशब्दांश्चेन्नार्थे संशयदर्शनात् । न सामान्याहते स स्याद्रूपाभेदश्च गम्यते ॥ १९० ॥ नन्वस्त्येवानक्षनिवृत्त्या त्रिष्वप्येकत्वं, न । शब्दात् प्रागनवगतः । अगृहीतसम्बन्धस्य च शब्दस्याप्रत्यायकत्वात् । तदेतदाशङ्कया सहाह स्यादिति । अध्यासवादी स्वाभिप्रायेण चोदयति --- गवादिष्विति । इतरश्च स्वमतत्वेनोत्तरमाह - नेति । कारणमाह • एकेति । दृश्यते हि प्रागेव शब्दान्निर्विकल्पकेनाप्येक रूपमनुगतमिति प्रागेवोक्तमिति ॥ १८७॥ विभीतकादिपु नैकरूपानुगमोऽस्तीत्याह-नय इति । शब्द एवात्र साधारणो गवादिजातिशब्दविलक्षणो नार्थ इति ॥ १८८ ॥ किं पुनरत्राप्येकशब्दवाच्यतया शावलेयादिवदेकधर्मान्वयो नेष्यते । अत आह~परस्परेति । अयं च विविक्ता कृतिबोधोऽध्यासपक्षे न युक्तः । शब्दरूपस्याविभागादित्याह -तदध्यास इति ॥ १८९॥ ननु न वर्णः शब्दः । किं तर्हि । स्फोटः । तदिह भिन्नार्थप्रत्ययावसेय एव भिन्नः स्फोट इत्याशहते--भिन्नाः स्युरिति । तर परिहारमाह अर्थ इति । सशयो ह्यर्थ उच्चरिते शब्दे भवति । स शब्दभेदे न भवेदिति भावः । यदि सशयः ततः किमत आह-न सामा- न्यादिति । सामान्यदर्शननिबन्धनो हि संशयः । स शब्दभेदेऽनुपपन्न इति । शब्दसादृश्यात् तर्हि संशयो भविष्यतीत्यत आह -- रूपाभेद इति । अयमभिप्रायः न वर्णातिरिक्तः पदस्फोटोऽस्तीति वक्ष्यामः । वर्षा एवं हि पदं, ते चाभिन्नरूपाः प्रतीयन्त इति ॥ १९० ।। १. 'वस्ववे' ग पाठ, -- नेति । कारणमाह - ·२७६ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । भवत्यादौ च भिन्नेऽपि नामाख्यातत्वसंज्ञया रूपैकत्वेन चाध्यासे तुल्यार्थत्वं प्रसज्यते ॥ १९१ ॥ शब्दनिप्पत्त्यभेदाच्च तिडन्तार्थस्य साध्यता । कथं कथं च मूर्ताओं वाचके मूर्तिवर्जिते॥१९२॥ गवाश्वशुलशब्दादेर्वाच्यरूपानपेक्षणे । वाचकत्वव्यवस्थानं कथं जातिगुणादिषु ॥ १९३ ॥ वृक्षप्लक्षादिशब्दानां तुल्ये भेदे घटादिभिः । विशेषणविशेष्यत्वं कथमर्धानपेक्षया ॥ १९ ॥ सामानाधिकरण्यं च न स्याद् वाचकवुद्धिवत् । एकत्र चोपसंहारो न बुध्योर्निर्विकल्पके ॥ १९५ ॥ दुर्भणः शब्दभेद इति दूपणान्तरमाह भवत्यादाविति ॥१९१॥ अयं चापरो दोष इत्याह ~~ शब्देति कथमन्तेन । अभिन्ना हि शब्दस्य निष्पन्नरूपता नामाख्यातयोरिति । इदं च नोपपद्यत इत्याह - कथं चेति । कः पुनर्मूतोऽर्थः । न तावज्जातिः अमूर्तत्वात् । व्यक्तिस्त्व- ध्यासवादिभिरपि नापलपितैव । सा च मृतवेति । को दोषः । सत्यम् । इदं तु परिणामविवर्तवादिनः प्रत्युक्तम् । परिणामवादिनो हि वागेवार्थात्मना परिणमतीति मन्यन्ते, त उपालभ्यन्ते । कयममूर्तस्य मूर्तः परिणामः । मूर्तानां हि मृदादीनां मूर्ती घटादिपरिणामो भवतीति युक्तम् । एवं विवर्त- वादेऽपि वाच्यम् । मूर्त हि मुखमादर्श विवृत्तं युक्तं यद् मूर्तमुपलभ्यते । अमूर्तविवर्ते तु कथं मूर्तनिभीसा बुद्धिरिति ।। १९२ ॥ तथा यच्चेदं गवाश्चादयो जातिशब्दाः शुक्लादयो गुणशब्दा इति विभज्यन्ते, तदपि वान्यरूपानपेक्षणे नोपपद्यत इत्याह --~गवाश्चेति ॥ विशेषणविशेष्यभावोऽपि बाह्यार्थीनपेक्षया न व्यवतिष्ठत इत्याह- वृक्षलक्षादीति ॥ १९४ ॥ सामानाधिकरण्यं च नीलोत्पलादिषु शन्दबुद्ध्योरिवार्थबुझ्योरपि नाध्यास उपपन्न इत्साह-मामानाधिकरण्यमिति । अपिच एकनोप- -

·प्रत्यक्षसूत्रम् ।
२७७
वस्तुमात्रे स चेदेवं सर्वेपामेकवाच्यता
भवेद् गवादिशब्दानां सर्वस्तु हि गम्यते ॥ १९६॥
नचासाधारणे भेदे नीलोत्पलमितीप्यते ।
नहि शब्दप्रवृत्तिः स्यादन्यत्रान्यत्र चेष्यते ॥१९७ ॥
नच नीलोत्पलं नाम वस्त्वेकं किञ्चिदिप्यते ।
शब्दार्थयोर्यतो भेदो गम्यतेऽवयवानुगः ॥ १९८ ॥
शब्दद्वयस्य चाध्यासः पयोयेष्वपि दृश्यते ।
एकाधिकरणास्तेन स्युस्ते नीलोत्पलादिवत् ॥
संहृते बुद्धी समानाधिकरणे भवतः । तदिहाध्यासवादिनां कुत्रैकत्रोपसंहारो
वाच्यः । न तावदसाधारणे, तस्यापि कल्पनीयत्वादित्याह -- एकत्रेति ।
अस्मन्मते तु वाच्यभागानुप्रवेशद्वारेणास्त्येकत्रोपसहार इति विवेचनीय-
मिति ॥ १९५॥
यदि त्वसाधारण एव वस्तुत्वसामान्यगोचर उपसंहार इष्यते, ततः
सर्वेषामेव गवाश्चादिशन्दानां वस्तुगोचरत्वाविशेषात् सामानाधिकरण्यं
प्रामोतीत्याह-वस्तुमात्र इति । इह वस्तुत्वाभ्युपगममनापाचैव चार्तिक-
कृता दोपवाहुल्यादतिप्रसङ्गोऽभिहित इति ॥ १९६ ।।
अभ्युपगम्याप्यसाधारणोपसहारं व्यक्त्यानन्त्यानीलोत्पलपदप्रयोगो
न स्यात् , दृश्यते चामाविति दूपणान्तरमाह -नचेति ॥ १९७ ॥
नचानेकनीलोत्पलव्यक्तिमाधारणी नीलोत्पलत्वजातिवद्भिरिप्यते
यन शब्दो वर्तेतेत्याह – नचेति । न केवल नेष्यते, युक्तिध तदन्युपगमे
न भवतीत्याह - शन्दार्थयोरिति । द्वौ वन नीलोत्पलशन्दायध्यस्यते ।
अतः श्रुतशम्दभागानुगतौ दावेव शन्दाध्यामरूपायों गम्पेते । नदि
शब्दद्वयाध्यासे प्रत्याग्वैकलं सम्भवतीति ॥ १९८ ॥
यदि सहप्रयोगमात्रान् सामानाधिकरण्यमित्युच्यने, म तर्दि पर्याय-
शब्दयोरपि कदाचिदव्युत्पन्नोधार्थे प्रयोगो दृष्ट इति तयोरपि मामाना-
धिकरण्यं स्यादित्याइ-शन्दढयस्येति ॥ ११९ ॥

·तन सम्बन्धवेलायां कीदृशोऽर्थः प्रतीयते ॥ २०० ।। मसालोकवार्षिक काशिटीकारतम् । नवानपगते पूर्व पदमर्थे प्रयुज्यते। तदानीं नार्थरूपे हि शब्दरूपस्य सम्भवः । नवासाधारणांशेन सम्बन्धानुगमः क्वचित् ॥२०१॥ तत्र पूर्वानपेक्षत्वे यद्यात्माध्यासशक्तता। शब्दस्य प्रथमेऽपि स्याच्छ्रवणेऽध्यस्तरूपता ।।२०२॥ मम वाच्यानभिज्ञत्वान्न भवेत् स्मरणं ततः । भवतस्त्वर्थरूपस्य वाचकेष्वपि दर्शनात् ॥ २०३ ॥ यथा त्वज्ञातशब्दानां वाच्ये तद्धीन जायते । तथैवाज्ञातवाच्यानामुपलब्धेऽपि वाचके ॥ २०४ ।। अपिच नानवगतसम्बन्धं पदं प्रत्याययति । नचानवगतेऽर्थे सम्ब- न्धोऽनुमवितुं शक्यते । तदिहाध्यासवादे सम्बन्धानुभववेलायां कीदृशोऽर्थः प्रत्येतव्य इति वाच्यमित्याह-नचेति । न केनचिद् रूपेण प्रत्येतुं श- क्यत इति भावः ॥ २००।। किमिति न शक्यते, अत आह तदानीमिति । शब्दरूपो यर्थः । नचाव्युत्पन्नस्ताद्रूप्यावधारणे समर्थः । तदिहाध्यासात् सम्बन्धयुद्धिः ततश्चाध्यास इति तोतरेतराश्रयमिति भावः । असाधारणेन च सम्बन्ध- ग्रहणं नाशकनीयमेव, पिण्डान्तरेऽप्रयोगप्रसङ्गादित्याह-नचेति ॥२०१॥ तदिदानी सम्बन्धानपेक्षस्यैव शब्दस्यात्माध्यासशक्तत्वं बलादाप- तितं, तत्र च प्रथमश्राविणोऽपि तद्रूपार्थबोधप्रसङ्ग इत्याह -तत्रेति ।। नच वाच्यं तवापि शब्दो नित्यमर्थेन सम्बद्धः तत् किमर्थे स्मरणं नादधातीति । मम झस्ति वाच्यं व्यतिरिक्तं तद्, येन वाच्यवाचकसम्पन्धो- ऽवगतः स शब्ददर्शनादर्थ स्मरति । यस्त्वस्येदं याच्यमिति न जानाति न तस्यार्थस्मरणमिति नानुपपन्नं किञ्चिदित्याह - ममेति । भवतस्तु वाचकरूपातिरिक्तवाच्यरूपाभावात् प्रथमश्रवणेऽप्यध्यस्तरूपता स्यादिति पूर्वेण सम्बन्ध इत्याह-भवत इति ॥ २०३ ॥ नत्वेतदस्तीति व्यतिरकेण दर्शयति-यथेति ॥२०४ ॥ - .

·२७९ प्रत्यक्षसूत्रम् । तस्मान्नातीव वाच्यानां वाचकाधीनता भवेत् । स्मारकत्वाच्च तेष्वेव पारतन्त्र्यं प्रतीयते ॥ २०५॥ तेन सम्बन्धवेलायामर्थात्मा योऽवसीयते। शब्दादपि स एवेति नार्थरूपं प्रणश्यति ।। २०६ ॥ प्रवृत्तौ वा निवृत्तो वा यां शब्दः कुरुते मतिम् । तादात्म्यं तस्य शब्दस्य न कथञ्चित प्रतीयते ॥ करहस्तादिशब्देभ्यः शब्दरूपस्य भेदतः । भिन्नोऽर्थः सम्प्रतीयेत तदध्यारोपकल्पने ॥ २०८ ॥ आत्माध्यासश्च सादृश्यादुपरागाच्च दृश्यते । न तावदर्थसादृश्यं शब्दस्येह प्रतीयते ॥ २०९ ।। नचानुरागः शब्देन भिन्नदेशस्य युज्यते । दूरस्थप्रतिविम्बं च नारूपस्य प्रतीयते ॥ २१० ॥ यतश्च गृहीतशब्दोऽपि नार्थ प्रतिपद्यते, ततो नैव वाचकाधीन वाच्यमित्याह - तस्मादिति । प्रमाणान्तरावगतार्थरूपस्मारकत्वात् तु श्रुतेरेव तत्पारतन्त्र्यं युक्तमित्याह - स्मारकत्वादिति ॥ २०५ ॥ उपसंहरति-तेनेति ।। २०६॥ प्रवृत्तिनिवृत्युपदेशेषु कुर्याद् न कुर्यादित्येरमादिषु शन्दम्यातदा- स्मकत्वात् तदात्मकार्ययोधोऽनुपपन्न इत्याह --प्रवृत्ताविति ॥ २०७।। पर्यायशन्देषु च शब्दभेदादर्य(भेदोप? भेदा)पत्तिरित्याह हस्तादीति ।। २०८॥ अपिचायमध्यासः सादृश्याद् वा भपनि गुक्तानिन रजनस्य, उप- रागाद् वा मणानिव जपारणिम्नः । नचैतदुमयमपि शन्दाप्यामे मम्म चति । दूरस्थेनानुरागासम्भवान् सारश्यानागतेयति । तदेतदाद- आत्माध्यास इति मान ! पदपि विगतमादिनां प्रत्यास्थानं दूरस्य- मपि चन्द्रादि जले विपन (मु ? उ)रसन्यने, तदन्छन्दोरि प्रत्येप्यत इनि। तयुक्तम् । अरूपस्य प्रतिपिम्पासम्भादित्साह - दूरस्येति ॥ २१ ॥ - ·- २८० मामांसालोकवार्षिक काशिकारीकोपेतम् । शब्दसर्वगतत्वेन यद्यर्थप्राप्तिरुच्यते । सर्वार्थानां भवेच्छब्दैः सेवरेवानुरञ्जनम् ॥२११ ।। नच भिन्नेन्द्रियग्राह्य किश्चिदस्त्यनुरागकृत् । नहि लाक्षानुरक्तेऽपि स्फटिके धीस्वगादिभिः ॥ अनुमानागमो मिथ्या स्यातामध्यासकल्पने। निरूपणस्य मिथ्यात्वात् सर्वाभावः प्रसज्यते ॥ तथास्त्विति यदि ब्रूयाद् मिथ्या स्ववचने सति । कथमेवं वदेदों नानृताद्धि प्रतीयते ।। २१४ ।। ननु यदिदमुक्तं दूरस्थत्वाच्छन्देनानुरागो न सम्भवतीति, तद- युक्तम् । वैभवेन शब्दस्य सर्वन सन्निधानादत आह शब्देति ॥ २११ ॥ किचायमनुरागः समानेन्द्रियग्राह्यणैव दृष्टः यथा चाक्षुपस्य मणे- ररुणिम्ना चाभुपेणैन । नहि त्वचा स्फटिकेऽनुमूयमाने चाक्षुपोऽरुणिमा तमनुरजयति । एव श्रौनः शब्दो न चाक्षुपमर्थमनुरयितुं शक्कोतीत्याह- नचेति ॥ २१२॥ एव तावदशब्दात्मनः शब्दात्मकतया वेदने पाररूप्यप्रसअनेन यत् सविकल्पकज्ञानानां मिथ्यात्वमुक्तं तनिराकृतम् । अध्यासवादिनां तु सविकल्पकज्ञानमिथ्यात्वेनानुमानादीनां प्रामाण्यं दुर्लभमित्याह -- अनु- मानेति । न केवलमनुमानादीना प्रामाण्यं न सिध्यति, सर्वनिरूपणाना- मेव तु विकल्पाधीनत्वात् सर्वलोकवेदव्याहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्याह --- निरू- पणस्येति । निरूपण निर्णय इति ॥ २१३ ॥ ननु सर्व मिथ्येव वाचोऽतिरिक्त वाम्भयत्वाद् विश्वस्य, 'तद् यथा शकुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृष्णान्येवमोकारेण सर्वा वाक् सन्तृष्णा ओ- हार एवेदं सर्व' 'वागेर विश्वा भुवनानि जजिरे' इति श्रुते । अत आह- तथास्त्विति । सर्वमिथ्याले प्रतिज्ञाया एव मिथ्यात्वाद् न समिध्यावं सिध्यतीति ।। २१४॥

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८१ शुन्यवादोत्तराच्चापि यथार्थ बुद्धिशब्दयोः । प्रवृत्तिन तु तत् तन्त्रमर्थरूपं कदाचन ।। २१५॥ तस्मात् प्रागपि ये शब्दाद् भिन्नैकत्वादिबुद्धिभिः। गृह्यन्ते सर्वदा तेषां परमार्थास्तिता भवेत् ॥ २१६ ॥ शब्दाभ्युपायकेऽप्यर्थे तदभावे च यद्यपि । अर्थवुद्धिर्न जायेत नाथें रूपं प्रणश्यति ॥ २९७ ॥ चक्षुरादेरभावे हि रूपाद्यात्मा न गृह्यते । स्वरूपनाशो रूपादेस्तावन्मात्रेण नेष्यते ॥ २१८ ॥ सम्बन्धस्य च नित्यत्वान्नार्थस्य स्यादरूपता। अपि चायमध्यासापरनामा याह्यापलापः । वाद्यापलापो माहायानिकः पक्षः । स च शून्यवादोत्तरेणैव निराकार्य इत्साह -शून्यवादेति । बुद्धिग्रहणं बुद्ध्यध्यासनिराकरणार्यम् । इदं च प्रागपि व्याख्यातमिति ॥ २१५॥ प्रकरणार्थमुपसहरति-तस्मादिति । मिन्नकलादिवुद्धिमिरिति । अनुगतल्यावृत्तिबुद्धिमिरित्यर्थः ॥ २१६ ।। एवं तावत् प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थगोचरः शब्दः न तत् तन्नमर्यरुप- मित्युक्तम् । इदानीं तु यद्यपि शब्दोपायकोर्योऽसति शन्दे नावगम्यते, तथापि न तस्य स्वरूपनाशो भवति । नहि चक्षुरादेरभावे रूपादिपक न प्रतीयत इति तदसद् भवति । तदेतदाह - शब्दाभ्युपायक इति दयेन । इह चोपायापेक्षवेनासलं निराकृतं, 'न हि दीपेन्द्रियादीनामित्यत्र हेतोरनैकान्तिकत्वमुक्तमिति विवेक इति ॥ २१७,२१८ ॥ नन्वस्तु शन्दातिरिक्तमयरूपम् । ततु सम्बन्धग्रहणात् प्राक् शन्दा. कारेण नावगतम् । उत्तरकाल तु तदाकारमवगम्यत इत्यतदाकारस तदा- कारप्रतीतेर्मिथ्यात्वमत आह: सम्मन्यस्येति । नित्यो हि वान्यवाच- कसम्बन्ध इति पूर्वमपि तच्छन्दवाच्यशकिरासीदेव । परस्तात् त्वमिन्यका ।

·, २८२ मीमांसाश्लोकवाचिकं काशिकाटीकोपेतम् । युगपन्न हि सर्वेषामन्याकारार्थवेदनम् ॥ २१९ ॥ तदाकारेऽपि तद्वच्चेद् द्वये सति परीक्ष्यताम् । किन्न्वर्थस्यातथाभावो ग्रहीतुः किन्न्वशक्तता ॥ सदसद्भावयोरथे विरोधित्वादसम्भवः । ग्रहीतृभेदाच्छक्तत्वमशक्तत्वं च युज्यते ।। २२१ ।। यथान्धानन्धयोः पार्थे रूपस्येत्यभिधास्यते । तेनार्थे ध्वन्युपायस्य तद्धी न्यस्य जायते ॥ २२२ ॥ एतावच तदानीमपि शब्दाकारत्वं न तदात्मता । अतो नातदाकारं तदाका-- रतया गम्यत इति कुतो भ्रान्तिः । शब्दसम्बन्धमात्रेण चेदं शब्दाकारत्व- मुच्यते । न तु शब्दात्मकतया, 'नित्यं यदि च गोत्वादी'त्यत्र शब्दात्मक- त्वमङ्गीकृत्य भ्रान्तित्वं निराकृतमिति विवेकः । अरूपता अशब्दरूपते- त्यर्थः । कथं पुनरिदमवगम्यते सम्बन्धग्रहणात् प्रागपि तद्रूपमासीदिति, अत्राह ---युगपदिति । नहि युगपदेव सर्वे शब्दासम्भिन्नमर्थं घुध्यन्ते । यदैव होकोऽशब्दाकारमर्थं प्रत्येति, तदैव व्युत्पन्नो गौरयमिति विकल्पयति । अतो नातदूपस्य तद्रूपतया ग्रहणमिति ॥ २१९ ॥ अब चोदयति तदाकार इति । यथैव यतदाकारो न सर्वैरवगम्यते । तदाकारोऽपि न तथा संवैरिति कथं तथा॥ इति । परिहरति-द्वये सतीति । परीक्षास्वरूपं दर्शयति-किन्विति ॥ २२० ।। निर्णयमाह-सदसदाययोरिति । तदाकारत्वमस्ति नास्ति चेति नोपपते, विधमानस तु शत्पशक्तिभेदादुपलम्भानुपलम्भौ युक्ती। शक्तिसदसद्भावावपि तदाधारभेदादुपपन्नावेवेति विद्यमानैव तदाकारता अशक्तैर्नानुभूयत इति निर्णय इति ॥ २२१ ॥ अत्रैव दृष्टान्तमाह --- यथेति । रूपस्य ग्रहणे ग्रहीतृभेदात् शक्ता. शक्तत्वं यथेत्यर्थः । एतच सम्बन्धपरिहारेऽभिधास्यत इत्याह इत्यभि- धास्यत इति । इतिरिदमर्थे । शक्ताशक्तत्वे विभजते-तेनेति । येनेयं - ·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८३ देवदत्तादिशब्दे तु सम्बन्धाधत्वदर्शनात् । अर्थस्यानित्यतायां च ताद्रूप्यस्याप्यनित्यता ॥२२३॥ तत्राप्यौत्पत्तिकी शक्तिस्तद्रूपप्रत्ययं प्रति । ग्राह्यग्राहकयोरिष्टा नियोगस्य त्वनित्यता ॥ २२४ ।। तत्र सर्वैरताद्रूप्यं प्राड् नियोगात् प्रतीयते तेनेष्टमेव मिथ्यात्वं कैश्चिदध्यासकल्पने ॥ २२५ ।। शक्तितो व्यवस्थोपपत्तिमती तेन शब्दोपायकस्य ग्रहीतु शब्दाकारा धीर्ने- तरस्येति विवेक ॥२२२॥ अन चोदयीत - देवदत्तादीति । तुशब्द पूर्वोक्तनिवृत्तौ । नित्यस्तु स्यादितिवत् । यदेतदुक्त प्रागपि शन्दाकार एवासावर्थ इति तद- व्यापक, देवदत्तादीना कल्पनास्वसम्भवात् , तर ह्यादिमान् सम्बन्ध । अर्थोऽपि देवदत्तादिरनित्य । अत पूर्वापरयो कोट्यो प्रसख्यानात् तादूप्य शब्दरूपत्वमनित्यम् । अतोऽनश्यमेव तनातदाकार तदाकारतया कल्ल्यत इति मिथ्यात्वमिति ॥ २२३ ॥ परिहरति -- तत्रापीति । देवदत्तशन्दोऽपि देवा एन देयामु. रित्याशिपा लब्धमर्थ निजयेव शक्त्या वदति । एव चेनादिशब्दा अपि नक्षनग्रहादिनिमिता गवाधादिशब्दवन्नित्यसम्बन्धा एवेति तद्वदेव नातदा कारता तद्रूपप्रत्यय प्रतीति देवदतो योर्य स तस्याध अतस्तदर्थरूपप्रत्यय प्रति मायग्राहकयोवीन्यवाचकयोत्पत्तिस्येव शक्ति', नियोगमान तु यद- भिनवे पिण्डे तदनित्यम् । नच तदनित्यतया शब्दार्यसम्पन्धम्यानित्यता भवति । शब्दस्यातदर्थत्वादिति ।। २२४ ॥ यत्र तईि पिण्डे नियोगवशादेव देवदत्तादिशन्दा (न)न्वर्या एव वर्तन्ते । डित्यादिशब्दाचानुगमशून्या तर कय सत्यत्व, तर दि शन्दात्मनवायों विकल्प्यते न त्वर्थसममापि फिविद विशेषणमस्तिभिरच नामकल्पनेत्युच्यते । अन्वर्यले तु यथासम्भव स्मादिफन्मनेर दायिनन्या ! बत पुनरपि नामस्न्पन मिथ्येत्यापनिन तदिदपा मननाभ्युपगमेनेवी- तनि ।। २२५॥ त्तरमा ·मीमांसालोकयाकिं काशिकाटीकोपेतम् । यदा तु यादृशः पिण्डः पूर्व शब्दात् प्रतीयते । तादृशस्मरणे हेतुः शब्दस्तत्र यथार्थता ।। २२६ ॥ नियोगात् परतो धापि शब्देन त्यज्यतां मिथः । तद्वाशक्तिरर्थस्य पाररूप्यं न तावता ।। २२७॥ सर्वाकांरपरिच्छेद्यशक्तेऽर्थे वाचकपि वा। सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थे नियमः कृतः ।। २२८ ।। स्तेन परिहारमाह -यदा विति। सत्यमतदूप एवासी पिण्डः परस्तादपि न शन्दाकारेणावसीयते । किन्तु तदवस्थैव संज्ञा, यादृशो- ऽसायर्थः पूर्वमवगतस्तादृशस्यैव तस्य स्मरणे हेतुः । अतो नान्यदन्या- कारेण प्रतिपन्नमिति कुतो मिथ्यात्वम् । कथं नु नामकल्पनायां डि- त्योऽयमिति सामानाधिकरण्यबुद्धिः । अर्थसमवायिना हि विशेपणेन नीलो- पलादिषु सामानाधिकरण्यं दृष्टम् । एकान्तभिन्नगोचरयोस्तु शब्दार्थबुद्धयोः कथं सामानाधिकरण्यमिति वक्तव्यम् । अतो प्रान्तिरेवेयम् । मैवम् । उक्तं हि-'नाच शब्दाकारं वस्तु चकास्तीति । डित्योऽयमिति नायमर्थः डित्यशब्दात्मकोऽयमिति । नहींयमीशी प्रतिपत्तिरिति । अपि तर्हि डित्य इति नामास्येति । अतो न नामकल्पना भ्रान्तिरिति ।। २२६ ।। अन्यन्मतं -~-प्रागपि नामनियोगानामाकारग्राह्यशक्तिरर्थस्यासी- दिति । अत्यन्तासत्या गगनकुसुमवद् भावयितुंमशक्यत्वात् । नियोगे तु कृतेऽसौ शक्तिरभिव्यज्यते परम् । अतः प्रागपि तद्रूपसद्भावेऽस्ति प्रमाण- मिति न पाररूप्यं, तदेतदाह-नियोगादिति ॥ २२७ ।। एतदेव प्रपञ्चयति-सकारेति । अस्ति हि सर्वशन्दपरि- पछेद्यताशक्तिर्यस्य । यत्र हि डित्थडवित्ययोरन्यतमः शब्दो नियुज्यते स एव तं गमयति । शन्दोऽपि सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थ एव यत्रैव नियु- ज्यते तमेव गमयति । तदेवमनियमप्रसक्ती नियममात्रं नियोक्त्रा पिनादिना क्रियत इति ॥ २२८॥ ३ । १. 'पश' ग. पाठः ·प्रत्यक्षसूत्रम् । तत्र शब्दार्थसम्बन्धं प्रमातुः स्मरतोऽपि या। वुद्धिः पूर्वगृहीतार्थसम्बन्धादुपजायते ॥ २२९ ॥ चक्षुपा सन्निकृष्टेऽर्थे नाप्रत्यक्षमसौ भवेत् । विविक्ता एव तेऽप्याः स्मृतिप्रत्यक्षगोचराः ॥२३०॥ स्मयते शब्दसम्बन्धौ मा भूतु प्रत्यक्षता तयोः तदप्रत्यक्षभावेन न त्वर्थस्यापि वार्यते ॥ २३१॥ गृहीतमपि गोत्वादि स्मृतिस्पृष्टं च यद्यपि । तथापि व्यतिरेकेण पूर्ववोधात् प्रतीयते ॥ २३२ ॥ एवं तावत् सर्वप्रकारं पाररूप्ययुक्तिरुत्सारिता । इदानीं स्मृ- तिसरेणाप्रामाण्यसम्भावनां वारयति-तत्रेति सार्धेन | शब्दार्थस- म्वन्धं स्मरतोऽपि वा प्रमातुर्या बुद्धिर्भवति नासावप्रत्यक्षं, चक्षुपा सन्नि- कृप्टेऽर्थे या बुद्धिर्भवति सा प्रत्यक्षं तदानीमपि चक्षुस्सनिकर्पोऽनुपरत एव । एवं स एवायं गौरिति पूर्वगृहीतानुसन्धानादपि जायमाना नेय- मप्रत्यक्षं, प्रत्यक्षकारणस्य चक्षुपोऽनुपरतत्वात् । तदत्र शब्दार्थसम्बन्ध- स्मरणपूर्वगृहीतानुसन्धानाभ्यां प्रत्यक्षवं न वार्यत इति प्रतिनातः(१)पर- स्तादुपपादयिष्यत इति । नचात्र 'तेनेन्द्रियार्थसम्बन्ध' इत्यनेन गतार्थ तत्र स्मरन्नपि स्वधर्मेण विकल्पयन्नरः प्रत्यक्षवानिति प्रतिज्ञातं केवलं, न तूपपादितम् । अत्र शब्दाभ्यासनिरासपर्यन्तेन सन्दर्भण स्वधर्मविकल्पः प्रसाधितः । इदानीं तु स्मरनपीत्यस्यार्थः प्रपञ्च्यते । तेन तद ग्रहणक- वाक्यम् । उत्तरस्तु तपम इत्यनवयम् । इदं चानवहितानां चिचमनु- रखयति नेतरेपामिति । कथं पुनः स्मृतिसम्भेदेनाप्रामाण्यमत आद- विविक्ता एवेति ॥ २३०॥ विवेकमेव दर्शयति - म्मर्येते इति । शन्दसम्बन्धी हि स्मते अतस्तावप्रत्यक्षी नवर्थस्य प्रत्यक्षता वारयितुं शक्यत इति ।। २३१ ॥ नन्वर्यो हि पूर्वगृहीत एर गृपते । म एवायमिति च प्रतिम- धीयते । अतः कयं प्रत्यक्षो मरिन्यतीत्यत आह - गृहीतमपीति । न्यतिरेकेण आधिक्यनेत्यर्थः ॥ २३२ ।।

·२८६ मीमांसाश्लोकदार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । व्यक्तिकालादिभेदेन तत्रास्त्यवसरो मितेः । यः पूर्वावगतोऽशोऽत्र स न नाम प्रतीयते ॥ २३३ ॥ इदानीन्तनमस्तित्वं न हि पूर्वधियागतम् । नहि स्मरणतो यत् प्राक् तत् प्रत्यक्षमितीदृशम् ॥ वचनं राजकीयं वा वैदिकं वापि गृह्यते । नचापि स्मरणात् पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् ॥ आधिक्यमेव दर्शयति व्यक्तीति । पूर्व हि व्यक्त्यन्तरे जाति- स्वगता इदानी व्यक्त्यन्तरेऽवगम्यते । तथा पूर्वेपुरवगता अपरेथुरवगम्यते निर्विकल्पकक्षणेऽवगता सविकल्पकक्षणेऽवगम्यत इत्यधिकपरिन्छेयाभावा- दस्ति मितेरवसरः । कालश्च यदिन्द्रियसम्बन्धार्थगोचरोऽवगम्यते तदिन्द्रिय- जन्मनैव प्रत्यक्षेणावगम्यत इति तत्सम्बन्धस्य प्रत्यक्षत्वमुपपन्न मिति । तद- प्रत्यक्षवादिनां तु चिरक्षिप्रादिप्रत्यया अनालम्पनाः स्युः । ननु त एव का- लस्य लिङ्गमस्तु विपयस्त्वमीपामभिधातव्यः । यदि द्रव्यादयः, न, तत् स्वरूपमाऽनुत्पादात्, तोचरत्वे कालानुमानासम्भवात् । स्वांशपर्यवसानस्य च विज्ञानवादे निराकरिष्यमाणत्वाद् न स्वांशालम्बनलम् । अतो यदीपा- मालम्पन (स? तत्) प्रत्यक्षादवसीयत एव । कालेति । आदिशब्देनावस्था- भेदो गृयत इति । ननु न केवलमधिकं गम्यते किन्तु प्रागवगतमपीति कर्ष प्रामाण्यमत आह-यः पूर्वेति । सविकल्पके हि शब्दार्थस्वरूपसम्पन्धकाल- सम्बन्धाः प्रयन्ते । तत्र शब्दादिरंशोऽस्मृतिपिपय इति मा नाम प्रमाणविषयो मयतु । इदानीन्तनी तु वस्तुनः सत्ता न पूर्वमवधृतेत्यस्ति तत्र प्रमाणाव- सर इति स्थितं प्रामाण्यमिन्द्रियच्यापारानुविधानाय प्रत्यक्षत्यमिति । एक चेदं पूर्वविज्ञानजनितसंस्कारप्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणकं ग्रहणस्मरणात्मक प्रत्यभिज्ञानाभिधानं प्रमाणमिति वेदितव्यमिति ॥ २३३६ ॥ नन्विदं भवत्यधिकविपयं, स्मरणोत्तरकालं भवत् कयं प्रत्यक्षम् । नहि निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्यैप धमों दृष्टः । अत आह नहीति । नाहि स्मरपात् प्राग्माविना प्रत्यक्षलक्षणम् । अपि तहीन्द्रियजलम् । तमा प्राप्यविशिष्टमिति भावः ।। २३४३ ॥

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८७ वार्यते केनचिन्नातस्तत् तदानी प्रदुष्यति । तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्रागूर्ध्व वापि यत् स्मृतेः ।। विज्ञानं जायते सर्व प्रत्यक्षमिति गम्यताम् । विमनस्का यदा केचित् सम्बद्धमापे चेन्द्रियैः ॥ न बुध्यन्ते तथा चान्ये सादृश्यादिविमोहिताः । तत्र योऽथ विवेकेन कौशलात् सदृशेष्वपि ॥ २३८ ॥ सूक्ष्म वापि प्रपद्येत तस्य भ्रान्तिन तावता। यथा पड्जादिभेदेन गाने लौकिकवैदिके ॥ २३९॥ विवेकेनावगच्छन्ति येषां तत्संस्कृता मतिः। गानमात्रं विजानन्ति तत्रानधिकृतास्तु ये ॥ २४० ॥ तदज्ञानान्न मिथ्यात्वं वक्तुं शक्यं विवेकिनाम् । यदि स्मरणेनेन्द्रियप्रवृत्तिरेव वार्यते तदा दूप्यते । ततस्तदुत्तरकालं जायमानं सविकल्पकं प्रत्यक्ष भवेदपि । न त्वेतदस्तीत्याह --नचेति । यतः स्मृत्या नेन्द्रियं विरुध्यते न वा दूष्पते । तेन प्रागूचं का स्मृतेर्यादिन्द्रियार्थसम्बन्धाद ज्ञानं जायते सर्व तत् प्रत्यक्षमभ्युपगन्तव्यमि- त्याह-तेनेति ॥ २३६३ ॥ ननु विदितशब्दार्थसम्बन्धाः सत्येवेन्द्रियार्थसम्बन्धे केचिदेव तमर्थ जात्यादिना विकल्पयन्ति नापरे । अतस्तावत्सामग्रीकस्यैव कस्यचिदभावा- दप्रतिवन्धककारणविशेषा भ्रान्तिरेव सविकल्पकप्रत्यय इत्यत आह-वि- मनस्का इति द्वयेन । अयमभिप्रायः-न व्युत्पत्तीन्द्रियसम्प्रयोगमा- जं ज्ञानं सविकल्पकं, तदपि सर्वसाधारणं मनःप्रणिधानाधपेक्षते । अतो यदि नाम कस्यचिद् विमनस्कस्य दूरसूक्ष्मसादृश्यादिविषयदोपाद् व्यामू. ढस्य नामुकोऽयमिति विशदतरमवमासो भवति, नैतावता कुशलस्य सूक्ष्म- साश्यादिविवेकचतुरस्यापि विग्रमेण मवितव्यमिति युक्तमिति ॥ २३८ । अत्रैव दृष्टान्तमाइ-पधा पहजादीति द्वयेन । तत्संस्कृतेति । षड्जाघम्याससंस्कृतेत्यर्थः ॥ २४०१ ।।

·२८८ मीमांसाश्लोकवार्मिकं काशिकाटीकोपेतम् । ते हि पड्जादिशब्देभ्यो विनाप्येषां विविक्तताम् ॥ २४१ ॥ यथावदवगच्छन्ति तद्वद् गोत्वादि वस्त्वपि । सङ्कीर्णमर्थमात्रं तु बुध्यन्तेऽभ्यासवर्जिताः ॥२४२॥ विवेकं प्रतिपद्यन्ते ये शब्दस्मृतिसंस्कृताः। यथा रूपादिमत्यर्थे यस्यैवास्ति यदिन्द्रियम् ॥ स तन्मात्रं गृहीत्वान्यन्न गृहात्यनुपायतः। तथा विवेकहेतूनां यदा यं प्रतिपद्यते ॥ २४४ ।। तदुपेये तदा ज्ञानं वर्तते तदनुग्रहात् । तेन यावत्प्रमातृणां विवेकोपायदर्शनम् ॥ २४५ ॥ न स्यात् तावद् भवेत् तेषां विज्ञानं निर्विकल्पकम् । यथा षड्जादिप्यकुशलस्यापि विविक्ताकारयोघो भवति विना पड्- जादिशब्दप्रयोगम् , एवं गोत्वाद्यविदितास्मृतशब्दैविविक्तमुपलभ्यत एवे- त्याह -ते हीति ॥ २४१३॥ नानाजातिगुणादिसङ्कीर्ण तु तदशब्दनस्य विजातीयपिण्डविविक्त- मवभासते । शन्दस्मरणसंस्कृतानां तु पिण्डविविक्तजात्यादिमानं निर्भासत इत्याह ---- सङ्कीर्णमिति ॥ २४२३ ॥ यत एव स्मरणतन्त्रा विकल्पाः, अतो यदा यच्छन्दस्मरणमाविरस्ति तेनैव तदा वस्तु विकल्प्यते । यथा चक्षुष्मदादिना रूपादि नेतरेण, च. क्षुष्मतापि पधिरेण रूपमानं न शब्दः अनुपायत्वादिति । तदेतत्सर्वमा- ह- यथेति द्वयेन । विवेकहेतूनाम् । शब्दानामित्यर्थः ॥२४४३ ॥ अतः सिद्ध सविकल्पकमपि प्रसक्षम् । यावतु विवेकोपाया न शब्दा बुद्धा मवन्ति तावनिर्विकल्पकं न तु तदेवेत्याह--तेनेति ॥२४५३ ।।

·प्रत्यक्षसूत्रम् । २८९ तस्माद् यत्र विकल्प्येत वस्तु वस्त्वन्तरात्मना ॥ प्रमाणाभासता तत्र न स्वधर्मविकल्पने । प्रत्यक्षत्वमतः सिद्ध सामान्यस्य तथैव च ॥ २४७॥ सम्बन्धस्येति तत्पूर्वमनुमानादि जायते । सर्व चाप्यनुमानादि प्रत्यक्षे निर्विकल्पके ।। २४८ ॥ न प्रवर्तत इत्येतदनुमानेऽभिधास्यते । नन्वेवं सति याप्यनेर्दूरादप्योष्ण्यकल्पना ॥ २४९ ॥ सापि प्रत्यक्षमेव स्याद् यथा गोत्वादिबुद्धयः । प्रत्यासन्नतरं गोत्वे प्रत्यक्षत्वेन सम्मतम् ।। २५० ।। विज्ञानं नान्यदस्तीति प्रत्यक्षमिदमेव नः। अतो यत् 'कल्पनापि स्वसवित्ताविष्टा नार्थे विकल्पनादिति बौद्ध- रुक्त तत् परधर्मविकल्पेऽनुमन्यामहे न स्वधर्मजात्यादिविकल्पनेष्वित्या- तस्मादिति ॥ २४६३ ॥ अतो लिगलिनिसामान्ययोस्तत्सम्बन्धस्य च सविकल्पकप्रत्यक्ष- वेद्यत्वादुपपन्नमनुमानादीना प्रत्यक्षपूर्वकत्वमित्याह-प्रत्यक्षत्वमिति ॥ किं पुन प्रयस्यता सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्व साध्यते । निर्विक ल्पकद्वारेणापि चौद्धादीनामिवानुमानादिव्यवहारो घटिप्यते अत आह सर्व चेति । यथा न निर्विकल्पकपूर्वकमनुमानाद्यात्मान लभते, तदनुमा- नेऽभिधास्यत इति ॥ २४८३ ॥ अत्र चोदयति नन्वेचमिति । यदीन्द्रियव्यापारानुपरममाना- ज्जात्यादिविकल्पाना प्रत्यक्षत्वम्, एवनर्हि विस्फारिताक्षो दूरादुष्णो. ऽयमिति वह्नि विकल्पयति । तदपि प्रत्यक्षमापद्यते इन्द्रियन्यापाराविरा- मादिति ॥ २४९३ ॥ परिहरति -प्रत्यासन्नेति । अयमभिप्राय - अग्निसवेदन एव तनेन्द्रियव्यापार उपक्षीण । अग्मित्वादेव व्याप्तिनलेनानुमानिकोष्णपि कल्पो जायते । गोले तु नेन्द्रिय यापारत प्रत्यासन्नमर्यान्तर प्रत्यक्षत्लेन ह 1" ·मीमांसाश्लोकवात्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तत्राप्यक्षरसम्बन्धं मन्वानस्योपजायते ॥ २५१ ॥ यदा बुद्धिस्तदा नेव प्रत्यक्षत्वेन कल्प्यते । स्पर्शनेन तु सम्बन्धे प्रत्यक्षत्वेन जायते ।। २५२ ।। मतिरौप्ण्ये परोक्षेयं चक्षुपानौ प्रकाशिते । तस्माद यदिन्द्रियं यस्य ग्राहकत्वेन कल्पितम् ॥ तेनेव सति सम्बन्धे प्रत्यक्षं नान्यथा भवेत् । एवं समानेऽपि विकल्पमार्गे यत्राक्षसम्वन्धफलानुसारः । प्रत्यक्षता तस्य तथाच लोके विनाप्यदो लक्षणतः प्रसिद्धम् ॥ २५ ॥ सम्मत किश्चिदस्ति येन तदेव प्रत्यक्षं नेतरदित्युच्यते । अतो गोत्वमेव प्रत्यक्षमिति ।। २५०॥ यदपि तत्रापि दूगद् गोमहिपादिसशये शब्दविशेषादिना गोत्वा- दिनिश्चयो भवति, योऽशसम्बन्ध आनुमानिक एव नतु प्रत्यक्ष इत्या- ह-तनेति ॥ २५१३ ॥ अपिच संवित्सराहतमेवारादुष्णविकल्पम्य प्रत्यक्षत्वम् । अपरोक्षा हि बुद्धिः प्रत्यक्ष, तद् यदा स्पर्शेन्द्रियेणोष्णमनुभूयते तदा त्वपरोक्षाकारा बुद्धिरिति भवति प्रत्यक्षं. चक्षुपा वही प्रकाशित भवन्ती परोक्षावमा- सित्वान्न प्रत्यक्षमित्याह ---- स्पर्शनेनेति ॥ २५२१ ॥ अतः स्वेन्द्रियानुसारेणैव प्रत्यक्षता । इन्द्रियान्तर त्वसत्कल्पमेवे. त्याह नस्मादिति ॥ २५३ ॥ कथं पुनः समानजन्मनोमणानिविकल्पयोरेक प्रत्यक्षमितरञ्चानुमा- निकम् , एवंहि प्रत्यक्ष लक्षयतालौकिकमेव प्रत्यक्षं लक्षितं भवेदत आह~एवमिति । नेदमलौकिक यत्र ह्यपरोक्षावभासद्धिः तत् प्रत्य- क्षमिति लक्षणाद् विनापि लौफिका मन्यन्ते । अक्षसम्बन्धोऽपि चापरो- -

·प्रत्यक्षसूत्रम्।
क्षावभासौपयिकतयैव लक्षणकारैरपि प्रत्यक्षलक्षणत्वेनाश्रीयते न स्वरूपेण ।
अतो यत्रामावक्षसम्बन्धफलमपरोक्षावभासित्वमनुस्रियते तस्य प्रत्यक्षता
नेतरस्येति सिद्धम् ॥ २५४३ ।।
इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृती काशिकाटीकाया
प्रत्यक्षसूत्र समाप्तम् ॥
शुभं भूयात् ।

·स्मृतग्रन्थाद्यनुक्रमणी। एम्. वाक्यानि प्रन्यनाम कर्तृनाम १ 'फलवत्सबिधावफलम् - | 'अपेक्षितविधे 'तस्माद् प्राह्मणेन न म्ले' ... श्रुति अर्थमाला ७ . कणभुक् काणादतन्त्रम् ९ अथाती धर्म- 'ब्रह्मा महेश्वरो वा-' १३ १४ अथात इत्यय शरद भवदासादयः भवदास भवदासतन्यम् भवदास .. ३१ ३२ “अथ शब्दानुशासनम्- 'उपनीय तु य शिष्यम्- 'उपनीय ददद् वेदम् - महाभाष्यम् स्मृति .. " टीकाकार वार्तिककारः मृगुणवादिनः सौगता भार्हता. ५५ 'प्रकृतिविकृतिमहण' ५९ / 'यतोऽभ्युदयनिश्श्रेयम-' , 'शुभा चित्तवासना- 'पुण्या पुदला १६ 'अनागमश्च सोऽभ्यास - 'वैदिको व्यवहारक्ष- ७२ 'न प्रसिद्धकारणत्वात्- ..'तद्वचनादाक्षायस्थ-' ५१ 'मामान्यानुगता--- 'निश्चयात्मकमामाण्य-' ९४ । सर्वस्यैव हि कार्यार्थ - नाय लोकोऽस्ति- 'अष्टव ब्राह्मणम् - 'गभीष्टमेऽन्दे-' भगवडीता . .. Ji.

·पृष्टम् घाश्यानि ग्रन्थनाम वनाम मानवा श्रुति । भगरद्गीता पुराणम् म्मृति श्रुनि पौराणिका " " बौधायना १०८ नात बदत्-- ११.ज्ञानमप्रतिघ यम्य- ११५ | 'सत्य साक्ष्ये ध्रुवन-' 'साक्षी दृष्टश्रुतादन्यन्-- १२३ / ननमियममिलापेन- १३५ 'अनृतवादिनी वाक्- १३७ 'यहूनि म व्यतीतानि- 'प्रथम मर्वशाम्राणा- 'वेदाभ्यामेन सतत-' १६० यज्ञेन यज्ञमयजन्त-- १.१ "य आमा अपहतपाप्मा-' १६२ आरम्भार वर्ग १८१ 'नातनायिवधे दोप १९५ विधियज्ञाजपयज्ञ- १९५ 'यशार्थ पशव सृष्टा - २.८'मम्भवय्यभिचारी हि- २११ २१५ / ध्येय आमा प्रभुर्याऽमी- २१९ 'आप सिद्धदर्शनम् - २२. सदित्यसयुदासाय-' २२२ 'सान्तरमहण न स्यात्--- २२६ 'साचिक एकादशक -.' ११८ ('बुद्धिजन्मनि पुसव-' २३०/"विषयाकार एवास्य- २३८ 'यदाभास प्रमेय- २३९ 'तदतद्पिणो भावा- सर्वचित्तचत्ताना- 'शब्दमव तेषा हि- २५१ सदेव सोम्येदमने-' १५७ कल्पनापोदमभ्रान्त- २५८ कल्पनापि स्वसवित्ती-' तेषामत स्वसवित्तिः-- भवदाम योगशास्त्रम् मिक्षु कापिला {मात्रान्तिक २४८ श्रुति -~-

·वाक्यानि.
प्रन्थनाम.
कर्तृनाम.
२६४ / क्षीणानि चक्षुरादीनि-'
२६३ 'नक रूपाद्यभेदो वा-'
२८० 'वागेव विश्वा भुवनानि-'
'नान शब्दाकारं वस्तु-
२८९ / 'कल्पनापि स्वसंवित्ती-
श्रुतिः
२८४
बौद्धाः

·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् . शुदम् . ३ श्रद्ध दीना १० १३ २२ नोततमि १५ २० दीना प्रत्युत नोक्तमि न्यन पूर्वेयुरु त्वेन कृत्यो ब्दानां २. २६ पूर्वरु स्वन कृत्या ग्दाना नमः २८ .. न घूमः १५ १ देव मावि भिनाः मापि भिनाः १०३ ·READY FOR SALE. RS. AS P. TANT (Stuti) by H. H. Skate Sri Ramı Varma Mabârîjih. 1 0 0 Stray adayana: (Kavya) Syanandarapuravarna. naprabandha by H. H. Svati Sri Rama Varma Jaharijih, with the commentary Sundari of Rajaraja Varma Koil Tampurîn, 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series No. l-ut (Vyakarana) by Deva with Puru. slinkirt of Krishnallisukumnuni. 1 0 0 No. 2-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krislinalilásužamuni, 0 2 0 No. 3—ga: (Kavya) by Vimana Bhatt Bini(Second Edition) 0 No. 4-faradtenia: (Kavya) by Nilakantha Dihshita. 200 No. 5-pada (Alankara) by Mahim Bliatti with commentary 2 12 0 No. 6-gizart: (Vyakarana) by Samanadera. 2 0 0 No. 7-aaralli 47 (Vedanta) by Sadî. sivendm Sarasvati. 2 4 0 No. Syarat (Nataka) by Ravı Varını Bhậpr. 100 No. 9-aarath (Vedanta) by Virüpâbslanatha with the commentary of Vidyâchikmatin. 0 No. 10—Aranter (Gajulabsluna) by Nilnkuntha. O 8 0 Na. 11diapora (Nataka) by Kulaschłırı Varma with the commentary of Sna. råm.. 10 No. 12-AERE (Vedântı) hy Bhagavad Meli. seslia with the conimentiry of Raghave anan. 08 0 No. 13-MHITTTH (Nataka lor Kulz«chlira Varina with the commentary of Stvarim... 9 00 8 0 ·2 RS AS 1 + Do No 11-Art (Niti) by hâmındaka, with the commentary of Sinkarârz3 8 0 No 15-548914377 (Natala) by Bhâcq (Second Edition) 1 80 No 16-afdare cravia (Nataka) by Bhâsı 1 8 0 No 174-17 Do 1 0 0 No 18-1120ff4f (Stutı) by Narayına Bhattat with the cominentary of Deaimangur Viry? 4 0 0 No 1947#ga (Mimima) by Narayana Bhatta and Narayana Pandita 1 4 0 No 20—–gia IT (Natal) by Bhasa 1 8 0 No 21--realtaa Do Do 1 0 0 No 2-मध्यमग्यायोग दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णमारोरभङ्गानि (Nâtuba) by Bhasa 90 No 23-martuaalir (102) by hesavaswimin (Put I'Ist & 2nd K ndys) 1 12 0 No 24-litafuta (harya) by Clabr br 1 0 0 No 23-izfaremalolet (Vyâya) by Gaugådharisuri 0 12 0 No 26-77 (Nataka) by Bhasa 012 No 27-FARETTE (lai ya) by hâldást with the two commentarie, Prahásıha of Arungırınâtbi und linna of Narà yana Pandita (Part I. 1st 2nd Surgas) 1 12 0 No 28-a (Dhurmusůtr) by Vidhanas 03 No 29--araturvernela (hoxy) by he ?! inâmın (Put II 21 hân la) 0 12 No 30- amfaat (la) Ntc 31~rraladala (hosa) bs bei 7535 åiniui (Part III 4th, 5th & cth hind x) 1 0 0 0 0 0 0 ·3 RS AS P 0 No 32—FHRAFT (haiya) by halıdası with the two commentaries, Pmbasıba of Aruna girinâth and Vivırını of Narayanı Pandita (Part II 3rd, 4th & 5th Surgus) 2 8 0 No 33—416€. (Vyab urana) with the com mentary Dipaprabhu of Nariyana 0 8 0 No 34- Aforator (steguítesta) (Nyâya) by Rajachídamınımıhhin 1 4 0 No 30-TERT (33471003) (Ngaya) by Gopi natha 1 8 0 No 36—FANAH (Kavya) by kalıdasa with the two commentaries, Prbasıba of Aru nagırınâtha ind I 111 112 of Niriyanı Pandita (Part III 6th 7th 8th Sırgın) 3 0 0 No 37—araterest (Smutı) by Vararuchi rithi commentary 4 0 No 38—The Rigaeth (hosa) by Amırısımlı with the cornmentary Tihasırı asva of Vandy ghrtışı Sarı inanda (Pırt I 1st Kända). 200 No 39—4102 (Nataba) by Bhâsı 0 120 No 40—6XT (Alanları) by Rijânaha Sri Ruyyala with the Alankárısırı ıswa of Sri Manhhuha and its commentary by Samudmbındhın (Second edition) 2 8 0 No 41-4RHY3F (haipa) by Aprst imlxı with Vuru of Sri Sankar Bhagi at Pld? 04 No 42--AFR$#(Natak 1) by Bh 15.2 No 43-9foA# (hca) 1) Amamsun! : with the two commentaries Amerikoo dghatanı of hshirsu imın anl Tibi sarrasia of landy gimtiya Surt inında (Part II 2nd handi l-Vargas), 2 SO 0 S 0 ·RS AS P No TTT (Tantri) by Bhattarala Sri Ve. dottamn. 04 0 No 45-496747 (Prapanchahridaya) 1 0 0 No 46_FGoTTT (V3 akarına) by Nilakıntha Dikshita 0 8 0 No 47–frarralargest (Vedanta) by Sri krislınanındı Sırisyatı (Part I) 1 12 0 No 48 Do Do (Part II) 200 lo 49--11957 (Jyousha) by Paramesham No 10-imagure (Alular) by Singe Bhupalı 3 00 No 91 - ARESTIATTEST (Losa) by Amirisimha with the two commentaries, Aninrikos dghât inr of kslusisiyimin and Tike Sirv181a of andyngurtiga Survjuanda (Part III 2n i Lundı 7--10 Vargas) 2 0 0 No 52-ATAIT ATERIATH (hosa) by Amamısımlır with the commentary Tikasarı 112 of Tandy agunty. Sirvanındı (Part IV 3rd Kanda) ISO No 13-osa (Vedanta, by Pmbasatmaya tindr 0 12 No 51 tiiteparantajatele (Vyakırına) 04 0 No do PACTANETTI (Matah 1) by Su Vahendmummirnrinnn 0 8 0 No 36-मनुप्यालयचन्द्रिका (Silpa) 08 lo 57-yanafaa (hatsu 0 No use 778 (Vedânia) by Sri Krishnan inda Sirisnati (Part III) 0 No 09-A (Nâtak 1) by Sriharshadeva with the commentary Nagununda vinarsını of Sivaramn 3 40 No 60-tytafa (Stuti) by Sri Laghuvhattârıla with the commentary of Sri Ri_h2 vidanda 80 0 1 ·5 Rs. As. P. 1 8 0 No 61-family:"T* (Vedânta) by Sri Krishni ninda Sarasvati (Part IV) 1 8 0 No 624H4% (Soramatasºupgraha) 0 8 0 A No 63-mata. (Kivya) by Bharay with the . commentary Sabdårthadipiha of Chitr bhânn (1, 2 und 3 Surgas) No 64AART (hivya) by Kildast mth the commentary Pridipr of Dakshin ivarta natha 0 0 No 65-HTE (Silpa) by May imuni 3 No 66— AETUHAR (Darsına) with the com mentary Parmıha of Vahest trauunda 2 8 0 No. 67-merot (Tutra) by Niriyanı with the coinmentary Vimırsını of Sinkari (Part I 1-6 Pata las) 3 40 No 68-724471 (Aşamı) by Sri Bhojadevi with the commentary Tatparya dipika of Sri hamar. 2 0 No 69-aaranegarafa (Tantra) by Isina in gurudevamısra (Part I Sinunyapılı) 8 0 No. 70497metingspey (Part I) 8 No 71— PATET (Tuntr) by Narujan1 with the commentary Vimarsin of Sankara (Part II 7-12 Patalns) 3 8 0 No 72— Transcarafa (Tantra) by Isanasin guruderamisra (Part II Vantri pada) 1 0 0 No 73 StupefaYf46137 (Vedinta) by Sri Madhusudınısamsrat 0 4 0 0 1 2 0 ·6 RS. AS. P. - ปี No 74- site Taenutufa (Dharmasastra) with the commentary Balkrida of Visparupacliárya (Put I-Achârı and Vyavahâm AdhyAyns) No 75—BETEG (Silp) by Srikum ira (Part I). 3 4 No 76-77 (Part II) 3 4 No 77-aaye quefa (Tantra) by Ierinasiyagurudevamısı (Part III Kriyapada 1--30 Patalas). 3 4 No. 78—972ree with the commentary Azauzle of Haradattacharya No 79--Ten of lautalyr with commentary by Mahamahopadhyay? T Ganapatı Sastri (Part I-1 & 2 Adhiharras) 80 ( No 80-Net of hautalya with commentary by Valamahopadhyaya Gunapati Sastrı (Part II--3 to 7 AdluLaranas) 8 06 No. 81--Efrantzitsua (Dharmasastra) with the commentary Bålıkrıda of Vispirupa charya (Part II Prayascluttâdhyayı) 3 12 0 No 82-rea of hautalya with commentary by Mahimahopadhyaya T Ginapatı Sastrı (Part III-8 to 15 Aahikaranas) No 83-Brairage arata (Tantr) by Isana- S182. urudevamısr (Part IV hnya pada 31-64 Patalas and Yogipada) 4 0 0 No 81 Aguape (Part III) 2 12 0 4 8 0 No 85-ropicat (Tantra) 8 ·RS. AS. 20 0 to. 86_wafak (Kavya) of Sri Krishnakavi. fo. 87- THAETT: (Sangita) of Sangitakarı Sri Parsvadera No. 88- &1699477: (Alan kâra) of Mammatabhatta with two commentaries the Sam- 1 12 0 of S. Vide anhol-. en 0 0 To. 89— fiziela: (Vyakarana) by Bharatamiéra. ( 8 0 lo. 90–#HATİHanifa (līmāmsā) with the commentary Käbikā of Sucaritamisra (Part I). 2 8 0 Ipply to:- The Curator, for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum.