·No text on this page.

·KUSUMANJALI,
A treatise on the Proof of the existence of God;
BY
NYAYACHARYA SRI UDAYANACHARYA,
WITH THE COMMENTARY OF
HARI DAS BHATTACHA RYA;
Edited with his own notes
BY
PANDIT AMBADAS SASTRY
PROFESSOR,
RANAVIR SANSK" $1. PATHANAA," : ⓇENARES
PUBLISHED BY
HARI KRISHNA DAS
PROPRIETOR,
GUPTA BOOK DEPOT, KACHAURI GALI, BENARES.
Subject matter printed at SASTRA PRAKASAK SAMITI Press,
and Cover printed by
GAURI SHANKAR LAL MANAGER,
at the Chandraprabha Prese.
BENARES.
1913.
Registered according to Act XXV of 1867.

·No text on this page.

·कुसुमाञ्जलिः न्यायाचार्यपदाकिन्त-महामहोपाध्याय- श्रीमदुदयनाचार्यविरचितः। पण्डितधुरीण-श्रीहरिदासभट्टाचार्यकृतव्याख्योपेतः । काशीस्थरणवीरसंस्कृतपाठशालायां वेदान्ताध्यापकेन श्रीअम्बादासशास्त्रिणा विरचितया टिप्पण्या समलंकृतः तेनैव परिशोधितश्च । सोऽयं वाराणसीवास्तव्येन विद्याविनोदिना (गुप्त बुक डिपो) कार्यालयाऽध्यक्षेण श्रीहरिकृष्णदासेन प्रकाशितः । Subjeat matter printed at the Sastra Prakashaka Samiti Press and Cover Printed by Gauı Shankar Lal Manager, at the Chandraprabha Press, Benares, 1913.

·विशेष सूचना
ग्राहकों से निवेदन है कि जिस पुस्तक
पर हमारी मोहर न हो वह पुस्तक चोरी
की समझी जायेगी और उसके लाने वाले
यथोचित पारितोषिक पावेंगे-
निवेदक
हरिकृष्ण दास

·प्रस्तावना इह खलु लोके सर्वोऽपि लोकनिवहस्संसारचक्रे परि- भ्रमन्ननेकदुःखनिवहसन्तप्तस्तनिवृत्तये झटिति मोक्षार्थ प्रव- तते। सच मोक्षोऽदृष्टद्वारा स्वात्मसाक्षात्कारद्वारा वा ईश्वर- मननसाध्यः “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नाऽन्यः पन्था विद्यतेऽयनायेत्यादिश्रुत्या मननाख्यभगवदुपासनाया मोक्षसाधनत्वावगतेः, स्वात्मसाक्षात्कारस्यापि यदात्मानं विजानीयादहमस्मीति पूरुषः। किमिच्छन् कस्य कामाय संसारमनुससरेदित्यादिवचनप्रामाण्यान्मोक्षहेतुत्वम् । तथा च मोक्षहेत्वीश्वरमननरूपतदुपासनार्थमेवास्पिन्कुसुमाञ्जलि- प्रकरणे परमात्मपदाभिधेयस्येश्वरस्य व्यवस्थापन कृतमाचार्येण । सत्स्वपि कणादगौतमादिप्रणीतेषु दर्शना- घनेकन्यायग्रन्थेषु किमर्थमयमायास इति चेत्, सत्यं स्वमता- भिप्रेतपदार्थविवेचनाडम्बराडम्बितेषु तेषु प्रतिवादिवि- प्रतिपत्तिनिरासानुपलब्धेः, तन्निरसनं विना च स्वमत- व्यवस्थापनमयुक्तमिति तन्निरसनायैवायमायासः श्रीम- दुदयनाचार्यस्य कुसुमाञ्जलिग्रन्थविरचने । ग्रन्थेचास्मिन् पञ्च स्तबकाः सन्ति । यद्यपि मूलकारिकान्ते ( इति प्रथमस्तबकः) इत्यादिः प्राचीनपुस्तकेषु पाठो न दृश्यते तथापि यत्र तत्रावान्तरप्रकरणोपसंहारकारिकाणां दर्शना- त्सर्वैरेव व्याख्यातृभिः स्तवकविभागस्य अंगीकाराच स्तबकविभागः स्वीकृतः। तेषु च स्तबकेषु यथाक्रमंचार्वाक- " ·( २ ) मीमांसक-सौगत-दिगम्बर- सांख्यानामीश्वरसिद्धिप्रति. कूला विप्रतिपत्तयः प्रपञ्च्याचार्येण निराकृताः । सोऽयं किरणावल्यात्मतत्वविवेकादिप्रसिद्धग्रन्थकर्ता उदयनाचार्यः इतः पूर्व पश्चाधिकैकादशशतमिते (११०५) वर्षे, नवाधि- कसप्तशतमिते (७०९) शकवर्षे वा प्रादुर्भूतस्य भगवतः शंकराचार्यस्य कियत्कालानन्तरं प्रादुर्वभूवेति निर्णीयते, ताम्बराङ्कअमितेष्वतीतेषु (९०६) शकान्ततः । वर्षेषूदय- नश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीमित्युक्तः। यद्यप्ययं कुसुमाञ्जलिग्रन्थो हरिदासभट्टाचार्यकृतव्याख्या- सनाथस्तथापि तव्याख्याया अतिसंक्षिप्तत्वात्स्थलविशेषेषु दुर्बोधत्वाच्च कारिकातात्पर्य सर्वत्र न सुस्पष्टम् । अतः (गुप्तबुडिपो) कार्यालयाध्यक्षण हरिदासात्मजश्रीहरि- कृष्णदासगुप्तेन प्रोत्साहितोऽहमन्यविवृतीनां अतिविस्तृ- ततयाऽतीवगभीराशयं हरिदासभट्टाचार्यवचनं विषमस्थ- लटिप्पण्या विशदीकर्तुं प्रवृत्तोऽस्मि । अस्या मुद्रणाधिकार- श्रोक्तगुप्तमहाशयस्यैव दत्तस्तन च विद्यार्थिजनोपकारार्थ खद्रव्यव्ययेनेयं मुद्रयित्वा प्रकाशिता । अस्याश्च सदसत्त्व- विवेचनाय मुधिय एव प्रभवन्ति विनयाञ्जलियाचिताश्च साधवः प्रमादात् मम स्खलितदोषपरिहारेणैतस्याः पठन- पाठनादौ यत्नसंपादनेन मम श्रमं सफलयन्तु । प्रीयता. ञ्चानेन प्रथमोद्यमेन श्रीभगवान् मृडानीपतिरिति शिवम् । ज्येष्ठशुद्धपञ्चम्यां इन्दुवासरे १९७० अम्बादास शास्त्री।

·शुद्धिपत्रम् । -wimpses- पृष्ठे २ ३ ६ १७ १५ ११ १२ १३ १४ १५ १६ सृष्टि यर्थेत्पा अशुद्धम शुद्धम् पूर्वर्धनैव पूर्वार्धेनैव चिद्रप. चिद्रूपः सिषाधपिषा सिषाधयिषा अचेतनादृष्ट जन्यकाय अचेतनादृष्टजन्यकार्य वन्यत्पत्पा वन्ह्यत्पत्या स्वभावे- स्वभावो मेद भेद सृष्टिर्व्यर्थेत्या वन्ह्यदौ वन्ह्यादौ विनाशवत्व विनाशकत्व शक्तन् शक्तन् बीहपादि ब्रीह्यादि ब्रीहपादि ब्रह्यादि तथा तया वच्छिन्नस्वाभाव्य वच्छिन्नत्वस्वाभाव्ये कैवल्यावथान कैवल्यावस्थान मुत्थाप्प मुत्थाप्य स्परणा स्मरणा निरस्पति निरस्यति उन्नेतया उन्नेयतया समापि समवायि १९ १४ २ ११ १८ १७ १९ " १९ १३ २० २१ २० २२ २३ २३ २२ २५ २८ १% ·( २ ) অশ্যই शुद्धम् पृष्ठे पती २९ ३० शक्तत्वात् शङ्का धीर्गुणः गुणो मानाभावात् १ ३२ १९ १० १२ आत्मा १ शक्तित्वात् सङ्कर धीगुणः गुणे मानाभावत् श्रात्मा नन्वत्मत्वं उपजीवकाः अभाव साधक प्रवृत्ति जोजन दुर्बले स्वारस्यत् भावेनैव ज्वयिनां दुर्शनसामर्थ on २१ १९ नन्वात्मत्वं ४१ उपजीवकाः आश्रयाः ४४ अभावत्वे ४५ साधकत्व प्रवृत्ति ६७ योजन दुर्बलैः स्वारस्यात् भावनैव न्वयिनी ७९ दर्शनासमर्थ ८४ ६८ ३ १९ ·कुसुमाञ्जलिकारिकाः। । प्रथमः स्तबका। सत्पक्षप्रसरः सतां परिमलप्रोद्बोधबद्धोत्सवो विम्लानो न विमर्दनेऽमृतरसप्रस्यन्दमाध्वीकभूः । ईशस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयत्वविन्नमनघो न्यायप्रसूनाञ्जलिः ॥ १ ॥ स्वर्गापवर्गयोर्मागमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ २ ॥ न्यायचर्चेयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनैव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥३॥ सापेक्षत्वादनादित्वाद्वैचित्र्याद्विश्ववृत्तित: प्रत्यात्मनियमाद्भुक्तेरस्ति हेतुरलौकिक. ॥ ४ ॥ हेतुभूतिनिषेधो न खानुपाख्यविधिन च । स्वभाववर्णना नैवमवधेर्नियतत्वत ॥५॥ प्रवाहो नादिमानेष न विजात्येकशक्तिमान् । तत्त्वे यत्नवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकयोः ॥६॥ एकस्य न क्रमः कापि वैचित्र्यञ्च समस्य न । शक्तिभेदो न चाभिन्नः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ७ ॥ विफला विश्ववृत्तिों न दुःखैकफलापि वा। दृष्टलाभफला वापि विप्रलम्भोऽपि नेहशः ॥८॥ चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना । सम्भोगो निर्विशेषाणां न भूतैः संस्कृतैरपि ।। ९ ॥

·( २ )
भावो यथा तथाऽभाव. कारणं कार्यवन्मतः ।
प्रतिबन्धो बिसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः ॥ १० ॥
संस्कारः पुस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिभिः ।
स्वगुणाः परमाणूनां विशेषाः पाकजादयः ॥ ११ ॥
निमित्तभेदससर्गादुद्भवामुद्भवादयः ।
देवताः सन्निधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा ।। १२ ।।
जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् ।
परीक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मताः ॥ १३ ॥
कर्तृधर्मा नियन्तारश्चेतिता च स एव नः ।
अन्यथाऽनपवर्गः स्यादससारोऽथ वा ध्रुवः ॥ १४ ॥
नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यो नैकं भूतमपक्रमात् ।
वासनासंक्रमो नास्ति न च गत्यन्तरं स्थिरे ॥ १५ ॥
न वैजात्यं विना तत् स्यात् न तस्मिन्ननुमा भवेत् ।
विना तेन न तत्सिद्धिर्नाध्यक्ष निश्चयं विना ॥ १६ ॥
स्थैर्यदृष्ट्योन सन्दहो न प्रामाण्ये विरोधतः ।
एकतानिर्णयो येन क्षणे तेन स्थिरे मतः ॥ १७ ॥
हेतुशक्तिमनादृत्य नीलाद्यपि न वस्तु सत् ।
तद्युक्तं तत्र तच्छक्तमिति साधारणं न किम् ॥ १८ ॥
पूर्वभावो हि हेतुत्वं मीयते येन केनचित् ।
व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधारन्यथा न हि ॥ १९ ॥
इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतितो
मूलत्वात् प्रकृतिः प्रबोधभयतोऽविद्येति यस्योदिता ।
देवोऽसौ विरतप्रपंञ्चरचनाकल्लोलकोलाहल:
साक्षात् साक्षितया मनस्यभिरति बनातु शान्तो मम ॥२०॥

·( ३ )
अथ द्वितीयः स्तबकः ।
प्रमायाः परतन्त्रत्वात् सर्गप्रलयसम्भवात् ।
तदन्यस्मिन्नविश्वासान्न विधान्तरसम्भवः ॥१॥
वर्षादिवद्भवोपाधिवृत्तिरोधः सुषुप्तिवत् ।
उद्भिवृश्चिकवद्वर्णा मायावत् समयादयः ॥ २ ॥
जन्मसंस्कारविद्यादेः शक्ते. स्वाध्यायकर्मणो ।
इासदर्शनतो हासः सम्प्रदायस्य मीयताम् ।। ३ ।।
कारं कारमलौकिकाद्भुतमयं मायावशात् संहरन्
हारं हारमपीन्द्रजालमिव यः कुर्वन् जगत् क्रीडति ।
त देवं निरवग्रहस्फुरदभिध्यानानुभावं भवं
विश्वासैकभुवं शिवं प्रति नमन् भूयासमन्तेष्वपि ॥ ४ ॥
अथ तृतीयः स्तबकः।
योग्यादृष्टिः कुतोऽयोग्ये प्रतिबन्धिः कुतस्तराम् ।
कायोग्यं बाध्यते शृङ्गं कानुमानमनाश्रयम् ॥ १॥
व्यावाभाववत्तैव भाविकी हि विशेष्यता।
अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता ॥२॥
दुष्टोपलम्भसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता ।
न तस्यां नोपलम्भोऽस्ति नास्ति सानुपलम्भने ।॥ ३ ॥
इष्टसिद्धिः प्रसिद्धेऽशे हेत्वसिद्धिरगोचरे ।
नान्या सामान्यत. सिद्धिजीतावपि तथैव सा ॥४॥
आगमादेः प्रमाणत्वे बाधनादनिषेधनम् ।
आभासत्वे तु सैव स्यादाश्रयासिद्धिरुद्धता ॥५॥
दृष्ट्यदृष्ट्योर्न सन्देहो भावाभावविनिश्चयात् ।
अदृष्टिबाधिते हेतौ प्रत्यक्षमपि दुर्लभम् ॥ ६ ॥

·( ४ )
शङ्का चेदनुमाऽस्त्येव न चेच्छङ्का ततस्तराम् ।
व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतः ॥ ७॥
परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः ।
नैकताऽपि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधत. ॥ ८ ॥
साधर्म्यमिव वैधर्म्य मानमेवं प्रसज्यते ।
अर्थापत्तिरसौ व्यक्तमिति चेत् प्रकृतं न किम् ॥ ९ ॥
सम्बन्धस्य परिच्छेदः संज्ञायाः सज्ञिना सह ।
प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुः ॥ १० ॥
सादृश्यस्यानिमित्तत्वानिमित्तस्याप्रतीतितः ।
समयो दुर्ग्रहः पूर्व शब्देनानुमयापि वा ।। ११ ॥
श्रुतान्वयादनाकाहूं न वाक्यं ह्यन्यदिच्छति ।
पदार्थान्वयवैधुर्य्यात्तदाक्षिप्तेन सङ्गतिः ।। १२ ।।
अनैकान्तः परिच्छेदे सम्भवे च न निर्णयः ।
आकाङ्क्षा सत्तया हेतुर्योग्यासत्तिरबन्धना ।। १३ ।।
निर्णीतशक्तेर्वाक्याद्धि प्रागेवार्थस्य निर्णय ।
व्याप्तिस्मृतिविलम्बन लिङ्गस्यैवानुवादिता ॥ १४ ॥
व्यस्तपुंदूषणाशकैः स्मारितत्वात् पदैरमी।
अन्विता इति निर्णीते वेदस्यापि न तत् कुतः ॥ १५ ॥
न प्रमाणमनाप्नोक्तिर्नादृष्टे कचिदाप्तता ।
अदृश्यदृष्टौ सर्वज्ञो न च नित्यागम क्षमः ॥ १६॥
न चासौ कचिदेकान्तः सत्त्वस्यापि प्रवेदनात् ।
निर जनावबोधार्थो न च सन्नपि तत्परः ॥ १७ ॥
हेत्वभावे फलाभावात् प्रमाणेऽसति न प्रमा।
तभावात् प्रवृत्तिन कर्मवादेऽप्ययं विधिः ॥ १८ ॥

·( ५ )
अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादक ।
न मानयोविरोधोऽस्ति प्रसिद्ध वाऽप्यसौ समः ॥ १९ ॥
प्रतिपत्तेरपारोक्ष्यादिन्द्रियस्यानुपक्षयात् ।
अज्ञातकरणत्वाच्च भावावेशाच्च चेतस ॥२०॥
प्रतियोगिनि सामर्थ्याध्यापाराव्यवधानतः ।
अक्षाश्रयत्वादोषाणामिन्द्रियाणि विकल्पनात् ॥ २१ ॥
अवच्छेदग्रहध्रौव्यादध्रौव्ये सिद्धसाधनात् ।
प्राप्त्यन्तरेऽनवस्थानान्न चेदन्योऽपि दुर्घटः ॥ २२ ॥
प्रत्यक्षादिभिरेभिरेवमधरो दूरे विरोधोदयः
प्रायोयन्मुखवीक्षणेकविधुरैरात्माऽपि नासाद्यते ।
तं सर्वानुविधेयमेकमसमस्वच्छन्दलीलोत्सवम्
देवानामपि देवमुद्भवदतिश्रद्धाः प्रपद्यामहे ।। २३ ॥
अथ चतुर्थः स्तबकः ।
अप्राप्तेरधिकप्राप्तेरलक्षणमपूर्वदृक् ।
यथार्थोऽनुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ॥१॥
स्वभावनियमाभावादुपकारो हि दुर्घटः ।
सुघटत्वेऽपि सत्यर्थेऽसति का गतिरन्यथा ।। २ ।।
अनैकान्तादसिद्धेर्वा न च लिङ्गमिह क्रिया ।
तद्वैशिष्ट्यप्रकाशत्वान्नाध्यक्षानुभवोऽधिके ॥ ३ ॥
अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम् ।
क्रिययैव विशेषो हि व्यवहारेषु कर्मणाम् ॥ ४ ॥
मितिः सम्यक्परिच्छित्तिस्तद्वत्ता च प्रमातृता ।
तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्यं गौतमे मते ॥ ५॥

·साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परद्वारानपेक्षस्थिती
भूतार्थानुभवे निविष्टनिखिलप्रस्ताविवस्तुक्रमः ।
लेशादृष्टिनिमित्तदृष्टिविगमप्रभ्रष्टशङ्कातुषः
शङ्कोन्मेषकलङ्किभिः किमपरैस्तन्मे प्रमाणं शिवः ॥ ६॥
अथ पञ्चमः स्तबकः।
का-योजनधृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः श्रुतेः ।
वाक्यात् सङ्ख्याविशषाच्च साध्या विश्वविदव्ययः ॥ १ ॥
न बाधाऽस्योपजीव्यत्वात् प्रतिबन्धो न दुर्बलः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्विरोधो न, नासिद्धिरनिबन्धना ॥२॥
तर्काभासतयाऽन्येषा, तर्काशुद्धिरदूषणम् ।
अनुकूलस्तु तर्कोऽत्र कार्यलोपो विभूषणम् ॥ ३ ॥
स्वातन्त्र्ये जडताहानिः, नादृष्टं दृष्टघातकम् ।
हेत्वभावे फलाभावः, विशेषस्तु विशेषवान् ॥ ४ ॥
कार्यत्वान्निरुपाधित्वमेव धृतिविनाशयोः ।
विच्छेदेन पदस्यापि प्रत्ययादेश्च पूर्ववत् ॥ ५ ॥
प्रवृत्तिः कृतिरेवात्र सा चेच्छातो यतश्च सा।
तज्ज्ञानं, विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽथ वा ॥ ६ ॥
इष्टहानेरनिष्टाप्तेरप्रवृत्तर्विराधतः ।
असत्त्वात् प्रत्ययत्यागात् कर्तृधर्मो न सङ्करात् ॥ ७ ॥
कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थया ।
यत्न एव कृतिः, पूर्वा पस्मिन् सैव भावना ॥ ८॥
भावनैव हि यत्नात्मा सर्वाख्यातस्य गोचरः ।
तया विवरणध्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ ९ ॥

·। आक्षेपलभ्ये संख्येये नाभिधानस्य कल्पना । संख्येयमात्रलाभे तु साकाङ्केण व्यवस्थिति ॥ १० ॥ अतिप्रसङ्गान फलं नापूर्व तत्त्वहानितः । तदलाभान्न कार्यञ्च न क्रियाऽप्यप्रवृत्तितः ॥ ११ ।। असत्त्वादप्रवृत्तेश्च नाभिधाऽपि गरीयसी। बाधकस्य समानत्वात् परिशेषोऽपि दुर्लभः ॥ १२ ॥ हेतुत्वादनुमानाच मध्यमादौ वियोगतः । अन्यत्र क्लप्तसामर्थ्यानिषेधानुपपत्तितः ॥ १३ ॥ विधिवक्तुरभिप्रायः प्रवृत्त्यादौ लिङादिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु कर्तुरिष्टाभ्युपायता ॥ १४ ॥ कृत्स्न एव च वेदोऽय परमेश्वरगोचरः । स्वार्थद्वारैव तात्पर्य तस्य स्वर्गादिवद्विधौ ॥ १५ ॥ स्यामभूवं भविष्यामीत्यादौ संख्या प्रवक्तृगा। समाख्याऽपि च शाखानां नाद्यप्रवचनाहते ॥ १६ ॥ इत्येवं श्रुतिनीतिसंप्लवजलैर्भूयोभिराक्षालिते येषां नास्पदमादधासि हृदये ले शैलसाराशया । किन्तु प्रस्तुतविप्रतीपविधयोऽप्युच्चैर्भवच्चिन्तकाः काले कारुणिक त्वयैव कृपया ते तारणीया नराः ॥१७॥ अस्माकन्तु निसर्गसुन्दर चिराच्चेतो निमग्न त्वयी- त्यद्धाऽऽनन्दनिधौ तथापि तरल नाद्यापि सन्तृप्यते । तन्नाथ त्वरितं विधेहि करुणां येन त्वदेकाग्रतां याते चेतसि नाप्नुवाम शतशो याम्याः पुनर्यातना. ॥१८॥ इत्येष नीतिकुसुमाञ्जलिरुज्ज्वलश्री- यद्वासयेदपि च दक्षिणवामको द्वौ। नो वा, ततः किममरेशगुरोर्गुरुस्तु प्रीतोऽस्त्वनेन पदपीठसमर्पणेन ॥ १९ ॥ ॥ इति कुसुमाञ्जलिकारिकाः॥

·No text on this page.

·कुसुमाञ्जलिः। प्रथमःस्तबकः ईषदीषदनधीतविद्यया तातमातृमुदमाविवर्द्धयन् । क्षेपणाय भवकर्मजन्मनां कोऽपि गोपतनयो नमस्यते ॥ इष्टदेवतासङ्कीर्तनं ब्रह्मप्रतिपादकस(२)च्छब्दप्रयोगात्मकञ्च मङ्गल कुर्वन् मन्थनामाह् । सत्यक्षप्रसरः सतां परिमलपोद्वोधबढोत्सवी विम्बानो न विमर्दनेऽमृतरसप्रस्यन्दमाध्वीकभः । ईशस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयत्वविनमनघोन्यायप्रसूनाजलि: ॥ १ ॥ १ ईषत-अव्यक्ता अनधीता स्वतःप्रवता या विट्या वाक तया, विया- शब्दस्य ज्ञानार्थकत्वेऽपि प्रकृते ज्ञानजनकवाचि लक्षणाज्ञेया। तातस्य मातुश्च प्रीति जनयन भवः संसारः कर्माणिशुभाशुभरूपाणि जन्मनिकाविशिष्टा. भि. देहेन्द्रिय द्धमनोवेदनाभिः संबन्ध., तेषां विनाशाय ( कापि) अनि- वचनीय. श्रीकृष्णः नमस्क्रियते । २ सच्छब्दस्यब्रह्म प्रतिपादकत्व ॐ तत्सदिति निर्देशाब्रझर्यास्वविध: स्मृत इत्यादिस्मृते।

·। कुसुमाञ्जलो। एषोऽनघो निर्दोषः न्याय. (१) समस्त रूपोपपलिङ्गतिपा- दकं वाक्य स एव कुसुमाञ्जलिः मे मम चित्त रमयतु दुःखसाम- यी ३)विहीनं करोतु । अनघत्व शब्ददोषरहितत्व विषयाशुद्धः पूर्व- र्धनैव निरासाभिधानाति प्रकाशः । अविघ्नं यथा स्यात्, ईशस्य पदयुगे पहनते नेतव्युत्पत्त्या पदं प्रत्यायकं तयुगं प्रमाणतर्करूपं तत्र, निवेशितः द्विषयतया उत्पादितः । चेतः कीदृशं, भृङ्गाय- माणं भृङ्गइव मकरन्दे दुःर्खावगमोपाये सवृष्ण, भ्रमत् दुःखवि- गमोपायमनुसन्दधत् । प्रसूनालिसाम्यमाह सदित्यादि। सता समीचीनेन पक्षणानुकूलेन रविकिरणादिना प्रसरो विकाशो यस्य स तथा, सतां पताणां दलाना विकाशो यत्र स तथेति वा । सतामनुपहतघ्राणाना परिमलस्य गन्धविशेषस्य प्रोद्बोधेन साता- कारेण बद्ध उत्सव आनन्दी येन मः। विमर्दने करपुटविमर्दने न विमानः नान्यथाभूतसंस्थानः । अमृततुल्य रसं प्रस्यन्दते इति प्रस्यन्दः, एतादृशं माध्वीकं मधु, तस्य भूपत्तिस्थानम् ॥ न्यायपत्ते, सति प्रामाणिके पत्ततावच्छेदकविशिष्टे पति यावत, पते सिपाधयिषितसाध्यधर्मकै र्धामणि, प्रसरः प्रकर्षण सरो जानं यस्मात् , एतेनाश्रयासिद्विस्वरूपासिदिबानिरासः । सतां विवे- १ नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेतिन्याय । २ समस्तरूपाणि पक्षसत्व-सपक्षसत्व-विपक्षासत्व अवाधितत्वा-सत्य- तिक्षितत्वरूपाणि तैर्युक्त लिङ्गं गमकं तत्प्रतिपादक तद्बोधकं वाध्यम् । ३ दुःखसामयी दुःखप्रागभावादिघटिता तस्या सव सत्वज्ञामनाथ- स्वादिति ।

·प्रथमस्तबकः । ३ चकानां, परि सर्वोभावेन, मल. मम्बन्धो व्याप्तिः, तम्या प्रौद्धोधेन प्रमया बद्ध उत्सा अानन्दो येन, एतेन व्यभिचार व्या- प्यत्वादिविरोधाना निरासः विमर्दने विरोधिप्रमाणचन्तायां न विज्ञान: न कार्याक्षमः, तेन समतिपतराहित्यम् । अमृत मोक्षः रस दृष्यमाणं "द्विहितः १ त न्यायात्" प्रस्यन्द उत्पद्यमान, तेन मोक्षस्यासाध्यता निरा प्रता, तदेव माध्वीरू तस्य भरत्य- त्तिस्थानम् ॥ १॥ (२)नन्वीश्वरपदयुगनिधेशि लस्य न्यायस्य मोतरूपालसम्बन्धे मानाभावः तत्त्वज्ञानविषयात्मबोधकस्यात्मशब्दस्य ससानिदान- मिथ्याज्ञानविषयस्यात्ममानपरत्वात् तन्मननस्यैव मातापाय- त्वात्, इतिशङ्कायामाह। स्वर्गापवर्गयोमार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरुप्यते (३) ॥ २ ॥ १ द्विहितोभावोद्रव्यवत् प्रकाशते इति न्यायात । • यद्विषयक साक्षात्कारोमोनहेतुः तद्विषयक मननं मोक्षजनक सा- क्षात्कारश्च नेश्वरविषयक: मिथ्याजानध्वं मद्वारा तस्य हेतुत्यात नचेश्वर- गोचरं मिथ्याज्ञान संसारहेतु येन ईश्वरगाचरमिथ्याज्ञानध्वं प्रद्वारा ईश्व स्तत्व साक्षात्कारो हेतुर्भवेत् कितु स्वात्मगोचरं मिथ्याज्ञान तत्साक्षात्कार एव मोक्ष हेतुरिति पूर्वपक्षत त्यर्थम ! ३ मनीपिसाः विद्वासः यस्योपास्तिमुपासना स्वर्गापवर्गयो स्वर्गतुल्य यो जीवन्मुक्तिपरममुक्त्या मार्ग प्रामनन्ति कथन्ति असी परमात्मा निरूप्यते इति धाश्याः उपास्तीत्यत्र बहुन वचनायजभाव , या धातु निर्देशित ·- ४ कुसुमाञ्जली । स्वर्गापवर्गयोः स्वगंतुन्ययारपवर्गयोः जीवन्मुक्तिपरमम- त्योः । ईश्वरमननवादृष्टद्वारा स्वात्मसाक्षात्कारद्वारा वा मुक्तौ हेतुः, "तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते- ऽयनाय" ( श्वेता० उ० ) इति श्रुतिस्तत्कारणत्वे मानम् । स्वात्मनाक्षात्कारस्य मातहेतुत्वे मानञ्च “यदात्मानं विजानीया दहमस्मोति पूरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय ससारमन- ससरेत्" इति (बृहदा०) ॥ २ ॥ रह यद्यपि य कर्माप पुरुषार्थप्रर्थयमानाः, शुद्धबुद्वस्वभाव इत्योपनिषदाः, आदिविद्वान सिद्ध इति कापिलाः, क्लेशकर्म- विपाकाशयरपरामृष्टो निर्माणकायप्रधिष्ठाय सम्प्रदायप्रद्योत- कोऽनुयाहमश्चेति पातज्जलाः, “लोकवेदविरुद्धरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव दर्शत शैवा', पुरुषोत्तम दति वैष्णवाः, पितामह ात पौराणिमा:, यज्ञपुरुष इति याचिकाः, मर्वज दति सोगताः, निराधरण ति दिगम्बराः, उपास्यत्वेन देशित इति मीमासकाः, लोकव्यवहारसिद्ध इति चार्वाकाः, यावदुक्तोपपत्र दति नैयायिका:, किबहुना, य कारवोऽपि पोय प्रयोगः तस्यधातुरूपशब्दाभिधायकत्वेप्यर्थ द्विरेफण्टवल्लक्षणा, अतएव प्राज्य द्रव्यमनादेशेजुहोतिषु विधीयत' इत्यादिप्रयोगापिसङ्गच्छते । यत्तदोर्नित्यसम्बन्ध इतिन्यायादुपक्रान्तस्य यच्छब्दस्य निराकाडक्षत्व पति- पत्तयेतच्छब्टसमानार्थतयाग्रतिपाटामाना इदमेतददः शब्दा अपि विधेया যনি না স্যালামিয়ালইনানিমযিনা দ্বিধানি- মঃ, মদ্যন্ত আৰয্য মামারী স্মথ অামাল, জয়া মন্ত্রানারিনি।

·प्रथमस्तबक.. विश्वकर्मत्युपासते, तस्मिवेव जातिगोत्रप्रवरचरणकुलधर्मादि- वदाससार सुप्रसिद्धानुभवे भगति भवे सन्देह एव कुतः, निरूपणीयम् । तथापि, न्यायचर्चयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनेव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥ ३ ॥ श्रुतो हि भगवान् बहुशः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु, इदानी मन्तव्यो भति,"श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रतः "भाग- मेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च। विधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम्" इति स्मृतेश्च । तदिह सपत:(१) पञ्चतयी विप्रतिपत्तिः,(२) अलौकिकस्य ঘলাহ্মানন্যান্য) , অন্যঘি এলাকাথনাভাল- सक्षेपो नामावान्तविप्रतिपत्तरविवक्षा। २. विरुद्धा प्रतित्तिानं, विप्रतितिः, विरुद्रकोटिहयोपस्थितिरिति. यावत। ३ चार्वाकमतेनेठ, अलौकिके सादियं विप्रतिपत्तिः, लोक्षिकप्रत्यक्षा. विषयगुणत्वसाक्षाद्व्यायजाधिकरणम्य आत्मगुणेवते न वा. वृत्या- कारिका, भावकोदिनायिकानां तेषा मते धर्मवाधर्मवाटिक चेढशी- जालिस्तदधिकरणात्वं चात्मगुणे, प्रभाव कोटिश्चार्वाकाणां तेषां मते गरुत्व- स्वाटिक च तादृशी जातिस्तधिकरणत्व चानात्मगुणे । परलोकमाने तु वितरि अह सुखदुःखाभयजनकमच्छरीतिरिक्त शरीरवान् न वेति, प्रसिद्धश्च तथाचैत्रः, कोटिव्यवस्थापूर्ववत् । বাথন বিনিমনি:-ায়মানঘামিনিসিয়ামাম্রাগ্রাম वाविषयप्रतीत्यविषयति नवा, द्वापि प्रागभावत्वत्व प्रसिद्धिः, पूर्व- वदेव काटिव्यवस्था।

·६ ३, सत्वेऽपि कुसुमाञ्जलो। सम्भवात् २, तदभावावेदाप्रमाणसदावात् तस्याप्रमागास्वात (३) ४, तत्साधकप्रमाणाभावाच्चेति(४) ५ । शुद्धो द्वितीयरहितः, बुद्धो बोधस्वरूपः, आदी सादी विद्वान् चिद्रपः, सिद्धः अष्टविधैश्वर्यवान्, अविद्यास्मिताराग- द्वेषाभिनिवेशा: पञ्च लेशा:(५), कर्म धर्माधर्महेतुर्यागहिसादिः, विपाशा नात्यायुभीगाः, (६)ग्राशया धर्माधमाः, निर्माणार्थ कायो निर्माणकायः, (७) संप्रदायो वेदः, (७) संप्रदायो वेदः, प्रातकः प्रकाशकः, वेदस्य १ मीमासक्रमतेने दं, अदृष्टादिसल्वेपि वेदानाम प्ताक्तत्वेन प्रामाण्याव- भारण सतश्चाप्तो वेटकारः सिध्यतीति नास्ति, अन्यथापि वेदाना नित्य- निर्दुष्टतया स्वतःप्रामाण्यावधारणाद् वेटवोधितस्वमादिसाधनयागादी प्रवृतेर्नेश्वरसिद्धिः। २ सेगतमतेनेट, भवतु वेदानां पारुषेयत्वा दाप्तोक्तत्व तथापि नत्र वित्यादेः कर्तुजन्यत्वे च प्रत्यक्षादिबाधा श्वामिद्धिरित्यर्थः । ३ दिगम्बरमतेनेट, सवपीश्वरो न प्रमाणं, प्रमाण पद हि भाव, करण, कर्तृव्युत्पत्या, प्रमातत्साधन तदाश्रयेषु वर्तते तथाचेश्वरः बतास्याता प्रमावांस्तत्करणेन्द्रियादिमास्तत्समवापिकारणं च स्यात् नचायं तथेति विपर्ययानुमानात्। ४ साख्यमतेनेट, क्षितिवेटादेः कर्तजन्यत्वं, कार्य त्वेन हेतुना हि साधनीय, सच हेतु शरोरजन्यत्वाटा पाधियस्तत्वान्न साधक इत्यर्थः । ५ ' अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्य शुचिमुखात्मख्यातिरविदया। दृगदर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता । 'सुखानुशयीरागः। 'दुःखानुशयी द्वेषः। स्वरसवाही विदुषोऽपि तथाल्टोऽभिनिवेशः, इत्यादियोगसूत्रोतालक्षणा पञ्चकशा एवात्र जेयाः । फल पर्यन्तमाशेरत इत्याशया । ७ सम्पदीयते गुरुणा शिष्याति सम्प्रदायो वेवः । , . 6 ·प्रथमस्तबकः । नित्यत्वात, घटादौ कर्त्तव्योऽनुयाहसः शियिता, शिवो निस्वे. गुण्यः, पितामहो जनकस्यापि जनकः, इज्यते इति यज्ञ., सर्वजः णिसर्वज्ञः, आवरणमविद्यारागद्वेष मोहाभिनिवेशाः उपास्यत्वेन देशितो मन्त्रादिः,यावदुक्तोषु यदुपपत्र तेनोपपत्रः, चरण शाखा । (शार्दासदाक्यमित्सयाऽनुमितेने संशयासत्वं दोषाय । (३)"तुष्यतु दुर्जनः” इति न्यायेन समयमाह तदि. हत्यादि ॥३॥ १ मीमांसक्रनये दैवतस्य मन्त्रात्मकत्वात । २ ननु श्रुत्यादिना निर्मातत्वादी ग्वरस्य पुनरनुमाने सिद्धसाधनं सिध्य- भावरूपपक्षताविरहात्, सिद्धिमत्वदाया समयरूपपक्षताविरहाच्च नेवा. त्रानुमानकथापीत सर्वाशङ्कापरिहार पूर्वकमाह शादसिद्धावपोत्यादिना, तथाच सामान्यतः तादीश्वर सिद्धि सत्वेऽपि विशेषतस्तावदीश्वरानु- मिता मुक्तिरुपफलसाधनताज्ञानेन तत्रेच्छासम्भवादिच्छीयाः स्वविषय. सिद्धिनिधय॑त्वनियमाच्च, सिपापियाविरहसहरतसाधकमामाभावात्मक- पक्षतासत्वन नानुमिति विरोधः। घनगर्जनेन मेघानुमानस्थले संशयमन्त- रेणाप्यनुमित्युदयात्सशयस्य हेतुत्वमेव नास्ति । ३ केचित्तु संशयस्यानुमितिमात्राटेतुत्वेऽपि जिज्ञासितार्थानुमिता जिज्ञासाद्वारानुमितिहेतुत्वं संशयस्याहु स्तत्तोषार्थमाह तुष्यविति, वयन्तु न्यायभाष्ये प्रमाणे प्रमेयं च विलाध्य पूर्व संशयस्य परीक्षणात् संशयस्य प्रधामतो न्यायाइत्व तथाच न्यायवार्तिके, किमर्थ क्रमभेदः ? परीक्ष्या- इत्वात्पूर्व संशयः परीक्ष्यते तथाचोक्त विमष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति, तथाच संशयपूर्वको विचारस्तर्कविषय एवेति सिद्धान्ताद भाष्यवार्तिकमताविरोधेनैवात्र संशयावतरणं नतु तुष्यतुदुर्जनन्यायेनेति युक्तमालयाम ।

·মালালা। মাঘমালদ্বাৰীথিলান্ধৰাখন মিনি আনি না- বন কিন্তু ও নলি নাঘভানুনয় ভিৱি , ভব- নয় যাত্বে নথিভান জানান । धनायाह । বাঘাৱনাৰিদ্বিআমিনিন। মুন্সলিয়াছিন নলীন্ধি: ॥ ঋলজিক্ষানীয: অলাহ্মীনি মান্না। নয় থানঃ জামালগুলা ভাবিনি। শায়ল দাবালি(২), নথা ক া ই জাৰাজ্জিা মান্যদিন। ‘ল ঘাহিনী: ৰানৰ ঘাই ঘি বানায়নি, নথা নয় জান্নাবিল আল- एवं तत्कारणपरम्पराऽपि कादाचित्को सहेतुका वाच्या' इत्यन- হাযামনাবাহিনি । শ্রীকান্ত গ্রামাযাহ্মীযমন- আ ল বাজায়। ন মন্ত্র জ্বাস, किया नाना. बुवात्मिका प्रकृतिरेव तथाऽस्तु' इत्यत्राह वैचित्र्यादिति । ফার্ম মিলিজানুন নিবিন্ধাইলান। ছ যায়- ৫ অনলা' ভক্ষায় অনলয়ঙ্কাৰিজাঘমই অর্থ গ প্রয়ায় নিনঙ্গাযাথিডিন অনলানি জাৰখ্যা জুলহাখিচিতনায়নি। ২ ভন্মনিয়; জিলিল জালি, মিষ্টান্তা- নষ্ট সুনা, মামা, , ম ন সি। ৪ খ্রলান্তি ল স্তোনীয়ভায়াগামনির্যন্ত।

·प्रथमस्तबकः। हो। कारणमस्तु किमदृष्टेन इत्यत्राह, विश्ववृत्तित इति । विश्वेषां परलोकार्थिना वृत्तितः यागादी प्रवृत्तितः, स्वादि फलकत्वज्ञानमेव यागादिप्रवृत्तिजनकं, यागादेश्च तज्जनकत्त्वं, तत्कालावस्थायिव्यापारं बिना न सम्भवतोति अदृष्टसिद्धिः । "नन्वदृष्ट न भोगसमानाधिकरणं किन्तु भोग्यादिनिष्ठत्वेनैश भोगजनक" इत्यत्राह, प्रत्यात्मनियमादिति । भुक्तभोगस्य प्रतिनियतात्मवृत्तित्वात, व्यधिकरणादृष्टस्य भोगजनकत्वेऽति- प्रसङ्गात् ॥ ४ ॥ (१)अकस्मादेव भवति, न किञ्चिदपेतं कार्यमिति, अतएव 'अनि मत्ततो भावोपत्तिः कण्टकतैक्षण्यादिदर्शनात् (२)” इति पूर्वपक्षसूत्र ( न्यायसू० ४ । २२ ) तबाह । हेतुभूतिनिषेधो न स्वानुपाख्यविधिर्न च । स्वभाववर्णना नैवमवधेर्नियतत्वत:(३) १ कादाचिकमहेतुकं भावत्वात् गगनदिति सत्प्रतिपक्षमाशङ्कते, अकस्मादिति । २ अनिमित्तत इति प्रथमान्तस्तमिल, अनिमित्ता भावत्यतिरित्यर्थः- अयमत्रानुमानप्रकार , घटाटा त्यतिः, न कारणनियम्या, उतत्वात् कण्ट, कतैक्षणयाटा त्यतिवत् । ३ हेतुः कारणं, भूति भवनं, तयाधनषेध., स्व, कार्य अनुपाख्य- मनोक, तयोविधि कारणत्वविधानं, न, नैव स्वभाववर्णना, स्वभावस्य हेतुत्व, इति समुदितकारिकार्थः ।

·१० कुसुमाञ्जली । (१)अकस्मादिति किं हेतुनिषेधपर भवननिषेधपरे वा,(२स्वाति- रिक्तहेतुनिषेधपर पारमार्थिकहेतुनिषेधपर वा, अनोभयत्रा- हेतु मत्वमन्त्ये लोकहेतुकत्वञ्च पर्यवस्यति,(३)स्वभावादित्यर्थपर वा। स्व कार्य म, अनुपाख्यमलीकम् । अवधेर्नियतत्वतः नियताधिककार्यदर्शनात् , अनियताधिकत्वे च कादाचित्क त्वव्याकोप इति भावः ॥ ५ ॥ 'नन्वनादिश्चेत कार्यकारणप्रवाहः कादाचिकत्वान्यथानुप पत्त्या कल्य्यः, तदा न्हित्वावच्छित्रस्य तृणादिव्यभिचारितया तृणायकारणत्वे कादाचित्कत्वस्वभावव्याकोपः, कारणान्तरस्य च वक्तुमशक्यत्वात्, बच घन्झनुकूलैकशक्तिमत्त्वे न कार यता, शक्तिश्च पदार्थान्तरं प्रतिव्यक्ति नाना अनित्येऽनित्या "नित्ये नित्यैव सा तिरनित्ये भावहेतुजा" रति तत्सिद्धा- १ अकस्मादित्यत्र कि शब्दो यदि हेतुमात्रपर तदा तस्य नजा सम्ब- न्धारेत्वभावे भवनं लभ्यते, यदि तु भवनक्रिया या नासम्बन्धः तदा प्रसज्यप्रतिबेधे भवननिषेधार्थ. श्रमा नो ना प्रतिषेधवचना' इति कोशाद- समस्तस्याशब्दस्य भवनान्वयाप्यत्र कल्ये जेयः, भवनान्धयोप्याकल्ये ज्ञेयः, एतदुभयमाशय एतदुभयमाशङ्कर पति अकस्मादितीति । २ दि च विशिष्ट एव नोऽन्वयात् हेतु प्रयोज्यभवनाभावो लभ्यते तढा एक विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाफलकत्वात् हेतुारिक्ताद् भवनं लभ्यते, हेतुतिरिक्त च कार्य स्वरूपमलोकञ्च तथाच स्वानुपाख्यविधिः, तदुभयमप्याशङ्का एच्छति स्वातिरिक्तत्यादिना । ই অগ্রাহ্মঘাতিয়ষলর যায়মঙ্গল, অন্য भावपरे। वा किं शब्दस्तदभाव एव नजा बाध्यत इति स्वभावादेव कार्यस्य कादाचित्कमित्याशयेन पृच्छति, स्वभावाति । ७ ·प्रथमस्तबकः। न्तात् । वझानुकला तृणारणिमणिनिष्ठाक्तिनत्या' इति तु मतान्तरम् । न्यायमतं तु वृणादिजन्यतावच्छेदकं बेजात्य- मेष, विजातोयेष्वेकजातीयका-नुकलशक्तिकल्पने धमादिना झनुमानं न स्यात्, न स्याच्च तृणफुत्कारसमवधानस्य निर्म- न्यनारणिसमवधानस्य प्रतिफलितविकिरणमणिसमधानस्य ত্ব অনিনিয়ম:, জানানামুন্নি জায়মানুই दकान्तरावच्छिवसमवधाने कार्यजननस्य दृष्टत्वात् , फुत्कारम- णिसम्बन्धादितोऽपि बह्मापत्तेः(१) यदि च तृणफुत्कारादि- सम्बन्धादिषु वझनुकलैका क्तिः वल्प्यते तदा नैतत्समाधान, परन्तु तार्णवह्मादिनिष्ठ वैजात्य प्रत्यक्षमिद्ध दोपत्वादि वदिति(२) न पदार्थान्तरशक्तिकल्पनम् । कमर्थमाह, प्रवाहो नादिमानेष न विजात्येकशक्तिमान् । तत्त्व यत्नवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकया: ॥६॥ एष कार्यकारणप्रवाहः नादिमान् अनादिः, विजातीयेषु तृणादिषु एकशक्तिमान् न प्रवाहः, अन्वयव्यतिरेकयोस्तत्त्व नियतत्वे निवाी यवधता भाव्य यत्नः करणीयः, वैनात्य कल्पनीर्यामति भावः, वहिसामान्यं प्रति विजातीयोष्ण- स्पर्शवत्तेज प कारण ॥ ६ ॥ २ वणत्वादेः कारणतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नसहकारितायाः मृत्कारादेव मशक्यतया वानुकूलक्तिमत्वावच्छिन्नस्यैव सहकारितया फूत्कारसहकारेण मण्यादितोपि वा त्यत्या तिरिति भावः । ২ মালা মিলনাঈৱন্ধ স্বয়া মিয়ঃ तु ·कुसुमाञ्जला। (१) ननु यथा एक एव दीपः पालोककारी वर्त्तिविकारकारी घटादिप्रकाशकारी च, तथा एकमेव ब्रह्म कि वा कार्यकारण- योरभेदात् प्रतिपुरुषं विभिचबुद्धेरभिवा प्रतिरेव हेतुरस्तु, तथा च नादृष्टाधिष्ठातृतयेश्वरस्तिदुः' इत्यत्राह । एकस्य न क्रमः क्वापि वैचियञ्च समस्य न । शक्तिभेदो न चाभिन्नः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ७ एकस्य कारणस्य नियन्या न कार्याणां क्रमः, समस्या एकजातीयकारणस्य प्रयोज्यञ्च न कार्याणां वैचित्र्यं वैजात्यं, तथा च क्रमिककार्य निर्वाहकतया क्रमिककारणसिद्धिः, विजाती- यकार्यजनकतया च विचित्र हेतु सद्धिरित्यर्थः । 'शक्तिभेदादेव सजातीयादेकस्मात कार्यवैजान्य' इति शङ्कां निराकुरुते शक्ति- भेदोन चाभिन्न इति । चो हेलो, न शक्लिभेदः अभितो यतः, शक्तिशक्तिमतोरभेदात, भेदे च तस्यैव कारणत्वस्वीकारे एक- माजकारणत्वभङ्गप्रसङ्गो द्वैतापत्तिश्चे यर्यः। द्वैतापत्तिश्चे यर्थः। 'ननुस्वभावादेव एककारणस्य विचित्रकार्यानवाहकत्वम्' इत्यत्राह स्वभावे- दुतिक्रम इति । एकस्मिन् कार्य जायतव्ये यः स्वभावः - १ ननु यत ফায়াখালি ল জমিদাৰখ্যাথষ্ট না জ্বা- वैचिच्यानपि न विचित्रकारणात्वसाधक, पालोक-वर्तिविकार-घटादि प्रकाशेयु विचित्रेषु चे रुस्यैव टोपस्य हेतुत्वेन व्यभिचारादिति बाधकाभावेन सकलकार्य पु एक्रम्य ब्रह्मगा एव हेतुत्वमथवैकजातीयायाः प्रकतेरेव নথিয়ল লস্তিনি । वास्तु ·प्रथमस्तबका। १६ कार्यान्तरजननकाने तस्यानुवृत्ती दहनस्याऽपि जलादित्य स्यात् , स्वभावस्य दुरपक्वत्वादित्यर्थः, प्रदोपस्यले तत्तत्कार्य: (१)सामग्रीभेदकल्पनादिति भावः ॥ ७ ॥ 'ननु दण्डादिघंटादौ हेतुरस्तु, न तु यागादिः स्वर्गादिहेतुः, दूत्यत्राह। विफला विश्ववृत्तिनो न दुःखैकफलापि वा। दृष्टलाभफला वापि विप्रलम्भोऽपि नेदृश: ॥ ८ ॥ विश्वेषा परलोकार्थिना स्वार्थ यागादौ प्रतिविफला न, न वा दु खमात्रफलिका प्रवृत्तेरिष्ट माधनताधीसाध्यत्वात् । न च दृष्टलाभफला पूजा व्यातिधनादिफला, तविरपेरपि तदा. चरणात् । 'केचित् प्रतारकेण स्वादिफनतया यागादिक प्रकल्प्य स्वयमनुष्ठाय न्धितो लोकः प्रवर्तते' इत्यत्राह, विप्र- लम्भोऽपि नेदृश इति । क एव ले कोत्त। यः परप्रतारणार्थ नानाविधक्लेशहेतुकर्मभिरात्मानमवसादयेत, तथा च यागादि. प्रवृत्तिरेव स्वादिफन मत्वे यागादेमानमिति ॥ ८ ॥ 'ननु यागादिक स्वर्गादिहेतुरस्तु, न तु तज्जन्यादृष्टं तथा दूत्यत्राह। चिरध्वस्तं फलायाल न कर्मातिशय विना । सम्भोगो निर्विशेषाणा न भूतैः सस्कृतैरपि ॥ ६ ॥ १ वर्तिमयोगादिघटितसामग्री मेद कल्पनादित्यर्थः, कादीना योग पट्यप्रसङ्गात् । क ·कुसुमाञ्जला। चिरध्वस्तं यागादिको अतिशय तत्फलानुकलव्यापार विना फलाय नालं न समर्थ, चिरस्तकारण, व्यापारद्वारैव हेतुत्व, (१यथा अनुभवस्य संस्कारद्वारकस्य स्मृतः । (२) ननु भाग्य- निष्ठमदृष्ट कारणमस्तु' इति जिज्ञासायामाह, सम्भोग इति । निर्विशेषाणामदृष्टरूपविशेष गुणशून्यानाम प्रात्मना सम्भोगः प्रत्यात्मनियतो भोगः, सस्कृतैरपि अदृष्टवत्तया स्वीकृतैपि भूतैर्न स्यात, भूतानां शरीरादीना सर्वात्मसाधारण्यात, तददृष्टा. कृष्टैरेव शरीरोन्द्रियादिभिस्तोगजननादित्यर्थः ॥ ६ ॥ (३) ननु ग्यानिष्ट एवं धर्मविशेषोऽतीन्द्रियः प्रतिनियत. भोगादिनियामकोऽस्तु, यथा दाहादिनियाम को वहयादिनिष्ठः तिभेद., अन्यथा तादृशादेव करतलानलसयोगात सति प्रति. १ यागध्वसस्य व्यापारत्वे,ध्वसस्यनित्यत्वात्स्वर्गधारापत्तः प्रतियोगिध्वं. सयारेकबाजनकत्वनियमाट्यागत्य स्वर्गप्रतिबन्धकत्वापत्तेश्च यागजन्या दृष्ट स्यैवव्यापारत्व कल्प्यते, अत्रायंप्रयोग चिरध्वस्तयागादिक स्वजन्य व्यापारवत्वसम्बन्धेन फलजनक साक्षातसम्बन्धन फलोत्पति प्राक्क्षणात्ति- त्वेप्तति फलजनकत्वात, स्मतिजनभानुभववत् । २ ननु यागकत स्वर्ग प्रति शरीरेन्द्रियस्रक्चन्द्रनाविशेषाणां हेतुत्व नियमाय तेषु यागजन्य सस्काविशेष भोगकारणतावच्छेद मतया स्वीकार्य: तस्यैव स्वर्गजनकत्वसम्भवे प्रात्मनिष्ठादृष्टसृष्टि ब्यथेत्याशङ्कते नन्विति । ३ ननु वन्ही टाहानुकूलशक्तिवत् भोगसाधनसगादिषु भोगजनशताव- च्छेदिका शक्ति स्वीकार्यो, साच घागदजन्यादृष्टरूपा तदतिरिक्तरल्पने गौरवात तच्चादृष्ट काले प्रथमतो जाते तत्तत्वगादिषु जातेषु तनिष्ठतया भोगजनकतावच्छेदमिति नादृष्टस्वात्मनिष्ठतेत्यभिप्रायेणार ननु भोग्यादि निष्ठ सवति।

·१५ बन्धके दाहापत्तेः । न च 'मण्यादाभाव एव कारणामस्तु, इति ভ্রায় ক্ষায় মন্ত্রানান দিল হাসলাহা কৰানীনি मण्यादिः प्रतिबन्धक उच्यते, तथा च शक्तिः स्वीकार्या इत्यत्राह। भावो यथा तथाऽभाव: कारणं कार्यवन्मतः । प्रतिबन्धो हिसामग्री तहेतु प्रातबन्धकः ॥ १० ॥ অধ্যায় নিদ্ধানিলা সুম বা : জায নগ্ন নাম: कारणमपि, कारणत्व भावत्वव्याप्यमित्यस्याप्रयोजन त्वात अकिञ्चितकरस्य प्रतिबन्धकत्वानुपतिः' इत्यत्राह, प्रतिबन्ध- इति । विसामची कारणाभावः, सच प्रकृते माण्यानभावस्या- भावो मण्यादिः, तत्समवधानहेतुः पुरुष एवं प्रतिबन्धकः, লায় জল স্ব মা নিসা স্কুন । मीमांसकास्तु 'उत्तेजकाभावकूटविशिष्टमगरभावत्वेन हेतुत्वे गौरवात् लाघबाक्तिनित्या वन्झदा अल्प्यते, प्रतिबन्धके सति शक्तिकुण्ठनम् । यत्तु ‘क्तिः प्रथमता वहिकारणजन्या वहिनिष्ठा, प्रतिबन्धझेन च तस्या विनाशे उत्तेजकेन पुनर्जननम् । न च शतरनियतहेतुकत्वमितिबाच्यं शक्त्यनुकलक्तिमत्वेन कार• यात्वात् इति, तच, वहिनिष्टनानाक्तिकल्पनापेक्षया उत्तन- काभावविशिष्ठमण्यभावम्यकस्यैव वरं हेतुत्वौचित्यात्, कुण्ठितक्तिरेव तत्र कारणतावच्छेदिका कल्प्यते' इत्याहुः । ९ कारणत्व सभावव्यानमिति विपर्ययस्यापिवक्तु शक्यत्वात् ।

·कुसुमाञ्जना। सन्च), शक्तिकुण्ठने प्रतिबन्धकस्य हेतुत्वमुत्तेजस्य कुण्ठितत्व- विनाशकवमित्यादयनन्तशक्तिकल्पना परितिदिक ॥ १० ॥ ननु 'वीहीन प्रोति, व्रीहीनवहन्ति' इत्यत्र प्रोक्षण जन्यः कालान्तरमाव्यवघातजनको व्यापारो व्रीहिनिष्ठः कल्प्यते, 'प्रोक्षिता एव ब्रीहयोऽअघाताय कन्यन्ते' इति वास्यशेषात् । किञ्च यो यद्तफनार्थि तया क्रियते स तनिष्ठफलजनकव्यापार- जनकः यागवत् । किञ्च ब्रीह्मादीनामापरमाण्वत्तमः बीमा १ प्रतिबन्धकेन वहिशक्तिनाशादुत्तेजकेन प्रतिबन्धकशक्तिनाशात्युनर्व- न्ही शक्ति स्यात्, पूर्वस्यानाशादन्यस्याहेतारभावादित्ययपि दोषोत्रकल्प २ शक्तरपि भावल्वात्तदनुकूलशचन्तरानुसरणेऽनवस्थान छ । यद्यपि घटादिकार्य प्रति तत्तत्कार्यानुकूलैकशक्तिमत्वेन कारणत्वे माघवं दण्डत्वादीनां नानाकारणत्वकल्पने गारवं प्रतिबन्धकसमवधान- झालीन कारणेषु शक्तिविरहादेव कार्यानुत्पादसम्भवे प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वाकल्पनेन महालाघव मतो शक्तिकल्पनमेव न्याय', न च दण्ड- चक्राटिषु सर्वत्रैकशक्रिमङ्गी कृत्यतयत्वेन कारणात्वे केवलटगडादपि घटो त्पत्तिस्त्यात अशेषकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य सत्वातिवाच्य, शक्त कारमा समुदायपर्याप्तत्वोपगमेन पर्याप्तिसम्बन्धेन शक्तिमत्वेनैव कारणत्त्वाभ्युए- ग्रामात्केवलदण्डसत्वदशाया कारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्याभावात-तथापि दण्डादोना दराडत्वादिना कारणत्वाभावे दण्डत्वाटावच्छिन्नधर्मिकेष्टसाधन- ज्ञानासम्भवेन घटार्थिनोनियमेन दण्डत्त्वाटाछनोपादाने प्रवृति स्वा दिति दण्डल्वादिना घटकारणत्व मवश्यमभ्य पेमतिसिद्धान्तानुसारीपन्या । * माभूत्सहजशक्तिराधेयशक्तिस्तुस्यादेति मीमासक' पुन शङ्कतेन विति।

·. १ दिनियमानुपपत्ति: । য স জাদুল মুমিনিয়া ঘি तिनिळाच्या " अजीत्तरम् । संस्कारः पुंस एवेष्ट प्रोवणाभ्युक्षणादिभिः । स्वगुणाः परमाणु का विशेषा. पाकजाइयः ॥ ११ ॥ प्रोक्षणादिभिः पस्कारोऽदृष्ट पुनः पुंसि इष्टः स्वीकृतः, प्रति- মুন্নি নালায় জালাইয়া যায়নিয়ে সাব- शादिजन्यावघातजननस्य लाघवेन कल्पनात दृष्टद्वाराभावे सति विहितस्य कालान्तरमाविक नानु फलस्य धर्मजनकत्वकल्प. नाच्च । संस्कृतो ब्रोहिरिलिप्रत्ययबलाच्च तस्य स्वरूप सम्बन्ध नैव बाहिनिष्ठत्व कल्य्यते, एतेनाभिमन्त्रितपय.पल्लवादापि तत्तत- फलानुजनमदृष्टं पुरुजनिष्ठम् । ब्रीद्दीनिति च शक्तन प्रोति इत्या. दाविध प्रोक्षणादिजन्य जलमयोगादिरूपपरसमवेनियाजन्यफल शालितया कर्मता । 'यो यहलफनार्थितया क्रियते स तनिष्ठ फलजनझव्यापारजनमः, इति च शनिष्ठबधादार्थक्रियमाणश्य- नादौ स्वनिष्ठफलजनके व्यभिचारि। यवायुत्पत्तिनियमार्थमाह 1 १ परमाणावन्तोनाशीयेषा तानि टुणुकानि अभिव्याप्यभड्डेनाशे सतीत्यर्थः, तथाच प्रलयोत्तर पुन सृष्टी परमाणुभेदकाभावात् कीदृशः परमाणुभिर्यवायुत्पत्तिरितिनियमानुपपत्ति , शक्तित्रादिनयेतु, बोहपादि- परमाणुषु यवादिपरमाणुषु च पृया पृथक् क्तिरिति सेव बीहादि- नियामितिभाव.। २ बोगितत्वं यो न तावत्सकल वाहिनिष्ठ एक सव, एकनीहिनाशे तवाशापत्तेः न च यावदायनाशात्तनाशः लाघवादाश्रयनाथस्यैव तन्त्रत्वात् ।

·१८ कुसुमाञ्जलो। খা: অসায় না আব্দানুযা দ্বিধা মিয়া, নন ঘা কান্নাবান্নাতু: বহমান জানান। ব্রিা- स्थले तु धातुमाध्यमेव भेषजपानस्य रोगादिना फले जनयितव्ये द्वारमिति भावः ॥ ११ ॥ ननु यत्र पाजो न विशेषस्तत्र धारवादी कथमुदतस्य- शादि, करकादौ च प्रतिद्धं द्रवत्वमिति, मथञ्च प्रतिमादी प्रतिष्ठादेरुपयोगः, तथा च प्रतिष्ठाजन्या शक्तिश्चाण्डालादिस्पर्श- माश्या पूज्यताप्रयोजिका स्वीकाया, इत्यत्राह । निमित्तभेदससादुद्धवान्दवादयः । देवताः सन्निधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा ॥ १२ ॥ निमित्तभेदः अदृष्टभेदः, देवताः प्रतिष्ठाविधिना सविधाने- नाहङ्गारममकादिना आराधनीयतामासादन्ति, प्रतिष्ठाविधि- না নানা অনিমাই অন্তুভুালমাই, বাঘভালায় স্ব तादृशाभिमानाभावः । देवताचैतन्यविवादेऽपि यथार्थपूजितत्व- धीः प्रतिष्टितत्वधीश्च चाण्डालादिस्पर्शादाभावविशिष्टा पूज्य- तानियामिका, तज्ञ चोपयोगिनी प्रतिष्ठा । वस्तुतस्तु प्रतिष्ठा झालीनयावदस्पृश्यस्पर्शनादिससाभाव: प्रतिष्ठाध्यमकालीनः १ कुत्रचिट्ठावादी उद्भूतस्पादि, कुत्रचिन, कुत्रचिजले करकादी द्रवत्व प्रतिरोधो न सर्वत्र इत्यादी शक्तिरेव नियमिकेत्यवश्य सा स्वीकार्या, एवं प्रतिमादी प्रतिष्टाविधिना पूज्यताप्रयोजिका शक्तिरेव वायोति मीमा- सकःपुनराशते नन्विति ।

·प्रथमस्तबकः॥ १९ पूज्यताप्रयोजकः 'प्रतिष्टितं प्रपूजयेत्' इति केन प्रतिष्ठायस- स्यैव प्राप्तर्गित दिक् ॥ १२ ॥ 'ननु तुलापरीक्षादौ परीक्षाविधिना तिस्तुलादी जन्यते, तथा नमनावमनादिक फलं जन्यने' इत्यत्राह। जयेतरनिमित्तस्य तिलाभाय केवलम् । परीक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मता. ॥ १३ ॥ जयस्तदितर. पराजयः, तविमित्तस्यादृष्टस्य परीक्षणीय पुरुच- समवेतस्य वृत्तिलाभाय फलानुकलसहकारिलाभाय परीक्षाविधयों मताः स्वीकृताः । योऽहमनेन परीक्षाविधिना तुनामाः सोऽहं पापवान निण्यापो वेति जानौं सहकारि । यदा वृत्तिला. भाय जननाय, तथा च प्रतिज्ञानुरूपा शुद्धिमपेत्य धमाऽशुद्धि मपेत्याधी जन्यते (१) । एतेन — ब्रह्मवधाकरणादिना पुण्यस्था. जननात कथ तस्य सहकारि तादृशज्ञान स्यात, इति परास्तम् ॥ १३ ॥ साङ्यास्तु “पुरुषश्चैतन्याश्रयः अकारणं, अत एव अष्टस्यो नित्यः । प्रकृतिश्चाचेतना परिणामिनी नित्या एका(३), মলমূহ १ तथा च पापाभिशस्ता योऽहमनेन परीक्षाविधिना तुलामारुतः, मोह निष्णाय इति प्रतिज्ञा परीक्षासमये अवश्य कर्तव्या, चेत्सा प्रतिमा सत्या तहि तत्सहकतपरीक्षाविधिनाधम। बायते, अन्यथाचेत्यनमपि विष- रोतमेव, तादृशफलेनेवान्तिम नमनाचमनादिकं जय. पराजश्चेति य. त्याठिकल्पहृदयम् । २. साख्यमतं प्रदर्य निरात, साख्यास्त्यिति । ३. एकेति "अजामेकालोहितशुक्र कष्णानहो.प्रजासजमानार्माितश्रुतेः।

·. . कुसुमाञ्जली । प्रथमपरिणामो बुद्धि महत्तत्व, तत्राष्टौ धर्माः ज्ञानाज्ञानेश्वर्या. नैश्वयंवैराग्यावैराग्यधर्मरूपा:(१), बुद्धि सुख दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न धमाधमाश्वेत्यष्टौ वा, भावनाय नायास्तैरनडीकारात अनुभवस्यैव स्मृतिकाने सूक्ष्मतयाऽवस्थानात् । अवेतनायाः प्रकृतिकार्यायाः बुद्धेश्चैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या स्वाभाविकचैतन्यस्वरूपः पुर- प: मिटुःधर्मर्धामणारभेदात(३) । तत्र प्रकृतेर्महान महतोऽहङ्कारस्त. स्माद्रपरसगन्धस्पर्श शब्दतन्मात्राणीति सप्त, चक्षुस्त्वघाण- रसनाथोत्रमनासि वाकपाणिपादपायूपस्थानि इन्द्रियाणि, तलमा पञ्च महाभूतानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानि जायन्ता तदुक्तम् 'मलपतिरविकृतिमहदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त षोडशकस्तु विकारो न प्रतिनं वितिः पुरूप.' ( साका० ३) पञ्च महाभूतान्येकादशेन्द्रियाणि चेति षोडश । चैतन्यस्य नित्यस्य स्वाभाविकष्टानिष्टविषयावच्छिनस्वाभाव्येऽनिर्मातः स्यात् (४), प्रकृत्यधीनत्वेऽपि विषयावच्छेदयत्वस्य प्रनित्यतया १ ज्ञान प्रकृतिपुरुषविवेकेन शरारात्मनाभेदज्ञानम्, अज्ञान तद्विरो- धि टेहात्मनोरभेदज्ञानम, ऐश्वर्य अणिमाट्यष्टविध , अनैश्वर्य तद्विरोधि धर्मावशेष, वैराग्य रार्गानवर्तका विषः, वैराग्य विषयप्रवर्तकराविशेषः, धर्मः अभ्युदय हेतुशुभादृष्टम, अधी दुरदृष्टम्। २ ननु तादृश पुरुषसत्वे किं प्रमाण मतमाह, चैतन्ये त-तथाच अप्र- सिद्धस्याभिमानासम्भवादवश्यं चेतन्यमंगोकार्यमिति भाव । ३. नन पूर्व चैतन्या श्रयइत्युक्त इदानो चैतन्यस्वरूपकथनं कथं सगच्छते तत्राह, धर्मधर्मिणोरभेदादिति । ४. अनिमोक्षस्स्यादिति, तथाच चैतन्यस्य नित्यतया सर्वदेव चतन्यात्मक- पुरुषस्य विषयसम्बन्धत्वे मेक्षिा न भवेत् विषयसम्बन्धध्वसस्येवमेक्षित्वा दितिभावः। - ·प्रथमस्तबकः। तथै निमोक्ष प्रसङ्गः, घटादेरनित्यस्यापि स्वाभाविकचैतन्या- च्छिन्वत्वे दृष्टादृष्टवभागानुपत्तिश्च, इन्द्रियमात्रापेक्षा र्याद विषयचैतन्यावच्छेदस्तधापि व्यासहानुपत्तिः, अतो स्वीकार्य यत्सम्बन्छन इन्द्रियस्य विषयीयचैतन्यावच्छेदनियाम- कत्वम् ! स्वप्नदशाया व्याघ्रत्वाभिमानिनो न नरोऽहमित्यभि- मानः, अतस्तनियमाय नियविक्ष्याभिमानव्यापारकोऽहङ्कारो- ऽपि स्वीकार्य: । (१)ज यत्स्वानसुपुष्प श्वासप्रश्वासदर्शनात मध्यापार यटनुवर्तते तद्धितत्त्व प्रागुक्तभावाष्टकयोगि स्वीकार्यम् । (२) तस्य ज्ञानरूप परिणामेन सम्बद्धो विषयः पुरुषस्य स्वरूप- तिरोधायकः, एवञ्च बुद्वितत्त्वनाशादेव विषयावच्छेदाभावात धुंसो मोक्षः । भेदाग्रहाच्च चेतनोऽहं करोमीत्यभिमानः । तदुक्तं, 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढ़ात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ (गी० ) इति । ९ बुद्धितत्व माधयति, जाग्रदिति, तथाच जागटाट्यवस्थावलक्षाये ऽपि अविलक्षणश्वासादिकार्यदर्शनादेकजातीयकाय एकजातीयकारणास्या वश्य मभ्यु पेयत्वेन बुद्धितत्व मवश्यमंगोकार्यम्, अन्यथा सुषुप्तिदशायाम हझारपर्यन्तं व्यापाराभाव तैस्तत्कार्यानुपपत्तिरिति भाव । २ तस्यज्ञानरूपपरिणामनेति, बुद्धितत्वसत्त्वे इन्द्रियप्रणालिवाया त. परिणामेन ज्ञानेन सम्बद्धो घटाटि स्वाकारज्ञानपरिणामबागहीतमसर्ग कत्वमम्बन्धेन पुरुषनिष्ठ तत्स्वरूपतिरोधानेन प्ररूपस्य ससासमादक, बद्धितत्वनाशे तु तत्परिणामाभावात विद्ययावच्छेदक सत्येन कैवन्या प्रथान रूपे।मान , दु.खसम्बन्ध तवंसरूप ससारमोक्षी तु न पुंसा किन्तु बुद्ध- रिति भाव..

·कुसुमाउज लो। सा च बुद्धिरंशत्यवती, पुरुषोपरागः विषयोपराग: व्यापा- रावेशश्चेनि, प्रमेद कर्त्तव्यमित्यन्न ममेति चेतनोपरागः बुद्धि- चेतनयोर्भदाय हात अतात्त्विमः, इति विषयोपरागः तदुभ- यायती व्यापारावेशः । बुद्धाबारोपितचैतन्यस्य विषयेण सम्ब- ज्ञानेन सम्बन्धश्चेतनोऽह करोमीत्युपलब्धिः" इत्याहुः । वाह, कर्तृधमा नियन्तारश्चेतित्ता च स एव नः । अन्यथाऽनपवर्गः स्यादसमारोऽथ वा ध्रुवः ॥ १४ ॥ कृलिसमानाधिकरणास्तावदुधर्मद्वेषेच्छाः भोगस्य कृति- सामानाधिकरण्यात , एव चेतिता चेतनः स एव कृतिमानेव नो- ऽस्माक मतः चेतनोऽहं करोमीति प्रत्ययबलात् । दूषणान्तरमाह, अन्योति । यदि बुद्धनित्या तदा बुद्ध पाहतात्मनः सर्वदा- वस्थानात अनि क्षः स्यात, यदनित्या तदोत्यक्षा वाच्या अनित्यभावस्यानुत्पत्त्यभावात तथा च तदुत्पत्ते. प्राक् तदाश्रि- सधमादेरण्यभावेन, बुद्धितत्त्व स्यानुत्पत्ता नियतशीन्द्रियादिका- यस्यानुत्पत्तौ अससार: स्यादित्यर्थः ॥ १४ ॥ (१) चाजाकस्तु भवतु चेतनधर्माऽदृष्ट चेतनश्च न निविभुः किन्तु (२) कायाकारपरिणतभूतविशेषः गोरोऽह जानामीति प्रत्तीत्या रूपवत्त्व सिद्धः' इत्यत्राह, १ टेहात्मवादिनचारकम्यमतमुत्याप्यनिरस्यति चावाकस्विति । २ मनु भूतत्वाविशेषाद्घटादेरपि चैलन्यवावं स्यादिभ्यत भार कायाकारता ·प्रथमस्तवकः । २३ नान्यदृष्ट स्मरत्यन्यो नैक भूतमपक्रमात् । वासनासक्रमो नास्त न च गत्यन्तर स्थिर ॥ १५ ॥ शरीरस्य चैतन्ये बाल्य इशायामनुभूतस्य यौवने स्मरण न स्यात, चैत्रदृष्टस्य मैत्रेणास्मरण मित्र । न च बाल्ययावनयारक মন হাং, অহমা সুমহাখানিনা হান সংসাৰৰ , भेदात् पूर्वपरिमाणनाशस्याऽऽश्रयनाशहेतु कत्वात् । न च कार- णे नानुभूतस्य कार्येण स्मरण स्यादिति वाच्य वासनासंक्रमामा- वात्, अन्यया मानाऽनुभूतस्य गर्भस्थेन (१) स्मरणापत्तेः । 'भून पादानासनाया उपादेये सङ्कमः स्यात्' इत्यत्राह, नई गत्यन्तरं स्थिर इति । स्थिरे स्थिर पते पुज्जात् पुजान्तरोत्पत्तर- भावात् करादि शरीरस्योपादानं वाच्य, तथा च विच्छिन्न करादौ तदनुभूतस्य स्मरण न स्यात्, खण्डशरीरे विच्छिनकरा- देरनुपादानत्वात् । न च परमाण वा चैतन्य तेषाञ्च स्थिरत्वात स्मरण स्यादिति वाच्य, तथा सति स्मरणस्यातीन्द्रियत्त्वप्रस- झात, तनिष्ठ रूपादिवत् करपरमाएअनुभूतस्य विच्छिन्नारपर- माराव सबिधावस्मरणप्रसाच्च 'नन्वस्तु क्षणभङ्ग तथा च पूर्व पर्वपरमाणुपुञ्ज नापादेयो- त्तरपरमाणुपुञ्ज इति न स्परमानुपपत्तिः' इत्यत्राह, ९. भूणेनेति शेषः। २ तथा च शरीर न चेतन भूनत्वात् घटवदित्यनुमानमेव विपक्षबा- धमिति भाव.। है, क्षणभङ्ग वाटिबौद्ध मतमुत्यानिरस्पति-नन्वस्त्वित्यादिना, वण .

·कुसुमाञ्जली । न वैज्ञात्यं विना तत् स्यात् न तस्मिन्ननुमा भवेत् । विना तेन न तत्सिद्धिनाध्यक्ष निश्चयं विना ॥ १६ ॥ वैजात्य (१' कुर्वदूपत्व बिना न तत् क्षणकत्वं स्यात् सिध्य- तीत्यर्थः । (२)स्थिर एव बीजादा सहकारिलाभालाभाभ्यामेव कार्य- जन्माजन्मनोरुपपत्तेः बीजवादिनैवाङ्करादिजनकतोपपत्तेः, बीज- व्यक्तिभेदाभावे कुतः क्षणिक त्व स्यात् । तस्मिन जातिविशेषेच ऐन्द्रियकवृत्तावतीन्द्रियत्वेनाभ्युपमम्यमाने सत्यनुमान न स्यात (३ धूमकुर्वदूपर्वाहत्वादि नैव वह्यादेर्हेतुत्या विलक्षणास्वकार्यजन- कोन सम्भावितम्य विजातीयधूमस्यैव बटिजन्यत्वसम्भाबनाया धूमसामान्य हेतुत्वानिर्णयात, तथा च कार्यकारणभावरूपचिप- यत्सता भडभावमात्रस्य स्वोत्पत्त्यव्यर्वाहतोत्तरकालक्तिध्वसप्रतियोरिल्व तक्षणिक इति बौद्धसिद्धान्तात्, एतन्मते परमाणुपज्जातिरिक्तावयवी न सम्भवति, पूर्वपरमाणुयुजाना विनाशाटत. जात्युन्जान्तरोयतिरि- त्य यमेव तेषासिद्धान्तः, तथा च पूर्कोतरशरीरयोरुपादानोपादेयभावेन बासनासक्रमसम्भवात् न प्रागुक्तस्मरणानुपत्ति । १ अड्डुरजनस्तावच्छेदक जातिविशेषः । अडरादोन प्रति बीजाना बीजत्वेन कारणत्वे कुशूलस्थबीजाः दृष्यङरोत्यत्यापत्तिः, अताबीजानामङ्कुर कारणतावच्छेकं कुर्वद्रूपत्व, तत्स्वी कारपि यदि बीजाना स्थिरत्वे पुनस्तदोषतादवस्थ्य मत. क्षणिकत्वं, तथा चाय प्रयोग बीजादयः क्षणिकाः कुर्वपत्वात्, एतदेवनिरस्यतिस्थिरएवेत्या दिना। ३ उपस्थितं कारणगतरुप परिहत्यानुपलभ्यमानरुपान्तरण कारणात्वे कार्येप्यु स्थितरुपमपहायानुपलभ्यमानरूपान्तरण कार्य त्वशङ्कयाकार्यकारण- भावमहमूलतकाधीनव्याप्तिनिश्चयो न सम्भवतीति फलितार्थमाह-धूमकु. शंदूघेत्यादिना ।

·प्रथमस्तबकः॥ २५ बाधकलकाधीनव्याप्तिनिर्णयस्यासम्भवेनानुमानमात्रोच्छेदप्रस- ङ्ग इति । ते वानुमानेनविना च क्षणिकत्वत्यासिद्धिः, तस्यानुमा. नैझगम्यत्वात् । न च तत्र प्रत्यक्षमेवमा मति वाच्यं निर्विक ल्पकस्यैव तन्मते विजयजन्य त्रया प्रामाण्य (१), तस्य च सविक्र- ल्पकानेलया 'चरिणमइति सविशल्पकस्यासिद्धावतिः। शिञ्चा- कुरकुद्रप्त्व त्व न जातिः शालित्वादिना सकरात्, शालिवरप- हाय यचे तस्य सत्त्वात्, शालित्वस्यापि कुशलस्ये शातौ तद्- যায় না, সুর আল মুময়: ক লায়াবিনি। ঘন ঘন্ন रजतत्वादिव्याप्यं नानैव घटत्व, विजातीयसंस्थानवदवयवमत्व- रूपमुमाधिमादाय घट इत्यनुगतधोरिति ॥ १६ ॥ नन्वस्तु णिकत्वे सन्देहः, न च प्रत्यभिज्ञाबलेन स्यैर्य- सिट्ठी कथ स इतिवाच्य स एवाय घट इन्यन मन्देह उत्त्वात, (३) स्थैर्यदृष्ट्योर्न सन्देहो न प्रामाण्ये विरोधतः । एकतानिर्णयो येन क्षणे तेन स्थिरे मतः ।। १० ।। १ बाछनचे विपयजन्य प्रत्यक्ष प्रमाणं तच्च निर्विकन्यक्मेव, घटादेः क्षणिकराया घटाटा यत्तितृतीयक्ष शनातल्य घटादिसविकल्पस्य घटादि विषयजन्यत्व न सम्म जति कार्यानयतपूर्ववर्तिन एव कारणत्वात् २ क्षणिकन्सन्देहेपि चार्वाकाभिन्न पितसिरिरिति शर्ते, नन्विति । ३ अत्र, सन्देह', स्थैर्य, प्रत्ययभिज्ञायां, प्रामाण्यमात्र प्रत्यभिज्ञान- प्रामाण्ये वा, नाट्य इत्याह मूले स्यति, तत्र हेतुमाहटीकाया तस्येति ! , ·कुसुमाञ्जला ! स्यैर्य न सन्देहस्सस्य प्रत्यभिजश विषयीशरणात, न च प्रभिज्ञानरूपे, तम्यापि तदनु व्यवसायेन निर्ण वाल, प्रामाण्य- मात्रेऽपि न सन्देहः विरोधात सन्दहज्ञानस्य प्रामाण्य सन्देहे सन्देहस्यायप्तिद्वे., प्रामाण्यस्याप्तिद्वी प्रामाण्यस शयन्यायभावः कोट्यनिर्णयात् । ननु प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्य संशयः लनपुन- जीतकेशादो त एवामी केशा इत्यादेर्भमत्वदर्शनात्' तबाह सकतेति । येन प्रमाणेन विरुद्धधर्मसतर्गविरहेण, क्षणिके घटे र्याद तस्मिवेव क्षणे न नानात्व किन्त्वभेदः, तदा स्थिर स्थिर- पऽपि नानाक्षणात्वेऽपि घटस्य न नानात्व किन्त्वेकत्वम्, धकस्य ज्ञास्य नानाविषयसम्बन्धवत् एकस्य नानाकालमा न्धोऽपि विरोधात, (१ तत्तत्कारणमाधीनत्वात तत्तत्काल- तदेव परलोबसाधनमागतम् (२) । तत्रेदं शङ्करते ‘कारणत्व स्वाभाविकमाणाधिक वा, आंदो नीलस्य सान प्रति नीलत्ववत कारणस्य सर्वान भयविशेषात कारणत्वमपि स्यात (३), द्विर्ताये उपाधेरपि स्वाभाविकत्वे तडोषतादबस्थ्यात, औपाधिकत्वेन- १ नन्वेकज्ञास्य युगपनानाविषयसम्बन्धवत् एकस्य युगप्रज्ञानाकाल- सम्बन्ध. स्यात् इत्यत पाह, तत्तत्कारणक्रमति। २ स्वर्गादिसाधनमदृष्टमित्यर्थः ३ नहि नीलं कश्चित्प्रत्यनीलं भवति, तथा यत् कारणं तत्सकीन् प्रति कारण स्यात् ।

·प्रथमस्तबकः । २७ না। কিন্তু আশ্রয় প্রামান্তি শুনাং দ্বার स्यात (१) हेतुशक्तिमनादृत्य नीलाद्यपि न वस्तु सेत् । तयुक्त तत्र तच्छत मिति साधारण न किम् ॥ १८ ॥ हेतु शक्ति कारणत्वम्, अनादृत्य अनिश्चित्य, नालाय न वस्तुसत् न प्रामाणिक, लया च यत् पारमार्थिक तत् साधारण यथा नीलादि, कारणत्वञ्च यदि न साधारण तो न परमार्थ- सत्' इपि न म्यात दृष्टान्तस्यानित्यम्य नीलस्य कारणत्ववी- कारेण सर्वत्राभावात् नित्यस्य नीलादेः प्रमाणागावरत्वात् । क्रिञ्चेत्याय क दूपति तयुक्त मति। तयुक्त, सहकारियुक्त तत कारण, तत्र कार्ये, शक्तमिति नान्यत्तरारभ्य कारणत्वम(२) कारणत्वस्य साधारण्ये च इष्टापत्तिमाह, इति साधारण न मिमिति । नोलादेर्शप सर्वसाधारण्य यत् मौलत्वादिना व्यहियमाणत्व, तादृशञ्च साधारण्य सहकारियुक्तस्य जन- कत्वमित्यस्याऽपि, तथा व्यवहारस्य सर्वसिद्धत्वात् ॥ १८ ॥ (३) 'नन्वात्मनिष्ठमदृष्ट नात्मजन्य, निावभेस्तस्य कालतो । ९ स्थिरस्य एकस्वभावनियमात, बीजय बोजवमिवाड्डरकारित्व- मप्युत्पत्तित एव स्यादित्यर्थः । २ नियतकार्यप्रतियोगिक कारणत्वमेव स्वभाघ इत्यर्थः । ३ स्थैर्यसिद्धावपि निविभानकारणत्यमुपपटात इति शहते, नर्वाित नित्यत्वेन न कालता या॑तरेक., विभुत्वेन न देशतो फ्तरेक इत्यर्थ ।

·कुसुमाञ्जलो। নহৰ নিৰজামান মনিন্দ্রনায় জানা- ঝালান, ময়ুনিয়া নিয়মিযান্য জাং থানালা, নয়া নাযিাখ্যামাৰ অমামলায়িত্ব। णानिमित्ताभ्यायपिन कार्य जननीय तत्पन्यासबाभ्यामेव ताभ्या जननादित्यदृष्टम्य नित्यत्वात्तिः, तथा च न प्रतिनियतात्मदे शकालोनभोगजनकत्व करप्येत' इत्यत्राह । पूर्वभावो हि हेतुत्व मीयते येन केनचित् । व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधीरन्यथा न हि ॥१६॥ ऋतिरेकर्म न कारणत्व किन्त्वनन्यथासिनियतपूर्वभाः । हि हतो, यो साहको न तिरेशः धर्मियाहकमानेनापि तस्य प्रमाणात इत्यतो मीयते येन केनचित् व्यापकस्य नित्यस्यात्मन: येन केन चल् प्रमीयते, अन्यथा र्धामधीरेव न स्यात्, तथा च र्मियाहकप्रमार्णासद्ध तस्य हेतुत्वं, घटादिक प्रति कपालादेरन्वयव्यतिरेकदर्शनात समवेतकार्य प्रति द्रव्यस्य द्रव्यत्वेन कारणत्वस्य कल्पनात् पृथिव्यादिबाधे परिशेषेण ज्ञाने- স্ট্রাই থামিজ-মাফিল ভিত্তি। (২) वायिकारणताघटकोऽन्योन्याभावः, 'यत्र कपाल तन घटदिति- बत् यो न अात्मा न तन जानादि' इति धीमम्भघात । एवं (१) वस्तुतस्तु सम- १ बुयादिभि. कार्येस्समवापिकारणतयत्मावगम्यत इति धर्मि- ग्राहकमानादेष तस्य कारणत्वग्रहः । २ कारणत्वस्य व्यतिरेकगर्भवेपि नात्मन कारणात्वव्याघातइत्याह, वस्तुस्विति ।

·এ ন প্রদাল ৭শল্প মন্ত্রনায় ৰ প্ৰঃ নিলাঞ্জনাৰাত্রা ঘি খামুন জানাঅন্যান্যমান্য ব্যায়া। যন্ত্র মামনুন্নিস্বাক্সনমিনি ন জুন, ভুলগুনন্নিাথ, নয় चादृष्टाधिष्ठावृलया হালাৱ: ৭৫ অমাথাবান্ধা। এ ছাৰিয় কৰা লাযা দীননা লান্ মনি: সলা-মনীঝিনি যান্তিনা। देवोऽसौ विरतप्रपञ्चरचनाकल्लालकोलाहल: শ্রাব্বান জানিয়া ফলসনি ম্লান যানৗ ভ্রল ২০ জুন : নক্ষ। ক্ষুনি দেন, যাহা জাৰিকি দাযিথায় মুরাদ দাবা , বৃহঃ শাহি মাঘ, ঘলীযগণ, যা মানুহালায় অষ্ট লম্বা মুলা গান: জয়, নামান গান, সন্মাহিয়া, ভাৱনা ভা, স্বল। না মম দুলাল মিয়া স্বাৰাৱামান জাৱান মুন্না লয় বিনয় কালীময়, লিয়ায- অমষা প্রাপ্তি, মালা: যাযাহ ময় মিল্লা ৫। লম শ্রদ্ধায়। (৭) ৫ ন র ল যায় ঘনিসুলল্লালাহা হয় মনিষ্টিয়া স্ত্র মাঘবাই জানি, নিয়ন্ত্রন বল নক্সালিক হয়ঞ্জাহির বাসর, মুন্দ্রিলা।

·कुसुमाञ्जली । ज्ञानाः कान्लोलः मिथ्याज्ञानपरम्परा, तस्याः कोलाहल: किं- दन्ती साविशता यस्मादति ॥ २० ॥ দি স্বাভাযামালিনমালালাবা- प्रथमस्तानाध्याख्यानम् ॥ द्वितीयः स्तषकः। अन्यथाऽपियरलोकमाथनानुष्ठानमम्मवादिति द्वितीय विप्र- तिपत्तिः । न्यया ईखविनाऽपि परलोकसाधनयागादानष्ठानं सम्भवति यागादेः स्वागसाधनत्वस्य वेदगम्यत्वाल, नियनिष- तया च(१) वेदस्य प्रमाण्य, (२)महाजनपरिग्रहाच्च प्रमाण्यम्य यह इति वेद कारणतया नेश्वर्सािदुः, (३)योगर्द्धि सम्पादितसा- धन्यकपिलादि पूर्वक एव वा वेदोऽस्तु' इत्यत्राह । ९ निर्दोषत्व च ममप्रमादाढान्यतमदोघवत्युरूपाप्रणीतत्वं, चान्यत्र वाक्ये वक्तुद्रोगापामाययशङ्कासम्भवे पि नित्यत्वादवक्त के वेदे तादृशसङ्करसम्भावना नास्तीति भाव । २ ननु वर्णानामनित्यत्वेन न तत्समुदायस्य वेदस्य सुतरामनित्यत्वं ततश्च कथं नित्यत्वेन प्रामाण्यग्रह इत्यत आह, महाजनपरिग्रहाचेंति, জানুযুলুয়ি মিল গ্রন্থামালাই লিষ্মিল আন্ত। মুনিম মিত तथा- तीत्यर्थ । ३ नन्वेव वेदाना कर्तृ जन्यत्वे भान्तः पुरुषधर्मत्वात्कथं भान्तिमत्कर्तृ- कवेदानां प्रामायनिश्चय , इत्यत आह - योगड़िसम्पादितेति, तथा च सर्वज्ञाः कपिनादय एव वेद काग अदष्टाधिष्ठातारप्रति न नित्य सर्वते. प्रवरसिद्धिरिति भाव ।

·"ীযশ । সুমাত্রা: এ সমস্যা তাল ২৪ান নননামা বা নন; হালী মনা শ্রদ্ধ হাইখী দশা মুনি ব্যয়- মায়া নয়। জঙি: ‘ন লু যঘালাকাঘায়, সুনু ক্ষ = মুই লিসুমন দায়মত জন, মাল- অবিস্ময় স্বজন ও এ্য, জুন মামল":9াবিনি। নলবাৰ মুলাহাৱলয় ঘুমায়, মাল মুহি- ৩ * জামান: মান্না যা লললুম্বি ময়লায়মায় নওভা না- মিত্রি ন্যামুনা, সমায মুনি, মায়া ভালবাসা অনলান্ ঘখলালিঘ, নথ লম্বা চীনা না । মোল্লা ভানু অনন, দুনিব্যানেলমলন জুনাথলজ্জাযান অনূযান্নালমুভাল ভি, গঙ্গাসল যথার্থ =াল স্মানান লালিলনাথনগুঞ্জনাদি যিনি মা:। ন জন্ম ঘামায় জন্ম গ্রন্থি নামাল ৰ স্বৰাবি জ মনায় মুঘললাই, মম মাছুম অনুলিনি জঘ ম মা যথার্থলির লালসান্নান, ন দেন মন না , দুয়া ও নানান, বন্যা যদি বনমালা, ভুন- আঙ্গানিজ সুনয়না স্ব সাযযামলা, তা- শুন্য অঘারাল সুহ্ম ইন্ নয় ইমাম দা, অামাল্লা, ন্যায় স্কানিমা, নাক্ষাদ্বান- মালায়িয়যন্যান্য যন্ত্র লি কুমাৰ ভালায়ালাম ই যথার্থলি প্ল- লালাখ। = না শু নানয়াবনামা জল জয় অমিঃ মি.। ও নিন্ম মানাল সাগ্নিানিলন লিমঃ তুষ যত্ন প্রহ্মানন্ম:। = ·ঈসললনা। যাবি না মান্না। হালুয়ান বলা যাই মুমিনীন, (৫)মান্থালিমা মলয়ঃ মান্নাদীনি মা। জঘিলায যন্ন না। সুনাম যালঘামান নাম অমলা: কানা: , উন আৰু নৰস্নিান। নিহালাল বিমাহাব- জানা যাৰ মানৱা ৰঘনা না: স্ত্রীক্ষিয়া ৰ যন্ত্র মন্ত্রানীং.(২) লিম্মাননাক্সালীন হু খ্রিস্রাশ হ নানীনি জিম্বানিলা ন ল ত্রিঘাংলম (ই। হনুমালীকা লই জুন হায়ঃ ॥ ৫॥ (8) ‘ল লাহিনি ল য গ (4)মনাম? ৫ মাস জানুয যা জামায় রাখি ন ম ল ত্মিী সামান্থানাঙ্ক, মান্থাখিনি। নগাল, অনুযায়ল এর যাত্রয়লদুন্ধ । হামলান্যালয় অগ্ৰশিল্পী জামাল নুহাঃলাহি মানবৰ মন ক্ষান্না মানাল অন লয়ন মানাযলাল্লাহু সীনতাৰনালীবনি । = নানযুক্তাদিঃ- নজৰ স্থি সানীয় যক্ষ্ণাঃ জাগ্ৰ অমৰীয়। ৪ ল মানব মলু গ.। ৪ চাই ভাব। এ মাজাহান্ দ য় সুমাই, মিনি ঘুম নষ নাৰী সত্ৰননিন নানি। ५पलये साधनाभावमाह, मानामावादिति ।

·इति । द्वितीयस्तबकः । १) अहोरात्रस्या'२) व्यवहिताहोरात्रपूर्वकन्वनियमात कर्मशा(३) विषमविपाकतया(४) कालपाधित्वस्य भोगव्याय- वाम युगपददृष्टस्य च वृत्तिनिरोधानुपपत्तेः बालसाम्य ब्राह्म- হাজালিয়ান মালা মাল ব্যানানা ভাল- 57 ब्राह्मणव्यवहारानुपाने বায়ালন্দামান सङ्केतयहाभाचे शब्दव्यवहानुपपत्ते , घटादिनिमारो नैपुण्यस्य पदर्शनमायक्षस्य लगावासभाबाट घटादिसन्प्रदायोच्दादि- यादेवाधकाच्च तनाह । यादिवे जाथिईतिरोधः सुषुप्रिवत् । उद्धिकृश्चिकवद्वी मायावत् समयादयः , १ साधनाभावमत्त्या नपने व बाधकपञ्चविणाति, अहेरात्रे- सादिना, सानिमाहाराने तथादर्शनादितिभाव । २ पूर्बसाहारापूर्ववत्वेन प्रचपिमाध्यसिच्छेराह, अयहिति- तशाच अहोरात्र अध्यर्वाहताहोरात्रटकं, अहोरात्रत्वात्, सातिकाहा- रात्रवदित्यनुमानमेकं बाधकालिभाव. । ३ कर्मजन्या दृष्टानाम । ४ विषमो विभिन्न कालिको विपाका भोगा येषा तत्वेन-विभिन्नका- लिकभोगजनकतयेति पर्यवसितोऽर्य । ५ ब्राह्मणादीनां ब्राह्मणादिमातापितजन्यत्वनियमेन सादा तद- भावात् सा व्यवस्था न स्यात । है यथा घटादिः क्रियते तथा दर्शनादित्यर्थः। ७ यथा वर्षादिन अव्याहतवादिन पूर्वकं वर्णदिनत्वात साम्प्रति- कवादिनदित्यत्र राश्यादिभेदसमर्गभेदउपाधि तथा, अहोरात्रत्वरुपो- पिहेतुरख्यर्वाहतससारपूर्वकत्वरूपेण भवोपाधिना सोपाधित्वेन नाव्यर्वाहता होरात्रपूर्वकत्वनिरूपितनियमवानित्यर्थः, सुपुप्ती यथा कर्मणां विरोधस्त- थान्यत्रापिस्यादित्याह, वृत्तिरोधदति ।

·লাভালা। যথা ভয়াবিনহানিফানিচু দা ফারিয়া- হাজাচ্ছিলাল মুঘলথিনঘাষাল হাসনিা- জাযাদুমন্নানামুখি, মাহাথি: মা- যাদ্ধজালাআখি ও ঘ ভাঘিখিল:। দিন। দনিয়ালাভাল দারুছলিহাথ জালা খান - লৰা মনালিয়াঘবিয়া সুন্নিাথ: দিনার- নি । ক্লিন হামিহাঅঃ, নয় অদ্য নালন্ধয়া হয় মিয়া- অভা শুরু:, যথা মা হিন্দু ৰামাহিন্দ্রাভ - নয়া জ্বালানহানি ঘান্ জালা নীল মান্ন যা রানালনি: মাত্র দানাদার মা- :। যথা মাহান্নী সুপ্রাঘিনিৱাহুরঙ্গ । প্ৰাহুম্মম ঘমালইন্যা নিয়া ঘালয় সুত্রে জাল হয় অনী হত্যাকান্দায় হাজি আজ যা জামাক্স হাৰীযে হয় না । নানীননানা ভাল ব্যায়নি। যন্ত্র স্বাম্মিাযমাঘ য া হিৱযান, নবিদ সামান্য মমায় জুনি। প্রদাহ: : ২। লাখ বিনে স্বামী। ভলান্তি: স্থানী. াআামা। =ালনা : 9ায় মীনা ॥ ॥ দ যথা নয়নীঘিনমি ক্ষ্মায় না নব যা- ল্যা মাইনথা ভাযানা নয়ি মাদ্বা নতলায়- হীনমুনা বিলাঞ্চ-বিনি, যারযাভাগিদাগ চলুপ্তাহান্তে। নয়ন, স্তারিতা-প্লাকানি- যমনমান্ধাজ্ঞা।

·द्वितीयस्तबमः। मम्प्रदायम्य वेशदिनादायस्य हासेाऽनुमोयता, कुतः जन्मादेहासदर्शनात् । प्रयोगश्च, वेदादिसम्प्रदायोऽयमत्यन्त- मुच्छिदाते। हममानत्वात् प्रदीपवत् । स्वरूपासिवाद्वारायाह जन्मेति । पूर्वमानस्यः प्रजास्ततः पुत्रमात्रार्थिताप्रयुक्तमैथुनजा: सम्प्रति सम्भोगकामिप्रवृत्त्यार्जितजन्मान ति जन्महासः । पूर्व चरूप्रभृतिषु सस्कारः ततो गर्भ ततो जननानन्तरम्, इद्वानों कथ- चिदिति संस्कारहासः । पूर्व सहस शाखस्य चतुर्वेदस्याध्ययन तत एकस्याः शाखाया इत्यादिशमेण विवाहामः । विदार- त्यादिना वृत्तिधादिसंप्रहः, पूर्वमुशिलवृत्तयस्ततोऽयाचित- वृत्तयस्ततः यादिवृत्तयस्ततः सेवावृत्तय इति वृत्तिहासः । पत्र तपोज्ञानयज्ञदानात्मकश्चतुष्पाद्धर्मस्ततस्वेतादी एकैक- हासः कला च विसष्ठुल.(३) स्खलहानेकपादित धर्म- ह्रासः । पूर्व यज्ञशेषभुजस्ताऽतिविशेषभुजस्लतः स्वार्थमाधित- भुजस्ततो भृत्यादिसहभुज इत्यपि धर्मद्रासः । स्वाध्याय स्याध्यय- नस्य कर्मणा यागादेः शलः सामर्थ्य स्य हालात. अध्ययनशक्तः । स्वसजातीयाधिकरणाकाललिध्वंसप्रतियोगिच मेवात्त्यन्तच्छेदः, स्वसजातीयाधिकरण कालः प्रलय ज्ञान एव तत्तिध्वस प्रतियोगित्व वेटादि सम्प्रदायस्यतिभाव। २ अतिजी.. ३ ननु पूर्व घिमाहास इत्युक्तं अधुना तु अध्ययन हासइत्युक्तो कुता न पानसत्यमित्यारागाह, अध्ययन शक्त रिति, तथा चाध्ययन तिहासाद- ध्ययनरूपकार्यस्यहासः स सध विद्याशक्तिहास. विवाशक्तिरूपत्वादध्ययन- म्येति प्रदर्शनार्थमेव पृथगुपन्यास इतिभाव. ।

·२ कुसुमाञ्जली । कारणस्य हासात् विनाशक्तेः कार्यस्य हास इति पृथनिर्देशः । एवञ्च ब्रह्माण्डनाशे तदन्तर्गतप्राणिना नाश इति प्रलयसिद्धिः । भत्ययेयाद्वैतरागजीविकाकुतकीभ्यासव्ययताभिसन्धिपाषण्डसं- सर्गप्रतारणादिनिबन्धमान्या या प्रतियोगादौ तद्वान महाजनः, तत्परिग्रहात वेदप्रामाण्य मेति ॥ ३ ॥ स्तबमार्थस्याहकश्लोकमाह । (१)कार कारमलैकिझामृतमयं मायावशात् संहरन् । हार हारमयीन्द्र जालमिव यः कुर्वन् जगत् क्रीडति ॥ तं देवं निरवग्रहस्फुरदभिध्यानानुभावं भवन विश्व सैमभुवं शिव प्रति नमन् भयासमन्तेष्वपि ॥ ४ ॥ इति द्वितीयः स्तबकः । १ स्तबकार्य सम्हयात्रीश्वरमुपश्लोकयति- कारं कारमित्यादिना, अन्तेष्वधि, अन्त झालेवपि तं प्रति, समुद्धिश्य नमन् नमस्कुर्वन भूयास चित्याशणायालिङ, स स हत्याकाहायामाह, य इन्द्रजालभित्र, अलोकिक লাভিলায় গনন মিমি ভায়ান গ্লাভন দলা सहरन संहारं च कुर्वन् युनरधि लज्जातीयमेव कार्यजातमुत्यादयन् क्रोडति, स्वस्वरूपेण स्फुरति, ननु सहकारिविशेषमन्तरेण कथं विचित्रकर्मशत मित्या- कायायामाह मायावशादिति, सष्टिमहारहेतुभूतादृष्टसहकारेणेत्यर्थ.- तं कीदृश देव स्तुत्यं स्तुतिनयोजकमाह-निरवग्रहेति-निष्प्रतिबद्धस्फुरदिच्छाप्र भाव अव्याहतकाममितियावत् विश्वासकभुवं प्रमादादिपुरुपदाविनिर्मुक्त भवं जगन्मूलकारणं शिवं मङ्गलस्वरूपम ॥

·तृतीयः स्तबकः । ননুমানাজমাযমান নূনীথমিন:(৭)। भूतले घटाभाववदीश्वरस्याप्यनुपलब्धेरभावस्य यहात, (२)पर. मात्मनो योग्यतया योग्यानुपलब्ध(३) रभावात नाभावग्रहो यदि तदा शशशङ्गस्याप्ययोग्यस्य नामावः सिझेदित्यनाह । प्रष्टव्यः २ अनुपलब्धिरभावाहिका न वेति विप्रतिपत्ति, विधिकाटि बौद्धा नामभावकाटिबयायिकाना, नन्वनुपलम्भेनेश्वरस्याभावं वदन् वादी कि भवताऽनुपलब्धयाईश्वरस्याऽत्यन्ताभाव पाहोस्वित् अन्योन्याभावः साध्यते उभयत्रष्टापत्तिरवास्माकं प्रागभावप्रश्वाससाधनेस्वसिद्धान्तः, मैवं, क्षित्या. दिकं यदीश्वरकर्तृकं स्यात्तदा तद्वत्तया उपलभ्येत यतो नोपलभ्यते श्रत ईश्वरकत कत्वाऽनुपलब्ध्या नित्यादावीश्वरकर्तृत्वाभावनिश्चयेन चितिः सकर्तृका कार्यवादित्यनुमानबाधापत्तेरिति परेषामाशयात् । नन्वनुपर्लाब्धमात्रस्याभावयाहकत्वे प्रतीन्द्रियमात्रीच्छेदप्रस अता भवद्भिर्राव योग्यानु पधेरभावग्राहकत्वमभ्युपेय, तथाचेश्वरस्यायोग्य- तथा तदनुपलब्ध्या कथमीश्वराभावििद्धरित्याशङ्कते, परमात्मन इति । तथाच गौतमीय सूत्र, ( नानुमोयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुलब्धिरभावहेतु )। ३ ननुकेय योग्यानुपनब्धिदाम, कि योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धि- राहोस्वत् योग्याधिकरणे प्रतियोग्यनपलब्धि 'नाटा , स्तम्भे पिशाचादिभेद स्या प्रत्यक्षवापत्ते न द्विताय , श्रात्मनि धमाधाटाभावस्यापि प्रत्यक्षवा. पनं , अत्राच्यते योग्याचामावनु पलब्धिति कर्मधारयानयणात, योग्यता विशिष्टानु पब्धिरिति यावत्, अनुपलब्धेयोग्यत्व च प्रतियोमिसत्य प्रसञ्चान - प्रजित प्रतियोगिकत्वरूपमित्यन्यविस्तर. ! , S .

·कुसुमाजलो। योग्यादृष्टिः कुतोऽयोग्ये प्रतिबन्धिः कुतस्तराम कायोग्यं बाध्यते शृङ्ग कानुमानमनामयम् ॥ १ ॥ अयोग्ये परमात्मनि योग्यानुपलब्धिः कुतः, सैव बाधिका, যা পানি বা ন ব্যাদি, মুনাঘান্দাগঘনাঘমাৰিলিয়া- पत्तेः । शृङ्गन्तु योग्यमेव तथा च कुतः प्रतिबन्धिः । अयोग्यन्तु शशराङ्गन बाध्यते५) किन्तु साधकाभाव एव तत्र । प्रकृतेच पञ्च- मस्तबके साधकस्य वक्तव्यत्वात् । (२)ननु कर्तृत्वव्यापकशरीर- प्रयोजनाभिसन्धानयोरभावात ईश्वरस्याभावोऽनुमेय:(३) इत्य- बाह कानुमानमनानमिति । ईश्वरस्याश्रयस्य पक्षस्यासिद्धे, सिद्धौ च धर्मियाहकमानेन अनुमानबाध एव४) ॥ १ ॥ ९ २ तथा च योग्याशङ्गाभावग्रह न कुत्रापोतिभाव , इदमुपलक्षण- बधा परमात्मनोऽयोग्यतया न तदनुपलब्ध्या तदभावग्रह तथा परमात्मकर्तृ- कत्वस्यापि अयोग्यपरमात्मर्धाटतत्वेनायोग्यत्वात्र तदनुपलब्ध्या तदभावन हतिद्रष्टव्यम् । व्याप कानुपलब्धिलिङ्गकानुमानबाधकमाड्न निषेधति, नन्वित्या दिना चेतनप्रवत्ते. स्वेष्टसाधनताज्ञानव्याप्तत्वनियमेन तदबाधनेन साप बाधितवेत्यर्थः । अनुमान प्रकारश्च, ईश्वरः कर्तृत्वाभाववान, कर्तृत्वव्यापकशरीर प्रयोजनाभिसन्धानान्यतराभावात् ति । तथा च यादृशानुमानेन ईश्वररूप धर्मिसिंधिस्तादृशानुमाना देवेश्वर कर्तृत्वस्यापिसिद्धे प्रकतानुमानबाध स्वेत्यर्थः । ३ ।

·वृत्तीयस्तबकः । (१) 'ननु असलख्यात्युपनीत ईश्वरस्तत्र कर्तृत्वाभावः तस्यैव गऽभावः माध्य' इत्यत्राह । আলাৰনৰ মাৰিী দি হিনা। अभावविरहात्मत्व वस्तुनः प्रतियोगिता ॥ २ ॥ অন্য: মনিকাস', নানুন। মাৰিদী সামাঙ্গিী हि यतः विशेष्यता अमावस्या अयता, तथाचान्नीक न विमि. त्यर्थः । अभावविरहात्मत्व प्रतियोगित्वमवस्तुनो नेति नालीकस्य মানবাঙ্গিন মানবসমৰীনি শাষ:(২) 'ननु अयोग्यस्याप्यनुपलब्ध्या कथं नाभावग्रह' इत्यत (३) प्राह। (४) दुष्टोपलम्भसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता । न तस्यां नोपलम्भोऽस्ति नास्ति सानुपलम्भने ॥ ३ ॥ १ पक्षासिद्धि परिजिड़ी राशङ्कते, नन्विति असत अलीकस्य, ख्याति- ज्ञान तदुपनीतस्तद्विषय इत्यर्य , तथाच ईश्वरः सर्वकालवृत्यभावप्रतियोगी प्रत्यक्षाट्यविषयत्वात्, इत्यनुमानेनेश्वराभाव. साधनोय इति भावः । तथा च विशेष्यता -प्रभावाप्रयता वस्तुन एव, नालीकस्यति भावः। प्रतियोगितद्व्याप्तरपरमात्मोपलम्भकारणधर्मोन्टिय- सन्त्रिकर्षबाधनिश्चयाभावादिसवलनरूपयोग्यतासत्वादिति भावः । शश गायलीस्थले दोषसहकलतभानसामग्रीरूपा योग्यता बाधः तस्यां च सत्या नालोकस्यानुपलम्भः उपलम्भस्यैव सत्वात् अनुपल- म्भदशामा च तदभानसामग्रीस्पा योग्यतेव नास्तीतिसमाधत्ते, दुष्टो- प्रलमेल्यादि। নার ४ ·-- कुसुमाञ्जली । योग्यानुपलब्धिरेवाभाववाहिका, अन्यथाऽतीन्द्रियमानोच्छे दापत्तेः । योग्यता च प्रतियोगिता प्येतरयावदुपलम्भमामग्री समवधानम् (१), एवञ्च शशशङ्गे योग्यता दुष्टा दोषघटिता उपलम्भसामग्री वाच्या, तस्या सत्यामनुपलब्धिर्न किन्तपलब्धि रेख स्यात, अदृष्टे च सा योग्यता नास्तीति ॥ ३ ॥ किञ्चिदनभिज्ञः स्वनिष्ठ कर्तृत्वानिरूपति- तिको वा आत्मत्वात्' इत्यत्राह । इष्टसिद्धिः प्रसिद्ध शे हेत्वसिद्धिरगोचरे । नान्या सामान्यतः सिद्धिजीतावपि तथैव सा ॥ ४ ॥ प्रसिद्ध संसार्यात्मनि पक्षे इष्टसिद्धिः सिद्धसाधनम्, अगोचरे अज्ञाते ईश्वर हेत्वसिद्धिः हेतारज्ञानं, आत्मत्वेन सामान्यतः सिद्धः पतश्चेत् तत्राप्यस्मदादिस्तदितर श्रात्मा वा पत इति ब तव्याप्य प्रतियोगिव्याप्यः प्रतियोगिसचिवर्षदत्यर्थः प्रति- योगिन स्तन्त्रिकर्षस्य च प्रत्यक्ष हेतुतया प्रतियोग्युपलम्भकसामय्यन्तर्गत- त्वात् तादृशसामग्रोसमवधानं कुत्राप्यभावप्रत्यो सम्भवतीत्यत उक्त प्रतियोगितद्व्याप्येनरेति । २ ईश्वरे कतृत्वाभावानुमानस्याश्रयासिद्धिदोषदुष्टत्वपि, श्रात्मान, सिद्धास्ते या सार्वज्यं निषिध्यते, तित्यादिकलं च, तथाहि मदितरे न सर्वज्ञाः चेतनत्वादहमिव, नच ते वितिकारः पुरुषत्वादहमिव एवं वस्तुत्वादेरपोत्याशयान, शङ्कते नन्विति, किञ्चिदनभिज्ञ असर्वज्ञ इत्यर्थः, नन्वलीकाभावस्य निरस्तपूर्वत्वात्परेषां सर्वजत्वाप्रसिद्धेः कय सर्व- चत्वाभाव साधयितुं शक्यत इति वाच्य, किञ्चिदनभिज्ञपदेन स्ववृत्ति- द्वानविषयतानवच्छेदकधर्मकत्वन्य विक्षितत्वात् । ..

·तृतीयस्तबकः । विकल्ये मिटुसाधनं हेवमिदिवा (१ । 'नन्वत्मत्व जाति: पक्ष- स्तत्राह जातावपि तथैव सेति । प्रात्मत्त्व जातिन तितिको इत्यनेष्टसिद्धिः मिद्धपाधन, तोश्च तत्रासत्त्वमिति हेर्सिटु- रित्यर्थ ॥४॥ नन्वागमादिमिद्वात्मनि अकर्तृत्व माध्य तत्राह ! भागमादेः प्रमाणत्वं बाधनादनिषेधनम् । आभासत्वे सैव स्यादाश्रयासिद्धिरुटुता ॥ ५ ॥ (२) अागमादे प्रमाणत्वे तत एव ईश्वरस्य कर्तृत्वादिमिछौं कर्तृत्वानभावसाधने बाधः। आगमादेरप्रमाणत्वे सैवाश्रयासिद्धिः उता उत्कटा ॥ ५ ॥ अत्र चार्वाका: "योग्यताविशेषणेन कि 'यत्र प्रत्यक्ष तवास्ति' रत्यनुपलब्धि (३)मात्रमेव बाधक स्यात, (४) अनुमानविलापश्चेष्ट तु न चात्मत्वं न सर्वज-सर्व-कर्तृव्यक्तिसमवेतं जातित्वात् गोत्ववत् इत्यनुमानात् न सिद्धसाधनं हेसिद्धितिवाच्यम् निषेध्यसर्वज्ञसर्वकर्द- व्यक्तिसमवेतत्वस्याप्रसिद्धत्वाटलीकामावस्य प्रागेव निरस्तत्वाच्च निषेधस्या- धक्यत्वात् । २ त्वदुपगतागमलोकप्रसिद्धस्येवेंश्वरस्यामर्वज्ञत्वमकर्वकत्वञ्च साध्यत इति शङ्कायामाह, पागमाटेरिति । मात्र पदेन योग्यतादिसहकारिताव्यवच्छेद. । अनुमानविलोपस्येप्टापत्ति कुर्वता चार्वाकागा पुनरेश प्राशय व्याप्तिपक्षधर्मताशालि लिङ्ग हि गमकमभ्युपगतमनुमान प्रामाण्यवादिभिः, ध्याप्तिश्च, उभर्यावधोपार्शिवधुरः सम्बन्ध. स च चनुदिवच स्वरूपसत् कारण मपितु जात तया, का खन्वत्र ज्ञानोपाय., प्रत्यक्षमान्तरं वा, नाटा ३ ४ ·कुमुमोजला। एव धूमदर्शनानन्तरं वयार्थ प्रवृत्तिश्च सम्भावनामांत्रात्" इति दृष्ट्यदृष्ट्योर्न सन्देहो भावाभावविनिश्चयात् । अदृष्टिबाधिते हेता प्रत्यक्षमपि दुर्लभम् ॥ ६ ॥ सम्भावना हि सन्देहः स च दृष्टौ नास्ति तस्य निश्चयात, अदृष्टौ च नास्ति अनुपलब्धौ तदभावस्यैव निर्णयात् । एवम- दृष्ट्या अनुपलब्ध्या, हेता प्रत्यक्षकारणे चक्षुरादौ बाधिते सति प्रत्यक्षमपि प्रमाण न स्यात, अनुपलब्धिकालेऽपि तस्य सत्त्वे व्यभिचारात नानुपलब्धिरभावावधारणे हेतुः एवञ्च महानिर्गत- श्चावाकः पुत्रदाराभावमवधार्य विकोशेत, परावृत्ताऽपि कुटुम्ब नासादयेत्, तदा तेषा सत्त्वे चानुपलब्धिय॑भिचारिणी न हेतुः स्यादिति(१) ॥ ६॥ . तस्य संयुक्तविषयज्ञानजनकत्वेन वर्तमाने प्रसरसम्भवेषि, भूतभविष्यतास्त- दसंभवेन सोपसहारवत्या व्याप्ते?ानत्वात्, सम्बद्धं वर्तमानं च ग्रहयते चक्षुरादिनेति वचनात, न च व्याप्तिज्ञान सामान्यगोचरमिति वाच्य व्यत्योरविनाभावाभावप्रसङ्गात, नान्त्यः, अन्त करणस्य हिरिन्द्रिर्यानघतया बाहयेऽर्थे स्वातन्त्रोण प्रवृत्त्यनुपपत्ते , “ चक्षुरायुक्तविषयो परतन्त्र बहिर्मन" इत्युक्ते , नाप्यनुमानं व्याप्तिज्ञानोपाय , तत्र तत्रापीत्यनवस्थापत्ते. किंच, उपाध्यभावापि दुरवगमः, उपाधित्वावच्छिन्नस्य प्रत्यक्षत्वनियमासमवेन प्रत्यक्षाणामभावस्य प्रत्यक्षत्वपि, अप्रत्यक्षाणाममावस्या प्रत्यक्षतया श्रनुमा- नाटापेक्षायामुक्तदोषानिवृतः, धूमादिज्ञानानन्तरमग्न्यादिज्ञाने प्रवृत्तिः प्रत्य- क्षमूलकतया भान्त्या वा युज्यते, क्वचित्फलोत्पत्तितिलम्भस्तु माशामन्त्री- पधादिवट्यादृच्छिक सर्वमतद्धदि निधायाह, अनुमा वलोपश्चेति । ननु ना प्रत्यक्ष प्रमाणमितिचाासिदान्तादनपलब्धि प्रत्यक्ष- सहकारिणी, नच गेहाद् बहिर्गमन.धिकरणेन स हेन्द्रिय सचिकऽस्तीति - ·तृतीयस्तबकः । 'मनु यानुपन्नम्ममात्रं नाभावसाधक तदा भोग्योपाधि- शङ्कया धूमादावपि व्यभिचारशया न व्याप्तिनिश्चयः स्यादिति गतमनुमानैन' इत्यत्राह। शङ्का चेदनुमाऽस्त्येव न देच्छंड्डा वनस्तराम (१व्याघातावधिराशङ्क, तर्कः शड्रायधिर्मनः নয়নালসিয।মামনি হল কালালাহা- न्तरस्ययायभिचारशङ्का स्यात् कालान्तरदेशान्तरस्थज्ञानञ्चानु- मानादेवेति सिद्धमनुमानम्। शङ्का न चेत्, नतः शङ्काविरहे तरां सुतरामनुमानम् । ननु कि शङ्कानिवर्तक तत्राह तर्क. शङ्कावधि अत इति । विपक्षबाधकतकीच्छङ्काविरहो मतः इत्यर्थः । ननु तर्कस्यापि व्याप्तिमन्नत्वेऽनवस्या' इत्यत्राह व्याघातत्यादि । न शङ्का व्याघातात, कृप्तकारण विना कार्यात्पत्तिशङ्काया दृष्यथं भेजनादौ भरप्रतिपत्त्यर्थञ्च शब्दप्रयोगादौ न प्रवर्ततेति । एवञ्च तकानव- तारे डिनोपाधिरेवाप्रयोजक इत्युच्यते । तदुक्तं- न पुत्राटाभानिश्चय स्यात मचिकृष्ट ध्वसानिश्चयान्नशोकः स्यात, श्रत एव पर्वते परभागेन सहेन्द्रियान्त्रिकपाचाग्न्यभावनिश्चय इति तत्र संशया- दनुमानप्रवृतिः, अत्राहुः, अधिकरणज्ञानमात्रमावधीतः न तु तदि- न्द्रियचिकाधि, अतएव देवताभावस्तधकरणाान्त्रिकप पि गृह्यत इति चार्वाकसिद्धान्तमाश्रित्याक्तम । व्याघातावधिरिति । ঘান নামান্মানিন্দিমালা- प्रतियोगिकाभाव , कारणञ्च कोट्युपतिटोपाट तथाच व्याघालादेव धन्न न शकावतारस्तत्र तीनपेक्षणाचनस्येतिभावः। तर्कमल व्याप्ती ·Ge कुसुमाञ्जली । धोना। 'यावच्चायतिकित्त्व (१ शताशेनापि शङ्काले । विपक्षस्य कुतम्लावद्धतार्ग मनिकाबलम् ॥ विपक्षस्य विषने हेतोयतिरेकित्व सत्त्व यावच्छगते ताव- देतार्न गमकत्वमिति भावः । व्यभिचारशङ्का च उपाधिशङ्का- तदुत्तम 'अन्य परप्रयुक्ताना व्याप्तीनामुपजीवका। तैर्द्ध- टैरपि नैवेष्टा व्यापकाशावधारणा' ति । अन्ये केचन हेतवः परप्रयुकाना व्याप्तोनामुपजीवकाः तथाहि, उपाधर्वाच्छ बहेतु- निष्ठा व्याप्ति. हेतुतावच्छेदकार्वाच्छचहेतुत्तितया ज्ञायते,अत एव उप समीपवर्तिनि स्वसमानाधिकरणे स्वधर्म व्याप्तिम् प्राद- धाति बोधयतीति (२) उपाधिशब्दो जवाकुसुमादिमाधारण: तैः सोपाधिभिदृष्टैरपि पक्षे व्यापाशस्यावधारणा निश्चयो नेष्यते साधारणधर्मण साध्यसशयजननादित्यर्थः ॥ ७ ॥ 'ननपमानमीश्वरे बाधक स्यात्' अनापमानस्यातिरिक्तप्रमा- सास्यानभ्युपगमात् न बाधमत्वमिति वैशेषिकादयः । तत्र सादृ- शताशे नापोति । येन केनापि साधारणधर्मदर्शनादिनेत्यर्थः, अनुत्कटापि शका यावत् स्यादित्यर्य । २ इत्युपाधिरिति । अस्यार्थस्तु, हेतावुपाधिशये साध्यतटभावसह- चारस शया जायते तदनन्तर पक्षे तादृशहेतुम शय स सव साधारणधर्मज्ञानं तदनन्तरं पक्ष साध्यतशयः स एव व्यभिचारमशय. एतन्मते तत्तदभावसह धरितधर्मवत्वेन ज्ञायमानर्मिण तदभावज्ञानं व्यभिचारज्ञा मत्युच्यते तदधीन व्यापकाशस्य व्याप्नेनिश्चयानुत्पादः । भट्टाचार्यास्तु व्यभिचारमश- येन व्याप्तिनिश्चयानुत्पत्त्या व्यापका शस्य माध्यस्य निश्चयानुत्पाद दति वदन्तीति भावः।

·, तृतीयस्लबकः । श्यस्य पदार्थान्तरस्य याहमु मानमिति केचित्, मादृश्य न द्रव्य गुण कर्म वा गुणसमवेतत्वात्, न सामान्य सप्रतियोगिक- त्वात्सामान्यादित्तित्वाच्च, नाभावः सप्रतियोगकत्वेना- प्रत्ययात् । तच्च न प्रत्यक्षगम्यामिन्द्रियपानमात्रगाप्रतीते . नापि प्रतियोगिज्ञानसह समिन्द्रिय याहमिति वाच्य गासदृशो गवय इति ज्ञानानन्तरं मा गोर्गवयमदृशीत्यविष्टगाविशेष्यकयह- स्या प्रत्यक्षत्व त, नाप्यनुमानगम्य लिड्डाप्रतिमन्धानेऽपि ज्ञायमा- नत्वात, न शब्दगम्य तस्या (२)सार्वत्रिकत्वादिति तबाह । (३) परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः । नेकताऽपि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः ॥ ८ ॥ न प्रकारान्तरस्थिति न नोभयात्मकत्व, हि यतः परस्पर- विरोधात, नैऋतापि न भावाभावात्मकत्वपि, विरुद्धानामिति- हेतुगर्भविशेषणं परस्परविरोधिरूपत्वात् । विरोधमेव प्रतिपाद- यति उक्तिमाविरोधतः । नाभाव इत्युक्ते च भावत्वप्रतीतेः कथ. मभावता न भाव इत्युक्ते चाभावत्वप्रतीतेन भावत्वम् । अयम- भिप्राय:-मादृश्य भावोऽभावो वा उभयकोट्यतिरिक्तस्याप्रसिद्धः, अभा त्वे सप्तमपदार्थत्व भावत्वे च गुणवत्त्वे द्रव्यत्व निर्गुणत्वे ससम्बन्धिकत्वात् । सम्बन्धग्रहसापेक्षग्रहकत्वादिति भाव । असावत्रिकत्वादिति । चित्रलेखादावसत्वादित्यर्थः। भावाभावातिरिक्त पदार्थस्याप्रसिद्धत्वात्, सादृश्यस्य न भिनत्वेसति प्रभावभिनत्व न वा भावाभावात्मकत्वं, अपितु भावाभावा. न्यतरत्वमेवेति सिद्धान्त मनसि कत्याह परस्परेति । भाव- ·88 कुसुमाञ्जलो। (२) सामान्यत्वे च गुणान्यत्वं कर्मत्व तदन्यत्वे गुणत्व निर्गुण- निःसामान्यभावत्वेऽसमवेतत्वे च समवायत्वं समवेतत्वे च अने- काश्रितत्व मामान्यत्वम् एकाश्रितत्वे विशेषत्वम् । एव शक्तिसमा- दयोऽपि(५) पदार्था निराकार्याः ॥ ८ ॥ 'ननु भवतु सादृश्य समानधर्म एव, तद्ग्राहकमेवोपमान मानान्तरं स्यात्, इत्यत्राह । (३)साधर्म्यमिव वैधम्य मानमेवं प्रसज्यते। अापत्तिरसा व्यक्तमिति चेत् प्रकृतं न किम् ॥६॥ अयं गोविसदृश इति ज्ञानानन्तरं सा गरिद्विसदृशीति धीः प्रमाणान्तरादेवास्तु । अथैनस्य तद्वैधम्य तम्रिनेतद्वैधयं विना- ऽनुपपत्रमित्यापत्तिरवेति, गोसादृश्यं गवयस्य गोगवय सादृश्यं विनाऽनुपपत्रमित्यापत्तिरवेति न मानान्तरं सादृश्ययाहक मन्तव्यमिति ॥ ६॥ २ पादिना पृथक्त्रस्य परिग्रह., यथा मीमांसकतरिक्तपदार्थतया ऽभ्युपगतानामप्रि शक्तिसादृश्य पृथक्त्वाना सप्तपदार्थान्तर्गतत्व तथा सादृश्य स्यापीतिसमुदितार्थ , एक रूपं रसात्पृगति प्रतीतेस्तु गुणादिनिष्टसख्या- एथन्वयार्थीविशेर्षावषयत्वरूपत्वादिति न काचिदनुपत्तिः । नन्वतिरिक्तपदार्थ ग्राहकत्वन उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वासिद्धा. वपि कृपपदार्थग्राहकत्वेनेवोपमानस्य प्रमाणान्तरत्व स्यादित्याशङ्कते, नन्वि- त्यादिना । माधम्य ग्राहकत्वस्य प्रमाणान्तरत्वे तुल्ययुक्त्या वैधर्म्यग्राहकस्यापि प्रमाणान्तात्वं स्यादिति प्रतिबन्धिमुखेन वैशेषिकस्तन्मतं दूपर्यात, साधर्म्य मिवेति । ३ ·तृतीय स्तबकः । (१)वैशेषिकादिभिरूपमाने दूषिते नैयायिकः प्राह । सम्बन्धस्य परिच्छेदः सजायाः सजिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यात्वादुपमानफलं विदुः ॥ ३० ॥ फलमित्यनन्तरं इतीत्यध्याहार्य, सज्ञाया गवयादिसज्ञायाः, सजिना गवयत्वादिविशिष्टेन सह, सम्बन्धस्य शक्तः परिच्छेदः निश्चयः, उपमानस्य मानान्तरस्य फलमुपमितिः, प्रत्यक्षादेरसा- ध्यत्वात् इन्द्रियलिङ्गशब्दानामसामर्थ्यात् ॥ १० ॥ "ननु गोसदृशो गवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाक्यादेव शक्ति- धीरस्तु, गत्रयत्वविशिष्टो धर्मी गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वात्" इत्यनुमानाद्वाऽस्तु" तत्राह । सादृश्यस्यानिमित्तत्वानिमित्तस्याप्रतीतितः । समयो दुम्रहः पूर्व शब्देनानुमयापि वा) ॥ ११ ॥ समय: गवयत्व दिजातिपुरस्कारेण शिरूपसम्बन्धः, स च दुर्ग्रहः शब्दादनुमानाद्वा न सम्भवात, गवयत्वस्य तेन पुराऽर- हालत्वात् । न च सादृश्य मेव प्रवृत्तिनिमित्ततया गृह्मता, तस्य गुरुत्वेगाप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् ॥ ११ ॥ मादृश्य ज्ञान नापमानफनमपि तु शक्तिनिर्णय एवेति नैयायिक- मिद्धान्तमाह, वरोपकादिभिरिति । मादृश्यम्य, अनिमित्तत्वात् अप्रतिनिमित्तत्वात् निमित्तस्य प्रक्ष- त्तिानमित्तस्य गवयवस्य अतित. प्रहात् पूर्व समय. वयवशिष्टे गव यदस्य क्तिरूपसम्बन्धः, शब्देन अतिदेशवाकोन अनुमानेन वा दुग्रह गृहीतमशक्य, इति कारिकार्थ. ! -- ·कुसुमाञ्जना। (१) "ननु प्रथमतो गत्रयत्वम्याप्रतीतत्वेऽपि यदा गवयत्व प्रत्यक्षं तदा गोसदृशो गवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाश्यालक्षणया गवयत्वपरात तेन रूपेण शक्तिधोरस्तु'' तबाह । ('श्रुतान्वयादनाकाड न वाक्यं ह्यन्यदिच्छति । पदार्थान्वयवैधुर्यात्तदाक्षिणेन सङ्गतिः ॥ १२ ॥ गोसादृश्य सामानाधिकरण्यन (३)गवयपदवाच्यत्वाविषयक ব্রাল লহ্মনয যাবিনা হালিলাখ নামাজ - यस्य पर्यवसानात, यत्र पदार्था एवान्वर्यावधुरा: केनापि रूपेणा- न्यायोग्याः तत्र तदाक्षिप्तेन तेन लक्षणीयेनार्थन मतिरन्वयः यथा गङ्गाया घोष इत्यादौ । 'ननु गवयपद मप्रतिनिमित्तक साधुपदत्वादिति मामान्यतोदृष्टमनुमानमितरप्रनिनिमित्तक त्वबोधेगवधत्वस्य प्रतिनिमित्तत्वमवगाहताम् इति चेत्र व्याप- कताच्छेदकरूपेणैवानुमतेव्याचकविषयत्वात । 'गवयपद गमय- त्वप्रतिनिमित्तकम् इतराप्रतिनिमित्त त्व सति सप्रतिर्नािम- सकत्वाति व्यतिरीक च साध्यास द्धया न सम्मति, व्यति- বহমানদাদি মনু দুয়া মুয়া তুমি যা ननु यदा गवयविशिष्टपिण्डप्रत्यक्ष तदा नाधव तिसन्धानेन गवयत्वं प्रवत्तमित्तानश्चयेन तत्रातिदेश वाक्यतात्पनि चयातादृश- वाक्य घटकगासदृश पदलक्षणाया मधयत्वशिष्ट शक्तियह. सम्भवतीति कथ- मुषमानस्य प्रमाणान्तरसमिति शङ्कत, नन्वित्यादिना । शक्यान्वये पर्यवसानात् जनितान्वय बाधादितियावत् । ३ गवति । तथाहि मजयपद किंचिदमांच्छिशक्यताक व्याक- बनियनपदत्वात्।

·88 । तृतीयस्तबकः । उनुभवसिद्धत्वाच्च उपमानं प्रमाणान्तरम् (१) । एवं विक्करभति- दीर्घयोवतिकठोरकण्टकाशिनमपसदं पशूनामित्यादिवाक्यार्थ- ज्ञानानन्तरं तादृपिण्डदर्शने करमपदधाच्यताय होऽप्युपमाना- देवेति । उपमानं तु शक्तिमानपरिच्छेदकतया नेश्वर बाधमिति भाव:(२) ॥ १२॥ 'शब्दस्तु नेवरे बायकत्वेन शङ्कनीय: अनुमानानतिरेकात् इति वैशेषिकाः, पदश्रवणानन्तरं पदार्थस्मरणे एते पदार्थाः पर- स्परं संसर्गवन्तः आकाढायोग्यतासत्तिमत्यदस्मारितत्वात दण्डेन गामभ्याजेति पदस्मारितपदार्थवत्' इत्यनुमानात् संसमिद्धेः, किं वा एतानि पदानि स्मारितपदार्थसंसर्गप्रमापूर्वक्राणि आका- हादिमत्पदत्वात' इत्यनुमानात तसिद्धः (३)ज्ञानज्ञानस्य दिषयविषयकत्वनियमात इति, अचाह । रदमुपलक्षणम् । वैधविशिष्टवस्तुदर्शनं करणं, नलादिवि- धर्मगुणवती पृथिवोयत्तिदेशवाक्यस्मरणं व्यापार, पृथिवोत्वावच्छेदेन एथिवीपटवाव्यत्वामितिः फलमियपिबोध्यम् उपमिनामीत्यनुव्यवसाया. चापमानस्य प्रमाणान्तरत्वम् । २ तथाचेश्वरपद न किञ्चिदर्थवाचकं किञ्चित्सदृशावाचकत्वा. दित्यनुमानं परास्तमेवेति भावः । ननु तादृशोधपूर्वकत्वसिद्धावपि न तत्पदार्थवत्तत्यार्थसिद्धि- रित्यत पाह, ज्ञानज्ञानस्योत प्रक्रते पदार्थ संसर्गप्रमानुमिते , तद्विधर्यात, तस्य पदार्थ संसर्गप्रमायाः य संवर्ग पाविषयः स सत्र वियो यस्य तादृशत्व- नियमादित्यर्थः।

·कुसुमाञ्जली। अनेकान्तः परिच्छेदे सम्भवे च न निर्णयः । आकाड्डा सत्तया हेतुर्योग्यासत्तिरबन्धना ॥ १३ ॥ अत्र पदार्थपक्षकानुमाने संसृष्टा पति यदि संसर्गवत्त्वं साध्यते, सम्भावितसंसर्गका इति ससर्गस्वरूपयोग्यत्वं वा, आदो पयसा सिञ्चतीत्यादावनैकान्तः, द्वितीये न सप्तर्गनिर्णयः, अन्वयप्रयोज- करूपतत्त्वरूपयोग्यताया हेतुविशेषणीकृतत्वेन सिद्धसाधनाच्च१ (२)द्वितीये प्रयोगे आकाक्षा सत्तया ति । आकासा हि समधि- ध्याहृतपदस्मारितपदार्थविज्ञासा, घमित्युक्ते मानय पति, आनयेत्युक्त घटं पटं वेति जिज्ञासादयः । (३)' ननु योग्यता. सहितासत्तिरेव हेतुरस्तु, तबाह, योग्यासत्तिरबन्धना इति व्याप्तिशून्या, अयमेति पुत्रो राजः पुरुषोऽपसार्यतामित्यत्र निरा- सायोराजपद पुरुषपदयाभिचारात् ॥ १३ ॥ प्राभाकरास्तु “वेदस्यापीरुषेयतया तत्र वक्तज्ञानानुमाना- सम्भवात् शब्दः प्रमाणं, लोके आप्तोक्तत्वज्ञानमपेक्षितं, तथाच तु १ अनुमिते पूर्व हेतुतावच्छेदकविशिष्ट हेतुज्ञानस्य नियतापेक्षयी अत्यादितिभावः । २ पढपक्षकानुमाने दोषमाह, द्वितीये प्रयोग इति । ननु योग्यताया भासत्तेश्च जान शाब्दबोधोपयोगि, प्रतो योग्यता. विशिष्टा प्रासत्तिरेव हेतुरस्तु किमाकाहाया हेतुघटकत्वेनेत्याशङ्कते नन्विति। लौकिकशब्दमात्रस्यानुवादकत्वेनाप्रमाणत्वं वदता प्राभाकराणा मतमुत्थाप्य निरस्थति प्राभारास्त्वित्यादिना। ४ ·५० तृतीयस्तबकी। 'अयं वक्ता स्वप्रयुक्तवाक्यार्थयार्थज्ञानान श्रमायजन्यवाक्या- र्थज्ञानजन्यवाक्यप्रयोक्तृत्त्वात्' इत्यनुमानाद्वक्तृज्ञानावच्छेदकतया, उत्तरकालं वा एते पदार्थाः परस्पर संसृष्टाः वक्त यथार्थज्ञानवि- षयत्वात्' इत्यनुमानात् साक्षात् वाक्यापिद्धः, कप्तसामर्थ्यात् शब्दात पुनरन्वयधीरित्यनुवादको लौकिकः शब्दो न प्रमाणम्" ति प्राहुस्तबाह । निर्णीतशक्तवाक्याद्धि प्रागेवार्थस्य निर्णये । व्याग्निस्मृति विलम्बन लिङ्गस्यवानुवादिता ॥ १४ ॥ वैदेऽवधारितसामाच्छब्दाल्लोकस्यलेऽपि प्रागर्थनिर्णये लिङ्ग- स्यैवानुवादकत्वं, व्याप्तिस्मृतिविला नानुमानस्य शब्दापेक्षया विलम्बितधीजनकत्वात ॥ १४ ॥ 'नन्वाप्तोक्तत्वस्य संशये व्यतिरेके च शाब्दज्ञानानुत्पत्त्या निर्णयो हेतुर्वाच्यः, प्राप्तोत्तत्वञ्च प्रकृतवाक्यार्थगोचरयथार्थधी- १ निर्णातशत, निर्णातयोग्यताकाक्षादिमत्वरूपसामादित्यर्थः, प्रागेव अनुमानात्पूर्वमेव निर्णये शब्दात्मकनिर्णये, अनुवादिता गृहीतयाहि- त्वम् । तथाच तुल्ययुक्त्या वेदे यादृशी सामग्री तादृश्येव लोके नत्वपक्षणी. यान्तरमस्ति इति वैदिकशब्दस्थल इव मानाभावेन नाप्ताक्तत्वनिश्चयस्य हेतुत्वं येन वत्कृयथार्थज्ञानानुमानमवेक्षणोयं भवेदिति भावः । यस्व संशय व्यतिरेकनिश्चये च यटनुत्पादस्तनिश्चयस्तत्र कारण- मिति नियममभिप्रेत्याप्तोत्तत्वनिश्चयस्यान्वयधीजनकत्व प्राभाकरः पुनः शकते, नन्वित्यादिना।

·५३ कुमुमाजला। वाक्यार्थधी: प्रथमतोऽनुमानादेव(१) बाळा जन्यवर्मात, इत्यत्राह। ध्यस्त'दूषणाशङ्क (२) स्मारितत्वात् पदैरमो। अन्विता इति निर्णीते वेदस्यापि न तत् कुत: ॥१५॥ आप्तोक्तनिश्चयस्य हेतुत्वे मानाभावः, बाधकप्रमा- विरहरूपयोग्यताजा वलम्बादेवायोग्येऽन्वयधीविलम्बसम्भवात, अन्यथा वेदेऽपि अपौरुषेयत्वधीहें तुरस्तु तथाच तत्रापि · अमी वैदिका अर्थी 'अन्विताः' परस्परं संसृष्टाः व्यस्तपदूषणाशङ्कः पदैः स्मारितत्वात्, इत्यनुमानात संसर्ग निर्णीते तदनुवाद- त्वं दस्थापि न कुतः । यत्त पढं न करणं किन्तु पदार्थ एव, अत एव पदार्थकरणकवाक्यार्थज्ञानात कविकाव्यादिक(४), द्वामित्यत्र १ अनुमामादेवेति । तथाच शाब्दवोधात्पूर्व अनुमानापेक्षायां लौकिकः शब्दोऽनुवादक इति, बेदस्थ ले तु दोषवत्यरुषाप्रणीतत्त्वेनाप्ताक्तत्व- शुक्रव नावतरतीति न तन्त्र निश्चयस्य हेतुत्वमिति लौकिकशब्द प्रमाण मितिभावः। २ व्यस्ता निरस्ता, घुदूषणानां भमग्नमादादिपुरुषदोषाणां प्राशङ्का येषु तरित्यर्थः। ३ पदार्थस्य अन्वयबोधकारणतावादिनी भहस्य मतमुत्थाप्य निरस्यति, यविति। ४ कवयो हि अपूर्व वाक्यार्थमनुभूवैवाभिनवं काव्यं विरचर्यान्त तादशा. पूर्ववाक्यार्थज्ञानमनिकृष्टविषयक त्वान्न प्रत्यक्षं व्याप्तिज्ञानजन्य त्वाभावा वामितिः शब्दाभावाचशाब्ट बोध. परन्तु अन्वयबोध एव तादृशखाधे चिन्तावशोस्थिताः पदारव हेतवः न तु पटानीति न शब्द प्रमाणा- तमिति भावः।

·५३ तृतीयस्तबकः । द्वारोपस्थितावपि पदार्थनिष्ठाकाङ्काविरहेणान्वधाबोधः, 'शाब्दी झाकाङ्का शब्देनैव प्रपर्यते' इति न्यायात् । अतएव पदार्था- नामवच्छेदकत्व पदजन्योपस्थिति विना पदार्यान्वयाबोधात (१तदुक्तम्- प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्यापगमादपि । पदानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम्' । अभिधातृत्वात् पदार्थ पिस्यापकत्वात्' इति गुरुमतमपास्तं, पदानामित्यत्र (२)प्राप्तानामिति प्रत्तेपणापि (३)प्राप्तोक्तत्व- स्यावच्छेदकत्वापातात, तथा चावश्यस्वीकार्य पदार्थापस्थिती पदमन्यासिद्ध न करणम् " दति, (तत्र पदार्थानामती- तादिरूपतया अकारणत्वात, पदार्थस्मरणस्यापि निळापारतया अकरणत्व त्, पदज्ञानस्यैव करणत्वात्, पदार्थस्मृतव्यापारत्वात, कविसाव्यादिस्यले व मानसज्ञान हेतुरिति(३) ॥ १५ ॥ १ पदस्य कारणात्वे प्राचां सवादमुपन्यस्मति, तदुक्तमिति । २ प्राप्तानामितीति । गुरुमतवादो पढार्थकरणतावादिनं श्लोके पदा नामिति निवेशेन दूषितवान् तथा सति पदार्थकरातावाट्यपि पदानामि- त्यत्राप्तानामिति प्रक्षिप्य दूषयति, प्राथम्यं प्रथमोपतित्वं तच्चपदाप्लो- तत्वयोस्तुल्यम्, अभिधातृत्व च पदे पदार्थोपस्थित्यनकूलशक्तिमत्त्वं प्राप्लेच परोच्चारयितृत्व, तात्यय तादृशेच्छाविषयताविशेषः श्राप्तच तादृशेच्छावत्वमित्युभयत्रैव श्लोकार्थनिर्वाहः । ३ प्राप्तस्य कारणत्वापातादित्यर्थ । ४ भट्टमतंदूषर्यात तति । ५ कविकाव्यानुरोधेन स्वीकृतज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेनेवोपपत्ती वैजात्यन्तर- कल्पने मानाभाव इत्यर्थः । -- ·५४ कुसुमाञ्जली। ननु शब्दोऽतिरिच्यता प्रमाण, स एव बाधकोऽस्तु, तथाहि- 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमठात्मा कर्ताहमिति मन्यते' ॥ इति गीता पठन्ति, प्रकृतेर्बुद्धितत्त्वस्य, गुणैः सत्त्वादिभिः, क्रियमाणानि कर्माणि माहादह कर्तति चेतनो मन्यते, तेनाभि- मानिक कर्तृत्व न पारमार्थिक, न च सर्वजस्याभिमानः विशे- पदर्शनात , (कर्तेति वृनिति न षष्ठी इति, अन्नाह । न प्रमाणमनापोक्तिनादृष्ट क्वचिदानता । अदृष्टदृष्टौ सर्वज्ञो न च नित्यागमः क्षमः ।। १६ ।। अय हि सर्वकर्तृत्वाभावावेदकः शब्दः अनाप्तोक्तश्चेच प्रमाणम, प्राप्तोक्तश्चेदेतदर्थगाचरज्ञानवतो नित्यसविषयक- ज्ञानवत्त्वम् इन्द्रियादाभावात् , आगमस्य च नित्यत्वं दूषित- मेव प्रागिति वेदकारी नित्यः सर्वजः सिद्धाति ॥ १६ ॥ नन्वसत्त्वबोधकागमाना३) का र्गातः, तत्राह । १ ननु कति कृयोगे कर्मणीत्यत्र कथ न कर्मणिषष्ठीत्यत श्राह, न षष्ठीति, " न लोकाव्यनिष्ठाखलर्थतनाम, (२।३।६७ ) इति निक्षे. धानात्र षष्ठीति भाव । २ ननु तातापि कथं नित्यसर्वविषयकज्ञानवत्वसिद्धिरित्यत पाह इन्दियाटयभावाति, तथाच इन्द्रियादिजन्य ज्ञान इन्द्रियन्त्रिकर्षार्दािन- यन्त्रिविषयकं, अशरीरस्योन्टयाटाभावात्तज्ज्ञानं सुतरां नित्य विनिगमका भावात्सर्वविषयकञ्चेति नित्यसर्वज्ञत्वेनेश्वरसिद्धिरिति भावः अकर्तुत्वबोधकागमानामित्यर्थः । .

·तृतीयस्तबमः। ५५ नचासौ क्वचिदेकान्तः सत्त्वस्यापि प्रवेदनात् । (निरजनावबोधार्थो न च सन्नपि तत्परः ॥ १७ ॥ असावागमा नासत्त्वमापक्ष एव, सत्त्वस्यापिबहुशः 'मत्तः सर्व प्रवर्तते, इत्यादिभिः प्रतिपादनात् , द्वयोश्च न मुख्यार्थत्वं विरोधात्, ििनगमकचिन्तायां विशेषगुणशन्यात्मस्वरूपस्य ध्येयत्वतात्पर्यशत्वं बाधकश्रुतीना, साधकश्रुतीनाञ्च कार्यकार- शभावादितर्कमलकानुमानसाचिन मुख्यार्थकत्वात ॥ १७ ॥ ननु यासी सर्वजः स्यात् अनुपदिश्याऽपि(२) प्रवर्तदि- त्युपदेशानुपपत्तिरेवास्तु ईखरे बाधिका(३), नायमनुपदिश्य स्वय प्रवर्तयितुं न जानाति सर्वत्रत्वानुपपत्तेः४), अापत्तिश्च मानान्तरं तत्राह। हेत्वभावे फलाभावात् प्रमाणेऽसति न प्रमा। तदभावात प्रवृत्तिर्न कर्मवादेऽप्ययं विधिः ॥ १८ ॥ प्रमाणऽसति न प्रमा, प्रमाणरूपहेत्वभावे फलाभावात प्रमाविरहात्, प्रमाविरहे च न प्रवृत्तिः कारणाभावात् , प्रमा- १ सन्नाप आपातत असत्वबोधकत्वेन प्रतीयमानाऽपिकश्चिदागमः निरज्जनावबोधार्थ, प्रात्मनो निरज्जनत्व विशेषगुणशून्यत्व तद्ध्येयमि त्येवम्पर न च तत्परः नत्वकर्तृत्वघर इत्यर्थः । वेदमनुक्तवापि। ३ ईश्वरे सर्वचत्वाभावसाधिकेत्यर्थ । ४ नन्वनुपपत्तेः कथं साधकमित्यत पाह, अर्थापतिश्चेति, तथाच अनुपप- तिज्ञानस्याापत्तिरूपमानत्वाति मान । .

·कुसुमाञ्जलो। জালালিমিনাৱিাৰথিন ভুনি নাম্বয়মঘনা, মুখ (१)कर्मवादेऽप्ययं विधिः अदृष्टादेव प्रवृत्तेपपत्तेः वेदस्यानर्थ- क्यापत्तिः । न वाऽात्तिमानान्तरम् ॥ १८ ॥ तदेवाह । (२)अनियम्यस्य नायुक्तिनीनियन्तोपपादकः । न मानयोर्विरोधोऽस्ति प्रसट्टे वाऽप्यसो समः ॥१६॥ जीवी देवदत्ता गेहे नास्तीति ज्ञानानन्तरं बहिरस्तीति धीरुदाहरण, तजानियम्यम्या व्याप्यस्य नायुक्तिनानुपपत्तिः, अनि- अव्यापको नोपपादकः, व्यापकव्यतिरेकेण व्याप्यस्यैव व्यतिरेकात, तादृशानुपपत्तिज्ञाने व्यतिरेकव्याप्तिधीरेव (३) यदपि 'चिदपि गेहे नास्तीति ज्ञानानन्तर विरोधज्ञानेऽविरो. धाय गेहान्यविषयता क्वचिदस्तीत्यस्येत्यापत्तिः' इति, तदपि न, न हि वास्तवो मानयो विरोधः. तथा सति एक मानं भज्येत, विरोधज्ञानस्य विषयभेदव्यवस्थापकत्वमनुमानविध- १ कर्मजन्यादृष्टादेव जगदुत्पयते नत्वीश्वरादिति कर्ममीमांसकमतेइ- पोत्यर्थः। २ देवदत्तो बहिरस्ति ग्रहास्तित्वाभाववत्वे सति जीवित्वात् यत्रैवं तत्रैव. मिति व्यतिरेक्यनुमानेनेवार्थापत्तिप्रलयसम्भवात् अापत्तेनीनुमितिभित्रमि- तिकरणत्वमित्यभिप्रेत्य दृषति अनियम्येत्यादिना । ३ पत्र प्रमाणयाविरोध. तत्रापित्तिरविरोधावपादिका विरोधाविरोध. यााप्यव्यापकभावविरक्षादनुमान न सम्भवतीति प्रमाणान्तरत्वमापतेरि- तिकेषाचिन्मत दूषयितुमाह, यट पीति । ४ क्वचिदस्ति ग्रहेन,स्तीति मानयोः ।

·तृतीयस्तबकः। যম, নয়াৰি নিৰাঘা মিনুনিযঙ্গ জানুযনা নিৱন্ত सति प्रमाणपतृत्त्वाति, अन्यथा धूमोऽप्यनुपपदा मानो हि गमयेदित्यापतिरिति प्रसिद्धमप्यनुमान न स्यात्, अवाग्भागा- वच्छेदेन वहानुनलम्भ धूमरत वहिमानमिति विरोधेऽरभा- गावच्छेदेन वहिव्यायापनमप्यापतेरेव म्यात्, अनुमानाभावे- ऽपि च व्याप्तियाहकमानस्य वहिसाधत्व नापत्तरित्यनुमान. विलोपः स्याति ॥ १९ ॥ अनुपलब्धि श्च ने खरे बाधिकेति योग्यादृष्टिरित्यादिनो. लम, वस्तुतोऽनुपलब्धिानान्तरमेव नेत्याह । (प्रतिपत्तरपारोक्ष्यादिन्द्रियस्यानुपनयात् । अज्ञातकरणत्वाच्च भावावेशाच्च चेतसः ॥ २० ॥ यत्राजातानुपर्लाब्धः कारणं तत् प्रत्यक्ष, जातानुपर्लाब्ध- जन्याभावज्ञानस्यानुमानत्वात, जन्यापरोक्षज्ञानस्य इन्द्रियजन्य- त्वात, अपरोक्षत्वञ्च ज्ञानकरणकान्यत्व, घटादिप्रत्यक्ष इव घटाभावायतेऽपीन्द्रियस्यान्यानुपक्षीणत्व त(२) करणत्वम्(३), N १ योग्यानुपलब्धिरूपप्रमाण जन्याभावप्रतीतरित्यर्थः । इन्द्रियकरणकत्वस्य साध्यत्वं प्रकरणलभ्य, तत्र हेतुमाह, अपारोक्ष्यार्शित प्रयोगस्तु योग्यानुपर्लाब्धजन्याभावप्रतीति इन्द्रियकरणजन्य', अपारा- क्ष्यात् घट प्रत्यक्षवत् इति । २ व्यापारणा व्यापारियोनान्य यानिद्धिरिति नियमात् व्यापारणेन्द्रियस्या- नन्यथासिद्धत्वात, अन्य था घटादिप्रत्यर्वेपि व्यापारणेन्द्रियस्यान्य यासिद्धत्व- प्रसङ्गादित्यर्थः। । एतच्चात्र इन्द्रिनिष्ठकरणतानिरूपकत्वरूपं बोध्य, श्रतएव प्रतिपत्ति- रूपपचे साध्यस्य सङ्गतिः।

·५८ कुसुमाञ्जना। अधिकरण प्रत्यक्षाभावेऽपि(१) शब्दादिध्वंसस्य, वायौ रूपामावस्य च राहात (२)अधिकरणयहेऽप्यनुपक्षयात्, अज्ञातकरणजन्यज्ञान- त्वेन इन्द्रियजन्यत्वानुमानाच्च, भावावेशाच्च चेतसः मनसः, (३) अस्मदादिबाह्मानुभवस्य भावभूतकरणसचिवमनोजन्यत्व- नियमात नानुपलब्धिः करणं किन्विन्द्रियमेवेति ॥ २० ॥ साधकान्तरमाह। प्रतियोगिनि सामायापाराव्यवधानतः । अक्षाप्रयत्वादोषाणामिन्द्रियाणि विकल्प नात् ॥ २१ ॥ इन्द्रियाणि करणमिति साध्यं, प्रतियोगिग्राहकत्वात, यथाऽनुमान घटस्येव तदभावस्यापि याहकं तदिन्द्रियमपि । 'ननु प्रतियोगियाहकत्वमतन्त्रं, अनन्यथासिद्धत्वस्योपाधित्वात आश्रयग्रहेण इन्द्रियस्यान्यथासिरित्यत आह बधानत इति । व्यापारेणाधिकरणप्रत्यक्षेण धन्द्रियस्यान्यथासि- अभावात, अन्यथा संयोगेन चक्षुदिकमन्यासिद्ध भावयहेऽपि स्यास । किञ्चाभावभ्रमस्य दुष्टकरणजन्यत्वमवश्यं वाच्यं, दोष- १ अधिकरणलौकिकप्रत्यक्षाभावेपोत्यर्थः । २ ननु भूतलं घटाभावदिति प्रत्यक्षस्य भूतलांशेऽपि लौकिकतया तत्र सत्प्रत्यक्षार्थमिन्द्रियस्यापेक्षणीयतया इन्द्रियमन्यासिमिति तत्रानुपर्लाब्ध- करणताया श्रावश्यकत्वे सर्वत्रेवानुपलब्धिकरणकत्वमभाव प्रत्यक्षस्येतीन्द्रिय- मन्यथासिमित्यत पाह, अधिकरणग्रहे पीति । ३ ईश्वर प्रत्यक्षवारणाय अस्मदाढीति, सुखायनुभवे व्यभिचारवारणाय बाह्येति । ४ अनुमानादी साध्यव्यापकता इन्द्रिये साधनाठ्यापकता बोध्या। व्यापाराव्य- ·तृतीयस्तबकः । वेन्द्रियादिनिष्ठ एव, अनुपलब्धेषववाभावात, पित्तादिना इन्द्रियस्यैव दुष्टत्वात् , तदिदमुक्तम् अक्षाश्रयत्वादोषाणामिति। अधिकरणाभावयोर्विशिष्टधोर्नेन्द्रियजा अभावधीत्वात, नानुपल- ब्धिकरणजा भावधीत्वात अतो विशिष्टयाहीन्द्रियं स्वीकार्य) तदिदमुक्त विकल्पनात विशिष्टविषयकज्ञानात् ॥ २१ ॥ 'नन्वनुपलब्ध्या घटाभावस्य ज्ञान ततश्च घटाभाववद्- भूतलार्मात ज्ञान, घ्राणजसौरभोपनयानन्तर सुरभि चन्दनमिति चातुषवत् इत्यभावाहिकाऽनुपलब्धि: कारणतया वाच्या, निर्विकल्पविषयीकृत एव इन्द्रियेण सविकल्पविषयतया रह्मते तथा दर्शनात् (६) । अभावे!न्द्र यप्रत्यासत्तेरभावात् (३) कथं वा प्रत्यतत्वं, विशेषणतायाः सम्बन्धान्तरगर्भत्वात् (४) अवश्यकृप्तकारणताकानुपलब्धेरेव करणत्व नेन्द्रियस्य इत्यवाह । २ तथाचार्य प्रयोगः-इन्द्रियं प्रभावलकिविषयकग्रहकरणं अमाववि शिष्टज्ञानीयर्मिविषयताप्रयोजकत्वात् इति । २ घटादिविशिष्टबुद्धी निर्विकल्पविषयीभूतस्येव घटादेभानदर्श नादित्यर्थः । ३ इन्द्रियाणा प्राप्ताग्राहकत्वनियमादिति भावः। ४ सम्बन्धस्य सम्बन्धिभिन्नत्वनियमेन ग्राह्यस्वरूपस्यासम्बन्धत्वनिश्चयात् समवायानभ्युपगमेनान्यत्र तदकल्पनाच्च, इटमुपलक्षशम विशेषणताकल्पने- सत्यभावप्रत्यक्षं, तत्सिद्धी तत्कल्पमित्यन्योन्याश्रयश्च । ५ शुक्ता रजतममे सति रजतानुपलब्धेरभावादिन्द्रियसम्बद्रस्यापि रजता- भावस्याग्रहेणावश्यकत्वादित्यर्थ, - ·कुसुमाञ्जली। चेतनान्तराप्रयोज्या या लीला सैवोत्सवो यस्य स तथा, दुःखा- भावैकनिदानत्वात्, अतएव उद्धवदतिश्रद्धाः, देवानामपि देवं स्तुत्यं, प्रपदयामहे ॥ २३ ॥ ति तृतीयस्तबकव्याख्यानम् ॥ चतुर्थः स्तबकः । सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्वादिति तुरीयविर्घातपत्तिः(१) । ईश्वरो न प्रमाणं तज्ज्ञानस्यासहीतयाहित्वाभावेन प्रमात्वाभा- वात् , ईश्वरस्य प्रमाकर्तृत्व प्रमाकरणत्वञ्च नास्तीति अप्रमाण- पुरुषस्य वचः कः अध्यादित्यत्राह । अप्राप्नरधिकप्राप्नरलक्षणमपूर्वदृक् । यथार्थोऽनुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ॥१॥ अपूर्वदृक्त्वं अगृहीतवाहित्व(२) न प्रमालक्षणं धाराबहन- बुद्धव्याप्तः इद रजमितिभ्रमातिव्याप्नश्च । स्वमते लक्षणमाह १ इयमत्र विप्रतिपत्तिः ईश्वरः प्रमाणं न वा विधिकोटिरत्र नेयाय- कानां, निषेधकोटिर्जेनानाम् । २ अगृहीतग्राहित्वञ्च, स्वात्यत्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिस्व समानाधिक- रणज्ञानाविषयविषयकत्वम इदमेव परेषां प्रमाज्ञान नक्षणाम् कारिकायां अपूर्वदृमितिपदं भावपर बोध्यम, तथाचापूर्वदृक्त्वमेवाग्रहीतयाहि म, अपूर्वस्यायहीतस्य दृक् दर्शनं ज्ञानं तवमिति तदर्थः ।

·तृतीयस्तबकः । 'घटाभाक्वदलमित्यादिवशिष्टप्रत्ययबलात् अभावेनाधिक- रगास्य प्राप्तभक्ताऽपि स्वीकारात् ॥ २२ ॥ स्तबकार्यमग्राहकश्लोकमाह । प्रत्यक्षादिभिरे भरेबमधरो दूरे विरोधोदयः प्रायो यन्मुग्वबोक्षणैविधुरैरात्माऽपि नाऽऽसादयते । तं सर्वानुविधेयमेकमसमम्वच्छन्दलीलोत्सवम् देवानामपि देवमुद्भवदति प्रद्धाः प्रपद्यामहे ॥२३॥ इति तृतीयः स्तबकः । यस्येश्वरस्थ मुर्खानरीक्षणेकविधुरैधर्मियाहकमानबाधित: प्रत्यवादिभिरात्मैव नामाढाते, विरोधोदयो यतोऽधरोऽधः, अतएव दूरे, सर्वमनुविधेय वश्य यस्र्योत, असमा स्वच्छन्दा . १ घटाभाववद्भूतलमित्यबाधितविशिष्टप्रतीत्यनुरोधेनाप्यभावस्याधि- करयोन सह सम्बन्ध अवश्यमढीकार्य इत्याह, घटाभावेति । यस्य परमेश्वरस्य मुखवीक्षणं स्वरूपग्रह, तत्र विधुरैः बाधित, एभिरेव पूर्वमुपन्यस्तैरेव प्रत्यक्षादिभिः योग्यानुपलब्ध्याभिः प्रामाश्चि ईश्वराभावबोधप्रयोजकतावच्छेदकवत्वप स्वनावोध, नासायते न प्राप्यते विरोधोदय ईश्वराभावबोधोत्तिः यतेऽर: नात्यात इत्यर्थः, अलमत्र दृरे, प्रायः पदं बाहुल्यार्थक तथाचेश्वराभावसाधकानि माग्येत धर्मिग्राहकमानबाधितानीति भावः । सर्व समग्र जगत अनुविधेय स्वाधीनं यस्य तथाभूत, सकर्माद्वतीयं, असमा लोकोत्तरा स्वच्छन्दा स्वतन्त्रा लीला सवात्सवा यस्य तथाविधं, उद्भवतश्रद्धाः उद्भवन्ती अतिश्रद्धा येतात तथाविधा, वय देवानामपि देव प्रपटयामहे, श्रवणमननादिभिराराधयामः । ६ ·कुसुमाञ्जली। चेतनान्तराप्रयोज्या या लीला सैवोत्सवो यस्य स तथा, दुःखा- भावैकनिदानत्वात्, अतएव उद्धवदतिश्रद्धाः, देवानामपि देवं स्तुत्यं, प्रपदयामहे ॥ २३ ॥ ति तृतीयस्तबकव्याख्यानम् ॥ चतुर्थः स्तबकः । सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्वादिति तुरीयविर्घातपत्तिः(१) । ईश्वरो न प्रमाणं तज्ज्ञानस्यासहीतयाहित्वाभावेन प्रमात्वाभा- वात् , ईश्वरस्य प्रमाकर्तृत्व प्रमाकरणत्वञ्च नास्तीति अप्रमाण- पुरुषस्य वचः कः अध्यादित्यत्राह । अप्राप्नरधिकप्राप्नरलक्षणमपूर्वदृक् । यथार्थोऽनुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ॥१॥ अपूर्वदृक्त्वं अगृहीतवाहित्व(२) न प्रमालक्षणं धाराबहन- बुद्धव्याप्तः इद रजमितिभ्रमातिव्याप्नश्च । स्वमते लक्षणमाह १ इयमत्र विप्रतिपत्तिः ईश्वरः प्रमाणं न वा विधिकोटिरत्र नेयाय- कानां, निषेधकोटिर्जेनानाम् । २ अगृहीतग्राहित्वञ्च, स्वात्यत्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिस्व समानाधिक- रणज्ञानाविषयविषयकत्वम इदमेव परेषां प्रमाज्ञान नक्षणाम् कारिकायां अपूर्वदृमितिपदं भावपर बोध्यम, तथाचापूर्वदृक्त्वमेवाग्रहीतयाहि म, अपूर्वस्यायहीतस्य दृक् दर्शनं ज्ञानं तवमिति तदर्थः ।

·स्यात् (३) चतुर्थस्तबकः ६३ यथार्थ इति । १) अनपेक्षतयेति स्मृतेः जनकानुभवसमानविषय- कतया तत्प्रामाण्याधीनप्रामाण्यकतया सापेतत्वात् तत्र न प्रमाव्यवहारस्तान्त्रिकाणामिति ॥१॥ लनु धारावाहिके नाव्याग्निः, ज्ञानेन हि विषयनिष्ठो धर्मः कश्चिज्जननीयः, अन्यथा ज्ञानस्य विषयं प्रति नियमो न तथा च तमादायाराहीतयाहित्वमेव । (४) किञ्च स धर्मस्तदुपादानज्ञानजन्यो न वा, पाझे उपादानज्ञानस्य उपा- दानविषयतानियमार्थ धर्मान्तरस्वीकारे तत्राप्यवमित्यनवस्था, द्वितोये कार्यत्व हेतुः तत्रैव उपादानजानजन्यत्वव्यभिचारीति (३) जेश्वरस्य तित्यादिकर्तृतथा सिद्धिरित्यत्राह । स्वभावनियमाभावादपकारो हि दुर्घटः । सुघटत्वेऽपि सत्यर्थेऽसति का गतिरन्यथा ॥ २ ॥ ९ ननु यथानुभववत् यथार्थस्मतिरपि कथं न ममा स्यात् यथार्थत्वस्येव तन्त्रत्वात् अनुभवत्वस्य वैयादित्यत श्राह अनपेक्षितयेति । २ भमस्तु न विशिष्टज्ञानं किन्तु धर्मस्मरण धर्मिणोऽनुभवश्चेति जानद्वयम्, तत्र धर्मस्मरणं ग्रहोतग्राहि, धर्म्यनुभवस्य तु प्रमात्वमिष्टमेवेति भमे नातिव्याप्तिरिति धारावाहिकेऽव्याप्तिमुद्धति, नन्विति । ३ इदमुपलक्षणं, ज्ञानकर्मत्वमपि विषयाणां नस्यादिपि ध्येयम । ४ ज्ञानस्य विषयनियमार्थ ज्ञाततारूपो धर्मः अवश्य नैयाधिकरपि मन्तव्य इत्यभिमन्यमानो भट्ट. क्षिति सकर्व का कार्यत्वादिति नैयायिका- नुमानं दूयितुमुपक्रमते, किञ्चेति । ५ क्षितिः सकत का कार्यत्वादित्यत्र, सकर्तृकत्वं उपादान गोचरापरोक्ष- ज्ञानचिको तिमज्जन्यत्वं एव उपादानज्ञानादिमज्जन्यसिद्धा विशेणीभूतोपादानज्ञानजन्यत्वस्यापि सिद्धे रुपादानज्ञानजन्यत्वाभावति सातत्वे कार्यत्वस्य वर्तमानत्वात् व्यभिचारीति भाव. । T ·६४ कुसुमाञ्जलो। মানায় যন্ত্র যিনানিয়া:, আবী মুাননা धानेऽपि नियमानुपपत्तिः इति स्वभाव एव नियामकस्तति । किञ्च वर्तमानविषये तदुत्पत्तावपि अविळामाने विषये ज्ञात- ताया उपादानविरहात् अनुत्पत्तो विषयतानियमानुपतिरिति स्वभाव एव तत्र नियामक इति ॥३॥ (१) ननु क्रियया कर्मणि किञ्चिज्जननीमिति व्याप्ते (२/ जानक्रिययाऽपि विषयनिष्ठो धर्मी जननीयः इत्यत्राह । अनैकान्तादसिद्धेवा न च लिङ्ग मह क्रिया । तद्वैशिष्ट्यप्रकाशत्वानाध्यक्षानुभवोऽधिके ।। ३ ॥ क्रिया यदि धात्वयंस्तदा 'शरण गगनं युक्ति(३) इत्यत्र यदि करण व्यापारः क्रिया तदापीन्द्रियसंयोगादिना घटादिनिष्ठकिञ्चिद- जननात् व्यभिचारः, अथ किया स्पन्दस्तदा ज्ञानस्य स्पन्दा नात्मकत्वादसिद्धिः। ननु ज्ञातो घटः साक्षात्कृतो घट इत्यादि प्रत्यतमेव ज्ञाततायां मानमित्यत्राह तद्वैशिष्टोति । (४) १ अनुमानेन ज्ञाततासिद्धिमाशङ्कते नन्विति । २ तथाचार्य प्रयोगः, क्रिया कर्मानष्ठधर्मनिका क्रियात्वात् ग्राम- अपकर्मनिष्ठसयोगजनकगमनक्रियावत् इति । ३ शरेण घट युनक्तीत्यत्र शरसयोगरूपक्रियाया अवयविभागरूपफलजन- कत्वसभवात् गगनपर्यन्तानुसरणं तथाच गगननित्यत्वेन अवयविभा- मासम्भव इति भाव । ४ जाततारूपधर्म प्रत्यक्ष प्रमाामाशहरी नाबति ।

·६५ चतुर्थस्तबका। मर्वत्र विशिष्टज्ञाने विशेषणविशेष्ये तदुभयसम्बन्धी विषयः, म च सम्बन्धः क्वचित् संयोमादिः चित्तु स्वरूप, तदिह 'घट ज्ञानम्, इत्यत्रेव घटज्ञानयोः स्वरूप एव सम्बन्धः ज्ञाता घट: इत्यत्रापि भासते, अन्यथा दृष्टो घट:-कृतो घट-इत्यत्र इष्टताततयोरप्यापत्तः, स्वभावसम्बन्धादुपत्तिस्तुल्या ॥ ३ ॥ तदुच्यते । अर्थेनैत्र विशेषो हि निराकारतया धियाम् । क्रिययैव विशेषो हि व्यवहारेषु कर्मणाम्(२ ॥ ४ ॥ यथा घटादिना जाने विशिष्टधीः यथा च क्रिययैव कर्मयां घटादोना व्यवहारेषु विशिष्टबुद्ध्यादिषु विशेषस्तथा ज्ञातो घट इत्यादी ज्ञानेनैव घटादी विशिष्टधीन धर्मान्तरादिति ॥ ४ ॥ 'ननु तथापि नेश्वरज्ञानं प्रमा प्रमाणजन्यत्वाभावात् एवमीश्वरो न प्रमाता न वा प्रमाण प्रमाकर्तृत्वकरण त्वयो- रभावात् , अनाह। १ ज्ञाततास्वीकारे प्रतिबन्दिमाह, अन्यथेनि । २ अर्थपद विषयपरं शत्राभेदे लीया, विशेषः व्यावतक: विशेषणमिति यावत विण्याभिन्नो व्यावर्तक इति समुदतार्थः, निराकारतयेति निरवयवाना धिया विषयाव व्यावतंक इति भावः, क्रिययेवेति, अत्र क्रियापद फतीच्छा- ज्ञानपरं, प्रभेदे तृतीया विशेष व्यावर्तक , रूतीच्छाज्ञानाभित्र विशेषा- मिति यावन, व्यवहारेषु कतो घटः-ज्ञातो घट:-इत्यादिवशिष्टबुद्धिषु, कर्मणा विषयाणा चटादीनां कृतीच्छानानादिकमेव विशेषणमिति कारिकार्थः।

·for कुसुमाजला। मिति: सम्यकपरिच्छित्तिस्तद्वत्ताच प्रमातृता । तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाययं गौतमे मते ॥ ५ ॥ यथार्यानुभवत्वमेव प्रमात्वमजन्यत्वेऽपीश्वरजानस्याविरुद्ध, प्रमातृत्व प्रमासमवायित्व तच्च अकारणत्वेऽपि प्रमाया ईश्वर- स्याविरुद्धम् । एवं प्रमया सहायोगव्यवच्छेदेन सम्बन्धितयेश्वरस्य प्रमाणत्वम् न तु करणवर्माप तत्र नियामकमिनि, 'मन्त्रा- युर्वेदवत् तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ' इति (न्यायमू००६८सूत्रे) ईश्वरस्य प्रामाण्यमुक्तम् । न चेश्वरस्य पञ्चमप्रमाणत्वापत्त्या विभागव्याघातः प्रमाकरणाभिप्रायेण विभागप्तम्भवात । चेश्वरज्ञानस्य भ्रमविषयकत्वे भ्रमविषयावमारित्वेन भ्रमत्वा. ঘনিন না সফিযাহ্মামনামমালামান্নান (২) अनिष्ठ शुक्तिविशेष्यकत्वं रजतत्वप्रकारकत्वञ्च सदेव तदव- गाहितया ईश्वरज्ञानस्य प्रमात्वाक्षतः ॥ ५ ॥ . ५ तदाश्यत्वमित्यर्थः, सविषयकार्थकधातुप्रयोगे श्राश्रयत्वस्यैव कर्व प्रत्य- यार्थत्वात् । २ तथाच शुक्ताविद रजतमिति जानस्य धिकरणप्रकारत्वेन भमत्वेषि शुक्ती रजतत्वज्ञानं न ममः प्रमास्थल एव विशिष्टविषयप्रसिध्या विशिष्ट- विषयोपरागेणैवानुव्यवसाय भमस्थले विशिष्टविषया प्रसिध्यान तथाऽनुव्यव- साय किन्तु विलक्षणविषयत्वोपरागेणैव, अतएव भान्तिजस्य न भान्तत्व, एवञ्च ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयकत्वानुरोधेन भविषयकवधि विषयत्वो- परागेणैव भमविषयकल्ब न तु विषयोपरागेण इति न प्रमावाव्याघात इति भावः ।

·६७ चतुर्थस्तबकः। स्तबकासग्राहकश्ल'कमाह । साक्षात्कारिणि नित्ययोगिनि परद्वारानपेक्षस्थिती भूतानुभवे निविष्टनिखिलप्रस्ताविवस्तुक्रमः । लेशादृष्टिनिमितदुष्टिविगमप्रभ्रष्टशङ्कातुषः शङ्कोन्मेषकलडिभिः(१) किमपरस्तन्मे २' प्रमाण शिव इति चतुर्थः स्तबकः। भूतार्यानुभवे यथार्यानुभो, साक्षात्कारिणि प्रत्यते, निविष्टो विषयीभूतो निखिलप्रस्ताविवस्तूना नानापदार्थानां क्रमो यस्य म तथा अनुभव विषयमकविश्वक इत्यर्थः, नित्य- योनि पदातनत्वयुक्त अतएवेतियाणा द्वाराणामनरेक्षा स्थिति यस्य, लेश ने ऽप्यं शतेोऽपि अदृष्टिविशेषादर्शनं तचिमितिका या दुष्ठिः रागद्वेषमाहात्मिका तद्विगमेन प्रचष्टः शङ्कानुषः वेदाप्रामाण्य शङ्कालेशो यस्मादित्यर्थः, प्रमाण शिवः शिवम्भूते तत्राप्रामाण्यशङ्कारूपकलकुवतिः पापण्डैः कि शर्तव्यमिति भावः ॥६॥ इति चतुर्थस्तबकव्याख्यानम् । १ शकान्मेषेति । शङ्केन्मेषस्य अप्रामापयशंकाप्रदुभाव एव कलङ्कस्तयुक्त बौद्धादिभिरित्यर्थः । २ तन्मे ति । तत् तस्मात् मम हृटिस्थः शिवः सकल प्रवृत्ति- निवृत्तिसमावेशेन प्रमाणमित्यर्थ ति मिश्राः । ३ एवम्भूते-इति पाठः प्राचीन पुस्तके नास्ति ।

·ঘলঙ্কঃ
‘নাগমারামান্নান মুনি এলমষিমন?
লক্ষ্মীকুনুই সাগমায়ামন্ত লা’ি মা।
জাম্রাজান ঘূই: ঘা সমন: স্মৃন:।
আঙ্গ্যান মুহি ৰা ৰিহমি. । ।
লিস্যাৰ নু জায়ান(২) এ ১ 3
=ানালাঘালানলিহ্মীলিভভল। যজল জল
যমুল জালীনকুজ্জামাযযযয়ন জন
বনলযমুনদ জমান'2) নোৰিহীহন্ধিয়া । গুনী-
অলাভাৰি সলনিৰ্মী নয়ন ঘডিন নিলাম
যিনি নিমগ্নদ্ধান্ত গৃনি মন্ত্রনা সমমাঃ ।
গৃষিবিদান নাজায়, মাথা যন
না(৪) নিমিলান যায়মান। যান চললাম
१ विप्रतिपत्तिस्तु क्षितिः सकतका नवत्येवं a,
ল্লিখিত তিন
লিখাটি গ্রাম।
২ মুলুলাল, থামব্দে অক্ষাযন্ত এল মা-
জন্য সামানিয়ালিকায় ই ত না গানঃ
'মাঅৰিয়াল্লামন; বিল্লমাখনায় রান্না।
कर्मत्वपदेन জ্বাল দি মানজাম যান,
অথা, জাহানামন্যাস্লামিয়ি মাৰল:।
* সয়ন্সয়ানামনিয়াসি।
এ লাইন দুর্ঘ।

·पञ्चमस्तबकः । व्युत्पत्त्या पदं व्यवहारः, पटादिसम्प्रदायव्यवहारः स्वतन्त्र १) पुरुषप्रयोज्यः व्यवहारत्वात आधुनिकलिप्यादिव्यवहारवत् । प्रन्ययारः प्रामाण्यात, वेदजन्यज्ञानं कारणगुणाजन्यं प्रमात्वात प्रत्यक्षादिप्रमावत् । श्रुतेदात, वेदः पौरुषेया (२) वेदत्वात्(३) স্ময়গমন। লি : যা যা মানুষ হত্যা মামুনুন, वेदवाक्यानि पोरयाणि वाक्यत्वात् अस्मदादिवाक्यवत् । सह व्याविशेषात् (४), करिमाणं सङ्ख्याजन्य परिमाण- प्रदयाज या सति जन्यपरिमाणत्वात् ५) तुल्यपरिमाणककपाल?- যাৰ ঘৰমাযা নানযাংঘামান, अणुपरिमाणञ्च न परिमाणजनकं, नित्यपरिमाणत्वात् अणु- परिमाणत्वाट्ठा, एवञ्च सगादी वाणुकपरिमाणहेतु परमाणुनिष्ठ- द्वित्व तया च नास्मदासपेक्षाबुद्धिजा, अतस्तदानीन्तनापेक्षा- १ श्रन्ययवहारानधौनव्यवहारकर्तृत्वमत्र स्वातन्त्र्यम्, सादावितरबाधादोश्वरसिद्धिः २ सजातीयोच्चारणानपेक्षभ्रमादिशून्यपुरुषोच्चारणजन्यः प्रायुर्वेदस्य संवादिप्रवृतिजनकवाक्यार्थज्ञानजनकत्वेन तथाविधपारुषेयत्वावधारणस्य उभय पक्षसिद्रत या दृष्टान्तत्वम् । ३ वेढत्वं च, अनुपलभ्यमानमूनान्तरत्वेसति महाजनपरोपहीलवा- क्यत्वम्, मन्वादिशक्यवारणाय सत्यन्तम् । ४ संख्याविशेषः-परमाणुगट्टित्वम् । संयाज मिति-परिमाण प्रचयजन्यपरिमाणे च व्यभिचार- वारणाय सत्यन्तन, नित्य परमाणु परिमाणे व्यभिचारवारयाय जन्यत्वम्, घटादो व्यभिचारवारणाय परिमाणत्वमिति । ५ ·१ कुसुमाञ्जली । बुद्धिरीश्वरस्यैलि(१) । विश्वविदव्यय इति विशिष्टस्याव्ययत्वं, तेन नित्यसविषयकज्ञानसिद्धिः ॥ १ ॥ 'ननु शरीरविशिष्टस्य कर्तृतया विशेषणबाधात्मको নিহান্নাঘ নি (২), মুজাঘৰীয়ভান্সন্তামান্নান कर्तृजन्यत्वाभाव ति सत्यतिपक्षताच यद्वा 'कर्ता शरीर्यव, इति व्याप्तिर्विरोधिनी, यद्वा व्याया यथादर्शनप्रवृत्तया शरीरी की उपनेयः पक्षधर्मतया च तिन्यादावशरीरीति विशिष्टमा. ध्याप्रसिद्धिः विशेषणविशेविरोधश्च, यद्वा शरीरजन्यत्वाट्युपा- धिना व्याप्यत्वासिद्धिः इति कार्यत्व हेलो पञ्च दोषाः' तबाह । न बाधोऽस्योपजीव्यत्वात प्रतिबन्यो न दुर्बले । सिद्धासिद्धगोर्विरोधो न, नासिद्धिरनिबन्धना ॥ २ ॥ तज्जनकतया सम्भवात १ अथ परमाणुगतद्वित्वसंख्या नित्यैवास्तु कथं ईश्वरीयापेक्षा प्रसिद्धिरितिचेत् परमाणुगद्वित्वसंख्याया नित्यत्वे, नित्यानेकसमवेतत्वरूपजातिलक्षणापत्त्या गुणत्वव्याघातात् । न च ईश्वरी- यापेक्षाबुद्धेः परमाणुगतद्वित्वोत्पादकत्वे परमाणुषु नियतं द्वित्वोत्य सिरिति वाच्यम्, साट्यकालस्य निमिसान्तरत्वकल्यनेन तदवारणा- । न च ईश्वरीयापेक्षाबुद्धनित्यत्वेन परमाणुगत द्वित्वना शासम्भव इति वाच्यम् शब्दादेरिव परमाणुगद्वित्वादीना स्बोतरवर्तिस- मानाधिकरणगुणान्तरस्य नाशकत्सकल्पनात् ।। २ तथाचात्र, ईश्वरो न की शरीराभावादित्येवरूपमनुमान फलितम् अतएवोक्त शरीरविशिष्टस्य कर्वतयति। अत्रापि, ििलरकका গৰীৰালানি হি कोटिसाधकानुमानेन सत्यतिपक्ष इति फलितार्थः ।

·पञ्चमस्तबका। - ईश्वर धर्मिणि शरीरबाधात् कर्तृत्वबाधी न, अधिकरण- ज्ञानं विना अभावज्ञानासम्भवात् अस्य कार्यत्वस्य धर्मिसाधकस्य अधिकरणज्ञानजनकतया अवश्यापेक्षणीयत्वेन बलवत्वात, एवञ्च न विशेषणबाधात्मको विशिष्टबाधः प्रत्यक्षात्मक इति, ईश्वरो न सती अनसत्वात इत्यनुमानबाधोऽपि नेत्यर्थः(१। क्षित्यादि न सकर्षक शरीराजन्यत्वात् इति न प्रतिबन्धक, सतिपक्ष- हेतोः शरीराशवैयात व्याप्यत्वासिद्धया दुर्बलत्वात् २) । तृतीयेऽपि कार्यत्वव्याप्तः३) पक्षधर्मत्वसहकारात् विपक्षबाध- कतकावताराच्च(४) बलवत्त्वम, उपन्यतायाः कती शरीर्यव' इति व्याप्तेर्दुर्बलतया न प्रतिबन्धः । (चतुर्थ च यदि पक्षधर्मतया अशरीरी उपस्थितस्तदा नविरोधः, कर्तृत्वस्यामरीरित्वममाना- । ৫ বালম্বি সামগ্ৰ অন্ধি কালিয়ায়ৈন্ত্রন ভাল লালরাঘিালাজমিনি সা.। २ प्रजनसाध्याभावासाधकत्वादित्यर्थः । ३ कार्य त्वनिष्ठसकर्व कत्वव्याप्ते । ४ विपक्षस्य, साध्याभाववद्वतित्वस्य बाधको बस्तर्कः, कार्यत्वं यटि सशर्त कलव्यभिचारि स्यात् कर्तृ जन्यतावच्छेदकं न स्यादित्येवंरूप: तदवतार त् तेम व्यभिचारसंशनिवर्तनादित्यर्थः । ५ सिध्यसिध्यो रत्यशं विवणोति, चतुर्थ चेति । है कर्तृत्वस्पेति-कर्तृत्वस्याशरीरित्वसामानाधिकरराये पलब्धी कुन লিনাৰ স্মৰীৰিসিঙ্গা জন মহিলাসধ্যানল নায়- व्याप्तिबलेन पार्नुमात्रे शरीरित्वमु पनमित्यसिमिति भावः ।

·कुसुमाञ्जली । धिकरणम्योपलम्भात तदनुपस्थापने तु न विरोधः विरोधाश्रय- स्यासिद्धेः, । पञ्चमे च विपक्षबाधकतमत्वात् तदभावनिब. न्धना अज्ञानरूपाऽसिद्धिाप्यत्वामिद्धिा न, शरीरजन्यको- पाधेरपि विपक्षबाधाभावेनापास्तत्वात् १ ॥ २ ॥ ननु यदीश्वरः कती स्थात, शरीरी स्यादिति प्रतिकललकी- बतारोऽनुरूलीभावश्च' तत्राह । ताभासनयान्येषां , तकाशुद्धिरदूपणम् ३) अनुकूलस्तु तोऽत्र कार्यलापो विभूषणम् ॥ ३ ॥ प्रतिकूलतकोस्ताबदोश्वासद्या आश्रयासिद्धा इत्या- भासाः । कर्तारं बिना कार्य न स्यादिति तर्कस्तु विभूषणाम , उपकारक 'ग्रह सर्वस्य प्रभवो अत्तः सर्व प्रवर्तते' (गीता० ) (४)आर्ष धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः, (मनु० अ०१८) ৫ লিলাবাসাবল यटारूतक शरीर न्य- मित्यत्र व्यभिचारसंशयनिरासकानकून्नतकाभावेन प्रणास्तत्वात् उपाधित्वा भावात। प्रतिकृन्नती गाा, बहुवचनस्वारस्य'त ईश्वरो यदि बाती स्थान् प्रशजनवान स्यात्, अथवा दुःखी स्य टित्यादिनपरिग्रह. । ३ तर्क'त् प्रतिकूलतकात् अशुद्धि ईश्वर्गासद्धिः, श्रदूषणं न दोप इत्ययं । नन्वीश्वरस्य कर्तृत्वाभावसाधकागमस्यापि सत्वात्कथमस्या- गम-मायमित्यत प्राह पार्षमित्यादीति ।

·इति तानुगृहीतस्यागमस्य बलबत्त्वम् ॥ ३ ॥ १ननु कार्यत्वं प्रयत्नजन्यत्वेऽप्रयोजकम, अचाह । स्वातन्त्र्ये जडताहानि, नादृष्ट दृप्रघातकम् । ইলমাৰ জ্বলামা, মিয়ায় নিহায়দা न हि कतार हेतुं बिना कार्यम् । परमाणारेख यन्त्रवाचे. ऽचैतन्यानुपत्तिः, अचेतनस्य चेतनरितस्यत्र जनसत्वात् । अदृष्टमपि दृष्टकारणसहकारेणैव फलजनशम् । न च चेष्टायामेष भक्त प्रयत्नो हेतुः न तु क्रियासामान्ये ति बेष्टाया विशेषप्रयत्नस्य हेतुत्वेऽपि क्रियासामान्ये प्रयत्नसामान्यस्य कारणत्वानपायात । अन्यथा बीविशेषस्याङ्कुरविशेषे जनकत्वेनाडुरसामान्य प्रति खोजत्वेन हेतुताया अघि विलोपायत्तेः ॥ ४ ॥ (३"ननु भृत्यादीना अयनजन्यत्वे कि मानम्' इति कार्यत्वान्निरुपाधित्वमेवं धृतिविनाशयोः । विच्छेदेन पदस्यापि ४) प्रत्ययादेश्च पूर्ववत् ॥ ५ ॥ ९ व्यणुकादिप्रयोजककर्म हेतुभूतप्रयत्नाश्यत्व ने भवसिद्धिरिति यत्याग- भिर्भाहतं तत्राप्रयोजकत्वमाशङ्कते, नन्विति । २ चेष्टात्मकक्रियाविशेषः भक्तिप्रयत्नजन्यत्वरूपविशेषधर्मवान, च यद्विशेष्यारितिन्यायात सामान्यतः क्रियात्वाच्छिन्ने सामान्यतः प्रयत्न- त्वेन हेतुत्वसिद्धिरिति भाव. । ३ ब्रह्माण्डं प्रयत्नप्रतिमद्रपतन तिमत्वात, ब्रह्माण्डनाशः प्रयत्नजन्य . माशत्वात्, इत्यादावनुकूलतर्क दर्शयितुं शहुते, नन्वित्यादिना। ४ अव्यभिचारित्वम् । মুগ্ম , ७ ·कुसुमाञ्जलो। धृतिविनाशयाः प्रयत्न जन्यत्वाविरुपाधित्वा(१) । विच्छेदे. नान्तराप्रलयन आदादाभावात् अवागदर्शी नायव्यवहारमूलं, व्यवहारानभिज्ञत्वादिति सगोदाकालीनघटादिव्यवहारप्रवर्तकः पुरुषः सिति । एवं प्रत्ययादेर्वेदजन्यधीप्रामाण्यापि निरुपाधित्वम् । अथवा कार्यत्यादिकं [१ का०] अन्यथा व्याख्यायते, कार्य तात्पर्य (३) तात्पर्यावषय एव शब्दप्रामाण्यमिति तात्पर्य हि यस्य वेदे स एवेश्वरः । आयोजन व्याख्यानं, वेदास्तदर्थ- विट्ठयाख्याताः महाजनारगृहीतवाक्यत्वात्, अव्याख्यातत्वे पदार्थानवगमेऽननुष्ठानापत्तेः, एकदेशदर्शिनश्च (४) व्याख्यायां नाश्वासः । एवं तिधारणं, धृत्यादरित्यादियहणात् अनुष्ठानस- हः । एवमीश्वरादिपदार्थतया ईश्वरसिद्धिः। तदुक्तम् 'उद्वेश एव तात्पर्य व्याख्या विश्वदृशः सती। ईश्वरादिपदं सार्थ, लोकवृत्तानुसारतः ॥' १ अत्रापि कार्यत्वाविरुपाधिवति पूर्वेणाभिसम्बन्ध. २ वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृमीमासक प्रति परमेश्वरस्वीकाराय कार्ययोजनेत्यादिकारिकामन्यथा व्याचिख्यासु प्रतिजानीते, अथवेति । तदेव पर उदेश्यं यस्येति व्युत्पत्या यदुलेशेन य शब्द प्रयुज्यते स तत्परस्तस्य भावस्तात्पर्य तच्च इच्छाविशेष । ४ वेदेकदेशर्शिन असर्वज्ञस्येत्यर्थः । ५ तथाचार्य प्रयोग.-ईश्वरपदं जगदुत्पादकर्तृ परं तत्वेन वेदबोधि तत्वात, तथा च ति "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिः ।

·पञ्चमस्तबकः । उद्देश इच्छाविशेषः, ग्व, 'अह सर्वस्य प्रभवः' इत्यादा. वह पदं स्वतन्त्रोच्चायतृपरं, लोकस्यले मतात्पर्यकशब्दस्वैव प्रमाणात्वात् 'य एव लौकिकास्त एव वैदिकाः' इति लोक- काहमादिएदवदलौकिक पोयमेव व्यवस्था। प्रत्ययतः विधि- प्रत्ययात, प्राप्ताभिप्रायो विध्यर्थः, यस्याभिप्रायः, स एवेश्वरः॥५॥ (१)प्रवृत्ति: कृतिरेवात्र, सा चेच्छातः, यतश्च सा । तजज्ञान, विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽथ वा ॥ ६ ॥ विधिजन्यज्ञानात प्रवृत्तिदृश्यते, सा च इच्छातश्चिकी- पात(२) चिकीर्ष च कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनताज्ञानात तज्ज्ञानस्य विषयः कार्य इष्टसाधनत्वञ्च विर्धािति प्राचां मत, स्वम- तमाह तज्ज्ञापकोऽथ वेति । इष्टसाधनत्वानुमापक आमाभिप्रायो विधिप्रत्ययार्थ:(३) ॥६॥ प्रवृत्तियाजकेच्छाहेतुज्ञानविषयं परिशेषर्यात । इष्टहानेरनिष्टाने(४)रप्रवृत्तविरोधतः । असत्त्वात् प्रत्ययत्यागात् कर्तृधर्मा न सङ्करात् ॥ ७ ॥ स्पन्दस्य कर्तृधर्मस्य प्रवृत्तिप्रयोजकत्वे ·आत्मानं विजा- नीयात्' इत्यत्राप्रवृत्तिप्रसङ्गात, ग्रामं गच्छतोत्यतः प्रवृत्त्या- १ प्राप्ताभिप्राय विध्यर्थ वक्तु प्रथमं परमतमुपन्यस्य स्वमत व्यवस्थापति प्रवृत्तिः तिरिति। इद लत्या साधयामीत्येवरूयकत्तिसाध्यत्वप्रकारकेच्छात इत्यर्थः । ३ तथाचेष्टसाधनत्वस्यान्य लभ्यत्वेन न विध्यर्थत्व शब्दार्थ इति नियमात् । ४ श्रव्याप्त्यतिव्याग्निभ्यामित्यर्थः ।

·स्यात्, इच्छाया: कुसुमाञ्जली। पत्तेश्च । यत्नस्य विधित्वे ढोधमाह अप्रवृत्तः, মানান यने बोधितेऽपोष्टसाधनत्वाप्रतिसन्धाने अनिष्टसाधनवजाने वाऽप्रवृत्ते.। इच्छाया विधित्वे दोघमाह विरोधन इति । इच्छाया विधित्वे इच्छयैव तजज्ञानं जननीयम, इच्छाया ज्ञानेन चेच्छा जननीया इत्यन्योन्याश्रयः, तदिदमुक विरोधन इति । ननु 'इच्छाज्ञान लिडा जननीय इति अत्राह असत्वादिति । इच्छाजाने जाते प्रात्त हेतुस्वरूपसदिच्छाभावात् प्रत्तिन स्वरूपसत्या एव प्रतिहेतुत्वात् , न च लिङ् प्रवणकाले इच्छा स्वरूपसतीत्यर्थः । ननु लिडेव इच्छा- जनिया प्रत्ययत्यागादिति। इच्छाकारात्वेन गृहीतस्य प्रत्ययस्य ज्ञानस्य कारणस्य त्यागापत्ते. व्यभिचारा- दित्यर्थः (१) । 'लितिकाले सुखादिप्रकारकधीजन्येच्छा लिडर्थः। इत्यत्राह सङ्करादिति । इष्टसाधनतानानस्य उपायेच्छाहेतोरवश्य स्वीकारात , तत्र च कारणान्तराभावात् लिङ्पदमेव कारणम्, अतः फलेच्छाज्ञान न प्रवृत्तिहेतुः, तद्विनापि प्रवृत्तिसम्भवात , तथाच सकरात् साधनसहचारत्वात् इच्छाजालस्येच्छाजनकत्वे मानाभावेन तस्य लिड्पदजन्यत्वे मानाभावाच्चति ॥ ७ ॥ ‘ननु यत्रज्ञानमेव प्रवर्तकमस्तु' ग्राख्यातान्तरज्व इत्यत्राह दृष्टमाघनत्वज्ञानरूप- १ लिइ विनापीइच्छोत्यत्तश्च । २ लडादिकश्चेत्यर्थ, तथाच ग्राम गच्छतीति वाक्यस्य यत्नाबाधक त्वान प्रवर्तकात्वमित्यर्थः । 4 ·पञ्चमस्तबक्रः। । অন্নাস্বজন, অন্যথায়মান হয় মাত্রানহা, যা गच्छतीत्यादौ तथाकल्पनात् तत्राह । कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थया । यत्न एव कृतिः, पूर्वी परस्मिन् सैव भावना(१) ॥८॥ घटः कृतोऽङ्करो न कृत इति व्यवहारात कुलालादिः का न कारमानमिति टाजधात्वर्यः कृतिः) । 'ननु यनपद- पायता स्यात, अत माह पूर्वेति । परस्मिनुत्तरकालतिरीन फले विद्यमाने, सैय तिरेव, पूर्वी साधनीभूता, भावना, फलानुकूल- तापनयनएवाख्यातार्थः । यद्वा फलानुकूलव्यापारधात्वर्थप्रत्य- जनिका पूर्वापरस्मिन् पूर्वापरोभूतत्वे सति, कृतिराख्यातार्थः, तथा च प्रयत्नवत्त्वमनुकूलत्वं पूर्वापरीभूतत्वमिति त्रयमर्थ:(३) ॥८॥ 'ननु धातुना यत्नः प्रतीयते, अाख्यातस्य च अनुकूल- সাদামাঘল, বদম ব যনলাম: জুন আর भावेनैव हि यत्नात्मा सर्वाख्यातस्य गोचर:(४) तया विवरणध्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ ६ ॥ १ भाव्यते फलमनयेति व्युत्पत्त्येत्यर्थः । सैव भावना आख्यातवा- च्येत्यर्थः । ন্ধিয়ান্তারিরি यनजन्यत्वप्रतिसन्धानाप्रति- सन्धानाभ्यामेव घटाङरयोः कताकतव्यवहारात् कुनालादिरेव कतैत्यर्थः ३ तथाच समुदिते प्रवृतं पद तदेकदेशेषि प्रयुज्यते विशुद्धिमान पुरस्कृत्य ब्राह्मणे श्रोत्रियपदवत् । ४ साख्यातजन्य प्रतीतिविषय इत्यर्थः । तथाच ।

·(२)ोदन कुसुमाञ्जली । तया कृत्या तद्वाचकपदेन, पति पाकं करोतीति विवर- शात तत्र शक्तिः, अनुकूलव्यापारस्य यवानाक्षेपकत्वात, वर्त- मानपाकानुकलव्यापारस्याचेतनेऽपि भाषात १) मिनि कर्मपदोत्तरं पर्चात भुङ्क्त बेति जिज्ञासा च कर्मणः कृतिव्याप्यत्वप्रतिसन्धानेन यथा-पचतीत्यनन्तरं कर्मादी जिज्ञासा 'ननु कर्तुरपि विधरणात(३) तत्रापि तिराख्यातस्य म्यात्', तबाह । प्रापलभ्य संख्येये नाभिधानस्य कल्पना । संख्ययमाचलाभे तु साकाङ्केण व्यवस्थिति:(४) ॥१०॥ प्राध्यातवाच्यया संख्यया आश्रयस्य प्रापादेव लाभाव सातरि शक्तिकल्पना, प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वे सति प्राख्यातार्थ- विशेष्यत्वमाक्षेपलभ्यत्वं, भुत्तवा इत्यादौ तवान्तार्यानन्तर्यवार- १ काष्ठादापि पाकानुकूलव्यापारस्य सत्वादित्यर्थः । ३ ननु श्राख्यातस्य यत्नार्थकत्वे ओदनमिति कर्मपदोत्तर पचति भुत वेत्याख्यातार्थविशेष जिज्ञासा न संभवति विशेर्षाजज्ञासा प्रति सामान्य- बामस्य हेतुतया कर्मपदस्य यत्नसामान्यानुपस्थापकत्वात्,श्राख्यातस्य व्यापारार्थ कन्वेश कर्मपदस्य परसमवेतव्यापारसामान्योपस्थिता व्यापारविशेर्षाजजाता- सम्भवादित्याशङ्कामपनेतुमाह ओदनमितीति । से पचतीत्यस्य पायनवानिति विवरणादित्यर्थः । यत्र भावनान्यस्तत्रैव संख्यान्वनियमात् कर्वविधि- शाख्यातोपस्थाप्यसख्याया करि, कर्मविहिताख्यातापस्थाप्य संख्याया धर्मणि चान्वय इति समुदितकारिकातात्यार्थः । तथाच ·पध्यमस्तखकाः। म्यापोति सत्यान्तलम् । याय विशेष्यदलम, सुप्यत इत्यादी वर्तमानवविशेष्यत्वं स्वाप. (११ चैनस्लगडुलं पचतीत्यद्वितीयार्थ- कर्मताघरदृत्वास तगडलस्य, न तज भावनाऽऽकाङ्केति भावना शुद्धप्रातिपदिकार्यान्वयिता, अतएव यं यं भावनाऽन्वति तं त सङ्ख्याऽपि' इति एकपदामा समानान्वयनलात, कादिसंख्या- भिधान एव च प्रथमेति । एव कापि नाख्यातपढवाच्यम् ॥१०॥ 'नन्यस्तु कर्मधर्म (२) विधिः', तबाह । अतिप्रङ्गान फलं, नापूर्व तत्वहानितः । तदलाभान कार्यञ्च, न क्रियाऽप्यप्रवृत्तित: ॥ ११ ॥ कर्म स्वर्गादि, तदुर्मः कार्यत्व दि विध्यर्थः, तबाह, (३)अतिप्रसङ्गात्र फलम् । स्वर्ग कार्यत्वज्ञाने सति स्वर्गासाध- नेऽपि प्रवृत्त्यापत्तेः । (४)यदि कर्म अपूर्व, तदुर्मः कार्यत्व विध्यर्थस्तत्राह, नापूर्व तत्त्वानितः । शाब्दबोधात पूर्व नोप- स्थिमित्यतएवापूर्व, पूर्वमुपस्थिती च न तत्त्वम्, अनुपस्थिती व कथ तत्र शक्तिधीः । ननु कार्यत्वरूपेण शक्तिधीः, शाब्दबोधे पचतीत्यादावििरक्तत्वाभावात् कथन्तस्य प्रथमेत्यत आह चैत्र इति । २ कर्मणां स्वादीना धर्मः कार्यत्वं विध्यर्थ इत्यर्थः, तथा च क्रियत इति व्युत्पत्या कर्मपदेन दि फलं स्वायुच्यते निष्ठं कार्यत्वज्ञानं प्रवर्तकं, अथवा कर्मपदेन स्वर्गसाधनापूर्व विष्ठकार्यत्वज्ञानं प्रवर्तकं, अथवा कर्मपढेन अपूर्वसाधनयागादिकं तनिष्ठकार्यत्वज्ञान प्रवर्तक । में नावे द्वाषमाह-अतिप्रसादिति । ४ द्वितीय दोषमाह-यदीति । १ नन्त्रे - ·१ कुसुमाञ्जली। तु योग्यतया अपूर्वस्य कार्यविशेषभ्य भान', तबाह, तदलाभाच कार्यवेति । नित्यनिषेधापूर्वयारलाभप्रसङ्गात, तब फलकामस्य नियोज्यम्याभावात् । यद्वा 'ननु कार्यवनोपलतितायाम- पर्वव्यक्ता शक्तियहः, गन्धमत्त्वेनोपलाक्षताया पृथिवीवविशिष्टाया व्यक्तौ पृथिवीपदस्येव, इत्यत्राह तदलाभात । अपर्चत्वविशि- ष्टायर्डव्यक्त्यनुपस्थितः, गन्धवत्त्वेनापि हि पृथिवीत्वविशिष्ट स्य स्मरणम नुमान वा सम्भवति, प्रागनुभवात, प्रकृते तथात्वेऽपर्व- त्वव्याघातादित्यर्थः । (१) । 'ननु कर्म यागादि. तदुर्मः कार्यत्वं विधिः', तबाह, न क्रियापीति । अनिष्टसाधनताधीकाले प्रवृत्त्यदर्शनात् । अत्र अपिना नापर्वर्माप, उक्तदोषादि- त्यर्थः ॥ ११ ॥ करणं शब्दः, तद्धाऽभिधा(३), तजज्ञान प्रवर्तकम् ', अत एवाहुः “अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङा- दयः । अर्थात्मभावना त्वन्या साख्यातस्य गोचरः", अभिधा यागप्रवर्तिका इति धीः शब्दात, पाख्यातार्थश्च उत्पादना उत्पत्त्यनुकूलतिरूपेयमित्याह । (४)- 'असत्त्वादप्रवृत्तश्च नाभिधाऽपि गरीयसी । बाधकस्य समानत्वात् परिशेषोऽपि दुर्लभः ॥ १२ ॥ १ तृतीयकल्पमा ड्या निषेधति नन्वित्यादिना । २ भट्टमतमाशय निषेधति नन्वित्यादिना । ও অনিবনিময় মুন্মগ্র:। ४ पराभिमतशब्दधर्मस्वरूपाभिधाया मानाभावादित्याह-असत्वादिति सुबोधमन्यत्सव ।

·মিথায় নানা মান্নান, ময় হানা মিথ্যাল্যাথি अप्रवृत्ते., गरीयसी उचिता लियतयत शेषः । ‘ननु अन्यस्य लिडर्यवे बाधात् परिशेयेणाभिधा बिडय:' पति, अत्राह बाघ सस्येति । प्रतिपि बाधक्रममात् ।। १२. 'ननु करणस्य यागादेधर्म इष्टसाधनत्व विधाऽस्तु' १ हेतुत्वादनुमानाच्च मध्यमादो त्रियागतः । अन्यत्र प्रसामथ्यान्निधानपचितः । १३ ॥ विध्यर्थस्य इष्टसाधनताया ' हेतुत्वात् ' लिङ्गतयोएन्यामात्, न च स्वस्य स्वनि त्वमिति(२) अग्निशामो दारुणी नीया- दित्युक्ने कुन इत्याकाडाया वक्तारो वदन्ति यतो द्वारद्वयमथ- नमग्निसाधलमिति । मनु नाना पर्यवादादिष्टसाधनता- बोधानन्तरमपि विधेरनुमानात् । यदि बानुमतेनापि विधिना इष्टसाधनत्वमेव बोध्यम्, तदा तदनुमानवैयर्थम्, 'तरति मृत्यु, तरति ब्रह्महत्याम्' इत्यादौ वृन्युनझदत्य मन्तरण कामोऽश्व- मेधेन यजेनेति विध्यनुमानस्य मर्वतसिद्धत्वात् । 'मध्यमादा वियोगतः' मध्यमोत्तमपुरुष लिङ इष्टसाधनतावियोगात, कुयाः कुर्यामित्यत्राज्ञादिकं प्रनीयत, जाज्ञा तु अभिप्राय एव इति ५ प्र.चाननैयायिक मतमामा निषेधति नन्वित्यादिना . तथा च विध्यर्थस्य इप्टसाधनतारूपत्वे साध्यहत्वाविशेषण इप्टसाधनत्वानमापकत्वासम्भव . प्रामाभिप्रायम्य विध्यर्थत्वे तु दारुद्वय मयन इष्टसाधन प्राप्ताभिप्रायविषयवादित्यनुमानं सम्भवत्येवेति भावः ।

·, कुसुमाञ्जली। प्रथमपुरुषेऽपि इच्छेवार्थः । 'अन्यत्र तृप्तसामर्थ्यात् ' अध्ये- षणादिलिडाम इच्छावाचकत्वकल्पनात् । निषेधानुपपत्तितः 'न कलज भक्षयेत्' इत्यत्रेष्टसाधनवनिषेधस्य बाधितत्वात । (२) बलवदनिष्टाननुबन्धित्वञ्च न विध्यर्थः, 'श्येनेनाभिचरन यजेत' इत्यादी असम्भवात ॥ अप्रवर्तमानपुरुषस्य च बलवद्वेषविषयत्वात् बलवद्वेषविषयदुःखजनकत्वसामान्या- भावस्य बाधितत्वादिति ॥ १३ ॥ (३)स्वमतमाह। विधिर्वक्तुरभिप्राय: प्रवृत्त्यादौ ४) लिडादिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु कर्तुरिष्टाभ्युपायता ॥ १४ ॥ प्रतिनिवृत्तिविषये प्राप्ताभिप्रायः लिङादिभिः प्रत्ययैर- भिधेयः, इष्टसाधनता त्वनुमेया ५) । (६/वस्तुतस्तु ईश्वर- १ ननु बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वमेव विध्यर्थः तदभावस्तु न कलज्जभक्षणे बाधित इत्याशक्य निषेधति बलवदित्यादि । २ तथा च श्येनस्य शत्रुवधद्वारा नरकोत्पादकत्वेन बलवनि- ष्टाननुन्धित्वाप्तम्भवादिति भाव । ३ कादिधर्मस्य विध्यर्थत्व निरस्य परिशेषेण प्रयोक्त धर्मस्या- साभिप्रायस्य विध्यर्थत्वं व्यवस्थापयति स्वमतमाहेति ४ प्रवृत्यादावित्यादिपदेन निवृत्तिपरिग्रहः, सप्तम्यर्थ उदेश्यत्वं तथा च प्रवृत्तिनिवृत्युद्धेश्यकवभिप्रायो विध्यर्थ इत्यर्थः । ५ अयमनुमानप्रकार'-याग. स्वर्गकामस्य मम बलवनिष्टान- नुबन्धीष्टसाधन मल्लतिसाध्यतया प्रेष्यमाणत्वात् मन्मात्रीतसाध्यतये- ध्यमाणमझोजनदिति । ६ प्राचार्यमतेऽस्वरस दर्यात वस्तुतस्विति ।

·पञ्चमस्तबकः । छाया सविषयशत्वात् निषेधे बाध:(१) बलवदनिष्टाननु बन्धित्वेनेच्छाया: शक्यत्वे गौरवमिति प्राचीनमतमेव साधीयः ॥ १४॥ श्रुतेरित्यस्य व्याख्यान्तरमाह । कृत्स्न एव च वेदोऽयं परमेश्वरगोचरः । स्वार्थद्वारैव तात्पर्य तस्य स्वादिवद्विधौ ॥ १५ ॥ सर्वत्र वेदभागे ईश्वरः प्रतिपादितः यज्ञो वे विष्णः (तै० स० ) पश्यत्यचक्षुः' (श्वे० उ० ) इत्यादिश्रुतिषु · एतस्य या अतरस्य प्रशासने गार्गि। यावापथव्यौ विधृते तिष्ठतः, ( बृहदा० ) इत्यादिषु च, न तु सिद्धार्थतया अमीषामन्यत्र तात्पर्य, यथा स्वर्ग नरकादिबाधकाना, तथा 'ईश्वरमुपासीत' दत विध्येकवाक्यतया तेवा त्वन्मतेऽपि प्रामाण्यमेत्र, अन्यथा स्वर्गादिपदानामपि स्वार्थ प्रामाण्य न स्यात्, तदेतदुक्त स्वार्थद्वारैर्वोत । स्वार्थप्रतिपादनद्वारा एव विधी सिद्धार्धतात्य- वाक्यात् , वैदिकप्रशंमानिन्दाबाक्यानि प्रशनानि न्दाज्ञानपर्वकाणि प्रशसानिन्दावादशाक्यस्वाल परिणतिरस- मानक प्रत्यादिवत् ॥ ५५ ॥ এ স্মন মিয়াকারিয়াদ ৰায়ন, কল , भक्षणेऽपि सत्वात् बाध इत्यर्थः । २ वाक्यादिन्यस्य व्याख्यान्तरमा rae नरकाठि प्रशसानिन्द्रानानंच माम्मदादांना असभवतीत्यस्मदाद्विबाधा दीवद्धि। यात् । ' ।

·कुसुमाञ्जली। । संख्याविशेषादित्यस्य व्याख्यान्तरमाह । स्यामभवं भविष्यामीत्यादी संख्या प्रवक्तगा)। (२) समाख्याऽपि च शाखानां नाद्यप्रवचनाटते ३ ॥ १६ ॥ वैदिकोत्तमपुरुषेण स्वतन्त्रोच्चायितुः संख्या वाच्या, 'तत ऐक्षत एकोऽहं बहु स्याम् (छान्दो० ) इत्यादिबहुषु उत्तमपुरुषश्रुतेः । संख्यापदार्थमन्यमाह समाख्येत्यादि । सर्वासा शाखानां हि काठककालापकानाः समाख्याः संज्ञाविशेषाः श्रयन्ते, ते च नाध्ययनमात्रनिबन्धनाः, अध्येतृणामानन्त्यात(४) आदावन्यैरपि तदध्ययनात, तस्मादतीन्द्रियार्थदर्शी भगवानेव कारुणिकः सर्गादावस्मदाह्मदृष्टाकृष्ट काठशादिशरीरविशेषम- धिष्ठाय यां शाखामुक्तवान् तस्याः शाखायास्तत्राचा व्यपदेश इति सिद्धमीश्वरमननं माक्षहेतुः ॥ १६ ॥ १ स्वतन्त्रोच्चायितुगता। २ संख्याधते कथ्यते अनयेति व्युत्पत्या, संख्याण्दस्य संज्ञार्थक- त्वमाह समाख्यापिचेति । ३ बाटो सादी प्रवचनादृते कस्यचिदतीन्द्रियार्थदर्शिन उक्ति विना, न सम्भवतीति भावः । च कठादिसंज्ञानामध्ययनमात्राधीनत्वे, अध्येतॄणामान. নিল সুন্নাহ মুল নিয়ন্ত্র अयमत्र संग्रहः-वैदिकोत्तम पुरूषा: स्वतन्त्रोच्चारयितृसंख्यावाचकाः, उत्तम पुरुषत्वात् लोकिकोत्तमपुरुषवत् शाचानेनानुमानेन अस्मदात्याश्रितसंख्यावाचकत्वबाधादीश्वरद्धिः संख्या- पदस्या संज्ञायरो प्रयोगस्तु-वेदशास्वाना कठकालाप्रादिसंज्ञा पुरुयोका- धीन अज्ञात्वात, आधुनिकसंज्ञावता तथालादृशसंज्ञायां अतीन्द्रियार्य. दर्शनसामर्थपुरुषोत्यधीनत्वबाधादतीन्द्रियार्थदर्शिपरमेश्वरसिद्धिः ।

·पञ्चप्रस्तबकः। ८५ यस्येश्वरन विश्वासस्त प्रत्याह । रचं श्रुलिनी तसंप्लवजले भू योभिराक्षालते . नास्पदम्पदधासि हदये ते शैलसाराशयाः (१)। নিন মন নাৰিয়াইম থ্রিলঙ্কা काने कासणिक : त्वयैव कृपया ते तारणीया नराः ॥१०॥ इलिशब्द स्वरूपे, शब्दः प्रकारार्थ., शैनसार: लोह २) अतिकठिनशिला वा । प्रस्तुने ईश्वरे विस्तोपविधयः प्रति- कूलपराः, तादृशा अपि उच्च तशयेन काले भवचिन्तकाः, शडाकलङ्कशून्याः कार्य: ॥ १७ ॥ अस्माकन्तु निसर्गसुन्दर दिराचेची निमग्नं त्वयां त्यद्धाऽ ऽनन्दनिधी तथा प तरल नाद्या.प सन्तृप्यते । तन्नाथ ! त्वरित विधेह करुणा येन त्वदेकायतों याते चेतसि नाप्नुवाम शतशो याम्याः पुनातनाः ॥१८॥ अद्धा तत्त्वं, सन्तृप्यत इति कर्मकर्तरि ॥ १८ ॥ १ इति अनेन ग्रयोक्तप्रकारेण श्रुतिरामायो नीलि. न्याय., तयोः संर.व. घरत्याविरोधेन साहित्य तदेव जलं अतीना न्यायाना च भूयस्त्वात्तत्साधि त्याना च भूयस्त्वमिति बहुवचननिदरशः तैर्जनराक्षालिते ईश्वरविषयक- विनिपानिराख्न शुद्रीकृते येमा प्रतिवादिना हृदये पदं स्थानं नादधासि नानादि से प्रतिवादिन. लारवत् प्रतिकठिन हृदया इत्याशय । २ हीरकादेरपतिकठिनलाडिहाय लोहे दृष्टान्तताया. उपन्यास चालितस्य द्रुततरमालिन्यस्य लाभाति भावः ।

·R.GALRSSINHEANISESHEHARASTROTTON कुसुमाञ्जली। इत्येष नीतिकुसुमाञ्जलिरुउज्वलनी- यद्वासयेदपि च दक्षिणधामको द्वौ । नो वा, तत: किममरेशगुरोर्गु रुस्तु प्रीतोऽस्त्वनेन पदपीठसमर्पणेन (१) ॥ १६ इति पञ्चमस्तवकः। बोधासयेत् ततः किमस्माकम् ॥ १६ ॥ दति मोहरिदासभट्टाचार्यविरचितकुसुमाञ्जसिकारिका- ध्याख्यानं समाप्तम् ॥ समापोऽयं ग्रन्थः। KR य भ wa "SEA । ... N. ( Date 125 BINo FINA १ ए न्यायक्षुसुमाञ्जलिर्दशिणवामको है। सुजनदुर्जनी वासयेत् লিগ জামারি মালিইথিক্সাঞ্জ। আস্তিনী জানি। चा कुलारसिक जनं कथं वासयति, इत्यत श्राह नोति, दुर्जनक्षमस्वं नोळेश्य किन्तु अमरेशस्य इन्द्रस्य मुरोईवस्पतेर्गकरुपदेष्टा महादेव मोती भवतु समीतिरेवोदश्या पद्धपीठे समर्पितः बोय कुसुमाञ्जलि मस्या

·No text on this page.

·सूचीपत्रम्। रु० आ० पा० २ २ ... १ कारिकावली मुक्तावली-दीनकरी स. शब्दखण्डपर्यन्तं रामरुद्रीसहिता च ३ २ कारिकावली मुक्तावली-दीनकरी भ्यामुपेता टिप्पणीसहिता च ३ न्यायकुसुमाञ्जलिः मकरन्दोद्भासित- प्रकाशसमेत: ४ जागदीशीपश्चलक्षण्याः कालीशङ्करी ५ माथुरीपञ्चलक्षण्याःकालीशङ्करी सिद्धान्तलक्षणस्य कालीशङ्करी विभक्तयर्थनिर्णयः खण्ड ५सु सम्पूर्णः५ . . आगदीशीटीका १३ खण्डेषु सम्पूर्णा १३ • माधुरी पञ्चलक्षणीसिंहव्याघ्रसहिता पदः मूलमात्रम् क्किम यसूत्रपाठः मूलमात्रम्... दार्थदीपिका तिरिक्तान्यपि सर्व विषयाणि पुस्तकान्यस्मत्कार्यालये समु- अन्ते अपेक्षावद्भिनिर्दिष्टस्थाने पत्रव्यवहारः कर्तव्यः । पुस्तकमाप्तिस्थानम् हरिकृष्णदासः ५ गुम बुकडिपो ) कार्यालयाध्यक्षः कचौरीगली, बनारस सिटी। ૨ १ ४ ४ २ .... 89...

·No text on this page.