·SARASVATĪBHAVANA-STUDIES
[ Vol. XXVI ]
VAIŠESIKASIDDHÃNTĀNĀM
GANITIYAPADDHATYÄ VIMARŠAU
by
Dr. NARAYANAGOPALA DONGARE
Lecturer of Science Deptt.
Harishcandra Degree College
Varanasi.
Chief Editor of the Granthamāla
DR. BHĀGĪRATHA PRASĀDA TRIPĀTHI VĀGIŠA SĀSTRI'
Director, Research Institute,
Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya.

·Published by
Director, Research Institute,
Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya,
Varanasi.
[ This thesis has been approved for the «Vidyavaridhi'
(PH.D. ) degree of Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya
and has been Published out of generops grant
from University Grants Commission, New
Delhi )
Available at
Publication Section,
Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya,
Varanası-221002.
:
First Edition : 1000 Copies
Price Rs. 24-60 p.
Printed by
Gaurishankara Press

·Published by - Director, Research Institute, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi. [ This thesis has been approved for the «Vidyavaridhi' (PH. D. ) degree of Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya and has been Published ont of generous grant Delhi ] from University Grants Commission, New Available at Publication Section, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanası-221002. First Edition : 1000 Copics Price Rs. 24-60 p. Printed by- Gaurishankara Press Madhyameshvara Varanasi

·सरस्वतीभवन-अध्ययनमाला
[२६]
वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः
लेखकः सम्पादकश्च
डॉ० नारायणगोपालडोंगरे
प्राध्यापकः, विज्ञानविभागस्य
हरिश्चन्द्रमहाविद्यालये
प्रन्थमालाया मुख्यसम्पादकः
डॉ. भागीरथप्रसाद त्रिपाठी 'वागीशः शास्त्री'
अनुसन्धानसंस्थाननिदेशक
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये
वाराणस्याम्
१९०१ तमे शकाब्दे
तामे कामाब्दे
१९७९ तमे खस्तान्दे

·प्रकाशक:-
निदेशकः, अनुसन्धानसंस्थानस्थ
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये,
वाराणसी।
[गवेषणाप्रबन्धोऽय सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालयेन 'विद्यावारिधिः' (पी-एच० डी०)
इत्युपाध्यर्थ स्वीकृतः, विश्वविद्यालयानुदानायोगतो लब्धेनार्थिकसाहाय्येन मुद्रापितश्च ]
प्राप्तिस्थानम्-
प्रकाशनविभागः,
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः,
वाराणसी-२२१००२.
प्रथम संस्करणम् : १००० प्रतिरूपाणि
मूल्यम् : २४-६० रूप्यकाणि
मुद्रक :-
गौरीशङ्कर प्रेस
मध्यमेडवर. वाराणसी.

·- प्रास्ताविकम् विविधविद्यामहार्णवस्य वेदस्य व्याख्यानाय चतुर्दश विद्या प्रवर्तन्ते । तासु पदार्थविज्ञान- शास्त्रस्यान्वीक्षिकीत्यपरपर्यायस्य न्यायशास्त्रस्यापि गणना क्रियते- अड्गानि वेदाश्चत्वारो मीमासाऽन्वीक्षिकी तथा । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्यताश्चतुर्दश ।। इति । वैशेषिकदर्शनपरिशिष्टरूपमिदं तावत् सेश्वर न्यायशास्त्रम् । उभयोः सभूय पदार्थविज्ञानत्वं सिध्यति, नान्यतरस्य । एवं खलु भौतिकशास्त्रस्याप्यस्य शास्त्रान्तरसाहाय्येन तुलनात्मकदृशा सप्रचलन्त्या सरण्या परिशीलनविरहतया वैज्ञानिक स्वरूप तज्ज्ञाना पुरस्तान्नोपस्थितमभूत् । शास्त्रान्तरसाहाय्येन क्रियमाणस्तुलनात्मको विमर्श सस्कृतजगति चिरात् प्रचलति । यद्यपि 'काणाद पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकम्' इत्यनेन शास्त्रान्तरे शास्त्रद्वयस्य साहाय्य- मात्र विज्ञायते, तथापि दर्शनेषु मिथस्तुलनात्मको विमर्श , परकीयसिद्धान्तनिराकरणपूर्वक स्वकीयसिद्धान्तस्थापनसरणितिरादिह प्रवर्तते । आयुर्वेदो ज्योतिषस्य धर्मशास्त्रस्य च साहाय्य- मनपेक्ष्य न प्रभवति स्वात्मानमाविर्भावयितुम् । कर्णवेघसस्कारो यद्यपि धर्मशास्त्रविषय , तथापि नाडीसंस्थानप्रभावविषयकं कायिक तत्फलमायुर्वेदज्ञानमपेक्षते । इह दिश्यपि नूनमायुर्वेदधर्म- शास्त्रयोस्तुलनात्मकमनुशीलनं महते लाभाय नूत्लज्ञानाय च सम्पत्स्यते । ज्योतिषविद्यान्तर्गतेन येन भारतीयगणितशास्त्रेण सर्वत प्रथमं पश्चिमदिगुद्भासिता, विकसितेन तेन तत्र वैज्ञानिकेषु विविधेषु क्षेत्रेष्बनितरसाधारणं साहाय्य समर्पितम् । किन्तु तया दृशा गणितीयपद्धत्या प्राचीनभारतीयाना पदार्थविज्ञानादिभौतिकशास्त्राणामनुशीलनं नैता- वच्चिर विहितमिति साम्प्रतिके जगति तेषा युगानुरूप विज्ञानपरिपुष्ट वैशिष्ट्य न परिलक्ष्यते । निर्दिष्टा न्यूनता विभाव्य सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालयेन 'वैशेषिकसिद्धान्ताना गणितीय- पद्धत्या विमर्श' इत्यत्र गवेषणाकार्यार्थ पदार्थविज्ञानकोविदो डोगरे इत्युपाह्व. श्रीनारायण- गोपालो वृत । प्रकृते गवेषणाप्रबन्धे भौतिकाभौतिकपदार्थविषयकसिद्धान्तनिरूपणप्रवणवैशेषिक- दर्शनप्रतिपादितयोरात्ममनसोस्तयोश्च गुणादयो गणितीयपद्धत्या विवेचयितु न शक्यन्त इति तद्व्यतिरिक्ता अन्ये पदार्था इह गवेषण निपुण निरूपिता । अस्या दिशि प्रथमोऽयं प्रयासो नून प्रशंसामर्हति । अनुसन्धानात्मकस्य प्रबन्धस्यास्य प्रकाशनमिद बाहुल्येनोपयोगिता भजेदिति कामयमानः स्वकीयैराशी सन्तान. सभाजयति गवेषकम् । विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य वैत्तिकेन साहायकेन प्रबन्धस्यास्य मुद्रणं सातमिति विश्वविद्यालयस्यास्य पक्षतस्तत्रत्येभ्योऽधिकारिभ्य. साधुवादान् वितरन् विरमति सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालये धन्वन्तरिजयन्त्या २०३६ वै० ( १८-१०-१९७९ खी० गुरौ ) भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागीश: शास्त्री' निदेशक. अनुसन्धानसंस्थानस्य ·भूमिका प्रस्तुते 'वैशेषिकसिद्धान्ताना गणितीयपद्धत्या विमर्शः' ( भारतीयभौतिक- शास्त्रम्' Hindu Physics ) निबन्धे मया वैशेषिकदर्शनप्रतिपादितसिद्धान्ताना विवेचनं तथा कृतं यथा तत्रस्थभौतिकशास्त्रानुसारिसिद्धान्ताना सम्यगवबोधः स्यात् । अत्रेदमवधेयम्-यदत्र केवलं सिद्धान्ताना तुलनामानं न कृतम्, परं ते प्राचीनगणितसाहाय्येन तथोपन्यस्ता यथा तैः सह सद्यो भौतिकशास्त्रनाम्ना प्रसिद्ध- शास्त्रस्य सिद्धान्ता बहोः कालात् पूर्वमेव प्रकाशिता अभवन्निति सिध्येत् । प्राथम्येन विषयस्थापनं नामके निस्संख्याकेऽध्याये पदार्थाना विभाजनं भौतिकशास्त्रानुसंगतं वा न वा इति प्रश्ने विचार. कृत । अत्रैव द्रव्यगुणकर्मणा व्याख्यानं सामान्यविशेषसमवायाना पदार्थाना ज्ञानस्योपरि अधिष्ठितम्, परन्तु तेषा चैककालावच्छेदेन स्वरूपप्रकाशनं गाणितिकपद्धत्या सूत्र( Formuln Equation )- मुखेन कत्तु शक्यते इति निर्दिष्टम् । प्रथमेऽध्याये भौतिकशास्त्रस्य स्वरूपनिर्धारणं वैशेषिकदर्शनस्य तुलनया सह कृतम् । द्वितीय-चतुर्थ-पञ्चम-षष्ठ-सप्तमाष्टम-चतुर्दशाध्यायेषु द्रव्यविषये विवेचनं वर्तते। तृतीये, दशमतस्त्रयोदशपर्यन्तेष्वध्यायेषु गुणविवेचनम्, तथा नवमाध्याये कर्मविवेचनञ्च कृतम् । अन्तिमे पञ्चदशेऽध्याये सामान्यविशेषसमवायाभावाना पदार्थाना गाणितिकसमीकरणरूपेण प्रस्थापनं प्रदर्शितं वर्तते। सर्वतःप्राथम्येन विद्वद्वरेण्येषु समादरणीयेषु महामहोपाध्यायेषु डॉ० गोपीनाथ- कविराजमहोदयेषु परमप्रतीभावेनाहं धन्यवादपुरस्सरा कृतज्ञता भृशं ज्ञापयामि; यैरस्मिन्ननुसन्धानकार्ये प्रगल्भतरैः स्वीयैर्विचारैरनुप्राणितोऽहं गवेषणाप्रवणं प्रबन्धममुं प्रतिपदं सम्प्रतिपद्य प्रणीतवान् । तदनु यथासमयं यथास्थानं च परिलब्धानां येषां मौलिकनिर्देशने इदं क्लिष्टतमं गवेषणापूर्ण कार्य पूर्णता गतम्, तेषु मम निर्देशकेषु प्रभूतग्रन्थप्रणयन- प्रवणेषु भारतीयाभारतीयविविधशास्त्रादिपारङ्गतेषु अध्यापकोत्तमेषु पण्डितप्रकाण्डेषु श्रीबलदेवोपाध्यायेषु कृतज्ञतातति परिज्ञापयत. सविनयं मे स्वान्तं नितरा मोमुदीति । तत ऊवं मत्प्रतीक्ष्यवरेभ्यो दार्शनिकशिरोमणिभ्योऽनुसन्धानसंस्थान- निदेशकेभ्यः ( खिस्ताब्दे १९७० ) न्याय-वैशेषिकदर्शनविशेषज्ञेभ्यः पण्डितेभ्यः श्रीबदरीनाथशुक्लमहाशयेभ्यो वैशेषिकविषयकपरिष्कारमधिकृत्य समेधितो हि यो विवेकस्तदर्थ तेभ्यः सधन्यवादा सोपकृतिस्मृति नतिसन्तति समर्पयामि ।

·सत्प्रेरणया ( २ ) ततो हि मत्सुहृदवरैर्दार्शनिकप्रवरैः पण्डितैः श्रीमद्भिर्हरिकृष्णशास्त्रिदातार- महोदयैः शोधप्रबन्धप्रणयनकार्येऽस्मिन् यत् सर्वाङ्गीणं साहाय्यं दत्तम्, तथा चास्मिन् कार्ये येर्यथासमयं मत्कृते नितरा समुपादेयं साहाय्यं सर्वतोभावेनोरीकृतम्, तेभ्यः पुराणेतिहासाचार्येभ्य कैलासवासिभ्यः पण्डितमुकुन्दशास्त्रिमहाजनमहानुभावेभ्यश्च शतशो हार्दिकान् धन्यवादान् समुपहरामि। अहमात्मनो गवेषणाप्रबन्धं वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये १९७० तमे खिस्ताब्दे समुपस्थाप्य विद्यावारिधिरित्युपाधि लब्धवान्, परं तत्समये प्रकाशनाया- वसरो न जात । किश्चित् कालानन्तरं नयविनयशीलसौजन्यमाधुर्यौदार्यमूर्तीना श्रीकरुणापतित्रिपाठिना कुलपतित्वे मम गवेषणाप्रबन्धस्य प्रकाशनाय प्रयास. समारब्ध , किन्तु तेषामवकाशग्रहणात् तत्कार्यं तदानी सम्पन्नता नाभजत् । तदनु वर्तमानकुलपतीना विद्वन्मूर्धन्यानां श्रीबदरीनाथशुक्लमहोदयाना प्रकाशनाय तीव्रतर. प्रयासो जातः । ततः प्राच्यप्रतीच्योभयशिक्षादीक्षितानां डॉ० भागीरथप्रसादत्रिपाठिना निर्देशकत्वे सम्पादन-मुद्रणकलाकार्यकुशलानां श्रीरामगोविन्दशुक्लमहोदयाना च निरीक्षकत्वे स्थानीये गौरीशङ्करमुद्रणालये मुद्रणकार्य समारब्धम् । अत्र चित्राणा मुद्रणार्थमपेक्षिताना मसिचित्राणां संपादने श्रीपुरुषोत्तमलक्ष्मणगर्दैमहोदयेन महान् सहयोगः कृत । तदनन्तरं मुद्रणकलाकोविदस्य परमोत्साहिन प्रकाशनाधिकारिणो डॉ० हरिश्चन्द्रमणित्रिपाठिनः क्षिप्रकारितयाऽल्पेनैव कालेन मे गवेषणाप्रबन्धस्य प्रकाशनकार्य पूर्ण जातम् । अत एते समादरणीया. सर्वेऽपि सन्ति सततं धन्यवादार्हाः । प्रसङ्गेऽस्मिन् प्रकाशनविभागीयेभ्यो मुद्रणकलाप्रवीगेभ्यः श्रीपरमेश्वरपाण्डेयमहानु- भावेभ्यो भूयो भूयो धन्यवादान् वितरामि । अथ च मनीषिणां पुरस्ताद् मदीयमिदं निवेदनं यद् गवेषणाप्रबन्धस्यास्य सम्पादने मानवसुलभा भ्रमप्रमादादिदोषजन्या ममाल्पज्ञतया च यदि काश्चन त्रुटयो भवतां नयनपथमुपागच्छेयुस्तदा ता अनुकम्पया संशोध्य संसूचनीयोऽहमिति निवेद्य विरमामि। गुरुपूर्णिमा वै० सं० २०३६ (दिनाङ्कः ९-७-१९७९) विदुषामाश्रवः नारायणगोपालडोंगरे बी० ६२, बृज इन्क्लेव कालोनी वाराणसी-२२१००५ ·पृष्ठसंख्या १-५ ६-१० ११-२० २१-३० विषयानुक्रमणी क्रमसंख्या विषयस्थापनम् १-भौतिकशास्त्रस्य स्वरूपम् २-द्रव्यविमर्शः -गुणविमर्शः ४-दिक्परिमेयविमर्शः ५-पार्थिवपरिमेयविमर्श: ६-अविमर्शः ७–वायुविमर्श. ८-कालपरिमेयविमर्श. ९-कर्मणा विमर्शः, न्यूटनगमनसूत्राणि च १०-संस्कारे वेगविमर्शः (न्यूटनवेगनियमाः ) ५१-संस्कारे स्थितिस्थापकताविमर्श: १२–गुरुत्वविमर्श., ग्रहसिद्धान्ताना तुलनात्मकमध्ययनश्च १३-शब्दविमर्शः १४-तेजोविमर्शः, तदवान्तरप्रकाराश्च १५-सामान्यविशेषसमवायाभावानां विमर्श: १६-परिशिष्टम् (क ) प्राच्यपाश्चात्त्यवैज्ञानिकशब्दानां तालिका (ख) सन्दर्भग्रन्थतालिका ३१-५२ ५३-६४ ६५-६६ ६७-६९ ७०-७४ ७५-८१ ८२-८५ ८६-८८ ८९-९९ १००-१०१ १०२-१०३ १०४-११२ ११३-१२२ ·शुद्धि-पत्रम् पृष्ठम् १ ३ ५ ९ १३ १५ ४ २१ पंक्तिः अशुद्धम् ७ शब्दादिनां २३ Encyclopedio ८-९ न्यायवैशेषिकदर्शनं १५ चतुस्रां Eauatiou २६ भूगोलाध्यायः चैत्थं पाश्चात्या ११ Centgrade SMallest १३ वैभिन्यं शंका ३ Physicol ३ Quanties १३ पंचाननेन mathematici १५ रोहिताते १९ मित्थं प्रकारेण २२ स्थितानां Dəcimal यौ १२ कासिकेण व्यासमाकेण २०, ८ यंत्राणि शास्त्रज्ञः वैज्ञानिकैर् Eqvation शुद्धम् शब्दादीनां Encyclopae lia वैशेषिकदर्शनं चतुस्रो Equation भूगोलाध्याये चेत्थं पाश्चात्त्या Centigrade Smallest वैभिन्न्यं शङ्का Physical Quantities पश्चाननेन mathemtics रोहितास्ते -मित्थं स्थितानाम् Decimal यो कासकेन व्यासमापन यन्त्राणि शास्त्र वैज्ञानिकैर् Equation २७ ३ ३१ ३४ ४१,४८ ५४ ७५ ९ ३ ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श विषयस्थापनम् . मानवीयसृष्टिसमारम्भसमयत एव जिज्ञासुमनुज. स्वीयया परमोत्कण्ठया सृष्टितत्त्वानाम्, तेषामुपादानकारणानाम् जड-चेतनपदार्थाना बाह्याभ्यान्तरविविध- घटनानाञ्च रहस्यं परिज्ञातुमनुसन्धातुं च प्रयतते स्म । प्राथमिकावस्थाया तस्येदमनुस- न्धानकार्ये परिमितज्ञान-साधनाधीनमासीत्। कालान्तरेण तेन प्रत्यक्षानुमानोपमान. शब्दादिना प्रमाकरणाना, प्रकृति-निसर्गादिरहस्यानां परिज्ञानाथ, विविधाभिर्विधा- भिस्समुपयोग. सम्यक्तया कृत आसीत् । फलतस्तावदुपर्युक्तप्रमाणे. सम्पादितैर- नुसन्धानै कविधमूलभूतप्रकृतितद्रहस्यादिविषयकसिद्धान्ताना प्रतिपादनमभूत् । तेषा सिद्धान्ताना विषयानुकूलवर्गीकरणविधया विभिन्नाना दर्शनाना शास्त्राणा च वर्षे:- स्मिन् भारते पार्थक्येन संस्थापनमभूत् तथा समेषा तेषा सार्वभौम, सार्वकालिकं च प्रामाण्यं सम्प्राप्त समभूत्। यथा वा,पूर्वसमये, तथा सम्प्रत्यपि तेषां परत. प्रामाण्यं प्राच्यप्रतीच्यविपश्चिद्धिा स्वीक्रियत इत्यत्र न काऽपि संशीतिर्वरीवति । यद्यपि पुरातनसमयतो वर्तमानपर्यन्तमभोतिकाना दर्शनागमशास्त्रादीना ग्रन्थप्रणयनादिभि , अध्ययनाध्यापनैश्च सर्वाङ्गीणो विकास. समजनि, तथाऽपि भूतस- म्बद्धानां सिद्धान्तज्यौतिष-चिकित्सा-रसायन स्थापत्यादि-शास्त्राणाम् अद्य यावत् तथा- विधश्च विकासो नाभूदिति प्रतिभाति । भारतीयभौतिकशास्त्राभिन्नस्य वैशेषिकदर्शन- स्य तु प्रात्यक्षिकविधया विकासो हि सर्वथाऽवरुद्धः सम्प्रति सम्प्रतीयते। अस्य सिद्धान्तपक्षं समधिकृत्य यद्यपि विगतद्विसहस्रवर्षेभ्य. सूत्रभाष्यवृत्तिविवृतिव्याख्याटी- काटिप्पणीक्रोडपत्रादीना प्रणयनैरस्योपबृंहणं सम्पन्नमस्ति, तथाऽपि प्रत्यक्षानुमानग- णितसिद्धः प्रात्यक्षिकप्रयोगात्मककार्यकारणभावै. परिपोषणम् एतत्सिद्धान्तानाम् अद्यावधि न सञ्जातमिति वस्तुस्थितिः । अतो हि मराठीज्ञानकोश ( Encyclopedia ) नामक सन्दर्भग्रन्थे विज्ञाने- तिहासखण्डे, ग्रन्थप्रणेता श्रीकेतकरमहोदयेन सन्दर्भेऽस्मिन्नेतिहासिके, इत्थं परिवणि- तमुपलभ्यते यत् प्राचीनसमये विपश्चिभिर्वैज्ञानिकै. पदार्थविज्ञानविषयमवलम्ब्य ·२ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमशः (भारते ) कियान् परिश्रमः प्रात्यक्षिकक्षेत्रषु कृत. तथाच तस्य कीदृशो विकासः समभूदित्यत्र विषये सविस्तरमविस्तरं वा ऐतिह्यं विवरणम् अद्यापि नोपलभ्यत इतिकृत्वा विज्ञानेतिहासस्येदं पृष्ठं सर्वथाऽलिखितमिति मत्वा योरोपीयशास्त्रविकास- विषयमधिकृत्य सम्प्रति विचारयाम इति । वस्तुस्थितिमिमा समवगम्य सम्प्रति मया संस्कृतभौतिकशास्त्रात्मकवैशे- षिकदर्शनस्याध्ययनं वैज्ञानिकदृशा गणितीयपद्धत्या च समारब्धम् । शोधप्रबन्धोऽयं- तस्यैवाध्ययनस्य किंचित्फलमस्तीति मे समाशंसनमत्र नानुचितं मन्ये । भौतिकाभौतिकपदार्थ-विषयकसिद्धान्तनिरूपणप्रवणमिदं वैशेषिकदर्शनं, यद्यपि "धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाना पदार्थाना साधर्म्य वैध- ाभ्या तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसमिति काणादवैशेषिकसूत्रोक्तदिशाअनात्मेतरव्यावृत्ततया आत्मज्ञानं प्रति आत्मेतरयावत्-पदार्थज्ञानं कारणमिति समर्थयति, सिद्धान्तयति च द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाना पदार्थाना सकलविधसाधर्म्य-वैधय॑विषय- प्रमाया. आत्मत्त्वज्ञानानुगुणत्वम् आत्यन्तिकदुःनिवृत्तिनिदानत्वं, फलतस्तावन्मोक्ष- कारणत्वं च; तथाऽपि चोक्तपदार्थजातसाधर्म्य-वैधय॑विवरणप्रसङ्गेऽङ्गीकरोति सर्वया भौतिकीदृष्टिमित्येतस्य दर्शनस्यायमनितरसाधारणो महाश्च विशेषः प्रतिभाति । यद्येतस्य वैशेषिकदर्शनस्याध्ययनं, गाणितिकविवेचविमर्शनैश्च क्रियेत तीदं दर्शनं नितान्तसमुन्नतिशीलेन पाश्चात्यविज्ञानेन साकं न केवलं संवदिष्यति, अपितु स्वीयं श्रेष्ठथमपि प्रतिष्ठापयिष्यतीति मे विश्वासः। वस्तुतस्तु, सम्प्रति भारतस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रतायाः तदधीनायाः समस्तवैभव- शालितायाः परिरक्षणार्थ, संवर्धनार्थं च कूटनीतिराजनीत्याद्याना परमोत्कृष्टं वैचक्षण्यं यथा वा समपेक्षितं वरीवति, तथैव, आर्थिकस्वातन्त्र्यजनकीभूतौद्योगिक- समुन्नत्ये, संरक्षकाप्रतिहतयौद्धिकशक्तिशालितायै च भौतिकविज्ञानस्य तत्सम्बद्धस- मस्तज्ञानशाखाप्रशाखानां च ( Physics and all other applied sciences) . १. दृश्यता:मराठीज्ञानकोशप्रस्तावनाखण्डे, प३ मभागे, पदार्थावज्ञानशास्त्राचा इति- हास पृ० ५०६.५०७ लेखक. श्री एस० वी० केतकरः २. वैशेषिकसूत्रम्-१॥

·विषयस्थापनम् परमप्रकर्षसम्पादनमनिवार्यमस्ति । इदं महत्तमं राष्ट्रिय कार्य वैशेषिकदर्शना- त्मकस्य भारतीयसंस्कृतभौतिकविज्ञानस्य परिज्ञानेन तदा सम्पादयितुमस्माभि. शक्येत यदाऽस्य भारतीयदर्शनस्याध्ययनमाधुनिकगणितगर्भवैज्ञानिकविधया विधीयेत। इयं विधा प्रस्तुतेऽस्मिन् शोधप्रबन्धे दिग्दर्शनरूपेण परिवर्णिताऽस्ति । प्रस्तुतेऽस्मिन् प्रबन्धे मया वैशेषिकदर्शनप्रतिपादितात्ममनसोस्तयोश्च गुणादीना विवेचनं विहायान्येषा सकलपदार्थानां विवेचनं गाणितिकविधया कतुं तावदिष्यते । दर्शनस्यास्य रूढपारिभाषिकादिशब्दाः, अस्मिन् सम्प्रयुक्ताश्च ये समुपलभ्यन्ते, तेषा तत्तदर्थेषु प्रयुक्तैर्वैज्ञानिकशब्दैस्समर्थतुलनया तावदेष निष्कर्षो निर्गलति यत् न्याय- वैशेषिकदर्शन भौतिकशास्त्रमेवास्ति । अन्तरं केवलमिदं भवितुमहति यदस्मिन्दर्शने निर्दिष्टाना सिद्धान्तानां गणितोपजीवित्वमसम्पाद्य अध्ययनक्रमस्य वैज्ञानिको विकासः भौतिकशास्त्रस्येवास्य दर्शनस्य न कृतः । अतएवेदमावश्यकं प्रतिभाति यन्महर्षेः कणादस्य वैशेषिकदर्शनं गणितीयवासनावासितान्त करणेन सम्पायेत, येन हि तस्य भौतिकशास्त्रत्वं स्फुटं परिलक्ष्येत । आशयश्चायं मुनेर्वात्स्यायनस्य वक्ष्यमाणग्रन्थभागत: सुव्यक्तमवगम्यते। इमास्तु चतुस्रा विद्याः पृथक्प्रस्थाना प्राणभृतामनुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थीयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या। तस्याः पृथक्प्रस्थानाः संशयादयः पदार्थाः तेषा पृथग्वचनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामात्रमियं स्यात् यथोपनिषदः न्यायशास्त्रविषये कथन- मिदं वैशेषिकशास्त्रेऽपि चाप्रतिहतप्रसरं प्रतिभाति । प्रस्तुते भौतिकशास्ने भौतिकशब्दान्तर्गतेन भूतशब्देनात्मनाभ्या भिन्नानि वैशे षिकशास्त्रप्रतिपादितानि कृत्स्नानि द्रव्याणि विवक्षितानि । अतो वैशेषिकशाने भूतत्वेन प्रसिद्धेषु द्रव्येष्वपरिगणितयोः कालदिशोरपि प्रस्तुते प्रबन्धे विवेचनं कृतमास्ते। भौतिकविज्ञानदृशा नैशेषिकपदार्था. द्विधा विभाजयितुं शक्यन्ते । प्रथमो भागः सत्ताजात्या, द्वितीयो भागश्च तद्राहित्येन विभागश्च विभाजयितुः, अभिप्रायोपजीवी भवतीति शास्त्रकाराणा निर्णयः । प्रथमे भागे द्रव्यगुणकर्मणाम्, द्वितीये भागे च सामान्य- विशेषसमवायाभावाना सन्निवेशः कृतोऽस्ति । १. वात्स्यायनन्यायभाष्यम्, प्रथमतन्त्रम्, अ० १सू०१।

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपढत्या विमर्शः इदमत्रोल्लेखनीयं प्रतिभाति यद् भौतिकविज्ञाने वैशेषिकरीत्यैव पदार्थानां विभाजनं स्वीक्रियते। किन्तु तावदियान् विशेष. सम्प्रति विज्ञातुं योग्योऽस्ति यत् सामान्यविशेषसमयावाभावानां पदार्थाना चैककालावच्छेदेन युगपत् स्वरूपप्रकाशनं न केवलया पारिभाषिकविधयाऽपि तु भाषामद्वारीकृत्य गाणितिकपद्धत्या समीकरण ( Eanatiou) मुखेन कर्तुं पार्यते । पूर्वस्मिन् समये, दर्शनशास्त्रादीना विकासावसरे गणितशास्त्रमपि पूर्णतया विकसितमासीत्, किन्तु द्रव्याणा गुणधर्मादय. बीजगणितपद्धत्या विवेचयितुं शक्या आसन्निति विवेक. केनापि दार्शनिकेनैतावताऽपि नोररीकृत. प्रतिभाति । विगतेषु त्रिशत्वर्षेषु प्रभूततया पाश्चात्यवैज्ञानिकै. परिसम्पादितं पदार्थाना यादृशं विस्तृत विवेचनं समुपलभ्यते, तादृशं भारते सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्व परिसम्पन्न भवितुं शक्यमासीत्; यदीदानीतनी गणितपद्धतिः पूर्व पदार्थ विवेचने समुपयुक्ता अभविष्यत् । भारते, पूर्व गणितशास्त्रं पूर्णतया विकसितमासीदत्र विषये प्रमाणं सिद्धा- न्तज्यौतिषशास्त्रमस्ति । ग्रहाणा गत्यादिपरिच्छित्तये समावश्यकं सम्पूर्ण गणितशास्त्रं बहुकालपूर्वं विकसितमभूत् । फलत. तस्मिन् समये पदार्थानां यज्ज्ञानं समुपलब्ध- मासित्' तदाधारेण ग्रहाणा कलनां कुद्भिर्गणितज्ञै. दर्शनशास्त्राधुल्लिखिताया सृष्टे. प्रारम्भस्य समापनस्य (प्रलयस्य ) च समयनिर्धारणस्य सन्दर्भ निर्णीतमिदम- दभ्रतया यत् सृष्टिप्रारम्भे सर्वे ग्रहाः यस्मिन् बिन्दौ अवस्थिता भवन्ति, तस्मिन्नैव बिन्दौ तेषा पुनरुपस्थितौ यावान् काल: समपेक्षितस्तावानव सृष्टिप्रलययो. कालाव- धिर्भवति। तथ्यं चेदं सूर्यसिद्धान्तीयभूगोलाध्याये, सृष्टिप्रलययोस्तत्काले द्रव्याणामवस्था- प्रभृतेश्च वर्णनैः स्पष्टं प्रतीयते । तच्च निस्संशयं भारतीयदर्शनादेव गृहीतमिति सर्वथा शक्यवचनम्। अनेनेदं स्पष्ट प्रतिभासते यद् ज्योतिषशास्त्रस्य व्याख्यानं दर्शनगणितशास्त्रयो- रवलम्बितमस्ति। प्रकारान्तरेणेदं वक्तुं शक्यते यद् यथा प्रयोगशालाया लघून पिण्डान् 1 १. दृश्यतामयमर्थः सूर्यसिद्धान्तीयभूगोलाध्यायः ·विषयस्थापनम् समादाय, तेषु गतिवेगादीनाम् अध्ययनद्वारा तेषा विवेचनात्मकं विज्ञानं शास्र प्रवर्तते तथा सूर्यचन्द्रादिबृहत. पिण्डान् समधिकृत्य तेषा गतिवेगादीनाम् अध्ययनार्थ प्रवृत्तं ज्योतिषशास्त्रमपि महत्यां प्राकृतिकप्रयोगशालाया सम्पादितं विवेचनात्मकं विज्ञान- शास्त्रमेवास्ति, यच्च समस्तपदार्थविवेचनोन्मुखस्य महतो दर्शनस्याङ्गकल्पम् । । अत्रेदं स्पष्टतया समवधेयं यद् भौतिकशास्त्रं गणित दर्शनयोरुभययोराधारेण समधिष्ठितमस्ति । एतयोरपि परस्परम् उपजीव्योपजीवकभावश्च वरीवति । प्रबन्धे- ऽस्मिन् सर्वमिदं यथास्थानं समुपस्थापयिष्यते। इत्थमस्मिन् आत्ममनो व्यतिरिक्तानां वैशेषिकदर्शनप्रतिपाद्यपदार्थानाम् इदानीतने भौतिकशास्त्रे निरूपिताना, तदविरोधेन गणितीयपद्धत्या विवेचनाय प्रयतिष्यते।

·। प्रथमोऽध्यायः भौतिकशास्त्रस्य स्वरूपम् इह जगतीतले भारतवर्षस्य सकलविधज्ञानविज्ञानादिक्षेत्रेषु परमं गौरवं पुरातनसमये भृशं सम्मानितमासीत् । भारतीयञ्च साहित्यं प्राच्यप्रतीच्यैरितिहास- विशेषज्ञैः ऐकमत्येन प्राचीनतममङ्गीक्रियते। इत्थं भारतेन प्रागुल्लिखितेषु विविध- क्षेत्रेषु समस्तजगत. पथप्रदर्शनं कृतमासीदत्र विषये न काऽपि संशीतिर्वरीवति । इय- मासीद् भारतवर्षस्य भूतकालिकी स्थितिविद्याक्षेत्रेषु, परन्तु वर्तमानसमये भौतिक- विज्ञानक्षेत्रे, भारतीय-संस्कृतदर्शनागमशास्त्रादीना, नवनवोन्मेषशालिन्या प्रतिभया कियद् योगदानं भवतीति महान् प्रश्नो हि नरीनति पुरतो विचक्षणाना विवेकिनाम् । प्राचीनसमयादारभ्याद्यावधि वेद-पुराण-इतिहास-दर्शन-आगम-शास्त्रादि- निखिलसंस्कृतवाङ्मयप्रपञ्च सूत्र-प्रमाण-आकर-भाष्य-वृत्ति-विवृति व्याख्या-टिप्पण्या- दिविविधग्रन्थ परिबंहितश्चकाऽस्ति । तेषु विशेषेण भौतिकपदार्थविषयकविवरण- प्रवणाना सिद्धान्तज्योतिष-वैशेषिक-आयुर्वेद-स्थापत्यादिशास्त्राणा ग्रन्थप्रणयनैः पूर्व विकासो यथा समभूत् , तथा मध्यकालान्तरं न जात इति सन्दृश्यते। इदानी तेषा चोपकर्षोन्मुखत्वं स्पष्टतया परिलक्ष्यते। एतावताऽपि तेषु सिद्धान्तज्यौतिष शास्त्रं ( Astronomy ) भौतिकशास्त्रस्य ( Applied branch of Physics ) शाखास्वरूपमस्तीति प्रायोनिर्विवादम् । तत्र सूर्यसिद्धान्ते ग्रहाणा गतिः ( Motion of the planets) एकयैव विशिष्टया दृशा परिवणिता समुपलभ्यते। आधुनिकज्योतिषशास्त्रे तु ग्रहाणा गतयः', सूर्यचन्द्रमसो- ग्रहणं ( Solar and Lunar Eclipses ) चेत्यादिविषयाः विविधाभि ग्भि. सन्निरूपितास्सन्ति । तथापि तेषा गाणितिका हेतवः भारतीयप्राचीनसिद्धान्त- ज्योतिषशास्त्रप्रतिपादितसिद्धान्तानुसारेण एव संदृश्यन्ते । तत्र वैज्ञानिक्या सूक्ष्मया- अग्रे गुरुत्वाकर्षणवर्णनप्रसङ्गे ग्रहाणां गत्यादिविषः, आधारभूतानां तत्त्वानां विवेचनं भविष्यति । २. द्रष्टव्यम्, १३ अध्याये सूर्यसिद्धान्तस्य ।

·प्रथमोऽध्यायः दृशा यत्किचिद् वैमत्यं प्रतिभाति तद्धि कालान्तरेण नूनं निराकृतं भविष्यतीति नो विश्वास.। वेदान्तदर्शन-भौतिकविज्ञानयोः पारस्परिकं पूरकत्वं ( Complementary ) चाभ्युपगम्यते । प्रकृतेर्नैसर्गिकरहस्यानि ( The secrets of the Nature ) भौतिक- विज्ञानद्वारा क्रमेण तावदन्विष्यमाणानि तथा प्रकाश्यमानानि भवन्ति । परन्तु यावत्कालपर्यन्तं समेषां तेषा भौतिकविज्ञानद्वारा प्रकटनं न भवेत् , तावत्कालपर्यन्तं तैषां विषये वेदान्तादिदर्शनादेव परिचय. प्राप्य । इत्थं भौतिकशास्त्रस्य परिपूर्णतायै दार्शनिकी दृष्टि , वेदान्तादिदर्शनप्रतिपाद्यतत्त्वाना वैज्ञानिकपद्धत्याऽवबोधनाय च भौतिकशास्त्रीया दृष्टि. नितान्तं समपेक्ष्यते। तथ्यमिदं वैदेशिका विपश्चितोऽपि स्वी- कुर्वन्ति। इदमत्र नूनमवधेयं यदद्यत्वे वैज्ञानिकैफे आधारभूताः सिद्धान्ता. ( Fundamental Principles ) प्रतिपाद्यन्ते, तेऽस्माकं पूर्वमहर्षिभिरपि प्रतिपादिता सन्ति । प्राचीनगणितसाहाय्येन, अद्यतनवैज्ञानिकोपकरणैश्च ( Scientific Instrument ) अध्ययनं क्रियते चेद् विज्ञानविषयेऽन्वेषणस्य नूतनो मार्ग. प्रशस्तो भवितु. महतीति निश्चप्रचम् । भौतिकशास्त्रे गणितशास्त्रस्योपादेयता भौतिकशास्त्रस्य यथार्थज्ञानसम्पादनाथ गाणितिकसिद्धान्ताना ज्ञानं पूर्ण- त्वेनापेक्षितं भवति। अथवाऽधिकमुपयुक्तं भवितुमर्हतीदमुच्यमानं, यद् गणितमेवा. धुनिकभौतिकशास्त्रीयप्रमेयाणा विवरणक्षमा प्रकृष्टा माध्यमरूपा भाषाऽस्ति । यतो हि गणिते सूक्ष्मतयेयत्तया च भौतिकशास्त्रीयतत्त्वानां प्रकटनसामर्थ्य वरीवति । भौतिकशास्त्रे कस्यचिद् द्रव्यस्य विषये यदि कोऽपि सिद्धान्त. स्थापनीयो भवेत् तदा प्रथमं तस्य गुणधर्मादीना गणितीये समीकरणे स्थापना क्रियते । अत. भौतिकशास्त्रीयविधिसम्मतप्रयोगद्वारा परीक्षणं क्रियते । परीक्षयाऽनया य. निष्कर्षः प्राप्यते, स एव तद् द्रव्यविषये सिद्धान्तरूपेण प्रतिष्ठाप्यते। नैसगिकघटनायाः ( Natural Phenomenon ) विषये प्रत्यक्षानुमानोप- मानशब्दप्रमाणचतुष्टयप्रतिपादितसिद्धान्तानाम् इन्द्रियैर्यन्त्रैर्वा यदा पुष्टिर्न सम्भवति, तदा इन्द्रियादिग्राह्यसीमाया गणितद्वारा तत्प्रभावदर्शनं क्रियते तथा प्रभावाध्ययनेन सत्यान्वेषणं तथ्याध्ययनं च सम्पाद्यते। इत्थं भौतिकशास्त्रोपलब्धीना गणिता- ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धस्या विमर्श धीनतया भौतिकशास्त्रस्य सोपपत्तिकस्योपपादनात् पूर्वं गणितशास्त्रस्य सम्यक्तया विवेचनमावश्यक प्रतिभाति । येन संख्याया. संख्येयानां च साजात्यवैजात्ये प्रदर्श्व संकलनव्यवकलनादि- षट्कर्मणा' विधिनिर्धार्यते, तद् गणितशास्त्रम् । तच्च न्यायशास्त्रस्य कलाविशेष.२ । तथाहि-तत्कार्यार्थ न्यायशास्त्रं न्यायप्रयोगद्वारा प्रत्यक्षादिप्रमाणे. परिच्छेदानह वस्तु- मात्रं परिच्छेतुं प्रवर्तते, तदेव कार्य गणितशास्त्रेणापि सम्पाद्यते। अतोऽस्य गणित- शास्त्रस्य न्यायशास्त्रीयं समीक्षणं भृशमावश्यकं प्रतिभाति । तच्च निबन्धस्यास्य चतुर्थेऽध्याये, पश्चमाध्याये च गणितशास्त्रमधिकृत्य विचारं प्रकटयता संविधास्यते। भौतिकशास्त्रस्य परिभाषा प्रकृतिसम्बद्धा. नैसर्गिक्यो घटना , यथावत् समधिकृत्य, तासा कार्य-कारण- सम्बन्धस्य, साधर्म्य-वैधादेश्च ज्ञानं सम्पाद्य, गाणितिकपद्धत्या नितान्तसूक्ष्मतया परिष्कृतेन, समुचितयन्त्रादिप्रयोगद्वारा बुद्धिमारूढेन च तर्केण प्रयुक्तघटनाना विषये विशिष्टं ज्ञानं यस्मिन् शास्त्रे सम्पाद्यते, तद् भौतिकशास्त्रमित्यभिधीयते । 3 १. दृश्यतां लीलावतीग्रन्थ भास्कराचार्यकृतः १-१० पयन्तः । २. द्रष्टव्याः, 'युक्लिडच्या भूमितीची पहिली चार पुस्तके इति चत्वारो ग्रन्था. । 3 The branch of science which sets as its object the ability to predict the behaviour of natural phenomena with the help of a system of laws derive 1 from observations and experiences. Physics is a quantitative science There are two main branches of Physics (A) Experimental and (B) Theoretical ( A ) is the science of observation and experiment which give accurate knowledge of actual behaviour of natural systems (B) builds up a. system of quantitative relations among measured quantities and formulates these relations with the help of mathematics into physical laws -The World University Encyclopedia. Vol. 9. Publishers Company-Inc., Washington.

·प्रथमोऽध्यायः पदार्थशास्त्राणां समुद्भवः इह पृथिवीतले मानवो हि नानाविधै. प्राकृतिकैः पदार्थे. सततं परिवृतः सन् जीवति । स हि प्रतिक्षणं तेषा गुण-धर्मादिषु, परिवर्तनानि, जायमानानि समध्येतुं सृष्टिप्रारम्भसमयत इदानी यावत् स्वाभाविकतया प्रवर्तते। फलतः शास्त्राणि, निसर्गविषयकसिद्धान्त-निरूपकाणि प्रादुर्भवन्ति । पूर्वमनयैव नैसर्गिकप्रवृत्त्या पदार्थजातं समधिकृत्य महर्षिकणादोऽपि प्रणिनाय वैशेषिक दर्शनं पदार्थशास्त्रा- त्मकं, यत्र हि द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः पदार्था.' परिवणिता विवे- चिताश्चाभ्युपगम्यन्ते । तत्र द्रव्याणि तु १) पृथिवी (Solid ), (२) आपः ( Water-liquid), (3) A: (Energy ), () ary: ( Air-Gas ), (५) आकाश (Vacuum ), (६) काल. ( Time ), (७) दिग् ( Space), (८) आत्मा ( Soul ), (९) मनः ( Mind ) चैत्थं प्रकारेण नवधा विभज्य प्रतिपादितानि सन्ति । अमीष्वाद्याना चतुर्णा द्रव्याणा द्रव्यारम्भकत्वं, तेभ्यश्च भौतिकसृष्टेः प्रारम्भोऽभूत् । आकाशकालदिशा विभुत्वं, सर्वव्यापकत्वं चावगम्यते। १. धम्मविशेषप्रसूतात् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधम्यं- वैधाभ्यां तत्त्वज्ञानानि:श्रेयसम्-वै० सू० अ० १ आ० २-४ । २. पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं कालोदिगारमा मन इति द्रव्याणि-वै• सू० अ० १ आ०२-५। ३. दिक्कालावाकाशादिभ्यः ॥ सां० सू० आ० २-..। नित्यौ यो दिक्कालौ तावाकाशप्रकृतिभूतौ प्रकृते गुणौ विशेषावेव । अतो दिक- कालयोर्विभुत्वोत्पत्तिः। यौ तु खण्डदिक्कालौ तौ तत्र उपाधिसंयोगादाकाशा- दुत्पद्यते इत्यर्थः । आदिशब्देनोपाधिग्रहणादिति । The space and time which are eternal (and absolute ) being the source of the Ether, are, really, sorts of qualities of Nature therefore, it is consistent the space and time should be all prevading But the space and time which are limited arises from the Ether, through the conjunction of this or that limiting object. such is the meaning By the expression '&c, ( in the ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः तु उक्तेषु नवसु द्रव्येष्ववशिष्टे अन्तिमे द्वे द्रव्ये, आत्ममनोरूपे, संवेदनक्रियाया आश्रयोप- करणे स्त. । एतयोविषये, अधुनातनं भौतिकशास्त्रं मूकप्रायं संदृश्यते। वैशेषिकदर्शनम् आत्ममनोरूपे ते द्रव्येऽपि प्रतिपादयति ये प्राचीनाया अर्वा- चीनायाश्च परिभाषाया अनुसारेण, यद्यपि भूतभिन्ने, तथाऽपि भूतप्रतिपादनस्य भूयस्त्वेन तयोरपि भौतिकशास्त्रविषयतया प्रतिपादने न दोषः । नूतने भौतिक- शाने तदितराण्येव द्रव्याणि विवेच्यन्ते । अतोऽत्र प्रबन्धे तेषामेव विषये विवेचनं, तद्विषयकवैशेषिकदर्शनप्रतिपादनाधुनातनभौतिकशास्त्रप्रतिपादनयो. समीक्षणं च चिकीयते । वैशेषिकीयद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायान् पदार्थान् समधिकृत्य न्यायीय- प्रमागप्रमेयसंशयप्रयोजनादिषोडशपदार्थास्तेषा' कार्यकारणसम्बन्धं च विविच्या- धुनिकभौतिकशास्त्रस्याध्ययनं सम्यक्तया भवितुमर्हति । न्यायदर्शने सिद्धान्त- निरूपणं केवलया शब्दविधया यथा भवति, तथा संख्या-परिमाणयोः साहाय्येन, पदार्थानां बीजाकुरन्यायेन, तार्किकविधया च यदि परिष्करणं सम्भवेत्, तदा भौतिकसिद्धान्तानां नितान्तं सूक्ष्मतमत्वं नूनं समुन्मिषेत् । विविधै. संकलितैः प्रमाणैः वैज्ञानिकोपकरणे. ( Scientific Instruments ) निर्मितानां सूक्ष्मतमाना यन्त्राणा तान्त्रिकप्रयोगैः सम्पादितेनानुभवेन, गणितीय- पदत्या च यदि वैशेषिकदर्शनप्रतिपादितसिद्धान्तानामध्ययनं समीक्षणं निष्कर्षणं च सम्पाद्येत्, तदा वैशेषिकदर्शनम् अद्यतनभौतिकशास्त्रस्य पदवी नूनं समधिरोदु प्रभवेदित्यत्र न कोऽपि सन्देहावसरः। aphorism ) is meant from the apprehending of this or that limiting object. -Sankhya Aphorism of Kapıla by J. R Ballantyne १. प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प -वितण्डा-हेत्वाभास-छल-जाति-निग्रहस्थानानां तत्त्ववज्ञानान्नि:-श्रेयसाधि- गमः । इति गौतमीयन्यायदर्शनसूत्रम् ।

·द्वितीयोऽध्यायः goufast: ( Matter, Energy, Space and Time ) कणादमतानुसारेण मोलिकपदार्था.' षट्संख्याका सन्ति । ते चेमे-(१) द्रव्यम्, (२) गुण , (३) कर्म, (४) सामान्यम्, (५) विशेष , (६) समवायश्च । एतेषा परिभाषा. निम्नोटङ्किता सम्भवन्ति । १---द्रव्यम्-गुणाश्रयो द्रव्यम् । २-गुण-सामान्यवान् गुण संयोगविभागयोरनपेक्षो न कारणं गुण.। ३-कर्म-एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागयो रनपेक्षकारणं कर्म। ४-सामान्यम्-अनुवृत्तिप्रत्ययकारणं सामान्यम् । ५-विशेषः-अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतुविशेषः । ६-समवाय -अयुतसिद्धयोराश्रयाश्रयिभाव समवायः। इमा. परिभाषाः वैशेषिकप्रशस्तपादभाष्यस्य न्यायकन्दलीटीकायां द्रव्य- अन्थीय उद्देश्यप्रकरणे टीकाकृता श्रीधराचार्येण समाख्याता सन्ति । अमी पदार्थाः पाश्चात्याधुनिकभौतिकशास्त्रीयसिद्धान्तानुसारेण भौतिकराशयः ( The Physical Quantities ) भवितुमर्हन्ति । यतो हि भौतिकत्वं नाम भूतविशिष्टत्वं मन्यते । तत्र वैशिष्ट्यं हि स्वसम्बन्धित्वस्वविषयकज्ञानविशिष्टान्य- त्वैतदुभयसम्बन्धेन भवति । तत्र स्वसम्बधित्वं च, तादात्म्य-संयोग-वृत्तित्वैत- दन्यतमसम्बन्धेन । ज्ञानविशिष्टत्वं, स्वाश्रयत्वस्वासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वान्यर- सम्बन्धेन । भूतत्वं च बहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्त्वम् । ग्राह्यत्वं च लौकिक- प्रत्यक्षयोग्यत्वम् । तथाहि-पृथवीजलतेजोवाय्वाकाश: घ्राणादिबहिरिन्द्रयग्राह्यगन्धा- दिविशेषगुणाश्रयतया भूतद्रव्याणि, तद्विशिष्टत्वं तेषु तादात्म्यसम्बन्धेन, दिक्कालयोः संयोगेन, गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायेषु च वृत्तित्वसम्बन्धेन विद्यते । आत्ममनसोः । - १ । सू० वै . आ०१-५॥ २. द्रव्यादीनां परिभाषा. विविधप्रकारवैशेषिकदर्शनस्थ ग्रन्थेषु परिनिर्दिष्टाः सन्ति । किन्तु प्रस्तुतेऽस्मिन् प्रबन्धे परिभाषावर्णनस्य मुख्यत्वेन तत्प्रबन्धाविषयतया तच्च पराक्रम्य न्यायकन्दलीकथिताः लघुपरिभाषाः उपात्ताः । - ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः संयोगेन भूतवैशिष्ट्यस्य सत्त्वेऽपि आत्मनि स्वविषयकज्ञानाश्रयत्वस्य, मनसि च ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वस्य सत्त्वेन, स्वविषयकज्ञानविशिष्टान्यत्वस्यासत्त्वेन -न तयो भौतिकराशो सन्निवेशापत्तिः । अस्य भौतिकत्वनिर्वचनस्य वैशेषिकशा- स्त्रानुमतत्वं वैशेषिकविदा स्वतः स्पष्टमिति तदुपपत्तये प्रयासो नावश्यक. । राशित्वं च भौतिकबाहुल्यादतो द्रव्येषु आत्ममनसोरभौतिकयोरन्तरभावेऽपि न क्षति.। तत्र द्रव्यगुणकर्मणा निम्नोटङ्किताः भेदा' प्रतिपादितास्सन्ति द्रव्याणि- (१) पृथिवी, (२) जलम्, (३) तेज., (४) वायुः, (५) आकाशः, (६) काल:, (७) दिक्, (८) आत्मा, (९) मनश्च । गुणा:- (१) रूपम्, (२) रसः, (३) गन्धः, (४) स्पर्शः, (५) संख्या, (६) परिमाणम्, (७) पृथक्त्वम्, (८) संयोगः, (९) विभाग, (१०) परत्वम्, (११) अपरत्वम्, (१२) गुरुत्वम्, (१३) द्रवत्वम्, (१४) स्नेह., (१५) शब्दः, (१६) बुद्धिः, (१७) सुखम्, (१८) दुःखम्, (१९) इच्छा, (२०) द्वेष., (२१) प्रयत्नः, (२२) धर्म (२३) अधर्मः, (२४) संस्कारश्च । कर्माणि. - (१) उत्क्षेपणम्, (२) अपेक्षपणम्, (३) आकुञ्चनम्, (४) प्रसारणम्, (५) गमनञ्च । इदानी वैशेषिक-द्रव्यस्वरूपनिरूपणपुरस्सरं भौतिकशास्त्रोक्ततत्समद्रव्यस्व- रूपमालोच्यते। द्रव्यम्'-- यथा वा पूर्व प्रतिपादितमस्ति, आधुनिकभौतिकशास्त्रस्य आत्ममनोविषय- कविवेचनस्याप्रस्तुतत्वात् नैशेषिकदर्शनप्रतिपादितेषु द्रव्येषु सप्तान्येव द्रव्याणि भौतिकशास्त्रीयविनेचनविषयत्वमुरीकत्तु शक्नुवन्ति । द्रव्यलक्षणवर्णनप्रसङ्गे गुणाश्रयो द्रव्यमुक्तमस्ति । तेषु द्रव्येषु, आकाश- कालदिशा विभुत्वं प्रतिपादितं वर्तते । भौतिकशास्त्रेऽपि एतदङ्गीकृतं कृता- लोचनं च । किन्तु सम्प्रति पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणा पश्चभूताना द्रव्य. त्वविचारोऽत्र अभिनवां विचारपद्धति समाश्रित्य चिकीर्षितोऽस्ति । एतेषां पञ्च- १. २. अस्मिन् प्रबन्धे प्रथमाध्याये। 1. Space-Time Continium-- Relativity.

·द्वितीयोऽध्यायः . भूताना गुणाः क्रमेण गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्दाः घ्राणादिभि. पञ्चज्ञानेन्द्रियः सम्बध्यन्ते साक्षात् क्रियन्ते च । पृथिव्यप्त जोवायुषु चतुर्षु द्रव्येषु गन्ध-रस- रूप-स्पर्शार्णा चतुर्णा गुणानाम् अवस्थानम् उत्तरोत्तरम् एकैकशो ह्रासेनाभ्युपेयते' । यथा वा पृथिव्यां गन्ध-रूप-रस-स्पर्शा, अप्सु रूप-रस-स्पर्शाः, तेजसि रूप- स्पर्शी, वायौ स्पर्श इति । पञ्चमे आकाशे द्रव्ये एषा चतुर्णा गुणाना अभा- वोऽस्ति । तस्य विशेषगुण. केवल शब्दो वर्तते, स च तन्मात्राश्रित., न तु स्पर्श इव वायौ अन्येषु द्रव्येषु चाश्रित.। अत्रेदमवधेयं-पृथिव्यप्त जोवायुषु चतुर्दा द्रव्येषु स्पर्शगुणस्यास्तित्वमभ्युप- गम्यते । शीतोष्णादिसंबेदनकारको गुण. स्पर्शत्वेनाभिमतः। एतेन स्वरूपेण स्पर्शीयं भौतिकशास्त्रे टेम्परेचर ( Temperature) इति शब्देन व्यपदिश्यते, शीतोष्णादिसंवेदनमात्रा 'सेण्टीग्रेड' ( Centgrace) आदि शब्द. व्यपदिश्यन्ते ।एषा मात्रा वैशेषिकादिनये न परिमाणादि रूपा अपितु वैजात्यरूपा; यतो हि गुणे गुणान गीकारात् । पृथिव्याः द्रवस्वरूपे परिवर्तनं तेज. संयोगाद् भवति इत्येतस्य विवरणं वैशेषिकै. नैमित्तिकद्रवत्वपरिकल्पनाया कृतमस्ति । अस्येदं तात्पर्य यदिदं द्रवत्वं पृथिव्या तेजोगतनैमित्तिकद्रवत्वात् प्रभवति । अन्यथा सासिद्धिकवतो जलस्य द्रवत्वसामान्यशून्यस्य वायोः संयोगादपि द्रवत्वो- दयापत्तेः। गन्धो गुणः पृथिव्या एव, जले वायौ च गंधगुणानुभवस्तत्र पृथिव्याः सूक्ष्मभागस्य समावेशाद् भवति । आपो वायवश्व स्वभावतो निर्गन्धा इति वैशेषिकशास्त्रे स्वीक्रियते। अत्रेदमालोच्यम् , ईदृशा केषाश्चिदपि प्रयोगाणामुल्लेख: वैशेषिकदर्शने नोप- लभ्यते येनेदं ज्ञातुं वक्तुं च शक्येत यद् वायुमण्डलीयवायुव्यतिरिक्तस्य कस्यापि वायोः निर्माणविधि. वैशेषिकाणा ज्ञात आसीदिति । वायुमण्डलीयवायोरपि - - 5 रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी। रूपरसस्पर वत्यआपोद्भवाः स्निग्धाः । तेजोरूप- स्पर्शवत् । स्पर्शवान् वायुः । त आकाशे न विद्यन्ते ।-वै० सू० अ० २ आ० १ सू० १-५। २. स्पर्शस्त्रिविधः शीतोष्णानुष्णाशीत इति भेदात्-तर्कसंग्रहः । ३ पुसीसलोहरजतसुवर्णानामग्निसंयोगात् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम् । -वै० द० अ० २ भा० । सू०७। - --- ·१४ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श विश्लेषणविधि तेषमधिगत आसीदित्येतदपि प्रमाणाभावात् प्रस्थापयितुन शक्यते । मया तु चित्यते यद् यदि क्लोरिन' (Chlorine-C12 ) सदृशवायोः (Gas ) ज्ञानं तेषामभविष्यत् तदा ते वायुविषये अन्यथामतयो नाभविष्यन् । वस्तुतस्तु घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धशब्देन समाम्नात.। किमपि वस्तु जिघ्राण- वद्भिरनुसंधित्सुभि. वास्तविकतया वायोरेव अवघ्राणं क्रियते। वायोविश्लेषणं कुर्गद्भि. अनेकविधो वायु. प्राप्यते । कस्यचिद् वायुविशेषस्य त्रुटिषु गन्धगुण. प्राप्यते, कस्यचिच्च वायुविशेषस्य त्रुटिषु नोपलभ्यते। उक्तगन्धगुणयुक्तत्रुटिभिस्सह यदा घ्राणेन्द्रियसंयोगो भवति तदा गन्धगुणस्य प्रतीतिर्जायते। वस्तुतो गन्धयुक्तवायवीयत्रुटीना वायो. संमिश्रणे सति गन्धयुक्तवायो मिश्रणं जायते तन्मिश्रणमेव घ्राणेन गृह्यते । सागरहदादित. समुत्थितं बाष्पं वायुना समं सम्मिश्रितं ( Vapour ) ऊ; गच्छति, तदा स्पर्शस्य ( Tempela ute ) वायुनोदनस्य ( Pressure of Air ) च अल्पत्गेन तेन बाष्पेण जलरूपतामवाप्य मेघा निर्मीयन्ते । विवक्षितविशिष्टोपायै. अतिशीतीकृतो वायु!दनाधिक्यप्रक्रियया ( Increasing the Pressure ) द्रवो ( Liquid ) भवति । सो हि द्रवीभूतो वायु: नोदना- धिकतमतया पुन. आधिक्येन अतिशीतीकृतो घनरूपोऽपि ( Solid ) भवितुमर्हति । एतावता संप्रतीदं प्रतिपन्नं भवति यत् पृथिवीत्व, जलत्वं, वायुत्वं च एकस्यैव मूलभूतस्य वस्तुन. ( Matter ) शब्दाभिधेयस्य अवस्थाभेदास्सन्ति । 1 Liquification of the Gases,-Heat & Thermodynamics- 2. "Every solid or liquid can be made into a gas, and gases can be made liquid or solid At the surface of the earth, at ordinary pressures, temperatures, Air is a gas. In other circumstances, however, it is liquid, and there is a considerable industry which liquifies air by cooling Page 151-Physics 3. Liquification of the Gases-Heat & Thermodynamics- (1) Rajam, (2) Saha & Shrivastava, (3) Preston. 4. Physics-Physical Science Study Committee, Boston. It........"

·द्वितीयोऽध्याय. । अर्थादेव एकमूलभूतं वस्तु उक्तासु त्रिसृष्ववस्थासु विपरिणमते। निष्कर्षोयं निम्नो- ल्लिखितेनोदाहरणेन परिपुष्टो भविष्यति । उक्तास्ववस्थासु कस्यामप्येकस्या स्थितस्य वस्तुनस्तुलामानं (NMass ) तुलया ज्ञायते । तस्यैव वस्तुनो यदि तादृश्या सावधान- तया यथा तद्वस्तुनोऽवस्थान्तरं ( Change of the state) क्रियते तदा तदीय- तुलामाने किमप्यन्तरं नोपलभ्यते। वस्तुनोऽवस्थाविशेषेषु इयं विपरिवर्तमानतैव भौतिके शास्त्रे वस्तुनोऽविनाशिता अभिमन्यते या Law of conservation of Mass इति शब्दकदम्बेन व्यपदिश्यते । एतद्विषये भौतिकशास्त्रतो पैशेषिकदर्शनस्य केवलमिदमेव पार्थक्यमस्ति यत् तत्र परमाणुभावं प्राप्ताना पृथिव्यादिना प्रत्येक पृथक्-पृथङ नित्यत्व स्वीक्रियते। भौतिकशास्त्रे च पृथिवीभावादिकं अवस्थाविशेष मत्वा मूलभूतस्यैकस्यैव वस्तुनो नित्यत्वमभ्युपगम्यते। अतस्तावदिदं निस्संशयं वक्तु शक्यते यद् वैशेषिकयुगे भौतिकशास्त्रीययुगस्य वस्त्वध्ययनोपकरणानि यदि सुलभान्यभविष्यन् , तदा नैशेषिकेऽपि कदाचिदयमेव निष्कर्षों लब्धोऽभविष्यत् । अणुः, द्वथणुकः, त्रसरेणुश्च ( Atom, molecule and SMallest Colloidal Particle ) अणोस्तावत् कोऽपि गुणो नोपलभ्यते किन्तु यदाऽणुद्वयसंयोगात् द्वयणुकाः द्वथणुकसंयोगाच्च त्रसरेणव. समुद्भवन्ति तथा तेषु तत्तद्गुणानामुपलम्भो भवति । अनेनेव क्रमेण बृहत्पिण्डाना निर्माणं सम्पद्यते, तेषु च ते ते गुणाः प्रत्यक्षतया समुप- लभ्यन्ते। पाकक्रियया गुणेषु परिवर्तनं सम्पद्यते, परिवर्तितगुणानि च वस्तुनि सामान्योपायैः ( General Methods ) पूर्वावस्थायां प्रापयितुं न शक्यन्ते। पाक- प्रभवः परिवर्तनविशेष एव भौतिकशास्त्रे 'रासायनिक परिवर्तनं ( Chemical Change) इति नाम्ना समभिधीयते । गन्धरसरूपस्पर्शा. भौतिका गुणा आहत्य द्वथणुकादिषु न परिवर्तन्ते, किन्तु अणुष्येव । पाकोहि स्थूलानि वस्तुनि दूधणु- कान्तं विशीर्य अणुभागं प्रापयति, अणवश्च पाकप्रभावात् पूर्णगुणान् विहाय नवीनान् गुणान् गृह्णन्ति । गृहीतनवीनगुणाश्चाणवः स्वगतगुणसजातीयगुणकान् द्व यणुकादीनुत्पादयन्ति । अनेन क्रमेण पाकोत्तरं बृहन्ति पिण्डानि नवीनगुणभाजो 1. Founders of Sciences—Satya Prakash. Conception of Matter-Dr. Umesh Mishra ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श भवन्ति । गुणगुणिनोरत्यन्तमिथो भेदेन अणुगतानामनित्यत्वोऽपि अणवो निजं नित्यत्वं न जहति । गुणाना परिवर्तनपद्धतीयं नैशेषिकैः पीलुपाकनाम्ना प्रतिपाद्यते। विभिन्नाना अणूना ( Different types of atoms ) परस्परसम्मेलनेन प्रादुर्भूतानामिह जगतीतले समुपलब्धाना विभिन्नाना भौतिकमूलद्रव्याणा ( Elements ) संख्यया परिगणनमधिकृत्य विचारो हि प्रस्तुतशोधप्रबन्धस्याविषयीभूतो वरीवत्ति । . 1. Daltons Theory, as modified by Avagadro's Hypothesis ( 1 ) Substances ( elements and compound's ) consist of molecules, 1 e., ultimate particles capable of separate existence, and the molecules are composed of a indivisible particles called atoms. ( 11 ) The molecules of a pērticular substance are similar to one another and posses the same properties and the same mass, but the molecules of one substance are altogether different from the molecules of another substance ( 111 ) The molecules of an element consist of atoms which are all alike, while the molecules of a compound consist of dissimilar atoms. (iv) When chemical combination takes place between two or more substances, the molecules of each substance are first disintegrated into atoms, and then the atoms combine together to produce new molecules of a new substance or substances formed. ( Inorganic Chemistry ) 2. Inorganic Chemistry and Physical Chemistry, ·द्वितीयोऽध्यायः वैशेषिकदर्शने परमाणूनां परिमाणम् जालान्तर्गते भानौ यत् सूक्ष्म दृश्यते रजः । तस्य षष्ठतमो भाग परमाणुः प्रकीर्तितः ॥ इत्थं प्रकारेण वणितमेतत् परिमाणं भौतिकशास्त्रीयगाणितिकप्रमेयानुसारं १७x १० स० मी० इति परिमाणात्मकं भवितुमर्हति । वास्तविकं भौतिक- शास्त्रीयपरमाणो.२ परिमाणं १४ १०८ स० मी० इत्यपेक्षया किश्चित् स्थूलतरं विभाव्यते। एतावता संविविच्य इदं वक्तु नानुचितं स्याद् यद्वैशेषिकदर्शनप्रतिपादि- ताणू रासायनिकप्रक्रियागतपरमाणो. ( Atom ) लघुतरो नून भवितुं नार्हति । वैशेषिकदर्शने परिसम्पादितमाधुनिकभौतिकशास्त्रसम्बद्धं विवेचनं परमाणु- विषयकमेव सम्भवितुमर्हति । तस्मिन् अणुविखण्डन (Disintegration of Atom) विषयमधिकृत्य विचारो न प्रवर्त्तते। आधुनिकतमा भौतिकशास्त्रीयविचारसरणी समनुसृत्य तेजस (Energy ) वस्तुनश्च ( Matter ) वैभिन्यं नाभ्युपगम्यते। तथाऽपि एतस्या विचारसरण्या. सम्पोषणमणुविखण्डनप्रक्रियाया भौतिकद्रव्याणा तुलामानहासस्य तेजस. (Energy) उत्पत्तेश्च युगपद् घटनयैव ( Conservation of Mass & Energy ) सम्भवति । 1. Tyndall Effect A beam of light entering a dark room lights up the dust particles floating in the air,........ Similarly, when a strong beam of light is concentrated on a colloidal solution, the path of the beam is illumi. nated by a bluish light ( and becomes visible when observed from the side ). -Page 145, Essentials of Physical Chemistry-Bahl & Tuli. -4 -7 Colloidal particle ( 2x 10cm to 1x10cm ). -8 2. The size of the atom is of the order 10cms. -Table of Values, Mechanics-Berkeley Physics Course, Vol. I, Mc. Graw-Hill ३ द्रष्टव्यम्-Modern Physics & Atomic Physics-Rajam Relativity-Elbert Einstien.

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः एवं विधाया स्थितावाभ्यन्तरनैसर्गिकघटनासु 'वस्तु'-'तेजसोः' भूलद्रव्यत्व- रूपेण नितान्तमैक्यमभिन्नत्वं वा सम्प्रतीयते । वस्तुतेजोरूपं मूलद्रव्यं मूर्तद्रव्यं वा ( Matter-Energy ), दिक् ( Space ), कालश्च ( Time ) एतत् त्रितयमेव स्फुटतयाप्रतिपन्नं भवति। तथ्यमिदं निम्नोटङ्कितेन वैशेषिकदर्शनभौतिकशास्त्रयोः समन्वितदृशा प्रस्ता- वितेन द्रव्यविभाजनप्रकारेण स्फुटी भविष्यति । वैशेषिकदर्शनोक्तद्रव्याणि भूतले सामान्या-1 वस्थाया सप्त- १ २ द्रव्याणि। पृथ्वी अप वायु तेज ३ ५ ६ ८ ९ आकाशम् दिक् काल. आत्मा मनः | ३ पाकक्रियायां चत्वारि द्रव्याणि । १ वस्तु २ तेज. दिक् काल: ३ १ मूलद्रव्यम् २ दिक कालः अणुविखण्डन- प्रक्रियायां त्रीणि द्रव्याणि। मूर्तम् अमूर्तम् भौतिकशास्त्रोक्तद्रव्याणि अणुविखण्डनं विनोत्पद्यमानेषु परिवर्तनेषु वस्तु-तेजसो. पृथगस्तित्वं स्वी- कृत्यैव प्रकृतौ जायमानाना कार्यकलापाना व्याख्या कर्तुं शक्यते । अण्वविखण्डनात्मक- सामान्यरासायनिक प्रक्रियाया पाकक्रियात्मिकाया भौतिकद्रव्याणि चत्वार्येवोपलभ्यन्ते तानि चैमानि १-वस्तु ( Matter ), २-तेज. ( Energy ), ३-दिक् ( Space ), ४-काल: ( Time) चेति' । 1. 'As a result the prediction of Einstien that radiant energy is mass has been clearly verified We know of fascinating processes ( on the atomic scale) in which 100% of the mass changes from particles of matter into radiation.

·द्वितीयोऽध्याय. शोधप्रबन्धेऽस्मिन् पृथिवीजलवायूनां (Solid-liquid-gas ) वस्तुरूपाणां ( Matter ) अवस्थात्रयस्य ( The Three Physical States ) विवेचनं कृत- मस्ति । तथाच तेजसः ( Energy ) भौतिकगुणधर्माणा (Physical Properties) परिवर्तननिदानं ( Cause ) निरूपितमस्ति । इदं परिवर्तननिदानं द्वषणुकाना संघटनविघटनव्यापारात्मकं निश्चितं भवति । कर्मण. व्याख्याया दिक्कालयो अस्तित्वमनिवार्यतया भवति, इति कृत्वा दिक्कालयोरेवंविधं महत्त्वमुरीकृत्य शोधप्रबन्धेऽस्मिन् कर्मण: व्याख्यानं सम्पत्स्यते। पृथिवीजलवायूना वस्त्वाश्रयित्वस्वीकारे तु तेषा त्रयाणा भौतिकवस्तुन. ( Matter ) गुणत्वं सम्पद्यते। वैशेषिकैयद्येतत् परिवर्तनं स्वीक्रियेत, तदैवमं विषयमवलम्ब्य तुलनात्मकमध्ययनं सम्भविष्यति। अत्रेदं विभावनीयम्-यद् वैशेषिकै. पृथ्वीजलतेजोवायवः स्वतन्त्रपरमाणुरूपे चत्वारि मूलद्रव्याण्यभिमतानि सन्ति। भौतिकविज्ञानशास्त्रे च पृथ्वीजलवायूना Then, unless we trap the radiation it will escape from the balance. But only in nuclear laboratories and in the natural nuclear engines in the centres of stars, do changes go on in which mass is noticably converted into radiant form. For everything else we can ignore the minute changes in the mass on the balance. This means that the observed conservation of mass is normally equivalent to the conservation of matter. In chemical changes the quantity of matter stays essentially the same The observation that chemical changes leave the quantity of mitter unchanged strongly suggests that the chemical changes is a process of rearranging component parts. ........' -Physics. page 104 ( Physical Science Study Committee, Boston) ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श एकस्य मूलद्रव्यस्य विकसितरूपत्वं मन्यते। मन्ये यदि इदानींतनानि भूतद्रव्यपरीक्षण- साधनानि वैशेषिकाणामपि पूर्वस्मिन् युगे सुलभान्यभविष्यन् , तदा कदाचित् कश्चित् ईदृश एव विचारनिष्कर्षस्तैरपि प्रकटीकृतोऽभविष्यत् । अतोऽत्र समुपस्थापितस्य विचारस्य समुचितत्वं गाणितिकतर्कमूलकत्वं च शंकास्पदं भवितुं नार्हति ।

·तृतीयोऽध्यायः गुणविमर्शः (The Properties of Fundamental Physicol Quanties ) ह जगतीतले द्रव्यशब्दस्य तत्त्वार्थानां प्राचुर्य संदृश्यते । अत एव द्रव्यपदाभि- धेयत्वस्य व्यापकत्वं सुस्पष्टम्, समेषा विदुषाम् । द्रव्यपदेन यथा वा पृथिव्यप्तेजो- वायूनां ( Mattel-Energy ) विभ्वेतराणा द्रव्याणा परिचयो भवति, तथैव ध्यापकानाम् आकाशकालदिशामपि परिबोधो भवति । सम्प्रति द्रव्याणा गुण- विषयकविचारप्रसंगे द्रव्यारम्भकै. ( सृष्टिजनकै.) चतुभिर्द्रव्यै. पृथिव्यप्तेजोवायु- रूपे. साकमन्येषा विभूनामुपयुक्तद्रव्याणारे विचारोऽपि कर्तुं युक्त प्रतिभाति । उक्तेषु समेषु द्रव्येष्वाद्यानि चत्वारि द्रव्याणि मूर्तानि तथा शेषाण्यमूर्तान्यभिहितानि सन्ति । एषा मूर्तामूर्तोभयविधाना द्रव्याणा गुणा अपि मूर्ते-मूर्तो-मूर्तामूर्तश्चेति भेदेन त्रिविधा अभ्युपगम्यन्ते। एतेषां मूर्त्तामूर्त्तमूर्तामूर्ताना गुणाना निरूपणं विश्वनाथपंचाननेन कारिका- वल्याम्- रूपं रसः स्पर्शगन्धो परत्वमपरत्वकम् । द्रवो गुरुत्वं स्नेहश्च वेगो मूर्तगुणा अमी ॥ -(भा०प०-८६-८७) इत्यादिग्रन्थैः कृतमस्ति। प्रस्तुते प्रबन्धे आत्ममनसोः बुद्धि-सुख-दुःख-इच्छा-द्वेष-प्रयत्ल-धर्म-अधर्म- भावनात्मकसंस्कारगुणान् विहाय रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग- विभाग-परत्व-अपरत्व-गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-वेगस्थितिस्थापकत्वात्मकसंस्कार-इति गुणानां विवेचनमत्र प्रस्तूयते । एते गुणाः सामान्यविशेषभेदेन द्विधा वर्गीकृता भवन्ति । तत्र सामान्यगुणाः-संख्या- परिमाण-पृथक्त्व - संयोग-विभाग-परत्व-अपरत्व-गुरुत्व-द्रवत्व- 1. वै० सू० अ० । आ० १-५ । र प्रस्तुते शोधप्रबन्धे आत्ममनसोवैशेषिकद्रव्यान्तर्गतयोस्तयोश्च गुणादीनां विवेचनं कर्तुं नेष्यत इति मया प्राक्कथने स्पष्टतया संव्याहृतमस्ति ।

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः संस्कार इति । विशेषगुणास्तु-रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-स्नेह-सांसिद्धिकद्रवत्व-शब्देति । गुणाना इत्थं वर्गीकरणं संलग्नतालिकाया ( Table चित्रसंख्या १) स्पष्टतया प्रदर्शितमस्ति । सामान्यगुणविवेचनम् सामान्यगुणान्तर्गतेषु मूर्तामूर्तगुणेषु संख्या ( Number ) परिमाणयो. ( Unit ) द्वयोरेवान्येषा गुणादीना विवेचनाधारत्वेन प्राधान्यमुरीक्रियते। मूर्तगुणेषु परत्वापरत्वयोर्दैशिककालिकभेदेन वैविध्यमवगम्यते। दैशिकपरत्वापरत्वाभ्या च पुन वस्तुनो ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वे परिनिश्चीयेते । एतावता दिक्कालयोः संख्या- परिमाणयो. ( Number and Unit ) ज्ञानेनैव मूर्तद्रव्याणा ( Matter and Energy ) उभयविधपरत्वापरत्वज्ञानं ( Co-ordinates in four dimensional world or the position in space and time continium ) 3794 tocata विषयान्तरत्वात् तं समधिकृत्य नात्र प्रपञ्च्यते संयोग विभाग-गुरुत्व-संस्कार- नैमित्तिक ( असासिद्धिक ) द्रवत्व-इति गुणान अवलम्ब्य सविस्तरं चाग्रे विचारयिष्यते। विशेषगुण विवेचनम् रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-स्नेह-सासिद्धिकद्रवत्व-अदृष्ट-शब्द इति विशेषगुणाः । आधुनिके भौतिके शास्त्रे रसगन्धयो' गुणयोः प्रधानविवेचनाविषयत्वात् तयोविवेचनं प्रावमुपदवी न समधिरोहति। स्नेह-सासिद्धिक-द्रवत्वयोविवेचम् अब्विमर्शप्रकरणे कृतमस्ति । समस्तभौतिकशास्त्रस्य गभीराध्ययनार्थं रूप ( Colour)-स्पर्श (Temperature)-अदृष्ट ( Magnetic held )-शब्दानां ( Sound )-गुणविशेषाणा विशिष्टाध्ययनमपेक्ष्यते। एतच्छोधप्रबन्धस्य विषयो हि केवलं भौतिकशास्त्रस्य सामान्यमध्ययनमस्ति । अतो ह्यत्र विशेषगुणाना निर्देश: संक्षिप्तविधयैव चिकीर्षित. । तेषा पार्थ्यकेन विशिष्टाध्ययनं तु प्रकाशः ( Light), ऊष्मा ( Heat ), विद्युत्-चुम्बकत्वम् 1. Smell and Tastemore impotant to Chemisty than to Physics........ Page 8-Physics-Boston.

·तृतीयोऽध्यायः
पृथ्वी
अप
नध
नहा
तेज:
वायु
श
आकाश:
म
का
काल:
दिक
रा
मामायामा
लिया
(चित्रसंख्या १)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्थ. ( Electricity and Magnetism ), TOGET ( Sound ) grei faartaalfa- दार्शनिकसिद्धान्तमूलकैर्भवितुमर्हति । भौतिकविज्ञानशा परिमेयत्वम् अध्यायेऽस्मिन् तेजोभिन्नद्रव्येषु परिमेयत्वं प्रदर्श्यते । वस्तुषु परिमेयत्वं त्रिविधमभ्युपगम्यते। दैशिकम् (Length), पार्थिवम् (Mass), कालिकम् (Time) चेति। दिक परिमेयत्वम् पृथिवीजलवायुषु दिक् परिमेयत्वं वर्तते । एते पृथिवीजलवायवा गगने स्वस्थित्यनुसारम्वकाशात्मकं स्थानं (दिग्द्वारेण ) अङ्गीकुर्वन्ति । इत्थं घट- गृहादयोराकाशे दिग्द्वारेणैव स्वपरिमाणात्मकस्थित्यनुसारमवकाश संप्राप्नुवन्तीति सुस्पष्टम् । एवं विधया परिव्याप्तस्यावकाशस्य ज्ञानार्थं दैय॑स्य ( Length ), क्षेत्रस्य ( Area ), घनफलस्य ( Volume ) च ज्ञानमावश्यकं भवति । प्रतिवस्तुगतानि देय-क्षेत्र-धनफलानि परिमेयाणि एतत् परिमेयज्ञानार्थं दिग्ज्ञानमावश्यकम् । दिक् च विश्वनाथन्यायपंचाननेन कारिकावल्यामित्थमुक्ता वरीवर्ति- दूरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते । उपाधिभेदादेकाऽपि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् ॥ --(भा० प०४६-४७) १ द्रव्यादीनां सामान्यमापक ( Standard ) द्वारा दूरत्व-समीपत्व-गुरुत्व-लघुत्व- ज्येष्ठत्व-कनिष्ठत्व-सापेक्षमावै परिमापनं यस्य भवति तत्तत्वं परिमेयत्वम् । परिमाणं हि दैशिक-पार्थिव-कालिक-सामान्यमापकात्मकम् ( Standards of Length, Mass and Time )। 2. Standards and Units : Length (1), muss (m) and time (t) are the three fundamental quantities used to express other physical quantities. page 82. -A Hand Book of Chemistry and Physics.

·तृतीयोऽध्यायः २५ अस्यायमर्थःसंप्रतीयते, इदं स्थानमस्मात् स्थानात् दूरं समीपं वेत्यादि बुद्धिर्यतो निमित्तविशेषात् प्रभवति, सा दिक् । सा च एका नित्या च । दिगेका सत्यपि मूर्तद्रव्यात्मकोपाधीना भिन्नतया विभिन्नार्थकै. प्राची प्रतीच्यादि-शब्दैः व्यपदिश्यते। व्यवहर्तु पुरुषविशेषस्य उदयाचलाभिमुखो भूभाग. प्राची, तस्यैव पुरुषस्य अस्ताचलाभिमुखो भूभाग प्रतीची। एवमेव व्यवहर्तुः पुरुषस्य सुमेरु- पर्वताभिमुखो भागः उदीची, तेनैव पुरुषेण सुमेरुपर्वतव्यवहितो भूभाग. अर्वाची इत्यादयो व्यवहारा जायन्ते । एकं स्थानमधिकृत्य क्वचित् स्थाने कस्यचित् स्थानस्यापेक्षया सामीप्यस्य बुद्धिर्जायते । यथा पाटलिपुत्रात् वाराणसीमपेक्ष्य प्रयागे दूरत्वस्य प्रयागमपेक्ष्य वाराणस्यां च समीपत्वस्य । दूरत्व-सामीप्ययोरि- यत्ताया निश्चयस्तु मध्यवर्तिना मूर्तद्रव्याणा बहुत्वाल्पत्वाभ्या सम्पाद्यते । अधुनातने युगे नवनवा मानप्रकारा. ( Different Types of Units ) परिकल्पिताः सन्ति । अत्रेदं विमर्शनीयम्-दिक् द्वारा ज्ञातव्यस्य दूरत्वस्य सामीप्यस्य वा इय- ताया निर्णयाय दिगुपाधिगतयो संख्यापरिमाणयोज्ञानमावश्यकम् । यतो हि निश्चितयोयोबिन्दवो. मध्यस्थस्य दैय॑स्य ( The distance between the two points ) परिमाणं ( Unit ) कृत्वैव मानव्यवहारस्य संपादनं भवितुमर्हति । उक्तबिन्दुद्वयगतं दैर्ध्यमेव परिमाणमित्युच्यते । तत् परिमाणमवलम्ब्य कयोरपि द्वयो. बिन्द्वोरन्तरालगतं देध्यं प्रमीयते। विधिरयं मापनमिति शब्देन व्यपदिश्यते। उक्तयो. बिन्द्वोरन्तरालगतपरिमाणस्य यावद्वारं ( Times ) सन्निवेशनमावश्यक स्यात्, तस्या परिलब्धसंख्याया' ( Number ) अवशिष्टभागस्य परिमाणाशस्य ( Fraction) मेलनेन यन्मानं Value) तद्देध्यं ( Length ) भवति । एतावता अनयोः संख्यापरिमाणयो. ( Number and Unit ) सहोच्चारेण बिन्दु- द्वयमध्यस्थदय॑स्यानुमानं भवति । एतद्दीर्घत्वज्ञानसाधनीभूतानि सङ्कलनव्यव- Piesalfaqaaffu ( Addition, substraction, multiplication, division, square and root ) संस्कृतगणितशास्त्रे सम्यक्तया उल्लिखितानि वरीवृतति। इदं गणितशास्त्रं न्यायशास्त्रानुकूलं न्यायशास्त्रीयप्रमेयमविवरणक्षम भाषा- सदृशं माध्यमं संविभाव्यत इति पूर्व प्रतिपादितमस्ति । इत्थं गणितशास्त्रप्रति- १ गणनाव्यवहारे तु हेतु संख्याभिधीयते ॥ १०६ ॥ (भा० प.)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः . पादितगाणितिकसिद्धान्तस हाय्येन पदार्थाना क्षेत्रावकाशयोः (Area and Volume) मापनम्, उपर्युक्तदैर्घ्यज्ञानेन सम्पादितं, सूक्ष्मतमं परिमापनं भवितुं शक्नोति । प्रत्येके परिमेयस्य मापने तज्जातीयं ( of the same dimension) एकं मानं ( Unit ) परिकल्पितं भवति; तदेव परिमाणं एकम् इत्यादिशब्दैः ज्ञायते । कस्मिन्नपि वस्तुनि दैर्ध्य विस्तारवेध-बिन्दुद्वयमध्यगतानि आयामादीनि ( Length, breadth, depth, the distance between two points etc ) सकलानि सजातीयानि परिमेयाणि समभ्युपगम्यन्ते । एतेषा मापने प्रयुक्तानि परिमाणानि प्रत्नानि नूतनानि च हस्त-दण्ड-योजन-फुट ( Foot )-मीटर (Metre) इत्यादीनि सन्ति। कस्यापि वस्तुनः पृष्ठ तल-इत्यादय क्षेत्र ( Area) परिमेयास्तथा च तेषा मापने वर्गहस्त-वर्गदण्ड-वर्गयोजन-वर्गफुट-वर्गमीटर (Square foot etc) इत्यादीनि परिमाणानि भवन्ति । इत्थं घट-पाषाणादि वस्तुद्वारा व्याप्तस्यावकाशस्य (Volume ) घनहस्त- घनफुट-( Cubic foot etc ) इत्यादीनि मापकानि परिमाणान्यङ्गीकृतानि भवन्ति । HOT ( The Nnmber ) परिमेयमापने प्रकल्पितं परिमाणं यावद्वारं भवति, तद्बोधकस्तस्याश- बोधकश्च गणनाव्यवहारे प्रयुक्त. शब्द. संख्यासूचको भवति। गणनाव्यवहारे प्रयुक्तायां संख्याया पृथक्जातिमत्त्वं यदि कल्प्येत , दश-शत-सहस्र-लक्षादिष्वपि तज्जातिमत्वं भवितुमर्हति । तत्तज्जातिद्वारैव तेषा परिमाणत्वम् (Uniu ) निश्चीयते। प्रतिवस्तु विद्यमानाना समेषा परिमेयाणा प्रत्यक्षरूपेण मापनमसम्भवि। यथा वा कस्यापि खातस्य अवकाशस्य, सूर्य-चन्द्रादिग्रहान्तर्गतान्तरालरूपस्य आयामस्य, भूवोऽवकाशस्य, अन्यस्य चावकाशान्तरस्य प्रत्यक्षतया प्रमापणं सर्वथा शक्यप्रायम्। १. परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ॥ १०९ ॥ (मा० ५०) ·तृतीयोऽध्याय इत्थं यत्र प्रात्यक्षिकविधया प्रमापणमशक्यं तत्र सूक्ष्मबुद्धिगम्यं गाणितिक. प्रमेयाद्यधिष्ठितानुमानिकं प्रमापणमङ्गीकर्तुमापतति । गणितशास्त्रम् ( The mathematici ) गाणितिकानुमानद्वारा सहजानि सरलानि गाणितिकविधानानि स्थिरी- क्रियन्ते। तेषा विधानाना मापनव्यवहारे गणनाव्यवहारे च प्रयोज्याणामन्येषा च प्रयोजकं शास्त्रं गणितशास्त्रं वक्तुं शक्यते' । गणितशास्त्रस्य न्यायशास्त्रीय- सिद्धान्तविवरकमाध्यमत्वेनाभिव्यक्तिकलाविशेषत्वं प्रसज्यते । गाणितिकसिद्धान्त- मवलम्ब्यैव संख्याव्यवहार. प्रचलति तथा च एतैस्सिद्धान्तैः परिज्ञातस्य परि मानस्य यावत् सत्यत्वसामीप्यं ( Close to true value ) भवितुमर्हति तावत् सामीप्यं कयाप्यन्यया विधया न ज्ञातुं शक्नोति । गणितशास्त्रे संख्या-रेखा-क्षेत्र-अवकाश ( number, line, area and volume) इत्यादीना परिमेयाणा साधर्म्यवैधय॑विचारः प्रावयण संपद्यते। तैविचारैर्गाणितिकषट्कर्मविधानादिरूपा. ( Rules of addition, substraction, etc. ) निर्णयाः, तथा चान्ये बहवः संस्कारा अन्विष्टा भवन्ति। न्यायशास्त्रीयनिकषेण प्रामाणिकत्वपदवी समधिरोहिताते च सर्वे सिद्धान्ता गणित नितरामुरीकृता भवन्ति । न्यायशास्त्रीयनिकषप्रमाणितगणितानां प्रामाण्यस्य संकलन-व्यवकलन (Addition and substraction ) विधे. निम्नोटङ्कितनिरूपणद्वारा भास्कराचार्यो हि लीलावत्यामित्थं प्रकारेण परिपुष्टिं सञ्चकार । कार्यः क्रमादुत्क्रमतोथवाङ्कयोगो यथास्थानकमन्तरं वा ॥ ३ ॥ 'अवाना वामतो गतिः' इत्युक्तिदिशा रूढिक्रमानुसारमर्थादेवक्रमाद्अथवा उत्क्रमतो यथास्थानस्थिताना अङ्कानामदेव एकस्थानीयाङ्कानामधः एकस्था- नीयावान् संस्थाप्य इत्थं तत्तत् समानस्थानीयाङ्केषु तत्तत् स्थानीयाङ्काना योगः कार्योऽथवाऽन्तरं कार्यम् । समानजातीययोरेव योगान्तरे भवत इति न्यायाद् एकादिस्थानीयाङ्केष्वे- कादियोगोऽन्तरं समुचितम् । अत एव यथास्थानकमिति। .. द्रष्टव्यम् , ममिति ( मराठी )।

·३८ वैशेषिक सिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः अनयैव रीत्या अन्येषामपि कर्मणा (गुणन-भजन वर्ग घन करण-सूत्राणाम् ) तथा इतरेषा बहूना संस्काराणामपि न्यायशास्त्रसम्मतत्त्व प्रदर्शयितुं शक्यम् ; परन्त्वस्य प्रकृताप्रस्तुतत्त्वेन विषयान्तरभिया च नेह विविच्यते। पार्थिवपरिमेयत्वम् ( mass ) पार्थिवद्रव्याणा पतनं' ( Falling of the bodies ) द्रवस्याधोगमनं ( Downward flow of the liquiJ ) तत्र च गन्धोपलब्धि , पृथिवीजलवायुषु असासिद्धिकं (नैमित्तिकं ) परिवर्तनं ( Changing of Physical States ), नोदन-अभिघातादि ( Pressure and impact ) कर्माणि च, त्रिषु द्रव्येषु पारस्परिक घनिष्ठं सम्बन्धं प्रदर्शयन्ति । प्रकृतौं नैमित्तिकपरिवर्तनवन्ति द्रव्याणि ( Matter in natural states ) उपलभ्यन्त एव, परन्तु तेषां विशिष्टाध्ययनं तु तादृशेषु पृथिवीजलवायुषु ( Perfect solid, perfect liquid and perfect gns ) कल्पनया भवितुमर्हति । वैशेषिकैरपीईदृशद्रव्याणामध्ययनं कृतम्। साख्यदर्शने प्रतिपादितं पञ्चीकरणमपि इदमेव प्रयोजनं साधयति । १ संस्कारामावे गुरुस्वात् पतनम् ( वै० द० ५.१११८) २ अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ( वै० द० ५।२।३) ३ क्षितावेव गन्ध.। अयमस्यार्थ. केवल एवायमसाधारणधम इति । सुगन्धि- सलिलं सुगन्धि. समीरण इति प्रत्ययाद् द्रव्यान्तरेऽपि गंधोऽस्तीति चेन्न, पार्थिवद्रव्यसमवायेन तद्गुणोपलब्धेः । द्रव्यग्रन्थे पृथिवीनिरूपणम्-न्याय- कन्दली ( वै० सू० २।२।१-२) ४. द्रष्टव्यम् ( वै० सू० अ० २ । आ० २ । सू० ६-७ ) (कारिकावली १५४-१५६) ५. द्रष्टव्यम्-नोदनामिघातात् संयुक्तसंयोगाच्च पृथिव्यां कर्म ( वै० सू० ५२३) तृणे कर्म वायुसंयोगात् ( वै० सू० ५।३।१४) अपां संयोगाद्विभागाच्च स्तनयित्नो. ( ५।२।१२) अग्नेरूवज्वलनं वायोस्तिर्यपवनमणूनां ( मनसश् ) चाचं कादृष्टकारितम् ( ५।२।१४) इत्यादि ।

·तृतीयोऽध्यायः भौतिकशास्त्रेऽपि पृथिवीजलवायूना द्रव्याणामध्ययनं कृतमस्ति । तदनुसृत्य एषु त्रिषु द्रव्येषु वैधर्म्यमणूनामवकाशजन्यम् । उक्तेषु द्रव्येष पार्थिवपरिमाणं (Mass) वर्तते । तत् तुलामानयौतवकर्मणा ज्ञातु शक्यते । वैय्याकरणा.। कालपरिमेयत्वम् ( Time ) अपरस्मिन्नपरं युगपच्चिरं क्षिप्रमिति काललिङ्गानि । --(वै० सू० २।२।६) काल. परापरव्यतिकरयोगपद्यायौगपद्यं चिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गम्। तेषा विषयेषु पूर्वप्रत्ययविलक्षणानामुत्पन्नावन्यनिमित्ताभावाद् यदत्र निमित्तं स काल. । सर्वकार्याणा चोत्पत्तिस्थितिविनाशहेतुस्तद्व्यपदेशात् ।-(प्रशस्तपादभाष्यम् ) जन्याना जनकः कालो जगतामाश्रयो मत.॥ -(भा० प० ४५) कलयतीति काल इति व्युत्पादयन्ति शब्दानुशासका एतर्हि वस्तुषु गुणकर्मादीना परिवर्तनं कालत एव बोध्यते। तत्र एकदिक्- कालाभ्या तन्निकृष्टविप्रकृष्टाभ्या परमपरश्च ।-(वै० सू० ७।२।२२)। क्षणलवनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्तयामाहोरात्रार्धमासवयनसंवत्सरयुगकल्पमन्वन्त- रप्रलयमहाप्रलयव्यवहारहेतु.।-(प्रशस्तपादभाष्यम् ) परापरत्वधी हेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः ।। ( भा० प०) अस्मिन्नध्याये सामान्यगुणाना विश्लेषणप्रसङ्गे परत्वापरत्वसम्बन्धि- विचार: कृतोऽस्ति। कालिकपरत्वापरत्वज्ञान संख्या-परिमाणयोर्ज्ञानेन भवतीति प्रतिपादितं वर्तते। वैशेषिका अन्ये दार्शनिकाश्चाऽपि स्वीयग्रंथेषु कालपरिमाणानि प्रदर्शितानि, परन्तु याथार्थ्येन सूक्ष्मतया च कालस्य परिमापणार्थं गमनादिकर्मणा परिज्ञानार्थं च घटिकायन्त्रं ( Clock ) तैर्न निर्मितं प्रयुक्तं च । १ द्रष्टव्यम्-(अ) कौटिलीयार्थशास्त्राय एकोनविंशोध्यायः । (इ) अस्मिन् ग्रन्थे पञ्चमाध्याये।

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श निरुक्ते परिमापणे उक्तानि परिमाणानि तेषा मापनविधि पारस्परिका- कि सम्बन्धश्च तात्कालिकज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु सम्यक्तया समाम्नातमस्ति। यथा- लोकानामन्तकृत् काल. कालोऽन्य. कलनात्मक. । स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्त उच्यते ॥ १०५ । -( सूर्यसिद्धान्त.) मध्यमाधिकारे ११ श्लोकात् २० श्लोकपर्यन्तं क्षणलवादिमहाप्रलयपर्यन्तं परिमेयाणा परस्परसम्बन्ध. प्रतिपादितः। अत्रोक्तानि कालपरिमेयाणि दिनस्य ( कुदिनस्य ) मानपरिमेयत्वमवलम्बन्ते । उदयादुदयं भानोः भूमिसावनवासर. ॥ ३६ ॥ -(सूर्यसिद्धान्ते मध्यमाधिकार.) सूर्यस्यैकस्मादुदयादव्यवहितोत्तरोदयं यावत् भूमे. सावनदिनः ( वासरः) कु-(पृथिवी ) दिनाख्यो भवति । तथा च भास्कराचार्य.-इनोदयद्वयद्वयान्तरं तदर्क- सावनं दिनं तदेव मेदिनीदिनं प्रतिपादयति । अथ च- अत्रभोदयाभगणे. स्वैः स्वैरूनाः स्वस्वोदयाः। -(सूर्यसिद्धान्ते मध्यमाधिकारः) इत्युक्तेस्तु सर्वेषामेव ग्रहाणां सावनदिनानि स्वस्वोदयद्वयान्तर्गतकालात्मकानि भवन्ति, परश्च तेषु सूर्यसम्बन्धिसावनाना परमोपयोगित्वात्सावनदिन शब्देनामी- भूमिसावनवासरा एव सर्वैगृह्यन्ते।-(टीका सूर्यसिद्धान्तस्य ) १. द्रष्टव्यम्-ज्ञानकोष ( मराठी ) विज्ञानेतिहास । ज्योतिषविषयक इतिहास॥ 2. The side. eal day is of constant length and so would se ve as a unit of time, but it is not a convenient unit, as we obviously need a unit closely related to the day measured by the Sun. - Properties of Matter, Wagstaff) ·चतुर्थोऽध्यायः दिक्परिमेयविमर्शः दैर्ध्य क्षेत्र-घनफल-मापनम्-( Measurement of Length, Area & Volume ) दाशमलविकप्रणाली ( Decimal System ) मनुसृत्यायामस्यस्यैकं मानं ( Unit Length-परिमाणम् ) मीटर-( Metre) पदवाच्यमस्ति। पेरिसमान- शालायां शून्याशसेन्टीग्रेड-(0° Centigrade) स्पर्शमान ( Temperature )- स्योपरिस्थितौ सत्यां प्लेटिनम-इरीडियम-धातुसंकरस्य ( Alloy of Platinum and Iridium ) दण्डस्योपरि द्वयो. चिह्नयोर्मध्येऽवस्थितो यौ एक आयाम, स, मीटर' इति निगद्यते। पूर्व पृथिव्या या देशान्तररेखा पेरिसमध्यात् निर्गच्छति, तस्या आयामस्य सहस्रलक्षाशभागत्वेन मीटरस्य प्रमाणं स्वीकृतमासीत् , परन्तु सम्प्रति भत्रिज्यापरिशोधनेऽयं मीटर: किंचिद् न्यूनता समापनः । निम्नलिखिता मीटरस्य विभागा. गुणितानि च- १० सहस्राशमीटर: (Millimetre)=१ शताशमीटर: ( Centimetre ) १० शताशमीटर. =१ दशाशमीटरः ( Decimetre ) १० दशाशमीटरः १ मीटर ( Metre) =१ दशमीटर. ( Decametre) १० दशमीटरः =१ शतमीटर: ( Hectometre) १० शतमीटरः १ सहस्रमीटर: ( Kilometre) अत्रैव प्राचीनाना ज्योतिषशास्त्रीयप्राचीनसूर्यसिद्धान्तानुसारियोजनपरिमाणस्य मीटरपरिमाणेन सह तुलना कर्तुं योग्या प्रतिभाति । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णो द्विगुणानि तु । तर्गतो दशगुणात् पदं भूपरिधिर्भवेत् ॥ ५९ । इति सूर्यसिद्धान्तीयमध्यमाधिकारस्थपद्यानुसारम् । भूकर्णः=८०० योजनानि - १० मीटर: - १. द्रष्टव्यम्-Physics Chapter 3-1.

·३ वशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमशः पाश्चात्त्याना भूकर्णः=६ ३७४१० शताशमीटरा ( Centimetre ) यदा ८०० योजनानि. ६ ३७४१०८ शताशमीटरा एव तदैकेन योजनेन किम् ? १ योजनं- ६ ३७४१०५ -८४१०५ शताशमीटर. % 3D ८ सहस्रमीटरा. ( निकटतमं मानम् ) अत एव १ योजनं -८ सहस्रमीटरा ब्रिटिशप्रणाल्या आयामस्यैकं मानं 'यार्ड' इत्यस्ति । लंदनवाणिज्यपरिषदः कार्यालय एकस्य कास्य-( Bronze ) धातोर्दण्डस्योपरि द्विषष्टि ६२ फारेनहाइट- ( Fahrenheit) स्पर्शमाने ये द्वे चिह्ने कृते स्त., तयोर्मध्ये आयाम एव यार्ड- ( Yard ) नामकम् एकं प्रमाणमभिमतमस्ति । तस्य गुणितानि, उपभागाश्च अधोल्लिखितास्सन्ति- १२ इंच ( Inch )=१ फुट ( Foot ) १ गज ( Yard ) २२० गज =१ फर्लाग ( Furrowlong ) ८ फाग = १७६० गज=१ मील ( Mile ) इति । भौतिकशास्त्रे दाशमिकप्रणाली एका उपयुक्ततमा। अततदनुसारेणैवात्र आयामस्य मापनं विधास्यते। - ३ फीट %3D सरलरेखाणामायाममापनम् साधारणरूपेण या आयाममापकपट्टिकाः ( Scale = काष्ठं ) व्यवह्रियन्ते, ता एकस्मिन् भागे इन्चैः अङ्किताः, अपरस्मिश्च शताशमीटर अंकिता वर्तन्ते । 1. Table of Values--Mechanics-Mc. Grawhill Company. 2. Choise of standard units Unit of length Properties of Matter by C.J.L. Wagstaff, London. 3. Discussions on page 23-Physics-Boston. 4. Length & Area--Properties of Matter, C.J.L. Wagstaff, London.

·---
-
.
-----
चतुर्थोऽध्यायः
.....
(चित्रसंख्या-२३
Mive
11
2
31
4
131 141 51
टा
lot
16
18
।
19
IG
41

·३४ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः अइ रेखाया उपरि आयाममापकपट्टिका निधाय अइ बिन्दवोः स्थिति पट्टिका- द्वारा विलोक्य तयोर्मध्ये य आयाम. ( अनुमानपद्धत्या ) स एव ऋजुरेखाया आयामो भवति। कस्यापि बिन्द्वोर्मापने सरला दृष्टिरपेक्षिता, न तिर्यगादिदृष्टयः। अन्यथा अयथार्थावप्यंशो लक्ष्येताम् (चित्रसंख्या-२)। वक्ररेखाया आयाममापनम् ( To measure a length of a curve ) उपयुक्तविधिना ऋजुरेखाया आयाममापनं भवितुमर्हति, परन्तु वक्ररेखाया आयाममापनं अधोलिखितयैव रीत्या भवितुं शक्यम् । तन्तुसत्रणमापनम् तन्तुं वक्ररेखाया उपरि यथावन्निधाय सूत्रे रेखाया आद्यन्तिमबिन्द्वोः स्थाने चिह्न कृत्वा तयोर्मध्यगत आयाम. पट्टिकया ज्ञातव्यो भवति। अयमायाम एव वक्र- रेखाया आयामो भवति । fat aferent 91974 ( To measure with the help of u divider ) कासिकस्य द्वयोरग़योर्मध्ये द्वौ सहस्राशमीटरौ गृहीत्वा कासिकस्यैकमग्रम् आदिबिन्दोरुपरि निधाय अपरमग्रमन्तिमबिन्दुं प्रति रेखाया स्थापयेत् । यावद् वारं कासिकस्य रेखाया स्थापनमावश्यकं तद् द्विगुणित आयामे वनरेखाया अवशिष्ट- भागस्थायामस्य योगे वक्ररेखाया आयामस्य ज्ञानं सम्पद्यते--(चित्रसंख्या-३ ) व्यासमापकेण मापनं ( To measure with Callibers ) कस्यचित् वृत्तखातात्मकवस्तुनः ( Hollow cylindrical body ) तथा गोलस्य ( Sphere ), आन्तरिकस्य व्यासस्य बाह्याभ्यन्तरव्यासस्य च मापनार्थ व्यापमापकस्य प्रयोगो भवति-(चित्राणि ४, ५, ६ )। एतेषु चित्रेष्वाभ्यन्तरस्य, बाह्यस्य, उभयस्य च व्यासस्य ( Dimetre ) मापने प्रयुक्तानि व्यासमापकाणि यन्त्राणि ( Callipers ) प्रदर्शितानि सन्ति । 1. सूत्राष्टक दृष्टिगृहस्तमौज कार्पासकं स्यादवलम्बसंज्ञम् । काष्ठं च सृष्टयाख्यमतो विलेख्यमित्यष्टसूत्राणि वदन्ति तज्ज्ञाः॥ -मोजदेवकृत समराङ्गणसूत्रधारः। 2. The Properties of Matter-Wagstaff.

·चतुर्थोऽध्यायः
( चित्रसंख्या-३
-३)

·३६ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः - सघनगोलकस्य ( Solid sphere ) बाह्यव्यासमापनार्थ व्यासमापकस्य भुजौ एतावत् प्रसारयेते तेन च तयोर्मध्ये पिण्डः पूर्णः समाविष्टो भवेत् । तथा कृते सति तयोर्मध्यस्य आयाम एव सघनगोलकस्य व्यासो भवति । वृत्तखातस्य ( Cylindrical hole ) आन्तरिकव्यासमापनाय इयभुज- विस्तार. क्रियेत, येन भुजो आन्तरिकतलस्पर्श प्राप्नुयेता, तयोर्मध्यगत आयाम एव आन्तरिकव्यासोऽस्ति इति ज्ञेयम् । वृत्तखातपिण्डस्य ( Cylinder ) परिधिः निम्नसूत्रेण ज्ञातव्यः- परिधिः=T ( पाई ) व्यासः ( Circumference=T * Diametre ) व्यासेभनन्दाग्निहते विभक्ते खबाणसूर्यैः परिधिः स सूक्ष्मः । द्वाविंशतिध्ने च हृतेऽथ शैले स्थूलोऽथवा स्याद् व्यवहारयोग्यः ।। लीलावतीग्रन्थे ४८ श्लोके भास्कराचार्येण सूत्रमिदमित्थं विवृतमस्ति । अत एव २२ स्थूलमानम् ३९२७ सूक्ष्ममानम् । १२५० क्षेत्रफलमापनम् ( The measurement of an Area ) शोभनक्षेत्राणां ( Regular areas ) यथा वर्गाकार ( Square ) समश्रुति- तुल्यचतुर्भुजाकाराणां ( Parallelograme ) आयताकार-( Rectangulai ) वृत्ता- कारादि ( Circular ) क्षेत्राणां च क्षेत्रफलं निम्नसूत्रै ज्ञातुं शक्यते यथा- वर्गाकारक्षेत्रस्य क्षेत्रफलम् =(भु०)२ आयताकारक्षेत्रस्य क्षेत्रफलम् =देय x विस्तारः वृत्ताकारक्षेत्रस्य क्षेत्रफलम् =T ( व्यासाधः )२ =४7 (व्यासार्धः)२ वृत्तखातस्य वक्रतलफलम् =२ व्यास x दैर्ध्यम् क्षेत्रस्य परिधिः यदि शोभनरहितः ( Irregular ) स्यात्, तदा तस्याऽऽकृति T - ७ गोलकस्य पृष्ठतलम् % 3D १.कीलावती। 2. Lengths and Areas-The Properties of Matter. ३. क्षेत्रव्यवहारः-लीलावती।

·चतुर्थोऽध्यायः (चित्रसंख्या-४) ·बैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयवद्धत्या विमर्श: (चित्रसंख्या-५)

·चतुर्थोऽध्यायः
1-
(चित्रसंख्या-६)

·४०
वैशेषिकसिद्धान्तार्ना गणितीयपद्धत्या विमर्शः
पू
NP
।
(चित्रसंख्या-७)
*

·- चतुर्थोऽध्याय. लेख्यपत्रोपरि ( Graph-paper ) लिखेत् । आकृतिमध्यस्थवर्गाणा संख्या ज्ञात्वा अशोभनक्षेत्रस्य क्षेत्रफलं ज्ञातं भवति। वर्गाणा ( समश्रुतितुल्यचतुर्भुजाणां ) गणने आकृत्यन्तर्गतवर्गोऽ?र्धाधिको वा वर्गः पूर्णो ग्राह्यः-( द्रष्टव्यम् चित्रसंख्या-७ )। घनफलमापनम् ( The measurement of Volume ) केनापि वस्तुना व्याप्तं यावत् स्थानमवकाशो वा तत्धनफल- (Volume) मित्युच्यते। शोभनवस्तूना ( Regular bodies ) घनफलं निम्नसूत्र: ज्ञातं भवति । घनस्य ( Cube) =(भु०) आयताकारसघनपिण्डस्य घनफलं =दैर्ध्य x विस्तार: ४ औन्नत्यम् आयताकारखातस्य घनफलं देय x विस्तार:x वेधः वृत्तखातस्य घनफलं =T ( वृत्ताधः )२x देय॑म् सघनगोलस्य घनफलं (वृत्ताधः ) D % 3D ४ - - शंक्वाकारपिण्डस्य घनफलं (वृत्ताधम् )२४ दैय॑म् वृत्तगोलयो. फलज्ञानाथं भास्कराचार्यस्य करणसूत्रमुदाह्रियते । यथा- वृत्तक्षेत्रे परिधिगुणितव्यासपादं फलं तत् । क्षुण्णं वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्यैव जालम् ॥ गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिघ्नम् । षड्भिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्भे घनाख्यम् ॥ इति । सामान्यरूपेण यानि यंत्राणि घनफलमापने प्रयुक्तानि तानि चित्रेषु प्रदर्शि- तानि-(चित्रसंख्या-८-११) सन्ति । १-अंशातिवृत्तखातपात्रम् ( Graduated Cylinder ) २-नलिकाधनफलमापकम् ( Burette ) 1. Definition of Volume--Properties of Matter. २. घनफलव्यवहार-लीलावती। ३. भौतिकविज्ञान-कुमार एवं भार्गव ।

·वैशेषिकसिद्धान्ताना गणितीयपद्धत्या विमर्शः
CC
250
230
210
190
170
150
immmmmmm WIN
130
llo
90
70
50
30
10
Benjamin
(चित्रसंख्या-4)

·चतुर्थोऽध्यायः
CC
5
10
15
120
25
30
36
145
(चित्रसंख्या-९)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श
25
(चित्रसंख्या-१०)

·चतुर्थोऽध्याय
250
CC
-
(चित्रसंख्या-११)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः ३-नियतघनफलमापकम् ( Pipette) ४-नियतघनफलवधिनि ( Graduated Flask ) Fysiquerat 7494581989' ( To measure volume of the bodies ) यदि कश्चित् प्रयोगविषयीभूतपिण्डो जले निमज्जति, तर्हि अंशाङ्कितवृत्तखात- पात्रे इयज्जलं ग्राह्यं तेन स पिण्ड. पूर्णतया तस्मिन् जले समाविशेत् । निमज्जनात्- पूर्वमनन्तरच जल-तलयोरंशयोरन्तरं ज्ञातव्यं भवति । तदनन्तरमेव तस्य पदार्थस्य पिण्डस्य घनफलं भवति । यदि प्रायोगिक वस्तु जले प्लवनशीलं तदा तस्य वस्तुनो घनफलमापनार्थमेष विधिः कर्तव्यो भवति । प्रथमं एकं भारयुक्तं वस्तु ग्राह्यम् । तस्य वस्तुनः प्रथमं निमज्जनेन वृत्तखात- पात्रस्थं चिह्न पठेत् । तदनन्तरमनेन वस्तुना सह प्रयोज्यवस्तु निबद्धय निमज्जयेत् । तस्याप्यंशान् पठेत् । एवं पूर्व-परयोरंशयोरन्तरमेव तत् प्लवनशीलवस्नुनो घनफलं भवति। यदि प्रायोगिकं वस्तु विलयनशीलम् ( Soluble) तहि विलायकशीलान्यद्रवे तस्य प्रयोगं कुर्यात् । सूक्ष्मवस्तुनो घनफलमापनम् ( To measure the volume of small bodies ) सूचिका- ( Needle ) पु- ( Lead ) गुटिकादीना धनफलं नलिकाधनफल- मापक- ( Burette) यन्त्रेण ज्ञातं भवति । यन्त्रस्योपरितनो भागः अंशाङ्कितः, तथा चाधोभागे द्रवनिर्गमनाथ नलिकामुखं ( Stop-cock ) विद्यते। नलिकाया घनफलशून्याशो नलिकाग्रभागे भवति । प्रारम्भे एकस्मिन् चषके ( Beaker ) नलिकाधनफलमापकेन जलं पूरयित्वा तस्यान्तरिकं घनफलं ज्ञायते । अनन्तरं चषके सूचिका अथवा पुगुटिका निधाय तत् पात्रस्य पूरणार्थं यद् जलमपेक्षितं तन्मापनीयम् । उपर्युक्तयो द्वंयो. परिमाणयोरन्तरमेव, सूच्या अथवा अपुगुटिकानां घनफलं भवति । 1. Properties of Matter--Wagstaff. 2. Practical Physics--Allen & Moore. -

·चतुर्थोऽध्यायः
विवार
जना
समदाय
तिक्रिदृषि
पारदः
(चित्रसंख्या-१२)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितोयपद्धत्या विमर्शः नियतघनफलमापकं वा वधिनी ( Graduated Flask ) भिन्न-भिन्नाना नियतपरिमाणाना नियतघनफलमापकानि वा वधिन्यो भवन्ति। तासा प्रयोगेण निश्चितं घनफलं ज्ञातुं शक्यते । घनफलमापने मापकयन्त्रद्वारा द्रवस्योपरितनस्य' स्तरस्य ज्ञानेन अंशस्य ज्ञानं भवति । द्रवस्य गुणोपरि तस्य स्तरस्य उन्नतोदरत्वम्, अवनतोदरत्वं वावलम्बित- मस्ति । तत् समदृष्टया शुद्धं अंशाङ्क पठेत् , अन्यथा तिर्यग् दृष्टथा पठने त्रुटि: सम्भविष्यति-(चित्रसंख्या १२)। दैयमापनायान्यानि सूक्ष्मयंत्राणि १- सहायकपट्टिकाव्यासमापक ( Vernier Callipers ) २-भ्रमि ( भ्रमणापसारित ) आयाममापक. ( Screw Gauge) ३-वक्रताव्यासमापकः ( Spherometer ) लघुयन्त्राणि सहायकपट्टिकाव्यासमापकानि भ्रम्यायामापकानि वक्रताव्यास- मापकानि च दैर्घ्यमापनाय प्रयुज्यन्ते। एतेषु प्राथमिकयोर्यन्त्रयोः प्रयोगः सैद्धान्तिक- गाणितिकोभयदृष्टया सरलतमोऽस्ति । अत एव तयोविशेषतया विवेचनं कर्तुमना- वश्यकं प्रतिभाति । प्रस्तुतं वक्रताव्यासमापक- ( Spherometre ) यन्त्रमधिकृत्य विस्तरेण विवि- च्यते। अस्य यन्त्रस्य सरलरेखानुकृतिरस्मिन् चित्रे (१५) प्रदर्शितोऽस्ति। एतद् यन्त्रं अ-ब-स इति पादत्रयेषुष्वलम्बितमस्ति । ये च स्वकीयमध्यभागात् समान- कोणेषु स्थिता भवन्ति । तथैव यंत्रस्यास्य मध्यभागे तुरीय एक. पादो द विद्यते तत्र संलग्न-धातुनिर्मिनचक्रिका ( Metallic Cucular Plate) भ्रामयन् पादमेनं उपर्यधश्चालयितु शक्यते। पादचतुष्टयस्य समतलत्वं सम्पाद्यते । तत् समतलत्वसम्पादने तद्- यन्त्रमेकस्मिन् समतलकाचपट्टोपरि ( Plane glass plate ) स्थाप्यते। ततो हि यस्य गोलीयतलस्य वक्रताव्यासार्ध- ( Radius of Curvature ) ज्ञानमपेक्षितमस्ति, प्रथमत. १ चित्रसंख्या १२ २. चित्रसंख्यानं १३, १४ एवं १५ ।

·चतुर्थोऽध्यायः
४९.
3
7
5
(चित्रसंख्या-१३)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः
ALLER
Nilims
(चित्रसंख्या-१४)

·चतुर्थोऽध्यायः
de
7p
०
90
A
(चित्रसंख्या-१५)

·५२ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः द शर अ जीवाम ---- आ HD 'क्यास" (चित्रसंख्या १६) तस्योपरि यन्त्रं स्थाप्यते । तत्र यन्त्रस्य सर्वे पादाः गोलीयतलोपरि सम्यक्तया व्यवस्थिता भवेयु । अत्र विषये प्रयोक्तभिः सावधानैः भवितव्यम्। चित्रेऽस्मिन् प्रदर्शिताया स्थिती मध्यभागस्थपादस्य ऊर्वीकरणमावश्यकम् । अपरेण चित्रेणेदं (चित्रसंख्या १६ ) स्पष्टं भवति, यद्यस्य मध्यस्थपादस्या- न्येषां तटीयपादाना च मध्ये यदायाम ( यथा चित्रे प्रदर्शित म आ देयं), स. दअआ वृत्तस्थ अ आ जीवार्धसमानो भवति । इत्थं मध्यस्थपादस्य पादत्रयतलात् ऊर्ध्वत्वेन यावदुत्थापनमावश्यकं भवति, तत्पादस्थाया आयामपट्टिकाया. ( Scale) धातु- चक्रिकागतगणनाचिह्नाना च साहाय्येन ज्ञातुं शक्यते । एष आयाम. द म गणित- शाने शर इति नाम्ना व्यवह्रियते । अनयोर्दैर्ध्ययोनिन वक्रताव्यासस्य ज्ञानं भवति । माध्यमिकभौतिकविज्ञानपुस्तकं ( Intermediate Physics ) यदि पठ्यत, व्यासस्य फलानयनाथ ( ज्ञानार्थं ) अधस्तनं सूत्रं ज्ञातुं शक्यते । h R= 2h यत्र h=वक्रतार्धव्यासः, a=जीवार्ध. एवञ्च R=शरः सूत्रमिदं निम्नप्रकारेणापि लिखितुं शक्यते । वक्रताया अर्धव्यासः = ( जीवार्ध )२. शर. जीवार्ध.२ २ अतःवक्रताया:व्यास. (जीवार्धः )२ "जीवावर्गे शरभक्तयुक्ते व्यासप्रमाण प्रवदन्ति वृत्ते" इति लीलावतीस्थ- पद्येन भास्कराचार्योऽप्युपर्युक्तं समीकरणसूत्रं समाख्यापयति । aa %- + 2 ) [ [( जीवार) + शरः ] २ शरः %3- +शरः शरः ·पञ्चमोऽध्यायः पार्थिवपरिमेयविमर्शः पार्थिवमानम् ( Unit of mass ) द्वितीयतृतीयाध्याययोः पार्थिवपरिमेयत्वमधिकृत्य द्रव्यादिविचारप्रसङ्गे वस्तुनः पृथ्वी-जल-वायु-रूपास्तिस्रोऽवस्थाः स्पष्टतया निरूपितास्सन्ति। अवस्थानामयं भेदो- ऽणूना मध्यगते दूरत्वे निर्भरोऽस्ति । यद्यप्युक्ता. तिस्रोऽवस्था. मुख्यतया नित्या भवन्ति, तथापि तदध्ययनं तत्सूक्ष्मस्वरूपाणा नित्यत्वमाश्रित्येव विधीयते। तथा- विधमध्ययन सैद्धान्तिकं महत्त्वं समावहति । कीदृश्या भौतिक्यास्थित्या उपस्थिती सत्या पृथिवी, जलभावेन वायुभावेन वा विपरिणमत इत्येतज्ज्ञातु शक्यते। वैशेषिक जलात्मिकया वाय्वात्मिकया वा विधया पृथिव्याः परिणमनं न मन्यते। यदि कदाचित् काचित् पृथिवी तथा भवती प्रतीयते, तदा तथा भवनं नैमित्तिकतया तैाख्यायते। इदानी भौतिकपदार्थविषये यदध्ययनं प्रवर्तते, तदनुसारेण पृथिव्यादयः पदार्था. नैमित्तिकपरिवर्तनप्राप्ता एवोपलभ्यन्ते' । न चैतदसम्भवतया सम्भावयितु शक्यं यन्नोदनस्य स्पर्शस्य वा परिवर्तनानुगुणमवस्थासु परिवर्तनं बाधकाभावत् सम्भवतीति । भौतिकशास्त्रे पृथिवीजलवायूनां द्रव्याणामध्ययनमित्थं भवति । तत्र द्रव्येषु, वैधयं, द्वथणुकाना मध्यस्थावकाश अवलम्बितं भवति । औष्ण्येन पार्थिवद्वथणुकेषु क्रियावृद्धिर्जायते । तेन द्वषणुकाना ( Holecules ) पारस्परिकाकर्षणशक्तिः ( Force of attraction ) न्यूना भवति । तेन च काठिन्यादिगुणाना लोपो 1. Heat & Thermodynamics—Rajam. 2 Pressure is the force acting per unit area. 3 Temperature is the physical quanuity which sense of hot and cold.-Physics gives the ·वैशेषिकविद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः भवति । विशिष्टनोदनस्पर्शाभ्याम् ( Specific pressure & tem , ) पृथिवी ( Solid ) द्रवरूपा ( Liquid ) भवति । तत्रापि द्वथणुकानां मध्यगतायाम एता- वानस्ति येन स्नेहस्य ( Cohesive Force ) ह्रासो न भवति, तथाऽपि द्रवरूपा- पृथिवीपात्रानुकूलाऽकृतिमती भवितुमर्हति । इत्थमस्या द्रवरूपाया. पृथिव्याः पुन- स्तेज ( Ene gy ) संयोगेन बाष्पीकरणं ( विस्फूर्जनं )3 विधीयते, तदा द्वयणुकाना गतिषु इयती वृद्धिर्भवति, येन द्रवीभूतायाः पृथिव्याः स्नेहगुणस्य नाशस्सम्भूय तदीय- घणुका ( Molecules ) सरलासु रेखासु विचरन्ति। ( तेषा तिर्यग्गमनादिकं भवति ) अस्या स्थितौ एतेषा पार्थिवद्व थणुकाना गतिशक्तिप्रतिबध्यगुरुत्ववशात्, पतनं इयत् स्वल्पं भवति, येन विशेषपरिस्थितावेव भौतिकशास्त्रज्ञ.वैज्ञानिकैर् एतद् गुरुत्वादिविषयको विचार सूक्ष्मतया सम्पाद्यते । अतो हि वायुद्वथणुकाना नोदनन्यूनत्वाधिक्याभ्या ( de: e using an inc easing pressure ) वायुरूपपार्थिवपदार्थस्याकाशे अवकाशस्य आधिक्यं नैयून्यं च परिसम्पद्यते। इदं तथ्यं निम्नोदाहरेण स्फुटीभविष्यति। पाथिवहिमत्रस रेणूना उष्णतया ( तेजस्संयोगेन ) द्वयणुकानां मध्यगतान्तर- मवकाशात्मकं परिवर्तितं भवति । तेन घनीभूतं पार्थिवं द्रवरूपे विपरिणमते। द्रवी. भूतस्य तस्य पार्थिवस्य पुनस्तेज. संयोगेन विवक्षितस्पर्शमाने तीव्ररूपेण बाष्पीभूतस्य द्वथणुकाना पारस्परिकाकर्षणस्य ( स्नेहस्य ) ह्राससम्भवेन सर्वे द्वयणुका. विभिन्नेषु मार्गेषु स्वातन्त्र्येणाभ्रमन्ति। अस्मिन् प्रयोगे पात्रे यदि किश्चित् जलं गृहीत्वा मुखबन्धनादिसंस्कारानन्तरं बाष्पीकरणं क्रियते, तदा तुलाया मापने सति भारस्य ( Weight ) परिवर्तनं न . the १. काठिन्यादि क्षितावेव-(१.४) क िकावली गुणनिरूपणम् । २. स्नेहाऽां विशेषगुणः । सङग्रहमजादिहेतु. । प्रशस्तपादभाष्य पृ. २६६ । रूप- रसस्पर्शवत्य आपो वा. स्निग्धा. । ( वै० सू० ११२) ३. तत्र विष्फुज्जथुर्लिङ्गम् । ( वै० सू० ॥१२॥१०) ४. अग्नेरुवंज्वलनं वायोस्तिर्यक पवनमणूनां मनसस्चार्य कर्मादृष्टकारितम् । -(वै० सू० ५।२।१४) १. संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनम् ।। अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ -(वै० सू० ५।१।१; ५।२।३) ·पञ्चमोऽध्यायः संदृश्यते । तुलया मापनयोग्याः पृथिवीजलवायव समभ्युपगम्यन्ते । अतो हि पृथिवीजलवायव तुलामानं वर्तते । तेषां व्यवहारे किमपि परिमाणं ( एक-Unit ) कल्पयित्वा परिमितेर्ज्ञानं सम्भवति। व्यवहारेषु दैनिकेष्वत्र धान्यमाषदशसुवर्ण- माषकादीनि, सेर. (हिन्दी), ग्राम. (Gramme ), पौण्ड ( Pcund ) आदि मानवव्यवहारे परिमाणानि भवन्ति । तत्र देशकालपरत्वेन मानवव्यवहारे परि- माणेषु वैभिन्यं दृश्यते। वस्तुतस्तु सैद्धान्तिकदृष्टया यद्यवलोक्येत, प्राचीनार्वाचीनेषु तुलामापनविधिषु भिन्नत्वं न वरीवर्तीति मे समाशंसनं नानुचितं स्यात् । पृथिवी-जल-वायवः आकाशे स्व-स्वभौतिकदशानुरूपं ( According to their physical states ) यत् स्थानं ( Volumes ) आवृण्वन्ति तत्तद्वस्तूना नियताकाशा. ( Volumes ) उच्यन्ते। तत्रैव तत्र स्थितानि आकाशान्तर्गतानि द्रव्याणि निजं गुरुत्वं प्रदर्शयन्ति। तत्रैव च 'आयतने' नोदनस्पर्शयोः प्रभावमूलक- परिवर्तनवशात् पृथिवी, जलं, वायुर्वा विभिन्नां भौतिकावस्थां गृह्णाति। विभिन्नेषु भौतिकावस्थाप्राप्तेषु तेषु द्रव्येषु पृथिवीगुणत्वेन प्रसिद्ध गन्धगुरुत्वे वृत्ति प्राप्नुतः । पार्थिवपरिमाणश्च पृथिव्यामिव जलबाय्वोरपि प्राप्तं भवति। इत्थं तेषु विद्यमान- मिदं पार्थिवमानमेव ( Mass ) । तुलामानव्यवहारार्थमेकं मानं (परिमाणम् ) आवश्यकम् । प्राचीन. कर्ण., पलं, धरणादि प्रतिमानानि ( Weights) व्याख्यातानि । सम्प्रति तेषां व्यवहारो नास्ति। अतः अधुना प्रचलितपरिमाणानि ( Uni.s) प्रतिमानानि ( Weights ) च ग्राह्याणि । दशमलविका प्रणालि ( Metric System) दशमलविकप्रणाल्यां तुलामानस्य ( Mass ) एक मानं ( Unit ) ग्राम ( Gramme ) इति अस्ति । ४ शताश-स्पर्श माने (4° Centagrade ) एक- १. Conservation of mater ( or mass)-Physics ( Boston) २. विविधकोशेषु, कौटिलीयार्थशास्त्र अध्यक्षप्रचारे एकोनविंशतितमे अध्याये च । (1) Properties of Malle-Wagstaff. (2) Metric System-page 2-3, Physics-Boston, ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः घनसहस्राशमीटर ( 1 c. c. ) आकाशे जलस्य पार्थिवपरिमाणं (Quantity of the substance ) तुलामानं ( Mass ) एकनामतुल्यं भवति । अथवा पेरिसमानशालायामवस्थितस्य प्लेटीनम ( Platinum ) इति धातोः पिण्डस्य सहस्राश: ग्रामो भवति । तस्य गुणितानि उपभागाश्च ( अन्य प्रतिमानानि ) अधोलिखितानि सन्ति । १० सहस्रांश-ग्रामः ( Milligram) १० शताशग्रामः १० दशाशग्रामः % 3D & TATRTATA: (Centigram) = १ दशाशग्रामः (Cenigram) १ ग्राम. ( Cham) १ दशग्राम. ( Decagram) = १ सहस्रनामः (Kilogram) १० ग्रामः १० दशग्रामः आङ्गलपद्धतिः ( British System ) आग्लपद्धत्यनुसारेण इंग्लैण्डवाणिज्यपरिषदः कार्यालयेऽवस्थितस्य प्लैटिनम धातोः पिण्डस्य तुलामानं (परिमाणं) पौण्ड ( Poun 1 ) शब्देन व्यवह्रियते। तस्य गुणितानि, उपभागाश्च निम्नलिखितास्सन्ति । - = १ पौण्ड १ क्वार्टर - १ हण्डरवेट % 3D १६ औस ( Ounce) २० पौण्ड ( Pound) ४ क्वार्टर (Quarter ) २० हण्डरवेट ( Hundredweight ) १ टन (Ton) इति । उपर्युक्तयोः कार्यालययोः प्लेटीनमसंज्ञकधातो. परिस्थापनं कौटिलीयार्थ- शास्त्रस्य अध्यक्षप्रचारे एकोनविंशाध्याये प्रतिमानविषयकसिद्धान्तानुसारं वर्तत इति निम्नोल्लिखितेन कौटिल्यवचनेन परिसिद्धयति । प्रतिमानान्ययोमयानि माग- धमेकलशैलमयानि यानि वा नोदकप्रदेहाभ्यां वृद्धि गच्छेयुरुष्णेन वा ह्रासम् । तुला ( Balance ) प्राचीनाः तुलामापनव्यवहारे निपुणा आसन्नित्यवगम्यते। प्राचीनेषु तेषां ग्रन्थेषु तुलामापनविषयकप्रयोगाः विधयश्च समवलोक्यन्ते । कौटिलीयार्थशास्त्रेऽपि एतद् विषयकं वर्णनं इत्थं प्राप्यते। “षडङ्गुलादूर्ध्वमष्टाङ्गुलोत्तरा दशतुलाः ·पञ्चमोऽध्यायः कारयेल्लोहपलादूर्ध्वमेकपलोत्तराः । यन्त्रमुभयत: शिक्यं वा। पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यङ्गुलायामां समवृत्तां कारयेत् । कर्णोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपल(त)- द्वादशपञ्चदशविंशतिरिति पदानि कारयेत् । तत आशतादशोत्तरं कारयेत् । अक्षेषु नद्धीपिनद्धं कारयेत् । पूर्वयोः पञ्चपलिक: प्रयामो मासलोहलवणमणिवर्जम् । काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधिष्ठिता । काष्ठपंचविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम् एतदपदेशोबह्वल्पयो." । इति । तुलासिद्धान्तः ( The principle of the Balance ) एकस्यामायामपट्टिकायां (Wooden scale ) मध्यबिन्दौ छिद्र कृत्वा तन्मध्ये शलाका स्थापयेत् । एषा शलाका चित्रे निर्दिष्टप्रकारेण निधाय पट्टिकायाः पृथिवीतलात् समकरणं पश्येत् । यदि शलाकाया मध्यबिन्दूपरि छिद्रं स्यात् तदा पट्टिका धरातलसमानान्तरा एव तिष्ठति । अन्यथा एको भागः लम्ब्येत । लम्ब्यमानभागस्य काष्ठं इयान् संघृष्येत ( Filing ), येन सा पट्टिका धरातलात् समानान्तरा भवेत् । अक्षेषु पदानि कारयेत् किंवा अड्गुलिमानेन वा इतरपरिमाणेन समा- नानि चिह्नानि कारयेत् । पट्टिकायाः द्वयोर्भागयो. एकैकं भिन्न प्रतिमानं ( Weights ) लम्बयेत् । एकं मानं अक्षेषु विभिन्नपदेषु (चिह्नषु ) लम्बयित्वा समकरणं कारयेत् । तथा च निम्नलिखितां सारिणीमनुसृत्य लिखेत् । क्रमाङ्क: पूर्वभागः उत्तरभागः x निरीक्षणम् केन्द्रात् प्रतिमानं प्रतिमानं पद आयामः आयामः १ केन्द्रतः पद आयाम: प्रतिमानं प्रतिमानं x आयामः २ ३ अनेन विधिना प्रयोगः क्रियेत् चेत् पूर्वभागयोः प्रतिमान x आयामः' उत्तरभागस्य तत् तुल्यो भवतीति ज्ञायते ।

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः
पूर्व भाग
kalte SE
(चित्रसंख्या-१७)

·पशमोऽध्यायः
.९
(चित्रसंख्या-१८)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धस्या विमर्शः भौतिकतुलानिर्माणे केन्द्रात् द्वयोरपि प्रतिमानयोः मध्य-आयामी समो गृह्यते । तथा च वस्तुनः तुलामानज्ञानाय वस्तुस्थापनाय च साधनहेतुत्वात् यन्त्रमुभयतः शिक्यं प्रयुज्यते । अधुना व्यवहार- चित्रसंख्या १८, चित्रपटले प्रदर्शिता वर्तते। प्रचलित-तुला अतः परं कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे वर्णिता समवृत्ता तुला विविच्यते तुलामानयौतवमिति अध्याये वर्णितायाः समवृत्तायाःतुलायाः वर्णनं विशेषतया करिष्यते। १-"पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यंगुलायामा समवृत्ता कारयेत् । एवं च पञ्चत्रिंशत्पलभारवती द्विसप्तत्यङ्गुलायामा"-एतादृश्येकौ धातुदण्डप्रणीता सम वृत्ताभिधेया तुला निर्मितव्या। २-"तस्याः पञ्चपलिकमण्डलं बध्वा समकरणं कारयेत्” । तस्याः तुला इव धातुदण्डस्य प्रयोगानयने प्रथमं दण्डस्य मध्यभागे छिद्र निर्माय लम्बयेत् । यदा च छिद्रमिदं दण्डस्य पूर्णसमानान्तरमध्यभागे न स्या- दथवा दण्डमपि समवृत्तं न स्यात्तदा तुलायाः दण्डं आलम्बयन्नपि धरातलस्य सामानान्तरे स्थिरस्थितं न स्यात्, अतोहि पञ्चपलिकभारमितं, प्रतिमानं दण्डे बध्वा धरातलस्य समानान्तरं कुर्यात् । ३- "ततः कर्णोत्तरं पल पलोत्तरं दशपलं (त) द्वादश, पञ्चदश विशतिरिति, पदानि कारयेत् । तत आशताद्दशोत्तरं कारयेत् । अक्षेषु नद्धीपिनद्धं कारयेत् ।" -कौ० अ० अ० १९ ततो दण्डेऽस्मिन् कर्षः, २ कों, ३ कर्षाः, पलं च ( कर्ष कर्णोत्तरं पलं )२ पले, ३ पलानि, ४ पलानि, ५ पलानि, ६ पलानि, ७ पलानि, ८ पलानि, ९ पलानि, १० पलानि (पलोतरं दशपलं), (१० पलानि ) १२ पलानि, १५ पलानि, २० पलानि, ३० पलानि, ४० पलानि, ५०, ६०, ७०...., १०० पलानि च एतेषां चिह्नानि ( पदानि ) कारयेत् । भारलम्बनाथं चर्मनिर्मितां रज्जु चिह्नाकित. स्थाने आबध्येत् । अत्र वर्णनमिदं स्वल्पतमं विहितम्। तस्मादेतानि चिह्नानि (पदानि ) तुलाया लापितव्यानि चिह्नानि ( पदानि) गाणितिकसङ्केतमन्तरास्पष्टान्यवगम्यते। . .

·पंञ्चमोऽध्यायः ६१ %3- परश्न उपर्युक्ततुलासिद्धान्तानुसारेण गाणितिकं प्रमेयं विज्ञायेत चेत् सर्व स्पष्टतया समवगन्तुं शक्यते। यत्र पञ्चपलिकभारालम्बनेन समकरणं भवति, तं बिन्दुं दण्डस्थतद्भागस्य शून्यबिन्दुमवलम्ब्य दण्डोभयांशे ११ अङ्गुल्यन्तरे सरलतया चिह्नानि अंकितानि भवेयुः। यथा व्यवहारे-पूर्वभागे परिमेयानि स्थापितानि भवन्ति। तथैयोत्तरभागे प्रतिमानानि स्थापितानि भवन्ति । (चित्रसंख्या २०) अत्र पश्चपलिकमण्डलं, इदमेव दण्डोपरि विभिन्नेषु चिह्नेषु संस्थाप्य समकरणं कुर्यादिति सूत्राणा पद्धत्यासमवगम्यते । अत्रोदाह्रियते, पूर्वभागे द्वधंगुलचिह्नोपरि कोऽपि भार. यदि स्थापितः स्यात्, स भार. पञ्चपलिकमण्डलीयद्वितीयभागे दशाङ्गलीयचिह्नोपरि लम्बिते सति समकरणं भविष्यति। ततोहि स भारः गणिताधारेणावगतो भवेत् । पा इतीष्ट- आर्थिवपरिमाणं स्यात्तदा- पूर्वभागः उत्तरभागः पा x अङ्गलायामः पञ्चपलं x अलाङगुयाम. पा४२ ५४१० ५४१० ५४१० २५ पलानि इत्थं गणितं विधाय पूर्णेषु पलेषु अथवा श२, ११४ पलं (कर्षः) एष स्थाने आपतेत्, स भारः संलग्नसारिण्यां लिखितोऽस्ति। (चित्रसंख्या १९) सारिणीसाहाय्येन विचारिते सति इत्थमनुभूयते यत्खलु १०, १२, १५, २०, इत्यादिषु चिह्नषु ( पदेषु ) भारमापनाय तत्रैवान्तरे पञ्चपलिके मण्डले संस्थापिते सति कर्षः, २ कों, ३ कर्षाणि, अथवा १०, १२, १५, २० इत्यादीनि पलानि पञ्चपलिकमण्डलं संस्थाप्य मापनमसम्भवं प्रतिभाति । प्रागुक्त सूत्रे द्वादशपञ्चदशविंशतीति लिखितमस्ति तत्र, द्वादशशब्दात्पूर्वत- काराक्षरस्य संयोगे कृते तद्वादश इति रूपं भवेत्, अत्र तद्वा दश इति पदच्छेदे कृते सति गणिते व्यवहारे च सामञ्जस्यं भवितुमर्हति । यदि संशोधनमिदमङ्गीक्रियेत्, तुलादण्डस्य पूर्वभागे विंशत्यङ गुलचिह्नोपरि भारे लम्बिते सति उत्तरभागे यत्राङ गुलिचिह्नोपरि समकरणं भवेत्, तावान् पाः - भार. यत्र यत्र ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श: समवृत्तालार्वाना १ R १ M 2 ५ ३ २ ३ 2 ५ 2 ५३०/१४/१० २१ Lv61201 0.८ श ९ ५०१ "|५५ 22 १२६०३0/2014/12/20 ५ ३ ५ Ras ५ ५ ५ ८ . ५ ५ ५ hep०३४ Hy २५ 1101 : May मारणा 12 १०/९ पy १९ 2010 YARI (चित्रसंख्या-१९) . ५ 12

·पञ्चमोऽध्याय.
६३
09waroo
20060KRONDO
१०
११
12
-९
कौटिलीय समवृत्तांतुला
(चित्रसंख्या-२०)

·६४ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श: कर्षस्य तद्भारो भविष्यति । पूर्वभागे १० अंगुलचिह्नोपरि निलम्बिते भारे सति पञ्चपलिकमण्डलं च यस्मिन्नङ गुलिचिह्न लम्बिते समकरणं स्यात् तदङ्गुलिमानस्य द्वि- गुणितं कर्षमानं तस्यापलिकमानं वा भवेत् । एवं प्रकारेण प्रथमाङ गुलिमानस्य स्थाने भारं पूर्वभागे लम्बितं स्यात्तदा उत्तरभागीये यस्मिन् चिह्न समकरणं भवेत्, तच्चिह्नमानस्य पञ्चगुणितं पलमानं भवितुमर्हति । अनया पद्धत्या समवृत्तायाः तुलायाः निर्माणं भवितुमर्हति । अनेनैव प्रकारेण परिमाणी, आयमानी, व्यावहारिकीत्यादीना तुलानामपि निर्माणं- प्रदर्शयितुं शक्यते। कौटिलीयार्थशास्त्रस्य विविधसंस्करणेषु अध्यायस्यास्य नाम तुलामान पौतवम् इति लिखितं विद्यते । तत्र पौतव शब्दस्य व्युत्पत्तिः व्याकरणदृष्ट्या न निष्पद्यते, न च विभिन्नकोशग्रन्थेष्वपि पौतव शब्दस्यार्थः पर्यायश्च समुपलभ्यते । तस्माद्धेतो. पौतवशब्दस्थाने यौतव' इति परिवर्तिते सति मापनार्थस्य सिद्धिर्भवति । अतोहि अध्यायस्यास्य नाम तुलामानयौतवम् इति भवितुमुचितं इति मामकीनं मतम् । नधीपिनद्धं२ इत्यस्यार्थ. विशिष्ट प्रकारकं चिह्नं स्वस्तिकचिह्न वा इति विद्वद्वरेण्यैः टीकाकारः विहितोऽस्ति। वस्तुतस्तु नध्रीशब्दस्य चर्ममयरज्जुरिइत्यर्थः अमरकोशे उपलभ्यते। अतोहि भारं पञ्चपलिकमण्डलं च निलम्बनाय चिह्नस्थाने नध्या ( चर्ममयरज्वा ) बध्वा लम्बयेदिति भावार्थ: निष्पद्यते। एष एवार्थोऽत्र समीचीन. विषयसङ्गतश्चेति मत्वा सङगृह्यते। कौटिलीयार्थशाखे वर्णिताः तुलाः साम्प्रतिकव्यवहृताश्च तुलाः समानमाना इति कथयितुं शक्यन्ते । एतादृश्यः तुलाः विज्ञानप्रयोगशालायां, पोष्टकार्यालये, रेलवेपारसलकार्यालये च प्रयुक्ताः दरीदृश्यन्ते। १. यौतवं ब्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् । -इत्यमरः द्वितीयकाण्ड वैश्यवर्गः ९।८५ । २. नींवर्धीवरत्रा स्यात्- रामाश्रमीटीकायां त्रीणि चर्ममयरज्योः -इत्यमरः द्वितीयकाळ शुदवर्गः १४।३१।

·षष्ठोऽध्यायः अबिमर्श जलम् ( Liquid) वैशेषिकै. जलस्य विशेषगुणाः अभास्वरशुक्लरूपं, शीतस्पर्श., स्नेह., सासिद्धिकद्रवत्वं चेति प्रतिपादितास्सन्ति भौतिकशास्त्रानुसारेण वस्तुन पृथिवीजलवाय्वात्मकावस्थात्रयरूपत्वाद् द्रवावस्थामुपगते सति जलशब्दव्यवहार्ये वस्तुन्यपि गन्ध. समवायेन विद्यत इति निर्विवादम् । शुक्लं शुक्लेतरं वा यत् किमपि रूपं द्रवस्य ( जलस्य ) सम्भवति। द्रवाणां बाष्पीकरणेन शीतस्पर्श. संवेद्यते। प्रत्येकं स्पर्शमाने ( Temperature) द्रवे बाष्प ( वायो पूर्वावस्थायाम् ) रूपे परिणमते । अस्मिन् कार्ये आवश्यकमुष्मरूपं तेजः द्रवान्यभागे. शोषितं भवति। अतएव द्रवस्य स्पर्शमानोऽल्पीयान् जायते, तस्माच्च शीतस्पर्शप्रतीतिर्भवति । द्रवे स्नेहगुणत्वात् पिण्डीकरणसामर्थ्य वरीवति । वस्तुतः पृथ्वी द्रव्याकाशे द्रवाणूनां प्रवेशः सर्वथा सम्भव. । ततश्च चूर्णादिगता. द्वयणुका. ईदृश्या परिवर्तितायां परिस्थितावधिकतरमेव परस्परं सन्निकृष्टा भवन्ति । तेन च वस्तुनः द्वद्यणुकाना मध्यगताकर्षणशक्तेः वृद्ध्या सघनतावृद्धिर्भवति। अनया रीत्या पिण्डीकरणक्रिया भवति । अनेन गुणेन एतदपि स्पष्टं भवति यत् वस्तुन. द्वथणुका पारस्परिकाकर्षण- शक्तिसम्पन्ना भवन्ति। एतदाकर्षणशक्तिरूपो गुण. द्रवे वस्तुनि तलाकर्षणं ( Surface tension ) समुत्पादयति । - 1. We picture the process of evaporation as the escape of the molecules through the surface of a liquid ,This explains the cold produced by evaporation. -Liquids p 201, Properties of Matter 1. Internal Forces, p. 202. Pioperties of Matter, ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीय पद्धत्या विमर्शः जलस्य रजत वस्तुनः त्रैकालिकी सासिद्धिकद्रवावस्था भौतिकशास्त्रानुसारेण कदाऽपि न भवितुमर्हति । नैसर्गिकसामान्यावस्थायां वस्त्वात्मकं जलं द्रवरूपं समुपलभ्यत इति कृत्वा तस्मिन् सासिद्धिकद्रवत्वगुणस्य सत्त्वं वेशेषिकैः प्रतिपादितम् । अत्र सांसिद्धिकद्रवत्वेन नैसर्गिकपार्थिवसामान्यावस्थाया परिलभ्यमानं द्रवत्वं संविभाव्यते। सामान्यतया अयः ( Iion ), सुवर्ण ( Gold ) (Silver ) प्रभृतयः पृथिव्यवस्थाया (Solid State ) विद्यन्ते। परन्तु तेजस ( Heat energy ) संयोगेन तेषा त्र्यणुकेषु कम्पनमेधते, ततश्च तद्गत- मन्तरमियद्वद्धते यत् ते त्र्यणुका. स्वनिश्चिताकारान् परित्यजन्ति, अर्थादेव त्र्यणुकाः द्वषणुकेषु विभक्ता भवन्ति, ततः स्वतन्त्रतया च गतिमाप्नुवन्ति । तथाऽपि उपरितनतलमागताः ते द्वयणुका. स्नेहत्वरूपकारणवशात् द्रवात् बहिर्न नि.सरन्ति। गुरुत्ववशात् द्वयणुकाना स्वतन्त्रतया च द्रवेषु स्यन्दनमपि परिलक्ष्यते। पात्रादिस्थितानामपि तेषा द्रवाणामुपरितनतलं समत्वेनावतिष्ठते । जलस्य विषयाख्ये विभागे वैशेषिकै नदी समुद्रहिमादीना ग्रहणं कृतमस्ति । एतावद् विवेचनानन्तरमेतत् सुस्पष्टं भवति यद् भौतिकशास्त्रदृष्ट्या द्रवसमूह अथवा तदवान्तरावस्थाविशेष एव द्रवविषय इति ज्ञेयम् । द्रवस्य विशिष्टा. गुणा तलकर्षणं ( Surface tension), सान्द्रत्वम् ( Viscosity ) इत्यादयो भवन्ति । एषु प्रत्येकमध्ययनं विशदरूपेण भौतिकशास्त्रे कृतमस्ति। एषु सम्यगधीतेषु द्रवावस्थानां समीचीनं ज्ञानं भवति । एतज्ज्ञानं च वैशेषिकशास्त्रीयविचारपद्धत: विकासस्योपोद्वलकं भवितुमर्हति । 1, Surface Tension, Properties of Matter-Searls.

·सप्तमोऽध्यायः वायुविमर्शः वायुः ( Gas ) द्रवद्वथणुकाः तेजससंयोगात् एतावदधिका गतिं प्राप्नुवन्ति, येन तेषा पारस्परिकाकर्षणं न्यूनतमं भवति'। परिणामतश्च ते स्वतन्त्ररूपेण गमनसमर्थाः जायन्ते । यदा चेयं स्थिति सम्पद्यते तदा द्रवस्य उपरितनतलं२ ( क्वथन समये- .11 boiling poin.) विनश्यति । वस्तु च वायोरवस्था लब्धं प्रारभते। एषा अवस्था नैमित्तिक ( असांसिद्धिक ) वायोरवस्था ( Nau al Gaseous state), भवति । यतोहि सामान्यनोदन-स्पर्शान्तरेण धनीकृतस्य तस्य वस्तुन: द्रवे परिणमनं सर्वथा सम्भवमस्ति । अमुकविशिष्टस्पर्शमानानन्तरं (.1bove the critical tempe.a ure ) कियत्यपि नोदने कृते, तस्य वस्तुन द्रवरूपत्वप्राप्तिः सर्वथा शक्या। एषा एव अवस्था सासिद्धिकवायु ( Per fes. Gas ) इति पदेनाभिधीयते। सामान्यतः यो वायुः (नानाविधवायूना सम्मिश्रणस्वरूप.) वायुमण्डल उपलभ्यते, तस्याधिकाश नोदनवृद्धिमात्रेणैव द्रवरूपे परिणमयितुं न शक्यते । यतः एषा विविधवायूनां मूलतत्त्वात्मकाना कृते ( Surroundings ) स्पर्शमानम- पेक्षाधिकं भवति । फलत: ते वायवः सासिद्धिकवायव इव संचरन्ति । 1. Van der Wall's equation of the state, Heat & Thermodynamics 2 Surface Tension-Properties of Matter by Searls 3 Van der Vall's Equation. 4. Kinetic Theory of Gases-Loeb 5 Air is a mixture of Oxygen, Nitrogen, Carbondioxide, water vapoure clust and other rare gases-Physical Chemistry. 6. Normal Temperature is well above than the critical temperatures for Or, Nz, etc.

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श: वायोरपि तुलामानं ( Mass ) भवति । सर्वथा वायुविहीने कन्दुके ( Balloon ) वायुपुरकयन्त्र ( All Pump ) सहाय्येन वायुपूरणानन्तरं कन्दुकस्य भारो वृद्धिंगतो भवतीत्यनुभूयते'। यतोहि वायुरयं वस्तुन अवस्था विशेषअस्ति । अतस्तावत् वस्तुविशेषवायौ गन्धरूपयोरवस्थानं परिलक्ष्यते ( Chlorine Gas )२ वैशेषिकै. अनुष्णाशीत स्पर्शस्योल्लेख कृतोऽस्ति । इदमत्रावधेयम्-~यद् यदा वायु वस्तुनोऽवस्थाविशेष इति सिद्धं, तदा तत्र तेजस्संयोगेन तच्छोषणेन वा तदीये स्पर्शमानस्य वृद्धिः, हासस्य वा सम्भवादेव स्पर्शविशेषानुभूते सम्भवेन तदनुष्णाशीतनाम्ना अतिरिक्तपदार्थस्य कल्पनमनुचितमेव। विभिन्नाना वायूना परस्परं सम्मेलनं भवितुमर्हति। सम्मेलनावस्थाया च तदीया. द्वयणुका तेजस्संयोगवशात् विखण्डिता भूत्वा नूतनै भौतिकगुणैस्सह नूतनद्वयणुकरूपेणोत्पत्तुं शक्नुवन्ति । नात्र काचिदसम्भवत्वशङ्का। यतोहि भौतिकशास्त्रदृष्ट्या न किमपि स्वतन्त्रं द्रव्यमस्ति, अपितु यन्मूलवस्तुप्रभवा पृथिवी, तत् प्रभव एव वायु.। अत पृथिव्यामिव वायौ पाकसद्भावे न किश्चिद् बाधकम् । द्वयणुकाना समष्टिरूपेण (वात्यारूपेण ) ते तृणादिषु, महपिण्डेषु च कर्म उत्पादयितुं शक्नुवन्ति । पृथिव्याः मूलभूता अणव एव वायोरपि मूलाणवः । अतएव च इषोर्गमने सहकारिण वायोः ह्रासक्रमेण इषुगतौ ह्रासस्योत्पत्ति. । वायोः सर्वथा पृथिबीतो विलक्षणत्वे तु नैतत् सम्भवेत् । । 1. Experiment showing the weight in a gas, Physics- Bhargava & Bhargava. 2. Physical properties of chlorine gas, Inoiganic Chemistry- Salya Prakash. 3. A number of gases 02, 03, Ng, CO,. CH4 ,etc can be had as the chemical products. For details see Inorganic and Organic Chemistry.

·सप्तमोऽध्यायः आकाशस्य गुणः शब्दः (Sound ) परन्तु शब्दस्य वाहकरूपेण ( Medium) वायोरपि प्रतिपादनं वैशेषिकै. कृतमस्ति । एकस्योत्पन्नस्य शब्दस्य दूरवर्तिनि स्था- नान्तरे श्रवणविधे अन्तिमाध्याये विचार: सम्पत्स्यते। नैदमप्रासङ्गिकं, अयुक्तियुक्तं चैतहि निगदनं, यद् वैशेषिकै. वायोर्धनफलादे. ( Tolume ), पार्थिवपरिमाणस्य ( Mass ), नोदन स्पर्शादीना ( Pressure and Temperature ) च मापनासम्भवात् वायोर्गुणात्मकवर्णनमेव (Qualitative ) कृतमुपलभ्यते किन्तु सम्प्रति एतद् वायोः परिमाणादेरध्ययनं नितरामावश्यक प्रतिभाति ·N अष्टमोऽध्यायः कालपरिमेयविमर्श कालपरिमेयत्वम् ( Time ) ब्राह्म दिव्यं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं च गौरवम् । सौरञ्च सावनं चान्द्रमाक्षं मानानि वै नव ॥१॥ -सूर्यसिद्धान्त: मानाध्यायः। उपर्युक्ते पद्ये ब्राह्मादि नव विधानि कालस्य मानानि परिवर्णितानि सन्ति। तेषु ब्राह्मादि नवविधाना संवत्सराणा मानानि सूर्यसिद्धान्ते इत्थं परिवणितान्युपलभ्यन्ते। सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् । तत्षष्टि षड्गुणा दिव्यं वर्षमासुरमेव च ॥ १४ ॥ तद्वादशसहस्राणि चतुर्युगमुदाहृतम् । सूर्याब्दे सङ्ख्यया द्वित्रिसागरैरयुताहते ॥ १५ ॥ संन्ध्यासन्ध्यांशसहितं विज्ञेयं तच्चतुर्युगम् । कृतादीना व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया॥१६॥ युगस्य दशमो भागश्चतुनिद्वथेकसड्गुण.। क्रमात् कृतयुगादीना षष्ठाश सन्ध्यो. स्वक. ॥ १७ ॥ युगाना सप्तति. सैकामन्वन्तरमिहोच्यते। कृतादसङ्ख्यस्तस्यान्ते सन्धि. प्रोक्तो जलप्लवः ॥ १८ ॥ ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश । कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धि. पञ्चदश. स्मृत. ॥ १९ ॥ इत्थं युगसहस्रेण भूतसंहारकारक. । कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती ॥ २० ॥ 1. Depending upon the motion of stars, sun, moon and other planets and on mathematical derivations, Surya Siddhanta enumerates nine systems to measure the time and hence the nine units of time.

·अष्टमोऽध्यायः पित्र्यसंवत्सरम्- त्रिंशतातिथिभिर्मासश्चान्द्र पित्रमह. स्मृतम् । निशा च मासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागत ॥ १४ ॥ -- -मानाध्याय चतुर्थं प्राजापत्यम्- मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् । न तत्र धुनिशोर्भेदो ब्राह्मं कल्प. प्रकीर्तितम् ।। २१ ।। -मानाध्याय. पञ्चमं गौरवम्- मध्यगत्या भभोगेन- -इत्यादि। षष्ठं सौरम्- सूर्यराशिभोगमानम् । HH #1977(Solar) उदयादुदयं भानो सावनं तत् प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥ -मानाध्याय. अष्टमं चान्द्रम्- ( तिथिभोगरूपम् ) रवीन्दुमगणान्तराज्जायमानम् , --मानाध्याय नवमं आक्षम् ( Sidereal ) भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षत्रं दिनमुच्यते । --मानाध्याय. अत्र प्राथमिकानां षण्णां ब्राह्मादिसौरान्तानां मानानामनुसारेण सृष्टिसमा- रम्भतः कालगणना क्रियते । चान्द्रमानेन तिथिपर्वादीनां निर्णयः सम्पद्यते। सावन- नाक्षत्रमानाभ्यां ग्रहाणां ( Planets ) गमनविचार. क्रियते । वैज्ञानिकदृशाऽपि संवत्सरमानविषयमधिकृत्य सावननाक्षत्रमानयोः चेत्येव मान्यानि परिमाणानि नितरां महत्त्वमुरीकृतमस्ति।

·७२ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपदत्या विमर्शः नाक्षत्रं दिनम् ( Sidereal Day ) अनुलोमगतिौस्थ पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् । अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लड्कायाम् ॥ ९ ॥ .-आर्यभटीयो गोलपाद.। उपर्युक्तपद्यानुसारेण यथा वा जले गतिमत्या प्रचलिताया नौकाया स्थितेन पुरुषेण तीरस्थिता वृक्षादय वैपरीत्येण गच्छन्तः संदृश्यन्ते, तथा वास्तविकतया नैरन्तर्येण भ्रमणशीलस्य भूगोलस्य परित नक्षत्रमण्डलमेव परिभ्रमत् भूगोलस्थित पुरुषैरवलोक्यते। वस्तुतस्तु, अस्मिन् सौरमण्डले मेदिन्या गोल सातत्येन भ्रमतीति गृहीतसत्येऽपि गाणितिकसौकर्याय नक्षत्रमण्डलमेव परिभ्रमतीति सूर्यसिद्धान्तेऽपि स्वीकृतमस्ति । यथा च-- मध्ये समन्ताद् दण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । विभ्राण. परमा शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥ ३२ ॥ ( सू० सि० भूगोलाध्याय.) प्रवहगत्या, नित्यं परिभ्रमणशीलस्य नक्षत्रमण्डलस्येक भ्रमणं ( भचक्रभ्रमणं) यावता कालेन भवति तावत्प्रमाणं नाक्षत्रं दिनं प्राचीनैरुच्यते । कस्यापि नक्षत्रस्य प्रथमोदयानन्तरमव्यवहितोत्तरोदयपर्यन्तं यावत्कालो हापित स एव नाक्षत्रदिनपरिमाणात्मको भवति । सावनदिन कुदिनं वा ( The solar day ) पश्चाद् वजन्तोऽतिजवान्नक्षत्रैः सततं ग्रहाः । जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गगा. ॥२५॥ 1. The sidereal day. The earth tuins round on its axis with a uniform angular velocity Hence to an observer situated at the centre of the earth and turning with the earth, the celestial sphere would appear to rotate with uniform angular velocity The period is called a sidereal day. -The Properties of Matter, p. 90 (Wagstaff ) ·अष्टमोऽध्यायः ७३ (सू० प्राग्गतित्वमतस्तेषां भगणे: प्रत्यहं गति । परिणाहवशाद भिन्ना तद्वशाद् भानि भुञ्जते ।। २६ ॥ सि० मध्यमाधिकार.) यथाहि, एकस्मिन् प्रातःकाले यो ग्रह येन नक्षत्रेण सहोदितो दृष्टः स ग्रहो द्वितीये दिवसे तस्मात् नक्षत्रात् पूर्वस्या दिशि दृश्यते। एवं यदा कश्चिदपि ग्रहः केनचिन्नक्षत्रेण सह भ्रमणे प्रवृत्त. स्वगत्या प्रतिदिनं पूर्वतो लम्बितो यावदेक भ्रमणं पूरयति तावन्नक्षत्रस्यैकं भ्रमणं अधिकं भवति । अत एकस्मिन् भगणे ग्रहोदया. नक्षत्रोदयापेक्षया एकोना भवन्तीति इह युगे, कल्पे वा ग्रहाणामेते भगणा इत्यत्र तावदार्णवचनान्येव प्रमाणानि । परश्न गणितस्कन्धे, उपपत्तिमाने वागमो मान्य इति तावदुपपत्तिसिद्धा एव ग्रहादीनां भगणा ग्राह्या इति सिद्धान्तोऽपि विदा मान्य एव । पूर्वगत्या रविर्यावता कालेन भचक्रं भुङ्क्ते तावानेको भगणो खंवर्णश्च । युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवा ॥२९॥ (सू० सि० मध्यमाधिकारः) सेनैकस्मिन् महायुगे ४३,२०,००० इति संख्याका. सौरवर्षसमाः रविभगणा उत्पद्यन्ते । एवं- मानामष्टाक्षि वस्वदित्रिद्विद्वयष्टशरेन्दवः । भोदया भगणै. स्वै स्वैरूना. स्वस्वोदया युगे ॥ ३४॥ (सू० सि० मध्यमाधिकार ) एकस्मिन् महायुगे १,५८,२२,३७,८२८ इति संख्याकाणा नक्षत्राणा भगणा भवन्ति । नक्षत्राणामुदया ग्रहाणा निजभगणरहिता. सन्त. तेषा स्व स्वसावनदिवसा भवन्ति । अतः सूर्यस्य सावनदिनानि-भभ्रमा ---रविभगणा. =१५८२२३७८२८-४३२०००० -१५७७९१७८२८ %3- 1. Article 101 of the Chapter 'Time' of Properties of Matter by Wagstaff.

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमशः
-
अतः एकस्मिन् रविभगणे (सौरवणे)
सावनदिनानि= १५७७९१७८२८ -
३६५.२५८७
४३२००००
३६५।१५।३० दि००प०
३६५ सावनदिनानि
एवं एकस्मिन् सौरवर्षे नाक्षत्रदिनानि= युगभभ्रमाणि
सौरवषार्णि
अतः एकस्मिन् सौरवर्षे नाक्षत्रदिनानि= १५८२२३७८२८
४३२००००
३६६२५८७
= ३६६।१५।३० दि०धक०
३६६१ नाक्षत्रदिनानि
अतएव ३६५३ सावनदिनानि
३६६१ नाक्षत्रदिनानि' इति ।
-
%-
१ वर्ष
1. "3654 mean solar day=1 Year=3662 sidereal day” The
TTT

·नवमोऽध्यायः कर्मणां विमर्शः, न्यूटनगमनसूत्राणि च ( Momentum & Newton's Equations of Motion ) कर्मत्वम् उत्क्षेपणादीनां पञ्चानामपि कर्मत्वसम्बन्ध. । एकद्रव्यवत्वं, क्षणिकत्वं, पूर्वद्रव्यवृत्तित्वम्, अगुणवत्वं, गुरुत्वद्र वत्वसंयोगजत्वं, स्वकार्यसंयोगविरोधित्वं, संयोगविभागनिरपेक्षकारणत्वं, असमवायिकारणत्व, स्वपराश्रयसमवेतकार्यारम्भ- कत्वं समानजातीयानारम्भकत्वं च प्रतिनियतजातियोगित्वम् दिग्विशिष्टकार्यारम्भ- कत्वं च विशेष. । तत्र उत्क्षेपणं शरीरावयवेषु तत्सम्बद्धेषु च यदूर्ध्वभाग्भि. प्रदेश संयोग- कारणमधोभाग्भिश्च प्रदेशे. विभागकारणं कर्मोत्पद्यते, गुरुत्वप्रयत्नसंयोगेभ्यस्तत् उत्क्षेपणम् । तद्विपरीतसंयोगविभागकारणं कर्मापक्षेपणम् । ऋजुनो द्रव्यस्या- ग्रावयवाना तद्देशैविभाग. संयोगश्च मूलप्रदेशैर्येन कर्मणावयवी कुटिलं संजायते तदाकुञ्चनम् । तद्विपर्ययेण संयोगावभागोत्पत्तौ येन कर्मणावयवी ऋजुः सम्पद्यते तत्प्रसारणम् । यदनियतदिक्प्रदेशसंयोगविभागकारणं तद्गमनमिति । एतत्पञ्च- विधमपि कर्मशरीरावयवेषु तत्सम्बन्धेषु च सत्प्रत्ययमसत्प्रत्ययं च यदन्यत्तद- प्रत्ययमेव तेष्वन्येषु च तद्गमनमिति । -प्रशस्तपादभाष्यम्' उपर्युक्तसन्दर्भे गमनशब्दो हि व्यापकार्थकः प्रतीयते । मन्मतानुसारेण उत्क्षेपण-अपक्षेपणयोः गमन एव अन्तर्भावो भवति। कथमिति चेत् ऊर्ध्वाधः प्रभृति दिक्षु-संयोग:विभाग कारणं यत् कर्म तदेव उत्क्षेपणादीनामपि सर्वेषां बोधक' भवति । 1. The projectin of a paruicle vertically upwards under the action of the gravity-'Dynamics'-S. L.Loney. 2. The falling of the body-'Dynrmics'-S L. Loney. ३-४. अस्मिन् प्रबन्धे एकादशेऽध्याये । ५. अत्र विषये न्यायकन्दल्यां वैस्तयण दृष्टव्यम् ।

·वैशेषिकसिद्धान्ताना गणितीयपद्धत्या विमर्शः - पञ्चकर्मव्याख्यानावसरे आचार्यपादैः प्रथमं ऊर्ध्वाध प्रभृतिदिक्षु जाय- मानयो. संयोगविभागयो. जनकानि कर्माण्येव उत्क्षेपणादिशब्दैः व्याख्यातानि । एषा विशिष्टा. दिश एव नियतादिश । अन्याश्च सर्वा दिश अनियता इतिसंविविच्य कर्मणः व्याख्यानं कृतं वर्तते। परन्तु अस्यामुपपत्तौ अनवस्था प्रसङ्ग. स्यात् । यथाहि- आकाशे यस्याः कस्याश्चिदपि ऊर्ध्वपूर्वपश्चिमान्यत दिश. ३०, ४० इत्यादि कस्मिश्चदप्यंशे पिण्डाना कर्मसम्भवति । अतः गमने एव उत्क्षेपणादीनामप्यन्त- रभावस्सिध्यति । गमनपरिमाणम् ( Unit of the velocity ) नियतदिशाया आयामकलान्तरेण ( The tate of ehange of the distance) गमनपरिमाणं ज्ञातं भवति, अर्थात् एककाले पिण्ड नियतदिशाया यावत् दूरं प्राप्नोति तादृशप्राप्तः मूलभूतं कर्म एव गमनमच्यते । यदा एकः पिण्डः 'क' कालावध्यन्तरे 'आ' मितमायामं समगमनपरि- माणेन ( Uniform velocity ) क्रमति, आ तदा गममं भवति । - क उदाहरणम्, ५ सेकेण्डसमयान्तराले एक पिण्ड- १५ स० मी० दूर याति, आ तदा गमनं १५ - - = ३ स० मी० प्रति से० इति । क कर्मकारणानि कर्मप्रवृत्तौ गुरुत्व'-वेग-स्थितिस्थापकत्व-अदृष्टादीनि कारणानि भवन्ति। मह्या आकर्षण-शक्तिजवेगसमानाधिकरणो गुणविशेषः गुरुत्वम् । तादृशगुण- 1 Definition of che velocity-Properties of Matter १. गुरुत्वम्, द्वादशाध्याये। २ वेगः, दशमेध्याये। ३. स्थितिस्थापकता, एकदशेध्यायः । १. अयसो अयस्कान्ताभिगमनवर दुपसर्पणम्-न्या० सू० ३३११२३ । मणिगमनं सूच्यभिसर्पणमदृष्टकारणम्-वै० सू० ५।१।१५ ।

·नवमोऽध्यायः - विशेषविशिष्टेषु पिण्डेषु मह्या आकर्षणशक्त्या , अध. पातानुगुणस्य वेगस्य जननात् वेग इत्युच्यते । द्वयणुकाना ( अवयवाना ) परस्पराकर्षणजन्यो वेग. स्थितिस्थापकता, अयस्कान्तमणे, लौहाभिमुखमपसर्पणम् अनया रीत्या विविध- कारणोत्पन्नो वेग एव कर्मणां निमित्तकारणं भवति । कर्मपरिमेयत्वम् समानवेगेन प्रयत्नसाध्येन द्वयो. पिण्डयोमध्ये कर्मण. उत्पादने पिण्डयो. गमनं ( Velocity ) पार्थिवपरिमाण (Mass) सापेक्षम् भवति । यदि द्वयो.पिण्डयो- मध्ये एकस्य पिण्डस्य पार्थिवपरिमाणं द्वितीयपिण्डस्य पार्थिवपरिमाणादधिकं स्यात् , तदा तस्य गमनपरिमाणं न्यून भविष्यति तथैव तद्विपर्ययेऽपि बोध्यम् (and Vice-versa), उदाहरणम् मन्यताम् , यदि द्वयो. पिण्डयो. एकैकस्य क्रमश परिमाणं २ एवं ४ ग्रामा सन्ति। समानवेगेन (Force) प्रेरितयो पिण्डयो प्रथमपिण्डे यदि ८ सहस्राश- मीटर प्रतिसेकेण्ड गति. ( गमनं ) उत्पद्यते, तदा द्वितीयपिण्डे तस्य द्विगुणित पार्थिवपरिमाणवत्वात् तस्य गमनं प्रथमपिण्डस्य गते अर्धागति अर्थात् ४स० मी० प्रति से० मिता भविष्यति । अत. समानवेगेन समानकर्म उत्पद्यते इत्याचार्यत् प्रतिपादितं तस्यौचित्यं एवं भवितु शक्नोति यद् यदा पिण्डस्य पार्थिवपरिमाण ( Mass ) गतिपरिमाणयोः ( Velocity) गुणनफलमेव कर्म' (Momentum) इति मन्यते । अनयैव रीत्या तदेव कर्मण , व्याख्या भवितुमहर्ति । निम्नलिखितोदहरणद्वारा अस्य स्पष्टीकरणं भविष्यति। प्रथमपिण्ड कर्मपरि- माणं ( Momentum ) =पार्थिवपरिमाणं गमनं = २४८= १६ग्रा., स. मी./से द्वितीयपिण्डे कर्मपरिमाणं-४४४ =१६ ग्रा., स. मी./से. 1. Definition of the momentum- Physics Dynamics-S.L.Loney ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः आयाम ३ द्वितीयमुदाहरणम् एक पिण्ड ३ सेकेण्डकाले पूर्वदिशाया १५ स. मी आयाममितमन्तरं गच्छति' तदा १५ गमनं ५ स मी प्रति से.; काल. यदि पिण्डस्य मात्रा २ ग्राम इति भवेत्तदा कर्म=२४५=१० ग्रा०, स०मी० प्रति से० इति भविष्यति । कर्मवृद्धिः गमनचयश्च' ( Change of momentum and acceleration ) एक पिण्ड यावत्कालपर्यन्तं समानवेगेन प्रेरितो भवेत् , तावत्कालपर्यन्तं तद्दिशाया कर्मवृद्धिर्भवति । तथा च पार्थिवपरिमाणानुसारेण तत्र गमनचयोपि ( Acceleration ) भवति । अत. वेगेन प्रेरिते पिण्डे गमनचय दृश्यते। अत्र गमनचयं परिमापयितुं तस्य निम्नोलिखिता परिभाषा निरूप्यते । "एकककालावध्यन्तरे गमने यदन्तरं तदेव गमनचय" इति । यदि प्रारम्भिकगमनं ( Initial Velocity )=ग स०मी० प्रति से० अन्तिमगमनं ( Final Velocity =म स०मी० प्रति से० कालावधिः ( Time ) =क सेकेण्ड गमनान्तरं तदा गमनचय- स०मी० प्रति से० प्रति से० इति । कालावधिः उदाहरणम् एकस्मिन् पिण्डे ३ सेकेण्डकालान्तरे प्रतिसेकेण्डं ५ स०मी० इति गत्या ११ स०मी० प्रति से० इति गमनं भवति, तदा ग=५ स०मी०/से० म=११ स०मी०/से. क=३ से० अत: गमनचयः (=च)= ११-५ २ स० मी०/वर्ग से० इति । म-ग क % 3D ३ गमनसूत्राणि ( Newton's Equations of Motion ) भास्कराचार्याणां गणितसिद्धान्तानुसारीणि भौतिकशास्त्रप्रसिद्धानि त्रीणि गमनसूत्राणि न्यूटनगमनसूत्राणीति नाम्ना (Newton's Equations of Motion) प्रथितानि पल्लवितुं शक्यन्ते। 1. For details see Dynamics.

·नवमोऽध्यायः प्रथमगमनसूत्रम् यदि एकस्य पिण्डस्य समयगणनारम्भ एव आदिगमनं ग, समः गमनचयः च इत्येवं प्रकारेणैव क कालपर्यन्तं गमनं स्यात्तदा प्रथमक्षणात् एकैकक्षणान्तराले तस्य गमनम् ग, ग+च, ग+२ च, ग+३ च, यदि अन्त्यं गमनं म अस्ति तदा भास्कराचार्यस्य सूत्रानुसारं निम्नलिखित- प्रकारेण अन्तिमाया गते ( इष्टस्य ) फलानयनं भविष्यति । सूत्रम् - व्यकपदनचयोमुखयुक्स्यादन्त्यधनम् -लीलावती अत्र - मुखं ( The first tet m ) ग पदं ( The number of the terms )=क+१ व्यकपदं (क+१)-१ चयः ( Common difference ) च अन्त्यं ( The last term ) - - क %E अतः म व्यकपदंx चयः + मुखं =क च+ ग किंवा म = ग+च क इति प्रथमसूत्रम् । (v=u+ft) द्वितीयगमनसूत्रम् अस्मिन् सूत्रे क कालान्तरे पिण्डेन क्रमित आयाम इष्ट । पिण्ड: यदि समगति- चयेन गच्छति, तदा क कालान्तरे क्रमित आयाम. मध्यगतिद्वारा क कालपर्यन्तं सङ्क्रमित् आयाम एव भवेत् । मध्यगतिफलानयने भास्कराचार्यस्य सूत्रानुसारेण, 'मुखयुग्दलितं तत् ( अन्त्यधनं ) मध्यधनम्' इति । अतः 1. Intermediate Physics-Basu & Chaterji 2. Intermediate Physics-Basu & Chaterji ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श: मध्यगतिः मुखं+अन्त्यं २ ग+म २ % 3D ग+ (ग+च क) २ ग+म २ -ग+ १ चक इति अतश्च क कालान्तरे सक्रमित आयाम:=आ=मध्यगति र काल: = ( ग+३ च क ) क वा आग क+३च कर (s==ut +1ft ) इति द्वितीयसूत्रम् । तृतीयगमनसूत्रम्' तृतीयसूत्रस्योपपत्तिः प्रथमसूत्रद्वयस्य साहाय्येन भवितुं शक्नोति । प्रथम- सूत्रद्वयस्थ क कालस्य निरसन ( Elimination ) कृत्वा साध्यते। ता चोपपत्ति. प्रथमसूत्रसहाय्येन क कालस्य मानं विगणय्य द्वितीयसूत्रे तत् कालस्य मानं संस्थाप्य च सिद्धयति । अतः प्रथम सूचात् म-ग+च क मग का मानं द्वितीयसूत्रे आग क+ ३च कर स्थापयित्वा आ=ग (मग)+३च + २ ग म-२ ग+म+ग-२ म ग _म-ग २च २च 1. Intermediate Physics-Basu& Chateril

·नवमोऽध्यायः
किंवा
२ आ च-मर-गर
अतएव
मग+ २ आ च इति तृतीय सूत्रम्
v=u+2sf.)
एवं प्रकारेण त्रीणि गमनसूत्राणि आकलितानि सन्ति ।

·. दशमोऽध्यायः संस्कारे वेगविमर्शः [ न्यूटनवेगनियमाः ] ( Force-Newton's laws of motion ) वेगः ( The Force ) प्रशस्तपादभाष्ये संस्कारस्त्रिविध उक्तः । वेगो-भावना-स्थितिस्थापकश्चेति । अत्र भावना आत्मनो गुणः, स्थितिस्थापकत्वश्च पृथिव्यादिद्रव्याणां गुण, योहि द्रव्येषु आकुञ्चन-प्रसारणादिकर्मभिर्जायते । स्थितिस्थापकत्वस्य विवेचनं अग्रिमा- ध्याये सम्पत्स्यते । प्रस्तुतेऽस्मिन्नध्याये वेगमधिकृत्य विचार्यते । प्रशस्तपादभाष्ये वेगस्य अधोलिखिता परिभाषा समुपलभ्यते । यथा तत्र वेगोमूर्तिमत्सु पञ्चसु द्रव्येषु निमित्तविशेषापेक्षात् कर्मणो जायते नियतदिक्रिया प्रबन्धहेतुः, स्पर्शवद्व्यसंयोगविशेषविरोधी क्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते । -संस्कारनिरूपणम् (१) वेग निमित्त-विशेषात् कर्मणो जायते। (२) वेग. निमित्तापेक्षात् कर्मणो जायते नियत-दिक्-क्रिया-प्रबन्ध-हेतु । (३) वेग संयोगविशेषविरोधी, क्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते। ( कार्य- विरोधिकर्म-वै० सू० १११।१४) एवं प्रकारेण भाष्यस्यास्य पदकृत्यसड्गतौ कृताया, न्यूटनमहोदस्य बहु. चर्चिता. प्रसिद्धाः वेगनियमा एव प्रस्फुटन्ति । अत्र किञ्चिद् स्पष्टीकरणमावश्यकम् । प्रथमः कर्मनियमः' ( First law of motion) वेग एव भावगुणः । अमरकोशस्य रामाश्रमीटीकाया वेजनं इति वेगः, ओविजिभयचलनयोः, वेजयति चालयति इति वेग इति व्युत्पत्तिभि शीघ्रकर्मादि अत्र 1. Every body ( mass ) continues in its state of rest, or of uniform motion in a right ( 1.e. straight ) line, unless It is compelled to change that state by force impressed upon it. (Principia) Illustration when a smooth billiard ball is at rest on a table it is held in place by the force of gravity. If a force is applied to this ball, it will move in a straight line andcontinue to move until it is brought to rest by friction. -The World University Encyclopedia, ·दशमोऽध्यायः ( गमनादि ) कालपरत्वपरक इत्युक्तमुपलभ्यते । उक्तव्युत्पत्तिदिशा कर्मणैव वेगस्य बोधो भवति । अतएव वेगो निमित्तविशेषात् कर्मणो जायते इति उक्तम् । कल्प्यताम्, एक. पिण्ड स्थिरावस्थाया ( At the stare of test ) स्थित.। स पिण्ड तावत् स्थिरावस्थायामेव तिष्ठति, यावत् कोपि बाह्यप्रयत्न तत् पिण्डो- परि कार्य न कुरुते, तथैव यावत् कालपर्यन्तं वेग दिशं प्रति प्रवृत्त. तावत् तस्यां दिशाया गमनवृद्धिर्भवति, अथवा पिण्ड गमनायोद्यतो भवति । तस्य प्रारम्भिकस्थिरावस्थाया बोध गमनपरिमाणशून्य, इति वक्तुं शक्यते । वेगस्य विरामे गमनचय शून्यो भवति, अर्यादेव विरामक्षणे यत् गमनमानं तदेव विरतिक्षगाव्यवहितोत्तर न्तपर्यन्तं तत् पिण्डस्य गमनमानं भवति । द्वितीयकर्मनियमः' ( Second Law of motion ) वेगस्य परिमापकत्व ( The magni.ucle of the loice ) सिद्धौ साधन- रूपोऽयं नियमोऽस्ति । वेग प्रयत्नमूलक यावत् कालपर्यन्तं कार्यरत तावत् कालपर्यन्तमेव तद् दिशाया कर्मपरिमाणे ( in momentum ) वृद्धिर्भवति । यदि एक काले ( in unit time ) कार्यरत. प्रयत्न एव वेग इति स्वीक्रियेत, तदा तमपेक्ष्य एक कालावध्यन्तरे कर्मण्यन्तरे च ( Rate of change of Momentum ) किं वा कर्मकलान्तरे वृद्धिर्भवतीति द्वितीयनियमाशयोपलभ्यते। - 1, The change of motion is proportional to the motive force impi essed and is made in the direction of the right line in which the force is inipressed, -Principia Illustration: Ifter a smooth bıllıud ball is set in motion by having a foice applies to it. if greater force is then applied to this moving ball, the speel of the ball is increased on accelerated in proportion to the amount of the second force applied, The ball still continues to move in a straight line until it is brought to rest by friction. The World University Encyclopedia.

·८४ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः प पार्थिवपरिमाणस्य पिण्डस्योपरि फ वेगः ( Force ) क कालपर्यन्तं कार्य करोति, तथा आदिम ग स.मी प्रति से. गमनतः अन्तिम म स मी. प्रति से. गमनपर्यन्तं वृद्धिर्भवति । तदा आदिकम ( Inital Momentum) पxग पग अंतिमकर्म ( Final Momentum) परम कर्मर्णान्तरम् = पम-पग = प (म-ग) % 3D =पम अतः कर्मकलान्तरम् ( The Rate of Change of Momentum ) - कर्मान्तरम् प (म-ग) काल: क -पच परन्तु वेग. फ सापेक्षः कर्मकलान्तरं पxच किवा फपच च - - अर्थात् फ = ङ पच ( अत्र ङ स्थिराङ्कः) अत्र फ इत्यस्य एक परिमाणं परिभाषयितुं शक्यते । यदि प=१, १,फ १; तदा १ = ४१४१; अतः ङ- १, तदा फ = पच (P पच (P = mf) अतः वेगस्य एककपरिमाणं ( The Unit of the Force ) अधोलिखित- प्रकारेण परिभाषितं भवति। येन एककपार्थिवपरिमाणस्य ( प = १) पिण्डे एककगमनचयः ( च = = १) उत्पद्यते, स एककपरिमाणो वेग.। दशमलविकप्रणाल्याम् वेगस्य एकं मानं डाइन इति अस्ति, येन १ ग्राम पाथिपरिमाणे पिण्डे १ स. मी. प्रतिवर्गसेकेण्डगमनचयः उत्पद्यते। एवं १ पौण्ड पिण्डे १ फुट प्रतिवर्गसेकेण्ड गमनचय. येन उत्पद्यते, स एव पौण्डलो भवति।

·दशमोऽध्यायः तृतीयकर्मनियमः' ( Third Lagu of Motion ) कार्यविरोधिकम्म -वै सू. १११।१४ अत्रेदमुच्यते-यस्या दिशि कार्याणि भवन्ति, कर्माणि तेषा विपरीतदिशाया क्रियन्ते । यथा नौकया गमनम्, भूतले गमनम्, वृक्षारोहणम् वायौ पक्षिणामुड्डयनम् इत्यादीना सर्वेषामुदाहरणानां समालोचनेनेदं ज्ञायते यत् खलु कार्य भवति तस्य प्रथमतः वैपरीत्येन प्रयत्नानुष्ठानमावश्यकम् । जले नौकानयने अभिगमनदिशातः क्षेपणीभ्या विपरीतदिशाया जलमपसारयन्ति तदैव नौका अभीष्टदिशाया याति। एवं च भूतले गमनाथं पादविक्षेपणे पदैकेन पृष्ठतः बलेन भूमि निष्पिड्य कमते । वृक्षा- रोहणे च करचरणैः अधस्तनस्थलं प्रपीड्य ऊर्ध्वमारोहति । तथैव पक्षिण नभसि उड्डयनार्थ पक्षाभ्या वायुं पृष्ठत. अपनयन्तीत्यलं विस्तरेण उपरि लिखितोदाहरणे. सुस्पष्टं जायते यत् कार्यस्य विपरीतदिशाया सम्पन्न क्रिययोत्पन्न ( Action ) प्रतिक्रिया ( Reaction ) एव वस्तुविशेषानग्रतः प्रसारयति । अनया रीत्या कार्यनिमित्तकृतक्रियाया. ( Ac.ion ) विपरीतक्रिया एव वस्तुनि कर्म ( गमनादि ) उत्पादयति। अतोहि कार्य विरोधिकर्म ( वा वेग. संयोग- विशेषविरोधि ) इति कथनं क्रियाया प्रतिक्रिया: तुल्या विपरीता च भवति इत्येतद्- कथनं च समानमानम् । एष एव न्यूटनमहोदयाना तृतीयकर्मनियमः । म 1. To every action there is always opposed an equal reaction, or thc mutual actions of two bodies upon each other are always equal and directed to contrary parts. -Principia Illustration. If a smooth billiard ball which has been set in motion by an applied force strikes a second ball which is at rest, the force of ball one sets ball two in motion in a straight line but ball one at the same time comes to rest. In other words, the force impressed by ball one is transmitted to ball two, but the reaction of this impact causes ball one to come to rest. -The World University Encyclopedia.

·एकादशोऽध्यायः सस्कारे स्थितिस्थापकताविमर्शः स्थितिस्थापकता( The Elasticity ) स्थितिस्थापकस्तु स्पर्शवद् द्रव्येषु वर्तमानो घनावयवसन्निवेशविशिष्टेषु कालान्तरावस्थायिषु स्वाश्रयमन्यथाकृतं यथावस्थितं स्थापयति-प्रशस्तपादभाष्यम् । ये घना निविडा अवयवसन्निवेशा तैविशिष्टेषु स्पर्शवत्सु द्रव्येषु वर्तमान स्थितिस्थापक स्वाश्रयमन्यथा कृतमवनामितं यथावत्स्थापयति पूर्ववदृजु करोति । -न्यायकन्दली स्थितिस्थापकसंस्कार क्षित केचिच्चतुर्वपि । अतीन्द्रियो सो विज्ञेय क्वचित् स्पन्देपि कारणम् ॥ १५९॥ -कारिकावली गुणनिरूपणम् । अत्रमुक्तावलीटोकाया स्थितिस्थापकेति । अतीन्द्रिय इति । आकृष्टशाखादीना परित्यागे पुनर्गमनस्य स्थितिस्थापकसाध्यत्वात् । केचिदिति । चतुर्ष क्षित्यादिषु स्थितिस्थापकं केचिन्मन्यन्ते तदपमाणमिति भाव । असौ स्थितिस्थापक. क्वचिदाकृष्टशाखादौ इति । कस्मिंश्चित् पिण्डे नोदनप्रतीकाररूपं ( against the pressure ) तस्य विरोधिप्रतिबलं ( stress ) उत्पद्यते । नोदनाभावे अनेन प्रतिबलेन सघनपिण्ड: 1. Elasticity is a general name given to that property of of a body in virtue of which it iesis“s, and recovers from change of shape or volume. All substances resist changes in volume, and so have what is tei me.1 bulk elasticity, but is only solids that have elasticity of shape, no fluidliquid or gas can offer a permanent resis ance to change of shape. -Properties of Matter-Wagstaff.

·एकादशोऽध्याय (चित्रसंख्या-२१) ·८८ वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श स्वपूर्वावस्था प्राप्नोति। प्रतिबलं नाम सघनपिण्डस्थाऽणुषु जातं विरोधिबलम् । येनेदं बलमुत्पद्यते तद् कारणमेव स्थितिस्थापकः विशिष्ट पदार्थः । अत्र भौतिकशास्त्रमनुसृत्य कृते प्रयोगे स्थितिस्थापकस्य स्पष्टीकरणम् , विशदीकरणं च सम्भवति । सघनद्रव्येषु रैखिकघनफलीय-आकृतिसम्बन्ध्यादि ( linear, bulk, shape etc ) भेदेन स्थितिस्थापकस्याध्ययनं सम्भवति । स्थितिस्थापकान्तराणां प्रकृतेनुपयोगित्वात् विस्तारभिया च अस्मिन् अध्याये रैखिक स्थितिस्थापकमवलम्ब्यैव अध्ययनं करिष्यामः। रैखिकस्थितिस्थापकता ( linear elasticity ) धातुतन्तोः प्रथमाग्रं छादने (Roof) कीलकेन सह दृढं बध्वा चरमाग्रं शिक्येन सह योजयेत् (चित्रसंख्या २१ )। तस्योपरिक्रमश: भारं संस्थापयेत् । भारे यथा-यथा वृद्धिर्बोभूयते तथा-तथा धातुतन्तोरपि दैर्घ्य ( in length ) स्वल्पतया वृद्धिर्बोभूयते । अपाकृते च भारे स तन्तु. पुनः पूर्वावस्थामवाप्नोति । सामान्यतयां तन्तोः पीनता, ( Cross-section), दैर्ध्य ( length ) धातु- प्रकारानुरूपं ( Matter ) च निश्चितमेकं भारप्रतिमानस्थापनापसारणानन्तरमपि तन्तुः स्वपूर्वरूपं न प्राप्नोति तदा एषा एव स्थितिस्थापकत्वस्य सीमा भवति । अस्या स्थितिस्थापकत्वसीमाया भारे वृद्धिः क्रियेत चेत् तदा स्थायिपरिवर्तन- मवश्यम्भावि। अस्यापि एकासीमाऽस्ति। निश्चितभारात् स्तोकायामपि भारवृद्धौ सभारः तन्तुं खण्डयति। स्थितिस्थापकत्वसीमाया अभ्यन्तरे एव प्रतिबलं ( Stress ) सापेक्ष रैखिकविरूपणम् ( Linear strain ) अस्ति इत्युक्त दिशामापनादिद्वारा कथयितु शक्यते। अयमेव हुकस्य नियमः२ ( Hook's Law ) इति प्रसिद्ध भौतिक- शास्त्रीयनियमः। १.मम प्रत्यास्थता नामलेख: हिन्दीविश्वकोशे सप्तमखण्डे द्रष्टव्यम् । (1 & 2 ) Elasticity-Properties of Matter, ·द्वादशोऽध्याय. गुरुत्वविमर्शः ग्रहसिद्धान्तानां तुलनात्मकाध्ययनश्च ( Gravity and Gravitation) गुरुत्वम् ( Gravity) गुरुत्वं जलभूम्यो पतनकर्मकारणम् । अप्रत्यक्षं पतनकर्मानुमेयं संयोगप्रयत्न- संस्कारविरोधि अस्य चाबादिपरमाणुरूपादिवन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तय:-प्रशस्तपाद- भाष्यम्। अत्रेदं स्पष्टमस्ति यत् आद्यपतनकर्मकारणं गुरुत्वमिति न्यायकन्दल्यामपि गुरुत्वस्य व्याख्यानं कृतमभ्युपगम्यते । अथावयवाना गुरुत्वादेव तस्य पतनं तदवयवानामपि स्वावयवगुरुत्वात् पतन- मिति सर्वत्र कार्ये तदुच्छेद । अथ व्यधिकरणेभ्य. स्वावयवगुरुत्वेभ्योऽवयवानां पतनासम्भवात् तेषु गुरुत्वं कल्प्यते तदा अवयविन्यपि कल्पनीयं न्यायस्य समानत्वात्। अत यदि द्वे पिण्डे समानस्थानात् पातिते स्याताम् तदा समानकालेनैव भूमौ पततः । अत्र पतनकर्मण कारणं गुरुत्वमेव । भूमो भूमध्यरेखाशतः ध्रुवोपरि पतनकाल. किञ्चिन्यून.२ । अत्र केन कारणेन कर्मण, वैभिन्यमिति प्रश्ने गुरुत्वं निमित्तविशेषापेक्षात् पतनकर्मणो ज्ञायते इति समीचीनं समाधानम् । 1. Iristotle taught that bodies fall at rates depending on their weights that the havier a body the faster it should fell. This doctorine passed indisputej till the time of Galilio ( 1590 ), who asserted that all bodies fall at the same rate, unless they are so light as to be impeded by the air resistance. -Gravity, Properties of Matter-Wagstaff. 2. Gravity, see the shape of Earth. Properties of Matter-Wagstaff.

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमशः वेगस्य व्यापकत्व यदि कल्प्येत तदा गुरुत्वमपि वेगस्यैव प्रकारविशंषः सद्धयेत। सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये पृथ्वीवर्णने- सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानमुपरिस्थितम् । मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य क्वोध्वं क्व वाप्यधः । अतः सर्वत्रैव पतनं भूकेन्द्रदिगभिमुखमेव भवति ( चित्रसंख्या २२)। भूकेन्द्र दिगभिमुखमेव पतनं कस्मात् भवति इति प्रष्टव्ये प्रश्ने भास्कराचार्येणापि गोलाध्याये तस्य कारणं प्रदर्शितमस्ति । आकृष्टिशक्तिश्च मही तथा यत्, खस्थं गुरुं स्वाभिमुखं स्वशक्तया। आकृष्यते तत्पततीव भाति, समे समत्वात् क्व पतत्वियं खे॥ अत एव भूस्थ. आकर्षणवेग एव गुरुत्वम् । तेनैव कारणेन भूसमीपस्थ- पिण्डाना पतनं दृश्यते। उपर्युक्तश्लोके स्पष्टम् , न केवलं भू. अपितु पिण्डोऽपि समानरूपेण भुवमाकर्षयति । एष आकर्षणसिद्धान्त. अन्येषु सूर्यचन्द्रादिग्रहेषु पृथिव्यामपि आकर्षणं अस्तीत्युद्घोषयति ।' अतः कयोरपि द्वयो पिण्डयोर्मध्ये परस्परं आकर्षणं भवति । यदा तेषा एकं पिण्डम्-स्वयं भूरेवास्ति तदा तन्मध्यस्थाकर्षण जवेग एव गुरुत्वम् ( Gravity ) इति स्पष्टम् । सूर्यसिद्धान्ते वर्णिता मूलभूता सिद्धान्ता विवियन्ते । अध:- पश्चाद् व्रजन्तोऽतिजवान्नक्षत्रैः सततं ग्रहा.। जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गगा ॥ २५ ॥ प्राग्गतित्वमतस्तेषा भगणैः प्रत्यहं गति.। परिणाहवशाद् भिन्ना तद्वशाद् भानि भुञ्जते ॥ २६॥ -मध्यमाधिकारः। - 1. Newton's law of universal gravitation- Every particle in the universe attracts every other particle with a force directly proportional to the product of their masses and inversely proportional to the square of their distance apart. -Properties of Matter-Wagstaff, .

·द्वादशोऽध्यायः
نجا
((
ہے
((،
لا )
).
((
(
در منزل
(
트
गुरुत्वाकर्षणम्
( fadeT-33)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्श: अदृश्यरूपा. कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतव. ॥ १ ॥ तद्वातरश्मिभिर्वद्धास्तैः सव्येतरपाणिभिः । प्राक्पश्चादपकृष्यन्ते यथासन्नं स्वदिङ्मुखम् ॥ २॥ प्रवहाख्यो मरुत् तास्तु स्वोच्चाभिमुखमीरयेत् । पूर्वापरापकृष्टास्ते गति यान्ति पृथग्विधाम् ॥ ३ ॥ ग्रहात् प्राग् भगणार्धस्थ. प्राङ्मुखं कर्षति ग्रहम् । उच्चसंज्ञोऽपरार्धस्थस्तद्वत् पश्चान्मुखं ग्रहम् ॥ ४॥ उत्तराभिमुखं पातो विक्षिपत्यपरार्धगः। ग्रहं प्राग् भगणार्धस्थो याम्यायामपकर्षति ॥ ७ ॥ महत्त्वान्मण्डलस्यार्क. स्वल्पमेवापकृष्यते। मण्डलाल्पतया चन्द्रस्ततो बह्वपकृष्यते ॥९॥ भौमादयोल्पमूत्तित्वाच्छीघ्रमन्दोच्चसंज्ञकैः । दैवतैरपकृष्यन्ते सुदूरमतिवेगिता ॥ १० ॥ अतो घनणं सुमहत् तेषां गतिवशाद् भवेत् । आकृष्यमाणास्तैरेवं व्योम्नि यान्त्यनिलाहता. ॥ ११ ॥ -स्पष्टाधिकारः। दूरस्थितः स्वशीघ्रोच्चाद् ग्रहः शिथिलरश्मिभि. । सव्येत्तराकृष्टतनुर्भवेद् वक्रगतिस्तदा ॥५२॥ भावाभावाय लोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता। स्वमार्गगाः प्रयान्त्येते दूरमन्यान्यमाश्रिता ॥ २४ ॥ -ग्रहयुत्यधिकार.॥ मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमा शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥ ३२॥ अन्येपि समसूत्रस्था मन्यन्तेऽध परस्परम् । भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुरस्थिताः॥ ५२ ॥ सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानमुपरिस्थितम् ।

·द्वादशोऽध्यायः भचक्रं ध्रुवयोर्नद्धमाक्षिप्तं प्रवहानिलै. । पर्येत्यजस्र तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ॥ ७३ ।। उपरिष्ठस्य महती कक्षाऽल्पाऽध स्थितस्य च । महत्त्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पास्तथाऽल्पया ॥ ७५ ॥ कालेनाल्पेन भगणं भुङ्क्तेऽल्पभ्रमणाश्रितः। ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ।। ७६ ॥ स्वल्पयाऽतो बहून् भुङक्ते भगणान् शीतदीधिति.। महत्त्या कक्षया गच्छन् तत स्वल्पं शनैश्वर ॥ ७ ॥ -भूगोलाध्याय.॥ ग्रहसिद्धान्तानां तुलनात्मकमध्ययनम् Radius of the Earth=6.37 x 108 cms -800 Yojan Therefore 1 Yojan 6.37x108 800 6.37 x108-8x106 8 %D 1.e. 1 Yojan =8 Kms. Surya Sıddhant Astrophysics Radius of the Earth=800 Yojan Radius of the Earth =3800x8x105 -6.37x108 cms =6.4x108 cms. Perimeter of the Earth Perimeter = 4 x 109 -5000 Yojan =4x10x106 -40000x10534x10° cms. Perimeter=4x109 cms. Diameter of the Sun=6500 Yojan Radius of the Sun=6.96 x 1010 Therefore Radius=3250 -3250x8x105 -2.6x109 Diameter of the moon=480 Radius of the Moon =1.748 -1.74x108 cms.

·datigafereialat utförataggal feast: Therefore Radius =240 Yojan 240 x 8 x 105 1920 x 105 Perimeter of the Moon's orbit =1 92 x 108 cms. of the Moon's orbit =324000 Yojan Radius = 3.84 x 1010 cms. 324800 =51592 6.28 =51592 x 8 x 100 =41 x 1010 Radius of the Orbit of the Sun Radius of the Earth's Orbit ( Earth Stationary ) =1.49 x 1013 cms. Perimeter of the Orbit This value is 27 times =4331500 Iurger obtained by than that by 4331500 Radius = Surya Sıddhanta. 6.28 =689729.3 Yojan =689729,3 x 8 x 105 =5.517 x 1011 cms. Distant stars are at least at 60 times of the distance of the Sun. =5.517 x 1011 X 60 3.3 x 1018 cms. The distance of our Galaxy= Akash Kaksha Ardhavyas 57753336000 x 4.1 x 1010 cms. 1028 cms.

·gremissar: Ratio of the Moon's Orbit to the Earth's radius The same Radius of the Moon's orbit divided by the radius of the Earth. 51592 -=64.5 800 3 84 x 1010 6 37 x 103 60.3 Ratio of the Angular diameters of the sun to that of the Earth Radius of the Sun =6.96 x 1070 6500 =4.06=4.1 1600 Radius of the Earth 1. e. 4 times 6.37 x 108 Ratio=6.96 x 102 =109.2 1.e. 109 times Ratio of the Sun Orbit to the Radius of the Earth's orbit Earth's Radius 1.49 x 1013 689729 =862.16 800 Radius of the Earth=6.37 X 108 Therefore Ratio=235.48 x 10%. Ratio of the size of the Moon's orbit to the Earth's Radius The same 480 0.3 1.74 x 108 2 x 800 6 37 x 108 = 0.27 LAWS KEPLER'S LAWS (1689-1619) All planets move in circular All plcnets including the o bits considering the Earth Earth move around the Sun in at rest, their centres being elliptical Orbits. There areal slightly away from the centre velocities are constants. The of the earth. All planets move square of the period of rovowith equal velocities. The dif lution round the sun is propora ·astfferrari foraturagati farsi tional to the cube of the semimajor axis of the ellipse. erence of the time period is due o the difference of the radius of orbits Size of the planets affects the Oscillation of the Orbits in can be The above laws deduced from the Newton's Laws of Gravitation. N-S direction. We find that in both the calculations the size and distance of the Moon with respec: to the Earth are more or less in agree ment. There is a wide difference in size of the Sun and the dislance in between but the angle in radian subtended by the Sun at the earth is given by . Snrya Sıddhanta Astrophysics 8 218 862.5 107.77 23548 1 1 radian radian 108 108 Thus this divergence of the values do not affect the calculations for the eclipses. Surya Siddhanta Astrophysics Ratio of the size of the Sun Ratio of the şizē of the Sun to that of the Moon. to that of the Moon. 6500 6.96 x 1020/4 x 102 =13.5 480 =400 Ratio of the Radius of the Ratio of the distances of Orbits of the Sun and the Moon. the Earth from the Sun to that 4331500 1.49 x 1013 =13,37 =388 324000 3.84 x 1010 Thus in both thes ystems sizes of the planets are proportional to the rađịı of their orbits, ·द्वादशोऽध्यायः भौतिक विज्ञानोक्त भूकक्षा भूमिदातोत सूर्य सूर्यकक्षा .. भौतिक विज्ञानोक्ता सूर्य- (चित्रसंख्या --२३ क) ·astfel steajai furatsagott fanat: yed The same (चित्रसंख्या-२३ ख ) Size of the Sun's radius The same given by Astroaccording to Siddhauta. physics. 0.26 x 1070 cms. =6.96 x 1010 cms. 6.96 x 1070 i. e their ratio =26.8 0.26 x 10 10 Distance between the Sun and the Earth. =5.07 x 1011 -0.49 x 1018 149 x 1018 149000 i.e., their ratio =27 5.517 x 1011 5.517 Average (26.8+27 )=26.9=27 The size and the distance of the Sun calculated by Astrophysics is ( 26.9 ) times higher than that by Surya Siddhanta.

·द्वादशोऽध्यायः
Surya Siddhanta
Physics
It considers the constancy of
It considers the constancy of
the speed of the planets. the velocity of light.
= 1.09 x 105 cms./sec.
=2.998 x 1010 cms./sec.
Velocity of the moon in its
orbit
=324 x 8 x 108/2.36 x 106
=1.09 x 105 cms/sec.
Velocity of the Sun in its
The Velocity of the earth
orbit.
in its orbit.
4331500 X 8 X 105
2 3.14 x 1.49 x 1018
3.16 x 102
3.16 x 107
=1.09 x 105 cms/sec.
29.8 x 105 cms./sec.
This requires further scienfific investigations.

·त्रयोदशोऽध्यायः शब्दविमर्शः ( Sound) ब्दगुणस्य व्याख्या- शब्दोऽम्बरगुण. श्रोत्रग्राह्यः कार्यकारणोभयविरोधी संयोगविभागज शब्द. । श्रोत्रनायो गुणः शब्दः शब्दो नाम आकाशस्य गुण'-इति वैशेषिकै प्रतिपादितम् । अस्यायमा- शय. प्रतिभाति यत् द्वयणुकान्तराले यदि आकाशं न स्यात् तदा द्वयणुकेषु कम्पनं न भवेत्, कम्पनोत्पन्नास्तरंगाश्च समस्तेषु दिग्भागेषु न प्रसरेयुः । भौतिकशास्त्रमनुसृत्य वायु. ध्वनेर्माध्यमम्, येन अनुरणनरूपो ध्वनितरङ्ग एकस्या दिशोऽपरा दिशम्, एकस्मात् स्थानादपरञ्च स्थानमभिसरति । शब्दस्य द्वौ भेदौ परिवर्णितौ स्तः। ध्वनि. ( Musical sound ) वर्णश्च ( Speech consonant ) अनयो. परिभाषे भौतिकशास्त्रानुसारिण्यावभ्युपगम्यते । प्रथमः शब्द. (ध्वनिः) द्वितीयं शब्दमुत्पाद्य विनश्यति, ततः द्वितीयः तृतीयं, तृतीयः चतुर्थमिति क्रमेण ( Huyghern' s Principle ) शब्दस्य क्षणि- कत्वं ज्ञातं भवति । अतएव भौतिकशास्त्रानुकूलमेव प्रतिभाति । अत्र वैशेषिकदर्शने ध्वनेः गुणात्मकवर्णनस्य सम्यक्तया विहितत्वेऽपि परि- माणात्मके तस्मिन्नभावादपूर्णता विद्यते। ध्वने पूर्णज्ञानाय निम्नलिखितज्ञानमा वश्यकम् । को नाम ध्वनितरङ्गः ? अस्य गणितीयसमीकरणं ( Mathematical relaticn ) कि भविष्यति ? ध्वनेः का गति. ? अथ च सा गतिः कथं वायोः घनत्व-स्थितिस्थापकतादिनिर्भरा भवति ? इत्येतत् सर्व लीलावत्यादिगणित- ग्रन्थसहाय्येन विमर्शयितुं शक्यम् । स्वराः ( Notes of the octave) तेषा च आवृत्तिसंख्यादिविषयविमर्शार्थं भरतमुनिप्रणीतनाटयशास्त्रस्यालोडनमावश्यकम् । ततश्च आवश्यकतानुसारं भौतिकशास्त्रस्य साहाय्येन वैशेषिकशास्त्रस्य विकासः भवितुं शक्यः प्रतिभाति ।

·त्रयोदशोऽध्याय
१०१
आधुनिकभौतिकशास्त्र ( Physics ) सहकृतगणितसिद्धान्तानुसारिवैशेषि-
कदर्शनप्रतिपादितसिद्धान्तस्य विकासो यदि भविष्ये सम्भविष्यति, तदा तावदिमं
शब्दविषयं, पार्थक्येन स्वतन्त्रतया च समधिकृत्य सविस्तरं विवेचनं कर्तुं
पारयिष्यते।

·चतुर्दशोऽध्यायः तेजो विमर्शः तदवान्तर-प्रकाराश्च ( Energy & its forms ) तेजस्त्वाभिसम्बन्धात् तेज.। रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोग-विभाग संस्कारवत् । पूर्ववदेषा सिद्धि.। तत्र शक्लं भास्वरं च रूपम् । प्रशस्तपादभाष्योक्तदिशा तेजः चतुर्विधं प्रतिपादितमस्ति (१) भौम, (२) दिव्यं, (३) उदय, (४) आकरजं च । तत्र भौम, काष्ठंधन- प्रभवमूर्ध्वज्वलनस्वभावं, पचनदहनस्वेदनादि समर्थम्। आकरजं सुवर्णादिकम् । तेजस्संयोगात्कर्मणि परिवर्तन सम्भवति । पाकादिक्रियाया. तेजस एव सम्पद्यमानत्वं प्रतिपद्यते। तेजसि ऊष्णस्पर्शो भवति । परिणामत. येन केनापि वस्तुना सह तेजस सम्बन्ध. तद् वस्तु ऊष्णस्पर्शवत् ( Higher temperature ) भवति। तथैव तेजसि शुक्लभास्वररूपत्वम् । रूपत्वं अन्यादृशं तु वस्त्वन्तरसम्बन्धात् दृश्यत इति। तेजस अस्माकं च मध्ये विविधो प्रतिबन्धको भवत.। एक. प्रतिबन्धको ईदृशो भवति, यस्योपस्थितौ तेजसः, औष्ण्यादिप्रभावो न जायते, यथा काष्टादिः । अन्य.प्रतिबन्धक ईदृशो भवति यस्य उपस्थितौ तेजसः ओष्ण्यादिकं अस्माकं प्रभावयति, यथा काचादि। तेजसः स्रोतांसि ( Sources of Energy) १-सूर्यविधुदुल्कादयः ( Sun, electricry etc ) Celestial २-काष्ठेन्धनादय. (Chemical ) terres.rial ३-उदर्यम् ( शारीरिकक्रिया हेतुभूतम् ) ( Abdominal ) ४-आकरजं सुवर्णादिकं ( Royal metals ) Mineral ऊष्मादिना परिवर्तिते द्रवरूपे स्वर्णे (Gold ) न कोऽपि विकार. सम्पद्यत इति, इटमेवास्य द्रव्यस्य द्रव्यान्तरापेक्षया वैशिष्ट्यमस्ति। अतएव च सुवर्णं तेज इत्य- ·चतुर्दशोऽध्यायः भिधीयते। स्वर्णसदृश आदिपदेन गृहीत. प्लेटिनम ( Platinum ) नामको धातुरपि आकरजतेजस्त्वमूरीकरोति। ऋते तेजस शरीरक्रिया कदापि न सम्भवति। तच्च तेज. केवलं भोजनस्य (Chemical energy ) परिपाकेन बोध्यम् । इत्थं भोजनादे. पाचनक्रियाया. कारणरूपं तेजः औदर्यम् इति । वस्तुतस्तु सर्वमेव कर्म तेजोमूलकमेव, एवं च शरीरकृतप्रयत्नादिद्वारा यत् कार्य समुत्पद्यते पार्थिवपिण्डादिषु वेगादिसंस्कारजं वा, यद् गमनं भवति, तस्य सर्वस्य हेतुभूतं तेज एव, तच्च यान्त्रिकतेज ( Mechanical energy ) इति वक्तुं शक्यते । तेज इति विषयस्याध्ययनं ऊष्मा ( Heat ), प्रकाश ( Light ) श्चेति भेदतः भौतिकशास्त्रे विस्तरेण कृतं वर्तते। ऊष्मप्रकाशयो. गुणौ च क्रमश. स्पर्शरूपे (Temperature and colour ) भवत. । अदृष्टादिकारणैः सूच्याभिसर्पण विद्युदादयोऽपि तेजस एव प्रकारान्तरम् । इत्थं प्रकारेण तेजसः, समस्तप्रकाराणा वैशयेनाध्ययनं भौतिकशास्त्रस्य विकासा- नुबंधित्वमङ्गीकरिष्यति । ततो हि च ऊष्मा प्रकाश-विद्युत चुम्बकेषु ( Hent-Light-Electricity and Magnetism ) प्रत्येकमधिकृत्य पार्थक्येन विमर्शशीला. प्रबन्धा प्रणेतुं शक्यन्ते । वैशेषिकदर्शनसिद्धान्तमवलम्ब्याणुविखण्डनप्रक्रियाया (Disintegration of the atom) परिज्ञानार्थ शब्दशास्त्रस्य विज्ञानसम्बद्धस्याध्ययनं नितरामा- वश्यकं भवति । वैशेषिकदर्शनभौतिकशास्त्रयो सिद्धान्तानुसारेण शब्दविषयमलम्ब्य समन्वया- त्मिकया हशा विचार-विमर्शप्रवणः प्रबन्धो यदि स्वतन्त्रतया प्रणीतो भविष्यति, तदा तावत् तयोः सिद्धान्ताना समालोचनं निष्पक्ष-विधया भवितुं शक्यम् । प्रस्तुत- ग्रन्थस्य विषयो हि सामान्यभौतिकशास्त्रम् द्रव्यगुणकर्म च इत्यस्तीति कृत्वा प्रकृते विस्तरभिया उक्त विषयाणा विमर्श न सम्भविष्यति ।

·पञ्चदशोऽध्यायः सामान्य विशेषसमवायाभावानां विमर्शः सामान्यम् प्रशस्तपादभाष्यीयन्यायकन्दलीटीकाया सामान्यस्य लक्षणमित्थं निरूपितमस्ति। अनुवृत्तिप्रत्ययकारणत्वं सामान्यत्वमिति । आकारप्रकारैक्य-साधादिबोधकारणीभूता या जातिः सा सामान्यपदेन व्यपदिश्यते । व्याप्यत्वव्यापकत्वादिना सामान्यस्य वैशेषिकदर्शने त्रयो भेदाः समाम्नाता. सन्ति । ( १ ) परं, (२) अपर, ( ३) परमपरं चेति । सामान्येषु परत्वापरत्वपरापरत्वानां गमकानि तेषा व्याप्यत्व-व्याप्यकत्वव्याप्यव्यापकत्वानि समभ्युपगम्यन्ते । सत्ताया. व्यापकत्वात्तस्य परत्वं, घटत्वस्य व्याप्यत्वात्तस्यापरत्वं, द्रव्यत्वस्य व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वात् परापरत्वं चावगम्यते । साधर्म्यवहा समानजातीयाना पदार्थाना योग अन्तरं च भवितुमर्हति । एकस्मिन् स्थाने चत्वार मनुष्या , पञ्चदश गाव , षण्महिष्यश्च । अत्र सामान्यतया पञ्चविशतिर्जीवा. सन्ति । पशवो एकविशतिकाः, मनुष्या चत्वारश्च। उदाहरणेऽस्मिन् परं सामान्यं जीवत्वं, अपरं सामान्यं मनुष्यत्वं, गोत्वं, महिषीत्वं, एवं च परापरं सामान्यं पशुत्वं वर्तते। यद्य कस्मिन् द्वितीयसमूहे मनुष्यद्वयं, गोत्रयं महिषीपंचकं चास्ति । स च यदा द्वयोस्समूहयोगे जीव-पशु-मानवादीना संख्या पर- अपरपरापरसामान्यस्य योगं विधाय ज्ञातु शक्यते। यदि द्वितीयाया निरूपिताया संख्याया प्रथमसमूहे व्यक्तिगो महिष्यश्च लोपं गताश्चेत् तेषामन्तरं कार्यम् । अस्य बीजगणितीयरूपान्तरम् अधोलिखितप्रकारेण भवितुमर्हति- (मानं ) यदि व्यक्ति व, जीव. ज, गो ग, पशु प, महिषी तदा प्रथमसमूहे ४व + १५ ग + ६ म द्वितीयसमूहे २व + ३ग + ५ म तयोर्योगः ६व + १८ ग + ११ म तयोरन्तरं २व + १२ ग + १ म व = गम =ज जीवस्य परसामान्यत्वात् - %- -- म - - ·पञ्चदशोऽध्याय. १०५ व म % 3D % 3D अनेन समीकरणेन इदमायाति यत्- अर्थात् व्यक्तिः जीवो भवति । ग अर्थात् गौर्जीवो भवति । अर्थात् महिषी जीवो भवति । अर्थात् व्यक्तीना गवां महिषीणा च सर्वासा जीवेऽन्तर्भावो भवति । एवं उपर्युक्तसमीकरणे स्थापिते सति समूहद्वयस्य योगे जीवा ६ज +१८ ज + ११ ज = ३५ ज ३५ जीवा। एवं पशुत्वं परापरसामान्यम्, अर्थात् ग प अतः समूहद्वये पशव • १८प+११ प = २९ प २९ पशवः इत्थम् अङ्गाना योगेऽपि, एकत्व-दशत्व-शतत्वादीना जातित्वस्वीकारे तेषां अङ्गाना योगादिकर्माणि सम्भवन्ति । अत. सामान्यपदार्थस्य ज्ञानपर्यधिष्ठितं योगान्तरस्य ज्ञानमस्ति । अङ्क- गणितस्य बीजगणितस्य च षट्कर्मादिविधानानामयमेवाधारोऽस्ति । अत एव पदार्थाना स्पष्टीकरणे गणितस्य प्रयोगः स्वयमेव सामान्यपदार्थ निरूपयति । विशेषः वैशेषिकप्रशस्तपादभाष्यस्य न्यायकन्दलीटीकोक्तदिशा विशेषस्य लक्षणमित्थं प्रतिपद्यते। अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतुविशेष इति । विशेषोऽयं सामान्यात् सर्वथा प्रतीपो पदार्थविशेषोऽस्ति। विशेषस्यास्य वैशिष्ट्यादेवास्य दर्शनस्य ( वैशेषिकर्शनस्य ) वैशेषिक इति नाम्नाभृशमन्वर्थकत्वं संजुषते। यद् द्रव्यं निरवयवत्वाधारेण नित्यमस्ति तस्य वैशिष्ट्यं हि विशेष इति सम्प्रति सम्प्रतिपद्यते । निरवयवा एतादृशा. पदार्था आकाशकालदिगात्मानः पृथिव्यप्तेजोवायनां परमाणवः मनश्च । पदार्थस्यास्य ज्ञानेन नव द्रव्येष्वस्थितस्य विशिष्टव्यक्तित्वस्य व्यक्तीकरणं भवति । भौतिकशास्त्रीयप्रयोगानुसारेण ( Experiments) तदीयसिद्धान्तानुसारेण च पृयिव्यप्ते जोवायूना परमाणवः मूलरूत्वेनाभिन्नाः ।

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः । एतच्छास्त्रानुसारेण ते परमाणवोऽवस्थान्तरपरिणामरूपेण चतुर्विधा. दृश्यन्ते। एतेषामन्तर्भावः चतुर्विधोपयुक्तद्रव्यान्यतमे कतु शक्यन्ते । अतो हि तुर्णा द्रव्याणां परिमापनं पार्थिवमाना( Mass )नुसारेण क्रियते । अतएव आर्थिवमानं एक नित्यं मौलिकञ्च द्रव्यरूपमस्ति। क्रिया विशेषेषु यत्र तेजसो द्रव्यस्य वस्तुनि (पृथ्वी, अप, वायुषु ) परिवर्तनं विलोमव्यापार. पाकजपरिवर्तने ( Chenucal change ) नगण्यो भवति : Negligible ) तत्र तेज अप्येकः पृथङ मौलिकपदार्थ इव व्यवहर्तुं शक्यते । सर्वेषा द्रव्याणा घनफलादीना ज्ञानं दिग्ज्ञानेऽवलम्बितं भवति। आकाश- वस्तुभिर्व्याप्तस्य बाह्यस्य चावकाशस्य बोधो भवति । अतो हि शास्त्रेऽस्मिन् भौतिके आकाशस्य पृथक् द्रव्यत्वं नोरीकृत्य दिक्परिमेयत्वेन रूपेण दिश्यन्तर्भावो भवितुमर्हति । कालोप्येकः पृथग भौतिकपदार्थ. । अत. भौतिकशास्त्रे पार्थिवमानं दिक, कालश्चेत्येतानि त्रीणि पृथग्भौतिकद्रव्याणि मन्यन्ते विशेषत्वात् । द्रव्याणा संयोगसम्बन्धस्य एवं समवायसम्बन्धस्य च परिणाम- स्वरूपयोः गुण-कर्मणो धर्माधर्म विचारार्थं एतेषां विशिष्टद्रव्याणा बीजगणितीय- वर्णेषु प्रकटनं सुलभम् । अनया रीत्या अन्ये सकला पदार्थाः प्रकटीकर्तुं शक्यन्ते । यथा- पार्थिवमानं प, दिक् क्षेत्रफलं = द x द = द (जातिः) घनफलं द ( जातिः) गमनं दक - द क-१ आदि इत्थं पार्थिवमान-दिक्-कालात्मकमूलभूतात्मकपदार्थातिरिक्ताना क्षेत्र- घनफलादीनां तथान्येषा सकलविधपदार्थानां एतद्विशेषपदार्थाधारेण उपर्युक्तसमी करणानुसारं समभिव्यक्ति स्फुटतया कर्तुं शक्यते। समवायः अयुतसिद्धयोगाश्रयायिभावः समवाय इति समवायस्य लक्षणं न्यायकन्दली- D कालः = क % 3D ·पञ्चदशोऽध्यायः एषस्समवाय तनिष्ठगुणकर्मणा चाधाराधेयभावमूलक सम्बन्धं स्फुटीकरोति। वैशेषि- कमतानुसारेण सामान्यतया द्वौ सम्बन्धो परिज्ञायेते, तौ च संयोगः समवायश्चेति । वस्तुद्वयस्यास्थायितया तात्कालिक. मिथस्सम्बन्ध. संयोगशब्देन व्यपदिश्यते। सम्बन्धोऽयं संयोग. क्षणिकोऽनित्यश्च भवति, यथा वा तरी-नद्योस्सम्बन्धस्संयोगत्वेन प्रतिपादितोऽस्ति । आधाराधेयभूतेषु पदार्थद्वयेषु संयोगोऽयं गुणत्वेन तिष्ठतीति कृत्वा संयोगसम्बन्धः युतसिद्धो भवति । युतसिद्धात् संयोगात् सर्वथाभिन्न: अयुतसिद्धस्समवाय. नित्यसम्बन्धस्स्वरूप. प्रतिपादितोऽस्ति। अवयविना अवयवैस्सह, गुणाना कर्मणा वा द्रव्यैस्सह, सामान्यस्य व्यष्टिना सह. विशेषस्य च नित्यद्रव्येण सह यस्सम्बन्धः स न संयोग- सम्बन्ध , अपितु अयुतसम्बन्धस्समवायोऽस्ति। समवायो हि संयोगवत् व्यासज्यवृत्तित्वं नोरीकरोति, अपितु आधारस्यैव आश्रयित्वं स्वीकरोति । समवायं विना पदार्थ- योमिथस्सम्बन्ध अङ्गाङ्गिभावत्वेन परिसिद्धो न भवितुमर्हति । अस्य समवायस्य वैशिष्ट्यं हि तदितरसम्बन्धविसदृशं एकत्वमस्ति । समवायोऽयं गणितीयसमीकरणेन ( Equation ) स्पष्टतया निरूपयितुं शक्यते। अत्र अधस्तनोदाहरणेन गाणितिकपद्धत्या विवेचनं प्रस्तूयते। उदाहरणम्- तेजसः ( Heat ) पार्थिवपिण्डस्य ( Matter ) च संयोगेन औषण्य ( The sense of hot) प्रतीतिर्भवति। तेजसौष्ण्ययोः आधाराधेयत्वं समवायसम्बन्धो- नैवानुभूयते। स्पर्शगुणवर्णने, शीतोष्णानुष्णाशीतभेदेन स्पर्शस्त्रिविध उक्तोऽस्ति । एकस्मिन् पात्रे निहितं जलं शनैः शनै. ऊष्णीकृतं सत् जलस्य घनफले औष्ण्यानुसारेण वृद्धिदृश्यते। अत: जलस्य ऊष्णस्पर्शः घनफल ( जलाकाश) प्रसारश्चैतदुभयं यौगपद्य न भवति । शीतलीकृते च आकाशो ह्रसति । इत्थं पारदोऽपि ( Mercury-Hg) औष्ण्याधिक्ये प्रसरति (Expansion ) शेत्ये च आकुनति (contraction ) पारदस्य ऊष्णता शीतता च तेजसो समवायिकारणत्वेन वर्तते । पारदस्य घनफलस्य प्रसारोऽपि स्पर्शमानस्य ( Temperature ) मानानयनाय उपयोगी स्यात् । भौतिकशास्त्रे स्पर्शमापनाय ·वशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्ध त्या विमर्शः केषु साधारणस्पर्शमापकेषु ( Thermameter ) यन्त्रेषु पारदस्यैव उपयोगः ते। स्पर्शमापनव्यवहारे ( To measure the temperature ) परिमाणस्य nit) आवश्यकता भासते। तत्पूरणार्थं विशिष्टस्पर्शमानद्वयस्य ( Two ndard Temperatures) चयनं परमावश्यकम् । इत्थं निर्मितस्पर्शमापकं शेष्टपदार्थस्य ( जलस्य ), द्वयोः स्थिरस्पर्शावस्थयोः यथा-यस्यां शीतस्पर्शो- रजलं हिमावस्थां (पार्थिवत्वं ) प्राप्नोति तथैव ऊष्णस्पर्शोपरि बाष्पावस्था च वायुत्वं ) प्राप्नोति एतादृगुभयोः ( Freezing & boiling point of water ) त्र्यस्थं प्रसारं विभज्य अन्यस्पर्शानां मापनं कर्तुं शक्यते । एतत् स्पर्शद्वयोपरिस्पर्शमापकस्थ (Thermameter ) नलिकाया पारदस्य वान् प्रसारो दृश्यते तत्रैव चिन्हं कृत्वा तन्मध्यस्थायामः शतसमानभागेषु विभाजिते ति प्रत्येकं भाग एक शताशस्पर्शमानं ( one degree centegrade) इति मन्यते तादृक् स्पर्शमापकं शताशस्पर्शमापकशब्देन Centegrade Thermameter ) यवह्रियते। (चित्रसंख्या २४ ) ) तथ्यमिदमुपरितनेन विवेचनेन स्पष्टं भवति यत् ऊष्म ( Heat तेजः) संयोगेन पृथिव्यब्वायुषु ऊष्णस्पर्श. प्रतीयते, तदभावे ऊष्णेतरस्पर्शः प्रतिभाति । तस्य मापनं स्पर्शमापकयन्त्रेण कतुं शक्यते। यथाहि-तद् यन्त्रं, यदि कस्मिश्चिद् वस्तुनि सन्निधीयते, तदा तदन्तरगत: पारद. तस्योपरिभागमनुधावति । यत् संख्याङ्कित भागपर्यन्तं तद्गच्छति तया संख्यया तद् वस्तुन. स्पर्श. प्रमीयते। एकवस्त्वपेक्षया द्वितीयवस्तुना सह स्पर्शमापकं यन्त्र संस्थाप्य तन्मध्यस्थं स्पर्शान्तरं ज्ञायते। यदि च एकस्यामवस्थायां पारदप्रसारविभागसंख्याधिका भवेत् तदा तद्वस्तुनि ऊष्ण स्पर्शस्य बोध. स्यात् । वपरीत्येन शीतस्पर्शस्य बोध अवगम्यते। पदार्थस्येकस्य विभिन्नपार्थिवमानीय ( mass ) पिण्डेषु समानमाना ऊष्मा प्रदीयते चेत्, तदा तेषु समानस्पर्शमानाधिक्यं न भविष्यति । समस्पर्शमानाधिक्यं यदि प्राप्तव्यं चेत् तदा पार्थिवमानानुसारेण अष्मणः (द्रव्यस्य ) संयोग अपेक्ष्यते । 'एवं पार्थिवपिण्डेषु ऊष्मद्रव्यस्य ( Energy तेज ) संयोगे वियोगे च ऊष्णस्पस्यिा-

·पिञ्चदशोऽध्यायः
looc
9
80
70
60
50
A0
30
120
aman
०
( चित्रसंख्या-२४)

·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः - निम्नलिखितप्रकारेण गाणितिकेनोदाह्रियते। तद्यथा ऊ, पार्थिवमानं प, स्पर्शमानेवृद्धि ( १ ) ऊष्मायाः पार्थिवमानेन सह संयोगसम्बन्ध सापेक्षभावं भजते । ऊष्मा = %3- स्प ऊ 30 स्प अत. ऊ x x 8 स्प TX ऊ % 3D स्प ( २ ) ऊष्माया स्पर्शमानाधिक्येन सह सापेक्षभावं समवायसम्बन्धः अङ्गीकरोति। प ( गणिताधारण) किंवा वि ( H =s m.t) यत्र वि एकः स्थिरांकः (Specific heat ) भवेत्, स तु पार्थिवपिण्डाना धर्माधारेण भिन्नो भवति । एवं समुल्लिखितगणितीयसमीकरणेन ऊष्मा ( तेज ), पार्थिवमानं ( वस्तु) शमानाधिक्यं गुणः एतेषामन्तराले सम्बन्ध. स्पष्टो भवति । अतो हेतो. गणितीय- मीकरणं समवायसम्बन्धं प्रकटयितुं समर्थो भवति । एष सम्बन्धः एक एव । अस्य णितिकसमीकरणस्य एकत्वेन समवायस्यापि एकत्वं परिसिद्धयति । - - महर्षिणा कणादेन अभावस्य पदार्थत्वेन निर्देशोऽपि न कृत.। वैशेषिकसूत्रे गणादे कतिपयेषु स्थलेषु अभावपदार्थस्य प्रमेयरूपेणोल्लेख प्राप्यते। वैशेषिक- र्शनस्य प्रामाणिकग्रन्थे प्रशस्तपादभाष्ये, अभावपदार्थस्य सविस्तर वर्णनं समुप सभ्यते । अतो हि कणादपरवर्तिभिः वैशेषिकाचार्यै. अभावस्य पदार्थत्वं स्वीकृत- नासीदित्यभ्युपगम्यते । अभावो हि द्विविध. समाख्यातोऽस्ति । (१) संसर्गाभाव., (२) अन्योन्या- भावश्चेति। वस्तुनः संसर्गाभावमूलकस्तदभाव. संसर्गाभावः, यथा तेजो द्रव्ये शीत- संसर्गाभावमूलक: शीतस्पर्शस्याभावः। एकत्र वस्तुनि वस्त्वन्तरस्य तादात्म्याभाव- मूलकः इदमिदं न भवति इति प्रतीतिसाक्षिकोऽभावोऽन्योन्याभाव । यथा तेन पृथ्वी न भवति, पृथ्वी तेजो न भवति इत्यादिप्रतीतिसाक्षिकोऽभावः । संसर्गाभावस्त्रिविधः, प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावश्चेति । .

·पादशोऽध्यायः - यथा So १-प्रागभाव-कार्यद्रव्योत्पत्ते. पूर्व कारणद्रव्ये कार्यद्रव्यस्याभावः, प्रागभावः । यथा-मृत्तिकाया घटाभावः। २--प्रध्वंसाभाव.-कार्यद्रव्ये नष्टे सति तत् कार्य-द्रव्यस्याभाव प्रध्वंसा- भावः । यथा घटे नष्ट सति घटस्याभावः । ३-अत्यन्ताभाव अन्तं पूर्वी उत्तरा कोटि च अतिक्रान्तो योऽभाव. सोऽत्यन्ताभाव । प्रागभावस्य पूर्वकोटिहीनस्यापि उत्तरा कोटिर्भवति, प्रध्वंसस्य उत्तरकोटिहीनस्यापि पूर्वकोटिर्भवति, किन्तु अत्यन्ताभावस्य कापि कोटिर्न भवति, सोऽजन्योऽविनाशी च । अयं तत्र स्थाने भवति, यत्र तस्य प्रतियोगी कदापि न तिष्ठति । यथा शशे शृङ्गस्याभाव , तेजसि शीतस्य वाऽभाव । गणितीयसमीकरणे उभयप्रकारकाभावपदार्थानां निरूपणस्य सामर्थ्यमस्ति । वि पा स्प (H=s mt) संसर्गाभाव:- अयमभाव. पार्थिवद्रव्यस्य ऊष्मद्रव्यस्य च संयोगसम्बन्धादुत्पन्नाभावपदार्थ- रूपेण वर्णयितुं शक्यते । यथा- (अ) प्रागभाव ऊष्मद्रव्यस्य पार्थिवद्रव्यस्य च संयोगात्पूर्व प्रतीयमान. स्पर्शाधिक्यस्य अतिशयितस्य ऊष्णस्पर्शस्याभावः तादृशस्पर्शस्य प्रागभावः। अर्थात् ऊष्मण. शून्यमाने सति- ऊ=० इति उपर्युक्तसमीकरणे स्थापिते सति -वि पा स्प अस्मिन् समीकरणे ऊ=• तदा पा (पार्थिवमानं ) शून्यं न भविष्यति ऊष्मद्रव्यस्य पार्थिवद्रव्य संयोगात् अतः स्प=०, अर्थात् स्पर्शाधिक्यस्य मानं शुन्यं भविष्यति । अत स्पर्शाधिक्यस्य अभाव.। (इ) प्रध्वंसाभाव: यदि ऊ मानतुल्यं ऊष्मण. संयोगानन्तरं स्प मानतुल्यं स्पर्शाधिक्यं अस्ति, तदा ततः परं पुन. ऊष्मा न दीयते चेत्, स्पर्शाधिक्य- स्यापि स्प मानोपरि वृद्धिर्न भविष्यति । ऊष्म प्रदानस्य प्रक्रिया. ऊ मानानन्तरं प्रध्वंसात् स्प स्पर्शाधिक्यस्यापि अभावो भविष्यति । एष एव प्रध्वंसाभाव. । - ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः ऊष्मण - ( उ ) अत्यन्ताभाव:-उपर्युक्तसमीकरणेन स्पष्टं आधिक्यात् पर्शाधिक्यं, अर्थादेव, औष्ण्यवृद्धिर्भवति, परन्तु ऊष्मण आधिक्येन शैत्यं नोत्पद्यते । अर्थात् ऊष्मद्रव्ये शैत्यस्य सर्वथाऽभावः । एवं समीकरणस्य पूर्वपक्षे ऊ वर्णस्य ऋणात्मकरूपेण स्थापनेन उत्तरपक्षोऽपि ऋणात्मको भविष्यति; अर्थात् -ऊ= -पा x वि x स्प-पाx वि x ( -स्प) -(H)=ms (-t) अर्थात् ऊ मानतुल्यं तेजः पार्थिवद्रव्ये प्रदान-स्थाने एतावद् ऊष्मा निष्कासित स्यात्, तदा स्पर्शमानाधिक्यस्थाने स्पर्शमानहास ( शैत्यं ) प्रभविष्यति। अत इदं स्पष्टमस्ति यद् ऊष्माधिक्ये स्पर्शमानहासस्य ( शैत्यस्य ) अभाव.। एष एव अत्यन्ताभावोऽस्ति । यतो हि अस्याभावस्य भूत-भविष्यद्-वर्तमानेषु स्थितेस्सत्त्वात् । अन्योन्याभाव ऊ-पा रवि स्प ऊ वर्णस्य ( तेजसः ) मानं यथेच्छं वृद्धिः, ह्रासश्च यदि क्रियेत तदा द्रव्यस्य पा पार्थिवमानोपरि कश्चिदपि प्रभावो न पतिष्यति । किं वा पार्थिवमानस्य ऊष्मणः ( तेजस.) मानोपरि कोऽपि प्रभावो नास्ति; स्वतन्त्रद्रव्यत्वात् । अत. भाषाया ( In words ) ऊष्मणि पार्थिवमानस्य अथवा पार्थिवमाने ऊष्मणश्चाभावोऽन्योन्या- भाव इति वक्तुं शक्यते। इत्थमिदं सुस्पष्टं भवति, यद् गणितीयरूपान्तरं, सामान्यादिपदार्थानां सूत्र- रूपेण व्यक्तीकर्तुं समर्थमस्ति । अनया रीत्या भोतिकशास्त्रमपि शब्दाडम्बरं विहाय द्रव्यादीना सूक्ष्मतया विवेचनं कर्तुं प्रभवति । यथा उपरिलिखित ( H=mst ) ऊ=पा र वि x स्प सूत्रस्यास्य ( Formula) व्याख्यायां विविक्तमस्ति । अत्रेदमुल्लेखनीयमस्ति यत् सामान्य-भौतिकशास्त्रविषये निबन्धोऽयं प्रस्तूयते। ऊष्म-प्रकाशादीना अन्यविशेष गुणाना चाध्ययनेन भौतिकशास्त्रस्य समग्राध्ययनं भवितुमर्हति । अत्र सूत्रमिदं (ऊ=पाx विx स्प) ऊष्मणः ( Heat ) तस्य च गुणस्य स्पर्शस्य ( Temperature) विषये विलिख्यमानस्य प्रबन्धस्येदं प्रारम्भिक- भूमिकात्मकमस्तीति संव्याहतुमनुचितं न प्रतिभाति । ॥ इति शम्॥ * - ·परिशिष्टम् ( क ) प्राच्यपाश्चात्त्यवैज्ञानिकशब्दाना तालिका (ख ) सन्दर्भग्रन्थतालिका प्राच्यप्रतीच्यवैज्ञानिकशब्दाना तालिका वैशेषिकदर्शनमधिकृत्याङ्ग्लभाषाया लिखितेषु ग्रन्थेषु, वैशेषिकग्रन्यधु वर्णिताना द्रव्यगुणादिपदार्थानाम् आङ्ग्लभाषाया अभिधानानि समुल्लिखितानि सन्ति । साधारणसंस्कृतज्ञाना कृते ज्ञातुं सुलभं भवेदिति कृत्वोपर्युक्ताभिधानभिन्नान्य- भिधानानि, वैज्ञानिकभावार्थज्ञानविषयकं भ्रमं दूरीकुर्वता मयाऽत्र प्रदीयन्ते । ममानार्थकानि अधस्तन्या तालिकाया प्रदात्तानि सन्ति । अणुः Atom अणु विखण्डन अदृष्टं अन्त्यम् अप अपरत्वं अभिघात: अय. अवक्षेपणं अवस्था अशोभनं असासिद्धिक असासिद्धिकं परिवर्तनम् आकर्षणं आकाशः आकुचनं आक्ष ( नाक्षत्र ) दिनम् Disintegration of the Atom Invisible The last ( term ) Liquid Large, More Impact Iron Throwing downwards State Irregular Natural Changing of the Physical States Attraction Vacuum ( Volume, Plasma ) Bending ( Contraction ) Side eal Day ·११४ वशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः आत्मा आधारभूतं आयताकारं Soul Basic Rectangular Distance आयाम Scale आयामपट्टिका उपकरणं उत्क्षेपणं औन्नत्यम् अंशः अंशाकितं ( वृत्तखातपात्रम् ) कक्षा Instrument Throwing Upwards Height Fraction Gracluated Orbit Glass Plate काचपट्टः कार्पासक Divider Time Time Scale कालः कालिकम् ( परिमेयत्वम् ) काष्ठं क्रिया कुदिनम् ( सावनदिनम् ) कर्म कर्मकलान्तरम् कर्मत्वम् कथनम् क्षेत्रफलं गणितशास्त्रम् गमनं गमनचय गमन सूत्राणि गुणा. Action Solar day Momentum ( Motion ) The Rate of Change of Momentum Motion Boiling Area Mathematics Velocity Acceleration Equations of Motion Properties ·परिशिष्टम् गुण- गुणात्मक गुरुत्वं गोल Mnltiplication Qualitative Gravity Sphere Smell गन्ध Motion of the Planet ग्रहगति घटना घटिकायन्त्रं घनफलं Phenomenon Clock चत्रिका चन्द्रग्रहणं Volume Circular Plate Lunar Eclipse Common Difference Beaker Dimension चय. चषक Chord जाति जीवा ज्योतिषशास्त्रम् ज्ञानकोश (विश्वकोशः) तन्तुसूत्रम् तलम् तलकर्षणं तिर्यग दृष्टित्रुटि तुलामानम् तेज Astronomy Encyclopedia Thread (Cotton) Surface Surface tension Parallex Error Mass त्रपुः त्रसरेणु द्रव्यं द्रवत्वं द्वघणुक. दिक् Energy Lead Smallest Colloidal Particle Fundamental Physical Quantity Fluidity Molecule Space पशुकः ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विभः दैशिक ( परिमेयत्वम् ) Length ध्वनिः Musical Sound नलिकामुखम् Stop-cock नलिकाधन ( फल ) मापक Burrette नित्यत्वम् ( अवनाशिता ) Conservation नियतघन (फल) मापकं Pipette नियतधन ( फल ) वद्धिनी Graduated flask नियमः Law निर्णयः Inference (Result) निरसनम् Elimination निरीक्षणं Observation निसर्ग: Nature नोदनं Pressure पदम् 1. The Number of the Terms 2. Root पदार्थः Physical Quantity परत्वं Small, Less परत्वापरत्वं ( दैशिकं-कालिकं च) Relative परिधिः Circumference परिपूरक Complementary परिमाणं Unit प्रतिक्रिया Reaction प्रतिबलं Stress प्रतिमानं Weights प्रसरणं Expansion 'प्रसारण Bending प्रयोगः Experiment परिमाणात्मकम् Quantitative परिमेयम् Measurable ·परिशिष्टम् ११७ प्लवनम् पाकम् पाकजद्रव्यं पारद. Flotation Chemical Action Chemical Compound Mercury Cross-section Seperation Solid Outer Surface Balloon पीनता पृथकत्वं पृथिवी पृष्ठम् फुफ्फुसं भजनम् भ्रमि आयाममापक भूमिवासर ( सावन कुदिनम् ) भौतिकशास्त्रम् मणि. Division Screw-gauge Solar Day Physics-Natural Phylosophy Lens, mineral crystal Mean मध्य. मन Mind Value मानम् मिश्रणम् मुखम् रज. रजतं Mixture The first term of the Series Colloidal Particle Silver Taste Chemical Change Secret Colour रासायनिक ( पाकज ) परिवर्तनम् रहस्यं रूपं रैखिक लेख्यपत्रं व्यवकलनं व्यासः Linear Graph Paper Substraction Diameter ·वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमश. व्यासमापक वक्रताव्यासमापक वक्ररेखा वर्ग. वर्गाकार वर्णः Callipers Spherometer Curve Square Square Speech Consonant Matter ( Solid, liquid, gas ) Surroundings, Atmosphere Gas वस्तु वातावरणं Vapour Times Science Seperation All pervading Strain Solvent Solution वायुः वायुरूपम् ( बाष्पं ) वारम् विज्ञानं विभाग. विभुः विरूपणम् विलयनशीलम् विलयनम् विलयनशीलम् . विशेषाधृतपदार्थाः विस्तारः वृत्तखातः वृत्तखातात्मकं वस्तु वृत्तखातपिण्ड वृत्ताकार. वेगः वेधम् वैज्ञानिकः Soluble Derived Physical Quantities Breadth Cylindrical Hole Hollow Cylindrical Body Cylinder Circular Force Depth Scientific Sound Centegrade शब्दः शतांशः ·११९ परिशिष्टम् Cooled Regular Temperature Thermometer Propagation Degree Standard Molecular Attraction Note of an Octave Parallelogram Equation, Relation, Formula Straight Line Vernier General Method सोतीकृत शोभनं स्पर्श. स्पर्शमापकं स्थानान्तरगमनप्रक्रिया स्नातकस्तरीय. स्नेहः स्वरः समश्रुति. समीकरणं सरलरेखा सहायकपट्टिका सामान्योपाय. साद्रत्वम् सासिद्धिक स्थितिस्थापकता सिद्धान्तः सुवणं सूक्ष्म सूचिक सूत्रं सूर्यग्रहणं संकलन संख्या संयोग. Viscosity Perfect Elasticity Principle Gold Small Needle Equation, Formula, kelation Solar Eclipse Addition Number Contact ·१२० वशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः शोधप्रबन्धेऽस्मिन् प्रमाणत्वेन समुपन्यस्ताना ग्रन्थानां, ग्रन्थकाराणां च नामानि- - संस्कृतग्रन्थाः १- अमरकोश: रामाश्रमीटीकया समन्वितः २-~-कौटिलीय अर्थशास्त्रम् पाण्डेय रामतेज शास्त्री, पण्डित पुस्ताकालय, काशी ३-चाणक्यसूत्रम् ४-न्यायसूत्रम् दर्शनकेसरी गोपालशास्त्रिणा संपादिता ५-प्रशस्तपादभाष्यम् (न्यायकन्दलीटीकया समन्वितम् । संवत् १९५१ -भाषापरिच्छेद (कारिकावली) टीकाभि सहिता ७-मनुस्मृतिः ८-लीलावती-श्री लषण लाल, चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, वाराणसी। ९- वैशेषिकसूत्रम्-राधावल्लभ चौधरी, शेरपुर, १८८७ १०-समरागणसूत्रधारः ११-सांख्यसूत्रम् १२-सूर्यसिद्धान्तः हिन्दीग्रन्थाः १-द्रव्य के सामान्यगुण-गुप्ता, त्यागी एवं त्यागी, जयप्रकाश नाथ एण्ड कम्पनी, मेरठ २-प्रयोगात्मक भौतिकी ३-भारतीय दर्शन-श्री दत्ता एण्ड चटर्जी ४-भारतीय दर्शन-श्री बलदेव उपाध्याय, १९४५ ५- भौतिक विज्ञान-कुमार एवं भार्गव ६-माध्यमिक भौतिक विज्ञान-कुलश्रेष्ठ ७-रसायनशास्त्र भार्गव एवं भार्गव ८-शिक्षा जगत-मासिक पत्रिका, सर्वोदय प्रकाशन ·ग्रंथानामू मराठीग्रन्थाः १-युक्लिडच्या भूमिती ची पहली चार पुस्तकें-गोविन्द विट्ठल करकरे आणि मोरेश्वर देवकुल १८८५ २-ज्ञानकोश-श्रीधरव्यंकटेश केतकर, १९२२ 3116FFTT: 1. A Hand Book of Rao, George, Mahantı Narasınham, Chemistry & Physics I I. T., Kanpur 2. Atomic Physics Rajam 3. Conception of Matter Dr. Umesh Mishia 4 Dynamics S. L. Loney 5. Founders of Science Satya Prakash in Ancient India 6. Heat & Thermadynamicsa (1) Rajam, Saha Shrivastava ( 11 ) B. Dayal 7. Inorganic Chemistry-Bahl & Tuli, Satya Prakash, Ladalı Mohan Mitra, 19th Edison. 8. Intermediate Physics Basu & Chatterji 9. Kinetic Theory of Gases-Loeb 10. Mechanics Barkeley Physics Course Vol. I Mc. Graw Hill. 11. Meta Physics Bhaduri 12. Modern Physics-Rajam 13. Physics Physical Science Study Committee, Boston 1966. 1ę. Physical Chemistry-Bahl & Tuli 15. Practical Physics-Allea and Moore, Haranam Sinhh 18. Properties of Matter-C. J. L Wagstaff, London 1934, Searls.

·१२२
वैशेषिकसिदान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः
17. Relativity
Dr. Albert Einstein
18. Sound
Khanna & Bedi
18. The World University Ink Washington 1965
Encyclopedia

·No text on this page.