·HINDUILLUMINATHEMATLASTHAHDOLamRRAHAMDMRidinailiPRITUATIL ImIIIIIEInInternatural SHITARTAIN THETAIL MERI HIRIM श्रीमगोस्वामिविद्वद्गणकेसरी विद्यानिधि श्री ६ श्रीवजरत्नलालजीमहाराज, सुरत. TIMILIOR HITOHINITIOGHANT HimalOTIOHIDI SHAITHIHINDIRAHIMIRMALAMINO-HIT HIERTON ADMROMom' शुद्धाद्वैतसुधाप्रदानकुशला, वादीभप्रश्चाननाः श्रीमद्भागवतादितत्त्वरसिका न्यायादिशास्त्रे रता । पठाख्य निधिवालकृष्णचरणे, स्यासक्तचित्ता. सना श्रीमच्छ्रोनजानलालघरणा दीव्यति सर्वोपरि ॥ प्राकट्य संघत् १९१ भाद्रपद शुक्ला ७ [चीमनशास्त्री In गा ·जात्वा उदाहारः। श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमो विजयते । प्रेम्णोन्यत् साधनं लोके नास्ति मुख्यं परं महत् । श्रीभागवतमेवान परं तस्य हि साधनम् । अधिकारमभिप्राय भक्तमुखेन हि। सकृच्छ्रवणमात्रेण कृष्णप्रेम भवेद् ध्रुवम् । श्रीमद्भागवतं किलाष्टादशपुराणचक्रवत्ति महापुराणं चतुर्थप्रस्थानत्वेन प्रथितं, पूर्वमस्थानस्तरसेनाप्यायितं, श्रुत्यगोचराणामर्थे निगमरसभरितप्रपेव, विहितसाधन- विरहनिरालम्बानां हृदि स्वतन्त्रतया मुख्यस्य महतः प्रेमाख्यस्य साधनस्य समुत्पादकं कल्पतरुवद् भुवि विजयते। तथा हि “रुच्यादिना जातं मेम दोपदर्शनाभिवर्तते, दोपश्च शास्त्राभाचे लोकदृष्टया भवति । अतः श्रीमद्भागवतमेव सर्वशास्त्रार्थनिर्धारकं सर्वमाहात्म्यज्ञापकं प्रेमोत्पादकं भवति" इति श्रीमदाचार्य- वचनादध्यवसीयते । तदिदं भागवतं निरस्तसमस्तहार्दतमसोऽधिकारिणो हृदि कर्णरन्धेण प्रविष्टं सत् सखरं फलति, अतः श्रवणप्रणाड्या विचार आवश्यकः। "श्रवणस्पाङ्गत्रयम्, (१) भागवतस्य सम्यक्तात्पर्यज्ञानम् , (२) भक्तमुखाच्छवणम् (३) श्रोतुथ वैराग्यम्" " इति त्रीण्यङ्गानि श्रवणेऽपेक्ष्यन्ने । तदभावे न फलति । इतोप्युत्तमाधिकारिणस्तु भागवतस्यैकदेशेनाप्यय कल्पतरुः फलति, स च सर्वथा लोकेषु विरक्तः भागवतोक्ते असम्भावनाविपरीतभावनारहितः तीर्थादिना शुद्धान्तःकरणो विदुरतुल्यः (अपेक्षितः) "ततोपि अधिकः श्रवणे या उडवतुल्यः। तस्य लीलामात्रश्रुतावपि भक्तिर्भवति । अतो मुख्याधिकारसम्पन्ने भागवतश्रवणे भक्तौ न कोपि सन्देहः" अधिकारे जातेऽर्थस्याप्यवगते तत्त्वार्थदीपस्य किं प्रयोजनम् ? सर्वास्तिकवादिसम्मतत्त्वाद् भागवतस्य यथालब्धबुद्धचा तद्विविधविवरण- मणेनारोऽभवन् । ते स्वस्वराद्धान्तानुरोधिनमन्यथाथै दर्शयामामुः। परंतनदिवरणकृतां समये नीरक्षीरविवेकिनो हमा इव ब्रह्मवादमायावादयोनिर्गुणसगुणभत्तयोनिष्काम- सकाममार्गयोश्च तरतममानभावने विचक्षणाः सिद्धान्तापराधान्तविवेकिनो भगवद- नुकम्पाभाजो भावुका भुवमलचक्रुः। ते तु पात्रपूरितपीयपे पनितं " ·४ तृणशालमिव विपरीतार्थीश्च अपाकृत्य याथाथिरार्थानां ग्रहणे विप्रतिपत्तिरहिताः मन्तः सन्तो भागवतपाठफलमापादयन्तिस्म । परन्तु-पलिकालस्य कराल्साद् आसुरमाशाजुपां सन्मार्गदपमाणां प्रापस्येभिव्याप्ते "कोर्थः श्रेयान् दनि निर्णये विमतिपन्नाः सन्तःम्बकीया अपि स्वपममनुष्टाहं न पारयामामुः। अर्थात्मकोपि भगवान् एति स्वस्वरूपात्मास्य भागवतार्थस्य विसंवादमविपय मसा दयया निजमाहात्म्य परिप्यन् प्रकट हरिः। वाण्या यहा तढा स्वास्य प्रादुर्भुतं चमार हि" इति प्रभूक्ति- रेव प्रमाणं तद्वचनोपजीपिनामस्माम् । एव मानुपतर्नु स्वीकृत्य प्रादुर्भूनेः श्रीमदाचार्य- चरणरुक्तम,-"भागवताअज्ञाने अन्यथाज्ञाते च भक्तिन भवति, अधिकार- पिजाते फल न भविष्यति इति मयोपाय क्रियते, तत्वार्थो विविच्योन्यते, यम्मिन ज्ञाते सर्वथा भक्तिर्भवत्येव । नापि जाता भक्तिस्तूष्णीं तिष्ठति तादृशी भपियति या लतावत् प्रत्यह वृद्धिमायान्ती शीघ्र कृष्णारय फलिप्यति।अतो भक्तीन्छायां सर्वधनदनुसत्येयम्" इति च प्रतिश्रुतम् । श्रीभागवतगूढार्थमकाशनपरायणाः श्रीमदाचार्यचरणा भागवतार्थ सप्तरा व्याचिच्यासवः 'शाले सन्चे पररणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे, एकार्थ सप्तम जानन् अविरोधेन मुच्यते” इति प्रथमचतुष्टयस्य निन्धे न्तिमत्रयाणामर्थ सुनौपिन्यामूचुः । 'अर्थचय तु वक्ष्यामि निबन्धेस्ति चतुष्टयम्” इति सुघोधिनीपवादवगम्यते । तर शास्त्र सखिल भगवन्मजन भागवतम् । सन्या हादसा । यथा "अधिकारिणां सायनानि प्रथमसन्ने, सायनयुक्ताना श्रवण दिनीयम्पन्चे। तबादी सगीला तृतीयस्कन्थे । मृष्टानां धर्मादिपुरुषार्थसाधन चतुर्थरसन्थे। सिद्धपुरपार्थानां तज्जन्ममर्यादया संस्थापन पश्चमसन्चे। तन्मध्ये पाश्चिदनुग्रह पटसन्थे। पुष्टी प्राप्तस्य चैपम्यदोपस्य नित्यर्थ वासनाः सप्तमस्सन्थे । ततो वासनानिवृत्यर्थ सद्धर्मा अष्टमसरन्। ततो निरत्तदोपाणां भक्तिः नतमसन्चे। ततो भक्तानामासत्तिः दगमसन्ने। आमत्ताना स्वरूपेण व्यवस्थितिसादास। तथा व्यवस्थितानां भगवदाश्रय. द्वादशमन्धे, इति भक्तिभार्गीया सन्यव्यवस्था व्याहृता । मकरणानि कति वर्तन्ते इतिविशयवद्भिरस्मसम्ीकृता श्रीभागवतभारणविभाग- मूचियामनुसन्या । तथापि मारणनाना प्रदर्शनमत्र साम्प्रतं मन्यामह प्रथमे हीन-म- ध्यमानमाधिकारभेदेन त्रीणि प्रारणानि । द्वितीये तत्वध्यान-हरमाद-मननमरेन प्रारणानि त्रीणि । तीये गुणानीतमष्टिः, सगुणसृष्टिः, कालसृष्टिः, तत्वसष्टिः, जीवसृष्टिः,इति पश्चमारणामासर्गम्य रन्चमोक्षभेदन द्विपियवाद् दशप्रकरणानि । चनुर्थे धर्मार्थकाममोक्षभेदेन चसारि मरणानि । पञ्चमे स्वम्पदेगस्थित्यात्म ·प्रकरणद्वयम् । स्वरूपस्थिती तु १ भगवतः २ योगतः ३ ज्ञानतः स्थितिः इत्यवा- न्तरप्रकरणत्रयम् । देशस्थिती अपि भूः भुवः स्वः इति त्रितयात्मकलात्रीणि अवान्तर- प्रकराणानि सन्ति । पष्टे नामध्यानार्चनभेदेन प्रकरणत्रयम् । सप्तमे प्रकरणत्रयम्, असद्वासनासद्वासनामिश्रवासनेति । अष्टमे हरिस्मरणं सर्वदानं स्वोक्तनिर्वाहो मत्स्यावतारश्चेतिमकरणचतुष्टयम् । नवमे सूर्यचन्द्रवंशप्रकरणे उच्यते । दशमे-प्रथम जन्ममकरणम् । प्रमाण-पमेय-साधन-फलानि तामसप्रकरणस्थानि। प्रमाण- प्रमेय साधन-फलानि राजसस्थानि। प्रमेयसाधनफलानि सालिकस्थानि। ततो गुण- प्रकरणमिति त्रयोदशप्रकरणानि सम्भूय भवन्ति । एकादशे च जीवमुक्तिब्रह्ममुक्ति- नामभ्यां प्रकरणद्वयम्। द्वादशे च कृष्णाश्रय-जगदायय-वेदाश्रय-भक्तिमार्गाश्य-भाग- वताश्रयेतिपञ्चप्रकरणानि विजयन्ते । अथात्राध्यायस्वारस्यं प्रकटीकर्तुं समीहासीत् । परन्तु श्रीमुरलीधरदासभगवदीयैक्तिचिन्तामणौ दादशस्कन्धानां तात्पर्यार्थी निवन्ध- सुबोधिनीत उद्धृत्य सम्यक् विनिरूपित आस्ते एव। एवञ्चाध्यायार्थसाहनामान्यो ग्रन्थस्तु मदभ्यण वर्तते । तौ चाचिरात् सम्मुद्य प्रकटीकरिष्यामः । एवं भागवतस्य चतुर्विधार्यानां निरूपणे श्रीमदाचार्यचरणाः १९२० विंश- त्युत्तरकोनविंशतिशतकारिका रचयाञ्चक्रुः । तासामतिगभीरसातदध्येतृणामविगमो न भवतीति श्रीमाधवभट्टगङ्गाधरभट्टपद्मनाभहरिहरब्रह्मानन्दकृष्णचन्द्रश्रीदामोदरदास- प्रभृतयो भागवताः श्रीमदाचार्यचरणान् व्यजिज्ञपन् । अत एव कृपापारावाराः कारि- कार्थावबोधपत्यूह तिमिरप्रत्याख्यानपवलं प्रकाशमाविश्चक्रुः । निबन्धस्य टीकास्तिस्त्रः समुपलभ्यन्ते । गो० श्रीकल्याणराय रचिता टिप्पणी। गोश्रीपुरुषोत्तमचरणः प्रणीत आवरणभङ्गः । स च अस्मिन् विभागे प्रकटी- कृतः प्रकाशावधिको वर्तते। तदुत्तरं तु प्रकाशाभावाद्योजनेतिनाम्ना व्यवहीयते । तृतीया तु लालुभट्टोपनामकैः श्रीवालकृष्णभट्टैः संयोजिता निबन्धयोजनेति । एवं तासु शारदराकादयितप्रभाप्रचारमतोपकमेघावरणवारणे मारुतमिवप्रकाशार्थावरणभङ्ग विस्तृत- मतोवोपयुक्तमनुमाय तमेव निबन्धेन साकं युज्महे । श्रीमदाचार्यकृत्यवशिष्टस्याणुभाष्य- सेवात्रापि प्रकाशस्यावशिष्टभागपतये श्रीमभुचरणाश्चतुर्थस्कन्धस्य त्रयस्त्रिंशकारिकातः प्रकाशं विरचयन्तिस्म, परन्तु पञ्चमस्कन्धस्य पञ्चविंशदुत्तरकशतकारिकापर्यन्तं विरचय्य विरेमुः। श्रीपुरुषोतमचरणा आवरणभङ्गे एतनिढोदन्तं सज्ञापयन्तिस्म गद् 'एतदन्तं श्रीमदाचार्यः कृता व्याख्या एतदने प्राभवीया' इति ।

·६ पानकारिकामु पञ्चवलारिंगदुत्तरगतमनकारिकाः प्रयमभागे आरिभाविताः । पक्षमत- तिपरकादशनकारिकाः श्रीपुरुषोत्तमानपिः मीनया योननपा गा. दिनीयभाग प्रादुर्भारमेष्यन्ति । प्रामध्यविलम्बहतोरापंदने निर्षित पन्ट मनः । मनोप्यधिणं, मां दुग्याकरीति यदविमान्यग्रन्यो विभागनाविष्क्रियते इति विपश्रितामाश्रयनियानः मुनामवेयत्रीमन- रत्नलालजीमहाराजवरणः साकंभारनेऽविरनं पर्यटनम्येनानेन जनेनामायने यावर्थय नायवैतद्विधातुं गायन इति तत्कार्यतां मानावनां विदिननरमेव । परमाटिने- स्मिन् श्रीमदाचार्य वचनामृतवारिधिगंगोधने मन्पनि डिम्भमाहममम्मा मन्यं । तयापि प्रभुश्रीवाभनसचन्द्रछटपाधिगतदिवल: पारमेष्यामि इन्युटारविश्वामभरण भत्तोम्मि। शनासा मंगोधितमपि जीवशेमुपोमहर्ज स्मन्निं भवन्यति प्रमादजानव्य- त्यासं निराकृत्य शुद्रिमायालयों दगारयो मनीषिणः कृपावनीयफ समां दास्यन्ति भवन्तो विपथिहराः समुलध-शुद्धिपत्रक द्वितीयभागे एकीकृत्य दिमामि । भानामंग भगवालीलामृता पारसभं पुम्नकमिद भागवतपीयूपपिपासावतो विपश्चिन्यायम्य द्रोप- शमं करिष्यतीति। श्रीमदाचार्यचरणाश्रयागंगुरदं भागवतस्य भगवम्ब-पत्यान् नदीयमिद तत्पादपोषु निवेदयामि । सं० १९९१ शास्त्री-चीमनलाल। फातिमालपतिपद् 'साहित्य पग"शुदिनगन्ने 'नि! स

·श्रीबालकृष्णो विजयते ।
परमभगवदीयश्रीबालकृष्णचरणसेवनपरायण
श्रीयुत शेठजी डाह्याभाई वेरागीवाला-सुरत.
जन्मदिवसः सं. १९१४ ज्येष्ठ शुक्ला ४
गोलोकवासावसरः सं. १९८६ आश्विनशुल्ला ७ सोमः
येन भगवत्सेवापरायणेन सम्पूर्णससाहित्यश्रीमद्भागवतार्थनिबन्धप्रकाशने
द्रव्यसाहाय्यदानं प्रतिज्ञातम् ।
श्री " अनाविल बन्धु" प्रिन्टिग प्रेस, पुरानपुरी भागल-सुरत.

·થી ગેલેકવાસી પરમભગવદીય ડાહ્યાભાઈ હરકિસનદાસ વેરાગીવાળા. (સુરત) (ભગવદીયજીવન) આ પરમ ભગવદીય શેઠને જન્મ સ ૧૯૧૪ના જેઠ સુદિ ૪ના રોજ વિશાદિશાવાળ જ્ઞાતિના ધુનિક અને ભગવદ્ભાવસ જ કુટુંબમાં થયું હતું તેથી તેમને જન્મસિદ્ધ ભગવદ્વાન હતિ તેમના પિતા શ્રીયુત હરકીશનદાસ શેઠને શ્રીગેસ્વામિ શ્રીમઝલાલજી મહારાજશ્રી સાથે બહુ જ સખાભાવ હત શ્રીમનલાલજી મહારાજશ્રીના વિશ્વાસપાત્ર અને કૃપાપાત્ર હતા, ડાહ્યાભાઈ શેઠના ઘરમાં બે ત્રણ પેઢીથી શ્રી સ્વામિનીજી સહિત શ્રીમદનમેહનજી તથા શ્રીનવનીતપ્રિયજી તથા શ્રી બાલકૃષ્ણ લાલજીની સેવા બિરાજે છે હરકીશનદાસના પહેલા તેમના ઘરમા બીરાધા નભસ પ્રદાયમાલીએ સેવાપ્રધાર ચાલતો હતો પરંતુ પરમકૃપાળુ ગો. શ્રીમન નાનજી તથા ગ૦ શ્રી જદુનાથજી, શ્રી ઘનશ્યામભાવજી આ ત્રણેને પિતાને ઘેર પધરાવી તે શ્રી ઠાકુરજીને પુષ્ટ કરા યા ત્યારથી તેમને ત્યાં અવિચ્છિન્ન પુષ્ટિમાર્ગીય મેરાપ્રકાર જ ચાલુ થશે અને ત્યારથી સેવા બુખ થઈ જ્યારે શ્રીમદાચાર્યચરણેત સવા પ્રકાર અને સેવ્યસ્વરૂપનું ભાન થાય ત્યારે સેવ કલમો લખ્યા પ્રમાણે કુલ મળે છે તેને પ્રત્યક્ષ દષ્ટાન્ત આ શેઠજી છે કે જેમણે પુષ્ટિસેવા પ્રકાર આ પ્રમાણે ચાલું કરીને અહર્નિશ રામ અને પ્રભુના સ્વરૂપ-મહમ્મદર્શક સામાયિક ગ્ર વાયરામાં જ સમય ગાળ પ્રબુમા નિષેધ કર્યો હતે શ્રીહરિરાયજીની આજ્ઞા પ્રમાણે ખરે સત્સગ તે ગ્રન્થને છે એમ સમજી ગ્રન્થને સત્સગ બહુજ આન દથી કરતા હતા. પ્રમાણે ચાલતી રોવામાં પનું દર ત્રીશ બત્રીશ વર્ષે કઈક ને કંઈક પ્રતિબધ આવે, તે જાણે પ્રભુ ઇચ્છાએ ત્રીસ વર્ષ નકી થઈ ગયા હોય એમ સં ૧૮૯૩ મા આગથી શ્રી ઠાકુરજીને બહાર પધરાવવા પડ્યા, તેવીજ રીતે સ ૧૯૨૩ માં આગથી ૧૫૪ મા પોગથી ૧૯૮૧ માં પાકી મરજાદ લેઈ સર્વશુદ્ધિ કરવાના પ્રસંગે શ્રીઠાકુરજીનુ ગૃહનહાર પધારવું થયુ સેવાના પ્રતિબધે પ્રભુ જ દૂર કરે ત્યારે જાણવું કે પ્રભુએ એ જ અગીકાર કર્યો છે પ્રભુએ ડાહ્યાભાઈનું સમગ્રજીન સેવામય બનાવ્યું. અન્યાય કે અસમપિત પ્રહણ કરતા ન હતા મદવાડ જેવા પણ પ્રતિબધેમાં સખડી ન લેતા, કદિ દુધ ભેજ રહેતા, પિતે વાણમા અસદાલાપ પણ ન કરતા આ ચારે બહિં મુખના દૂષણેથી દૂર હતા તેમના ધર્મપત્ની ૧૯૬૨ સુધી રહ્યા પછી તે ગાલેકવાસ થયા ડાહ્યાભાઈ શેઠના ગુરુદય ગ૦ થી ૧૦૮ શ્રીમમલાલજી મહારાજશ્રી હતા રોકે બાલ્યાવસ્થામાં બ્રહ્મસ બધ લીધું હતું, તેમણે પ્રમાદાસ્યનિદ્રા આ મણ તમે ગુણના સતા ઉપર પૂર્ણ કાબુ મેળવે હતા, તે ત્રણે શત્રુ તેમનાથી પરાજિત થઈ દૂર થઈ ગયા હતા નિવાસ્વલ્પ જ હતી પ્રભુસેવામાં નિરતજીવને સંયમ સહુજ સિદ્ધ થાય છે, તે શ્રીબાલકૃષ્ણલાલજીના ઘણું મોર કર્યા હતા, મા ·તેમણે ગો. ૧૦૯ત્રજાલાજી મહારાજની પણ કૃપા સદન કરી હતી આ ભ અવતાર્થ નિબંધ માટે મહારાજશ્રી ત્રિજનલ વક પ સે સ. ૧૮૮૩ માં વાતચીત કરી, પ્રકાશ અને આવરમગથે આ કન્ય પ્રતાને જે ખર્ચ થાય તે અપવા સૂચવ્યું, વણ હજાર સુધી જ અમે એ પી એમ પ્રતિજ્ઞા કરી વચન આપ્યું તે વચન તેમના યિ શેઠ ચીમન- લલ પણ પાને પગે છે, અને તેમની પહેજ પીકુ ને પેને લાડ લડાવી સેવાપરાયણ રહે છે આ અગર નિને અવર અનિરાય ઉોગી અને કોમપ્રભુ પરમ ઢમર્મક માન્ય છે, એ વાત સર્વ કેઈ ભગત,ત્રષ્મિત વર્ગ ભણે છે, તેવા ઉપગી અન્ય માટે જેમનું દમ વપરાય એથી વધારે દેવી કહ્યું છે ! એ અન્ય અત્યારે પ્રથમથી પંચમધના ૨૧ અબવ સુધી છપ છે છે. બાકી રહે પ્રખ્ય પૂર્ણ કરવાની તેમના ચિ ચીમનલાલોને મ જ છે અ મમાં ડવ ભાઈ ની એની પીન હતી કે તે છપતા ભાગના પનું દર્શન કરાવો, એમ પ્રેમપૂર્વક તે મુદિત ભ ગ જો માગત, આ અત્યારે પ્રારા એવા નાં ગણી ન કરન હશે તે પણ તેમને આનંદ ઉઠાવે છે આ પ્રીમિક સમિ ઉપર તેમની પણ સારી પ્રતિ રહી છે કે તેમના ભાઇના મર્મપતી સુરેજ ગેલેકસ થયા પછીથી તેમની ૫૫ળ બનશ એ જ છે નામને 2 કાર માટે રી મમ આપી હતી તે ૫ કે ન ભરી સામાજિક અન્યમા મસિ મિ છે, તે મા ગેિરે અને તે કરી અને પ ક હીર જ થયું ને પબ સેવામાં જ પર રહી મળવાની સમય ગળી મદિર મ મ મ પ ક થી દર્શન વિના રહેતા ની આ લિમ Wતના જા" ગિનને બુમ એકત એનું નામ સેવા આપી સેવા કરતા ભv P i lir | દે છે અને પેનની કેદની ઘર સુધી પણ સેવા કરવાની હત અને . પેત 1 પતિ કે ગેલેકસ અને અદ્ધિ સિહ છે અને સં ૧૦૮ ને રમા ક ન ક ન ક સ ષ શારી- ચીમનલાલના શિવમ | ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूपितमूर्तिर्विजयते । श्रीमहल्लभाचार्यचरणप्रकटितसप्रकाशतत्त्वार्थदीपनिबन्धान्तर्गतं तृतीय श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणम् । सप्रकाशम् (श्रीगो० श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतावरणभङ्गाख्यव्याख्यासमेतम् ।) - अथ प्रथमस्कन्धार्थः। प्रकाश:-श्रीभागवतप्रकरणं च्याचिख्यासुस्तत्प्रतिपाद्यरूपं भगवन्तं सङ्कीर्तनेन स्तौति श्रीकृष्णमिति- निवन्धः-श्रीकृष्णं परमानन्दं दशलीलायुतं सदा । सर्वभक्तसमुद्धारे विस्फुरन्तं परं नुमः ॥ १ ॥ प्रकाश:-कृष्णशब्देन परं वस्तूच्यते । तदेव कदाचित् 'परमसौन्दर्य स्वगतं श्रीमत्पुरुपोत्तमपादप्रणीततत्त्वदीपप्रकाशावरणभङ्गः । निखिलश्रुतिगणसारोऽधिकाररहितेऽपि यो मुक्तिम् । श्रद्धावति वितरति तं पुराणपुरुपं सदा वन्दे ॥ १ ॥ पूर्वप्रकरणसमाप्तादेवैतदारम्भस्य समर्थितत्त्वात्तृतीयं प्रकरणं व्याख्यातुमेवारमन्ते भाग- वतेत्यादि । मङ्कीर्तनेनेति, सम्यक्स्वरूपकथनेन परं वस्तूंच्यत इत्यादि । एतेन परवस्तुत्व- बोधिका यावत्यो निरुक्तय. 'कपिभूवाचकः शब्द' इत्याद्या. श्रौत्य , 'कृषिउत्कृष्टवचनो नश्च सद्भक्तिवाचकः । अश्चापि दातृवचनस्तेन कृष्णं विदुर्बुधा' इत्याद्याः पौराण्या, 'पुरुष . स परः पार्थ 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्य' इत्याद्याश्च सगृहीताः । तेन 'कृष्णस्तु भगवान्स्वयं 'कृष्णमेनमवेहि स्वम्' इत्याविपूक्त परत्वं यन्मयलीलोपयिकम्'इत्यादिपूक्तं परमसौन्दर्यं च तस्मिन्नेवोपसंहृतम् । १. यन्मर्त्यलीलोपयिक स्वयोगमायावल दर्शयता गृहीतम् । विस्मापन स्वस्य व सौभग. पर पद भूषणभूषणाम् ॥ तृतीयस्य द्वितीये । २. कृष्णे ।

·२ प्रथमस्कन्धार्थ । प्रकटीकरिष्यामीति साकार प्रादुर्भूतं सत् श्रीकृष्णः । अनेन विभूतित्वं निपारि- तम् । फलरूपतामाह परमानन्दमिति । तस्य साधनं श्रवणमिति, तद्विपयरूपतामाह दशलीलायुतमिति । अवतारप्रयोजनमाह सर्वभक्तसमुद्धार इति । ततोऽप्यन्यो महान् भविष्यतीत्याशङ्कयाह परमिति । अवतारस्तु स्तुतिप्रिय इति ज्ञापयितुं नुम इति ॥ १॥ सिद्धे भागवते किं त्वया कर्तव्यमिति शङ्का वारयितुं स्वग्रन्थविपयमाह शास्त्र इति- निवन्धः-शास्त्रे स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते ॥२॥ प्रकाश:-भागवतार्थस्तादृशो वक्तव्यो यो द्वादशस्कन्धार्थेप्ननुस्यूतो भवति। एवमुचरनापि स्वावयवेपनुस्यूतस्तदेवाविरोधो भवति । तस्य फलमाहुरनेनेत्यादि, मूलरूपाकारसहिताविर्भावकथनेन । 'ताविमौ वै भगवत' 'तयो- रेको बलभद्रो बभूव' 'वासुदेवो भगवता' 'वृष्णीना वासुदेवोऽस्मी'त्यायुक्त विभूतित्वं निवा- रितम्। पुरुषे तदवयवानामिव तसिंस्तांसामविनाभावोधनेन तावम्मानतया निवारितमित्यर्थ । फलरूपतामाहेति। उक्तविधं वस्तु श्रीभागवते ‘फलमत उपपत्ते 'इतिन्यायवकलान्तरदातृत्वेन न प्रतिपाद्यते, किन्तु तथाले सति भूमत्वेन निरवध्यानन्दरूपतया प्रतिपाद्यत इति वक्तु फलरूप- सामाहेत्यर्थ । तस्येत्यादि । सादृशमपि तकरदातृत्वपूर्वक प्रतिपाद्यत इत्यत्र किं गमकमित्या काहाया तस्य फलस्य साधनं श्रीभागवतश्रवणमितिहेतो श्रवणविपयरूपतामाहेत्यर्थ । तथाच प्रलयवत् प्रसुप्तमत्र न प्रतिपाद्यते, किन्तु दशलीलारूपव्यापार कुर्वच्यणविषयत्वेन प्रतिपायत इत्येव तद्गमकमित्यर्थ । अवतारेत्यादि । तर्हि मूलस्थानस्थित्यापि फलसिद्धे श्रुत्यापि तत्सिद्धेरवतारस्य श्रीभागवतस्य च किम्प्रयोजनमित्याशङ्काया तत्प्रयोजनमाहेत्यर्थ । सर्वेत्यादि । मन्दादिभेदेन त्रिविधाना भक्ताना सम्यगनायासेनोद्धारे, निमिचाकर्मयोग इति सप्तमी । उद्धारार्थ विशेषेण तद्माधरूपेण स्फुरन्तं तत्तदृदये भासमानम् । तथाचासाधना- नामनायासेन शीघ्र हृदयप्रवेशो व्यापिवैकुण्ठादिहागमनस्य प्रयोननमित्यर्थ । अन्य इति, अन्योऽवतार । स्तुतिप्रिय इति, उत्कर्षाधायगुणवर्णन प्रिय यस्य तादृश । तथाच पमा- ध्याध्यादिषु स्तुत्या प्रास्ट्यालुन्त्यादिपु प्रसादाच तदर्थ स्तुतिरित्यर्थ ॥१॥ . १ उपसंहारस्य । ३ श्रीकृष्णे विभूतीनाम् । ३ अवतारप्रयोजनमाइ । ४ तथाच नि यापनानामित्यपि पाठ।

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अक्षराणामपि प्रत्ययरूपाणामर्थोऽस्ति प्रकटः। सर्वेपामेवार्थोऽस्तीत्यवोचामाखण्डशो- प्रतिपादने चाक्यार्थः कृत्रिमो भवेदिति तनिराफरणार्थमाह एकार्थमिति । यथा भगवान् पड्गुणैश्वर्ययुतस्तथा भागवतार्थः स्कन्धाद्यर्थयुक्तः । एवं ज्ञानस्यावान्तरफ- लमाह संसारान्मुच्यत इति । भक्त्यर्थमेपा मुक्तिरपेक्ष्यते ॥२॥ तत्र भागयतार्थमाह आनन्दस्पेति- निवन्धः-आनन्दस्य हरेर्लीला शास्त्रार्थों दशधा हि सा । "अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूनयः ॥ ३ ॥ मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः" । अधिकारी साधनानि द्वादशास्तितोऽत्र हि ॥ ४ ॥ निरूप्य सङ्ख्या स्कन्धा हि द्वादशैव न चान्यथा । तृतीयादिदशस्कन्धैर्लीला दशविधोदिता ॥५॥ श्रोतुर्वक्तश्च लक्ष्माये द्वितीये त्वङ्गनिर्णयः । इतीदं द्वादशस्कन्धं पुराणं हरिरेव सः॥६॥ प्रकाशा-आनन्दरूपस लीलाप्यानन्दरूपा । हरेश लीला सर्वदुःखहीं। एवमेकेन श्रीमागवतप्रतिपाद्यो भगवान्खरूपकथनमात्रेण स्तुतः । अतः परमेकेन निवन्धकरणप्रयोजनं वदन्ति सिद्ध इत्यादि । अविरोधो भवतीति । तथाच सप्तार्थाविरोधप्रतिपादनं स्वग्रन्थविषय इति नास्मत्प्रवृत्ति- वैययमित्यर्थः । नन्वनुसीवनस्य पदार्थ एव पर्यवसानं वाच्यं, न त्वक्षरार्थे, पदावयवभूतानाम- क्षराणामनर्थकत्वात् । तीर्थाङ्गीकारे एकाक्षरादिकोशोक्तस्यैवार्थस्य ग्रहणौचित्यात् । कचित्कचित्र- दार्थेन विरोधापतिः शाब्दबोधवैधुर्यापत्तिश्चेति चेत्तत्राहुरक्षराणामित्यादि । तथा चैतादृशार्थन- हणे कोऽपि न दोपः । एतेन लक्षणयार्थोऽस्मिाभिर्न वाच्य इतिबोधितम् । अवोचामेति, सर्वनिर्णये 'वर्णाः पदानि सर्वाणी'त्यत्रावाचामेत्यर्थः । नन्वविरोधः स्वस्वमतानुसारेणान्यैरपि प्रतिपाद्यत एवेति कोऽत्र विशेष इत्याकाहायामाहुः खण्डश इत्यादि । तथा चायं विशेष इत्येत- 'दर्य प्रवृत्तिरित्यर्थः । एपेति, नेहाद्रागविनाशः स्या'दित्युक्तरूपा । एकादशस्कन्धे गीतायां चातिविरक्तस्य गुणातीतस्यैव भक्त्यधिकारप्रतिपादनादिति ॥ २॥ न। ६. भरे । ३. प्रत्पेन । ४. नियन्भे । ५: अशि ·२ - प्रथमस्कन्धार्थः। प्रकटीकरिष्यामीति साकारं प्रादुर्भूतं सत् श्रीकृष्णः । अनेन विभूतित्वं निवारि- वम् । फलरूपतामाह परमानन्दमिति । तस्य साधनं श्रवणमिति, तद्विपयरूपतामाह दशलीलायुतमिति । अवतारप्रयोजनमाह सर्वभक्तसमुद्वार इति । ततोऽप्यन्यो महान् भविष्यतीत्याशङ्कयाह परमिति । अवतारस्तु स्तुतिप्रिय इति ज्ञापयितुं नुम इति ॥ १॥ सिद्धे भागवते किं त्वया कर्तव्यमिति शङ्कां वारयितुं स्वग्रन्थविषयमाह शास्त्र इति- निवन्धः-शास्त्रे स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते ॥२॥ प्रकाश:-भागवतार्थस्तादृशो वक्तव्यो यो द्वादशस्कन्धार्थेष्वनुस्यूतो भवति। एवमुत्तरत्रापि स्वाययवेष्वनुस्यूतस्तदेवाविरोधो भवति । तस्य फलमाहुरनेनेत्यादि, मूलरूपाकारसहिताविर्भावकथनेन । 'ताविमौ वै भगवतः' 'तयो- रेको बलभद्रो बभूव 'वासुदेवो भगवता' 'वृष्णीनां वासुदेवोऽस्नी'त्यायुक्तं विभूतित्वं निवा- रितम् । पुरुषे तदवयवानामिव तलिस्तांसामविनाभायबोधनेन तावन्मात्रतया निवारितमित्यर्थः । फलरूपतामाहेति । उक्तविधं वस्तु श्रीभागवते 'फलमत उपपत्तेः' इतिन्यायवत्सलान्तरदातृत्वेन न प्रतिपाद्यते, किन्तु तथाले सति भूमत्वेन निरवध्यानन्दरूपतया प्रतिपाद्यत इति वक्तुं फलरूप- तामाहेत्यर्थः । तस्येत्यादि । तादृशमपि तत्फलदातृत्वपूर्वकं प्रतिपाद्यत इत्यत्र किं गमकमित्या- काज्ञायां तस्य फलस्य साधनं श्रीभागवतश्रवणमितिहेतोः श्रवणविपयरूपतामाहेत्यर्थः । तथाच प्रलयवत् प्रसुतमत्र न मतिपाद्यते, किन्तु दशलीलारूपव्यापारं कुर्वच्छ्वणविषयत्वेन प्रतिपाद्यत इत्येव तद्गमकमित्यर्थः । अवतारेत्यादि । तर्हि मूलस्थानस्थित्यापि फलसिद्धेः श्रुत्यापि तसिद्धेरवतारस्य श्रीभागवतस्य च किम्प्रयोजनमित्याशकायां तत्प्रयोजनमाहेत्यर्थः । सर्वेत्यादि । मन्दादिभेदेन त्रिविधानां भक्तानां सम्यगनायासेनोद्धारे, निमित्चात्कर्मयोग इति सप्तमी । उद्धारार्थ विशेषण तायरूपेण स्फुरन्तं तवद्धृदये भासमानम् । तथाचासाधना- नामनायासेन शीघ्रं हृदयप्रवेशो व्यापिवैकुण्ठादिहागमनस्य प्रयोजनमित्यर्थः । अन्य इति, अन्योऽवतारः । स्तुतिप्रिय इति, उत्कर्पाधायकगुणवर्णनं प्रियं यस्य तादृशः । तथाच पञ्चा- . ध्याय्यादिपु स्तुत्या प्राकट्यासुन्त्यादिपु प्रसादाच तदर्थ स्तुतिरित्ययः ॥ १॥ । १. उपसंहारस्य । ३.श्री विभूतीनाम् । ३.अवतारप्रयोजनमाइ । ४. तथाच नि.साधनानामित्यपि पाटः।

·सावरणमने सप्रकाशे श्रीमनागवतार्थप्रकरणे अक्षराणामपि प्रत्ययरूपाणामर्थोऽस्ति प्रकटः। सर्वेषामेवार्थोऽस्तीत्यवोचामासण्डशो- ऽर्थप्रतिपादने बाक्यार्थः कृत्रिमो भवेदिति तन्निराकरणार्थमाह एकार्थमिति । यथा भगवान् पड्गुणैश्वर्ययुतस्तथा भागवतार्थः स्कन्धावर्थयुक्तः । एवं ज्ञानस्यावान्तरफ- लमाह संसारान्मुच्यत इति । भक्त्यर्थमेपा मुक्तिरपेक्ष्यते ॥२॥ तत्र भागवतार्थमाह आनन्दस्येति- निबन्धः-आनन्दस्य हरेलीला शास्त्रार्थों दशधा हि सा । "अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ॥ ३॥ मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः" । अधिकारी साधनानि द्वादशास्तितोऽत्र हि ॥ ४ ॥ निरूप्य सङ्ख्या स्कन्धा हि द्वादशैव न चान्यथा । तृतीयादिदशस्कन्धैर्लीला दशविधोदिता ॥५॥ श्रोतुर्वक्तुश्च लक्ष्माये द्वितीये त्वङ्गनिर्णयः । इतीदं द्वादशस्कन्धं पुराणं हरिरेव सः॥६॥ प्रकाशा-आनन्दरूपस्य लीलाप्यानन्दरूपा । हरेश्व लीला सर्वदुःखहीं। एवमेकेन श्रीभागवतपतिपाद्यो भगवान्खरूपकथनमात्रेण स्तुतः । अतः परमेकेन निवन्धकरणप्रयोजनं वदन्ति सिद्ध इत्यादि । अविरोधो भवतीति । तथाच सप्तार्थाविरोधप्रतिपादनं स्वग्रन्थविषय इति नास्मत्प्रवृत्ति- वैयर्थ्यमित्यर्थः । नन्वनुसीवनस्य पदार्थ एव पर्यवसानं वाच्यं, न त्वक्षरार्थे, पदावयवमूतानाम- क्षराणामनर्थकत्वात् । तत्रार्थाङ्गीकारे एकाक्षरादिकोशोक्तस्यैवार्थस्य ग्रहणौचित्यात् । कचित्कचित्त- दार्थेन विरोधापत्तिः शाब्दबोधवैधुर्यापत्तिश्चेति चेत्तत्राहुरक्षराणामित्यादि । तथा चैतादृशार्थन- हणे कोऽपि न दोषः । एतेन लक्षणयार्थोऽॉस्माभिर्न वाच्य इतिबोधितम् । अवोचामेति, सर्वनिर्णये 'वर्णाः पदानि सर्वाणी'त्यत्रावाचामेत्यर्थः । नम्वविरोधः स्वस्वमतानुसारेणान्यैरपि प्रतिपाद्यत एवेति कोऽत्र विशेष इत्याकाहायामाहुः खण्डश इत्यादि । तथा चायं विशेष इत्येत- "दर्थ प्रवृत्तिरित्यर्थः । ऐति, 'स्नेहाद्रागविनाशः स्या'दित्युक्तरूपा । एकादशस्कन्धे गीतायां चातिविरक्तस्य गुणातीतस्यैव भक्त्यधिकारप्रतिपादनादिति ॥ २॥ होकेन । ३. भक्षरे । ३. मन्येन । ४. निपन्धे । ५. अनि ।

·प्रयमस्कत्यार्थ ।। अतो दुम्सामावसुखरूपत्वात् स्वतः पुस्पार्थरूपा लीलेति भागवताः स्किन्धाद्य- र्थनिरूपणार्थ तां पिमजते दशधा हि सेति । तत्र भागवतमेव प्रमाणयति अत्रेति। स्कन्धदयमाधिकमिति तयोरर्थमाह अधिकारी साधनानीति । अधिकारोऽपि लीला, परं लीलोपयोगिनी । तेन प्रधानलीलायां नाधिकसहयां जनयति, नापि शास्त्रार्थे- ध्याप्तिम् । तथाज्ञानमङ्गम् । साधनानां बहुवचनं सर्पज्ञानप्रकाराणामङ्गत्वं गोधयति । सापि लीला नाधिफसङ्ख्या घोधयति, न न्यूनताम् । अनेन श्रवणादिरूपाया भक्तः सर्वाण्येव ज्ञानान्यगानीत्युक्तं भवति । ननु द्वादशधा भेदे कथमेकत्वं कथं वा शास्त्रा- एवमेकेन श्रीभागवतार्थनिवन्धने स्वस्य प्रवृत्तिरुपपादिता । 'अथानन्दस्य हरेर्लीले'- त्यादिसार्घदशभिः सोपपचिक शास्त्रार्थ वदिप्यन्त प्रतिनानते तरेत्यादि । लीलाप्यानन्दरूपेत्यादि । वराहावतारलीलाश्रवणोचर 'क्षवानन्द पर रेभ' इति, दश- मारम्भे 'नेपातिदु सहा हुन्मा त्यक्तोदमपि वाघते । पिनन्त त्वन्मुखाम्भोजच्युत हरिकथामृत'- मितिवाक्यादिभ्यस्तथेत्यर्थ । ननु स्कन्धेषु तत्तदर्थप्रतिपादनाक्थ सेवार्थ इत्याकाज्ञाया स्वार्थमोधे समाप्तानामझाङ्गित्वाद्यपेक्षया वाक्यानामेकवाक्यत्वम् । पुन 'सहत्य जायत' इतिवार्तिकोक्तरीत्यै- कार्य वक्तुमाहु स्कन्धेत्यादि । तामिति लीराम् । तथा च स्कन्धेषु रीलाविशेषकथनात्सेवार्थ इत्यर्थ । स्कन्धयेत्यादि । नन्वेव सति मूले दशानामेव लीरानामुक्तत्वाचावता शास्त्रार्थे निवेशो भविष्यति न त्वाद्ययोर्द्वयोरितिशकायामाययोर्द्वयोरर्थमाहेत्यर्थ । ननु सन्त्वेव द्वादशार्थाः, तथापि द्वयोराद्ययादशस्वाध्यायाद्यर्थवन्निवेशो वक्तव्य , मूलरोक्तसमयानुरोधात्, न तु स्कन्धार्थ- त्वमित्याशक्षायामाहुर्मूले 'हि द्वादशे'त्यादिसपादश्लोकम् । हि यतो हेतोळसपादादश- स्कन्धा उक्ता । चोऽवधारणे । तत एव अन्यथा न, द्वयोरधिकारिसाधनयो स्कन्धान्त- रान्तनिवेशो न । तथा च यथा वाक्यालाद्दशास्तथा स्कन्धसङ्ख्यानिदेशाद्वादशार्था इति तयो पृथक्स्कन्धार्थता युक्तवेत्यर्थ । तर्हि मूले दशैव किमित्युक्ता इत्याकाहाया तृतीयादीति । श्लोकार्थमाहुरधिकारोऽपीत्यादि । लीलेति, भगवदिच्छाभावे तस्याभावेन भगवतैव तस्य सम्पादनात्सोऽपि लीलेत्यर्थ । तथानिमङ्गमिति । वक्ष्यमाणार्थस्य शीघ्रनोघ- जनकत्वात्सझेपेण ज्ञान विस्तारोपकारकम् । तथा चोक्तयुक्त्या तदपि तद्वदेव लीरेत्यर्थ सर्वज्ञानप्रकाराणामिति, द्वितीयस्कन्धोक्तानामास्तिक्यबुद्धिरूपश्रद्धादीनाम् । न्यून्यतामिति, मुख्यास्वितिशेष । नन्वस्त्वङ्गनिर्णयस्य गौणरीलात्व तथापि जडभरतवाक्यवत्सहितार्थरूपत्वाचत्त-. १ व्याप्तिरित्यपि पाठ । २ सामा ये नपुंसक लोलारूपानामर्थानामिति वा । ३. लील्यो ।। द्वयो- रधिकारत्यपि पाउ ।५ अधिकारस्य । ६ अधिकारस्य । - अधिकार । ८ तथा ज्ञातमित्यपि पाठ । ९ पृतीयस्क पायर्षस्य य नियोपलमनस्व सहेपेग द्वितीयक योकस्य । १० द्वितीयस्कन्पायर्यस्य ।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे र्थतेति, नत्राह इतीदमिति । पुराणं हरेः स्वरूप शब्दतोऽर्थतश्च, 'निम्नगानां यथा गङ्गे'त्यत्र वक्ष्यते ॥ ३॥ ४ ॥ ५॥६॥ ननु हरित्वेऽपि कथं द्वादशत्वं ? पुरुषे द्वादशत्वं हीति- निवन्धः-पुरुषे द्वादशत्वं हि सक्थौ वाहू शिरोऽन्तरम् । हस्तौ पादौ स्तनौ चैव पूर्व पादौ करौ ततः ॥७॥ सक्थौ हस्तस्ततश्चैको द्वादशश्वापरः स्मृतः । उत्क्षिप्तहस्तः पुरुषो भक्तमाकारयत्युत ॥८॥ स्तनौ मध्यं शिरश्चैव द्वादशागतनुहरिः। पादौ सक्यौ कटिर्गुह्यं उदरं हृदयं करौ ॥९॥ मुखं ललाटो मूर्धा च केचिदेवं हरिं जगुः । एतद्धारणमात्रेण कृष्णो भवति वै धृतः ॥१०॥ अर्थतस्तु परिज्ञाते ज्ञातो भक्तिं प्रयच्छति । प्रकाशा-'बादशो वै पुरुप' इति श्रुतेः । श्रुत्यनुसारेणैवावयवान् गणयति सक्थाविति । स्तनान्ता अवयवा द्वादश । स्कन्धानां तेषु निनैशनमाह पूर्व पादा- वित्यादिना । अधिकारज्ञानयोः पादत्वम् । सर्गविसर्गयोः करत्वम् । स्थानपोपणयोः सक्थित्वम् । करशब्देन बाहू । सप्तमस्कन्ध एको हस्तः । द्वादशथ द्वितीयः । तत्र भागवतं विकृतमिव भविष्यतीत्याशङ्कय दृष्टान्तेन प्रकृतोपयोगिरूपमाह उत्क्षिप्त- हस्त इति । ततः स्तनौ अष्टमनवमौ । ततो मध्यं दशमः । शिरस्त्वेकादशः। द्वादशः स्कन्धान्तरेव निवेशः कुतो नोक्त इत्यत आहुरनेनेत्यादि । तथा चाधिकारखदङ्गनिर्णयस्यापि सर्वोपयोगित्वाय पृथगुक्तिरित्यर्थः । एवमहाशिमावेन संहननमोधनाच्छाक्ये मतिपादितेऽपि विमागे साकाइलाभावेनैकार्थे शहते नन्वित्यादि । एव भेदे लीलाना परस्पराकाहाराहित्या- स्कथमेकत्वं, तदभावे पृथक्त्वात् कथं चा शास्त्रार्थतेत्यर्थ । पुराणमित्यादि । तथा च स्वस- रूपेण भेदेऽपि परस्पराकाहाराहित्येऽपि शब्दतार्थतय भगवद्पत्वादेवत्वं शास्त्रार्थत्वं त्यर्थः ॥ ३॥ ४ ॥५॥६॥ श्रुतेरिति । तया च श्रुत्युक्तद्वादशत्वात्पुरपत्वं, पुरुषत्वाच हरितमित्येवं शास्त्रार्थल चेत्यर्थः । गणयतीति, द्वादशत्वोपपादनाय गणयतीत्यर्थः । पादत्त्वमिति, गतिसाधनत्वात् पाद- १.भागापेति मास्ति।

·w प्रथमस्कन्वार्थ:। पूर्वमेवोक्तः ।। यादृशो भगवान् भागवतरूपो जातस्तादशोऽयं वर्णितः । अत्र केच- नोपासका क्रमेणवोपासना सफलेति भिन्नक्रममाहुः, तमाह पादाविति । कटि: पञ्चमः । मलद्वारस्थानीयानि नरकाणि गुह्यं पष्ठः । उदरं सप्तमः । हृदयमष्टमः । करौ नवमः । मुसं दशमः । ललाट एकादशः । मूर्धा द्वादशः । उपासनायामेतदपि युक्तम् । एवं निरूपणस्य प्रयोजनान्तरमप्याह एतद्वारणमात्रेणेति । पारणं पाठवः, तस्य भगवद्रूपत्वात्तेन रूपेण भगवानेव घृतः । हदि स्थितो भगवान् यत् कार्य करि- प्यति तदनेनापि करिष्यति । अर्थतश्चेत् परितो ज्ञातस्तदेदमित्यतया ज्ञानं भव्यङ्ग- मिति ज्ञातः सन् भक्तिं प्रयच्छति ।। ८॥९॥१०॥ ज्ञानार्थमस्य स्वरूपमाह एपा समाधिभापति- निवन्धः-एपा समाधिभाषा हि व्यासस्यामिततेजसः॥११॥ लौकिकी चान्यभाषा च समाधेः पोपिके तु ते। ते प्रमाणमभिप्रायात् सर्वथा पूर्ववन्न हि ॥१२॥ न तद्विरोधो दोषाय ते वक्ष्येऽवसरे स्वके । प्रकाशः-समाधावुपलभ्य तथा भापिता । समाधिसामार्थमाह व्यास- त्वम् । एव वलाधिष्ठानत्वास्थित्युपयोगित्वात्कृतिसाधनवान्महत्त्वान्मूर्धन्यत्वाच्च तथेति ज्ञेयम् । एवं निरूपणप्रयोजनमाहुर्यादृश इत्यादि । वर्णित इति, भक्तिमार्गानुसारेण वर्णितः । द्वादशत्वेन भगवत्त्वमन्येपामपि सम्मतमित्याशयेनाहुरनेत्यादि । एवं निरूपणस्येत्यादि, द्वादशले भगवत्त्वेन निरूपणस्य प्रयोजनान्तरं, उपासनातोऽतिरिक्तमपि, सिद्धान्त आहेत्यर्थः । कार्य- मिति मुक्तिम् । अनेनेति रूपेण । अयमाशयः । व्यासचरणा हि मन्देषु करुणया तदुद्धा- रार्थ प्रयतमानाः श्रीभागवतपर्यन्तमुपायं कृतवन्तः । तत्रेदमप्यर्थज्ञानादेव चेत्कलेदुद्धारः कस्यचिदेव भवेत् । उपासनायामपि तथा । अतः स्कान्दादिषु पुराणान्तरेषु 'शतशोऽथ सहश्च किमन्यै. शास्त्रस है. ! गृहे न तिष्ठते यस्य शास्त्र भागवतं कलौ । कथं स वैष्णवो ज्ञेयः ! झाएक भागवतं कलौ । गृहे न निघते यम्य क्षाचदधिको हि म' इत्यादिवत्मादप्तमृहे शास्त्र- स्थितावपि चेत्कलिदोपाप्रवेशस्तदा किं वाच्यं हृदये स्थितौ ? गृहे च शब्दाभिव्यञ्जकरेखोपरेखा- दियुतपुस्तकरूपेण स्थिति , हृदि तु साक्षात्स्वेन रूपेणेति भगवत्त्वेन निरूपणस्य संसारमुक्तिरूपं कार्य युक्तमेवेति । तथा च खश्रवणोपयोगि सवै स्वयमेवे सम्पादयिष्यत्येितदर्थ भक्तिमार्गानु- सारेण वर्णित इति भाव. ॥ ७॥ ८॥९॥ १०॥ १, सत्तदहरूपता या। सिमान्तमादेवि पाठः । १. मरिचारादिकम् । ४.श्रीमागवतम् ।

·सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे स्यामिततेजस इति । गुणतः स्वरूपतय माहात्म्यम् । अत्र भागवते कचिज्ज्ञाना- दिप्रशंसा, क्वचित् कथायां पूषोत्तरविरोधः, कचित् पुनरुत्त्यादिदोपा इति सर्वसमा- धानार्थ 'भापास्तु त्रिविधाः प्रोक्ता' इति व्यासवाक्याद् भापात्रयमस्तीत्यभिप्रायेणाह लौकिकी चान्यभाषा चेति । समाधावुपलभ्य यावानर्थो निरूपितः, सा समाधि- भाषा । तद्विरुद्धोऽर्थों यत्र सा मतान्तरभाषा । लोकसिद्धातु लौकिकी। किमतो यद्येवं ? तत्राह ते प्रमाणमभिप्रायादिति । मतान्तरभापा लौकिकी भापा च वक्तुर- भिप्रायपरत्व एवं प्रमाणं, न तु साक्षात्प्रतिपादितेऽर्थे । समाधिवन्न प्रमाणम् । अत एव ताभ्यां सह समाधिभापाया न विरोधः । भागवते तासां स्थानं वक्ष्यते । तत्रो- सर्गतः सर्या समाधिभापा । यत्र शुकोऽन्योक्तं कथयामीत्याह सा परमतोपन्यास- भापा । यत्र लौकिकरीत्या निरूपणं, यथा 'स्तनैः स्तनान् कुकमपङ्करूपितान्' इत्या- दिपु, सा लौकिकी । बुद्धिपूर्वकमेव विरोधस्तासु प्रतिपादित इति न तद्विरोधो दोपाय। भापात्रयप्रकारेण स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपश्रीकृष्णलीला भागवतार्थः ॥११॥ १२ ॥ ज्ञानार्थमिति, शब्दतोऽर्थतश्चोत्कर्पज्ञानार्थ- इत्यभिप्रायेणाहेति, पूर्वोक्तोत्कर्षनिर्वाहकमाहेत्यर्थः । लोकसिद्धति, लोकसिद्धानुया- दरूपा । साक्षात्प्रतिपादितेऽर्थे तयोः कुतो न प्रामाण्यमित्याकाहायामाहुः समाधिवन प्रमा- णमिति । समाधौ हि योगजधर्मेण स्वयमनुभूयत इति स्वानुभवः; स नारदोक्तसंवादादपि प्रमाणत्वेन दृढीकृतश्च । मतान्तरे लौकिक्यां च परानुभवः, तयोश्च तत्तत्प्रमात्राधीना प्रमाणता । प्रमातॄणां तु प्रकृतिवैचित्र्येण नानाविधत्वात् पाक्षिकमेव प्रमातृत्वमिति तद्वाक्येऽपि तथैव प्रामाण्यम् । तयोश्च वैक्ना किञ्चिदभिप्रेत्यैवोपन्यासातथेत्यर्थः । अत एवेति तयोरल्पबलत्वेनातु- ल्यत्वादेव ते अन्थे कुत्र स्त इत्यपेक्षायामाहुर्भागवत इत्यादि । नन्वंशतोऽपि प्रामाण्येऽर्थभेद- कृतो विरोधो भवत्येवेति कथं न विरोध इत्याकाहायां तत्स्वरूपकथनपूर्वकमविरोधप्रकारमाहु- स्तत्रेत्यादि । सर्वा समाधिभापति तयोरपि स्वेन स्खेनैव रूपेण समाधावनुभवात्तथेत्यर्थः । अनुभवस्तु 'चक्रे सात्त्वतसंहिता'मित्यनेन सर्यस्याः संहितायाः करणकथनात्तस्यां च 'श्रुतं द्वैपा- यनमुखादित्यादिवाक्योपनिबन्धादवगम्यते । तर्हि कथं तदवगम इत्यत आहुर्यत्र शुफ इत्यादि । एतदुदाहरणं तु 'ईत्योपदिशन्त्येक' इत्यादिकं ज्ञेयम् । द्वितीयस्यास्तु अत्रैवोक्तम् । शेपं स्फुटम् । बुद्धिपूर्वकमित्यादि । भापान्तरज्ञापनाय प्रतिपादित इत्यनुपादेयत्वाद्विरोधो न १. लौकिकीसमाधिभाषयोः। २. भाषयोः । ३. पाशिकम् । ४. भाषयोः । ५. व्यासेन । ६. पात्रभिमा- यात प्रामाण्यम् । ७. तासो भाषाणाम् । ८. इत्यापदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुवाहतम् । मुनिवासनिवासे कि पटे. तारिटदर्शनम् । ९. ग्याख्यायाम् । १०. उदाहरणम् । ११. विरोप इति शेषः ।

·८ - प्रथमस्कन्धार्थः। तत्र श्रोतृवक्त्रधिकारः प्रथमस्कन्धार्थः स्वरूपनिर्वाहका । अधिकारामाचे स्वरू- पमर्थज्ञानमभिप्रायज्ञानं च न सम्भविष्यति । स चाधिकारः स्थूलतया विविधः । सूक्ष्मतयकोनविंशतिप्रकारः । साधारणोऽसाधारणो गुणातीतच । साधारणोऽपि नवविधा, तथा असाधारणः । निर्गुणस्त्वेकविध एव । एवमधिकारोऽध्यायार्थत्वेन ज्ञेयः । सर्वोऽपि तच्छुथूपुरधिकारीतिं स्कन्धार्थः । दोपायेत्यर्थः । एवमर्थतो ज्ञानाय शास्त्राथों नितिः, तेन यत्सिद्धं तदाहापात्रयेत्यादि । नन्वत्र प्रकारत्रयेणापि क्रियमाणाया लीलाया यदि स्वतन्त्रपुरुषार्थता तदा मुख्यलीलायां विशेषा- भावाद्वापारयविभागे फलतो न च कश्चिद्विशेष इतिचेत्, न अधिकारितारतम्येन फलतारतम्यस्य तत्रापि युक्तत्वात् । न च मानाद्यभाव, 'ज्ञानाज्ञानाभ्यां कर्मणा काममोक्षयो' रिवात्रापि, भाषास्तु त्रिविधा' इत्यादिवाक्यातज्ज्ञानावश्यकतया ज्ञानतदभावाम्यां फलभेदनिश्चयादिति । एवं साधे- देशभिः शास्त्रार्थो निर्णीतः ॥ ११ ॥ १२ ॥ अत. परं प्रथमस्कन्धार्थो विचारणीयः । स च पूर्व स्कन्धसङ्घयाविचारेऽधिकारः प्रथमस्कन्धार्थ इत्युक्त , तत्र कस्याधिकार. स इतिजिज्ञासायामाहुस्तत्रेत्यादि । तत्र द्वादशली- लामु । श्रोतृवक्रधिकारः उपक्रमोपसंहारयो. शुश्रूपादेस्तत्प्रसङ्गाद्वक्तज्ञानादेश्योक्तत्वाचदधिकारः स्कन्धार्थः, स स्वरूपनिर्वाहकः । अधिकाराभावे शुश्रूपायभावेन श्रमणकीर्तनयोरेवानुदया. तिथेत्यर्थः । तदेव विष्वन्ति अधिकारेत्यादि । एतेनास्य स्कन्धस्य चरणरूपत्वगतिसाधनत्वरूपं वीज बोधितम् । प्रकरणाध्यायार्थ बोधयितु विभजन्ते सचेत्यादि । स्थूलतयेति, प्रकरणार्थरूप- तयोभयोर्विचारेण । सूक्ष्मतयेति, श्रोतवक्त्रो. प्रत्येकं विचारेण । अत्र शाब्दोऽत्र आर्थः, अत्रे- दशोऽत्रेदश इतिविचारेण । तत्र निबन्धान्तराद्विशेपं वक्तुं प्रकरणानामपि भेदमाहुः साधारणे- त्यादि । विभाजकमेदेनापि भेदमाहु. साधारणो नवविध इत्यादि । अत्र जिज्ञासुत्वममात्सय श्रवणादरत्रिविधं भगवदीयत्वं त्रिविधा च शुद्धिरितिसाधारणकोटिः । श्रवणस्वरूपाविर्भावाय तद- थविश्वासाय च सर्वेषामेव तदपेक्षणात् । भगवत्कृतानि त्रिविधमुखपूर्वजत्रितयमुक्तिद्विविधसाम- यानि धर्मोन्नतिश्चेत्यसाधारणकोटिः । साधारणेपु तथात्वाभावात् । एकविध इति, भगवदेक- तानत्वरूपः । तथा च साधारणामाचे स्वरूपाविर्भावाभावादसाधारणाभावे मर्यादायां श्रद्धादाया- भावाद्गुणातीताभावेऽभिप्रायज्ञानाभावात्तदर्थ सं सोऽत्रोच्यंत इत्यर्थः । एवमुक्तास्वेतास्वधिकार- विधासु प्रमाणमाहुरवमधिकार इत्यादि । सथाचाध्यायाकृतोऽयं प्रकरणविभाग इत्यर्थः । एतस्याने वाच्यत्वादिदानीं सद्धेपेण प्रकरणाध्यायार्थ निरूप्य तदनुसीवकं स्कन्धार्थ सर्वेषां १. प्रोवृदाधिकार. । २. स्वरूपनिवारक. । १. प्रोतृवोः । ४. प्रकरणानामभेदमित्यपि पाठः अ.आ. ५. अधिकारः । ६. स्कन्धे भनेति नास्ति आ.1७. प्रमाणविभागेत्यपि पाठः । ८.अध्यायायस्या ·१० - प्रथमस्कन्धार्थः । अन्न सङ्गतिरसङ्गतेति तां निरूपयति कथामात्रमिति त्रिभिः- निबन्धः-कथामा शुको राज्ञे कथयिष्यति यद्धि वै ॥ १५ ॥ तत्रोत्तराणि प्रश्नाश्च तच्छ्रुत्वा सूत आह यत् । शौनकेभ्यः प्रश्नपूर्व तत् सर्व भावि हृद्तम् ॥ १६ ॥ अनागतकथारूपं श्लोकरूपेण वै हरिः। व्यासरूपोऽवतीर्याद्य मङ्गलादिपुरःसरम् ॥ १७ ॥ प्रसङ्गपूर्वकं चाह समाधावुपलभ्य हि । प्रकाशः-समाधिभापात्वेन प्रामाण्ये परम्परोपदेशौ व्यर्थावित्याशङ्कय तयोः सार्थकत्वाय समाधि निरूपयस्तो निरूपयति साकारं ब्रह्मेति सार्धेन- निवन्धः-साकारं ब्रह्म शुद्धं हि माया तच्छक्तिरुत्तमा ॥१८॥ तया सर्वत्र सम्मोहः साक्षाद्भक्तिश्च मोचिका । इममर्थ हरिश्चाह ब्रह्मणे नारदाय सः॥ १९ ॥ प्रकाशः-समाधिः प्रमाणभूताशेपविशेषरूप इति परम्परा चाकृत्स्नेति तां गौणत्वेन निरूपितवान् ॥ १८ ॥ १९ ॥ युक्ता इति अनास्मिन्स्कन्धे विवक्षितसूतादिकथासङ्गतिरसङ्गतानुपपन्नेति तामुपपत्ति वद- तीति । तथा च प्रसङ्ग उपोद्धातश्च मुख्या सगतिः, समाधिश्चोपपत्तिरित्यर्थः । समाधीत्यादि । नन्वेवं शुकपरीक्षित्संवादसूतशौनकसंवादयो सङ्गतायुपपादितायां समा- धिभाषात्वेन व्यासवाक्यानां सिद्धे प्रामाण्ये व्यासनारदसंवादशेपभूता यो, 'ज्ञानं गुह्यतम यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिप्यन्त' इत्युक्ता परम्परा, 'इदं भगवता पूर्वमित्याद्युक्तो नारदोपदेशश्च, तोवनुपयोगाद् व्यर्थी, इत्याशङ्काय, इति हेतोः, पूर्वो- तरीत्या सइत्युपपादनस्यायुक्तत्वमाशङ्कय, संवादित्वेन तयोः सार्थकत्वाय समाधि निरू- पयन्तीत्यर्थः ॥ अशेषविशेषरूप इनि, ब्रह्मविषयत्वात्सर्वविशेषज्ञापकः । अकृत्स्नेति सर्वविशेषाज्ञापिका,। १. निबन्धे धचित् चिद् वोधसौर्यार्थ व्याख्यानं लिप्यते । तर प्रथमस्कन्धे प्रकरण विभागक्थ- मानन्तरम् ' कथामा शुको राज' इत्यादिनारिकानामामाले अब सङ्गतिरसङ्गति तां निरूपयति इति । समाप्ती करम येन विभासितोऽयमनुलो ज्ञानप्रदीप' इति लोके, अयमितीदेशब्देन सम्पूर्णद्वादशस्कन्धा. स्मक श्रीभागवत परामृश्यते । व्यासात् शुक्स्याध्ययनमपि सम्पूर्णस्यैवेत्यवगम्यत । तस्मिन् समये एतशौनका. दानामनुत्पनत्वात्तत्सम्वादस्याजातत्वादा 'नमिशेऽनिमिपत्रे ' इलादिना प्रथमस्कन्धे तरसंवादपुरःसरं भागवत- प्रतिरूपा या रातिः सा असनतेत्यर्थः । अत्र 'क्यामात्र शुको राज' इत्यादिकारिकानयेणोत्तर व्यासेन समाधावुपलभ्य भागवतं कृतमिति समाधिप्रामाण्यज्ञापनार्थ भाविन एवाधिकारिणः लोकैरुपनिषद्धा भने इति । २. परम्परा। ३. इदं भगवता पूर्व ब्रह्मणे नामिपजे स्थिताय भवभीताय फारण्यात् समाकाशितम् । ४. परम्परोपदेशे। द्वादशस्य प्रयोदशेऽध्याये। ५. परम्परोपदेशयोः । .

·सावरणमने सप्रमाणे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे समाधेर्मुख्यत्वे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णो मोहमिति सार्धाभ्याम् #. निबन्धः कृष्णो मोहं समुत्पाद्य साधनानां निराकृतिम् । व्यासे प्रोवाच धर्मजे यद्वाक्यं सकले प्रमा ॥ २०॥ अभिमानान्नारदोक्तं न सम्यगवभाति हि । अतस्तदुक्तमेवार्थ समाधावुपलभ्य हि ॥ २१ ॥ लक्षण्यं समस्तेभ्यो ज्ञात्वा पश्चादिदं जगी। प्रकाश:-मूले व्यामोहफरणं स्पष्टं न भवतीति कृष्णो मोई समुत्पाये- त्युक्तम् । अमिमानान् परम्परा दुर्बला ॥ २० ॥ २१ ॥ गौणत्वेनेति संवारित्वेन । तथा चात्राप्युपोद्धातः सतिरिति न तेद्वैयर्यमतः पूर्वोक्तमुपपा- दन युक्तमवेत्यर्थः । एवं च मूतानामधिकारिणां वक्तव्यत्वेऽपि यदायिन उक्तास्नत्समाधेः प्रामाण्यमोधनाथ, या च परम्परायुक्तिः सा समाधिप्रामाण्यदायार्थमिनिमारः ॥१८॥१९॥ समावेरित्यादि । नन्यस्त्वे पूर्वोक्तानां सङ्गतिस्तथापि व्याससेदकथायाः कुतोपयोग इत्याकाहायां समाधेर्मुस्यत्वे हेत्वन्तरमतन्मुसेनाहेत्यर्थः-- ननु तथापि 'कृष्णो मोहमित्यादि कुत उच्यत इत्यन बाहु मूल इत्यादि । तथा च मोहनियतकसामनीपोकल्येऽपि यस्तदनपगमः स न भगवत्कृनिमन्तरणति मूनागयं म्मुन्टी- कर्तुमुक्तमित्यर्थः । मूलार्यस्तु-धर्मने परमश्रेयस्करत्वेन धर्ममेन शानपति, ज्यामे वेद- विमागकरि परमशानने, कृष्णोऽनन्यभक्तिमात्रलभ्यो भगान्, मोहं समुत्पाद्य मोहो- सादनद्वारा, साधनानां च्यामविमृष्टानां प्रतिनित्तिमार्गीयमाधनानां, निराकानि पर- मफलासाधरुत्वं, प्रोगाच प्रर्पण युक्तिपूर्वक बोधितवान् । यद्वाक्यं सकले प्रमा अन्यवाक्यस्य सर्वत्र प्रामाण्याभावाद्विवक्षिताया मक्ते मन प्रचारो न भविष्यतीति व्यममेव मोमिनमानिति । समलेर निमभ्य, मायनेभ्य ) मुटर ) ननु समाधिपरम्पराभ्यामफस्यमार्थम्य योपातम्य प्रामाण्य कम्य मादित्वनिति निर्णतुं न शक्यत इति समाधिमापाप्रामाण्यमपि सन्दिग्नमित्याकाहाया ममिमाना'दित्यादिमूलं शिप्यन्ति अमि- मानादित्यादि । तथा च समाथे श्रीमागमतपश्चादारिदेन ममाघरेस सादिलकी च्यासचरणानां नारदोक्त एर संगादित्य मातनतः समारय मन्दवारकतारमामान्यमुच्यते । तोवताप्यनपेक्षत्वम्पम्य शब्दमामान्यम्य न धनिरित समाधिभाषाया. परम्परारधिनदस्य शब्दस्य च प्रतियोगिभेदेन प्रकारभेदेन व प्रामायमित्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ।। १. परमपेरेनोः १. भविष्पम् । १.पेपरपनन । ४.नारे सन्देसरनी।

·- १२ प्रथमस्कन्धार्थः। नन्वेवं सति मध्यमप्रकरणेनाधिकारार्थो भविष्यतीत्याशङ्कयाह रीत्येति- निवन्धः-रीत्या यदन्यया प्राह ह्यधिकारास्ततो मताः ॥२२॥ प्रसङ्गसाधनफलान्याह प्रकरणे त्रये । अन्ते मध्ये तथा चादौ- प्रकाशा-भगवदुक्तत्वेन ब्रह्मोक्तत्वेन वा न सूतनारदाभ्यामुक्तं, किन्तु स्वयं यादृशं बुद्धं तादृशं स्ववाक्येनोक्तमिति भागवतार्थः स्वाधिकारानुसारेण तरत- मभावेन बुध्यत इति सर्वार्थाज्ञाने मुख्याधिकारोऽपेक्ष्यत इति प्रथमस्कन्धो मृग्यः । प्रकरणत्रयस्यान्यदपि प्रयोजनमाह प्रसङ्गसाधनफलानीति । भागवतप्रसङ्गो न यथाकथश्चियत्र कुत्रचित् कर्तव्यः, किन्तु महान्तवेद् वहयः शुद्धास्तीर्थनिरताः प्रार्थ- येपुस्तदैव प्रसङ्गः कर्तव्य इति । तेषां सम्भावनां स्वज्ञानज्ञापनेन दृढां कृत्वा पश्चात् प्रसङ्गः कर्तव्य इति । अन्यथा प्रसङ्गं न फलतीति ज्ञातव्यम् । यस्तु ज्ञानाभिमानी सिद्धान्तमज्ञात्वापि ज्ञानिनं मन्यते, स न ज्ञापनीयः । पश्चादन्यथा ज्ञात्वा महतोपि ज्ञानं स्वज्ञाने प्रवेशयितुमिच्छति । संवादसन्तोः स च न ज्ञापनीय इति व्यास- नारदसंवादेन साधनानि निरूपितानि । तथा भागवतस्य फलं साक्षाद्भगवत्प्र- वेशः, सर्वसन्देहराहित्यं, भगवत्कृपा, सर्वत्र निर्भयत्वं, परमप्रेम चेति परीक्षिच्छुक- समागमेन निरूपितम् । स्थानं निर्दिशति अन्त इति । प्रसङ्गमन्ते भागवतस्य एवं सप्तभिः समाधे प्रामाण्योपपादने पुनः शकन्ते नन्वेवं सतीत्यादि । ननु मध्यम- प्रकरणस्यानेन प्रकारेण समाध्यादिप्रामाण्यनिश्चायनार्थत्वे सति तस्मिन्नधिकारार्थामावेन स्कन्धान्त प्रवेशो विरुध्येतत्याशङ्कय आह, प्रकरणत्रयेऽपि भङ्गयन्तरेणाधिकार एवोच्यत इत्याहेत्यर्थः । भगवदुक्तत्वेनेत्यादि । तथा च यत एवं नोक्तं ततो नाघमध्यमयो. प्रामाण्यवोधन- मात्रार्थत्वं, किन्तु स्वयं यादृशमित्युक्तरीत्योक्तम् । (अतोऽधिकारार्थत्वमपि) 1 अन्यथाप्रकारभेदो न स्यात् । यदि चैतदन्यतरमकारस्य मुख्यत्वेनाभिप्रेतत्वं स्याद्वयासपादैरमिमां कथा नोप- क्षिप्येत । यत एतत् त्रयमप्युपन्यस्तमत उमयत्र प्रकरणितया पत्राधिकारस्तृतीये तु प्रकरणितया श्रोत्रधिकार उच्यत इत्येवं प्रथमस्कन्धो विचार्यों न तु निवन्धान्तरोक्तरीत्ये- त्यर्थ. । बीजान्तरं वक्तुमाहुः प्रकरणत्रयेत्यादि । अत्र किं प्रमाणमित्याकाहायामाहुः स्थानमित्यादि, स्थानमिति प्रमाणम् । प्रसङ्गमन्त इति । यद्यपि प्रसगकर्तव्यताप्रकारो- अध्यायत्रयेण सिध्यति, तथापि प्रसङ्गस्य भागवतीयत्वं तृतीयाध्यायान्ते सिध्यतीति 1. मध्यमप्रकरणे । २. प्रकारान्तरेण । ३. सुतनारदाभ्या भगवदुत्त्वेन ब्रझोकत्वेन नोक्तम् । ४, सर्वथा प्रामाण्यबोधकरवाङ्गीकारे । ५. सर्वथा ज्ञानहेतुभूतमुख्याधिकारनिरूपिका तृतीयप्रकरणपाऽपिमा कथा । भारिमामयोः। ७. प्रसाव इति पाठा साद भागवत मामलादिमिः।

·सावरणभड्ने सप्तकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कृतवान् । साधनमितरनिराकृतिं च मध्ये । तृतीयप्रकरणे आदावेद भागवतनिष्प- त्तिप्रवीत्तमक्तय उक्ताः ॥ २२ ॥ इदानी प्रथमाधिकारे श्रोता कीदृशोऽपेक्ष्यत इत्याकालायां तं विशिनटि तीर्थ- यहरिति- निवन्धः- तीर्थयज्ञैर्महा शुचिः ॥२३॥ कृष्णं पृच्छति यत्नेन कृपासत्सङ्गसम्भवे । प्रकाशा-भगवत्कृपया सत्सङ्गे जाते ॥ २३ ॥ एताशेपि श्रोतरि न सहसा भागवतं वक्तव्यं, तद्भुदयमवगायावगाद्यैव, इति प्रथमं वक्तुः शिक्षार्थ व्यासो यथा रीतिं कृतवान् तत् स्पष्टयति सामान्यतो बुभुत्सां हीति सार्धन- निबन्धः-सामान्यतो बुभुत्सां हि वक्ता वारयति स्वयम् ॥२४॥ उत्कण्ठा चेत्ततोऽपि स्यात् कथाप्रक्षेपणं ततः। ततो विशेषप्रश्नश्चेदाच्यं रीतिरियं सदा ॥ २५ ॥ तथोक्तम् । यस्त्वित्यादिनोक्तं तु पुनः पुनः प्रश्नोत्तरैः । पञ्चगे सिध्यतीति मध्य इत्युक्तम् । तथा भागवतस्येत्यादिनोक्तं सम्पूर्णेन सिध्यति । तथापि निप्पत्त्यादीनामादावुक्तत्वाचत आरभ्यैव तेषामेतत्फलत्वप्रतीतिरित्यस्यैव प्रमाणत्वम् । 'अधिकारास्ततो मता' इति चरणो- ऽत्राप्यनुवर्तते ॥ २२॥ एवं सपादेन श्लोकेन पराभिमतप्रकरणविभागाहीकारे बीजमुक्तम् । अतः परं पादोनेन पराभिमतं प्रथमश्रोतारं बोधयितुमाहुः इदानीमित्यादि- तीर्थयज्ञैरित्यादि । इदं 'नैमिशे'इत्यादिश्लोकद्वयतात्पर्यम् । कृपयेत्यादिकं शेषस्य मथमा- ध्यायस्य॑ । अत्र मूलश्लोकद्वयोक्तमहत्वशुचित्वादेरुद्देश्यविशेषणत्वादनुपादेयत्वं, शेपस्याध्याय- सिद्धस्य विधेयविशेषणत्वादुपादेयत्वमिति , परोक्तस्वोक्तयोररुचिरुचिवीजं पादोनेन प्रका- शितम् ॥ २३॥ तर्हि व्यासचरणैः किमित्युक्तमित्याकालायां तदाशयं साधंनाहुः एतादृश इत्यादि । सामान्यत इत्य/क्तं प्रमेयं द्वितीयतृतीयाध्यायाभ्यां सिध्यति । उत्कण्ठेत्यघोक्तं चतुर्थाध्या- यस्सशौनकसूतसंवादेन तत इत्यघोक्तं नित्यं विष्णुजनमिय' इति प्रश्नान्तरमारभ्य सर्वेण सूतशौनकसंवादेनेति ज्ञेयम् । सदेति मूले, कालत्रयीत्यर्थः । तेन यैरिदानीमपि वक्तव्यं १. प्रसोत्यादिनोकम् । २. ध्यादयायाम् । ३. अध्याये। ४. फलम् । ५. प्रकरणेन । ६.निपत्यादीनामेतस्य भागवतस्य पत्तावप्रततिः। ५.श्रीमागवलासमिति पूर्वेग समन्मा।

·प्रथमस्कत्वार्थः। प्रकाशा-वक्तुः प्रथमाधिकारमाह वक्ताधिकारीति- निबन्धः-वक्ताधिकारी सर्वज्ञः सम्प्रदायेन सन्मुखात् । श्रुतभागवतो भक्तो ह्यविरक्तस्तथादिमः ॥२६॥ प्रकाशः-ननु वक्तुरधिकारः कुत्रोपयुज्यते ? श्रोत्रधिकारेणैव कार्यसिद्धरित्या- शङ्कच, मुख्यो यत्राधिकारः, तस्य महत्त्वे यादृशस्तादृशोऽपि महान् भवति ॥२६॥ नन्वेवं सति सूतस्य शुकाच्छुतभागवतस्य कथं न फलसिद्धिस्तवाह सूत- त्वादिति- निवन्धः-सूतत्वाद् वृत्तिरेपा हि तस्मान्न फलितं तथा । यद्यप्येपा न विक्रीता नामविक्रयणात्तथा ॥ २७ ॥ प्रकाश:--इदं नामात्मकं भगवतो रूपं, तत्स्वविक्रेतरि विक्रयसाध्यातिरिक्तं फलं न प्रयच्छति ॥ २७॥ तैरप्येवमेव वक्तव्यं, न तु यथाकथश्चियत्किञ्चिदपि पृष्टे सर्व वक्तव्यमिति शिक्षायोधनाय व्यासेन मथम श्रोतृस्वरूपमत्रोक्तं, न तु तादृशश्रोतुर्मुख्यतया प्रकरणित्वायेत्यर्थः ॥२४॥२५॥ तर्हि कस्य प्रकरणिलं मुख्यतयेत्याकालायामाहुः वक्तुरित्यादि- वक्ताधिकारीत्यादि । एतच्टोकोक्को गुणचतुष्टययुक्ताधिकारस्तु तृतीयाध्यायस्थै'रिद भागवतं नामे त्यादिभि पनि श्लोकै मिध्यति । तथा च वक्ाधिकारशेषतया तदुक्त- मित्यर्थ । अवेदं बोध्यम् । यद्यपि शेषशेपिभावविचारे श्रवणं प्रति द्वयोः शेपत्वस्य तुल्यत्वात्मकरणित्वादिकमायाति, तथापि 'गायन् विलज' इतिवत्कीर्तनस्य म्यतोऽपि भव- नाच्यणम्य तु वक्त्रैव स्वरूपलाभाचदधिकारस्य मुख्यत्वं, बाधकामावाच तस्य प्रकर- णित्वमिति ॥ वक्तुः प्रकरणिये शकते नन्वित्यादि । मूले 'अस्यां ये श्रूयमाणाया'मित्यनेन श्रवणादेव कार्यसिद्धेरुक्तत्वात्तत्रानुपयोगे कुत्रोपयुज्यते ? तथा च वक्त्रधिकारशेपत्वेन श्रोतृविशे- पणादरणमयुक्तमित्याशयेत्यर्थः । तस्येति यक्त्रधिकारस्य । यादृशस्तादृश इति, हीन- जातीयोऽपि यतेत्यर्थः ॥ २६ ॥ वक्त्रधिकारस्य मुम्ब्यत्वे शइन्ते नन्ये सतीति । यकाधिकारस्य महत्त्वे सति । भूने नामविक्रयणादिति । पुराणनामविक्रयणादित्यर्थः । तथा च फलाभावस्य दोपा- न्तरमयुक्तत्वागिन्मात्रेण वाधिकारस्य मुख्यत्यानपायान्न प्रकरणित्वहाँनिरित्यर्थः । श्रय फगमारः 'क्षेत्रभविष्टास्ते चापि समारोत्पचितर.' इतिजलभेदोक्ते वक्त्रधिकार पीजत्वेन ज्ञेयः । एवं नत्यमन्यदपि प्रमेयं श्रीभागवतादेव बोध्यम् ॥ २७॥ १.धोमधिकारनिरूपणन् । २. उभयोः । ३. वस्त्रधिकारम्य । ४. वस्तु 1५. प्रवणे. फलाभापमाण। ७. यावारिति । भयं फ्लोभागो वागत्येन शेय इति सम्बन्धः । ९. जयभेदस्पर ।

·. " सावरणभङ्गे सनकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ब्रह्मणः सकाशाच्छ्रुतभागरतस्य नारदस्य कथं नोचमत्वं । तत्राह नारदस्याधि- कारित्वादिति-- निवन्धः-नारदस्याधिकारित्वात् कार्यादेशात्तु सर्वतः । न वैराग्यं दृढं जातं तेन मध्यम इयते ॥२८॥ प्रकाश:-ज्ञानं पूर्णम् । वैराग्याभावान्मध्यमत्वम् । शब्दतो ज्ञानं मूतस्य । अर्थतो ज्ञानं नारदस्य । वैराग्ययुक्तं शुकस्य । भगवदावेशार्थ वैराग्यम् । अन्यथा ज्ञानेन विक्षिप्तो भवेत् । प्रमेयवलं प्रमाणादधिकमिति भगवदिच्छया नारदस्य न वैराग्योत्पत्तिः। भागवतं च स्योत्पत्चायुक्तफलाधिकं फलं न साधयति । अतोऽधिकारे एवमत्र द्वाभ्यां प्रथमप्रकरणीये वक्त्रधिकारे प्रकरणित्वाय सफले विचारिते पुनः शतन्ते ब्रह्मण इत्यादि । तथा च फलाभावस्य दोपान्तरप्रयुक्तले तदोपरहितस्य नारदस्य कथं नोचमत्वमित्याशङ्कयाहेत्यर्थः-- समादधते ज्ञानमित्यादि । तथा च तदोपराहित्येऽपि नारदस्य दोपान्तरयोगान्मध्यम- त्वमिति न व्यवस्थामङ्ग इत्यर्थः । ननु पूर्णज्ञानमवैराग्यं च सूतेऽप्यक्ति, शेषा गुणा- स्त्वविवक्षिताः, तथा सति सूतस्य कुतो न मध्यमत्वमित्यत आहुः शब्दत इत्यादि । अर्थत इति, अनुभूयमानाद्भगवत्स्वरूपात् । पैराग्ययुक्तमिति, शब्दतोऽर्थतश्च ज्ञानमिति शेपः । तथा च ज्ञानवैराग्ययोः (सूते नामविक्रयो ज्ञानप्रकारविभाजकः । तत एव हेतोर्न ज्ञानं पूर्ण, नारदेऽधिकारो वैराग्यप्रकारविभाजकः । तस्माद्धेतोस्तत्रः न वैराग्यं पूर्णम् । तथा च सूते ज्ञानस्यापूर्णत्वाद्वैराग्याभावाच कनिष्ठत्वम् नारदे जानस्य पूर्णत्वेपि वैराग्यस्य अपूर्णल्यात् मध्यमत्वमित्यर्थः ।) प्रकारविभाजकयोः सत्त्वान्न तद्भङ्ग इति वक्तः प्रकरणित्व निर्वामित्यर्थः । ननु चैराग्यस्य कुतः साक्षात्कारादप्याधिक्यमित्याकाहायामाहुः भगवदावेशार्थमिति । यथा होकवस्तूपरुद्ध स्थले नान्यद्वस्तु माति, कुश्लिष्टे च महान् सदा न तिष्ठति, तथा विषयरागो- परुद्धे हृदि भगवानिति तदावेशोपयोगित्वादाधिक्यमित्यर्थः । आवेशे को विशेप इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । चैराग्याभावादावेशाभावे साक्षात्कारादिना साहकारो भवेदिति से आवश्यक इत्यर्थः । तथा च साक्षात्काराभावात्सूतस्यादिमत्त्वं, तत्सत्त्वेऽपि दृढपैराम्यामावान्नारदस्य मध्यमत्वं, उभयसत्त्वात् श्रीशुकस्योचमत्वमिति त्रितयव्यवस्था सूपपन्नेति भावः । ननु शब्द- बलाजायमानं परोक्षमिति न दृढवैराग्यजनकं, अर्थवलादुत्पन्नं तु वैराग्यदाय जनयत्येव, लोकेऽपि तथा निश्चयात् , अतो नारदे भगवदवतारे कुतो न दामित्याकालायां 'नारदस्या- धिकारित्वादितिकारिकोतय हेतुं स्फुटीकुर्वन्ति प्रमेयेत्यादि । प्रमाणादिति, साक्षात्कारात् । तर्हि श्रीभागवतस्य श्रुतत्वाचतः कुतो नेत्यत आहुः भागयतमित्यादि । उक्तफलाधिमिति, भक्त्यतिरिक्तम् । उक्तमिति, अधिकाराङ्गत्वेनोक्तम् । वैराग्यस्य स्वरूपोपकारकरसैन फलोप- १.अभ्यायाम्याम् । १. विक्रयशादिदोषराहिरयेऽपि । ३. शानराग्यप्रकारस्यपि पाठः । ४. दस्ता ध्यपस्थायाः। तस्य भगवतः । ६. पैराग्यः भागवतप्रवनात् ।

·प्रथमस्कन्धार्थः। १६ मिन्नतया वैराग्यमुक्तम् । अत एव वैराग्यसिद्धयर्थं द्वादशाध्याया निरूपिताः । तदेव परीक्षिदधिकारी जातः । अत एव नारदादयोऽपि श्रोतृत्वेन प्रविष्टाः । ततो वैराग्यं सम्पाद्य भागवतं श्रोतव्यमित्यधिकारः फलिष्यति । दोपदर्शनस्य पैराग्यहेतोर्विद्यमानत्वेऽपि नामविक्रयोऽधिकारश्च प्रतिवन्धकौ ॥२८॥ एतदभाचे श्रवणावृत्तौ वैराग्यमपि भवतीत्याशयेनाह शुके पूर्वोक्तद्वितयमिति- निवन्धः-शुके पूर्वोक्तद्वितयं नास्ति तेनोत्तमः स्मृतः। दृढभक्तौ शीघ्रलये कथैव प्रतिवन्धिका ॥ २९ ॥ प्रकाश:-ननु शुकश्वेदुत्तमाधिकारी तदा व्यासाद् भागवतश्रवणानन्तरं पर- मभक्तौ शीघ्रं कथं भगवति न प्रविष्टः १ तबाह दृढभक्ताविति । भक्तानां मरणे कथैव प्रतिबन्धिका ।।२९ ।। अन्यदपि प्रतिबन्धकं भागवतफलजनने निरूपयितुमाह यागादिकरणा- सक्त्येति- निवन्धः-यागादिकरणासक्त्या शिष्याणां चैव साहात् । वक्तः स्वस्योत्तमज्ञानात् फलं सर्व न शौनके ॥३०॥ दृढज्ञानात् कर्मणा तु भक्त्या युक्तेन मोक्ष्यते । स्वतस्तर्कपरिज्ञानादवताराच मध्यमः ॥३१॥ नानासाधनविज्ञानात् संवादान्नारदप्रमा। शुकोक्तिमात्रतस्तस्य निःसन्देहात् फलं भवेत् ॥३२॥ तस्योत्तमत्वं तत्रैव वक्ष्ये प्रकरणोत्तमे । फारकत्वेन चावश्यकत्वे गमकमाहुः अत एवेत्यादि । द्वादशाध्याया इति सप्तममारभ्या- टादशान्ताः । अत एवेति, दृढवैराग्याभावादेव । एवं वैराग्येण व्यवस्थासामञ्जस्यमुपपाय द्विसमाहुः दोपेत्यादि ।। २८ ॥ ननु यदि श्रीभागवतश्रवणेन भक्तिरेय, न वैराग्य, तदा फलामावाद् व्ययमेव श्रवणमिति शङ्कायामाहुः एतदित्यादि- न्यभिचारमाशान्ते नन्वित्यादि । कथैवेति, श्रीभागवतप्रचारार्थ शुकः पाठित इति सा तथा । तथा च प्रतिवन्धकसत्त्वान्न व्यभिचार इत्यर्थः ॥ २९॥ एवं मकरणित्वाय चतुर्भिर्वकाधिकारो निर्णीतः । अतः परं सार्धतिभित्रिविधश्रो. अधिकार निर्णयन्ति अन्यदित्यादि- नामविक्रयाधिकाराभावे । १ प्रतिपन्धिका । र नियन्यायो।

·१७ : सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशः-भागवतश्रणानन्तरमपि गौनकस्य न वैराग्यादिकं जातम् । तत्र हेतुप्रयं-यागायासक्तिः, शिष्यसङ्ग्रहः, 'सूतादहमधिकः' इति ज्ञानं च । तहि व्यर्थ भागवतश्रवणमित्याशङ्कयाह दृढज्ञानादिति । दृढ़ शास्त्रीय ज्ञानं, तेन भक्तिः परमा साध्यरूपा भगवति जाता, ततो भगवत्कृपया कर्मद्वारव मुक्तो भविष्यति । व्यासस्य वैराग्याभावः सिद्धः, तथा नारदस्य । तेन व्यासस्य प्रथमपक्षप्रवेशः कयं न ? तत्राह स्वतस्तर्कपरिज्ञानादिति । हेतुद्वयं पूर्वस्मादाधिक्य । स्वतोऽपि तात् परि- ज्ञानम् । मूलं च भगवतो ज्ञानावतारः । उत्तमत्वाभावायाह नानासाधनविज्ञा- नादिति । साधनविज्ञानं दृढम् । नारदोपदेशश्च दुर्बलः । अतो मध्यमत्वम् । पूर्वा- धिकारदोपाभावं परीक्षिति निरूपयति शुकोक्तिमात्रत इति । तस्य वैराग्यादिफं स्पष्टं न भवतीत्याशङ्कयाह तस्योत्तमत्वमिति ॥ ३०॥ ३१ ॥३२॥ ननु सूतः सर्वमाह भागवतं, तत् कथमध्यायनितय एव प्रकरणसमातिः १ तबाह स्वाधिकारनिरूपार्थमिति- निवन्धः-स्वाधिकारनिरूपार्थ सामान्येनोत्तरं स्मृतम् ।। ३३ ॥ कथाक्षेपस्तु मुख्यार्थः प्रथमं तेन पूरितम् । प्रकाशः-मूतो हि द्वयमाह, स्वतन्त्रतयाध्यायद्वयं, तेन स्वाधिकारो बोधितः । अन्यद् भागवतत्वेनोक्तम् । तदर्थ कथाक्षेपो मुख्यतया निरूपितः । तेन प्रथम प्रकरणं पूरितम् ॥ ३३ ॥ व्यर्थमिति, शौनके व्यर्थम् । शास्त्रीयमिति, श्रीभागवतश्रवणजन्यम् । साध्यरूपेति, प्रेमालिका । तथा च श्रवणं भक्तिमुत्पाद्य कर्मसहकारि जातमिति न व्यर्थमित्यर्थः । व्यासा- धिकारस्य मध्यमत्वायोर्भयोः सकाशाद् व्यवच्छेदमाहुः व्यासस्येत्यादि । तेनेति, श्रोतृवक्तो- स्तुल्यत्वेन । दुर्घल इति । अत्र हेतुर्मूल उक्तः । संवादादिति । तथा च लोकानधिगतार्थ- गन्तृत्वात्मामाण्येऽप्यनुयादवसंवादस्याप्यन्यशेपत्वेन नारदोपदेशस्य तत्र दौर्बल्यमित्यर्थः । मूले नारदप्रमेति । नारदस्येदं नारद, नारदोपदेशजन्यं ज्ञानं, तस्य प्रमा प्रामाय, भावप्रधानो निर्देशः । तथा च नारदोपदेशजन्यज्ञानप्रामाण्यस्य समाधिसंवादादवगमेन पक्कयु- कानभिसन्धानान्मध्यमत्वमित्यर्थः । निरूपयतीति, उत्तमत्वाय निरूपयति । एवं चात्र सन्दर्भ यया यथा वैराग्योत्कर्षस्तथा तथाधिकारोकप इति फलितम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ एवं प्रकरणविभाजकाधिकारस्वरूप सास्त्रिभिनिय प्रथमप्रकरणस्वरूपस्य तावत्वे पीजमेकेन निर्णतमोशन्ते नन्वित्यादि । तथा च वक्तुः प्रकरणिलमसरतमित्यर्थ. समादपति सतो हीत्यादि । अन्यदिति । चतुर्थाध्यायमारभ्य सम्पूर्णम् । तदर्थ १व्यासस्पेत्यादि पायगो विरहवांतर भानुहावेत यास्यान मिः। १ स्थतस्तति प्यामतर्क- मुपकम्य, रिया भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिता' इति वारयात् । ३ "साधननिति । भान्मप्रसार साधनविगान 'धृतरतेने' लादिशेडोनम्। भोगोः । ५ अध्यायामम्से माहुरित्यति पाए ।

·प्रथमस्सन्धाः। न तु कथायां समाप्तायामित्याह अधिकारस्तु सम्पन्न इति- निवन्धः-अधिकारस्तु सम्पन्नः कथा पश्चाद् भविष्यति ।। ३ ।। निष्पत्तिश्च प्रवृत्तिश्च हेतुपूर्वमुदीरिते । सूतेन नाधिकारेण द्विरूपत्वमतस्तयोः॥३५॥ प्रकाशा-ननु मध्यमप्रकरणेऽपि वक्ता सूत एच, तथोत्तमे, ततस्तस्य कयं न मध्यमत्वमुत्तमत्वं वा ? तबाह निष्पत्तिश्च प्रवृत्तिश्चेति । हेतुर्द्वितीयप्रकरणे । निष्पत्तिप्रवृत्ती उत्तमे । एतद्यनिरूपित, भागवतशेपत्वेनैव, न तु स्याधिकारेण । तवं सति नारदस्यापि मध्यमत्वं न स्यात्तथा शुफस्योत्तमत्वपित्याशङ्कयाह दिरू- पत्वमतस्तयोरिति । अत्यवाक्यकथने स्वस्यानंधिकारित्वं सिध्यति । स्वयं कथने तु सिध्यत्येव । अत उत्तरयोहिरूपत्वं सूतोक्तत्वेन नारदक्तित्वे नच ॥३४॥३५॥ कथाक्षेप इति । श्रीभागवतकथनार्थ महं चाध्यगमं तत्र निविष्ट' इति तृतीयाध्यायसमाप्ति- स्थलोकेन कथाकथनप्रतिज्ञा । तेनेत्यादि, कथनप्रतिज्ञया 'वक्ताधिकारी सर्वज्ञ' इतिकारिको- तरीतिकाधिकारस्वरूपं सिद्धं, तेन च प्रकरणं पूरितम् । तथा चोपसंहारे वक्तुरुक्तत्वात- स्यैव मुख्यतया प्रकरणित्वं, न तु द्वयोरपि समानं, श्रोतुस्तथालेऽनुपपत्तेः सूचितत्वा- दित्यर्थः ।। ३३ ।। एतदेव वक्तुर्मुख्यप्रकरणित्वं दृढीकर्तुमाशङ्कन्ते नन्वित्यादि । अयमर्थः । अत्र हि पैराग्योत्कर्षादधिकारोत्कर्षों देहस्थितिश्च कथयेति सिद्धम् । एवं सति सूते सर्वज्ञत्वादीनां त्रिभिरध्यायैः सिद्धत्वाद्वैराग्यस्य च कथनावृत्त्या क्रमेण भवनसम्भवात् । क्रमेण मध्यमत्व- मुत्तमत्वं च वक्तुं शक्यमित्यर्थः । अत्र समाधिं व्याकुर्वते हेतुरित्यादि । तथा च 'कस्मिन् युगे प्रवृत्तय स्थाने वा केन हेतुना ! कुतः सनोदितः कृष्णः कृतवान्संहिता मुनि'इत्येत- स्पृष्टहेतूत्तरं द्वितीये निष्पत्तिपवृत्योश्चोतरं यत्तृतीये प्रकरणे उक्तं तन्नामविक्रयदोपतो वैराग्या- भावेन श्रीभागवतशेपतया परोक्तत्वेनैवोक्तं, न तु स्थाधिकारेण, अत आवृत्त्यापि वैराग्या- जननाथेति न प्रकरणविभागभङ्ग इत्यर्थः । पुनराशङ्कन्ते तबैवं सतीति, श्रीभागवतशेषत्वेन कथनस्याधिकाराप्रयुक्तत्वे सति शुकनारदाभ्यामपि यदुक्तं तस्य सर्वस्यापि तथास्वात्तयोरपि मध्यमोसमभावो न स्यादित्यर्थः । अत इति, स्वयं कथनात् । द्विरूपत्वमिति, यथायथं मध्यमत्वमुत्तत्मयं चेत्यर्थः । सूतोक्तत्वेनेत्यादि, नोक्तमिति शेषः । तथा च भागवतशेषत्वेन कथनेऽपि स्वयं कथनान्न स्वस्वाधिकारहानिः, सूतस्य च परोक्तानुवादत्वेन तत्कथनानाधि- काधिकारावाप्तिरतः सार्याभावात्प्रथमप्रकरणेऽध्यायत्रयेण पूरणं युक्तमित्यर्थः ॥३४॥ ३५॥ १. देहस्थितिः सिद्ध वैराग्यं क्षयताति पम्वन्ध । १.प्ररगे। ३. हीनाधिकारो। ४.श्रीभागवतशेषत्वात् ।

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमन्नागवतार्थप्रकरणे ननु मध्यमप्रकरणे कथमध्यायत्रयम् ? तबाह मध्यमे स्वाधिकारिस्वमिति- निवन्धः-मध्यमे स्वाधिकारित्वं हेतूक्त्यैव निरूपितम् । अनिष्पत्तेराद्यवच प्रश्नोत्तरनिरूपणम् ॥ ३६॥ प्रकाश:-सं हि भागवतं बोधयितुं नागतः, स्वापेक्षया व्यासस्योत्तमत्वात् । किन्तु यथा वदेत् से भागवतं तथा हेतुमाह । अतो भागवतात्तेने यथा निर्धारि- तोऽर्थ इति तस्याधिकारोऽवगम्यते । तथापि कथं पूर्वतुल्यता ? तबाह अनिष्पत्ते- रिति । भागवतं यदा व्यासमुखाद् भविष्यति तदैवाधिकारो निरूपणीयो भवति । अंतस्तस्यानिष्पत्तेराघवदेवाध्यायत्रयम् । विभागोऽपि पूर्ववदेवेत्याह प्रश्नोत्तरनिरू- पणमिति ! एकेन प्रश्ना, उत्तरं द्वयेन । एतावास्तु विशेपः । प्रथमाध्याये प्रश्नहेतुः, द्वितीयारम्भे प्रश्न इति । ननुत्तमाधिकारे प्रथमाध्याय पूर्ववदुत्तरं वक्तव्यं, तबाह उत्तमे प्रश्न एवेति- निवन्धः-उत्तमे प्रश्न एवाये स्कन्धे श्रोत्रधिकारकृत् । स्पष्टत्वान्न विशेपेण वक्तुरुक्ताधिकारिता ॥ ३७॥ सामान्यमङ्गकथनमेकोक्त्यैवोक्तवाञ् शुकः। सामान्यश्च विशेपश्च प्रश्न आये द्विधा मतः ॥ ३८ ॥ अतोऽध्यायद्वयं प्रोक्तमुत्तरे सूचितं परम् । सम्पूर्णेनैव सर्वेपामुत्तरं सम्भविष्यति ।। ३९ ॥ एवं सार्थेन शङ्का वारिता । अतः परं द्वितीयेऽपि वक्तरेव प्रकरणित्वमेकेन बोधयन्ति ननु मध्यमेत्यादि- अत इति हेतूतेनिसापेक्षत्वाज्ञानस्य च ज्ञापकवाक्यसापेक्षत्वात् । तथापीति, अधि- कारसत्त्वेऽपि । निरूपणीय इति, ज्ञातुं योग्य । तथा च तेदभावनाधिकारज्ञानामावानोचमत्वं, स्वयं ज्ञानेन कथनाच न हीनवं, अतो मध्यमत्वं, तेनं पूर्वतृल्यतेत्यर्थः ॥ ३६॥ एवं प्रकरणद्वये प्रकरणिमुख्यौ निीय तृतीयप्रकरणे तं निश्चिन्वन्ति त्रिभिः । ननूत. मेत्यादि । यदि वक्तुरेव प्रकरणित्वं मुख्यतया तदा प्रथमाध्याये श्रोतृविचारात्, प्रथमेऽध्याये पूर्ववत् प्रथमप्रकरणप्रश्नानन्तरमिव, उत्तरं वक्तव्यं, श्रोत्रधिकारयोधनाय प्रश्नमुक्त्वा, तंत्र- या वक्त्राधिकारबोधनाय वक्तव्यं, तबाह ताश्यामाराङ्कायां यत्राधिकाराकसनेऽपि तस्य सिद्धिमाहेत्यर्थः-- 1 सतनारदः । १ स इनि प्यासा लेनेति नारदेन । ४ अत इति यानुसार सनिपतरिति । तर भावना पायाशस्यापारस्पाभ्यायनका निम्पानते भाषा । ५ श्रीमागवतामाईन । मध्यमत्वेन । ७ अभ्यापरंग कपनम् । ८ वः प्रकानिस्यन् । ९प्रपमा याये। ताधिकार ·२० प्रथमस्क्रन्धार्थः। -प्रकाशा-उत्तरं सार्धाध्यायद्वयेन द्वितीयस्कन्धे वक्तव्यम् । तावताधिकारो भवति । अत एव चतुर्थाध्याये मङ्गलाचरणम् । उत्तमस्य वक्तुरधिकारोऽपि भगवन- रित्ररूप इति भागवततुल्यत्वान्न प्रथमस्कन्धे निरूपित इत्यर्थः । यतः श्रोतुरेवाधिका- राधिकारशब्देन मुख्यतयां निरूपणीयः । व्यावहारिकाधिकारस्तु स्पष्टत्वान्न निरू- पणीय इत्यर्थः । विशेषाधिकारस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्कायामाह सामान्यमङ्गक थनमिति । शुकस्तृत्तरत्वेन भागवतं वक्ष्यमाणः प्रथममङ्गान्येकेन स्कन्धेनोक्तवान् । तवाङ्गत्वाविशेषात् स्वाधिकारमप्यध्यायद्वयेनोक्तवान् । तत्र हेतुः सामान्यश्चेति । नन्वेतावतैव भागवतं समाप्नोतु, तावज्ज्ञानेनवोत्तमत्व सिद्धयेत्, किं विस्तरेणेत्यत आह मूचितं परमिति | उद्देशमात्रेणोक्तम् । वस्तुतस्तूत्तरत्वेन सर्वमेव भावगत भविष्यति ॥ ३७॥ ३८॥ ३९ ॥ उत्तरमित्यादि । भवतीति सिद्धो भवति । तत्र गमकमाहुः अत एवेत्यादि । स्पष्टत्वा- दिति, नारदव्यासादिसर्वमुनिप्रत्युत्थानेनोत्कर्षस्य सप्टत्वात् । तथा चोचरानुक्तावपि तावतैव वक्तुरुतमाधिकारस्य सिद्धत्वान्नोक्तः । तथा च विशेषतोऽनुक्तावपि न स्कन्धार्थे न्यूनतेत्यर्थः । विशेपाधिकारस्येत्यादि । वक्ताधिकारी'ति कारिकोक्तेऽधिकारे सर्वज्ञल्लादित्रयं विवक्षितस्य वक्तुापकं लक्षणम् । वैराग्यं तूत्कर्पद्वारावान्तरविभाजकं, तचेत्सर्वमुनिप्रत्युत्थानादिना सिद्धं, तद्युत्तमाधिकारस्य तावतैव सिद्धत्वादनिमस्कन्धोक्तस्य विशेपाधिकारस्य का गतिः १ तदु- क्तिप्रयोजनाभावान्न तत्रं प्रवेग , भगवचरित्रत्वेन निरूपणे तु मङ्गलाचरणोचरभावित्वं युक्तं, अतस्तत्रानुक्तत्वात्पूर्व च प्रयोजनाभावात्कुत्र निवेश इत्याशङ्कायामाह द्वितीयस्कन्धस्याङ्गनि- रूपकत्वात्तत्र निवेशमाहेत्यर्थः । मूले-सामान्यमङ्गकथनमिति । अङ्गकथनं, सामान्यम् श्री- भागवतश्रवणशेषत्वात् सर्वस्कन्धसाधारणम् । अत एकोक्क्या एकस्य द्वितीयस्कन्धस्य कथनेनैव, शुक उक्तवानिति योजना । तदेतद् व्याकुर्वन्ति शुक इत्यादि । तत्रेति, द्वितीयस्कन्धोक्तपदार्थेषु । उक्तवानिति, श्रोतुः श्रद्धादिज्ञानाथ मङ्गलाचरणात् प्रागेयोक्तवान् । तथा च तंतः प्राकथनेऽपि द्वितीय एव निवेशो युक्त इत्यर्थः । तत्र हेतुरिति, द्वाभ्यां कथने हेतुः । उत्तमत्वमिति, श्रोतुरुत्तमत्वम् । समादधते उद्देशेत्यादि समिति, द्वितीयमारभ्यासमाप्ति । तथा च सद्धिस- श्रवणेन तत्सिद्धावने न वदेद्, अतो ज्ञायते विस्तरश्रवणेनैव तत्सिद्धिरिति न तस्य वैयर्यमित्यर्थः ॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥ १. प्रत्युत्थानादिना । २. कारिकोदित इत्यपि पाठः । ३. उत्कृष्टवैराग्यम् । ४. वैराग्य प्रकरणाविभागकमि- त्यर्थः । ५. नियनुस्यूतम् । ६. उत्यानादिना । ७. बत्तुरधिकारे । ८. भगवञ्चरितनिरूपणे । ९. मालाचरणात । ...तमासिनो"प्रकपनत्य ।

·। सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे : ननु, कुतोश्वगम्यते प्रथमस्कन्धप्रश्नानामेव सर्वमुत्तरं भवतीति ? तबाह अत एवेति- निवन्धः-अत एव समस्तस्य प्रश्नाध्यायोऽयमीरितः। भगवान् प्रतिपाद्योऽत्र पडर्था भगशब्दगाः॥४०॥ तस्मात् पडेव सम्प्रश्ना आभिनन्दस्तथैव यत् । ज्ञानवैराग्यधर्माणामैश्वर्ययशसोः श्रियः ॥ ४१ ।। समूहो भगशब्दार्थः कृष्णस्तद्वानिहोच्यते । चतुर्णी प्रथमेऽध्याये द्वयोः कृष्णेन चापरे ।। ४२ ॥ ऐश्वर्यधर्मयो रूपमन्येपां प्रथमे जगा । प्रकाशा-यतः समस्तेनैवोत्तरं, अतः प्रथमाध्यायः सर्वत्र प्रश्नाध्यायः । नन्वे- तदध्यसङ्गवमित्याशङ्कच हेतुं साध्यति भगवान् प्रतिपाद्योऽत्रेति । अर्थवशादेवं कल्प्यते, सर्वत्र भागवते भगवानेव प्रतिपाद्यः । तत्र 'भग'शब्दार्थाः षट् । त एव च ज्ञातव्याः । अन्यथा भागवतप्रवृत्तिय॑र्था स्यात् । ते च पट् प्रश्नाः प्रथमा- ध्याये स्पृष्टाः । तत्रापि हेतुः अभिनन्द इति । 'यत्कृतः कृष्णसम्प्रश्न' इति वा- क्यम् । सर्वैः प्रश्नः कृष्ण एवं पृष्टः । स एव लीलारूपः सर्वोच्यते । अनेन ग्रन्थ- एवं 'त्रिभिद्योस्त्रिविधाधिकारविचारेण प्रकरणार्थरूपोऽधिकारो विचारित.। अतः परम- .ध्यायार्थरूपो विचारणीयः । तत्रापि मुख्यतया श्रोतुरेव विचारणीयः । तस्यैव स्कन्धा- र्थत्वात् । तदर्थमेव ग्रन्थप्राकट्यात् । उपक्रमोपसंहारयोस्तस्यैव कथाया उक्तत्वाच । तत्र शौनकस्य व्यासपादै. प्रथममुपनिबन्धानात् प्रथमं तस्यैव पूर्व विचारणीयः । तेन शास्त्रसङ्ग- तिरपि स्फटीकरणीया, 'अनया सङ्गत्येदं शास्त्रमबत्तीर्ण मिति । किञ्च, शास्त्रस्यार्थतो भगवत्त्वं यत्पूर्वमुद्दिष्टं, तदपि परीक्ष्य निश्चायनीयमिति तदर्थ सार्धेखिभिः प्रथमाध्यायस्य सर्वशास्त्राव- तारकत्वं समर्थयन्ति ननु कुत इत्यादि- नन्वेतदप्यसङ्गतमित्यादि । एतदध्यायप्रश्नानामेव सर्वमुत्तरमित्यप्यसङ्गतं, तत्र तत्र शौनकप्रश्नानां भूयसां दर्शनादयुक्तमित्याशङ्कय हेतुं साधयति, सर्वस्यैतदुत्तरत्वगमकं हेतु- मुपपादयतीत्यर्थः । एवमिति । सम्पूर्णस्योत्तरत्वं कल्पनाबीजं वक्तुमर्थमाहुः सर्वत्रेत्यादि । अन्यथेति, तेषां पण्णामज्ञातव्यत्वे । व्यर्था स्यादिति, ब्रह्मत्वादिना ज्ञानस्योपनिषद्भिरेव भव- नात्तथा स्यात् । नन्वैश्वर्यादीनां तत्र कण्ठतोनुत्तात्वाद् गमकस्य चादर्शनात्सङ्ख्यामानेण न १"प्रथमस्कन्धप्रभानामिति । प्रथमेऽध्याय इत्यर्थः । ""सर्वनेति । निबन्धादिषु-प्रकरणेऽय. तारस्तु केवलस्यैवोति सुबोधिनीतः। ब्रह्मानन्देनाविर्मावा सम्भवाच । ऐश्वर्यादिप्रकाराणामावरणभङ्गोवाक्य- विद्धवात् । अन्याप्तमिति () सर्गादिलीला हि शाम्रार्थः । ...लक्षणं, तच्चाधिकारादौ नास्ति, परन्तु, लक्षण घटक्लीलाप्रासनिश्यपि वाच्या, अन्यथा खस्मिनच्यातेः, तथा चाधिकारादावपि तत्समानयोगक्षेमेऽव्याप्ति जनयतीत्यर्थः। २.प्रकरणैः । ३. श्रोतृवत्रोः । ४, अधिकार इति शेषः । ५. अधिकारपिचारे । १. भोतुः । अधिकारिषु। भधिकार इति श्रेषः । ९. भागवतप्रवृत्ति स्यात् ।

·२२ सङ्गतिरपि निरूपिता भवति । पूर्वोक्तमेर स्पष्टयति ज्ञानवैराग्य इति । नान क्रमो विवक्षितः। वस्तुतस्तु स्कन्धद्वयमककम् । ज्ञानमायाभ्याम् ! सर्गविसर्गाभ्यां वैराग्यम् । धर्मो द्विविधा स्थानपोपणभेदेन । ऐश्वर्यमपि प्रल्हादमन्वादिभिः सूच्यते । यशश्च नवमदशमाभ्याम् । श्रियोऽन्त्याभ्याम् । तत्र हि स्वरूपे रमणं सेत्स्यति । ऐश्वर्यादिक्र- मेण वा सर्वमुपपाद्यम् । एवं सति स्वाधिकारसिद्धयर्थ मूतेन यथोत्तरितं तथा विभागमाह चतुर्णामिति । उत्तरमध्ये प्रथमाध्याये प्रश्नचतुष्टयस्योत्तरम् । त्रयाणां वा समशः । टिकायां तथैव व्याख्यातम् । कृष्णेन सहितयोईयोः, द्वितीयाध्याये तूत्तरम् । अनेन प्रत्येकसमुदायाभ्यामुत्तरं देयमिति ज्ञापितम् । स्पष्टार्थमुभयो - माह ऐश्वर्यधर्मयोरिति । अतारधर्मयोरित्यर्थः ॥ ४०॥४१॥ ४२ ॥ समूहोऽध्यायार्थों भवतीति सर्वत्र झापयितुं प्रथमाध्यायस्य वाक्यार्थान् सगृह्णाति मगलमिति- निवन्धः-मगलं प्रकृतोत्कर्षः प्रसङ्गः सूतसंस्तुतिः ॥ १३ ॥ स्पष्टा इत्याकाहायामाहु तत्रापि हेतुरिति । सप्टत्वेऽपि हेतु । तथा च भगवान्सात्त्वता पतिरिति वंदता पद् प्रभाध कुर्वतामभिनन्दनयोधके सूतवाक्ये 'कृष्णसम्प्रश्न' इति कथ- नाचताय विचारिते भगवत्त्वज्ञानार्थी एते प्रश्ना इत्यवगम्यते । तत्सन्दर्भविचार एव स्पष्टत्वे हेतुरित्यर्थ । एव सत्यवान्तरप्रश्ना विशेषावगत्या इति सर्वस्यैवोचरत्वाच्छीनकस्याधिकार. सूपपन इत्यर्थ । एतनवार्थतो भगवत्त्वमपि शास्त्रस्य व्यासचरणैाधितमित्याहु स एवे. त्यादि । शब्दतो भगवत्व स्कन्धसङ्गयाताप्तोत्त्या प्रागेव स्फुटीरतमति न कापि शका । अनेनेति, प्रश्नोतरार्थम्पुटीकरणेन । सद्गतिरिति, कृपारूपा सङ्गति । फ्राम इति, 'ऐश्वर्यस्य समप्रम्य'ति याक्योत्तरम । एकादगद्वादशयो श्रियो निरूपण न स्फुटमिति तत्पुटीपुर्वन्ति वरेत्यादि । एवमत्र समस्यात्मको व्यासागयगोचर शास्त्रावतरणहेतुर्विचारित । अत परम- पान्तरमहति प्रभौचरयो मृतोक्त्यनुसारेण विचारयन्ति एवं सतीत्यादि सर्वम्योचरत्वे सिद्ध सति । आहेति, अपान्तरसङ्गतिरोधनार्थमाहेत्यर्थ । चतुर्णामिति, भगशब्दार्थाना धर्माणाम् । अनेनेति, द्विधोचरक्थनेन । शापितमिति, व्यामचरणापितम् । अनारधर्मयोरित्यर्थ इति, अवतारक्यापनाचरणश्चर्यम्य, 'म या इद विश्वममोधरील' इत्यादिधर्मपभोचरेण धर्मस्येत्यर्थ ॥ ४०॥११॥ ४२ ॥ एपमवान्तरमहति सर्वसम्मनप्रकरणाय च विनार्य सिद्धान्तन मरणार्थ बोधयितुमध्या- मार्थान् विचारयन्त गासिभि प्रथमाध्यायामाहु समूह इत्यादि- १. सोनकनन् । १. पदम् । सरव पदविवार एव हवामी समर मपत्र मन इति ऐप । . - ·सावरणभले सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रश्नः साधारणो हेतुः प्रश्नो ज्ञानपरः परः । कृष्णे चतुर्धा वेदे तु द्वयं तेन द्विधा मतम् ॥१४॥ प्रयोजनक्रियारूपैविद्यमानविमोचकः । श्रवणादरमध्यास्ते त्रयः प्रश्नाः क्रमात् कृताः ॥ ४५ ॥ अग्रे केन विमोचेत तदर्थं च स्वयोग्यताम् । पूर्वमाह ततः प्रश्नं प्रथमाध्यायसङ्ग्रहः ॥ ४६॥ प्रकाश-मङ्गलं प्रथमश्लोकार्थः । प्रकृतोत्कर्षः श्लोकद्वयस्य, तथा प्रसङ्गः । त्रिभिः सूतसंस्तुतिः । एकेन प्रथमप्रश्नः । हेतुप्रश्नः सार्याम्याम् । आयो धर्मपरो द्वितीयो ज्ञानपरः । ततः कृष्णे चतुर्धा प्रश्नः । एवं सति पूर्वप्रश्नद्वयस्य कृष्णपरत्वं न भविष्यतीति तत्समर्थनार्थ मार्गभेद एव न त्वर्थभेद इत्याह कृष्ण चतुर्थी वेदे तु द्वयामिति । चतुर्मूर्तिभंगवान् कृष्णः, काण्डद्वयार्थरूपश्च, तेन द्विधा । अतः पद् भेदा अपि गुणपर्यायाः प्रष्टव्याः । तेषु ज्ञातेपु सर्व ज्ञातं भवतीति । प्रकार- चतुष्टयेऽपि विरूपत्वं, तदाह प्रयोजनक्रियारूपैरिति । कृष्णस्य जन्मप्रयोजनप्रश्नः, क्रियाप्रश्ना, रूपाणां च प्रश्न इति त्रयाणामेकत्र प्रश्ने हेतुमाह विद्यमानविमो- चक इति । भगवानवीर्य योगिनो ज्ञानिनो भक्तॉच मोचितवान् । भक्तमोचना- थमेवावतीर्ण इति प्रथमं क्रियया सृष्टयादिना ज्ञानिविमोचका, रूपेण योगिविमो- चफ इति । तन्मध्ये चाविहितभक्ताः । चतुर्थस्यैकस्यैव पृथक्त्वे तुल्यबलत्वायाह अग्ने केन विमोचतेति । तर चाधिकारी वक्तव्य इति स्वाधिकारं बदनाह । तथेति, श्लोकद्वयस्य । धर्मपर इति, श्रेयोलिङ्गाद्धर्मविषयकः । ज्ञानपर इति, आत्म- प्रसादलिङ्गाज्ज्ञानविषयकः । तत इति, सूत जानासी'त्यारभ्यासमाप्तीत्यर्थः । मूले-द्विधा मतमिति । प्रकारद्वयेन भगवत्परत्वं मतमित्यर्थः । द्विरूपत्वमिति, विद्यमानानां भाविनां च विमोचक इति भेदेन द्विरूपत्वम् । एकत्रेति, सल्लमतया । भक्ताचेति, भक्तपदं ज्ञानि- योगिनोविशेषणम् । मार्गाणां त्रित्वात् पक्षान्तरमाहुः तन्मध्य इत्यादि । ज्ञानियोगि- नोर्मध्ये पूर्व मुनिपदेन ज्ञानिनामुक्तत्वात् सूरिपदेन योगिनां वक्ष्यमाणत्वात् श्रवणादर- बोधकेन' को वा भगवतस्तस्ये 'ति मध्यमश्लोकेन श्रवणादरलिझाने बोध्या इत्यर्थः । इदं श्रवणादरमध्यास्त इति मूलस्य विवरणम् । एवं सत्यवतारप्रयोजनेन पुष्टिभक्ति- विमोचकत्वं ज्ञेयम् । चतुर्थस्येति, 'ब्रूहि योगेश्वर' इत्यनेनोक्तस्य तत्रेति, अग्रिमविमो- १. "पुंसामेकान्ततः श्रेयस्तन्नः शसितुगहतीति । २. अतः साधोऽन यत् सारं समुदत्य मनीपया । हि नः प्रधानानां येनात्मा पुप्रसीदतीति । ३.ज्ञानिनामित्यापि पाठः । ४. भविहितमताः। ५. पूर्वोकम् । - ·+ + प्रथमस्कन्धार्थः। अनेक प्रथमाध्याये जिज्ञासुः प्रथमाधिकारी निरूपितः, वक्ता च श्रुतभागवत इति ॥,४३ ॥ ४४ ॥४५॥ ४६॥ द्वितीयाध्यायसङ्ग्रहमा उत्साहसङ्गतिरिति- निवन्धः-उत्साहसङ्गतिः प्रहःशास्त्रारभ्मोपदेशनम् । प्रश्नाभिप्रायकथनेनाभिनन्दनमुक्तवान् ॥ १७ ॥ पञ्चभिः पूर्वनिर्धारो द्वितीये द्वादश स्मृताः । एवं वेदार्थनिर्धारे श्लोकाः सप्तदश स्मृताः॥४८॥ धर्मज्ञानार्थनिर्धाराच्छ्रवणादिभिरादरात् । प्रेमोत्पत्तो हरिः प्रीतस्तेन सर्वे भवेदिति ॥ १९ ॥ जन्मकारणलीले च सप्तभिः पञ्चभिव्यर्धात् । भक्तोद्धारो भक्तिसिद्धिः क्रमादेव तयोः फलम् ॥५०॥ संवनिर्धारणे पञ्च गणातीते द्वयं स्मृतम् । विशेषभक्तिसिद्धयर्थं विचारोत्र निरूपितः ॥५१॥ . सामान्यतोऽस्य मूलत्वकथनाय विशेषतः । नोक्तं स्वरूपाविज्ञानात् फलवाक्यं मृपा भवेत् ॥ ५२।। अतस्तदुक्त्वा पश्चात्तु कुन्तीवाक्ये वदिष्यति । उत्पादन प्रवेशश्च नानात्वं भोगरक्षणे ।। ५३ ॥ पूर्व पञ्चविधा लीला द्वितीयस्तेन पूरितः। प्रकाश:----सूतस्योत्साहः कथनप्रयोजनं च प्रथमश्लोकार्थः । ततो द्वाभ्यां प्रहः शुकनमस्कारः । शास्त्रारम्भोपदेशनमेकेन, अभिनन्दनं तथा । ततः स्वयमेव श्लोकविभागानाह पञ्चभिरिति । कर्म पञ्चविधमिति, 'पुरुषो द्वादशविध ' इति चने । वदन्निति, 'कलिमागतमाज्ञायेत्यादिना वदन् । सिद्भमाहु अनेनेति, वाक्यार्थसइन्हेण । -अत्र यक्तुरधिकार आर्थो ज्ञेयः ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ एवं सार्थेखिभिः प्रथमान्यायार्थ उक्तः । अथ साधैः सप्तमिर्द्वितीयाध्यायार्थमाहुः .द्वितीयेत्यादि- मूले-उत्साहसगतिरित्यत्रोत्साहसहिता सद्गतिरित्युत्तरपदरोपी समासो ज्ञेयः। तथेति, एकेन । पञ्चभिरिति, स वै पुंसा'मित्यादिभिः । द्वादशेति, 'पदन्ति तत्तत्त्वविद' इत्यादयः १.सत्यनिर्धारण इति । सत्वस्ययोदातृस्व निर्धारणे । २. गुणातीत इति । निरूपकत्वं समाप्तम्यर्थ । , - ·२५ सावरणभड़े सरकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तत्वविचारे द्वादश, एतावानेव वेदार्थ इति । 'सप्तदशो वै प्रजापति'रिति श्रुतेः । सप्तदश श्लोका चेदार्थे परिनिष्ठिताः । वेदे ततोऽधिका गतिर्नास्तीति सूचितम् । एतयोः प्रथमं निरूपणे निमित्तमाह धर्मज्ञानार्थनिर्धारादिति । एतयोः प्रजापति- मावत्वं चेनदैच भगवच्छ्रवणादिकं भवतीति भगवच्छ्यणासद्धचर्थ पूर्व तयोनिरूपणम् । तत आदरेण श्रवणादिकरणे प्रेमोत्पत्तिः । ततो हरिप्रीतिः । ततोऽयतारादीति फ्रमः सिध्यति । जन्मकारणनिर्धारे सप्त श्लोकाः, लीलायां पञ्च । एतयोः प्रयोजनमाह भक्तोद्धारो भक्तिसिडिरिति । प्रथमे भेदद्वयमाह सत्त्वनिर्धारणे पञ्चेति । पञ्चानां विचारकत्वात् । विचारोपयोगमाह विशेषभक्तिसिद्धयर्थमिति । प्रयोजनान्तरमाह सामान्यत इति । ननु कृष्णावतारे प्रयोजनं पृष्टं, तत् कथं सामान्यावतारप्रयोजनेनो- तर १ तबाह विशेषतो नोक्तमिति । तत्र हेतुः शौनकस्य कृष्णस्वरूपाविज्ञानात् । ज्ञाते हि स्वरूपे जन्महेतुर्पक्तव्यः । यदि स्वरूपज्ञानरहितस्यापि जन्मप्रयोजनमुच्यते तदा हेत्वभावे फलमिव तं प्रति फलवाक्यं मृपा भवेत् । अनेन सर्वत्रैवं वक्तव्यमित्यु- पदेशः सूचितः । अतः प्रथम स्वरूपमुक्त्वा, तदवगतं न वेति निश्चित्य, श्रद्धातिश- यात्तदवगति ज्ञात्वा, पश्चात् कुन्तीवाक्ये वदिप्यति, 'फेचिदाहुरजं जात'मित्या- दिना । लीलायाः पञ्चविधत्वं स्पष्टयति उत्पादनमिति । अवतारात् पूर्व स्वरूपस्थि- तस्य पञ्चविधा लीला । अवतीर्णस्यानेकविधामग्रिमाध्याये वक्ष्यति । एतावान वेद इति, पूर्वोत्तरकाण्डात्मके । एतयोरिति, धर्मज्ञानयोः । प्रजापतिमानत्वमिति यज्ञात्म- कल्यम् । भवतीति, विहितकारिणां कृतिविषयो भवति । अयमाशयः । प्रमाणनिष्ठानां हि. विहितत्वेन धर्मकरणम् । धर्मस्तु चोदनालक्षणः । सा तु वेदैकनिष्ठा । प्रत्यक्षवेदस्तु अयणा- दिकं चोदयन्नपि भगवच्छ्रवणत्वादिना रूपेण न चोदयतीति प्रामाणिकप्रवृत्तिस्तत्र कुण्ठिता भवति । अतस्तैदरीकरणाय विहितत्वमवश्यं वक्त्रा कथनीयम् । तच छान्देसस्य शक्यं, न तु तदनिष्णातस्य । मृतस्तु छन्दोऽनधिकारीति विधि वक्तुमशक्तः ससयामुसेन बोधयति । ससचायाः प्रयोजनवत्त्वं च जातेष्टयधिकरणे प्रतिपादितम्। एवं सति श्लोकसङ्ख्यया प्रजापति- सहयास्मारणे ततो योगजधर्मेण प्रवणादियोधकविधी दृष्टे सर्वमेव सेत्स्यतीत्याशयेन प्रथम तयोर्निरूपणमित्यर्थः । अवतारादीति, शौनकाद्यात्मनि भगवदवतरणे विहितसर्वभावप्राप्ति- रित्यर्थः । सप्तेति, 'सत्त्वं रज'इत्यादयः । पञ्चेति, स एवेद'मित्यादयः । अयमे इति, जन्म- कारणे । पञ्चानामिति, 'अधिष्ठान तथा कति याक्योक्तानाम् । विचारोपयोगमिति, गुणातीतनिरूपकवाक्यद्वयोक्तविचारोपयोगम् । मूले-सामान्यतोऽस्येत्यत्र 'अस्ये 'त्य- १. अनेन इति कृष्णावतारप्रयोजनदृष्टाय मौनमय सामान्यावतारपयोजनेनोत्तरे दत्ते कोपाजनेन कृष्णावतारपयोजने पृष्टेपि सहसोतरादानेन चेत्यर्पः । २. नोदना । ३. भगपन्छवगे। ४. तस्याः कुष्ठतायाः। ५. वैदिकशक्यम् । -- - .

·२६ प्रथमस्कन्यार्थः। द्वितीयाध्यापार्थः । अनेन श्रोता अमत्सरो वक्ता चतुरश्चेति द्वितीयाधिकारः सूचितः ॥ ४७॥४८॥४९॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ।। ५३ ।। तृतीयाध्यायार्थमाह आविर्भाव इति- निवन्धः-आविर्भावोऽवतारश्च तुल्यसत्त्वशरीरंगः ॥ ५४ ।। अशुद्धशुद्धभेदेन निर्गुणः कृष्ण एव हि । ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या चावतारं करोत्यजः॥५५॥ वराहादिस्वरूपेण वलकार्य जनार्दनः । दत्तव्यासादिरूपण ज्ञानकार्य तथा विभुः॥५६॥ प्रकाश:-मध्ये नारदादय आवेशिनो निरूपिता इति दूपणं परिहरति तु- ल्येति । यथा महाराजः स्वदेशे पर्यटन स्वार्थ निर्मितेपु गृहेषु तिष्ठति, कदाचित स्वकीयस्यापि गृहे, तदा तस्थितिपर्यन्तं तद् गृहमपि राजगृहं भवति । अतो विशे- पामावादावेशावतारयोस्तुल्यतया गणना । स्वयं तु स्पष्टार्थ विभागं कुर्वन् अवतारे भेदकमाह ज्ञानशक्त्येति । द्विविधो हि अवतार, दुःखस्य बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विरूपत्वात् । क्रियाशक्त्या याह्यदुःसनिराफरणार्थमवतारः, ज्ञानशक्त्या चान्तर- दुःसनिराकरणार्थस् । क्रियास्थानानि निर्दिशति वराहादीति । आदिशब्देन कर्म- नृसिंहादयः । दत्तात्रेयो व्यासः, आदिशब्देन फपिलादि ॥ ५४॥ ५५॥५६॥ इदानीमवतारान् गणयति मत्स्य इति सार्धेस्त्रिभिः- निवन्धः-मत्स्यः कूमों वराहश्च सिंहवामनभार्गवाः। मन्वन्तरावताराश्च व्यासबुद्धौ च राघवः॥ ५७ ॥ कपिलो दत्त ऋपभः शिशुमारो रुचेः सुतः । नारायणो हरिः कृष्णस्तापसो मनुरेव च ॥ ५० ॥ गहिदासस्लत्या हंस- स्त्रीरूप्यो हपशपिन् । नेन गुणातीतो वासुदेवः परामृश्यते । अत्र श्रोतुरधिकार आर्थो ज्ञेयः । एवं सार्धेः सप्तभि- द्वितीयाध्यायार्थ उक्तः ॥ १७ ॥ १८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ अतः परं त्रयोदशभिस्तृतीयाध्यायं वदन्ति तृतीयेत्यादि- अवतारलक्षणमेतत्सुबोधिनीतोयगन्तव्यम् । मूले--अशुद्धशुद्धभेदेनेति, 1.आविर्भाव इति । नारदादो भगवदाविर्भावः । .

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागववार्थप्रकरणे तथैव वडवावक्नः कल्किर्धन्वन्तरिः प्रभुः ॥ ५९ ॥ इत्याद्याः केवलः कृष्णः शुद्धसत्वेन केवलः । प्रकाशा-तत्र भागवतेऽनुक्ता अपि पञ्चराबाबागमेयूक्ताः प्रकृतोपयोगिन इति निरूपिताः ॥ ५७॥ ५८ ॥ ५९॥ आवेशिनो निरूपयति श्रीब्रह्मरुद्रेति सार्धेश्चतुर्भिः- निवन्धः-श्रीब्रह्मरुदशेपाश्च वीन्द्रेन्द्रौ काम एव च ॥ ६॥ कामपुत्रोऽनिरुद्धश्च सूर्यश्चन्द्रो वृहस्पतिः । धर्म एषां तथा भार्या दक्षाद्या मनवस्तथा ॥ ६१॥ मनुपुत्राश्च ऋपयो नारदः पर्वतस्तथा। कश्यपः सनकाद्याश्च बहयाद्याश्चैव देवताः ॥ ६॥ भरतः कार्तवीर्यश्च वैन्याद्याश्चक्रवर्तिनः। गयश्च लक्ष्मणाद्याश्च धयो रोहिणिनन्दनः॥६३.॥ प्रद्युम्नो रौक्मिणेयश्च तत्पुत्रश्चानिरुद्धकः । नरः फाल्गुन इत्याद्या विशेषावेशिनो हरेः ।। ६६ ॥ प्रकाशा-साधारणेनापि निरूपितस्यापि कृष्णस्य विशेषमाह ज्ञानक्रियोमय- निवन्धः-ज्ञानक्रियोभययुतः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । प्रकाश:-सामान्यप्रयोजनोक्तिमारभ्य भागवतोक्तः पूर्व चत्वारो निरू- पितास्तेषां प्रयोजनमाह माहात्म्यज्ञापन इति- निबन्धः-माहात्म्यज्ञापने मुक्तिस्तदर्थं वन्धनिर्णयः ॥ ६५ ॥ नित्यमुक्तत्वकथनं दुर्जेयत्वं च चै हरेः । विवृतिस्तस्य पूर्हि कृता येनादिमध्ययोः ॥ ६६ ॥ भक्तिः सिध्यति तत्क्षेपः प्रतिज्ञा चान पूरणम् । प्रकाशा-माहात्म्यज्ञापनं तत्रोक्तम् । भागवतश्राणस्य च । मुक्तेः स्वरूप- शरीराणां तथात्वेन । अत्र द्विरुक्तानां अधिकाशित्वं बोध्यम् ।। ५४ ॥ ५५॥ ५६ ।। ५७॥ ॥५८ ॥ ५९ ॥ ६० ॥ ६१ ।। ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ।। तत्रोक्तमिति, एवं जन्मानीति पद्यद्वयोक्तम् । भागवतेत्यादि, माहात्म्यज्ञानमिति .. "सुखसत्येन फेरल इदि । हेक्टरदत्वार्यकपनमिदम् ।" २. धीति माविका प्रति । १. पायात ति । सपियनमिर्गयानावारवासः । युत इति- - ·२८ प्रथमस्कन्धार्थः। सिद्धयर्थ बन्धनिर्णयः भजनसिद्धयर्थ भगवतो नित्यत्वं दुर्जेयत्वं चोक्तमित्यर्थः । एतद्वयविवरणात्मक भागवतम् । उत्तमस्य सङ्केपकथनेनापि भक्तिर्भवतीति, आदि- मध्ययोस्तु न भवतीति तदर्थ विवरणम् । तत्क्षेपस्तत् कथयिष्याम इति प्रतिज्ञा । . गुह्यज्ञानं तृतीयाधिकारो वक्तुः । तत्र सादरो द्वितीयः । अत्राध्यायः प्रकारणं च पूरितम् ॥ ६५ ॥६६॥ द्वितीयप्रकरणस्य हेतुभृतत्वात् पूर्वपक्षकयनं, विरोधित्वाभावाय हर्षश्च वक्तव्यः, तमाह पूर्वमिति- नियन्धः-पूर्व सम्भावनामात्रात् पृष्टे दत्वोत्तरं स्वतः ॥ ६७॥ ग्रन्थोऽप्यस्तीति तच्छृत्वा शौनको हर्पसम्प्लुतः । स्वरूपोत्पत्तिहेतूनां पाठाध्यापनयोरपि ॥ ६ ॥ अयुक्तत्वात्तु सम्प्रश्नो ह्यर्थस्यालौकिकत्वतः । श्रोतुः सर्वपरित्यागात् श्रवणे किं प्रयोजनम् ॥ ६९ ॥ स्वत एवोत्तमत्वाच कृष्णानुग्रहणादपि । अतस्तजन्मसम्प्रश्नः कृष्णभक्त्या प्रसङ्गतः॥ ७० ॥ प्रश्नत्रयेऽथ सम्पन्ने हेतुपूर्व विधोत्तरम् । शेप । अत्र वाक्यविभाग एवं ज्ञेयः । सार्धसप्तविंशतिभिरवताराः । सार्धन सामान्यप्रयोजनम् । चतुर्भिर्वन्ध., एकेन तन्निर्णयः । द्वाभ्यां माहात्म्यपूर्वकं नित्यत्वम् । एकेन दुज्ञेयत्वम् । द्वाभ्यां भजनम् । पङ्किः श्रीभागवतप्रस्तावनेति । प्रस्तावनायाः प्रयोजनमाहुः एतद्द्येत्यादि । मुक्ति- स्वरूपभजनयोर्विवरणात्मकमित्यर्थः । द्वितीय इति, श्रोता । एवं शुश्रूपा, अमात्सर्य, श्रवणा- दर इति श्रोतुः सम्प्रदायेन सन्मुखात् श्रुतभागवतत्वं रीतिचातुर्य गुह्यज्ञानमितीत्येतावधिकारी साधारणेऽधिकारे प्रथमकक्षारूपौ श्रवणस्वरूपनिर्वाहकतया त्रिभिरध्यायः सिद्धौ । एवं द्विपञ्चाशद्धिः प्रथमप्रकरणार्थो विचारितः ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ अतः परं सार्धत्रयोदशभिद्वितीयप्रकरणार्थं वदन्तः पञ्चभिरस्य प्रकरणस्योपोद्घा- तत्वं सूतोक्तिविचारेण समर्थयन्ति द्वितीयेत्यादि । द्वितीयप्रकरणस्य श्रीभागवतकथने हेतु- भूतत्वाद्वक्तुः कथेने प्रयोजकलेन पूर्वपक्षकथनं वक्तव्यम् । पूर्वपक्षक युत्थितत्वाभावाय तस्य हर्षय वक्तव्य इत्यर्थः- १. कोकैः । १. पतुरिति पेपः। । - ·सावरणमने सप्रफाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे उपोद्धातो हेतुरूपस्त्रयाणां रूपमेव च ॥ ७१ ॥ मध्यमोऽयमुपोद्धातः फलपर्यवसानतः। प्रकाशा-लोको हि स्वरुच्या क्वचित् प्रवर्तते, तदेव चेत् शास्त्रसिद्धं तदा हो भवत्येव । पूर्वपक्षाणां सङ्ग्रहमाह स्वरूपोत्पत्तिहेतूनामिति । 'मूतमूते ति स्वरू- पंप्रश्नः । 'कस्मिन् युग' इत्युत्पत्तिप्रश्नः । 'केन सञ्चोदित' इति हेतुनश्चः । एवं त्रयः प्रश्नाः । ततोऽग्ने त्रयः प्रश्नाः । शुकस्य कथं पठनं, कथं वा पाठनं ! परीक्षितो वा फथं प्रायोपवेशः १ तस्य माहात्म्यं पूर्व ज्ञातमिति तद् भवति न वा ? इति सन्दिा तस्य जन्मकर्मप्रश्नः । एवं चत्वारो भवन्ति । ननु तथापि भागवतमेव प्रष्टव्यं, कि तत्पश्नेनेत्याशङ्कयाह अयुक्तत्वादिति । उत्पत्ती प्रवृत्तौ वा यद् युक्तिविरुद्धं, तस्मिन् श्रुते स्वस्यापि फलं तथा न भवतीति प्रश्न इति भावः। ननु यथोपपद्यते तथैव करप्यतां, तबाह अर्थस्यालौकिकत्वत इति । लौकिको हि स्वेच्छया कल्प्यो भवेदिति । अयु- क्तत्वमेवाह श्रोतुरिति । स ह्यात्मानमेव फलत्वेन मन्यते । तत्र विपयाणां वाधकत्वं मत्वा तत्परित्यागहेतुत्वं सर्वेषां शास्त्राणां च मन्यते । शुकस्तुस्वतएच निवृ- त्तविषय इति किं तस्य भागवतेन ? सुतरां वर्णनेन किं उत्कर्षार्थ चेत्तबाह पूर्वपक्षकथने हेतुं मूलेनाहुः । योजना तु-पूर्व धर्मदर्शनेन शरणसत्तासम्भावना- मात्रात् । 'धर्मः कं शरणं गत'इति पृष्टे सति 'कृष्णे स्वधामोपगत' इत्यनेन स्वतः अन्थोऽप्यस्तीति उत्तरं पूर्वाध्याये दत्वा तूष्णीं भूते सूते इति शेषः । तच्छ्रुत्वा शौनको हर्प- - सम्लुतो जात इति । हर्षहेतुं टीकायामाहुः लोक इत्यादि । कथं पठनं, कथं वा पाठन- मिति । एतौ प्रश्नौ मुखतोऽनुक्तावपि 'तस्य पुत्र' इति द्वाभ्यां शुकस्वभावक्रिययोः कथनेन क्रमासूचितौ । जन्मप्रभे हेतुमाहुः तस्येत्यादि । ननु 'कथमालक्षित' इत्यादिना 'द्वयं नमन्ती'त्याविना च 'द्वय'मित्येवमन्येऽपि सन्तीति कथं सप्तैव गणिता इत्यत आहुः एवं चत्वार इति । यथा जन्मप्रश्ने । एवं हेतुविचारेणान्येऽपि चत्वारः, तथा च हेतुविचारेण पञ्चप्रयोजनविचारेण पडित्येवमेकादशेत्यर्थः । आद्यत्रयव्यतिरिक्तानां प्रश्नानां वैयर्थ्यमाशङ्कते ननु तथापीत्यादि । तथापीति प्रष्टव्यांशसत्त्वेऽपि, किमिति 'काकदन्तविचार'वन्निप्फल- खात् । समाधि व्याचक्षते उत्पत्ताक्त्यिादि । फलं न तथा भवतीति, अर्धज्ञानं निःस- न्दिग्धं न भवति कल्प्यतामिति, किं प्रश्नेनेति शेपः । अयुक्तत्वमिति, विवक्षितप्रश्नविषयाणां युक्तिविरुद्धत्वम् । अत्र स हीत्यादिना राजविषयाणां चतुर्णा, शुक इत्यादिना तद्विषयाणां चतुर्णा विरुद्धत्वं प्रकाशितम् । विरुद्धत्वेऽन्यदपि हेतुद्वयं वदन्ति उत्कर्थमित्यादिना । मतान्तरमिति, बोपदेवीयम् । तत्मसिद्धेति, शौनकादिप्रसिद्धा । तथा च प्रसन्मापेक्षया 1. 'तस्स नो महायोगीयाएकानाम् । .. .

·३० स्वत एवोत्तमत्वादिति । स तु जन्मान्तर एव सर्वोत्तमः पूर्णज्ञानः, यत उपनयन- मपि नापेक्षते, तादृशस्य किं भागवतेन भविष्यति ? कृष्णानुग्रहोऽपि तस्य स्वत एव जातोऽस्ति । एतत् पदव्यमुत्तरत्रापि योजनीयम् । परीक्षिदप्येतादृशः । तस्यापि कि भागवतन ? भगवत्कृपां स्पष्टीकर्तुं जन्म पृच्छतीत्याह अतस्तजन्मसम्प्रश्न इति । मतान्तरमाह कृष्णभक्त्या प्रसङ्गत इति । प्रासङ्गिक्येव सङ्गतिः। भक्तेपु भगव- स्कृपा तत्प्रसिद्धेति । भक्त्या प्रश्नः । मुख्यतयान प्रश्नत्रयं भागवते, स्वरूपोत्पत्तिहे- तूनाम् । अन्यत्तु तस्मिन् ज्ञात एवागमिप्यतीति य एव प्रश्नाः सिद्धाः । तदाह प्रश्नत्रयेऽथ सम्पन्न इति । 'अथे' ति भिन्नप्रक्रमे । व्यासस्योत्पत्तिपूर्व कथनाद् भिन्नः प्रक्रमः ! अथ प्रथमप्रश्नस्य द्वितीयस्कन्धे उत्तरं भविष्यति । 'कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं ?' इत्यस्य, 'कुतः सञ्चोदितः ?' इत्यस्योत्तरमुच्यते । तनापि तृती- यस्योत्तरमधुना निरूप्यते । प्रवृत्तिमुत्तरन प्रकरणे वक्ष्यति । अनेनैकैकमुत्तरमेकैक प्रकरणं परिगृहातीति सूचितम् । केन प्रेरित इत्यत्र नारदेन प्रेरित इत्यु- त्तरम् । तस्य प्रेरणे हेतुरेकेनाध्यायेन निरूप्यते । ततो युक्तिः, ततः प्रेरणमिति । हेतुतैव युक्तेति सर्व मायेत्यर्थ । 'इति ब्रुवाण'मित्यादित्रयोदशश्लोकेषु यत्सिद्ध, तदाहु मुख्येत्यादि । नन्वन्येपामष्टाना का गतिरित्यत आहु अन्यदित्यादि । यत्प्रश्नाटक, तस्मिन्, ज्ञाते उत्पत्तिप्रवृत्तिप्रकाराभ्या ज्ञाते गमिष्यति, शुकविषयक चतुष्टयमुत्पत्त्युचरेण तथा राज- विषयक प्रवृत्त्युत्तरेण च गमिप्यतीति तथेत्यर्थ । शेषाणा 'द्वापर' इत्यादीना तात्पर्य प्रस्तुवन्ति अथेत्यादि । प्रथमप्रश्नस्येति, 'सूत सूतेति श्लोकोक्तस्य कथाप्रश्नस्य । उच्यत इति, असिन्स्कन्धे उच्यते । अधुनेति, अस्मिन्प्रकरणे । इत्युत्तरमिति । इदमुत्तरमेतत्प्रकर- णार्थ इति सूतशौनकसवादे सङ्गतिर्बोधिता । कथमध्यायत्रयमित्यपेक्षायामाहु तस्येत्यादि । हेतुरिति व्यासानिर्वृतिरूप प्रेरणहेतु । ननु तृतीये नारदपूर्वजन्मकृतिरेवोच्यते, प्रेरण कथ तस्यार्थ इत्यत आहु कृतिरित्यादि । प्रेरणे पर्यवसान व्युत्पादयन्ति हेतुरूप इत्यादिना । श्रीभागवतोत्पचिहेतुरूपो नारदप्रेरणात्मक पदार्थ उत्पत्त्युपोद्घातत्वेन वर्ण्यते, अत सपरिक- रस्य हेतोरवश्यवक्तव्यत्वात्तस्यापि विचारो नारदस्येत्यायुक्तरीत्या कर्तव्य , तदर्थ त्रयाणा स्वरूप वक्तव्य, तत्रकेने फलविपर्ययरूप प्रेरणे हेतुभूत प्रसङ्ग उक्त , द्वितीये श्रीमागव- तपाकट्यरूप प्रयोजन नारदस्वरूप चोक्त, तंत्र स्वरूपधर्मविषये सन्देहातृतीये विशिष्यधर्मा उक्ता , ते नि सन्दिग्धा सन्त प्रेरण एव पर्यवसन्ति, अत एव नारदेन वाक्यसमाप्ती 'भवत- धात्मतोषणमित्युक्त, तेन पर्यवसानविचारे प्रेरणमेव तृतीयाध्यायार्थ इत्यर्थ । अस्योपोद्घा- १ हेतुरिति । हेतुपूर्व द्विधोत्तर मिति मूलार्य । २ हेतुता । ३ मुख्यप्रनत्रये । ४. यत् प्रभाटक तहामिन्यतीति सम्पधः । ५ त्रय एव प्रना सिखा । द्वितीयप्रकरणस्येति शेष । हेतो। विधारापम। समापन।" द्वितीयाध्याये।

·सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कृतिरनुवाद इति हेतावेव प्रकरणं पर्यवसितमित्याह उपोद्धातो हेतुरूप इति । हेतुरूप उपोद्धातत्वेन वर्ण्यते, अतो हेतोरपि विचारः कर्तव्यः। नारदस्य बोधने का प्रसङ्गः, कि प्रयोजनमिति, को वा नारद इति त्रयाणां स्वरूपं वक्तव्यम् । नन्वयं परम्परया भागवते उपयुज्यत इति प्रथम एवाधिकारः कुतो न भवति ! तबाह मध्यमोऽयमु- पोद्धात इति ॥ ६७ ॥ ६८॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ नारदकयने प्रसङ्गमाह यदाक्यादिति- निवन्धः-यद्वाक्यात् सर्वविश्वासः फले तस्य विपर्ययः ७२ ॥ कलौ फलं तंदुक्ते किमित्यनिर्वृतिवर्णनम् । उत्तरं च कृतिश्चैकं. नारदस्य फलं पृथक् ॥७३॥ प्रकाश:-अयं चतुर्थाध्यायः प्रश्नस्तदङ्गम् । प्रकरणादौ प्रश्नो नाध्यायार्थवा- तत्वे शक्कते नन्वयमित्यादि । अस्मिन्प्रकरणे उच्यमानो हेतुरूप उपोद्घातः समाधिद्वारा सम्पूर्णे श्रीभागवते उत्पचिहेतुबोधकतयोपयुज्यते, यथा प्रथमाध्यायस्थशौनकप्रश्नः, तथा च तस्य तदुचरस्य च यथा प्रथमे प्रवेशस्तथास्याप्युत्पत्रिवोधकतया तत्रैव प्रवेशौचित्यात् पडध्यायात्मकः प्रथमाधिकारः कुतो न भवति ? भेदकस्याभावादित्याशङ्कायां भेदकमाहेत्यर्थः । तच भेदकं 'फलपर्यवसानत' इति मूलाद् बोध्यम् । फलं टीकायां व्युत्पाद्य भगवदीयत्वं, तत्पर्यवसानतः तद्बोधकत्वात् । तथा चास्य भेदकस्य विद्यमानत्वान्न प्रथमे प्रवेश इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ ६८॥ ॥६९॥ ७० ॥ ७१॥ एवं पञ्चभिरस्य मध्यमोयोद्धातत्वं समर्थितम् । अतः परं सार्धनाध्यायार्थान वदन्तः प्रथमस्य प्रेरणहेतुतामुपपादयन्ति नारदेत्यादि- ननु पञ्चमे नारदेन पृष्टो व्यासो यदा नारदं पृष्टवाँस्तदा नारदेन प्रेरणं कृतमिति प्रश्नस्यैव प्रेरणहेतुत्वं प्रतीयते, न त्वनिर्वृतरित्याशझायामाहुः प्रश्नस्तदङ्गमिति । अनिति- शेपः से इति तस्या एव हेतुतेत्यर्थः । नन्वनिवृतेरध्यायार्थत्वमसमतं, शौनकपभोचररूपत्वात्, तंत्र चानिवृतेरपृष्टत्वादिति चेतनाहुः प्रकरणेत्यादि । तथा च प्रकरणार्भभूतहेतुशेषत्वेनास्या उक्तत्वान्न प्रश्नस्यैतद्धाधकत्वमित्यर्थः । मूले-उत्तरं च कृतियकमिति । पश्चमिरुक्तमनि- तिहेतुकथनरूपं, अष्टभिरुक्तमग्रिमं चोचरं, तत्सन्दंशपतिता नारदकृतियक, हेतुमवेशा- १. प्यारागाम्य फले भागमाहुः फले तस्येति । तस्य नारदस्य । फले मगवत्कृपायाम् ! विपर्ययः रा. साधनस्वामित्यर्थः । १. अनिवृत्ते; प्रयोजनमाह कलाविति । ३. तदुक्के किमिति । प्यासोके न विमति पलमित्यर्पः । ४.शौनकतमस्य । ५. हेतोः। प्रथमप्रकरणे। कारिवागिः। ८. मध्यमप्रकरणम्यस्य प्रथमाध्यापार्थस्य । १. व्यासन्तप्रमस्य । १०. प्रमः। 11. अनिवृत्त । १२. अप्याये प्रग्नेमा । ५. एतस्य अनिवृत्तिरूपाध्यायार्यस्य । १४. 'भवतानुदितप्रायमित्यादिभिः पञ्चभिः । पयाभिरित्यपि पाः। १५. 'एतद संसूषित प्रभनित्यादिभिरष्टमिः। - .

·. ३२ प्रथमस्कन्धार्थः। धकः। द्वितीयाध्यायार्थमाह उत्तरं च कृतिवैकमिति । नारदस्य फलं पृथगिति, तृती- याध्यायार्थः, ससाधनं फलम् ।। ७२ ॥ ७३ ।। नन्वेवं सति मध्यमप्रकरणे श्रोतुर्वक्तुचाधिकारः को वा सिद्ध इत्याशङ्कय तमाह तदीयत्वमिति । निवन्धः-तदीयत्वं च तत्त्वं च मध्यमोत्तमयोः फले। सत्सङ्गो ज्ञानविज्ञाने कर्मनिर्णय एव च ॥७४॥ उक्तस्यानुभवान्तत्वं वर्णितं नारदेन हि । शब्दब्रह्मणि निष्णातो' न परस्नानतः पुरा ॥ ७५ ॥ फलं भवेदिति स्वस्य फलाध्यायनिरूपणम् । श्रोतुः फलं नावतारादवतारफलं फलम् ॥ ७६ ॥ तदुक्तमन्यशेपत्वादुत्तरत्र न मध्यमे । प्रकाश!-अनिर्वृत्या व्यासस्य तदीयत्वे हेतुरुच्यते । उदासीनं भगवान् कि- मित्येवं कुर्यात् ! अतो व्यासो भगवदीय इति द्वितीयाध्याये वोधितः । तथा नारदस्यापि । उत्तमप्रकरणस्य तु तत्वं फलम् । शुको भगवान, राजापि तथा जात इति । तत्राप्येवं निर्णयः । भगवदीयत्वं द्विधा । भगवान् स्वार्थ प्रथमत एव किञ्चित् देकरूपं, द्वितीयाध्यायार्थ इत्यर्थः । एवं च पञ्चमे सप्त श्लोकाः पूर्वशेषाः, अग्रे त्रयस्त्रिं- शच्छुोकाः प्रेरणात्मका इति विभागः । पष्ठाध्यायार्थमाहुः नारदस्येत्यादि । फलं त्रय- स्त्रिंशद्विरुक्तम् । पृथक्झेरणशेपत्वेऽपि नारदस्य फलत्वाद्भिन्नतयाप्यध्यायार्थरूपमित्यर्थः ॥ ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ एवं सार्धन सूतोवत्यनुसारिणोऽध्यायार्थानुक्त्वा व्यासोक्तिविचारेण द्रूयोरधिकार एवार्थ इति सप्तभिर्वक्तुमाहुः नन्वित्यादि । एवं सतीति, मध्यमप्रकरणस्योपोद्घातरूपत्वे सति- उपपादयन्ति अनिर्वत्येत्यादि । हेतुरिति, भगवत्कृपारूपो हेतुः । अयं प्रथमाध्या- यस्यार्थः । द्वितीयाध्यायार्थस्तूक्त एव भगवदीयत्वरूपः । तथा च 'द्वापरे समनुप्राप्त' इत्यारभ्य प्रथमाध्यायोऽप्येतच्छेप इति द्वाभ्यां भगवद्रीयत्वरूपो व्यासाधिकारो बोधितः । तथा च द्वितीयतृतीयाभ्यां नारदस्यापीत्यर्थः । अत्रत्यं प्रकारमनिमेऽप्यतिदेष्टुमाहुः उत्तमे- त्यादि । एवं निर्णय इति । एतत्प्रकरणोक्तभगवदीयत्ववत्तत्र भगवत्त्वनिर्णय इत्यर्थः प्रकार स्फुटीकुर्वन्ति भगवदीयत्वमित्यादि । इत्याहेति, द्वितीये तृतीये चाहेत्यर्थः । तत्र १. प्रोतृवको. । २. मध्यमप्रकरणस्थ । ३. द्वितीयाध्यायशेषः। ४. अध्यायाभ्याम् । ५. भगवदी. यत्वरूपोऽधिकारो पोधित इत्यपिशब्दाभिज्ञाप्योऽयमर्थः। ६. मध्यमप्रकरणस्थेच्याये। - ·- . , सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे करोति, तत्र न साधनापेक्षा । अन्यस्तु साधनेन भगवदीयो भवति । कथं भव- तीत्याकाहायां नारदः स्ववृत्तान्तं क्रमेणाहेत्याह सत्सङ्ग इति । आदौ सत्सङ्गः साधनम् । ततो जीवस्वरूपज्ञानं भगवत्स्वरूपज्ञानं च । ततो भगवदनुभवः । सि- द्धत्वात्तत्र न किञ्चित् कर्तव्यमिति, स्वानुभवेऽनुभावनामात्रानुभयो मिथ्येति, स्वस्य भगवदीयत्वे सिद्धे, यथा नारदोऽहमिति पचान्मन्यते, तदर्थ साधनम् । कर्मणां भगवति समर्पणम् । समाधौ भगवदनुभवः । ततो भगवद्वाक्यात्तथात्वमिति । एत- देव हि नारदेन वर्णितम् । नन्वेवं सति ज्ञानविज्ञानोपदेशे फलं स्वत एव भविष्यति, किं पठाध्यायेनेत्याशङ्कयाह शब्दब्रह्मणीति । ननु व्यासस्यांशावतारत्वाचदीयत्वं स्वत एव, तत् कथं श्रवणेन तदीयत्वम् ? तत्राह श्रोतुः फलमिति । अवतारमात्रेण वदीयत्वं जातम् । फिन्तु श्रोतुः फलं श्रेवणानन्तरमेव फलम् । अवतारफलमपि तदैव जातमित्यर्थः । नन्वेवं सति वदीयत्वसिद्धयर्थं भागवतनिर्माणमत्रैव वक्तव्यं स्यादि- त्यत आह तदुक्तमन्यशेपत्वादिति । उत्तमाय हि तस्य निर्माणं, तदीयत्वं त्यर्थः । तत्र तत्सङ्गादि कर्मान्तं चतुष्टयम् । द्वितीये देशभिः, शेपनिर्णयस्तृतीये, चाकर्म- निर्णयः । भगवदनुभव इति, तत्साक्षात्कारः। द्वयो।लक्षण्यं बोधयितुमाहुः सिद्धत्वा- दित्यादि । भगवदीयत्वस्य सिद्धलात् । तत्र, व्यासस्य भगवदीयत्वे, किमपि साधनं कर्तव्यं नास्ति । स्वानुभवे, नारदस्य भगवदीयत्वानुभवे । अनुभावनेत्यादिनोक्तरीत्या पचा- थात्वम् । एतदेवानुभवान्तत्वं नारदेन 'त्वमात्मनात्मान'मिति श्लोकेन 'अहं पुरे'त्यारभ्य स्ववृत्तान्तकथनेन च वर्णितम् । अतो द्विविधं मगवदीयत्वमध्यायत्रयेण सिद्धमित्यर्थः । तृती- याध्यायवैयर्यमाशते नन्वित्यादि । द्वितीयाध्यायेनैवार्थसिद्धौ किं तृतीयेनेत्यर्थः । मूले- फलं भवेविति । इति बोधयितुमिति शेषः । श्रोतुः फलोतो वदयाघातमाशते नन्धि- त्यादि । तत्कथमिति, स्वतो भगवदीयत्वं व्यासे, तच्च नारदोक्तश्रवणोत्तरपरखानानन्तर- भावीति कथमित्यर्थः । समादधते अवतारेत्यादि । तथा चोक्तसत्सङ्गादिप्रणाड्यजन्यत्वमेव प्राथमिकत्वमन विवक्षितमिति श्रवणोत्तरभावित्वेऽपि न तद्धानिरित्यर्थः । भगवदीयत्वस्य श्रवणजन्यत्वेऽसङ्गतिमाशते नन्वित्यादि । समाधि व्याचक्षते उत्तमार्थमित्यादि । तस्येति, सम्पूर्णस्य । तथा च श्रीभागवतप्रकटनाथ भगवतो च्यासरूपेणावतारात् तत्करण एवं स्वार्थ- स्वसिया भगवदीयत्वं सिद्धयति । करणं तूतमार्थमिति मगवदीयत्वं तस्यानुपतिकफलं, १. अन्यस्यास्य द्वात्रिंशत्पत्रमुदणानन्तरमय टिप्पण्यात्म लेसः समुपलभ्यः। मुद्रिवप्रन्पपरा टिप्पनी त्यन्तेऽगतिकगतिकयाङ्कनीति निश्वित्य प्रस्तुतप्रन्यपरात्र सम्मुद्यते। इतीति हेतो। २. स्वानुभये स्वित्यादि । स्वस्य नारदस्यानुमवे । श्रीमनारायणस्य शिशयियोः मुमम्याविभूतनद्मणो मायामयन्त पातितेन तमाना...दिनारदान्ताना मायिकरवेन भावनामारजनकोशुभवोऽमिप्यति पदच्छेदः । मापचयमेतिपत्र मिभ्ययोति पदच्छेदः । मूले-तदिति, श्रीभागवतम् । ३. मोकैः । ४. भगवदीयत्वम् । ५. मध्यमप्रक- रणस्पेन । ६. तस्य प्राथमिरवस्य । ५. श्रीभागवतारणे । ८. व्यासस्य । ६ ·प्रथमस्कन्धाः । प्रासङ्गिकमानुपङ्गिकफलं सेत्स्यति । अतो मध्यमप्रकरणे न निरूपितम् ॥ ७४ ।। ॥ ७५ ॥ ७६॥ ननु प्रासङ्गिकस्याप्यसिद्धौ कथं मध्यमत्वं सेत्स्यति ? तबाह प्रतिवन्धनि- त्तिवेति द्वाभ्याम्- निवन्धः-प्रतिवन्धनिवृत्तिश्च साधनाचरणं तथा ॥७७॥ रागाभावात् फलं कृष्णवाक्यान्मध्यममीरितम् । दुःखाभावात् स्वतन्त्रत्वाद्याभावाच संसृतेः ॥७॥' फलत्वं स्फुरणं चापि सर्वदावान्तरं फलम् । प्रकाश:-व्यासेन्यासक्तिः प्रतिबन्धिका । नारदे च माता । साधनाचरणं नारदपूजादि । नारदस्य पुनः सताम् । एकत्राग्रहामावः । अपरत्र रागाभावः । एवं विभिभंगवदीयत्वम् । नन्वधिकारित्वमेवास्तु नारदस्य, कथं तदीयत्वं ? तबाह कृष्णवाक्यादिति । आकाशवाणीवाक्यात् । 'गन्ता मजनतामसि' इति मध्यम फलं तदीयत्वम् । ननु नारदस्यापि पुनर्जन्मसम्भवानिकृष्टत्वमेव कुतो न भवतीत्या- शङ्कयाह दुःखाभावादिति । तस्य संसारकृतं दुःखं नास्ति, नापि परतन्त्रता, नापि विषयादिभ्यो भयं, अतो नारदत्वं फलमेव । किञ्च, सर्वदा भगवत्स्फुरणमपि तस्य जायते । अतो भगवद्भावान्नारदत्वमवान्तरं फलमित्यर्थः ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ तंच नारदवाक्यश्रवणमात्रादेव सिद्धमिति तन्निर्माणस्यात्रानुक्तावपि न काचन हानि- रित्यर्थः ।। ७४ ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ भगवदीयत्वसिद्धौ पुनराशते नन्वित्यादि । करणद्वारा हि प्रासङ्गिकं फलं न तु श्रवणमात्रेण, करणस्य चात्रानुक्त्या फलाभावे प्रकरणस्य मध्यमत्वानुपपचिरित्यर्थः- उपपादयन्ति व्यास इत्यादि । साधनाचरणक्रमेण द्वयोर्ज्ञातव्यम् । प्रतिवन्धनिवृतिर्न स्टेति तां स्फुटीकुर्वन्ति एफचेत्यादि । द्वितीये व्यासस्याग्रहाभावस्तृतीये च नारदस्य रागा- भावः मातृस्नेहाभावः । तथा च करणानुक्तावपि तत्प्रतिवन्धनिवृत्तितत्साधनयोः कथनेन फल- मुखसूचनात् त्रिभिर्भगवदीयत्वं सिध्यतीति मध्यमत्वमप्रत्यूहमित्यर्थः । एवं च क्रमेण भगवदभिप्रेताकरणजनितखेदः, वक्तृपूजा, आग्रहाभावश्चेति श्रोतुः, भगवदीयमैत्री, सतां पूजा, कुटुम्बरागाभावश्च वक्तुरिति त्रिप्वधिकारो भगवदीयत्वरूपः सिध्यति । यद्यपि वक्तपूजा पूर्वत्र सिद्धा, तथापि प्रश्नशेपत्वादुचराध्याये निविशते । एवमानहामावोऽपि पर्यवसानात्तृतीय इति न कोपि शकालेशः ॥ ७७!! ७८॥ १. भगवदीयत्वरूप फलम् । २. तस्य श्रीभागवतस्य । ३. तस्य करणस्य । ४. अभ्यायः । - ·सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे नन्वे सति मध्यमत्वसिद्धचर्य व्यासस्यापि साधनं कथं नोच्यते ? तबाह नात्मवत्करणमिति- निवन्धः-नात्मवत्करणं युक्तं वोधन प्रीणनाद्धरेः ॥ ७९ ॥ अविश्वासात् स्वकथनं वारितं नारदेन वै । सत्यं तदिति विज्ञानात स्तुतिस्तस्यात्र पूरणम् ॥ ८॥ प्रकाश:-यथा नारदो बोधितः सन्यासिभिः, तथा न बोधनीयः। यथा या 'नामान्यनन्तस्ये त्यादिप्रकारेण नारदेन कृतं, तथा न कर्तव्यम् । तत्र हेतुः-हरेः प्रीणनात् । स्वत एव व्यासे हरिप्रीतिः । ननु तथापि परम्परया प्राप्त भागवत सूतवत् कथं नोक्तवान्, मया ब्रह्मणः स्थाने पठितं तत्तुभ्यं वदामीति ? तबाह अवि- श्वासादिति । परम्परा लोके न प्रसिद्धति संवादाभावान कथितम् । 'समाधिनानु- स्मरेति वाक्यात् । सामान्यतः कथितं च । तथा सति संवादो भवति । न चेत्तदपि नारदोक्तं सत्यमिति यद्यवगम्यते, तदैव समाधी प्रवृत्तिर्भवति । अन्यथा परम्परा न सादित्याशङ्कमाह सत्यं तदिति । विज्ञानादिति, स्तोत्रकरणाज्ज्ञायते, 'अहो देवर्धिन्य' इति । नारदोक्तमस्य हृदये समागतमिति तेनैव प्रकरणं पूरितम् ॥ ७९ ॥ ८०॥ मूले- अविश्वासादित्यादि । व्यासस्य नानासाधनविज्ञानाभिनिविष्टत्वादविधासमव- गत्य नारदेन खस्य ब्रमणा कथनं वारितं गोपितमित्यर्थः । एतदिति, स्ववृत्तान्तकथ- नरूपम् । अन्यथा असत्यत्वज्ञाने । परम्परा संहिताकरणतत्पाठनरूपा न स्यात् । तथा च तदुभयदर्शनाद्विश्वासोऽवगम्यत इति स्वज्ञानकथनेऽपि सं स्यादेवेत्याशयेत्यर्थः । तत्र समादधते स्तोत्रेत्यादि । सूतोक्तनारदस्तुतिवाक्योपनिवन्धनस्य समाध्यनन्तरमावित्वाज्ञायते समाध्युत्तरमेव विश्वासो जात इति । अन्यथा नारदोक्यनन्तरमेव स्वयं स्तुति कुर्यात् । अत एवं ज्ञायतेऽन्यासक्तिशिप्यसङ्ग्रहाभ्यां प्रथमकक्षाप्रवेशस्य सम्भावितत्वऽपि स ये भवान्वेद समस्तगुह्यमित्यादिना नारदस्वरूपज्ञानपूर्वकं स्तवनान्नारदे उत्कर्पज्ञानमस्तीति शौनकतो वैलक्षण्यान्न व्यासस्य तत्कक्षाप्रवेशः । शुकौती राज इव नारदवाक्ये पूर्व विधासामावाच नोचमकक्षा । अतो मध्यमत्वे सिद्धे तेनैव प्रकरणं पूरितमित्यर्थः ।। ७९ ॥ ८ ॥ १. नात्मयत्करणमिति । भारमा स्फुरितत्वेन यस्यामो इति नागवानारदः, सास करणमिन करण- मिरपः । १. करपाटनदनात । ३, विधामः । ४. अपनाया। !

·क प्रथमस्कन्धार्थः। तृतीये प्रकरणे प्रथमतः शौनफस्य प्रश्ने प्रयोजनमाह उपोद्धात इति- निबन्धः-उपोद्घातो ग्रन्थमाने प्रश्न एकस्ततः कृतः। ' वक्तुश्चापि पृथक् प्रश्नः फलसिद्धेस्तु पूर्ववत् ॥ ८॥ माहात्म्यं सर्वनिर्धारो यस्मादत्रैव वर्णितः। श्रुतिमात्रात्ततो भक्तिरविश्वासान्न रागिणः ॥ ८२॥ फले सिद्धेऽपि सेव्येयं विपयोत्कर्पतः कृतेः । अत एवैष्यविज्ञानादात्मज्ञापनसूचनम् ॥ ८३॥ प्रकाश:-द्वितीयं प्रकरणं हेतुभूतं भवति, भागवतोत्पत्तिसाधनं, तत् तदेय निर्वहेद् यदि नारदगमनानन्तरमेव तत् कुर्यान् । अन्यथा कालान्तरकरणे पूर्वोक्तस्य हेतुत्वं न स्यात् । अत उपोद्धातोऽयं तदर्थविचाररूप इति ग्रन्थस्वरूपमात्रनिप्पत्त्यर्थं पूर्वमेकः प्रश्नः कृतः । ततो ग्रन्थोत्पत्तायुक्तायां वक्तुथापि शुकस्य वक्तृत्वेनोपपद्यत इति द्वितीयः प्रश्नः । स तु पर्यवदनुपादरूपः । पुनः स्मारणं तस्यावश्यकबोधार्थम् । उत्तमत्वं च वक्तुः सिघ्यतीत्याह फलसिद्धरिति । मुक्तिः फलं च तच्छुकस्य सिद्ध- मिति । एवं प्रश्नाभिप्रायमुक्त्वा, उत्तरे 'यस्यां वै श्रूयमाणाया'मित्यत्र युक्तिवाधा- भावाय साधिकामुपपत्तिमाह माहात्म्यं सर्व निर्धार इति । यस्माद् भागवते भगवतो माहात्म्यं, निःसन्देहाथ सर्ववस्तुनिर्धारचोक्तः । अतः श्रुतमात्रादेव ततो भक्तिर्भवति । तीदानीन्तनानां कथं न जायते ? तबाह अविश्वासादिति । उक्तार्थ- विश्वासोऽत्राधिको हेतुर्वक्तव्यः । स च व्यासोक्तत्वेन जायमानोऽपि रागस्य प्रति- एवं सप्तभिर्व्यासाशयमुक्त्वा सार्धेस्त्रयोदशभिर्मध्यमप्रकरणं विचारितम् । अतः परं त्रिपञ्चाशद्भिरुत्तमप्रकरणं विचारयन्तः पूर्वकृतेन हेतुमभनव चारितार्थ्यात्पुनः शौनकमनस्य वैयर्थ्यमाशङ्कय तेन्निराकरणाय तम्य फलोपोद्घातत्वं त्रिभिराहुः तृतीयेत्यादि- अन्ययेति, ताभिकरणे । तदर्यविचाररूप शति, पोक्तं यत्करणं तद्विकाररूपा । अनुनादरूप इति, 'तस्य पुत्र' इत्यादिद्वयोक्तानुवादरूपः । अनुवादप्रयोजनमाहुः पुनः स्मारणमित्यादि । मिध्यतीत्याहेति । प्रश्न एव व्यकं भवति । तथा च सिद्ध फले साधनविषयिणी प्रवृचिरनुपपन्नेत्याह युक्तिवाधाभारायेति । इदानीन्तनप्रत्यक्षकृतवा- पाभावाय । न जायत इति, तथा चाविश्वासेन प्रतिबन्धाधुक्तिनापो न दोपायेत्यर्थः । १, तदिदि पापनादम् । २. तदिदि श्रीमागावम् । ३. यम्मेवारण्यास मास ·सापरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमनागवतार्थप्रकरणे बन्धकस्य विद्यमानत्वान्न जायते । एवं सूचयितुं 'शुफमध्यापयामासे' त्युक्तमित्यर्थः । इदानी भक्तिसहितस्य ग्रन्थस्य फलं निर्धारयितुं पुनः सूतशौनकसंवाद इति सू- तोक्तं फलं स्पष्टं वदति फले सिद्धेऽपि सेव्येयमिति । यद्यप्यस्य मुक्तिः फलं, तथापि फलापेक्षया साधनमेव फलरूपम् । तद्रागरहितस्यैव तथानुभवो भवति ना- न्यस्येति मूतवाक्ये निर्धारः । तेन अत्रैतत् सिद्धम् । प्रवृत्तिपराणामपि यथा भक्तिर्मवति तदर्थमिदमारब्धम् । ते हि विपयिणो विपयोत्कर्ष एवं प्रवर्तन्ते । उत्तम- विपयार्थ च हीनविपयं परित्यजन्ति । अतो मोक्षसाधनत्वमस्या अनुक्त्वा कल्प- नामपि निराकर्तुं मुक्तस्य प्रवृत्तिमाह । तेन व्यासस्तथा कृतवान् । यथा लोको विषयसौन्दर्यादेव प्रवर्तते, तथा कृतेरात्मज्ञापन सूचितम् । 'प्रवर्तमानस्य गुरिना- स्मन' इति नारदज्ञापनं सूचितमित्यर्थः । नन्वये विपयसौन्दर्यात् प्रवृत्ता भविप्य- न्तीत्यत्र किं प्रमाणम् ? मूढा उत्कृष्टेऽपि विपये न प्रवर्तन्त इत्याशङ्कयाह अत एवै- प्यविज्ञानादिति । कृतेरेव हेतोरप्यविज्ञानमपि सूचितम् । तदैव नारदोक्तं कृतं भवतीति । अनेन प्रवर्तमानस्य दृढविश्वासो पोधितः । एवं सफलं भागवतं नार- दवाक्यात कृतमिति फलितम् ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अधुना तेन परीक्षितस्थाने निरूपितमिति प्रवृत्ति वक्तुं परीक्षितो जन्मादि वक्त- व्यम् । तच्च द्वादशाध्याये वक्ष्यति । मध्ये द्रौण्यादिजयः, कुन्तीस्तुतिः, भीष्ममुक्तिः, विश्वासस्य हेतुता चानुपदं व्युत्पाद्या । ननु किमत्र मानमित्याकालायामाहुः एवमित्यादि । अविश्वासजनकस्य रागस्य प्रतिबन्धकत्वं सूचयितुं यत् शुकाध्यापनमुक्तं तदेवात्र मानमित्यर्थः । 'स संहिता'मित्यादेस्तात्पर्य वदन्ति इदानीमित्यादि । भक्तिरहितस्य ग्रन्थश्रवणफलं भक्तिरूपं निर्धार्य भक्तिसहितस्य ग्रन्थश्रवणफलं निर्धारयितुं, पुनः सूतशौनकसंवाद इति बोध- गिहुँ, नवदतीत्यर्थः । सूतवास्यनिर्धार इति, 'आत्मारामाश्चे'तिश्लोकद्वयार्थनिर्धारः ) अति संवादद्वये । कल्पनामिति, मोक्षसाघनत्वकल्पनाम् । आहेति, सूत आह । तथा च फलेऽपि सिद्धे सेन्येयमिति सूतोक्तनिर्धार इत्यर्थः । एवं सूतवाक्यसिद्धमर्थमुक्त्या अयं व्यासाशयो न वेति जिज्ञासायामाहुः तथा कृतेरित्यादि । विषयसौन्दर्यपूर्वकं करणात्स्वकृतं नारदकृतं च उत्कर्पज्ञापनं सूचितमित्यर्थः । अनेनेत्यांदि, करणेन स्वस्य दृढविश्वासो बोधित इत्यर्थः । एवं निमिरुपोद्घातो निरूपितः 1] ८१ ॥ ८२ ॥ ८३ ।। एवं सहमस्यैकादशश्लोकानामर्थ उक्तः । अतः परं प्रवृत्त्युत्तरं विस्तरेण वक्तुं यंतत इति पुषस्य । २. सम्याया। , ·" प्रथमस्कन्यार्थः। भगवनिर्याणं, द्वारकाप्रवेशव पञ्चाङ्गानि । तेपां श्रोहजन्माङ्गता कथमिति सन्देहे केचिदाहु, तन्मतमनूध दूपयति स्वपरप्रतिवन्धोनमिति । निवन्धः-स्वपरप्रतिवन्धोनं स्फीतं राज्यं जहौ नृपः । इति वैराग्यदाढयोक्त्यै प्रोक्ता द्रोणिजयादयः॥ ८ ॥ इति केचिदिह प्राहुः प्रकाशः-ते हि वैराग्यशेपत्लेन पञ्चाध्यायीं निरूपयन्ति । स्वा युधिष्ठिरादयः । परे भीष्मादयः । ते चेत् परीक्षितः प्रायोपनेशनपर्यन्तं तिष्ठेयुः, तदा तस्य विष- याभावादेव वैराग्यमिति नोत्कर्षः सिध्यति । तथा भगवत्कृपया स्फीतत्वं, स्वत्वं, परत्वं च ।। ८४॥ निवन्धः- नैतत् साधुतरं वचः। द्रोणर्जये न सोऽस्त्येव न दातुः प्रतिवन्धता ॥ ८५॥ न च कृष्णकथा युक्ता स्तुतिर्मोहकथापि वा। प्रतिवन्धस्तु सम्प्राप्ते तस्मादष्टकथा मुधा ।। ८६ ॥ प्रकाशः-नैतत् साधुतरं वचनं कार्यकारणयोरव्यवधानाभावात् । न बोधयितु, प्रकरणार्थरूपमधिकार च बोधयितुमाहु. अधुनेत्यादि । वक्तव्यमिति, उत्तम त्वाय वक्तव्यम् । अन्येति, सपादपद्येनानूद्य- तथेत्यादीति । युधिष्ठिरादीनामेतावत्पर्यन्त स्थिती तेषु भगवत्कृपायाः स्फुटत्वाचंदा- ज्यस्यैव स्फीतता नैद्राज्यस्य, भीमादीना च तदनुमसरणेन परत्वमपि न सिध्यतीति । तथा च सिद्ध्यर्थं तदक्तिरित्यर्थः ॥ ८ ॥ सपादेन दूषणमाहु कार्येत्यादि । कार्य वैराग्योत्कर्ष । कारणं द्रौणिजयादि । तयोरव्यवधानाभावात् । अयमर्थः । कारणत्वे हि पूर्ववर्तित्वनैयत्यवदन्यथासिद्धिविरहोऽपि प्रयोजक । तत्र द्रौणिजयस्य वैराग्योत्कर्ष प्रति पूर्ववर्तित्वं, राजोत्पत्तिं प्रति गृही- त्वैव प्रायमित्यव्यवधानाभावादन्यथासिद्धत्वेन तस्यै न कारणत्वम् । न च राजो- १. युधिष्ठिरादिराज्यस्य । २. परीक्षिदाज्यस्य । १. सत्य परीक्षित. । ४.तयोः साततापरत्वयो। ५. युधिष्ठिरादिचरितोषिः । ६. मौणितपस्य ।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे वा युधिष्ठिरस्य राज्यदातुः प्रतिबन्धकत्वम् । न वा भगवत्कथाया उपयोगः । कृपा तु त्यागे प्रतिबन्धिका । अतो जन्माध्यायं परित्यज्य सप्तमादिपञ्चदशपर्यन्तमष्टा- ध्यायकथा मुधा स्यात् ॥ ८५ ॥८६॥ एवं परमेतं दुपयित्वा स्वमते तेषां पूर्वोत्तराङ्गत्वमित्यभिप्रायेणाह पुरुपनयशु- डस्येति- निवन्धः-पुरुपत्रयशुद्धस्य जननेऽपि कृपावतः ॥ सर्वत्यागे सतां सङ्गे विश्वासः सर्वथा भवेत् ॥ ८७॥ इति तस्याधिकारित्वसिद्धयै पाण्डववर्णनम् । अपृष्टं च प्रतिज्ञातं तस्मानास्त्यत्र दूपणम् ॥ ८८॥ सत्तेापारत्वं शङ्कयं, आद्यक्षणसम्बन्धरूपायास्तस्यास्त्रिक्षणावस्थायित्वात् । वस्तुतस्तुतात्तावपि न तस्य कारणता, मुण्डनोचरं पुनरस्त्रक्षेपे पुनर्जयानुक्तेः । न च प्रतिवन्धकाभावत्वेन कार- णता, द्रौणे राजोत्पत्तिं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वेन तेनापि रूपेण तो प्रत्येव तस्य कारणत्वेन वैराग्योत्कर्ष प्रत्यन्यथासिद्धत्वात् । एवं कुन्तीस्तुत्यादीनामप्युदासीनत्वादकारणता । किञ्च, युधिष्ठिरस्थितेरपि द्रौणिजयनत्प्रतिबन्धकलं प्रकल्प्य तैदभावस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेनैव कार- णता वक्तव्या । साप्यसकतेत्याहुः न वेत्यादि । नहि तस्थितेस्तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वमपि तु राज्यस्थितित्वेन, तदपि तदा स्याद्यदि से राज्यं न दद्यात् । नेह तथा । ' तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यपिञ्चद्गनाय ' इति वाक्यात् । न च दाने सति स्वराजत्वस्य प्रतिबन्धकस्य त्यागानासनतेति वाच्यम् । तथा सति सर्वत्र स्वसत्तायाः प्रतिबन्धकत्वाहातृत्वस्यैवोच्छेदापत्तेः । सर्वत्र कारणाभावस्य कार्याजनकतया कारणस्यापि प्रतिबन्धकाभावत्वेनैव कारणत्वापत्त्या दण्ड- त्वादिरूपेण कारणताहानेश्च । किञ्च, भगवत्कृपाया राज्यस्फीततां प्रति कारणत्वमिति सोंच दिग्विजयादिनेति राजस्तदर्थ स्थापितत्वाद्वैराग्यप्रतिबन्धकत्वमेवापद्यतेत्याहुः कृपेत्यादि । युधि- ठिरस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पने दूपणान्तरमाहुः मूले-प्रतिवन्धस्तु सम्प्रास इति । कारणसमव- धाने कार्यानुत्पनी मण्यादेर्दाहादिकं प्रति प्रतिबन्धकत्वनिश्चयः । प्रकृते तु राज्यप्राप्तिरूपे कार्य युधिष्ठिरदानात्पूर्वमजाते कथं युधिष्ठिरस्थितेः प्रतिबन्धकत्वनिश्चयः ! दानोपरं तु प्रतिबन्धनिय- तिरेवेति तत्र तैवानिश्चय एव दुर्घट इत्यर्थः ।। ८५ ॥ ८६ ॥ वेषां पूर्वोत्तराशत्वमिति । प्रयोदशाध्याय्यां सिद्धानामर्थानामधिकारपूर्वोत्करामत्वम्- १उत्पत्तेः । २. दौणिजयादेः । ३. प्रतिवन्धकामावत्वेन । ४ उत्पत्तिम् । ५दौणिजयस्य । ६. युधिष्ठिरास्थित्यमावस्य । ५ युधिष्ठिरस्थितेः । ८. स्थितित्वेन रूपेण । ९ प्रतिबन्धकलम् । १०. युधिरिः । ११ स्फीतता । १२ दिग्विजयार्थम् । १३ युधिष्ठिरस्थितौ प्रतिवन्धकतानिश्चयः ।

·प्रकाशा-पश्चाध्यायी पश्चामिन्यायेन बनने शुद्धिहेतुः । जातस्य च प्रतिष- न्धाभानार्थमध्यायत्रयम् । अमुक्ते पितरि पुनमुक्तेः प्रतिबन्धात् । ततः कालप्रतिव- न्धाभावाय दयम् । ततोऽतकर्मणो भगवतः कृपा शापरूपा । ततः श्रोतृत्वमिति तदेतदाह पुरुपत्रयशुद्धस्येत्यादिना । याँ पञ्चाध्याय्यां पुरुपत्रयशुद्धिर्भवति, तद्- नुपदं यक्ष्यते । जन्मसमये कृपा सतः कालतच सजन्माध्यायार्थः । अग्रे पश्चाध्या- य्याः सर्वत्यागसिद्धियः । ततो द्वाभ्यां सतां सङ्गः । तदा भागवते विश्वासः। वि- घास एवाझं भागरतपणे । तस्यागनयं-सतां सङ्गः, सर्वत्यागः, परमा शुद्धियति । शुद्धी पडद्गानि । तर मुख्या भगवत्कृपा । शरीरहेतो:जस्याशुद्धिः पञ्चधा भपति, दुष्टपारम्पर्यतः । तच पुस्पतः सीतति द्वयम् । तदर्थ सप्तमाध्याये परमा कृपार्जुने निरूपिना । अटमे च फुन्त्याम् । ततः पोपकामसुद्धचर्य भीष्मोपदेशः, जीवसताया- मनदोपस्पापश्यान्नात् । अतो शानिनामेव शुद्धिः । भीममुक्त्या च ज्ञानशुद्धिस्तृ- तीयमङ्गम् । पीजस्य सम्बन्धिनां साधारणानां भगवत्परत्वं चतुर्थी शुद्धिः । साभ- गनिर्गमे भरतीति तथोक्तिः।तत आगन्तुकदोपाभावार्थ भगवतः कार्यसमाप्तिरिति । तस्मादमन्मते श्रोतुरधिकारस्रयोदशभिः सम्पद्यते नान्यमत इत्यर्थः । अतः शौनक- रपृटमपि 'संस्थां च पाण्दुपुराणा'मिति प्रतिजोपपद्यते । चकारानेषु भगवत्कृपा, शुद्धिरेप भूरमिति भापयितुं 'उष्णफयोदय मिति वचनम् । तस्मान्मूल एवायमर्थः पचित इति नास्मन्मने दूपणमभ्भावनापीयर्थः ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ . स्वनः पारनवेति । अष्टमात्र मित्यादिना, 'तत सर्वगुणोदकं ' इत्यादिना चोरोला । तदेत्यादि, अध्यायार्थरुपाधिकारगिद्धी प्रकरणार्यापेऽधिकारे विश्वासः सि- पतीत्यर्थ । पथ सिध्यनी पराया प्रोपरामानि प्रश्टीयन्ति विश्वास एपेत्यादि । भगव कपेति । द्वादशाध्यायोको पचविधामशुद्धि प्रदर्शयन्ति दुष्रेत्यादि । पुरुषतः सी. नषि, पितृलो मानध । दनीयमामिनि, नरमाध्याये उरमित्यर्थ । चतुर्थी शुद्धिरिति, महाभिरिति, समशुदी मेत्यर्थ । आगन्तुस्दोपाभानार्थमिनि, परिकाराविरतदीपा- भाग । अपरमपीति । यदन पनि शप ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ १ डापार घोपोर म तम् । ..(य) यारम्य यन्त. पर ।। मगरनिगम ने रिहायवान भिवति, निर्गमे विभरिमारिन तस्परसम् नि ।

·- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमबागवतार्थप्रकरणे ४१ ननु किमित्येवं निर्वन्धे परीक्षिदेव श्रोतृत्वेन निरूप्यते ? स्वतः शुद्धानां सन- कादीनां विद्यमानत्वादित्याशङ्कयाह विद्यमान इति- निवन्धः-विद्यमाने समुद्धारस्तवत्यानां स्वयं कृतः । स्वाभावे तु कथैव स्यादित्यनन्तर उक्तवान् ॥ ८९॥ ऐहिकेऽपि समस्तं हि येषां कृष्णानुमावितम् । तवंशे व्यवधानेन जातः श्रद्धात्र तस्य हि ॥ ९ ॥ प्रकाश-न केवलमधिकारनिरूपणमात्रमत्र प्रयोजनं, किन्तु भागवतादेव सर्वोद्धार इत्यपि प्रतिपादनीयम् । अतः सनकादीन परित्यज्य राजा श्रोता निरू- पितः । अवतीर्णः कृष्णो यावद् भूमण्डले स्थितस्तावद् रूपेणैव सीन् मोचितवान् तदनन्तरं भागरतमेव मोचकं न वन्य उपयः, क्वचित्कस्यचिदप्यस्तीति ज्ञापयितुं भगवद्गमनानन्तरमेव परीक्षिदुत्पन्नः, स भागवतादेव मुक्त इति निरूप्यते । ननु शुद्धिरेव तर्हि वक्तव्या, किं पाण्डवानां भगवद्वर्णनेनेत्यत आह ऐहिकेऽपीति ॥ ॥८९ ॥ १०॥ नन्वेवं सति सर्वमेव भारतं भगवत्परत्वेन वक्तव्य, स्यादित्याशङ्कयाह यत्र पाण्डवसामथ्र्यमिति- निवन्धः-यत्र पाण्डवसामर्थ्य प्रतीत्यापि विभाव्यते ॥ तत् त्यक्त्वा कृष्णसामर्थ्य केवलं यत्र तत्कथा।।९१ ।। एवं द्वाभ्यां सिद्धान्तरीत्या ब्रयोदशाध्याय्याः सङ्गतिरुक्ता । अतः परं पञ्चाध्याय्या बीजशुद्धयर्थत्वं द्वाविंशतिभिर्युत्पादयन्तस्तस्यास्तादर्थ्यमाक्षिपन्ति ननु किमित्यादि । तथा च तेषामनिरूपणात् पूर्व रागिणः पश्चाद्विरक्तस्य राज्ञो निरूपणाद्वैराग्यर्थिव पश्चा- ध्यायीति शङ्कार्थ:- समाधि व्युत्पादयन्ति न केवलमित्यादि । तथा च मुख्यार्थ रागनिरूपणमतो मु- ख्यस्य फलसाधनतायामसहायशूरतानिरूपणार्थमत्राधिकारी निरूप्यत इति सनकाय- निरूपणऽपि न पश्चाध्याय्याः शुद्धयर्थता हीयत इत्यर्थः । पुनः शुद्धर्थतायामाशङ्कते ननु शुद्धिरित्यादि । पाण्डवानामिति । वर्णनेनेति शेषः । तथा च पाण्डववर्णनान्यथानुपपत्त्या पैराग्यार्थताङ्गीकार्येत्यर्थः । तत्र समादधते ऐहिक इत्यादि । तथा च श्रद्धालपशुद्धिबोधनाय तवर्णनमिति न तादयंहानिरित्यर्थः ।। ८९ ।। ९०॥ शुद्धयर्थतां निवारयितुं पाण्डववर्णने पुनराशकृते नन्वित्यादि । एवं सतीति, पाण्डवै- हिकस्य भगवत्कारितत्वे सति- १. कारिकाभिः । २. पश्चाध्याव्याः । ३. वीजशुद्धयर्थत्वम् । ४, सनवादीनाम् । ५. अदिनिरूपणार्यम् । ६. तत् पाण्डवयारितवर्णनम् । ७. पयाध्याच्या न शुद्धयर्थत्वदानि ।

·. प्रथमस्कन्धार्थः। अनन्यशरणत्वाय रक्षणाशक्तितः स्वतः पुत्रमारणमारभ्य मुक्त्यन्ता वर्ण्यते स्फुटा॥१२॥ प्रकाश:-वस्तुतः सर्वत्र सामर्थ्यमेव, तथाप्यश्वत्थामजयादिः प्रतीत्यापि कृष्णानुभावकृत एवेति सौयुप्तिककथामारभ्य स्वर्गारोहणपर्यन्तं भारतकथा कृष्णपर- त्वेन निरूप्यते । वर्णनायाः प्रयोजनमाह अनन्यशरणत्वायेति । अनन्यशरणत्वज्ञा- पनायानन्यशरणत्वज्ञापनं यथा सिध्यति तदर्थम् । स्वसामर्थ्याभावमाह रक्षणा- शक्तितः स्वत इति ।। ९१ ॥ ९२ ॥ ननु मोक्षः कुत्रोपयुज्यते ? तबाह लेपामिति- निवन्धः-तेपाममुक्तो भोगार्थ प्रतिवन्धो भवेत्कचित् । पितुः सम्मुखयुद्धे हि मृतत्वात् कृष्णवान्धवाता।९३॥ चन्द्रांशत्वादेवभावात् प्रतिवन्धो न विद्यते । प्रकाश:-अमुक्तानां भोग आवश्यकः । तीभिमन्योरमुक्तत्वाचन प्रतिवन्धो भविष्यतीत्याङ्कयाह पितुरिति । द्वाविमौ पुरुषौ लोक' इति स्मृतिः। भगवद्वान्धवो भागिनेयः कथं न मुच्यते ? तत्र चैकोशश्चन्द्रत्वात् पुनर्देवभावं प्राप्तः स आध्यात्मि- का। भगवत्सम्बन्धी आधिदैविकः एवं त्रयाणामप्यप्रतिबन्धो निरूपितः ॥ ९३ ॥ तदङ्गीकृत्य द्वाभ्यां परिहरन्ति वस्तुत इत्यादि । ' यत्किञ्चित्पौरुषं पुसां मेने कृष्णा- नुकम्पित ' मिति वाक्यात्तों । मूले-स्फुटेतिपदात् स्फुटत्वादियेत्येवोक्ता, वस्तुतस्तु सर्वापि तथेत्यहीकृतम् । तथा चैतावद्वर्णनेऽपि न भारतस्य भगवत्परत्नहानि , 'मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां ससायिते भारतमाह कृष्ण' इति वाक्यात् । एव सत्यपि यदेतावदेव कथितं, तत्स्फुटतया- नन्यशरणत्वज्ञापनायवेति श्रद्धारूपशुद्धिबोधगायर सा कथेत्यर्थ ।। ९१ ॥९२॥ तदर्धमेब पुनराशरते ननु मोक्ष इत्यादि--तथा च शुद्धयर्थमुपयोगाभावेऽन्यत्रानु- पयोगद्वैराग्यार्थतैव याच्येत्यर्थ तत्सार्थेन समादधते अमुक्तानामित्यादि । भोग इति, देवादिभावेऽपि पुत्रसापेक्ष. कव्यभोग. । तथा च प्रतिबन्धाभावार्थमुपयोग इति न वैराग्यार्थतेत्यर्थ । द्वाविति, 'द्वाविमी पुरुषो के सूर्यमण्डरभेदिनौ ! परिवाध्योगयुक्तश्च रणे चामिमुखो हत ' । नयाणामि- त्यादि, त्रयसम्बन्धकृत प्रतिबन्धाभाव इत्यर्थ ॥ ९३ ॥ १. रक्षणाशक्ति इति । । कृष्णकृष्ण महाभाग भकानामभयर । त्वमेको दद्यमानानामपपोऽसि संस्ते रित्यादिवास्यात् । २. चन्द्रमादिति, चन्दवशोत्पनत्वात् । ३ पूर्वपक्षम् । ४. सर्वत्र कृष्णसामर्ण्यम् । ५. इयत्येव कया। ६. कृष्णानुभाविता।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अतः परमध्यायार्थविभागार्थ सप्तमाष्टमनवमानामर्थं निरूपयति पाण्डवानामिति सार्धन- निवन्धः-पाण्डवानां द्विधा दुःखं भिन्नाभिन्नविभेदतः॥ ९४ ॥ अभिन्नं परतो ज्ञानाद्विधाज्ञानं द्विधा पुनः। ब्रह्मजीवविभेदेन त्रिधा तद्धि फलिष्यति ॥९५॥ प्रकाश:-शरीरतः पुत्रद्वारा च पाण्डवानां द्विधा दुःखम् । मिन्नः पुत्रादिः, तदुःखमेकविधम् । अभिन्नं पुनर्विघा, अज्ञानहेतुकं शत्रुहेतुकं च । अज्ञानं पुनर्द्विधा जीवविषयकं ब्रह्मविपयकं चेति । एवं सत्यभिन्न विधा भवति । तेनैव भिन्नमपि गच्छतीति त्रिधा फलितम् ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ निवन्धः-अतोऽध्यायत्रयं तत्र प्रथमे स्वेष्टपुरणात् । दुःखहानिहरेरेव तदर्थ स्तोत्रमीरितम् ॥ ९६ ॥ दुःखे सुखे तथा मुक्तौ स्तोत्रं कुर्यादिति त्रिधा । अधिकारे स्तुतिः प्रोक्ता तत्तदासक्तिवारिका ॥ ९७ ॥ प्रकाश-अतो दुःखदूरीकरणार्थमध्यायत्रयम् । तत्र प्रथमाध्यायेऽर्थनिर्धारमाह स्वेष्टपूरणाद् दुःखहानिहरेरेवेति । शत्रुजये परतो दुःखं गच्छति । भगवत इष्टपू- रणे हेतुमाह तदर्थ स्तोत्रमिति । भगवत्तोपः सर्वत्र कारणं तस्य च स्तुतिः । तेना- ध्यायत्रयेऽपि स्तुतिरुक्ता । 'सर्वत्रे'त्यस्यार्थमाह दुःखे सुखे तथा मुक्ताविति । दुःखे समागतेर्जुनेन स्तुतिः कृता । इष्टे सिद्धे कुन्त्या मुक्त्यर्थ भीष्मेण च । एवं सार्धेचतुर्भिः पाण्डवकथाया. सामान्यत उपयोगो व्युत्पादित', विशेषतो व्युत्पा- दयन्ति अतः परमत्यादि । अध्यायार्थविभागार्थमिति, अध्यायार्थ शुद्धिस्तद्विभा- गार्थम् ॥ ९४ ॥ ९५॥ तस्य च स्तुतिरिति, भगवत्तोपस्य कारणं स्तुतिः । मूले-तदर्थमित्यस्य भगवचो- पार्थ, इति व्याख्यानस्वारस्यादर्थो बोध्यः । नवमाध्याये जावाज्ञाननिवृत्तिन स्फुटेति तद- थंगमकमाहुः अत एवेत्यादि । तथा च मुक्तिलक्षणकार्यात्सो ज्ञाप्यत इत्यर्थः । उपलक्षण- विधया ज्ञापनार्थत्वाद्वैयधिकरण्यं न दोपाय, तेन पाण्डवानामप्येवमेवाग्रे मुक्तिरिति फलिप्यति । १. सर्वत्रेति । ननु फुनत्यमिदं प्रतीकमिति चेत्, तदर्थमित्यस्य भगवतोपामित्यर्थात् , तत्र सर्वनेति वक्ष्य- माणपदानुकायोजनीयमिति तदर्थमित्सनवार्थप्रत्ययजनक प्रतीकभूतं पदमिति गहाण । ३. जीवाशाननिवतिः १. भीम्ममुक्तरिति शेषः।

·प्रथमस्कन्धार्थः । अनेन द्वितीयाध्याये ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरुक्ता । जीवाज्ञाननिवृस्तिस्तु तृतीयाध्यायार्थः । अत एवान्ते मुक्तिरुक्ता । ननु भगवदीयत्वेनैव दुःखनिवृत्तेरावश्यकत्वात् किं स्तोत्रे- त्यत आह अधिकार इति । अधिकारसिद्धयर्थ स्तोत्रम् । द्वारमासक्तिवारणम् । आधिदैविकस्य प्रेरणस भगवता निवृत्तिः क्रियत इति ॥ ९६॥९७॥ मनु प्रथममर्जनेन कथं स्तोत्रं कृतं १ युधिष्ठिरस्य विद्यमानत्वादित्याशकथाह अर्जुन इति- निवन्धः-अर्जुनः सर्वमुख्यत्वात् पृथा नैकट्यतो वरा । सर्वज्येष्ठस्तथा भीष्मः कर्तारः क्रमतोऽवरः॥९८॥ सर्वथा संस्तुवीतेति मुख्ये फलति सर्वदा। । सर्वत्र भक्तरक्षा हि सामान्येन विशेषतः॥९९ ॥ अत्यासक्त्यापि तद्रक्षा भजनोत्साहवर्धिका । प्रकाशः-नरांशत्वान्मुख्यत्वम् । पृथा पितृष्वसा; भगवत्सम्बन्धादेवोत्कर्पः। भीष्मे लौकिक एवोत्कपः । त्रयाणामायः श्रेष्ठः । उत्तरोत्तरं हासः । स्तुतेः पाक्षि- फत्वं वारयति सर्वथेति । मुख्यस्यावश्यकत्वम् । ननु भगवदीयानां भगवत्स्तोत्रे को वा विशेषोऽत आह सर्वत्रेति । स्तुतोऽत्यासक्त्या रक्षां करोति । ननु प्राकृतवत् किमित्येवं करोतीत्याशङ्कयाह भजनोत्साहवर्धिकेति । यथान्येषामपि भजनं सि- ध्यति ॥ ९८॥ ९९॥ अधिकारद्धयर्थमिति, तथा च दुःखनिवृत्त्यर्थ न स्तोत्रं किन्तु मुक्तयधिकारसिद्धयर्थम् । स्तोत्रेण कथं मुक्त्यधिकारसिद्धिरित्यत आहुः द्वारमित्यादि । नन्वन्तर्यामिणा आसक्तयर्थ प्रेरणे कथं तन्निवृत्तिरित्यत आहुः आधिदैविकस्येत्यादि । तथा च भगवदानुकूल्येन द्वारसिद्धया मुक्त्य- धिकारसिद्धिरित्यर्थः । अनेनाध्यायानां शुद्धयर्थकता प्रकटीकृता || ९६ ॥ ८७ ॥ फथमिति, मुक्त्यधिकारसिद्धयर्थ स्तोत्रं किं सर्वैः कर्तव्यं किं वा मुख्येन कृते स्तोत्रे सर्वेषां तत्सिद्धिः १ अत्र तूमयथाप्यभावात्कयमित्यर्थः- आयः अर्जुनः । तथा च मुख्यकृतत्वातेने सर्वेषामधिकारसिद्धिरित्यर्थः । अत्र च पूर्व भक्तत्वास्तुतिः, तया प्रसादः, तेनात्यासत्या रक्षा, तयोत्साहेन भजनं, तेन तवदासक्ति- निवृचिरिति.फमो बोध्यः । ततश्च भगवदनन्यशरणत्वरूपा पितृमातृपोपकाणां शुद्धिः श्रोत्रधि- कारात्मिकाध्यायत्रये सिध्यति । तावताध्यायार्थविचारेण साधारणप्रकरणसमाप्तिरिति मोध्यम् ॥ ९८ ॥ ९९॥ १.तस्य मुक्त्यधिकारस्य । २. स्तुतिकरणेन । - :- ·सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे भगवझताया द्रौपद्याः पुत्रमरणेऽपि रोदननयुक्तमित्याशङ्कयाह सुतानामिति- निबन्धः-सुतानां निधनं विप्रादयुद्ध इति रोदनम् ॥ १०॥ सान्त्वनं च प्रियार्थ हि न सत्यवचनं मतम् । भक्तेष्टपूरणातू कृष्णो न वारयति दोपवित् ॥ १०१ ॥ एवं साधेरेकादशभित्रयाणामुपयोगमुक्त्वा सप्तमाध्याया साचतुर्विक्तुं शौनका- प्रमादिसतप्रतिज्ञापर्यन्तयाक्यतात्पर्यस्य पूर्वमुक्तत्वात् शेर्पाणां तात्पर्य वक्तव्यं, तत्रायं वाक्यवि- भागः । विभिपढीविलापः, त्रिमिः साधन; वाचा क्रियया च, चतुर्भिरत्रक्षेपः, चतुर्मिरर्जुन- कृता स्तुतिः, पञ्चमेन प्रश्नः, द्वाभ्यां भगवद्वाक्यं, पञ्चभिरस्रोपसंहारपूर्वकं द्रौणिबन्धनं, पञ्चभिौणिवधार्थ भगवद्वाक्य, अष्टभिद्रौपदीवाक्यं, द्वाभ्यां तद्वाक्यप्रशंसा, एकेन भीमवाक्यं त्रिभिद्रौणिरक्षणाय भगवद्वाक्यं, त्रिमिद्रौणिमुण्डनमोचने, एकेन मृतसंस्कार इति । तन प्रथमं द्रौपदीविलापतात्पर्यमाहुः भगवद्भताया इत्यादि । अयुक्तमिति, भग- वद्भक्तानां सर्वत्र भगवदिच्छाया एवानुसन्धेयत्वादयुक्तमित्यर्थः- . , १. अग्ने सप्तमाध्यायार्थीको "मुताना निधनं विप्राविति पादोन लोक्द्वयभ्याख्याने-प्रौपद्या रोदन पुत्राणां सतिसिद्धये, तेषु भगवतः कृपोत्पादनार्थ, न लनपत्यत्वरूपस्वदु खहेतुपम् । भगवत्कृपया पुत्राणा सद्रातिसिद्धौ तस्या दु सं निवर्तते, न तु लोकन्यायेन स्ववैरिणि हतेऽर्जुनस्य दौणिवधप्रतिज्ञारूपं सान्त्वन- ववनमयुक, दुःखनिवृत्त्यसाधनत्वात् । किञ्च, अर्जुनस्य शास्त्रज्ञत्वादपि विप्रवधप्रतिज्ञारूपं सान्त्वनवचन- गययुक्त, बन समाधानमसत्यवचनेन प्रियाया आश्वासनम् । वधातिरिकं सर्वमपकार द्वौणेरई करिष्या- मीन्यर्जुनस्याभिप्रायः । तदर्थमेव शीघ्रमन्वाद्रवत् । भगयॉस्तु सर्व जानाति दौणिवये पमहत्यारूपदोप• । द्रौणिना च य ब्रह्मानक्षेपोऽपि दौरखधेऽपकमोचने। पुनस्तेनानिवर्त्यब्रह्मास्त्रक्षेपः । उत्तरायाः परीक्षितच तेन दाहोऽर्जुनस्यानृतवादित्व प्रतिज्ञाहानिश्च । अतः प्रतिज्ञाकरणसमये भगवतार्जुनो निवारणीयः। दया प्रतिज्ञा मा फर्विति । एवमन दोषज्ञानेऽपि भगवान निवारयति, तन हेतुः भक्तेष्टपूरणादिति । तदानी निवारण प्रियायाः शोको न नितर्तते, तेनार्जुनस्यापि वैमनस्य भवेत् सकामानां भक्ताना देहाद्यात्मवुद्धेदृढत्वानगवति दोपारो- पेण तैरभजनीयो भगवान् भवेत् । एवं सति देहायारमबुद्धिरूपं ससारमेव युतो न निवर्तयति । यथा कोऽपि दोषो न स्यादिति पुनः शङ्कारामापानम् । समर्थयादिति । भगवदभिप्रेतस्तु अभजनरूप एव परमो दोपः ।, भजने सति तु अन्यान्सर्वानेव दोपानिवारयितुं समर्यो भगवान् । अत एव सर्वे दोषा अमे भगवता निवारिता । तदोषनिवारणे भगवति भक्ताना प्रेम सिध्यति, भगवतोऽपि भक्केषु प्रेमास्तीत्यन्यतिं भवति । चात् पिया अपि शोको निवर्तते । भकेषु नेम्णा तधितं यथा करोति तथा भक्तांदतार्थ भकसम्यन्धिना मत्पुनादीनां सर्वथा प्रति सम्पादयिष्यत्येव अतः सर्वशो भगवान निवारयति । २. लोकानाम् । .

·प्रथमस्कन्वार्थ । समर्थत्वात् प्रेमसिद्धये दैत्यांशलात्तथा वचः । भीमस्यासन्यावतारात् सहजद्वेषभावतः॥ १०२ ॥ संहारशक्तेद्रौपद्या उभयोः समता हरेः। उभयात्मकत्वकथनं सर्वप्रियहिताय हि ॥ १०३ ॥ अर्जुनस्य तु विज्ञानमावेशित्वान्न चान्यथा । आतुरत्वं विलापश्च पूर्ववत् सुप्तमारणात् ॥ १०४ ॥ प्रकाश:-'ब्राह्मणानिधनं प्राप्य नारकी भवति ध्रुवं' तनाप्ययुद्धे । कर्मफ- लातिक्रमस्त्वतिकृपया । अतो भगवत्कृत्पोप्तादनार्थ रोदनम् । अर्जुनसान्त्वन- वचनमप्ययुक्तमित्याशङ्कयाह सान्त्वनं च प्रियार्थं हीति । 'स्त्रीपु नर्मविवाह' इति वाक्यात् । भगांस्तु भक्तानामप्रियं न करोतीति न न्यनारयत् । अनेन भगवद्भ- तैरेव शास्त्रतो ज्ञात्वा कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति सूचितम् । दोपं ज्ञात्वापि भग- वान् यतो न निवर्तयति । अन्यथा सपां भजनीयो न स्यात्, संसारस्यानर्थरूप- लात् । ननु तथाप्यनर्थो निवारणीयः, तत्कथ न निवारितवानित्याशङ्कथाह सम- र्थत्वादिति । जातेऽप्यनर्थे रक्षणसामर्थ्यान्न निवारणम् । अनर्थे प्रेम च सिध्यति, तथाप्यर्जुनस्य कथमेवं वचनं ? तनाह दैत्यांशत्वात्तथा वच इति । अधत्थानो दैत्यांशत्वात् ! भगवतो वा तथा वचः--'इमं जही'ति । वेदविरोधाभावाय भीम- स्यापि वधार्थमुद्यमो निरूप्यते । भीमो ह्यासन्यरूपो वेदात्मा, अतः प्रमाणप्रमे- ययोरभिप्राययोरभिप्रायाकरणाद् व्यसनम् । 'अर्जुनो द्रौपदी चैव लौकिको लोक- वेदतः। अतो न मारणं जातं तेन व्यसनमागतो'। दैत्याः संहारशक्तेरनुगुणा ननु द्रोणिवन्धनादिक भगवान्कुतो न निवारितवानित्यत आहु भगवात्यानिदि । अन्यथेति, भक्तचित्ताननुसरणे । तत्र हेतु संसारस्येत्यादि । संसारस्येति, देहायभि- मानस्य । तथा च निवारणे देहायभिमानेन भगति दोपबुद्धयुदयान भजेयुरित्यमजनीय स्यादतो न निवारयतीत्यर्थ । ननु संसारमेव कुतो न निवर्तयतीत्यत आहु अनर्थेत्यादि । तथाप्यर्जुनस्येति, शास्त्र ज्ञात्वेव कर्तव्यत्वेऽपि तज्ज्ञातुनरावतारस्येत्यर्थ ननु प्रतिज्ञात- त्वादर्जुनस्य द्रौणिवघोद्यमोऽस्तु, भीमस्य कुत इत्यपेक्षायामाहु वेदेत्यादि । वेदे असुरा वध्यत्वेनैवोच्यन्ते, अत सहजद्वेपादित्यर्थ । नन्वेव संति विचारकाणा तेपा कुंतो दुखमा- प्तिरित्यत आहे अत इत्यादि । ननु विचारकस्यामिप्रायज्ञान कुत इत्यपेक्षायामाहु, अर्जुनो द्रौपदी चेति । अर्जुनो युद्धशास्त्रज्ञत्वाद्रौपदी च स्त्रीत्वाल्लोकिको। लोकवेदतः, लोक- वेदाभ्या तेन तेन धमण तादृशा । यद्वा, रोक्वेदत इत्यस्योत्तराधे सम्बन्ध , तथा च १ पूर्षदित्यादि । पूर्ववद् गर्वेगानान्तरस धानमित्यर्थ । तया चौपायान्तराभावाद गर्वाभाव इति भाष । २. अन्यतीति पाठ 11 भगवद्वेदाभिप्रेतत्वे सति वेदविचारतारणाम् ।

·सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे इति द्रौपद्या मोचनम् । भगवांस्तूभयोस्तुल्यः, सर्वात्मत्वात् । भक्तरक्षां त्वन्यथापि करिष्यतीति युक्त एव सप्तमार्थः । शिरोमुण्डनज्ञानमावेशित्वात् । तेन न पूर्वेण वि- रोधः । भगवानाविष्टस्तथा कृतवान् । अन्यथा दौपदीसंहारशक्ति मादीनपि संह- रेत् । तथा कंचिदुपाख्यानमपि प्रसिद्धम् । क्रोधावेशे त्वपगते लौकिकदृष्टया वि- लापो न युक्त इति समाधत्ते पूर्ववदिति ॥ १०॥१०१ ॥१०२॥१०३ ॥१०४॥ नन्वश्वत्थाम्नस्तथा बुद्धिं कुत उत्पादितवानित्याशङ्कयाह पुनरस्त्रसमुत्क्षेप इति- निवन्धः-पुनरस्त्रसमुत्क्षेपो गर्वाभावाय कारितः । प्रकाश:--पूर्ववत् समाधानं वारयति अनिवर्त्यमिति सार्धाभ्याम्- निबन्धः-अनिवयं निवयं च ब्रह्मास्त्रं द्विविधं मतम् ।। १०५ ॥ अनिवर्त्यसमुत्क्षेपो नास्त्येव मरणेऽपि हि । लोकः कुलविचारात्मकः, वेदस्तु 'तस्माद्राह्मणाय नावगुरेत न निहन्यान लोहितं कुर्या' दित्यादि, ताभ्यां कृत्वा, अतः अर्जुनान्न मारणं जातं तेन तेथेत्यर्थः । वेदज्ञानेनार्जुनादमारणमस्तु, द्रौ- पद्याः कुतस्तैदित्यत आहुः दैत्या इत्यादि । ननु तथापि भगवान् दैत्यारिः, कुतस्तन्मोचन उद्यत इत्यत आहुः भगवानित्यादि । तर्हि मारणाज्ञा कुत इत्यपेक्षायां मूल आहुः कथनमि- त्यादि । ननु मोचनानुकूल्ये भक्तरक्षा कथं स्यादित्यत आहुः भक्तेत्यादि । सप्तमार्थ इति, दुःखनिवृत्तिरूपः स इत्यर्थः । पूर्वेणेति, 'देव देव न वेश्यह' मित्यत्रोक्तेनाशानेनेत्यर्थः । तथा कचिदिति, रत्नयक्षोपाख्याने । चिलाप इति, 'यथाहं मृतवत्से' तिश्लोकोक्तः । पूर्ववदिति । तथा च दयार्थ विलाप इत्यर्थः ॥ १०० ॥ १०१ ॥ १०२ ॥ १०३ ॥ १०४ ॥ एवं सार्धेश्वर परतो दुःखनिवृत्तिरूपः सप्तमाध्यायाथों विचारितः । अतः परमष्टभि () रटमाध्यायार्थ विचारयन्ति । तत्रायं वाक्यविभागः । द्वाभ्यां मृतौदैहिकं, द्वाभ्यां धृतराष्ट्रादिसान्त्वनं, चतुर्भिर्भगवत्प्रयाणोद्योगः, द्वाभ्यामुत्तरास्तुतिः, सप्तभिर्गर्भस्य पाण्डवानां च रक्षा, षड्विंशतिभिः कुन्तीस्तुतिः, द्वाभ्यां स्तुत्यनुमोदनं, सप्तभिर्युधिष्ठिरानुतापः । तत्राप्टानां कथोपयोगित्वात्तत्तात्पर्यमनुक्त्या उत्तरास्तुतिप्रभृतितात्पर्य वक्तुं पूर्वमस्त्रक्षेपतात्पर्य- माहुः नन्वित्यादि- ननु पूर्ववदुपसंहारेण गर्वसम्भवात्कथं तदभावसिद्धिरित्यत आहुः पूर्ववदित्यादि ।। ॥ १०५ ॥ १०६ ॥ १०७ ॥ १. अमारणम् । २. व्यसनम् । ३. तस्य गर्दस्याभाषसिद्धिः ।

·૪૮ शास्त्राद्देवात्तयोः सिद्धिस्तेजस्तेन महद् भवेत् ॥१०६॥ सर्वोपायपरिभ्रष्टो मृतकल्पो गुरुः सुतः । अत्युपासनया प्राप्त ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् पितुः ॥१०७॥ प्रकाशाननु यथा गर्यो निवार्यते, तथा तद्धतुर्वशोपि कुतो न निवारितः ? तत्राह उत्तरा परमा भक्तति- निवन्धः-उत्तरा परमा भक्ता रोहिण्यंशा हरेः सुहृत् । शरणागमनं कृष्णस्तुतिपूर्व च दर्शनम् ॥ १०८ ॥ उत्तरायास्तु भक्तत्वज्ञापनायावनं तथा । कृष्णदूरत्वतः पूर्व प्रविष्टस्य तथावनम् ॥ १०९॥ परीतिज्ज्ञानसिद्धयर्थं वहुकालस्थितिहरेः। अन्यतेजोलयः स्वस्मिन् प्रकाराकथनं तथा ।।११०॥ आसक्तिर्गर्वाभावेन भजनार्थ यतः स्तुतिः । प्रतिभातः कृतेश्चापि ज्ञातः कृष्णो विशेषतः ॥११॥ प्रकाशः-सा सर्वेभ्य उत्कृष्टा । भक्तत्वाद्भौतिकोत्कर्षः । रोहिण्यंशा आध्या- त्मिकी । अतस्त्रिविधोत्कत्तित्प्रियार्थः तथा करणमित्यर्थः । तस्याः पूर्वोक्तत्रितये क्रमेण नियामकमाह । भक्तत्वाच्छरणागमनं, देवतात्वात्स्तुतिः। भगवदीयत्वा. प्रथमतो ब्रह्मास्त्रदर्शनम् । भक्तत्वज्ञापनाय गर्ने प्रविश्यावनम् । ननु भगवद्भक्ताया उदरे कथमस्त्रप्रवेशः ! तबाह कृष्णदूरत्वत इति । प्रविष्टस्य ब्रह्मास्त्रस्य तथैव निरा- करणं सम्भवति । बहुकालस्थितिस्तु ज्ञानार्था । ननु मूले सुदर्शनमायाम्यां पाण्डवगर्भ- रक्षा विहिता, न तु ब्रह्मास्त्रस्य नित्यस्य कचिल्लयो निरूपितः । 'वैष्णवं तेज आ- साय' इति क्रूरता निवारिता न तु धर्मी । 'अस्रतेजः स्वगदया' इत्यत्रापि शम एव पूर्वानुरोधेन वक्तव्यः । ततो धर्मिणोऽत्रस्य क लय इत्याशङ्कायामाह अन्यतेजोलय इति । अन्यग्रह्मासस्य दुर्बलस्य भगवत्येव लस दल एकोसनकादिति विमर्श स्तया । ततो हेतोरत्र प्रकाराकथनम् । अनेन यत्र यत्र विशेषाकथनं तत्र तत्र कारणे हरेः मुहृदिति मूलोक्ता आधिदैविकी ज्ञेया । तथा चैवं परमभक्तत्वाचद्गर्मावनमि- त्यर्थः । परवे शते नन भगदित्यादि । तथैवेति, प्रवेशनवेत्यर्थः । निराकृतस्य लया- भावे पुनरुद्भगमनं हदि कृत्वा शङ्कते नन मूलेत्यादि । पाण्डवगर्भरक्षेति, पाण्डवरक्षा गर्भ- १. सुदर्शनमायाभ्यामिति । स्ममाययारणोद्दर्भ मिति वाफ्यात् ।

·सावरणमते सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे लयो ज्ञातव्य इति सूचितम् । ननु पूर्व भगवतो निर्गमने कथं न स्तुतिः कृता ? पश्चाद्वा कथं स्ताने प्रवृत्तिरित्याशङ्कयाह आसक्तिर्गर्वाभावेनेति । पूर्व गवस्य विद्य- मानत्वान्नासक्तिः । आसक्तो हि भजते । भजनार्थ सर्वसन्देहवारिका स्तुतिरित्यर्थः । नवासक्तावपि ज्ञानसाधनाभावात्कथं तादृशी स्तुतिरिति चेतनाह प्रतिभात इति । भगवदासक्त्या स्वत एव प्रतिभोत्पन्ना तेन स्तुतिः। किञ्च, हेत्वन्तरमपि जातमित्याह कृतेश्वापीति । भगवता हि ते पूर्व न रक्षिताः, तेन अन्तःकरणे भासमानोऽप्यनन्त- गुणपूर्णः 'अन्यथुप्माकमन्तरं बभूव' इति न्यायेनान्तरसम्मवान्न ज्ञातः । इदानीं विशेपरक्षायशादन्तरं निवृत्तप्रायमिति भगवत्कृतेहेतोः कृष्णो. भगवान् विशेषतो ज्ञातः॥ १०८॥ १०९॥ ११०॥ ११ ॥ नन्वेवं सति युधिष्ठिरस्य पश्चान्मोहो न भवतीत्याशङ्कचाह सर्वनिर्णयपूर्व हीचि- निबन्धः-सर्वनिर्णयपूर्व हि यावन्न गुरुणोदितः । तावन्मोहस्थिति व इति मोहस्य वर्णनम् ॥ ११२॥ प्रकाशःप्रतिभातो दर्शनादा जातं ज्ञानं न मोहं निवारयति, शब्दादोपत्र- वणेन मोहोत्पत्तेः । शास्त्रतो हि भ्रमात्प्रतिपन्नात्तस्य मोहः स शास्त्रप्रकारेणैव निवृत्ति- * महति । अतो यावभीष्मो न बोधयिष्यति तावन्मोहः स्थास्यतीत्यर्थः । अनेन भी- माध्यायो जीवस्वरूपज्ञापनार्थ इत्युक्तं भवति ।। ११२ ।। .. रक्षा चेत्यर्थः । कुन्तीस्तुतेस्तात्पर्यमाहुः ननु पूर्वमित्यादि । न रक्षिता इति, इदानीमिव मत्यक्ष न रक्षिताः । एवमष्टमि (3) रष्टमाध्यायार्थों विचारितः ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ ॥११०॥ १११॥ तत्र घुधिष्ठिरानुतापस्तूत्तरशेष इत्याशयेनाडुः नन्विल्पादि- अतः परं नवमाध्यायार्थो वक्तव्यः । तत्रायं वाक्यविभागः । चतुर्विशतिभिर्मीपमनिकटे गमनं, भीमवाक्यानि च । सप्ताभस्तत्रत्यवृत्चान्तः । एकादशमिर्मीष्मस्तुतिः । त्रिमिस्तन्मुक्तिः। चतुर्भिस्तदुचरवृत्चान्तः ॥ ११२ ॥ -१. पूर्व गर्वस्येति माहात्म्यज्ञानात् पूर्व कृष्णो भ्रातृपुत्र इति ज्ञानस्य । २. पूर्वमिति । तेपाममुफो मो. गाय प्रतिवन्धो भवेत् कपि'दित्यनेन । ३. सप्तभिरिदि त्याव?

·५ प्रथमस्कन्धार्थः । एवं सति भीष्मस्तुतिरसङ्गतेत्याशङ्कयाह उक्तेः,स्वाचारत इति- निवन्धः-उक्तेः स्वाचारतो दाढयज्ञापनायां ततः स्तुतिः । मुक्तिश्चानुपदं तस्य सर्वसन्देहवारिका ॥ ११३॥ प्रकाश:-यत्पूर्व तेन तत्त्वमुपदिष्ट जीवस्य भगवद्भजनेनैव कृतार्थतेति, त- स्वाचारतो दृढीकरोति । साधनं च फलं व प्रत्यक्षतः प्रदर्शयतीत्यर्थः । स्तुत्या सा- धनसन्देहो वारितः, मुक्या फलसन्देहः ॥ ११३ ॥ अध्यायत्रयमुपपायोपसंहरति दुःखहानिरिति- निवन्धः-दुःखहानिस्त्रिभिः प्रोक्ता सुखं चापि तथा त्रिभिः । स्वस्य सामान्यतः पूर्व कृष्णप्रेमपुरःसरम् ॥ ११ ॥ तदुदेको वियोगे स्यात्तदर्थ कृष्णनिर्गमः । कृष्णसौख्ये हि तत्सौख्यमिति मूले सुखाभिधा॥११५॥ . पश्चाच पुत्रसम्पत्त्या विशेषेणोपवर्ण्यते । मुक्तिस्त्रिभिस्तथा प्रोक्ता वीजकार्यफलैः स्फुटा ॥ ११६॥ प्रकाशः-दुःसहानिः सुसं मोक्षश्चेति त्रिभित्रिभिः प्रतिपादितम् । तेन पा- ण्डवानां सर्व कृष्णाधीनमिति सेत्स्यति । ननु युधिष्ठिरस्य सुसवर्णने भगवत्कथा कुत्रोपयुज्यते ? तबाह कृष्णसौख्ये हि तत्सौख्यमिति । अध्यायद्वयेन कृष्णसौ- ख्यम् । पुत्रसम्पच्या च स्वस्य सुसम् । कृष्णो हि यदर्थमागतस्तस्कृत्वा मुसी तत्र वृत्तान्तानां स्पष्टार्थत्वाद् भीष्मस्तुत्यादितात्पर्यमेकेनाहुः एवं सतीत्यादि। भीष्मा- ध्यायस्य जीवज्ञानार्थले सवि- समादधते यत्पूर्वमित्यादि । साधनसन्देह इति, जीवाज्ञाननिवृत्ती यत्साधनं, तत्सन्देह इत्यर्थः ॥ ११३ ॥ सप्तमादिषडध्यायीसिद्धमाहुः अध्यायत्रयेत्यादि सेत्स्यतीत्यन्तम् । तत्र दशमैकादशद्वादशानां सामान्यतोऽर्थ द्वयेनाहुः मुसमित्यादि मूले । पूर्वमिति पर्दिशमारम्भे । शेषस्याध्यायस्यार्थमाहु, पादोनेन । मूले कृष्णेत्यादिना । तत्रायं वाक्यवि- भागः । चतुर्दशभिर्भगवत्प्रयाणं, दशभिः पुरस्त्रीवाक्यं, परिकाप्राप्तिः, तदुद्रेक इति प्रेमोद्रे- कः । तदर्थमिति वियोगार्थम् । एकादशद्वादशयोरथ विचारयान्ति ननु युधिष्ठिरस्येत्यादि । अत्रैकादशे ऊनचत्वारिंशद्विारकास्थानां सुखं, द्वादशे च चतुर्विंशदिः पुत्रमुख युधिष्ठिरा- दीनाम् । तदर्थ सहेणाहुः अध्यायद्वयेनेत्यादि । अत्रासाधारणमारणे दशमादिषु ·42 ५१ सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे भवति । स.हि भक्तोद्धारार्थमागतः । ते हि निष्प्रपञ्चिताः स्वकीयाः परकीयाश्वेत्य- ध्यायद्वयम् । अवाध्यायनये प्रमेयं तत्कुश्लिष्टमित्यग्रिमाध्यायत्रयस्य रूपमाह मुक्ति- स्त्रिभिस्तथेति । बीजमुक्तिरेकेन । बीजं धृतराष्ट्रगमनं स चेन्निर्गतो मुक्तस्तदान्येपा- मपि मुक्तौ विश्वासः । अतो बीजरूपा मुक्तिः प्रथमाध्यायार्थः । बीजत्वज्ञापनायैव तच्चरित्रकथनं नारदेन । वीजमुक्तैर्यत्कार्य युधिष्ठिरादीनां निर्गमनहेतुर्वैराग्यं तहि- तीयाध्यायार्थः । फलं पाण्डवानां मुक्तिः ।। ११४ ॥ ११५ ॥ ११६ ।। ननु पाण्डवगुक्तिः कुत्रोपयुज्यते । तबाह पूर्वजानामिति- निवन्धः-पूर्वजानां तथा मुक्तिः स्वस्य त्यागे हि साधनम् । त्यागे कृष्णलयश्चैव सर्वेषामुदितः स्फुटः ॥ ११७ ॥ तत्रत्यानां तदङ्गत्वं टीकायामेव वर्णितम् । प्रकाश:-तेषां प्रतिबन्धकता पूर्वमेव निरूपिता । दृष्टान्तप्रकारेणापि तदुपयु- क्तमित्याह त्यागे हि साधनं त्यागे कृष्णलयश्चैवेति । अत्रार्जुनस्य स्वरूपवर्णना- दिकं कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह तत्रत्यानामिति । एतनिबन्धकरणात्पूर्वमेव सूक्ष्मा या टीका कृता तत्रैव सङ्गतिनिरूपिता । अध्यायार्थस्त्येतावानेवेति नात्रोक्त इति भावः । एवं तृतीयप्रकरणे नवाध्याया गुणरूपाः प्रतिवन्धाभावाय निरू- पिताः । वीजादिशुद्धिद्वारा तदुपयोगश्च वर्णितः ॥ ११७ ॥ सम्बन्धिशुद्धिः, कालशुद्धिः, कृपाशुद्धिश्च बोध्यत इति शेयम् । अतः परं त्रयो- दशायध्यायत्रयस्य विशेषतोऽर्थाकथने हेतुं स्फुटीकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । कुश्लिएमिति, प्रतिवाक्यविचाराधीनज्ञानकम् । अतष्टीकयैव तदर्थः स्फुटतीति नात्रोच्यत इत्यर्थः ॥ ॥ ११४ ॥ ११५॥११६॥ त्रयोदशचतुर्दशपञ्चदशानामर्थ सार्धेनाहुः ननु पाण्डवेत्यादि । अत्रेदं प्रतिभाति । यत्र मर्यादया मोचयति तत्रैवायं नियम इति । अन्यथा पाण्डो- रमुक्तत्वेनेन्द्रस्य चाधिकारितया यावदधिकारमवस्थित्या पाण्डवा अपि न मुच्येरन् । पुष्टिमादाय योगान्तरमाहुः दृष्टान्तेत्यादि । तथा च ' येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः' इति न्यायेन यथा तैस्त्यक्तं, तथा राज्ञापि त्यक्तव्य, यथा ते मुक्तास्तथायमपि मोक्ष्यत इत्येतदर्थमेव तन्मोक्षकथेत्यर्थः । नात्रोक्त इति । अर्जुनवाक्योपयोगो निबन्धेऽस्माभिःक्त इत्यर्थः । अत्र त्रितयमुक्त्या प्रतिबन्धनिचिरसाधारणोपयोगिनी बोध्या ॥ ११७ ॥ १. सुबोधिन्या। - ·५२ प्रथमस्कन्धाथ:। H । अधुना चतुर्भिरध्यायः परीक्षितः फलमुखं साधनमधिकारार्थ निरूप्यत इत्याह परीक्षित इति- निबन्धः-परीक्षितस्तथाध्यायचतुष्टयमुदीर्यते ॥ ११८॥ राज्यत्यागविभेदेन राज्ये द्वैविध्यमेव च । सामर्थ्यस्य द्विरूपत्वाल्लौकिकालौकिकत्वतः ॥११९ ।। सर्वपृथ्वीजयः पूर्वः कलेश्चापि तथा परः। धरणीधर्मसंवादस्तयोर्भीतत्वसूचकः ॥ १२०॥ प्रकाश:--अध्यायार्थविभागार्थमाह राज्येति । राज्यमध्यायद्वयेन त्याग- वाप्यध्यायद्वयेनेति । राज्ये वैविध्ये हेतुः सामर्थ्यस्य द्विरूपत्वम् । लौकिकं सर्वभू- मिजयः । अलौकिक कालजयः । धरणीधर्मसंवादस्योत्तरशेपत्वं ज्ञापयितुमाह भीत- त्वसूचक इति । भीतिहेतोः कलेनिराकरणमग्रिमाध्यायार्थः । सर्वसाध्यात्मिकाधि- भौतिकधर्मों स्थापिताविति ज्ञापनार्थो वा । आधिदैविक एवात. परं स्थापनीय इति तस्यापि भयं यो निवारयतीति राज्ञ उत्कर्षः ॥ ११८ ॥ ११९ ॥ १२० ॥ पोडशादिचतुर्णामर्थमाहुः अधुनेत्यादि । त्रिवेतेषु द्विविधं भगवद्दतं सामर्थ्य तादृशी धर्मोन्नतिश्चासाधारणोपयोगिनी बोध्या । तत्रैवं वाक्यविभागः । सप्तदशभिर्भूजयः । विंशत्या धरणीधर्मसंवाद इति । सप्तदशे तु चतुर्भि- धर्मादिदर्शनं, द्वादशभिस्तान्प्रति प्रश्न, चतुर्भिधर्मवाक्यं, सप्तभिस्तद्विचारः, अष्टभिः कलिशासनं, पङ्गिः स्थानदान, शेपः क्रियया धर्मादिसान्त्वनम् । अष्टादशे तु दशमिः पारीक्षितोपसंहार., सप्तभिः पुनस्तत्मनः, चतुर्दशभिरपराधः, ततः पद्भिः शापः, त्रयोदशभिः शमीकानुताप इति । ऊनविंशे तु त्रिभीराज्ञोऽनुतापः, चतुर्भिः प्रायोपवेशः । पञ्चभिर्मुनीना- मागमनं, पद्धिस्तेषां सत्कारः, चतुर्भीराजप्रशंसा, द्वाभ्यां राजप्रश्नः, सप्तभिः शुकागमन, नवभीराजप्रश्नः शुकं प्रतीत्येवं बोध्याः । ननु पोडशे लौकिकं सर्वभूमिजयरूपं सामर्थ्यमुच्यते, तंत्र धरिणीधर्मसंवादः कुत्रो- पयुज्यत इत्यत आहुः धारणीत्यादि । उत्तरशेपत्यमिति, अलौकिकसामर्थ्यशेपत्वं, कथमि- त्याकाहायामाहुः भीतीत्यादि । नन्वेवं पञ्चदशश्लोकोचरं सर्वस्याध्यायस्याग्रिमशेषत्वे पूर्वभाग- मात्रार्थस्याध्यायार्थता न युक्तेत्याशङ्कय पक्षान्तरमाहुः सर्वत्रेत्यादि । तथा चेदं लौकिकसा- मर्यस्यैव कार्यमिति पूर्वशेषत्वान्न दोप इत्यर्थः । उत्कर्ष इति । तथा चायं सप्तदशस्यार्थ इत्यर्थः ।। ११८ ॥ ११९ ॥ १२० ॥ ,अध्याये । २. नि । ३. पारीक्षितस्य चरित्रस्योपसंहारः । ४. लौकिके। . .

·सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकारान्तरेणापि माहात्म्यवोधकत्वमस्य प्रकरणस्येत्यभिप्रायेणाह तत्स्थास्तेन कृतार्थाश्चेति- निबन्धः-तत्स्थास्तेन कृतार्थाश्च सुतरां कलिना हताः। यो रक्षकस्तयोः पश्चात्कलिनिगहतो महान् ॥१२१॥ तस्यापि कृष्णकथया गतिरन्यकथा तु का । प्रकाशा-धरणीधर्मी प्रकृती, धरणीस्था धर्मेणैव कृतार्थाः । एतादृशा अपि सुतरां कलिना हताः । तेषां यो रक्षको भगवत्प्रयाणानन्तरं कलिनिग्रहं कृत्वा स महानेर भवतीत्यध्यायद्वयार्थः । एवं निरूपणस्य प्रकृतोपयोगमाह तस्यापीति । अनेन भूमिष्ठानां तीर्थानां देवानां साम्प्रतं क्रियमाणस्य धर्मस्य वा अप्रयोजकत्वं स्मू- चितम् । कालजयादीनां मृत्युजयादीनामपि भगवान् वा भागवतं वा नान्यो मोक्ष- दानसमर्थः ।। १२१ ॥ ननु पाण्डवाः कथं भगवत्कृपावलोकिताः कलिनिग्रहं न कृतवन्ताः तेन परीक्षि- स्वत एव कश्चिन्महान् भविष्यति । तस्य भागवतश्रवणं भागवतप्रतिष्ठार्थमेव शु- केन कारितमितीमामाशङ्का परिहर्तुमाह कृष्णासत्त्येति- निबन्धः-कृष्णासक्त्या पाण्डवानां नोत्साहः कलिनिग्रहे ॥१२२।। कलिदोपाभिभूतानां न श्रद्धा हरिवर्णने । प्रकाश:-भगवदासता भगवति प्रचलिते समर्था अपि प्रचलिता एव, अतः परीक्षितो न सहजं सामर्थ्यम् । ननु भागवतं चेदतिसमर्थ तदा यस्मै कस्मैचिच्छ्रा- वितं सन्मोक्षं प्रयच्छेकि परीक्षितेत्याशङ्कयाह कलिदोपाभिभूतानामिति । श्रद्धार्थ- मेवाधिकार उक्तो न तु भागवतमधिकारमपेक्षते । तथा सति 'प्रवर्तमानस्य गुणैर- नात्मनः, इति वाक्यं विरुध्येत । यतो यस्यैव महती श्रद्वा स एवाधिकारी । कलिश्व परीक्षिता मीपितो न भगवद्भक्तान पाधते ।। १२२ ॥ एवंनिरूपणस्येत्यादि । अध्यायद्वयनोत्तस्य राजसामर्थ्यस्य श्रीभागवतोपयोगमाहेत्य- र्थः । अनेनेत्यादिना प्रथमाध्यायस्य, कालेत्यादिना च द्वितीयस्योपयोग उक्तो बोध्य ॥१२॥ श्रुतौ 'तद्वैतघोर आङ्गिरस' इत्यादिपु यथा विशिष्टपुरुषसम्बन्धाद्विद्योत्कर्ष. प्रतिपाद्यते तद्वदेवानोत्कर्षोऽस्तु न तूकरीत्येत्याशङ्कते नन्वित्यादि- न सहजं सामर्थ्य मिति । तथा च न विशिष्टंपुरुषसम्बन्धकृतं माहात्म्यमपि तु स्वत एवेत्यर्थः । स्वत. सामर्थ्याङ्गीकारे मूलविरोधमाशङ्कते ननु मागवतमित्यादि ॥ १२२ ॥ १.भन्यायस्य । २, महत्पुरुषसम्बन्धतम् । ३. श्रीभागवतस्पति शेष, ।

·५४ प्रथमस्कन्धार्थः । भनु परीक्षितमपि दुर्बुद्भिदानेन कलि धितवान्, कथमन्यान्मोचयेदित्याशङ्कयाह ज्ञानानिदग्धदेहस्येति- निवन्धः-ज्ञानाग्निदग्धदेहस्य न दाहो लौकिको मतः॥ १२३ ।। अतः शापमिपणेशस्तक्षकाग्निमवासृजत् । कले स्थानप्रदानाद्धि ब्राह्मणातिकमे मतिः॥१२४॥ युगाभिमानिदेवस्य स्वाधिकारपरिच्युतिः निग्रहो रूपरक्षार्थ स्थानदानं प्रकीर्तितम् ॥ १२५ ।। देशकालानुसारेण शुद्धयशुद्धी प्रकीर्तिते । कलौ षण्णां तथापेक्षा नास्ति धर्मोन्नतिस्ततः॥१२६॥ असिद्धत्वात्तामसत्वात्तामसं फलमस्य तु । चित्तशुद्धिर्न चैव स्यात्पड्किलोदकपूरवत् ॥ १२७ ॥ मालिन्यं मलिने लोके न सम्यगुपजायते । दुःखं च तामसं तस्य मूढं सह्यमलौकिकम् ॥ १२८ ॥ प्रकाशः-भगवता तथा कृतं न कलिनेति निर्णयः । ननु भगवान् ब्राह्म- णातिक्रमे कथं बुद्धिं दत्तवानित्याशङ्कयाह कले स्थानप्रदानाद्वीति । दुष्टस्य स्था- नदानात्तामसे कर्मण्याग्रहः । अनेनाधर्मादेव तस्य तथा बुद्धिः। नन्वमूर्तस्य कले फालरूपस्य निरन्तरं वर्तमानस्य को या निग्रहः १ किं वा स्थानदानमिति शङ्का- व्युदासायाह युगाभिमानिदेवस्येति । परीक्षित्समये कालधर्माणामप्रवृत्तिरेव नि- ग्रहः । स्वरूपरक्षा स्थानदानम् । नन्वधर्मस्य स्थानदानाजातस्य ब्राह्मणातिक्रमस्य कथं मोक्षपर्यनसायित्वं ? तबाह देशकालेति । कलि त्यन्तं दुष्टः । अन्तकाले रोगवद्भगवत्स्मरणे स्वत एव शुद्धत्वात् । अतो धर्मसिद्धावसहायशूर इति तस्य स्वरू- परक्षायां धर्मोन्नतिर्जाता । तेन तामसकर्मणोप मोक्षपर्यवसायित्वम् । नन्वेवं सति महतो रक्षा साचिकमेव कति कथमतिक्रमबुद्धिः १ कथं वा सान्मरणमित्याश- ङ्कयाह असिद्धत्वादिति । कलौ चेद्धर्मो भवेत्तदा फलेरसहायशूरत्वात्तद्रक्षा सात्त्विकं फर्म भवेत् । अतो धर्मस्यासिद्धत्वात्तेनैवं फलम् । कलिश्च तामसः । चतुर्युगाणां अष्टादक्षाध्यायार्थ वदिप्यन्त कलेबाधकत्व आशङ्कते ननु परीक्षितमित्यादि- तत्र समादधते सार्धेः पञ्चभिः । कलेधर्मरक्षायामसहायशूरत्वं विष्णुपुराणसमाप्ती प्रसि. दम् । फलं तथेति, दुरदृष्टं .रूपम् । तथा च शापस्य भगवत्कृतत्वाद्रामणातिझमस्य ।

·सावरणमङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कृतं सात्विकम् । त्रेता राजसी सात्विकी च । द्वापरं राजसं तामसं च । केवलस्ता- मसः कलिः । अतस्तामसरक्षापि तामसी, तेन फलं तथेत्यर्थः । नाप्येतदीयेन धर्मेण चित्तशुद्धिर्भवति, फि तु स्वर्गादिकमेव भवतीत्याह चित्तशुदिन चैव स्यादिति । अदृष्टमेव फलमित्यस्माद्धर्मान्न दृष्टमित्यत्र दृष्टान्तः पङ्किलोदकपूरवदिति । पापाभावे ऽप्येवमेवमिति न्यायमाह मालिन्यं मलिने लोक इति । मालिन्यं दुरदृष्टं, तेन तथा नरकाभावः, किं वैहिकमेव दुःखं पापात् , तच दुःखं तामसं न तु तीनवेदनारूपं, किं तु मूढं, अतः सह्यम् । किञ्च, अलौकिकं, तथा लोकापवादादिरहितम् । एवं फलेरु- कर्पः प्रतिपादितः ॥१२३॥१२४॥१२५॥१२६॥१२७॥१२८॥ ननु मुख्योत्कर्षः कले। कथं न प्रतिपादितः ? 'कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तयन्धः परं प्रजेद्' इत्यादिरूपः, तबाह भागवताप्रवृत्तेरिति- निवन्धः-भागवताप्रवृत्तेहि कीर्तनाचादरो न हि । अग्रे तस्य कथा वाच्या सारोयमिति बुध्यताम् ॥१२९॥ कल्पमेदाभारतादि कथया न विरुध्यते ॥ सर्वज्ञत्वादृषीणां हि श्रवणार्थ तथा गतिः॥ १३०॥ प्रकाश:-भागवतशाख्ने प्रवृत्ते हि कीर्तनादयो जायन्ते । अनादरेण पुनः कार्य न सिध्यतीति तन्नोक्तम् । अग्रे द्वादशस्कन्धे वक्ष्यति । अयमेव कलेच्ख्यो गुण इति सिद्धान्तसारो ज्ञातव्यः । स्वभावतो दुष्टत्वादतिक्रमादिबुद्धिरुत्पन्ना । गुणत उत्कृष्ट- त्वात्सत्पर्यवसानमिति विमर्शः । ननु भारते परीक्षितो नोत्तमत्वकथा, अतस्तादृशे भागवतप्रवृत्तिः कथमुत्कृष्टा भविष्यतीत्याशङ्कयाह कल्पभेदादिति । पीणामाग- मनं राज्ञो दययेति पक्षव्यावृत्त्यर्थमाह सर्वज्ञत्वादिति ॥ १२९ ॥ १३० ॥ व्यासनारदयोर्मध्यमत्वेऽपि हेतुत्वादनागमनमाशङ्कय प्रयोजनान्तरमाह च्या- सेति- निवन्धः-व्यासनारदयोश्चैव तत्प्रवृत्तिदिदृक्षया ।। दुष्टरक्षणहेतुकत्वात्पर्यवसानतः कलेरदुष्टत्वेन तदक्षाया अपि धर्मोन्नतिजनकतया मोक्षपर्यवसा- यित्वं, कले: स्वरूपतत्तामसत्वेन तद्रक्षायास्तामसधर्मतया स्वल्पदुरदृष्टजनकत्वेनाप्रबलत्वाच्च न से बाधक इत्यर्थः । एवमिति स्वल्पदुरदृष्टजनकत्वेनोपलक्षणविधया ॥ १२३ ॥ १२४ ॥ ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ १२७ ॥ १२८ ॥ फलितमाहुः स्वभावत इत्यादि । ऊनविंशाध्यायार्थमाहुः ऋपीणामित्यादि । १२९ ।। ॥१३०॥ १३१ ॥ १ काल:।

·प्रथमान्धार्थः। - अविरक्तमध्यमत्वाद्रामस्य क्रियया गतिः॥१३१ ।। प्रकाशः-दिक्षायां हेतुः अपिरतेरिति । परशुरामस्य तु क्रियाशक्त्यवतार- स्वाद्विशिष्टनायके भागरते गमनमुचितमेर ।। १३१ ।। ननु मर्यापेक्षया भगवानुत्तमोऽस्तत्रालाफिरुधर्मः कथमुत्कर्षापर्पचिन्ता ? तम्मात्मा भगवदंशाः गुफापेक्षयोचमा इत्याशङ्कयाह शुकः शिय इति- निवन्धः-शुकः शिवस्ततोऽप्येवमीश्वराज्ञानसंस्थितिः । एतदर्थ हि भगवानवतीणों वृपध्वजः ॥ १३२ ॥ द्वात्रिंशल्लक्षणयुक्तो भक्तानां सुरपादपः ॥ तत्र प्रश्नद्वयं लोके सर्वदोपमृतिकमात् ।। १३३ ।। प्रकाश:--गुणायनारबालोपि महान् । मलविवादपि लौफिकचोकमः । अन्यमपि हेतुमाद ईयराजामंस्थितिरिति । ईश्वरात्प्राप्तं शानं गम्यम् तिष्ठति । अन्यन्मायादिना अपायने । अनेन 'आरोग्य भास्करादिच्छे दिति चतुर्णामप्येपेय प्पाम्या मुग्व्येति सगितम् । नन्यस्थापनारम्य किं प्रयोजनमित्यत आह एतदर्थं हामी । भगगन गरीमुस्त्यर्थमरवाणः, स्वयं गमन स्वस्थाने शिवं स्थापितवान् । भती भागपतमानार्धमेर शिपायतारः । ननु फान्यां स्थित्या ज्ञानगुपदिशत्येव सि पुनरपारपन्याग गट वृषध्यक्ष इति । पो धर्मः, तेन धर्मप्रकारेण मोपयितु- मातार यर्थः । कर्मपुराण शिवारतारः गुफ इनि ययप्यस्ति, नापि पक्षणरपि माल्य इति महापुरपत्वं निम्पपी सानिदिदी । एताहणे शुफे समागते रामा पानं तदाह मनि । सर्वदा फिर्तन्वं प्रियमाणेन किं कर्तव्यमिति ॥१३२॥१३३॥ চুদি মানসিনথিবিসমাপবা- दीपनिबन्ध श्रीमडागपमाप्रमाणे प्रथमस्कन्धा निरूपणं समाप्तम् ।। पूर्मपुग नि । पूर्वमागे गारमेयाये 'वैपायनापापो से भगानेच शारः । Writच्या वं मार परमं पद मिनि । पं प्रकटाधम् ॥१२॥१३॥ इति श्रीनीनाम्दानुनुनपुरोगनिमो गरवदीपप्रमशाररणमझे प्रथमम्मन्परिणं मम्र्णम् ॥ REPule ·अथ द्वितीयस्कन्धार्थः। प्रकाशः-द्वितीयस्कन्धे स्कन्धार्थप्रकरणाध्यायार्थान् वक्तुं सङ्गत्यर्थ प्रथम- स्कन्धे सिद्धमर्थमनुवदति उत्तम इति- निबन्धः-उत्तमे चोत्तमश्रोतुः प्रश्न आये निरूपितः । अध्यायदशकस्तत्र साङ्गं श्रवणमीर्यते ॥१॥ प्रकाश:-उत्तमे वक्तरि उत्तमश्रोतुः परीक्षित आये स्कन्धे प्रश्नो निरूपितः। तत्र उत्तरे साझं श्रवणमीर्यते । किं कर्तव्यमित्यपेक्षायां साझं श्रवणं कर्तव्यमिति । तत्र दशाङ्गानीति दशाध्यायनिरूप्यते । अनेनाङ्गनिरूपणं स्कन्धार्थ इत्युक्तम् ॥ १ ॥ सम्पूर्णस्य भागवतस्य श्रवणविधिशेषत्वम् । तत्र विषयत्वेन दश स्कन्धाः । अधिकारार्थं प्रथमः । अङ्गार्थ द्वितीय इति । एवं भावनाच्छ्रवणं भागवते महावा. क्याथः कर्तव्यरूपः तच्छ्रवणं किमित्याकाहायामाह शक्तितात्पर्यनिर्धार इति-- अथ द्वितीयस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः। श्रीकृष्णाय नमः अथ द्वितीयस्कन्धनिबन्धं व्याचिख्यासवः सातिबोधनायाहुः द्वितीय इत्यादि- निरूपित इति, द्विप्रकारको निरूपितः । उत्तर इति, द्वयोर्वक्तव्य उत्तरे । कर्तव्य- मितीति । द्वयोरुत्तरत्वेनेर्यत इति मूलेन सम्बन्धः । तथा च स्कन्धोपक्रमे 'श्रोतव्य' इति तदुपसंहारे च 'पाझं कल्पमयो शृण्वि'तिश्श्रवणस्य कथनाच्छ्रवणं कर्तव्यमिति प्रथमस्कन्धो- कानां त्रिविधानामपि श्रोतॄणां कर्तव्यनिर्धारो द्वितीयस्कन्धार्थ इत्यर्थः । नन्वेवं सति द्वाभ्या- मेकैनव वाध्यायेन स निरूपणीयो दशानां किं प्रयोजनमत आहुः तत्र दशेत्यादि । तत्रेति, श्रवणे । अनेनेति, दशाध्यायैरगनिरूपणेन । तथा च वस्तुतः कर्तव्यनिर्धारोऽर्थः । स दशभि- रुच्यत इत्यवयवसङ्ख्याविचारेणाङ्गनिरूपणं स्कन्धार्थः इत्यर्थ ॥ १॥ एवमेक्नेन स्कन्धार्थमुक्त्वा द्रौ कथं स्कन्धार्थाविति जिज्ञासायां तच्चतुर्मिरुपपादय- न्तस्तस्यावश्यकत्वबोधनायाहुः सम्पूर्णेत्यादि । भावनादिति, ल्यलोपे पञ्चमी, विचार कृत्वेत्यर्थः । कर्तव्यरूप इति । द्विविधो पत्र शास्त्रार्थः, अनुष्ठेयः प्रमेयश्च । तत्र द्वितीयो दशलीलायुतो मगवान् । प्रथमस्तु सागश्रवणरूप इत्यर्थः । एवं च विचारे प्रथमस्कन्धार्थस्य कर्तृशेषत्वेन द्वितीयार्थस्य सहकारितया फलशेषत्वेन तृतीयाद्यर्थानां श्रवणस्वरूपशेपत्वेन हेतुतैव स्फुटीभवतीति अनुष्ठेयं शास्त्रार्थ प्रति स्कन्धार्थानां हेतुमद्भाव. सङ्गतिः स्कन्धार्थानां च पर- स्परमेककार्यत्वसङ्गतिरिति ज्ञापितम् । आहेति, लक्षणं कुर्वस्तत्स्वरूपमाह- भागवतादित्यपि पाठः । भागवतादित्यपि पाठः। . ..

·द्वितीयस्कन्यार्थः। निवन्धः-शक्तिनात्पर्यनिर्धारः श्रवणं पदवाक्ययोः। तत्वध्यांनं हृत्प्रसादो मननं चाङ्गमुच्यते ।। २ ॥ श्रोतव्यविषयत्वेन लीला दशविधा पुनः । वक्तव्या वासुदेवस्य तदर्थमपरा कृतिः ॥३॥ शक्तितात्पर्यनिर्धारः सामान्येन पदादिगः। अङ्गोक्त्यैव सुसंसिद्धो द्वितीयोऽङ्गविनिश्चये ॥४॥ कृष्णस्य सर्वरूपत्वे निर्धारः पदवाक्ययोः । गुणातीतस्वरूपले निमुणवतिनिर्णयः ॥ ५॥ प्रकाश:--पदे शक्तिनिर्धारोऽसङ्कोचरूपः सहजः । वाक्ये तात्पर्यनिर्धारः । उभयमुभयत्र वा । अङ्गानि कानीत्याकाहायामाह तत्त्वध्यानमिति । तत्रेति वा । तत्त्वस्वरूपचिन्तनं ध्यानम् । हृत्प्रसादश्चित्तशुद्धिः । मननं च तृतीयमङ्गम् । अनेन प्रकरणविभागोऽपि निरूपितः । केषां शब्दानामित्याकाहायां श्रोतव्यविपयमाह ननु पदशक्तिनिर्धारस्य निघष्ट्वादिमिरेव सिद्धेाक्ये च शक्तेरभावात् 'पदवाक्ययो- स्तात्पर्यनिर्धारः श्रयण'मित्येव लक्षणं युक्तं न तु शक्तिनिर्धारोऽपि मध्ये निवेशनीय इत्याकालायां तत्सार्थकत्वाय शक्तेः स्वरूपमाहुः असङ्कोचरूपः सहज इति । भगव- द्वाचकप्रणवविकृतिरूपाणां सर्वेषां पदानां भगवद्रूपेणार्थेन नित्यसम्बद्धत्वाद्भगवतश्च सर्व- रूपत्वात् सर्वे शब्दाः सर्वार्थवाचका इत्येवंरूपः पदे शक्तिनिर्धारः स्वाभाविकः । तथा चैवरूपः पदशक्तिनिर्धारो नेतरसाध्य इति शक्तिपदं सार्थकमेवेत्यर्थः । एतेन जातो विशिष्टे मवाहे वा शक्तिरित्येतेषां पक्षाणामत्रानुपादेयत्वं योधितम् । सर्वनिर्णये वैयाकरणरीत्या वाक्ये शक्तरङ्गीकरणात्पक्षान्तरमाहुः उभयमुभयत्र वेति । एवमेकः स्कन्धार्थ उक्त: । द्वितीय वक्तुमाहुः अङ्गानीत्यादि । द्वितीयाध्याये स्वरूपध्यानस्योक्तत्वात्प्रथमपाठे तस्य न सङ्ग्रह इत्यतः पाठान्तरमाहुः तत्रेति । वेति । अत्र शुकाभिप्रेतत्वात्प्रथमः पाठः । द्वितीयध्यानस्यापि प्रकारविशेपेणादरणीयत्वात्पाठान्तरमिति बोध्यम्। द्वितीयपाठे ध्यानपदस्यार्थमाहुः तत्त्वस्वरूप- चिन्तनमिति । तत्त्वानां स्वरूपस्य च चिन्तनमित्यर्थः । एवमाद्याध्यायोक्तमेकमामुक्तं, तद- मिमद्वयोक्तमतान्तरमाहुः हदित्यादि । तदमिमषडध्याय्युक्तं तृतीयमाहुः मननमित्यादि । अनेनेति अत्रयकथनेन । एवं च अङ्गनिरूपणरूपे स्कन्धार्थे प्रकरणार्थानां विशेषरूपत्वात्सा- मान्यविशेषभावः, तान् प्रत्यध्यायार्थानां च स इति सङ्गतिवधिता ज्ञेया । प्रथमस्कन्धार्थान परिच्छिन्दन्ति केषामित्यादि । स्कन्धार्थमूतं केपां शब्दानां, किंशब्दविषयकमित्याकाहामा १. तत्त्वज्ञानमिति मुद्रितादर्श । २. निर्गुण; श्रुतीति मुदितादर्छ । ।

·. सावरणमते सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ५९ श्रोतव्येति । दशविधा लीला श्रोतव्या । अनेनाग्रिमस्कन्धानामों उद्देशत उक्ताः। ननु धीं येन केनचिद्धर्मेण सहितः श्रोतव्यो भवतु, कोऽयं निर्बन्धो दशविधली- लायुत इति ? तबाह तदर्थमपरा कृतिरिति । अन्यथाग्रे निरुप्यमाणा दश स्कन्धा व्यर्थाः स्युः । पदवाक्यानां चानुपस्थितत्वादङ्गविचारोऽपि व्यर्थः स्यात् । तस्मा- दपरकृत्यनुपपत्त्या दशविधलीलायुक्त एव श्रोतव्यः । ननु शक्तितात्पर्यनिर्धारः कथं कर्तव्यः, केन कर्तव्य इत्याकाडायामाह शक्तीति। अङ्गनिरूपणेनैवाङ्गायपि निरूपितो भवति। न हि सर्वाङ्गेपु सिद्धेषु अङ्गिसिद्धिरवशिष्यते । तदाह अङ्गोक्त्यैव मुसंसिद्ध इति । तदर्थ स्कन्धमाह द्वितीय इति । अनेनाङ्गानां स्कन्धे अङ्गिनो निरूपणं युक्त- "मिति ज्ञापितम् । शक्तितात्पर्यनिर्धारो द्वितीयस्कन्धे न स्पष्ट इति तं स्पष्टयति कृष्णस्य सर्वरूपत्वमिति । शक्तिसङ्कोचपक्षे नान्यथापदानां भगवद्वाचकत्वं सिध्यति । एवं श्रोतव्याः शक्ती तात्पर्ये च निर्धाया ये शब्दास्तेषां विपयं प्रतिपाद्यमाहेत्यर्थः । दशविधे- त्यादि । तथा च दशविघलीलाबोधकानां पदवाक्यानां शक्तितात्पर्यनिर्धारः श्रवणमित्यर्थः । तस्मादिति, उक्तहेतुद्वयानुरोधात् । शक्तीत्यादि मूले । तथा च तत्त्वस्वरूपध्यानचित्त- शुद्धिमननैरुपकृत्याहवाचकेनानेन सामान्यतः कर्तव्य इत्यर्थः । नन्वेवं सति श्रवणस्य स्कन्धार्थत्ता आगता । पूर्व तु टीकायामङ्गनिरूपणस्य स्कन्धार्थता कण्ठत उक्तेति विरोध इत्याकाहायामाहुः अङ्गेत्यादि । अङ्गीति श्रवणम् । तथा चैकद्वारान्यस्यापि सिद्धेर्द्वयोः स्कन्धार्थत्वं न विरुद्धमित्यर्थः । मूले अङ्गविनिधय इत्यत्र निमित्तात्कर्मयोग इति स- समी । अविनिश्चयार्थमित्यर्थः । प्रथमस्यार्थसिद्धिमाशङ्कयाहुः शक्तीत्यादि । न स्पष्ट इत्यादि । कोशव्याकरणमीमांसादिवदकथनान्न स्फुट इति हेतोस्तं स्पष्टयति सर्वरूपत्वस्य तत्र बोधितत्वातसर्वेषामर्थानां संसर्गाणां च भगवद्रूपत्वे सिद्धे चतुश्च तथा बोधने विवक्षिते सर्वेषां पदवाक्यानां भगवद्वाकलं तचात्पर्यकत्वं च निर्धारितं. भवती- त्येवं स्फटीकरोतीत्यर्थः । ननु पृथिव्याः सर्वपार्थिवरूपत्वेऽपि यथा घटादिपदानां तत्र तत्रैव शक्तिर्न पृथिव्यां, तथात्रापि शक्यवचनत्वात्सर्वस्य भगवद्रूपत्वेशप कथं शक्त्यादि- निर्धार इति शक्षायामाहुः शक्तीत्यादि । अन्न पदपदं वाक्यानामप्युपलक्षकम् । तथा चैवं सिध्यति । द्वादशे हि 'ततोऽमूत्रिवृदोकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् । स्वधानो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदवीनं सनातन मितिवाक्यात् परमात्म- वाचकमणवविकृतीनां सर्वेषां शब्दानां भगवद्वाचकत्वस्य साहजिकत्वान्नामरूपन्याकरणा- दिश्रुतीनां शकिसकोचनमेवार्थः । भगवतश्च सर्वरूपत्वं चतुःश्लोक्यां विवृतम् । अत नाम्यति । शासितविशिष्टयकिशकिपशेषु न । भगवतः ·६० द्वितीयस्कन्धार्थः। संति श्रोतव्यविषयो दशविघलीलायुक्त एव भवति । अन्यथानन्तत्वाच्छब्दाना श्रवणाशक्तौ श्रवणविध्यपर्यवसानमेव स्यात् । यत्किश्चित्पदवाक्यनिर्धारो यत्र कुत्र- चित्तन श्रयणम् । अतोऽग्रिमा सर्वैव कृतिः सार्थिका । ननु मीमांसपेवायमर्थः सिद्धः । 'आत्मा श्रोतव्य' इति तथैव सर्वेः श्रवणविधिनिरूपित इत्याशङ्कयाह गुणातितस्वरूपत्व इति । भगवतो हि रूपद्वयं, गुणातीतरूपं सगुणं च । तत्र वेदे गुणातीतमेव । पुराणे च सगुणम् । अतो वेदनिर्णयेन निर्णये गुणाचीवमेव श्रोतव्यं एवैकादशेऽपि भगवता 'मां विधत्तेऽभिधत्ते मा'मिति वक्ष्यते । अयं चाथों जातितद्विशिष्ट- व्यक्तिप्रवाहशक्तिपक्षेषु न सिध्यतीति ते पक्षाः सोचोचरमाविन एवादरणीयाः । अतो भगवतः सर्वरूपले शक्तिसङ्कोचनपक्षे चादृते प्रथमस्कन्धे शौनकप्रश्नोचरं सूतेन ' यत्कृतः कृष्णसम्प्रश्न' इति सर्वेषां प्रश्नानां भगवानेवार्थ इति यदुक्तं, तस्यापि तात्पर्य विचारिते- ऽत्रत्यानां पदवाक्यानां भगवद्वाचकत्वं तत्तात्पर्यकत्वं च सिध्यति नान्यथेति; सर्वस्य भगव- दूपत्वे मुखेन तन्निर्धार इत्यर्थः । सिद्धमाहुः एवं सतीत्यादि । ननूक्तरीत्या सर्वेषां भगवद्वाचकत्वं सिद्धमिति कथमयं विषयसङ्कोच इत्यत आहुः अन्यथेत्यादि । तन श्र- वणमिति । सर्वमुक्त्याद्यापचेरनुभवविरोधाच्च तन्न श्रवणत्वेन विवक्षितम् । तथा च वि- धिपर्यवसानायानिमकृतिसार्थक्याय चाय सङ्कोच इत्यर्थः । एवं प्रयोजने स्कन्धस्योक्ते उत्तरमीमांसया स्कन्धस्य गतार्थत्वमाशते नन्वित्यादि । अयमिति, भगवतः सर्वत्व- रूपः । तथैवेति 'आत्मनि वा अरे श्रुते मते विज्ञाते सर्वमिदं विदित' मित्यात्मज्ञाने सर्ववे- दनरूपफलस्य श्रवणाद्भगवत' सर्वरूपताज्ञानार्थः श्रवणविधिरित्येवम् । गुणातीतस्वर- पत्व इति । श्रोतव्यस्यात्मन इति शेषः । तदेतदुपपादयन्ति भगवत इत्यादि। गुणातीतमिति गुणोत्पत्तेस्तत्राकथनात्, कचित्कथने तयुक्ततया सृष्टयायकथनात् । अत इति । पुराणे सगुणस्यैव श्रोतव्यत्वाद् वेदे गुणातीतमेव कुत उच्यत इत्यत आहुः यत इत्यादि । तथा च वेदेऽनिरूपणात् सगुणं नास्त्येवेति न, किन्तु ताः स्वाधिकारेण निरूपयन्तीति न सगुणं निरूपयन्ति, न तु तदभावान्न निरूपयन्तीत्यर्थः । एवं चतुर्भि- १. द्वितीयस्कन्धे प्रथमप्रकरणे, 'कृष्णस्य सर्वरूपत्वे निर्धारः पदवाक्यो' रित्यस्य विवरणे एवं सती- त्यादि साधिकेत्यन्तम् । श्रवणविधिप्रतिपादकेन द्वितीयस्कन्धेनैव कृष्णस्य सर्वरूपत्वे शकितात्पर्यप्रकारहतुज्ञानार्थ ज्ञापिते सति, श्रवणविषयाकांक्षापूरणार्थ दशस्कन्धानामुत्त्वाच्छ्रोतव्यविषयो दशविधलीलायुरू एव भवति । दश- विवलीलायुक्तस्य श्रोतव्यत्याभावे प्रवणविपेः सामान्येन निरूपणापत्तेः, दशकन्यातिरिक्तशम्दाना सामान्येन धोतव्यविषयाणामनन्तत्वाद् द्वितीयस्कन्धप्रदविधिरपर्यवसन एव स्यादतोऽनोतस्य प्रवणविधेः पर्यवसानार्यमुक्त स्वादशस्कन्धाना सार्थकत्वम् । पर्मिमात्र प्रवणपरत्वे तु द्वितीयस्कन्धेनैव तस्माद्भद्रतेत्यनेन तस्य केवलधर्मिणः घो. तध्यत्वनिरूपणात पूर्वेणैव गतार्थत्वादपि वैयमिति । १ अन्यथेति । दशविलीलेवरयुक्तस्यापि भवाविषयो।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे स्यात् । अतोत्र पृथनिरूपणमुचितमित्यर्थः । यतः श्रुतयो निर्गुणाः । अनेन तत्वध्यानस्याङ्गता निरूपितान्तरङ्गता च । तेन प्रथमं तन्निरूपणमुचितमिति भावः ॥ २॥३॥४॥५॥ द्वितीयाङ्गं साधयति श्रोतुर्वक्तुस्तथा श्रद्धेति- निवन्धः-श्रोतुर्वक्तुस्तथा श्रद्धा सान्यसेवा वहिर्मुखा। ओतुर्वक्तुः समुत्साहो नमनाद्यादरात्स्फुटः॥६॥ प्रकाश:--एतदभावेऽपि श्रवणं न निर्वहतीति तथा । प्रथमप्रकरणवदेव च श्रद्धाप्यन्तरङ्गमित्यर्थः । पूर्वत्र भगवतः सर्वरूपत्वे सर्वेषां तदादीनामर्थनिर्णयो भवति । प्रकृते श्रद्धा कथमुपयुज्यते ? न हि सर्वत्र शुद्धा भवति । नापि दशविध- लीलापरिच्छेदे । अतः स्वरूपोपकारिण्यपि श्रद्धा पर्यवसानाभावान्नाङ्गं भवितुमर्ह- द्वयोः स्कन्धार्थयोर्निरूपणेन प्रथमप्रकरणार्थोऽप्युक्त एवेत्याहुः अनेनेत्यादि । श्रुतिपुरा- णयोरर्थप्रकारस्य विभागकथनेन प्रथमाध्यायोक्तस्य तत्त्वचिन्तनस्य सामान्यतो विशेषत- श्चात्रत्यपदवाक्ययो. शक्तितात्पर्यनिर्धारोपकारकता निरूपिता । अत्र तत्वानामीश्वरशरीरे निवेशस्योक्तत्वेन तत्तत्ववाचकानि पदादीनि तत्तदवयवबोधनद्वारा भगवत्यराणीत्येवं क- थिता । तथासञ्जातभक्तेरपि भगवद्भक्तिरूपफलानुकूलत्वेन अन्तरङ्गता अतिशयितोपकारकता चक्तित्यर्थः । अत एव श्रुतिसम्मता द्वितीयाध्यायोक्ता । सूक्ष्मध्यानात्पूर्वमेतत्कथनमित्याश- येनाहुः तेनेत्यादि । अन्तरजागत्वेन तथेत्यर्थः । एवं चैतस्य प्रकरणस्य ध्यानमर्थस्तदध्या- यद्वये आद्यस्य तत्वध्यानं द्वितीयस्य स्वरूपध्यानमर्थ इत्युक्तम् ॥२॥३॥ ४॥ ५ ॥ अत.परमेकेन द्वितीयस्य प्रकरणस्य तदध्यायद्वयस्य चार्थ वक्तुमाहु. द्वितीय- मित्यादि- एतस्या अगत्वं कथमित्याकाद्धायां स्वरूपोपकारकत्वेनेति स्फुटीकुर्वन्ति एतदित्यादि । नन्वेवं सति प्रथमस्कन्ध एव वक्तव्यो नात्रेत्याशङ्कायामाहु तथेत्यादि । तथा च तद्यथा श्रवणस्य स्वरूपे फले चोपकरोति तथेयमपीत्यन्तरगत्यानाधिकारस्कन्धे निवेश इत्यर्थः । ननु श्रवणादरत्वेन रूपेण श्रद्धायाः स्वरूपोपकारकत्वस्य पूर्वस्कन्धेऽपि सिद्ध- त्वादत्र को वा विशेपो येनापि स्वरूपोपकारकत्वमुच्यत इत्याकाहाया तं विशेषं वक्त- मन्तरगतां च साधयितुमाहुः पूर्वत्रेत्यादि । कथमिति । सर्वविषयत्वेन वा दशविधली- लायुक्तविपयत्वेन वा रूपान्तरे वा । तत्रायं निषेधन्ति न हि सर्वनेत्यादि । द्विष्टादिपु तददर्शनात्तथेत्त्यर्थः । द्वितीयं निषेधन्ति नापीत्यादि । तथा सति गुणातीतश्रवणेऽश्रद्धा आपद्यतेति तथेत्ययः । अथ द्विष्टादिभावस्य याज्यत्वात्सर्वविपयत्वेनैवोपयोग आद्रियेत, तदा तु तस्या मारवमेव होयेतेल्याहुः । अत इत्यादि । तथा च रूपान्तरस्माशम्पाचनत्या- ·द्वितीयस्कन्धार्थ । तीत्याशङ्कयाह सान्यसेवा घहिर्मुसेति । अन्यसेवा पहिर्मुखत्वेन श्रद्धायाः श्रवणा- गत्वम् । यथा दशविघलीलायुक्तातिरिक्तस्य न श्रवणं, तथा तत्प्रतिपाद्यरूपातिरिक्त- रूपे न श्रद्धा, अतः पर्यवसानमस्त्येव । ततोऽज्ये ब्रह्मणस्पतिप्रभृतयः श्रद्धाप्रकरणे निरूपिताः। तत्रापि श्रोतुस्तस्यान्या श्रद्धायां श्रवणं व्यर्थ स्यात् । वक्तुस्तु श्रद्धा नमनायादरात्समुत्साहरूपा स्फुटव ॥ ६ ॥ एवं मध्यमप्रकरणार्थमुक्त्वा तृतीयप्रकरणेवान्तरप्रकरणभेदोऽस्तीति तद्भेदक निरूपयति उत्पत्या चेति- निवन्धः-उत्पत्त्या चोपपत्त्या च सर्वत्वं तस्य चिन्त्यते । तथा च व्यतिरिक्तत्वं फलतस्त्वस्य निर्णयः ॥ ७॥ प्रकाश:-उत्पत्या विमर्शस्त्रिभिः । उपपत्या च त्रिभिः । उमाभ्यां भगवतः दादरस्य च पूर्वमुक्तत्वादत्र स्वरूपोपकारकत्वमस्या नोचितमित्याशङ्कार्थ । समाधि व्या- कुर्वन्ति अन्यसेत्यादि । तथा चानेन रूपेणोभयानत्वान्न पूर्वस्कन्धे निवेशो न वा पूर्व प्रकरणतौल्यहानिरित्यर्थ । एव तृतीयाध्यायार्थो निर्णीत । तुरीयस्याहु वक्तरित्यादि । समुत्साहरूपेति, निष्कामानन्यभक्तिकर्तव्यताध्यवसायरूपा । अत्र यद्यप्याचार्याक्यानि न विभक्तानि, तथापि पूर्वस्कन्धनिबन्धेऽध्यायद्वयम्य वाधिकारवोधकतया उक्तत्वाद्विभ- ज्यन्ते । तत्र प्रथमेऽध्याये चतुर्दशमि प्रथमप्रश्नोत्तर, सप्तभिर्द्वितीयस्य, शेपोऽध्यायस्त दुभयशेष । द्वितीये सप्तभि पूर्वाध्यायोक्तस्यार्थस्य पूर्वकाण्डार्थनिश्चायक्त्वसमर्थन, पड़ि- द्वितीयकाण्डार्थनिश्वायन, एकेन धारणाधिकारिविभाग, सप्तदशभिप्रियमाणस्येव धार- णावश्यकता सपरिकरा विचारिता । द्वाभ्या श्रुतिसमानाधिकरणलाय श्रौतार्थनिर्णय , एकेन संवेषा शास्त्राणामेतदेकदेशानुसारित्व, द्वाभ्यामुक्तार्थनिगमनेनोक्तोपसहार । एव- मध्यायद्वयेन सर्वशास्त्रार्थसंग्रहादुचर्मवक्तुरधिकारस्य सर्वज्ञत्वसाम्प्रदायिकश्रुतभागवतत्व- भक्तत्वपूर्वकपरमविरक्तत्वरूपस्य सिद्धि । तृतीये द्वादशभिरन्यसेवा बाहिर्मुख्यबोधनेन श्रोतु प्रोत्साहनादुत्तमश्रोतुस्तादृशी श्रद्धा । शेपैराद्यश्रोतु । तावता प्रत्याहारन्यायेन तदुपनिवन्धनेन च मध्यमस्याप्युक्तप्रायात्तुरीये प्रथमैकादश पूर्वशेषा । तदुत्तर वक्तृश्र द्धापकागका इति । एतावपि वझधिकारविचारे तस्यैव शेपाविति चाने ‘नमनेनैव नि- र्धार 'मित्यत्र स्फुटीमविष्यति । प्रकृर्तमनुसरामि ॥ ६ ॥ एव प्रकरणद्वयार्थ निर्गीयन तृतीयप्रकरणार्य विचारयन्ति एवमित्यादि अन भेदकद्वपक्थनेन उभयव्यपदेशायधिकरणद्वयार्थ स्मार्यते । तेन 'वेदाः श्रीकृष्ण- वाक्यानी'त्यत्रोक्त प्रथमैक्य सेरस्पतीति बोच्यते । ननु सर्वस्योत्सत्यैव भगवत. सर्वस्वनि- - ·सावरणभङ्गे मप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे सर्वत्वमेव विचार्यते । चकारादुत्पत्तायुपपत्तिस्तथोपपत्ताबुत्यत्तिरिति । सर्वस्योत्पत्यैव निर्णये पृथगपस्थित्यभावे उत्पत्तिरेव न घटेतेति व्यतिरिक्तत्वं चोभयंत्र वक्तव्यम् । सर्वस्यैवोपपचिमत्वेन परमं माहात्म्यं भवेत् । तर्हि तस्योत्पत्युपपत्यभायात्कथं निर्णय इत्याशङ्कयाह फलतस्त्वस्य निर्णय इति । उभयविचारेण विचारितस्य तत्फलम् । अर्थात्साधकं च । अतस्तनिर्णयार्थ न किञ्चिद्वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ एवमङ्गानि निर्णीय वेनाङ्गिसिद्धिमाह ततो लीलाः सदा वाच्या इति- निवन्धः-ततो लीलाः सदा वाच्याः श्रोतव्याः श्रवणेन हि । नियमाणे विशेषेण योगो ह्यष्टाङ्ग ईयते ॥ ८॥ अन्ते मंतेगतित्वं हि मनश्चञ्चलमस्थिरम् । पाक्षिकोऽपि हि दोपोऽत्र परिहार्यः सुसात्त्विकैः ॥९॥ प्रकाशा-भगवन्तं निणीय भगवल्लीला वाच्याः कीर्तितव्याः । अन्यथा लीला- ये व्यतिरिक्तत्वकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः सर्वन्येत्यादि । सर्वस्य भगवतः सकाशाद्- त्पत्त्यैव भगवतः सर्वोपादानत्वेन सर्वत्वनिर्णये पृथस्थित्यमावे वृक्षवीजन्यायेन कृत्तप्रसक्ती, उत्पत्तिरेव न घटेत, कर्तुरभावान्नोपपद्यतेति तदर्थमुभयत्र तन्निरूपणमित्यर्थः । नन्वेवं व्यतिरि- क्तत्वमात्रकथनेऽपि निखिलजगत्कर्तृतया माहात्म्ये ज्ञाते नेहस्य भक्तित्वसिद्धेः, सर्वत्वनिरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः सर्वस्येत्यादि ।सर्वस्य तत उत्पत्त्यनुक्तौ लौकिककर्तृन्यायेन सगरवदसम- र्थात्समर्थोत्पतेरपि शक्यवचनत्वात् परमं माहात्म्यं न भवेत्, सर्वस्योत्पत्तिमत्त्वे तु व्यतिरिक्त- स्याजन्यत्वाद्भवेदतः परत्वज्ञापन तत्प्रयोजनमित्यर्थः । तज्ज्ञानस्य दौलभ्यमाशङ्कत तहत्यिादि । व्यतिरिक्तत्वस्यावश्यज्ञाप्यत्वे तस्य व्यतिरिक्तरूपस्य ज्ञापकभूतोत्पत्युपपत्त्योरभावाचस्मिन्व्यति- रिकतायाः केन हेतुना निर्णयः । तस्य वा रूपस्य केन हेतुना निर्णय इत्याशयेत्यर्थः । ज्ञापक व्याकुर्वते उभयेत्यादि । उत्पत्त्युपपचिविचारेण विचारितस्य सर्वरूपत्वस्य तद्रूपं फलं तद्विचारा- प्राप्य, अर्थात्सर्वोत्पत्त्यादिरूपात् साधकमुत्पादकं च । अतः कारणतानिर्वाहकस्य तस्य धर्मस्य तस्य कारणरूपस्य च कार्येणैव निर्णयात्वज्ञापनाय हेत्वन्तरं न वक्तव्यमित्यर्थः । एवमेकेन तृतीयमकरणार्थो निर्णीतः ॥ ७॥ तेनाङ्गिसिद्धिमाहेति । अग्रे लीलानामेवोक्तत्वादशान्तरानपेक्षा योधयितुं तावतैव श्रवणसिद्धिमधेनाहेत्यर्थः- मूले तत इति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, तत्कृत्वा । तद् व्याकुर्वते मगवन्तमित्यादि । १. अन्ते मतेर्गतित्व मित्यादि। 'अन्ते या मतिः सा गति रिति वाक्याद् अन्ते मतेः फलत्वम् । दि:- स्व । मनस्तु चञ्चलमस्थिरम् । हिहतौ । अतो हेतोर्योगन पाक्षिकोऽपि दोषोऽस्थिरस्वरूपः परिहार्य इत्यर्थः चञ्चलमित्यस्यार्थकथनमस्थिरमिति । .

·६४
द्वितीयस्फन्धार्थ ।
त्वमेन न स्यादिति तथैव श्रोत्रापि श्रोतव्याः । एवं स्मर्तव्या इति । सर्वदा कर्तव्यं
सेत्स्यत इति । एवं सदा कर्तव्ये श्रपणे सर्वस्य भागवतस्योपयोगमुक्ता द्वितश्यप-
श्नोत्तरं विचारयति म्रियमाणे विशेपेणेति । तत्र योगोऽटाङ्गः कर्तव्यः। तन हेतु-
माह अन्ते मतेरिति । अतः पाक्षिकदोपपरिहारार्थ योगोपयोगः॥८॥९॥
तस्य साधनान्याह गृहत्यागस्तीर्थवास इति-
निवन्धः-गृहत्यागस्तीर्थवासो योगाभ्यसनमेव च ।
अन्तकाले त्ववश्यं हि यथा चित्तं न भिद्यते ॥१०॥
प्रकाश:–साधनत्रयम् । श्ररणयोगयोर्विकल्प इति विमर्शः । समुच्चय इति
केचिन् । भिन्नोऽधिकार इत्यन्ये । संस्कारोध नियामकः । वहिमुसान्तर्मुसव्यवस्थे-
त्यपरे । शुकेन पूर्वजन्मनि तथा कृतमिति सानुभूतं तदाह । श्रवणं तु व्यासाद-
वगतमिति विमर्शः । अत एवाह अन्तकाले त्वयं हीति ॥१०॥
ननु यथाकथञ्चिच्वणेऽपि फलसिद्धे किमिति भगवनिर्णयानन्तर्यापेक्षेत्याकाहायामाहु
अन्यथेत्यादि । 'लीला विदधत स्वैर,' 'अमोघलील , लीलावतारानुरत इत्यादिवाक्यै-
रत्र सादीना श्रवण रात्वन विवक्षित, न तु 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वशी मन्वन्तराणि
च । वशानुचरित चेव पुराण पचरक्षण'मितिवत्सर्गत्यादिरूपेण । लीला चानायासेन
क्रियमाण कर्म । अनायासज्ञान तु भगवत्स्वरूपज्ञानाधीनम् । अतस्तन्निर्णयाभावे सर्गा
दीना रीत्वमेव ज्ञात न स्यात् । तदभावे तच्छ्वणफरमपि न स्यादतस्तथेत्यर्थ । एप
चतुर्दशभिरक्तस्य प्रथमप्रश्नोतरस्यार्थ इत्याहु तथैवेत्यादि । द्वितीयप्रश्नोत्तरमिति ।
'अन्तकाल' इत्यादिसप्तश्लोकोक्तम् । मूले विशेषेणेति । आग्रहेण श्रवणादिकमेव कर्त
व्यमित्यर्थ । विशेषपदोक्ताग्रहस्वरूपमाहु तरेत्यादि । तर तुमाहेति । आग्रहे किं
पीजमित्याकाहाया आग्रहीनमेक्नाहेत्यर्थ ॥ ८ ॥९॥
तस्य साधनान्याहेति । योगम्याहान्यधनाहेत्यर्थ -
भिन्नाधिकारस्वरूपमाहु संस्कार इत्यादि । यस्य यद्विपय सस्कारस्तेन तत्कर्तव्य-
मित्यर्थ । बहिर्मुसेत्यादि । पहिर्भगवन्त ज्ञातुमिच्छुर्वहिर्मुख । अन्तर्जातुमिच्छुरन्तर्मुख
इत्यर्थ । विक्ल्पपक्षस्तार्ह कुत आद्रियत इत्याकाझाया विमर्शस्वरूपमाहु शुक्रेनेत्यादि ।
तथा च शिवरूपेण सर्वदा तत्कृतमानित्यन्तकाले चित्तस्थार्थ स्मरणशेप योगमाहेत्यर्थ ।
मूले-अवश्यमित्यादि । श्रवणान्यतम वा, गृहत्यागादिसाधनत्रय वा, अवश्य कर्म कर्त
व्यम् । यथा चित्त न भिद्यते, भगवति नीयमान चित्त येन प्रकारेण भिन्न ततो न
भवति तथेत्यर्थ ॥१०॥

·- . सावरणमठे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ननु ज्ञानमार्ग परित्यज्य भक्तियोगं वा किमित्यवोचत्तत्राह श्रुतात्मब्रह्मभा- वस्थेति- निबन्धः-श्रुतात्मब्रह्मभावस्य नानन्दानुभवः सदा । मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थिरे योगेन साधिते ॥ ११ ॥ सगुणां मानसीं मूर्ति हरेः कृत्वाण्डरूपिणीम् । अन्तर्यामिस्वरूपां वा ध्याने सत्त्वमये हृदि ॥ १२ ॥ प्रकटः परमानन्दस्तत्र स्थित्वा सुखी भवेत् । गुणानां प्रेरकत्वे हि स्थिरता साधने मता ॥ १३ ॥ प्रकाश:-येन स्वात्मा ब्रह्मत्वेन श्रुतः तत्त्वमस्या दिवाक्यैस्तस्यावश्यं कर्तव्या- न्तराभावादानन्दानुभवेन भाव्यम् । स न जायत इति किञ्चिदन्यत्साघनमन्येप- गीयम् । ततो नियतफलेषु साधनेषु पूर्व श्रुतिरप्रयोजिकेति साधनमेवोपदेष्टव्यमिति भाषः । अनेन व्यपदेशपक्षो गृहीतः, सिद्धपक्षस्यानुभवविरोधात् 'अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयः' इति शास्त्रत एव तथोक्तिः । यथा प्रतिमायां विष्णुबुद्धिः तस्मात पक्षमप्रयोजकं मत्वा मनोराज्यतुल्यमिति तन्नोक्तवान् । योगस्यावश्यकत्वमाह मनस- पूर्वमिति, साधनकरणात्पूर्वम् । श्रुतिरिति श्रवणमित्यर्थः । तथा च कृतादिकालेषु कृतैः साधनैः शुद्धचित्तानां सोपयुज्यते, नेदानीन्तनानां, अतस्तं मार्ग परित्यज्येदमुपदिष्ट- मित्यर्थः । नन्वात्मनः सिद्धे ब्रह्मत्वे कुतो नानन्दानुभवः न च दोपादिति वाच्यम् । तस्मिन्सति तत्सम्बन्धस्यैवाशक्यवचनत्वात् । न चानादिस्तत्सम्बन्ध इति युक्तम् । तथा सत्यभेदस्यैव बाधात् । न च श्रौतत्वान्न बाधः । तथा सति यथानुपलभ्यमानेऽपि धर्मे अव्यतिरेकेण आत्मनो ब्रह्मरूपत्वं प्रवर्तयति बलिष्ठत्वाचस्पमिति च जनयति, तथा ब्रह्म- स्वस्य विद्यमानस्वादानन्द मिलि जनयेहोपमपि न निकारयेत् । अतो नित्यो नित्याना'मि- त्यादिश्रुत्यन्तराद्भिन्न एव जीवात्मा आदरणीयः । अभेदश्रुतिस्तु ब्रह्मशरीरत्वात्साजात्याद्वा नेयेत्याकाकायामाहुः अनेनेत्यादि । ज्ञानमार्गाकशनेन 'तद्गुणसारत्व'सूत्रसिद्धो व्यपदेश- पक्षः, ब्रह्मांशत्वेन ब्रह्मगुणवत्त्वेन चात्मनि ब्रह्मत्वमुपचयते इति पक्षो गृहीत इत्यर्थः । त- दादरेऽपि श्रुतिरेव वीज न दृष्टार्थापत्तिमात्रमित्याहुः अयमित्यादि । तथा च विज्ञान- मयत्वरूपस्य समानधर्मस्य श्रुत्यन्तरे निर्देशाव्यपदेशपक्षस्य शाखत एवादर इत्यर्थः । तर दृष्टान्तः यथेति । आकृतिसाम्यादित्यर्थः । तस्मादिति ॥ श्रुतिप्रत्यक्षविरुद्धत्वात् । आव- १. अण्डरूपिणीमिति । प्रथमाध्यायोका ब्रह्माण्डरूपिणीम् । तया द्वितीयाध्यायोता द्वितीयामिति मूलार्थः । २ कृतीत्यपि पाठः। ९ ·- द्वितीयस्कन्धार्थः। श्चञ्चलत्वाद्वीति । अस्य पक्षस्य फलपर्यवसानमाह योगेन चित्ते स्थिरीभूते, मानसी मूर्ति तत्र ध्यात्वा, तेन ध्यानेन चित्ते सत्त्वमये जाते परमानन्दः प्रकटो भवतीति, तत्र नित्यं स्थितः मुखीभवेत् । ततो सानफलमपि तत्र सिद्ध्यति । यदा पुनर्मनो रजस्तमोभ्यामन्यया भवति तदा साधनपर एव भवेत् ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ एतन्नासन्नमरणस्योच्यते, किन्तु यो मरणं वाञ्छति, तस्य तादृशस्य साधनं फल- माह आमृतेस्तत्र तिष्ठतेति- निवन्धः-आमृतस्तत्र तिष्ठेत बुद्धया वा तनुमुत्सृजेत् । लिङ्गं च तत्र त्यक्तव्यमंये गत्वाथ वा त्यजेत् ॥१४॥ धर्मस्य वासनाशेपाद्यदीच्छा पारलौकिके । स्थूलस्य भावनायां हि यदि मृत्युस्तदा भवेत् ॥१५॥ चतुर्मुखत्वं सूक्ष्मे तु प्रधानफलमेव हि । मनोमय्या अपि यतो मुक्तिदातृत्वमुच्यते ॥ १६ ॥ स्थूलेन भाविते चित्ते भक्तिः सूक्ष्मे तदा मनः । भक्त्यभावे तथा रागे न सूक्ष्म विशते मनः ॥१७॥ प्रकाशः-योगेनायुद्धौ बुद्धिपूर्वकं वा तनुमुत्सृजेत् । तत्रापि पक्षद्वयम् । सर्व- कामनामाचे देहत्यागसमये एव लिहुमपि त्यक्तव्यं, तदा सद्योमुक्तिः। क्रमेण वा अंशतस्त्यागस्तदा क्रममुक्तिरिति । ननु सद्योमुक्तौ सत्यां कथं क्रममुक्तिपक्षस्तत्राह धर्मस्य वासनाशेपादिति । पूर्व कृता धर्माः स्वर्गादिसाधकास्ते योग साधयित्वा मामेण निवृत्ता अपि फलांशे वासनाशेपास्तिष्ठन्ति, तदा परलोकेच्छा । इदानी ध्येयभेदेन फलभेदमाह स्थूलस्येति । 'अन्ते या मति'रिति सोऽपि विराट् भवति । तस्य लोकव्यवहार्यरूपं चतुर्मुसत्वम् । सूक्ष्मे तु प्रधानफलं सद्योमुक्तिः क्रममुक्तिर्वा । एवं सति योगेनैव मुक्तिन भत्त्येति पूर्वमुक्तः श्रवणादिमार्गो व्यर्थ एवेत्याशङ्कयाह श्यफत्वमाहेति, द्वाभ्यामाहेत्यर्थः । ज्ञानफलमिति, नित्यनिरतिशयजैवानन्दाभिव्यक्तिम् । यदेत्यादि । इदं 'गुणानां प्रेरकत्वे ही'त्यर्धस्य व्याख्यानम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ एतदिति, योगाभ्यसनम्-इदं सर्वद्वितीयाध्यायस्थानां स्थिरं सुख'मित्यादीनां तात्पर्यम्- १. प्रानफल मिति । नित्यनिरविशयितैवानन्दाभिव्यक्ति । २. मूले अग्रे गरयति । लिई संरक्ष्याने त्योदित्यर्थः । ३. सूक्ष्मे तदा मन इति । ताशे रित्ते यदा भक्तिः, तदा मनः सूक्ष्मे विशते। ४, सोपीति । उपासकोऽसीति । ५. तस्येति, विराजः।

·- सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागववार्थप्रकरणे मनोमय्या अपोति । अत्राप्या योगे ध्यानमेव प्रसाधकं विपयप्रावल्यात्त । ततः कैमुतिकन्यायः । श्रवणादिना तु स्वाभाविको भगवानाविर्भवतीति महानेव विशेषः । नन्वेवं कल्पनायां फिं प्रमाणं ? नत्राह स्थूलेन भाविते चित्त इति । यतोऽयं ध्येय- द्वयमाह । तत्राति यावन जायतेति वाक्येन स्थूलध्यानस्य भक्तिशेपत्वमुक्तम् । सूक्ष्म- ज्ञानस्य च भक्तिसाध्यत्वेनैव फलसाधकत्वम् । तदाह भक्त्यभाव इति ॥ १४ ॥ ॥ १५॥ १६ ॥१७॥ अन्यदपि नियामकमस्तीत्याह सर्वस्येति- निवन्धः-सर्वस्य भक्तिशेपत्वं तद्धेतुः श्रवणादिकम् । निर्वाहकं वदन्योन्यं तेन त्रयमुदीर्यते ॥ १८॥ प्रकाश:-'न यतोऽन्यः शिवः पन्थाः' इत्युपसंहारे भक्तिशेपत्वेनैव सर्वमुपसं- हृतम् । तस्याश्च हेतुः श्रवणादिकं यद्यपि प्रत्येकमेव भक्तिसाधक, तथापि तदन्योन्य- निर्वाहकम् । तेन त्रयमुच्यते । अन्योन्यनिर्वाहकत्वं टीकायां निरूपितम् ॥ १८ ॥ ननु श्रवणयोगयोर्विकल्ये किं सर्वदा श्रवणेन ? अन्ते योग एव साधनीयोऽल्प- कालसाध्यत्वादित्याशङ्कयाह बहुकालविलम्वे विति- निवन्धः-बहुकालविलम्बे तु सुगम त्वेतदेव हि । अन्यथा पापसंवृद्धौ न त्यागे विशते मनः ॥ १९॥ अत्यागेऽपि हरिः प्रीतः स्वयं वा साधये फलम् । एवं श्रीकृष्णभजनमध्यायद्वितयेन हि ॥२०॥ श्रवणादिभिरुक्तं हि नित्यमेतन्न चेतरत् । प्रकाशः-अन्तकालसन्देहे योगे प्रवृत्तो दुःखं प्राप्नोति श्रवणादौ तु सुखम् । अत: सुगमत्वात्पूर्वोक्तंन्पायेनावश्यफत्वाच्च श्रवणं कर्तव्यम् । किश्च, योगपक्षेऽपि प्रसाधफमिति । यमादिपञ्चकं तस्याङ्गं, धारणा तु तस्यैवावस्थाभेदः, समाधिस्तु योग एवेति ध्यानप्रकर्यसाधकमित्यर्थः । उक्तमिति । तथा च तदेवैवं कल्पनायां प्रमाणमिति श्रवणादिमार्गो न व्यर्थ इत्यर्थः । नन्वस्तु स्थूलध्यानस्य भक्तिशेपत्वं, तथापि सूक्ष्मध्यानस्य तथात्वाभावाचेन योगस्य फलदत्वे व्यथैवेयं कल्पनेत्यत आहुः सूक्ष्मेत्यादि । तथा च भक्त्य- भावे तदभावाचस्यापि भक्तिशेषत्वमेवेति न श्रवणादिमागों व्यर्थ इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ ॥१६॥ १७॥ १८ ॥ १. स्वाभाविक पति । अनेन विषयप्रावस्यमुक्तम् । ३, भक्तिमन्तरा सूक्ष्मज्ञानस्य कलासाधकावरूपो ।

·द्वितीयस्कन्धार्थः। श्रवणमावश्यकमित्याह अन्यथेति । श्रवणाभावे नित्यमुपचीयमानपापेन योगा त्यागो न भवेत् । श्रवणे तु न योगापेक्षेत्याह अत्यागेऽपीति । प्रथमप्रकरणार्थमुपसं- हरति एयमिति । योगस्य गौणत्वाद्भक्तिमार्ग एवोपसंहृतः, तत्र हेतुं बदन् योगस्य गौणतामाह नित्यमेतदिति।श्रवणमेव मुख्यं, योगो न मुख्य इत्यर्थः । नियतफलसा- धकंवा अकरणे प्रत्यवायो वातव्यप्रत्ययस्यापि लोके विधित्वाङ्गीकारात् ॥१९॥२०॥ एवमध्यायद्वयार्थ विचार्य तृतीयाध्यायार्थ विचारयति कामेन त्वन्यभजनमिति-- निवन्धः-कामेन त्वन्यभजनमस्मिन् कामोऽपि सिध्यति ॥२१॥ सर्वेन्द्रियाणां वैफल्यमसेवायां भविष्यति । निषिद्धार्थत्वसाम्येन द्वयमेकत्र चोदितम् ॥ २२ ॥ श्रोतुरुत्साहकथने सन्देहाच्छौनके कृतम् । भजने वाधनिर्धारो द्वयमेकत्र सिध्यति ॥ २३ ॥ यावत्प्रभोः स्वरूपं च गुणाः कर्मादयस्तथा। न सम्यगवगम्यन्ते तावद्भजनसंशयः ॥२४॥ प्रकाश:-आवश्यकत्वाभावाद्वाधाभावाच नान्यभजनं प्राप्नोति, किन्तु कामे विद्यमाने तत्तद्विपयाधिकारिणां भजनं भवति । तन्महाप्रभोरपि भजने भवतीति ज्ञापयति । प्रत्युताऽभजने सर्वेन्द्रियाणां वैफल्यं च । अतो भजनावश्यकत्वाय तृती- याध्यायः । अनेन ज्ञानिनोऽपि देहेन्द्रियाणां वैफल्यं निरूपितम् । कामाभावेऽपीन्द्रि- याणां सार्थकत्वाय भजनं कर्तव्यम् । तत्तदभिमानिन्यो देवता भगवत्सम्बन्धमप्राप्य नियामकमिति, कल्पनानियामकम् ।। शिष्टमतिरोहितार्थम् ॥ १९ ॥ २० ॥ एवमेकादशभिरध्यायद्वयार्थो निरूपितः, विपयस्यैक्यात् । अतः परं साथूस्त्रिमि- स्कृतीयाध्यायमाहुः एमित्यादि- बाधाभावादिति, तस्याकरणे भगवद्भजनबाधाभावात् । ननु ज्ञानवत इन्द्रिया- दिप्वात्मबुद्धयमावादिन्द्रियवैफल्येऽपि को दोष इत्यत आहुः कामाभावेऽपीत्यादि । १. श्रवणामाय इत्यादि । 'प्रविष्टः वर्णरन्ध्रेण स्वानो भावसरोरहम् । धुनोति शमल कृष्णः सलिलस्य यया शरदिति वाक्यात् । २. तव्यप्रत्ययस्येति तस्माद् भारतेति पद्योतस्य । ३. ज्ञापयतीति । 'भकाम. सर्वकामो वेति पाय धीशुको ज्ञापयति तथा चास्मिन् भगवद्भजने काम एव न सिध्यति, किन्तु कामा मोक्षधे युभय सिपवाति मूलापः। • ४, वैफल्यमिति । 'वविसराईत्यादिलोकतारपर्यम् । .

·सावरणमड़े सरकाशे श्रीमझागवतार्थप्रकरणे दु:खिताः सत्यो मोक्षे ज्ञाने वा विघातं कुर्मुरिति भावः । आत्मभूतत्वेऽपि वैफ- ल्यात् । यथा अकल्पोनिं प्रविशति । अतः सर्वेन्द्रियर्भजनं कर्तव्यमिति श्रद्धा निरू- पिता। नन्वेकस्मिन्नध्याये कथमर्थद्वयनिरूपणं, देवतान्तरभजननिपेथो, भगवद्भजननि- पेधचेति ? तत्राह निषिद्धार्थत्वसाम्येनेति । तृतीयाध्याये श्रोतुः श्रद्धा वक्तव्या । तत्र राजनि श्रद्धा निश्चिता । पूर्वस्कन्ध उत्तमाधिकारित्वेन निरूपणात् । शौनके सन्देहः । श्रोतुरुत्साहकथने वक्तव्ये शौनके सन्देहाचत्रैव कृतं निरूपितमित्यर्थः । भजने बाधनिर्धारस्तु देवान्तरभजनरूपः । स साधारण इति शेषः । इन्द्रियाणां दुष्टत्वं च । द्वयमेफेनैव प्रकारेण सिध्यतीति, विधिमुर्खतया तृतीयाध्यायार्थः । देव- ननु सिद्धज्ञानस्य तु नायमपि दोष इत्यत आहुः आत्मभूतेत्यादि । तथा च तत्रे- न्द्रियवैफल्यमेव तस्यानीशत्वापादकमिति स एव तत्र दोष इत्यर्थः । निरूपितेति, सर्व- मुक्त्वाने 'एतावानेव यजता मिति द्वाभ्यां श्रोतृप्रोत्साहनेन श्रीशुकैरेप निरूपितेत्यर्थः । एकस्मिन्नित्यादि । श्रोतृश्रद्धानिरूपकतया एकास्मिन्नध्याये कथं निषेधद्वयस्य प्रकार- तेत्यर्थः । ननु श्रोतृश्रद्भाध्यायार्थः, सा तूत्साहनादेव सिद्धति शौनकप्रश्नोपनिबन्ध नस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः तृतीयेत्यादि । निरूपितमिति, श्रद्धालुत्वं निरूपितम् । तथा च श्रोतृमात्रे नान्यत्वरुपैव श्रद्धा फलोपकारिणी, न तु केवलनवणादरमात्ररूपेति ज्ञापनार्थं तत्कथनमित्यर्थः । ननु निषेधद्वयस्योत्तमश्रोतृश्रद्धायामस्तु प्रकारता, शुकदेवेन तद्वारा तत्प्रोत्साहनात् । जघन्ये कथं प्रकारतेत्यत आहुः भजन इत्यादि । साधारण इ- तीति । श्रद्धाद्वयेऽपि सर्वथापेक्षितः । चेति बाधकतया साधारणमित्यर्थः । ननु प्रकार- तया विवक्षितस्य निषेधस्याप्रतीयमानत्वात्कथं तेन रूपेणाध्यायार्थतेत्यत आहुः द्वयमि- त्यादि । एफेनेति, अनन्यभजनरूपेण । विधिमुखतयेति । 'यजेत पुरुषं पर'मित्यस्य १.तृतीयाध्याये 'सन्द्रियाणां वैफल्यमसेवाया'मिति कारिकाव्याख्याने आत्मवैफल्येऽपि वैफल्या- दिति । अनात्मशब्देनेन्द्रियाणि । तेषां वैफल्य, तत्तदिन्द्रियैर्भगवत्सम्बन्धाभावः। तदापि जीवस्य वैफल्याद् गगवत्स- म्वन्धाभावावेतोः, तृतीयाध्यायस्य भगवद्जनावश्यकत्वार्थत्व, एवं साध्येनान्वयः ॥ अनोदाहरण-अकल्पोनि- मिति। 'यदाकल्प स्वक्रिमाया मित्यनेन अकल्पस्याग्निप्रवेशः, 'कल्पस्त्वेव परिखज्ये त्यनेन क्ल्पस्य सन्यास उक्तः । अत्र देहस्य फल सर्वसन्यासपूर्वक देहेन साध्यानुष्ठानम् । तस्सामर्थ्याभाषे सति न सिध्यति । तदा जीवस्यापि संन्या- सफल न स्यादिति यथा देहवैफल्ये जीवस्य वैफल्य, तथेन्द्रियाणां भगवत्सम्बन्धाभावेऽपि जीवस्य भगवत्सम्बन्ध. रूप फल न स्यादित्यर्थः। २. अत्रैवाने भजने वाधानार' इति कारिकान्याख्याने विधिमुखतया तृतीयाध्यायार्थ इति । तृती. याभ्यायार्थ. श्रोतः घडा सा पूर्व प्रकरणार्थोत्तो पर्यवसानार्थ सान्यसेवा बहिर्मुखे त्यनेन निषेपमुखेन निरूपिता। अब तु भजने बाधनिर्धार इत्यनेन श्रोतुः साक्षादेव भगपति श्रद्धा निरूपिता। शुकेन श्रोतुःप्रोत्साहनार्थ 'ब्रह्मपर्च- सकाम इत्यारभ्य 'यजेत पुरुष पर मित्यन्तैऽन्यमजने क्रियमाणे भगवद्भजन वाध्यते, भगवद्भजनेऽन्यमजन वाध्यत इति निरूपितम् । शौनकेन तु इन्दियदोषो भगवद्भजनद्राधाः, भगवट्रलनं च तद्वायफमिति निरूपितम् ॥ तदेवतान्तरमजनामिन्द्रियदोपच, भन्योन्यहेतुभूत भगवद्भजनबाघकमिति समदिवेनाध्यायेन, व्यासेन निरूपितामिति ।

·- द्वितीयस्कन्यार्थः । तान्तरभजनमिन्द्रियदोपश्व-बाधक इति । इन्द्रियदोपे च देवनान्तरभजनम् । अन्य- भजने चेन्द्रियदोप इति । नन्वेवं शौनकस्य भजनावश्यकत्वज्ञाने सिद्धे किं प्रश्नेने- त्याशङ्कयाह यावत्मभोरिति । स्वरूपाद्यज्ञानेऽपि भजनं न 'सिध्यतीति तदर्थ प्रश्नः ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ एवं शौनकोत्साहं निरूप्य राज्ञोऽप्युत्साहं चतुर्थाध्यायादौ निरूपयतीत्याह भजनार्थमिति- निबन्धः-भजनार्थ समुत्साहो ममतानाशपूर्वकः । त्यक्तोऽपि विषायोऽन्तःस्थो ज्ञानादेव निवर्तते॥२५॥ तत्यागपूर्वकः प्रश्नः कृतः स्वोत्साहवोधकः । नमनेनैव निर्धारं सामान्येन शुको जगौ ॥ २६ ॥ प्रकाश:-प्रश्नात्पूर्वं ममतानाशो निरूपितः, स सामान्यतः श्रद्धाप्रतिपादकः । ननु पूर्वमेव प्रायोपवेशनात् त्यक्ता राज्यादौ ममता, कथं त्विदांनी पुनस्त्याज्येत्या- शङ्कयाह त्यक्तोऽपीति । ज्ञानं सर्व हरिरिति । स एव भजनीय इति वा । उत्तमयो- द्वितीय इति स्वोत्साहयोधक इत्युक्तं ज्ञानमात्रं प्रथमे । परित्यागसहितं द्वितीय इति । स्वाधिकारानुसारेण शुकस्योचरं नमनादिवाक्यैरुच्यते । नमनप्रार्थनाभ्यां चोत्सा- होपि सिध्यति ॥ २५ ॥२६॥ विधेः परिसङ्घयारूपेण द्वारतया । मूलस्य वाधपदस्य 'करणाधिकरणयोश्चेति करणार्थकत्य- वोधनायाहुः वाधक इति । ननु करणव्युत्पन्नस्य वाधकपदस्य कथमुभयसद्धाहकतेत्यपेक्षा- यामाहुः इन्द्रियेत्यादि । चद्वयमवधारणार्थकम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ एवं सार्धनिभिस्तृतीयाध्यायार्थ उक्तः । अतः परं सार्धाभ्यां चतुर्थाध्यायार्थं वदन्तः प्राथमिकानामेकादशश्लोकानां पूर्वशेपित्वेऽप्युत्तरशेपत्वाच्चतुर्थाध्यायारम्भे तदुक्तिरित्याशयेनाहुः एवमित्यादि- तत्राद्यानां सूतोक्तानां चतुर्णामर्थमाहुः -प्रश्नादित्यादि । द्वितीय इत्यादि । भजनीयत्व- ज्ञानपूर्वकः प्रश्नः, इति हेतोः, स्वोत्साहबोधकः, स्वस्य स्नेहेन श्रवणे य उत्साहो हपस्तबो- धक इत्युक्तमित्यर्थः । अतः परं शुकवाक्यतात्पर्य वदन्तोऽधिकारप्रकरणसमाप्तिबोधनाय तस्याधिकारस्योचमतायाः स्फुटीकरणाय चाहुः ज्ञानमात्रमित्यादि । तथा च प्रथमे वक्तृत्व- स्याभिमान उत्तरत्वेनोक्तकथनात् शुकस्य तु नमनादिवाक्यैरेव कथनाचदभिमानाभावो व्यास- 'पादेवोधित इति परमवैराग्यसाहित्यादुत्तम इत्यर्थः । नन्वतेन सर्वज्ञत्वविरक्तिसिद्धे शेषे द्वे कथं सिध्यत इत्यपेक्षायामाहुः नमनेत्यादि । उत्साह इति, कीर्तनोत्साहः । तथा च भगवन्नमन- प्रार्थनाभ्यां मक्तत्वं, व्यासनमनेन श्रुतभागवतत्वं च वोधितम् । इति सर्वोऽप्यधिकार एतेन सिद्ध इत्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ १. उत्तरकपनादिश्यपि पाठः।

·। सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमान्लागवतार्थप्रकरणे उपसंहरति एवमुत्साहेति द्वाभ्याम्- एवमुत्साहसंसिद्धिविश्वासार्थ कथावचः । एतज्ज्ञानं भागवतश्रवणादेव नान्यथा ॥ २७ ॥ इति नारदसन्देहो ब्रह्मवाक्यं तथोच्यता। विमर्शोऽपि ततः सिध्येदुत्पत्त्या सा त्रिधा मता ॥ २८ ॥ प्रकाशा-सर्वेपामेवोत्साहः सिद्धः । स्वत एव प्रमेयकथनं परित्यज्य ब्रह्म- नारदसंवादक्षेपोऽपि विश्वासार्थः । तत्रापि नारदस्य प्रश्न एवं ज्ञापयतीत्याह एतज्ज्ञा- नमिति । सर्वशास्त्रार्थनिर्धारः सामान्येनोक्तोऽपि न सम्यगवगम्यते भागवतश्रवण- व्यतिरेकेणेति सर्वज्ञस्यापि नारदस्य प्रश्नः। अत एव ब्रह्मणोऽप्युत्तरम् । अन्यथा परी- क्षकवचनमियोपेक्ष्यं स्यात् । तयोर्वचनानुवचनेनैव पूर्वोक्तस्यापि विमर्शः सिध्यति । एवमध्यायत्रयस्योत्पत्या विमशेर्थ इत्युक्त्वा तस्य प्रकरणस्याध्यायनयात्मकत्वे हेतु वदन्नध्यायार्थान् विभजते सा विधा मतेति ॥ २७ ॥ २८ ॥ तामेवाह अनित्य इति- निबन्धः-अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः । नित्यापरिच्छिन्नतनौ प्राकटयं सत्त्वतः स्वतः ॥ २९ ॥ सूक्तार्थकथनं मध्ये भजनार्थ हि सर्वथा । प्रकाश:-नित्यापरिच्छिन्नतनावपि द्वधा प्राकटयम् । आवेशित्वेनावतारत्वेन प्रत्याहारन्यायं प्रकरणसमाप्तिं च बोधयन्ति द्वाभ्यामित्यादि । अत्र सर्वेपामितिपदं प्रत्याहारन्यायबोधकम् । 'एतदेवे'तिश्लोकतात्पर्यमाहु- स्वत इत्यादि। एवं सार्धाभ्यां चतुर्थाध्यायार्थ उक्तः । अत. परं पद्धिः पञ्चमाध्यायार्थ तृतीयप्रकरणस्या- वान्तरमकरणार्थ चाहुः तनायीत्यादि । तत्रापति, पञ्चमाध्यायारम्भेऽपि । अत एवेति, एतज्ज्ञापनायैव । चतुर्थ्यास्तसि. । उत्तरस्य कथं तथात्वमित्याकाहायामाहुः अन्यथेत्यादि । पूर्वोक्तस्य सर्वरूपत्वस्य, व्यतिरिक्तरूपत्वस्य च ॥ २७ ॥२८॥ तामिति, त्रिरूपां विधाम्- आवेशित्वेनावतारत्वेन चेति । इदं 'सवत स्वतः' इत्यस्य व्याख्यानम् । सत्त्वं सत्ता भयसि रहेरिव सङ्क्रान्त्या विद्यमानता, तेन स्वं स्वेच्छया प्रादुर्भूतं भगवत्स्वरूप - ·७२ द्वितीयस्कन्धार्थः । च । अनेन लोकेऽपि वस्तूत्पत्तिनिर्धारण भजनं निर्धारितं भवति । अन्यकृता या काचिन्मूर्तिः प्रथमा, स्वात्मानमावाह्य भजनं द्वितीया, स्वत आविर्भूता तृतीयेति । तत्रापि नित्यस्थिताववतारः । कादाचित्के त्यावेशः । विशेषोऽपि टीकया ज्ञातव्यः । इममयं सूचयति सूक्तार्थकथनं मध्य इति । प्रथमभजनं लौकिक, द्वितीय वैदिक, तृतीयमान्तरानुमवासिद्धमिति ॥ २९ ॥ निवन्धः-तन्मूलत्वाद्धि सर्वस्य तज्जे तद्रूप एव च ॥३०॥ मूलभक्त्यैव भजनमतः प्राकट्यसङ्कथा। तस्यापि मूलं कृष्णस्तु विमर्श तस्य साधनम् ॥ ३१ ॥ माहात्म्यं च स्वरूपं च द्वयं तत्रैव रूपितम् । अनेन फलसिद्धिर्हि वहूनामिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥ तावन्मात्रत्वकथनमन्येषां वारयत्यपि । प्रकाश:-मध्यमभजनं च द्विरूपम् । वेदे सिद्धप्रकारेण ब्रह्मानुभवरूपं यज्ञरूपं तेनेत्यर्थ । आवेशेऽपि विधाद्वयं पूर्वस्कन्धनिबन्ध उक्तम् । सत्त्वगुणजन्यशरीरस्य शुद्धमिश्रभे- देन द्वैविध्यात् । उत्पतिवैविध्यकथनस्य फलान्तरमाहुः अनेनेत्यादि । अनेनेति, अध्यायत्र- येणोत्पत्तित्रयकथनेन । नन्वन्यनिर्धारण कथमन्यस्य निधार इत्यत आहुः अन्येत्यादि । प्रथमेति, उत्पनिमती । भजनमिति, यत्रेति शेपः । सप्तम्यन्तो वा पाठः । तथा चापाखा मूर्तिद्वितीये- त्यर्थः । स्वत आविर्भूतेति, येङ्कटेशादिस्वरूपा । तत्रापीति, स्वत आविर्भूतेऽपि । तत्रावि - वावसौ पूजाप्रवाह तदभावाभ्यां ज्ञातव्यो, सर्वनिर्णयोक्तस्वारस्यात् । नन्वेवं वस्तूत्पतिनिर्धारणे मूर्तिरूपनिधारो भवति, कथं भजननिधार इत्यत आहुः इममित्यादि । मध्य इति । प्रकरणं मध्यमे पठेभ्याये । तथा च मूर्तित्वज्ञाने तत्वमध्यपालात्कार्यरूपविषयिणी तत्कृतिरिति तस्य भजनस्य लौकिक्त्यम् । तत्रापाखवज्ञाने परिच्छेदनित्यत्वयो स्फूर्त्या अंशत्व एव पर्यवसाना- न्मध्यमन्त्र, वैदिक्त्वं तु वाक्यात्प्राप्तेः स्फुटमेव । 'मदुद्धाराय कयाचिद्विधया पादुक्त' इत्यादि- • रूपेण अनुभावादिविपयेण च सिद्धले उतमत्वमित्येवं भजनस्वरूपनिर्धारो द्वयोमध्ये सूक्तार्थ. भूननित्यपरिच्छिन्नक्यनेनोरस्योत्कृष्टवानापनासूचितो भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ एवं पञ्चमपायोरर्थमुक्ला सप्तमस्य वदन्ति मध्येत्यादि । इदं 'तन्मूलत्वा'दिति १. प्रारमध्यने षष्ठ इत्यपि पाठः समीचीनोऽयम् । २. नोस्तस्यैत्यापि पाठः ।

·साधरणमने सप्रकाशै श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ७३ वा । तत्र यज्ञरूपं वज्जम् । भक्तिमार्गेण भजनं मूलभक्त्यैवेति पुरुषोत्तमभक्तिसिद्धयर्थ प्राकट्यकथैवोक्ता सर्वत्रायतारेषु । अवताराणामपि मूलं कृष्ण इति बोधयितुं विमर्श कृष्णस्य पुरुषोत्तमत्वं च साध्यते । अन्यथा साधनमनुपपन्नं स्यात् । अवतारान्तर- बच्चरित्रमात्रमेव वक्तव्यं स्यात् । तत्र सिद्धमाह माहात्म्यमिति । 'इतरथार्जुनयोर्न भाव्य'मित्यादिना माहात्म्यम् । 'सितकृष्णकेशो यस्यांश' इति स्वरूपम् । कथापि तन निरूप्यत इति शङ्कां धारयति दपमिति । ननु 'ये च प्रलम्बे त्यादयः सङ्के- पेण कथाश्रिताः कथार्थमेव निरूपिता इत्याशङ्कयाह अनेन फलसिडिरिति । कृष्णेनैव मोक्ष इत्यर्थः । गणनायाय प्रयोजनमन्येषां मोक्षनिवृत्तिः ॥३०॥३१॥३२॥ एवमुत्पत्त्या विचारमुक्त्वा उपपत्त्या विचारार्थमध्यायत्रयमाह उपपत्त्येति- निबन्धः-उपपत्त्या विचारोऽपि विधा शङ्कोत्तरे फलम् ॥ ३३ ॥ ब्रह्मणोऽपि हरिर्मूलमुपपत्तिः कथागता । प्रदर्श्य कथनात्तस्य न मूलान्वेषणं मतम् ॥ ३४॥ उक्तेऽर्थेऽनुपपत्तिश्च शिष्टप्रश्नस्तथैव च । आक्षेपस्य समाधानमन्यत्स्थूलेऽतिदिश्यते ।। ३५ ।। तस्मात्स्थूलश्रुतिः सिद्धा तत्त्वरूपमतः फलम् । रूयतश्चायतश्चैव तत्स्वरूपनिरूपणम् ॥ ३६॥ लक्षणोक्त्या स्वरूपस्य त्रैविध्यं चार्थतः स्फुटम् । आनन्त्याद्धि विशेषस्य स्थूले कथनतोऽपि च ॥ ३७॥ प्रकाश:--अध्यायार्थान् विभजते शङ्कोत्तरे फलमिति। नन्वस्योपपत्तित्वं कथम् ? कारिकाव्याख्यानम् । तज्जमिति । लौकिके जीवादी प्रोक्षणादिनालौकिके पदार्थे सन्निपा- पिते यज्ञो नियंत इति तथेत्यर्थः । ननु नारदप्रश्नोत्तरस्य द्वाभ्यामेव सिद्धयावतारानु- क्रमादेः किम्प्रयोजनमित्याकाहायामाहुः भक्तीत्यादि । कथं साध्यत इत्याकालायामाहुः तत्रेत्यादि । स्पष्टमग्रिमम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ एवं पनिरुत्पत्तिप्रकरणं विवृत्तम् । अतः परं शिष्टैः सार्धसप्तभिर्द्वितीयं विचारयन्ति प्रवमित्यादि-- माइत्यादि । जनाध्यागाविभागे अदमाध्यायस्याक्षेपकचिमरमापतिमारणे १० ·द्वितीयस्कन्धार्थः। तबाह ब्रह्मणोऽपि हरिर्मूलमिति । एपोपपत्तिः कथागता सामान्यतो मूलमित्यर्थः । सर्वस्य भगवत्त्वे भगवानेव वक्ष्यति 'अहमेवासमेवाने' इति । ननु तस्यापि मूला- न्तरमन्वेषणीयमिति कथमुपपत्तिरूपतेत्याशङ्कयाह प्रदर्य कथनात्तस्येति । भगवान् स्वस्य रूपं प्रदर्य पश्चात्स्वस्वरूपमाह । तेन सन्देहो नोत्पन्न इति न मूलान्तरापेक्षा । एतस्य प्रकरणस्योपपत्तित्यसाधने हेत्वन्तरमाह उत्तेर्थेऽनुपपत्तिश्चेति । योर्थ उत्पत्त्या निरूपितः स पुनः पूर्वपक्षीक्रियते । तत्सिद्धयर्थमप्यन्यान्यपि पृच्छचन्ते । आक्षे- पस्य च वक्ता समाधानं करोति । अन्येषां चोत्तरं न प्रयच्छति । अन्यथा कथापक्ष एव स्यात् । तेपामपि परम्परोपयोगोऽस्तीति स्थूले भागवते तस्योत्तरमित्याह अन्य- स्थूल इति । अनेनोपपत्यैव यत्सिद्धं तनिरूपितमित्याह तस्मात्स्थूलश्रुतिरिति । निवेशः । नवमस्य सिद्धान्तयुक्तिमत्वात् । तृतीयस्य फलाख्ययुक्तिमत्त्वादित्यर्थः । फलस्य युक्तिवं तात्पर्यनिर्णायकत्वाद् बोध्यम् । नन्वस्येत्यादि । पूर्वप्रकरणाध्यायेपूत्पतेः स्फुट- त्वाद्युक्तमुत्पत्तिप्रकरणत्वम् । अत्र नवमे युक्तेरदर्शनात्कथमित्यर्थः । एपेत्यादि । ब्रह्मणः सर्वरूपत्वस्य पूर्वप्रकरणे नारदेनोक्तोर्णनाभिदृष्टान्तेनोक्तत्वातस्यापि भगवानेव मूलं चैसे- घोर्णनाभिदृष्टान्तसिद्धा उपपत्तिर्मुखतो कथनादस्फुटापि कथासन्दर्भवशादवगता । पटस्य कार्पासमिव सामान्यतो हरिरेव मूलं उपादानं कारणमित्यर्थः । ननु मूलत्वमाधारत्वं, तथापि सम्भाव्यते यथा पादमूलमिति, तथा निमित्ततयाऽपि यथा 'कृष्णा मूलमनाना- मिति । तथा अवश्यापेक्ष्यतयापि यथा 'धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिदं जगदिति । अतो न तावन्मात्रेण निर्णयः । तथा सत्यूर्णनाभिदृष्टान्तवाक्येऽप्यक्लम इतिविशेषणाचावन्मात्र एव दृष्टान्तस्य नियन्तुं शक्यत्वाचेत्यत आहुः सर्वस्येत्यादि । वक्ष्यतीति , उपपत्ति व- क्ष्यति । तथा चैतदनुरोधेनोर्णनाभिदृष्टान्तोऽपि पूर्णो, न तु तावन्मात्र इति पूर्वोक्तयुक्तिर- पादानत्वे उपपत्चिनि प्रत्यूहेत्यर्थः । अन्वेषणीयमिति । ब्रह्मसूत्रेषु 'परमतः सेतून्मान- सम्बन्धमेदव्यपदेशभ्य इतिवदन्वेषणीयम् । नोत्पन्न इति । तथा चेदानीन्तनानामुत्पद्यमानो भ्रान्तिमूलक एव, न शास्त्रविप्रतिपत्तिमूलक इत्यतो नान्विष्टमित्यर्थः । अन्यथेति, सर्व- मुत्तरोक्तौ । तथा च तस्मादपि हेतोः प्रकरणस्योपपत्चित्वमित्यर्थः । नन्वन्येषामुत्तरादाने वरज्ञानं वा श्रोतुरन्याभिनिवेशादवैराग्यं वा स्कृटीमवतीति नानयोपपत्तित्वसिद्धिरि - त्याशङ्कायामाहुः तेपामपीत्यादि । को वा उपयोग इत्यपेक्षायामाहुः अनेनेत्यादि । नि- रूपितमिति, स्थूले निरूपितम् । तथा चोपपत्तित्वसाधन एव तस्याप्युपयोग इत्यर्थः । तस्याप्युपयोग्यस्यान्यक्करमाहुः दशेत्यादि । 'इदं तत्स्वरूपमतः फल मिति चतुर्थपादस्य "मापान को विरुप ' इत्यादिना कपादिस्वाणि । व्यपदेशादिति पाः ।

·७५ सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे दशलक्षणं भागवतं श्रोतव्यमिति सिद्धम् । अतः फलाध्याये भागवतस्वरूपमेव निरूपितम् । तेन सर्वदा त्रियमाणैर्वा भागवतं श्रोतव्यमिति भागवतं फलत्वेन सिद्धम् । अतस्तस्य फलाघ्याये रूपतवार्थतश्च स्वरूपनिरूपणम् । तदेव फथमि- त्याकाङ्कायामाह लक्षणोक्त्येति । दशलीलानां लक्षणकथनेन भागवतस्वरूपमुक्तम् । आध्यात्मिकादिभेदेनार्थस्यापि त्रैविध्यं स्फुटम् । नन्वर्थतः स्वरूपतो निरूपणे किं पुनः स्थूलं भागवतं श्रोतव्यमित्याशङ्कयाह आनन्त्यादिति । त्रयाणां विशेषस्या- नन्त्यानात्र निरूपणम् । स्थूले च विशेपेण निरूपणम् । अतो लक्षणत्वेनैवात्र निरू- पणं, विशेषतो ज्ञानं स्थूलभोगवत एव ।। ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७॥ दशमाध्याये सिद्धमर्थमनुवदति सार्थकं च सुरूपं चेति- निवन्धः-सार्थकं च सुरूपं च तस्माच्छोतव्यता स्थिता । तस्यांशश्रवणे चापि निम्सन्देहफलं च तत् ।।३८॥ तादृशार्थस्य सम्प्रश्नः कथाक्षेपार्थमुच्यते । विघ्नसन्देहतः शीघ्रं स्वकृतार्थत्वसिद्धये ॥३९॥ शौनकस्य हिं सम्प्रश्नः शुकोक्तिश्चापि तादृशी। अतः सर्वोत्तममिदमिति वक्तुं तथा वचः॥४०॥ प्रकाश:-चकारात्फलरूपोऽप्यर्थो भगवत्प्रसादलक्षणः सङ्गृह्यते । द्वितीयचका- रेण शब्दतोऽप्युत्तमता । एवं मुखतो माहात्म्यमुक्त्या कैमुतिकन्यायेनापि माहात्म्यं वक्तुं स्थूलश्रोतारं विदुरमाक्षिपतीत्याह तस्यांशश्रवणे चापीति । लीलाद्वयश्रवणे- नापि सम्पूर्णफलं सिध्यति, अतः शौनफेन विदुरकथा पृष्टा । 'यावतः कृतवान् प्रश्नान्' इति पूर्व श्रुतत्वात् । 'यथा पुरस्ताद व्याख्यास्ये' इतिस्थूलकथनप्रतिज्ञायां भा- चव्याख्यानम् । अतः परं तत्र गमकं वदन्तो 'रूपतः फलत' इति कारिका ल्याकुर्वन्ति अतः फलेत्यादि । फलत्वेन सिद्धमिति, उपयत्तिविमर्शफलत्वेन सिद्धम् । तत एव दश- मस्य फलाध्यायलं प्रकरणे प्रवेशश्चेत्यर्थः । तदेव कथमिति । ननु दशस्कन्धात्मकस्य स्थूलश्रीभागवतस्यैकेनाध्यायेन रूपतोश्रुतश्च निरूपणं केन प्रकारेण ? । दशेत्यादि । तथा चैवं समासेन निरूपणमित्यर्थः । किं पुनरिति । प्रयोजनामावात्कृत इत्यर्थः । स्थूल- भागवत एवेति । तथा च आध्यात्मिकादीनां विशेषज्ञानस्य प्रयोजनस्य सत्त्वातच्छीत- व्यमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६॥ ३७ ।। १'शुतवान् 'पा।

·द्वितीयस्कन्धार्थः गवतं बहुधा प्रवृत्तमिति । यत्र शीघ्र फलं तदेव कथयेति । कयाविशेपाक्षेपार्थ प्रश्न इत्यर्थः । शुकोपि तदेव वक्तुं प्रवृत्त इति सूतः शीघमाह । अन्यथा विलम्ये शौ- नकः किश्चिदन्यत्पृच्छेत्तदा स्वाभिप्रेतं न सिद्धयेदिति । ननु शौनकः केनाभिप्रायेण तथा प्रश्नं कृतवान् ? तबाह स्वकृतार्थत्वसिद्धये शौनकस्य हि सम्प्रश्न इति । सर्वलीलाश्रवणं सम्भविप्यति न वेति । अयमेवाभिप्रायः शुकस्यापि । मध्ये राज्ञ उद्वेगे स्वस्य वा निमित्तान्तरापत्तौ वा कार्य न सेत्स्यतीति सर्वोत्तमांशाक्षेपार्थमेव कथनम् । अतः सर्वोत्तममिदं वक्ष्यमाणं भागवतमिति फलितमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ॥ ३९ ॥ ४०॥ इति श्रीमहल्लभदीक्षितविरचितसमकाशतत्त्वार्थदीपनिवन्धे श्रीम- द्भागवतार्थप्रकरणे द्वितीयस्कन्धार्थनिरूपणं समाप्तम् । आक्षिपतीति, निदर्शनत्वेनोपस्थापयतीत्यर्थः । आक्षेपार्थमिति, उपन्यासार्थम् । इदम्पदस्यैव व्याख्यानं वक्ष्यमाणमित्यादि ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४०॥ इति श्रीतत्वदीपप्रकाशावरणभङ्गे श्रीपुरुषोत्तमविरचिते द्वितीयस्कन्ध- विवरणं सम्पूर्णम् ॥ १शीन मिति । स्कन्धान्तरेऽनुपन्यस्य द्वितीयस्कन्ध एवोपन्यामात् शीघ्रपदं प्रयुक्तम् । इति हिती- पस्कन्धलेखा।

·श्रीकृष्णाय नमः। अथ तृतीयस्कन्धार्थः। प्रकाशा-तृतीयस्कन्धनिबन्धनं चिकीर्षुरुक्तविवक्षितयोः सङ्गतिमाह अधिका- रिपिवति। निबन्धः-अधिकारिपु साङ्गं हि श्रवणं सुनिरूपितम् । स्कन्धद्वयेन शेपेषु क्रियते विपयाभिधा॥१॥ प्रकाश:-अधिकार प्रयमस्कन्धार्थः । साङ्गश्रवणविधिर्द्वितीयार्थः । तृतीयादि- दशस्कन्धेषु श्रोतव्यविषयः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ एवं दशानां साधारणमर्थमुक्त्वा तृतीयस्कन्धार्थमाह त्रयस्त्रिंशदाध्याया- स्तृतीये सर्गवर्णने इति, निबन्धः-त्रयस्त्रिंशदथाध्यायास्तृतीये सर्गवर्णने। स्वाभिप्रेते सविशेपे खोपयुक्तार्थसंयुते ॥२॥ एकदेशे सर्गप्रतिपादनव्यावृत्यर्थं 'प्रयस्त्रिंशयाध्याया' इत्युक्तम् । सर्वेषां सर्ग एवार्थः "सर्गः कारणसम्भूतिः" इति वाक्यात्। सर्गश्च लौकिकालौकिकभेदेन विविध अथ तृतीयस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः । श्रीकृष्णाय नमः । अथ तृतीयस्कन्धनिबन्धं व्याकुर्वन्तः प्रथमस्कन्धस्य हेतुतारूपा द्वितीयस्य विषयित्वरूपां शेषाणां विषयस्वरूपाञ्च समति स्फुटीका प्रथमां कारिकां विवृण्वन्त्य- धिकार इत्यादि ॥१॥ एवमेकेन सङ्गतिरुक्ता । अतः परं सार्थत्रयेण स्कन्धार्थमाहुरेवं दशानामित्यादि । मनु स्कन्धार्थे वक्तव्ये पथमत एवाध्यायसङ्ख्याकथने कि प्रयोजनमित्याकाहायामाहुरेकदेश इत्यादि । " सर्गः कारणे"तिवाक्यं पुराणान्तर्रायम् । तथा च, प्रत्यध्यायं तस्य तस्य कार- गस्य सम्भूतरुतत्वावधेत्यर्थः । नन्वेवं सत्वष्टाविंशतिराजवा युक्तर, न तु नससिदित्यत आहुः सर्गश्चेत्यादि । तथा चैतानि कारणानि लौकिकरूपेणोत्पन्नानि लौकिक देवत्वेनो- त्पन्नानि च यज्ञं साधयन्तीन्येवं द्विविधसर्गसाधनात् सङ्ख्या युक्तैवेत्यर्थः । अत्र त्रयस्त्रिंशद्देवाः, "अमिः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यो, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणीति अष्टौ वसवः, दश प्राणाः, आत्मा, चेति एकादश रुद्राः, संवत्सरस्य द्वादश मासाः, आदित्याः, स्तनयित्नुः, पशवश्चेति, इन्द्रप्रजापती" इत्येवं बृहदारण्यकोक्ता ज्ञेयाः। 'स्तनयिनु'पदेन मेघनादा- भिमानी । भात्म'पदेन च मनो ज्ञेयम् । तन यज्ञप्रकरण एवोक्तावादेतेषां यशसाधकवच १" तथा " इति पाठः। १०॥

·. तृतीयस्कन्धाथ । इति । अलौकिके यात्रिंशद्देवा सृष्टाः सन्तो यज्ञं साधयन्तीत्यविनादम्। लौक्केिप्यष्टावि- शतितत्त्वानि चतुर्निधभूतनीजानि कालथेति वयस्त्रिंशत्प्रकारा सृष्टिर्भवति । अत एव स- नस्य विशेषणमाह स्वाभिप्रेत इति । न तु सर्गायः कश्चित्सृष्टिसाधारणः । तत्र स्वा- भिप्रेतः पूर्वमुक्तो लौकिकालौकिकभिन्नः। तत्रापि भगवद्रूपता सर्मवि विशेषः। तत्रापि स्वोपयुक्तार्थसहितो मोक्षादिफलयुक्तः । जीवस्य हि द्विधा सृष्टिः, पहिः स्वरूपे च । पहिः सृष्टिोंके प्रसिद्धा । सा हि वस्तुतो जीनस्य नाशरूपत्वात्प्रलयो भाति । अतो मोक्ष एव मुख्यसृष्टिः । अधिकारिदेहव्यतिरेकेण स न भवतीति मोक्षार्थमुत्पत्तिरपि निरूप्यते । तत्र गृहस्थस्यैर मुक्तिः सन्दिग्धेति दम्पत्योर्मुक्तिनिरूपणम् । तर गृहस्थस्य बोध्यम् । यज्ञस्य च " नाय लोकोस्त्ययज्ञस्येतिवाक्यात् फलोपयोगित्वम् । फरश्चाभ्यु- दयनि श्रेयसभेदेन द्विविधम् तत्र वसूना कर्मफरसायकवस्त्वाश्रयत्वेन यज्ञोपयोग । रुद्राणा लोकान्तरगमनसाधकत्वेन, आदित्यानामायुरिकतया फलनियामकत्वेन, इन्द्रस्य दान दमदयायोधकत्वेन, पशूना यज्ञनिप्पादकत्वेनं । तदत्र पञ्चप्रकरणे सेम्यतीति तत्प्रकार समाप्ती वक्ष्याम । यत्पुनार्द्वतीयस्कन्धसुबोधिन्यामष्टाविंशतितत्वानीत्युक्त्वा 'सगा द्विविध , 'प्रत्येक- समुदायभेदेन । वैषम्य त्रिविध चतुर्विध वा । प्रत्येक विषमा , समुदायेनापि विपमा भवन्तीति प्रयस्त्रिंशद्विधश्चतुस्त्रिंशद्विधो वे'त्युक्तम् । तत्र समुदायस? य सोऽलौकिकसर्गसद्धाहक , औताना देवाना सामुदायिकदेहाभिमानित्वात् । तदा स सहयाप्रयोनक एव, न तु घटको, यथात्र द्वौ, घटकस्तु प्रत्येकसर्ग एव । तदा वैषम्यचातुविध्येन सङ्ख्यापूर्चि । यदा सोपि पटकस्तदा वैषम्यत्रैविध्यमिति न ससयाधिक्यम् । "चतुस्त्रिंशद्वे"त्युक्तिस्तु सर्गवैष म्याभ्या कृताया पूर्वावनादरसूचनाय । तेनात्रोक्त एव पूर्तिप्रकारो मुख्य इति सिद्धम् । तदे- तदभिसन्धायाहुरत एवेत्यादि, अत एवेति । अत्रोक्तस्य प्रकारस्य तात्पर्यविषयत्वादेव यः फश्चिदिति । अव्याकृत वा महान्त वाऽभ्योक्त । स्वाभिप्रेत इति, द्वितीयस्कन्धे लक्षितो व्यासाभिप्रेत । न "लव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिवृतोऽहम । भूतमात्रेन्द्रियार्थाना सभव सर्ग उच्यत " इति द्वादशस्कन्धे लेक्षित , तस्य पुराणान्तरसाधारण्यात् । “एव रक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद" इत्युपसहारा । एतस्याभिप्रेतत्वे वीज व्याकुन्ति तापीत्यादि, भग- पद्पतेति । "यथा महान्ती"त्यत्रोक्तरीतिका तद्रूपता । एतादृशस्यैवाभिप्रेतत्वे किं वीजमि- स्यत आहुस्तपापि स्वोपयुक्तेत्यादि । स्वपदेन श्रोताच ज्ञेय । ननु कथमस्यैर फल्साधक- स्वमित्याकाज्ञायां तदुपपादयन्ति जीरस्येत्यादि । नाशरूपत्वादिति । धात्वर्थविचारेण "तस्याह न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति' इति प्रयोगेण चादर्शनरूपत्वात् । एतस्य यज्ञोपयोग इति अभ्याहार्यम् २ स्क० २-१०-४ ३ स्क० १२-19 ४९क० १२-४-११.

·सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे मुक्तौ भगवत्सन्तोपः प्रयोजकः। तस्यापि भकि, शानं योगवाक्षाकरणं च । तस्मादेतत्सर्वं सर्गमध्य इति स्वोपयुक्तार्थत्युक्तम् ।। २ ॥ प्रसिद्धिविरोधमाशङ्कयाह-लोके सर्गविसगीविति । निवन्धः-लोके सर्गविस! हि यादशौ नेह तो मतौ ।। किन्तु तौ सार्थको वाच्यौ तेन स्कन्धदयं ततम् ॥३॥ प्रकाश:-सार्थको पुरुषार्थपर्यवसायिनी । तेनैकैका लीला स्वतन्त्रेति प्रत्येक- मेकैकस्कन्धवाच्यता, तेन स्कन्धयविस्तरः ॥ ३ ॥ वत्रापि मैत्रेयविदुरसंवादप्रकारेण लीलाफथनमुचितमित्याह-लीलाययस्येति । निवन्धः-लीलाद्वयस्य श्रवणात्सिद्धःक्षत्ताऽधिकारतः। किं पुनः सकलश्रोतेत्यतस्तस्य कथा ततां ॥४॥ प्रकाशः सर्गलक्षणमाह तत्रेति । निवन्धः-तत्र सो रजोभाजो लीला कारणजन्मदा । देवस्य तु द्विरूपत्वात्कारणानां त्रिरूपतः । पञ्चधा सा स्वतो द्वेधा वन्धमोक्षविभागतः॥५॥ प्रकाश:-"भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैपम्याद्" मोक्षार्थत्वे गमकमाहुस्तरेत्यादि, तस्यापीति । सन्तोषस्यापि प्रयोजकमिति शेषः । तथा च जीवमोक्षोपयोगिसृष्टिनिरूपकत्वादस्याभिप्रेतत्वमित्यर्थः । एतेनाघ्यायार्थानां परस्परं हेतुता प्रयो- जकताङ्गतादिकं यथासम्म सङ्गतिरित्यपि वोषितम् ॥ २ ॥ प्रसिद्धिविरोधमाशयति । ननु श्रीभागवतस्य सर्ववेदेतिहाससारत्वात् पुराणान्तरे यथा सर्गप्रतिसगावेकत्रैवोच्येते, तथैवात्रापि वक्तव्यौ, देहापादकत्वसामान्यात् । तयोभिन्नतया कथने तु तत्प्रसिद्धिविरोध इति तमाशङ्कवेत्यर्थः । समाधानग्रन्थस्तु प्रकटार्थ इति न व्याख्यायते ॥ ३॥ ननु तथापि संवादान्तरोपक्षेपस्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुस्तवापीत्यादि । उचितमिति फलाथोंपोद्धतत्वादुचितम् ॥ ४॥ तत्रेत्यादि । एतेन 'भूतमाने'ति 'रजोभाज' इतिवाक्ययोविरोधः परिहतः । भूतमात्रे- त्यादि । एतेन लक्षणद्वयस्यापि विसंगतिव्याप्तत्वं 'सर्गः कारणसम्मतिरिति तृतीयवाक्यस्य- कारणपदमादाय परिहतं योध्यम् । तेन लक्षणत्रयमपि समतमिति साधितम् । ननु रजसेय भविमान " तिपाठः। २ क्या ।

·८० . - तृतीयस्कन्धार्थः। इति मूले लक्षणम् । तत्र गुणवैषम्यं रजसैव, तस्यैव सृष्टिकारणत्वात् । ब्रह्मण इविं सन्देहाभावाय । भगवत इति भूतमात्रेन्द्रियाधियो देहरूपाः, कार्या अपि भवन्तीति कारणजन्मदा लीलेत्युक्तम् । एवं व्याख्यानस्यार्थान्तरमभिप्रेतम् । रजोभाजोपि लीलासृष्टिर्मुख्यब्रह्मणोपि लीला । कालत्वेन कालस्यापि मृष्टिीला । जीवोपि- कारणमिति तस्यापि स्वरूपस्थितिः सृष्टिप्रयोजनत्वेन सर्गमध्यपातिनी भवति । अगुणवैपम्याद्रह्मणोपि जन्मेति व्याख्यानार्थ कारणानां जीवानां जन्म द्यति खण्ड- यतीति व्याख्यानम् । अतः प्रकरणानि विभजने, देवस्य तु विरूपत्वादिति गुणातीतसगुणभेदेन कारणानां तच्चजीवानां त्रयो भेदास्तेनं पञ्चधा पञ्च प्रकरणानि भवन्ति । एफप्राधान्येऽन्यस्य विभृतित्वमिति स्थितिः। यथा तत्तसृष्टिगुणातीतविभूतिः, यथा सगुणसृष्टिविसर्गरूपा ब्रह्मप्रभृतीनामुत्पत्तिः, यथा. या दशविधा लीला कालस्य सृष्टिः, यथा तत्त्वानां लीला गुणसृष्टिः साव चप्रकरणोक्ता, यथा जीवसृष्टि- मतान्तरभापया, एवं पञ्चविधापि लीला सर्गरूपा यन्धमोक्षविभेदेन द्विरूपा, सविसर्गयोः सम्भवे द्वयोरपि लौकिकत्वमेव सेत्स्यति न त्वलौकिकत्वमपीति, कथं तयोः फलपर्यवसायित्वमिति शङ्कायां सर्गलक्षणवाक्यत्रयविचारिते यत् सिद्धयति तदाहुरेवमित्यादि, अभिप्रेतमिति, शास्त्रकाराभिमेतम् । मुख्यब्रह्मण इति, "रजोभाजो भगवत" इति वाक्यस्थ- भगवत्सदस्यार्थः । तत्रत्यं लीलापदं व्याख्यातरीतिकलीलाचतुष्टयसद्धाहकम् । मुख्यब्रह्मलीला- व्याख्यानाय अगुणवैषम्यादिति । एतेन श्रौती क्रमसृष्टिरपि सद्गृहीता । तत्रापि धतीतिपदं "कारणसम्भूतिरि"ति वाक्यस्य सम्यक्त्वव्याख्यानरूपम् । एवं व्याख्याने वीजन्तु तत्तदध्यायादिषु ततनिरूपणार्थापतिरेव । द्वितीयस्कन्धोक्तं लक्षणञ्च द्विविधसृष्टयङ्गीकारे वीजम् । अत्र च रजोभजने करणतया गुणवैषम्यस्य व्यापारतया भूतादिजन्मनः फलतया स्कन्धार्थत्वं बोध्यम् । एवं सार्धत्रयेण स्कन्धार्थ उक्तः । स एव प्रकरणविभागे बीजमित्याशयेनाहुरत इत्यादि, विभजते इति । त्रयोदशभिविभजते । नन्वेकस्य प्रकरणेऽन्यस्यापि निरूपणदर्शनादयं प्रकरणविभागो न युक्त इति शङ्कायामाहुरेकेत्यादि । विभूतित्वमिति शेषत्वम् । एतदेवोदा- हृत्य स्फुटीकुन्ति यथेत्यादिना । तत्वमृष्टिरिति, पञ्चमाध्यायोक्ता ! सगुणसृष्टिरिति सगु- णविभूतिः । दशविधलीलेति, दशमाध्यायोक्तो दशविधः सर्गः कालविभूतिः । गुणसृष्टिः सासपप्रकरणोक्तेति विशाध्यायोक्ता महदादिसृष्टि. । जीवसृष्टिर्मतान्तरभाषयेति, चतुर्द- शादिपाध्यायोक्ता मुक्तजीवष्टिर्मुक्तजीवविभूतिरित्यर्थः । एवमिति । कद्वैविध्येन कारण- वैविध्येन च द्विरूपति, स्वरूपतो द्विरूपा । ननु बन्धस्य देहस्वीकारात्मफस्यात्र प्रसिद्धत्वादन बन्धलीला युज्यते, मोक्षस्तु तत्त्यागरूसो नात्र दृश्यते । का वा मोक्षलीलेत्याकालायां तां स्फुटी- .

·(अ.१) सावरणमने सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे सगुणस्य मोक्षलीलायोगः, गुणातीतस्य ज्ञानं, कालस्य भक्तिः, तत्त्वानां मोक्षः, जीवस्य वैराग्यमिति । तस्मादर्थभेदेन दशप्रकरणानि भवन्ति । तदाह बन्धमोक्ष. विभागत इति ॥५॥ तान भेदान् स्पष्टयति गुणातीतादिति । निबन्धः-गुणातीतात्सृष्टिरका सगुणाद ब्रह्मणोऽपरा ॥६॥ कालो जीवस्तथा नाम तत्राऽपीशेच्छया भवः । प्रकाशः-तत्त्वानां वक्तव्यत्वेपि नामसृष्टेः परिग्रहार्थ नामेत्युक्तम् । तेषां पूर्व- वत्स्वातन्त्र्यं वारयति तंत्रापीशेच्छया भव इति न केवलं कालादेः॥६६॥ ननु सर्गे भूम्युद्धारस्य कुत्रोपयोगस्तदाह सर्वाधारस्वरूपा या इति । निवन्धः-सर्वाधारस्वरूपा या तदर्थ भुव उद्धृतिः॥७॥ मुक्तोऽपि जायते जीव इति शापकथा तता ॥७॥ प्रकाश:-भूम्युद्धारः सर्वसृष्ट्युपयोगी सर्वेपामाधारभूतः साधारणः । तेन बन्ध- लीलान्ते निरूपितः ।जीवप्रकरणं व्यर्थमित्याशङ्कयाह मुक्तोपि जायत इति । मुक्ति- गौंणीति केचित् । वस्तुतस्तु सनकादयो मुक्ता एवं पूर्व सिद्धज्ञाना एवोत्पन्ना, अग्रे ज्ञानोपदेशाभावात् । तथा वैकुण्ठवासिनामपि भक्तानां मुक्तानामीश्वरेच्छया सम्भवः । अतः शापकथा । एकः कर्ता अपरो विषय इति ।। ७ ।। कुर्वन्ति सगुणस्येत्यादि । सगुणों हि तेन तेन भावेन तत्तत् सूजन भयादिकं पामोति । तद्भावत्यागे च स्वरूपेऽवतिष्ठत इति चिचवृविनिरोयस्यैव तत्र कारणत्वमिति स तस्य मोक्षलीला। 'एवं मेने सन्तमित्यादिना अज्ञानादेव सृप्टेरुक्तत्वादज्ञानस्य च ज्ञानादेव निवृतेर्गुणातीतस्य शानमेव सा । एवं दशविधो णः कालात्मको भजन्नेव मुच्यत इति भकिस्तस्य सा । तचानां प्रतिसङ्कम एव स्वरूपलाभ इति स तेषां सा । जीवस्य तु वैराग्यं स्फुटमेव, तथा घ मोक्षजनका, अन मोक्षपदेनोच्यन्त इति ते तथेत्यर्थः ॥ ५ ॥ तेपामित्यादि । कालजीवनामतत्त्यानां सगुणनिर्गुणनमयदुत्पत्तीस्वातन्त्र्यं पारयती- त्यर्थः। मूले तथापीति, शब्दब्रह्मात्मके नाग्नीत्यर्थः ॥६॥ तेनेति, निर्वाहकत्वेन आहेति, उपोद्घातेन सार्थकत्वमाह । मुक्तिरिति , जयविनय- मुक्तिः । ततापदस्थामाहुरेकः कर्तेत्यादि । न च मोक्षोचरं वन्धस्य " स पुनरावर्तत" इतिश्रुतिविरुद्धत्वाचेपां शापतः पातरूपेण लिनेन गोण्यव मुक्तिरमीकार्यति वाच्यम्, "देहन्द्रिया- सुहीनानां चैकुण्ठपुरवासिनामि"ति सप्तमस्कन्धीयवाक्यविरोधात् । अत्र स्वरूपापस्थानस्यैव "तेपाम्" राष्टः।

·+ तृतीयस्कन्धार्थः। इति मूले लक्षणम् । तत्र गुणवैषम्यं रजसव, तस्यैव सृष्टिकारणत्वात् । ब्रह्मण इति • सन्देहाभावाय । भगवत इति भूतमात्रेन्द्रियधियो देहरूपाः, कार्या अपि भवन्तीति कारणजन्मदा लीलेत्युक्तम् । एवं व्याख्यानस्यार्थान्तरमभिप्रेतम् । रजोभाजोपि लीलासृष्टिसंख्यब्रह्मणोपि लीला । कालत्वेन कालस्यापि सृष्टिीला । जीवोपि- कारणमिति तस्यापि स्वरूपस्थितिः सृष्टिप्रयोजनत्वेन सर्गमध्यपातिनी भवति । अगुणवैषम्याब्रह्मणोपि जन्मेति व्याख्यानार्थ कारणानां जीवानां जन्म द्यति सण्ड- यतीति व्याख्यानम् । अतः प्रकरणानि विभजते, देवस्य तु दिरूपत्वादिति गुणातीतसगुणभेदेन कारणानां तत्वजीवानां त्रयो भेदास्तेनं पञ्चधापञ्च प्रकरणानि भवन्ति। एकप्राधान्येऽन्यस्य विभूतित्वमिति स्थितिः। यथावत्त्वमृष्टिगुणातीतविभूतिः, यथा सगुणसृष्टिविसर्गरूपा ब्रह्मप्रभृतीनामुत्पत्तिः, यथा. वा दशविधा लीला कालस्य सृष्टिः, यथा तत्त्वानां लीला गुणसृष्टिः सायप्रकरणोक्ता, यथा जीवसृष्टि- मतान्तरभापया, एवं पञ्चविधापि लीला सर्गरूपा यन्धमोक्षविभेदेन द्विरूपा, सविसर्गयोः सम्भवे द्वयोरपि लौकिकत्वमेव सेत्स्यति न त्वलौकिकत्वमपीति, कथं तयोः फलपर्यवसायित्वमिति शङ्कायां सर्गलक्षणवाक्यत्रयविचारिते यत् सिद्धयति तदाहुरेवमित्यादि, अभिप्रेतमिति, शास्त्रकाराभिप्रेतम् । मुख्यब्रह्मण इति, "रजोभाजो भगवत" इति वाक्यस्थ- भगवत्पदस्यार्थः । तत्रत्य लीलापद व्याख्यातरीतिकलीलाचतुष्टयसद्धाहकम् । मुख्यत्रह्मलीला- व्याख्यानाय अगुणवैषम्यादिति । एतेन श्रौती क्रमसृष्टिरपि सद्गृहीता । तत्रापि यतीतिपदं "कारणसम्भूतिरि"ति वाक्यस्य सम्यक्त्वव्याख्यानरूपम् । एवं व्याख्याने वीजन्तु तचदध्यायादिषु तत्तनिरूपणापिचिरेव । द्वितीयस्कन्धोक्तं लक्षणञ्च द्विविधसृष्टयङ्गीकारे बीजम् । अत्र च रजोभजने करणतया गुणवैपम्यस्य व्यापारतया भूतादिजन्मनः फलतया स्कन्धार्थत्वं बोध्यम् । एवं सार्धत्रयेण स्कन्धार्थ उक्तः । स एव प्रकरणविभागे बीजमित्याशयेनाहुरत इत्यादि, विभजते इति । त्रयोदशभिर्विभजते । नन्वेकस्य प्रकरणेऽन्यस्यापि निरूपणदर्शनादयं प्रकरणविभागो न युक्त इति शङ्कायामाहुरेकेत्यादि । विभूतित्वमिति शेषत्वम् । एतदेवोदा- हृत्य स्फुटीकुर्वीन्ति ययेत्यादिना । तत्त्वमृष्टिरिति, पञ्चमाध्यायोक्ता । सगुणसृष्टिरिति सगु- पवितिः । दशविधलीलेति, दशमाध्यायोक्तो दशविधः सर्गः कालविभूतिः । गुणसृष्टिः सावधप्रकरणोक्तेति विशाध्यायोक्ता महदादिसृष्टिः । जीवसृष्टिमतान्तरमापयेति, चतुर्द- शादिपाध्यायोक्ता मुक्तजीवष्टिमकजीवविभूतिरित्यर्थः । एवमिति । कद्वैविध्येन कारण- त्रैविध्येन च द्विरुपेति, स्वरूपतो द्विरूपा । ननु वन्यस्य देहस्वीकारात्मकस्यात्र प्रसिद्धत्वादत्र बन्धलीला युज्यते, मोक्षस्तु तत्त्यागरूपो नान दृश्यते । का वा मोक्षलीलेत्याकाहायां वां स्फुटी.

·(अ.१) सावरणमड्ने सप्रकाशे श्रीमागवतार्थप्रकरणे ८१ सगुणस्य मोक्षलीलायोगः, गुणातीतस्य ज्ञानं, कालस्य भक्तिः, तत्त्वानां मोक्षः, जीवस्य वैराग्यमिति । तस्मादर्थभेदेन दशप्रकरणानि भवन्ति । तदाह वन्धमोक्ष- विभागत इति ॥ ५॥ तान् भेदान् स्पष्टयति गुणातीतादिति । निवन्धः-गुणातीतात्सृष्टिरेका सगुणाद् ब्रह्मणोऽपरा ॥६॥ कालो जीवस्तथा नाम तत्राऽपीशेच्छया भवः । प्रकाश:-तृत्वानां बक्तव्यत्वेपि नामदृष्टेः परिग्रहार्थ नामेत्युक्तम् । तेषां पूर्व- वत्स्वातन्त्र्यं वारयति तत्रापीशेच्छया भव इति न केवलं कालादेः ॥ ६ ॥ ननु सर्गे भूम्युद्धारस्य कुत्रोपयोगस्तदाह सर्वाधारस्वरूपा या इति । निवन्धः-सर्वाधारस्वरूपा या तदर्थं भुव उद्धृतिः ॥७॥ मुक्तोऽपि जायते जीव इति शापकथा तता ॥ ७॥ प्रकाशः-भूम्युद्धारः सर्वसृष्ट्युपयोगी सर्वेपामाधारभूतः साधारणः । तेन पन्ध- लीलान्ते निरूपितः ।जीवप्रकरणं व्यर्थमित्याशङ्कयाह मुक्तोपि जायत इति । मुक्ति- गौंणीति केचित् । वस्तुतस्तु सनकादयो मुक्ता एवं पूर्व सिद्धज्ञाना एवोत्पन्ना, अग्रे ज्ञानोपदेशाभावात् । तथा वैकुण्ठवासिनामपि भक्तानां मुक्तानार्माश्वरेच्छया सम्मयः । अतः शापकया। एकः कर्ता अपरो विषय इति ॥ ७ ॥ कुर्वन्ति सगुणस्येत्यादि । सगुणो हि तेन तेन भावेन तत्तत् सृजन् भयादिकं प्रामोति । तद्भावत्यागे च स्वरूपेऽवतिष्ठत इति चिचवृत्तिनिरोधात्यैव तत्र कारणत्वमिति स तस्य मोक्षलीला। 'एवं मेने सन्तमित्यादिना अज्ञानादेव सृष्टेरुक्तस्यादज्ञानस्य च ज्ञानादेव निवृत्तेर्गुणातीतस्य ज्ञानमेव सा । एवं दशविधो वक्ष्यमाणः कालात्मको भजन्नेव मुच्यत इति भक्तिस्तस्य सा । तचानां प्रतिसङ्कम एव स्वरूपलाम इति स तेषां सा । जीवस्य तु वैराग्यं स्फुटमेव, तथा च मोक्षजनका, मन मोक्षपदेनोच्यन्त इति ते तथेत्यर्थः ॥ ५ ॥ तेपामित्यादि । कालजीवनामतत्त्वानां सगुणनिर्गुणब्रह्मवदुत्पत्तीस्वातन्त्र्यं पारयती- त्यर्थः । मूले तत्रापीति, शब्दब्रह्मात्मके नामीत्यर्थ ॥६॥ तेनेति, निर्वाहकत्वेन । आहेति, उपोद्घातेन सार्थकत्वमाह । मुक्तिरिति ,जयविजय- मुक्तिः । ततापदस्पार्थमाहुरेकः कर्तेत्यादि । न च मोक्षोरं बन्धस्य "न स पुनरावर्तत" इतिश्रुतिविरुद्धत्वाचेषां शापतःपातरूपेण लिनेन गौण्येव मुक्तिरङ्गीकार्येति वाच्यम्, "देहेन्द्रिया- सुहीनानां चैकुण्ठपुरवासिनामि"ति सप्तमस्कन्धीयवाक्यविरोधात् । अत्र स्वरूपापस्थानस्यैव "तेपाम् " पाठः।

·८२
तृतीयस्फन्धार्थ 1
(प.)
निवन्धः-उपपत्तिरनेनोक्ता फलार्थ प्रक्रियान्तरम् ॥८॥
मतान्तरेण हि फलं राजसत्वान्निरूप्यते ।
प्रकाशः-एवं जीवोत्पत्तापपत्तिरेवोक्ता, न त्वयं प्रकारो भागवतामिमतस्तेषां
जीवानां मोक्षार्थं प्रत्रियान्तरं साडरयप्रकरणम् । मतान्तरेण फलनिरूपणे हेतुमाह
राजसत्वादिति ।।८।।
तथा सति फले वैषम्यमाशङ्कयाह फले हि नास्तीति ।
निवन्धः-फले हि नास्ति वैपम्पमितीशस्योद्धवाभिधा॥९॥
उपपत्तो फले चैव तेनावतरणद्वयम् ।
क्रियाज्ञान विभेदेन कर्माधीनाऽन्यथा भवेत् ॥१०॥
प्रकाश:-पत ईश एवोद्भूय तत्रापि फलं प्रयच्छति । अतोऽस्या लीलायामद-
वारद्वयम् , क्रियानतारो वराहो, ज्ञानायतारः कपिल इति । ननु सृष्टौ किमर्थमव-
तारस्तमाह कर्माधीनाभ्यथाभवेदिति ।। १० ॥
नन्वपूर्व निरूप्यते यन्मुक्तानां पुनरुत्पत्तिरिति तनाह मुक्तेपीति ॥
निवन्धः-मुक्तपि यदि नोत्पत्तिरुत्पन्ने मुक्तिरेव वा ।
तदा कृष्णेच्छया सृष्टिरित्यर्थो हि विरुध्यते ॥ ११ ॥
प्रकाश:-तदा ईश्वरत्वं व्याहतं भवेदित्यर्थः ।। ११ ॥
स्फुटत्वात् । न च क्रोधासम्भव शक्ष्य , तस्येश्वरेच्छयैव भवनात् । न चेच्छाया मानाभाव
"न विदुस्तचिकीर्षितमि"ति तत्रैव वाक्यात् ।। ७ ।।
तदेतदभिसन्धायाहुरेवमित्यादि। शाएकथाविस्तारेण मुक्तानोत्पत्तायुपपत्तिरेवोक्ताप्तो
न मुक्तिर्गौणीयथ । नन्वत्रैवकारेण कस्य व्यावृत्तिरित्यपेक्षायामाहुर्न वित्यादि । प्रकार इति
उत्पत्तिप्रकार । किमन गमकमित्यपेक्षायामाहुस्तेपामित्यादि । तेपामिति मुक्तियोग्यानाम् ।
तथा चानमिमतत्वे सायप्रक्रियाकथनमेव गमकमित्यर्थ । नन्वयमप्यभिमत , अन्यथा पुन
कतिपय स्थान प्रपत्स्येतेह जन्मभिरिति फल नोक्त स्यादित्याशझायामाहुर्मतान्तरेत्यादि ।
अस्या कथाया मतान्तरत्वन्तु "अयात्रापीतिहासोय श्रुतो म" इति परोक्तिकथनादवसीयते ।
राजसत्वादिति, सरम्भित्वेन राजसत्वात् ॥ ८॥
अत इति । मुक्तोत्पत्तिमुक्तफरयोर्भगवदधीनत्वज्ञापनस्यावश्यकत्वात् । कर्माधीनान्यथा
भवेदिति, सृष्टावक्तारामाचे मुक्तोत्पति कर्माधीना भवेत् । अवतारे तु यथा स इच्छया,
तथा सापीति बोधनायावतार इत्यर्थ ॥९॥ १०॥११॥

·-- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे सृष्टिः राफलेति सटपति स्त्रीपुंसेति । निवन्धः-स्त्रीपुंसमुक्तिकथनात्तदर्थ सृष्टिकृद्धरिः। ऐहिकामुष्मिकफलं मोक्षं प्रीतः प्रयच्छति ॥१२॥ तस्मात्सृष्ट्यवतीर्णस्तु भजेत हरिमादरात् । प्रकाशः-किमत्र स्कन्धार्थे फलितमित्याशङ्कयाह ऐहिकामुधिमकफल- मिति ॥ ११ ॥ ननु साङ्ख्यप्रकरणे तदनुसारिणी सृष्टिः कथं नोक्ता, तबाह साङ्ख्येनेति । निवन्धः-सावयेन मुक्तिकथनात्सृष्टिः सामान्यतोदिता ॥ १३ ॥ तामसी राजसी चैव सात्त्विकीति क्रमात्रिधा । गुणसृष्टेस्तन्मतत्वाद्रौणत्वान्न विरुध्यते ॥१४॥ प्रकाशा-सामान्यतो मता या काचिद्वक्तव्येत्युक्ता, उदितेति सन्धिराप- ख्यापकः । अत एव गौणी तदविरोधार्थ निरूपिता ॥१४॥ ननु कर्दमस्य मुक्तौ साधनं नोक्तमिति चेत्तत्राह ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वादिति । निवन्धः-ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वान्मुक्तिर्मोगादिसंयुती । उपदेशेन च परा चतुभिर्नवभिः क्रमात् ॥१५॥ प्रकाश:--उपदेशेन स्त्रीमुक्तिः ॥ १५ ॥ निवन्धः-चतुःप्रकरणी स्थौल्ये सौक्ष्म्ये तु दशधा मता । अधिकारस्तथा सृष्टिरुपपत्तिः फलं तथा ॥१६॥ प्रकाश:-तेन क्रमात्मकरणचतुष्टयं भवति । दश प्रकरणानि पूर्व निरू- स्त्रीपुंसोरित्या मूले तदर्थमिति, गृहस्थमुक्त्यर्थम् ॥ १२ ॥ तदनुसारिणीति, प्रकृतिपुरुषसंसर्गस्वभावजन्या ।मूले, साहथेन मुक्तिकथनादिति, मुक्त्यर्थमत्र सासयमनियोक्ता । मुक्तिस्तु परमा, तत्प्रकारकस्सृष्टिज्ञानान भवतीत्यतो नोक्ते- त्यर्थः । तर्हि सत्त्वादिगुणजन्या किमित्युक्तेत्यत आहुरत एवेत्यादि । अत एवेति साइयेन मुक्तिकथनादेव । तथा चोभयसामञ्जस्यार्थमेवं निरूपितेत्यर्थः ॥ १४ ॥ पूर्व निरूपितानीति, शुकोक्तरीत्या निरूपितानि । अस्मिन् पक्षेऽध्यायविमाग एवं प्रतिभाति । अधिकारेण सह पहिर्गुणातीतलीला । ततसिभिः सगुणलीला । ततो द्वाम्या कालस्य, तन्मध्य एवप्रथमे कालाधीनयोस्तत्वामुक्तजीवयोः राष्टिः, ततो द्वादशे मुकजीवष्टिः, ·. तृतीयस्कन्धार्थः। (भ.१) पितानि । स्थूलानि गणयति अधिकार इति ॥ १६ ॥ निवन्धः-पञ्चधा सृष्टिरक्ता हि तृतीया तु द्विधा मता। चतुर्थी तु त्रिधा प्रोक्ता दशैते सृष्टिसङ्गताः॥ १७॥ अधिकारस्ततो भिन्नः स्कन्धद्वययुतः परः ॥ १७ ॥ प्रकाशा-पञ्चधा सृष्टिः पूर्वमेवोक्ता । चतुर्णामेव दशधात्वमिति । तत्र सृष्टिः पञ्चविधा, उपपत्तिबिधा । त्रिधा मुक्तिः । एवं त्रयाणां दश भेदाः । अधिकारस्तु ततो भिन्नः, तस्य स्कन्धद्वयोपयोगात् , स्कन्धद्वयमेकं प्रकरणवत् । तेन पश्यध्यायाः सर्गविसर्गयोः । अधिकारे चतुष्टयमिति । भगवतः कला निरूपिता भवन्ति ॥१७॥ एवं प्रकरणा) निरूप्य अधिकारेऽध्यायचतुष्टयमिति तत्र प्रथमाध्याये यादृशोधिकारः सपन्नस्तं प्रतिपादयितुमाह प्रतिबन्ध इति । ततः सप्तभिस्तदुपोद्घात इत्यष्टाध्याय्या मुक्तजीवसृष्टिरेवमेकोनविंशत्या पञ्चधा बन्धलीला । तत एकेन मोक्षोपोद्धातश्चतुर्भिः पुम्मुक्तिः, सा च तत्त्यक्तानां तत्त्वानां स्वस्वरूपापादकत्वातेषां मुक्तिरूपा । तत एकेन मुख्यभक्तिः, सा कालस्य मुक्तिलीला। ततो द्वाभ्यां ज्ञानं, सा गुणाती- तस्य । तत एकेन योगः, स सगुणस्य । अनिमे याऽस्ति भक्तिः सा योगस्यैव शेषः । ततो द्वाभ्यां वैराग्य, तज्जीवस्य मोक्षलीला । ततो द्वाभ्यां स्त्रीमुक्तिः, पूर्ववदेवेति चतुर्दशभिर्मोक्ष- लीलेति । गणयतीति, मैत्रेयाभिप्रेतपक्षेण गणयति ॥ १६ ॥ अत्राध्यायविभागमन्यथा वक्तुं पूर्वस्यास्माद्वैलक्षण्यं स्मारयन्ति पञ्चधेत्यादि । पूर्वमिति, बन्धलीलाविभागे, चतुर्णामिति, स्थूलप्रकरणानाम् । इति हेतौ । अत्रत्यविभागं स्पष्टयन्ति तत्रेत्यादि । आद्यांश्चतुरो विहाय पूर्ववदेव पञ्चधा सृष्टिादशाध्यायावधिः । ततः सप्तभिर्वन्धो- पपचिरेकेन मोक्षोपपचिरीत्यष्टाधिोपपचिस्ततो भक्तिसासययोगस्त्रिधा मुक्तिः, तत्र चतुर्भिः पुम्मुक्तिः साङ्खयफलरूपा । तत एकेन सफला मुख्यभक्तिः । ततो द्वाभ्यां साह्वयम्, ततो द्वाभ्यां योगस्तच्छेपमूता भक्तिश्च । ततश्चतुर्भिवैराग्यसर्वनिर्धारौ सर्वशेपो, योगफलभूता देवहूतिमुक्ति- श्चेति प्रकरणत्रये दशभेदाः। नन्वस्मिन् पक्षेधिकारस्य प्रकरणित्वे किं बीजमत आहुरधिकार- स्त्वित्यादि । ननु स्कन्धद्वये कुत एकाधिकार इत्यत आहुः स्कन्धेत्यादि । कलेत्यादि, सेन मैत्रेयोक्तिविचारे स्कन्धद्वयात्मकं भगवत्कलाप्रकरणं भवतीति तर्दक्यादेकोधिकार इत्यर्थः । एवं त्रयोदशभिः प्रकरणार्थो निरूपितः ॥ १७ ॥ 1 "एवं" इतिपाठः * प्रथमः १ कारिकात्मक. प्रथम स्तवकः सप्तसप्ततिपृष्ठे, ३॥ कारिकात्मको द्वितीय: स्तवकोऽसीति पृछे समातोभूत् । अत्र तु १३ कारिकात्मकस्तृतीयः समासः ।

·(म.१) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-प्रतिवन्धो गृहासक्तिः शुद्धिस्तीर्थाटनं मता ॥१०॥ बाह्या हरिकथाश्रुत्या तथा चाऽऽभ्यन्तरी मता। कृष्णप्रसादयुक्तश्चेदधिकारी परः स्मृतः ।। १९ ॥ प्रकाशः प्रतिबन्धनिवृत्तिःशुद्धिस्तीर्थाटनमिति । भगवदीयत्वेषित्रयो गुणा अधिकाः । तेन पूर्वस्माद्विशिष्टोऽयं प्रथमः । तस्य भगवत्कथाश्रवणं चेत्ततोप्युत्तमो भवति । तत्राऽप्यान्तरचेद्भगवद्गुणो भवति तदा तृतीयः । भगवत्कृपायां चतुर्थ इति । भगवदीपत्वेपि चतुष्टयं चेत्परमोऽधिकारी भवति । याह्या शुद्धिर्द्विधा, दोपनिध- तिरूपा गुणाधायिका च । तत्र प्रथमाध्यायाः गृहासक्तिरेव प्रतिवन्धः । अतस्तन्नित्तिर्वक्तव्येति शेपः ॥ १९ ॥ मनु क्षत्रियाद् भगवदीयाच्छूद्रः कथमधिकारी ततोप्युत्तमो वा कथं ? तत्राह शतं वणीति । निवन्धः-शतं वर्षाणि शूद्रत्वं पश्चादाजन्यताऽस्य हि । तावत्क्षता ततो मन्त्री तस्मात्कृष्णसभोज्यता ॥२०॥ अतोऽधिकारस्तस्याऽत्र यथायुक्तं तु जीवनम् । प्रकाश: -"शापाद्वर्षशतं यमः" इति वाक्यात् । शतवर्षपर्यन्तं शूद्रत्वम् । अन्यथा ब्रह्मपीजस्य मुख्यद्रत्वं नोपपद्येत, राजत्वार्थ प्रार्थितत्वात् । क्षत्रियत्वमेव पश्चात् । अत एव मन्त्रादाबानम् । तस्याऽशूद्रत्वे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णसभोज्य- तेति । अतः क्षत्रियत्वात्तस्याधिकारः । ब्रह्मवीजत्वं चाधिकप्रयोजनम्। ननु स शत- वर्पाण्येव जीवतीत्यभिप्रायेण कथं न शाप इत्यभिप्रायेणाह यथायुक्तमिति । जीवनं तु युक्त्या तस्य बहुकालं लक्ष्यते । स हि धृतराष्ट्रसमानः दुर्योधनसमानो भीमः । ततोपि कनिष्ठोऽर्जुनः । तत्समानः कृष्णः । तत्र च " पञ्चविंशाधिकशतम् " इति वाक्यम् । अतः सार्धं शतं या तस्य जीवनं भवति ॥ २० ॥ * एवं चतुर्णामर्यमुक्त्वा प्रथमाध्यायार्थमाह अपमानाद्धि निर्विष्ण इति । निवन्धः-अपमानाद्धि निर्विण्णो विशुद्धस्तीर्थसेवया ॥२१॥ अतः परमध्यायार्थ वदन्त्येवमित्यादि । आहेति, सामान्यतोऽध्यायचतुष्टयार्थ निमि- राह । पूर्वस्मादिति परीक्षितः, प्रथम इति प्रथमाध्यायोक्तोधिकारी । एवमपि । भगवट्ठण इति, स च शोकनिवर्तकज्ञानरूप इति प्रतिभाति । तत्रेति प्रकरणे ॥ १९ ॥ २० ॥ अर्थमुक्त्येति, शुकाशयगोचरमर्थ सामान्यत उक्त्वा । प्रथमाध्यायार्थमिति संवादो- पयोगिनं तदर्थम् । माहेति चतुर्भिराह ॥ २२ ॥ • कारिकारमष्यतर्फ लादकः ।

·तृतीयस्कन्धार्थः। (सं.१) क्षत्ता सत्सङ्गतः प्रीतः प्रश्नत्रितयकृद्धरः। सामान्येन विशेषेण कुशलं चरितं तथा ॥ २२ ॥ प्रकाश:-स्वतो निर्विष्णः कदाचिदागच्छेदपि । अतो हेतुपूर्वको निर्वेदः साधनीयः, स चेन्निविण्णोऽन्यत्र तिठेत्पुनरासक्तिर्भवेत् । अतस्तीर्थसेवैव कर्तव्या । तत्रापि तीर्थे देवताघुद्धिस्तदैव सेवा भवति । तत्रापि कामनाभावाय विशुद्ध इति । क्षत्तेति पूर्वमेव जिवेन्द्रियता सिद्धासत्सङ्ग उद्धवसङ्गः, तेनैव प्रीवः, न तु प्रश्नार्थम् । तत्र प्रश्नत्रयं कृतवान्, भगवतः कुशलप्रश्नः सर्वेषां कुशलप्रश्नमिपेण भगवतः, सामा• न्यमश्नचरितप्रश्नवेति । तदाह सामान्येनेति ॥ २२ ॥ उत्तरे क्रमेण उत्तराभावात्प्रकारमाह अन्तिमं मध्यतः कृत्वेति । निवन्धः-अन्तिमं मध्यतः कृत्वा द्वयोः सम्बन्धकारणाव । मारणे प्राप्तदोषस्य भक्तोद्धारेण वारणम् ॥ २३ ।। प्रकाश:-अन्तिमंचरित्रं मध्यतो विशेषप्रश्नोत्तरमुक्त्वा सामान्योत्तरमनुक्त्वा मध्ये चरित्रमुक्तम् । "कृष्णामणिनिम्लोचे" इति विशेपोत्तरं "राज॑स्त्वयाऽनुपष्टानाम्" इति सामान्योत्तरम् । मध्ये भगवतधरित्रं च द्विविधमपि निरूपितमित्यर्थः तत्र हेतुः, सम्पन्धकारणादिति, भगवतचरित्रकथनव्यतिरेकेणोत्तरासम्भवात्सम्बन्धे कारणम् । ननु भगवतचरित्रं नेदं समीचीनं, भक्तानां यन्धूनां मारणादतः कथमधिकारसिद्धयर्थ तचरित्रमुक्तमित्याशङ्कयाह मारणे प्रातदोपस्येति । यद्यपीश्वरत्वान दोषस्तथापि प्रतीत्या दोपसम्मवेऽपि ते सर्वे भक्तास्तेन प्रकारेणोद्धृता इति दोपनिवृत्तिः ।। २३ ।। ननु तथापि विदुरः परीक्षिदपेक्षया कथमुचमो भगवदीयत्वस्य तुल्यत्वादि- त्याशङ्कयाह सेवनादिति ॥ निवन्धः-सेवनात् कृष्णदेवस्य तदाज्ञाकरणादपि । माहात्म्यस्य श्रुतत्वाच श्रेष्ठ उत्तमतो ह्ययम् ॥२४॥ अतस्तस्य कथा प्रोक्ता कृष्णविश्वासदायिनी ॥२४॥ -पूर्व भगवत्सेवा तेन महती कृता । तदाताफरणं पाण्डवानां इति सामान्योत्तरमिति एक जातीयकम् “अथ ते तदनुज्ञाता" इत्यादि श्लोक- द्वयोक्तं सामान्योचरम् । द्विविधमिति बन्धमोक्षभेदेन द्विविधम् ॥ २३ ॥ भगवदीयत्वस्य तुल्यत्यादिति, भगवदीयले सति गृहासक्त्यमावादीनां परीक्षि. एकत्वादिवि मावः । उत्तमत्वमित्यादि, द्वितीयतृतीयाध्यायोक्तं श्रुतमाहात्म्यत्वरूपमुखम• प्रकाश:- ·1.३ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे रक्षा । विशेषतो भगवन्माहात्म्यश्रुतिश्च । एतद्धेतुत्रयं परीक्षिति नास्तीति ततोऽ- प्ययमुत्तमः । उत्तमत्वं कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह कृष्ण विश्वासदायिनीति । विश्वासस्याभिज्ञापिका निःशझं प्रवृत्तिः ॥ २४ ॥ एवं प्रकरणार्थमुपपाद्य दितीयाध्यायार्थमाह द्वितीय इति । निवन्धः-द्वितीये तु तथाऽध्याये सामान्योचरमुच्यते ॥ २५ ॥ तदर्थ हरिमाहात्म्यमार्थिकं कृतमेव च । प्रकाशा-विशेपमाहात्म्यमेव प्रश्नस्य जीवपरत्वे सामान्यमाहात्म्यं भवति । तदैवमर्थः। भगवत्प्रश्नो जीवानां साधारणप्रश्नः, विशेषप्रश्नस्तु तत्तन्नाम्ना । अतो भगवतोऽन्यशेपत्वात्तत्र विश्वासार्थ भगवत आर्थिकं माहात्म्यं प्रथमम्, पश्चात्कृतं निरूप्यते ॥२५॥ तस्योत्तराङ्गत्वमाह कृतमिति । निवन्धः-कृतं यद्यप्युत्तराई साम्यात्सम्वन्धतोऽपि तत् ॥२६॥ अत्रोक्तं फलसिद्ध्यर्थमुद्धवप्रेम चोच्यते । प्रकाश-तृतीयाध्याये चरित्रमुक्तमिति । तत्साम्यादिदमप्युत्तरशेपत्वेनोच्यते । कथया कथा सम्बध्यत इति हेत्वन्तरम् । नन्वेवं सति किमत्र कथानिरूपणेनेत्याश- कयाह अत्रोक्तमिति । द्वितीयाध्याये विश्वासार्थ भगवत्कृतं फलमुक्तम्, तचरित्रेपि यथा भवति तदर्थं तत्सम्बद्धमुक्तम् । भगवतो वाताकथनमध्यायार्थः । तत्रोत्तरा- त्वमधिकारे कस्मिन्नंश उपयुज्यते । प्रवृत्तिरिति, भगवद्वाक्यश्रवणार्था मैत्रेयोपसत्ती प्रवृतिः ॥ २४॥ एवं चतुर्भिःप्रथमाध्यायार्थ उक्तः। द्वितीयाध्याया) त्रिमिराहुरेवं प्रफरणार्थमुपपाति, अधिकारभेदव्युत्पादनेनोपपाद्य । ननु सर्वेषां कुशलप्रश्नमिषेण मगवत्प्रश्नो हि भगवतः सामा- न्यप्रश्नस्तदुत्तरं तृतीये " अथ ते तदनुज्ञाता" इत्यनेन वक्ष्यते, "कृष्णामणि" इति तु विशेपोत्तरमतो द्वितीये फयं तस्योत्तरमित्याकाहायामाहुर्विशेपेत्यादि । 'कचिद्वरस्थाधिपतिरि'त्या- दिनोक्तप्रश्नस्य जीवपरत्वे द्युमणिपदोक्तं विशेपमाहात्म्यं जीवसामर्थ्यसम्पादनाभिप्रायेण सामा- न्यमाहात्म्यं भवति तदेवमित्यर्थः । वक्ष्यमाणरीत्या प्रथमाध्याये प्रश्नद्वयम् । अत एवं प्रश्नवि- चाराद्भगवतो जीवशेषत्वात् तत्र भगवति विदुरस्य विश्वासार्थमीश्वरत्वबुद्धिदावार्थमर्थ- सम्बन्धि माहात्म्यं प्रथमं घुमणिपदोकम् ।तथा चैवं विचारे तत्सामान्योत्तरमित्यर्थः ॥२५॥ फलमुक्तमिति, "अहो वकीय"मित्यादिना दयारूपं फलमुक्तम् । यया भवतीति, गया ज्ञानं भवति । तयेत्यादि, अध्यायार्थे माहात्म्यं कथाया माहात्म्यबोधकत्वञ्चेति द्वयं ति ४ कारिकारमकः पयमः स्तवकः ।

·तृतीयस्कन्धार्थ.। (अ.२-३-४) गद्वयम् । विश्वासार्थं माहात्म्यम् । कथाया अपि तथानं च । पूर्वागमेकम् । परमा मक्तिः । अभक्तोक्ने सर्वथा न विश्वास इति उद्धवप्रेम चोच्यते ।। २६६ ।। तत्र श्लोकान् निभजते पद्भिरिति । निबन्धः-पडिस्तथैकेन पुनर्दशयुक सप्तभिस्तथा ॥२७॥ दशभिश्च क्रमादत्र चत्वारोऽर्था निरूपिताः॥२७॥ तृतीयेऽष्टाविशतिभिश्चरित्रं केवलं कृतम् ॥ २८ ॥ विशेपस्योत्तरं तुर्ये श्लोकाभ्यां विंशतिः पुनः । भक्तोद्धारेऽविद्यमाने चत्वायें वियोजकम् ॥ २९ ॥ द्वयोराज्ञामसिद्ध्यर्थं पञ्च सन्देहवारणे। चतुर्भिः सङ्गमश्चेति पडाः क्रमतोदिताः ॥३०॥ प्रकाश.-विशेषस्य कुशलस्य । चतुर्थाध्याये उत्तरं श्लोकद्वयेन । तदोपपरि- हाराय पुनर्भक्तोद्धारे विंशतिः । अविद्यमाने भक्तोडारे चत्वारि वाफ्यानीति शेषः । एकं वियोजकम् । " इति सह विदुरेण"'इति । उभयोरुद्धषविदुरयोः । सन्देहनिवृत्तिः परीक्षितः । चतुर्मिगुरुशिप्यनमः । विद्यमानो भक्त उद्धवः । अविद्यमानो विदुरः, एतदकथने क्रूरत्वादभजनीयः स्यात् ।। २९ ॥ ३०॥ एवं श्रोतुरधिकारं निरूप्य वक्तुरधिकारमाह मैत्रेयस्यापीति ॥ निवन्धः-मैत्रेयस्यापि वक्तृत्वं श्रवणाज्ज्ञापनान्मतम् ॥ अत एव हरिस्तस्य सङ्गं चक्रे स्वसिद्धये ।। ३१ ।।' तृतीयाध्यायोक्तकथाङ्गम् । तयो प्रयोजन विश्वास इत्यर्थ । पूर्वाङ्गमिति, सामान्योचरस्या- कम् । पूर्व विश्वासदायिनीति यदुक्तं तदेतेन दृढीकृतम् ॥ २६ ॥ एवं त्रिभिद्धितीयाध्यायार्थ उक्त । अर्धेन तृतीयस्य, त्रिभिस्तुरीयस्यार्थं वदन्तो ब्याकु- वन्ति विशेपस्येत्यादि । अविद्यमानभक्तोद्धार इति, विदुरोद्धारे । सन्देहनिवृत्तिरिति, 'आज्ञाप्रसिद्धयर्थमित्यनेन मूले या भगवदाज्ञासिद्विरुक्ता, तद्विषयक्सन्देहनिवृति- रित्यर्थ ॥ २९ ॥ ३०॥ इतिकारिकात्मक पठ स्तवक । २ श्रवणाह। ३ इति ॥ कारिकात्मक सप्तम स्तबक ।

·८९ .' (५) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशा-श्रोतर्येवाऽनुप्रवेशः । ननु वक्तुः प्राधान्याद्भिन्नतया निरूपणमु- चितं, तत्कथं श्रोतृशेषत्वमित्याशङ्कचाह अल एवेति । न हि मैत्रेयकृपया मैत्रेयो निकटे स्थापितः, किन्तु विदुरकृपया । अतो भगवन्मार्गे भक्त एव श्रेष्ठो नाज्य इत्यर्थः ॥ ३१॥ एवं चतुभिरधिकारं निरूप्य श्रोतरि सिद्धे मुख्यसृष्टिं निरूपयतीत्याह अधिकार इति । निबन्धः-अधिकारेऽथ संसिद्धे द्वाभ्यां सृष्टिर्निरूप्यते । तत्त्वकार्यविभेदेन गुणातीता द्विधा हि सा ॥ ३२ ॥ प्रकाशा-उभयोमैदकमाह तत्त्वकार्यविभेदेनेति । कार्य पुरुपशरीरम् । गुणातीता द्विधा हि सृष्टिः । अग्रे उभयोः कारणत्वाद् द्वयं कारणत्वेनैव निरू- पितम् ।। ३२ ॥ तत्र तचेषु सन्देहाभावात्समष्टेः कारणत्वं साधयति समप्टेरिति । निवन्धः-समष्टेः कारणत्वं हि कर्माणि प्रति वर्णिनाम् । प्रश्नत्रयं तृतीये तु द्वैविध्यं प्रथमे पुनः ॥ ३३ ॥ पड्भेदा नाऽवतारे हि साधनेनोपसंहतिः । द्वयोरपि विभेदेन प्रकटे ह्येक एव तु ॥३४॥ जन्मादयः प्रवेशश्च प्रकारद्वयमेव च । प्रकाशा-एवं प्रकरणाध्यायार्थ निरूप्य विचारमारभते । तत्र प्रथम विदुरस्य प्रश्नः "सुखाय कर्माणि" (३-५-२) इति पञ्चदशभिः श्लोकैः। तत्र किं पृष्टमिति धि- मूले श्रवणाऽऽज्ञापनादिति, श्रवणसहितादाज्ञापनात् । एवं त्रिभिश्चतुर्थाध्यायार्थ उक्त । तावता सार्धनवमि. प्रथम प्रकरणं स्थूलपक्षे विभक्तम् ॥ ३१ ॥ अतः परं द्वादशाधिकशतेन बन्धसृष्टिप्रकरणं वदिप्यन्तस्तस्य प्रथमं प्रकारं नवभिः स्फुटीकर्तुमाहुरेवश्चतुर्भिरित्यादि । निरूपयतीति, मैत्रयो निरूपयति । उभयोः कारणत्या- दिति, तत्यपुरुषशरीरयोर्जगत्कारणत्वात् ॥ ३२ ॥ साधयतीति, व्याख्येयग्रन्थे "ह"शब्देन मुखतोऽयत ब्रह्मेत्यादीनामर्थ सङ्ग्रहन साध- तीत्यर्थः । एवमिति, गुणातीतत्वेन तत्त्वकार्यविभेदेन च नैतानि कर्माणीत्यादि, "श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे, दुःखहानिः सुखावाप्तिश्रेयस्तन्नेह चेष्यते" इति प्राचीनवहिंपं प्रति नारदवाक्यादित्यर्थः । नन्वन तान्येवाभिप्रेतानीति कथं ज्ञेयमित्यत आहुरन्यथेत्यादि ।

·९० " तृतीयस्फन्धार्थः। (अ.५) चारणीयम् ।उत्तरत्वेन भगवल्लीलामाह उत्पत्तिस्थितिप्रलयरूपाम् । ततस्तदनुरोधेनका प्रश्नः कर्तव्य इति भवति तदभावाद्विचारः । तत्र प्रथमं कर्मफले सन्देहः, फलार्थ विहितानि कर्माणि क्रियमाणानि विपरीतं फलं साधयन्तीत्येकः प्रश्नः। तत्रांशत्रयम- स्तीत्याह कर्माणि प्रति धर्णिनामिति । नैतानि कर्माणि लौकिकानि, किन्तु यदि- कानि । अन्यथा भ्रान्तस्य फलविपर्यये न फिश्चिद्दपणम् । अतो वर्णिनामेव कर्माणि पति प्रश्नत्रयम् । कथं सुखं न जायते ? दुःखाभायो वा उद्देश्यभेदेन । कथं वासङ्क- लितं दुःखं जायत ? इति । अथ यदि फर्ममार्ग एतादृश एव तदा प्राणिना कि कर्तव्य- मिति प्रथमः प्रश्नः । तत्र यात्तरं भगवद्भजनं कर्तव्यमिति, तत्रापि भजनमपि कर्मति, येन प्रकारेण कृतं भगवत्प्रीतिजनक भवति तं प्रकारं कथयेति द्वितीयः प्रश्नः। अवसारचरितमश्नस्तृतीयः । अवतारव्यतिरेकेण कृते चरित्रे प्रश्नचतुष्टयम्-उत्प- तिस्थितिप्रलया नानात्वमिति । कार्यप्रश्नः पञ्चमः । सर्वत्र भिन्नप्रकारकरणहेतु: प्रश्नः पठः। एवमवतारचरित्रेण सह सप्त भवन्ति । एवं सति प्रश्नत्रयं भवति । जीवकर्माणि द्विविधानि, स्वार्थानि भगवदानि चेति । भगवत्कर्माणि च तृतीयानि, तत्सामान्यतः प्रतिजानीतेप्रश्नत्रयं भवति। एतत्पदं पूर्वेणापि सम्बध्यते, वर्णिनामि- त्यनेन तद द्योतितं प्रश्नप्रथमश्लोकार्थत्वेन, साधारण्येन च प्रतिज्ञा प्रश्नत्रयमिति । तृतीये भगवत्कर्मप्रश्ने अवतारानवतारभेदेन द्वैविध्यम् । तत्रानवतारप्रश्ने पद भेदाः। स एव प्रथम इति प्रथमे पुनरित्युक्तम् । पश्चादवताराः । उद्देशेन ग्रहणसन्देई वारयति नाचतारे होति । अतोऽनभिव्यक्तभगवत एव पट् प्रभाः कृताः, उपसंहारेपि निरूपिताः। "यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्"(३-५-१६) इति गृहीतावतारस्य च तेन भगवत्कर्मस्वेव दिविधेष्वपि तस्योपसंहार इति तत्रैवोत्तरमुक्तमिति न दोपः । यतः साधये जीवकर्तृककर्मणि नोपसंहृतिः । हेत्वन्तरमपि द्वयोरपि विभेदेनेति । तथा च प्रश्नकर्तु स्वभावविचारादेव शेयमित्यर्थः । कर्माणि प्रतीति कर्माणि लक्षीकृत्य । प्रथमः प्रश्न इति, उक्तप्रश्नत्रयघटितः 'सुखाय कर्माणि' इति पद्योक्तः। द्वितीय इति, 'तत्साधुवर्यादिशेति (३-५-४) पद्योक्तः । 'करोति कर्माणी'त्यादिमिः पञ्चपद्यैः सप्तप्रश्नानाहुरवतारेत्यादि । एवं सतीति, श्लोकाष्टकतात्पर्ये विचारिते सति । एतत्पदमित्यादि, "एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य"त्य- त्रोक्तमेतत्पदं ( ३-५-९) "करोति कर्माणि कृतावतार" ( ३-५-५) इत्यादिग्रन्थेनापि सम्पध्यत इत्यर्थः । वदद्योतितमिति, चकारसूचितं वैदिककर्मविषयत्वं घोतितमित्यर्थः । स एष प्रथम इत्यादि, प्रभे पश्चादुक्तेपि उचरेऽनवतारमन एवोचरित इत्याशयेन प्राथम्यमुक्तमित्यर्थः । ग्रहणसन्देहमिति, प्राथम्यग्रहणसन्देहम् । हेवन्तरमपीति, द्वाभ्यामुपसंहृतिरूपं तत्रैवोपरोक्तो ·(अ.५) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ९१ 'तदस्य कौपारव' ( ३-५-१५) इति । "स विश्वजन्मस्थिती"ति (३-५-१६) । इदानी प्रश्नान गणयितुं प्रथम उद्देशप्रकारेण एक एव प्रश्न इत्याह प्रकटे होक एव त्विति । प्रकटोवतारः । अप्रकटे पड्भेदान् वदति जन्मादय इति, उत्पत्तिस्थि: तिप्रलयाः यथा "सस ग्रे" इत्यादिना। प्रवेशनानात्वे एकत्वेन गणिते । तदनन्तरं प्रकारद्वयनमा "यैस्तत्वमेदैः,"येन प्रजानामिति ३-५४ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं भगवत्कर्मप्रश्नेषु क्रियमाणेषु पूर्वयोरुचरं न वक्तव्यमिति स्वरुच्या शास्त्र- निधीरेण च निरूपयतीत्याह हेतृक्त्या शास्त्रनिर्धार इति । निबन्धः-हेतृत्त्या शास्त्रनिर्धारो भक्तत्वज्ञापनाय हि ॥ ३५॥ स्वरूचिश्चापि तत्रैव पटसु सर्वे प्रतिष्ठितम् । प्रकाश:-"कस्तृप्नुयात्" इति (३-५-११) चतुर्भिः प्रश्नहेतूक्तिः । अनेनैव शास्त्र निर्धारः। गृहासक्तिर्दुःखात्मकंसंसारं प्रयच्छति । कर्माणि तु गृहासक्तिकायोणि। अतो दुःखजनकल्वमुचितमेवेति । ननु स्वयं पृष्ट्वा स्वयमेव कथमुत्तरयतीत्याशङ्कयाह भक्तत्वज्ञापनाय हीति । भक्तो हि कर्मणामसारतां ज्ञात्वा भगवद्धर्मेषु रमते ततः कर्मप्रश्नस्तस्याऽयुक्तो भवति । एवं ज्ञापनेन स्वस्य भक्तत्वम् । रुच्यापीत्याह स्वरुचिश्वापीति । "परावरेपाम् (३-५-१०) इति श्लोकेन स्वरुचिरुक्ता। 'महमि'- त्युपसंहारेपि । नन्ववतारचरित्रमपि नोत्तरे निरूप्यत इत्याशङ्कयाह पद्सु सर्व प्रतिष्ठितमिति । स्थितावरताराणा प्रवेशं मन्यते । पुरुपे वाऽनुप्रवेशः ॥ ३५ ॥ ननु "तत्साधुवर्यादिश वर्म शं नः" (३-५-४) इति प्रश्नोऽनुपपन्ना, प्रजें या उत्तरे या समानाभावादित्याशङ्कय समाधत्ते इष्ट इति । निवन्धः--इष्टे प्रसिद्धान्यहेतोर्भगवत्प्रीणनेऽपि च ॥ ३६॥ हेत्वन्तरमित्यर्थः । प्रथमे उद्देशप्रकारेणेति, उद्देशप्रकारेण प्रथमे प्रभे ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं व्याख्येयमन्थे "प्रकारद्वयमेव चे"त्यन्तेन श्रीभागवतस्थप्रश्नानां साहात् पञ्च- दशानां तात्पर्यमुक्तम् । अत परमप्रिमाणां वक्तव्यम् । तत्र पूर्वयोः स्वार्थभगवदर्थकर्मप्रश्न- योरुचर कुतो नोक्तमित्याकादायां प्रश्नमध्यगः "कस्तृप्नुयादि"त्यादिभिश्चतुर्भिर्विदुरेणैव स्वतस्तदुपरस्य निर्धारितत्यान्नोक्तामित्याशयेनाहुरेवं भगवत्कर्मेत्यादि। पूर्वयोरिति, स्वार्थम- गवदर्यकर्मणोः । इतीति, इदं निरूपयतीति, विदुरो निरूपयति । प्रश्नरिति, प्रश्नगतैः सोकैः । मन्यत इति, मैत्रेयो मन्यते । अनुप्रयेशमिति, अनुभवेशं प्रवेशम् ॥ ३५ ॥ पति प्रश्न इति, मगवदर्यकर्मप्रश्नः । मूले प्रसिद्धान्यहेतोरिति, पतन्यत्वादिति ·९२ तृधीयस्कन्धार्थः। (भ.५) उत्तमे पथि संप्रश्न आद्यावेतो यथोत्तरम् । प्रकाश:-इप्टे मुरादुःयाभावे मगवत्तीणने वा प्रसिद्धहेतोरभावादन्यो हेतु- वक्तव्य इति लोकोपकारार्थ प्रश्न उचिंतः । अत एवाद्यावेतौ सर्वसाधारणौ लोकोप- कारार्थ स्वार्थ च यतनीयमिति । नन्वस्योत्तराभावात्कथं प्रश्न इत्ति, तबाह यथोत्तर- मिति। यथावदुत्तरम्। उतरवाक्यं प्रथमत एव "लोकान् साध्वनुगृह्णता (३-५-१८) इति प्रशंसायाः कृतत्वात् । तृतीयोत्तरेणैवाऽऽद्योत्तरं यथावदुक्तमित्यर्थः ॥ ३६६ ॥ तत्र हेतुः उत्तरत्वेन कधनादिति । निवन्धः-उत्तरत्वेन कथनादुत्तरं कर्मणि स्थितम् ॥ ३७॥ अतः सभाजनं तस्य तेनैवोत्तरमाद्ययोः । प्रकाशः तदेव स्पष्टयति उत्तरं कर्मणि स्थितम् । भगवचरित्रकथने पर्यवसितम् । अत एव सभाजनम् । तदुत्तरेणैव आधयोरप्युत्तरमिति, दुःखामावः सुखावाप्तिः कथाश्रवणादेव, तेनैव भगवानपि तुप्यति ॥ ३७ ।। ननु तत्त्वानां स्तुतिः कुनोपयुज्यते तबाह कार्यमृष्टौ स्वतन्त्रत्वमिति । निवन्धः-कार्यसृष्टौ स्वतन्त्रत्वं तेषां वारयितुं स्तुतिः॥३८॥ विशेषतस्तु कथनं ब्रह्मणोपि सुदुष्करम् । श्रवणादिप्रसिद्धयर्थं किञ्चिद्वक्तमिति स्थितिः॥३॥ प्रकाश:-पौत्रोत्पी पुत्राणामिव न प्रकृते तत्त्वानां स्वतन्त्रता । ननु सामान्यतो निरूपणं प्रकृतोपयोगि भारतादावप्येतावच्छुतत्वादित्याशङ्कचाद विशेषतस्तु कथन मिति । तर्हि कथनस्य किं प्रयोजनं, तबाह श्रवणादिप्रसि- इयर्थमिति । श्रवणकीननादविपय एतादृश इति ज्ञापनार्थः ॥ ३९ ॥ असतारचरित्रस्याऽनन्तर्भावमाशङ्कयाह सर्वावतारयोजत्वादिति । निवन्धः-सर्वावतारवीजत्वात्पुरुषेणेव तत्कथा । गुणातीतात्सृष्टिलीला द्वयेनैवं निरूपिता ॥ ४०॥ . शेप 1उत्तमे पथीति भाक्तमार्ग। आद्यावेताविति, आवश्यकाविति शेप ।तबाहेति, तादृश्या- माशङ्कायामुत्तरमन्थे उत्तरं सूचितमस्तीत्याहेत्यर्थ । कुत्र सृचितमस्तीत्यपेक्षायामाहुरुतरवाक्य इत्यादि 'तुष्यती'त्यन्तेन । तृतीयोत्तरेणेति, भगवचरितप्रश्नोतरेण । एवं नवभिरध्यायद्वपार्थ- कथनेन सृष्टी प्रथम प्रार. स्पष्टीकृतः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ १० ॥ ति • कारिशमनीयम स्तबरः। 4 ·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अध्यायद्वयार्थमुपसंहरति गुणातीतादिति ॥ ४० ॥ निवन्धः-सगुणां तु त्रयणाऽऽह पूर्वपक्षाधिकत्वतः । ततः कारणसम्भूतिः स्तुतिस्तस्य फलावधिः ॥४१॥ प्रकाश:-सगुणातु लीला त्रिभिः । सृष्टिभगवतोर्मध्ये गुणानामधिकारत्वात् । ते हि पूर्वपक्षत्वेनैव मतान्तरमापया सिद्धा निरूप्यन्त इति ज्ञापयितुमाह पूर्वपक्षा- धिकत्वत इति । अत्रापि कारणसम्भूतिः कार्यसम्भूतिरित्यध्यायद्वयम् । तत्र कारणं ब्रह्मा, कार्य सर्व जगत् । तत्कालशेपत्वेन निरूपणीयमिति स्तोत्रमेव कार्यत्वेन निरूप्यते सफलम् ॥ ४१ ॥ एवं सामान्यतस्त्रयाणामध्यायानामा निरूपिताः । अधुना विचार्यन्ते । नन्वियं लीला विसर्ग प्रविशति न सर्ग इत्याशङ्कयाह एतद्विभूतिरूपत्वादिति । निवन्धः-एतद्विभूतिरूपत्वादन्येषां न विसर्गता। साधारण्येन कथनं प्रकृते नोपयुज्यते ॥ ४२ ॥ अतः परं सपादैकचत्वारिंशद्विरध्यायत्रयार्थकथनेन द्वितीयप्रकारं स्फुटीकुर्वन्ति सगुणा तु त्रिभिरित्यादि । ननु पूर्वस्मिन्नपि प्रकरणे गुणानामेव मध्ये प्रवेशादत्रैव कुतोऽध्यायत्रय- मित्यपेक्षायामाहुस्ते हीत्यादि । पञ्चमाध्याये मैत्रेयेण मायाविशेषणमूतगुणमयपदेन ये गुणाः सूचितास्ते द्वितीयस्कन्धे 'निर्गणस्य गुणास्त्रय' इत्यनेनोक्ता मुख्याः । अत एव मायायास्तत्वानां च शक्तिमदभिन्नत्वाय मगवच्छक्तित्वमुक्तम् । सा वा एतस्य सन्द्रष्टुः शक्तिरिति । 'इति तासां स्वशक्तीनामिति' । अतस्तत्र भगवतः कर्तृता, तासाम- समर्थतायाः सूचितलात् । परन्तु, भारतायुक्तशब्दसाम्याद्विदुरेण तत्स्वरूपं न बुद्धमिति सप्तमाध्याये भिन्नगुणाभिमायेण विदुरेण' "लीलया वापि युज्येरन् निर्गणस्य गुणाः क्रिया" इत्यादिः पूर्वपक्षः कृतः । तदा मंत्रयेणापि "परप्रसिद्धयाऽपरो योधनीय" इति न्यायेन विदु. रयोधनाय 'सेयं भगवतो माये'त्यादिना पृथपक्षमादायैव समाहितम् । तेन तस्य परितोपं बुध्या- ऽटमे तानेवाऽध्दाय सप्तमाध्यायोक्तपुराणप्रश्नोत्तरमुच्यत इति मतान्तरसिद्धा एव निरूप्यन्त इति पूर्वपक्षाधिक्यादध्यायत्रयमित्यर्थः । अत्र सगुणं ब्रह्मा हीन्द्रतल्पेऽधिशयानं' 'सोन्तः शरीर्पित. मूतसूक्ष्म' इत्यादिना शयानं, ब्रह्मोदरेभिन्नतया गुणानामुक्तत्वात् ॥ ४१ ।। एवञ्च, पूर्वपक्षः कारणसम्भवः कार्यसम्भवश्चेत्यध्यायत्रयार्थ इत्याहुरेवं सामान्यत इत्यादि। विसर्ग प्रविशतीति "विसर्गः पौरुपः स्मृत" इति महदादिसम्भूतशरीरामिमानिपुरुप- स्क०३-६-७ ३०३-७-२ ३ 'इन्द्रतल्पे परः मागदवे स्क० --!

·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. ६-७) अतो विभूतिरूपेण सर्वेषां विनिरूपणम् । यादृशो हि विसर्गोऽत्र स चतुर्थे विविच्यते ॥ ४३ ॥ प्रकाश:-एतदिति प्रथमसृष्टिस्वरूपपुरुषरुपमुच्यते । अन्येषां ब्रह्मादीनाम् आस्ति विभूतित्वं, ब्रह्मादीनामस्ति च विसर्गता । उभयोः किं प्रयोजनमित्याकाक्षा- यामाह साधारण्येन कथनमिति । भागवतं हि सारोद्धारात्मकमुत्तमाधिकारस- हितं च । तेन पुराणान्तरसाम्येन न विसर्गत्वेन निरूपणीयम् । तर्हि विसर्गो न वक्तव्य इत्याशङ्कयाह यादृशो हि विसर्ग इति । तस्य न विभूतित्वं सम्भविष्य- तीति भावः ॥४२॥४३॥ गुणातीतात्सृष्टिलीला मैत्रेयेण स्वत एव निरूपिता भगवदाज्ञया । तावता विदुरस्याकाङ्क्षायां अंसमाप्तौ सर्वसन्देहवारकं भागवतमेवेति सूतवत् शुकवद्भागवत- मेवोपक्षिपति । तत्राऽस्य परम्परा शेपात्सङ्कर्षणात् । तथा सति ब्रह्मादिक्रमेण नाग- तमिति कथं भागवतत्वमित्याशङ्कयाह कृष्णोक्तमिति । निवन्धः-कृष्णोक्तं तु पुराणं हि श्रीभागवनमुच्यते । अयमर्थस्त्वन्यमुखान्नोद्भविष्यति कहिचित् ॥ ४४ ॥ प्रकाशा-भगवता प्रोक्तं भागवतम् । गीतादीनामपि भागवतत्वमेव, परं न पुराणत्वम् । न ह्यन्यो भगवल्लीला जानातीत्यभिप्रायेणाऽह अयमर्थ इति ॥४४॥ नन्वत्र परम्परायां पराशरान्मैत्रेयस्याऽध्ययनम् । स तु विष्णुपुराणमाहेति प्रसि- द्विस्तस्मादस्य न भागवतत्वमित्याशङ्कयाह वैष्णवादिपुराणानीति । निवन्धः-वैष्णवादिपुराणानि तच्छेपाणीति निश्चितम् । सर्वतोमुखमेतद्धि तदर्थ शेषतः कथा ॥ ४५ ॥ अर्थमात्रप्रधानत्वान दूपणमिहाऽण्वपि । जन्यमाद्युत्पत्तिविसर्ग इति लक्षणम्यात्रापि दर्शनात् प्रविशतीत्यर्थ. । प्रथमसृष्टिस्वरूपमिति अष्टमाध्यायोक्तं सगुणब्रह्मरूपम् । निभूतित्वमिति, भगवदावेशित्वमिति सामान्यलक्षणं प्रतिभाति । अत्र तु, सप्पा भगवत्सम्बन्धित्वाच्छेपत्वेन विभूतित्वममे वक्तव्यम् ॥४२॥४३॥ कथं मागवतत्वमिति, "प्रवतये मागवतं पुराण"मिति मूळोक्तं भागवतत्वं तल्लक्षणा- भायात् कथमित्यर्थः ।। ४४ ॥ १'समात पार ·प्रकाहा:- ' (मं..६-७) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे -"योविंशति वैष्णवम्" इति । त्रयोविंशतिसहसपरिमितं पुराणं भिन्नमेव, तद्यासेनैव कृतम् । “अष्टादशपुराणानाम्" इति वाक्यात् । इयं तु पराशर- संहिता भिन्नैव । पराशरो हि भागवतं श्रुत्वा मैत्रेयाय तथा योधितवान् । तस्मा- तदपि भागवतमेवेति न कोपि विरोधः । ननु तथापि परम्परा भिन्नैवेति कथं भा- गवतमिति चेत्तत्राह सर्वतोमुखमिति । भगवतो हि स्वरूप ( भगवतैव ) भागवते वक्तव्यम् । तद्भगवान् स्वयमेव कदाचिद्वदति । कदाचित्सङ्कर्षणो वासुदेवस्यैव तत्त्वं वदति, "तत्त्वमतः परस्य" इति वाक्यात् । ननु तत्र वाक्यानुपूर्वी विसदृशी तत्कथमनयोरेकत्वं तत्राह अर्थमात्रप्रधानत्वादिति । सर्गादयोर्या यादृशा भागवते विवक्षितास्त एव पराशरवत्कृप्णेपि सन्तीति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥४५॥ केचित्पुनः सूक्ष्म भागवतं भगवद्ब्रह्मसंपादपरम्परया समागतं द्वितीयस्कन्ध- मात्रम् । स्थूल तु दशस्कन्धात्मकं शेपतः समागतमिति । तं पदं दूपयति स्थूलेति । निबन्धः-स्थूलसूक्ष्मविभेदेन केचिदाहुर्मुपैव तत् ॥ ४६ ।। पञ्चमादन्यवत्कृत्वा तथा शास्त्रविरोधतः । प्रकाशा-पञ्चमस्कन्धादिकं न पराशरेणोक्तं, नापि व्यासः पराशराच्छ्रुत्या पञ्चमादिकं कथयति । तथा सति कस्मै येन पुरेति श्लोकोक्ता समाती परम्परो विरु- ध्येत । मध्ये च मैत्रेयप्रवेशो व्यर्थः स्यात् । अतः सर्वतोमुखत्वख्यापनार्थमेव अर्थ- प्राधान्यविवक्षया शेपकथा निलंपितेति निश्चयः ॥ ४६॥ एवं दूपणसमाधानमुक्त्वा प्रकृते सङ्गतिमाह गुणातीतादिति । निवन्धः-गुणातीतात्सृष्टिकथा स्वत उक्तातिगोप्यतः ॥ ४७ ।। "अष्टादशपुराणानामि तिवाक्यादिति, एतेनाष्टादशपुराणानीति पाठो प्रान्ति- कल्पित इति ज्ञापितम् । एतस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं मया " श्रीमागवतस्वरूपविषयकशक्षानि- रासवादे" निपुणतरं व्युत्पादितमिति, ततोऽयधारणीयम् । इयमिति, विष्णुपुराणत्येन प्रसिद्धा। विसदृशीति, भगवतः सगुणत्वल्यापनादन्याहशी॥ ४५ ॥ केचिदिति बोपदेवाद्याः । समागतमिति वदन्तीति शेषः । समाप्तापिति, द्वादश- स्कन्धसमाप्तौ । विसंध्येतेति 'कस्मै येने तिश्लोके 'अयमि'तीदमः प्रयोगेणास्यैव परम्परायास्तन कथनात्, परम्परायाञ्च शेपे प्रवेशाद्विरुध्येतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥ सङ्गतिमाहेति, प्रसमरूपां रातिमाह । मूले, अतिगोप्यत इति, भावप्रधानो निर्देशः ।। १७ ॥ १ मुदितोऽयं वादोऽनुवादसहितः। २ पिरध्येतो पाउ:श्रीपुरुषोत्तमानाम् । विरुष्यते इति पाठः। अन्येषु, प्रत्ये ५ ·तृतीयस्कन्धार्थः । (घ. ६-७). कृष्णाज्ञया तन्मुखतः श्रुतत्वान्न स्वतन्त्रता ॥ प्रकाश:-एतत्पारशरमुखान्न श्रुतमिति किमत्र मूलमित्याकालायामाह कृष्णाज्ञया तन्मुखत इति । अनेन मैत्रेयस्य कृष्णमुसादेव भागवतश्रवणमिति निरू पितम् । भगवान् आदिरूपेण ब्रह्मणेभोवाच, अवतीर्य तु मैत्रेयोद्धवाभ्याम्। उद्ध्वात्परं- परा न स्पष्टा । मैत्रेयो विदुराय प्रोवाच ॥ ४७६ ।। इदमत्यन्तशुद्धचित्तस्य फलजनकम् । विदुरस्तु नैवविध इत्याह अत्यन्तशुद्ध- चित्तस्येति । निवन्धः-अत्यन्तशुद्धचित्तस्य युक्तिर्नाऽपेक्ष्यते कचित्॥४८॥ इति वक्तर्न सन्देहः श्रोतुस्त्वस्तीति संशयः। प्रकाशः अनेन भागवतानां बहुत्वमपि ज्ञापितम् । भगवदीयो यः कश्चि- द्भगवता प्रोक्तं कथयति तदेव भागवतमिति सामान्यलक्षणम् ।। ४८६ ॥ युक्त्या पदार्थनिर्धारो लौफिकः । भागवतार्थस्त्वलौफिक इति । तथाऽप्यधि- काराभावे सोर्थो न स्फुरतीति सन्देहे जाते तन्निराकरणमवश्यं कर्तव्यम् । तत्र यावता यो मन्यते तथा तस्मै निरूपणीयमिति स्थितिः । तथा मैत्रेयोपि विदुरबुद्धिमाश्रित्य समाधत्ते । तत्र पूर्वपक्षं सिद्धान्तश्चाह गुणातीतादिति । निबन्धः-गुणातीतात्सृष्टिकथा सर्वथा नोपपद्यते ॥ ४९ ॥ कार्यकारणवैजात्याल्लोकहेतोरभावतः। निरुपाधिकरूपे हि सन्देहद्वयमीरितम् ॥ ५० ॥ पूर्वपक्षं सिद्धान्तश्चाहेति, सप्तमाध्यायोक्तं तदुभयमाहेत्यर्थः । तथा कल्पयनिति, मोहनमात्रं कल्पयन् । कारणमित्यादि, अयमर्थः ब्रह्म जगदुपादानं, जगदात्मकत्वात्, जगत्पू. सपबाधा, मदेवं तदेवम्, एटरमकपटकरूपमृद्वदितिसाधने, ब्रह्म न जगदुपादानं, जगद्विल- क्षणत्वात् , घटविलक्षणतन्तुवदिति प्रतिपक्षोन्नयनं पूर्वहेतुना क्रियते । तथा ब्रह्म जगत्कत, तन्नि- रूपितक्रीडाकामत्वात्, मार्मिकक्रीडनकक्रीडाकामतत्कर्तृवालवदिति साधने, ब्रह्म न तत्क्रीडाकाम, अकामत्वाद् युद्धादिवदिति स्वरूपासिद्धत्वोन्नयनं द्वितीयेन हेतुना क्रियत इत्यत एवं सन्देहद्वयमित्यर्थः ॥४८॥ ४९ ॥ ५० ॥ १ मेहनमिति क्वचित् पाठः २ "आ" इति लिखितम् हस्ताक्षरेशुद्ध भाति ।

·(प. ६-७) सावरणभङ्गे समकाशे श्रीमागवतार्थप्रकरणे प्रकाशा-यथा घालः पुरुषस्य निपेकाजन्माज्ञात्वा भोजनमेहनावेव पश्यन्, तत्रापि तथा कल्पयन्, तदप्यनुपपन्नमिति संशयीभवति। तत्र वक्ता बालं यथाकयश्चि- द्रोधयति, वस्तुतस्तु न स सिद्धान्तः। किन्तु, यथा निरूपितं "भगवाने के आसेदम्" ३-५-२३ इति स एव सिद्धान्तः । विदुरस्य संशये हेतूनाह कार्यकारणपैजात्या- दिति । कारणं गुणरहितम्। कार्य सगुणमिति। लोकहेतुश्च कामः। एवं गुणातीत सन्देहद्वयम् ॥ ५० ॥ तत्परिहारार्थ यदि सोपाधिक एव जगत्कर्ता निरूप्यते तदा पूर्वोक्तदोपपरि- हारो भवति । तथापि तदेव न सम्भवतीति तृतीयो दोपः समायातीत्याह सोपाधित्व इति। निवन्धः-सोपाधित्वे परीहारस्तदेव न भवेदिति । तृतीयो ब्रह्मगः सिद्धो जीवेऽप्येवमभेदतः ।। ५१ ॥ प्रकाश:-एतस्य दूपणस्य समाधानाभावात् तृतीयो ब्रह्मगः सिद्ध इत्युक्तम् । इदमेव दूपणं ब्रह्मणो जीवभावेपि ॥५१॥ मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये हि दुर्भगत्वादिकं सम्भवतीति एतयोः समाधान मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये सति तत्कार्ये च निरूपयितुं शक्ये सति भवतीत्याह मायासम्बन्ध इति । निवन्धः-मायासम्बन्धकायें हि परिहायें तयोः क्रमात् । प्रथमस्य परीहारः पष्ठया नित्यतयोदितः॥ ५२ ॥ प्रकाश:-एवमेका शवा ब्रह्मगा अपरा जीवगेति । पूर्वपक्षं निरूप्य सिद्धान्त तत्परीत्यादि, यदि च पूर्वोक्तदोपद्वयपरिहारार्थ पक्ष. सोपाधित्वेन विशिष्यते तदा पैलक्षण्याकामत्वनिवृत्तौ प्रतिसाधनानवकाशात् परिहारो भवति । तथापि, ब्रह्म न सोपाधिक पूर्णज्ञानत्वात्, यनैवं तनैवमस्मदादिवदित्यनुमानेन विशेपणमेव न सम्भवतीति साधकहेतूना- माश्रयासिद्धत्वेन प्रतिसाधनस्य पुनरुजनादुक्तहेतुकृतस्तृतीय आयातीत्यर्थः । एवं जीवभावपीति, ब्रह्मजीवभावानहम्, अनुपाधित्वात, यावं तन्नैयमित्यनुमानात् । पूर्णज्ञानवत्त्वम् अनुपाधित्वश दूपणमित्यर्थः । दूपणान्तरमाहुर्मायेत्यादि । तथाच, जीयो दुर्भ- गः क्लिप्टो भवितुं नाईति, ब्रह्माभिन्नत्वात् , यद् यदभिन्नम्, तत् तदविरुद्धधर्मकम् , महाकाया. भिन्नपटाकाशदित्यपि दूपणमित्यर्थः । इत्याहेति, इति हेतोः एते परिहार्य इत्याशये. नाहेत्यर्थः ॥ ५१ ॥ ॥ ५२ ॥ "भगवतानेक "इदिपाठः । २ "मायामम्म' इतिपाठः।

·, एंट तृतीयस्कन्धार्थः। (भ. ६-७) निरूपयति प्रथमस्य परीहार इति । " सेयं भगवतो माया यन्न येन विरुध्यते" ३-७-८ इति भगवतो मायायाश्च नित्य एव सम्बन्धः पष्टया निरूपितः ॥५२॥ नन्वेवं सति भगवत्तहानिः स्यादित्याशङ्कयाह भगवत्याविरोधित्वमिति । निबन्धः-भगवत्त्वाविरोधित्वं प्रकृत्यैव च सूचितम् । 'असमासात् प्रधानत्वं तेन नोपाधिसम्भवः॥ ५३ ।। प्रकाश:-भगवत्पदेनेत्यर्थः । ननु विक्षेपशक्तिपक्षेपि भगवचाविरोध उप- पद्यत इत्याशङ्कयाह असमासात्प्रधानत्वमिति । भगवतो मायेति पदव्यस्याऽसमा- सादेकार्थत्वाभावः । तेन न मायावैशिष्टयं भगवतः, किन्तु, सा पृथगेव दासीवत्ति- छतीत्युक्तम् (भवति)॥ ५३॥ एवं भगवति परिहारमुक्त्वा जीवे परिहारमाह दितीयस्यति । निवन्धः-द्वितीयस्य परिहारे विरोधात्कार्यवाधनम् । विरोधमात्रमाहोस्विदाये सेयं दृशिर्यतः ॥ ५४॥ प्रकाश:- भगवतो मायेति पदद्वयेनैव प्रथमस्य परीहारः । द्वितीये पक्ष विकल्पयति विरोधात्कार्यवाधनं, आहोस्विद्विरोध एवेति । आये समाधान सेयं दृशिर्यत इति । कार्यबाधनं कर्तुं न शक्यते संसारस्याऽसिद्धत्वात् । नन्वेतदेव न स्यादित्युच्यत इति चेद्भगवन्मायया तदुपपत्तिरिति युध्यताम् ।। ५४ ॥ मूले प्रकृत्येतिल्यबन्तम्, प्रस्तुत्येत्यर्थः । विक्षेपेत्यादि, तद्वैशिष्ट्येन मायावादि- भिस्तथानीकारादुपपद्यते, तथाप्युपाधिसम्बन्ध एव पूर्वोक्तयुक्त्या नोपपद्यत इत्याशक्यानुपाधि- त्याविरुद्धं तत्सम्बन्धमाहेत्यर्थः । एकार्थत्वाभाव इति, शाकल्याभावः । तेनेत्यादि, तथा च, शुद्धं ब्रह्म, मायासम्बद्धस्वविलक्षणजगदुपादानम्, अनुपहितत्वेपि मायासम्बद्धत्वात् । यद् यदनुपहित्वेपि यत्सम्बद्धम्, तत्तत्सम्बद्धस्वविलक्षणकार्योपादानम्, नानावर्णदर्पणसम्बद्धस्वविल. क्षणप्रकाशोपादानसूर्यवन् । शुद्धं ब्रह्म कामाभावे जगत्कर्तृ, अदृषकमायासम्बन्धेन क्रियावत्त्वात् । यद् यददूषकसम्बन्धेन क्रियावत् तत्कामामावपि कर्तृ । अय.कान्तसम्बन्धेन भ्रमदयोवदित्यनु- मानाभ्यां परिहार इत्यर्थः ॥ ५३॥ विरोधादित्यादि, ब्रह्मत्वविरोधादुर्भगत्वादियाधनं वा । ब्रह्मत्वदुर्भगत्वयोर्विरोधो वेत्यर्थः । नन्वेतदेवेत्यादि । कार्यस्य दृश्यमानत्वाचद्विरोधेन ब्रह्मणो जीवरूपेण सर्वक्षेत्रेप्वय- स्थितत्वमेव न स्यात्, किन्तु जीवस्य भिन्नत्वमेवानीकार्यमित्युच्यत इति चेत्, मायया । १ विरोधो देति पाठः।

·(अ.७) सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तथापि युक्तिविरोध इति द्वितीयपक्षे समाधानमाह द्वितीय इति । निवन्धः-द्वितीये भूपणं तस्या विरोधो न तु दृषणम् । विरुद्धकार्यसम्बन्धस्तकृतस्तेन वर्ण्यते ॥ ५५ ॥ प्रकाशः कथं भूपणमित्याशङ्कयाह विरुद्धकार्यसम्बन्ध इति । मायया हि विरुद्ध कार्य दृश्यते । शिरश्छिद्यते जीवति । अन्त्राणि निष्कास्यन्ते स्वस्थवेति ॥५५॥ नन्यत्रापि कोपपत्तिरित्याकाक्षायामाह विरोधोपि प्रतीत्यैवेति । निवन्धा-विरोधोपि प्रतीत्यैव न वस्तुनि यतो बृहत् । दर्शनं ज्ञानिनोप्येवं जीवे सर्वस्य नेश्वरे॥५६॥ इति दृष्टान्ततस्तस्य सत्ये भेदो निरूपितः। तन्निवृत्तिप्रतीकारो दुर्लभस्तेन तत्कथा ॥५७ ॥ प्रकाशः-सर्यभवनसमर्थत्वाद्रह्मणस्तच्छक्तित्वान्मायायाच तयात्वम् । अय. मात्मविपर्यय ईश्वरस्य कार्पण्यादिः स्वरूपे ज्ञाते न भविष्यतीत्याशङ्कयाह दर्शन विरुद्धमका तदुपपत्तिरीश्वरत्वेपि कार्पण्यायुपपचिरिति वुध्यताम् । तथा चैतस्यापि "सेयम्म- गवतो माये"त्यनेनैवोत्तरं सिद्धमित्यर्थः ॥ ५ ॥ समाधानमाहेति, यन्न येनेत्यादिना समाधानमाहेत्यर्थः। दृश्यत इति, ऐन्द्रजालिकेपु दृश्यते ॥ ५५॥ अत्रापीति, युक्तिविरोपेपि । सर्वेत्यादि, तथा च, कार्पण्ययन्धनादिरूपेण माया भवतीति नकार्पण्यं न बन्धनमतो न वस्तुतो विरोध इत्यर्थः । वस्तुस्वरूपं मूले उक्तम्, यतो वृहदिति, यतो जीवोपि ब्रमात्मक एवेति, तथा च, विरुद्धधर्माणामध्यासमात्रत्वात् तावन्मात्रेण जीवानां वस्तुतो ब्रह्मभिन्नत्वं न कल्पयितुं शक्यत इति यन्न येनेत्यस्य तात्पर्यम् । नन्वयं कापण्यन्धनादिनमो जीवत्वरूपानभिजस्य का तदभिशस्याऽपि या! । आधे तु समापिरुपपद्यते, परन्त्याय पक्ष एका- सङ्गतः । ज्ञानिनापि मंत्रयेण तदुक्तः, उक्तीनाचानुभवपूर्वकत्वात् । एवं सिद्धे उक्तनमस्य साधारण्ये अमरहितादीश्वरासिद्ध एव जीवस्य भेद इत्यागकायां ज्ञानिनस्तादृशप्रतीतायपि न मेदसिद्धिरिति प्रतिपादयितुं "यदर्थन बिने"त्यादिश्लोकद्वयस्य तात्पर्य यदन्त माहुः अयमित्यादि, उतरूपः। अर्थ विना भ्रमः ईश्वरस्य कार्यस्यादिः 'पराभिध्यान सूत्रोक्तं यजीव. वन्धरूपं कार्य सस्यादिः, पूर्वकालीनः, सजीवस्वरुपे ईश्वरामिन्ने ज्ञाते न भविष्यतीत्या- शक्य ज्ञानतोत्त्येपि तत्समाधानमाहेत्यर्थः । अत्र कार्यस्यादिरित्यत्र कार्पयादिरिति पाठः १६ विवरग मा 1-7- भारभ्य मेवात मन पान" ति प ·। . तृतीयस्कन्धार्थः। (म.७) ज्ञानिनोऽप्येवमिति । यस्तु जीवे ज्ञानी जीवस्वरूपाभिज्ञः।जीवस्वरूपं तु सर्वावस्थासु भासत एव, ईश्वरस्वरूपमेव परं न भासते । अतः स्वमद्रष्टा भगवानेवेति वेन सह स्वस्याऽभेदज्ञानात्स्वशिरश्छेदः स्वमे भासते । वस्तुतस्तु जीवस्वानशरीरस्य शिरश्छेद ईश्वरेण दृश्यते, स्वयं च तदभेदात्पश्यति । सुपुप्त्युत्क्रान्त्योरेव भेददर्शनम् । शारी- रात्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परिप्वक्तोऽन्यारूढ इति भेदेन निरूपणात् । ब्रह्मविदरतत्र भेदेनाऽनुभवः । अन्यस्य त्ववोधस्तदाह इति दृष्टान्तत इति । स्वमदृष्टान्तेन सत्ये भगवत्स्वरूपे देहाझेदो निरूपितः । तत्र द्रष्टा भगवानेवेति । तर्हि शिरो जीवस्येत्यत्र किं प्रमाणम् ? तत्र द्वितीयो दृष्टान्तो यथा जले चन्द्रमस इति । यस्तु देहादिसंसारे जलपाये अहमिति मन्यते तस्यैव कम्पादिर्न त्याकाशस्थस्य । अतोऽभेदेपि जीवस्यैव प्रतिभाति । जीवस्वरूपाभिज्ञ इति, तस्याप्येवं स्वशिरश्छेदादिदर्शनम्भवतीति मूलेन सह योजना । ननु तत्र का वा उपपनिरित्याकाहायामाहुर्जीवस्वरूपं वित्यादि । भासत एचेति, सर्वेषां भासत एव । अत इति, जीवस्वरूपस्य सर्वदा भानात्। भगवानेवेति, द्वितीय- स्कन्धप्रथमाध्यायसमाप्तौ "स्वमजनेक्षितैक" इत्यस्य सुबोधिन्यां स्वमगोलकस्य मिथ्यात्वा- सदभावनेन्द्रियलयेन च जीवस्याद्रष्टुत्वव्युत्पादनाद्भगवानेव । अभेदज्ञानादिति, भेदज्ञाना- भावात् । तथा च, जीवस्वरूपानभिज्ञस्य निद्रया ईश्वरभेदस्फूर्त्यभावात्स्वशिरश्छेदो भासते । ज्ञानी तु तदभेदात् स्वयं पश्यतीति दर्शनमुभयोः समानम् । तथा च, यथा स्वाप्नदर्शनं जीव- भेदापादकं न भवति, तथा जाग्रत्यपि कार्पण्यादिदर्शनं न जीवेश्वरभेदापादकमित्यर्थः । ननु यथा जीवस्वरूपज्ञानरहितः स्वमे ईश्वरभेदस्फूर्त्यभावास्वशिरश्छेदादिकं पश्यति, तद्वत् ज्ञान्यपि पश्यतु, न त्वभेदादित्यत आहुः सुपुप्तीत्यादि । तथा च, तत्रैवमिदं "सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त" इतिज्ञानित्ववचनात् । ज्ञानवत एव तत्र तथात्वादन्यत्राभेदादेव दर्श- नम्, न तु भेदास्फ्यैत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानिनस्तत्र भेददर्शनम्, स्वमे भेदास्फूतिरेवाद्रियताम्, किमभेदामहेणेत्यत आहुः ब्रह्मेत्यादि । अयोध इति, न बाह्य वेदनान्तरमिति तत्र श्रवणा- दन्यस्यायोधः । तथा च, ज्ञानिनोऽवस्थान्तरे भेदस्फूर्त्यभावे अज्ञानस्य चीजत्येन वक्तुमशक्यत्वात्, ज्ञानमेव बोजत्वेन वक्तव्यम् । तद्यदि ईश्वरभेदज्ञानं तथा, तदा सुपुप्त्युक्त्रान्त्योरेव भेदबोधि- कायाः श्रुतेविरोध इत्यवस्थान्तरे अभेदज्ञानमेव हेतुत्वेन वक्तव्यम्, तथा सति सिद्ध एवा- वस्थान्तरे ज्ञानिीवस्य ईश्वराभेदस्तदेतत्स्वमदृष्टान्तेनाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति स्वमेत्यादि । इति दृष्टान्तत. सार्वविमक्तिकस्तृतीयाथै तसिः । स्वमदृष्टान्तेन सत्ये भगवतः स्वरूपे द्रष्टरि सति तस्य ज्ञानिनोऽज्ञानिनश्च द्रष्टुः स्वामाद्देहानेदो निरूपित इति योजना । तथा च, तत्र स्वाम- भ्रमो ज्ञान्यज्ञानिसाधारण इति मैत्रेयोक्तदृष्टान्तवाक्यनलेन जीवस्येश्वरभेद आपादयितुं न .

·. (म.७) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमशागतार्थप्रकरणे ५२०/- १०१ तच्छिरः । अस्यानर्थस्य निवृत्तिः स्वतो न भवतीति तनिवृत्युपाय उच्यत्त इत्याह तन्निवृत्तिप्रतिकार इति, "स वै निवृत्तिधर्मेण"(३-७-१२) इत्यादिना ॥५६॥५७॥ मार्गद्वयेनानर्थनिवृत्तिः, भक्तिमार्गेण ज्ञानमार्गेण च । तत्र प्रथमे शनैस्तिरोभाव इति मैत्रेयाभिप्रायः । सर्वतिरोभावस्तु भगवत्साक्षात्कारे । तदा न स्वमदर्शनम् । जागरणेपि न देहादावात्मबुद्धिः, किन्तु सुपुसिवत्सर्वदा ब्रह्मानन्दानुभवः । निवन्धः-निदर्शनं सुलभंसाधनंचगूढा सूक्तिस्तेन वै तत्पकाराः। तदुक्तं वै दर्शनं यन्न भेद्यं सेवाहेतुःशास्त्रनिष्ठेयमाद्या ॥५॥ प्रकाशा-तत्र प्रथमपक्षे मुक्तिर्वक्तव्येति मैत्रेयः कैमुतिकन्यायेन "अशेपसके शशमम्" ३७-१४ इति लोकेन निरूपयतीत्याह निदर्शनं सुलभमिति। दृष्टान्तोत्र सुलभः । सर्वेषामेव भगवद्गुणानुवादे परमानन्दानुभवात् । साधनं च सुलभं सर्वत्र सतां भगवद्गुणकीर्तनस्य नित्यत्वात्। चकारान्नात्र देशाद्यपेक्षा। नन्वेवं सति कथं न सर्वेपा- मनों निवर्तते तबाह गूढा सूक्तिरिति । समीचीना भगवचरित्रोक्तिः, गूढा गुप्ता । तेनैव हि भगवत्प्रकाशः स च दुर्लभ इति न सर्वमुक्तिः । अत एव भक्तिमार्गा दुर्लभ इति तदर्शनमुक्तम् । ज्ञानमार्ग उक्तः । तदपि तदेव दर्शनम् । यन्न भेयमात्मनो भेदं भासयति । एवं मार्गद्वयस्यापि सेवा हेतुः । भगवत्सेवया द्वयमपि प्राप्यत इति । सापि सेवा शास्त्रनिष्ठा पञ्चरायोक्ता न स्वेच्छया यथाकथञ्चित्कृता । इयमाद्या प्रथमत एवं कर्तव्या । पश्चाद्भगवत्प्रसादे तदुक्तप्रकारेण स्वेच्छयापि सेवा भवतीत्यर्थः ॥ ५८ ॥ अयं सिद्धान्तो ज्ञातव्य इत्येवाभिप्रेत्य सर्व पृष्टमित्याह तदर्थमेवेति । निवन्धः-तदर्थमेव सकलं पृष्टं दुर्लभसङ्गतः। अतोऽपि न विसर्गत्वमन्यशेषाद्यवीयसाम् ॥ ५९ ॥ शक्यत इति कापण्यादेायिकत्वमेव विरोधपरिहारे उपपत्तिरित्ययः । द्वितीयदृष्टान्ततात्पर्यमाहु- स्तीत्यादि । तहीति जीवेश्वरयोरुभयोरपि सामदेहाद्भिन्नले । एवं जीवेश्वराभेदेपि जीवस्यैव आन्त्या संसार इति श्लोकद्वयेन समर्थितम् । तथा सति तस्य निवृत्तिसत्कारणनिवृत्या भवति नान्यथैति कारणनिवृत्त्युपायोन्वेष्टव्यः । स को वेत्यपेक्षायां स वै निवृत्तीत्यादिकं वदतीत्याश- येनाहुः अस्येत्यादि ॥ ५६ ॥ ॥ ५७ ॥ शनरिति, मार्गस्य दुर्लभवाच्छनारति मूलानु- सारेण चोध्यम् ॥ ५८ ॥ सर्व पृष्टमिति, विदुरेण पुनः सर्व 1 "कार्यादेः" अधिकम्। न पृष्टम् ।

·१०२ तृतीयस्कन्धार्थः। (म. ७-८) प्रकाश:-अनेन संर्गत्वमेव समर्थितमित्याह अतोपि न विसर्गत्वमिति) यवीयसां ब्रह्मादीनां सृष्टिकर्तुमंगवतो विभूतिशेषत्वात् । एवं पूर्वपक्षाध्याये विभूतिजानार्थ प्रश्नः समर्थितः ॥ ५९॥ विभूतिज्ञानं च भागवतादेव भवतीति तस्य प्रस्तावनेत्याह श्रीभाग- चतमेवात्रेति । निवन्धः-श्रीभागवतमेवाऽत्र श्रोतव्यं नान्यदस्ति हि । स्वज्ञानख्यापनार्थ हि तदुपाख्यानमीरितम् ।। ६० ।। प्रकाश: --अन्यतः श्रवणं वारयितुं परम्परामाहेत्याह स्वज्ञानख्यापना- मिति ॥ ६॥ कयं ब्रह्मणो विभूतित्वमित्याशङ्कयाह तदुद्भवस्तदाज्ञप्त इति । निवन्धः-तदुद्भवस्तदाऽऽज्ञप्तस्तपसा तोपिते हरौ । स्तुते सम्प्रार्थिते चैवं वोधितः सर्वमेव हि ॥ ६१ ॥ चतुर्मुखश्चकारेदं यथापूर्वं तदाज्ञया । इति दर्शयितुं पृष्ट उपोद्घात त्रिभिर्जगौ ॥ ६२ ॥ प्रकाश:--सप्तधा यो भगवत्सम्बन्धी स तस्य विभूतिः । आवेशी भवती- त्येके । अत्र गुणातीतात्सृष्टिमुक्त्वा सगुणात्सृष्टिवक्तव्या, सापि "पिरिश्चोपि तथा चक्रे" ३-१०-४ इति दशमाध्याये वक्तव्या । मध्येऽध्यायत्रयेण कथं सगुणात्सृष्टि- रित्याशङ्कयाह इति दर्शयितुं पृष्ट इति । त्रिभिरुपोद्धातो निरूपितः । अनेन विभू- तित्वनिरूपण एव तात्पर्यमिति ज्ञापितम् । यतः सृष्टिरल्पेनयोक्ता ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ निरूपणे हेतुमाह पद्मकल्प इति । निवन्धः-पद्मकल्पः सात्त्विकानां श्रेष्ठस्तं तते उक्तवान् । अनेनेति सप्चमाध्यायस्थेन 'तद्विभूतीर्वदस्खे'तिप्रभेन मूले “यवीयसान्न विसर्गत्वमि"- त्यन्वयः। एवं सप्तमाध्यायो विचारितः ॥ ५९॥ अष्टमाध्यायं विचारयन्ति विभूतिज्ञानमित्यादि । भवतीति, विमूतिर्भवति । सप्त- प्रकारास्तु तदुद्भवत्वं तदाज्ञप्तत्वं तपसा तदोपरत्वं तस्तावकत्वं तत्मार्थयितृत्वं तद्बोधितत्वं तदाज्ञा- कारित्वमित्यते मूलाबोध्याः ॥ ६० ॥ अत्रेति, सृष्टिप्रकरणे । इतीति इत्यादिभिः षड्भिः अध्यायत्रयेणेति, सप्तमादित्रयेण । इति दर्शयितुमिति, उक्तमकारैः सप्तघा भगवत्सम्बन्धित्वेन विभूतित्वं दर्शयितुम् । अल्पेनेति, मठमाध्यायस्थेन "स पद्मकोश" इत्यादिश्लोकद्वयन ॥६१॥६२॥ पझकल्पस्य ·०३ (स. ८) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे पूर्वस्य प्रलयं शिष्टं हेतुं चाह विशुद्धये ॥ ६३ ॥ प्रकाश:-पद्मकल्पात्पूर्वकल्पस्तामसो भवितुमर्हति । अतस्तस्य प्रलयो निरूप्यते, तत्र यः शिष्टः शेपशायी भगवान् स चोचरत्र हेतुत्वार्थ निरूप्यते । अतः पद्मकल्पोऽत्यन्तं शुद्धो भवति ॥ ६३ ।। अत्र कल्पभेदेषु पदार्थानामन्यथात्वं दोपाय न भवतीति ज्ञापयितुं पृथिच्यानि- रूपत्वमाह जघनान्जपृथपैरिति । निबन्ध-जघनाजपथग्रुपैत्रिधा भूमेनिरूपणम् । ब्राझे पाझे वराहे च तेन नाऽन्योन्यदूपणम् ॥ ६४ ।। प्रकाश:-ब्रह्मकल्पे विराजो जघनरूपा पृथिवी । पद्मकल्पे तस्यैव नाभिपद्म- रूपा । बराहकल्पे तु पृथग्रूपा । तत्राप्यादिवराहकल्पे ब्रह्मणाप्तलादिपञ्चलोकानां हस्ते- नोद्धृतिः कृता, पुष्करपणे च स्थापिता । सैव मामा पुनमगवतोद्धृता वराहकल्पे । अयं तु श्वेतवाराहकल्पस्ततोपि विसशस्तेन दृष्टश्रुतयोर्विरोधो न मन्तव्यः ॥ ६४ ॥ ननु बहूनां कल्पानां विद्यमानत्वात्कथं त्रयमेव निरूपितं तबाह । प्राकृत प्रयमेतदिति । निबन्धः-प्राकृतं त्रयमेतत्स्यादन्येष्वेकं यथोचितम् । अतस्त्रिधा भागवते भुवो रूपनिरूपणम् ॥ ६५ ॥ प्रकाश:-अन्ये कल्पा एतद्विकाराः। अत एतेषामन्यतरस्य तेषु पृथिव्या- दीनां रूपं भवति । अत्र निदर्शनार्थमाह अतस्त्रिया भागवत इति ॥६५॥ तेषु कल्पेप्यन्यानपि धर्मान् विवेचयति पुरुपाययवैरिति । निबन्धः-पुरुपावयवैः सर्वं यदा तस्य पृथन हि । पृथिवी वा समुद्रा वा परिखामध्यवत्पुरम् ॥ ६६ ॥ तदा सर्व हरिमानी न मानीत्यपरे विदुः ।। प्रकाशा-ब्रह्मकल्पव्यवस्थेयम् । तदा भगवतः सकाशात्टथिन्यादीनां न पुष्करपणे च स्थापितेति, एतेन "तत्पुष्करपणेअययदि"ति श्रुतिः स्मारिता, पद्मकल्पीयाण्डस्थितिश्च चोधिता ॥६॥६४]] अतस्विधेति मूले । अत इति, सर्पवदेतिहाससाररूपत्वात् ।। ६५ ।।

·(१८) १०४ तृतीयस्कन्धार्थ । भिन्नतयाधस्थानम् । एफमेव रािपमानरगजलमध्ये परिखामध्यनगरमिर तिष्ठति । तस्मिन् क्ल्पे सर्व हरिरेव शरीरत्वात्, यतः स मानी । अन्ये स्याहुः, निराशरीरं भगवता नारायणेन लीला) करणत्वेनैव गृहीतमिति । तस्मिन्पक्षे पीडामाण्डं विधं न भगवत्स्वरूपमित्यर्थः । स्वस्यैव समसायित्वेपि कामधेन्वादिदृष्टा- न्तन तात्मस्कृतिः । किन्तु आत्मीयत्वेनैर स्फुरणम् ।। ६६६ ।। द्वितीयपक्ष निरूपयति यदेति । निवन्धः-यदा पद्मात्सर्वमिदं तदा पूर्वकथा न हि ॥ ६७॥ जलं च मध्यतः सृष्टमथवाऽण्डस्य मध्यगम् ॥ ६७ ॥ प्रकाश:-पद्मफल्पपक्षे प्रलयजलमपि नास्ति । किन्तु तिरोहितो नारायणः फेलं नाभिपग्रमेव स्थलकमलात्तिष्ठति । जलं च तन्मध्ये पुनः सृष्टम् । अण्डमध्ये चा परियामध्ये इत्यादि, द्वितीयकन्धे प्रकल्पस्य निरूपितत्वाचनत्यसन्दर्भण तथा तिष्ठतीत्ययसीयत इत्यर्थ । ननु मानित्वपक्षे भगवतो नात्मत्वेन जगपूर्षि, तथा वचनाभावात् । अत आलीयत्वेनैव वक्तव्या, तथा सति कथ मानित्वमित्यत आहु स्तस्यैवेत्यादि । तथा चात्मीयत्येन सचापि न मानित्यहानिरित्यर्थ ।। ६६ ॥ एव प्रसकल्पीयविराव्यवस्थामुफ्त्या पद्मकल्पीया यत्तुमाहु द्वितीयपक्षमित्यादि । जरमपि नास्तीति । नवमाध्याये "क्सनाभस्तिरोदध" इत्युक्तेस्तदावरणभूतालमपि तिरोहितमतो नास्तीत्यर्थ । ननु तर्हि "न्यपाद्वायु सहाम्भसे 'त्युक्तस्य विरोध इत्या- भासयामा जलं चेत्यादि । "तपय तन्नाभिमर सरोजमात्मानमम्भ श्वसन वियथे"ति वाक्ये नामे सरस्त्यनिरूपणेन तर तसुन मृष्टमित्यवगम्यते । अन्यथा नारायण- निवासभूतम्य महाजरस्य ममग मातुमास्यत्यान्यपादि"त्युक्तिविरोधापते । ननु तत्र "विवृद्धविज्ञानपर' इति ब्रह्मविशेषणान्महाजरपानेपि न विरोध इत्याशकायां पक्षान्तर- माहु अण्डमध्ये येत्यादि । तथा चैव तउरसद्भावानीकारपि तत्कल्पे अण्डनिभेदस्यानुक्त- स्वादण्डसचाहीरायो । तथा सत्यावरण तर तिष्ठत्यण्डोपरि । मध्ये विराजितिरोहिते मध्यस्थन- रम्य न्यादित्यनेन पानमुच्यत इति न कोपि विशेष इत्यर्थ । ब्रह्मकल्पादस्मिन् विशेषान्तर- दाहु तदेत्यादि । 'अने रोसन मा रीनान् कल्तिास्मीतियाक्यत कमरापर्वम् । एते मेवा गरियो कारमायागरिदिन' इतिवाक्यन मये भगदशा भगवन्मायासहिता- धेति भयमित्यर्थ । न चात्र कारमादित्य तो नात्त मितिशयम, कारसाहित्यस्य प्रभ "काल फर्म स्वभाव चे निवाक्यात् । एव चौपयाक्ये कारमावस्योत लेपि परिणमन्मनो कार्ययोदर्शनान् म्यमावर्मणारपि साहित्य विवक्षित ज्ञेयम् । विध, यथा द्वितीयकन्ये "भयन्तु मा स्प मरिकस्स उदाइन" इतिवारयाद्विक्ससहितमासस्य पसेपि सत्यात, ·(अ.८) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्यप्रकरणे विराजितिरोहिते कमलमात्र प्रादुर्भूतं तिष्ठति । तदा कमलात्सर्वम् । सर्वे भगवदंशा भगवन्मायासहिताश्चेति ॥ ६७६ ॥ तृतीयकल्पमाह कदाचिजलवद्भूमिरिति । निवन्धः-कदाचिजलवद्भूमिः पृथगेव विनिर्मिता॥ ६८ ॥ कटाहमूले गमनं तदा तस्या निरूप्यते । न समुद्रास्तदा सप्त न तथा विस्तृता च भूः ॥ ६९ ।। प्रकाश:-यथा पमफल्पे जलनिर्माणमेवं वराहकल्पे निर्माणम् । कटाह- मूले रसातले तदा सप्तसमुद्राणां सद्भाचे प्रमाणाभावात्पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा पृथिवी न भवति । ज्योतिःशास्त्रविरोधाच ।। ६९ ॥ अन्यदपि वैलक्षण्यमाह न शेत इति निवन्धः-न शेते प्रथमे कल्पे तिरोभावस्तु तस्य हि । द्वितीये शयनं तस्य तृतीयेपि कचिद्भवेत् ।। ७० ।। प्रकाशः ननु ब्रह्मकल्पातिरिक्तकल्पेषु कथं सर्वस्य भगवन्मूलत्वं तत्राह तदु- डारादिति । कथा, तथा "पाझं कल्पमयो शृण्वि"ति प्रतिज्ञाय तृतीयस्कन्धे कर्तृस्वरूपद्वैविध्यकधनादत्रापि महाकल्पे पाझे गुणातीताचद्विकल्पेषु सगुणादिति बोध्यम् ।। ६७ ॥ एवं पामकल्पव्यवस्थामुक्त्या वाराहव्यवस्थामा तृतीयेत्यादि । भूनिर्माणमिति, नारायणेन कृतमित्यर्थः । मुले तस्येति, आदिवाराहस्य ब्रह्मणश्च । तदेति, वाराहकल्पे । एवं च पद्मकल्पपि पृथिवी ब्रह्मकल्पापेक्षया स्वल्पेतिप्रतिभाति, पद्मस्याण्डमध्यगत्वात् ॥६॥६९|| मूले, न शेते इति, नसरुले गोलस्य ऊर्मचार शक्लस्यानुलमान तिरोभारस्यो- कत्याच तथेत्यर्थः । (मूले ) तस्येति, नारायणस्य। भगवतयोद्धार इत्यादि । एतेन पाल्पे अवयवांशत्वात्सर्वस्य भगवन्मूलत्वम् । पाराहक्लेपि पूर्वमतलादिपयोद्धारस्य तन्मजनस्य च कथनेन शेपलोकस्थितिसूचनापूर्वाण्डस्थितिसिद्धौ तदुद्धारादित्यनेन अययन- शभूताया एवोद्धार आयातीति सर्वस्य परम्परया मगमन्मूलत्वमित्यर्थः । कः पूर्वपक्ष इत्यत आहुः विराज इत्यादि, तथा च 'विराइतिरिक्तः कः शेत' इति पूर्वपक्ष इत्यर्थः । २ "शृणु" इति मियापदस्य क "ARE " तस्य महाकविकपमदन स्वम्पदैविध्ययनान् । "प्रतिज्ञापा" पाठः। १४ ·१०६ तृतीयस्कन्धार्थः। (५.८) निवन्धः-तदुद्धारात्तदाधारात्तन्मूलं सर्वमत्र हिं। अयं नारायणः शेते पूर्वसृष्टं निपीय तु ।। ७१ ।। प्रकाश:-भगवतवोद्धारः पृथिव्याः कृतः। पप्रकल्पे पद्मस्य स एवाऽऽधारः, अतस्तन्मूलत्वम् । एवं कल्पमेदेन विरोधं परिहत्य “उदाप्लुतं विश्वम्" इत्यत्र कस्य- चिच्छयनं निरूपितम् । वत्र पूर्वपक्षपरिहारार्थमाह अयं नारायणः शेत इति । वि- राजः शयनं न सम्मवतीति शङ्का । उत्तरं तु तिर्यग्गोलाभिप्रायेण । अस्यापि कल्पस्य पूर्वमपि पमकल्प एव । “अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यान ।। ७१ ।। शयनस्थानमाह स्वाधार इति । निवन्धः-स्वाधारेऽण्डकटाहे वा जलमध्ये तु तत्स्थितिः। उदरस्थं जगत्सर्वं रजोरूपेण वर्तते ॥७२॥ प्रकाश:-स्वस्मिन्नेव जलं कल्पयित्या तस्मिन् शेते दैनंदिनप्रलयस्तादृशोपि भवति । अन्यथा नारायणस्य शयनं न सम्भवति । अथवा, यथाश्रुतानुरोधेन पक्षान्तरं कल्पनीयमित्याह अण्डकटाहे वेति । तदा निद्रानिमित्तं प्रलयोऽभूल्लोकत्रयस्य । तदा नारायणोऽवेक्षको मिन्न एव, पूर्वोक्तपुरुषानिस्तस्य वान्तर्यामिरूपः। उभयत्रापि तिर्यगित्यादि । ज्योतिःशास्त्र इवास्मिन्नपि कल्पे तिर्यग्गोलोक्तौ विराजेपि शयनं सम्भवत्येवेति पूर्वपक्षपरिहार इत्यर्थः । 'उदाप्लुतमि'त्यनेनोक्तस्य कल्पस्य पद्मकल्पविकल्पत्व. बोधनायाहुः अस्यापीत्यादि ॥ ७० ॥ ॥ ७१ ॥ स्वस्मिन्नित्यादि । उदाप्लुतमित्यादि । सन्दर्भ स्वस्य लोकपमाधारत्वमुक्त्वा तल्लो. कपने "स उ एव विष्णुः प्रावी विशदि"त्यादिना स्वस्यैवाधेयमुच्यत इति जलाधारत्वमपि तस्य सुवचमित्यर्थः । तादृश इति, सर्वप्रलयरूपः । ननु सर्वप्रलयरूपताकल्पनस्य किं प्रयो- जनमत आहुः अन्यथेत्यादि । स्वाधारे स्वस्य शयनकल्पनं क्लिप्टमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । यथा श्रुतानुरोधेनेति, अष्टमाध्याये अण्डनाशनिरूपणाभावाचदनुरोधेन । नन्वस्मिन् पक्ष विराजः स्थितत्वेन सर्वलोकाप्ययाभावादन्तःशरीरे तस्थित्यभावे नारायणेन स्वान्तः किं दृष्टं ! कश्च नारायण : इत्यपेक्षायामाहुः लोकत्रयेत्यादि । पूर्वोक्तपुरुषादिति विराटशरीरात् । अनुक्तत्वाद्भेदोपि यक्तुमशक्य इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तस्य वेत्यादि । नन्वेवं कल्पनात् क्लेशस्य किं प्रयोजनम् ? यथा कथञ्चित् श्रुतमपि पापानि हरिप्यतीत्यत आहुः "स्यिते" पाठः।

·(अ.८) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १०७ जलमध्य एव स्थितिः, यावत्सम्भवानां पदार्थानां हानोपादाने कर्तव्ये । अत्र विरो- धमाशङ्कय परिहरति उदरस्थं जगत्सर्वमिति । जले मनं जगदिति प्रथमतो निरूप्य " अन्तःशरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्म " इति पुनरन्तनिरूप्यते । तत्राधिभौतिकं नष्टम्, आ. ध्यात्मिकमन्तःप्रवेशितमितिव्यवस्था । तदाह जगत्सर्वरजोरूपेण वर्ततं इति।।७२।। राजसत्वे हेतुमाह न मृडमिति । निवन्धः-न मूढं न प्रकाशं च कृष्णदृष्टया तदुद्गमः । सङ्कोचश्च विकाशश्च नांऽन्यथेति तथोद्गमः ॥ ७३ ॥ प्रकाश:-तस्य निर्गमने हेतुमाह कृष्णदृष्ट्येति । तत्रापि हेतुमाह सको- चश्चेति । अन्यथा सङ्कोचविकाशौ न सम्भवतः ॥ ७३ ।। अस्मिन् कल्पे तत्त्वानां न नियम इति ज्ञापयितुं स्थानापत्तिमाह प्रथमे तु महत्तत्वं यथेति। निवन्धः-प्रथमे तु महत्तत्त्वं यथा पद्मं तथाऽपरे । परिपालकरूपेण प्रविष्टो वेदरूपतः॥७॥ ब्रह्मा स्वयमभूद् द्वेधा स्वयमोंन्तरम् पृथक् । अनन्तदृष्टितो भ्रान्तस्तदृष्ट्या तस्य दर्शनम् ॥ ७५॥ यावत्सम्भवानामित्यादि, यावान् सम्मवो येषां ते यावत्सम्भवास्तेपाम् । अत्र यावरसम्मा- वनमिति पाठः प्रतिभाति । तथा च, विदुरेणापि संशयनिरासार्थ प्रयतितत्वादाधुनिकैरपि यावच्छक्यं विधेयमतस्तथेत्यर्थः । एवं विरोधद्वयं स्थानविषयकं स्वरूपविषयकं च परिहृतम् । जगद्विपयक स्वरूपविषयकं परिहर्तुमाहुः भवेत्यादि । ७२ ।। कृष्णस्टचेति । भगवद्विचारण। तत्रापीति, विचारात्मकदृष्टायपि । अन्यथेति राजसत्वाभावे । तथा चोद्गमविचारे जगतो राजसत्वं हेतुरित्यर्थः ।। ७३ ।। अस्मिन्नित्यादि । प्राथमिकात्सप्रकल्पाद्विकल्परूपे अस्मिन् सर्वेषां तत्वानां नोत्प- तिनियमः, कतिचनमाचीनान्येव तिष्ठन्ति, कानिचिदेवोत्पद्यन्त इति नापयितुं विश्वन्य- क्तिस्थानत्योसचिमाहेत्यर्थः । महत्तवेत्यादि । पूर्वन्तु मायायां पुरुषेण भगववीर्यादुत्पन्नो महत्तत्त्वरूपो जगदइकुरस्ततोऽण्डात्पुरुप एष विश्वरूपः । तदिच्छामात्रेण चातुर्वर्ण्यपर्यन्ता नान्यस्यति ।

·। अ.८-९ १८८ तृतीयसन्धार्थः। प्रकाश:-महत्तत्त्वस्थानीयं पद्म, तदेव जगदाधारम् । ततः कथं ब्रह्मोत्पत्ति- रित्याशङ्कय भगवानेव तत्र प्रविष्टा ब्रह्मरूपेण जातः, परं शब्दब्रह्मरूपेण प्रविष्टः । अतः पुरुपस्थानीयोऽप्ययं ततो न्यूनरूपतया व्यपदिश्यते । पद्मकल्पेऽयमेव विराट्स्थानीयः। अस्य शब्दब्रह्मात्मरूपस्य कार्यद्वयसिद्धयर्थरूपद्वयमाह ब्रह्मा स्वयमभूद्वेधेति ।तम्रा. र्थरूपः स्वयं चतुर्मुख एव जातः । यतो रूपप्रपञ्चोद्भवः । अंत: शब्दब्रह्मरूपोपि जातः। यतो वेदा जाताः । यद्यप्यभेदेन वचनं तथाऽप्यर्थाच्छन्दात्मकः पृथक् । नन्वेवं मह- तस्तस्य पमे समुद्भूतस्य कथं स्वकारणान्वेपणे भ्रमस्तवाह अनन्तदृष्टितो भ्रान्त इति। यदा पुनस्तदृष्टिरन्तदृष्टिस्तदा तस्य दर्शनम् ॥ ७४ ॥७॥ तत्र यादृशो दृष्टस्तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपमित्याह साकारमेवेति । निबन्धः-साकारमेव तद् ब्रह्म कारणं च तदेव हि । इति तद्वर्णनं स्तोत्रं तद्ब्रह्मत्वाय वर्ण्यते ।। ७६ ॥ प्रकाशा-अस्मिन्कल्पे पद्म ब्रह्मा च नास्तोज्यत्किञ्चिदस्ति । एतस्य यत्कारणं तश्चेत्साकारं तदा ब्रह्मैव तथा। कारणान्वेपिणा हि कारणमेव दृश्यते । अतस्तदेव का- रणमिति ज्ञात्वा भगवदर्णनं स्तोत्रं च । अस्मिन् स्तोत्रे भगवत्स्वरूपनिर्णयः ॥७६ ॥ सहयापि स्तोत्रश्लोकानां ब्रह्मत्वनिर्णय इत्याह एकविंशतिभिरिति । निवन्धः--एकविंशतिभिर्नित्यं भजनं जन्मनः फलम् ॥ चतुर्भिः प्रार्थ्यते तावत्संसारे तद्धि दुर्लभम् ॥ ७७ ॥ प्रकाश:-"एकविंशो हि पुरुषो भवति दशहस्त्या अगुलयो दशपद्या आत्मै. सृष्टिः। अत्र तु, महत्तत्त्ववज्जगदड्कुररूपं समन्ततो नाण्डोत्पत्तिस्तस्यात्र प्राचीनस्यैव विद्यमा- नत्वात्, अतः कथं ततो ब्रह्मोत्पचिरित्याशयेत्यर्थः । अत इति शब्दब्रह्मरूपत्वात् । कार्यद्वयसिद्धयर्थमिति नामरूपात्मककार्यद्वयसिद्धयर्थम् । पृथगिति, नामरूपयोरैक्याभावात्पृथ- गित्यर्थः । तस्य दर्शनमिति, कारणस्य दर्शनम् । ॥ ७५६ ।। एवमष्टमाध्यायो विचारितः । नरमं रिचारयन्ति । तत्र यादृश इत्यादि । अन्यदिति महतत्त्वादिकम् । स्तोत्रप्रयो- जनमाहुः अस्मिन्नित्यादि । तथा च, स्वरूपनिर्णयाय स्तोत्रमित्यर्थः ॥ ७६ ।। पम । ३ अन्तः पाठः विदुभयं नानि ।

·#
(म.९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमजागवतार्थप्रकरणे
१०९
कविंशः इति । किमनेन सिद्धमित्याकाहायामाह नित्यं भजनम्, तदेव
जन्मनः फलम् , तचतुर्भिः श्लोक। प्रायते, वस्तुतो भगवलसादः प्रार्थनीयः ।
तस्याप्येतत्कारणमिति तावदिदमेव प्रार्थ्यते। यतः संसारे दुर्लभमेतत् । भजनसिद्धयर्थ
तत्र चत्वारो ः प्रार्थिताः । तेनैवार्थाद्भजनं प्रार्थितं भवति ॥ ७ ॥
तान् गणयति सात्त्विकत्वमिति ।
निवन्धः--सात्त्विकत्वं गुणासक्तिर्वाचकाविस्मृतिस्तथा ।
अनुद्वेगश्च सर्वत्र कृष्णतस्तद्धि नाऽन्यथा ॥ ७८ ॥
प्रकाशा-नन्वेतच्चतुष्टयं प्रमाणादेव साधनीयमित्याशयाह कृष्णतस्ताडि
नान्यथेति ॥ ७८॥
नन्वे प्रार्थनायां कथं न सिद्धवत्कारेण सर्व दत्तवान् ? फिमिति साधनमुपदि.
एवानित्याशङ्कयाह प्रेम्णा न सेवनं यस्मादिति ।
निबन्धः-प्रेम्णा न सेवनं यस्मादुपदेशस्ततः कृतः ।
आये तपस्ततो ज्ञानं तेनाऽन्यस्तत्फलं ततः ॥ ७९ ॥
द्विरूपं हृदयोत्साहस्तेनेवाऽविस्मृतिस्ततः ।
प्रकाश:- ननु प्रार्थनानुसारेण नोत्तरं किन्तु "भृयस्त्वं तप आति', इत्या-
दिभिन्न एवोपदेश इत्याशङ्कयाह आये तप इति, साधनं घुपदिश्यते सात्विकत्वं
तपसा भवति । भगवद्गुणेष्वासक्तिर्ज्ञानेन भवति, तेनैव वाचकाविस्मृतिरपि, वेदा-
नामविस्मरणम् । एतत्रितयसम्पत्तौ तत्फलमनुद्वेगः सेत्स्यति । अन्यदपि फलं
भगवल्लीलापरिज्ञानम् । तस्मिन् सिद्धे हृदयोत्साहोऽपि वेदाविस्मरणमपि सम्यक्
सेत्स्यति ।।७९३ ॥
अनुद्वेगे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णासक्त्येति ।
निवन्धः-कृष्णासक्त्या त्वनुद्वेगः प्रीतो भक्ते हरिः सदा ।। ८०॥
स्तोत्रे पञ्चविंशतिपद्यानीति शिष्टानां प्रयोजनं वक्तुमाहुः किमनेनेत्यादि । अनेनेति
स्वरूपनिर्णयेन । ननु 'सोयं समस्तजगतामि'त्यादिषु चतुर्पु भजनपानं न दृश्यत इति
मक्कानिरासायाहुः भजनसिद्ध्यर्थमित्यादि ।। ७७ ॥७८६ ॥
भगवद्वाक्यतात्पर्य बदन्ति नन्येवं प्रार्थनायामित्यादि। साधनमिति, प्राधि-
तानामानां साधनम् ॥ ८ ॥

·११० तृतीयस्कन्धार्थः। (म. ९-१०) अतोऽष्टभिर्वचस्तेन तिरोभावाच नित्यता। प्रकाशानन्यप्राप्ते कृष्णे सुतरामुढेगः स्यादत आह प्रोतो भक्ते हरिः सदेति । नित्यं प्रीतियुक्तभक्ते हरिः प्रीतः सन्नोद्वेगं प्रयच्छतीत्यर्थः॥ ८०॥ इममेवाथ ज्ञापयितुमष्टभिः श्लोकैर्भगवदचनं निरूपितम् । तेनैव रूपेण तिरोभूत इति नित्यतापि तस्य । एवं नवमेनाध्यायेन ब्रह्मपितुर्ब्रह्मता साधिता ।।८०३।। ननु नवमाध्याय एव सगुणात्सृष्टिर्वक्तव्या तदर्थ प्रश्नश्च कर्तव्यस्तत्कथमत्रानु- क्त्वा कालप्रकरणे दशमाध्याये प्रश्नोत्तरे इत्याशङ्कयाह चरित्रपरचित्तत्वादिति । निवन्धः-चरित्रपरचित्तत्वादने पृष्टं न पूर्वतः ॥ ८१ ॥ अत एव गुरुः प्रीतः क्रमेणेवाऽऽह नाऽन्यथा । प्रकाशा-उपोद्धातत्वेन भगवचरित्रं मध्ये प्रस्तुतम्, तत्परं चित्तं जातमिति नत्पतिपर्यन्तं न किश्चित्पृष्टमित्यर्थः । प्रश्नाभाषादेवोत्तरमपि न। उत्तरत्रोच्यमानमपि पूशेष एव भविष्यतीति भावः। अनेन भगवद्भक्तानां प्रसद्गादपि भगवत्कथास- म्पत्ती प्रक्रान्त औदासीन्यं रचितम् । तदेव भक्तत्वम् । एतत्परीक्षार्थमेव गुरुणा तथोक्तम् ; 'प्रीतः प्रत्याह ' इतिवाक्यात, पश्चात्मभेन प्रीतस्तदाह अत एव गुरुरिति । प्रीतिलिङ्गमाह क्रमणैवाऽऽह नान्यथेति। पूर्वसम्बद्धरूपेणैव प्रश्नोत्तरमाह न तु भिमतया । अन्यथा तथा प्रश्नान् पूर्वासम्बद्धानेव वदेत् ।। ८१६ ॥ ययेक एव पद्मफल्पः स्यात्तदा "अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यं नोपपयेत । अतस्तत्समर्थनार्थमाह पद्म कल्पाश्च यहय इति । निवन्धः-पद्मकल्पाश्च वहवस्तेन ज्ञानं तथोदितम् ॥ ८२॥ पभतः सर्वसम्भेदं ब्रह्मभेदं तथाक्तवान् । अष्टमिरित्यादि । यद्यपि भगवदुक्ती पञ्चदशश्लोकास्तथापि प्रार्थनानुकूलतया मुरया एते उद्धृताः शेपास्त्वेतच्छेपाः । नतु क्रमादेपा सहया। आये तप इति, द्वितीयमारभ्यैव ग्रहणादिति ॥ ८१ ॥ एवं नरमाध्यायो विचारितः। दशमाध्यायं विचारयन्ति । ननु नवमेत्यादि । उत्तरप्रेति दशमाध्याये ॥ ८२ ॥ नोपपद्येनेति, कल्पान्तरेऽस्याभावेनास्मिन् लोकलयामावादन्यः कपालरेतपटवत्माग- न्यत्र लीरानामनेन कमसक्यत्वानोपपद्यतेत्यर्थ. । मूले, यहव इति । तथा चास्य पद्मकस- ·(म. १०) सावरणमङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:-किं तेन सिद्धमित्याकाकायामाह पद्मतः सर्वसम्भेदमिति। ननु "तस्पैव पाते फल्पोभद्" इतिवाक्यं विरुद्धयेतेत्यत आह ब्रह्मभेदं तथोक्तया- निति । ब्रह्माण्डान्तरे भिन्नस्य ब्रह्मणः पूर्वपरार्धान्तपक्षे न दोपो भवतीति ब्रह्मभे. दोऽप्यनेन सूचित इत्यर्थः ।। ८२ ॥ अथवा वर्षाभिप्रायोन्तशब्दः, तदा त्रिशतं पठिीकल्पा भवन्ति, तदाह सामान्यतो विभागोयमिति । निरन्धः-सामान्यतो विभागोयं सर्वेपामुक्तमेव हि ॥ ८३ ।। सृष्टिर्दिधापि सम्पूर्णा कारणानामतः कथा। प्रकाशा- तु चरमदिवसस्य । एवं कल्पान्तराणामपि विभागः सूचितो ज्ञातव्यः । अथवा, सगुणाह्मणः सृष्टिः कथं न विशेपाकारेणोक्तत्याशङ्कयाह सामान्यत इति, सामान्यप्रकारेण सर्वेपामेवोक्तम्, एतवान् जीवलोफस्येति ॥८॥ उपसंहरति सृष्टिविधापीति । विभूतिरत्र मुख्येति कालद्वारा सृष्टिं वक्तुमाह कारणानामतः कथेति ॥ ८३३॥ निवन्धः-कालो जीवश्च वै रूपे नाम्नि वैदिकमुच्यते ॥ ८४॥ विकल्पत्वाल्लयानुपपत्त्यभावेन वाक्योपपतिरित्यर्थः । सर्वसम्भेदमिति । सर्वत्र कार्ये पद्ममि- श्रणमित्यर्थः । विरुद्धयेतेति बहुत्वाङ्गीकारे कल्प इत्येकवचनव्याकोपाद्विरुध्येतत्यर्थः । अने- नेति । परार्धान्तकल्पैकत्वकथनमुखेन ॥ ८३ ॥ एवमेलद्वाक्यद्वयोपपत्तावपि ब्रह्माण्डान्तरवृत्तान्तकथनप्रयोजनं न स्फुटमित्यरुच्या पंक्षा- न्तरमाहुः अथवेत्यादि, प्रयोजनविशेषस्यास्फुटत्वेपि माहात्म्यज्ञापनरूपस्य सामान्यप्रयोजनस्य स्फुटत्वादिदं व्याख्यानमगर्थकमित्यरुच्या पक्षान्तरेण व्याकुर्वन्ति अथवेत्यादि । एवं सपदि- कचत्वारिंशतिमिः सप्तमाद्यध्यायत्रयं दशमस्य नवश्लोकाच विचारिताः। तेन पञ्च- विधसृष्टी देवद्वैरूप्येण द्विधा सृष्टिः सम्पूर्णत्याहुः उपसंहरतीति, । अतः परं विधा कारणसृष्टिं पादोनैकपष्ठिभिवक्तुं प्रथमतः पादोनविंशतिभिः कालसृष्टिं सवारा तस्वसृष्टिगमुक्त- जीवसृष्टिं नाहुः विभूतिरित्यादि । ननु सर्गलक्षणे भूतादिपदैस्तत्त्वान्येवोक्तानीति कारणसम्भू- तिवाक्यपि तान्येव प्राथाणि, तथा सति कालजीवयोः सर्गकथनस्य कोऽभिपाय इत्यतो मूलमाहुः कालेत्यादि । ८४ ॥ " पाउ:।२ नास्ति।

·११२ नृशीयस्कन्धार्थः। (अ. १०) कालस्य कार्यतो जन्म तदुपाधिवशादपि । अव्यक्तत्वात्कृष्णभावानोत्पत्तिः कापि तस्य तत् ॥८५॥ नथापि कारणत्वाद्धि प्रश्नो युक्तं तथोत्तरम् । प्रकाश:-तत्र कालस्याध्यायव्येन निरूपणं कथयन् भेदमाह कालस्य कार्यत इति । स्वभावतो जन्माभावे हेतुमाह अव्यक्तत्वादिति । 'जनी प्रादु- भीवे' इति धात्वर्थाभावाद्भगवदवतारत्वाच्च त्रिविधाऽप्युत्पत्तिर्नास्ति । तर्हि सृष्टौ कथं तत्कथेत्याशङ्कयाह तथापीति । कालस्य कारणत्वमनुभवसिद्धम्, "यद्याद्वाति वातोयम्" इत्यादिक्याच । अतः प्रश्न उत्तरं च युक्तम् ॥ ८५६ ॥ निवन्धः-लक्षणं च स्वरूपं च तस्य कारणताऽपि च ॥८६॥ सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वात्परिच्छेदकरः स्वयम् । प्रकाश:-कालस्य कारणत्वे यन्निमित्तं तदाह सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वादिति । कालैनैव परिच्छिन्न कालेनैव क्रियते ॥ ८६३ ॥ कथमेवं सामर्थ्यमित्याशङ्कयैतदर्थमेव कालरूपत्वमित्याह इदं कालस्य का- लत्वमिति । निवन्धः-इदं कालस्य कालत्वमाविर्भावादिकं स्वतः ॥ ८७ ॥ कार्यतः कालकथनात्सामान्येन निरूपणम् । प्रकाश:-रसाघभिनये हि कैवलेनैव हस्तेन सर्वे पदार्थाचेष्टाविशेपेण प्रदर्श्यन्ते, अतः काल एव ब्रह्मणः सर्वभावेनाऽऽविर्भावे परिच्छेदहेतुः । केचन आविर्भावहेत- त्वेन वर्णयन्ति तनिषेधार्थमाह आविर्भावादिकं स्वत इति । आविर्भावतिरोभावा- दिकं ब्रह्मणः स्वत एव, परिच्छेद एव परं कालात् ॥ ८७ ॥ रूपे तत्त्वात्मके रूपसर्गे, तथा च, तत्ममेयं वेदसारोद्धारात्मकत्वाद्वदिकम् । तैत्तिरीये "सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युत. पुरुपादधि, कला मुहूर्ताः काठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः। अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पन्तामि"त्युपाधित उत्पत्तेः श्रावितत्वादुच्यत इत्यर्थ । नत्-पदमानिमश्लोकादाकृप्यात्र योजयिम्, तत्र लस्यानन्वयात् । त्रिविधाप्युत्पत्तिर्नास्तीति, अव्यक्तत्त्वात्प्राकट्यरूपा, भगवत्वात्समागमरूपा, अवतारत्वादुत्पत्तिरूपा, चनास्तीत्यर्थः॥८६॥ कालेनैव क्रियत इति, उपादानपदस्यार्थ., कर्तृक्रियांव्याप्तस्यैव समयायिन उपा- दानत्वात् ॥ ८७ ॥ 1 "प्यावृतस्य" पाठ ।

·(म.१०) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमनागवतार्थप्रकरणे कालो हि निरूपणीयः, स सामान्यविशेषप्रकारेणाऽध्यायद्वयेन निरूपणीयः, तत्र कार्यनिरूपणस्य कुनोपयोग इत्याशङ्कायामाह कार्यतः कालकथनादिति, कार्यनिरूपणमेव सामान्यतो निरूपणम् ॥ ८७६ ॥ नन्वत्र दशविधगणना किमिति कृता, सामान्यत एव कालकार्यत्वेन सर्वमेव जगवक्तव्यमित्याशङ्कयाह कश्चित्प्रकारमाश्रित्येति । निवन्धः--कञ्चित्प्रकारमाश्रित्य बुद्धिसौकर्यसिद्धये ॥ ८८॥ खंगानां गणना प्रोक्ता भल्लुके लोमपक्षता। पक्षिजातिविशेपो वा तन्छन्देन तथोदितः॥८९ ॥ प्रकाश:-तथा सति सर्व कार्य न ज्ञातं भवति । बुद्धिसौकर्यसिद्धयर्थ ततो गणना । तत्र सगानां गणनामध्ये भल्लूको गणितः, स च मृगविशेषो लोके प्रसिद्धो जाम्बवज्जातीयः । तस्य पक्षिषु गणना न युक्तेत्याशङ्कयाह भल्लूके लोमपक्ष- तेति । पक्षान्तरमाह पक्षिजातिविशेपो वेति ॥ ८९॥ ननु "अर्वाक स्रोतस्तु नवमः" इत्यत्र कथं नराणामेकविधत्वं,मानुपेषु उत्तमा अपि "मध्यमा मानुपा ये तु" इत्यादिषु भेदेन गणनात् । तत्राह अकृत्रि- मनराणां चेति । अत इति "योयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धोधेष्टागाहुश्चेष्टते येन विश्वमिति बाक्येन चेष्टा- रूपत्वात् । स्वत इति यथेदानी तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीदृशमित्यस्येदं तात्पर्यम् । सामान्यतो निरूपणमिति, तथा च, कालसत्तासाधने तदुपयोग इत्यर्थ । एतेन 'दिकालाकाशादिभ्य इति. सायप्रवचनसूत्रोक्तं निरस्तं ज्ञेयम्, सर्गादावाकाशाभावात् । न च स्वभावादेव गुणन्यतिकर इतिवाच्यम्, सर्गानादित्वापत्ते । समावस्यौत्सर्गित्वात् । न चेप्टापत्ति. । प्रतिसक्रमाभाव- प्रसझाद । कापिलरपि तदङ्गीकारात् । तथा सति पुन. सक्रमनिमिततया गुणक्षोभस्याव- श्यकत्वेन क्षोमकस्य कालस्यार्थीपत्त्यैव सिद्धेः । न च पुनः सड्क्रमो नास्त्येवेति युक्तम, तथा सति सदसचापत्यार्धनाशिकमतप्रवेशेन सिद्धान्तहानिप्रसङ्गात् । अतः सर्गादौ कालसाधक- चिरक्षिप्रव्यवहारादिरूपकार्यान्तराभारेन क्षोभस्यैव तत्साधकत्वमतः सामान्यतो निरूपण- मिति भावः ।।८७ ॥ अतः परं स! नवविध इत्यादिकं विचारयन्ति नन्वत्र दशेत्यादि ।॥ १९ ॥ . १ "विधानाम् " पाठः। २ "ययोदितः" पाउः। - ·- तृतीयस्कन्धार्थः। (म.११) अतो मनुष्या अपि तनिरूपणार्थ निरूपणीयाः । तेषां च धर्मभेदको धर्म एवेति धर्मनिरूपणम् । नन्वेवं सति कृतादिप्वहोरात्रमपि धर्मप्रवृत्तिः स्यात्तत्राह दिनरा- त्रिव्यवस्थायामिति, तनु साधारणं, दिवस एव कार्य न रानानिति ॥ ९६ ॥ निवन्धः-तत्रापि कार्यभेदान् हि वक्तुं धर्मादिवर्णनम् ॥ ९७ ॥ तसिद्धये षद्विधत्वं हि ते हि भिन्ना यतः पृथक् । प्रकाशा-किञ्च, रात्रौ दिवसे च कार्यविभेदाः प्रतिफल्पं भिन्नाः । अतोऽपि धर्मादिवर्णनं कर्तव्यम् । धर्मसिद्धयर्थमेव मन्वन्तरनिरूपणम् । मन्वन्तरस्य पड्विधत्वं पडद्गनिरूपणार्थम् । यतस्ते मन्यादयः पडपि भिन्ना, देशादयो यतो भिन्नतया स्थिताः । अतः पण्णां योगे धर्मो भवतीतिसिद्धम् ॥ ९७ ॥ निबन्धः-सर्वेषां स्थितिसिद्धयर्थे भगवत्कृतिवर्णनम् ॥९८ ॥ तन्मूल एव प्रलयः शयने सर्वनिर्वृतिः। प्रकाशः- यथाकथश्चिदप्युत्पन्नाः परस्पर विरुद्धगुणा नाशं यास्यन्तीत्या- शङ्कय भगवता पालनमुक्तम् । तर्हि कदाचित्प्रलयो न स्यादित्याशङ्कयाह तन्मूल एप प्रलय इति, भगवतैव प्रलयः क्रियते । ननु परमदयालुः किमित्येवं करोती- त्याशङ्कयाह शयने सर्वनितिरिति, निरन्तरमुत्पत्तिप्रलयाभ्यां पीडिता जीवा भगवच्छयन एव नितिं प्राप्नुवन्ति ॥ ९८ ॥ एतच्छ्यनं यमकल्प एव भवतीत्याह पद्मानुसारीति । निवन्धः-पद्मानुसारिशयनं ब्रह्मा चाण्डवपुः स्मृतः ॥९९॥ यथा युगविशेषव्यवस्था धर्मकृता, तथा क्सविशेषव्यवस्थापीति ज्ञापनायाहुः किनेत्यादि । एतेन तथापीत्य विकृतम् । तनापीति, कल्पमेदेपि । तत्सिया इत्पड़ ज्यापन्ति धर्मसिद्धयर्थमित्यादि । मिन्नतया स्थिता इति मिन्नमकारेण स्थिताः ।। ९७ ॥ सर्वेषामित्यर्द्ध विवृण्वन्ति ययाकयश्चिदित्यादि । त_ति, भगवता रक्षणे नियमाणे सति ।। ९८ ॥ एतच्छयनमित्यादि। "अन्तः स तस्मिन् सरमी"तिपद्योक्तगयनं पद्मकल्स एन मयति, १ अहोराशावति । २.टिन पाइ..

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ११७ भोक्तृवं कर्तृता चैव तस्य भेदेन वर्ण्यते । प्रकाशा-नन्वेवं सति त्रिलोक्या नाशे "स्त्यनानो जनालथैः" इति वाक्य नोपपन्नं स्यादत आह ब्रह्मा चाण्डवपुःस्मृत इति, ब्रह्माऽण्डविग्रहः, एवं लोकनये कल्पादिव्यवस्था, अन्यथा "तस्पैव चान्ते" इतिवाक्यं नोपपोत । नन्येवं सति नाभिकमले को वा ब्रह्मा को वा सत्यलोक इति शङ्कायामाहभोक्तृत्वं कर्तृता चैवेति । अभिमानी ब्रह्माण्डविग्रह इत्यवोचाम । एवं त्रयो ब्रह्माणो भवन्ति ।। ९९॥ दैनन्दिनप्रलये कर्तुह्मणः शयनोपायमाह पद्म नोंदरग इति, निवन्धः-भोक्ता सत्ये द्वितीयस्तु पद्मे नोदरगः सुखी ॥ १० ॥ प्रलयोऽयं समाख्यातः सर्गः पो पुनस्तथा । प्रकाशा-अनेनाऽभेदेन वर्णनपक्षो निवारितः। द्वितीयपद्मकरुपे पुनस्तथैव सर्गः । वाराहकल्पे लन्यथा, वां सृष्टिमने वक्ष्यामः ॥ १० ॥ नन्चेकेनैव सर्गेण भगवल्लीलासिद्धौ किमित्यनेकवर्णनं चत्राह अस्मिन्नपड इति । निवन्धः-अस्मिन्नण्डे त्रयोऽप्यासन् कल्पाः सर्वकथोक्तये १०१ तेपामुक्तिस्तथा चाये नाम्ना रूपस्य वर्णनम् ॥ "तस्यैव चाम्त" इत्युपसंहास्नैकट्याद्राह्मस्य नैकट्येपि तत्रैतादृशे जले शयनानुक्तेश्चास्मिन्नेव भवतीत्यर्थः । नन्वेवं सतीत्यादि, महाकाधोवर्तिसलिले शयने सति त्रिलोक्या नाशे स्तूयमानवाक्योक्तानां स्तावकानाम्मुपरिटत्वेनाविनयप्रसक्त्या इदं वाक्यं नोपपन्न स्यादि- स्यर्थः । ब्रह्माण्डविग्रह इति, तथा च, "कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णी दिनात्यये" इत्य- नेन य उत्तः, स सत्यलोके जनालयैः स्तूयमान आस्त इति वक्षभेदान्नानुपपचिर्वाक्यस्ये- त्यर्थः । ब्रह्माद्वयकल्पने पीजमाहुः एवमित्यादि, एवं कल्पने क्रियमाणे लोकत्रयविषयिणी कल्पमन्वन्तरयुगव्यवस्था सिद्धपति । एवमकल्यने तु ब्रह्मकल्प उत्पन्नस्याख्युर्मुसवतो मझयो विधमानत्वातस्यैव चान्त इत्यत्र लोकसरोरुहं यदुक्तं तत्र को या उत्पत्स्यते, अत एतदन्यया- नपरत्या ब्रह्मद्वयकलानमावश्यामित्यर्थः । अभिमानीति, रजोगुणाभिमानी । एवमिति रजोनिमानिनमान्डमोत्कृलोकत्रयझर्नुभदेगावस्थामदावाधिदैविकाविमेवेनेस्र्यः ॥९९।१०११ ·- ११८ तृतीयस्कन्धार्थः। (म. ११-१२) अन्यथा भगवानेव तेनाद्यो ब्राह्म उच्यते ॥१०२॥ प्रकाशः-पौरुपोन विभूतिरूपः । सोऽस्मिन्नण्डे यादृशस्तादृशो वर्णनीयः। अतः सर्वेपां कथासिद्धये कल्पानामुक्तिः॥१०१।। तत्र प्रथमकल्पे वाझे सृष्टिकर्ता ब्रह्मा छन्दोमयो निरूपितः, स नोपपद्यत इत्याशङ्कय समाधानमाह तथा चाद्य इति । नामसृष्टिमिना निरूपिता, सापि रूपसृष्टिपरतन्वेति न कोपि दोपः। आधिदैविकं वा रूपम् । अत एव "व्यक्ताव्यक्तात्मनः" इतिवचनम् । अन्यथा प्रकारान्तरेणेति पूर्वेणैव सम्बध्यते । आधिदैविकस्य शरीरित्वसम्पादकत्वं भगवत एव युक्तं, नान्य- स्तथा कर्तुं शक्नोति । इममर्थ शब्दप्रसिद्धयापि समर्थयते तेनाद्यो नाम उच्यत इति । ब्रह्मशब्देन भगवानेव ।। १०२ ॥ कालनिरूपणप्रस्तावे सर्वप्रभुत्वं कालस्य निरूप्य अक्षरेपि प्रभुत्वं भविष्यती- त्याशङ्कय आध्यात्मिकभेदानां तत्र प्रवृत्यभावमाह अतोऽधिकस्येति । निवन्धः-अतोऽधिकस्य गणना नास्ति कालस्य पूरुपे । तत्रोपपत्तिकथनमेवं कालो निरूपितः ॥१०॥ प्रकाशा-भेदे हि सङ्ख्या नियामिका, द्विपराधिकसहयाया अभावात् । पौरुप इति, विसर्गः । सर्वेपामिति, विभूतिरूपाणां ब्रह्मणामन्येपाञ्च । नोपपद्यत इति, रूपाभावात्कर्तृवेन नोपपद्यते । निरूपितेति, "तस्योठिणगासील्लोमभ्य" इत्यादिना द्वादशाध्याये निरूपिता । इति न कोपि दोष इति, इति हेतोरन्यथानुपपत्त्या अर्थादेव रूपसिद्धेर्न कर्तृत्वानुपपत्तिदोष इत्यर्थः । नन्वेवं सति नामरूपमृष्टिकर्तारौ द्वावापयेताम् , तथा सति मन्वादिपाठकोन्यः, तज्जनकोन्य इति बहु वैरूप्यं कल्पनायां स्यादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः आधिदैविक वेत्यादि । अन्यथेत्यस्य व्याख्यानं प्रकारान्तरेणेति । तथा चाधिदैविकत्वेन ब्रह्मकसे भगवानेव नामसृष्टिफस्यर्थः । निरूप्येति, द्विपरान्ति ईश्वर इतीश्वरपदेन निरूप्य । भविष्यतीति, कालस्य भविष्यति । एवं पादोनविंशतिमिः कालसृष्टिरेकादशेभ्याये विकारितर ॥ १०१ ॥ १०२ ॥ अतः परं सपादैः पञ्चदशभिर्जीवसृष्टिं निरूपयन्तो द्वादशाध्यायं विचारयन्ति। अतः परमित्यादि । मुक्तिप्रकरण इति । मुक्त्युपोद्घातरूपे विंशाध्याये । न कारणभूता इति । न सृष्टिकारणभूताः किन्तु तत्त्वाधीनत्वेम तत्त्वविभूतितया कार्यभूता इत्यर्थः ॥ १०३ ॥ १ शरीरस्त इति पाठः।

·११९ (अ. १२) सावरणभड्ने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कालमवृत्तिः पुरुषे नास्ति, "निमेष उपचर्यते" इति तत्रोपपत्तिः। अध्यायद्वयन काल- प्रकरणं निरूपितमित्युपसंहरति एवं कालो निरूपित इति ॥ १०३ ।। निवन्धः-अतः परं जीवसर्गी मुक्तामुक्तविभेदतः । मुक्तानां कारणत्वं हि तदिच्छावशगा यतः॥ १०४॥ प्रकाश:-अतः परमेकेनाध्यायेन जीवा निरूप्यन्ते, तत्राऽमुक्ता जीया मुक्तिप्रकरणे वक्तव्याः तेन कारणभूताः। मुक्तास्तु जीवाः कारणभूता एकेनाध्यायेनो- च्यन्ते । मुक्तानां कथं कारणत्वमित्याह मुक्तानामिति, मुक्ता हि भगवत्सनिधाने तिष्ठन्ति, अतो यदा भगवान् सृष्टिं कर्तुमिच्छति नदा स्वलीलासिद्धयर्थं तान्प्रेरयति, अतो भगवदिच्छावशास्ते कारणभूता इत्यर्थः ॥ १०४ ॥ तत्र मुक्तानां द्वैविध्यमाह लोकातीता इति । निवन्धः-लोकातीता लौकिकाश्च तत्राऽऽद्या नाऽधिकारिणः । उत्पत्तिर्दुर्घटा तेपामविद्या निर्मिता ततः॥ १०५ ।। प्रकाश-प्रथमानां मुक्तौ कारणत्वम् , सा हि जीवानां स्वरूपत (एव) आविर्भावरूपतेति पूर्वमुक्तम्, तत्र लोकातीता वैकुण्ठेपि विरक्तास्तिष्ठन्ति । अतः मृष्टौ ते नाधिकारिणः । मुक्त्यर्थ चोत्पादनीयाः । ज्ञानांशं त एव गृहीत्यापतरन्तीति, अतस्तान् व्यामोहयितुमविद्याया उत्पत्तिः ॥ १०५॥ निवन्धः--अभिमानी देवतेयं यतः सर्वे भविष्यति । मूलाविद्यावृत्तिरूपाः पञ्चैका वोऽत्र देवता ॥ १०६ ॥ प्रकाशा-साहि आधिदैविकी, तेन सर्वानेव व्यामोहयिप्यतीति सर्वकार्य- सिद्धिः । अत्राऽविद्यायां पक्षद्वयमाह मूलेति । एकर देवतेति सिद्धान्तः ॥ ननु लोकातीता यदि सृष्टौ न कारणभूता तदा सृष्टिप्रकरणे किमित्युच्यन्ते इत्याशहापा- माहुः प्रथमानामित्यादि । (मूले) उत्पत्तिर्दुर्घटेति व्याकुर्वन्ति अतस्तानित्यादि ॥१०॥१०५ सिद्धान्त इति अविद्या पश्चपर्वत्येकत्लनिदंगार सिद्धान्तः । , पात्रपाठः।

·१२० तृतीयस्कन्धार्थः। (4. १२) लोकातीतोत्पादनार्थमुत्पादिता ।। १०६ ।। प्रथमं वाह्याभावाब्रह्माणमेव मोहितवतीत्याह मूढ इति । निबन्धः-मूढस्तया चतुर्वक्रः कृष्णध्यानं चकार ह । लोकातीतास्ततो जाता:काये ध्यानं प्रतिष्ठितम्॥१०७॥ प्रकाश:-देवतारूपत्वान्न ध्यानप्रतिवन्धिका, लोकातीतानामुत्पत्यनन्तरं तद्ध्यानं सृष्टिप्रकरणे जातं, ब्रह्मणः शरीरे प्रतिष्ठितं तत्कार्यमग्रे भविष्यति ॥१०७॥ मध्ये सनकादीनामुत्पत्यनन्तरं क्रोधो जात इत्याह सर्गावेशादिति । निवन्धः-सर्गावेशात्सन्निधानादविद्याकार्यसम्भवः । तदुत्पत्तिविचारेण नियन्तुमुपचक्रमे ॥ १०८॥ प्रकाशः ब्रह्मणो हृदये सृष्टिराविष्टा तत्प्रतिबन्धे क्रोधस्फूर्तियुक्तैर । अपि- धासन्निधानमपि हेतुः । तथापीच्छाभावे कथमुत्पत्तिरित्याशङ्कयाह अविद्याकार्य- सम्भव इति, क्रोधस्त्वविद्याकार्य तत एवोत्पद्यते, स च क्रोध आधिदैविकः । आध्यात्मिकनमाननियमनाथं प्रवृत्त इत्याह तदुत्पत्तिविचारेणेति । सनकादयो महान्तो ज्ञानार्थमेवोत्पादिता इति तदुत्पत्तिविचारः॥ १०८॥ निवन्धः-क्रोधे हि ध्यानसंयोगाकृष्णांशः प्रविवेश है। तेनोभयस्य निःस्तारो ह्यन्यथैकस्य संक्षयः ।। १०९ ।। प्रकाश:-आधिदैविकः क्रोधो न नियम्यः । ततो नियमनार्थ व्यापूतो ब्रह्मशरीरं दग्धुमुद्यतः । तत्र पूर्व ध्यानं प्रतिष्ठितमिति क्रोधस्य ध्यानेन सह सम्पन्धो जातः । ततो ध्यानयुक्ते क्रोधे कृष्णावतारः प्रविष्टः । ततो यआतं तदाह तेनोभय- स्पेति । सनकादीनां ब्रह्मशरीरस्य च ॥ १०९ ॥ तस्य रोदनमयुक्तमित्याशङ्कयाह उत्पत्स्यमानानिति । निवन्धः-उत्पत्स्यमानानखिलान् दृष्ट्वा रोदनमागतम् । संश्लिष्टवचनं प्राह ब्रह्मप्रीत्ये स्वयं पुनः॥ ११० ।। एकत्वं कार्यतोऽभिगमयन्ति लोकेत्यादि । १०६॥ ननु तया मोहने भगवद्धयानमेव कथं भवेदित्यत आहुः देवतेत्यादि । १०७ ॥१०८॥ १०९ ।। अयमंश इति,रोदनांशः। संशिष्टवचनत्वे किं गमकमित्यत आहुःतथा वचनस्येत्यादि।११०॥ १"निगमयन्ति' पाह.

·नामानि कुरु में धातः (अ. १२) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे संसारानुपयुक्ताम् हि स्रक्ष्ये सर्वानिति स्मरन् । प्रकाश:- -अयमंगः कृपापः। इतिवाक्य रोदनस्य नामादिकरणहेतुत्वार्थ न भवतीत्याह संश्लिष्टवचन मिति । तथावच- नस्य प्रयोजनमन्यदप्यस्तीत्याह स्वयं पुनरिति । तदाज्ञाव्यतिरेकेण सृष्टिरशक्या, तस्यैव तत्राधिकारात् ॥ ११०३ ॥ निबन्धः-अतः शीघ्रमनेकेपामुत्पत्तिः प्रतिकूलतः ॥१११॥ निवारणं तपोवोधः प्रतिवन्धनिवृत्तये । प्रकाशः-स तु पूर्ववत्मा विशेपानभिज्ञ आज्ञां दत्तवान् , तच्छीघमनेकपा- मुत्पादनम, तैः कारणक्षये सृष्टिर्न भविष्यतीति निवारणम् ॥ १११ ॥ निवारितः प्रतिवन्ध करिष्यतीत्याशङ्कय तपोवोधनम् । तपसा हि क्रोधकारणीभूताऽविद्या नाशमप्यत्ति, ततः शुद्धः क्रोधो यथायु- क्तमेव कार्य करिष्यतीति (ब्रह्म यानयाधः । तमाह उपाधिविनिवृत्त्यर्थमिति । निवन्धः-उपाधिविनिवृत्यर्थं कारणत्वान्न निर्गमः॥ १२ ॥ अतोऽभिनन्य कृष्णस्य ध्यानमेव चकार ह । प्रकाश-नन्। सनि महादरे झोपकारणीभूताऽपिया तपसा कर न दग्धा, दमायां वा कारणस्य नत्वात्कयं न लयः, कयं केवलं प्रतिबन्धनित्तिरे- वेत्याशझ्याह कारणत्वान निर्गम इति, महादेवस्य कारणभृता सा । कार्यभूतं तु तपः । तेन कार्येण कारणस्य न निर्गम इत्यर्थः ।। ११२ ।। अतः प्रतियन्वनित्तिरेष जातेत्याह अतोभिनन्द्य कृष्णस्येति ॥ ११२३॥ एवं लोकातीतानामुत्पत्तिमुक्त्या रौकिकाँधस्वत एघोपाइयेजनाभीएसि- डिन भविष्यतीति तदुत्पादने प्रकारं कृतानिन्याह सृष्टयर्थमिति। निवन्धः-सृष्टयर्थं भगवद्धयानान्मरीच्याशुद्भवः पृथक् ॥ ११३॥ पूर्ववदित्यस्य आज्ञा दत्तवानित्यनेन सम्बन्धः । मूले, प्रतिकृदत इतिमावप्रधान , प्रतिकूलत्वादित्यर्थ. ॥ १११३ ॥ वास्यार्य इति ममवाक्यनात्पर्यम् । ननिर्गम इति, न नाग ॥ ११२ ॥ प्रकारमिति पृथक्सानकत्वम् ॥ ११३ ।।

·तृतीयपधार्थ । (अ. १२) धर्मव्यवायसिद्धयर्थमेका स्त्री पुरुषाः परे । प्रकाश:- पृथर स्थानात्सर्ने उत्पादिताः। तत्पयोजनं धर्मव्यवायसिद्धिः। एवं साचिरानां गजसानामुत्पत्तिमुक्ता तामसोत्पत्ति परिष्यन् "पुत्रैर्निवारितः" इति वक्तुं क्यं ब्रह्मणः साशात्तामसोत्पतिरित्याशहाव्युदासायाह एका स्त्रीति, वागेका नी, अन्ये सर्वे पुरुषाः, आस्यादागिति ॥ ११ ॥ ततः फिमत आह अविद्यासनिधानादिति । निबन्धः-अविद्यासन्निधानाद्धि सृष्टयावेशाच्च तद्धृदि ॥११॥ जोनः कामो मतिं चक्रे तस्यां सर्गाय भूयसे। प्रकाश:-दोपरयातस्यां साथ मति चके। अविद्यारष्टयाशो हदि पामोत्पत्तिः ॥ ११४३॥ निवारणे हेतुमाह अधर्म धर्मनाशः स्यादिति । निवन्धः-अधर्म धर्मनाशः स्यादिति कृपणेन वारणम्॥११५॥ तद्भावस्य परित्यागे सा रिरंसाभवत्तनुः । प्रकाशः-तामसीमपि मष्टिं भगवाननुमन्येत, यदि सा धर्मनाशिका न स्पान । नया सनि पर्वमष्टिव्यमपि गन्छन्, अतो निवारण युक्तम्। ननु तनुत्पागो नाम पः पदार्पस्तबार तदापसरा परित्याग इनि, तनोः किं प्रकृतिकन्यमित्या- पाहापामार सा रिंमेति ॥ ११५३ ।। माम्शीया मृष्टिन जानि तदर्थं ध्याने प्रियमाणे पंटानामुन्पचितिन्याह एष्टिप्याने पाचफानामिति । निवन्धः-सृष्टिभ्याने वाचकानां प्रकारस्य समुद्गमः ॥ ११६ ॥ तन्मृलस्प च शब्दस्य ब्राह्मणो रूपकीर्तनम् । प्रकाश:-प्रकार परिसवतः । तेन मन्दानां महात्मेदः । लोकिका. नन इति, रिमात्यागात् । नर्थ याने रियमाण नि, ताममयटयर्थ भगरपाने नियमापे । प्रारमेट इनि, रंगवियागेविषभेद । मिदे इनि, तामसमष्टित्वेन सिद्ध । भग्राममिति, निन्य सम्बन्धेन पाचट यार्थम् ॥ ११६ ॥ 'मधर्म संगा' पाठः।

·(अ. १२-१३) सावरणभङ्गे संप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १२३ लौकिकभेदेन तृतीया सृष्टिः । तेन जीवानां रूपनामनी सिद्ध नानामखण्डप्रत्यर्थ तन्मूलदेवतामाहेत्याइ तन्मूलस्येति ॥ ११६ ॥ एवं गुणसृष्टिमुक्त्वा केवलैः प्रपञ्चब्रह्मभावमाशङ्कय सन्निपातसृष्टिं वक्तुं मवृत्त इति वदन् सन्निपातविरोधिन परित्यक्तवानित्याह नामावेशं परित्यज्येति। निवन्धः-नामावेशं परित्यज्य रूपावेशातु पूर्ववत् ॥ ११७ ॥ इच्छाध्याने समुद्भूते विधा चक्रतुरङ्गकम् । प्रकाश:-ततोऽपरामुपादायेत्यादिना । तत्र ब्रह्मणोन्तःकरणं नसनिपात- रूपमिति भगवदंपेक्षायां भगवदिच्छया तन्छरीरमेव द्विधाभूतं तदाह इच्छाध्याने इति ॥ ११७६ ॥ एवं चतुर्विधा सृष्टिं निरूप्योपसंहरति कारणत्वादिति । निवन्धः-कारणत्वान्मुक्तजीवा एवमेके निरूपिताः ॥ ११ ॥ नामोत्पत्तिश्च तच्छेषा प्रकाश --अमुक्तानामुत्पत्तिः पूर्वमेवोक्ता ॥ ११८ ॥ जीवमकरणे नामोत्पत्तर- युक्तत्वमाशय पुनः स्मारयति नामोत्पत्तिश्च तच्छेपेति । इदानी तृतीयः कल्प उच्यत इत्याह तृतीय इति । तृतीयस्त्वधुनोच्यते कल्पस्तत्र हि सृज्यानां न पूर्वस्माहिशिष्यते ॥ ११९ ॥ मपञ्चब्रह्मभावमिति तस्य मुक्तिम् । अपरामिति, रूपसृष्टीच्छाम् । न सन्निपातरू. पमिति " असदामनुजादितिवेदस्तुतिवाक्यान्मनुष्योपरिकक्षासानां मनसः सत्वेन तथेत्यर्थः ॥ ११७ । पूर्वमिति दशमाध्याये "सप्तमो मुख्यसर्ग" इत्यादौ ॥ ११८ ॥ पूर्व सपादः पञ्चदशभिदिशाध्यायविचार मुकजीवसधिनिरूपिता । अतः परं सप्तभिरध्यायैस्तदुपोद्घातस्तत्र पादौनैर्नवभित्रयोदशाध्यायस्यार्थ विचारयन्ति । इदानीमित्यादि ॥ ११९ ॥ "पेक्षाया" पाठ ·तृतीयम्कन्धार्थ । (अ. १३) भूसंस्थानविशेपोस्ति तदेवात्रोच्यते परम् । ध्यानरूपो मनुर्जातः क्षत्तुः प्रश्नस्तु पूर्ववत् ॥ १२० ॥ पित्राज्ञयैव तद्धर्मस्त्रेधेत्येवं कथा तता। प्रकाश:-कालजीवी निरूपितौ । तदर्थ ब्रह्मकल्पपद्माल्पो च निरू- पितो। अधुना भृमिनिरूप्यते ,सापि सर्वकारणमिति । तदर्थ वाराहकल्पोपि निरूप्यते । अत्र आदित आरभ्य सर्वनिरूपणमाशङ्कयाह तत्र हि सृज्यानामिति । अतिदेशन्यायेन सरकल्पेषु साधारणपर्माः समायान्ति, विशेषधर्मा एव वक्तव्याः । ते चेलस्यचित्स्थाने समायान्ति तदा स्थानाना वाधः । तत्र भूसंस्थान न पूर्ववदिति तदुच्यते, तेन पद्मजघनयोर्वाधः । पूर्वधर्माणामनुत्ति ज्ञापयितुं मनोरन प्रयोजकत्व निरूपयतीति तस्यभावमाह ध्यानस्पो मनुर्जात इति । पूर्वमिच्छाध्याने निरूपिते तत्रेच्छा शतस्पा । श्यानं मनुः । तेन ब्रह्मणो विस्मरणेपि ध्यानमेव तं प्रेरयतीतिभावः । विभृतिविस्तारा) मनोरत्पतिः, सा भगवल्लीलेति भक्तत्व- ज्ञापनाय मथ इत्याह क्षत्तुः प्रश्न इति । सर्व कामाचोदनया वा मवृत्तिः। तर फाममहत्तो वराहस्पो न मोक्षपर्यवसायी भविष्यतीत्याशक्य चोदनया प्रतिमाह पित्राज्ञयवेति । ' उत्पाद्य शासधर्मण" इतिवाक्ये मजोत्पादनं पृथिवीपालन यज्ञरणमिति धर्मा उक्ताः । ते ब्रह्मण एर आशया कृताः । एवं शापयितुं मनुब्रह्मसंवादमकार इत्यर्थः ॥ १२०१ ॥ नन्वत्र फल्प का व्यवस्था । ब्रह्मा हि पूर्वकल्पे नाभिपमे स्थितः सृजति । तदभा ब्रह्मणः सृष्टिरस्ति न ति सन्देहः । सृष्टिकरणपसे कि मनुना कुन वा सनतीत्येतज्ज्ञातव्यम् , तनाह सत्ये स्थित इति । निवन्धः-सत्ये स्थितः सृजत्येवमित्यो विनिरूप्यताम् ॥१२॥ स्थानमन्विष्य तु पुनर्गतस्य वचनं मनोः । दिनान्ते दर्शनारपूर्व सृजतः प्रातरेव हि ॥ १२२ ॥ तदर्यमिति, जीवनिरूपणार्थम् । तदर्थ वराहति, भूमिनिरूपणार्थम् । मृले. मज्याना- मिति । 'एष्टिरिति शेष । भावमिनि सृष्टिप्रयोक्तानिम्पक सरूपम् । सेति विभूति ॥ १२०३ ॥ १मात पाठ ।

·(अ. १३) सावरणभरु सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे १२५ प्रकाश:-असर्गपक्षे "सृजतो मे क्षितिर्वामिः" इति वाक्यं विरुध्यते । अनेनैव वाक्येन पूर्व ब्रह्मणा स्वयं भूमिरुद्धतेतिज्ञातव्यम् । तस्यामेव पालनाशा- पनम् । तथा सति या प्रियव्रतादीनां पूर्व सृष्टिरुक्ता सा आदिवराहकल्प इत्येव ज्ञेया । विज्ञापनं तु द्वितीयदिवसे प्रातरित्याह स्थानमन्विष्येति । "आदेदोऽद भगवतो वर्त" इति ज्ञापनापेक्षा कयं ब्रह्मण इत्याशङ्कयाह दिनान्ते दर्शनात्पू- वमिति। आदिवराहकल्पस्य दिनान्ते यावयूम्यादीनामदर्शनं भवति तावदेव ब्रह्मा सत्यलोके गतः। तत्रैव च सृष्टिं करोति तदा मातरेव मनोविज्ञापनमित्यर्थः॥१२२॥ निवन्धः विज्ञापनेऽतिनैकटयात्तथा वचनमादरात् । सर्वेन्द्रियनिरोधेन ध्यायत्तः परमात्मनः ॥ १२३ ॥ प्रथमं श्वाससम्भेदस्तेन कृष्णस्तथोद्गतः। नन्येवं सति कयमिदानीमेव प्लाव्यमानेति वचनमुपपद्यते तत्राह अतिनक- ट्यादिति । आदरादित्यग्रेण सम्बध्यते । पुनरुद्धारपि पूर्ववदेव प्लवनं भविष्यतीति भगवद्धयानम् । यादृशो ध्यातस्तादृशस्तमज्ञापयित्वैव निर्गत इत्याह प्रथम श्वास- सम्भेद इनि। भक्तस्य दुःखनिश्वासापूर्वमेव भगवानाविभक्तीति झापितम् । अस्याऽवतारस्य स्वरूपमाह कृष्णस्तथोद्गत इति वराहरूपेण ।। २२३ ॥ तथारूपे हेतुमाह यज्ञेन समता त्वस्येति । निवन्धः-यज्ञेन समता त्वस्य जलाढस्तुदृतौ क्षमी ॥ १२ ॥ गजो वा शूकरो वाऽपि यज्ञस्त्वेवंविधः पुनः । प्रकाशः-पक्षो हि मन्युशब्दवाच्यः । अत एव पशून्मारयति । वराहोपि तथा । "पशूनां वा एप मन्युः" इति श्रुतेः । हेत्वन्तरमप्याह जलायस्तृताविति। अवश्यमेकं रूपं फर्त्तव्यं ममपृथियुद्धारार्थम् । तन गुणातीतकार्य यज्ञादेव भवतीति गनरूपता न कृता ॥ १२४ ।। यशस्य जगत्कारणत्वं युतिन वक्तव्येत्यत आह सृष्टाविति । निवन्धः-सृष्टौ तत्कारणत्वं च कर्मरूपत्वतः स्फुटम् ॥ १२५ ।। प्रमाणोऽप्यवितक्यं हि रूपं भगवतो निजम् । उद्धतेति । पद्मरूपत्वेन भूसर्गाभावे हायनासम्भवादिति मार ।। १२१----१२५६ ॥ १ पितापितेति पाठ.1 ·, तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. १३) प्रकाशः-तस्य क्रियांशत्वमेवास्तु किमित्यवतारत्वमित्याशङ्कयाह ब्रह्म- णोप्यवितक्य हीति, एतादृशं र निजमेव भवति ॥ १२५६ ॥ स्वरूपमाइ एतदानन्दरूपं हीति। निवन्धः-एतदानन्दरूपं हि क्रियांशज्ञप्तये तथा ॥ १२६ ॥ लक्षमात्रमियं भूमिः प्रायेणेति मतिर्मम । प्रकाशा-अन्यथापनोती हेतुमाह फ्रियांशज्ञप्तय इति । भगवतः प्रिया- शक्त्यवतार इति शापयितुं यज्ञानुकारिरूपपरियहः । 'सलिले स्वखुराफ्रान्ते' इति वचनात्पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा न भविष्यतीति लक्षमात्रमित्युक्तम् । जम्बूदीपस्यैव फर्मक्षेत्रत्वादियं च भूमिर्यज्ञार्थमेवेति । मतिर्ममेति नात्राऽन्यसम्मतिः । 'पञ्चाश- कोटिविस्तीर्णा' इतिवाक्यं कल्पान्तरपरम्, पञ्चसहस्रमानमेवेति ज्योतिर्विदः । तच विंशतिभागगणनयापि फलमायातीत्येतज्ज्ञापनार्थम् । इयं च भूमिर्यो- तियक्रमध्ये वर्तते ॥ १२६३ ॥ अत्र स्तोनप्रयोजनमाह यजत्वयोधकमिति । निवन्धः-यज्ञत्वबोधकं स्तोत्रं कथञ्चिन्मारणं त्विह ॥ १२७ ।। उद्धृतिः स्थापनं स्तोत्रं मारणं चेति तत्क्रमः । प्रकाश:-नाऽस्मारमन श्रद्धाभाव इति । हिरण्याक्षमारणं तु यथाफयश्चित् । इदं प्रकरणं भम्युद्धार एव पर्यसितम् । नाऽत्र मारणमभिप्रेतम् । अन्यथावाक्यभेदः स्यात् । तस्मालधानानुरोपनाऽन्येषां कालादिवलुप्तिः । अफिश्चित्करथाऽस्मिन्कल्प दैत्यः । यच तस्य दाहरू एव । अत आगमनमात्रणव मारणम् ॥ १२७ ॥ ननु भूमेलक्षमात्र त्यागीकारे ज्योति शास्त्रविरोध इत्यत आहु. पञ्चत्यादि । अयमर्थः, ज्योतिः- मार दि शुभाशुभफलबोधनाय मवृचं, न तु वस्तुखरूपनिर्णयाय, फलं तु रक्षमात्रस्य विंशाश पञ्चम मामस्मयरन कृत्वापि अदानां सूक्ष्मतायां मुसेन बोधयितुं शक्यतेऽतो लक्षमा- यानीकारपि न विरोध इत्यर्थ । एयमन्यत्रापि नेयम् । युक्त्यन्नरमाहुः इयश्चेत्यादि । अस्यामिनि श्रोतृणाम् । यया क्यचिदिति, अनुप्रसङ्गपतितमित्यर्थ । अन्येपामिति म्याग्नादीनाम् । एवं च उद्धृनिर्मारणं म्तोत्रं म्यापनमितिमूलानुगारी ममः ॥ १२७ ॥ एवं पादोन भिलपोदशाभ्यायो विचारितः ।

·(अ.१४) सावरणभते सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १२७ मारणमुख्यपक्षे क्रममाइ उद्धृतिरिति । स्तोत्रं यद्यपि सन्दिग्ध सथाप्युल्कर्षवर्णने तस्य दुःखं भवतीति पूर्वमुक्तम् ।। १२७६ ।। ननु कल्पादौ भूम्युद्धारस्तत्वत्यो हिरण्याक्ष इत्याशङ्कायामाह पूर्वक- ल्पेऽस्य जननमिति । निबन्ध:-पूर्वकल्पेऽस्य जननं रसायां प्रलये स्थितिः ॥ १२८ ।। देवानामूर्ध्वगमनमन्येषां नाश एव हि। ऋपीणां तत्सुतानां च ब्रह्मसाम्यमवाधके ॥ १२९ ॥ प्रकाश:-महाकल्प एवं पूर्वप्टेनाशः। अवान्तरकल्पेषु तु प्रिलोक्यां विधमानानां मध्ये असुराणामधोगमनम् । देवानामूर्ध्वगमनम् । मनुष्याणां तु नाशः । मनुमभृतीनां देवत्वम् । ऋषीणामप्यूर्ध्वगमनम् । विशेषोप्यस्ति । सत्यलोके स्थितिः । तेन कश्यपस्योर्ध्वगमनं दितेरघोगमनमिति विमर्शः ॥ १२९ ।। अत्र पहथ्याया हिरण्याक्षवधप्रस्ताव निरूपिताः मतान्तरभापासिद्धाः, अतो भागवतार्थन न विरोधः । भत्रैपा व्यवस्था। प्रकृतकथायां प्रासगिककया चेद्वि- शेपाकारेण पृच्छयते तदा न तावन्मानं वक्तव्यम् । किन्तु यस्मिन् कल्पे तत्समे- यमुत्कृष्टतया सिद्धं तदेव वक्तव्यम्, भक्तिजननस्य प्रयोजकलादिति। अतो यस्मिन्कल्पे हिरण्याक्षादीनामुत्कर्षः स निरूप्यते । तत्र वैकुण्ठगतानां कथं पुनरावृत्तिः, ॥१२९॥ न च बक्तव्यं कृत्रिमवैकुण्ठगतानां पुनरावत्तिरिति । तत्राह कृत्रिमेऽपि हि वैकुण्ठ इति । निवन्धः-कृत्रिमपि हि वैकुण्ठे मुक्तिरेव तथापि तु । कृपणेच्छया तु तज्जन्म नष्टानां गतिरीशी ॥१३०॥ प्रकाश:-ये 'अनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाऽऽराधयन् हरिम्' इति भग- बदाराधनया वैकुण्ठगताः पुनरानिरहितमेन पदं प्राप्नुवन्ति, तथापि कृष्णेच्या जयविनययोर्जन्म । तत्रेच्छायाः प्रयोजन लोकतापनम् । तत्र किं. शापयतीत्याका- झायामाइ नष्टानां गतिरीहशीति । त्रिलोक्यां हिरण्याक्षादिमुखमिन्द्रादेरपि अतः परं सप्तदशभिः पडघ्यायी विचारयन्ति। (मारग)मुख्येत्यादि । मुख्यपक्ष इति । कल्पान्तरीयकथायां विदुरप्रश्नानुरोधेन यत्र मारणं मुम्न्यं तम्मिनित्यर्थः । नन्वष्टादशेध्याय उदृतिः स्थापनं मारणमिति त्रयमेवोक्तमिति क्रममध्ये स्तोत्रनिवेशो न युक इत्यन आहुः, स्तोत्रमित्यादि । तस्येति, हिरण्याक्षस । पूर्वमिति, मुबोधिन्याम् । तथा च तस्स दुःसजननेन तेजोममाय तदप्यौनित्ययलानिवेश्यत इति नायुक्त इत्यर्थः ॥ १२८-१३० ॥ , ·१२८ तृतीयम्कन्धार्थ । दुर्लभ, नईकृप्यन्युतानां निरूप्यो, सा हि वेषां परमाऽऽपत् । अनेन बरण्ठसुग्य- नेपमितिभावः ॥ १३० ।। निवन्धः-भूमावेव हि त इमिच्छयाऽमुक्तिरस्य हि । मारणानन्तरं तस्य ह्युदरस्य विभेदनम् ॥ १३१॥ प्रकाश:~अस्मिन् पो भूमाषेत्र युद्धम्। भगवदिन्छयैव हिरण्याक्षस्याऽमुक्तिः। फ्रियागपत्या हननादा, मुक्त्यर्थमवतार एव, मुक्तिरिति वा । उदरभेदनेन न मारणं, किन्तु मारणानन्तरमुदरभेटः। अन्यथा प्राणा भगवन्मुखे प्रविशेयुः। पुर्नत्यत्वा- भावाय संस्कृतानामंशानां सस्मिन् प्रवेशनार्थमुदरभेदनम् ।। १३१ ।। हिरण्याक्षस्य माहात्म्याथमाह ब्राह्मणी दिनमेकं हीति । निवन्ध-ब्रह्मणो दिनमेकं हि तयुद्धमिति लक्ष्यते। अथवा देववत्तस्य दिनं भेरुगतश्च सः ॥ १३२॥ प्रकाश:-अनेन वराहकल्पस्तेनैव समाप्त इतिज्ञापितम् । पश्चात् क्षेतवारा- हकल्पे सृष्टिहिरण्यरशिपुराज्यं चेति शापितम् । पक्षान्तरमाह अथवेति । तदा ननु 'ये ये हताश्चक्रधरेणे'तिपाण्डगीतावास्ये भगवद्धताना मुक्तरक्त स्वादिरण्याक्षम्य मुत्तिर्वक्तव्या, सा क्थ नेत्यत आहु भगदिच्छयेत्यादि । 'न विदुन्तच्चिकीर्पितमि तिवापये किञ्चिच्चिकार्पयैव तथाकृतेर्योधनातयेय तथेत्यर्थ । वाक्ये चक्रपदेन हनने तम्य करणत्व एव मुक्तिरत्र तु करेण कर्णमूलेऽमिति साधनान्तरोपदेशान्न सेत्याशेयन पक्षान्तरमाहु क्रियेत्यादि । मलतोसल्कयो कौमुदक्या हननेपि मुक्तेश्वरस्यापि न प्रयोजकत्वमित्याशयेन पक्षान्तरमाहु मुक्त्यर्थमित्यादि । एतेनेच्छापक्ष एव दृढीकृतो योध्य । 'त दष्ट्रयादिमिव वजधरो ददारे- त्यत्र दारणम्योक्तत्वाद्दष्ट्या हननमाशय नेत्याहु , उदरेत्यादि । कुत एवमित्यत आहु अन्यथेत्यादि । तथा च मुत्यमायादेव जायत इत्यर्थ । तर्हि दारण वृत्त इत्याकाक्षा- यामाहु पुनरित्यादि । १३१ ॥ अनेनेति । रक्ष्यत इत्येकदिनयुद्धानुमानकथनेन। तचैवम्, आदिवाराहकल्पे मियनतादीना जन्मनि निश्चिते तत्रैव हिरण्याक्षम्यापिजन्म, दिग्विजय , समुद- मांडा , तलो रात्री रसाया स्थिती वरणप्राप्तिरपरराने, तत प्रातभूम्युद्धारे नारटादवगते युद्धा- रम्भो वराहक्सादी । “तत्राधुनेपोजिन्नाम न यावदेष बद्धते"तिवाक्यदर्शनाचदन्यथानुपपत्त्या ज्ञेयम् । एवं कल्पने वाराहकल्पीयवृत्तान्तरोधकविष्णुपुराणस्थसृष्टिमन्वन्तरादिक्थनन्या कोप प्रपदेन दन्तवनम्य - ·(अ. १४) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे । मासपटू युद्धम् । अस्मिन् पक्षे ब्रह्मवाक्यानां सङ्गत्यर्थमाह मेरुगतश्च स इति । भूमिस्थापनानन्तरं पूर्ववन्मेरावेव ब्रह्मा स्थितः ॥ १३२ ॥ किमनेन सिद्धमित्याकाङ्क्षायामाह पद्भिः संसारकपनमिति । निबन्धः-पभिः संसारकथनमुत्पत्तिर्मरणं च सः। उपाधिजननं पूर्व स्थानभ्रंशश्च जन्म च ॥ १३३ ॥ प्रादुर्भावः सर्वतश्च विनश्यत्ता नशिस्तथा। ईश्वरेच्छैव पटकस्य कारणं नान्यथा तु तत् ॥ १३४ ॥ प्रकाश:-मुक्तानां जीवानां भगवदिच्छया संसारः। सा भगवद्पेति पनि रध्यायः संसारो निरूप्यते । संसारस्वरूपमाह उत्पत्तिमरणं च स इति । उत्पत्ति- खिभिरध्यायैमरणं च तथेति । 'अनित्ये जननमि'त्यादिना त्रिविधोत्पत्तिनिरूपिता । "कालद्रव्यगुणैरस्य विविधः प्रतिसक्रमः" इति मरणमपि विधा । तन बीजोत्पतिः प्रथमाध्यायार्थः । तत्र जीवसम्बन्यो द्वितीयाध्यायाः। भगवधिभूत्यावेशस्तृतीयार्य इति । अन्यथा तथा महत्वं नोपपद्येत । तदाह उपाधिजननमिति चीनजननम् । स्थान_शो वैकुण्ठात्क्षतिः जन्म मादुर्भावधैकेन । उत्कर्पस्य नाशरूपत्वमिति ज्ञापयितुं नाशाध्यायेषु निरूपणम् । वरुणवाक्येन नाशवीजकयनाछिनश्यत्ता पस- माध्यायाः। "नाशयोजं विनश्यत्ता विनाशश्वेति तद्भिदा" । कथं मुजीवस्यैवम्भाव इत्याशङ्कयाह ईश्वरेच्छैव पटूकस्य कारणमिति ।। १३३ ॥ १३४ ॥ अन्यथा वाधकमाइ दक्षकन्येति । निवन्धः-दक्षकन्या पेः पत्नी सन्ध्यायामग्रिहोत्रिणम् । निर्लज्जा बोधिता स्थातुंक्षणं न त्यक्तवत्यपि ॥१३५॥ प्रकाश:-सत्कुलोत्पन्ना ऋपेरतीन्द्रियद्रष्टुः पत्नी क्षणमात्रं स्थित्यर्थ याचि. ताऽपि न स्थितवती । न खेतद्भगवदिच्छान्यतिरेकेण मर्यादया सिध्यति ।। १३५ ॥ इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुःअथवेत्यादि।मासपद्धमिति । 'अधुनैपे'त्यादिवाक्यबलदेव सरवसायाही पूर्वोत्तरावधीकृत्य तयामीकार्यमित्यर्थः ॥ १३२ ।। अनेनेति अध्यायपट्टेन । सेति भगवदिच्छा। विभूत्यावेशस्य तत्रास्फुटत्वाचदर्थ गमकमाहुः अन्यथेत्यादि । तथा गहचमिति, चतुर्याध्यायोक्तं महत्त्वम् । प्रादुर्भाव इति । “तावादिदैत्यो राहसाव्यज्यमानात्मपीरुपावि"स्यत्रोक्तः पौरुषपादु- र्भाव आवेशकृतः । चतुर्याध्यायस्य कर्य नाशाध्यायत्यमित्यत आहुः वरुणेत्यादि । इदं मूले सर्वतवेति चकारेण चितम् । सर्वत इत्यनेन उत्सातसाहः ॥१३३-१३४॥

·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. १५) अस्तु वा स्त्रियाः। मुनेरपि तथाभावो नोपपद्यत इत्याह मौनत्याग इति । निवन्धः-मौनत्यागस्तयोर्भापा स्तोत्रं तदृश्यता तथा। अन्यत्रागमनं तत्र प्रतीकाराकृतिर्मुनेः॥ १३६ ॥ स्वभावविनिवृत्त्यर्थ संवादस्तादृशः पुनः। प्रकाश:-मुनी पर्था अनुपपन्नाः । पुनर्यो धर्मस्पः संवादः सोपि ज्ञापकः । नैतयोरयं स्वभाव इति । एवं प्रथमाध्यायार्थस्याऽ ऽयुक्तत्वमुपपा- दितम् ॥ १३६३ ॥ तथापि द्वितीयाध्यायार्थस्याऽयुक्तत्वमाह सङ्क्षोभ इति । निबन्धः-सङ्क्षोभो न कचियेषां काले देशे च वस्तुनि ॥१३७॥ ते कृष्णभावनायुक्ता वैकुण्ठे कृष्णभृत्ययोः । सनन्दनादयः क्रुद्धाः शापं दुर्विषहं ददुः॥ १३८॥ प्रकाश:-वस्तुनि अयुक्तकरणे अवस्था च कृष्णभावनायुक्ता । स्वयं च युद्धाः । शापश्च दुर्विपहः ॥१३८ ॥ एवं मुनीनामयुक्ततां निरूप्य जयविजयोरपि तथात्वमाह भगवद्भावसम्पन्ना इति द्वाभ्याम् । निवन्धः-भगवद्भावसम्पन्ना भगवद्गुणतत्पराः। लतापक्षिस्त्रियश्चापि निरहंमत्सराः शुभाः॥१३९ ।। सालोक्यसादिसामीप्यतारूप्यं सर्वथा गती। वैकुण्ठे भक्तसन्दविघ्नं चक्रुश्च गर्वितौ ॥१४॥ स्वभावविनिवृत्त्यर्थमुभयोश्च तथा कृतिः। प्रकाश:-पूर्ववदनापि स्वभावनिवृत्यर्थ शापानन्तरचेप्टेत्याह स्वभाव- विनिवृत्त्यर्थमिति ॥ १३९ ॥ १४० ॥ अग्निहोत्रिणमिति । जानन्तीति शेपः । स्वभावविनियर्थमित्यर्द्धस्यार्थमाहुः, पुनरित्यादि । उपपादितमिति। उत्पभगवदिच्छैकहेतुकत्वबोधनायोपपादितम् ।।१३५-१३६॥

·(अ. १५) सावरणमङ्गे सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे मुले चकुरिति। जयविजयकारिकाद्वयं त्वेव योग्यम् । वैकुण्ठे भगवद्भावेत्यादिगुणयुक्ता सर्वे सर्वथा सारोक्यादिचतुष्टय येपा ताशा गतो भगवदर्शनार्थकगतौ गमने भक्तसन्दर्शविन चकु । इद बहुवचन वैकुण्ठस्थितान्यभक्त समतयैतन्महत्त्वाभिप्रायेणोक्तम् । व्यासपादा ऊचुरितिवत् , विघ्नकरणे वैपम्याचमहत्त्व गत- मित्येकत्वविवक्षया गर्विताविस्क्तम् । चतुर्गुणोपाध्यायास्तु "विन चक्रुश्च गर्वितावि"ति निवन्धप्रतीकम् । तत्रेय शङ्का । ननु गर्यिताविति द्विवचनान्ते कर्तरि चक्रतुरीति वक्तुमुचित- मिति चेत्तत्राय समाधि । 'कुर्मश्चे'त्यौणादिक (२२) सूत्रेण कृधातोस्तृजादिवत्कारसामान्ये कुप्रत्ये कृते चकुरितिरूपम् । अक्रोदिति चकारेति वा च कर्ता । ननु करोतेस्तत्सूत्रे महणाऽ. भावात्कथ कुप्रत्यय कथ च द्वित्वम् कथ चाभ्याससज्ञा विना तत्प्रयुक्तकार्याणीति चेतन म । उद्देश्यविधेययो प्रायेण पाठत झमिक्त्वस्वीकाराद् श्रू कुश्चेतिवक्तव्ये प्राक्- प्रत्ययनिर्देशाद् अश्चेति प्रकृतिससृप्टेन चकारेण प्रत्यन्तरसमुच्चयाद्वाऽन्यस्मादपि धातो कुप्रत्ययों भवतीतिसिद्धान्तात्, योद्वेचे यस्मात्सूत्राद् उणादे २१द्वेग्रहणमनुवर्चत इति द्वित्वस्यापि सुवचत्वात् । 'पूर्वोभ्यास' (६ १.४ ) इति सूत्रेण पाठद्वित्वमकरणस्यद्वित्वस्येवाभ्याससनाया प्राधावप्यर तु३-३-१'उणादयो बहुरमितिबहुरग्रहणादभ्याससज्ञाया सौरभ्याच । न चश कित्सन्वये ति (२०उणादि)सूत्रात्सन्वदित्यनुवर्तमाने सत्यातिदेशिक्यभ्याससज्ञा सिध्यतीति वाच्यम्,तदनुवर्तमान 'सन्यत' (७-४-७९)इतीत्वे कृते चिरित्यनिष्टरूपमसहात्। न च व्युत्पचिपक्षे विनमित्यनमिहिते कर्मणि द्वितीयानुपपन्नेति 'कृत्प्रत्यययोगे कर्तृकर्मणो कृतीति षष्ठयैव भाव्यमिति वाच्यम् । 'कचिदपवाद- विपयेप्युत्स!ऽभिनिविशत' इति परिभाषया द्वितीयाया अपि सौरभ्यात् । अत एव 'कृत्वापे'त्यु- गादि(१)सूने करोतीति कारुरिति योगामिप्रायेण मनोरमाया " राघवस्य तत कार्य का नर- पुजय । सर्ववानरसेनानामा-यागमनमादिशदि"तिमट्टिप्रयोगमुदाजहु होजिदीक्षिता । अत एव च भट्टिकृतापि "यम्वे"तिवक्तव्येऽभूदित्युत्सर्गसूत्रोदाहरण दत्तम् । 'अभूतृपो विबुध. सख परन्तप श्रुतान्वितो दशरथ इत्युदाहृत , गुणैर्वर मुक्नहितच्छरेन य सनातन पितरसु पागमत्स्वयमिति । एतेनैतत्परिभाषामेव स्वीकृत्य लुडपवादक लिट विहाय लविलसितसा. मुदाहृतवान् भट्टिकार । ननु तदर्ह मितिसूर्दशन्द पचायनन्तखद्योगे कर्मणि पष्ठी माता सौत्रो विभक्तिव्यत्यय इत्येक इत्युक्त्वाऽन्ये तु "कर्तृमणोरि"तिपष्टया अनित्यचे लिग- मिद, तेन 'धयैरामोदमुत्तममिति भट्टिप्रयोग समाहित इत्याहुरित्युक्त भट्टोजिदीक्षितमनोरमा- याम् । तत्कय 'कचिदपवादविषयेपी'त्यस्य सम्बार कृत्यत्ययम्यले कृत इति चेल्सत्यम् , उपा यस्योपायान्तराऽदूषकत्वात् । इदमेवाऽभिप्रेत्याऽभियुक्तरुक्तम् "उपैयपतिपत्या उपाया अव्यवस्थिता" इति । एतेन "सभया सीगिर श्रुत्वा पुत्रग्नेहशुचाऽऽतुरी, पितरायन्वतप्यता ·। .. तृतीयस्कन्धार्थः । वृतीयाध्यायार्थोऽप्ययुक्त इत्याह मोहनमिति । निबन्धः मोहनं तदुपेक्षा च दुर्घटं पतनं तथा ॥ १११॥ देपोत्पत्तिस्तयोः कृष्णे सर्व कृष्णेच्छयाऽभवत् । प्रकाश:-मोहनवाक्यैः सनकादीनां मोहनम् । तयोरुपेक्षा। तथा वैकुण्ठा- हुर्घटं पतनम् । भगवति द्वेपोत्पत्तिः । अन्यथोत्तरत्र द्वेपथुद्धिर्न स्यात् ॥ १४१३ ॥ एवमध्यायत्रयाथै दुर्घटत्वेन निरूप्य पुनरन्येषां तथावं निरूपयति अलौकिकी तदुत्पत्तिरिति । निवन्धः--अलौकिकी तदुत्पत्तिवृद्धिर्दिग्विजयस्तथा ॥ १४२ ॥ स्वामिनो दुर्वचो वादो युद्धं ब्रह्मभ्रमस्तथा। संमुखे मरणे कृष्णान्न मुक्तः किं ततोऽद्भुतम् ।।१४३ ॥ प्रकाशः-न हि महत उत्पत्ती दुनिमित्तानि भवन्ति । वृद्धिर्दिग्विजयश्चा- लौकिको । पञ्चामाध्यायार्थानुपपत्तिमाह स्वामिनो दुर्वचो वादु इति । युद्धमपि स्वामिना सहाऽयुक्तम् । ब्रह्मणश्च भ्रमः सुतरामयुक्तः । पटाध्यायार्थोऽप्ययुक्त इत्याह सम्मुखे मरणे कृष्णादिति ॥ १४३ ॥ पुत्रयोरबुधौ बलमि'तिश्रीभागवतं व्याख्यातमिति । तत्र बुध्यते रिगुपधज्ञाप्रीकिरः क' इति कप्रत्यये नञ्तत्पुरुषे च कृते बलमबोद्धारवित्यर्थः । यद्वाऽमादेव धातोः, 'किपचेति किपि तादृग्रूपं बोध्यम् । अन्यत्र पूर्ववत् । ननु चक्रुरिति प्रथमान्तस्य गर्वितावि"तिद्विवचनान्तेन सामानाधिकरण्यमनुपपन्नमिति चेचन्न । यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिप्यबृहस्पती, एकराशी समेष्यन्ति तदा भवति तत्कृतमिति श्रीमागवते कर्तृगतबहुत्वाऽभावेपि तद्पाऽनेकपदार्थ- सम्पन्धाऽभिप्रायेण 'समेप्यन्ती तिबहुवचनानुपपन्नत्त्ववजयविजयोः पार्थक्येन सम्बन्धे एकवचनानुपपनत्वस्य खपुप्पायमाणत्वात् । अत एवोक्त भट्टोजिदीक्षितैः कौमुद्यां तदलि- न्वृद्धवायलाभशुल्कोपदा दीयत' इतिसूत्रे वृद्धिर्दीयत इत्यादिक्रमेण प्रत्येकं सम्बन्धा- देकवचनम् । ननु "व्यत्ययो बहुलमि"तिसूत्रे भाष्ये सुप्तिडुपग्रहलिानराणामिति-श्लोकवा- तिन छन्दसि तिझ्यत्यये कृते दीयन्त इति प्राप्ते दीयत इत्येकवचनपयोगः सेत्स्यतीति हटान्तरूपा सम्मतिरसम्मता विदुपामिति चेन्न । लौकिकरीत्येव समाधाने प्रतिष्ठिते छान्दसत्व- कसनाया अगतिकगतित्वात् । “वृद्धिरादैच् सूत्रस्थभाप्योक्तस्य छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीत्य- निदेशवाक्यस्य स्वीकारे आतिदेशिकच्छान्दसत्वकल्पनाया अतिशयितगौरवातिविशिष्टत्वा- चेत्यलमतिविस्तरेण । “विमं च च गर्वितावि"तिपाठे तु न कश्चित्सन्देह इत्याहुः । अन्येषामितिचतुर्थायच्यायानाम् । एवं सप्तदशभिः पहध्यायी विचारिता ।। १४३ ।।

·(अ.२०) सावरणमझे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
उपसंहरति सोपपत्तिकमिति।
निवन्धः--सोपपत्तिकमाख्यानं जीवानां जननं हरिः।
ऐहिकामुष्मिकफलं दातुं सृजति नाऽन्यथा ॥ १४॥
प्रकाश:-हरिरेवोत्पादयत्यैहिकामुमिकफलदानार्थम् । अतः सर्गो लीला
भवतीत्युक्तं भवति ।। १४४ ।।
एवं भापान्तरण निरूप्य समाधिभाषायामप्ययमेवार्थ इति निरूपयितुमाह
इति दर्शयितुमिति ।
निबन्धः-इति दर्शयितुं सायमते सृष्टयादिवर्णनम् ।
तेषां गुणप्रधानत्वाद्रौणी सृष्टिर्निरूप्यते ॥ ११५ ॥
नथा सति द्वादशाधिकशतेन पन्धराष्टिलीला पञ्चगिः प्रकरणश्चतुर्भिर्वा सूक्ष्मविभागे
सम्यगुपपादिता । स्थूले विमागे त्वष्टभिरध्यायैः पञ्चधा सृष्टिः । सप्तभिर्बन्धोपपत्चिरित्येवं पट्
अधिकारमादाय च सप्तप्रकरणान्युपपादितानि ॥ १४४ ॥
अतः परं द्विषष्ठिमिमोक्षलीला पञ्चविधां वदिप्यन्तः सूक्ष्मविभागे स्थूलविभागे च या
या यद्तुरभिप्रेता सा सा मोक्षोपपत्तिर्विशेऽध्याये उच्यत इत्याशयेनाहुः एवं भापान्तरेत्यादि ।
अयमिति । भगवदिच्छाया एवं प्रावल्यमित्युपपत्तिरूपः । मूले इति दर्शयितुमित्यस्य सोपपचिक-
माख्यानमित्यनेनाप्यन्वयः । सोपपत्तिकमित्यस्य सृष्टयादिवर्णनमित्यनेनाप्यन्वयो बोध्यः ।
आदिपदेन "विससर्जात्मनः कार्य नामिनन्दस्तमोमयम् जगृहुर्यशरक्षांसि रात्रिम्" भा.३-२०-१९
इत्यादिनोक्तयोर्भावत्यागतद्महणयोर्महणमुपपत्तेः स्वरूपमाहुः साझयपुस्पा इति । ते च महदादि-
खराडन्ताः । एतेन मोक्षलीलोपोद्धातत्वमपि वोधितम् । सात्यानुसारंणेति महदादिसृष्टि-
प्रकारेण । नन्वेवं सति तावदेव वक्तव्यमग्रे यक्षरक्षःमभृत्यरादगमृप्रिभेदाः कुत उच्यन्त
इत्याहाक्षायामाहुः तत्रेत्यादि । एकादशमकारा इति, छायादियोगान्तकरणकाः । हेतु-
मिति, ऐहिकफलदानरूपं हेतुम् । मूले, तेषां गुणप्रधानत्यादिति । तेपामष्टादशानां राज्या-
दिरूपप्राहकत्वेन तवद्ममतनुप्रधानकत्वात् । समासान्तस्तुवैकस्सिक इति तदनुक्तायप्यदोषः ।
अत एपेत्यादि । यतोनिमाध्यायेप्वैहिकामुष्मिकफलोक्तिदृश्यते । त एव प्रथमतोलिन्नध्याय
छायादिनभगुणमहणेन तद्वती ऐहिकफलयुक्ता पाटिनिरूप्यते । भगवान् जावानेहिकामुष्मिक-
फलदानायोत्सादयतीति ज्ञापनायोच्यत इत्यर्थः । तथा च गुकोक्तिपने भगवदिच्छैयात्र
मोक्षोपोदातत्वेन पोध्यत इतिभावः ॥ १४५ ॥

·१३४ तृतीयस्कन्धार्थ । (अ.२०) प्रकाश:-साध्यपुरुषा जीवन्मुक्ताः। अतस्तन्मतानुसारेणोत्पन्ना मुक्तपथ- मेव भवन्तीति सिद्धम् । तर सृष्टिभेदा एकादशमकाराः। तर हेतुमाह तेषां गुण- प्रधानत्वादिति । अत एव प्रथमतो गौणी सृष्टिनिरूप्यते ॥ १४ ॥ अब शौनकानां भगात्कथाप्रस्ताव मनुकथाप्रश्नो न युक्त इत्याशङ्कयाह प्रकारान्तरसम्प्रश्न इति । निवन्धः-प्रकारान्तरसम्प्रश्नः स्वकृतः परतस्तथा । भक्तकर्तृत्वतस्तस्य कृष्णलीलात्वमुच्यते ॥ ११६ ॥ प्रकाश:-अयमपि प्रश्नो भगवतकथाया एव किं तु प्रकारान्तरेण । मनुर्भ- क्तस्तेन क्रियमाणं भगवत्पीतिजनकमेव भवतीति लीलाहेतुत्वात्सा रीलैव ॥१४६ ॥ "एवमुग्रश्रयाः पृष्टः" इति व्यासवाक्यं नोपपद्यत इत्याशङ्कयाह प्रक्रियान्त- ति। निबन्धः-प्रक्रियान्तरवोधाय व्यासोक्तिः शुकसूतयोः । एकरूपत्वकथनादेकोक्तिः पाक्षिकोऽन्ययोः ।। १४७ ॥ प्रकाशः-तथा शुकमृत्योरप्युक्तिः शुकवाक्येनैव निरूप्यते । अन्यथा सूतो विद्वाक्यं न वदेव । शुकश्च वदेदिति । एकोक्ती हेतुः एकरूपत्वकथनं, शब्दतोऽ- र्थतश्च समानम् । अन्ययोः परीक्षिच्छुकयोः पाक्षिरोऽत्र ज्ञातव्यः । यथा शौनोन पृष्टं तथा राज्ञा पृष्टं, यथा सतेनोत्तरितं तथा भुकेनेति तुल्यत्वादेकः पक्षः कश्चिदुक्त इति ॥ १४७॥ मनुफ्था प्रश्न इति । 'महीं प्रतिष्ठामध्यास्ये'त्येक श्लोकोक्तो न युक्त । 'किमन्व- पृच्छन्मैत्रेयमि'त्यादिना तेपा भगवत्कथास्वेवासक्तिदर्शनादसङ्गत इत्यर्थ । मूले प्रकारान्तर- त्यादि । खकृत शौनकृत प्रकारान्तरसप्रश्न परतस्तथा मेरेयत प्रकारान्तरकथनार्थ इत्यर्थ । उच्यत इति मैत्रेयेणोच्यते । तदेतद् व्याकुर्वते अयमित्यादि ॥ १४६ ॥ नोपपद्यत इति प्रस्तावस्य प्रागेव कृतत्वात्सङ्गतिविच्छेदस्याभावेन नोपपद्यत इत्यर्थ । समाधि व्याकुर्वन्ति तथेत्यादि । तथेति । पूर्वप्ररण समाप्तम् ॥ प्रकरणान्तरमारभ्यत इति बोधनार्थ यथा व्यासोक्तिस्तथा शुक्सूतयोरपि तदर्थमुक्तिरितिगोधयितु शुकमुखेनैव व्यासेनो. च्यते । तथा च सङ्गतिविच्छेदाभावेपि प्रकरणान्तररूपविशेपबोधनाय व्यासवाक्यमुपपन्न मेवेत्यर्थ । ननु शुभमुग्वेन वदतीत्यत्र कि मानमत आहु अन्यथेत्यादि । विदुरसवादस्य सूतेनानुपान्तत्यात्म न वदेत् । शुस्श्योपक्रान्तत्वाद्वदेदत उपफमरलान् ज्ञायते, शुकमुखेन वदतीति स एव मानमित्यर्थ । हेतुरित्यस्यैव विवरण एकरूपत्वायनमिति । पाक्षिक इत्यस विवरण शब्दतार्थतच समानम् इति । तस्यैव तार्यमाहु यथेत्यादि ॥ १४७ ।।

·. प्रकाश (अ.२०) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १३५ साङ्यमतसृष्टिः कस्मिन् कल्पे जातेत्याकाङ्क्षायामाह आण्डकोशे पाकल्प इति । निबन्धः-आण्डकोशे पद्मकल्पो विशेषेणोच्यत्तेऽधुना । साङ्ख्याचार्यास्तु कल्पेऽस्मिन्मुक्तिमार्ग हरीच्छया १४८ ज्ञानमेकमकारेण हदि प्राप्य परं गताः। प्रकाश:-ब्रह्माण्डमध्ये यः पाकल्पः केवलाद्भिन्नस्तस्मिन्नेव सायमत मसि- दम् । तत्रैव ते सिद्धा इति हेतुः । ननु तेषां ज्ञानं तत्त्वसूत्रे निन्दितमिति कय मुक्ति- रित्याकाङ्क्षायामाह हरीच्छया ज्ञानमेकमकारेणेति ॥ १४ ॥ निबन्धः-इति दर्शयितुं साये कल्पस्याऽस्य च वर्णनम् ॥१४९॥ पञ्चशः प्राकृतोत्पत्तिस्तत्त्वत्वज्ञापनाय हि । -अस्य कल्पस्य पदाकल्पस्य । चकारादराहकल्पस्य च वर्णनम् । अन्यथा प्रकृते तेन मार्गेण मुक्तिर्न स्यात् । तस्य सृष्टिकारस्य पूर्वसावलक्षप्यं ज्ञापयितुमाह पश्चशः भाकृतोत्पत्तिरिति । “पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्मन्" इत्यग्रे वक्ष्यति । तथा सङ्ग्यायुक्तत्वकथने साङ्मयं मत भवति । तत्वता च पदर्थानां भवति ॥ १४९ ।। केवलादिति यत्र लोकनयमलयजलमध्ये पदां भवति तस्मात् । अत्र साट्याचार्यास्तु इत्यादिनोक्तं गमकमाहुः तत्रैवेत्यादि । "तस्य नामेरभूत्पमं सोनुमविष्ट' इति प्रथमाध्याय उक्त्वा अग्रिमाध्यायेपु स्त्रीपुंमुक्तिरुच्यते । अतस्तथा ज्ञायत इत्यर्थः । मूले ज्ञानमेके- त्यादि। एतेन तत्त्वसूत्रोक्तनिन्दाया भगवदीयसायव्यतिरिक्तविपयत्वमिति श्रीभागवताशयो ज्ञापितः ॥ १४८॥ वराहकल्पस्य चेति । एकादशाध्याये पमकल्पवमाराहकल्पस्यापि प्रस्तुतत्वेनार पभोक्त्या तत्समभिव्याहृतस्य तस्यापि स्मारणात् तथेत्यर्थः । सारणप्रयोजनमाहुः अन्ययेत्यादि। प्रकृत इति श्वेतवाराहकल्पे। पूर्वस्मादिति । “भगवानेक आसेदमित्यादिना पञ्चमाध्यायोक्तात्। ननु प्रकृतिपुरुषमहदाद्या ये तत्रोच्यन्ते, त एवात्रापि सन्तीति किमत्र चैलक्षण्यमित्यपेक्षायामाहुः पञ्चभिरित्यादि । समाससाहये हि अष्टौ प्रकृतयः, पोडशविकारा, पुरुष इत्युपगम्य एत- सरं याथातथ्यमिति कथनात्राहयायोगेन तेपाम्मिन्नतया तत्त्वता कथनेन मतप्रवृत्तिः सिद्धा। तथैवात्रापि पञ्चभिरित्यादिना सिद्धा । पूर्वत्र भगवन्तमुपक्रम्य तच्छक्तित्वेन तेषामुक्तिरिति स्फुटमेव लक्षण्यमित्यर्थः । सैवसृष्टिः प्रकारान्तरणेति 'देवेन दुर्वितक्यणे त्यादिनानापदार्यो- क्तिकधनपूर्वकं सृष्टिकथनानेयं पूर्वोक्तसृष्टिः किन्तु साझयष्टिरेख मुफ्त्युपोद्घातत्वेन रुप्यत इत्यर्थः । एतेन मंत्रयोक्ती सृष्टेरनेन प्रकारेण गोणीत्वं, न तु पूर्वोक्तमकारेणेति चोधितम् । एवं पभिः कारिकामिद्धिविधाप्युपपत्तिनिरूपिता ॥ १५० ।।

·तृतीयम्कन्धार्थ । (अ. २०) अस्मिन्मते सप्टेविस्तरेणाऽकथने हेतुः उपलक्षणमाघ्रत्वादिति । उपलक्षणमात्रत्वादल्पोक्तिन विरुध्यते ॥ १५०॥ तत्रैका दशधा सृष्टिः स्वभावगुणकार्यतः। प्रकाश:--सैव सृष्टिः प्रकारान्तरेण निरूप्यत इति निरूपकं वाक्यमुपलक्षक भवति । तत्रैकस्मिन्नेवाध्याये एकादशया सृष्टिनिरूपितेत्याह तन्नेति । स्वभावगुणानां कार्यभेदात् । तत्र स्वभावस्य भेदद्वयम् । गुणानां नव भेदा इति ॥ १५०३ ॥ तानेवाह त्रैगुण्यमिति। निवन्धः-त्रैगुण्यं निर्गुणावस्था भगवञ्चिन्तनं तथा ॥ १५१ ॥ एवमेकादश प्रोक्ताः स्वभावे विस्तृतिः स्फुटा। प्रकाशा-निर्गुणावस्था दशम ज्ञानरूपम् । भगवञ्चिन्तनमेकादशरूपमिति उपसहरति एवमिति । गुणसृष्टिरेकाध्याये सङ्क्षेपेणोक्ता । स्वभावसृष्टिस्तु ज्ञान- भक्तिमेदेन चतुभिर्नरभिः क्रमादिस्तरेणोक्ता स्वयमेव अग्रे स्फुटा भविष्यति ॥१५१२॥ तत्र प्रथमं तामसादिभेदानाह यक्षरक्षांसीति । निवन्धः-यक्षरक्षांसि देवाश्च दैत्याश्च प्रथमात्रयः॥१५॥ उपाधिरपि तेषां हि तथेति प्रतिपादितम् । प्रकाश:-अनाविद्योत्पत्तिः पूर्ववदेव । विशेषस्त्वर यक्षरक्षसामप्युत्पत्तिर- विद्यया सह । तथा भावान्तरेण देवानामप्युत्पत्तिः ॥१५२ ।। निबन्धः-विलक्षणत्वसिद्धयर्थ देहत्यागः प्रजापतेः ॥१५३ ॥ तत्तत्कालाभिमानिन्यो देवतास्ताः पृथक् स्थिताः। प्रकाश:-तत्रापि तनुत्पागो भावान्तरमहणार्यः । तन्नों स्वरूपमाह तत्त- कालाभिमानिन्य इति ॥ १३ ॥ ननु पश्चपर्वा विद्योत्पत्यनन्तरं फिमिति देहं त्यक्तवास्तवाह देवतोपाधि- सम्पन्धादिति । निवन्धः-देवतोपाधिसम्बन्धात्कार्योत्पत्त्याऽतिविह्वलः ॥ १५ ॥ तामसत्वात्तु ते मूढा वाक्यमात्रेण संस्थिताः । अत परमष्टभिम्तच्छेषमा तत्रयेत्यादि । स्वभावस्येति ब्रह्मम्वभावम्य । निर्गुणा- वम्थेत्यादि। तेन मनुष्टि अपिसृष्टिश्च म्वामाविरीत्युक्तम् । पूर्ववदेवेति, एकादशाध्यायवदेव। ताहि कि पूर्वलाद्वलक्षप्यमत आहे विशेष इत्यादि । मृले-उपाधिरिति, तजनक प्रमशरीरम् ॥१५३ ॥ .

·(अ.२०) सावरणमड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
प्रकाश:-देवतारूपा पञ्चपर्वाऽविद्या, सा ब्रह्मण उपाधिरूपा जाता यदा,
सदैव यक्षरक्षसामुत्पतिस्ततस्तान्त्रिसदृशान् दृष्ट्वा भयविव्हलः सन् तनुमत्ससति
मन्तव्यम् । तदा भगवदिच्छया जातास्ते ब्रह्मा तन्न सहत इति भगवत्प्रेरणया भक्ष-
यितुं महत्ताः । तहि कथं निहत्ता इत्याशङ्कयाह तामसत्वादिति । "अहो मे
यक्षरक्षांसि" इति वाक्यमात्रेण निहत्ताः॥१५४३ ॥
देवपक्षस्तु सुगम इत्याह सात्त्विक इति ।
निवन्धः--सात्त्विके नास्ति शङ्कव राजसेषु महान् श्रमः ॥१५५॥
पृथक् स्थितां देवतां हि वर्णयन्ति कुबुद्धयः।
प्रकाश:-राजसेपु महान् श्रमः । अतो यभनमारभ्य भगवदाज्ञया तनु-
त्यागपर्यन्ता कथा निरूपिता । अन्यास्तनवः शीघ्रमेव कालरूपतामापन्नाः काल-
भेदेनैव व्यवड्रियन्ते । रजसा राजसी त्येपा तनुर्न सन्ध्यायामेकभावतामापना किन्तु
पृथक् स्थिता कियकालम, अतस्तां वर्णयन्तीत्याह पृथगिति। पश्चात्कालेन
सहैक्ये दैत्यानां नित्तिरिति भावः ॥ १५५३ ।।
वितीय त्रिकमाह गन्धर्वाश्चेति ।
निवन्धः--गन्धर्वाश्च पिशाचाश्च पितरखिविधा गुणः ॥१५६ ।।
सत्वं तमो रजश्चेति न तैर्दोषोऽस्वभावतः।
प्रकाशः-तत्र गुणक्रममाह सत्त्वमिति । तेषु दोपा न वर्णिताः। तत्र
हेतुः अस्वभावत इति । तेपां गुणत्येपि न दोपस्वभावत्वम् । दोपरूपेणेतरमये-
शाभावादिति भावः ॥ १५६३ ॥
तृतीय निकमाह सिद्धाश्चेति ।
निबन्धः-सिद्धाश्च किन्नराः सर्पः सत्त्वादिभिरुदीरिताः॥१५॥
भकाशः--का निर्गुणावस्थेत्याकाङ्क्षायामाह कृतकृत्यताच नैगुण्यमिति ॥
किमितीति, प्रथमं अविद्यां कृत्या न त्यक्तवान् इदानीं किमितीत्यर्थः। तन्न
सहते इति, तदुत्पति नाभिनन्दति ॥ १५५ ॥
अन्यास्तनव इति । यद्यपि पूर्व रात्र्यहनी द्वे एव वनू उक्त, तथापि कमसम्बन्धात्
प्रमुखत इतिपदेन मध्ये प्रातःसन्ध्याप्यायाति, अग्रे सायमन्ध्यावर्णनाचेतिबोधनाय
पहुत्यमुक्तम् । रजसा राजमीति, एतेनैतत्पूर्वयोलन्योः सात्विकीत्वं तामसतामसीत्वं च
योधितम् ॥ १५६॥

·१३८
तृतीयस्कन्धार्थः।
(म. २०)
कृतकृत्यता च नैर्गुण्यं कृष्णत्वं तपआदिभिः ।
ऋपिभावस्ततो भाव्यो नाऽन्यत्र विरमदुधः॥ १५ ॥
कृतकृत्यता नाम स्वस्या परमपुरुषार्थता । तपादिभिस्त कृष्णत्वम् । प्रकृते स
ऋपिभाषः । ततो ब्रह्मणापि स भावो भाव्यः । ततः सिमित आह नाऽन्यत्र
विरमेद्बुध इति । अन्यथा सृष्टिं कुर्यादेव ब्रह्मा न विरमेत् । एवमेकाध्यायार्थी
निरूपितः ॥१५८॥
अत; परंशानभात्यो विस्तारं वक्तं त्रयोदशा याया इति तत्र भेदद्वयमाह चतुभिरिति।
चतुर्भिः सुखपूर्वा हि पुम्मुक्तिन्वभिः स्त्रियाः।
एकस्य तु स्वतः सिद्धं ज्ञानं कृष्णप्रसादतः॥ १५९॥
प्रकाश:-ननु क्यमेवमेफस्याल्पमपरस्य पहिति तपाइ एकस्य तु
स्वतः सिद्धमिति । पुरपस्य तु पुरसार्थचतुष्टयसिद्धयर्थं चत्वारोऽध्यायाः । तत्रापि
तस्य साधनरूपं ज्ञानं स्वतः सिद्धम् । भगवत्कृपयव पुरपार्थानां ससाधनानां
सिद्धेः ॥ १५९ ॥
निबन्धः--अन्यस्या उपदेशे हि स्त्रीत्वात्सर्व प्रकाश्यते ।
नवकन्याः कारणत्वात्स्त्रीजीवा अत्र वोधिताः॥१६०॥.
प्रकाश:--अनेनैव स्त्रिया अपि वर्मार्थकामाः सिद्धाः, सहभावात् । मोक्षः
पर पृथक् वक्तव्यः, स केवल एव भवति न मिथुनीभावे । अतो बहुवक्तव्यत्वाभा-
वात्पुम्मुक्तिरेन । स्त्रीमुक्तिस्तु अन्तःकरणदोषाणा नवानां गुणरूपाणां त्याजनाथ
नवभिरध्यायैहेव साधननातं निरूप्यत इत्याह अन्यस्या उपदेशे होति । नन्वत्र
नवकन्यानामुक्तिरयुक्तेत्याशङ्कयाह नय कन्या इति। स्वीजीवाः प्रकृतिपरवशाः ।।१६०॥
अग्रिमविभागे गुणस्वरूपानुक्तिस्तु गुणाना खभावरूपत्वाभावादित्याशयेनाहुः
अस्वभावत इति । भाव्य इति भावनीय । निरूपित इति, चतुर्दशभि कारिकाभिरुक्त ॥१५८॥
सार्द्धन मुक्तिप्रमरणार्थ विभजन्ति अतः परमित्यादि ॥ १५९ ॥
चतुर्मि पुम्मुत्तिप्रकरणा) विचारयन्ति मन्वन न देत्यादि । अत्र जीवपदेन केवल.
श्चिदशो नोच्यते, किन्तु सरिङ्ग उच्यते । “एव पञ्चविध लिङ्ग त्रिवृत्पोटशविस्तृतम् । एप,
चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयत" इति चतुर्थस्कन्धवाक्यात् ॥ १६० ॥

·" (भ. २०) सावरणभात सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे । ननु जीवानां कारणलं पूर्वमेव निरूपित, पुनः किमर्थं निरूप्यत इत्याग- झ्याह प्रकृतेः कारणत्वायेति । निबन्धः-प्रकृतेः कारणत्वाय मायाशक्तिर्हि तादशी। रमणोपयिकरूपा हि शुद्धसत्त्वादिभेदतः ॥ १६१ ।। प्रकाशः-स्त्रीजीवो हि प्रकृत्यधीनः । अतस्तस्य कारणत्वे मकृतेः कारणत्वं सिद्धयति, तथापि नवानां कोपयोग इत्याशझ्याह मायाशक्तिहि तादृशीति, सा हि गुणमयी प्रत्येकं गुणानां त्रैविध्यान्नवरूपेतिभावः। ननु स्त्रीत्वं नाम किमि- त्याकाक्षायामाह रमणोपयिकस्पा होति । प्रकृतिसिगुणात्मिका । तत्र गुणमा- धान्ये क्रोधादिवशानामपि स्त्रीत्वं स्यात् । गुणातिरिक्ता तु प्रकृतिर्नास्तीति मतं निराक्रियते । "गुणभावं परित्यज्य स्वरूपेण स्थिता तु या ॥ पुरुषं रमयन्ती सा स्त्रीरूपेति निगद्यते ॥१॥ पुरुषस्य च तस्याश्च सर्वतत्त्वेषयांगवः ॥ पृथक् सन्ति ततो यत्र दृष्टादृष्टादिकारणात् ॥ २॥ भोग्यभावत्वमापन्नाः प्रकृत्यंशाः समागताः ॥ वीनभावं प्राप्नुवन्ति तदृद्धौ स्त्रीभये तु सा" ॥ ३ ॥ एवमभिप्रेत्याह शुद्धसत्वादिभेदत इति । मिश्राणामेव गुणत्वम् । सत्त्वसाधान्ये देवस्त्रीत्वम, रजःप्राधान्ये मनुप्यत्रीत्वम्,तमःप्राधान्ये पशुस्त्रीत्वमिति॥१६॥ कारणत्वं सिद्धयतीति । मुक्तिप्रकरणे एतदुत्त्या मुक्तावपि सात्विकसानद्वारा प्रकृतेः कारणत्वं सिद्धयतीत्येतदर्थ निरूप्यत इत्यर्थः । इदं च "यत्तत्रिगुणमव्यक्तमि". त्यस्य सुबोधिन्यां व्युत्पादितम् । ननु स्त्रीत्वं नाम किमितीति । "भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वगादि"तिवाक्यात्प्रकृति- पारवश्यस्य देहिमा विद्यमानवान्नैव सहयाकाः केपि देहिनो भवन्तु, कुतो हेतोम्तेपु स्वी नामेत्यर्थः । तत्प्रयोजनमाहुः प्रकृतिरित्यादि । तथा च तन्मतनिराकरणायात्र खीवमुच्यत इत्यर्थः । तत्स्वरूपं सपरिकर कारिकाभिराहुः गुणभारेत्यादि । स्वरूपंणेति शक्तिरूपेण । अंशव इति अंशाः । यादृष्टादिकारणादिति । दृष्टं व्यञ्जनम् , अदृष्टं धर्माधर्मी, आदिपदेन विद्या पूर्वप्रज्ञा च 'तं विद्यार्मिणी समन्वारभेने पूर्वप्रज्ञा चेतिश्रुतेः । ॥ १६१ ।। मूले आनन्दांशस्वरूपपोति० भोग्यत्वमितिशेषः । * अवस्तृत इति । आगन्तुकान् ६६ “शुदसरवाइवस्तुत" एवं पाठशाट्यानमितिप्रविमादि।

·(अ. २१) ११० तृतीयस्कन्धार्थः । निन्नधः--आनन्दांशस्वरुपेपि शुद्धसत्वादिरूपतः। शक्तिप्राधान्यतः स्त्रीत्वं तत्त्वतः पुरुपाकृतिः॥१६२॥ मफाश:-आनन्दांशस्तन प्रविष्ट इति भोग्यत्वम् । यद्यपि पुरुषेऽप्यानन्दांशः प्रविशति स्त्रियाः पुरुषो भोग्य इति तथापि गुणाः प्रबला इति शक्तिमाधान्यनः खीत्वम् । पुरुषाकृतिस्तु तत्चतः परमार्थतः। पुरुषांशसमवाये पुरुषत्वमिति भावः ।।१६।। किमत्र नियामकमित्यत आह मोहकत्वमतः स्त्रीणामिति । निबन्धः--मोहकत्वमतः स्त्रीणां शक्त्याकृतिविशेषतः। विसर्गस्याऽन सम्प्रश्न उत्तरत्रोपयुज्यते ॥ १६३ ॥ प्रकाश:-पुरुष मोहयन्ती यतः, अतः प्रकृत्याकृतित्व स्वीणामित्यर्थः । ननु सर्गलीलायां मनुवंशादे रुच्यादेवशमश्नः कुनोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह विसर्गस्याऽत्र सम्प्रश्न इति ॥ १६॥ नन्वं सति मध्ये कमचरित्रमत्र किमर्थं निरूपिन तत्राह नित्यसम्बन्धाता- सिधा इति, निवन्धः-नित्यसम्बन्वतासिद्ध्यै कर्दमोऽत्रैव योजितः । प्रकाश-पतिपुरपयोनित्यः सम्बन्ध इति ज्ञापयितुं कर्दमस्य कथा ! सम्पन्धस्तु सर्ग उपयुज्यते । भिन्नतया प्रसिद्धायपि स्वभावत एव परस्पराकाङ्क्षा मुक्तौ । अतोपमों निरूपणीय इति कर्दमः सर्गे निरूपितः । सहजयोरपि' विश्लेपे मुक्तिर्भवतीनि(न्यायेन) त्यागेनोभयोमुक्तिमयनं च युक्तं भवति । एवं प्रकरणार्थ शोधयित्वा प्रथमाध्याये तपसा भगवत्तोपस्य प्रयोजनमाह सर्वस्येति। अत एव प्रकरणादौ भगवत्तोपार्थ कर्दममतिः ॥ १६४६ ॥ सर्वस्य कारणं कृष्णप्रसाद इति तत्कथा ॥ १६ ॥ उत्तरत्रेति अनिमस्कन्धे विवृतौ। एवं प्रकरणाओं विचारितः ॥ १६३ ।। अतः परं दाभ्यामेकविंशाध्यायस्यार्थमाहुः एवमित्यादि। स्वार्थमिति, मूलस्थस. गर्थिपदस्य विवरणमिदम् । ।। १६५ ॥

·(अ. २२-२३) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
ननु फेन तुष्टो भगानित्याकाङ्क्षायामाह भक्तानां निर्णय इति ।
निवन्धः- भक्तानां निर्णयस्तोत्रे सार्थमुपयुज्यते ।
कामितं च हरिः पूर्व स्वयमेव विधास्यति ॥ १६५ ।।
व्यर्थ वचनमित्यर्थ बोधयत्युत्तरं वदन् ।
प्रकाशा-भगवान् तपसा न तुष्टः । नापि स्तोत्रेण, किन्तु यथार्यभापणेन,
तत्रापि स्वगृहमर्मकयनेन, तदा हि भक्तानां निर्णय इति । तथावचनस्य भयो-
जन स्वार्थम् । महतो निष्कपटभजने प्रसादो भवति । भगवत्मसादस्याऽनित्यता-
माशङ्कय समाधानमाह कामितमिति । पूर्वमेव करणान्न कारणसाध्यत्वम् ।
कारणमपि प्रसाद एव । भगवदीयपदार्थभोगार्थ शरीरेन्द्रियसंस्कारतपादीनां
कार्यम् । अतो भगवन्त प्रति प्रार्थनावचनं व्यर्थम् । एतद्भगवद्रचनादेवावगम्यते ।
अन्यथा वृत्तान्त न कथयेत् ॥ १६५३ ।।
नन्वीवरमेरणाव्यतिरकेण कथं पदार्थसिद्धिः । प्रेरणायां वा को हेतुः ?
निर्हेतुकस्वे वा सर्वेष्वेव पदार्थसिद्धिः स्यादित्याशक्याह पुरुषार्थाः स्वयंसर्व इति ।
निबन्धः--पुरुषार्थाः स्वयं सर्वे समायान्ति हरिप्रिये ॥ १६६ ॥
इति दर्शयितुं राज्ञः स्वयमुद्यम्य याचनम् ।
प्रकाशः - भगवत्मियत्वमेव साध्य नाऽन्यत् । तेनैव सर्वसिद्धिरितिभावः॥१६६३ ॥
कर्दमस्य कन्यावर्णनमयुक्तमित्याझ्याह दुहितुर्वर्णनं प्रीत्या इति ।
निबन्धः--दुहितुर्वर्णनं प्रीत्यै राज्ञो भक्तत्वतः समम् ॥१६७ ॥
भक्तिश्च कार्यशुद्ध्यै हि तपश्चैव स्वमुक्तये।
प्रकाश:-राजकत्वं वा वर्णनमृपिमीत्यै । मनु सदुपभोगमतिज्ञायामपि
कथं कन्यादान सबाह राज्ञो भक्तत्वतः मममिति । सर्वेषां पुरपार्थसिद्धिर्भव-
विति समता । ननु विवाहानन्तरं कयं भक्तिः ? कयं वा ताः ? इत्याशङ्कयाह
भक्तिश्चति । अन्यथा कार्यदोषणापि कारण दुष्टुं भवेत् । पुत्रापचार पितुनरकरन् ।
कार्य दुहितरः । चकारेण भक्तेर्नान्तरीयफार्यधर्मा गृह्यन्तै । तपसो भिन्नं प्रयोजनमाह
स्वमुख्य इति । चकारात्तस्या पपि मुक्तये । अथवा तपसोपि भक्तिसङ्ग्रहः ।
तस्यास्तु नपः पूर्ववत्संस्कारार्थम् ॥ १६७६ ॥
साढ़ेन द्वाविंशाध्यायस्वार्थमाहुः नवीधरत्यादि ॥ १६६ ॥
पोविंशस्याथ सप्तभिराहुः ननु विवाहेत्यादि । कयं भक्तिरिनि, का देव-
तिकृतं भजनम् । नान्तरीयफधर्मा इति, इमितकोविदलादयः। पूरदिति, कार्यशुद्धि-
जननाय ॥ १६७ ॥

·१४२
तृतीयस्कन्धार्थः ।
(ष, २३)
प्रार्थिताधिककरणे हेतुमाह अलौकिकस्य करणादिति ।
निवन्धः-अलौकिकस्य करणादनासक्तिः फलिप्यति ॥१६॥
ध्यानं भगवतो योगो भगवत्प्रेपितं च तत् ।
कन्याश्चैव तथा ज्ञान तत्क्रपातोऽस्य जायते ॥१६९ ॥
स्त्रिया माहात्म्यबुद्ध्यर्थमृपिकर्तृत्वमुच्यते ।
प्रकाश:-विमानादिनिर्माणमलौकिकमन्यथा चित्ते अनासक्तिन भवि-
प्यति । "कर्दमो योगमास्थितः" इत्यत्र योगपदार्थमाह ध्यानं भगवतो योग
इति । अन्यथा भगवत्मसादजन्यत्वं न स्यात् बन्धय भवेत् । तर्हि कथं विमानो-
त्पत्तिस्तत्राह भगवत्प्रेषितं च तदिति । विमानं तामस, कन्या राजस्यो,
ज्ञानं सात्त्विकमिति । नन्वेवं सति किमिति स्पष्टं नोच्यते तत्राह स्त्रिया इति
१६८ । १६९॥
तथापि नियनोपपत्तिर्वक्तव्येत्याशङ्कयाह अत एव पौ यात इति ।
निवन्धः-अत एव ऋपौ यातेऽप्यवस्थानं तु तस्य हि ॥१७०॥
कायव्यूहेन नवधा स्वरूपकरणं मतम् ।
प्रकाश:-यस्माद्भगवता मेपितं न योगेन ऋपिणा जातम् । अन्यथा
भोगार्य सृष्टा भोगाभावे गच्छेयुः । अत्र "नोधा विधाय रूपं स्वम्" इति निरूपितं
तत्कथं नवधा निरूपणगित्याकालायामाह काययूहेनेति। अग्रे परस्पर-
विवाहसिद्धयर्थं भिन्नपारम्पर्यस्थनाय नवरूपाणि । गौण्येवैपा सृष्टिः । गुणातीता
तु भगवद्रूपा । अतः कायव्यूहं कृत्वा नवधा वीजाधानं कृतवान् । १७०३ ॥
नत्येवं क्रियमाणे देवहूतिः कथं मन्यत इत्याशङ्कयाह समानत्वान्न
चैपम्यमिति ।
निवन्धः-समानत्वान्न वेपम्यं द्रोपाभावः फलं ततः। १७१ ॥
रेत सेकः क्रमेणैव सूक्ष्मत्वात्स न दृश्यते ॥
प्रकाशा-अत एव दोपाभावोपि। फलं तु रेतासेकलक्षणं भिन्न भिन्न
जातमेव । ननु सेकभेदे कथं तस्याऽज्ञानं तबाह सूक्ष्मत्वादिति । कालः मूक्ष्म
इति भेदो न दृश्यते ॥ १७१६॥
अनासक्तिरिति, देवह्त्या अनाशक्तिः ॥ १७० ॥

·.
(अ.२३-२४) सावरणभङ्गे सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे
एवं करणे प्रयोजनान्याह मरीच्यादीति ।
निवन्धः-मरीच्यादिविवाहेच्छां वहपत्ये स्त्रियास्तथा ॥ १७२ ॥
स्ववाक्यं च ऋतं कर्तुं गमनं स्त्रीविरक्तये ।
प्रकाश:-पैनधर्मणैव सृष्टिर्भवत्विति भगदिच्छया मरीच्यादीनां भार्या-
'पेक्षया स्त्रिया अपि वढपत्येच्छा । स्त्रवाक्यं “ यावत्तेनो विभृयादात्मनो मे " इति ।
नन्वेवमपि वाक्यं स्वकीय न कृतं तेजस एकत्वाभावात् , मत्युत बहुपुरुषसम्बन्धेन
स्वस्य खियाश्च दोपजननमिति चेन्मैवम् 'आत्मनो मे ' इत्यत्राहकारो व्याख्येयः ।
स च त्रिगुणात्मक इति नवरूपाणि भवन्ति । सायप्रक्रिया येयम् । जात्यपेक्षया
चैकवचनम् । मन्वादीनां चित्तपरीक्षार्थमेव तथा वचनमिति युक्तमुत्पश्यामः ।
नन्य समर्थस्य योगेन देहत्यागेपि मुक्तिसम्भवालथं वनगमनमित्याशझ्याह गमनं
स्त्रीविरक्तय इति । वस्तुतस्तु योगेपि त्यागोऽपेक्षितः। गृहत्यागेनाऽ कैवल्य
भवति । ततोऽर्धे देहान्तःकरणभेदेन द्विधा कृत्या चेत्त्यजति तदेव कैवल्पमिति योग-
साझ्ययोनिष्कर्षः। भगवन्मार्ग त्वन्यथा पराश्रयत्वात् । यथा भगवानेव फलं
सट्टीकायामुपपादितमिति विरम्यते ॥ १७३ ॥
ननु कपिलापतारस्य किं प्रपोजनमित्याकाक्षायामाह चिरक्तो ज्ञान-
सिद्धयर्थमिति ।
निबन्धः-विरक्तो ज्ञानसिद्धयर्थं कृष्णं भावयते यदि । १७३ ।।
ज्ञानांशश्च तदा
व्यक्तो येन सर्व फलिप्यति ।
प्रकाशा-अनेन 'यावत्तेनः' इत्यत्रैव वाक्यं पर्यवसित क्षेयम् । नव रूपाणि
त्वन्यानि ॥ १७४॥
एतत्सर्व ब्राह्मणोऽभिमेतमिति ब्रह्मगमनम् । लोकमतीत्यर्थ प्रयोजनान्तरमन्याह
अवतार इति ।
भिन्नपारम्पर्यकथनायेति, भारद्वाजशृङ्गभारद्वाजवद्भिन्नगोत्रत्वकथनायेति । ॥ १७२॥
एवं करण इति, बहुसृष्टिकरणे । मृले । ऋतमित्यत्र लिमविपरिणामो वोध्यः । युक्तमिति
तत्र तात्पर्याभावाद्युक्तमित्यर्थः । तत इति, गृहत्यागानन्तरम् । ।। १७३ ।।
साखिभिचतुर्विशाध्यायस्यार्थमाहुः ननु कपिलेल्यादि। विरक्त इत्यादि । तथा च,
सर्वफलदानाथे कपिलावतार इत्यर्थः॥१७॥

·१४४ तृतीयम्कन्धार्थ । (अ २४) निवन्धः-अवतारो हर्यावान् तत्र ब्रह्मा स्वयं व्रजेत् ॥१७४ ॥ वरादनुक्तेप्येवं हि स्तुतिः पूर्णे तु सर्वतः । वोधनं सर्ववोधाय गमनं सर्वबोधकम् ।। १७५॥ पुत्रेपि च हरौ सर्वत्यागादावश्यकी भजिः। प्रकाश:-नन्वेव सति सर्वत्र तद्गमनं वक्तव्यं स्यात्तताह वरादनुक्तेप्येवं हीनि ! " यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः" इति प्रार्थनया बरो दत्तः। अतोऽनुक्तेपि स्थले अलगमन ज्ञातव्यम् । परं मुरयतया स्तुतिः पूर्ण कृष्ण एव । कन्यादानबोधनं भगवानयमिति च वोधनं सर्वेषामेव योगय । दम्पत्योस्तु वोधः पूर्वमेव सिद्धः । ननु मरीन्यादीना विवाहानन्तरं यद्गगमनमुक्त तस्य कुत्रोपयोग इत्याकाक्षायामाह गमनं सर्वयोधामिति । अन्यथा मेरछया स्त्रीणा पतिसम्बन्ध इत्यस्मिन् कल्पे चोधिनं स्यात् । हरेानरूपस्य परित्यागेन गमनमयुक्तगित्याशझ्याह पुनेपि च हराविति ॥ १७॥ ॥१७६ ॥ पुम्मुक्तिमुपसहरति एवमिति । निवन्धः- एवं चतुर्भिोंगादिमुक्त्यन्तं पुंसि वर्णितम् ॥ १७६ ॥ वैराग्यादिः स्त्रियाः प्रोक्ता मुक्तिर्नवभिरुत्तमा । प्रकाश-आ: परमेरेनाऽ यायेन स्त्रीमुक्तिर्वक्तव्येत्याशङ्कयाह पैराग्या- दिरिति । पैराग्यादयोऽत्र विशेषतो वक्तव्या इति नैवेन वक्तुं शश्याः। घुमुक्तेः सकाशाद्रीना भविष्यनीत्याशङ्कयाह उत्तमेति, साधनप्रकारैरुतमा ॥ १७७ ॥ ननु कपिलेन औपनिषदं परित्यज्य पिमिति सायं ज्ञानमुपदिष्टमित्यत आह पदोपनिषदं ज्ञानमिति । वरी दत्त इति । "मषिमाद्य न बनाती"ति रनोरन्धाभावरूपो वरो दत्त । कृष्ण एवेति । वनकृतम्तोनाभावात्तथावसीयत इत्यर्थ । योधनमिति, ब्रह्मकृत बोधनम् । अन्यथे- त्यादि । यदि मरीच्यादय स्वम्याश्रमेषु न गच्छेयुम्तनाम्यनुरोधेनावस्थाने तथास्यादित्यर्थ । मूले आपसी भनिरिति । तथा च, मजनार्थ गमनमित्यर्थ । १७५-१७६ ॥ उपमहन्तीति, अष्टादशभिरुवत्वोपमहरतीत्यर्थ । अतः परमित्यादि । ननु द्वितीयमुक्ति बहुभिरध्याय कुत उच्यने त्रिवर्गस्य पूर्वमेव मिद्धत्वादेनेवेत्याशयेत्यर्थ । हिनेति, अधिकार- जापन्यादीनत्यर्थ । मापनपसररिति, योगमति साहयज्ञान ॥ १७७ ।। .. ।

·(मकरणार्थः) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्यप्रकरणे १४५ निवन्धः-यदौपनिपदं ज्ञानं श्रीभागवतमेव वो। वर्णिनामेव तद्धि स्यात्स्त्रीशृट्ठाणां ततोऽन्यथा ॥१७॥ प्रकाशः-गार्गी मैत्रेयीमभृतीनां भर्ता सह यनसम्बन्धो वेदसम्बन्धोऽस्तीति तासां मुख्यमेव ज्ञानम्, कर्दमस्य तु न तथा । अन्यथा “खोशूद्रदिनयन्धूनाम्" इत्यत्र स्त्रीग्रहणं व्यर्थं स्यात् । भागवतज्ञानमपि त्रैवर्णिकानामेव उपासनायाः प्राधान्यात् । यदेव भगवता ब्रह्मणे प्रोच्यते तन्नैवर्णिकानामेति ज्ञातव्यम् ॥ १७८ ॥ निवन्धः-विदुरस्याऽधिकारोऽत्र प्राधान्याद्वीजरूपयोः । अतः साङ्ग्यप्रकारेण तस्यै ज्ञानमुदीर्यते ॥ १७९ ॥ प्रकाश:- अत्र मुख्यमकरणी विदुरस्तस्याऽप्यनुगुणं सायमेव ज्ञानम्, ननु अतिशुद्रस्य साइख्येपि नाधिकार इत्यागङ्ग्याह प्राधान्याद्विजरूपयोरिति । बोज नामणस्य । रूपं क्षत्रियस्य ॥ १७९ ॥ ननु स्त्रीणामोपनिषदज्ञानानधिकारे गार्गी कथं ब्रह्मवादिनी वयुना धारिण्यो पिफन्ये च मैत्रेयी च कथमुपदिष्टेत्यत आहुः गार्गीत्यादि । मैत्रेय्यादीनां यजसम्बन्धो, गार्यादीना वेदसम्बन्धः युगान्तरे स्त्रीणामप्युपनयनस धर्मशास्त्रेपूक्तत्वात् । कर्दमस्य तु न यजसम्पन्यो, न च देवहूत्या वेदसम्बन्ध इत्यत औपनिषदं नोपदिष्टमित्यर्थः । ननु "विवाहस्तु समन्यक" इतिवाफ्यात् स्त्रीणा विवाह एवोपनयनस्थानीय इति तावताप्यधिकारसिद्धर्यज्ञादिसम्बन्ध एयो- पदेष्टव्यं नेतरथेत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः अन्ययेत्यादि । तर्हि श्रीभागवतीयमेव कुतो नोपदिष्टमित्यपेक्षायामाहुः भागवतेत्यादि । (तत्र हेतुः उपासनाया इति, मननादेः । नन्येवं सति शुकेन "तस्मादारते"त्यत्र सर्वसाधारणतया श्रवणमुपदिश्य श्रीमागयतं फिमिपु- पदिष्टम्, द्वादशस्कन्धे च "विमोऽधीत्यामुयात्मजा"मित्यत्र “शूद्रः शुखधेत पातकादि"ति शद्स्य पाठफलं किमित्युक्तमित्यपेक्षायामाहुः यदेपेत्यादि । ॥ १७८ ॥ नन्वेवं सति पत्रेयेण भगवानेक आमेद'मित्यादिना भागवतं ज्ञानं विदुराय फिमित्युक्तम् भगवता च किमिति तदर्थमाजप्तमित्यत आहुः अत्रेत्यादि । अनुगुणमिति मैत्रेयेण कथनेपि तस्स हृदयारूढं तनाभूदिति तदनधिकारमयगत्य "उदाप्लताम"त्यादिना साझयमिश्रितं सगुणसम्बन्ध्येवोक्तमतस्तस्पेदमेवानुगुणम् । भगवता तु ज्ञानोपदेपायाभाग, न तु निर्वन्धेन साक्षास्वोक्तज्ञानोपदेशाय । यदि तथा सान्मत्रयोपि निर्बन्धेन तदेव यवेद । अत इदमेव तदनुगुणमिनि शुदभागवतनानेपि नाधिकार इत्यर्थः । अतिदम्येति । "दैन्यो वै वर्गों ब्रामण । असुर्यः गद् इति श्रुतेतिरादित्य ।। १७९ ।।

·(अ. २५) तृतीयस्कन्धार्थः । प्रमेयवलमाश्रित्य समाधानमाह यथा कथचिदिति । निवन्धः-यथाकश्चिदात्मा हि ज्ञायतां साधने दृढे। ज्ञाने वा भक्तियोगे वा फलं भवति सर्वथा ॥१०॥ अतोऽत्र त्रितयं प्रोक्तं योगेनैपा परं गता। प्रकाशः - साड्मययोगौ भक्तिमार्गश्चेति त्रयमुपदिष्टम् । तत्रैषा योगेन परङ्गता। तेन त्यागाभाषेपि न दोषः-भगवतो गमनेपि ॥ १८ ॥ ननु देवहृतिः कथं " निविण्णातितराम्" इत्यादिवाक्यं कथयति, किमर्थ चेत्याकाक्षायामाह गुरुपसत्येति द्वाभ्याम् । निवन्धः-गुरूपसत्त्या निर्विष्णो हेयांशं पज्ञायेगुरौ ॥ १८१॥ श्रद्धाभक्तियुतस्तस्मै तत्त्वं वाच्यं न चाऽन्यथा । भर्तुश्च ब्रह्मणो वाक्याद्भगवत्वं तु तस्य हि ॥१२॥ सायप्रणेतृतां चैव ज्ञातवत्याऽऽह तादृशम् । :-तत्र प्रथमे प्रकार उच्यते । तथा वचने हेतुस्तु ब्रह्मणो वाक्या- तुच तम्य भगवत्वं निशितम् । अतो भगवति तथा वचनं नाद्भुतम् ॥१८२३॥ सामान्य(तो) भर्ना साट्यमकारो निरूपितः, अतः प्रकारकथनमित्याह देहा- दिप्वात्मविज्ञानादिति। प्रमेयवलमाश्रित्येति । ननु यद्येवं तदा निर्वन्धेन भगवदुक्तमेवोपदेष्टव्यम्, साहय- ज्ञानस्य का वाऽनुगुणतेत्यत आहुः प्रमेयेत्यादि । तथा च, फले तात्पर्यम्, तत्तु त्रितयान्य- समेन येन केनचित्साधनेन भविप्यतीत्यतो न निर्वन्ध इत्यर्थः । ननु विदुरफर्दमयोरफै- यस्यादुचितं ज्ञानम्, देवहूतेस्तु तदभावात्कयन्तदित्यत आहुः तत्रैपेत्यादि । ननु तथापि भगवतो गमने कथं तदनुमतिः "स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोनुमतो ययावि"ति, तत्राः भगवतो गमनेपोति, अनुमतिर्हि भक्तिविरुद्धा, न तु योगसाख्यविरुद्धाऽतो न दोष इत्यर्थः । एवं चतुर्भिः प्रकरणार्यो विचारितः ।। १८०३ ।। अतः परं सार्द्धत्रयोदशभिः पञ्चविंगाध्यायाधै विचारयन्ति । नन्वित्यादि । प्रथम इति साह्ये (प्रथमश्लोके वा)। एवं देवइत्युक्ता- "निर्विष्णे"त्यादिश्लोकचतुष्टयार्थ उक्त.। "त्वं वे"तिपञ्चमस्यार्थ वक्तुं देवहूतेरापाततस्तज्ज्ञा- नमस्तीत्यतः प्रश्न इत्याहुः सामान्य इत्यादि । निरूपित इति । "भृतमतासी"त्यादि- प्रकाग:- ·(अं. २५) सावरपभो सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १४७ निबन्धः-देहादिष्यात्मविज्ञानान्मोहस्तेनेह संसृतिः॥१८३॥ मोहाभावः साख्ययोगस्त तुस्तेन याचिती। प्रकाश: मोह एव संसारस्तदभावः साङ्ख्यात्, तद्धेतु, कपिल एवेति तेन कारणेन याचितौ प्रकृतिपुरुपौ ज्ञाती ॥१८३३ ॥ प्रकृतिपुरुपयोविवेके प्रार्थिते योगादिकथनमयुक्तमित्याशङ्कय ससाधनमुप- दिशतीत्याह शान्दं साड्यमिति त्रिमिः। निबन्धः-शाब्दं साधं नोपयोगि सहकारि तुचेतसः॥१८॥ ज्ञानशवानिवृत्तिश्च मनसः सहकारिणी। अतो हि यादृशं चेतः साक्षात्कारे प्रयोजकम् ॥१८५॥ तादृशं साधनैः साध्यमित्याह गुरुराहतः । अतो दोपनिवृत्त्यर्थं योगः प्रथममुच्यते ॥१६॥ निर्दष्टमेव रमते समता लिङ्गमस्यं हि । प्रकाश:-तत्रादौ योगो मुख्यो दोपनिवर्तकलात् । दोपनिवृत्तिपर्यन्तं स कर्तव्यस्तदभिज्ञापकमाइ समता लिमस्य हीति ॥ १८६ ॥ केवलयोगेनापि कार्य न सिद्ध्यतीति तदर्थ भक्तिमाहेत्याह शुष्कयोग इति, निवन्धः-शुष्कयोगे नैव शक्यं स्वनिर्वाहोऽपि दुर्लभः।।१८७॥ अतो भक्तिभंगवति विना सद्भिर्न सा क्वचित् । प्रकाशः-भक्तिरहितो योगो न चित्तशोधकः तस्य स्वनिर्वाहोपि सन्दिग्धः। योगोऽपि न सिद्धयेदित्यर्थः। तर भारत्यैर भक्तिः संसाधिका । सापि स्त उत्पना अन्यदर्शनननिता वा न पुरुषार्थपयवसायिनीत्यभिप्रायेणाऽऽह विना स- भिन सा कचदिति । नृतनसन्देहानां तत एव निवारणसम्भवात् ॥१८७१॥ लोकन्येन चतुर्विशे निरूपितः । मकारकथनमितिसाह्यरीत्या प्रश्नः । याचिताविति, भर्तृयाश्यादापातत्तो जाती प्रकृतिपुरुषो विशपतो ज्ञानाय प्रार्थितावित्यर्थः ॥ १८३ ॥ देवइतिनाक्यार्थमुक्ता भगवद्वाक्यतासर्यमाहुः प्रकृतीत्यादि । उपदिशतीति । महनि- पुरुषज्ञानमुपदिशति । तत्रेति, साधनेषु ॥ १८७ ॥ विलोमविधि प्रदर्शयन्ति १ सर्वतोऽधिकता। --- ·१४८ तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. २५) निवन्धः-सन्तश्च लक्षणेरेव सङ्गश्च हरिवाचकः ॥१८॥ अतो विलोमविधिना साक्षात्कारः फलिप्यति । प्रकाश:-सन्तोपि न लोकभासद्धया स्वरुल्या वा मन्तव्याः, किं तु लक्षणैरेव ज्ञातव्याः । सङ्गोपि भगवत्कथार्थमेव । कथायामेव तत्साधने वा। एवं शृङ्खलारूपेण पदार्थानिरूप्य पर्यवसानमाह अतो विलोमविधिनेति । सत्सङ्गे कथाश्रवणे तदुक्तमकारेण योगसिद्धौ चित्तनमल्ये तद्धर्मरुच्या सद्भाव सम्पन्ने भगवत्साक्षात्कारस्ततः सर्वज्ञता ततः स्वरूपज्ञानमिति विलोमविधिः ॥१८८॥ साये भक्तरगत निरूप्य स्वमार्गप्रधानरूपतेत्याह भत्तयैव हि सतां सर्वमिति। निवन्धः-भक्त्यैव हि सतां सर्वमित्यर्थादुक्तमित्यवेत् ॥१८९॥ अतो भक्तिं च योगं च द्वयं पृच्छति सा पुनः । श्रद्धया पृष्टमित्याह भक्ति ज्ञानं च तस्य तत् ॥१९॥ प्रतिज्ञातं त्रयं तस्मात्साङ्ख्ये ज्ञानं फलं तथा। मफाश:-मां प्रति तु प्रसङ्गादेवोक्तवानित्यवैद्देवहूतिः । तेन सहाथ न यत्न कृतवती । पुनर्विशेषमश्ने अयमेव हेतुः । मां प्रति यदि वक्ष्यति तदा भक्तियोगी योगो घा मया फतव्य इति वेद एव साधारण्येन पदार्थानिरूपयति । अन्ये पुनः प्रारधिकारानुसारेणेति तदाह अतो भक्तिं च योगं चेति । भक्त्या प्रश्ने पुत्र- भावो गत इति सन्तुष्टः सन् चतुष्टयमाह । भक्तिरामानात्मविवेको ज्ञानं योगश्चेति । तत्राऽत्मानात्मविवेकस्याङ्गत्वात्रयं प्रतिज्ञातं “विदित्वार्थम्" इतिश्लोके । तत्चान्नायं साट्यम् । भक्तिवितानेन सहितो योगय । तेन त्रयं भवति । नन्वेवं सति प्रथमनिर्दिष्ट सायमनिरूप्य कथं भक्तिनिरूपणं तत्राह साङ्ख्ये ज्ञानं फलमिति । ज्ञानं हि मुरव्यम् । नच प्रतिज्ञात मन्तव्यम् । अन्यथा केवलसायप्रतिक्षा व्यर्था स्यात् । अतः ससाधनस्य ज्ञानस्य बहुवक्तव्यत्वाद्भक्तेः प्रथमं निरूपणमित्यर्थः ॥ १९०॥ सत्सा इस्यादि ॥१८८॥ ननुभक्त साइप्याङ्गत्वे "अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी"-- त्यादिना मक्तेर्मुख्यत्वं किमित्युक्तमित्यत आहुः साइख्येत्यादि । नन्वेवं सति देवहूत्या भक्तिमकार एव पुनः कुतो न पृष्ट इत्यत आहुः मां मतीत्यादि । अयमिति भासडिकलज्ञानम् । तदाईति, वेदवलक्षण्यज्ञापनायाहेत्यर्थः । निरूपणेनैवेति अष्टार्विशे

·"
(अ.२५) सावरणभने सकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकारणे
१४९
एवं प्रतिज्ञां सन्दिग्यां मत्वा स्पष्टमाह एवं चतुर्भिरध्यायैरिति ।
निवन्धः-एवं चतुर्भिरध्यायैश्चतुष्टयमुदीर्यते ॥१९१॥
भक्तावनधिकारित्वमस्या अर्थादुदीरितम् ।
त्रयं तदर्थमेवाऽऽह कृतिर्योगे प्रतिष्ठिता ॥१९२॥
प्रकाश:-प्रथमाध्याये भक्तिः साङ्मयज्ञानयोगा उत्तरन । ननु भक्तरस-
हायशूरवाति चतुष्टयनिरूपणेनेत्याशङ्कयाह भक्ताचनधिकारित्वमिति। न हि
देवहूत्यय भक्तिनिरूपिता स्त्रीत्वात्सत्सङ्गाभावात् । अथ ते सम्पयस्यामि" इति
भिन्नमक्रमेण देवहूत्यर्थमेव साठ्यादेरुक्तत्वाच । तनापि साङ्ख्ययोगयोः प्रकारभेदाद्
देवहूत्या किमको मार्ग:सिद्ध इत्याकाक्षायामाह कृतियोंगे प्रतिष्ठितेति। भक्तिमार्ग-
वत्सास्यस्यापि तदनुपयोगो नैव ज्ञायत इति साट्यनिरूपणमिति भावः ।।१९२।।
नात्र भक्तिस्वरूपं निरूप्यते किं तु सोपि मार्ग इत्याह भक्तिमार्गस्येति,
निवन्धः-भक्तिमार्गस्य निर्धारस्त्रयोदशभिरीर्यते ।
द्वाभ्यां निभिस्तथा चाऽग्रे त्रयमेकैकतस्तथा ॥११३॥
सफले लक्षणे मोक्षे लोकेप्वैहिकवस्तुपु।
हेतौ च सम्मतो सर्वनिर्धारे क्रमतो मतैः ॥१९॥
प्रकाशः-देवानामित्यादिभिः। नयोदशश्लोकानामवान्तरविनियोगमाह-मन
सप्त पदार्था निरूप्यन्ते । भक्तेः स्वरूप, नान्तरीय फलं मोक्षः, लोकेषु भयाभार-
निरिः, लोकानां विशेषणमरिकवस्तुप्विति ज्ञानविषयत्वे तु नामिति भारः।
हेतुश्च सम्मतिश्च महतां सर्वनिवारश्चेति । तन श्लोकानां विभागः। साभ्यां भक्ति-
स्वरूपं निरूप्यते। 'नकात्मता' इत्यादिगिभिरानुपह्निः फलम् । 'अतो
विभूतिम्' इति दाभ्यां सालोक्यलक्षणो मोक्षः। तथा चाऽये द्वाभ्यामिति योजना ।
पुनर्वाभ्यां मोक्षनिर्धारः, एवं मोक्षे भेदद्वयं सर्वभारभजनराग्यभेदेन । तमा सति
"योगस्य लक्षण वक्ष्य" इत्यादिना योगनिरूपणेन, "सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन
योगयुगि"त्युपसहारे(अ० ३३)योगात्कृतार्थता निरपणेन च । सार्ग पनिरपणमिनि, अगत्येन
साङ्ख्यनिरूपणम् ॥ १९२ ॥ ऐहिकवस्तुविति ऐहिक वस्तु येवित्यर्थ । माभ्यातेपु
भयाभावनिद्धार । ज्ञानेत्यादि । भगवत ज्ञानविषयत्वे तु न भयमित्यर्थ । हेतुरिति
भयहेतु । अस्मिन्पोऽटापर्था । तत्र सोकानामित्युक्तं पक्षे मप्तार्या जया ।
एवं साईखयोदशभिः पञ्चविंशाध्यापार्य उक्त. ॥ १९४ ॥

·१५० तृतीयस्कन्धार्थ । दाभ्यां प्रत्येकं त्रयं सिद्धं भवतीति । अग्रिमाणामेकैफत इति एकनैकन निरूपणम्। एवं सप्त वा अष्टौ वा अर्था निरूपिता भवन्ति, एवं सोपपत्तिको भक्तिमार्गों निरूपितः॥१९४॥ तत्र देवहूतेरनधिकारमाह सगाभावादिति । निबन्धः-सड्डाभावान्मुमुक्षुत्वात्यागाशक्तरशक्तितः। अयुक्ता मुख्यभक्तौ हि तेनार्थान्तरमुच्यते ॥१९५॥ प्रकाश:-सत्सङ्गाभावात् । मुमुक्षुत्वमपि वाधकम् । घारकरूपाणां स्त्रोणां त्यागश्च कर्तव्यः । स्वस्य च वैराग्यमशक्यं स्त्रीलान् । अतो मुख्यभक्तावयोग्या तेन साझ्यादिकं निरूप्यते ॥ १९५॥ सावयनिरूपणमस्तावे ज्ञानमपि प्रतिज्ञायत इत्याह द्वयं तत्र प्रतिज्ञातमिति । निवन्धः-द्वयं तत्र प्रतिज्ञातं हेतुः पनिर्दितीयके। सर्वभिन्नतया ज्ञानं खण्डं स्त्रीणां तदेव हि ॥१९॥ वेदानधिकृतनां च साडयं तस्मान्निरूप्यते । अय ते सम्मवक्ष्यामि " "ज्ञानं निश्रेयसार्थाय इति" दाभ्याम् । ज्ञानार्थमध्यासः पद्भिः श्लोनिरूप्यते । अनेनासङ्गतिः परिहता " अनादिरात्मा" इत्यादीनाम् । ननु सर्व ब्रह्मेत्येवं ज्ञानं वोधनीयं कि सलातविलक्षणात्मज्ञानेने- त्याशङ्कयाह सर्वभिन्नतयेति । इदं हि खण्टज्ञानं स्त्रीणां मुख्ये ज्ञानेऽधिकाराभा- वायुक्तम् ।अनधिकारे हेतुः वेदानधिकृतानां चेति। अध्याससमर्थनार्थ सासयनिरूप- णय, वस्तुतो भेदे हि अध्यासो भवतीति तदाह साहय तस्मान्निरूप्यत इति ॥१९६ः॥ तत्र यदुक्तं तदाह उत्पत्येति। निवन्धः-उत्पत्त्या चोपपत्त्या च सर्वभेदो निरूपितः ॥१९॥ तदर्थमेव सम्प्रश्नो भेदात्संसारभिन्नता । प्रकाश-ज्ञानार्य सायनिरुपणमित्यत्र हेतुमाह तदर्थमेव मम्मन इति भेडसानं बाधक मत्या समाधानमाह भेदात्संसारभिमतेति । अनर्थरूपात्संसारा- स्पस्प भिन्नतया झानं मुग्यानधिकृतेषु न वारकमिन्यर्थः ॥ १९७ ॥ सादखिभिः पढिमाध्यायार्थमाहुः । तत्र देवहतेरित्यादि । अशक्यमिनि खानपीनम् । अनेनेति उपोद्घातत्वप्रकारेण ।। १९६ ॥ प्रकाश:- ·(अ. २७-२८-२९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे .श्रीमद्भागवतार्थमकरणे । "प्रकृतिस्सोऽपि पुरुष" इत्यध्यायार्थमादं साधनान्युपपत्तिश्चेति । निबन्धः-साधानन्युपपत्तिश्च स्वरूपार्थ तथोच्यते ॥१९॥ अष्टाङ्गश्च तथा योगः कर्त्तव्यत्वाच विस्तृतः । प्रकाशा---उपपत्तिः प्रथमतः । “यमादिभिः" इति साधनानि | विचारोऽपि सायनमिति चकारार्थः तेन"पुरुष प्रकृतिम्रान्" इत्यायुपपद्यते । “योगस्य लक्षणम्" इत्यध्यापार्थमाह अष्टाङ्गाश्चेति । तस्याः कर्तव्यत्याद्रिस्तरेण कथनम् ।। १९८६ ।। ततो वैराग्यभक्त्योः मनानुपपत्तिमाशय साधयति वैराग्येति । निवन्धः-वैराग्यभक्त्योः सम्प्रश्नः साधनत्वाविशेषतः॥१९९॥ तत्वैर्दितीयनिर्धारो दशभिः कारणं परे । प्रकाश:--विशेषत इति। उभयाभावे योगो न सिद्ध्यतीति भक्त्यध्याये भयहे- 'तोर्माहात्म्यनिरूपणं भक्तावपि माहात्म्यमङ्गमिति योधनार्थम् । तत्र भक्तिस्वस्पनि- रूपणमष्टाविंशतिश्लोकः साथैः " भक्तियोगश्च योगश्च" इत्यतः प्राक्तनैः माहात्म्य दशभिः श्लोकैः ॥ १९९ ॥ वैराग्यमध्यायद्वयेनोच्यत इत्याह मृत्युजन्मविभेदेनेति । निवन्धः-मृत्युजन्मविभेदेन दोपो वैराग्यवोधकः ॥२०॥ तेनाऽध्याययं प्रोक्तं यच्छुत्वाऽभयमाप्नुपात्। प्रकाश:---भयाद्वैराग्यम् । तत्र प्रथमाध्याय मृत्युनिरूपितः । स च जन्मा- वधिरिति “पुनरत्रायजेत् " इत्युक्तम् ।। २००६॥ गर्भस्तुतेरुपयोगमाह सङ्गत्पागं चिनेति । निवन्धः-सत्यागं विना ज्ञानं नोपयोगाय कल्पते ॥२०१॥ इति दर्शयितुं स्तोत्रं यतः सर्वोपि तादृशः। अर्द्धन सप्तविंशाध्यायार्यमाहुः प्रकृतिस्थ इत्यादि । अनाष्टाविंशाध्यायार्थमाहुः योगस्येत्यादि । १९८ ॥ अनत्रिंशाध्यायस्यायमाहुरेकेन । तत इत्यादि । आशाति सस्य कर्तव्यत्वामावादाशमय । भयदेतोरिति, कालस्य । भक्कावित्यादि । 'कारणं पर'इति पदद्वयव्याख्यानमिदम् ॥ १९९ ।।

·१५२
तृतीयस्कन्धार्थः। (अ. ३०-३१-३२)
प्रकाश:--सर्वेपामेव गर्भ ज्ञानं भवति । अन्यथा तादृशस्यैव संसारकयनं
नोपपद्येत । तस्मादराग्यमकरणे ज्ञानस्याऽभयोजकता निरूपिता ॥ २०१३॥
अध्यायदयेन सिद्धमाह तस्मात्सर्वपरित्यागादिति ।
निवन्धः-तस्मात्सर्वपरित्यागाद् भ्रमणं साधनं महत् ॥२०२॥
एवं त्रिभियं प्रोक्तं सर्वनिर्धारक परम् ।
प्रकाश:-"अथ यो गृहमेधीयान्" इत्यध्यायामाह सीनर्धारकं पर-
मिति। राजमानां साचिकानां तामसानो च निर्धारो निरूपितः।
सात्त्विनिरूपणे ब्रह्मादीनां निरूपणम् । “पे विहाऽऽसक्तमनसः" इति तामसाः ।
" तस्माचम " इति निर्गुणावस्था । एवं सर्वनिर्धारो विस्तरेणफस्मिन्नध्याये
निमपितः । सहसेपेण निरूपणार्थमन्तिमाध्यायाः ॥२९२३॥
"नाग्यलाय" इत्यादिश्लोकानां प्रकृतोपयोगमाह भपिता सवैतदिति ।
निबन्धः-भयिता सर्वतरसंवादस्य निवन्धनम् ॥ २०३॥
गुणदोपास्त्वतस्तस्य विविच्यन्ते घनेकधा ।
मकाश:-अयं संवादो च्यामादिभिर्भागवतादावश्यं निरुपणीयः। अतो
गुणदोरा निरूप्यन्ने । पाने तु नोपयोगः । अनः सङ्गत्पभावो न दोपाय ।।२०३६।।
अध्यापाटफार्यमुपदाति एवमिति ।
निबन्धः-एवं व्यासप्रकारेण तत्त्वमुक्तं विभागशः ॥२०॥
समासेन तथैकस्मिन् सफलं पूरणं तथा ।
प्रमाग:-विम्नाग्मकारण सर्वयन्तुनिर्धाराध तप्यमुत्तम । मुखमतिपत्यर्थं
सइदेणाsst नम्याफलन्दमागइर सारोद्धारत्वज्ञापनाप भीनं फलसिद्धिमाह
मफलमिति ।। २०४३।।
पिंकरिंगा याययोग्य पादानविभिगः वैराग्येत्यादि ॥ २०१ ।।
मले. एवं प्रिमिय मोनामिति मृन्युजन्मनोत्र. वैराग्यं ममणम्पं च माधनं मोतमित्यर्थः ।
द्वातियायार्थ मायामाहुः अपत्यादि । निर्धार इति, परुपनिसारः
पनि ॥२०॥

·(अ. ३३) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५३ अवान्तराध्यायार्थमाह गुरुप्रसादेति । निवन्धः-गुरुप्रसादसिद्ध्यर्थ स्तोत्रं वागेव स स्मृतः॥९०५॥ प्रतिपत्तिमरुत्वा चेल्लीना को वेद किं भवेत् । इत्यब्धारणया देहं जलं चक्रे महामतिः ॥२०॥ अवतारचरित्रत्वाच्छ्वणे फलमुच्यते ॥ २०६३ ॥ प्रकाश:-स्तोत्रं देवहूतिकृतम् । स्तोत्रमानेणैव तोपे हेतुमाह वागेवेति । ज्ञानकलावतीर्णः" इति सरस्वतीरूपः कपिलः । देवस्य संस्कारस्तथा कथं कृत सार्द्धवाभ्या प्रयस्त्रिंशाभ्यायाधमाहुः सुखेत्यादि । तस्येति सझेपतो निरूपणस्य । ज्ञानकलेत्यादि, *"यद्वै मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती"तिश्रुत्या परापश्यन्तीमध्यमावैखरी- प्रकारेण च ज्ञानकलाया एव वायूपत्वात्तथेत्यर्थ । तिर्यन्गताविति समुद्रगामित्वे । अग्निभाव इति, "सोमिरभवदि"तिश्रुत्या देवतारूपत्वेन अमेराप इतिश्रुते । कारणप्रतिसङ्कमेण या तथाभावे । मन तिर्यग्गतावमिभाव इत्युभाग्यामौक्किसीया पथप्रकरणी मार्यते । अष्टभिर्यासवमेकादशमी रोद्रम् द्वादशभिरादित्यमेफेनै मन प्राजापत्यमिति। तत्रान्तिमे तिर्यकत्व- सामान्येन पशुभाययोधनायज्ञनिष्पादकत्व खस्य । भगवत्सायुज्ये च "माहभपन्नपशुपाश- विमोक्षणायेति पशुपाशविमुक्त्या पराप्तिरुच्यते । न च साक्षात्पशुत्व विना तत्सामान्येन यज्ञनिष्पादकत्यमप्राणिकमिति शकयम् । मधूदके द्रवत्वसामान्यात्पयोविकार स्यात् । आज्य या वर्णसामान्यादित्यादिषु तत्तत्सामान्येनैव विध्यन्त गृहीत्वा यजनिप्पत्तिदर्शनात् । जरा- मर्यामिहोत्रस्याध्यामिक्सामग्र्यैव मिद्धे , प्रकृते च योगम्यैव यत्नत्वात् । "द्रव्ययजास्तपोयना योगयज्ञा" इति गीताया तस्यापि यनत्वेन कथनात् । एव यनान्तरेपि द्रष्टव्यमतो न फाचिदनुपपचि । एव कारस्य देवभावे भवति तधेयोपान्त्ये सर्वनिर्धाराहमयोपरलेन ततो भूतबीजस्येंद्रत्वे यजनिप्पत्ति । ऊनलिंगे योगशेषभक्त्त्या निशेषतिशयोवैराग्येण च प्रयाणा भूतवीजाना देवभाव । अष्टाविंशे योगेन मनसो देवभाव । पचविंगे मुस्त्यभक्त्त्या पशिसप्तर्विशयो सायेन गुण्यस्य विशाध्यायमारभ्य पञ्चभिर्भूतानाम् । एव विंशाध्यायमारभ्येकावंशावधिकैदयामिमहास्तत्रगुज्यमतत्रिविधभूतवीनाना पूर्वोक्त- रीत्या आदित्यले यज्ञनिष्पति । स्था नवगमारभ्योनविंशतिपर्यन्तरेकादयामि १॥ पूर्णता पाठ 1 * "enरमा युरया समे पाय मनो युरे विवसपा। मन कायामाहात पम्प्रेरयति मस्तम्। मारतस्ताशि पान् मर गापति स्परम् । इति शुदपुम्नोऽभिगम् ।

·तृतीयस्कन्धार्थः । (अ. ३३) इत्याशङ्कयाह प्रतिपत्तिमकृत्वेति । स्वस्य स्त्रीत्वाद्गुरोध सरस्वतीस्पत्वाचिर्पना- तावपि जलधारणेच कृता। अग्निभायेऽप्यूर्ध्वगतिर्गुस्सायुज्याद्भविष्यति इति ज्ञात्वैव तथाकृतवतीत्याह महामतिरिति कयाया अपि सफलत्वमाह ||२०५।२०६३।। इति श्रीमदल्लभदीक्षितविरचिते समकाशतत्वार्थ- दीपनिवन्धे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तृतीयस्कन्धायनिरूपण समासम्॥ क्रमेण पुरुषस्य दशेन्द्रियाणां च देवभावेन स्द्रले यानिप्पत्तिः। प्रथमतोप्टमिमूल- प्रकृतिप्रकृतिविकृतीनां देवमावेन बसुत्वे यजनिप्पत्चिरित्येवं प्रतिभाति । यदत्रासदुक्तं तत्समु- मिस्तदीयैः कृपया क्षन्तव्यं विचारणीयं चेति विज्ञप्तिः । अवतारचरित्रवादित्यस्यार्थमाहुः कथाया इत्यादि । २०६३ ॥ इति श्रीगोन्ददादिगन्तविजयिश्रीपीताम्बरात्मज श्रीपुरुषोत्तमविरचिते श्रीतचदीपप्रकाशावरणभङ्गे तृतीयस्कन्यावरणभङ्गः सम्पूर्णः ।। ॥ तृतीयस्कन्धः सम्पूर्णः ॥

·श्रीकृष्णः भागवतार्थप्रकरणे चतुर्थस्कन्धविवरणं प्रारभ्यते. ॥ श्रीकृष्णाय नमः ।। अलौकिकं विसर्ग वदन् अनौचित्यमाशकच सर्गोप्येवमेव वर्णित इति पूर्वस्कन्धार्थमुक्तमनुवदति एवं सर्ग इति ।। निबन्धः-एवं सर्गस्तृतीये तु सफलः सुनिरूपितः। अथैकत्रिंशताध्यायैर्विसर्गस्तुर्य उच्यते ॥ १॥ अथ चतुर्थस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः । श्रीकृष्णाय नमः । अथ चतुर्थस्कन्धार्थ निबध्धन्तों विसर्गस्यैकदेशत्वाचस्य समाप्ती 'एतयः शृणुयादाजान्न'त्यनेन फलकथनस्याने 'फालश्रुतिरर्थवाद' इति मीमांसकप्रसिद्धया स्तु- त्यतिरिक्तप्रयोजनाभावेन विसर्गस्य च वाचलीलात्वात्स्तुत्यत्वामावेन तत्कथनस्यानुचितत्व- माशय "पुराणेप्वर्थवादत्वं ये बदन्ति नराधमाः, तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति हिं" "अहोहि वाक्ये चतुरक्षेर द्वे पुण्यस्य पापस्य निदानभूते-उचारणादेव नृणां मुनीन्द्रा नारायणश्थेति तदर्थवाद" इति नारदीये तत्प्रसिद्धिनिन्दामरणानानौचित्यमितिवक्तुमत्र तृतीय- स्कन्धार्थानुवादो, न तु सङ्गतियोधनार्थम् , गयोस्तादात्म्यस्य पूर्वमुक्तत्वेन समतेस्तत्रैव सिद्धत्वादित्याशयेनाहुः अलौकिकमित्यादि । एवमेवेति । 'य इदममिशृणोति, योभिधत्ते, कपिलमुनर्मतमि त्यनेन सगैकदेशफलकथनपूर्वकमलौकिकत्यनेन । [यदा प्रथमद्वितीपयोधिकार: साइप्रविधि प्रतिपारवतीयादिदार कन्धेषु भोतम्यविषयः सदिच्यते । म पूर्वोक्ताधिकारिणा प्रवणादिविषय न विसयिसादिनिकामनुचित्त नबालौकिये विषये प्रपत्तानामधिकारिता वि.मसादिविषया प्रीतिकारा. सायका वा मन्ति, भित्राधिकारादित्य- मौचिती भामते, alमवारमा) सर्गविमर्गयोत्रालोकिकायमपश्य पाध्य, अधिकारबलादिति । तदितमभि- प्रेत्यो तमलोकिक विमर्गे अदमियादि । ननु पूर्वसन्धाषांनुवाः किमयमियानासायाम': । अनौधि- त्यमाशयेति । अलौकिकानामपिटारमा प्रषगादिविषपठया नौविसर्गवर्णनमनौचिता शेदिति तन्मारपृशमिति पूर्वसन्धे सोप्यौलतीनि दमली विकदिन निरुपितो प्या स्थानापि विसगौयक्षिक एय निरूप्यते इति शापयितुं पूवाधार्यानुवाद इत्यर्थः । तदेव तृतीपारम्भे सष्टमुसं "अशिया. यापास्वतीये सारने इत्यादिकाशिनादि। तेन पौरानि वीष्टिवेदियष्टिपदौरिकी, • आधिदैविकरूपत्वादियुक्तं नाति।1 ·प्रकाश:- चतुर्थस्कन्धार्थ । (विमर्गलक्षणम्) प्रकाम:-अनेन सर्मा लीलाः खलास्पा अपि प्रत्येक तेर्नेक्देशसमुदाययोः सर्वत्र फलसिद्धि पिता ॥ अथेति भिन्नमत्रमे ॥तेन लौकिको विविधः सगों निराकृतः ॥ विशिष्टः सर्गो हि विसर्गो देवतास्पः ॥ ते' च वमुदादित्यरूपा देवाः ॥ भगवतो लीराया विपरीतसादसवोन्ते निरूप्यन्ते ॥ रद्रा मध्ये ॥ आदित्या आठो ॥ अत एकत्रिंशदध्यायाश्चतुर्थ स्कन्धे ॥१॥ विसर्गलक्षणमाह सर्वयुक्तरजोभाज इति । निवन्धः-सर्वयुक्तरजोभाजो लीला कार्यस्य जन्मदा ॥ विसर्गो लौकिको ह्यत्र कार्य बुद्ध्या चतुर्विधम् ॥ २ ॥ - सवीवर्युक्तं यद्रजः क्रियाशक्तिस्तेनाऽनोत्पद्यमानाः सर्वसामर्थ्ययुक्ता भविष्यन्तीति विशिष्टसम् ॥ कार्यपदं मुक्तजीवाभिप्रायम् ॥ अत्रोत्पन्नाः सामर्थ्य प्रस्नीकृत्य मुक्ता भविष्यन्ति ।। अतो रोरिकी विसर्गः॥ एवं सन्धार्थ निरूप्य प्रकरणभेदार्थमाह कार्य बुद्धया चतुविधमिति ॥ यद्यपि भगवत्सा- मर्थ्यमनन्तम्, तथापि,सद्बुद्धया धर्मार्थकाममोक्षा एव सान्या इति कार्य चतुर्विधम् ।।२।। अनेनेति, एक्देशफलकथनेन लौकिरो विविधः सर्ग इति, "पुरुषानुगृहीतानामे तेपा वासनामय विसर्गीय समाहारो वीजाबीज चराचरमिति द्वादशस्कन्धोक्तोमहापुराणान्तर- सम्बन्धी ॥ १ ॥ सवै वरिति, अमुक्तजीवे । तेनेति, क्रियाशक्तिससर्गेण । अति, विसर्ग लीलयाम् मुक्ता भविष्यन्तीति, न च दक्षे फरव्यभिचार दोष शक्य उत्पन्नत्वेनाऽदोपत्वात् । नापि सत्याम् , तम्या अपि द्वितीयजन्मपर्यन्त सामर्थ्यप्रकटनमित्य- दोपात् । नापि सपरिक्रे अधर्मे, तेषामपि देवतात्वेन स्वाधिकारसमाप्त्यनन्तर परस्यावाधात् । अत एव कठवड्या मृत्योहावित्वोक्तिरपि सङ्गच्छते । एवमन्यत्राप्यूद्यमिति न कोपि शक्षादेश । अन रक्षणे सर्वयुक्तपद सर्गरीरोत्पन्नानाममुक्ताना जीवाना विसर्ग सहकारित्व- बोधनाय । रजोमाज इति पद मैत्रयेण भागवतमुपक्रम्य रजोमाजो तीलाना क्थनातन्मध्य- पातित्वेन निर्गुणात्वव्युदासाय। एतेनास्मिन् लक्षणे प्रमाणमुक्तम् । उपक्रमोपसहारयोरथ- निर्णयक्त्वात् । मैत्रेयोक्तीनामेतरस्कन्धान्त एव पूर्णत्वादिति । अत्र यद्यपि व्याख्यानान्तर नास्ति, तथापि कारणसाम्यान्मुक्तिपरस्य पूर्ववत्कथनाच्च पर्वतौल्येन मुख्यतीराया अपि सवाह्यतया “एतस्माज्जायते प्राण" इति साक्षात्सृष्टिन्यायेन विसर्गस्यापि तथात्वाय तथा व्याख्यातव्यम् । प्रकरणभेदार्थमाहेति, अत्र स्लोभानोलीलया पूर्ववतरणत्वेन गुणवैपम्यस्स तस्य समें तेन।

·(विसर्गलक्षणम्) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १५७ भागवते विसर्गलक्षण तथा नोक्तमित्याशङ्कयाह पौरुपस्त्वयमेवोक्त इति ।। निवन्धः-पौरुपस्त्वयमेवोक्तो माहात्म्यं सर्वथा यतः ।। वंशः प्रसङ्गसिद्ध्यर्थ लौकिकानुग्रहादपि ॥ ३॥ साधारणो न वै वाच्यः सारोद्धारत्वतोऽस्य हि ॥ प्रकाश " विसर्गः पौरुषः स्मृतः” इति लक्षणम् ॥ तत्र पौरुपपदं न पुरुषाद्रमादीनामुत्पत्तिमाह, किन्तु माहात्म्यं सर्वथा यतो ज्ञातं भवति तेन पुरु पाकारो विसर्गः ॥ एवं सति वंशेन कथं मारम्भस्तबाह बंशः प्रसङ्गसि- इधर्थमिति ॥ असम्बद्धार्थकथने लीलानां परिक्षानं न भवतीति मसगो वक्तव्यः । लौकिक कथाश्रोतारोऽनुग्रासाः ॥ एवं स्वाभिमेत विसर्गमुक्सा साधारण निषेधति साधारण इति ॥ "सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम्" इति- चोक्यात् ॥ ३ ॥ मकरणैविशिष्ट सन्याधमाह धर्मार्थेति ॥ व्यापारलेन कार्यरूपभूतमात्रेन्द्रियधीजन्मनश्च फलत्वेन स्कन्धार्थत्वम् । तत्र यथा पूर्वस्कन्धेषु व्यापाररूपः फलरूपो वा सामान्य एव स्कन्धार्थः प्रकारविशेषवैशिष्टयेन प्रकरणभेदकः, तथा नात्र, किन्तु, फलरूपो द्वारविशेपवैशिष्टयेन भेदक इति तद्विभागार्य द्वारभूतमर्थमाहेत्यर्थः । कार्य चतुर्विधगिति, सामर्थ्य कार्य चतुर्विपम् । तथा च, तद्वारा प्रकरणचतुष्टयविभाग इत्यर्थः ॥२॥ ननु द्वितीयस्कन्धोक्तं रक्षणं विहायेदं मन्त्रयोक्तयनुसारि रक्षणं रिमित्यातमित्या- कादायां कण्ठोक्तलक्षणसिद्धयर्थमेवातमित्यागयेनाहुः भागवत इत्यादि, आहति एतम्य तस्मिन्नुपयोगमाह तत्र पौरुपेत्यादि । विसर्गरक्षणात्पूर्व तन्निन्नेव श्लोके सर्गरक्षणे जन्मपदादस्मिन्नपि तद्विवक्षाया पौरुषमिति नपुंसकं प्रयुमादलिन् कन्धे च तामेव वढेदतम्तदु- भयाभावात्तदुत्पतिनं विवक्षिता, किन्तु, पुरुषमाहाल्यज्ञापकोथों विवक्षितम्तन हेतुना पुरुषकारोलाभिरेतदर्थ आहतः । स च फलं पुस्पार्थत्वादिति न्यायेन पुरुपगप इति पुरुष- जन्माक्षिपतीत्येतदर्थमेव तदातमित्यर्थः । एवं सतीति, ननु विविधसर्गस्यावाच्यत्वे सति । असम्बद्धेत्यादि । तथा चैतदुभयार्थ वंशेन प्रारम्भो न तु मिर्गलज्ञापनार्थमनुपपत्ते- रुकत्यादित्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि तम्यावाच्यत्वमाहुः, एवं स्वत्यादि । तथा चतोपि देवरा विविधोत्पत्ति विसर्गः, किन्तु, माहात्म्यज्ञापरवविशिष्टो य. सर्गः म एव विमर्गत्वेनात्र विवक्षित इत्यर्थः। स्थर्मतस्य माहास्यज्ञापस्त्वमित्यपेक्षायामातुः मरणरित्यादि । तथा वपना।

·चतुर्थम्मन्यार्थः। (विसर्गरपन् निबन्ध:-धमार्थकाममोक्षास्पं कार्य कृष्णाप्रिंसेवया ॥४॥ सिञ्चेत सर्वजीवानां नाऽन्यथेत्यस्य सम्भवः ॥ सागः-अन्य मन्यस्प सम्भवः ॥ ४ ॥ विविन्य धर्माधिसरिम आह धर्म इति । निवन्धः-धर्मः सिस्तु दक्षस्य ध्रुवस्याऽर्धस्तथा एथोः ॥ ५ ॥ कामः प्रचेतसां मोक्षः सुरुच्यादेन सिद्धयति ॥ प्रमान:-पी: पामः ॥ पूर्व दरम्याऽपि न धर्मसिद्धिः॥ गुरचर्नाऽर्थसिद्धिः॥ र न पाममितिः ।। पूर्व पुरमनस्याऽपि न मोसः ।। तृष्णारप्रिमेयर पुरपासिदिर्नाऽन्यति समर्पितम् ॥ ५ ॥ चिमगदानाबमागहप निपति विमर्ग इति ॥ निबन्धः-विसर्गः पीरुपा वाच्यः पुरुषार्थः स नेतरः ॥ ६ ॥ तरकारोऽथवा नाच्या विशिष्टतं तदेव हि। मानामा निगपी ग्रीपालन ॥ नियन्धः-मीयालयुस्लानां प्रक्रियेति मतिधा ॥ ७ ॥ प्रिया न कापि संसिलिम्तत्वं नाइन प्रयोजकम् ।। मेन्द्रिय न चाऽन्यद्धि भजनाचिफिनाम् ॥ ८॥ R:-सी गो। सागे पुरा पशुः ॥ : भाचीनदिः॥ मगि 7 भात ॥ एवं गाया ॥ गधा PATTI पति दे जनवगायि या मागिया ·(प्रथमप्रकरणे-अ.१-७) सावरणभङ्गे संपकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे न मकरणित्वप ॥ स्वरूपतस्तु स्त्रीत्वं न प्रयोजकम् ॥ भजने तु इन्द्रियत्वमेव मयोजकमित्याह सेन्द्रियत्वमिति ॥ मनुप्याधिकारपक्षस्तु भ्रान्तपरिकल्पितो वानरादीनामप्यधिकारात् ॥ ८ ॥ तर्हि स्त्रीसतीप्रसङ्गः कथं प्रथमप्रकरणे कृत इत्याशङ्कयाह स्त्रीणा- 'मनर्थहेतुत्वमिति ॥ निवन्धः-स्त्रीणामनर्थहेतुत्वं न भार्यापरमेव हि ॥ पुत्र्या मातुस्तथाऽन्यस्या देवताया अपि स्फुटम् ॥ पुरुषार्थविरोधित्वकथनाय तथा वचः ॥ १३ ॥ प्रकाश:-पुरुषार्थविरोधिसात्तासां कथनम् ॥ १३ ॥ प्रथमप्रकरणे सप्ताऽध्यायाः ।। द्वितीये पञ्च ॥ उभौ मिलितावादित्यः ॥ तत्र सप्तसङ्ख्यायां प्रयोजकमाह ससतन्तुरिति । इत्यादि । स्वरूपानिरूपणात्स्वरूपतो न प्रकरणित्त्वप्रयोजकम् । ननु मास्तु फलित्वेन स्वरूपेण वा तथात्वम् । तथापि भजनोपयोगित्वेन तथाले कि भजन इत्यादि, " को नु राजनिन्दियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत्सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमरि तिवाक्यात्तथेति न सीत्वादेस्तत्प्रयोजकत्वमित्यर्थः । नन्विन्द्रियवत्त्वमपि न केवलं प्रयोजक तथा सति पशनामप्याधिकारापत्तेः। अतस्तदपि मनुप्यत्वेन विशेषणीय शास्त्रस्य मनुप्याधिकारत्वात् , तथा सति तद्गतधर्मस्य स्त्रीत्वस्य कुतो न प्रयोजकत्वमित्याकाक्षायामाहुः, मनुष्येत्यादि । वानरादीत्यादिपदेनक्षपक्षिगजादिसद्धहः । तथा च, विवेकित्वमेव प्रयोजथं न तु जातिविशेषवैशिष्टयम् , अतो न स्त्र्यादे: प्रकरणित्यमित्यर्थः । न च तत्त्वसूत्रविरोधः शमयः, 'तदुपर्यपि चेति चकारेण मनुप्यतो हीनानामपि साहात् । हनुमदादियु तथा दर्शनाचेति । एवं त्रिभिः परमतनिराकरणेन प्रकरणार्थों निर्णीतः ॥ ९३ ।। अतः परन्तेप्वध्यायान्विभजन्ते प्रथोत्यादि । उभावित्यादि । एतेन निप्रकरणी- पक्षोपि सहीतः । तथा सति तृतीये एकादशे तुरीयेष्टापित्यादुतम् । तेन यथा सर्गलीलायां देवभावेन यरिंशतां यनसायक्तया फलोपकारिलं तथाऽत्रकाशित बाधकमत ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.१) करिश्च कर्दमजामातरो निरुप्यन्त इत्याह येऽग्निमन्त इति । निबन्धः-येऽग्निमन्तोऽतिसम्पुष्टा ऋत्विजस्ते हि सम्मताः ॥१५॥ अतो वंशः पृथक् प्रोक्तः सर्वेषां समनुक्रमात् ॥ प्रकाश:-ते धर्मात्मान इति ज्ञापयितु वंशो निरूप्यते । धर्माभिमानिन्या देवताया निरूपण स्पष्टमेव ॥ १५३ ॥ एवं कथासङ्गतिमुक्सा अनुपपत्तिपरिहारार्थमपेक्षितमर्थ निरूपयन् रुचि निरूपयति पूर्वकल्प इति । निवन्धः-पूर्वकल्पे ऋषिः सिद्धः सत्ये चैव व्यवस्थितः ॥१६॥ रुचिर्ब्रह्मसुतस्तुल्यस्तेनाऽयं पुत्रिकापतिः ॥ प्रकाशः-दैनन्दिनकल्पेषु निरूप्यमाणकल्पात्पूर्वकल्प रुचेरूत्पत्तिः। मलये सत्यलोके स्थितः । तस्य कारणात्वाभावान्न तृतीयस्कन्ये निरूपणम् । अत्र तस्य कीर्तनं प्रयोजनायेति । हीनसाभावायाह ब्रह्मसुतस्तुल्य इति । अनेन किश्चिद्धीनतापि निरूपिता। स्त आह तेनाऽयं पुत्रिकापतिरिति । अन्यथा सर्वोत्तमो न पुत्रिकापतिर्भवेत् ॥ १६३ ।। तत्रोत्पन्नयोविवाहो न युक्त इत्याह लक्ष्मीनारायणो भोक्तेति । निवन्धः-लक्ष्मीनारायणो भोक्ता यज्ञस्याऽवततार ह ॥ १७ ॥ इन्द्राधिकारी जीवानामभावादंशतः पृथक् ॥ कथासङ्गतिमिति, अत्र प्रथमे प्रकरणे धर्म उच्यत इति तत्कथामङ्गति निरूप्य कर्मसचिवानामभावे धर्मो न सिद्धयतीति तदनुपपत्तिपरिहारार्थमपेक्षितमर्थ सचिवसम्पत्तिरूपं निरूपयन्निन्द्रसिद्धयर्थं रचिं वदन्तीत्यर्थः। कारणत्वाभावादिति, मुक्तत्वेनामुक्तत्वेन च सर्गकारणत्वेनाविवक्षितत्वात् । अनेनेति, तुल्यत्वकथनेन । अन्यथा पुत्रिकाधर्म नाझीकुर्यात् । खस्योत्तमत्वाभिमाने तदङ्गीकारस्यासम्भवादिति ॥ १६ ॥ लक्ष्मीनारायण इति, शास्त्रम्य जीवाधिकारत्वेन भगवति तस्याप्रवृत्ते- नयुक्तत्वम्, सम्बन्धनित्यत्वादिति । पञ्चविधत्वादिति. ल्यब्लोपे पंञ्चमी, पञ्चविधत्वमा- लोच्येत्यर्थः । मूले-अभावादंशतः पृथगिति। अभावं दृष्टा अंशतः पृथगवततारेति , परस्थितः ।

·(अ.१)
--
तस्य
4
सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
१६३.
देवानाप्यभावेन स्वांशान् पुत्राँश्चकार ह ॥१८॥
प्रकाशा-अनेन यज्ञप्रकरणे भोक्ता च निरूपित इति प्रयोजनान्तरम् ।
तस्य मन्वन्तरस्य पञ्चविषखात् पड्डियत्वाभाव हेतुमाह इन्द्राधिकारिजीवानर-
मिति ॥ १७-१८ ॥
पट्दियसमाइ यजस्येति ॥
निवन्धः-यज्ञस्य तु द्विरूपत्वात् पड्विधत्वं भुजिद्वयात् ॥
क्रियाज्ञानोभयेस्त्रेधा धर्मायावतरिष्यति ॥ ११ ॥
प्रकाशः-अंशावतारित्वेन : सर्वभोक्तृसमिन्द्रत्येन हविर्भोक्तृत्वं चेति भुजियम ।
अत्राऽध्यायेऽवतारत्रयं . निरूपितम् । कथमुपयोग इत्याकादायामाह
मियाज्ञानोभयरिति क्रियायतारो यज्ञः । ज्ञानावतारो दत्तः । उभयावतारी नारायण
इति धर्मार्थ त्रेधाऽवतरणम् ॥ १९ ॥
नारायणदत्तयोनेकमन्वन्तरोपयोग इति विशेषमाइ नारायण इति ।
निवन्धः-नारायणस्तथा दत्तः सर्वसाधारणौ मती ॥
क्रियाशक्यवतारस्तु तत्र तत्र भविष्यति ।। २० ।।
प्रकाश:--अतो मन्वन्तरान्तरेषु न ज्ञानोभयावतरणनिरूपणम् । प्रथमस्तु
वक्ष्यत इत्याह क्रियागत्यवतारस्थिति ॥ २० ॥ ननु धर्ममारणे भगवङ्गजन-
निरूपणस्याऽरुपाख्यानं किंश्योननमित्यागदायामाह अवश्येति ।
निवन्धः-अवश्या कार्यसृष्टिहिं वन्धोपि न भवेद्यथा ॥
अतः सर्वत्र सृष्टो हि भगवद्भजनाभिधा ॥ २१ ॥
प्रकाश:- नन्वत्रः सर्वत्रस्य भगवद्भननं परित्यज्य कयं साधारणभननं तत्राऽऽह
सम्बन्धः ।। १७ ॥ १८ ॥ पड्भिधत्वमाहेति। ननु तथापि म्वरूपभेटामावात्कथं पड्पित्य-
मित्याकालायां भोगभेदेन तथाल्यमाहे त्यर्थः । कथमुपयोग इति, केन रूपेण धर्मोपयोगः ॥१०॥
विशेपमाहेति । सर्वमाधारण्यरूपं विगंपमुभयोराह अत इनि, मन्वन्तरमा थोपयोगा-
पेक्षायामपि द्वयोर्विद्यमानत्वात् । प्रथमन्वित्यादि अतो न न्यूनतेति भावः ॥२०॥ मूले,
चन्योपिन भयथा । अन इति । बन्धभावोपि विसर्गस मगपन्नवादावश्यकः । अत उमयो-
रपेक्षितन्यादित्यर्थः । भगवगजननिरूपणम्पनि। प्रपत्तिपम्य त प्रणतोल्पत्य वेत्यर्थ ॥२१॥

·प्रकाश:-अथवा
दक्ष
चतुर्थस्कन्धार्थ ।
धर्मप्रकरणत्वादिति ।
निवन्धः-धर्मप्रकरणत्वाच निश्चयो नाऽभवत्पुरा ।।
अत्रेः सामान्यरूपेण भजनं तेन वर्णितम् ॥ २२॥
प्रकाश:-कर्ममार्ग सर्वे देवास्तुल्याः। परब्रह्मणोऽपि देवत्वमेव ॥२२॥
तथापि अयाणामागमने को हेतुस्तत्राऽऽह कर्मण इति ।
निवन्धः-कर्मणस्त्रिविधवाय त्रयाणां सम्भवाभिधा।
अधिदेवं विधा यस्मात्रैविध्ये धर्मकर्मणि ॥ २३ ।।
प्रकाश:-निविधत्वज्ञापनाय॥३॥
उत्तरं हरिणवोक्तं त्रयाणां ज्ञानरूपम्. तर हेतुः-योधोऽपि हरिणेति ।
निवन्धः-बोधोपि हरिणा पश्चादेवं उपापनुत्तये ।।
तस्मादन्यतरवेषे नेतरत्कर्म सिद्धयति ॥ २४ ॥
मति भगवद्वाक्यं सप्तमे वक्ष्यते । तदप्यत्र
सम्मतिलेनोन्यते । फलिनमाह तम्मादिति ॥ २४ ॥
नन्वर भागने ऋषयो निरूप्यमाणाः सर्वज्ञास्ते कथमन्यथाऽन्यथा परस्पर-
विरुद्धानर्थान् वदन्ति । फ्यं कर्दमो विष्णुमेव सेवते । कथमत्रिः साधारण
इत्यागड्याह सर्वेपामिनि ।
निबन्धः-सर्वपां ब्रह्मवित्त्वेऽपि यन्निष्टा यस्य तद्वचः ।।
अतो हि भगवॉस्तेपु क्रियांशादिभिरुगतः ॥ २५ ॥
प्रकाश:- सर्वजन्यपि स्वभावभेदामुचिभिन्ना । अतो रुच्यनुसारेण तेपा
धर्मप्रकरणत्वादित्यस्य विवरण कर्ममार्ग इत्यादि ॥ २२ ॥ तथापीति ' य एव
जगदीश्वर' इति वाक्यास्त्र परब्रह्मम्वरूपनिश्चयाभावेपि ब्रह्मादीना परब्रह्मम्वरूपनिश्चयसद्भावात्।
फर्मण इति, तपोळपस्यात्रिकर्मण । मूलान्वयम्तु, धर्मणि विध्ये यस्मादधिदैव निधा,
तम्मादत्ताहीनां प्रयाणा सम्भवामियतिातथा च यस्मात्परत्रविध्येन कर्मविध्यमनुमीयते तेन
च फर्माधिदचत्रविध्य, तेन हेतुना त्रयाणामागमनम् । तथा च, तेषा परब्रह्मखरूपज्ञत्वेप्यो।
मदभावात्तम्यारित्वन प्रयाणामावाट्या सोमपम्यैव ध्यातत्याध तदनुरोधेन तथेत्यर्थ ।
उनरं हरिणीति, यद्यपि मूले, उनुरित्युक्त, तथाप्येकदा त्रिमि क्थने चित्तविक्षेपापदभावाय
तथेत्यर्थ ॥ २३ ॥ तथापि हरिणेत्सम्यानिश्चयात्यक्षान्तरमाहु अथरेत्यादि । तथा च,
मप्तमानुगधनानापि हरेगेतरदातृत्वमङ्गीकार्यमित्यर्थ
रुच्यनुसारेणेति
1॥ २४ ॥

·(अ.१) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तथा वचनमित्यर्थः । ननु रुच्यनुसारण वस्तु कथमन्यथा भयेन् । तेन मिथ्या- वचनमेव केपाश्चिद्भवितुं युक्तमित्याशइयाद अतो हि भगवानिति । भगवानेव तथा रूपाणि कृतवान् । तेन न प्रमेये तथा तथावचनं दोपाय ॥२५॥ इदानीं नारायणावतारस्य दत्तस्य चरित्रे उपपत्तिमाह धर्म इति । निवन्धः-धमें समाधिरुत्कृष्टो ज्ञाने साध्यं तपः परम् ।। गुणाभिमानिज्ञानं हि खण्डे तन्मत, ईश्वरः ॥ २६ ॥ भकाश:- "अयं हि परमो धर्मः" इति वाक्यापितुष्टद्धयर्थ नारायणः समाधि कृतवान, दत्तश्च ज्ञानावतार इति तपश्च। ननु दत्तात्रेयो न भगवदवतारो गुणाभिमानिदेवसायथा चन्द्र इत्यागकयाऽऽह गुणाभिमानिज्ञानं हीति । खण्डसिद्धान्त एव विष्णोर्गुणाभिमानिसम् । मुस्यसिद्धान्ते तु सत्त्वेप्यऽवतार एव । यथा नरायवतारः-यथा मत्स्यखादिपाकटयं तथामिमानिसमाफट्यमिति । तथापि सन्देहात्कथं जीवमध्ये भगवदवतार इत्याशङ्कयाह तन्मत ईश्वर इति । खण्डमते तदुक्तमेकादशे स्कन्धे, " कालेन नष्टा मलये वाणीय वेदमन्जिते "त्युपकग्य संदेयां भृग्वादीनां मनोः सकाशाद्वेदाध्ययनं वेदवेतृत्वं चोचना, अर्थकथनविषये मकृतिचिन्याच्मृत्यों बहुधोदित ” इति "यथाप्रकृति सर्वेषा चित्रा वानः सवन्ति ही ति च। तथा च प्रमेयनिर्णये भगवत एव वाक्यं प्रमाणं नान्यम्य “कि वित्त क्मिाचटे" इत्यादिश्लोकत्रयेण तत्र भगवतैव तथानिर्णयम्य कृतत्वादितिभावः । तेन नेत्यादि । तथा चान्धहस्तिन्यायेन तेषां तावन्माननानान्न मिथ्यावादित्वं, भगवतः सर्वरूपत्याच न प्रमेये विरोध इति तथा वचनं न दोपायेत्यर्थ । अत एव गीताया "येप्यन्यदेवताभक्ता" इत्यायुक्तम्, अतो मुरत्यसिद्धान्तेनुपपचिरेशोपि नेतिमावः ॥ २५॥ इदानीमिति कपिस्वरूप. तद्ववचनविरोधपरिहारानन्तरम् । उपपत्तिमिति, धर्मोपयोगयोधिकासुपरचिम् । गुणाभिमानि- ज्ञानमिति, एते गुणाभिमानिन इति ज्ञानम् । तदव सिद्धमित्याकाहायामाहुः ग्वग्टमिद्धान्ते इति, प्रविष्णुरद्रेषु चैतन्यं भिन्नमिति सिद्धान्ते । सत्येपनि, अपिगन्दाइजम्तमसोरपि । ननु यदि चैतन्यक्यं, तदा तत्याने स म एव न मस्टीभवन, नियामकामापादिस्यत आहुः यथा मन्स्येत्यादि । तथा च "यद्यद्धिया त उरगाय स्भिावयन्ती"नि न्यायाप्रास्टयमिति भावनाया नियामकत्याच्या प्राकट्येऽपि न नेतन्यभेदापत्तिन्त्यिर्थः । तथापि मन्देहादिति, "तेप ·अन्यथा चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ) वैष्णः स एवेवास्तेन न सन्देहः ॥ २६ ॥ मुरयसिद्धान्ते अंशतोऽविभक्त इति विष्णुर्भगवानेर । तन हेतुः तस्य सर्वकृत्येति । निवन्धः-अविभक्तोंशतस्तस्य सर्वकृत्या स्वतः फलम् ॥ नांशतोऽभिमतेः पुष्ट्या कार्यासिद्धेविभागशः ॥ २७ ॥ अतः सामन्यतो वाचा दोपाभावेपि सिद्धयति ॥ प्रकाशः स एव हि सर्व करोति । उत्पत्तिविनाशो यथाकथञ्चिदपि भवतः । स्थिती तु सर्वा कृतिरपेक्ष्यत इति स्वतः परमेश्वरादेव सर्व पलं नांशतः अभिमानात् । तामसान्न पालयेत् । सन्तरमाह पुष्टया कार्यासिडेरिति । सोमदुर्वाससोरवतारत्वाप्रसिद्धया सन्देहात् । स एवेत्यादि, गुणाभिमान्येवेधर इति दत्तस्य जीवमध्ये प्राक्ट्वेपि नावतारत्वे सन्देह इत्यर्थ ॥२६॥ नन्वेव सति खण्डसिद्धान्ता- न्मुग्न्यसिद्धान्ते को विशेप इत्यत आहु मुस्येत्यादि । ब्रह्मशिवो तु विभक्तरसादशाविति न भगवद्पानित्यर्थ । नन्वेती विभक्ता विष्णुरविभक्त इति कथ निश्चयमित्याकाहायामाहु तत्र हेतुरित्यादि । “स एव हि सर्व करोती ति, “ यतो वा इमानी त्यादिश्रुत्या ईश्वर एव सर्व करोति, अशस्तु प्रतिनियत कार्यम् , यथान्तर्यामी । ननु त्रयाणा प्रतिनियतकार्यकारित्वम्यैव स्मरणात् स्पिनिकर्तरि विष्णावेव क्थ सर्वकर्तृत्वमत आहु उत्पत्तीत्यादि। यथाकथञ्चिदिति, अभिमानेपि । सर्वा कृतिगिनि, मित्यर्थ यीद्विपा हनन तदनुसारिणामुत्पादन स्थापिता नामभिवृद्धयर्थ तत्तदभीष्टदानमित्यादिरूपा। तथा च, यद्यभिमानी स्याचदा स्थापनमात्रमेव कुर्याउन हननमुत्पादन च, तन्करणा मानभिमानि च निश्चीयते । तेन चाविभाग इति स ईश्वर इत्यर्थ । ननु म्ववर्गपारन स्वीयसृष्टत्व शिवेप्यतीति नैकान्ततोऽनभिमानित्व तेन निश्चेतु शक्य मित्यत आहु अन्ययेत्यादि । तथा च, यदि विभत्तोभिमानी स्यान्, *पारक्यपारन न उदितनेपा पारनाचदयतिरकनिश्चय इत्यर्थ । ननु ताममादिकल्पेषु शियाह्मणोरपि तथाल स्मयंत एवेति चेत्तत्रादु हेन्वन्तरमाहेति । कायमिति । दशमम्बन्धोक्त मविनय भृगु- म्नयनादिकार्यम् । अन्ययेति पदमत्रापि सम्बध्यते । यद्यय तथा म्यादिद कार्य न कुर्यात्, तथा च, सगो सत्त्वयोगेन परिपारपत्वेऽप्येताहगायिकर्तृवेन भूयस्त्वपरीक्षणम्य पाप्यस्मरणा द्विष्णागावेगानभिमानिन्वन्य सत्त्वाधिक्यस्य या निश्चय इत्ययमेव तधेत्यर्थ । ननु शिवरात्रि- मतस्थाया मिटनितम्य शिपापानम्य च गिनाभिपेक्नानागीकारक्धनातत्रापि सत्याधिस्य नियत पनि चेन्न, तारिगव्यवधानेन तयाहीरने मा पासथावाभावादित्याशयेन इति गुस्पतियार पाठ । भिमान वाम्! परन फुयात ·१ सावरणभङ्गे सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १६७ पुष्टिमार्गेण कार्य च न कुर्यात् । विभागशश्च सर्वमार्गमवर्तनं न स्यात् । अतो ब्रह्मादीनां सामान्यतो वाञ्छाऽपि सिद्धयति । स्वत एवोत्तमसासुल्यवादि- दोपाभावश्च । तस्मात्मुष्टूक्तं दत्तात्रेयस्य भगवचम् ॥ २५ ॥ ननु सोमादिपु ब्रह्मादीनां धर्मा न दृश्यन्ते उत्पत्यादयः । तत्कय- मवतार इत्याशङ्कयाह भिन्ना जाता इति । निवन्धः-भिन्ना जातास्त एवात्र भेदे कार्यस्य सम्भवात् ॥ २८॥ अधिकाभिमतित्यागादशतस्ते हि जज्ञिरे ॥ प्रकाशा-त एवैते परं भिन्नप्रकारेण जाताः तत्र हेतुः, भेदे कार्यस्थ सम्भवादिति । एवं प्रकारेणाऽवतारे स्वाभिप्रेतं कार्यं न सिद्धयति । तत्कार्य वंशकरणम् । योगेन रक्षा। तपसा चानुग्रहनिग्रहौ। कथमेवमत आह अधिकाभिमतित्यागादिति । अंशत एव जाता इति नात्यन्तं गुणाभिमान. स्तेपु ॥२८॥ एवं धर्मे परम्परोपयुक्तान्निरूप्य दक्षे साक्षाद्धर्मोपयोगं विचारयति, अत्यन्त- धार्मिको दक्ष इति । निबन्धः-अत्यन्तं धार्मिको दक्षः पितृदेवव्रतः युमान् ।। २९ ।। अभिमानी च तेनाऽस्य कन्याः पोडश ताः स्मृताः ॥ हेत्वन्तरमाहुः, विभागश इत्यादि । अन्यथेति पदमत्राप्यनुपज्यते । तयोः कार्यस्य कल्प- सन्ध्यारूपोल्प एव कालस्तत्र प्रथमकाल उत्पत्तिवैयम्यान्न सर्वमार्गप्रवर्तनमिति 'एप आत्मपथी- ऽव्यक्तो नष्ट कालेन भूयसा, तं प्रवर्तयितु देहमिमं विद्धि मायाभूतमित्यादिवाक्येषु नाग- प्रवर्तनवोधकपदादिभिरवसीयते । यदि तयोस्तादृशसामर्थ्यं स्यात् स्वस्वकालेक्तीर्य कुयीताम, तदा प्रवृत्ति. स्यादेव, यद्ययमपि तथा स्यादेतत्कालेपि सा न स्यात् । अतो न विभक्त इनि निश्चैयमित्यर्थः । अन्यमप्युत्कर्षगमकमाहु , अत इत्यादि । सामान्यतो वाञ्छेति, द्याकासा । यद्युत्कृष्टो न स्यादेतदवतारादिकं तेषामाकासितं न स्यात् यत एवम् , अन रन्कृष्ट इत्यर्थः । एतेनान्यस्यापि सिद्धिमाहुः स्वत इत्यादि । इदं यथा तथा प्रहस्ते भिन्निपान च निपुणतरमुपपादितं मयेत्युपरम्यते । एवं विप्णायीधरत्वं साधयित्वा प्रस्तुतमाः नमादित्यादि भिन्नप्रकारेणेति गुणाभिमानं तिरोधाप्य ॥२७॥२८॥ अभिमानिन्यनेनि धर्माभिमानन्दन । मूले, पितृदेवत्रत इति. स्नोमिश्रो गृहासक्तः ॥२९-३०-३१॥ . यानरणा- ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.१) प्रकाश:-अभिमानितन तामसः। तेनाऽस्य पोडगफलस्य मनोमयस्य कन्याः पोडश जाताः । पञ्चदश सगुणाः । एकाऽतिरिक्ता चेति ॥ २९ ॥ धर्माय त्रयोदशसमर्पणे हेतुमाह सर्वप्विति । निवन्धः-सर्वेषु धर्मों मासेषु तज्जाता शुद्धिरेव च ॥ ३० ॥ त्रयोदश ततः कन्यास्ता धर्माय समर्पिताः॥ प्रकाश:-कालोयं धर्म निमित्तमिति। मासाभिमान्यः शुद्धयभिमानिनी चेति ताः ॥३०॥ परमा सिद्धिः सवेनेति प्रार्थनाभावेपि शुद्धसले भगवदवतारो जात इत्याह सत्त्वमूर्ताविति । निवन्धः-सत्त्वमृत्तौ हरेर्जन्म धर्मादाकल्परक्षणे ॥ ३१ ॥ केवलो धर्ममार्गे हि नात्यन्तमुपयुज्यते ॥ इति दयितुं रूपवयेनाविरभृद्धरिः ॥ ३२ ॥ प्रकाश:-मृतिरित्येकदेशनाम सत्यादिवत् । अयनारप्रयोजनमाकल्पान्तं रक्षणम् । अयं विशिष्टः सर्ग इति न केवलं पुष्टिरहितो धर्म उपयुज्यते अत उभयशा- पनार्थ स्पद्वयेनाऽवतीर्ण इत्याह केवल इति ॥ ३२॥ स्वस्पढयस्वरूपमाद सर्वातिरिक्तरूपेणेति । निवन्धः-सर्वातिरिक्तरूपेण नरः स्वावेशधारकः ॥ तपोतिरिक्तकार्य तु पूर्णे कृप्णे न चाऽन्यथी ॥ ३३ ॥ प्रकाश:-- सर्वकार्यकर्तृसान्मर्वरूपो नागयणः पुष्टिकार्यकर्तसादतिरिक्तोवतारः । ताधिकारमागर परिहरति स्वावेशधारक इनि। नरस्तु तादृशमश उभयज्ञापनार्थमिनि. मार्गद्वयसम्बन्धिक्रियाज्ञानयो पनार्थम् ॥ ३२॥ सर्वातिरिक्तरूपेणेति । मर्वरूपं ब्रह्माण्डात्मकप्रथमपुरुषरूपम्, अतिरिक्तमन्तर्यामिरूपम् । तथा च, सर्वमहितानिरिक्तरूपेणेत्यर्थः। नन्वे'तन्नानावताराणां वीजमि'सुपरम्यावतारकथने,नरनारायणयोः कथनान् कथमनिरिक्तापनारत्यायगम इत्यत आहुः सर्वकार्यकर्तृत्वादित्यादि । “यो पे मारनवर्षेलिन् क्षमाय सन्नये नृणाम् । धर्मनानगमोपेतमाकरसादाम्थितस्तप"इतिवाक्येन महमक्यचयपेन च सर्वोपकारकरणादुर्वगीदानलक्षणपुष्टिकार्यकरणाच यथायथं सर्वरूपत्व- ·सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे विभति न सवतार इत्यर्थः। "ताविमा वै भगवतः” इति मूलवास्य कृष्णः स्वयं भगवानेतेन विरुद्धयत इति समाधत्ते तपोतिरिक्तकार्य स्थिति। मार्ग- द्वयस्थापनार्थमवतीर्णोपि पूर्णप्राकट्याभावे कार्य न सेत्स्यत्तीति पूर्ण कृष्ण एष प्रविष्टावंशाविति मृलार्थः ॥ ३३॥ मतिरिक्तरूपत्व चावगन्तव्यमित्यर्थ । नन्वत्र "मूर्ति सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृपी, ययोर्जन्म- न्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतमिति द्वयोर्जन्मोपक्रम्य परमोत्सवक्थनादुभयोरवतारत्वमादरणीय, न तु नारायण एव द्विरूपत्वम्, तथा चैकैककार्यकर्तृत्वमुभयोरुभयकत्व वा युक्त- मित्याशयेनाहु तत्राधिकार मित्यादि । नरे तादृशकार्यकर्तृत्वयोग्यतामित्यर्थ । तादृशमिति । प्रथमपुरुषीय धर्मरक्षोपयोगिनमशम् । अय भाव । "एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी" इति वत्तुयें धर्मकरासर्गे नरनारायणावृपी' स्क० १-३ इत्यत्रावतारद्वयानहीकारान्न द्वयो पृथगवतारत्वम् , किन्तु द्वावेकोवतार उतेकसिन्नावेश एक एवावतार इति वक्तव्यम् । तत्र प्रत्यक्षविरोधादत्रत्यब्रह्मादिकर्तृकस्तुता "वेतेन धर्मसदनेन सपिमूत्तिना" इत्यक्वचनाद्, एका- दशेपि (अ०४) "धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्टमूल् नारायण" इत्यारभ्य "ऊचुर्नारायणयल शक्रस्त- त्रास विसित" इत्यतैर्नारायणस्सैव माहात्म्यकथनाच प्रथमपक्षो दुर्घट इति नारायणस्येवावतारत्वम्, नरस्य तु तादृशाशधारक त्वमित्युभयसामन्जस्यायाङ्गीक्रियत इति । एवमेक विरोध परिहत्य विरोधान्तर परिह तुमाहु ताविमावित्यादि । तप इत्यादि। द्रोणपर्वणि भगवता, "चतुर्मुचिरह शश्वलोकत्राणार्थमुद्यत , आत्मान प्रविमग्याह लोकाना हितमादधे । एक मूर्ति स्तपश्चर्या कुरुते मे मुवि स्थिता, अपरा पश्यति जगत्कुर्वाण साध्वसाधुना, अपरा कुरुते कर्म मानुष्य लोकसस्थिता, शेते चतुर्थी च परा निद्रा वर्षसहसकीम् | या सा वर्षसहसान्ते मूर्ति- रुतिष्ठते मम,वराहेभ्यो वरान्श्रेष्ठानस्तस्मै काले ददाति से"तिमूर्तीना प्रतिनियतकार्यबोधनान्नारायणा- शेन तन्मात्रकार्य तप आदिकमेव कार्यम् , नत्वतिरिक्त मुक्तिभक्त्यादिदानरूपम्, अत्र चातिरिक्त "यत एतद्विमुच्यते" "भक्तियोगवितानार्थमित्यादिभिरक्त दशित च तथेति कार्यलिङ्ग- कानुमानवला"कृष्णस्तु भगवा-स्समिति वाक्य न स्तावकमित्यर्थ । तथा सति कथ विरोधपरिहार इत्यत आहु मार्गत्यादि। पुष्टिमर्यादयो स्थापनाय, यद्यपि नारायणोवतीर्णस्तथापि पुरुषोत्तमप्राकट्याभावे तथेत्युभयसामञ्जस्यायतद्वाक्यमेव व्याख्येयमित्यर्थ । * मूलयोजना तु, तो पूर्वोक्तो नरनारायणाविमावेतत्कल्पीयौ वै निश्चयेन कार्यवलात् , भगवतो हरेरशौ नत्ववतारवीजपुस एव, मूलभूते कृष्णे आगतौ प्रपिष्टौ, च पुन भुवो भारव्ययाय कृष्णो कृष्ण च वर्ण तमसा जनात्यय" इति कार्योपहिस्य तमस कृप्णवर्णवेन तादृशौ सन्तो +भागवतपद्ययोजना तु। “ ·१७० चतुर्थतन्धार्थ । (अ.१) एतस्मात् स्वाहास्वधोत्पति समर्थयन्नेवाग्निपित्रोस्तहाने हेतृमाह पितृदेवेति । निवन्धः-पितृदेवव्रतत्वाच स्वाहान्ये सर्वदेवता ॥ तथा चाग्निः पितृणां तु नोपायस्तेन तत्तथा ॥ ३४ ॥ प्रकाशः :--अन्या स्वधा ते उभे जाते इति शेषः । स्वाहाया अग्निसमर्पणे हेतुः सर्वदेवतेति । यतः स्वाहा सर्वदेवतारूपा । अग्निरपि तथा " अग्निः सर्वा देवता" इतिश्रुतेः । अतस्तस्मै सा दत्तत्यर्थः । पितृणामेकरूपस्याभावात्सर्वेम्य एव सा दत्ता तुशब्देन स्वधायाः सर्वपितृरूपतया सा व्यवन्उिद्यते ॥ ३४ ॥ भवाय सत्याः समर्पणे हेतुमाह अभिमानेति । निवन्धः-अभिमानांशमादाय दीपकजलवस्परा ॥ पोडशी कन्यका जाता ब्रह्मावत्य विचार्य च ॥ ३५ ॥ तदधिष्ठातृदेवाय दापयामास सिद्धये ।। अभिमानेन सम्बन्धस्तेन उपः प्रवर्धितः॥ ३६॥ प्रकाश:- ननु धर्मिणं विहाय देवलधर्मस्यैव कथमुत्पत्तिः सम्भवतीत्यत आह दीपकजलवदिति । यथा तेजसः स्वतः शृद्धत्वेन स्नेहनत्वे तन्मलरूपं फजल पृथक् भवति तथा वैदिककर्मणोपि सर्ववस्तुयाथात्म्यप्रकाशकस्य सदोपकर्तृकत्येनाऽर तद्दोपभृतोभिमानः पृथक् जात इत्यर्थः । अत एव तस्याः स्वजनगृहभर्तृमालिन्यहेतुत्वं यदुकुरुद्धही जाताविति । तथा चोभयरूपविशिष्टो नारायणाशो भगवत्येव स्थित । नराशस्तु भगवति प्रविष्य ततोर्जुने प्रविष्ट इति बोध्यम् । तदुक्त तन्ने, “ अर्जुने तु नरावेश कृष्णो नारायण स्वयमि"ति श्रीधरीयात् । अत्र म्वयमित्यनेन मूररूपमुच्यते, अवतारस्य बद्रिकाश्रमे सत्वादिति । अत्र सर्वत्र तत्तद्वाक्योधितकार्यरिङ्गकानुमानमेव मानमिति न कोपि चो. द्यांवसर । ॥३॥ एतदन्तं श्रीमदाचार्यः कृता व्याख्या, एतदने प्राभवीया।। सर्वदेवतारूपति, सर्वदेवतायाम्नादृशेत्यर्थ । तदिति कजल्वत् ॥ ३५ ॥ एवं दाविंशतिभिः प्रथमाध्यायो विचारितः। x श्रीपुरषोत्तमचरणा इरमेश्माज्ञापयन्ति, इतोप्रे श्रीप्रभुचरण प्रकाशो विरचित इति ।

·म. , .. सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे नाशशापकारणात् । पोडेशत्वं च । तस्य मान्तभाग एवोत्पत्तः । ब्रह्मा तस्या एवं रूपत्वं ज्ञाला तामसस्पेन स्वमूलकारणेऽपिता सती न स्वकार्यसमर्था भविष्यति स्वमूलकारणौलार्पिततद्वद्, अन्यत्र स्थापिता तु वायूपनीततत्कालवशात्सर्वत्र स्वप्रचार करिष्यतीति विचार्य तदधिष्ठातृदेवाय शिवाय दापयामासेत्यर्थः । सिद्धये स्वरूपसिद्भय इत्यर्थः । सात्त्विकादिभ्यो दाने तामसत्वेन तस्याः स्वरूपनाश- प्रसङ्गादिति भावः । यद्रा। सिद्धिः स्वमूलरूपे लयः । (अ० २) शिवपहेतुमाह, अभिमानेति । तस्या भिन्नत्वेन स्थितखात्तत्रापि तत्कार्यमिति भावः ॥ ३५ ॥ ३६ ।। नन्वत्र तत्सम्बन्धेन द्वेपो युक्तो दक्षस्य खभिमानस्य पृथग्भावात्कथं स इस्थाकया स्वाभिमान सम्बन्धहेतमाह, दुहितुरिति । निवन्धः-दुहितुः स्मरणान्नित्यमभिमानो विवर्तते ॥ देषश्च धर्माकरणात्कर्तुश्वाऽनादराइहिः ॥ ३७ ॥ उद्दोधविनिवृत्त्यर्थमदृष्टयै धर्मकर्मणि ॥ . सम्बन्धविनिवृत्त्यर्थ शापमाहाधिदैविके ॥ ३० ॥ प्रकाशा-अत एव देपश्च । ननु शापे को हेतुस्तत्राप्येवंविधशा को हेतुस्तवाह धर्माकरणादिति । स्वयं वैदिकधर्माकरणाचदमकक्षस्यानादरातिहेतवयं शिवनिष्ठं शापे । द्वेपस्यान्तःसत्येन तस्य हविर्भागित्वे दर्शननियमेन तत्सम्भव च पहिरपि द्वेपोद्धोधः स्यादिति तमित्यर्थं धर्मरूपे कर्मणि तस्याऽदर्शनाय ताशे फर्मणि सम्बन्धनिवारणं शापं दत्तवानित्यर्थः ॥ ३७॥ ३८॥ ननु प्रभौ तूष्णीम्भूते स्वस्यापि तथैवोचितं तत्कथं नन्दिशाप इत्यत आह धर्म इति । निबन्धः--धर्मोऽसहिष्णुस्तु नन्दिरधिदेवनिराकृतिम् ॥ फलहानिमुवाचादौ साधनानामतः परम् ।। ३९ ।। प्रकाश:-तुशब्देन शिवव्यवच्छेदः । शिवस्य सहिष्णुत्वेपि नन्दिनो धर्मरूपत्वेन स्वाधिदैवनिराकृतिमसहिष्णोः शापोक्तिरित्यर्थः । फलहानिस्तत्ववैमुख्यम् । अतः परं नवभिद्धितीध्यायार्थ विचारयन्ति । शिवद्वेपेत्यादि । तत्रापीति शिवपि ॥३५॥३६॥३०॥३८॥ स्वाधिदैवनिराकृतिमिति, धर्मस्य मूलं वेदः शिवस्तद्रूपो "वेदः शिवः शिवो वेद" इतिवाक्यात् । अतो धर्मनियामकत्यात्तदेवं तस्य निराकृतिमित्यर्थः । पोडशी। २ शत।

·(अ. ३) चतुर्थस्कन्धार्थः । सर्वस्यापि धर्मस्य तत्फलकसात् । धर्मणाऽतयाभावेपि सत्सङ्गादिनापि कदाचि- द्वैराग्यादिसाधनसम्पत्ती तत्माप्तिः स्यादिति तन्निटयर्थमपि पृथरमाधनहानिशापा। अन्यथा साधनानां स्वतोऽपुरुषार्थत्वात्फलाभारकथनेनैव चारितात्तिद्धानिकपन व्यर्थ स्यात् ॥ ३९ ॥ नन्य कथं ब्राह्मणानां सर्वनाशं कृतवास्तगाद देवाभाव इति । निबन्धः-देवाभावे धर्महानिरित्येवं सुनिरूपितः । सम्बन्धवारकहमें तन्नाशासहनो भृगुः ॥ १० ॥ अदृष्टयै धर्मरूपत्वे दर्शनाक्षोभसम्भवः ॥१०॥ प्रकाश:-नन्दिना स्वयमधिकं किञ्चिन्नोक्तं किन्तु दक्षशापकृताधिदैवसम्बन्धाभाने धर्मस्य स्वत एव होनत्वात्तत्फलाभावोप्यनुक्तसिद्ध एव स्पष्टतयोक्तोऽनेनेत्यर्थः । अत एव मुनिरूपित इत्युक्तम् । भृगुशापे हेतुमाह तन्नाशासहन इति । धर्म- नाशासहन इत्यर्थः । तत्र हेतुः भृगुरिति । धर्मरूपब्रह्मगरीरत्वग्रूपत्वादिति भावः । प्रथमतो हि लच्येव बाह्यदुःखसम्भवः । अत एव धर्म तत्सम्बन्धवारणकर्ता जाता। अंत्र हेतुः अदृष्टया इति । विपरीते यायकमाह धर्मरूपत्य इति ॥ ४०३ ॥ पञ्चभिर्भूगूक्तार्थमनुवदति सार्धन मुख्य इति । निबन्धः-मुख्य तदप्रवेशश्च तस्याधर्मत्वमेव च ॥ ११ ॥ अधर्म परिनिष्टा च तथा कापालिकावधि ।। तदुपाधेः स्वधर्मेऽस्मिन्नाधिदेवत्वमेव च ॥ ४२ ॥ प्रकाश:-वैदिक तद्धर्मस्याऽप्रवेश उक्त इति ज्ञेयम् । चकारात्तकर्तृणामपि . धर्मस्येत्यर्थः । एवकारणेतरव्यवच्छेदः । चकारात्तेपामपि । अग्रिमचकारानरकोऽपि। तन्फलकत्वादिति, तत्त्वज्ञानफरत्वात् ॥ ३९ ॥ मूले, सम्बन्धवारकृदिति वारो वारणं, तत्का। धर्मरूपत्व दति, शिवभागदानव तथाले । अत्रेति शिव इत्यर्थ । ४०३ ॥ पञ्चभिर्भूगृतार्थमिनि । “भवनते" त्यादिपञ्चश्लोकै गुणोक्तस्सार्थम्। एकेन श्लोकद्वयोक्तमर्थमुत्वा अर्धन व्याख्यानभेदैस्त्रयाणामर्थ सहन्ति तदुपाधिरित्यादि । तत्र हि "ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चे"ति श्लोके वेदनिन्दया पापण्टित्वमुक्तम् । एप एक हीति द्वितीये भगवत्प्रमाणस्य वेदमार्गस्य सनातनत्वमुक्तम् । तद्ब्रह्मपरममिति तृतीये च तादृशवेदमार्गगर्हणेन भूतनाथदेवक- तत्रा ·(अ.३) सावरणभङ्गे सप्रकारी श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे " यत्र दैवं सुरासवम् " इत्यनेन कापालिकावधित्वम् । ते ितथात्वात् । तदुपाधिः पापण्डत्वोपाधिः । पापण्डत्त्वप्रयोजको वेदनिन्देति यावत् । यदा । तदुपाधेस्तेषां पापण्डिनां स्वमते निन्यत्वेनाऽधगतावच्छेदक उपार्विदस्तस्य स्वमत आधिदेवत्य- मित्यर्थः । यहा । तब्रह्म, उपाधिः पापण्डित्वावच्छेदको धर्मस्तन्निन्दा, तयोः समाहारस्तथा । तथा च स्वधर्म वेदस्याधिदैवत्वम् । अस्मिन् पापण्डधर्म तन्नि- दायास्तथात्वं मुख्यत्वमिति । यहाँ। तत्पदेनाशीचवेदनिन्दादिकमुच्यते । तत्र स्वयं तदुक्तधर्माकरणातत्मयोनकत्तादृकशरीरो वा शिव एव तस्य तथात्वमिति "देवं चो यत्र भूतराट्" इति वाक्यात् । एक्कारेणेतरव्यवच्छेदः । चाबक्तृत्वमपि ॥४२॥ अस्य शापस्य पूर्वस्मादाधिवयमाह, एतस्येति निवन्धः-एतस्य प्रतिघातस्तु न कदाचिद्भविष्यति ॥ शिवढेपनिवृत्त्या तु धर्मः सिद्धयेदपि कचित् ॥४३॥ प्रकाश:--" ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् " इति वाक्यादिति भावः । एतेन वेदानुसारेण भगवद्भजनं विहाय नाऽन्यमार्ग यतनीयमिति सूचितम् । ननु नन्दिनापि धर्मसम्बन्धवारणात्कथं निस्तार इत्यत आह शिवढेपेति । सम्मुद्यन्तु हरद्विपः" इतिवाक्यात्तवेपयुक्तेप्वेव तस्या शापात्तनिवृत्तौ धर्मः सिद्धयेदित्यर्थः । अपीति सम्भावनायाम । पूर्वोक्तवैपरीत्ये सम्भावनापि नास्तीति भावः । कचिदिति पदि. भगवति समर्पितं भवतीत्यर्थः ॥ ४३ ॥ “पापण्डमार्गगमनमुक्तम् । तत्र प्रथमे पापण्डित्वप्रयोजिकाया वेदनिन्दाया वैदिकधर्मे न नियामकत्वमित्युक्तम् । तेन "गिरः श्रुतायाः पुप्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा, माझ्या चोन्म- थितात्मान" इति पादत्रयोक्तदोषपरिहारादकिञ्चित्करत्वमुक्तमित्येकोर्थः । द्वितीयमाहुः । यद्रा, तदुपाधेरित्यादि । तथा च “युप्मन्मते गिर" इति वाक्याद्वेदो धर्मस्याधर्मतावच्छेदकः सोमन्मते तस्य धर्मतावच्छेदक इति वेदानुसरणे पूर्वोक्तदोषाऽसम्बन्धाच्छापोs- किश्चित्कर इत्यर्थः । अस्मिन्व्याख्याने 'एप एव ही ति श्लोको वीजम् । एवं व्याख्यानद्वयेन ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चेति लोकतापर्यमुक्तम् । अग्रिमव्याख्यानद्वयेन तद्ब्रह्म परमं शुद्धमि'त्यस्य तात्पर्यमाहुः यहा तद्रह्मेत्यादि। तयोः समाहार इति, तत्सहितो धर्मस्तद्धर्म इति समास- बोधितं साहित्यम् । वेदतनिन्दयोरेककार्यान्वयाभावारसाहित्यमसगतमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वा, तत्पदेनेत्यादि। स्वयमिति, नन्दी ॥ तथान्वमिति, विगहीपापण्डं यातेति कथनात्रापण्डाधिदैवत्वम् । वकृत्वमिति, पापण्डशास्त्रवक्तृत्वम्। तेनात्रेदं सिद्धम् ।

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ.२) शिवस्य पूर्वज्ञानन्येन फर्य वैमनस्येन गमनमित्याशङ्कय तर हेतुमाह देतेति । निवन्धः-हैतोत्पत्त्या शिवः किञ्चितिमना न हि पूर्ववत् ।। अन्तरायसमुत्पत्त्या भीतास्ते कृष्णसात्कृतम् ॥४४॥ सत्रं विधाय तत्तीर्थे माता निर्मलतां ययुः ॥१४॥ प्रकाशा-पापण्डधर्मोत्पत्या शिवो विमना जात इत्यर्थः । तथापि स्वस्य न काचिक्षतिरिति रिश्चिदेव तथा। नन्वे सति वैमनस्यमयुक्तम, धर्मस्यापि सञ्चादित्यत आद न हीति । पूर्वं यथा धर्मप्रचारस्तथा न होत्यर्थः । पापण्डानां मचुरसादिति भावः । कालमर्यादया तथात्यै स्वस्य वैमनस्यं न स्यात् स्वनिमित्तं तथात्वे युक्तमेव तथासमिति हिशब्द आह । ननु नन्दिशापे सति कथं संत्रम- माप्तिरित्यत आहे. अन्तरायेति । सत्रमध्य एव सत्रनाशकविनोत्पत्या भीताः सन्त ऋपिन्येन भगवतेत्र निर्दोपत्वेन तत्सिद्धं शाखा तदधीनं तत्र समर्पित तदेकज्यं च इन्वेति तर समाती साधनमुक्तम् । तत्तीर्थ भगवतीर्थ, गगया खलौकिकशरीर- सम्पत्तिभविष्यति पृष्ठोपनियतिध सर्वोपनियतफचरणरजीयुक्त सात् । कालिन्दी पुष्टिमार्गायति मर्यादया नयाभावेषि पुष्टचव सर्व करिष्यतीति विचार्य तदुभयसनमे लाता निर्मलतां ययुरिन्यग्रिमधर्मसम्पत्ती हेतरक्तः ॥ ४४३ ।। (अ० ३) अतः परं तृतीयाध्याया विचारयन् फर्मननिताभिमानम्पसती- सम्यन्यमयुक्तन्येन द्वेषभ्य शार्पन वर्षसम्बन्याभारे च तत्मयुक्तद्वेषः शिरेऽसम्भावितः शवना भवनतम्य च वैदिकधर्मप्वप्रसंगमावर्तृणां तदनुमारिणां च पापण्डित्यम् , अने कापारिक वम् । न चार पापानिकायव निन्दा न तु मतान्तरम्येतियाच्यम् । “ नष्ट- शोमा दधिर इनि शिवदीक्षारतां प्रथागावया यापचे । तदीक्षारहितानामपि अन गरणतज्ञायनुमरणमात्रेणापि यच्छा परिपन्थित्वे गापान्तर विनापि तत्सम्भवात् । तथा वेददिकधर्मनिन्दाहरणेन तामाभवनाहदनिन्दाया पापण्डताजननद्वारा नररहेतुत्व- मिति । अपनि सम्भावनायामित्यादि। तथा च शिवद्वषो न कार्य इत्येव मुग्न्यः पक्ष इत्यर्थ ॥४२॥४३॥४४॥ एवं मत्रिणां नर्मन्यायनानेन द्वितीयाध्यायार्थ उक्तः। अतः परं तनीयाध्यापार्यमाधिरः सप्तभिः पिनाम्यन्ति, अनः पामित्यादि । " ·सावरणभङ्गे सपकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रफरणे दक्षेऽप्यत एवासम्भावित इत्यत्र ढेपनिरूपणमनुपपन्नमित्याशङ्का शापेनेत्यादिनाऽनूध समाश्ते। निबन्धः-शापेन धर्मसम्बन्धे वारितेपि शरीरतः ॥ ४५ ॥ सम्बन्धसत्तया द्वेपो ह्यानिमित्तं विवईते ।। सम्बन्धस्य द्विरूपत्वादुभयोवेपसदृथा ॥ १६ ॥ प्रकाश:- शरीरत इति । कारणसम्बन्धाभावेऽपि माचीनतत्काभिमानरूप- सतीशरीरस्य स्वजन्यसात्तत्सत्सया तत्मयुक्तसम्बन्धस्याऽपि सत्त्वाद् योप्यानिमि निमित्तभूतसतीशरीरं मर्यादीकृत्य विशेषेण वर्द्धत इत्यर्थः। शिवे हेतुमाह सम्बन्धस्येति ॥ ४६ ॥ ननु महवेपिणं ब्रह्मा कथमभिपित्तवानित्याशङ्कय तथाकरणे तस्यापि- मायमाह अतिवृद्धयेति । निबन्धः-अतिवृद्ध्या पतन् द्वेषं त्यक्ष्यतीति चतुर्मुखः ॥ मानवृद्ध्यधिकारं हि दत्तवान् धर्मनाशकम् ॥ १७ ॥ प्रकाश:- महद्वेषेण पतनस्यावश्यकत्वेऽप्यतिबद्धौ मानस्य शीघ्र पनन् पाने सदूदेवस्य हेतुत्वं ज्ञात्वा तं त्यक्ष्यतीति विचार्य मानस्य वृद्धियस्मात्तादृशमधिकार दत्तवानित्यर्थः। अधिकारस्य महद्विपयत्वाद्धर्मनाशक्यम् । तत्र तदवमानन- सम्भवाच्छिवावमानकर्तुस्तादृशाधिकारो युक्त एवेति हिशब्दार्थः । तेन शिवजेष- जपातसहायकरणं ब्रह्मण उक्तम् । अत एव दक्षप्रतीत्या मानदान स्वाभिमायस्त्वेताश इति सर्वनोमुखमेतत्करणमिति ज्ञापनाय चतुर्मुख इत्युक्तम् ॥ ४७ ॥ तेनाभिमानोऽभूत् । कर्मणा वाजपेयेनाप्यभूत् ब्रह्मिष्ठाभिभावनेन चैत्युक्तानुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । तत्र हेतुः वाजपेय इति । निबन्धः-कर्मणा चाऽभिमानोऽभूहाजपेयो यतोऽधिकः ॥ बृहस्पतिसवो मुख्यः क्रममात्रमिहोच्यते ॥ १८ ॥ सा काष्ठा ब्राह्मणस्योक्ता चितिरङ्गमसत्रिणाम् ॥ ४॥ महाद्रिपयत्वादिति प्रजापतिविपयत्वात् ॥ ४७ ॥ ननु वाजपेयात् पूर्वमपि बृहस्पतिसरस्य प्यानिमित्तम्। ३ तथा।

·१७६
चतुर्थम्कन्धार्थ ।
प्रकाश:-मर्वेभ्यः धर्मभ्य इति शेपः । तदा बृहस्पतिसककरणं किमर्थमित्यत
आह गृहस्पतिसय उति। ब्राह्मणस्याऽयमेव मुरय इत्येतत्करणार्थमेव तत्करणं
"वाजपे नेष्टा वृहस्पनिसन यजेत" इति विधिवास्यात् । एतदेवाह क्रममानमिति ।
अत्र सर्वत्र हेतुः सा फाप्टेति उत्वविगिरित्यर्थः । अस्यताशत्वेनतत्करणेऽन्यस्य
वाजपेयादेः करणासम्भोन तस्य च सर्वाधिकत्येनाच्छित्तिर्मा भूदिति पूर्वकर्तव्यत्वेन
विधिरिति भावः । ननु वाजपेयेऽग्निचयनस्य च्छान्दोग्य उत्त सात्वयं न तस्कृतिरित्यत
आद चितिरिति अस्य सनित्वान्न करणापेक्षेति भावः ॥४८॥
मनु "अपहतपाप्मा म्याध्यायः ” इति श्रुतेः क्यं वैदिके कणि
तत्राऽप्युत्तर्पकाष्टाभ्ने भ्रमिष्टनालणार नाश इत्यत आह देवादित्यादि ।
निवन्धः-देवा"निर्गतिग्रहीते देवयजने"ऽभवन्मखः॥४१॥
तेन नाशस्ततो नाऽत्र वैदिकेऽपि हि दूषणम् ॥
प्रकाश:-"नितिगृहीते देवराजने याजयेयं पामयेत निर्गत्याऽस्य यज्ञ
ग्राहयेयमिन्येन निरनिगृहीन देवयननं यन्मदृश्य सन्यासं निर्मन्यवाऽम्य यज्ञ ग्राहयति"
इति श्रुनेम्नागदेवयजने मग्वस्य जातसान्नाशम्याऽऽयकत्व तन्नाशे वैटिके मार्गे
न दूपणमित्यर्थः । श्रन्युत्तासान मन्पुन भूपणमितिभावः । इममेवाऽर्थ हिशदेना-
Is | भूमादीनां सर्वशन्येन पथ तारगदेवयजनसम्पत्तिरित्यत उक्तं देवादिति ।
भगवपिडानी दक्षादिदग्दृष्टादन्यथः। एनेनाऽधिपारपर्म तागदेवयजनरूपं
दोपत्रयमुक्तम ॥ ४०॥
ननु “नम्मिन् ब्रह्मपेय" इत्यादिना दक्षपक्षोत्रनिरूपणस्य किं भयोजन
पर्य वा पतिभतायाः मन्याम्नदगमने गमनाभिगपेत्याग तदभिमायमाद.
उचिडनिरिनि ।
निवन्धः-उछिनिः शिवविहिपे नेयं भवति कस्यचित् ॥५०॥
अतः सा विघ्नकों हि तप्रारब्धविनिर्मिता।
अधिदेवो महादेवम्तेन वारणमुक्तवान् ॥ ५१ ।।
विनिवागन्मात्रकरणरि काटामियानयकरण विमर्थमित्याशझाया 'दानपेयनेष्टुति-
पारयन नातु भयंत्यादि। अधिकारकर्मरयर
दोपत्रयगणने धर्मपदेन
अभिमाभिभवरूप वयम् ॥ ४८२ ॥

·.. (अ.३) सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ৩৩ प्रकाशा-अयमः। हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि धुसो महदतिक्रमः" इति वाम्याच्छिवविद्वेपे सतीब्युन्नतिरसम्भावितेति जानन्ती तां दृष्ट्वा विझकरणार्थमेव प्रवृत्तेति ज्ञापयितुं तन्निरूपणमिति वाष्ट्रित्यदर्शने विनमेव न कुर्यादिति भावः । पतिभक्तलायुक्तं तत्करणमिति हिशब्दार्थः । ह्युनतो कोपपत्चिरित्यत आह तत्प्रारब्धेति। भगवदत्तव्याटप्यर्थं च । तथा सति तत्र विकरणमशक्यमेव स्यात् । अथवा यतः सा विघ्नकर्ती जाता तत्तस्मात्कारणात्मारब्यविनिर्मितवोच्छूितिर्न भगवत्कृतेत्यर्थः । ननु प्रारब्धस्य भोगैकनाश्यत्वेन तनिर्मितायाः कथमेतन्नाश्यत्सम्, न च तत्मारब्धं तावदेवेति वाच्यम, स्वकारणाभावादेव तदभाचे सत्यास्तात्राs- हेतुलापातात्, न च कारणनाश एवाऽनया कृत इति वाच्यम् । अनारब्धकार्य एव तु पूर्व तदवधेः । “ भोगेन खितरे क्षपयिसा सम्पद्यते " (अ. ४-१-१९) इतितच्चस्त्रविरोधात् । न च द्वारत्वम् । स्वतन्त्रकर्तृलोक्तिविरोधात् । अग्रे च तस्य भोगकथनाचेति चेत्सत्यम् । नाऽत्र प्रारब्धनाश उच्यते किन्तु सर्वकर्मदहनतस्व- ज्ञानापतिवद्धस्याऽपि प्रारब्धजनितभोगारम्भस्य महवपेण प्रतिवन्धो जात इति महवेपस्याऽधिकवलसंमिति सम्प्रदायविदः । वस्तुतस्तु महद्वेषेण तस्य शुभप्रारब्धमपि नष्टम् । न च तस्यां अमयोजकसम् । द्वेषस्य स्वजनितत्वेन तस्मिन् फलपर्यवसा- यित्वकर्तृत्वादेतस्याः । न च तस्वमूत्रविरोधस्तयोरीभिन्नतद्विपयसात् । अत एव सतीशीति, सति ईदृशीति पदच्छेदो बोध्यः । नच्छृितेः शिवद्वेषोत्तरकालीनत्वात्तस्मिन् सति तदसम्भवकथनमित्याशङ्कय तत्सत्वेपि तद्भवनहेतुकथनाय पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तत्राहेतुत्वापादादिति, उन्नतिविने अहेतुत्यापातात् । कारणनाश इति प्रारब्धनाशः । अनारब्ध इत्यादि। अ०४-१-१५ सूत्रार्थस्तु, पूर्वे पूर्वसूत्रोक्ते पुण्यपा अनारब्धकाये न आरब्धं भोगायतनशरीरलक्षणं कार्य याभ्यां तादृशे एव ज्ञानेन दयेते, न त्यारल्धकार्ये दोते, ननु ज्ञानस्य सर्वकर्मनाशकत्वं पूर्व साधितमिति तसिन्कथं तददाह इत्यत आह तदवधेरिति, तद् आरब्धकार्यस्य कर्मणः अदहनम् , अवधेः सर्वकारणपूर्वावधिभूताया भगवदिच्छायाः सकाशादिति, देहसत्वानुमेयेति । भोगेन खिति अ०४-१-१९ सूत्रार्थस्तु, प्रारब्धमोगेन स्थूल- लिङ्गशरीरे दूरीकृत्य "अथ सम्पद्यते" अलौकिकमोगेन सम्पन्नो भवतीति । तथा च ज्ञानेनापि चेन्न प्रारब्धनाशस्तदा कथमनयेत्यर्थः । महवेपस्य साम्प्रदायिकाभिमतबला- पेक्षयाप्यधिकबलत्वं बोधयितुं सिद्धान्तपक्षमाहुः परत इत्यादि । ननु महवेपेण शुभप्रारब्धे नष्टे निष्पतिबन्धेनाशुभप्रारब्धेनैव तस्य क्लेशो भावीति तस्या न स्वातन्त्र्येणोच्छितिविनकत्तृत्व- मित्यत माहुः न च तस्या इत्यादि । तस्मिन्निति द्वेपे । तयोरित्यादि । तत्त्वसूत्रयोर्महद्वेषा- ·१७८ चतुर्थस्कन्धार्थ । तापमारपदक्षशरीरनाशोपि । अग्रिमा सम्पत्तिस्तु भगवतव दत्ता जीवनमपि । अत एव भगवान बादरायणो महता यन्धेन तवज्ञानिनस्तृभयकर्मनाशं प्रतिपाद्याऽऽह " अतोऽन्यापि ह्येवेपासुभयोः " इति हि यस्मात्यारणात्पूर्वोक्त श्रुतितिरक्षणाऽन्यापि श्रुतिरम्ति, अतो हेतौरवेषां पुरषाणामुभयोः मारधापारम्धयोनांगो भवतीत्यर्थः । श्रुतिस्तु । "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां दिपन्तः पापकृत्याम्" इति । स्पष्टार्थेयम् । न च काम्यकर्मविपयेयमिति वाच्यम् । “तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लपविनाशी तदव्यपदेशाद् " (अ. ४-१-१३) इतिसूत्रेण ज्ञानमाप्न्यन्तरं पूर्वोत्तरपापसम्बन्धाभाव- मुक्सा "इतरस्याऽप्येवमसंश्लेपः पाते तु" (अ. ४-३-१४) इतिमूत्रेण पुष्यस्याप्यविशेषण तथोक्तसातत्कयनेनैव काम्यस्याऽप्युक्तसात्पुनस्तत्वथनमनुपपन्नमेव स्यात् । किश्चैवं "दिपन्तः पापकृन्याम्" इतिपदं निरर्यकं स्यात् । पापस्य काम्यस्याऽसम्भवात् । उभयशब्दस्य च व्यासमिनिपर समसङ्गतम् । सन्निधो जैमिनेश्रुतसाद । सामान्य- सदस्योपस्थितार्थासनियमात् । न च पुण्यपापयोस्मृतदेन यथाश्रुतार्थस्थाs- सम्भवाद् ब्रह्मविदि सौहार्दकरण पाकरणयोरेव श्रुदेस्तारपर्यमिति वाच्यम् । एका- टस्युपवासाशक्तस्प पत्नीकृतोपासनानेन तत्पुप्यप्राप्तः। पूरोश्च ययातिजरामाः श्रवणादत्रापि तथासम्भरात् । ननु तदुदेशेन कृतार्मणा तस्मिन्नेव पुप्यमुत्पद्यत इति चेन। पुण्यदानवैयापातात् । जगयामेवं तुमशक्यसाच । बिश्च । तदनुइंशेनाऽपि कृतैयादगीराविजागरणपुण्यलेशदानेन प्रेतत्समुक्तिश्रवणाय । न चौपा- रयानानामयथार्थत्वम् , बाधाभावात्। ननक्तममृतसमिनि चेद् । अदं विचारणीयम् । समानाधिकरण यदारब्धकार्यम् , कर्म तद्विषयत्वात् । किमन्न गमकमित्यपेक्षायामाहु अत एयेत्यादि । तथा च यदि तत्त्वसूत्रयोरारब्धकार्ययावत्कर्मविषयत्व म्याक्षशरीरनाशोपि न स्यादतस्तथेत्यर्थ । नन्येव महवपम्यातिवरत्वे अग्रिमा सम्पचिरपि न म्यादत साम्प्रदायिकोक्तं मध्ययलत्यमेव साधीय इत्यत आहे अग्रिमेत्यादि । ननु अप्रिमसम्पत्ते गवल्लतत्वे किं गमक मत माहु भत एवेत्यादि । न च काम्येत्यादि । तथा च, दक्षदेहम्य नित्यकर्मसिद्धत्वामहद्वपस्य न तनाशकत्वम्, किन्तु, भोगप्रतिबन्धात्वमित्येव युत्तमित्यर्थ । तथोक्तत्वादिति, । असम्बन्ध म्योक्तत्वात् । काम्यस्यासम्भादिति, काम्यत्वासम्भवात् । उभयशब्दस्येति, 'अतोन्येपामिति सूत्रम्योभयशब्दम्य । यथा श्रुतायस्येति पुण्यपापयोरन्योन्य सङ्गमम्यX । अयथार्थत्वमिति, असदयंगादत्वम् । अमृतत्वमिति । याधफमितिशेष । भिन्नविषयत्वे विषयत्वेपि दुना तो विवतिपद नास्ति ।" भयन मनमाय ' पाठ ! २ . ४-1-101

·(अ.३) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
लौकिकी युक्तिरलौकिकार्थनिरूपणे वाधिका न घेति । फिमत्र युक्तम,नेति, कुतः, पिनवि-
पयवान् । अन्यथा स्वकृतकर्मणान्यस्मिन् फलभोगस्य युक्तिवाधितत्वेन तवाऽपि
प्रत्यनुपपत्तिरन्योद्देशेन कर्मकरणे गयाश्राद्धादिपु च, चिनमेव तत्र साधकमिति
चेत्तुल्यम् । ननु स्यादेवं यदि " सुहृदः साधुकृत्याम्" इत्यादिषु पूर्व वाक्यार्थबोधः
स्यात् । स एव न सम्भवति । अमूर्तयेनाऽयोग्यताज्ञानस्य प्रतिबन्धकलात् । अन्यथा-
ऽनल: शीतल इत्यत्राप्यन्वययोधः स्यात् । अतोऽन्योः करप्यते प्रमाणवाक्यत्वादिति
चेन्न, अनवयोधात् । तथा हि । न हि पित्तदूनरसनेन्द्रियस्येदं प्रथमतया सितां भक्षयतः
सिता मिति वाक्येऽयोग्यताज्ञानमस्तीति तदाक्यं बाधितार्थं भवति । न ह्यविद्या-
बलिप्तबुद्धीनामनुभवादिकं ब्रह्मविदनुभूतिविषयं श्रौतमथै बाधितुमर्हति । अत एव
"पुत्रा दायमुपयन्ति " इत्युक्त्वा तदुक्तमेतत्साम्यसूचनार्थम् । तेन महदनुग्रहादन्या-
प्रतिवध्यशुभफलमाप्तिर्विनापि पुण्यमातबैवात्तादृशदुःखप्राप्तिविनापि पापमितिफलितम् ।
एवमेव दक्षेऽपि । प्रकरणार्थोऽप्यत एव सगच्छते । भगवतैव धर्मसिद्धिरितिरूपस्तेन
महदूद्वेपतदनुग्रहासहकृतयोरेव शुभाशुभप्रारब्धयोभोगेकनाश्यत्त्वमित्यलं विस्तरेण ।
अथवा, सत्या विघ्रकरणावश्यकत्ये हेतुमाह तत्मारब्धेति । तद्भाविविनजनक
यत्सारब्धं तनिर्मिता सतीत्यर्थः। पत्यर्थमेव तथा प्रवृत्तावस्यास्तेन निवारण कुत
इत्यत आह
अधिदेव इति । यशस्य सत्या अप्यधिदेवः शिव इत्यस्यास्तत्र
गमनेऽस्या अपि नाशो यज्ञस्यापीत्युभयरक्षणार्थ निवारणमुक्तवान्, न तु कृतवान्॥५१॥
वाधकत्वाहीकारे प्रतिबन्दीमाहुः अन्यथेत्यादि। अन्यथेति अमूर्तत्वस्य बाधकत्वे ।
वचनमिति,
विधिरूपम् , तुल्यमिति, भूतार्थवादरूपवचनमत्रापि साधकम्, तस्य
स्वार्थप्रामाण्यात्। नानवबोधादिति, किमत्र बोधस्याप्राप्तिरापद्यते, उत
बाधः । नाद्यः, प्रत्यक्षवाधात् । आपातबोधाभावे प्रतिबन्धकल्पनाया एवाशक्यत्वात् ।
द्वितीयश्चेत् तव बोधाभावो न वाक्यस्य बाधितार्थत्वं साधयितुभीष्ट इत्याशयेनाहुस्तथा हीत्यादि।
बोधे गमकमाहुः, अत एवेत्यादि । तथा च, पूर्वचाक्यश्रवणोत्तरं अग्रिमवाक्ययोः क्रिया-
कााया उपयन्तीति क्रियया पूरणे कृतेन्वययोघसम्भवस्तदुत्तरमयोग्यताज्ञाने तस्य वाधसम्भावना,
सा च वाक्यपूर्वापरभाव( विचार दशायां वाक्यप्रमावलादेवाएयान्ती (?) विचारकाणां
योधदार्थमेवाधते न तु तमपनयतीत्यर्थः । सिद्धमाहुः तेनेत्यादि, विस्तरेणेत्यन्तम् ।
नन्वेवं शुभे प्रारब्धे महवेपेच्छाप्ययुक्तेत्याशय तस्य द्विविधमपि प्रारब्धमस्तीति वक्तं
पक्षान्तरमाहुः अथवा सत्या इत्यादि । एवं सतीचरितादितात्पर्य्यमुत्त्वा शिववाक्यतात्पर्य-
माहुः पत्यर्थमित्यादि, यज्ञस्य सत्या अप्यधिदेव इति 'आवोराजान मधुरस रुद्रमिति
श्रुतेरहङ्काराधिष्ठातृत्वाच तथेत्यर्थः ॥ ५१ ॥

·१८० चतुर्थम्कन्धार्थ । (अ०४) तन हेतुः स्वगृह इति । निवन्धः-स्वगृहे मरणे तस्या द्वेपवृद्धिर्भवत्परा ।। उपेक्षिता ततश्चके स्वकार्य सा तु सर्वतः॥५२॥ प्रकाश:--दुःखभरेण मरणमत्राऽप्यावश्यकम् । परन्तु तत्र मृतौ वक्ष्यमाणमकारण कदाचिद् द्वैपनिनिः स्यादत्र मृतौ तु मद्वेषान्मत्पुन्यपि मद्गृहमाजिगमितीति मारिता शिनेनेति ज्ञात्वाऽविकमेव द्वेपं कुर्यादिति न स्थापिता। तत्रापि मरणस्यावश्यकन्वा- बानुशोचितेति उपेक्षितेत्यर्थः। ( अ० ३ पूर्ण:-अ० ४ प्रारम्भः ) तुशब्दः शिवस्य तूष्णीभावेऽपि सती न तथेनि भिन्नप्रक्रमार्थः । स्वकार्य स्वस्यवाऽसाधारण कार्यम् । न हि सतीशरीरनाशः शिवेन दक्षेणाऽन्येन वा कई शक्यः । न च तन्नाश बिना तवेपनाहगः कदाचित् , पातिव्रत्यरक्षया पतिभत्तया नन्दिशापसत्यत्वमयोजकतया च सर्वत इत्युक्तम् । जन्मान्तरेऽपि तस्यैव भजनात् । तद्वेषिजनितदेहम्याऽप्यनगी- काराटजमुखत्वमयोजकदक्षभिरदछेदोपयोगित्वात् । देहत्यागानन्तरं तस्या गतिमाह ध्यानादिति । निवन्धः-ध्यानात्प्रविष्टा मा पत्यौ नारदो देवगुह्यकृत् ॥ सेवकानां स्वकथनं लज्जया प्रेपणादपि ॥ ५३॥ प्रकाश:--(अ० ५) ननु यज्ञादिनाशक सतीमृतिश्रावणं नारदस्याऽयुक्तमित्यत आह नारद इति । सती खभिमानरूपेति स्वगरीरं दग्यवती । अधुना च शिवदेहे प्रविष्टा । अत्राऽपि नया कृतौ देवानां महदनिष्टं स्यादिति तस्मात्तदूरीकरणास्फुटमहितकरणेऽपि गुप्ततया हितं चिकीर्षुस्तथोक्तवानित्यर्थः । लज्जा पराभयेन स्वजीवनेन च । अपिशब्दाद्भयात् ॥ ५३॥ नत्र हेतुगिति, निवारणाकरणे हेतु ॥ ५२ ॥ एवं उपेक्षिता तत इन्यन्तैः सप्तभिस्तृतीयाध्यार्थ उक्तः । अनः परं "चक्रे स्वकार्य सा तु सर्वतः । ध्यानात् प्रविष्टा सा पत्यावि"त्यन्ते- नार्द्धन चतुर्थाध्यायार्यमुक्तवा. नारद इत्यारभ्य पादौनर्नवभिः पञ्चमाध्यायार्थमाहुः ननु यज्ञादीत्यादि । मूले. सेवकानामिति. सम्बन्धमात्रविवक्षया तृतीयार्थे षष्ठी । सेवकैस्तदकथनमित्यर्थ । अकथने हेतुप्रयमाहु लजेत्यादि ॥ ५३॥५४॥५५॥५६ ॥ -- ·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तदा नारदविचारित जातमित्याह स्वप्रविष्टेति । निबन्धः-स्वप्रविष्टनिराकृत्यै जटामस्कृत्य निर्ममे ॥ वीरभद्रं देपयुतमभिमानं सुदुर्जयम् ॥ ५ ॥ प्रकाश:--अभिमानः कस्याऽप्यधो न तिष्ठतीति जटास्थ इति तस्याः कृन्तनं द्वेषयुत कार्यसहितम् । अधिकारकर्मादिजनितदक्षाभिमानेनाऽस्याभिभवमागल्याह सुदुर्जयमिति । सुदुर्जयोऽयं तु तस्यापि तथेत्युपसर्गः ॥ ५४॥ तद्धारा यज्ञनाशने शिवे दोपमाशङ्कय तदभावायाऽऽह दैवेति । निवन्धः-देवहीनो यतो यज्ञस्ततो नष्टोऽभिमानतः॥ तदभिव्यक्तिकर्तणां साधनानां तु संक्षयः॥ ५५ ॥ प्रकाश :-यया शिरोहीनो देहः स्वजनितकृमिभिर्विशोर्यते तथा प्रधानरूपदेवहीनो यज्ञः स्वजनितामिभानरूपवीरभद्रेण नष्ट इत्यर्थः । तेन दक्षदोपेणैव दक्षयज्ञो नष्टो न तु शिवनेति भावः। ताशयज्ञाभिव्यक्तिकर्तृणां शालापात्रादीनां तथाकरणं पुनस्ताग्ज्ञानभिव्यअनार्थम् ॥ ५५ ॥ दक्षस्यैव शिरश्छेदे हेतुमाइ प्रधानत्वादिति । निवन्धः-प्रधानत्वाच्छिरस्तस्य छिन्नं यज्ञोऽस्य भावतः ।। यजमानत्वमापन्नस्तेन तस्याऽपि संक्षयः ॥ ५६ ॥ प्रकाशा-हेवन्तरमाह यज्ञेति । "यज्ञो व यजमानः" इति श्रुतेः । यो यच्छन्दः स एव सः" इति वाक्याच्च । तस्य यतविषयकरतितो यज्ञस्तत्त्वं प्राप्त इति तदच्छेदे यज्ञस्य सर्वात्मना न नाश इति तथा कृतिरित्यर्थः । फलितमाह तेनेति । तस्थापि यज्ञस्पापीपः ।। ५६ सज्ञापनेनैव तन्मारणे हेतुमाह प्राणा इति । निवन्धः-प्राणास्तत्रैव चेल्लीना मोक्षे ब्रह्मविदो यथा ॥ तदौदनत्वमत्राऽपि तथा सञ्जपनं मतम् ॥ ५७ ।। सज्ञपनेनेति । विशसनीयपशोरिख मुखनासामुद्रणेन । तदात्मनीति, यजमानात्मनि । तदाधेयविशेषस्येति, सञ्ज्ञपनविध्याधेयशक्तिविशेषस्य । तथेति, आधेयशक्तिरूप.. तदुक्तिरिति, दृष्टान्तोक्तिः ॥ ५७ ॥ 4 ·(अ. ५) ॥ चतुर्थम्कन्धार्थः । प्रकाश: नाऽस्य माणा ह्युझामन्तीहैव समबलीयन्ते प्राणाः" " ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्पेति" इति श्रुत्युक्त प्रकारेण मोक्षे यथा ब्रह्मविदः प्राणा ब्रह्मण्येव लीनाथे- स्स्युस्तदा तस्यौदनत्वम् । भगवद्भोजनयोग्यता भगवदन्तःप्रवेशयोग्यतेति यावत् । "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च" इतिश्रुतिरबाऽनुसन्धेया ! तथा दक्षमाणा अपि यज्ञभावनया यज्ञभूनतदात्मन्येव चेल्लीना भवन्ति तदा "यज्ञो वै विष्णुः” इतिश्रुतेर्यज्ञ एव सन् स्वाधिदेवयज्ञरुप विष्णों लीनः सन् पुनरुत्पत्तिशङ्कारहितो भवतीति हेतोस्तथेत्यर्थः । ननु " नास्य माणाः" इत्यादिश्रुतेब्रह्मविदि तधात्यं युक्तमत्र तथात्वे कोपपत्तिरित्यत आह अापीति । साक्षात्ताशश्रुत्यभावेऽपि पश्वालम्भने प्रकारान्तरसम्भवेपि यन्सझप- नविधिरेवोक्तस्तेन तदायेयविशेषस्यावश्यवाच्यत्वे विश्वजिन्यायेन तथैवान्तः वासत- योपरततानमार्गीयस्य ज्ञानरूपात्मनिलयं मसिद्ध हटान्तीकृत्य फर्ममार्गीयत्वेनास्य यशम्पात्मनिलय एव तथेति फर्मिणामभिमतमित्यर्थः। प्रसिद्धिनिरूपणार्यमेव पूर्वाः तदुक्तिरिति नेयम् ॥ १७ ॥ तथापि साक्षाय विहायोचारिक किमिति कृतवानित्यत आह साक्षादिति। निवन्धः-साक्षाद्यज्ञशिरच्छेदो न युक्तो भगवत्त्वतः॥ यज्ञस्य यजमानत्वात्तच्छेदो योजनं तथा ।। ५८॥ प्रकाश:--अत एव यथा साक्षायने तथाऽनुचितत्वेन तदतिदेशवति तधाकरणमेवं साक्षापनमानशिरी योजयितुं दग्धन्यनामक्यत्वान् यजमानः पशुः" इति श्रुत्या तनानिदिएपशिरोपोजनमित्याह योजनं तयेति ॥ ५८ ॥ ननु तदेव दुनो नरक्षित दर पेन्यागमय तर हेतुमाह ज्ञानेन्द्रियाणामिति । निवन्धः--ज्ञानेन्द्रियाणां सर्वेषां स्थानं मृर्दा विभागशः ॥ अदग्धे पूर्ववत्तस्य दोपः सम्भवतीति हि ॥ ५९ ॥ राक्षासानां तु तद्भागो दक्षिणायो ततोऽजुहोत् । प्रकाश:-नम्य ज्ञानेन्द्रियाणामेव दुष्टोन निरसश्च नहाश्रयन्वन तददाई वयोजने पुनः नि पुर्यादिनि तदभावाय दयामिन्यर्थः । तसंस्कारवान तेषां पुनस्तथान्त्र नपा पणमिनि मकानम् ॥ ५८ ॥ दयं पति । गुतो न योजितमितिगेपः । ननु दन्धयोजने को दोष इत्यत आहु नाममारत्यादि । • भजनयोग्यता" मा ।

·प्रकाश:- सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे युक्तमेवेत्ति हिशब्दार्थः । दक्षिणानावेव होमे हेतुमाह राक्षसानामिति । तत्पूर्वोक्त- धर्मविशिष्टं शिरस्तामसत्वेन राक्षसानां भागो भवति ततो हेतो"दैक्षिणेऽनौ जुहोति भ्रातृव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयतीति" " अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निषेद् " इत्यादिभिव श्रुतिभिर्दक्षणामारेर अरहोपयोक्तत्वात्स दूर इति तस्मिन्नेवाइजहो- दित्यर्थः ।। ५९३ ।। ननु सूचनादिदोपमात्रेण भगादीनां नेत्राधुत्पाटनं न युक्तमित्यत आह पापसाम्येनेति। निवन्धः-पापसाम्येन देहेषु च्छेदस्तेन पशोर्यथा ॥ ६ ॥ तथैव कृतवाँश्छेदं नाऽन्यथेत्यस्य सम्भवः ॥ " कर्तुः शास्तुरनुज्ञातस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् " इतिवाक्यादनु- ज्ञातृणामेपी नेत्रादिसूचनादीनां दक्षपापसाम्येन ऋषीणां देहेषु तपेत्यर्थः । नहि यथैपां नान्येन्द्रिययोजनं तथा दक्षेपि युक्तमित्यत आह पशोरित्यादि । अन्यथा अनशस्त्रादिभिर्न कृतवानिति हेतोर्दक्षस्य पुनजीवनमित्यर्थः । अयं भावः। यथा क्रोधभरयुक्तद्वेषेण स्वसामर्थ्यसचिवशस्त्रादिभिश्च तेपु च्छेदस्तथैव चेदस्मिन्नपि स्यात्तथैव स्यात् । किन्तु शस्त्रादिवैफल्यजविस्मयध्यानादिभिश्च रोपभरस्य क्षीणत्वेन स्वाम्याज्ञया च वधस्याऽऽवश्यकत्वेन तत्साधनं तत्कर्मानुरूपमेव ज्ञात्वा तथा कृतवानिति तत्सद्भ- सपशूनां देहान्तरमाप्तिवदस्यापितथात्वमिनि नन्दि शापसत्यत्वार्थमीश्वरेच्छयैव तद्वैफल्यम् । ननु वैधहिंसाया धर्मत्वेन कथं तत्प्रकारस्यैतद्धहेतुत्वं पापवदित्यत उक्तं तेनेति, पूर्वोक्त- हेतुना। पापसाम्येन । अत्र लौकिकपशुहिंसापापसाम्येनेत्यर्थः । अधिदेवरहिततत्वेन तन्मखस्य वैदिकत्वाभावालौकिकत्वेऽपि तत्सारूप्येण मखपदप्रयोग इति भावः॥६०१॥ अस्थित्या इति । निबन्धः-अस्थित्यै कस्यचित्तत्र तथाऽनुपकृतिः फलम् ॥ ६१॥ मण्डपज्वालनस्येति गमनं कृतकृत्यता ॥ तत्साधन मिति वधसाधनम्, योजनकर्मानुरूपम् । तद्वैफल्यमिति। सञ्ज्ञपनस्य मुक्तिफलकत्वाभावः। कथमित्यस्य पापवदित्यनेन योजना, पापस्य यथा न धर्मत्वम्, तथाऽस्याप्यवैधत्वान्नेत्यर्थः । एतदेव विवृण्वन्ति पूर्वोक्तेत्यादि ।। ६०३ ।। एवं पादोननवभिः पञ्चमाध्यायार्थ उक्तः ।

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ५-६) प्रकाशः-जालनमिति शेषः। मुख्यं फलमाह तथेति । तत्र च्छायार्थमपि फस्पाप्युपवेशने तदुपकृतिजनितधोरिमन्नागन्छेत्सोपि मा भूदिति मष्ट पन्चालन कृतमित्यर्थः । फलितमाह कृतकृत्यतेति । नातः परमत्र कार्यमस्तीति हतोगमन- मित्यर्थः ॥६॥ अथ षष्टाध्यायार्थ विचारयन् ब्रह्मण एवान्तिकगमने तेषां हेतुमाह। "गमनं योधनं स्थानवर्णनं स्तवनं तथा। प्राधिन चेति पश्चार्थाः क्रमेणव निरूपिताः (१) त्रिभिश्चतुर्भिस्त्रिंशद्भिवचधिकरष्टभिस्तथा । चतुभिश्च मेणा प्र तत्तात्पर्य निरूप्यते। (२) अपराधेपीति । निवन्धः-अपराधेपि जनकः प्रसीदति न चेतरः॥ ६२॥ इति ब्रह्मसभा जग्मुर्योधनं वैक्यदर्शने ॥ ६२३ ॥ प्रकाश- अपराधेन तथा भूसाऽप्यन्यान्तिकगमनेऽन्यः कोपमेव करोति । पिता तु तथात्वेपि स्वभावादेव प्रसीदतीनि हेतोस्तयेत्यर्थः। चस्त्वयः । वोधन- प्रयोजनमाह बोधनं त्विति । ते तु पितृत्वेनाऽस्मन्पक्षपातं कृता शिव तदनुरूपं किश्चित्करिष्यति ब्रह्मेति शिवे दोपदृष्टय एवाऽऽगतास्तथा सति नाऽनर्थनिवृत्तिरिति स्वस्मिन् शिवे च तेपामैक्यज्ञाननिमित्तं वोयनं कृतवानित्यर्थः ॥ ६२३ ॥ तत्र गला शिवं दरिद्रं दृष्ट्वा स्मत्कृत हविर्भागप्रतिबन्धेनाध्यमेवं जांत इति गर्वेपि कृते न सम्यगिति तदैश्चर्यज्ञापनार्थ वनादिवर्णनमित्याह निर्गतित्वेति । निबन्धः-निर्गतिस्वव्युदासाय सख्युः स्वस्य च सर्वशः ॥६३ ।। वनादिसर्वरूपाणां वर्णनं स्तवनं तथा ॥ प्रकाशा-सग्व्युर्धनदम्य । स्वस्य शिवस्य । आदिशब्देनाऽद्रिपुरीनदीवाप्यांदये उच्यन्ते । तेषां सर्वाणि यानि रूपाणि पुष्पफलसौगन्ध्यवगंमृगसुरखीविलास- मुन्यादिचतुर्वर्गोपयोगीनि। तेषां तथा स्तुतिप्रयोजनमाह स्तवन मिति तथा ब्रह्मखनिरूपणेन तन्माहात्म्यज्ञापनार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ एतचकनैव श्लोकेन निरूपितमित्यग्निमाणां प्रयोजनमाह'ब्रह्मत्वायेति । निवन्धः-ब्रह्मत्वायोपपत्तिश्च तथैव प्रार्थनं कृतम् । ६४ ॥ यज्ञसिद्धिं चकारेशो न तथाऽभगवत्वतः॥ प्रकाशः - चकारात्क्रोधाभावेपि यथा सर्वकर्तृत्वेन ब्रह्मलं निरपितं तथा तेनैव धर्णतेप्ववयवमुष्टिमपि फरोसिति प्रार्थनमपि कृतमित्याह तथेति । देवावयवानां अतः परं मार्दाभ्यां पष्टाध्याया विचारयन्ति । मूले-ऐक्यदर्शन इति सप्तमी चतुर्थ्यर्थे । एतदिति, परमशिवत्वेन ब्रह्माभिन्नत्वम् ।। ६२ ॥

·. (अ. ७) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीगद्भागवतार्थप्रकरणे भगवत्सृष्टिगतत्वेनाऽलौकिकासात्तथैवोचितमिति भावः । (अ. ७) न तयेति । यथामार्थनं न तथेत्यर्थः । तन हेतुः, अभगवत्वत इति पूर्णभगववाभावादित्ययः । तथा च संहारशक्तिमात्रवचेन तमोगुणमात्राधिकृतत्वेन च न तामष्टिसामर्थ्य मितिभावः ॥ ६४३ ॥ तर्हि प्रार्थनया भगवद्वारा कुतो न कृतवानित्याशक्य तथाकारणे वाधकमाह, अन्यथेति । निवन्धः-अन्यथा दण्डहानिः स्यादन्यथाकरणं स्वतः॥६५॥ सान्निध्ये सर्वसंसिद्धिरिति सवैः समागमः॥ प्रकाश:-प्रार्थनानुरूपकरणे दण्डः कृतोप्यकृत एव स्यादित्यर्थः । किञ्च । अन्येन तयाकरणे स्वस्य यथापूर्व समाधानमुचितं न तु स्वकृत इत्याशयवानाह, अन्यथाकरणमिति । अथवा दक्षादिमुर्दादिच्छेदे स्वकृतस्य हविर्भागमाप्तिनिषेधस्यैव हेतुस्सात्स्वकृत एव दक्षादित एवाऽन्यथाकरणमित्यर्थः । तथा च तस्य यतो न यथापूर्व विधानं ततोऽत्रापि तथा । यथोच्छिष्टटाने तथान्यो- छिटैरिन्द्रियैरेव तत्कार्यदानमपीतिभावः । सान्निध्य इति । बचनेनैव सर्वकार्य- सिद्धावपि यज्ञसिद्धया फलोपधानलक्षणा सम्यफसिद्धिः सान्निध्ये शिवाटीनां भवेदिति सवैः शिवादिभिः सह देवयजने समागम इत्यर्थः ।। ६५३ ।। दक्षस्याजमुखकरण शिवस्याऽयुक्तमित्याशङ्कय तस्य तात्पर्यमाहुः यजमान इति । निवन्धः-यजमानः पशुश्चैव तौ पशुंदेवपोपणात् ।। ६६ ॥ सवनीयपशुर्मुख्यः शिष्टं तस्य शिरः परम् ॥ अपेक्षितं तदेवाऽत्र तेन सन्धानीरितम् ॥ ६७ ।। प्रकाशः-एवकारेण लौफिकपशुच्यात्तिः । देवपोषणस्य हेतोरविशेषात्ताधुभावपि एवं पष्ठाभ्यायं विचार्य साद्धैर्दशभिः सप्तमा यायं विचारयन्ति न तथेत्यादि । पूर्णत्यादि, स्तुत्युपक्रमे "जाने त्वामीश विश्वस्ये"त्यनेन ब्रह्मत्वमुक्तयाध्ये "भवास्तु पुस परमस्य मायया दुरन्तयाऽस्पृष्टमतिरि"तिकथनेन तथात्वादित्यर्थ । तत्र गमकमप्याहु तथा चेत्यादि । तथा चैतज्ज्ञापनयिय क्यान्ण विधया निरूपितेति हृदयम् । सकृत एवेति दक्षकृतम्य । तस्येत्यादि । दक्षादेयतो न पासिद्धस्द्रभागदानविधानम् | ननु १ करणेऽयुक्तिम् । २ पशू ..

·बाधकमाह चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ.७) पशुरूपावित्यर्थः । एकवचनं त्येकस्यत्रीभया प्रयोजकत्वादुक्तम् । उपनिषत्सु 'यया पशुः परपोपक एवं यजमानोऽपि पश्चादिद्वारा देवपोपक इति यजमानः पशुः' इत्युक्तत्वादितिभावः। अत एव नाऽयुक्तमितिभावः । तत्र कस्य पभोः शिरो योजितव्यमित्याकालायां देवपोषणहेतुत्वेन सवनीयपशोरंय मुख्यत्वेन यनमानशिरस्त्वयोग्यसात्तदवयवानां च पूर्वमेव हुतत्वेन शिरोमात्रावशेषादन च तस्यैवापेक्षितत्वात्तस्यैव योजनमुक्तं मूल इत्याह सवनीयेतिश्लोकेन ॥ ६७ ॥ ननु मध्ये वैष्णवयागस्य किं प्रयोजनमित्यत आह यज्ञ इति । निवन्धः-यज्ञस्तिरोहितः सबों विवाहोपात्तथा मृतेः ।। पुनः कृतिरशक्या हि कालादेविनिवर्तितः।। ६८॥ प्रकाशः-सर्व आधिभौतिक आध्यात्मिक आधिदैविकश्च । तत्र प्रमेण हेतुमाह विनादित्यादिना। अग्निशामनादिरूपविघ्नादाद्यः । रुद्रगणस्पर्गदोपाद् द्वितीयः । यजमानमृतेस्तृतोयः । पुनस्ताहक्रियया यज्ञमादुर्भावकरणे कालादेरिति । कालः प्रातःसवनादिः। आदिशन्देन प्राग्वंगादिदेशमोक्षितद- व्यादय उच्यन्ते ।। ६८॥ निवन्धः तस्मादशक्यसम्प्राप्तौ वैदिकत्वप्रसिद्धये ॥ पुरोडाशं निरवपन् वैष्णवं सत्त्वमात्रतः ॥ ६ ॥ प्रकाश-यस्मात्साधनोच्छित्तिस्तस्मादशक्यसम्प्राप्तौ सत्यां विष्णु पालकत्वेन यज्ञ पालयिष्यतीति विष्णुभननेऽवश्यकर्त्तव्ये स्तोत्रादिना करणे चावैदिकत्वेन यागामध्य- पातो भविष्यतीतिम्वकृतस्य वैदिकत्वसिद्धयर्थं वैष्णवं पुरोडाशं निरवपन्नितिसम्बन्धः। मन्त्रस्य यागस्य प्रधानाइलेनैव करणायज्ञस्य सर्वात्मनामा कुत्राङ्गत्वमित्यत आह सत्चमानत इति । पूर्वोक्तत्रितयरूपतिरोभानेऽपि यस्यैतत्रितयं रूपं तस्य यज्ञस्वरूपस्य धर्मिमात्रस्य सत्तारूपेण सन्चात्तन्मात्रादेतोस्तन्करणमित्यर्थः ।। ६९ ॥ तर्हि व्यर्थमित्यत आह विशिष्टमिति । देवपोषणादेव पशुत्वेभिनेते 'अथ योऽन्या देवतामिति श्रुतौ द्विवचनमुक्तं स्यानत्वेकवचन- मित्याकाक्षायामाहुः एकवचनं सित्यादि । नायुक्तमिति पशुशिरोयोजनं नायुक्तम् । तस्यैवापेक्षितत्वादिति, देवपोषणस्यैवापेक्षितत्वात् ॥६॥६८॥६९||७०||७१॥

·(अ.७) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निबन्धः-विशिष्टं तत्तिरोभूतं विष्णुः सर्वोपपत्तये ॥ ध्यातः सत्त्वं तिरोधाय तथा प्रादुरभूद्धरिः ॥ ७० ॥ प्रकाश:- तद्यज्ञस्वरूपं देशकालादिविशिष्टं तिरोभृतमित्यर्थः । तादृशस्यैव कार्य- सायकत्वातभिव्यत्स्यर्थ करणमितिभावः । नन्वष्टभुनमादुर्भावस्य किं भयोजन- मित्यत आह सर्वोपपत्तये ध्यात इति । यज्ञस्वरूपसम्पत्तिदोपाभावपालनायुपपत्तय इत्यर्थः । विष्णुर्हि सतो यज्ञादेः पालकः । अत्र यज्ञस्वरूपसत्तामपि विधाय स पालनीय इति द्विगुणक्रियाशक्तिमादुर्भाव इतिभावः। एतेन कर्मणैव फलमितिनिरस्तम् । मादुर्भावमकारमाह सत्त्वमिति। शुद्धसच शिरोन्तरायरूपमधिष्टानरूपमिति यावत् । तत्कृत्वा तत्र प्रादुर्भूत इत्यर्थः ॥ ७० ॥ अवतारनामाह प्रभुरूपमिति । निवन्धः-प्रभुरूपमिदं प्रोक्तं सर्वमेतेन सिद्ध्यति ।। सर्वोत्तमत्ववोधाय वर्गनं स्तोत्रमेव च ॥ ७१ ॥ प्रकाश:--प्रोक्तमिति प्रमाणमूचनम् । शुद्धसत्वावतारगणनायां "फल्किन्वन्तरिः प्रभुः” इत्युक्तत्वात् । कार्यमाह सर्वमिति । सर्वं पूर्वोक्तम् । ननु यज्ञ सिद्धिमात्रस्यो- द्देश्यत्वात्तस्य च स्वरूपमात्रेणैव सम्भवाविशेपवर्णनस्तात्रयोः किं प्रयोजनमित्यत आह -सर्वति । एवकारेण स्तोत्रस्याऽऽवश्यकतोक्ता। चकारात्मणामादिः । अत एव सर्वैर्ने - यज्ञसिद्धिरितिभावः ॥ ७९ ॥ ननु प्रधानमुख्यतयैकमेव स्तोत्रं सर्वपामुचितं तत्कथं प्रत्येकं पृथस्तोत्रकरण- मित्यत आह दोपहानिरिति । निवन्धः--दोपहानिः पृथग वाच्या स्तोत्रभेदास्ततः स्मृताः॥ एकोनविंशतिर्भेदाः कृष्णावतरणात्तथा ॥ ७२ ।। मुख्यं धर्मविरुद्धं च तत्प्रतिप्रसवं विना ॥ प्रकाश:--स्तोत्रं हि स्वस्वापरयनिकृत्यर्थं स च प्रत्येकं भिन्न इति तन्नित्तिरपि तथैवेति स्तोत्रभेदोक्तिरित्ययः । तत्र कियन्तो भेदा इत्याकालायां भमाभावायाह, एकोनविंशतिरितिदक्षादिब्राह्मणान्तैरुक्तास्तावन्नामकारा इत्यर्थः ॥७॥ ननु यथा यज्ञदोपनित्यप वैदिकमेव कर्म कृतं तया स्वस्वदोपनियर्थमपि तयोचितं तत्सम्बन्धि- वात्सर्वेषामित्यत आह कृष्णेति । भगवदप्राप्ती होतरसाधनकरणं न तु प्राप्तावपि । : . ।

·१८८ चतुर्थम्कन्धार्थ । यतोऽय कृष्णः सदानन्दरूपः। अतो यथास्यश्चित्मम्मन्येनैव सत्वेन दोपनिवर्त- कस्यानन्दत्वेन च धर्मादिगुणसम्पाटरस्यावतरणात्सेरकत्वेन च सर्वेषां स्वस्व- न्यख्यापनेनैव दोपनिराम्रण तदपेक्षया मुरयमित्यर्थः। स्तोत्रकरणे तूपपत्तिमुत्त्वा कर्मकरणे वाधकमाइ मुख्यं धर्मविरुहमिति । यथा मुरययागनाशे "वैष्णवं त्रिपालं निपद्" इति प्रतिमसो विष्णुयागस्य तथैतेषां दोपनाशहतुकर्मणः प्रतिप्रसवाभात्तदर्थ तत्करणं धर्ममार्गविरुद्धमित्यर्थः । चकाराद्भगवत्प्रादुर्भावानन्तरं तत्करणं भगान्मार्गविरुद्धमपि ।। ७२३ ।। प्रकरणार्थमुपमहरति धर्म इति । निवन्धः--धर्मस्तस्याऽतिसंसिद्धो बोधश्चाऽपि दृढीकृतः ॥ ७३ ॥ वराहमर्मातिसंवृद्धिः कथासिद्धयै सतीकथा । प्रकाश:- कृष्णावतरणादेव हेतादेवस्य धर्मः सिद्ध इत्यर्थः । भगवत्कृतत्वमतिशयः । फालायत्ययेपि तत्सहकृतस्य तस्य सिद्धेरायासाभावाच सम्यत्त्वम् । भगादाक्यानां तात्पर्यमाह बोध इति । ब्रह्मविष्णुरुदेवैक्यदर्शनरूपी वोपः पूर्वसिद्ध एव भगवता हढीकृत इत्यर्थः । तेन नाऽन्यथासिद्धिरिति भारः। यथा शिवमयो विष्णुरवं विष्णुमयः शिव" इत्यादिवास्यस्तद्रोधस्य धर्माहत्येन तदृढीकरणेनाऽपि धर्म ऐव दृढीकृत इत्यपरयः, अनुक्तसर्वसमुच्चयार्थश्च । ननु भगवतैव सर्वसिद्धौ देववरस्य किं मयोजनमिन्यत आह परादिति । नन्दिशापेन सहज धर्मस्या ये सम्भवन चराद्धर्मस्य गापातिप्रमेण सागस्य द्धिर्भवतीत्यर्थः । कथेति । प्रतिकन्यामय- तिस्थनमस्तारे सत्याः पुत्रालापहेतुकथायाः प्रस्तुतसात्तन्मये दक्षकथयान्तरितसा रपूर्वस्यासिद्धयर्थ पुनः सतीस्थेत्यर्थः ॥ ७३३ ॥ ननु पुनः शिवपन्नीले गिरिदुहितत्वे च को हेतुरित्यत आह तदर्थमिति । निवन्धः-तदर्थे व्यकदेहत्वात्तामसलात्पुनस्तथा ॥ ७४ ।। प्रक्रियायाः समाप्तत्वात्कीर्तनादिफलाभिधा ।। दोपनिराकरणमिति भगवति सर्वनियामक्त्यादिज्ञानम्य योऽभावम्तन्निराकरणम् ॥ ७२॥ दोक्त दति, एकम्या कार्यभेदेन पाच-पाठश्यत् सज्ञाभेदक्थनेन रूपभेदस्य गुणकृतत्ययोधनात् । यथा पुमान म्यानेषु शिर पाण्यादिषु पचित्सारक्यमुद्धिं कुस्ते, एव 'भूतेषु मन्यर इति भनेप्ववयवत्वगोधनेनाग्रिमे प्रयाणा समनत्वक्थनेन च त्रयाणा तोल्ययोधनाच दृढीवन इत्यर्थ । एस मानवभिः सप्तमा यायार्थ उक्तः ।

·(२ प्रकरणम्) सायरणभङ्गे सप्रकाशै श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशा-शिवार्थ तथासात् । "यो यो यां यां तनुं भक्त" इतिन्यायेन पुनस्तत्पनीसमित्यर्थः। तामससादिति हेसन्तरम् । तेनाद्रावुत्पत्तावपि हेतुरुक्त इतिज्ञेयम् । प्रकरणसमाप्तिज्ञापिका फलश्रुतिरित्याह प्रक्रियाया इति । ७४ ।। अतः परं पञ्चभिरध्यार्थरर्थप्रकरणमुच्यत इत्याह अत इति । "निवन्धः-अतः पञ्चभिरध्यायैरर्थप्रकरणं मतम् ॥ ७५ ॥ वालस्यापि हरी प्रीते सिद्धयेदर्थ इति ध्रुवः ।। प्रकाशा-कैचित्तु चतुर्भिरध्यायैर्वालप्रकरणमित्याहुस्तत्पूर्वोक्तसोपपत्तिकपणेन नाs. स्मत्सम्मतं फिन्त्येतदितिज्ञापनाय मतमित्युक्तम् । नन्वन्यथा यालं कथं वदेद्भगवत्स- म्पादितार्थानां महतां सत्त्वादित्य आह बालस्येति । अपिरसम्भावनायाम् । न हि पञ्चवार्पिकेण ताग्रूपोऽयों वा साधयितुं शक्यः । हरिप्रीतैरेवार्थसाधनत्ये- नोत्तया तत्मयोजकतपआदिप्वपि तदेव साधनमित्ति सूचितम् । तथा चेतिज्ञापनाय ध्रुव उक्त इतिशेषः ॥ ७२१ ॥ तथद्वयसाधनं व्यर्थमेकनैव चरितार्थसादित्यत आह अर्थस्त्विति । निवन्धः-अर्थस्तु द्विविधस्तस्य युभयोविपमत्वतः ।। ७६ ।। "मातापित्रोस्ततो राज्यं ध्रुवस्थानं च कामितम् ।। न्यायेनैकस्य सिद्धत्वान्नारदेऽन्यस्य संस्तुतिः ।। ७७ ।। प्रकाश.-"यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा इत्यारभ्य "भौमं सुखं दिव्यमया- पवर्यम्" इत्यन्तेन मातृवाक्येनैहिकस्य पारलौकिकस्य चार्थस्य फलल्येन श्रुतम्छा- तस्य ध्रुवस्य सम्बन्धी कामनाविपयो द्विविधोऽथ इत्यर्थः । तुशब्दः पूर्वपलव्यब- च्छेदकः तेनोमयसानिमितिभावः। नन्वयचित्रायागादिभिरिन्द्रपदाचादिवसासन तदुभयसम्भवे पित्रादित एव चहिकसम्भय भगवतंत्र कुतस्तत्करणमित्याशय तत्र बाधकमाह, उभयोरिति । ऐहिकपारलौकिकयोरेक्दैकस्मिन् विरुद्धसान तपसा तच्छययम् । मातापिनोरस्मिन्विपमसान नतोपि राज्यम् । अतस्ततो भगवत एव अतः परं सद्धित्रिभिः द्वितीयप्रकरणे/कथनपुर:मरमध्यायान्विभनन्त । अतः परमित्यादि । अन्यथेति,मकरणलाभावे ॥७५॥ तत्मयोगति, अर्थमयोजचे त्यर्थः । तहीति अर्थस्य प्रकरणित्वे । चारितार्थत्वादिति, प्रकरणस्सा यत्वासद्धः । तदीति, उभयम् ॥ ७६-७७-७८३ ॥ - ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. ८) हेवोर्मातापित्रो राज्यं निश्चलस्थानं चेत्यर्थः। तस्येत्युभयत्र सम्बद्ध यते । तेनोपनय- नादिसंस्काराभावेन तपस्यनधिकारात्तस्य ध्रुवम्याऽपि विपमसादित्यर्थः । एतदेव हिशब्देनाऽऽह । अत एव चकाराधिकारादिरपि । कामितपदेनाश्वज्ञातृतमयोजक- भ्रातनाशोपि गृह्यते, निर्गमकाले तथासात् । अन्यथा भगवान्न तहदेदितिभावः । ननु योर्यत्वं न सङ्गतम्, ध्रुषेण नारदे साधनमार्थनदशायां "पदं त्रिभुवनोत्कृष्टम्" इत्यादिनैकस्यैव स्तुतखादित्यत आह न्यायेनेति । एकस्य पिताज्यस्य स्वस्य ज्येष्टपुत्रत्वेन न्यायत एव सिद्धसान विशेपसाधनापेक्षया भगवान् दास्यति, किंतु प्रतिबन्धनिरसननैवेति न प्रार्थना । अन्यस्य ध्रुवस्थानस्य प्रमाणान्तरेणाऽसिद्धसा- तथेत्यर्थः । अथवा सत्रे कृतनारदस्तुतौ तत्पदस्यैव कथने हेतुरुक्तः ।। ७६३ ॥ एवं प्रकरणार्थमुपपाद्याऽध्यायाझुनाह साधनेनेत्यादि । निवन्धः-साधनेन च साध्येन रोज्ये दोपेण हानतः ॥ फलेन च द्वितीये तु पञ्चाध्यायाः प्रवर्तिताः ॥ ७८ ॥ प्रकाशः-साधनं प्रथमाध्यायार्थः। चकारात्साधनसाधनमवज्ञादिः। साध्यं द्वितीयाथों भगवत्मादुर्भावादिराज्यमाप्तिरूपः । राज्ये क्रोधादिदोपनिरूपणं तृतीयार्थोऽग्रिम फलमयोजकः । उपदेशेन दोपत्यागश्चतुर्थार्थः । फलनिरूपणं पञ्चमार्थः । चकारा- नारदादिकृतस्तुनिरूपा कीर्तिः । एवं द्वितीयेथप्रकरणे तथेत्यर्थः ।। ७८ ॥ अतः परं प्रथमाध्यायार्थ विचारयन् सर्गलीलायामेव मुक्तजीवसृष्टी सनकादीनां निरूपितसाघुनरकन श्लोकन तदद्यर्थमित्याशय 'तत्मयोजनमाह धर्मस्येति । निबन्धः-धर्मस्यानतियुक्तत्वाद्विवेकी तत्त्यजेद्धवम् ॥ सनकादिकथा तस्माद्विसमें पुनरुच्यते ॥७९॥ प्रकाशश:-मर्यादानां मिहिनन्दन म गुळवेपि पुष्टिमारुपालीलयामको जात्येनाऽनतियुक्तसादुक्तविवेकवानपश्यं तत्यजेदिति ज्ञापनार्थं तत्कथेत्यर्थः ॥ ७९ ॥ एवमर्थप्रकरणेऽध्यायान्विभज्य, तेषु प्रथमस्याप्टमाध्यायस्यार्थमष्टादशभि- विचारयन्ति । अतः परमित्यादि । तदर्थमिति सनकादिनिरूपणं व्यर्थम् । धर्मस्येति गृहस्थधर्मस्य । तत्त्यजेदिति, गृह त्यजेत् ॥ ७९.॥ 1 राज्यदोषेण।

·(अ.८) सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे विहितत्यागे प्रत्यवायाऽऽशवायां नाऽयं धर्मप्रतिपक्षो मार्गः, किं त्वयमिति ज्ञापयितुमधर्मफयेत्याह प्रतिपक्ष इति । निवन्धः-प्रतिपक्षो सधर्मस्तु धर्मस्येति ततः कथा । अर्थस्याऽनर्थहेतुत्वात्तत्सम्बन्धेन वपर्यते ।। ८० ॥ तहि धर्मभकरण एवेई वक्तुमुचितमित्यत आह अर्थस्येति ॥ ८० ।। नन्वन हेतुत्वे कथमर्थत्वेन निरूपणमस्मिन् प्रकरण इत्यत आइ कृष्णप्रसादादिति । निबन्धः-कृष्णप्रसादादर्थत्वं तेनाऽर्थस्याऽत्र वर्णनम् ॥ अधर्मपि फलं तेन निवृत्तावुपयोगतः ॥८१॥ प्रकाश:-- --भगवत्मसादमाप्तार्थस्यार्थत्वं तदितरस्याऽनयत्वमिति व्यवस्थेतिभावः । तत्र निदर्शनमाह अधर्मपीति । ज्येष्ठे सति रवीयसे राज्यकरणमर्यस्तस्मिन्नपि सत्ये तादृशं फलं सिद्धम, तेन भगवत्प्रसादेनेत्यर्थः । अनर्थहतावप्यर्थसाधकत्वं नाऽन्यस्येति भावः । प्रसादात्माप्तार्थस्यानर्थवाभाव उपपत्त्यन्तरमाइ निवृत्ताविति। अनर्थरूपसंसारप्रवृत्तिहेतुत्वेन ह्यर्थस्यानर्थतं न तु स्वतः, प्रसादकृतस्य तदिपरीतत्वेन वैराग्यहेतुत्वादर्थत्वमेवेत्यर्थः ।। ८१ ।। ननु ज्येष्ठानुक्रमेणव कथनमुचितम् । तत्कय पूर्व कनीयरा इत्याशयात्र हि सर्गादिलीला क्रमेण वाच्या न तु मनुपुत्रादिराज्यम्। तथा च यस्यां लीलायां यस्योपयोगस्तस्यां स निरूप्यत इति नोक्तटोप इत्याह प्रियव्रतस्त्विति । निवन्धः-प्रियव्रतस्तु ज्येष्टोऽत्र स्थाने तस्य प्रयोजनम् ॥ प्रक्रिया नास्तिकस्याऽपि ह्यष्टमे वस्प सम्भवः ॥२॥ ध्रुवादयस्त्वपेक्ष्यन्ते तेनोत्तानपदन्वयः ॥ प्रकाश:-अत्र मनुवंशे स्थाने अग्रिमलीलायां तस्य प्रयोजनमस्तीति सब स निरूपणीयः। यर्थतत्तथा यक्ष्यते तत्रय । अत एवाऽध कस्यापि मन्वादः मरियानमण अयमिति, गृहानायासः । किन्तयमिति, किन्वर्गः समन्तानः ॥ ८० ॥ इति भार इति, तथा चैतां व्यवस्यां चोधयितुमधर्ममयोक्तिपूर्वकमर्थमकरणारभ्म इत्यर्थः । मेष्ट इति प्रियते ॥ ८१-८२ ॥

·१९२ चतुर्थम्बन्धार्थ । (अ. ८) निरूपणं मुग्यतया नास्ति, तर हेतुः। अष्टमे विति । "मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः मुरेश्वरः । ऋपयोंशावनारश्च हरेः पड्विधमुन्यते” इतिवाक्यादेतेषां मन्वन्तर- रूपत्वाटरमे सन्येऽस्य मन्वादेः सम्भवो वक्ष्यत इत्यर्थः । अन्यत्र यथाप्रयोजन निरूपणान्न ढोप इतिभावः। तहनानपढन्वये कि प्रयोजन तत्राह ध्रुवादय इति। भगवतः पुरुषार्थचतुष्टयसर्गरूपलीलायां यस्य योऽर्थः सारितस्तस्यापि निरूपणस्या- वश्यक्तादर्थादिपुस्पार्थानां ध्रुवपृथुमनेतोभ्यः प्रत्ये सारितन्वापां चोत्तानपदन्वय- स्थखात्तन्निरूपणमित्यर्थः ॥ ८.३॥ ननु राज्यादेरितरसमानखाद्भगवत्कृतत्वेन को विशेषोऽस्यार्थ इत्याकालायां तदर्यस्वरूपमाह, अभिमानेनेति । निवन्धः-अभिमानेन सुखदः पूर्वभागोऽपि यस्य हि ॥८३ ॥ अविद्यमानपूर्वः स्यादर्थः सोऽत्र निरूप्यते ॥ विद्यमाने तु विपये कामः सोऽये विविच्यते ॥४॥ प्रकाशः-यस्यार्थस्य पूर्वभागोपि साधनकालोपि मुखदो भगवदाविर्भावात्तना- ऽप्यनसाधनेनाऽभिमानेन सावितस्तादृशो योऽयः सोऽत्र प्रकरणे निरूप्यत इत्यर्थः । न हि हरिकृति विनैव सम्भवतीतिभावः। ननु पृधोरप्येवमेवेष्टसिद्धेः को भेद इत्यत आह अविद्यमानेति । न विद्यमानः पूर्वः स्वसजातीयो यस्य सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। न हि ध्रुवस्थानं पूर्व केनचित्माप्तमनेन ज्ञातं वा, अतस्तथात्वम्, विद्यमाने विपये यत्र सिद्धिः स इत्याह विद्यमाने इति । अयमेवोभयोर्भेट इतिभावः। भूमी पूर्वमेव सिद्धानां दोहादिति । स यथा तथाऽने कामभकरण एवोच्यत इत्साह सोऽग्र इति ॥ ८८ ॥ नन्वस्य मनुपुत्रत्वेन " मन्वन्तराणि सद्धर्मः" इतिवाक्यात्तद्रक्षार्थमेवाव- तारात्स्थं वागवमाननम् । वालाश्च कुलवृद्धाश्च निर्दहन्त्यवमानिताः" इति वाक्या- दित्यत आह । धर्मार्थमिति । ध्रुवपृथुमचेतोभ्य इति चतुर्थीविभक्ति ॥८२३॥ को भेद इति, पार्थवादर्थात् को विशेप । तथा चाग्रिमप्रकरणस्य भिन्नत्व नोचितमित्यर्थ ।प्राप्त झाले वेति, एतेन मूलम्थ विद्यमानपद "विड्लरामे" "विद ज्ञाने" इति धातुद्वयार्थसमाहत मितिज्ञापितम् । तयासमिति, पार्थवाद्वि- लक्षणत्वम् । तथाचैव प्राप्ताप्राप्तादिभेदेनार्थकामयो स्वरूपभेदात्प्रकरणभेद इत्यर्थ ॥८३- ८४-८५-८६-८७-८८-८९|| काम " ·(अ. ८) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-धर्मार्थमवतीर्णोऽपि जड एव स्त्रिया भवेत् ॥ इत्यारुरुक्षोः पुत्रस्य नाऽभिनन्दनमीरितम् ॥८५]] प्रकाश:-प्रकरणादाववैतन्निरूपणेन पूर्वोक्तं निवृत्युपयोगित्वं समर्थितम 11८५॥ ननु भजनोपदेशकाः सुरुचेः कथं नाश इत्यत आह नाशकारणमिति । "निवन्धः-नाशकारणमस्यास्तु सापेक्षकथनं हरेः ।। अन्यथा दूपणं नाऽस्ति न च मृत्युध्रुवेष्टदः ॥८६॥ प्रकाश तपसाराध्य पुरुष तस्यैवानुग्रहेण मे। गर्भ त्वं साधयात्माने यदीच्छसि नृपासनम्" इनि हरेरपि स्वगर्भसापेक्षत्वाचनमस्यास्तथेत्यर्थः ।।८।। निवन्धः-+रोदनं च मृतिश्रुत्या दुःखापारोऽत एव हि ॥ साधनं तु तदेवाऽत्र मरणं तु न मन्यते ॥२७॥ असाध्यमपि संसिद्धं ब्रह्मादीनां यतो हरेः ।।. सकामत्वाद्विद्धयभावे प्रकाराज्ञानतो मृतिः॥८॥ विश्वासाद्भवतीत्येतन्नारदः कामवारकः ॥ ८८ ॥ मकाश:- ननु भजनार्थ प्रवृत्ते ध्रुर्य नारटस्य निवारणमयुक्तमित्याशङ्कय तत्र हेतुमाह सकामत्वादिति, निष्कामभजने तु न विध्यायपेक्षा, ध्रुवस्य च सकामलातादृशा- फलकामाधिकारिकतद्विधिश्रवणाभावेन तस्मकारम्य चाज्ञानादयथाकरणेन बालसाच मरणमेव स्पादिति शाखागत्य नारदः कामनिवारको जात इत्यर्थः । ननु कश्चित्काल कसा फलममाप्य क्लेशेन च स्वयमेव त्यक्ष्यतीति व्यर्थमिदमित्यत उक्तं विश्वासादिति। भननेनाऽवयं फलमिति जनन्युक्तार्थ विश्वासादित्यर्थः । अतो न त्याग इतिभावः ॥ ८८३॥ तहि साधनान्तरं कृतो नोपदिष्टमित्यत आह साधनं त्विति । निबन्धः-साधनं तु तदेवाऽन काममा निवार्यते ॥ ८९ ॥ प्रतिबन्धोऽत एवाऽसीत्सामग्रीसाधनेऽपि हि ।। प्रकाश.--" सर्वासामपि सिद्धीनाम्" इतिवाक्यानान्यदित्ययः । ध्यानादि- फयनमपि फामवारणार्थमेवेत्याह काममानमिति । "एवं भगवती रूपम् " इतिवाक्पेन "विरक्तक्षेन्द्रियरती " इत्यनेन ध्यानस्य पृनादिसाधनानां चौपयोगस्य 1 छापेश्य। सापेक्षा ४ गोको नास्ति मन्यन्तरे।

·- .. चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ ८) तेनैवोक्तसादितिभावः ॥८९॥ ननु कोऽय नियोऽस्य कामवारण इत्याशङ्कचाइ प्रतिवन्ध इति । सलामसादेव हेतोर्नारदेन भजनसामग्र्याः साधनेपि नारदा- गमनरूपः शीघं भगवत्माप्ती प्रतिवन्ध आसीदित्यर्थः । अयं भावः । स तदा यादृग्दैन्यभावेन चल्तिो यदि नारदो नागन्छेत्तदा ताग्भानेन चालल्वेन शृद्धभावेन च सन्तुष्टः स्वयमेव भगवान् स्यिहरे मस्टो भत्तन्मिलने च प्रकारा- दिक्षाने सानदायेन तादृग्दैन्यापचयान्नारदे तथात्वमिति । अत एष नारदः सकामत्वेनाधुना विनोऽभूत्ग्रेपि मा भवसिति तथोक्तवान् । अत एव निवन्ध दृष्ट्वा निराकृतदैत्य सततंसन्निहितहरिं च देशमुक्तवान् विनाभावायेति ॥ ८०३ ।। निवन्धः-चतुष्टयत्वसिद्ध्यर्थमर्थानां प्रेरणाद्धरेः ॥ ९० ॥ नोपदेशः फलायाऽऽसीदत्यन्ताभिनिवेशतः ॥ प्रकाशः–तर्हि नारदस्य कथमागमनमित्यत आह प्रेरणादिति । ननु तदपि कुतस्तत्राह चतुष्टयत्वेति । यदि पूर्वोत्तरीतिः स्यानत्रैवास्य लयः स्यात् । तथा चासिद्धया पुरुषार्थाना नितयत्वमेव स्यान्न चनुष्ट्रयसमनस्तेपा तथात्वसिद्धयर्थ तयेत्यर्थः । अस्यैव विसर्गलीलायामेवाङ्गीकारादितिभावः। ननु भ्यानादी कृतैपि कुतो न कामनिवृत्तिरित्यन आह नोपदेश इति। फलाय परमफ्लाय कामनिटत्तय इत्यर्थ ॥१०॥ अस्य गमने भगवदिच्छां ज्ञात्वा नारदस्तत्सिद्धचर्यमेव , राजकृतो मनुष्यमेपणादिना प्रतिवन्धो मा भवन्विति तन्निकटे गत इत्याह प्रतिबन्धेति । निवन्धः-प्रतिवन्धनिवृत्त्यर्थ राजान्तिगमनं मुनेः।। ९१ ॥ वृथैव मरणं वा स्यात्साधने वार्थदुर्लभे ॥ प्रकाश:-तत्वज्ञातुरपि राज्ञचिन्ताया हेतुमाह वृथैवेति । पुस्पार्थसाधनव्यति- रेकर्णव कादितस्तथा स्यात् । पुरुषार्थसाधने वाऽर्थो दुर्लभो यत्र ताशे प्रवृत्ती तथा स्यादिति सशयात्तथेत्ययः ॥१३॥ नागदे तथासमिति,प्रतिबन्धकत्वम् ॥८९३॥ पूर्वोक्तरीतिरिति । निष्कामत्वदैन्यपूर्वक भनन निर्बन्ध । अस्पैरेत्यादि एतादृशस्यवाऽर्थस्य विसर्गरीलायामर्थत्वेन विवक्षितत्वाचत्सिद्धयर्थं नारदप्रेरणमितिभाव ॥९०३।। अभिहित हरिम् ।

·(अ.'८) सायरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे १९५ ननु यदि प्रतिवन्धं कुर्यात्त व कुर्याढिलम्बाच न तयेत्यवगम्यत इति व्यर्थ मुनिगमनमित्यत आह विलम्वस्त्विति । निवन्धः-अतश्चिन्ता विलम्बस्तु भार्यातोऽसंशयो मुनेः ॥ १२ ॥ पूर्वपित्वात्तयोत्युग्रं कामावेशात्पुनस्तथा । प्रकाशः- तावत्सा निकटे स्थिता तवश्यच स इति तथेत्यर्थः । ननु राजोक्त- प्रकाराणां सम्भवात्कथं नारदस्य ताइक्सान्त्वनमित्याशङ्कय मननशीलत्येन सर्वज्ञला- तथेत्याह, असंशय इति । तर्हि पञ्चवार्षिकस्य तागतप:मकरणे कोपपत्ति- रित्यत आह पूर्वपित्वादिति । ऋपेः कयमेवं भावस्तप्राह कामावेशादिति । पूर्वजन्मनि तपः कुर्वाण एव कञ्चन रानकुमारं दृष्ट्वा तत्स्पृहावान् जातम्ततस्त- डासनावानेव मृत इति जन्मान्तर ध्रुवो जात इति पुराणान्तरमसिद्धिः । तदिदमुक्तं 'कामावेशादिति च। अतः पुनरग्रिमजन्मन्यपि तथा सकाम एवेत्यर्थः॥१२॥ ननु धृवहृदयस्थविश्वाधाररूप देवमाथितस्पं चकमेव मिन्नं वा । आधे तस्यैव बहिष्ठत्वान्निरुच्छासत : लोकानां न स्यात् । द्वितीये । तयोः 'स्वरुप वान्यमित्याशङ्कायां हृदयस्थस्वरूपमाह जगदिति । निवन्धः-जगत्कारणरूपं हि यदक्षरमुदीरितम् ।। १३ ।। मुख्यप्राणयुतं पूर्वमाविर्भूतं हरेः पदम् ।। काश:-"प्रकृतिः पुरुषश्योभी परमात्माऽभवत्पुरा" इत्यादिना सर्वनिर्णय- किरणोक्तोऽयोऽत्रानुसन्धेय इतिज्ञापनायोक्तमुदीरितमिति मुख्यप्राणयुतमित्ति । गोकमाणनिरोधे प्रयोजनमुक्तम्, पूर्वमिति भगवटाविर्भावात्सर्वमित्यर्थः ॥२३॥ नन्वेवं मादुर्भावेऽक्षरस्य को हेतुस्तबाट भक्तिभावेनेति । निवन्धः-भक्तिभावेन संहृष्टः प्रादुर्भूतो भविष्यति ।। १४ ॥ कृपया सर्वरूपेण हरिरित्यक्षरं तथा ।। 'निरुच्छासेन पीडाऽभूदतः सर्वशरीरिणाम् ॥ १५ ॥ प्रकाश-प्रादुर्भाव हेतुरयम् । सर्वरूपेण मादुर्भाये हेतुः कृपयव । तस्य सकाम- त्वादतिकृपया सर्वमस्य सम्पाद्यतामिति सर्वरूपेण हरिः प्रादुर्भूतो भविष्यतीति हेतोस्तया पूर्वोक्तपणाऽक्षरमपि प्रादुर्भूतमित्यर्थः। अत एव सर्वोपरिभागस्थनोक- सर्वरूपेणेति अमिगारम्भे सहसशीर्थापि ततो गुरन्मतेति सहसशीर्षपदमनितेन "तनेत्यर्थः ।।९१-९२-९३-९४-९५॥

·चतुर्यस्कन्धार्थः। (प. ८-९) प्राप्तिरितिभावः । निरच्यामेति । सर्वप्राणरूपमुख्यमाणस्य यतः कारणादन्त- निरोधीत एव ध्रुवस्योन्यासाभावेन सर्वेपा पीडाऽभूदित्यर्थः ॥ १५॥ ननु प्राणनिरोधे भगवत्मार्थनं कथं जातमित्यत आह अद्यापीति । निवन्धः-अद्यापि भगवान्नाभूदिति सम्प्रार्थ्यते सुरैः॥ जाते गत्यादिशक्तिश्च नश्येदिति तथा वचः॥१६॥ प्रकाश:- :-उक्तरूपाक्षरस्पचरणमादुर्भावपि सर्वात्मरूपो भगवान् प्रादुर्भुती नाभूदिति तथा । तथा सति किं स्यात्तत्राह जात इति । तद्वृदि , प्रकटे जाते इत्यर्थः । आदिपदेन सर्वेन्द्रियशक्तिद्यते । इतीति । इतिहेतोरेव " प्रत्तियात स्वधाम" इति भगवदचनमित्यर्थः ॥ २६ ॥ (अ० ९) ननु कथमत्र समाधानम् ? अन्तमाकव्ये वोक्तपणात् । पहि:- भाकट्ये चाऽन्तामफटाक्षररूपस्य वयापातादित्यत आह बहिरिति । निवन्धः-वहिःप्रकटनासर्व साधयिष्यति वै हरिः ॥ प्रसादे गरुडो नीतः कालग्रसनकारणात् ॥ ९७ ॥ प्रकाश:--यदिःमास्टयन ध्रुवस्योन्यासादिसम्भवात्सर्वमाणपीडापगमः। यो धागच्छति स पूर्व चरणस्थापनेनागच्छतीति तत्माकट्यहत्त्येन न तद्वैयर्थ्यम् । केवलस्य तस्यान्तरेव पाकव्यनियमेन च तथात्वम् । ततोऽक्षरस्य बहिष्टचरणक्यतयाविर्भावो मुख्यमाणस्य भगवस्थितनगत्माणरूपतयेत्येतत्सर्वपटवाच्यम् । तद्वहिःमकटनादेव हरिः साधयिष्यतीत्यर्थः । गरन्मता सह गमने विशेषभयोजनमाह प्रसाद इति । फालरूपो हि गरुडः म चेताहरभगवत्मसाद तस्मिन् स्वयं पश्यति तदाऽन्ते न असतीनि तन्निमित्त स्वप्रसादसमये स नीत इत्यर्थः ॥१७॥ आगनम्यान्तःस्फनौं प्रयोजनमाह अस्फुर्ताविति । निबन्धः-अस्कृतौ पूर्ववत्स्फूतौ विश्वनाश इति स्वयम् ॥ अवेक्षारूपधृक् कृष्णस्तडिद्वदृदये वभौ ॥ ९ ॥ पार्भूतो नाभूदिनि । अन्त. प्रादुर्भूतो नाभत् । तथा बहिर्भगवन्मत्या तरसामन्येन प्रार्थनमित्यर्थ ।। ९६ ॥ एवं पोटाभिरष्टादाभिष्टिमाभ्यायो विचारितः । अनः पर नवभिनयमाच्या विचारयन्ति । नन्विन्यादि । अत्रेति रूप- भेदाहीको अन्तरमाथ्यनियमेनेति । यो वेदनिहितं गुहायामिनि श्रुतेम्नथानियमेन ॥९७||

·"
(अ. ९) सावरणमड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
प्रकाश:-तदन्तर्भगवतोऽस्कृतौँ सत्यां पूर्ववन्मुख्यप्राणयुतजगत्कारणरूपाक्षरस्फूतों
विश्वनाशः स्यादित्यर्थः । इदमत्राकृतम् । हृदि दृश्यमानस्पतिरोभावं विना न हि तस्य
बाह्यानुसन्धानम् । तदर्थं च तत्तिरोभावे मुख्यमाणस्य कारणरूपे लये जाते निरू-
वासेन प्राणपीडावन्मरणमेव स्याद्विश्वस्य । इतो हेतोर्येन रूपेणेक्षयैव पालयति
तद्रूपकू सत्ता सम्पाद्यानन्ददायकरूपो रक्षाया एव सम्पाद्यत्वात्तस्याच पाकथ्य-
मात्रेण सम्भवाचिरकालस्थितौ प्रयोजनाभावाच तडिद्धृवहृदये वभारित्यर्थः ।
एतत्स्फूतौं तत्मयत्नस्य हेतुत्वनिरासाय स्वयमिति । ततः पालकर-पसहभावेन न नाश
इति भावः। पूर्ववत्स्फूतौ सत्यामेव पूर्वरूपस्याकस्मादस्ताविति वा योजना ॥९८॥
मूले दरस्पर्शस्य वाणीमाप्तिफलकत्यकथनमुपलक्षणपरमित्याह मध्येपीति ।
निवन्धः मध्येपि जातकामानां पूरणाय दरस्पृशिः ॥
अपां तत्त्वे स्वतृप्त्यर्थमासन्यो वर्तते हरेः ॥ १९ ॥
वेदमूलत्वतस्तस्य दरो ब्रह्ममयः स्मृतः॥
प्रकाश:-अत एव शस्त्रास्त्रसामर्थ्यशत्रुजयादिरितिभावः । यस्य ध्वनिनिवळप-
हन्ता" इतिवाक्यात् । ननु " अपां तचं दरवरम्" इतिवाक्याचाहशेन तेन फयं
शब्दब्रह्मस्फूर्तिरित्याशय तत्रोपपत्तिमाह अपामिति । एतादृशे तस्मिन् हरेरा-
सम्पप्राणवायुः पूरणादर्तते, स च वेदमूलहंतुरिति शन्दब्राह्ममयः स इत्यर्थः ।
सततं तत्स्थितिप्रयोजनं स्वतृप्त्यर्थमिति । जलेन माणतृप्तिः मसिद्धा । स्मृत इति
ममाण सूचितं मूले "ब्रह्ममयेन फम्युना” इतिवाक्यात् ॥ ९०३ ॥
निवन्धः-प्रेमबोधकमन्यद्धि सर्ववेदात्मसात्कृतौ ॥१०॥
यथा मतिस्तथा जाता ऋपित्वातु तदुद्भवः ॥
प्रकाश:-अन्यदिति हम्म्यां मपश्यनित्पादीत्यर्थः। ननु मन्त्रादिभ्य डर
दरम्पर्शेनाऽपि गन्दमात्रमुत्पश्यते न त्वर्थज्ञानमपीत्यत आह सर्वेति । सर्वदमूलभग-
वदासन्यपूर्णत्वात्नयेति भावः।। १०० ॥ ननु क्षत्रियस्य तगाऽप्यनमस्कारस्य तथा
मतिरयुक्तेत्यत आह पित्वादिति । तुगन्दः पूर्वपक्षव्यवच्छेदकः । पुष्यवास्य
कार्यसिद्धर्मर्यादामार्गीयपणं न दोषायतितापकः । ऋपितं तत्सिन्ही स्वरूपयोग्यता-
मात्रसम्पादकमितिभावः ॥ १००३ ॥
मुख्यमाणस्येति, मौवमुख्यप्राणस्य । सत्तामिति, अक्षरात्पृथग् धौवमुम्न्यप्राणसणाम् ॥१८॥

·" " १९८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अं..९) तथापि स्वाधिकारानुसारेणैव स्तुतिरित्यभिप्रायेण स्तुत्यर्थमाह सर्वेश्वरत्वेति । निबन्धः-सर्वेश्वरत्वभजने स्तुत्या साधुनिरूपिते ॥ १० ॥ विसर्गार्थप्रकरणात्स्वकार्यादभिनन्दनम् ॥ पुष्टावनभिनन्दश्च प्रक्रियाभेदतो भवेत् ॥१०२ ॥ प्रकाशः- समासात्तत्त्वेनैव भजनं च, न सात्मत्वेन स्वार्थमेवाविर्भूतत्वेन वा । सर्वेश्वरसात्तद्भजनेनैवार्थसिद्धिरिति हेतुहेतुमद्भान स्वोपयोगित्वेन च निरूपणात्सा- धुखम् । अत्र हेतः विसर्गेति । यतो विसर्गलीलेयमतो भजननिरूपणम् । एतल्लीलास्थानामन्ते मुक्त्यधिकारितात् । अर्थप्रकरणखात्पूर्वस्येत्यर्थः । स एवं द्यर्थसाधकः । ननु कथमन्त्यमार्थनाया एवाभिनन्दनं भगवता कृतम् । भक्ति भवहताम् इत्यादेन मार्थनाया अविशिष्टसादित्याशङ्कायां भगवदभिभायमाह स्वकार्यादिति । भगवदभिमतं कार्य हि स्थानदानम् । तेन तम्यवाभिनन्दनमित्यर्थः । पूर्वपदमत्राऽनुपज्यते । तथा च भक्तिमित्यादिना प्रार्थितस्याऽभिनन्दनेन तदाने गीघ्र मोक्षमसङ्गेनाऽर्थासिद्धया स्वाभिप्रेतलीलय न सिद्धयेदितिभावः । एतदेव स्पष्टयति । पुष्टाविति । पुष्टिमार्ग इन्छाया एव चलिष्ठसात्मार्थनाविशेषेपि स्वविचारितार्थमार्थन- स्यैवाऽभिनन्दनमन्यस्याऽनभिनन्दन पूर्वोक्तप्रक्रियाभेदतो भवतीत्यर्थः । अन्यत्राऽप्ये- चमितिज्ञापनाय भवेदित्यतिदेशः ॥ १०२॥ ननु एवं न्यूनत्याशद्वय परिहरति दृष्टोत्कर्ष इति । निवन्धः-दृष्टोत्कों ध्रुवान्नास्ति मरणाद्भावितान्मृतिः ॥ प्रजापालनयज्ञो हि धर्मस्तेनेह संस्मृतिः ॥ १०३ ॥ प्रकाशः- ध्रुवादन्यत्र दृष्टपदार्थर्य उत्कर्षः स नास्तीत्यर्थः, न सदृष्टोत्कर्षोपि । अर्थमकरणसादस्य तस्य च दृष्टायलादितिभावः । एतेन नाऽन्यरधिष्टितमित्यादि- 'भगवडाक्यानां प्रयोजनमुक्तम् । ननु भ्रातृतन्मात्रारतदानुकूल्येनाऽपि स्थितिसम्भरे सोपयोगिनेति, भगवदुपयोगित्येन। अत्रेति,उक्तोपयोगित्वे। पूर्वस्येति, अर्थस्य त्रिवर्गस्य वा। स एवति भगवानेव । पूर्वपदमिति विसर्थिप्रकरणपदम् । प्रार्थनाविशेवपीति, भगवदीयमहप्रार्थनायामपि । प्रक्रियाभेदत इति, प्रकरणेभदात् ॥ १०२|| ·(अ ९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कुतो भगवता तथोक्तमित्यत आह मरणादिति । ध्रुणात्तिदुःखेन तयोस्तत्स्वहृदये भावितमिति तथेत्यर्थः । तेन तद्भावितमिष्टमनिष्टनितिंच भगशन सम्पादितयानित्युक्तं भवति । अर्थभोगस्य भगवद्विस्मारकतोन प्रकृते तदभावाय तद्धेतुभूतस्वधर्मो भगवतोक्त इत्याह प्रजापालनेति । सोऽपि दृष्टफलक एगेत्याह, डहेति । अस्मिन्नेव जन्मनीत्यर्थः । 'मकान्तस्ये तिवाक्यानर्थप्रकरणेपि धर्मस्थनं युत्तम् । यमस्य ह्यापवग्यस्य " इतिवचनाचेन स्मृतिकथन च युक्तम् । तथा हिशन्देन । अन्यस्म- रणराहित्यमेतदविच्छेदश्च सम्यस्त्वम् ॥ १० ॥ ननु पवादनुतापे को हेतुस्तथात्वे वा वैराग्यस्य मम्पन्नलाद् गृहे गमन कुत इत्यत आह सिद्धेऽर्थ इति । निवन्धः-सिद्धऽर्थे गुरुवारयेन भगवदर्शनेन च ॥ शुद्धया सिद्धेऽपि वैराग्ये कृष्णेच्छातो गृहं गतः ॥१०॥ प्रकाश:-"गुरोर्मातुः आगधय" इत्यादिवाश्येन, नारदस्य वा भगवा- न्वासुदेवस्तम्" इत्यादिरूपेण, अथवा नारदेनापि “जनन्याऽभिहितः पन्थाः इत्युक्तसादुभयोक्यिमेवेति गुोर्वाक्येनेत्यर्थः । भगवदर्शनेन चा सिद्धे ताभ्यामेर हेतुभ्यान्तःफरणशुद्धिर्जातेति वैराग्यं जातम् । एतेनानुतापे हेतुरतः। अत एवेच्छाज्ञानम, तेन तथेत्यर्थः । अथवार्थे सिद्ध अर्थसिद्ध चन्तरं पूर्वदर्शनजशुद्धया हृदि स्फुरितेन दुरारा यो मतो मम” इत्यादितहास्येन भगवद्दर्शनेन च तथाविधेनेत्यग्ने पूर्ववत् ॥ २०४॥ गृहगमने हेत्वन्तरमाह भयादिति । निवन्धः--भयादपि हरेस्तस्मादन्यस्याऽप्यनुपायतः॥ आदरो दृढविश्वासे फले चोत्कर्पसूचकः ॥ १०५ ।। प्रकश:-मस्थिते विति । इत्याद्याज्ञोलने को वेद भगगन सिं खुर्यादितिभयाद् गृहं गत इतिसम्पन्यः। सिं च तस्माद्भगरदुक्तमगारादन्यस्यै- तत्कालीनन्यागस्याम्मिन् भगवत्प्राप्त्यनुपायत्वादित्ययः । पिनादिद्वारा पारिताटरस्य मुरुचिकृतस्य वा प्रयोजनमाह आदर इति । द्वेपिणामपि नया भगवदुक्ते विश्वासः स्वादिति तन्निमित स निरूपित इत्यर्थः । न स्वगृहगमनेऽप्यमवान्तरं फल तर परमफले भगवदुक्ते का वातति तदुपर्पोऽप्यनेन भूचित इत्याह फल इति ॥१०॥ पूर्वदर्शनजशुद्धपति, नारददर्शनजशुद्धया ॥१०॥ अस्मिन्निति मरे । (नवमाध्याय पूर्ण ।) " इष्टा माम् ·२०० चतुर्थम्कन्धार्थ । (अ १०-११) (अ १०) ननु भ्रातृनाशस्य भगवतवोक्तत्वाद्वैष्णवत्वाच गोधोनुचित इत्यत आह राज्यस्येति । निवन्धः--राज्यस्यानर्थवोधाय क्रोधावेशो हि लौकिके ॥ भ्रातृवत्सलतासिद्ध्यै युद्धव्यसनतोऽपि हि ॥ १०६ ॥ प्रकाशः- अनर्थपढ भावमपानम् “एते पञ्चदशाऽनाः” इत्युपपत्तिर्हिशब्देनोच्यते । ननु वैष्णवसात्तथाऽप्यनुचितत्वमुक्तमित्यरुच्या प्रयोजनान्तरमाह लौकिक इति । तटोपेक्षायां लोकेऽपकीर्तिभवेदिति लौकि जने तथासिद्धयर्थमित्यर्थः । जात्यभि- पायमेकवचन सर्वपामेफस्पताभिज्ञापमम् । तथापि मारणं नोचितमित्यत आह युद्धेति । सप्तव्यसनिसादाज्ञ इतिभावः । एतेन टोपत्रयमुक्तम् ||१०६॥ निवन्धः-ईशविस्मृतिरावेशादतो विप्रैर्विवोधनम् ॥ पितामहेन गर्वस्य दोपस्याऽपि निवारणम् ॥ १०७ ।। प्रकाशः :-अत एव तज्जनितमहारोगरूपाढावेशाकोधावेगाद्भगवदिस्मृतिरपि । अस्य भगवदीयत्वात्तस्मरणेनेवाऽनर्थनिवृत्तिभविष्यतीति तत्सिद्धयर्थ विप्रवचनमित्याह अत इति । (अ ११) तर्हि मनुवाक्यस्य किं प्रयोजनमित्यत आह पितामहेनेति । दोपस्य प्रोधावेशस्य । इटमनाकृतम् । विगैस्तु मृत्युनिवारकत्वनै। भगवान् स्मारितो न तु सर्वात्मत्वेन स्वमभुत्वेन सर्वकर्तृत्वेन वा । अतस्तथा स्मरणेन "ये यथा मा प्रपद्यन्ते " इतिन्यायेन तत्कालीनदुःखमेव निवृत्तं न खन्यत् । प्रत्युत तन्निराफरणे दोपस्या- निनसात् स्वसामर्थ्यस्फा गर्यो जातः, सोप्यनेनैर निराकृत इति ॥ १०७ ।। निवन्धः-संसारित्वादगमनं वालत्वात्तदुपेक्षणम् ॥ तज्ज्ञापनायाऽऽगमनं वरश्चैव तथोच्यते ॥१०॥ प्रकाशः-ननु "तं प्रसादय पन्स" इति श्रुसा तर गला क्यं न तं प्रसा- दितवानित्यत आह संसारित्वादिति । मानुफ्भावस्य सत्वादितिभावः । चालत्वा- दिति । न वै शिशूना गुणदोपयोः पदम्" इतिवाक्यातटपराधोपेक्षणमित्यर्थः । (अ. १०) तहि यनदागमनं कुत इत्यत आह तज्ज्ञापनायेति । तदुपेक्षाज्ञाए- नायेत्यर्थः । तथेनि स्वप्रसादज्ञापनायेत्यर्थः ॥ १०८ ॥ एव नवभिनवमा यायो विचारित । सार्द्धन दशमार्थ विचारयन्ति ननु भ्रात्रित्यादि । एकनफादशार्धमाहुः तीत्यादि।

·भगवद्भः
-
(अ. १२) सावरणमते सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
२०१
मनु पूर्वमपि भक्तेः सच्यादि प्रमानुभ्यां भगवत्स्मृतिदोपनाशयोः पदसाम्य
तदरेण किमायातमित्यत आई मारितति ।
निबन्धः-मारिताकृष्णसम्बन्धिवधायुद्धाच राक्षसाः॥
ततो यज्ञस्मृतिध्यानगत यः परिकीर्तिताः ॥ १०९ ॥
प्रकाश:-मारितोऽकृष्णसम्बन्ध्युत्तमो यस्तेषां यक्षाणां धादिति योजना ।
अयमर्थः। भगवदीयस्य माणिवघमात्रमेव नौचितं तत्रापि भगवद्धतरहितम् ।
तथात्वेऽपि निरीक्षणमेवोचितं न तु स्वतो युद्धमपि । भगवदिच्छामापन
मनुवाक्यैरवगम्यते । तया चास्मिन्नुभयोतिसादन्त करणसम्बन्धिषु क्रियासम्बन्धिपु
चार्थपु रक्षासम्बन्धी जात इति ते राक्षसा जाता' इति । एवं च
पूर्वोक्तभत्त्यादेवींनभायेन सचेपि फलपर्यवसायित्वं न भविष्यतीति पूर्वोत्तदोपनिर्तिका
भक्तिस्तेन दत्तेतिभाकः । किञ्च, एतद्दोपनियर्थमेव यज्ञादिकमपीत्याह तत इति ।
यज्ञैः क्रियादोपनित्तिः स्मृत्या वधदोपस्य निवृत्तिः। ध्यानेन भगवत्सम्यन्यायाय नस्य।
पवं मनुवाक्वरेण यज्ञादिभिश्वाधिदैविकाध्यागिकाधिभौतिकदीपाणां निवृल्या
शुद्धस्य पथाद्गतिरुक्ता ।। १०९।।
यद्यप्येवं निर्दोपस्य भराया च विस्मृतप्रपञ्चम्य परममुक्तिरेव वाच्या,
तथाऽप्यर्थप्रकरणे तथाकथनस्यानुपयोगात्तत्साधनानां फलोत्कर्षकारिसमेवोक्तमित्याह
फलाधिक्यमिति ।
निवन्धः-फलाधिक्यमतः प्रोक्तं तथाऽत्रानुपयोगतः ॥
प्रकारोयं समीचीनो भगवत्रीणनाय हि ॥ ११० ॥
प्रकाश:-भगवद्दत्तलोकमाप्तिः फलम् । सा च पूर्वशरीरम्यागपूर्विवान्यत्र
प्रसिद्धत्यत्रान्येभ्य आधिक्यं तदत्यागः । अत इति । यतः पृोक्तरीत्या तहापि
निर्दोप इतिभावः । यहा, ननु देहान्तरमेव तो नोक्तमित्यत आह तथेति ।
अत्र लोकान्तरप्राप्ती तथा देहान्तरस्यानुपयोगादप्रयोजक सादिन्यः। निर्दोपवयव
प्रयोजकलादितिभावः। तोतम । प्रारणार्यमुपसंहग्स्तत्तात्पर्यमा कारोऽयमिनि।
संस्कारगेदाध्ययनतदर्थविचाराननरकर्तव्ययागतपस्यादिभ्यो पियानभिदायामेव
ज्पक्षणनिति, धनदऋतमुपेक्षणम् । गभनिदिनस्वार्थमाइः । तीत्यादि
॥१०८॥ एवं चेति, सम्बन्धिदोपेण क्रियान्तरणयोर्दष्टये । एतेन भगवतीयायामपरम
फलपतिवन्ध इति भगवदिच्छां विना तन कार्यमिति फलनि ॥ १० ॥

·. २०२ चतुर्थस्कन्धार्थः। (अ. १२) गुरूपदेशेन कंचिद्भगवत्सानिध्यवद्देशे भजनं समीचीनमिति ज्ञापितमेतत्मकरणेनेत्यर्थः । शीघ्रप्रसादहेतुखरूपोपपत्तिर्हि शब्देनोच्यते ॥ ११०॥ अत्र निदर्शनमाह यत इति । निबन्धः-यतः सर्वनिपेधेन ग्लोकानाह स नारदः॥ सर्वथा दुर्लभा सेवेत्यतस्तस्य कथा तता ॥ १११ । प्रकाश:-"दृष्ट्वाऽभ्युपायानपि वेढवादिन,” इतिवाश्यात्सर्वनिषेधः । ननु प्रचेतसां सत्रे तत्कथागाने हेतुः क इत्यत आह सर्वथेति । भगवत्साक्षात्कार जातेऽपीयर्थः । अत एव स नारद इत्युक्तम् । दुराराध्यो मतो ममेंति येनोक्तमितिज्ञापनार्थम् ॥१२॥ (३. मकरणम्) अथाग्रिममफरणार्थ विचारयन् तत्रान्ते मोक्षस्य निरूपित- खान्मोक्षप्रकरणसमाराङ्कयाह कामेनेति । निवन्धः-कामेन सिद्धः सर्वेषां कामस्य च स साधकः ॥ कामः सम्पादितः स्वस्य कामप्रकरणं ततः॥११२॥ प्रकाश:-कामनयेत्यर्थः । सर्वेपामित्युभयत्र सम्बद्ध यते । तथा च आदिमध्या- वसानेपु कामस्यैव निरूपिसात्कामप्रकरणमेवेत्यर्थः ॥ ११२ ।। तस्यैकादशाध्या या निरुपणे हेतुमाह, एकादशेति । निवन्धः-एकादशेन्द्रियैः कामस्तेनाध्यायास्तथा मताः ॥ चतुर्भिश्च तथा दाभ्यां पञ्चभिश्च कमात्रयम् ।। ११३ ॥ प्रकाश:-कामः सिद्ध यतीति शेपः। अध्यायसङ्ख्ययापि कामप्रकरणसमेव सिद्धयतीतिभावः । अध्यायान् विभजते चतुर्भिरिति । सहेतुकपृथुमादुर्भाव- निरूपणं चतुर्भिः। सर्वकामसाधनं दाभ्याम् । स्वकामसाधनं पञ्चभिः ॥ ११३ ॥ अध्यायानाह स्वरूपेणेति । निवन्धः-स्वरूपेण गुणश्चापि प्रथमे भेदकद्वयम् ।। हेतुकार्यविभेदेन राज्यान्यगुणभेदतः ॥ ११४ ॥ एवमत्र सादः पविशगिरथमकरणे निरूपितम् । द्वाभ्यां प्रकरणाभ्यां काल- रूपतया द्वादशभिस्तत्त्वैर्यजनिष्पत्त्या तेपामौक्विविमर्गोपयोगो निरूपितः । अतः परमन्येषां तत्त्वादीनां प्राणमनोरूपतया यत्ननिष्पादनेन तथात्वाय तृतीय प्रकरणं द्विचत्वारिंशतिभि- विचारयन्ति अथानिमत्यादि ॥ ११२ ।।

·कामस्य (फरणार्थः) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २०३ । प्रकाशा-कामस्वरूपं गुणाश्च प्रथमप्रकरणस्यावान्तरमकरणहयार्थः । तावुभावपि प्रत्येकं द्विधेति चतुर्भिरध्यायरिदं प्रकरणमुक्तम् । तद्वैविध्यमाह हेस्विति । कामहेतुः प्रथमाध्यायार्थो रक्षकाभावरूपः । अधर्मस्थापनरूपं कार्य द्वितीयाध्यायार्थः। राज्यं तृतीयस्य । आविष्टगुणाश्चतुर्थस्य ॥ ११४ । द्वितीयमकरणस्याध्यायद्वयार्थ क्रमेणाह क्रियेति । निवन्धः-क्रियाफलविभेदेन सर्वकामे द्वयं तथा ॥ शुद्धिः कृष्णप्रसादश्च स्वधमों ज्ञानमेव च ॥ ११५ ॥ मोक्षश्चेति विभेदेनं स्वकामेऽध्यायपश्चकम् ॥ प्रकाश:- तृतीयाध्यायार्थान् क्रमेणाह शुद्धिरित्यादिना ॥ ११५ ॥ ननु तृतीयपुरुषार्थस्य स्खीसम्भोगादिजसुखरूपलान्मोक्षस्य स्वतन्त्रखाच कामबमयुक्तमित्यत आह मोक्षकाम इति । निबन्धः-मोक्षकामोऽत्र युक्तो हि सर्वकामस्तथैव हि ॥ ११६ ॥ मोक्षप्रकरणाय प्रक्रियेयमतः कृता ॥ प्रकाश:- अत्र भगवच्छाखे सकामभजने मोक्षकामः सर्वकामश्च पुरुपो युक्त इत्यर्थः । न तु स्त्रीकामः तस्य तुच्छसात् । यद्यपि भगवदत्तः सोपि नाऽनर्धरूपस्तथापि तदर्थं भजनं स्वस्यायुक्तमितिभावः । यत्तु द्वितीयस्कन्धे “स्त्रीकामोप्सर उर्वशीम्" इत्युक्त्वा "सर्वकामोपि पुरुपं यजेते"त्युक्तं तत्रापि भजनार्थमेव स्त्रीकामनायां तयेति शुकहृदयम् । यथा चैतत्तथा तव टीकायां निरूपितम् । अस्य च सफामलायक्त- •मिति पूर्वहि शब्दार्थः । अकामः सर्वकामो " इतिश्लोकसम्मतिद्वितीयेन सूच्यते । प्रकरणार्थमुपसंहरति मोक्षेति, मचेतसा प्रश्ने कृते हीय कथारब्धा तन्नि- रूपणार्थम् । तेषां च भक्तिमार्गीयमुक्तेर्वक्तव्यखान्मोक्षप्रकरणनिमित्तमेवयं शुद्धयादि- प्रक्रिया कृतेत्यर्थः । तहि मोक्षप्रकरणसमेवास्यापि न कुत इति चेन्न पृथुभक्तान- साधनवेनवोक्तत्वातेन च मुक्तिनिरूपणात्तत्र चाऽस्य सकामखाद्भक्तिमागीयतद्धि- लक्षणसाच । एतदेवाह, अत इत्यनेन । यतः पृथुः सर्वकामो मोसकामयातस्त- मकरणनिरूपणाधमेयेयं मक्रिया कृतेति ज्ञायते, न तु तत्मकरणमेरेत्यर्थः ।। ११६३ ॥ कामहेतुरिति, कामनापयोजको हेतुः । कार्यमिति, तस्य साक्षात्कार्यम् ॥ ११४ ॥ तहीति, वक्ष्यमाणमकरणोपोद्धातरूपत्वे । तत्र चास्य सकामलादिति, जानसाध्ये मोऽस्स सकामत्वात् । तद्विलक्षणादिति । अधिशारविरक्षणत्वात् । एवं साश्चतुर्भिः प्रकरणायों निर्णीतः ॥११६३॥ वा + ·- २०४ चतुर्थस्कन्धार्थः।। (अ. १३) (अ. १०) एवं प्रकरणार्थमुपपाद्य प्रथमाध्याया) विचारयति साधितेति । निबन्धः-साधिता कृष्णभक्तिर्हि पुत्रे वंशेऽथवा फलेत् ॥ ११७ ॥ नोपक्षीणा गौणफलादिति तशवर्णनम् ॥ प्रकाश:-ननु ध्रुवचंगवर्णनं कुतः । न च कस्याऽन्वयाय इति प्रश्नाद् ध्रुववंश इत्येतायतैव तत्पत्तिसम्भवात् । न च पुरुषार्थलीलाया निरूप्यखाकामनिरुपणार्थम् । तथापि तद्वैग्यात्तस्य पृथुमारचरितनिरूप्यसादित्यत आह साधितेति । कृष्णपदेन भक्तिमार्गीया भक्तिः मूचिता । तस्या मुख्यं हि फलं पुरुषोत्तमस्वरूपमेव तद्भत्त्यनुत्तिश्च । तेन ब्रह्मानन्दान्तमपि फलं तस्या गौणमेव । अतो गौणं फलं साधयिसापि मुख्य कुण्ठितशक्तिर्न भवतीति ज्ञापनार्थ ध्रुचवंशवर्णनमित्यर्थः । एतेन ध्रुवभक्त्यैव तुष्टो भगवान् प्रचेतस्नु मुरत्यं पृथ्वादिषु च गौणं फलं साधितवानिति मूचितम् । अन्यथा कथमकस्मात्ताहगुपदेशं शिवः कुर्यादिति ।। ११७३ ।। ननु ज्येष्ठकनिष्ठयोवैराग्ये को हेतुस्तबाह कल्पेति । निबन्धः-कल्पोत्कलौ तस्य पुत्रौ पूर्वपश्चाद्विभेदतः ॥ ११८ ॥ मुक्तौ तस्मात्तृतीयस्य राज्यमनस्तु सप्तमः ॥ प्रकाशः-वरं प्राप्यागतस्य पूर्वानुतापन विरक्तसात्तद्दशायामुत्पन्नः कल्पोऽपि तथैवाऽ- भृत् । राज्यभोगानन्तरजातवैराग्यदशायामुत्कल इति सोपि तथा । अत । उभावपि मुक्तौ जातौ एतदेवाह पूर्वपश्चादिभेदत इति । मध्ये रागदशापामुत्पन्नो वत्सर इति तस्यैव राज्यम् । ननु कथमन्येपां निर्दोपत्वमङ्गस्य च सदोपत्वमित्याशय भगवत ऐश्वर्यादिगुणा यथासङ्ख्यं तेषु स्थिता इति तदर्शया तेषां निर्दोषत्वम् । अगस्तु सप्तम इति तद्रक्षाभावात्सदोपत्वमित्याशयवानाह, अङ्गस्त्विति । अत एवाऽमे दोपनित्तिपूर्वक स्वरूपेणैव भगवान् रक्षिप्यतीतिभावः ॥ ११ ॥ ननु तिम्मकेतुप्रभृतीनां वंशाः कुतो नोक्ता इत्याशङ्ख्याऽस्य कामप्रकरणत्वा- तशे च केराश्चिद्देवत्वेन कैपाश्चिन्मुक्तिमार्गीयत्वेनाऽमानुपयोगान्न निरूपिता इत्याह, अन्येति । निबन्धः-अन्यवंशास्तु नात्रोक्ता देवमुक्तिविभेदतः ॥ ११९ १ पूर्वनाऽधर्मकरणप्रमादादङ्गकर्तृकम् ॥ अतःपरं त्रयोदशाध्यायमभिर्विचारपन्ति एवमित्यादि तद्रक्षयेति। भगवणक्तया रक्षया 1 ·अ. सावरणभझे समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश: - तयुदेशी व्यर्थ इति चैन्मैवम, कालचक्राधिष्टावात्मनो हि वत्सरात्मक एव, स च दक्षिणायनोत्तरायणाघवयवभेदेन कश्चन कालो मुक्त्युपयोगी कश्चन कर्मोपयोगीतितदवयवदेवतारूपा एवंत इतिज्ञापनार्थसात् । तेन तस्य वत्सरात्मकत्वं समर्थितं भवति॥११९॥अङ्गकृताधर्मस्वरूपमाह पूर्वति। ययाकालं धर्मकरणाभाव. लक्षणोऽधर्मो जातस्तत्र हेतुः प्रमादः। तेन स्वभावतस्तु धार्मिक इतिसूचितम् । पूर्वनकृतस्यास्मिन् मतिफलनमागवयाइककमित्युक्तम् । अत एव तदोपरूपस्य येनस्य न होतव्यम्' इत्याएद्वोप इतिभावः ॥ ११९३ ।। तत्कार्यमाह येनेति । निवन्धः-येनाऽधर्मेण सम्बन्धो रुचिः सम्वन्ध एव च ॥१२०॥ वंशस्य धर्ममूलत्वात्पुत्रो नाऽमृत्स्वभावतः ॥ प्रकाश:-अधर्मेण मृत्युना सह सम्बन्धः । अधर्मरूपायामेव तत्पुध्यां रुचिस्त- सम्बन्धश्च तत्सम्यन्ये वा रुचिरित्यर्थः। अरुचिरितिवा। देवतानामिति शेपः॥१२॥ तस्या दोपज्ञानेनागस्य सम्बन्धाभावादेव पुत्राभाव इत्यत आह वंशस्येति । अत एवं सम्यन्यस्याऽऽवश्यकसज्ञापनाय पूर्वमेवकारो दत्तः । स्वभावत ऋतुफालीननिका- दित्ययः । तत्र हेतुः धर्ममूलत्वादिति । तद्धेतुधर्माभावथोक्त एव । अत एप सर्वमारकेण सह सम्बन्ध इतिभावः ।। १२०३ ॥ तर्थश्वमेधे कर्य मत्तिरित्यत आह दोपाभायायेति । तदवयवदेवतारूपा इति । वत्सरावयवायन मासपक्षाधिष्टातृदेवतापाः । न च ततः पूर्व केन तत्का पाजिरितिशळ्यम्। तत्त्वेन्द्रियन्यायेन मूररूपरेव तसत्सम्परेरिति ।अझकनेत्यादि। राजः कथममुद्दष्टाः प्रजा इति प्रश्नोत्तरस्य स 'पाल एव पुरुषः' इतिश्लोकेनैव पूर्तिसम्म वेप्य गोधमेधमि'त्यादिसन्दर्भस्य किं प्रयोजनमित्यागमायामाताधर्मस्वरूपताहेत्यर्थः । जान इति, अनपूर्वजन्मनि जातः । इतिमचितमिति "तस्य नीलनिधेः साधोत्रमन्यस्य महात्मन" इतिमूलपाक्ये सूचितम् । तत्कार्यमिति । अधर्मस्य दुःप्रजाजनने व्यापारभूतं कार्यम् । रुचिरिति । परिणयान्तरकरणागायोजया तस्यामामक्तिः आहेति, तस्याः सम्बन्धे मानमाह । कि मानमित्यत आहुः तत्रेत्यादि । उक्त एवेति, अस्त्येक प्राक्तनग यदिशक्त्वममज'इति वाक्ये. न सदस्यैरुत एव । अत एयति वंशहेतुभूतधर्मामापादेव । सम्बन्ध इतिजामातृत्वम्।१२०॥ * मपटक एष समायोन सम्रभाग पहेतुक पवि पदापोह मे गम्बन्धे मानमिायचं. सविस्म) ·.. चतुर्थस्कन्धार्थ । निवन्धः-दोपाभावायाऽश्वमेधः कृष्णार्थो मुक्तये तु सः ॥१२॥ वंशाभावे न मुक्तिः स्यादुभयत्र प्रयोजनात् ॥ अतो न देवागमनमुभयार्थ तथा सुतः॥ १२ ॥ 'प्रकाशः-तर्हि कुतो न देवागमनं किमर्थं वा वैष्णवयागः, अश्वमेधेनैव दोपनिहरणा- दित्यत आह कृष्णार्थ इति । " सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेघेन यजते" इतिश्रुती पाप्मतरणस्योक्तसावलस्य पाप्मादिनिवर्तकत्वं यद्यपि तथापि मर्यादायां " नाऽपुनस्य लोकोस्ति" इति श्रुतेशाभावे सा न स्यादितिभगवदर्थ- करणेनैव दोपनिवृत्तिपूर्वक शो मुक्तिश्च भवतीत्युभयत्र भयोजनसवाल- प्णार्थः स इति पूर्वेण सम्पन्यः । यतो टोपाभावार्थमेव पूर्व स कृतो न भगवदर्थों दोपश्च बलिष्ठोऽतो देवानागमनमित्याह, अत इति । ननु श्रुतेः का गतिरिति- चेदुच्यते, आधिदैविकपाप्मतरण तु भगवदर्थकृतादेव तस्माच्छुतिराह । अन्यथा अश्वमेधेन दोपनिवृति', दोपानिवृत्ती च देवायङ्गसाहित्येन तत्सम्पत्तिरित्यन्योन्याश्रयेण श्रुत्यर्थयाधप्रसङ्गात् । आधिभौतिकादेः केवलादपि भवतीतिभावः । नन्वेवं सति फर्य तादृशसुतोत्पत्तिरत आह, उभयार्थमिति । अङ्गस्य निदोंपवाय तद्दोपमा- दायोत्पन्न इति दुष्ट इत्यर्थः । वशाथै सुत इत्यर्थ । अन्यथोरुमथनेनैवास्मादेव तादृश एव कश्चिद्भवेत् । तथा च वंशो न स्यादितिभावः ॥ १२२ ॥ ननु वैष्णवचरुभवणेन जातस्य सदोपलं स्थमित्याशङ्कयाह चरोरिति । तदेव सदस्यै रीडक" पदेन सूचितम् । अन्यथा यदिह त्वमप्रज इत्येवता एवोत्तरसम्भवे 'इदगिति न वदेयु । एव सति मृत्युनामातृत्वसुनीथासम्बन्धी व्यापारीकृत्य पूर्वजन्मीनेन कारा पराधरूपेणाऽधर्मेण प्रजाया अभाव इति फर ति । तहीति । मृत्युजामातृत्वादिना अधर्मससर्गे सति । दोपाभावायेति अधर्मसम्बधदोपनिवृत्तये । आधिदैविपाप्मतरणमिति । मुक्तिप्रतिवधकपाप्मतरणम् । दोपनित्तिरिति, देवागमनप्रतिबन्धकदोपनिवृत्ति । आधिभौतिकादरित, एतजन्मीनस्य कायिकादिभेदेन त्रिविधस्य । केवलादिति, पाप्मनिर्हरणार्थात् । तथा च, दोपस्य पूर्वनन्मीनतयाऽऽध्यात्मिक्त्वेन बलिष्ठत्वादश्वमेधेन तस्यानपायाद्देवानामनागमनमितिभाव सिद्धयति । नवं सतीत्यादि। सदस्यवाक्येषु .

·२० (अ. १३-१४) सावरणमङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थपकरणे निवन्धः-चरोः फलं पौत्रेऽभूदोपः पुत्रे प्रतिष्ठितः ।। शीघ्र मुक्तिस्तथा वंशो दोपाभावश्च सिद्धयति ॥ १२३ ॥ प्रकाश:-दीपचरुफलयोमियोविरोधेनकत्राऽसम्मयेनाना चाङ्गदोपामावस्यावश्य- श्यकत्वेन दोपः पुने चरोः फल पौने प्रतिष्ठितमभूदित्यर्थः । एवं सति को विशेष इत्यत आह शीघमिति । पुत्रदोष्टपेन शीघ्रं वैराग्याच्छीघं मुक्तिः ॥ १२ ॥ ननु पुत्रे सति तदन्वेषणं कुत इत्यत आह, सशास्त्रेति । निबन्धः-सशास्त्रागमनाल्लोकै रक्षकाभावतोऽपि हि ॥ अन्वेषणमुपेक्षा तु ऋषीणाममुक्तये ॥१२॥ हेतुस्त्वनेन संसिद्धः सर्वेषां कामना प्रति ॥ १२४३ ॥ प्रकाश:- शासनं शास्त्रं मजानुशासनलक्षणो राजधर्म इतियात् । राजा हि त्याग कुर्वन् पुत्रे तं धर्म स्थापयित्वा गच्छति । तेनैव च तस्य राजत्वं भवति । अगस्य च तदकरणेन उत्सहितस्यैय गमनादन्येपणमितिसम्बन्धः । ननु युद्धनिहतपिद- राज्यवदस्याऽप्यावश्यकत्येन पुत्राय राज्यदानमेवोचितम्, न तदन्नपणमित्यत आइ रक्षकाभावत इति। वेनस्यारतकसेन ज्ञानादितिभावः । ननु ऋषीणाम- लौकिकज्ञानवत्वेन कुतो नाइज्ञापनमित्यत आह, उपेक्षेति । 'आगत्य तादृशाय राज्यदाने तत्कृतप्रजादोहादिदोपेणागस्यापि दोपसम्भयेन मुक्तिर्न स्यात्स्वयं राज्यकर- णेपि तथेति तदर्थं तथेत्यर्थः ॥१२४॥अध्यायार्थमुपसंहरति हेतुस्त्विति ॥१२४३ ॥ (भ०१४) द्वितीयाध्यायाथै विचारयस्तत्र भृग्वादीनां सर्वज्ञत्येन वेनकृत- भाव्युपद्रवाभिज्ञवात्तदव (तत्कृतमजानाशदर्शनेन) तर्वादिमयनमेव युक्तं न तु तादृशाय राज्यदानमित्याशङ्कयाह, अन्यथासिद्धीति सार्धेन । "आराधितो यथैवैप तथा पुंसां फलोदय " इतिवाक्यशेपश्रवणादपत्यदेवहविहणरूप- कार्यद्वयार्थत्वेन निप्पद्यमानो वैष्णक्यागो, 'यस्यैषा यज्ञे प्रायश्चिचिः क्रियत इष्ट्या यसीयान् भवती तिवाक्यशेपासायश्चित्तत्वेन पर्यवसित इति । तेनाध्यामिके पापे निवृत्ते तादृशमुतोत्पचिरित्याशङ्कायामाहत्यर्थः । उभयामिति । यतो विष्णुयागः स्वदोपाभावार्थ पुत्रार्थ च । अन्यधेत्यादि, यागस्य पुत्रमानार्थले आमादेव निपादतुल्यः कोपि स्यात्तथा सति मुक्त गुपयोगी वंशो न सादित्यर्थः ॥ १२४३ ।। एवमष्टमित्रयोदशाध्यायो विचारितः । विचारयनिति पडिविचारयन् । 1 कथ ·२०८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. १४) निवन्धः अन्यथासिद्धिशङ्कायां वारणायोपपत्तये ॥ १२५ ॥ सर्वज्ञा भृगुमुख्या हि मातृमात्रार्घसम्मतम् ॥ वेनं तु भूपतिं चक्रुर्ज्ञात्वा पूर्वाधनिष्कृतिम् ॥ १२६ ॥ प्रकाशातदनभिपेकेण तत्कृतमजानाशादर्शनेन मयनेन पूर्वाध्यायोक्तसनकामनाहेतु- भृतरक्षकाभावेऽन्यथासिन्डिगङ्का स्यात्तढारणाय वेनं भूपति चरितिसम्बन्धः। सामान्य हेतुमुक्त्वा विशेषमाद्द, उपपत्तय इति। अयमर्थः । वीरस्य तस्याऽभू यां मथनासम्भवेनाऽकृतद्रोहे च तस्मिंस्तथापर्तुमयुक्तत्वेन लोकेचा पकीर्तिसम्भोन सर्वमयथा स्यादित्यनिमसर्व कार्योपपत्तये सर्वज्ञत्वेन तथैव भगवदवतारा दिकं ज्ञात्वा तथा चकुरिति । तथापि तत्कालीनधर्मनाशेऽप्यसहिष्णुत्वेन तेषामसम्मतिरेवेतिज्ञापनार्थं मातृमात्रार्ध. सम्मतमित्युक्तम् । मातुरेव सम्मतम् । तत्रापि न सर्वात्मनेत्यर्थः । तहि कोऽभिप्राय ऋपीणामित्यत आह ज्ञात्वेति । स्वकार्यकरणेना यस्योपक्षयं ज्ञात्वेत्यर्थः। अन्यथा तवंश एवाऽनुवर्ततेतिभावः । अस्त्यस्मिन्नंशयं राजांगी दीपांशश्च । तुशब्देन दोपांशो व्यवच्छिद्यते । तथा च राजांशमादायाऽभिषेको युक्त इति हिशब्दार्थः॥१२६|| तथापि दोपस्यैवोग्रत्वात्तत्कार्यमवाभूदित्याह धर्महानिरिति । निवन्धः धर्महानिस्ततोऽप्यासीत्कामानर्थश्च सूचितः॥ अधर्मस्थापन कार्य धर्माभावे स्वतो हि तत् ॥१२७॥ प्रकाश:-ततः, अभिपिक्तराजांशादपोत्यर्थः । सर्वकामस्वरूपनिरूपणे लोकोपद्रव- निरूपणेन कामस्याऽनयतापि मचिता। "एते पञ्चदशानर्थाः" इतिवाक्यात् । उक्तसमुच्चयार्थश्वः । अध्यायामप्यनुवदन् दोपस्या साधारण कार्यमाह, अधर्मति । ननु 'न यष्टव्यमित्यादिना धर्मयाध एवोक्तो न त्वधर्मोपी यत आह धर्माभाव इति । धर्मणैव हि धर्मरक्षा तदभावे तथावं युक्तमेवेत्युपपत्ति हिशब्देनाह ॥ १२७ ।। तेन लौकिकालौकिकनाग जातं इत्याह, उपद्रव इति । निवन्धः उपद्रवो धर्महानिस्तस्माद्वयमभन्महत् ।। आधिक्यदोपाभावाय स्वकृतत्वान्निवारणम् । १२८॥ माशादर्शनेनेति, अत्र नाशादर्शने उरुमथनेनेत्येतदपेक्षितमितिप्रतिभाति । सिद्धीति, मथनम्यान्यथासिद्धिम् । पूर्वापनिप्कृती हेतु व्याकुर्वन्ति, स्वकार्य करणेनेति । ॥ १२७॥ १२८॥ n अन्यथा ·+ . (स..१४) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशः-तस्मादधर्मस्थापनादित्यर्थः । अराजकदशातोप्यऽधिकमितिज्ञापनाय मह- दिति । तस्याधिवये लोकानामन्त करणनिष्ठोऽपि धों गच्छेदिति तदभावाय निवारणवाक्यानि मुनीनामित्याह, आधिक्येति । ननु मुनीनां सर्वज्ञत्वेन तदायहस्यापि ज्ञानात्कुतो निवारणे प्रवृत्तिरित्यत आह स्वकृतत्वादिति । वेनराजस्य स्वकृतत्वात "कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः" इतिन्यायेन तद्दोपः स्वस्मिन्नप्यागच्छेत्तद्धारणे स दोपो गच्छतीति तथाकरणमित्यर्थः ॥१२८॥ ननु " नराणां च नरेन्द्रोहम्" " यदसौं लोकपालानां विभयोनः स्वतेजसा" इत्यादिवाक्यसम्मत्या पेनोक्तो धर्म एवेत्यत आह अधर्मति । निवन्धः-अधर्मकरणायैव च्छलवाक्यपरिग्रहः ॥ अयमेव हि पापण्डो लेशेनाऽखिलवाधनम् ॥ १२९ ॥ प्रकाश:-विभैरतु देवाहेलनमुपदिष्टम् । धर्मरक्षार्थ तसिँस्तत्सानिध्यार्थ च । स तु सर्वेषां मन्येव सस्वान्मयागेनैव तत्सन्मानने भविष्यतीति अधर्मशाखारूपेण छलेना धर्म- करणार्थमेवतद्वाक्यं परिगृहीतवामित्यर्थः । विभूतिस्थवाक्यं ज्यादिधर्मकरणेनाऽऽवि- हेश्वरांशपरम् । अत एवेन्द्रपदम्। तेन न तत्सम्मतिरितिभावः । अस्तु वाऽभिषेकमात्रेणैव देवसान्निध्य तथापि तदुक्तस्त्वधर्म एवेति वक्तुमधर्मलक्षणमाह अयमिति । यथा न हिस्यात्सर्वभूतानि" इतिश्रुतिलेशेनाऽखिलश्रुतिकर्मकाण्डस्य वाधनं कृत्वा क्रियमाणधर्मस्याऽपि पापण्डत्वमेव वाद्यानाम् । तथा देवतेजोलेशेन स्वनिष्ठेना- खिलतद्धाधनमित्यस्यापि पापण्डत्वादधर्मत्वमेवेत्यर्थः ।। १२९ ॥ राजहननस्य दोपावहत्वमाशङ्कयाह यथा पूर्वस्येति । निबन्धः-यथा पूर्वस्य करणान्मारणेऽपि न दूषणम् ॥ मथनं ज्ञानतो युक्तमदोषायाऽधमाडके ॥ १३० ॥ प्रकाश:--"स एप जीवन खलु सम्परेतः इति वाक्याद्धननापूर्वमपि तस्य जीवनमृत- वापीणां तथा करणं न दोपायेत्यर्थः । ननु मृतदेहस्याऽमङ्गलस्य मथनं राजवंशार्थमयुक्तं मनीपितोत्पत्त्यसम्भवाच । न हि जलमधनेनाऽग्निसम्भव इत्यत आह, मधनं ज्ञानत इति । तस्मिन् राजांशसत्वनिर्धारण बहिस्तिरोहितमन्तवतन्यमस्तीति ऋषीणां ज्ञानाद्भाव्यर्थज्ञानाञ्च तयुक्तमित्यर्थः । एते नकदे त्यारभ्य श्लोकाटकावान्तर- मकरणार्थ उक्तः । पूर्वमूरुमथनेन तेषामज्ञानमागच तत्र हेतुमाह, अदोपायेति । अस्तु वेति यदसौ लोकपालानामितिवाक्यादस्तु वा ॥ १२९॥ 6 ·२१० चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ १५-१६) सदोपस्य मथने पुनः स एव दोपो भगवटनासम्भवति ज्ञाता टोपाभावाय । "उर्व वै पुस्पस्य नाभ्य मेभ्यमचीनममेध्यम्" इतिश्रुतेर्दोपाश्रयखात्तदास्प तय तथावरणमित्यर्थः ।। १३० ॥ वाहुमथने हेतुमाह क्षत्रियत्वेति । निवन्धः-क्षत्रियत्वप्रसिद्ध्यर्थ कामे वाह्वोस्तु मन्यनम् ॥ अप्राकृतत्वसिद्धयर्थमाविर्भावो हरेस्तनौ ॥ १३१ ॥ प्रकाश:--हृदयादिमधने नारायणवत्स्वातन येणावतारे चर्मरक्षासम्भवेऽप्यक्षत्रियत्वेन तवशारक्षा स्यादिति तसिद्धयर्थ क्षानर्माधारसामथनमित्यर्थः । तुशब्देन पूर्ववत्स- दोपत्व व्यावृत्तम् । ननु वाहोर्मथने को हेतुस्तबाह काम इति । कामप्रकरणे सतीत्यर्थः । कामस्य मिथुनसायलादितिभावः। अथवा काम इति निमित्तसप्तमी। तथा च कामनिमित्तं स्वकामसिद्धयर्थमित्यर्थः । राज्ञां याहुभ्यामेव कामपूरणमिति तथा। '(अ.१५-२६) तहि लोकरक्षाय तत्पुत्रमात्रापेक्षाया भगवत्यादुर्भाय को हेतुः तस्याश्च तावतैव सम्भवादित्यत आह, अप्राकृतत्वेति । प्राकृतत्वे माकृतराजगुणत्वेनतर्मपिता व्यापादित इति ज्ञासा प्रजामु उपमेव कुर्यादिति नेष्टसिद्धिः स्यात् । अतस्तदभावाय पृथो- स्तनौ हरेराविर्भाव इत्यर्थः । एव चा प्राकृतगुणवत्तेन सर्वेष्टसिद्धिरितिभावः ॥१३॥ अभिषेक्सम्पन्धिकृतिकप्युक्त्योः प्रयोजनमाह कृतीति । निवन्धः-कृत्युक्तिभ्यां गुणोद्रेको वारणं च गुणाय हि ॥ कामपूरणसम्बन्धात्प्रसादोऽन्यत्र कीर्तितः॥१३२॥ भविष्यमुक्तं बोधाय ह्याद्यशेपरवमन्ययोः । १३२३ ॥ प्रकाश.-उद्रेका सहजानामेव राज्यगुणानां तत्कृत्या वाचा चाधिस्य जातमित्यर्थः । पृथुकृतमृतादिवारणं च तथा । क्षुद्रो हि समझ स्तावयति । महास्तु रजत इति भगवदावेशात्तथात्व युक्तमिति हिशब्देनाह । ननु स्वस्मिन्कृपया रक्षार्थमाविर्भावमनुक्सा रोष तन्निरूपणं मुनिभिः सूतादिभिर्वा कृत इत्यत आइ एव बाहोस्त मन्यनमित्यन्तै पइभिश्चतुर्दशाध्यायो विचारितः, डाभ्या पञ्चदापोडशयोरर्यमाहुः तर्हि लोरेत्यादि ॥११॥ अभिगेरसम्पन्धिकृतिप्युक्त्योरित्यादि। ननु यज्ञरूपे द्रस्यापि रक्षार्थावतारत्वानतावान्सम्भ्रम छुतोत्रेत्याकामाया "तस्मै जहार धनद" इत्याद्युक्तदेवादिकृतिपोडशारम्भीयर्युक्त्यो प्रयोजन माहेत्यर्थ । तत्कृत्येत्यादि । तथाचेन्द्रापेक्षयात्राधिक्यबोधनाय तदित्यर्थ । स्वस्मिन् कृपयेति, मुन्यादिषु कृपया । तन्निरूपणमिति, कृपया प्रसादनिरूपणम् । एवं पोडशभिश्चतुरध्यायी- विचारणाविर्भावप्रकरण विचारितम् ।

·(अ. १७-१८-१९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २११ कामेति । कामपूरणलक्षणः सम्बन्धो लोकेप्येवेति तेप्येवाऽनुरअनादिरूपः प्रसाद उक्त इत्यर्थः ।।१३।। मुनीनां स्वतोऽकथनेऽप्ययमेव हेतुरितिज्ञेयम् । वोधाय आवेशो- दोधायेत्यर्थः । दोहनादिभविष्यस्याऽऽविष्टकार्यत्वादितिभावः। इदमेव हिशब्देन सूच्यते । ननु मृतस्य पौराणशानवायेन भविष्यज्ञानं युक्तं न तु मागधवन्दिनोरित्यत आह, आद्येति । आद्यः सूतः । शेपरवमुपजीवकत्वं तत्पश्चाद्भादेन कथकत्वमिति यावत् । अन्ययोर्मागधयन्दिनोः ॥ १३२३ ॥ (अ. १७-२८) ननु पृथुचरित्रस्य पूर्वमेवोपक्रान्तस्वान्मैत्रेयस्याऽतूष्णींम्भापि मध्ये विदुरमनोऽयुक्त इत्याशङ्कायोपक्रान्तत्वेपि विदुरस्य वैष्णवत्तेनाऽलौकिकानिष्भगव- चरित्रस्यैव मुख्यतया श्रोतव्यत्वेन को वेद मैत्रेयः सामान्यचरित्रमेव वदेदित्याशङ्काय विशेषपश्न इत्याशङ्कयाह, अलौकिक इति । निवन्धः-अलौकिक हि सम्प्रश्नो ज्ञात्वैप्यं तत्तथाऽकरोत् ॥१३३॥ आविष्टकृतिरेपा हि सर्वमेतेन सिद्ध्यति ॥ १३३ ॥ प्रकाश:- ननु देवत्वेन स्त्रीत्वेन सर्वोपजीव्यत्वेन च भुवो मारणोद्योगो न युक्त इत्यत आह, ज्ञात्वेति । एवं कृते भयेन गोरूपधारणे सर्व कार्य भविष्यतीति सर्वमागामि ज्ञासा तत्कामपरणं प्रजानां तथा शरसन्धानेनाऽकरोदित्यर्थः ॥१३३॥ तथा कृतिसामर्थ्य उपपत्तिमाह, आविप्टेति । ननु ऋप्यादीनां तथा सामर्थ्य फयं तत्रायेशाभावादित्यत आह, सर्वमिति । अनेनवाशेनेत्यर्थः । अत एव मूले 'पृथुभाषिता'मित्युक्तम् ॥१३३३॥ (अ १९) एवं पूर्व सर्व कामपूरणप्रकरण निरूप्य स्वकामसाधनप्रकरणं विचारयस्तन प्रथमतोऽश्वमेघस्य तत्रापि शतावधिकस्य करणे को हेतु रित्याशङ्कय तत्र हेतुमाह स्वकाम्यानामिति । निवन्धः-स्वकाम्यानां हि सर्वेषां शुद्विराद्या तदुद्भवे ॥१३॥ अश्वमेधान्न चाऽन्यद्धि शतानाऽस्त्यधिका कृतिः ।।१३४३॥ मकाश:--स्वकाम्यानां सर्वपां पदार्थानां मध्ये आद्या मधमतः कामविपपा अतः परमध्यायविशिष्टं सर्वकाममकरण विचारयन्त एफैन सप्तदगाष्टादश- योरर्थमाहुः ननु पृथुचरित्रेत्यादि । अतः परं सार्दोनविंशतिभिः स्वकामपारण विचारयन्तः सादः पइभिरून- विशाध्यायं विचारयन्ति, एवं सर्वेत्यादि ।

·.. चतुर्थस्कन्धार्थः । शृद्धिरित्यर्थः । शुद्धो हि यत्करोति तत्सिद्धयति । अतस्तत्सिद्धयर्थं कि कार्यमित्य पेक्षायां सर्वस्य वा एपा मायश्चित्तिः । "सर्वस्य भेषजम्" इतिश्रुतेः । कामसाधन- शुद्धयुद्भये खश्चमेधादन्यत्साधनं कर्म न सम्भवतीत्यश्वमेधकरणमितिशेषः । शुद्धयर्थ- मश्वमेधानां शतादधिका कृति उपेक्षितास्तीति तावत्करणमित्यर्थः ।।१३४॥ ननु " ततः सप्तम आकृत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत" इति वाफ्याकलाव- तारत्वेनाऽस्यन्द्रस्य विघ्नकरणमयुक्तमित्यत आह पूर्ण इति । निवन्धः-पूर्ण पाक्षिकदोपत्वाद्यज्ञेन विनिवारणम् ॥ १३५॥ निवन्धः-निष्कामत्वादागमनमुत्तमत्वाद्धरेः स्वकैः ॥ तस्मात्सर्वगुणोद्भेदस्तेन सर्वोत्तमो मखः ॥ १३६ ।। प्रकाशा- इन्द्रत्वे हि दयं मयोजकं शताश्वमेधित्वं सफामत्वं च । अत्र सकामवाभावेपि शतसङ्ग्याक पूर्ण तस्मिन् जाते पक्षे इन्द्रत्वमधुनैव भवेत्तच्च विरद्धमिति पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इतिन्यायाद्यज्ञनाम्नेन्द्रेणाऽभ्वहरणरूपं निवारण कृतमित्यर्थः। ससेवकभगवदागमने हेतुं वदन् पक्षे सिद्धिमेय साधयति निष्कामत्वादिति । उत्तम- त्वाद्भक्तवादित्यर्थः । तथा च निष्कामत्वाद्धरेरागमनमुत्तमलास्वकैः सहेतियोजना। सर्वेषां भगवद्गुणानामैश्वर्यादीनां सर्वेषां ब्रह्मादीनां राजसतामससाच्चिकैस्तन्मिश्र- निर्गुणानां भक्तानां च गुणानामुछेदः माकट्यं यत्रेति तथा । एतेनेन्द्रसस्य फर्मफलत्वेन कर्मणस्तृल्यत्वेन च स्वस्य च माप्तफलसात्स्योपमर्दकलशङ्का फयमिन्द्रस्येति निरस्तम् । उक्तरीत्या अतुल्यकर्मवादितिभावः ।। १३६ ।। निवन्धः-राज्यस्य दोपरूपत्वात्सिद्धे धर्म महेन्द्रताम् ।। इच्छेदिति हि पापण्डाः सृष्टा ये शिते मखे ॥ १३७ ।। लोके पापप्रवृद्धयापि राजा स्वर्ग न गच्छति ॥ इति बुद्ध्या तथा चके द्वेपेण सुतरां तथा ॥ १३॥ चित्ताशुद्धिढा तस्मादती ब्रह्मनिवारणम् ॥ प्रकाशानन्यस्वे तयापि धर्मरक्षकरेन तस्य तन्नागपापण्डमचारणं वेषधारणेन बुन इत्यत आह मिडे धर्म इति । यथा कयभिच ब्रह्मणो पापैरश्वमेघा- मिद्धावपि नद्धम मिळे नथामिन्ध्येत्तदापि स टोप इति पापण्डाः सृष्टा पक्ष इनि, गताधमेधमाकरणम्य प्रयोजकत्रपक्षे । माधयतीति, अतस्तदेव हि फलं कामामारेशि सिद्धग्नीनिन्यायारमाधयति । मइति द्वीन्द्रापतिरूपः ।

·(अ. १९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
२१३
इत्यर्थः । ननूक्तं निष्कामसमतोऽतिशुद्धान्तःकरणे कथं तदिच्छाशङ्केत्यत आह
राज्यस्येति। एकदोपसत्वेन योग्यता निरूपिता तेनायिमदोपोत्पत्तिशङ्केति-
भावः । ततः किमत आह यैरिति । यः पापण्डै रुत्पनैरव मखनाशे सति
कारणाभावादेव राजा स्वर्ग न गच्छति । पश्चात्मचारे लोके पापद्धौ तत्पापस्य
राज्ञि सङ्क्रमणेनाऽपि तथेतिप्रकारिकया बुद्धया तथाऽकरोत् । ननु मुहुः
माचुर्यकरणे को हेतुस्तबाह देपेणेति। वारदयकरणेऽप्यनिवृत्ती यागस्य मत्स्थानमेव
जिघृक्षतीति ज्ञानेन द्वेपे जाते तेन सुतरां पापण्डप्रवृत्तिं कृतवानित्यर्थः। अत एव
पृथोश्चित्ताशुद्धिर्जाता । तस्मिन्द्वेपरूपा मारणावधिका । ब्रह्मसन्धानेप्यगमनाद् दृढा ।
अतइति । यतश्चित्तशुद्धिनिमित्त क्रियमाणे यागे पूर्वरीत्योत्तरोत्तरं चित्ताशुद्धिरेवाऽतो
ब्रह्मणा यागस्य निवारण कृतमित्यर्थ ॥ १३७ ॥ १३८३ ।।
ननु ब्राह्मणानामपि सर्वज्ञवाब्रह्मवत्स्वत एव निवारण युक्तम् । तत्कथं
वधोद्योग इत्यत आह ब्राह्मणानामिति ।
निबन्धः-ब्राह्मणानां वधोद्योगो मखरक्षार्थमेव हि ॥ १३९॥
पश्चात्सिद्विब्रह्मवाक्यादेकन्यूनेऽपि साड़ता ॥
शवयैव न पूर्णत्वमनुज्ञातें शुचिस्ततः ॥ १० ॥
प्रकाश:--मखनाशकामूलकपापण्डमूलसादस्य यधे समूलरूपापण्डनाशेन मखरक्षा
भविष्यतीति तथा । एक्कारेण पृथुवदेतेषामपि चित्ताशुद्धया द्वेषेण तथाकृतिशङ्का
। निवारिता । तत्सम्पादकत्वात्तद्रक्षण युक्तमिति हिशब्दार्थः । ननु तदमारणात्पापण्डा-
नामुत्पत्या च पूर्वकृतानामपि यज्ञानां सर्वथा नाश इत्यत आह पश्चादिति ।
अविरामानन्तरं चास्यागीकारानन्तरं या। तत्र हेतुः ब्रह्मेति। "पृथुकीत
पृथो यात्तकोनशतक्रतुः” इतिवाक्याघज्ञानां सिद्धिरित्यर्थः। एवमपि शताश्वमेध-
दीक्षाया अपूर्णत्वेन निरङ्गत्वान्न तैः फलमित्यत आह एकेति। ब्रह्मवाक्यादियुभयनाऽनु-
पज्यते । तथा च "माऽस्मिन्महाराज कृथाः स्म चिन्ताम्" इति ब्रह्मवाक्या-
देकन्यूनेऽप्येकोनाश्वमेधशते सागतेत्यर्थः । ननु साङ्गतानुज्ञावन्छतपूर्तिस्य कुतो
नोक्तत्यत आह शङ्कयेति । स तथा सति तस्मिन्निन्द्रे दोपदृष्टिसादयं स्वयमेवेन्द्रो
भोदितिशयेत्यर्थः । अभ्यायार्थमुपसंहरन् फलितमाह सुचिरिति ॥१४॥
ततः किमिति पापण्डनिर्माणत किम्। अत एवेति पापण्डनिर्माणादेव । ब्रह्मसन्धान
इति, ब्रह्मणा क्रियमाणे सन्धाने। तत्सम्पादत्वात्तद्रक्षण युक्तमिति, ब्राह्मणाना
यज्ञसम्पादकत्वायजरक्षण युक्तम् ॥ ४० ॥

·चतुर्थ स्कन्धार्थः। (अ.२०) (अ. २०) अग्रिमाध्याया) विचारयन् भगवदुक्तौ हेतुभून भगवचार्य- माह तत्रेति। निवन्धः-तत्रैवाऽऽसक्तचित्तस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥ इति कृष्णः स्वयं प्राह युक्तिपूर्व हि तं मितम् ॥१४१॥ प्रकाशा--ब्रह्मणा कृतेपि सन्धाने देपागमने कर्मासक्तेरेव 'प्रयोजकसाकर्मणां च स्वतः कार्यतश्च क्षोभजनकत्वाच्छान्त्यभावेऽग्रिमज्ञानानधिकारः स्यादिति तनिट- स्यर्थे युक्तिपूर्वकं माहेत्यर्थः । फलरूपेणैव साधनासक्तिनिवारयितुं शक्येति ज्ञाप- नाय कृष्णपदम् । अत एव यज्ञनिवारणवदने ज्ञानोपदेशवच्चान्येनैव न वोधन- मपि । अशेपोक्तौ सग्रिमज्ञानोपदेशवैयापातादधुनैव च मुक्तिसम्भवादितरकार्या- सिद्धिः स्यादिति मितं माह । यावत्कर्मासक्तिनिवारणोपयोगि तावदेवेत्यर्थः । कर्मणां विहितत्वेन तदासक्तिनिवारणमस्याऽहितमित्याशङ्काय्युदासाय हितपदम् । तेन पुष्टिमार्गेऽस्य प्रवेशनं सूचितम् । अत एव यागविघ्नोपोतिभावः ॥ ११ ॥ ननु वाक्यैरेव द्वेपहेलपगमे पुनरिन्द्रेण सह सन्धान व्यर्थमित्यत आह वैमनस्येति । निवन्धः-वैमनस्य निवृत्त्यर्थ सन्धानं छन्दनं वरे ॥ शुद्धिसीमाविबुद्धयर्थ स्तोत्रं तस्यास्तु वोधकम् ॥ १४२ ॥ प्रकाश:--द्वेषाभावेपि मनसोऽमेलनेन प्रीत्यभावे कालान्तरे पुनरुद्गतः स्यादिति तमित्यर्थमुभयोः सन्धानमित्यर्थः । ननु भगवतस्तदयज्ञत्वेऽपि "बरं च मत्कश्चन" इति वचनं कुत इत्यत आह छन्दन मिति । शुद्धेरन्तःकरण- शुद्धेर्या सीमा मर्यादा कियती शुद्धिः सम्पन्ना सम्पूर्णा न वेति यावत् । तद्वोधार्थमन्येपालीलया स्वस्य च वरे छन्दनमुक्तमित्यर्थः । अत एव तस्याः शुद्धोधक स्तोत्रम निरूपितमित्याह स्तोत्रमिति । तुनाऽलाशुद्धियोधनपक्षो व्याहत्तः ॥१४॥ एवं साः पइभिरूनविंशाध्यायं विचार्य चतुर्भिर्विशाध्याय विचारयन्ति। भग्रिमेत्यादि। उपागमन इति, “ मघोनापि सन्दध" इतिवाक्ये च शब्देन समुच्चय- लाभादपेयर्यमिति तत्प्रयोगः सन्धाने गर्हाबोधनार्थः । सा च द्वेपानपगम इति तथोक्तम् | अन्येनैवेति, युक्तिविशेषेणैव ॥ १४१ ॥ १४२ ॥ .

·(प्रकरणार्थ) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
निवन्धः-अत एव वरो दत्तो भक्तिराशंसितं तु यत् ।।
राज्यभोगादिसिद्ध्यर्थ मर्यादापालनाय च ॥ १३ ॥
प्रकाश-अत एवेति। यतः कारणात्तयोग्या शुद्धिर्शाताऽतो भक्तिलक्षणो वरों दत्त
इत्यर्थः । अन्यच्च यटाशं सितं पृथोः स्वस्य च तदपि दत्तम्। शुद्धान्तःकरणस्य
प्राप्तभक्तोरन्यदानमनुचितमित्याशङ्कच तत्र हेतुमाह राज्येति । क्लभक्तिदाने
राज्यभोगमेव न कुर्यातस्याश्च स्वतन्त्रत्वान्मर्यादां च न पारयेत्तथा चावतारवैयध्ये
स्यादितिभावः ॥ १४३ ॥
नावावेशेन मर्यादापारनादिकं सेत्स्यत्यावेशवता च भक्तिरित्युभयसम्मये
कुतो न तथेत्याशय भक्तर्दुभत्वं वक्तुं तत्साधनोन्याइ सत्सङ्ग इति ।
निबन्धः--सत्सङ्गे सर्वविज्ञाने त्यागसाधनसेवया ॥
अतिनिष्ठां गतस्यैव भक्तिर्भवति नाऽ.यथा ॥ १४॥
अत एवातिसौभाग्यवर्णनं तत्परस्य हि ॥
प्रकाश:-पूर्व सत्सङ्गे जाते तदुपदेशेन सर्वतय विज्ञाने च जाते त्यागसाधनानां
फलाननुसन्धानेन कृतयथोतकर्मणां ब्रह्मसात्करणदोपदर्शनपूर्वकं चिपयानासत्ति-
प्रभृतीनां सेवया निरन्तरकरणेन वैराग्ये जातेऽपि भगवदाज्ञापरिपालनाय तदधीनतया
सर्वकरणेनाऽतिशयितां निष्ठा प्राप्तस्यैव भक्तिर्भवतीत्यर्थः । “ राजन्मयि भक्तिरस्तु
ते" इतिभगवद्वाक्येऽप्येतदेव तात्पर्यविपय इति केयम् । नचैवं वरस्याऽप्रयोजयत्वं
साधनसम्पत्तावपि तदनुग्रहमन्तरेण भत्त्यनुत्पत्तेः । न चाऽऽवश्यकत्वालायवाचाऽनु-
यह एवाऽस्तु कृतं साधनैरितिवाच्यम् । तेषां स्वरूपयोग्यतासम्पादकखाद । दृश्यते
हि सहकारियोग्यतायां सत्यामपि स्वरूपयोग्यताभावे कार्यानुत्पत्निः शिलाशेफलादिषु,
तस्यामपि सत्यां तदभावे कार्याभावः कुमूलस्थत्रीहिषु । ननु नेतरसापेसतानुग्रह
इति चेत्सत्यम् । भगवानेव भक्तिदित्साया तामी स्वरूपयोग्यता सम्पाद्य
ताशानुग्रह फरोति । अत एव "यम निनीपति" इत्यादिश्रुतिः ॥१४॥
(अ.१) फिश्च । भगवत्यपि वरेणैव सबै यदि भगवटिन्छा तथा स्यादन
च कार्यादेव तथेच्छेतिज्ञायत इति वक्तुं कार्यमेवाह, अत एवेति । तत्परस्य
तदनुग्रहमन्तरेणेति, वररूपानुग्रह विना। अत एवेति, पचित्सापेक्षोनुग्रह.
झविधानपेक्षस्तस्मादेव ॥ १४४३ ।।
एवं चतुर्मिर्षिमाध्याय विचार्य सार्दाभ्यामकविंशाध्यायार्थमाहः, पिञ्चस्मादि ॥११॥

·२१६ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २१-२२.) भक्तिपरस्येत्यर्थः । भगवद्दत्तलायुक्तमिति हिशब्दः ॥ १४४३ ॥ वर्णनमयोजनमाह भोगायेति। निवन्धः-भोगाय धर्मस्त्रेधा हि यज्ञरक्षोपदेशनैः॥ १४५ ॥ मध्यमः सिद्ध एवास्ति तथाऽऽद्यस्यानुवर्णनम् ॥ प्रकाश:- भगवता दत्तखाद्भोगोऽस्य जात इति ज्ञापनायेत्यर्थः । स्वधर्माध्याय विचारयन् प्रथमतस्तादुद्देशपूर्व मैदानाह धर्म इति । रक्षाया विशेषत अनिरूपणे हेतुमाह मध्यम इति । ननु यज्ञस्याऽपि पूर्वमेव सिद्धखात्कयं पुनर्निरूपणमत आह तयेति । तयाभूतस्य पूर्वसिद्धस्याप्याद्यस्य यज्ञस्य मध्ये पापण्डमचारेणास्मिन् यज्ञाभावशङ्काव्युदासायाऽनुवर्तमानत्वेन वर्णनमित्यर्थः ॥ १४२३ ॥ । ननु 'तत्मजामतृपिष्टार्थमिति श्लोकेनैवोपदेशसिद्धपहुधोक्तौ कि प्रयोजनमत आ६ पापण्डेति सर्वसम्मतीति । निवन्धः-पापण्डमतिनाशाय बोधनं बहुधोक्तिभिः ॥ १६ ॥ सर्वसम्मतिसिद्ध्यर्थं तेषां प्रत्युत्तरं मतम् ॥ प्रकाश:-येपामेव पापण्डमोहस्नेपामेव पृथुवचने वसम्मत्या सर्वपां सम्मतिसिद्धी सिद्धस्तदमोह इति सर्वसम्मतेः सिद्धयर्थं तेपां तदित्यर्थः । यहा लोकाः साधारणा हि ऋषिवाश्यमेव प्रमाणत्वेन मन्यन्ते, अतः पृथुवचनेपि ऋषिसम्मति विना न विश्वासः। तथा च सर्वेषां लोकानां पृथुवाश्ये सम्मतिसिद्धयर्थं तेपामृपीणां प्रत्युत्तरं पy प्रतीत्यर्थः। तर हेतुः मतमिति । यतः सर्वपामृप्युत्तरं मतं सम्मतमित्यर्थः ।।१४६३ ।। (अ. २२) ननु प्रचेतसामिय मोक्षसाधनत्येन भत्तपुपदेष्टनारदादेरेव फयमस्यापि न सह इत्पन आह कामप्रकरणादिति । निबन्धः-कामप्रकरणाज्ज्ञाने मार्गभक्तिप्रसिद्धये ॥ १७ ॥ अनुदण्डान् ज्ञानसिद्वान् सनकादीन् ददर्श सः ॥ साभ्यां द्वाविंशाध्यापार्यमाहु, ननुमचेतसामित्यादि । अनुदण्डानिति, भक्तमिदान् । तथा च तेषां साक्षान्मुक्तिसाधकचेन मत्यननुभवाचथा कथनमितिभावः ।

·(अ.२२) सावरणभन्ने सरकारी श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:- कामप्रकरणाज्ज्ञानसिद्धान् सनकादीन् ददतिसम्बन्धः । प्रयोजनमाह ज्ञान इति । ज्ञाननिमित्तमित्यर्थः । मार्गरूपा इष्टार्थापिका साधनस्पतियावत् । तादृश्या भक्तेः प्रकर्षण सिद्धय इत्ययः ॥१४७॥ ज्ञानसाधनत्वेनेव भक्तिकथने हेतुभूत विशेषमाइ, अनुद्दण्डानिति । यहा नन्देशमात्रेणव रहगणवदस्यापि कथं न भक्तिज्ञाने जाते इत्यत आह । अनतिमहत इत्यर्थः । तत्र हेतः, ज्ञानसिहा- निति । ज्ञाननेव सिद्धा न तु भक्त्या । तथा सति तथैव स्यादित्यर्थः ॥१४७॥ नन्वात्मारामेपु जायकुशलप्रश्नोपि युक्तः स कुतो न कृत इत्यत आह, इयं रितिरिति । निवन्धः-इयं रीतिनिमागें कृतिश्चैव न चाऽन्यथा ॥१४॥ अत एव पुनस्तस्य पूर्ववत्सर्ववर्णनम् ।। प्रसादस्यापकं वेतन्मार्गे हेतुपरम्परा ॥ १४९ ॥ मुमुक्षुत्वान्न परमा कार्यार्थ तस्य चोहमः ।। प्रकाश:- ननु सर्वनिवेदनस्य भक्तिमार्गीयस्याऽने प्राणा दारा इत्यादिना कथं फरणमत आह कृतिवैति । निवेदनलक्षणा कृतिरप्येवमेव ज्ञानमार्गीयवयः । एतज्ज्ञापफमाह अत एवेति । यदि भक्तिमार्गानुसारेण निवदनं स्यात्पुनः स्वोपयोगो न स्यात्तदैव त्यागोपि स्यादितिभावः । करणार्थोऽप्यत एव सद्गच्छत इत्यभिप्रायेण सर्ववर्णनस्य तात्पर्यान्तरमाह प्रसादति । उपदेशानन्तरं विषयमोगः- तस्य चाऽप्रतिबन्धकत्वमेव । तदुभयमपि भगवत्प्रसादं विना न सम्भवनीति तर्णनेन एव ख्याप्यते । अन्ययोपदेशादिनैव ज्ञानादिरूपकामसिद्धी न भागवतव कामसिद्धिरिति ॥ १४९३ ॥ यता, ननु कर्मणां ब्रह्मसात्वरणापेक्षया च भत्त्यर्थ तत्करणं युक्तम् । आत्मस्थि- त्यपेक्षया भगवत्कीर्तनादिकमेव युक्तमधिकरसत्वान् । अनासम्त्यपेक्षया च भगवति निवेदनस्याऽधिकत्वेन तदेव कुतो न कृतमित्यत आह इयं रीतिरिति । ज्ञानमा. (मूले ) इयं रीतिरिति । पूजाकरणरूपा रीतिमर्यादा । पुनः स्त्रोपयोगो न स्यादिति, यथा- स्थितस्योतिशेपः । तथा सति न सिद्धान्तरहस्योक्तिविरोधः । तत्र हि प्रमादत्वेन तदुपयोगादत्र च तदनुपयोगेन यथासितया प्रसादलामावादिति । न नात्रापि तथावक्तुं शक्यम् , तदयचनात् । 'तुप्यन्त्वदप्रकरुणाः स्वकृतेने ति विरुद्धवचनेन विनोदपानत्वोक्त्या च तादृगकृत्यनुपयोगाई- दर्शितत्वाथेति ॥ १४९३ ॥ - ·" २.१८ चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ. २३.), गीयत्वादस्य तन्मार्गरीतिरूपैवात्मस्थित्यादिकृता। प्रारणार्थोपि सात एव स्यादिति तत्ख्यापकं वर्णनं युक्तमिति हिन्दार्थः । भागं कुर्वाणस्यैव "वैन्यस्तु धुर्यो महताम्' इत्यादिनोक्तज्ञानहेतुपरम्परापि प्रसादख्यापिकवेत्या मार्ग इति । ज्ञानमार्ग इत्यर्थः। (अ० २३) ननु भगवत्प्रसादयुक्तस्य साधनपरम्परायां प्रेमभक्तिः कुतो नोक्तेल्यत आह मुमुक्षुत्वादिति । ननु भगवत्कलावतारस्य कयं मुमुक्षेत्यत आह कार्यार्थमिति । तस्य भगवदंशस्य भृदोहनधर्मप्रजापालनादिकार्यार्थमुद्गमः प्राकट्य- मित्ययः । तथैव लक्ष्यास्तत्पोपपत्येन तत्पत्न्यामाविर्भाव इति तत्समुच्चयार्थश्वकारः। एतेन कार्यस्य सम्पन्नत्वाद्भगवदंशतिरोधाने सूचितम् । अत एव मूले “ यदर्थमिह जज्ञिवान् इत्युक्तमतः परं केवलजीवत्वायुक्ता सेतिभावः। यदा । ननु स्तुतौ " न कामये नाथ तदप्यहम्” इतिवाक्यं कथमुक्तमित्याशङ्कच तदा भग- दावेशेन सान्निध्येन च तत्क्षणं भक्तिरसमादुर्भावात्तथोक्तम् । तत्य चोक्तकार्यार्थमेवा- प्रापेशात्सपदि च कार्यस्य सम्पन्नत्वादापेशाभावान्मुमुक्षा युक्तेत्यभिप्रायेणाइ कार्यामिति । यहा, उक्ताशङ्कायामेव भगवदावेशस्य धर्मादिपालनार्थमेव माफट्यम, न त्वस्मिन् भक्तिमार्ग प्रचारयिमिति हेतोर्भगवदावशे सत्यपि युक्ता मुमुक्षा । भगवदिच्छाया यलिहत्वादिति भावेनाऽऽह कार्यार्थमिति । यदा कार्याध ज्ञानार्थ नस्य पृयोश्चकारात्तत्पन्या उद्गमो गृहानिर्गम इत्ययः । त्यागस्य ज्ञानाङ्गत्वादितिभावः॥१४९३॥ चतुभिखयोविंशाध्यायाधमाहुः ननु भगवदित्यादि। यदर्थमिति · वाक्यस्य 'दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमिति प्रवयस्त्वमुपक्रम्योक्तत्वादयेशस्य तावत्पर्यन्तत्वमायाति । मुमुक्षा यज्ञसामयिकब्रह्मवाक्येषु 'यद्वान्मोक्षधर्मविदिति 'तबेहतो विष्णुकासि वैन्ये तिकयनादावेगसमानकालीना प्रतीयत इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु. यढा नन्वित्यादि । तदपीति, कैवल्यमपि । कथमिति, परमभक्त्यभावे कथम् । तस्येति भगवदंशस्य । तथा च पक्षद्वयमपि युक्तमित्यर्थः । एवमप्यावेशस्य कादाचित्वापत्त्या तावत्कालीनत्वं विहन्यत इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यहा उत्तेत्यादि। उक्तामकायामिति । कलावतारस्य कथं मुमुक्षा- 'मुमुक्षायां चा कथमीदृशं वाक्यमितिशङ्कायाम् । तथा च, सनकादिपु नारदे च कलाक्तारत्वेपि मोक्षधर्मवित्त्वेन मुमुक्षायाः सत्त्ववदत्रापि तत्सत्त्वस्याविरुद्धत्वात्कार्यान्तरार्थावतारत्वेपि ताशयास्यम्य भगवत्सान्निध्यादेव मवनाच्च न विश्विदनुपपनमित्यर्थः । एव मुमुक्षाया अविरुद्धवं साधयित्वा यथागृहे सतत एव पृथोः मिद्धदर्शनजानोपदेशी तथा जानमोक्षावपि मुपचाविनि गृहत्यागकथनं कुत इत्याराहायामाहुः यहा कार्यत्यादि । इतिभाव इति, निर्गम इतिमाय. ।। १४२३ ॥

·" साधन- - अ. २३-कामप्रकरणम् ) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २१९ ननु पुरुषोत्तमभक्तेप्नायपेक्षयाऽधिकत्यादत्र च शानायपेक्षाकथनादूपान्तरे- ऽन्तर्याम्यादौ भजनं भविष्यतीत्याशङ्कयाह रूपं तदेवेति । निबन्धः-रूपं तदेव स रसो बहुकालं न सेवितः ॥१५०॥ अतः स्वतन्त्रा सा नाऽभृत्कारणत्वेन चोदता ।। प्रकाशः-पुरुषोत्तमरूपमेवेत्यर्थः । अत एव आरिराययिपुः कृष्णम् इत्युक्तं मूल इतिभावः । तर्हि कथं ज्ञानाद्यपक्षेत्यत आह स रस इति । स प्रसिद्धः पुरुषोत्तमा यहुकालं न सेवितो यतः-अतस्तादृशभजनं विना रसानाविर्भावान्मुख्य- भक्तिरसोऽपि न सेवितः। अतो ज्ञानसाधनत्वेनैवाऽस्य भानात्फलरूपा ज्ञानादिनिरपेक्षतया फलमदानसमर्था वा भक्तिर्नाऽभूदित्यर्थः । तर्हि भक्तेः किं प्रयोजनमित्यत आह कार- णत्वेनेति । भक्तिं विना मोक्षाभावात्तकारणत्वेन प्रकटा जातेत्यर्थः । रूपतायामपि भक्तेः फलरूपता न क्षतेति तत्समुच्चरार्थश्चः ॥ १५०३ ॥ । नन्वाऽऽवश्यकत्वाल्लाघवाच भक्त्यैव मुक्तिरिति कुतो नोच्यते । तथा च सति "तस्याऽनया" इत्यादिना ज्ञानयोगायनं व्यर्थमित्याशय भक्तेः कल्पतरुस्व- भावत्वाज्ञानेनैव मोक्ष इति विजानतो ज्ञानमप्युत्पाद्य मुक्ति ददातीतिसिद्धान्ताभिप्राय मूलमित्यभिमायवानाह वैराग्येति । 'निबन्धः-वैराग्यज्ञानमुत्पाद्य तदविद्या निवार्य च ॥ १५१ ॥ योगेन भतवा लिङ्गच सद्वैकुण्ठेऽनयत्पृथुम् ॥ प्रकाशा-सद् ब्रह्म तदात्मके व्यापिवैकुण्ठे इत्यर्थः । भक्तिरितिशेपः । चकारा- द्विद्यामपि ॥ १५१३ ॥ एतदर्थ वैकुण्ठावरकमायोद्धाटने हेतुमाह योगेनेति । निबन्ध:-योगेनोद्घाटितस्तस्य तस्यास्तु क्रमतोऽभवत् ।।१५२॥ अनभिप्रेतरूपत्वात्फलमस्योच्यते बहु ॥ असङ्गतिनिवृत्यर्थ भक्तिश्चाऽप्यस्य वै फलम् ॥१५३।। प्रकाग:-तत्पन्यास्तु पातिव्रत्ययमनिप्ठया पूर्व पतिलोकं गतायास्तत्र च निरन्तर पूर्वमिति । इद्र पूर्वण सम्बन्यते।। पतिलोकं गताया इति, अन्वारूढाया. । र 'द्विचत्वारिंशतिभिः काममाणं.रौद्र विचारितम् । . ।

·च २२० चतुर्थस्कन्धार्थः । (मोक्षप्रकरणार्थः) तद्भावनया तस्य च वैकुण्ठगत्वेन क्रमेणवकुण्ठ उदास्तिोभवदित्याह तस्यास्त्विति । नन्वस्य गास्त्रस्य भक्तिफलकलादन्येषां फलत्वेन कथनं न युक्तमित्यत आह, अनभि- प्रेतेति । स्वतन्त्रफलस्वेन भक्तेरनिरूपणेनास्य प्रकरणस्यानभिमेतरूपत्वम् । तथा मग्नश्चेत्पातालं विशेद् " इतिन्यायेन सर्वमेव फलत्वेन वक्तुं युक्तमित्यभिप्रायेण तथोक्तिरित्ययः । एवमस्य प्रकरणस्यैतच्छास्त्रासगतिरित्यागइन्य तन्नित्यर्थं भक्तिरपि फलत्वेनोक्ता । तथा चैकफलत्येन शास्त्रसङ्गतिरितिभावः । पूर्वसमुच्चयार्थश्वः । तथाऽपि न स्वतन्त्र पुरुषार्थत्वेन कथनमिति ज्ञापनायाऽपिः । " भवसिन्धुपोतपादे" इति- मृलवारयादितिभावः । फलनिरपणेन प्रकरणसमाप्तिः सूचिता ॥ १५३ ॥ अतः परं मोक्षकरण विचारयति । तत्र विदुरस्य पुनः प्रश्नाभाये हेतुमाह। अन्यार्थमिति । निवन्धः-अन्याथै कामकथनान्नात्र प्रश्नः पुरैव सः ॥ अष्टभिमोक्षकथनं स द्वेधेति पुरोदितम् ॥ १५॥ प्रकाश:-कामादन्यो मोक्षस्तकथनार्थमेव कामप्रकरणकथनात्तदुपपादितं मोक्ष- मरणार्थाय प्रक्रियेपमित्यत्र । तत्प्रकरणपश्नच "के ते प्रचेतसो नाम" इत्यादिना व कुन इति नात्र पुनः प्रश्न इत्यर्थः । यहा विदुरस्य भक्तिमात्रेच्छया प्रश्नकर णादस्य च तदतिरिक्तबहुफलाक्तेर्मदर्थमिदं नोक्तम, किन्तु तत्तकामानामन्येपामर्थ इदं भारणमुक्तमतो मत्प्रश्नस्योत्तरमनुक्तमिति म्वयमेव वक्ष्यतीति न पुनः प्रश्नः कृत इयर्थः । मारणार्थ वक्तुमध्यायसइरयामाह अष्टभिरिति । पुरेति । शास्त्रार्थप्रकरणे 'विद्ययाऽविद्यानाशे सित्यारभ्य ' उभयं हरिसेपया' इत्यन्तेनोदितमित्ययः॥१५४॥ तदेह ब्रह्मत्वं कृष्णसायुज्यमिति । निबन्धः-ब्रह्मत्वं कृष्णसायुज्यं क्रमादत्रोच्यते इयम् ॥ सायुध्पे तु रसाधिक्यं भेदेनाऽनुभवात्सदा ॥ १५५ ॥ प्रकाग:-तत्र यादरानम्ममावसायुज्येऽभिमेते तादृशपोरवाऽत्रापि निरूपणं कथमित्यत आह सायुज्ये विति । “ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विभने तदनन्तरम्" इति- वायेन प्राप्तप्रायभावस्य भक्तिलामेन पुरषोत्तमझाने सति तत्र मवेशलक्षणं सायुज्यं निरूपितमिति मोगव भिमन्येव भवतीति भेद एव च रसानुभवसम्भवात्सायुज्ये रसापियामन्ययः । ग्राले चम्यात्तथा रसाननुभात्तद्वयवच्छेदास्तुशब्दः ॥१५५॥ अतः परं मप्तमसनिभिर्मोक्षमारणं वासां विचारयन्ति । अतः परमित्यादि ॥१५५।।

·प्रकरणार्थः)
सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे
२२१
एवं च तस्य गौणत्वाइस्यैव मुख्यत्वेन निरुप्यत्वाद्रह्मभावलक्षणं मोक्ष मध्ये
निरूपितमायन्तयोस्तदधिकारिणः प्रचेतस एव भक्तवानिरूपिता इति । एतदेवाह
सन्दंशकथयेति ।
निवन्धः-तस्याऽधिकारिणस्तेन सन्दंशकथयोक्तवान् ।।
मध्ये तु प्रथमः प्रोक्तो महत्त्वात्पञ्च तस्य तु ॥१५६॥
प्रकाश:--तेन ब्रह्मभावस्याऽपि सायुज्यसाधनत्वमितिभावः सूचितो भवति ।
अग्रे प्रचेतसां मोक्षं निरूपयिष्यन्नपि यत्पूर्व तद्भक्ति निरूप्य तत्पितुर्मध्ये निरूपणम्, तेन
भक्तेषु मुख्यं फलं ददाति भगवांस्तत्सम्बन्धिषु भक्तिमार्गपरिनिष्टसात्तत्सम्बन्धस्यैव
प्रयोजकलागीणमित्यपि सूचितम् । प्रथमो ब्रह्मखाधिकारी। अध्यायान् विभजते
पश्चति । सस्य मथमाधिकारिणः सम्बन्धिनः पञ्चाध्याया इत्यर्थः । तत्र हेतु: महत्त्वादिति।
भक्तानां स्वल्पेनैव मसादफले भवत इत्यध्यायगयेणैव तनिरूपणम् । अस्य
च पूर्व कर्मिखान्महता प्रयासेन फलं साधनीयमित्यस्य कार्यस्य महत्त्वात्पञ्चभि-
निरूपणमित्ययः ।। १५६ ॥
ननु प्रथमाध्यायोऽपि तस्यैव भवितुमर्हति, प्रचेतसां तपोनिरूपणं तु तदाज्ञा-
निरुपणार्थं "पित्रादिष्टाः” इतिवाक्यात् । उपदेशनिरूपणं तु " यदुक्तं पथि
दृष्टेन" इत्युक्ते विदुरेण प्रश्ने कृते तदुत्तरत्वेन कृतम् । अन्यथा स्वरूपमेव विनय
प्र निरूपयेत् । तेनात्र तत्कथायाः मासगिकवान तत्मकरणीयत्वमस्याध्याय-
स्येति पडध्याया एवाऽस्पेति चेत्तत्राह, अन्योन्यस्येति ।
निबन्धः-अन्योन्स्योपकारित्ववोधनार्थ तथा वचः ।।
साधनं च प्रसादश्च फलं चेति त्रयं परे ॥१५७।।
प्रकाशा-अपमर्थः । अत्र प्राधान्येन तनिरूपणमेव कृतम् । "पित्रादिष्टाः "
इति वचनं तु "फर्तुः शास्तुरनुज्ञानुः" इतिन्यायेन तदाशया भगवदर्थ तपःकरणे
तस्याप्यन्तःकरणशुद्धयुपकारोजात इतिज्ञापनार्थम् । तथा चैतेपां भारत्माप्तिस्तत्मरणया
तपकरणे सतीत्येतदुपकारित्वं तस्य । एतत्तपसा च तदन्तःकरण द्धिरिति तदुपका-
अत्र तकथाया इति,चतुर्विशाध्याये प्रचेतःकयाया। तत्रेति अवान्तरपञ्चाध्याय्याम् ।
अत्रंवं पद्भिः प्रकरणार्थो विचारिनोध्यायाश्च विभक्ताः ॥ १५७ ॥

·-
२२२
चतुर्थस्कन्धार्थ ।
(अ २४)
रिलमेतेपामित्यन्योन्यस्योपकारित्वम् । अन्यथा "ब्रूहि मे विमलं ज्ञानम्"
" गृहेषु कृटवर्मपु” इत्यास्मात्त्य देव । उपदेशस्याऽतिदुर्लभत्वज्ञापनाय प्रश्ना-
पेक्षा । तदुक्तमाद्यस्वन्धमारणे “ सामान्यतो बुभुत्सा हि वक्ता वारयति स्वयम् ।
उत्कण्ठा चेत्ततोपि स्यात्कथाप्रक्षेपणं ततः। ततो विशेषप्रश्नश्वेदाच्य रीतिरिय
सदा" इति तस्मात्सुष्टः पञ्च तस्य त्विति । सायुज्यपारणस्याऽध्यायार्थी-
नाह साधनमिति।साधनमुपदेशः मथमा यायार्थः । चकारात्साधनसाधन पित्रादेशस्द-
दर्शनादि । प्रसादफले सप्तमाष्टमयोः। चकारात्कृतिः राज्यभोगादिगोणप्रसादयोच्यते।
द्वितीपचकारादेतच्छ्रोतुर्विदुरस्याऽपि भक्तिरूपफल्माप्त्या निर्गम उच्यते ॥१५७॥
(अ. २४) एवं प्रारणार्थ निरूप्य प्राचीनपाहिप एवाष्टभिर यायैर्मोक्षक्थनमिति
मतं निराकुर्वन् पञ्चभिस्तनिरूपणे हेतुमाह विद्या त्विति ।
निवन्धः-विद्या तु पञ्चपति प्रथमे पञ्च सन्मताः ॥
यत्र सर्वविनिर्धारः सर्वसन्देहवारकः ॥१५॥
प्रकाश:-तुशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । अस्मिन् ब्रह्मभावस्यैव वाच्यत्वात्तत्र
चाविधानिवृत्तिमानस्य प्रयोजकत्वात्तस्याश्च विद्यासाध्यत्वात्तस्याश्च पञ्चपर्यात्म-
फत्वात्सा तावद्भिरेवाऽध्यायनिरूप्येति प्रथमे प्रकरणे पश्चाध्याया एपेत्यर्थः । सन्मता
इत्येनेन तन्मतस्याऽसचं मूचितम् । ज्ञानस्यैव प्राधान्येन तन निरूपितत्वादितिभावः ।
किञ्च, आत्माना सह प्रतीताना सन्धातस्थपदार्थानां स्वरूपनिर हि
निःसन्दिग्या ब्रह्मात्मावगतिर्भवेत् । तस्य चान तावद्भिरेवाध्यायनिरूपणमिति
हेत्तोस्तावन्त एव त इत्याशयेनाह यत्रेति ॥ १५८ ॥ द्वितीय इति ।
निबन्धः-द्वितीयस्तु त्रिभिः सिद्धः सर्वेषां तत्र चोत्सवः ।।
प्रथमो नारदेनैव फलं तेनाऽपि सिहयति ॥१५९।।
प्रकाश- अध्यायाल्पतया पूर्वस्माद्धीनन्यशका स्यातव्यावर्तकस्तुशन्दः ।
पर्वस्मादिशेमाह सर्वेयामिति । विस्मिस्तु सर्ववस्तुपाशात्म्यज्ञानेन ब्रह्मात्मा-
बगत्यात्मन्येव सुख भयेन तु सन्द्रियादिपु । अत्र तु सर्वेषामिन्द्रियाणा
चकारादात्मनश्च सरविस्मारक आल्हादविशेषरूप उत्सवः सिद्धो न तु साध्य
इत्यर्थः । तस्य गणितानन्दत्वादस्य च पूर्णानन्दत्वादितिभाव । ननृपदेशमात्रेण
अतः परं पादौनैवभिश्चतुर्विशा यायस्याध विचारयन्ति, एक प्रकरणार्थ-
मित्यादि ॥१५९॥

·(अ. २४) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २२३ भगवत्प्रसाद विना कथं प्राचीनवर्हिषो मोक्षकथनं " फलमत" इतिन्यायविरोधात , अतः प्रचेतसामिवाऽस्यापि भगवत्प्राकट्यं वाच्यमित्याशङ्कयाह प्रथम इति । नारं धति खण्डयतीति व्युत्पत्या जीवभावच्छेदकत्वात्तवं च भगवत एव सम्भवतीति तदाविष्टभगवद्रूपस्यैव तन्नाम । तथा च तेनैव प्रथमो ब्रह्मभावरूपो मोक्षी जात इत्यर्थः । उपपत्यन्तरमाह फलमिति । वहिः प्राकट्याभावेप्यात्मत्वेन स्फुरित- ब्रह्मस्वरूपेणाऽपि पूर्वोक्तं फलं सिद्ध यतीत्यर्थः । यहा । तस्य ज्ञानोपदेशमात्रे. णाऽन्यथासिद्धिमाशङ्कवाह फलमिति । भगवत्सहितगुरुणापि ज्ञानोपदेशफल सिद्धयतीत्यर्थः ॥ १५९ ॥ एवं प्रकरणाथ निरूप्य प्रथमाध्यायं विचारयति पृथोरित्यादिना । निवन्धः-पृथोः प्रपौत्रपुत्राणां मुक्तिं वक्तुं तदन्तरा ।। अमुक्तौ प्रतिवन्धः स्यादतो मुक्तिकथान्तरा ॥१६॥ प्रौत्रमुक्तिस्तु सन्देशन्यायनैव भविष्यति ॥ प्रकाशः-तत्र प्रवेनसां साधने निरूपणीये सत्पन्तर्धानमुक्तिनिरूपणं पूर्व किमर्थमित्यत पृथोरिति । अपात्रो पहिपस्तत्पुत्राणां प्रचेतसामेव तमुक्तिं वक्तमेतन्मुक्तिकथामध्ये तन्मुक्तिकथेत्यर्थः। एतत्कपनस्यावश्यकत्वायाह तदन्तरेति । तेषां पूर्वजानां म ये कस्यचिदमुक्ती पिन्द्रोपः पुत्रादावपि सट्टामती- त्येतन्मुक्तावपि प्रतिवन्धः स्यादित्यर्थः । एतेन मुत्यधिकार एव निरूपित इत्युक्तं भवति ॥ १६० ॥ ननु पृथुपौत्रमुक्तेरनुक्तन्वात्तत्कृन. मतिवन्धो भविष्यतीत्याशङ्कयाह पौत्रेति । अस्य मुक्तिरनुक्तसिद्धैवेति न पृथगुक्तेत्ययः । एतेनाध्यात्मिकी शुद्धिः प्रचेतसामुक्ता । एतेन "विजितावा इत्यारभ्य सप्तश्लोकानां तात्पर्यमुक्तं ज्ञेयम् ।।१६।। हविर्धानादित्यादिपञ्चानां तात्पर्यमाह योगेनेति डाभ्याम् । निवन्धः--योगेन कर्मणा चाऽपि शुद्धिः सर्वोत्तमा मता ॥१६१॥ कुलसौन्दर्ययोगे तु सीशुद्धिश्चोत्तमा मता ॥ प्रकाश:-अनाधिभौतिकी शुद्धिनिरूप्यते, सा च पितृमात्रोः शुद्धत्वे भवति । तत्र पुरुपशुद्धिस्तु योगकर्मभ्यां जाता सत्कुलजातत्वाधपेक्षयोत्तमा भाति । खीरादिस्तु सत्कुलमानल्यैन सौन्दर्या विश्येन च । व्यभिनारादिदोपल्यावर्तकस्तुशब्दः ॥१६॥ आह ·२२४ चतुर्थस्कन्धार्थः । निवन्धः-वीजयोनिविशुद्धत्वे शुद्धिः कार्ये चिनिश्चिता ॥१६२॥ विवाहोऽपि ब्रह्मवाक्यादतो न विपये स्पृहा ॥ प्रकाश.-तथा चोभयोस्तथालेन वीजयोन्योः शुद्धत्वेन तन्पुत्रेप्वपि शुद्धिर्भवत्येव । तत्रापि विपयरागनप्रटच्या जनितानामपत्यानां वीजसंस्कारवगान नौरागत्वं भवेदिति शङ्काव्युदासाय तद्वैराग्याथनाय ब्रह्मवाक्यादेव विवाहोक्तिरित्यर्थः ॥१६२।। फलितमाह एतादृशादिति । निवन्धः-एतादृशात्समुत्पन्नाः पितुरादेशकारिणः ॥ १६३ ॥ तपसा साधने तस्य न बन्धो भवतीति हि ॥ तत्रापि कृष्णसेवायां कृतार्थत्वं हि सर्वथा ॥१६॥ प्रकाश:-तत्रापि न सनकादित्पित्रादेशोलकाः किन्तु तत्कारिणस्तेन गुर्वा- ज्ञापालनरूपो धर्मोप्युक्तः ॥ १६३ ॥ तत्रापि विशेपमाह तपसेति । तस्य पित्रादेशस्य तपसा साधने प्रवृत्तिमार्गत्वेन स्वस्य सर्गकरणजवन्धो यः स न भविष्यतीति तपसि प्रवृत्ताः। तत्राऽपि न केवलं तावन्मात्रलं किं तु तपस्यपि पुरुषो- तमभजन करिष्यामस्तेन कृनार्या भविष्याम इति निश्चयवन्तः ॥ १६४॥ निबन्धः-इति तान् सर्वथा शुद्धान् विलोक्येशो हरिप्रियः ।। प्रोवाच सर्वसन्देहवारकं सर्वबोधकम् ।।१६५॥ अत इत्यम्भूतत्येनाधिदैविक्यपि शुद्धिः सम्पन्नेति सर्वप्रकारेण शुद्धान् ज्ञासा तान् प्रति प्रोवाचेत्यर्थः। ईशयनान्तरज्ञानम्, तत्रापि हरिभक्तिज्ञानं हरिप्रियत्वेन, अन्यथा कयमकस्मादहिरागन्छेत् । तर्थश्वर्यज्ञापनायैव "समुद्रमुपविस्तीर्णम्" (लो०२०) इत्यारभ्य पदश्लोमा इतीशपदेन तावतां तात्पर्यमुक्तमितिज्ञेयम् । 'यूय मित्यादि दवचनानां चतुर्णा तात्पर्य हरिप्रिपपदेन ॥ १६५ ॥ मध्ये स्वरूपकथनस्य प्रयोजनमाह हेतुपूर्वमिति । निबन्धः-हेतुपूर्व स्तोत्रमाह शीघ्रं तुष्यति यहरिः॥ अयमेवोपदेशो हि विश्वासार्थ परम्परा ॥१६६॥ १६२॥ १६३ ॥ १६४॥ पश्लोका इति । तथा सतिसतानितिसप्तमस्स भर्मियोधकत्वमित्यप्युक्तमायमिति वोधितम् ॥ १६५॥ मध्य इति । स्तोत्रमध्ये ।

·- (प्रकरणार्थः) सावरणभङ्गे सपकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:-भगवत्प्रादुर्भावार्थमेव हि स्तोत्रम् । स च प्रेम्णैव. भवति । प्रेम चाति- सुन्दरस्वरूपस्य निरन्तरचिन्तनकीर्तनाभ्यामितीश स्तोत्रमाहेत्यर्थः। एतदेव स्पष्टपति शीघ्रमिति । यद्वा । उपदेशे हेतुयतेपां भागवतसम्, “अथ भागवता यूयम्" इतिश्लोकेन तन्निरूपणपूर्वकं यः स्तोत्रमाहाऽतो यद्यस्माद्धरिः शीघ्र तुप्यति ताशे तदाहेति सम्बन्धः। जयो मन्त्रः पृथगुपदिष्टो भविष्यतीत्याशङ्कचाह अयमेवेति। "इदं जपध्वम्" इतिवचन- सम्मतिहिंशब्दार्थः । इदमाहेत्यादीनां तात्पर्यमा विश्वासार्थमिति । यद्यपि रुद्र- वचनेऽप्यस्त्येव सः, अन्यथा परम्पराकथनेऽप्यविश्वासेन सर्वनाशः स्यात् । तथाप्ये- तेनाऽन्यस्यापि फलसिद्धिश्रवणेऽतिश्रद्धा भवतीति तथोक्तम् ॥ १६६ ॥ तहतेषु कथं फले विलम्ब इत्यत आह अनुढेगेति । निबन्धः-अनुढेगपरीक्षार्थ विलम्बो हरिणा कृतः ॥ तत्पुरैव विनिश्चित्य जले तप्तुं विनिश्चयः ॥१६७॥ प्रकाश:-तपसि क्लेशादुद्रगः कालविलम्वेपि तदा न भवेयदि भक्तिरसेनाऽन्य- विस्मृतिः स्यादिति तत्परीक्षार्थ तथेत्यर्थः । ते त्वत्यन्तभक्तिरसिका इत्यत्र निदर्शन- माह तत्पुरैवेति । तत्राऽभ्यप्रवेशाभावादत्यगाधे च जलचराणामप्यमापेन निर्विन- भजनं भविष्यतीति तथेत्यर्थः ।। १६७ ॥ किश्च । तेषां भजन स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वेनैव प्रतिभातम् । यतो भूमौ भजने मलये भूमिनाशेन तद्विघ्नो मा भूदिति विचार्यापि जले तपः कृतवन्त निवन्धः-प्रलयेपि न भङ्गार्थ स्तोत्रमुख्यत्वसिद्धये ॥ अध्यायपूर्ण पूर्व कृतं सम्बन्धसिद्धये ॥१६॥ अग्रे कथाप्रकथनं तपःसिद्धौ कथा परे ॥ माशानन्दस्मिन्नध्यारे हि साधनं निलयं च स्तोत्रतपोरूपम, तक तणे:- नुसया तन्मात्रेणाऽध्यायपूरणं कृतमित्याशङ्कय तत्तात्पर्यमाह स्तोत्रेति। एतेपां स्तोत्रमेव मुख्य साधनं न तप इति ज्ञापनार्थ ---- मित्यर्थः। तचैतत्सकरणे तत्तपोनिरूपणमादौन इति । एतत्तपसः "कर्तुः शास्तुः" इतिन्यायन स इति, प्रादुर्भावः। ईदृशमिति, महाकथनघटितम् ।। १६६ ।। अतः परं सपादादभिः पञ्चविंगाध्यायं विचारयन्तः पादानेनोपक्रमगतमर्थ वदन्ति तहत्यिादि । एतत्मकरण इति, माचीनवर्हिःप्रकरणे ॥ १६८३ ॥ इत्याह प्रलयेपीति । ...

·२२६ चतुर्थम्कन्धार्थ. । (पकरणार्थः सम्बन्धोऽस्तीति ज्ञापनाय नमकरणाटानत्तपःकथाकथनमिन्ययः ॥१६८॥ ननु प्रचेतसां निर्गमानन्तरमेव नारदस्थागतलात्तपसथोत्तरकालीनसात्कथं कारणसमिन्यागवायामाह तपःसिद्धाविति । एतसासः सिद्धयनन्तर पर पर्टिपदि कथाकथनं नारदेनेत्यर्थः । न चाऽत्र मानाभाव भन्यथाऽनुपपत्तेरेव सत्त्वात् । नया हि "गृहषु कृटधर्मपु" इत्यादिना पहिपदा राम्पस्योक्तलात्तस्य च चित्तशुद्धि विनाऽनुपपनसातस्याश्थतनपी विना हेत्वन्तराभावात् । न च तन्कर्मव तचित्तमोधरम । सफामकृनत्सात् । सफामत्वं " नानाफामो यथा भवान्" इति नारदवारयादवगम्यत इतिभावः ॥१६८।। अथ पूर्वपकरणार्थविचार प्रतिजानीते सर्ववस्त्विति । निवन्धः-सर्ववस्तुविवेकस्तु जाग्रत्स्वप्नविभेदतः ॥१६॥ विनश्यत्ता विनाशश्च सार्थकत्वादिरूपवान् ॥ सर्वसन्देहराहित्यं सफलं पञ्चभिः क्रमात् ॥१७०॥ प्रकाशः-अन्यायार्थानाह जाग्रदिति। जाग्रदयस्थानिरूपण प्रथमाध्यायार्थः । स्त्रमावस्था द्वितीयस्य । विनागहेतुसामग्रीसान्निध्यं तृतीयस्य । विनागश्चतुर्थम्य। चका- रात्संसारनाशोऽपि सत्सङ्गभक्तिज्ञानसाहित्यनिरुपणेन । एतदेवाह सार्थकत्वनि । दुष्टस्याऽपि पूर्वदेहस्य नागस्तदा सार्थको भवेद्यद्यग्रे मत्सद्गः स्यादन्यथा तु तन्नागो:- प्यनाश इवेति सार्थकसविशिष्टः स निरूप्यत इत्यर्थः । आदिगन्देन भत्तयादि । सर्वति पञ्चमस्य ।। १७०॥ तत्र कोटिद्धयम्, संसारो मुक्तिमार्गश्च । एतयोः स्वरूपं निरूपणीयम् । तञ्चैकदापि भवति । अत्र पृथनिरूपणं कुत इत्यत आह संमार इति । निरन्धः-संसारे मुक्तिमार्गे च जीवो द्वेधा हि गच्छति ।। तत्सामग्रीप्रकथनमुभयोरुच्यते पृथक् ॥१७॥ प्रकाशः-संसार ऐन प्रकारेण जीवस्य गतिनेनैव न मोक्षमार्ग इति गतिभेदज्ञापनाय संसारमुक्तिमार्गयोः सामग्रीस्था पृथगुन्यते । चकारात्पुरुषरूपेणापि स्त्रीरूपे- णाऽपि तयोगियोगनिर्जीवस्याऽतस्तद्वोधनायोभयोः पुस्तियोस्तथोच्या टयर्थः । एतेन स्त्रीगरीरं प्राप्तस्य मुक्तिसाधननिरूपणातागस्यैव मुक्तिरिति शङ्का निरस्ता, तस्य पूर्ववासनानुरूपदेहमाप्तिनात्येक्लान् । तथा च सत्सदादिसापने खिया अपि मुक्तिः मचितेति ज्ञेयम् । “मां हि पार्य" इति भगवद्वाक्यादिति भावः ।।१७।। अयेति, उपक्रमोक्तार्थक्थनोत्तरम् । प्रतिनानीत इति, सार्धम्या का प्रतिजानीते ॥ १७० ॥ तोति, पुरजनप्रकरणे। तया चेत्यादि, तादृगस्यैव मुक्तिरिति न किन्तूतगीतावाक्याचादृशस्यापि मुक्तिरित्यर्थः ॥ १७१ ॥ १७२ ।।

·. ( २५) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २२७ तर्हि स्फुटतयैव कुतो नोक्तं तबाह अपरोक्षेति । निवन्धः-अपरोक्षकथायां हि कौतुकाभावतः पुमान् ।। नाऽऽद्रियेत नवा चुद्धिरध्यात्म प्रविशेद द्रुतम् ॥१७२॥ प्रकाश:- जन्मादिरूपेण निस्पणे चमत्काराभावान्मनुष्यदेहरुथामारमुक्तमिति (बुद्धया तदुक्तेऽनादरः स्यान वा ज्ञानमार्ग प्रविशेबुद्धिः। परोक्षस्थाया तूक्तर्व- परीत्यमिति तथोक्तमित्यर्थः ॥ १७ ॥ (अ. २५) ननु तत्फलाभाव ज्ञात्वाशी तस्मिन् कुतः मश्नं कृतवॉस्तनाह प्रश्न इति। निबन्धः-प्रश्नः शुद्धिपरीक्षार्थमन्यथा कथनं वृथा ।। गृहादिसहितो देहः पुरं मध्यं तथोभयोः ॥१७३॥ प्रकाश:-~-शुद्धिस्थनस्यावश्यकत्सायाह, अन्यथेति शुद्धयभार इत्यर्थः । ननु नवद्वारमाकारादीनामितरदेहेप्वपि समानत्वात्सुतस्तेप्वनभिरचिः, क्थं च नरदेह एव रुचिरुयनमित्याशङ्कय जोपस्याशेपभोगार्थिसादन्येषां गृहादिविषयाभावेना- शेषभोगासम्भवानरदेहे च तत्सत्वात्सर्वकामसम्पत्तिसम्भवात्तस्मिन्नेव रचिर्नाऽन्येषु । अन च तनिरूपणाद्गृहवित्ताटिसहित एव देहः पुरोनाऽभिप्रेत इत्याह गृहादीति । अत एव मूल उक्तं " कामान् घामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्नये” इति । व्याख्याने च यदा निवृक्षन पुररः कात्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् ” इति । तहि विपयपरिनिष्ठितडिसम्पन्च एवं देहसम्मन्न इति विपक्षण " पुर्यास्तु बायोपाने , इत्यादिना विपयाणा पुर्याः सकाशादाबसस्थनमनुपपन्नमिन्यन आर मध्यमिति । उभयोर्जीनपुरयोनिरूपणे मध्ये यनिरूपित 'पुर्यास्सित्यादि तदपि तथा पुरम य एवेत्यर्थः । यहा । उभयोस्तयोरेर मयं मध्ये स्थित सम्बन्चो ममाहम्युद्धिरूप इति यावत् । सोऽपि तथेति पूर्ववत् । अत्र हि जीवस्य ससागे एवं सार्दाभ्यां मरणार्थमुत्या पञ्चविंगार्थ विचारयन्ति, ननु तत्फलमित्यादि। कृतवानिति, नारद कृनयान् । अत्र नारदोक्तिषु 'हिमवतो दक्षिणेषु मानुप्यि'त्यनन कर्मक्षेत्र भारत वर्षमुच्यते। लक्षितरक्षणामि त्यंननान्धाद्गुत्वादिदोपराहित्यम् । एवमन्यदपि चोध्यम् । ताति, सपियस्य देहम्य पुरत्वे । पुरमन्य रति, विपयाणामन्तामाराहास- त्वेपि ममताप्रकारान्त पातित्वेन पुरमध्य एवेत्यर्थ । मूले, वायत्वस्य कण्ठत उत्तत्वात्पुर- मध्यगत्वकल्पनमयुक्तमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहु, यद्वेत्यादि। पिटिनि, पुरपदित्यर्थ । पुरवदिति वा पाठः। एतदेव विष्यन्ति अत्र होत्यादि । , ·२२८ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ २५) वाच्यः स चाहन्ताममताकृत एव । तयोरेवाऽविद्याकार्यवात् । देहादीनां प्रपञ्चमध्यपातित्वेन भगवत्यार्यत्वात् । देहादिषु च जीवस्य सम्बन्धान्तरस्य निरूप- यितुमशक्यखात्ते एव सम्बन्धरूपे । अत एवाहन्ममेति बुद्धरविद्याकार्यत्वेन देहादित उक्तौलक्षण्यमस्तीति ज्ञापनाय पाहखनिरूपणम् । अत एवं ज्ञाननाश्यत्वं तयोरेव । न च पुरदर्शनानन्तरमस्योक्सान तन्मभ्यपातीदमितिराच्यम् । पुरमध्यपातित्वे. नैवाऽभिमेतसात् । अत एवैतद्व्यारयाने " नरद्वार विहस्ताधिपू" (अ. २९-४) इत्येतावन्मानमुखा "तनाऽमनुत साविति" इत्युक्तवान् । अन्यथा साधुमाननोक्ति- रनुपपन्ना स्यात् । विपयभोगोपयोगित्येन हस्मिन् सन्माननं तदर्शने कयं तथा मन्यतेति । यद्वा उभयो वान्तर्यामिणोर्मध्यमन्तरायरूपं विषयपरिनिष्ठितबुद्धि- सहिन पुरमित्यर्थः । " निगन्धायाऽऽसुरी मता" इतिवाक्यादुक्तसामग्याश्च तथासादिति ॥ १७३॥ पुरप्रवेशस्य जन्मरूपलात्तस्य च हिस्पलात्कीदृशमन जन्मोच्यत इत्याशङ्का- ऽभावायोभयानुवादपूर्व तन्निर्धारमाह जन्मादीति । निवन्धः-जन्मादि द्विविधं लोके पञ्चाग्निप्रक्रमेण हि ॥ एकः स नाऽत्र वक्तव्यः पूर्वं दोपस्य सम्भवात् ॥१७॥ ते इति, अहन्ताममते । अत्र गमकमाहु अत एवेत्यादि। अत इति सम्बन्धरूपत्वात् । उक्तवैरक्षण्यमिति, सम्बन्धिभ्यो भिन्नत्वातद्वेलक्षण्यम्। तथा च, पुरैवरक्षण्याद्वायत्वेन क्धन वस्तुतस्तु पुरान्त पतित्वमेवेत्यर्थ । नन्देव सति पुरदर्शनोत्तर मिततया कथनमम्य निरद्वयत इत्याशङ्काया प्रमाणान्तरार्थापत्त्या तथात्वमुपपादयन्ति, न चेत्यादि । नदर्शन इति, अहममत्वेनादर्शने तथा च, तादृशविपयादिरिशिष्टे देहेऽममत्वेनादर्शने तस्य विषयभोगानुषयोगित्वात्साधु मानन सङ्गच्छेतेति तदन्यथानुपपत्त्या कारणीभूतोऽभ्यासोपि पुरवलक्षण्याच तस्या इतिवाक्यद्वयसामञ्जस्यमित्यर्थ । रक्षणाया अदुष्टत्या सत्रामनुत साध्वि तिवाक्ये 'तने तिपदस्थानहल्यार्थया पुरतत्सम्बन्धिबोधनेपि बाधकामावाद् गृहादिषु विषयेषु भोगोपयोगित्ये पुरखाद्यत्वेपि माधुसन्माननोपपत्तेर्नेदमन्त पातित्यसाधिकमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहु, यहा उभयोरित्यादि। अम्मिन्पथै नथापद समुच्चयार्थकम् । गृहादि- सहितो र पुरम्पो जीगन्तर्यामिणोरन्तरायरूपश्चेत्यर्थ । तथात्वादिति, अन्तरायरूपत्वात् । तथा च, गृहाटीना यादत्येप्युपशल्यन्यायनान्त पातित्वातत्सहितस्य पुरस नायुक्तमित्यर्थ । ॥ १७३ ।। (मूळे) पूर्व दीपस्य सम्भवादिति । अत्र हि सर्वलेशावहससारपोधनाय नारद प्रवृत्त इति ननित्युपयोगिजन्मात्र न विवक्षितम् , किन्तु, पूर्व पूर्वप्रज्ञासाधित 1. "पाट । न पुरान्त पाती सकाशाद्वाह्य अत ·- , (अ. २५) सावरणमने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशः--वेदान्तविज्ञानार्थ पञ्चाग्निविद्यया साधितमेकम् । “जायस्व म्रियस्वे"ति- तृतीयमार्गीयं वितीयम् । तत्रायं त्वत्र नोच्यते, तत्र हेतुः पूर्व दोपस्येति । तस्य निर्दोपखादितिभावः । द्वितीयनिरूपणेप्ययमेव हेतु., अतो द्वितीयं सत्र निरूप्यते दोपसाध्यत्वादस्य ॥१७॥ पूर्वोक्तं दोषमेव विकृणोति पूर्व जीवेच्छयेति । निबन्धः-जायस्वेति द्वितीयस्तु पूर्व जीवेच्छया तथा ।। ईश्वरत्वादनासक्तेहरिस्तकामतः कृती ॥१७५॥ प्रकाशः कामान् कामयमानोऽसौ " इत्यनेन विषयभोगेच्छाया निरूपणात- स्याश्च आरतं ज्ञानमेतेन" इति वाक्याज्ञानमतिपक्षतया दोपरूपत्वातादृशमेव जन्मोच्यत इत्यर्थः । ननु जोवान्तर्यामिणोः सहैव प्रवेशात् स्थितेश्च प्रत्प्रेरणं विना जीवस्यासमर्थत्वेनैतस्यैव सर्वकर्तृसाच जीवस्येवान्तर्यामिणोपि कथं जन्मादिरूपः संसारो नोच्यत इत्यत आह ईश्वरत्वादिति । सहभावेपि न हि जीव इवातयामी बुद्धवाद्यधीनः, किंतु स्वतन्त्रः । जन्मादीनां च कालकर्माधीन एवं भावान्नास्मि- स्तथासम् । मायामोहाभावेन जीवाभावाच । किं च प्रयोजकतत्वेपि महाराजस्येय वन्धकं कर्म स्याद्यद्यासत्त्या कारयेत्स च नेश इति न तथा । अत एव "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति श्रुतिः । किं च जीवस्तु दुःखी, अयं तु तस्यापि दुःखहर्ता ज्ञानद्वारा, "सोऽकामयत बहु स्यां मजायेय " इत्युचनीचभावेन भगवत एव माकव्य- कामनयान्तर्यामिणस्तथासान्न संसारिसमित्यर्थः । अथवा तस्य जीवस्य कामतः फामनया पर हरिः कृती कृतिमान् प्रेरकत्वान्नाऽन्या कृतिरित्यर्थः । अत्राय भावः। देहप्राप्त्यनन्तरं हि कर्मकरणेन वन्धः। अत्र च तस्मात्पूर्वमेव जोक्म्य काम उच्यते, स चान्तर्यामिप्रेरणं विना न सम्मतीति यथा देहमाः पूर्वमपि मेरकल्वेपि न तस्य संसारित्वं तथाऽग्रेपीति । कामाभाचे हेतुरनासक्तेति । आसक्तो हि कामयते । अत्रापि हेतुरीश्वरत्वादिति । तथा सति कर्मणां वन्धसम्भवेन तदधीनत्वेऽनीश्वरत्वं स्यात्। १७५॥ देहमाप्ते पूर्व बुद्धयादिनिरूपणस्य तात्पर्यमाद लिनेनेति साधन । लौकिकं दोपस्य दृढाध्यासस्य ताशजन्मनैव सम्भवादुत्पतेरित्यर्थः। तस्पेति, वैदिकम्य ॥ १७४ ॥ तथात्वमिति, संसारित्वम् । तथावादिति, उच्चत्वात् । अस्मिन्पक्षे कृतीति- पदस्य कुशल इत्यर्थः । तदेवात्र चिवृतं न संसारित्वमित्यनेन । अस्य लौकिकप्रकरणत्वादन वैदिको भगवदीय. कामः किमर्थ माय इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवत्यादि । तथा सतीति मासक्तत्वे सति ॥ १७५ ॥ युद्धयादिनिरूपणश्यनि । 'यदृच्छये'त्यारभ्य 'गजगामिनी'- ·२३० चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ. २५) निबन्धः-लिडेन सहितो जीवः स्थूलदेहे सुखी भवेत् । अतो गर्भप्रवेशाद्धि पूर्व कृष्णविनिर्मिते ॥ १७६ ॥ बुद्धिप्राणेन्द्रियगणे तदध्यासोऽनुवर्ण्यते ॥ प्रकाश:-लिङ्गशरीरेणेत्यर्थः । अभ्यासस्याऽविद्याकार्यत्वेन युद्धधादीनामपि तथाख- मिति शङ्कावारणाय कृष्णनिर्मित इति विशेषणम् । “इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिधः" इत्यन्तस्य तात्पर्यमुक्तम् ॥ १७६३ ॥ "तांप्रविश्य पुरी" मित्यादिग्रन्थस्य तात्पर्य वस्तत्र युद्धयादीनां स्वरूपमाह देहात्मेति । निबन्धः-देहात्ममतिरेपा हि तथा स्थूलेन्द्रियादि च ॥ १७७ ॥ पुंस्त्वं स्वतन्त्रता तस्य पारतन्त्र्यं तथेतरत् ॥ प्रकाशा-एतेन देहाध्यासो निरपितः। अविद्यापर्वरूपवादवायं युक्त इति हिशब्दः। सप्तोपरि" इत्यादिना स्थूलेन्द्रियाण्युक्तानि । तान्यप्य यस्तान्येयेति झापनाय तथेति पदम् । १७७ ॥ ननु पुंस्त्यादयो धर्मा हि देहस्य, अत्र च तत्प्राप्तेः पूर्व जाये तथा क्यनं नोपानमित्याशङ्कय तत्स्वरूपमाह पुंस्त्व- मित्यन्तम्य। अध्यासस्येति, इन्द्रियान्त करणाध्यासस्य। सोयमध्यासो मूले, 'ददर्श प्रमदोत्तमामि'ति दर्शनक्रिययोच्यते। 'इति तो दम्पती' इति समयसवादेन ताय- मुच्यते । ममाहमितियत्तमित्यनेन च व्याग्यायते । अव नेयम् । बुद्धि प्रमदा, तस्या उसमता अविद्या सररिनत्यम् । दशभृत्या दगेन्द्रियाणि । तेपा च ससिल्व ज्ञानकर्म- परणेन बुद्धिसहायन्वम् । तथैव तवृत्तीनामपि सखीयम् । गक्यतपदेन यदनोक्त, तदेव वृहद्वरत्वेन व्याख्यात मन । तस्य यहिपियकज्ञानादाविन्द्रियाधीनत्वादुभयेन्द्रियाणि नायकानि यस्पति गृहहररूपत्वम् । 'एकादगमहाभटा' इत्यत्र तस्य भिन्नतयाप्युक्तत्याच्छतनायकत्यमपि । तस्या ब्रीडा चोत्तमसहना, सा च जीवे भगवदीयत्यादिशकया।अभगवदीयत्यादिकोटिम्पा गनगामिनीन्यम् । एक्तरनिश्चये तु परायेन वा शीघमागत्याश्मिप्येहा। न तु कटाक्षण प्रोत् । तेन म्पर्गचक्तरनिधयार्थमेय तया कृत । तत्रापापुङ्गादयो ज्ञायमाना धर्मातेपा च जीपग्य व्यामोहने परणय स्फुटमर, तथव नहादीना तवृत्तीना व्यापारतापि। स्पर्शश्च त कार्योऽध्याय । स च पुरीप्रोगापूर्वमिनि रिङ्गशरीराध्यासरूप मिद्धयनि । तदेतदुक्त- म यामम्येत्यादिना ॥१७६१॥ अत पर देहा यासोऽवशिष्यते तमाहु, तामित्यादि। एतेनेति 'ना प्रविश्य पुरी राजन् मुमुदाते गत समा' इत्यत्र पुरीप्रवेशोत्तरं मोढक्यनेन निरूपित इत्यर्थ । अध्यस्तानीनि, नेपां म्धूरदहावयापलेन सदध्यान एनान्यप्य यस्तानि, ममाह मिलियत्कृत- -

·उत्या-
१. २५- कामप्रकरणम् ) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे
मिति । श्रुतिभागवताधनधीनो हि देहादी रमत इति शापनाय पुम्मयोग इतिभावः ।
इतरत्त्रीत्वं श्रुत्यायधीनसम् । अत एव तस्याम भत्त्युत्पनि वक्ष्यति ॥ १७७३॥
निवन्धः-तस्याः स्त्रीत्वं तु मायावाहिस्तधर्मसिद्धये ॥१७॥
वाक्योक्तिः स्वच्छतासिद्ध्यै देवत्वाल्लोकवत्तथा ॥
प्रकाश:-तस्या बुद्धः । अस्याः स्त्रीत्वं न पूर्ववति तदधीनो जीव इति
तयवच्छेदाय तुशब्दः। तत्वे हेतु यात्वादिति । देहात्मभावरूपत्वादस्या
अविद्यारूपत्वेनाऽविधायाश्च मोहकत्वेन स्त्रीरूपतया चाऽस्या अपि स्त्रीवमित्यर्थः ।
ततः किमत आह पहिरिति । मोहितो हि मोहकानुत्ति कुरुले,
तथा चास्या मायात्वेन मोहकत्वं सिद्धे चान्तरलेनैतद्धर्माणां यथा बहिरपि
सिद्धिर्भवति तदर्थं तथोक्तमित्यर्थः । तदेतत् "कचित्पियन्त्याम् "
दिना निरूपितम ॥१७८।। जीववाक्यानां तात्पर्य वस्तत्मयोजनमार स्वेच्छतेति ।
यत्स्वस्य चिकीर्पितं तदेव चेत्तस्या अपि भवेत्तदा पुर्यां तया सह भोगे स्वस्य
स्वाच्छन् भवेत् , नो चेत्सगकतया भोगे यथेष्टा प्रवृत्तिर्न स्यादिति तत्सिद्धच
जीवाश्योक्तिरित्ययः । ननु ताल्वोटपुटच्यापाराभायेन कथमुक्तिरित्यत आह
देवत्वादिति । आधिदैविकरूप कारणरूपाणां ताल्लादिना सत्त्वात्तथा । अत एवं
चक्षुदगायत ” इत्यादिश्रुतिः । तृतीयस्कन्धे च तत्त्वानां स्तुतिः । तहि
देवतेऽवश्यं तत्स्वरूपमपि जानात्येव तलयं 'का सम्' इत्यादिमन इत्यत आह
लोकवत्तथेति । यथा कामुको पूर्वी कामिनीं दृष्ट्वा तत्सङ्गेऽन्याय दृष्ट्वा तामात्म-
साकर्तु ज्ञात्वाऽपि रसाथ पृच्छति तथेत्यर्थः ।। १७८३ ॥
अग्रे निषेधार्थ 'वं ही' इत्यादिविकल्पाः कुत इत्याशइय तत्तात्पर्यमाह लीलेति ।
निवन्धः-लीलाविग्रहसम्बन्धे ब्रह्मादीनां मतिन ला ॥१७९ ॥
अयोग्यमिच्छन् पुरुपः पतत्येव न संशयः ॥
निराकृतिरतस्तासां पार्थिवत्यमतित्वतः ॥ १८ ॥
प्रकाश:-लीलार्थ देहसम्बन्धेपि देहात्ममतिम्नेपां नास्तीति झापयितुं तत्सम्य-
धिनीनां निरूपणमित्यर्थः।१७९१ इयं तु देवात्ममतिस्पति तासां निराकरणप, निराकृती
तात्पर्यान्तरमप्यस्तीत्याह. अयोग्यमिति । गुगनादिकामनायां पतत्ययेत्यपि
मापनाय " नाऽसां वरोरु" इत्यनेन तासां यादीनां निराकृतिः । तत्र हेतुः ।
मित्यनेनवं समृहीतानीत्यर्थः ॥१७७॥ श्रुतिभागवतायनधीन इत्यादि । तथा च शामाननुव.
तित्वरूपं स्वातन्त्र्यमेव तस्य पुंस्त्वमित्यर्थः। यथेति यथामोहितः ।। १७८ ॥ १७९ ॥

·चतुर्थस्कन्धार्थ । (१२५) यार्थिवन्येन पृथिवी विकारत्वेनाऽऽत्मनि या मतिहात्ममतिरिति यापचद्रूपत्वम् । एतदेव मूले 'भुविस्पृगिति पदेनोच्यते ॥ १८० ॥ नवयं हि लिगशरीराभ्यास उच्यते, तस्य स्थूल देहमाप्तिहेतुत्वात् । तथा च ब्रह्मादीनामपि स्मृलदेहसचात्तद्धतर्नुद्धिमाणेन्द्रियगणा यासोऽवश्यं वाच्यः । ते च निरूप्यमाणरूणा एति क्यं नमादीनां मतिर्न सेत्युच्यत इत्यागकर तदीयानां तेपा स्वरूपमाह ज्ञानयोगमया इति । निबन्धः-ज्ञानयोगमयास्तेपामिच्छामात्रप्रकाशिनः।। मायात्वसिद्ध्यै शङ्का तुप्रार्थनाऽन्यस्य सम्भवात् ॥१८॥ प्रकाश:-ते हि योगिनो ज्ञानपूर्णाथ । तथा च ज्ञानप्र पाना बुद्धिचक्षुरादयो ज्ञानमया । क्रियामधानाः प्राणवागादयो योगमया इत्यर्थः । तयोस्तथामाये हेतु इच्छामात्रेति । यदेव भगवदिच्छा भवत्येभिर्जी वैरतानि कार्याणि करिष्य इति तेपामेव वा, तदा तेषु तदुभयसच्चात्ताभ्यामेव देहेन्द्रियादयः पूर्वमेन सम्पादिताः प्रकाशयुक्ता भवन्तीत्यर्थः । तथा च ज्ञानादिरूपत्वेनाहकाराजन्यत्वादिच्छामानाधीनत्वेन मायानधीनत्वात्तत्कार्यावियापर्वणामपि देहाय यासानामभाव इतिभावः । नन्वियमपि तादृश्येवेति चेन्नेत्याह मायात्वेति । तुशब्दस्तादृशन्वव्यवच्छेदकः । त्वं हीः । इत्यादिशा या तस्या सा मायात्वमेव साधयति । अन्यथैक्तरनिर्धारमेव कृर्यात्स- मानरूपत्वात् । तासा बरोबन्यतमा ” इति न वदेत् । अतो मोहिकात्वा- पूर्वमयथारूपाणि स्वात्मन्युत्तमत्वेन ग्यापितवतीति सा मायारूपैवेत्यर्थः। अत एवाऽन्य कञ्चन मोहयित्वा मा रमयत्विति शङ्कया " पुरीमिमाम् " इन्यादि- प्रार्थना कृतवान् ॥ १८ ॥ निवन्धः-तत्सन्निध्ये स्वतः स्थातुमशक्तस्तादृशं जगी॥ देवतात्वेन वाक् तस्या जीवसन्निधितोऽपि च ॥१८२॥ प्रकाश:-फिच यद्यपि सा न किञ्चिदिदानों करोति, तथापि तस्याः सनिधि- मात्रेणाऽपि तां विना क्षणमपि स्थातुमशक्तः सन् " वयोपस्टो भगवान् मनो- तइति,बुद्धिप्राणादय इतीतिरिङ्गशरीराध्यास विना स्थूलेन कार्यासिद्धयाब्रह्मादिनामपि लिङ्गश- रीराध्यासस्यावश्यक्त्वात्।तदुभयसत्वादिति, ज्ञानयोगयो सत्त्वात्।ताभ्यामित्यस्य मकाशयुक्ता इत्यनेन सम्बन्ध । रयापितवतीति, मतेर्थमित्यत्रोक्तया रीत्या व्यत्यामेन ख्यात्या प्रकाशित- यती। (मूले ) प्रार्थनान्यस्य मम्भवादित्यस्यार्थमाहुः अत एवेत्यादि ॥१८१ ।। सन्सान्निध्येत्यस्मिार्थमाहु किंञ्चत्यादि।

·" (अ० २५) सावरणभाते सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थमकरणे २३३ इत्याद्यक्तवान् । देहात्ममतिसानिध्ये सति देहं विना स्थातुमगत्तो वा तथोक्तवान् । तथा च जीववाक्यैस्तस्या मोहकत्वेन मायात्वमेव सिद्धयोतिभावः । इदानी बुद्धिवाक्यानि विचारयस्तद्वचने पूर्ववदेवोपपत्तिमाह देवतात्वेनेति । ननु जीवस्य चेतनत्वेन देवत् युक्तं न खस्या जडत्वात् । अस्तु वाविटै विक्याथेतनत्वम्, तथाप्यत्र तु भौतिक्या एव वचनानां याच्यखात्रूथमुक्ति- रित्यत आह जीवसन्निधित इति । अपिना पूर्वसमुच्चयः । चकारात् प्राणेन्द्रियसान्नि- ध्यादपि ।१८। अत्र हि "कस्यासी"ति प्रश्नस्योत्तरं "न विटाम वयम्" इत्यादिना स्वस्य परस्यापीत्यादिना जीवादेरपि कत्तुरज्ञानमेवोक्तं तया । तथा चैतेनापि भगवत्कर्तृखमेवायाति युद्धयादीनां न मायिकखमित्याह अनेनैवेति । निवन्धः-अनेनैव मताः सर्वे विरुद्धा विनिवारिताः ॥ मूलज्ञाने स्वनाशः स्यात्स्वरूप स्वस्ति रूपतः ।। १८३ ॥ प्रकाशः-विरुद्धाइति येमताः अभिमता मायावादाढयस्त इत्यर्थः । नच 'म विदामे- तिपदेन भावरूपमज्ञानमेव कारणतया तयोक्तमितिवाच्यम्, तस्य जीवनिष्टत्वनोत्तमपुरुष- प्रयोगानुपपत्तेः । न च बहुवचनात्स्वस्मिनेव जीवं मेलयिसा बदनीति तथा इतिभाव इति, इति हेतोर्न ह्यादिसदृशीतिभाव । पूर्व समुचय इति, देवतात्वसमुच्चय ।। १८२३ ।। ननु बुद्धर्वक्त्रीत्वाय देवतात्वाङ्गीकारो न युक्त । तस्या अविद्याकार्यत्वेन मायिकत्वात् । न च वाक्यवक्तृत्वानुपपत्ति । खामिक- पुरुषाणामिव तस्या अपि तथात्वसम्भवादित्याशङ्का वारयितु तद्वाक्याथें विचारयन्त कारिका- मवतारयन्ति अत्रेत्यादि । अत्र बुद्धिवाक्येषु 'कम्यासि' 'कम्य पुयसीति प्रश्नस्योत्तर 'न विदामे'त्यादिना श्लोकेन वर्तते । तनात्मनश्च परम्यापीत्यादिना सस्य जीवादेश्च य कती जनक स्तम्याज्ञानमेवोक्त तया,तथा चैतेन वपरजनक्खगोत्रनामकारकानानक यनेनापि कार्यदर्शनत अज्ञातस्य भगवत एव कर्तृत्वमायातीति न माविक्त्य' बुद्धयादीनामित्याहेत्यर्थ । (मुले) अनेनैवेति स्वपरादिजनकाज्ञानकथनेनैव । नन्वम्मि वाक्ये, 'न विदामे त्यनेन भावरूपाजान परामृश्यानिमवाक्यम्था विदामेति क्रिया चादायोक्तसर्वकारणविषयक्नानमेव तयोक्तम्, न तु तदज्ञानमतो न भगवत्कर्तृक्त्व बुद्धयादीना वर शक्यमित्यागकाया सदभूद्य दृपयति, न चेत्यादि । ननु चयमित्यनेन जीवमपि स्वमध्ये निवेश्य तथा वतीति नोचमपुस्पानुपपचिरित्यत आहु न च यहित्यादि । अज्ञानस्य पर्तृत्वज्ञान जीवस्य सलिन् मेल्न र बचेत्यादि- शून्यब्राजानादपरोक्षात् , तादृश तु ज्ञान सकार्याविधानाशक्मतोऽग्या तथाले त्यजानकार्या- यास्तस्या स्वरूपमेव न स्यादिति दरापान तथावचनमित्यर्थ । ननु जीयम्य तादृशजानवत्त्व ·, २३४ चतुर्थस्सन्धाध । (अ० २५) प्रयोग इतिवाच्यम् । एवं हि तदा यद्यदि सा तत्त्वज्ञा स्यान्न चवम् । तथा च सति सैव न स्यात्, जीव एव ज्ञानसम्भवाचेति। एतदेव मनसि कृलाह मूलज्ञान इति । भगवज्ञाने सत्रियानाशादेहान्ममतेः स्वरूपनाश एर स्यादित्ययः । ननु मायास्वरूपमपीय न जानातीति नदेवानयोच्यते । न च 'परस्यापी'त्यादिना जीवादित विषयस्याऽप्यज्ञानस्योक्तत्वात्स्वाविद्यायाः स्वस्मिन् कारणखासम्भवात्तत्र च जीवाविद्यावार्यत्येनैव बदभिमतखान्न तथेतिवान्यम् । जीवस्याऽनाद्यविद्याक- ल्पितलेन तत्स्वरूपस्याप्यज्ञानत्वेनतदेव परस्यापोत्यादिनोच्यते यत, इति चेद् , अन घूमः । यदि जीवस्य जीवसमनायेव तदा तस्याऽविद्याकल्पितये कि मानम् ? विद्यया तमाश एव, इति चेन् , न, विद्ययाऽवियाकार्यससारनाश एव, न तु भगवकार्यम- पञ्चस्येति पूर्वमेवैतन्निरासात् । किं चैवं स्वस्पहानिरूपतां मोक्षे वस्तस्य च पुरुषार्थ- त्येनोपादेयतां वदनिरपरपोसि । ननु जीवभावसचान्मुक्तस्यापि पुनः संसारित्वं स्यादिति चेन्न । तत्कारणाविद्याया नाशात् , सततं भगवत्सङ्गतत्वात् “ मामुपेत्य तु तत्सत्तावाधक न तु तदीयमपीत्यत आहु जीव इत्यादि । सा हि जीव स्वस्मिन् मेलयित्वा वदतीति त्वयोच्यत इति जीवे एव ज्ञानमागतम् । अन्यथा तु घटादिवत्केवरजडत्वादेव ज्ञानासम्भव इत्युभयथापि वाक्यकथनस्येवानुपपत्तिरित्यर्थ मनसिकृत्वाहेत्यर्थ । एवमज्ञाननिष्ठ- कर्तृत्वज्ञानपक्षे दृषिते तत्खरूपविषयकाज्ञानपक्षमादाय पुन शङ्कते ननु मायेत्यादि। ननु मायास्वरूपाज्ञानमत्र न वक्तु शक्यम् , परस्यापीत्यनेन जीवमाणादिकविषयकाज्ञानस्यापि तमोत्तत्वात् । स्वादिरूपम्य कार्यस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन तर कपेक्षाया स्वाद्यविद्याया कारणत्वम्यात्माश्रयान्योन्याश्रयाभ्या वत्मशक्यत्वेन जीवाविद्याया एव कर्तृत्वस्य त्वया वाच्यत्वान्मायास्वरूपाज्ञानमम्यास्त्वया न वक्त शक्यमिति सिद्धान्तिशङ्का न चेत्यादिनानूद्य समाधत्ते, जीवेस्येत्यादि । अज्ञानतेनेति जीवकल्पिकाऽविद्यास्वरूपस्यानादित्वादजातत्वेन परम्यापीत्यादिनापि मायाखरूपाजानमेवोच्यते यतोऽतो न बुद्धयादीना भगवत्कवृक्त्वमित्यर्थ । अन समादधते, अत्र ब्रूम इत्यादि। पूर्वमेव तन्निरासादिति, शास्त्रार्थप्रकरण एव जीवस्वरूपस्य कल्पितत्वनिरासात् । ननु यथा अविद्यापक्षो भवदिन मन्यते, तथा भगवत्पक्षो मयापीति तौल्यमिति चेत्तत्राहु , विक्रेत्यादि, भगवत्कृतमत्वपक्ष न मन्यसे चेन मन्येथास्तथापि जीवस्वरू- पस्याविद्याकलितत्व मोक्षस्याविद्यानाशरूपस्य च त्वयाङ्गीनियत एवेति मोक्षस्योपादेयता न साधयितु शक्येति नारदप्रयासम्तव मते वृधैव स्यादितिमूल विरोधस्तव दुर्वार इत्यर्थ । जीव भावसलादिति, सायुज्ये ब्रह्मभावानगीकारेण जीवभावसत्त्वात् । सतत भगवत्सगतखादिति, अरक्कौस्तुभादिरूपेण तत्सगतत्वात् । मामित्यादि । उक्तगीतावाक्येन सालोक्य १ बुदिपसाबाधकम् । २ वुद्धिनिष्ठा जीवस्य स्वस्मिन् मेरनाभाव । इति परयचित् दिपम् ।

·) प्रकाशः -- (अ. २५) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे कौन्तेय पुनर्जन्म न वियते" इत्यादिवाक्याचेत्सल विस्तरेण । तस्या स्वस्वरूपविषयक परं ज्ञानमस्ति स्वरूपं पश्यतीति, तदपि न याथात्म्येनेति तव्यावर्तवस्तुगब्द । एतदुक्त मिहाद्य सन्तमित्यनेन ॥ १८ ॥ ननु प्रार्थितस्यैवाभिनन्दनं युक्तं न समाथितस्यापि । तन च पुरीप्रवेशमात्रस्य प्रार्थना न शतवावधिकस्य तत्कुतः "गतं समाः" इति वचनमस्या इत्याशङ्कय तदभिमायमाह अविरक्तिरिति । निवन्धः-अविरक्तिशतमदभ्रवचनान्मतम् ॥ अतोऽभिनन्दनं त्वन्यनिवृतिश्च निरूप्यते ॥१४॥ "कामभोगान् शतं समाः" इतिवाक्येन वर्षशतमभ्ये कढाचिदपि न विरक्तिरित्युच्यते । ननूक्तं प्रार्थितार्थस्योत्यादि तपाह अद्भवचनादिति । मार्थनाया'मदभ्रमणे'त्युत्तया तस्यापि वर्षशतं सम्मतम् । तथाहि यावत्पुर्यों स्थिति- स्तन्मभ्ये यदि विरागः स्याटिपयेपु तदा रमेण देहात्ममतेस्त्यागात्कापट्यमेव स्यादनया सह पुरपवेशकर्मणि । मध्ये अत्यागे ह्यदभ्रखम् । पुरे च स्थिति शतावधिकर, अतो हेतोः “दिष्टयागतोसि” इत्यादिनाऽभिनन्दनम्। अन्यशर्यत्र मार्थनायाथ कृतसात् । 'कं नु सदन्यमित्यादिनाऽन्यनित्तिश्च मृले निरूप्यत इत्यर्थ ॥१८४॥ अन्तिमश्लोकस्य तात्पर्यमाह क्रियापरत्व इति । निव-धः क्रियापरत्वे सिद्धिः स्यादिति बाहोर्हि वर्णनम् ॥ रोदने गीतिरेवाऽत्र गानं निद्रा च वर्णिते ॥ १८५ ॥ प्रकाश:-~-ज्ञानस्य देहात्ममतिविरोयित्न तत्परत्वे स्वयमेव न सिद्धयेदिति क्रिया- परससिद्धयर्थ तत्स्वानसाहावर्णनमित्यर्थ । 'उपगीयमान' इत्यस्य श्लोरस्या निरूपये- स्तत्र गानस्वरूपमाह रोदन इति । बाल्यसम्बन्विनी जायदवस्था निद्रा चोच्यते, तन रोदनविपये अत्र परीक्षवाद गानमेवाभिप्रेतम् । यहा। अलोरे यवोत्पन्नो रोदिति तदैव सर्वेषां गोतिर्भवतीति रोदनमेव गानमिति वर्णितम्। 'हदिनीमाविगत्' इति निद्रा च चर्णितेत्यर्थ ॥ १८९॥ दावपि पुनर्जन्माभावस्य मर्यादया सिद्धत्वात् । अलं विस्तरेणेत्यनेन दूषणान्तराणामपि सत्ता बोधिता । तानि च तन्मते 'न विदामे त्यादेविधेयकोटित्येन तद्तबहुवचनस्यापिवक्षितत्वल्पन उपाख्यासदर्थवादत्व विद्वन्मण्डनायुक्तानि च वो यानि । एव 'न विनामे तिवाक्यस्यापी विचारित । अमिमस्य विचारयन्ति, तस्या इत्यादि । इदं स्वरूपे त्वन्ति रूपत' इति चरणस विवरणम् ॥ १८३-१८१ ॥ अन्तिमश्लोरम्येति, 'कम्या मन म्यादि'त्यस्य । - ·चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ २५-०६) "महिषी यद्यढीहेत" इत्यारभ्याभ्यायसमाप्तिपर्यन्तस्य तात्पर्य वदति बुढेरिति । निवन्धः-बुद्धेः सर्वत्र मुख्यत्वात्तत्त्वेनाऽन्यस्य सवथा ॥ बाल्ये जागरणं सुप्तिनं स्वप्न इति बोधितम् ।। १८६ ।। मकाग:- मर्वन सर्वकार्येषु। अन्यस्य जीवस्य तत्वेन तदनुवर्तित्वेन । 'सप्तोपरि कृतहारः' इत्यारभ्य यानि जायात्मजोद्भवम् " इत्यन्तेन भोगसाधनस्थानाना निरुपणाद्भोगस्य च युद्ध चीनसात्तन्निरूपणेन बुद्धिवजीवथैव सम्यह निरपिता भवतीति सप्तोपरी त्यादिग्रन्थ इतिज्ञापनाय समित्युपसर्गः । अवस्थादयनिरुपणेनैवा- ध्यायसमाप्तेस्तापर्यमाह वाल्य इति । अन्यायसमाप्त्येति ज्ञेयम्, (पाल्ये) पूर्ववासनया स्वप्नसम्भोपि निश्चय प्रमाणाभावात्तथा ।।१८६।। (अ० ०६) अग्रिमाभ्याये स्वप्नावस्थानिरूपणे हेतुमाह किश्चित्मौढ इति । निवन्धः-किञ्चित्प्रौदे तदप्याह रूपं चाऽस्यापि वर्ण्यते ॥ वालवास्थिरता नास्तीत्यत एवं कथा ततः ॥ १७ ॥ प्रकाग:-किश्चित्मातस्य स्वमानुभयो भवतीति ताशे स्वममप्याह । तत्कालीनस्य सारिपरस्य जीवम्य म्वरुप च ‘स एकटा महेष्वासः" इति त्रिभियंते । "चचार अव विभागो ज्ञेयम् । 'का त्वमित्यस्य (४-२५-२६) 'इहाद्य सन्तमात्मान विदाम' (४-०५-३४) इत्युत्तरम् । (४-०५-०६) उत' इत्यस्योचर (४-२५-३४) न तत परमिति । 'येनेय निर्मिते त्यादि (४ २५-३४) तु स्वसामर्थ्यबोधकम् । सामर्थ्य शरणतानिमित्त्यमानम् । ("निमातृत्वमात्रम्" पाट ) न च विचरन्यदमाद्राक्षी कयाचिन्नि- मित त्रिय तिवाक्यविरोध । 'अन्ते या मति सा गतिरि तिन्यायेन पूर्वप्रज्ञाया फर्मादि- सहायमात्रतया तत्रापि पढत्येन दर्शनम्यव मुख्यतया विपक्षितत्वादिति । किचिकीर्षसी' (४-२५-०६)त्यम्योचर 'दिष्टये त्यादिभि मप्तभि [४-२५-३६]सोपपछिकमिति तरेत्यादि तत्र वाल्यगम्बन्ध्यवम्याद्वये रोदनविषये पारम्य मात्रादिवृत गानमेव परोक्षवादे बावसामग्री- कसनाभिप्रेतमित्यर्थ । न च पगेश्यादत्वदानि । एवमुक्तावपि विवक्षितार्थस्याम्पूया नम्याक्षतत्वात् । ननु गानागे त्वपरोनतैवेति नेन् , नाय दोष , मोहप्रसादहीणामप्रे प्ररणादपरोक्षताया अपि प्रस्तुतोपयोगित्वेन धचिवचिद्विवक्षितत्वादिति । अस्मिन्नध्याये चान्यायम्या तु 'उपगीयमान इतिपयन [४-०५-४४] 'मेच्छन्ननुकरोत्यन सैन्यात् क्रीडामृगो व त्वद्धन [४-०५६.] च म्फुरतीति नंयम् । बुद्ध्यावतित्वेनवान जीवस्थास्तीत्यत्र गमरमाहु मन्यादि । 'योपिनमिति पदस्यार्थमाहु अध्यायेत्यादि ॥ १८६ ॥ एवं मपाठापदनभिः पञ्चविंगा यायो विचारितः। पाटोनाभ्यां पडिगार्थमाहुः अग्रिमेत्यादि । पनस्या यायम्य पूर्वशेषताबोधनाय .

·(अ. २६-२७) सावरणभने सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २३७ मृगयाम्” इति सप्तभिः स्वमस्वरूपं च । ननु गन्धर्वनगरलेनैव स्वमरूपनिरूपणं तत्सवेशननितसुखाभिमतिनिवृत्तत्वेन जीवस्वरूपनिरूपणं च कुतो न कृतं भवाटल्यामिव । कुतश्च मृगयारूपं लिष्ट निरूपितमित्याशश्च तत्र हेतुमाह बालत्वादिति । अब हि वालस्येव किञ्चित्पाढस्याऽवस्थोन्यते । स चाऽस्थिर इति मृगयायां च ताशय भवतीत्येवम्रूपा कथोक्तेत्यर्थः । यहा। न स्वम इतियोधितमित्युक्ते, तर्हि किं साऽवस्थव नास्तोत्याशवायां नेत्याह । किञ्चित्माहे स्वप्नमप्याहाऽग्रिमाध्याये । 'ससोपरी'त्यादिना पुरस्य स्वरूपमपि वर्ण्यते । चकारात्तत्तत्कार्य च । ननु “महिणी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत" इत्येतावतव सर्वोक्तः "कचित्पित्रन्त्याम्” इत्यादेः कि प्रयोजनमत आह बालस्वादिति ॥ १८७॥ दशभिः स्वप्ननिरूपणानन्तरं तदध्याय एवाऽग्रिमप्रकरणान् विभजते आक्रोश इति । निबन्धः--आक्रोशश्वाऽनुसन्धान चिन्तनं चाऽपि वर्ण्यते ॥ प्रौढस्य तु कथा प्रोक्ता दृढासक्रनन्तरम् ॥ १८॥ प्रकाश:- "ततः क्षुत्तृत्परिश्रान्तः” इति पइमिराक्रोशः । चकाराद्रामाणामुत्तरञ्च । ततस्विभिरनुसन्धानम् । ततः पइनिश्चिन्तनम् । चः समुच्चये । संसारिन यदि सलेपि चिन्तनेन्तर्मुखलाहाह्मणकुलादन्यत्र मुररिपोर्दासादितरत्रेत्युक्तमित्यपिशब्दार्थः। अध्या- यार्थमुपसंहरति प्रौढस्येति । (अ. २७) अग्रिमाध्यायार्थ विचारयस्ता विनश्यत्तायाः कथमध्यार्थत्वं पुत्रादिसम्पत्तेरपि निरूपणादितिशङ्कायां तत्रोगपत्तिमाह दृढासक्तरिति । दिनभ्यता हि विनाशकारणसामग्रीसान्निध्यं जीवस्य जराज्वरादिसम्बन्ध एव हि सा । सा च देहादिविपयदृढासत्त्यनन्तरभाविभिदैहात्मयुद्धिकृतम्तादृगिन्द्रियपरिणामयुद्धिवृत्तिविषय- भोगश्च सम्पाद्यते । अन्यथा चेयोगवान् स्यात्तदा जरादिसम्बन्ध एव न स्यात् । तथा च तन्निरूपणं विनश्यत्तानिरूपणमेनेत्यर्थः ।। १८८।। निवन्धः-देहात्मवुद्ध्या यसिद्ध्येत्तद्धि तस्य प्रपञ्च्यते ॥ प्रौढस्य राजसत्वादि महिपी साऽपि तादृशी ॥ १८ ॥ किश्चित्मोतिपद्यस्य व्याख्यानान्तरमाहु, यछेत्यादि । अस्मि-पक्षे अयं श्लोकः पूर्वाध्यायार्थ- स्यैव सद्धाहक इति सपादोनविंशतिभिस्तदर्थोक्तिः पादोनेनास्येतिबोध्यम्, उत्तरमिति, एकेनोत्तरम् । मौडेस्येति, किश्चित्प्रौढस्यातिप्रौढस्य चेत्यर्थः ॥ १८७३ ।। अतः परमाएभिः सप्तविंगाव्यायाधमाहुः अग्रिमत्यादि । ननिरूपणमिनि, पुत्रादिसम्पतिनिरूपणम् ॥ १८९ ।। । -- ·मकागः २३८ चतुर्थम्पन्धार्ध । (अ. २७) प्रकाश:--अत एव देहात्मयुद्धेरेवाऽत्र प्राधान्यमित्याद्यश्लोके तस्याः वातन्त्र्यं निरूपितम् । देहात्ममत्यभारे वक्ष्यमाणस्य कस्याऽप्यसम्भवात्तत्कारणत्वेन तस्याः कथनं युक्तमिति हिशब्दार्थः । तामस्या अपि देहात्मयुद्धेः "इत्थं पुरञ्जनम्" इत्यादिना राजसीलेन निरूपणे हेतुमाह प्रौढस्येति । साऽपि तामस्यपि तादृशी राजसीत्यर्थः । महिषीत्वाद्वाजानुगुणत्वं युक्तमिति दिशब्दार्थः। विषयभोगे रजोगुणस्यव प्रयोजस्तात्सा तद्भोगानुकूलब जातेत्यर्थः पर्यवस्यति ॥ ८९ ॥ इन्द्रियपरिणामादीना पुत्राद्विलेन निरुपणे तात्पर्यमाह पहिरिति । निवन्धः-बहिर्यावान् हि संसारो यस्यान्तःकरणेपि सः ।। अतः पुत्रादिसम्पत्तिरविशेपेण वर्ण्यते ॥ १९ ॥ -यस्य पुरुपस्य यावान् ससारो पहिरस्ति तावानन्तःमरणेप्यस्ति । अन्तःकरणे तदभावे पहिरपि तदसम्भवादिति ज्ञापनाय वाद्यवत्पुत्रादिसम्पत्तिरविशेषणवान्तरप्युक्ते- त्ययः । यदा ननु सर्वपा जीराना तापन्त इन्टियपरिणामास्तारन्यो युद्धिच्यादयश्च भवन्त्येति न नियमः । पाश्चिन्मध्य एव मृतेः सम्भवात् । न च शतवर्पनीपिन एवेदमुच्यत इति वाच्यम् । साधारण्यव्यायातात्तत्कथं शतान्येकादशेत्याढीत्युक्तमत आह परिरिति । पूर्ववत्, वाद्यसंसारस्यान्त करणपूर्वमन्चमात्रे यनस्तात्पर्य तस्य सर्वत्राविष्ट- सादतो हेतोः सा सर्वेषां जीनानामविशेषणव निरूप्यत इत्यर्थः ॥ १९० ॥ यागे यहि सर्वसाधारण्यासम्भगद् "इजे च प्रतुभिः" इत्यस्यार्थमाइ स्वल्पपीति निबन्धः-स्वल्पेऽपि हि मनोराज्यं यथा तत्वत्र वर्यते ॥ नित्यातिरिक्त दोपः स्यादधेनति विनिश्चितम् ॥ १९१॥ प्रकाश:-ज्यन्येनाल्पफ्नदातृणामुक्तबादल्पेऽप्यर्थऽस्य मनोरथ उच्यने । सोऽपि गधा येन प्रकारेण पगेपठारूपेण सांगाऽस्मिन्त्राग्य वर्ण्यन इत्यर्थ । तुशब्दो पहिरपि यागपभ व्यापयति । ननु प्राचीनाहिती हिंगासादम्य च तद्विपरीतत्वाद् यथा भवान् " इति दृष्टानोऽयुक्त उत्यत आह नित्यानिरिक्त इति । अग्नि- होनादिपश्चरातिरिक्त इत्यः । निन्योपयोगितान पवाटिकामनया कृतं यन्म तदनिम्ति इत्यपि नेयम् । अन्यथा विधिविगेधः म्यादित्येतत्मय सर्वनिर्णयप्रफरणे निरुपिनम् । एनदेवाभिसन्याय विनिश्रितमिन्युक्तम् । अत्र च 'नानासाम' इति चचनादनामसाधर्मणो टोनिनावमेवेति युनो दृष्टान्तः । अत पर "भी भी प्रजापने गनन् पशून पय नयाऽपरे" नि मनप्तपशुहर्मनमपि मान्छने । अन्यथा नेपां मदनिश्राण विन्दत ॥ १९ ॥ " ·(अ २७) सायरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २३९ अतः परं "आससाद स वै कालः" इत्यादि विचारयति । ता दिवसरात्री गन्धर्वलेन निरूप्य तैः सह पाणस्य युद्धनिरूपणाभिप्रायमाह कालस्येति । निबन्धः-कालस्य नाशकत्वं हि सर्वथैव सदापि हि ॥ नित्यप्रलयरूपेण सन्ततिर्न निवार्यते ॥ १९२॥ प्रकाशः-कालस्तु दिनादिरूपोपि सर्व एव मरणात्तव । सदापि पाल्यादिप्वपि । तथापि स तु ल्यो निवार्यते, परं तु चतुर्विधमल्ये नित्यमलयस्पेण या सन्ततिः सा न निवार्यते । एतदुक्त "परिटच्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम्" इत्यन्तेन ग्रन्थेन ।। १९२ ॥ अग्रिमश्लोगार्थमाह तत्रेति । निबन्धः-तत्र प्राणस्य हेतुत्वमिन्द्रियाणां बलं ततः ॥ इन्द्रियाशक्तितो ज्ञातः स्थूलप्राणपरिक्षयः ॥ १९३॥ प्रकाशः- सर्वथा यो नाशस्तनिवारणे प्राणस्यैव हेतुत्वम् । प्राणस्थित्यव देह स्थितः । इन्द्रियाणामपि पलं प्राणत एर। ननु चिन्ताहेतृमाणभयज्ञानमस्य कथमत आह इन्द्रियाशक्तित इति । स्थूलेति । महत्वार्यकरणसामर्थ्यमिन्द्रियाणां यस्मात्स स्थूलः पाणः । तादृशं सामयमेर वा स्थूलत्व प्राणानाम् । केवल जीवनसम्पादक सूक्ष्मः । अतः कार्याभावेन कारणाभावानुमानमित्यर्थः ॥ १९ ॥ ननु पाणेन्द्रियादीनां स्वरूपतः सत्त्वात्तैश्व भोगसम्भवाचिन्ताइत उत्यत आह पुत्रादीति । निवन्धः-पुत्रादिविषयाः सर्वे कालेन द्विविधाः कृताः॥ नाशोपयोगरहित्यभेदेनाऽऽस परं स्वतः ॥१९॥ प्रकाश:-इन्द्रियपरिणामद्धित्तिस्याटिविषया इत्यर्थः। वैरियमेवाह नाशेति । ननु कारस्य नित्यपरयननकत्वेन परिष्ट यात्प्राणम्य तगारिचिकरवातेन युद्धयता किं क्रियत इत्यपेक्षाया प्राणम्य कार्यमाहु तथापि म तु ल्यो निवार्यत इति, भरणरूपो ल्य प्राणेन निवार्यत इति तम्य कार्यमित्यर्थ । सन्ततिरिति । प्रत्यसन्तति । इदमेवोपपत्त्या वक्तुमाहु अग्रिमेत्यादि। अग्रिमझोरार्थमिति 'ते चण्डवेगानुचरा' इत्यादिश्लोकद्वयार्थम् , (भा०) मूले 'प्रनागर' पढेन मुन्य प्राण उच्यते । इतियोध्यम् । 'क्षीयमाण' इतिश्लोक्म्य [४-२७-१७] तात्पर्यमाहु ननु चिन्नत्यादि । कार्याभायेत्यादि । प्रयोगम्तु मम माणसामन्यं पूर्वीपेक्षया न्यूनम् , तन्कार्यकपेन्द्रियमामयम्य न्यूनत्यात् , यत्र यत्र कार्यसामर्थम्य न्यूनत्तम् तत्र कार्यकरणामयम्य न्यूनत्वम् , यया वदिज्यालामु 1 यर नैव तर नवम्, सद्वयम्ये इति ॥ १९ ॥ 'अदिनादिपाट ।

·२४० चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ.२७) पाश्चिन्नाशः पाञ्चिस्थितानामपि कार्योपयोगराहित्यम् । यद्यपि कालः सर्वदा विशिष्टः । न ह्यस्मॅिस्तदा काचन नाशोपयोगिनी कृतिः कालेन प्रियते तदैवान्यस्येन्द्रि- यादिद्धिदर्शनाच, तथापि तावति काले गते सर्वत्र सर्व तथा भवतीति काल कतमित्युच्यने, परं तु स्वत एवेन्द्रिगदिस्तथा भवति तदाह परं स्वत इति । स्वतः परमिन्द्रिया- दिम्तथा आसेत्यर्थः । तर्हि पूर्वमवेवं कुतो न स्यात् १ न म्यात, स्वसम्पन्चितार- सालस्य निमित्तत्वान् । तर्हि स्वत इनि स्वम ? इत्यम, एस्स्यैव कालस्य कश्चित्पत्ति शत्वात्मालं कश्चित्पोडशवर्षाद्यात्मक्वं च दृश्यते । तत्रावच्छेदकेन भाव्यमवश्यम् । स च तत्तत्सम्बन्धनिरूपरः स स पदार्थ एवेति । यत्र पालसाम्येपि कस्यचिदिन्द्रियादि- सामर्थ्य नापति तनेश्वरेच्छा मारव्य वा नियामर ज्ञेयम् । यहापरस एवेत्यग्रिमझोफोक्तं भोगोऽज्ञान च । तदद्वय म्वत एर पारव्यादेव, न विन्द्रियसामर्थ्यनेत्यर्थः ॥ १९४ ॥ इन्द्रियादिमामर्थ्यनागमुक्त्वा शरीरसामर्थ्यनाशहेतु निरूपयति स्वस्यापीति । निवन्धः-स्वस्याप्यशक्तिकरणे कारणं तु जरैव हि ॥ अप्रतीकरणं तस्या वक्तुमाह कथां तथा ॥१९५॥ प्रकाश.-~-जरासम्बन्धमाने निरूप्ये नतो विहितेत्यादिना तत्कथानिस्पणस्य प्रयोजनमाह अप्रतीकरणमिति ॥ १९५॥ तर "कालस्य दुहिता” इत्यादि श्लोकचतुष्टयस्य तात्पर्यमाह अनुग्रहादीति । निवन्धः-अनुग्रहादिकर्तृत्वाद्देवता मृत्युवोधिका । विनश्यत्तेवमेव नाशोऽतः परमुच्यते ॥१९६॥ प्रकाश:-- अनुग्रहः पूरौ । आदिश देन निग्नही नारदे । तेन देवता सेति ज्ञापितम् । तस्याः कार्यमाह मृत्युबोधिका । यदैव सा प्रविशति तर्दव मृन्युरागत तर्दीति, कारे तत्कारकत्वम्योपचारिकत्वेनेन्द्रियाणामेव स्वत क्षीयमाणत्वे । तहीति स्यमम्बन्धिकालस्येन्द्रियाशक्तिजनकत्वे । स स पदार्थ इति, देहसम्बन्धो- तरभाषी भोग्यादृष्टमम्पादितो भोग्यपदार्थ । यथा बहुभोजन आरम्यम् । विरुद्ध- भोनने रोगोत्पत्ति , परभोजने पराभावो, यथोचितभोजने तु सामर्थ्यमिति । अत्र शतवाद्यात्मक्त्वे देहसम्भव प्रयोतक । इन्द्रियसामध्ये तु तदुत्तर सम्बध्यमान उक्त विधपदार्थ इति विभाग । तथासतीन्द्रियादिसामर्थ्य प्रतिकारम्य प्रयोजकल वा सहकारित्व चा, जनकत्व तु भोगम्य पदार्थम्य वा। तेन सत इत्यम्य मोगाद्ोग्याद्वत्यर्थ सिद्धयति । ननु धचित्वचिद्यभिचारोपि दृश्यत इति तत्परिहारायाहु यनेत्यादि । अय विचार प्रतानुपयुक्तत्वाद् व्यर्थ इत्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहु यद्वेत्यादि । तेन देवता सेतिजापित मिति । एनेन बुद्धिप्रभृतिषु देवतात्वगरीरित्याग्रहीकारण्यापि युक्तत्व बोधितम् । तात्पर्यन्त ·. (अ०२७-२८) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४२ इति ज्ञायत इत्यर्थः । अध्यायार्थमुपसंहरति विनश्यत्तेति । फालेन कृत्वा जीवश- तेरभिभवोऽध्यायाः । सोऽपि “ एवं कृपणया युद्धया" इत्येतदन्तौ न तु "अव्यक्तो भीमसैनिकः" इत्यन्त इति मतनिराकरणार्यवमेपवेत्युक्तम् । तथा हि । अत्र हि जीव- शत्तयभिभवनिरूपणं न मुख्यप्रयोजनतया, किन्तु नाशहेतृत्वेनेति तेनापि वाच्यम् । तथा च, तदपेक्षयेन्द्रियादिशक्तिट्रासेप्वप्यनुगतका विनश्यत्तवाध्यायार्थत्वेन वक्तुमुचिना । एतदुक्तमेवमेवेत्यनेन । नन्वरत्वेवं तथाप्यध्यायस्तदवधिरति चेत्तत्राह एपेवेति । अत्र विनश्यत्व निरूप्या साचाऽव्यक्तो भीमसैनिक' इत्यन्तनिरूपितार्थरूपैवेत्यध्यायस्ताव- त्पर्यन्त एवेत्यर्थः। (अ. २८) अग्रिमाध्यायाध प्रतिमानीते नाश इति ॥ १९६ ॥ 'तन सैनिका' इत्यादिश्लोकपञ्चकस्यार्थ वस्तत्र प्रज्वारादीनामपि नायकत्व स्वातन्त्र्यभ्रमा- भावायाह ज्वरेति । निवन्धः-ज्वररोगादिसंयुक्ता सर्वनाशकरी तु सा ॥ अधिकारि शरीरं च नाशयत्येव दोपतः ॥१९॥ याहि मे पृतनायुक्ता" इति वाक्ये भयेनान्येषां सहभावमात्रस्योक्त- लात्सैव नाशकरी। एवं तेपामनुपयोगमाशङ्कयोक्तं संयुक्तेति सर्वति। देहशक्तियुदया- दिनाशकत्वेपि सर्वांशेन नागकत्वं ज्वरादियुक्ताया एति तन्सहभृता सा तथेत्यधः । हरिभक्तशरीरव्यावर्तनाय तुशब्दः । ननु तदैव देहस्याऽनाशानाऽस्या नागकन्यं किंतु तदुदितः स हि यो पटनन्तरः" इति न्यायाद्भयस्येति शहां वारयनेय 'पार्द- यन् सकलां पुरीम् ' इत्यादिना सामान्यतो निरूप्य "कन्योपगृही नमुश्रीः" इत्यादिना पुनर्विशेपनिरूपणस्य तात्पर्यमाह अधिकारीति । कर्मादिष्वधिकारिरूपं तत्करणसमर्थ यच्छरीरं तन्नष्टश्रीवादिदोपकरणतो नाशयत्येवेत्यर्थः ॥ १९.७ ॥ ननु चिन्तासमये प्राचीनयुद्धियादीनामसम्भवात् “दुहितः पुत्रपौत्राच" इत्यादि कथं सगन्छत इत्यत आह अन्नस्थ इति । निबन्धः-अन्तःस्थ एव विषयः सूक्ष्मरूपेण यः स्थितः ॥ देहत्यागे सर्वनाशो देहमत्या भविष्यति ॥१९॥ एयेत्यर्थ इति, तथा च, परमतेध्यायातिक्रमकल्पना असत्तिवेत्यर्थः। एवमष्टभिः सप्तरि. माध्यायो विचारितः। अतः परं पादानः पोडशभिरष्टविंशाध्यायं विचारयन्ति अग्रिमाध्याय- त्यादि। निरूप्येति, नाशकलं निरूप्य । चिन्नाविषय इत्यादि, तथा चान प्रकाशः - ·- चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ०२८) प्रकाश:-विपयश्चिन्ताविषयः पुत्रादिः। सूक्ष्मरूपेण वासनारूपेण । सर्वस्य घुद्धियत्यादे या भविष्यति, देहाल्ममतिरव तत्र हेतुः । देहस्पवात्मत्वेन ज्ञानात्तत्याग सर्वनाशं मन्वानस्तथा चिन्तां कृतवानित्यर्थः ।। १९८॥ पूर्वमनिरूपणेधुना च तन्निरूपणे हेतुमाह तद्धेतुरिति । निवन्धः-तद्धेतुः कण्ठरोधादि तस्मिन् जातेऽन्वतप्यत ।। न स्मृतिः कृष्णदेवस्य मरणेपीति तत्कथा ॥१९९॥ जीवे गते तु सर्वेषां गतिस्तस्य वलायमात् ॥ नित्योऽपि विधिहीनश्चेन्नरकायैव नाऽन्यथा ॥२०॥ प्रकाश:-आदिपदेन तत्कार्यम्, 'लोकान्तरं गतवती'त्यादिना तत्कथनस्य प्रयोजन- माह न स्मृतिरिति।तत्कथा चिन्ताकया, तदय भयागमनकथा वा ।१९९। सर्वेपां प्राणादीनाम् । तस्य जीवस्य गतिस्तु यमाधीनेत्यर्थः । ब्रह्मांगत्वेनाऽयुक्तन्वेपि यमस्य स्वाधिकारवलात्तथा । ननु "तं यज्ञपशवोऽनेन" इति कथमुपपद्यते नित्यत्वेन विहि- तसात्तस्येत्यत आह नित्योपोति ॥२०॥ 'अनन्तपार' इत्यस्यार्थमाह कुटुम्वेति । निवन्धः-कुटुम्बपोपणफलमनुभूय चिरं पुनः ॥ देहात्ममतिदाढर्येन प्राकृतोऽभूदितीर्यते ॥२०१॥ प्रकाश:-" तामेव मनसा" इत्यस्यार्थमाह देहात्मेति । " यं यं वापि स्मरन् भारम्” इति वाक्यानुसारेण पुनस्तथवाऽभूढित्युच्यत इत्यर्थः ॥२०॥ संसारमार्गकथनमुपसंहरन पुनर्जन्मान्तरस्याप्यान्तरवाह्यकथानुक्तौ हेतुमाह पुरञ्जनेति । निवन्धः-पुरञ्जनकथा पूर्वसिद्धैवेति न सोच्यते वहिः कथाऽपि येनाऽयं मुच्यते स निगद्यते ॥२०॥ प्रकाशा-बहिः कथापि पूर्वसिद्धवतिसम्बन्धः । अतः परं येन मार्गणाऽयं मुक्तो भवति स मार्ग: "अनन्तरं विदर्भस्य " इत्यादिना निरूप्यत इत्याह येनायमिति ॥२.०२।। बुद्धयादिवृत्तयस्तेन रूपेण नोच्यन्ते । किन्तु, ये बाह्याः सन्तो वासनारूपेणान्तरत्वमाप- नाम्नेभिप्रेयन्त इत्यर्थः । अनिरूपण इति, चिन्ताया अनिरूपणे । तत्कथनस्येति चिन्ताकार- कथनम्य । प्राणादीनामिति, इदं 'अन्वयन्ननुपथा' इत्यस्य तात्पर्यम् ॥ २००३ ।। पुनर्जन्मान्तरम्येति, स्त्रीजन्मनः । सम्बन्ध इति पदानां पुनः सम्बन्धः । तथा च द्वितीयजन्मन्यप्यान्तरकथापूबैतूल्येवेति सा नोच्यते, पहिःकथा तु ततो भिन्ना पूर्वसिद्धास्तीति ·- (७०२८) सावरणभङ्गे सप्रकारो श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे निवन्धः-वाद्यानामान्तरत्वेन न विशेयोऽस्ति कश्चन ॥ तदा स्त्रीत्वेन जातस्य यदासीत्स्पष्टमेव तत् ॥२०३॥ तथा परोक्षता नाऽर्थे शब्दमाने भविष्यति ॥ (अथापि द्यविकेन ।) प्रकाश.-ननु संसारमार्गान्मुक्तिमार्गे ह्यान्तरकृत एवं विशेषो नाऽन्यः । तथा चैतत्सदृश एत्र सोपि मार्गः, परमन्तर्मुखतया क्रियमाणत्वेनान्तरोयम्, बहिर्मुखतया क्रियमाणत्वेन वाद्यत्वं तस्येति विशेष इत्यतिदेशेनैव ज्ञातुं शत्रयसाद्वि- दोषनिरूपणं व्यर्थम् । तथाहि, तत्र देहात्ममतिसोनेन्द्रियाद्यध्यासेन च तद्वतितत्परिणा- मादयः पुत्रादिसन्तानत्वेनोक्ता यथा तथा भगवानात्मेतिमतिसङ्गेन तत्र स्नेहै जाते तदुपदेष्ट्रसङ्गेन हरिसेवारूचिश्रवणादिरूपापत्यानि, यथा प्रज्वरादयोन्तर्वहिस्ता- पकास्तथा तन्निवतकोन्तर्वहिस्त्यागो यथा गन्धर्वैरायुःक्षयस्तथा भगवद्भक्त्या तदक्षयः । " तस्यः यत्क्षणी नीतः" इति । यथा जरयेन्द्रियवकल्यं तथा योगेन तज्जया, यथा प्राकृतयुद्धया प्राकृतत्वं तथा ब्रह्मात्मभावनया तद्भाव इति । यदि च विशेपतो निरूपणमेनेष्ट तदा यथान्तराणां याद्यतेन निरूपणं कृतं तथा बाह्याना- मपि पदार्थानामान्तरत्वेन निरूपणं कर्तुमुचितं स्यात् । एवं सति स्त्रीत्वेन जातस्यापि सर्व स्पष्टमेवेति व्यर्थ निरूपणम । किञ्च, पूर्व ह्यान्तराणां वाद्यत्वेन निरूपणं कृतम् । प्रकृते च सत्सङ्गादिपदार्थानां वाघानां वाद्यस्येन निरूपणेन नाऽर्थे परोक्षता किन्तु शन्द- मान्न एव भवतीत्युपत्रमविरोध इति वाह्यानामान्तरत्वेनेति सार्द्धनाशय समायने । अथापीति । यद्यप्येवं तथापि प्राचीनयहिपस्तथा विवेचनासामर्थ्येन यथाकथञ्चित्प- रोक्षतामङ्गीकृत्येदं निरूप्यत इत्यर्थः । अस्य कर्मपरत्वेन तथाविवेकाभावो युक्त इति हिशब्दार्यः । यद्रा। नन्वान्तरयुद्धवादीनां वायत्रीत्वादिनिरूपणेन हि पूर्व परीक्षतोक्ता, भको तु सत्सङ्गशरणादीनां यायानामेव याद्यन्न निरूपणे कथं कथायाः परोक्षतेत्यत आह याद्यानामिति । अत्र हि भगवद्धर्मसम्बन्धेन मुक्तिर्वाच्या, स च बाह्याभ्यन्तरभेदन द्विविधः । तत्र यायोप्यान्तर एवेति मन्तव्यः । एत- सङ्गेनाऽहं कृतार्थों भूयासमिति बुद्धिपूर्वकस्यैव तस्य तन्सायनत्वात् । अन्यथा भक्तद्रोहा कृतस्य सत्सङ्गस्यापि मोचकत्वं स्यात् । न च, नरफसाधनसात् । तया सैवोच्यते इत्यर्थः ॥ २०२ ॥ यथास्यश्चिदिति विविधितार्थगोपनमात्रेण । स चेनि, ·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ० २८) च। वाह्यत्वेन प्रतीयमानानां सत्सझादीनामप्यान्तरखानेषां च पाद्यत्वेन निरूपणे पूर्वस्मान्न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः । एतेन स्त्रीत्वेन जातस्य मुक्तिनिरूपणमन्यशास्त्रविरो- धीत्यपि निरस्तम् । न ह्यत्र देहधर्मस्य खोलादेनिरूपणं किन्सात्मधर्मस्य, तो च "स्त्वं स्वतन्त्रता तस्य पारतन्त्र्यं तथेतरत्" इति पुरवोक्तौ। तदाह तदा स्त्रीत्वेनेति । अस्य पूर्वत्रानुपङ्गः कार्यः । तथा च याह्यानां पुंस्वादीनामुक्तरूपा- गामान्तरत्वेन स्त्रीत्वेन जातस्य तदा न कश्चिडिशेप इत्यर्थः। तर्हि पारतन्त्र्यं भिन्नतया कुतो न निरूपितमित्यत आह यदासीदिति । वक्ष्यमाणरीत्या भगवतो भगवदीयस्य वाऽधीनत्वेन निस्पणात्तदेव निरूपितं भवतीति पृथक्तनिरूपणं नापेक्ष्यत इत्यर्थः । एवमस्य प्रकरणस्य सर्वथा परोक्षता साधिता ॥२०॥ यस्मिन् पक्षे वाह्यानामपि पाह्यत्वेन निरूपणं तस्मिन्पक्षे वाद्यखात्सङ्गादेर्थस्य तत्र न परोक्षता किन्तू पयेमे मलयध्वज' इत्यादिशब्दैनिरूपणाच्छन्दमाने परोक्षतेत्याह तथेति ॥२०३३।। एवं प्रकरणस्य परोक्षतामुक्त्या तजन्म विचारयति । यद्यप्युक्तरीत्या घुस्सादी न विशेषस्तथापि “बभूव प्रमदोत्तमा” इति प्राकृतभावमुक्ता मध्ये जन्मान्तरमनुक्त्वैवाग्रिमवृत्तान्तकथनात्तद्भावापन्नस्यैव सा कथेत्यवसीयते । तचा- नुपपन्नमित्याशक्य तज्जन्मस्वरूपमाह अथापीति। निवन्धः-अथाऽपि ह्यविवेकेन देवादेवालयादिषु ॥ २०४ ॥ दासेपु जन्म तस्याऽभूत्कृष्णकार्यपु सङ्गतिः॥ प्रकाशः- अथेति भिन्नपक्रमे । यद्यपि प्राकृतटशायामवतन सम्भवति तथाप्युच्यत दत्यपरथः । तत्रोपपत्तिमाह देवादिति। भगवदिच्छात इन्यर्थः। यदि माकृत- दशायामेव भगवत्कृपा न स्यादमाकृतदमायामेव च स्यात्तदा कदाचिदपि न स्याद- न्योन्याश्रयान् । अतः पूर्व भगवत्कृपा युक्तेति हिशब्दार्थः । अविवेकेनेदं भगवन्कार्य- मलौकिकमिति विकिराहित्येन कृष्णकार्येषु सद्गतिरिति सम्बन्धः । अविवेकेनोपल- क्षितम्यर तम्य नेपु जन्माऽभूदिति वा । दक्षिणदेशोक्तिरप्यत्र साविति ज्ञेयम् । अन्यत्र तथापूजाप्रवाहाभायात् । यतस्तेषु जन्मामुदतः कृरणकार्येषु साऽदित्यर्थः । ' तस्यां सझनयाश्च" इत्यस्यार्थमाह कार्यासक्तस्येति । भगवद्धर्मसम्बन्धश्च । पूर्वरति वाद्यानामिति पूर्वाद्ध। सीवेनेति, वाह्यस्त्रीत्वेन ॥ २०४ ॥ जन्मान्तरमिति मुत्युपयोगि पुरीप्रवेशरूपं दुहितृत्वेन जन्म । अनुपपन्न मिति मुक्तिसाधनकग्णामावादनुपपन्नम् । एतदिति, मुक्त्युपयोगि जन्म । तेविति, दासेषु । मूले, देवाल्यादिपद राजमिम्य वेश्मनी'त्यम्य विवरणरूपम् । दासाम्तु प्रकरणादेवो-

·(०२८)
सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४५
निवन्धः-कार्यासक्तस्य तस्याऽभूत्प्रेमाश्रुत्यादिसप्तकम् ॥२०५॥
निरन्तरं कृतांनां हि सप्तानां कोटिशो भवः ॥
प्रकाशः-पमेयरलेनैवैतिभावः।२०५॥ एककस्येत्यस्य तात्पर्यमाह निरन्तरमिति ।
सकृत्कृतानां बहुधा भवनाभावात्तथा कृतानामेव तथायुक्तमिति हिशब्दार्थः । तेन
कोटिश आवृत्तानामेव श्रवणादीनां पुरुषार्थसाधकत्वं न सकुकृतानामितिभावः ।
अग्रिमस्याऽर्थमाह कार्य चिन्तयत इति ।
निवन्धः-कार्य चिन्तयतस्तस्य दृढः प्रेमा मनस्यभूत् ॥२०६॥
येन वैराग्यसत्सङ्गो यतः प्रेम्णाभजद्धरिम् ॥
प्रकाश:- पूर्व तु स्वाधिकारवशादेव भगवत्कार्यमा यथाकयश्चित्कार्यमिति युद्धया
तत्करणम् । अन्यतः पुत्रादितस्तत्सम्पादने तृष्णोम्भावोऽप्यासीत् । तदनन्तरं
निरन्तरं भगवत्कार्यचिन्तनेन कुला मनसि प्रेमाभृत् । सोपि दृतोऽन्यथा कर्तुमशवचः,
अन्यस्मिन् सेवाकर्तरि सम्भवत्यपि येन स्वयमकृसा स्थातुमशक्तो भगवति तारश:
प्रेमाऽभूदित्यर्थः । तदान्येपां प्रतिबन्धकत्वज्ञानेन स्वभावतोप्यन्यत्र वैराग्यं जातम।
ततो भक्तेष्येव सहः । तत्र च सततं भगवत्कथाश्रवणेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकमुहसर्वतो-
धिकस्नेहेन हरिमभजत् । एतेन प्राणेन्द्रियान्तःकरणाध्यासनिवृत्तिरुक्ता। माणेभ्योपि
भगवत एवाऽधिकं प्रियवाद, इन्द्रियाणां च तादात् ॥२०६३।।
चतुर्विधान्तःकरणे चाहकारमात्रमवशिष्यने । अहं सर्व साधयामीतिरूपः।
तस्य निवृत्तिप्रकारो 'विभज्ये त्यादिना निरूप्यत इत्याह अहङ्कारति ।
निवन्धः-अहङ्कारप्रवृत्तस्य क्लेशः सर्वोपि वर्ण्यते ॥२०७॥
ततो ज्ञाने समुत्पन्ने नप्टेहरणे पुनः ॥
चिन्ता कृष्णस्य सेवार्थमोनातिदुःखिता ॥२०॥
प्रकाग:-भगवदधीनतयेय स्थितिः म्यात्तय सर्व सिद्ध छन् । अहं स्वसाधित-
पलभ्यन्त इति ज्ञेयम् ।। २०५ ।। प्रमेयालेनीति। एतद् अभृत् ममाश्रन्यादि समा-
मितिमूलोक्त्या सम्बध्यते । अत्र प्रेमा आगजामसितेक्षणामित्सुक्ता कथारूचिः । असि-
तस्य कृष्णम्य भगवत ईक्षणं ज्ञानं ययेति । ससमुतास्तु प्रवणकीननम्मरणपादसेवनान-
चन्दनदास्यानि । तदेतत् 'श्रुत्यादिसप्तमित्यनेनोक्तम् । एतेषां यथीयस्त्वं रुच्यन्तर-
भावित्वात् ।। २०६ ॥ दृढ इति, इदं नवनामित्वस्य तात्पर्यम् । गम्यमिनि. इदं मुनि-
पदस्य तार्यम् । ॥२०६३॥

·चतुर्थस्कन्धार्थः । (अ० २८) साधनः सामयिष्यामीति प्रमाणपरतया साधनेषु प्रवृत्तस्याधिभौतिकादिलेगो निरूप्यत इत्यर्थः । अत्राऽहड्दारकार्यरूपं यत्कृष्णकार्य तद्रूपो मलयध्वज उच्यते । अत एव कुलाचलमटिरंक्षणापदे मूले कार्यकारणयोरवयात्स एवाहवारत्वेनाऽप्युच्यते । सुत- त्यागस्याऽप्युक्तवान्न पूर्ववच्छ्वणादिकं ज्ञेयम् । “आरिराधयिषुः कृष्णम्" इति वचनान्न सर्वात्मना त्यागः, अतः मूक्तमहङ्कारमवृत्तस्येति । ततः साविकान्त करणे कियत्कालानन्तरं क भगवान् ब्रह्मादिदुरापः काहमतिनीच इत्येवंरूपे माहात्म्यानुभव सति देन्याविर्भावनाई साधयिष्यामीतिरूपेऽहड्वारे नष्ट ताशस्य भगवत. सेवा कथं स्यादिति चिन्ताऽभून् । पूर्व तु स्वस्यैव भजनायोग्यत्नेन चिन्ताऽभूत् । नत एवमति- दरापत्वज्ञानेन तूष्णीम्भाने भजनमार्गोच्छित्तौ सर्पपुरुषार्थोच्छित्तिर्भविष्यतीति महती चिन्ताभूदिति पुन:पदम् । अत एवाऽतिदुःखिता। इदं " यहा नोपालमैताधों इत्यादिना निरूपितम् ॥२०८॥ अहङ्कारनाशे सति " पति परमधर्मज्ञम् ” इत्यादिना पुनः कृष्णकार्यकथन- मनुपपन्नमित्याशङ्कय तत्रोपपत्तिमाह अहङ्कारस्येति । निवन्धः-अहङ्कारस्य लेशेन पुनः सेवापरो ह्यभूत् ।। ततस्तस्याप्यभावे तु मोहे साक्षाद्वरिर्वभौ ॥२०९॥ पकाश:-मदीनयर मन्तुष्टो भविष्यतीति तलेगः । तेन पुनस्तारोऽभूत् । तथापि भगवदमासी तल्लंगोपि नष्टः । तदा सर्व भगरदधानं भगवाँश्वाऽतिदुराराभ्य इति सर्वमगक्यमिति स्वरूपाज्ञानस्य सघात्स्वनागमेव भावयमानायां सत्या हरिरन्तर्यामी स्वयमेव यभावित्यर्थः । पनिगरीरमात्र तशः। चिन्ता वाढीपनं तदभावः ।।२०९॥ आरितार्यमाह आयमिति । निवन्धः--आद्यं पर्व तु तेनैन नाशितं येन सोऽभवत् । अत एव हि सम्पन्नं न विविक्तं हि गोप्यतः ॥२१०॥ मूढत्वमेव कार्याय न कर्मजडतेति हि ॥ प्रकाशः-स्वरुपाज्ञानमविद्याया आद्य पर्व । तेनैव हरिणः । नाशफलमाह येति । मोभवत्तत्पदार्थस्पोऽभवदित्ययः । एक्कारेणेतरानाश्यसमस्योच्यते । ननु पञ्चेन्द्रियार्था इत्यादिव्याल्यानस्य किं प्रयोजनम,अविकारिणोन्तर्यामिसाक्षात्कारे सन एव तदोपसम्भादित्यन आह अन एवेति । यतो व्यार यानं कृतमत एव हेतो नं सम्पन्नमित्यर्थः । नापत्तिमाह न विविक्तं हीति । वापयार्यो यत्र गोप्यस्तादशा- अत एनि अहकारनोधनार्थत्वात् ।।२०८॥ ।

·(अ० २८-२९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २४७ द्वाक्यादिविक्तमेकान्तरूपं मूक्ष्मं यज्ज्ञानं तन्न सिद्धयतीत्यर्थः । तस्य सर्ववस्तुयाधात्म्य- ज्ञानाभावाधुक्तं तथा फयनमिति हिशब्दः। वोधनार्थमेवाविर्भानाविर्भावमात्रण सर्वसम्पत्तिः । प्रमेयवलं पुरुषोत्तम एव, तदपि प्रकटीकृतं चेद्भवति । अत एव मुचुकुन्द- कथा तथा । अस्य चान्तर्यामिरूपाखायुक्तमेवमिति पूर्व हिशब्दः ॥२१०॥ तर्हि यथा तयाख्यानेन तस्य ज्ञानं जातं तथा वर्हिषदोपि तन्छवणात्कृतो न जातमित्यित आह मूढत्वमेवेति । स तु सर्वेतिकर्तव्यतामूढ टस्येतस्कथनमात्रणेदमेव गृहीतवान् । अयं तु कमैव कर्तव्यं नाऽन्यदिति निश्चयेन जड इव जातस्तेन विरुद्धज्ञानसत्वात्तन्नाभूदित्यर्थः । जडस्य ज्ञानाभावो युक्त इति हिशब्दः ॥२१०।। स्वरूपाज्ञाननित्यैव परममुक्तिरिति भ्रमाभावाय तन्मुक्ति विवृण्वन्नुपसहरति एवमिति। निबन्धः-एवं कृष्णकृपातोऽयं जीवन्मुक्तो बभूव ह ॥२११॥ कथामात्रत्वविज्ञानविनिवृत्त्यै तथोक्तवान् । प्रकाशः--यदि भगवान् महती कृपां कुर्यात्तदा तदव भक्तिमपि दखा स्वयं प्रकटीभूय परममुक्तिमपि दद्यात्परं त्वेवरूपैव यतः कृपाऽतस्तथैवाऽऽसेत्यर्थः ॥२११॥ ननु नारदेन "वहिप्मन् एतदि "तिश्लोकः किमर्थमुक्तस्तनाह कथामावत्येति । तथा सति बोधार्थमाकाव न स्यात् । तदभावे चोक्तिः सर्वा व्यर्था स्यादिति तस्य स्वायोधज्ञानेन वोधाकासोत्पादनार्थ तथाऽऽध्यात्म्य पारोक्ष्येण प्रदर्शितमित्युत्तवानित्यर्थः ॥२११३।। (अ. २९) अग्रिमाध्यायं विचारयन्नीपट्याख्यायाने यन्न व्याख्यातं तत्र परोक्षर नास्तीतिशडाभावायेपछयाख्यानस्य तात्पर्य वक्तं तदनुवति प्राणेन्द्रिवादीति । निवन्धः-प्राणोन्द्रियादिपर्यन्तं कथञ्चिद्विवृतिः कृता ॥२१२]] अग्रे कयां परित्यज्य सर्वमाह स्वयं स्फुटम् ॥ प्रकाश:-कथां परोक्षकथामित्यर्थः ॥२१२३॥ अत्र तात्पर्यमाह कथञ्चिदिति । तथाकथनमिति, प्रत्यक्षतया व्याख्यानम् । मुचुकुन्दकथा तथेति प्रमेयवलस्याप्रकटीकरणान्मु- तिविलम्बबोधिकेत्यर्थः । युक्तमेव मिति आविर्भूय तथा बोधनं युक्तमित्यर्थः ।।२१०॥ एवं पादौने: पोडशभिरणाविंशाध्यायार्थी विचारितः । अतः परं चतुर्दशभिरूनत्रिंशान्यायं विचारयन्ति अग्रिमेत्यादि । कयनिदिति वहिपन्गन.परीक्षार्थ ब्राह्मणवाक्यमुखेन । तथा च, तावतैव बोधसम्पत्तावो परममुच्यु- पयोगि वक्तव्यम् । अबोधे तु विस्तार्य वक्तव्यमिति तम्य बोधं परीक्षितुं सथा विवृतिः कृता । अग्रे तद्वाक्येन बोधपरीक्षोचरं स्वयं नारदः सर्व पूर्वोक्तं म्फुटं प्रत्यक्षवादेनाह ।

·२४८ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ० २९) निवन्धः-कथञ्चिद्दोधनं कार्य न व्यारयानं स्वतः फलम् ॥२१३॥ अल्पं च तावता नैव ज्ञानं स्यादिति विस्तृतिः ॥ प्रकाश:--तरा क्थने हेत्वन्तरमाद अल्पं चेति । एतदेव विकृणोति तावतेति । अय तु नोचमाभिारी कमजडसादतो नाऽल्पायनेनाऽस्य घोष इति परोक्षक्यायां क्यमुक्तादादनिकायः 'कचित्पुमानि'त्यादिपूक्त इत्यर्थः ॥२३॥ स्वतन्त्रोक्तौ श्लोकान् विभनने केनेति । निवन्धः-एकेन पूर्वमखिलं दोपो हेतुस्तथा कृतिः ॥२१४॥ फलं च द्विविधं हीनसाम्यं दान्तिकं तथा ।। प्रकाश:- एव बहुविधरित्येक्नैव एवं कृपणया बुद्धया " इत्यन्तेन निरूपितं पूर्वजन्मवृत्तान्त निरूपितवान्। तत पाणेन्द्रियेत्येकन दोपवर्णनम् । ततो “यदात्मानम्" इत्येवेन प्राणादिधर्माध्यामे हतुभृतस्वरूपाज्ञानस्य निरूपणम् । तत एपेन कृतिनिरूपणम् । ॥१॥ ततो ढाभ्यां द्विविध फलमुक्तम् । ततः "भुत्परीतः" इत्येक्न हीनसाम्यम् । तत एकन दान्तिकम् ।।२१४३॥ निवन्धः-दुःखसन्ततिरामुक्तेरन्यथा सिद्धिसथा ॥२१५॥ हेतुनिर्धारणं चैव निस्तारोपायवर्णनम् ।। प्रकाश--तत एकैन मुक्तिपर्यन्त दुःखसन्ततिति निरूपणम् । तत एरेनाऽन्येपां दुःग्यमती सरोपायानामनुपायवस्था । दृष्टान्तेन योधनमुपसर्गार्थः । ततो दुःखहेतु निरिणं दाभ्याम् । तत एन निम्तारोपायस्थनम् ॥२१५३|| निवन्धः-पञ्चभिः साधनं तस्य चतुर्भिः सर्ववाधनम् ।।२१६॥ मुग्योपपत्तिः प्रकृते सिद्धत्यागोपदेशनम् ॥ प्रकाशः-ततः पञ्चभिः श्लोकनिस्तारोपायरूपमत्तेः साधन निरूपितम् । ततश्चत- भित्तयतिरित्तानां सर्वपां सायनानां पापनम् ॥१६॥ ततो भक्तिमार्ग भगवद- नुग्रहरुपा मुग्योपपत्तिरेन । तन एक्न मिदम्य कर्मणस्त्यागोपदेशनम् ॥१६॥ निवन्धः-तत्र हेतुभ्रमः श्रोतुः साडीभ्यां सर्वनिर्णयः ॥२१७॥ शीघ्रनिर्गमनार्थाय दृष्टन्तेन तथा वचः॥ तम्य प्रयोजन यथाक्थञ्चित्तम्य धोपन बोधमम्पादन कार्यमिति । नारदस्य तदुपम्यप्रनिष्ठापेक्षि त्वाभावाच्याग्यान स्वतः फल फररूप न भवतीत्यनो हेतो म्फुटमाहेत्यर्थ ।।१३।०१६॥

·(अ०२९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाशः ततो द्वाभ्यां श्रोतुर्वहिंपदः कर्मणि पुरुषार्थहेतुत्वज्ञानं भ्रम एपेति निरूप्यते । ततस्तत्कर्मति सार्द्धाभ्यां सर्वनिर्णयः ॥२१॥ ततः पुत्रागमनावविस्थि- तिनिटत्यर्थं हरिणदृष्टान्तकथनपूर्वक त्यागकथन द्वाभ्याम् ॥२१७३।। वहिपदः शङ्कावीजमाह आत्मन इति । निबन्धः-आत्मनोऽकर्तृताशानाच्छङ्का सूक्ष्मो वशक्तिमान्॥२१॥ स्थूल एव ततः कर्ता तदभाव कृतं न च ॥ प्रकाश:-कर्तृत्वसमानाधिकरणः कसमानकालीनो हि भोगः स चाय जन्मान्तरीयः। तदर्थ कर्मकरणं तदा भवेद्यदि तत्समानकालीनात्मन एव कर्तृत्वं स्यात् । न चैवम् । अतस्तादृशफलार्थ कर्मकरणं कथं सगन्छत इति राज्ञः शङ्का नातेत्यर्थः । गहा- स्वरूपमेवाह सक्षम इति, लिङ्गदेह इत्यर्थः। पूर्वोक्तशङ्कासमाधानार्थ भोगसमान- कालीनस्य लिङ्गशरीरस्यैव कर्तृत्वं वाच्यम । तच न सम्भवति । तस्य कर्मफरणे- ऽशक्तखाद्, अतः स्थूल एव देहः कर्ता । जन्मान्तरे च तत्कालीनभोगफलककर्म- कर्तृभूतपूर्वशरीरस्याभावात्कस्मिन् फलं स्यात् । किं च कर्तरि हि कर्मोत्पद्यते । तादृशस्य देहस्याभाव कर्मापि न स्यादधिकरणाभावात् । एतदाह तदभाव इति॥२१॥ त्यागफथनं द्वाश्यामिति 'सुमनः सर्वधर्माणामि तिब्याख्यानगद्यसहितेन 'शुद्र चरमितिश्लोकेन 'स त्वं विचक्ष्व मृगचेष्टितमित्यनेन चेतिद्वाभ्याम् । (श्लोकी ५४ ५५) अब डाभ्यामिति कथनेन प्रश्न एवं ही तिश्लोको गद्यं च स्पष्टार्थत्याद्वा विगीतत्वाद्वान सहीतमिति संशय एव तिष्ठति । तथापिप्रथमपक्ष एव साधीयानिति प्रतिभाति । चतुभिरिति वा पाठः॥२१॥ न चवमिति, फर्नुभूतस्य देहस्य नष्टत्वेन भोगस्य कर्तृत्व(सामानाधिकरण्य) कर्तृसमानकालीनत्वाभावादित्यर्थः । पूर्वोक्तश३ त्यादि । अत्रायमर्थः । ऐहिकभोगस्य कर्तृत्वसामाधिकरण्यं कर्तृसमानकालीनत्वं च दृष्ट्वा, जन्मान्तरीयो भोग उक्तधर्मवान् , भोगत्वादिदानीन्तनभोगवदित्यनुमातव्यम् । तत्र साध्यतावच्छेदकीभूतक जिज्ञासायामुक्तरीत्या प्रत्यक्षवाधात् । लिङ्गन्य तद्विशिष्टग्य केवलम्य चात्मनः कर्तृत्वं न सम्भवतीति सिविणेपणे ही तिन्यायेन स्थूल एवं कर्तृत्वपर्यवसानं वक्तव्यम् । जन्मान्तरत्वे तदभावात्तद्वयधिकरण एतदसमानकालीनो भोगः कथमिति । एवं कस्मिन्फलं स्यादित्यन्तन 'कर्माण्यारभते यने' तिसालोकोकं संशयस्वरूपमुक्त्वा, 'कर्म तरिक्रयते प्रोक्तं परोक्षं न प्रमागत' (५९ श्लो.) इत्य'दोक्तम्य संशयान्तरस्य स्वरूपमाहुः किञ्चेत्यादि । तथा च, दुरापास्तो जन्मान्तरे भोग इतिभावः । श्रीपरीये तु, स्थूलस्य कर्तृत्वेन तन्नाश इतरेण फलमोगे कृतनागा- कृताभ्यागमप्रसङ्ग इतिदूषणमुक्तम् ।। २१८३ ॥ .

·२५० चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ००१) फलितमाह कर्तुरिति। निवन्धः-कर्नुः फलेऽस्य सन्देहो लिङ्गे कर्तृत्वनिश्चयः ॥२१९॥ स्थूलस्य पोपकतं हि येन केनापि तद्भवेत् ॥ प्रकाश:--अधिकरणमरणयोरभावात्मतुः पथ फलमुपपद्यत इत्यस्य राज्ञः सन्देह उत्पन्न इत्यर्थः । एर प्रश्नार्थमुरखौत्तरार्थमाह लिङ्ग इति । स्थूले यत्कृतिसामर्थ्यर्शन तत्सूक्ष्मस्यरतिमन्तव्यम्। अन्यथा मृतशरीरस्यापि सामर्थ्य स्यात् । अतोन्वय- व्यतिरेकानुविधानात्मक्ष्मस्यैव तत्वम । न हि स्थलं विनापि नैव भोगः सम्पये- तेत्यत आह स्थूलस्येति । भेरीदण्डन्यायेन स्थूलस्य तत्सामर्थ्यपोपत्वमेयेत्यर्थः। ननु प्राम्भवीयदेहपोपणेन कृतमणः फल भोगे पथमेतद्देहस्य पोपक्समत आह येन केनापीति । न हि तच्छरीरलेनावन्छियते पोपालं किं तु शरीरत्वेनव । अतः केनापि शरीरेण तत्पोपाव भोदित्यर्थः ॥२११३|| उपसहरति अत इति । निवन्धः-अतो लिङ्गस्य कर्तृत्वात्तत्सत्त्वेन न दूपणम् ॥२२०॥ आत्मनऽश्चापि कर्तृत्व ज्ञानाभावे तु लिड्दिनः प्रकाशः तत्सत्येन लिङ्गसत्तेन । पत्रभावमयुक्त दूपण नास्तीत्यर्थः । एतत्तु साथमतानुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्त्वात्मेव कर्ता चेतनखात् । तस्य च जडत्वान्न तलं वक्तुं शक्यम् । न चात्माधिष्ठित लिगमेव वर्त, तस्य तु भयोजकत्वमानमिति अधिकरणरणयोरिति भोगायतनस्य शरीरम्य यनादिरूपस्य कर्मणश्चैत्यर्थ । स्थूल इत्यादि । तथा च, स्थूलगरीर न कर्तृ, स्थूल शरीरत्वात् , मृतशरीरवदित्यनुमानान्न तस्य कर्तृत्वमित्यर्थ । भेरीदण्डन्यायेनेति। यथा पुरुपश्वासवायुनोत्पादित शब्दो दण्डेन वर्द्धते, दण्डम्यादीर्घवे तु न वद्धते इति तस्य यथा श्वाससामर्यपोपक्त्वमेव, न तु शब्दजनकत्वम् । तेन न्यायेनेत्यर्थ । एतदेहस्येति, जन्मान्तरीयदेहस्य । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्वादि'त्यधिकरणे जीवस्य कर्तृत्व व्यासपादै स्वीकृतमिति तदनुसारेण मुख्यपक्षमाहु वस्तुत इत्यादि । तस्य चेति रिङ्गशरीरस्य। तथा चात्मा कर्चा चेतनत्वात् , यन्नव तन्नरम् , घटादिवत् । रिङ्गशरीरमकर्तृ, जडत्वात् , घटादिवदित्यनु मानाभ्या चेतन एव कर्तृत्वपर्यवसानादात्मैव कत्तेत्यर्थ । आत्माधिष्ठितम्य लिङ्गस्य कर्तृत्वमाशय समादधते न चेत्यादि । तस्य सिति जीवस्य । ननु वाश्याश्चेतनानधि ष्ठितत्वदशाया कार्याजनकत्वांचतनम्य कारोस्तथात्वमाद्रियते, प्रकृते तु केवरस्य क्म्यापि खातन्त्र्यादर्शनाचतनत्वमात्रेण केवरम्य जीवस्य प्रयोतक्त्वमङ्गीक्रियता योग्यत्वादिति .

·- “(अ०२९) सावरणमझे सप्रकाशे श्रीमद्भागवत्तार्थपकरणे वाच्यम् । एवं कार्वधिष्ठितवाझ्या एव कर्तवं स्यान्न तु कारोः। प्रयोजकत्वं चाऽन्य- थासिद्धचा । आत्मनश्चान्वयन्यतिरंकानुविधायिनो लिङ्गाधिष्ठानेन फर्मकरणातिरिक्त- कार्याभावान तथात्वमित्याशयेनाऽऽह आत्मन इति । असंसार्यात्मनस्तत्रापि भगवद्भावेन गुणातीतस्य शुकादेर्भगवच्यणादिकत्तृत्वमात्मन एवेति मन्तव्यम् । लिङ्गस्य गुणात्मकसात् । किं च लिङ्गवादिनाऽप्यात्मसम्बद्धस्यैव तस्य कर्तृत्वं वान्यम् । सम्बन्धश्वाऽध्यास एवं वान्यः, स चाऽविद्यारूपः । तेषां च सा निवृत्तेति न लिङ्गस्य कर्तृत्त्वं वक्तुं शक्यम् । संसारिणस्तु लिङ्गविशिष्टस्यैव तथानुभवाहिशेपणत्वेन लिङ्गस्यापि कर्तसमित्याशयेनोपसर्गठयमुक्तवान् । एतदेव विटणोति ज्ञानाभाव इति । पूर्णज्ञानाभावे लिङ्गविशिष्टस्याऽऽत्मनः कसमित्यर्थः ।। २२०३ ।। पूर्वोक्तं लिङ्गकर्तुत्वं विकृणोति लिङ्गस्येति । निवन्धः-लिङ्गस्य करणत्वं च तत्पूर्व साध्यते स्फुटम् ॥२२१ । स्वप्नेन साधनं चैव फलितं चाऽह वै त्रिभिः ॥ प्रकाशः तच च वाशीवत् । एतवितयं मिदाने निरूप्यते । तत्र लिनस्य करण पूर्व साध्यते त्रिभिरित्याह तत्पूर्वमिति । निभिराहेति सम्बन्धः। श्लोकान् विभनते साध्यत इति । येनत्येकन स्फुटं करणसमुच्यत इत्यर्थः । तत रकन स्वमदृष्टान्तन तत्साधनम् । तत एकन फलितम् ॥ २२१३ ॥ चेत्तत्राहुः प्रयोजकत्वं चेत्यादि । राजा युद्धयतीत्यादौ यद्रानः प्रयोजकत्वमनीमियते तदाज्ञा- पनादिरूपकार्यान्तरं प्रतिगृहीतकारणताकत्येन । प्रकृते तु लिविशिष्टम्यात्मन उक्तकार्या- सिरिक्तकार्यादर्शनान्न प्रयोजकबत्त्वं वक्तुं शक्यमित्याशयेनात्मनः कर्तृत्यमाहेत्यर्थः । उपसर्ग- व्यमिति उपसर्गेण द्वयम् । च अपि इति पदद्वयमित्यर्थः ।।२२०३॥ तवमिति करणत्वम् । एतत्रयमिति केवलस्य कर्तृत्वं, लिङ्गविशिष्टस्य कर्तृत्व, लिङ्गस्य करणत्वं चेतित्रयम् । स्फुटमिति 'लिनेन गनसा स्वयमि'तितृतीयानिर्देशात्म्फुटम् । न च कर्यपि तदनुशासनाकान्ततो निर्णय इतिशयम् । 'पुमान् भुक्ते इति करत्र भिन्नतया निर्दिष्टत्वेन सन्देह निरामात् । किय, जन्मान्तरीयभोगसूक्ष्मदहकरणक; तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्, एतजन्मीनभोगयत् । यदेवं तदेवम् , कुठारान्ययत्यतिरेकानुविधायिच्छिदावचेति । इदं च मूलं साध्यत इति पदात्मम्मवमादाय दार्शतम् । प्रभुचरणरतु गब्दापेक्षयानुमानस्य मन्थरगामित्यादुपेक्षितमिति न विरोधः। तत्सायनमिति लिङ्ग विशिष्टस्य भोक्तृत्वमाधनम् । 'शुयानमिममुगुज्य'ति (६१) लोके यथा पुरुष-आत्मा, शयानं वसन्तं जीवन्तं इमं देहमुल्लू-य आन्मनि मनस्साहितं कर्म गुप्तदेह- सहदोन तद्विलक्षणेन वा देहेन मुझे इति समदृष्टान्तेन, लिनविशिष्ट आत्मा भोका, समनस्कलात्, सामिकमोत्कृयदि'त्यनुमानेन सापनमित्यर्थः। फलितमिनि 'ममते मनमे '-

·२५२
चतुर्धस्कन्धाधः।
(अ० २५)
निबन्धः-कर्माभावस्तददृष्ट्या न निश्चेतुं हि शक्यते ॥२२२॥
पूर्वकर्म यथेदानी लक्ष्यतेऽस्तीति कार्यतः ॥
तथाऽपीति भावेन कर्माध्यासौ निरूपितौ ॥२२३॥
प्रकारा:--ततः परं पर्माभारेन फन्टानुपपत्तिगड़ा परिहतु कर्म निरूपयस्तदाश्रय-
सेनाऽऽन्मनि पर्नु निरूपयति, कर्मणः कर्ताधारकासात् । फर्म चाध्यास विना न
भवतीत्यध्यामश्च निरुप्यने । तब फर्म तु न दृश्यत इति नास्तीति न वक्तुं शायम् ।
अयोग्यम्यापि सनोऽस्यत्वात् ! तर्हि तन्सच्चे कि मानमित्याकालायां विचित्रचित्त
त्तिलक्षणालिगरानुमान पूर्वजन्मकर्मणि प्रमाण नारदेनोक्तम् ॥२२०॥ ननु प्रश्नत्वे
नजन्मनि कृतकर्मणोऽदर्शनान्फलानुपपत्तिः गड़िता, उत्तरे च पूर्वजन्मकर्ममापन-
मित्यनुनामिदमित्यागइर तदभिमायमाह पूर्वकर्मति । तेन हि पर्ममात्रामाय
उक्तम्नया रीत्या । अधुना चैतन्कर्म कार्यस्य कस्यचिदभावादेनजन्मसम्बन्धि कर्म न
माधयितुं गायम। अतोऽधुनानुभूयमानकायण लिन पूर्वकर्मणि साधिते तष्टान्ने-
नाऽस्मिन्नपि जन्मनि परम प्रियते तदप्यग्रिमदेहपर्यन्त वर्तन इति अपमित्यभिप्रायेण
फर्माध्यासी निरपिनाविन्यः अध्यागनिरूपणप्रयोजनमनुपदमेव वक्ष्यति ॥२२॥
श्रोपान् पिनले मतभिर्दशभियेति ।
निबन्ध:-सप्तभिर्दशभिश्चय चिन्तानुमितियुक्तिभिः॥
मनसाऽनुभवाचापि कर्माऽस्तित्वं विनिश्चितम् ॥२२४॥

·, . (म०२९) सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे प्रकाश:-यथाऽनुमीयत इति सप्तभिः मिनिस्पणम्, ततो दशभिरण्यासस्य ! कर्म- प्रकरणोक्तानर्थान् स्फुटीकरोति । चिन्तानुमितीति । शैक्षिकारणासम्भव सति भवन्त्यो विचित्राश्चित्तवृत्तयो विचित्रकारणजन्या विचिनकार्यवात् ,चिनतन्तुपटवदित्यनु- मानेन तारकर्मसिद्धिः । युक्तिश्च पदाचिदुपलव्यत्वे सत्येव मनस उपलम्भयोग्याः साक्षादनुपस्थिताचार्था यदि पूर्व कदाचिदुपल्या न स्युरधुनापि मनसा नोपलभ्येरन् । तषा च पूर्वजन्गन्यनुभूतानामर्थानामुपनायफस्याऽन्यस्यासम्भवेन तदुपनायकत्येन कर्म- सिद्धिः। अनुमितिरेकेन, युत्तिर्द्धाभ्याम् । मनोनिरूपणमेन विभिरनुभवस्य ॥२४॥ वृतिश्चिन्तातत्पक्षकानुमितिश्चिन्तानुमिति, सा च युक्तयश्च तामिरित्यर्थ । अथवा चिन्तापदेन चित्तसाधकानुमान सङ्गृह्यत इति न बहुवचनानुपपत्ति । अत्र यद्यपि मूले 'यथानुमीयते चित्त'- मित्यत्र ज्ञानकर्मेन्द्रियवृत्तय कारणान्तरससर्गजन्या , कारणमावेपि युगपदनुत्पद्यमानत्वात्, यदेव तदेवम्, पटादिवत् , यनेव तनवम्, स येतरगोविषाणवदिनुमानेन चित्तसाधनमधिक नि सरति । अक्षपादेन च युगपज्जानानुत्पत्तिर्मनसोरिङ्गमितिज्ञानेन्द्रियकार्यकादाचित्रत्वेन मन साधितम् । अत्र द्विविधेन्द्रियकार्यकादाचित्क्त्वेनेतिविशेप । श्रीवरीये तु, तासामपि चित्त वृतिना युगपदनुत्पत्तेरितिक्थनात् , नानाचित्तवृत्तय कारणान्तरसमवधानजन्या युगपदनुत्पन्न- मानत्वादित्यनुमान मनसि कृतम् । तथापि, युगपदनुत्पत्तेरिन्द्रियससर्गकादाचित्रत्वेनापि सम्भवादनुमानस्यार्थान्तरसाधक्त्वसिद्धसाधनत्वाभ्या दुष्टत्वात्तदनादृत्य पक्षताद्यरच्छेदक्त्वेन वैचित्र्य निर्दिष्टम् । चित्तसाधकानुमान च रफुटत्वादुपक्षितमितिजेयम् । युतिथेति 'नानुभूत क चोनन तिश्लोकद्वयोक्ताद्युत्ति । स्वशिरच्छेदादे कदाप्यनुपरब्धत्वेपि मनसोपलभ्यमानत्या- तद्धारणाय कादाचित्यादिक पक्षविशेपण जेयम् । नोपलभ्येरनिति यद्यपरभ्येरन् अदृएरज- तम्यापि रजतभ्रममुत्पादयेयुरितिभाव । एताभ्यामनुमानयुक्तिभ्या कारणान्तरमानसिद्धिर्न तु विगेपत कर्मण एव सिद्धिरित्यपेक्षाया तत्सिद्धिप्रकारमाहु तथा चेत्यादि, मनोनिस्पणमेग्नेति 'मन एव मनुष्यस्ये'तिश्लोकेन एतदेहानन्तर पुनस्त्तश्यतो मोक्ष्यत्श्व पूर्वचिहानि ससारावेश- भगवदावेशादीनि मन एव शसतीति मनरास्तादृग्गव च न मनम्त्वेन साधारणत्वात् । किन्तु, सदसमवासनायत्त्वेनैवेति पूर्वरुपयोधनद्वारा र्मसत्तानोधनार्थं मनोनिरूपणम्, पूर्वन्दपपदस्य भाविचिन्हबोधक्त्व वैद्यके प्रसिद्धम् । ज्वरम्य पूर्वरूप प्रमेहम्य पूर्वरूपमिति तेषामभिसापादिति न कोपि शकालेश । रिभिरनुभवस्येति 'अदृष्टमश्रुत चे त्यारभ्य 'उपर यावमासत' इत्यन्तेषु त्रिपु पूर्वेणादृष्टाश्रुत पर्वताने समुद्रो, पिया नक्षत्राणि, स्वशिरच्छेद, टत्यादिक्मन्यदेशकार क्रियाश्रय देशकाल क्रियान्तराश्रयनया निद्रादिदोपेण स्वस्य यया मनसि दृश्यते, तथान्येपामपीति स्वष्टान्ते नानुमन्त यम्, यर यन निद्रादिदोपवन्मनपत्र तत्र कदाचिदीयानुभववत्त्वमिति व्याप्त ·चतुर्थस्कम्धार्थ । (अ० २९-३०) ननु पृष्टोत्तरमेतावतंत्र भवतीत्य यासनिरूपण व्यर्थमित्यत आह करणेति । निवन्धः-करणाध्यासराहित्ये सर्वमेवाऽन्यथा भवेत् ॥ तन्निवृत्तिः कृष्णसाध्या तेन सेव्यः स एव हि ॥२२५॥ प्रकाशः-अध्यासनिरूपण विनाऽऽत्मनः कर्तृत्व लिङ्गस्य करणत्वं च न निस्पयितुं शक्यम् । कास्यत्करायभायेन तद्ग्रहणाघसम्भवात् । न च चेतनसंयोगमात्रेण च्यापारः सम्भवति जडे, लोक तथानुपलब्धेः । तथा च लिङ्गात्मनोः सम्बन्धाभा तस्कृन- पुण्यपापरात्मनः सम्पन्धाभावे प्रवृत्तिमार्गा नित्तिमार्गश्च व्यर्थः स्यादतोऽध्यासनिरू- पणेन तत्सम्बन्धे (तत्सम्बन्विनि) निरूपिते सर्वमुपपद्यत इत्य यासनिरुपणं कृतमित्यर्थः । अन्यथोत्तरितमप्युनुत्तरितमेव स्यात्मण एवाभागादितिभावः । अत एवान्ते तस्या- विद्यारूपत्वेन तन्निर्तकश्च भगवानेवेति तद्भजनमुक्तवान् । "मामेव ये प्रपद्यन्ते" इत्याद्यपपत्तिहिशब्देनोच्यते ॥२५॥ ननु पुत्रमुक्तिप्रकरणे पितृमुक्तिनिरूपणं कृत्रीपयुज्यते तनाह मुक्त इति । निवन्धः मुक्ते पितरि पुत्राणां न बन्धस्तरकृतो भवेत् ॥ प्रोवाचाऽतस्तु पुत्राणामहिकामुप्मिकं फलम् ॥२२६॥ प्रकाश:--अतो हेतोः प्रोवाच पितृमुक्तिमिति शेपः । ब्रह्मत्वलक्षणां मुक्तिमुक्त्वा कृष्णसायुज्यरूपां तत्फलरूपां तामाह । तुशटः पितृकथासम्बन्धं व्यावर्त्तयति । एतदध्यायद्वयार्थमाह पुत्राणामिनि । एपेनहिस्मपरेणाऽऽमुप्मिकं फलं प्रोवा- चेत्यत्रैव सम्म यते ॥६॥ खसिन्ननुभवात् । हेतो पक्षमारे तुल्यत्वात् । अय काढाचित काचित्तश्चानुभव कर्मचानु- मापयति नोचेन्निद्रादोपस्य सर्वदा सपा नाल्यात्सपा मर्वदास्यादित्यनुभव पूर्वकर्मसत्तासाधक उक्त । द्वितीय च सर्वेषामिन्द्रियार्थाना मनसि क्रमेण हानोपादानत्यानुभवकथनादनुभवधर्मण प्रमेण प्राधभत्ता सापिता । अन्यथा, मनस सर्वदा सत्त्यात् मामिक्त्व तादृशानुभवस्य न स्यादिति । तृतीये च सत्त्वैकनिष्ठ भगवसायवर्तिनीति मनमो विशेषणाभ्या दृष्टादृष्टसर्व विषयक- युगपदनुभवप्रतियोगरूपम्य भगवद्धयानरूपस च कर्मणो हेतुतावोधनानेन तत्सचा साधितेत्येव त्रिभि फर्मसाधमानुभवनिरूपणमित्यर्थ ॥२४॥ एव सप्तभिः धर्मसत्ता साथिता । अत परं दशभिरध्यासनिरूपणप्रयोजन विचारयन्ति नन्वित्यादि । तद्ग्रहणाघसम्भवादिति रिश- भरीरग्रहणायगम्भवात् । एवं 'प्रोपाचे'त्यन्नैश्चतुर्दशभिरुनरिंशाध्यायो विचारितः।

·(अ० ३०-३१) सावरणभङ्गे सप्रकागे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे २५५ ननु पूर्व स्तुतिरुचिता तत्कथं भगवद्वाक्यान्येव पूर्वमुच्यन्त इत्यत आह परमानन्देति। निवन्धः परमानन्दसम्प्राप्तिः पौरुपं यशसा सूखम् ॥ कृष्णेनैव तु संसिद्धमधिकार स्तुतिर्मता ॥२२७॥ प्रकाश:--एतेपामेतत्सर्वं भगवत्व दत्तं सिद्धम् । “ अनुग्रहान्मम" इति वचनात् । न तु स्वतपसेति झापयितुं पूर्व भगवट्टाययस्तद्दानमेवोक्तवान् । परमानन्दमाप्तिस्तु तदर्शन कृष्णे सायुज्यं च । एतेन पितुः सकाशादाधिक्यमुक्तम्, तस्य दर्शनाभावादानन्दमात्र- माश्च पूर्णानन्दामाः ! तरुदहनादिसामर्थ्य परुपम । तर्हि स्तुतेः कोपयोगस्तत्राह अधिकार इति । भगवत्स्वरूपमेव फलं यथा सिद्धयति तथाऽधिकारनिमित्तं स्तुति- रित्यर्थः । अथवाऽन्यत्र स्तुतिकरणेन तुपाद्भगवतः फलं पामोति, भक्तिमार्गे तु भगवान् स्वत एवं यदा भक्तेषु सर्वं सम्पादयति स्वीयतोन तदा भक्तः स्वाहीकार सर्वात्मना ज्ञात्वा स्तुत्यादिपु स्वाधिकारं जानाति ततः स्तौति । अथवा सर्वात्मना स्वागीकारज्ञानेनान्तरानन्दे पूर्ण बहिरपि सन्द्रियेपु माकट्यसमये वाचि स निर्गच्छन् स्तुतिरूपो भवतीत्यानन्टस्यैवाऽधिकाररूपत्वम् । अत एव पूर्व प्रमुवाश्यैस्तस्मिन् सिद्धे जाते पश्चात्स्तुतिर्भत्तिमार्ग मतेति पश्चानिरूपितेत्यर्थः ।। २२७ ॥ (अ० ३१) तहि नारदोपदेशो व्यर्थ इत्यत आह शास्त्रार्थति । निवन्धः शास्त्रार्थसिद्धये यानावशतश्चाऽपि नारदः ॥ शोचन्मध्ये स्वभजनाद्भजनं प्राह सर्वथा ॥२२८॥ प्रकाश:- -" आचार्यवान पुरुषो वेट" इति शास्त्रार्थसिद्धय इत्यर्थः । यद्यपि शिवोपदेशोऽप्यस्ति तथापि तस्य भगवत्मादुर्भावसाधनेनैवान्यथासिद्धत्वेन सृष्टधुपयोगि- तेन च कथनान्मोक्षानुपयोगमभिसन्धायैवमुक्तम् । तथाप्यपरितोरेण पक्षान्तरमाह याश्चावशत इति । "पदादिएं भगवता शिनाधोक्षजेन च" इति वचनात्त- दुक्तस्मारकत्वेनैव नारदवाक्योपयोगः । विस्मरणे खभजनमेव हेतुरिति गृहमध्ये तदभा- वातदेवोक्तवाँस्तेनैव सर्वं भविष्यतीति ॥२२८॥ किश्चिदधिकसपादेन त्रिंशार्थमाहुः एवमित्यादि । ('एवम्' मूले न दृश्यते) त्रिभिरेकत्रिंशाधमाहुः नीत्यादि ।। २३० ।। इति श्रीतचदीपकागापरणभ चतुर्थस्कन्धावरणभङ्गः समर्णः ।

·२५६ चतुर्थस्कन्धार्थ । (अ० ३१) एवं सम्पूर्ण प्रकरणं निरर्यंतचड़वणानन्तरमेव निर्गमने हेतुमाह हरिरिति । निवन्धः हरिः सर्वात्मना सेव्यो ज्ञात्वा माहात्म्यमादरात ॥ इत्यर्थः सकले स्कन्धे तांशेऽल्पेपि निश्चितः ॥२२९॥ प्रकाश:-अल्पेऽप्यंश इति अवान्तरप्रकरणेष्वपीत्यर्थः ॥२२॥ निवन्धः अतोऽत्र विदुरस्तुष्टो भजनार्थ विनिर्गतः ॥ अपकार्युपकारस्य करणान्निर्मलो मतः॥२३०॥ इति श्रीवल्लभदीक्षितविरचिते तत्त्वदीपे भागवते चतुर्थस्कन्धविवरणं समासम् ॥ भजनेनैव सर्वसिद्धिर्नान्यथेति सर्वशास्त्रार्थ ज्ञासा भजनाथमेव निर्गतः । ननु भगवचरणादप्युच्चैर्गुरचरणवारणमयुक्तमित्याशङ्कयाह तुष्ट इति । एतादृश- शास्त्रार्थस्थनेन तुष्टः सस्तथाकृतवानित्यर्थः । भगवद्भजने दोप एवं प्रतिबन्धक इति तस्य भजन सम्पन्नमिति ज्ञापयितं सर्वदोपनिवृत्ती निदर्शनमाह अपकारोति । धृतराष्ट्रस्याऽपकारिणोऽप्युपकारं नवानिति तथा ॥३०॥ इति श्रीमबल्लभदीक्षितात्माजश्रीविठ्ठलदीक्षित- विरचितायां श्रीभागवततत्वदीपटीकायां श्रीभागवतीयचतुर्थस्कन्धमकरणं समाप्तम् ।। SSSSSSSOCESSIVE चतुर्थस्कन्धः सम्पूर्णः ।। XRESSESSHea-e-E ·॥ श्रीकृष्णाय नम ॥ अथ तत्त्वार्थदीपनिवन्धे भागवतार्थप्रकरणे पञ्चमस्कन्धविवरणं प्रारभ्यते। निवन्धः-बुद्धिप्रेरककृष्णस्य पादप- प्रसीदतु ॥ ध्यानासमर्थजीवानामस्माकं सर्वदा स्वतः॥१॥ अथाऽलौकिकं स्थानं निरूपयन्ननौचित्यमाशय विसर्गोप्येवमेव वर्णित इति पूर्वस्कन्धार्थमनुवदति पौरुपेणेति । यद्वा । स्थानं निस्पयन्नक्तविवक्षितयो सङ्गति- श्रीकृष्णाय नम ॥ गो० श्रीपुरुपोनमजीविरचितः पञ्चमस्कन्धप्रकाशावरणभङ्गः। पञ्चमस्कन्धार्थस्यातिदुरूहतया तबोधार्थ भगवत्प्रसादरूप साधनमत्यावश्यकमिति ज्ञापनाय स्वीयानामथें तत्प्रार्थयन्ति (मूले) बुद्धीत्यादि। ध्यानासमर्थजीवानामस्माकमिति । अस्मदीया ये ध्यानासमर्थजीवास्तेपा प्रसीदतु । तथा च द्वितीयम्कन्धे सढेपतया स्थूल रूप. ध्यानस्योक्तत्वाद् विशेषतम्तयानासमर्थनामर्थे मगवत्पादपद्म प्रसीदत्वित्यर्थ ॥१॥ अथ पञ्चमस्कन्धार्थ निरन्धन्तो द्वादशस्कन्धे महापुराणीयेषु दशलक्षणेषु तृतीयस्स वृत्तिरूपत्वात् 'तस्याश्च वृत्तिर्भूतानि भूताना चराणामचराणि च, 'कृता स्पेन नृणा तत्र कामा- चोदनयापि वे तिलक्षणाद् भूताना जीविका तृतीयरक्षणत्वेन सिद्धयति । द्वितीयम्कन्धे तु' वैकुण्ठविजयात्मक स्थान तृतीयरक्षणत्वेनोक्तम् । सर्गविसर्गयोस्तु सामान्यविशेषमाव- सद्भावाद्विशेषस्याभिप्रेतत्वेपि तम्य रक्ष्यैकदेशत्वेन न सामान्यविरोध इत्यनोचित्य सुपरिहरम् । प्रकृते तु तथात्वस्यास्फुटत्वात्कथ परिहार इति हृदि मृत्वा तत्परिहरन्तो व्यास्त्येयमन्थमव- तारयन्ति अयेत्यादि, अन युद्धिमेरकेतिमङ्गत्वारिका म्पष्टत्वात्प्रभुमिर्न व्याख्याता । अयमर्थ । वृत्तिर्हि रौकिकरीत्या स्थितिसाधनम् । न हि जीविकाविरहित कोपि तिष्ठतीति । प्रकृते तु तचन्मर्यादया तत्तन्थितिं प्रति कारणभूता भगवतो विशि- टजयप्रकाशिका या स्थितिक्रिया सा म्यानम् । एव स्थितिसापनत्वन्योभयत्र तील्यपि यथा मोक्षमाधको विसर्ग पूर्वम्मन् कन्धे उक्तम्मथान मोक्षमाधक स्थितिसाधनमप्यरोक्किमुच्यन। अत स्थितिसाधकस्यैव रक्षणत्वात् प्रत्यक्षाय सामान्यविशेपमावस्याभावप्य कार्यकारि- ·२५८ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (स्कन्धार्थ ) मपि वदन् पूर्वस्मादस्मिन् वैलक्षण्य वक्तुं पूर्वसन्धाधमनुबदति पौरपेणेति । निबन्धः-पौरुपेण तु या लीला सा चतुर्थे निरूपिता ॥ स्थानलीला पञ्चमे तु पड्विंशत्या निरूप्यते ॥ २ ॥ प्रकाश:-तत्र हीतरसाधनमर्यादया सायानपि धर्मादीनाम्नेषु तेषु साधितवानिति निरूपितम् । अत्र तु मर्यादारुपैव लीला निस्प्यत इति वैरक्षण्यमितिभाव । अतः परं " स्थितिवदुष्टविजयः" इतिवारयात्तस्य च स्वाधीनीकरणरूपलात्स च प्राकृतेषु चतुर्विंशतिमा जीवप्रह्ममेदेनाऽऽत्मनि ति पविशतिप्रति तावद्भिर यायैः स्थानलीला पञ्चमकन्ने निस्प्यत इत्याह स्थानति । स्थीयतेऽस्मिन्निति स्थान स्थितिरेव च स्थानमित्युभयार्थक स्थानपदं मूले प्रयुक्त- मिति ज्ञेयम् । अत एपोद्देशे स्थानमित्युक्सा लक्षणोक्तो स्थितिरित्युक्तम् । तथा त पुरुषविशेषकर्मविशेषस्थानविशेपाणामन्योन्यसम्बन्धनियमो भगवत्कृत एवेति सोऽत्र निरूप्यत इत्यर्थः । अत एव विशिष्ठो जय इतिभावः ॥२॥ एवं स्थितिपक्षमुक्ला द्वितीयपक्षेऽपि पडिंशतिधैव तदित्याह स्थान विति। निवन्धः-स्थानं तु त्रिविधं प्रोक्तं देशकालस्वभेदतः॥ कालातिकमणे काले स्वे स्थिति ऽन्यथा भवेत् ॥ ३ ॥ त्वेन गुप्तस्य तस्य सत्त्वानानोचित्यमिति बोधयितु तदनुबदतीत्यर्थ । * न चात्र मानाभाव , श्रुतार्थापत्तिसिद्धत्वादिति । पौरुषेति विसर्गारयेन पुरपकार्यण । उक्तरीत्या अनौचित्यपरिहार स्यैकत्र दृष्टशास्त्रार्थन्यायेनापि मुबोधत्वान्नेतावदेवानुवादप्रयोननमित्यरच्या पक्षान्तरमाहु यद्वेत्यादि। सङ्गतिमिति अवसररूपा सङ्गतिम् । तेषु तेविति धर्मादिप्रकरणिपु जीवेषु । अमिन् पक्षे सामर्थ्य पौरुपपदस्यार्थ इतिजेयम् । एव चानुवादस्योभयमपि प्रयोजनमिति फरति। एव पूर्वम्कधाीनुवादप्रयोजनमुत्तमा द्वितीयस्कन्धसुवोधि युक्तस्याध्यायसवगतात्पर्यस्य विवक्षितत्व बोधयितुमाह अत परमित्यादि । स चेति विनयश्च । अत्र स्थानपदस्य करण व्युत्पत्तिरपि विवक्षिता, 'करणाधिकरणयोश्चे त्यनुशासनादित्याशयनाहु तथा चेत्यादि। अत एवेति उक्तनियमकरणादेव । एव चात्रोक्तसम्बधनियमरूपा या स्थितिक्रिया सा फल्वेन भगवलक्षणम्। अधिकरणव्युत्पन्नस्थितिरूपा प्राकृतादयस्तु व्यापारतया तथा भूता , तेषु भगवतो या स्थिति सोक्तफरकरणतया तथा भूतेति ज्ञेयम् । न चाधिकरणभूताना, क्थ व्यापारत्वमिति शङ्कयम् । सिद्धान्ते अवान्तरद्वारत्वमात्रेणेव व्यापारत्वस्य विवक्षितत्वाद् अयथाकत्तुं समर्थत्वेन तेपा तरियाजन्यत्वस्याप्यगीतुं शक्यत्वाञ्च ॥२॥ द्वितीयपक्ष इति अधिकरणव्युत्पन्नत्वपक्षे। * मोपमा स्य स्थितम पनस्य लौक्किस्य पश्चमाधव व्यत्वे मान भावो न य । द्वितीय स्कन्धोतलमण नुपरतेरेवान मानव दिन्यथ ।

·(स्कन्धार्थः) पञ्चमस्कन्भार्थः २५९ मकाश:- आयपक्षव्यवच्छेदाय तुशब्दः। देशस्विवियो लोकभेदात् । “दादश- मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंशः" इतिश्रुतेः काल एकविंश- तिविधः। स्व आत्मा द्विविध इति तावहिरध्यायस्तनिरूप्यत इत्यर्थः । नन्वेवं मूल लक्षणमनुपपन्न देशादेर्भगवजयसाभावादित्याशङ्कय स्थीयतेऽस्मिनिति व्युत्पत्या स्थानस्य स्थितिविशिष्टत्वेन विष्वपि युगपतिथतिर्भगवतैय कर्तुं शक्यते तन्निरूपणं भगवजयस्यैव निरूपणमित्युपपादयितुं तस्थितिसाधनानि मिथो विरुद्धानि निरूपयति, कालातिकमण इतिसार्धाभ्याम् । अन कालस्येश्वररूपवादात्मखरूपं कालथेत्येका कोटिः । देशोऽपरा कोटिः। तेन स्वरूपस्थितिनिरूपणेनैव कालस्थितिरपि निरूपिता भविष्यति । काले जिते सति कालस्य स्वाधीनत्वं भवतीति तदेव तस्मिन् स्थितिरित्यर्थः । स्वे स्वकीय स्वाधीन इति यावत् । स्वस्मिन्निति वा । आत्मस्वरूपस्थिती कालस्य पतिवन्धकलात्तन्नयस्य प्रतिवन्धकाभावत्वेन कारणता। वेदमार्गस्य तु स्वरूपेणैव कारणतेति विशेषः। अत एव न तस्य भिन्न प्रकरणम् ॥ ३॥ निबन्धः-मर्यादायां भवेद्देशस्थितिरित्येष निश्चयः॥ स्वरूपस्थितिहेतुस्तु बेदमार्गों न चाऽपरः ॥४॥ प्रकाशः--मर्यादा कममर्यादा । अनेन कर्मणा अप्रैव स्थितिरिति नियमलक्षणा। कर्मापि त्रिविधमिति तादृशेषु देशेवेव स्थितिस्तदा भवतीत्यर्थः । स्वरूपेति । आत्मस्वरूप इत्यर्थः । चित्तशुद्धिहेतुकर्मणा कृता स्वात्मस्वरूपे स्थितिर्ज्ञाने सत्यात्मत्वेन भगवज्ञाना(दाया)द्भगवत्स्वरूपे स्थितिभवति । तदुभयनिरूपको येद इति स एव तथा । जय इमे लोका इति, अत्र लोकपदेन तद्वासिनो ज्ञेया इति न कोपि विरोधः । एवमपि प्रकरण- विभागोत्राभिपत इति बोध्यम्। एकविंशे आदित्यनिरूपणात् , द्वाविंशे ऋषीणामग्रिम सिशुमारा- वतस्येत्यात्मद्वयम्यामिमेयु अन्तरिक्षादिविलान्तलोकसकर्षणलोकनरकलोकात्मकत्रिविधदेशस्य, नन्वेकविंशे आदित्यनिरूपणेपि पूर्वेषु लोकादीनामनिरूपणात्कथं भ्रत्सुक्तकालनिरूपणमिति- शाश्यम् , अष्टादशादित्रये लोकस्य विविधजीवाना कथनम्य स्फुटत्वेन पञ्चदशावधिकाल- प्रकरणत्वस्याङ्गीकृतत्वेन योडशसप्तदशयोरपि सन्देश'न्यायेन कालोपादेयनिरूपणेन च तथा शकयवचनत्यादिति । अनुपपन्नमिति अव्याप्तियम्तम्। भगवजयसाभावादिति भगवत्कर्तृवजय- कियात्मकत्वाभावात् । तनिरूपणमिति देशाधात्मकाधिकरणनिरूपणम् । स्थितिरित्यर्थ इति पूर्वोक्तसम्बन्धनियमरूपा जीवाना स्थितिरित्यर्थः । तथा च स्थितिविचारे प्रकरणद्वयमेवमित्यर्थः। कारणेतेति स्वरूास्थिति प्रति कारणता । अत एवेति स्वरूपान्तःपातित्याठेव ।।३।। स एव तयेति वेदमार्ग एव स्वरूपस्थितिहेतुरित्यर्थः । ननु देशस्थितावपि वेदमागस्यैव हेतुत्वम् । कर्मणामपि ·२६० सावरणभङ्गे सप्रेमाशें श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (स्कन्धार्थ) देशस्थितिहेतुभूतकर्मणां तु येदवोधितत्वेऽपि न वेदमार्गीयत्वम्, वेदतात्पर्याविषयखात् । " सर्वे वेदा यन्पदमामनन्ति” इति श्रुतेः। “यदैश्च सबेरहमेव वेद्यः” इति स्मृतेश्च ब्रह्मण्येव तेपा तात्पर्यात् । यत्तात्पर्य विपयत्वं मुरयतया यस्य तस्य तन्मार्गी- यखम् । किं च मार्गों हीष्टदेशमापकः । पेटमार्गच ब्रह्मरूपेष्टदेशमापक एव । तत्रैव तेषां तात्पर्यात् । अतो देशमापरकर्मणां ब्रह्मापापसाधक्तमतन्मार्गीयत्वम् । तनिरूपणं सतिबहिर्मुखरागिणा यथा कथञ्चिदिकर्मणि प्रत्यर्थम्, 'रोचनार्थेति वाक्यादिति भावः । अवाऽयं भावः । ज्योतिश्चक्रे हि ग्रहादीनां तत्तत्कालविशेषस्वरूपज्ञापकला- वच्छेदकत्ये निरूप्यते । एतच तेपा कालासाधारणपर्मल एव सङ्गच्छते । तच कालाधि- फरणकत्ये ग्रहादीना चोत्पत्त्यादिश्रवणेन पारसहजधर्मत्वं न वक्तु शक्यम् । ग्रहादीनां चन स्वतः कालधर्मत्वेन तत्र स्थितो सामर्थ्यम् । अत आधिर्टविस्काले जिते तस्य स्वाधीनत्वे सत्याध्यात्मिकादेरपि तथात्वं भवतीति तेपां तेषां ग्रहादीनां ताता- दृग्यमरूपलमकारेण तत्र स्थापनम्, कालस्य च तदवच्छेद्यत्वं भगवर पर्तुम् शक्यम् । अन्यत्र कार जयाभावाद् ग्रहादीनां चाऽनपीनसात् । तथा च ज्योतिश्चक्रनिरूपणेन विशिष्टो जय एव हरेनिरूपितो भवति, कर्मफलनियामकत्वं तत्तदेशस्थितेस्तत्तत्कर्मफल- रूपत्वं च कर्मणा देशाना च न सहजम्, तथा सति तत्र भगववर्तृत्व भज्येत । "भवन्ति भावा भूनाना मत्त एव पृथग्विधाः" "फलमत उपपत्तेः" इत्यादि- स्मृनिन्यायविरोधाच न तथा वक्तुं शक्यम् । एव सति धर्मजयं विना नैव मर्यादाकर्तृत्व सगच्छते । कर्म च भगवद्वपमेवेति पुरस्ताग्निरूपितम। अतोऽपि नान्यस्य तज्जयः सम्भवति। तथा च मर्यादानिरूपणेन विशिष्टः कमजय एव भगवतो निरूपित्तो भवति । "परातु तच्छ्रुतेः" इति न्यायेन कर्तृणामपि भगदधीनसात्तथा पदमार्गस्य च स्वरूप- स्थितिहेतलं न स्वसामर्थेन, 'यत्र वेदा अवेदाः “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेः। "नाहं वेदैः” इतिवाक्याच। स्वरूपस्य ब्रह्मत्वेन वेदानियम्यसाच न तथा वक्त "असङ्गो ह्ययं पुरपः” इति श्रुतेर्भगवत्यन्यस्य स्थितिरपि न सम्भवति । वेदेनेव योधितत्वात् । अत क्य रूपस्थिति प्रत्येव हेतुत्वमुच्यत इत्याकालायांमाहु दशेत्यादि । तथा चैव वेदमार्गस्य स्वरूपस्थितिहेतुत्वसाधनेन कारस्य तथात्व निवारितम्, तेन कारदमागयोमिथो विरोधो निरूपित । अत पर 'प्रय भगवते ति कारिका विवृण्वन्त कारादिजयम्य भगवत्कृतिसाध्यता व्युत्पादयन्ति अनाय भाव इत्यादि । एतचेति जापक- स्वमवच्छेदक्व च । तदिति कारासाधारणधर्मत्वम् । तत्र स्थिती सामर्थ्यमिति ज्योतिश्चक- स्थिती सामर्यम् । विशिष्टो जय इति तादृग कालजय । अन्यति भगवदतिरिक्त । एव साभ्यिा रचणेऽयाप्ति परिहता । देगानां चेति चकारानीवानाम,न तयेति न सहजम् । पुरम्नादिति मनिर्णये । तथेति भगानितत्वम् ॥ ४ ॥ गरयम्।

·(स्कन्धार्थः) पञ्चमम्कन्धार्थः २६१ तथा च वेदवेयर्थ्य मोक्षोच्छेदश्च स्यात् । "सर्वे वेढा यत्पदमामनन्ति" "ब्रह्मविदामोति परम्" इत्यादिश्रुतिभिश्च तनिरूप्यते। एवं सति स्वाधीनजीवस्वरूपब्रह्मस्वरूपस्य चेदादिसकलप्रमाणनियामकस्यैवेद कत्तै शक्यं नाऽन्यस्य । एवं सति स्वरूपस्थिति- निरूपणेनाऽत्र विशिष्टः स्वरूपजय एवोक्तो भवति, भगवतः असङ्गित्वेपि मुक्तजीवा- श्रयलकरणं भगवतः स्वजय ॥४॥ अत एतन्त्रयं भगवर्तब कर्तुं शक्यं नान्येन तदेवाह त्रयं भगवतेति । निबन्धः-त्रयं भगवता शक्यं कर्तुं वा यदि मन्यते ॥ अतो वैकुण्ठविजयः स्थानमत्र निरूपितम् ॥५॥ प्रकाश:- यदि वा भगवान् मन्यते अनेन जीने कारयिष्यामीति तदा स्वसामर्थ्य दुचा तथा कारयतीति । अत एव प्रियव्रते दिवसकर्तृसमितिभावः । यहा। नन्थेत्र चेत्स्वरूपस्थस्य भरतस्य हरिणे स्थितिरनुपपन्नेत्याशङ्कय तदपि विशिष्टजयनिस्पकस- मेवेत्याह वा यदि मन्यत इति, यदि भगवान्मन्यते-दृच्छत्ति तदा वा विकल्पे- नाऽन्यथापि त्रयं कर्तु तस्यैव शक्यमिति तन्निरूपणनाऽपि विजय एव निरूप्यत इत्यर्थः। फलितमाह अत इति। यतः सर्वैः प्रकार य एव निरूपितो भगवत्यती हेतोरेव स्थानलक्षण वैकुण्ठविजय इति निरूपितमित्यर्थः । अत एव धैकुण्ठपटमपि । तत्क- ल्पितवैकुण्ठलोकाद्यया जयादेः पुनर्जन्म तथाऽत्र भरतेऽपि करिष्यतीति ज्ञापनार्थम् । उममत्रापि कर्ममार्गेण भजनं जन्मनि हेतुः । "ये निमित्तनिमिचेन” इति वाफ्यात् । यद्यप्यन्यत्रापि देशस्वरूपस्थिती निरूप्येते तथापि न तयोः स्थानलीलायां प्रदेशः, वक्ष्यमाणरूपलाभावादिति मनसि कृता अनेति । पञ्चमस्कन्ध एवेत्यर्थः ॥५॥ स्थानलोलायाः पविशतिभिर्निरूपणे तात्पर्यमाह कालेनेति । निवन्धः-कालेन सह तत्त्वानि पड्विंशतिविधानि हि ॥ समुदायेन तसेपु कालादिभयमीर्यते ॥६॥ प्रकाश:-तन्मात्रमहाभूतेन्द्रियान्तःकरणपुम्परूपाणि तत्वानि । ततः किमत आर तत्तस्मात्कारणात्समसद्यान्यायसमुदायनिरूपणेनाऽत्रापि नथा। अनाध्यमर्थः । तस्यु सर्वपामासत्त्यभावाय आचार्यः कालस्तत्वेषु प्रविष्ट रति तद्भयं तेवस्तीति मापनाय एतस्त्रयमिति कालजयो देशजय म्वरूपजयश्चेति अयम् । ननु एवं चेदिति, ननु कालकर्मदेशानां भगवदधीनत्व चेत् । अनुपपन्नेति मगवदीयस्वेन भगवद्रक्षितत्वादनुपपन्ना । अन्यथापि त्रयं कर्तमिति, नितमप्यजितं कर्तुम् । उभयत्रापोति मरते जयादी च । भरतस्य कर्ममार्गेण मजनम् 'आराधनं भगवत इहमान इत्यादिवाक्यजेयम् । अन्यवापोति पुराणान्तरेपि ॥ ५ ॥ आवायरित्यम्य ' गणना शियन ' इत्यनेन सम्बन्धः ।

·२६२ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (स्कन्धार्थ) हि तत्वेषु परस्यापि कालस्य गणना क्रियते । तथा च कालभयसहिततवसमसया- ध्यायनिरूपणेनाऽत्रापि स्थानलोलामध्यपातिप्यपि कालभयमस्तीति ज्ञाप्यते । मर्यादा- मार्गे तेपां बलिष्ठसात् । पुष्टिमार्ग परं तेषां पारनं भत्तया । अत एव भरते तद्भय वक्ष्यते । आदिपढारकर्म। यहा। तत्तेपु तदीयेषु स्थानमार्गीयपु नेपु वक्ष्यमाणेषु यथा तत्पेषु सर्वमेव समुदायेन स्थितेषु कालभयं कस्यचित्कदाचिदनाशेपि न तद्भयनिवृत्ति- स्तत्स्वरूपस्यैव समयखात्तथा वापि समुदायेनैव तदुच्यत इत्यर्थः । यथा यक्षोदेपि वनच्छेदमयोगस्तथाऽत्रैकस्य भरतस्यापि तद्भयनिरूपणेन तन्मार्गीयाणामेव सभयत्वं निरूपितं भवति । तथा च मर्यादामार्ग एव स भय इति भावः ॥६॥ एवं स्कन्धार्थ निरूप्य प्रकरणार्थमाह स्वरूपस्थितीति । निवन्धः स्वरूपस्थितिमर्यादा पञ्चदश्या निरूप्यते ॥ अर्धमासाधिपस्यैताः कल पञ्चदशस्मृताः ॥७॥ प्रकाशः एतेनैव स्वरूपस्थितिरितिलक्षणा । स्वस्पस्थितौ हि मनः साधनम् । तच चन्द्रात्मकम् । स च पश्चदशकलाभिः सम्बद्ध एव पूर्णों भवति । मनोपि सर्व- साधनसम्पच्या पूर्णमेव तथा। अतस्तकलारूपसाधनरूपैरेवाध्यायनिरूप्यत इत्यर्थः। देवामुरपक्षपातिनो मासात्मककालस्यार्द्ध देवं भवति । तम्यापि स्वरूपस्थितिहेतुत्वं "अग्निोतिरहः शुलः" इति वाक्येन भगवता निरूपितम् । अत एव स्मृता इत्युक्तम् । तथा चाऽर्धमासाविष्टातुदैवकालस्य कलारूपा एवतेऽध्याया इतिसङ्ख्यया निरूप्यत इत्योह अधमासेति । पदिशतिसख्यायां कालस्यापि प्रवेशानकलाना- मपि निरूपणमितिभावः ॥७॥ अगाऽवान्तरप्रकरणान् वदेस्तनोपपत्तिमायाह घेदमार्गेप्विति । निबन्धः-चेदमार्गेषु सर्वेपु द्वाभ्यामेव व्यवस्थितिः॥ कृष्णेन योगमार्गेण ज्ञानेनाऽप्यथवा कचित् ॥ ८॥ प्रकाशः-पेदनिरूपितमार्गपु कर्मादिपु मुख्यतयेति शेपः । तदेवाह कृष्णेनेति । कृष्णेनेति प्रधमप्रकरणार्थः । योगमार्गणेति द्वितीयस्य । ज्ञानेनेति तृतीयस्य । ८। तेपामिति स कारानाम्, तत्त्वानाम् हिशब्देनैव हेतोर्लाभे तत्पदेन पुनम्नरपरामगों न युज्यत इत्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहु यद्वेति । तदिति फारमाहित्यम् । तद्भयनिरूपणेनेति कारधर्मभयनिरूपणेन ॥ ६ ॥ एवं पञ्चभिः स्कन्धार्थो विचारितः। अतः परं सार्दाष्टभिः प्रकरणार्य विचा- रपन्ति एवं सन्यायमित्यादि । इनिलक्षणेति स्वरूपस्थितिरक्षणा मर्यादा। निति मुख्य- प्रकरणविमागे ॥ ७ ॥ मूले द्वाभ्यामिति कालदेगाभ्याम् ।। ८ ॥

·(प्रकरणार्थः) पञ्चमस्कन्धार्थः प्रकरणानुक्साऽध्यायान्विभजते पडिरिति । निवन्धः-पडिरष्टाभिरेकेन तथाऽध्यायनिरूपणम् ॥ स्थितिर्भगवता मुख्या तदभावे तु योगतः॥ ९ ॥ तस्याऽप्यभावे ज्ञानेन नाऽन्यो मार्गोऽत्र सम्मतः॥ प्रकाशा--भगवतः पड्गुणलायोगस्याटाइलाज्ञानस्य चैविधवातावद्भिस्तत्तत्रि- रूप्यत इत्यर्थः । नन्वेकेनैव स्थितिसम्भवे त्रयाणां निरूपणं व्यर्थमित्याश्य तत्र हेतुमाह स्थितिरिति । उत्तममध्यमाधमभेदेन त्रयाणां कथनमित्यर्थः । ज्ञानेन अन्यो- क्तज्ञानेनेत्यर्थः तव्याख्यानरूपं परोक्षवादस्येति क्षेयम् । त्रितयनिरूपणस्य भयोजनान्तर- मप्यस्तीत्याह नाऽन्य इति। अत्र वेढमार्ग उत्तमत्वादिप्रकारादन्यस्याऽसम्भवादन चैतैपामेव तथात्वेन निरूपणादेतदतिरिक्तमार्गाणां पोडशपदार्थपपदार्थतत्वज्ञानादि- प्रकाराणामवैदिकसान स्वरूपस्थितिहेतुसमिति झापनाय तेषां निरूपणमित्यर्थः ॥१३॥ अग्रिमप्रकरणाथै वस्तस्यैकादशभिनिरूपणे हेतुमाह भूमाविति । निबन्धः-भूमौ नवविधं स्थानं गुणानां सहमेलनात् ॥ १० ॥ अतोऽत्र नवखण्डा हि पोडशे विनिरूपिताः ॥ प्रकाश:---गुणानां भूम्या सह मेलनाद्गुणानां चाऽन्योन्यमेलनेन नवविधतानमा नय खण्डाः पोडशाध्याये निरूपिताः ॥ १०३ ॥ निबन्धः-सत्त्वेनेवोर्ध्वगमनं तमसाधश्च निश्चितम् ॥ ११ ॥ अत एकादशाध्यायास्त्रिलोकस्थानवर्णने । प्रकाश:-तेन मध्यदेशस्थितिर्नवविधापि भवति । अधिोलोस्थितिः सचत्तमो- भ्यामेव भवतीति ज्ञापयितुमेकादशाध्याया देशस्थितिवर्णने कथिता इत्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु सत्वगुणात्तमर्वन तत्कार्योईलॉक स्थितिव पूर्व वक्तुं युक्ताऽतः कथं प्रथमं मध्यदेशस्थितिवर्णनं तत्रापि जम्यूटीपस्येत्यत आह गुणानामिति । निवन्धः-गुणानां तुल्यभावस्तु जम्बूद्वीपे विशेषतः ॥ १२ ॥ अश्मभेदेनेति अन निकृष्टाधिकारिणः मुमत्यादयः पञ्चदशोका जयाः । तयाख्यानरूपमिति तत् अन्योक्तनानं परोभवादस च्याम्ब्यानरूप योगायव शेपमतमित्यर्थः। पामिति त्रयाणाम् ॥ ९३॥ मेलनादिति स्थितिरूपात्ममर्गात्। मूले गुणानारित्यादि गुणानां तुल्यमाचो भूमाविति शेषः । विशेषतम्तु जम्बुद्वीपे तुल्यभावः ।

·सावरणमने समकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (प्रकरणार्थ: ०१) अन्यत्र तत्तत्प्राधान्यं तेनाऽऽदौ विनिरूपितम् ।। अतिदेशप्रकारेण यथा सर्वत्र तद्भवेत् ॥ १३ ॥ प्रकाश:- अत्र अयाणामपि गुणानां कथन भविष्यत्यन्यत्रककस्येत्यस्यैव पूर्व निरूपण- मित्ययः । तत्रापि पूर्व जम्बृद्धीपस्य वर्णने हेतमाह अतिदेशेति । भृस्थानवर्णने जम्यूदीपनिरूपणं तु यथाऽत्र गुणानां तुल्यभावस्तथाटीपान्तरपीति ज्ञापनाय कृत- मित्यर्थः । अन्येषां भोगस्थानखाद्भोगस्य च कर्मजन्यत्साकर्मणश्वाऽव सम्भवादस्यो- पजीव्यसमित्यपि पूर्व निरूपणमिति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु भक्तरत्र माचुर्यात्पूर्व निरूपणम् । अत एव "अहो अमीपाम्' इत्यादीनि देववाक्यानि ॥ १३ ॥ अत्राऽध्यायान् विभनन् भूमेः पञ्चभिरितरयोखिभिस्तिभिश्व निरूपणे हेतुमाह भूतेति । निबन्धः-भूतप्राधान्यमत्रेति पञ्चाध्याया निरूपिताः ।। भूमावन्यत्र तु गुणास्त्रितयं त्रितयं ततः ॥ ११ ॥ प्रकाशः भूमौ महाभूतानामेव राधान्यमन्यत्रो धोलोकयोः सत्त्वादिगुणा एव प्रधानभूता इति तावद्भिस्तावद्भिरध्यायखितयनिरूपणमित्यर्थः ॥ १४ ॥ नवोदेशमान निरूप्य पवान्नरकवर्णने को हेतुस्तत्राऽऽह गुणेति । निवन्धः-गुणस्थित्या त्वधः प्रानिस्तेनाऽन्ते नरकाभिधा ॥ स्वस्मिन् स्थितिः कृष्णदेवादिति पडिर्निरूप्यते ॥ १५ ॥ अयो गच्छन्ति तामसाः" इति भगवदाक्यात्तमोगुणे स्थितानां पर्य- वसानं तत्रवति ज्ञापनायाने नरकोक्तिरित्यर्थः । एवं मकरणार्यानिरूप्याऽध्यायान्विदन्नायप्रकरणस्थाध्यायार्था उन्यन्त इनि ज्ञापनाय पूर्वोक्ताथै स्मारयिनुमनुवदनि स्वस्मिन्निति । सेवितादेव भगवतः फलं भवतीति ज्ञापनाय देवपदम। देवो हि पृज्यो भवति । अत एव पूर्य निवृत्तिनिरतस्य सम्पन्नसायनस्याऽस्य भगवति स्थितिर्न जाता। किं ह भगवान् वैपरीत्येन प्रवृत्तिपरं रिनिरूपितमिति भावक्तः विनिरूपणमित्यर्थः । वल्पभाव इति पाठेप्येवप्राधान्याभावात्स एयार्थः । वस्तुतम्नु अनिमार्द्धटीवाम्बारस्यातुल्यभावः निरूपणमित्येव पाठः ॥१४॥ एवं साष्टभिः सारणार्थों निरूपितः। अत परं सा॰ष्टचत्वाग्मिद्भिःमयममकरणीयावान्त- करणेषु प्रथमं मगरप्रकरणं विचारयन्तः पश्चदशभिः प्रथमाध्यायं विचारयन्ति एवं प्रकरणार्यानित्यादि ! सम्पन्नसाधनम्येनि एतादृशस्य प्रियव्रतम्य साधनानामित्यस्य उपयोग “ प्रकाशः ·(प्रकरणार्थ । अ०१) पञ्चमम्कन्धार्थ । विधाय स्वकार्य कारयित्वा स्वस्मिन् स्थापितवान् । एवं च सति तस्कृतलारनानां भगवताऽऽत्मसात्करणेन स्वकार्यरुग्णेन नियोजन एवोपयोग इति ज्ञेयम । अत एवं तस्मिन्नेव तथा ज्ञापनं नाऽन्यस्मिन् ॥ १५ ॥ अनाऽन्यायार्थानाह पश्चर्यति। निवन्धः-ऐश्वर्यवीर्ययोराये श्रियः कीर्तस्तथा हरेः ।। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव कमात्पञ्चसु रूपणम् ॥१६॥ प्रकाश:--आयेऽध्याये ऐश्वर्यवीर्ययोनिरूपणम । श्रियो द्वितीये। कीर्तस्ततीये। हरेधर्मिणश्चतुर्थे । ज्ञानस्य पञ्चमे । वैराग्यस्य पष्टे । आये गुणद्वयस्य निरुपणमितरेषु पश्चस्वकैकस्येति वैलक्षण्यज्ञापनाय पञ्चस्सित्युक्तम् ॥ १६ ॥ नन्दन स्वरूपस्थितिहेवश्वर्याटिमास्टयेन लीलां कुर्वतः कस्यचिद्भगवदतारस्यैव कथा वक्तु युक्ता, तत्कथ तां विहाय प्रियव्रतकथेत्यत आह अल्पेऽपीति निवन्धः-अल्पेऽपि भगवान् स्वस्य धर्मान् संस्थापयेद्यदि ।। सोऽपि ब्रह्मादिसम्प्रार्थ्यः प्रियव्रतकथा ततः ॥१७॥ अत्र हि भगवतस्तद्गुणानां च माहास्यं वाच्यम् । तत्र भगवटवतार- निरूपणे तु गुणानां यर्मिण्येव प्रवेशात्पृथक् तेषां माहात्म्यं न निरूपितं स्यात् । तदा गुणमाहात्म्यकृत विशिष्टं माहात्म्य भगवतोऽपि न प्रारं स्यात् । अतः विरगुण- माहात्म्यप्रकटनाथै प्रियवते तादृशखमस्तीति तत्कथोक्तेत्यर्थः । आदिशब्दान्मनुः॥१७॥ तर्हि तद्वंशवर्णने को हेतुस्तत्राऽऽह तवंश एवेति । निवन्धः-तवंश एव सर्वेषां गुणानां स्थापनं यतः॥ भगवद्भजनं तस्य स्वस्मिन् संस्थापकं मतम् ॥१८॥ प्रकाशा-प्रिययते गुणवयस्यैव स्थापनादन्येपामकथने पण्णामपि गुणानां निरूपण न स्यात् । तदंश एवेतरेपां गुणानां स्थापनात्तस्य॑व कथनमित्यर्थः । एतद्वंश एव गुणाना स्थापने हेतुमाह भगवगजनमिति । तस्य प्रियातस्य भगवद्भजनमेव प्रियव्रते तशे च गुणानां स्थापकमित्यर्थः। अन्यत्र यमस्यैवैश्वर्यादिहेतुत्वमुच्यते यद्यपि, तथापि भगवन्मार्ग भजनमेव सर्वहेतुन्चेन सम्मतमित्याह मतमिति । इत्यनेनान्वय । अत एवेति देवत्वादेव । वक्त युक्तेति भगवत्प्रकरणवाद्वक्त युक्ता ॥१७॥ अन्ये- पामिति वश्यानाम् । मियतदंशे चेति मूलस्थत्य स्वस्मिन्नित्यम्य व्याख्यानमिदम् । अन्योति शाम्नान्तरे । सम्मतमिति कल्पतरुम्वभावत्वात्सम्मतम् ॥१८॥ यद्यपि भक्ते कल्पतरम्वभाव- प्रकाग:--

·सावरणमा सप्रतशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० १)
यहा। नन्वाहायन्तेपि भगवद्भजनस्यैव निरपणाटाज्यादिकरणस्यापि भगवदाज्ञापालनल-
क्षणभजनलमेव सन्दगन्यायेन वक्तुमुचितमिति भजनमेवाध्यायाों ने पर्यवीय इति
चैन्, सन्यम्। उपमहारे "मियातकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम्" इत्यादिनैश्चर्य-
सापसंदारापरमे च विरक्तस्यैश्चर्यमूलविषयरामहेतुप्रश्नस्य निरूपणाट वदिरेवा
ऽध्यायार्थत्वम । तर्हि तद्भजननिरूपणमसङ्गतम्। तत्राह भगवद्भजनमिति ।
अत्र प्रकरणे भगवनस्वरूपे स्थितिनिरूपणीया, सा च भगवद्भजनं विना न भवतीति
तन्निरूपणमित्पर्यः ॥ १८॥
ननु गुरुपियोरामोहनं ताशस्याऽयुक्तमित्यत आह तस्य मोक्ष इति ।
निबन्धः--तस्य मोक्षो ब्रह्मभावो न ग्राह्य इति वर्णितुम् ॥
ऐश्वर्यानडीकरणं गुरोर्वाक्यातथा पितुः ॥१९॥
अनङ्गीकरणं प्रोक्तं भगवद्वाक्यगोरवे ॥
प्रकाश:-गुरम्परेगद्वारा मोक्षमो भवति । पिता च वं वामेत्यनुशासनकर्तत्वेन ब्राह्मभाये
तः। तयाच नागयोस्तयोर्वाश्यानीकारकटनेनतत्साध्यफलस्याऽप्यनगीकार उच्यत
इत्यर्थः । एतेन तम्य स्वतन्त्रा भक्तिनिचिता । नयापि भगवदिच्छानुसारेणव भक्तस्य
सा कमुचितमिनि तदिच्छा तादृशा ज्ञान्या स्वत एवं कुतो नश्वर्यगगीतवान् ।
भगवहारयापभाष फयमहीकतानियत आह अनगीकरणमिति, भगवदिच्छा-
जानेपि यदाज्यानगोररणमुक्तं वास्यामाजीकरणं तद्भगवत रच्छायाः सकाशादास्य-
स्थाधिपनापनार्थमित्यर्थः । मर्यादायां हि वचनस्थैर पायल्यम् । इन्छायाः पुष्टिमार्ग।
अम्य च मर्यादामागीयसानथाल युक्तमितिभावः । यद्वा । ननु ग्रामा पितामही
महाँति म म्यत पर पुनो नोक्तवान भगवायं पुन उक्तवानित्यागवायामाह
अनशीकरणमिनि । मोक्षययभारतगुरपिनुवाश्यानहीकारययनेनर वामपाय-
स्याप्यनशीपरणं मगोक्तमोत्यर्थः । बामणस्तदुभयातुसादिनिभायः। ननु भजन-
रमानुभगय हि गांवावगानीकारः । एवं मनि भगमायाकारपि स रमान
भरत्येपनि भगदारयाहीयारोऽपि तम्य यथमन आह । भगवदायगारय इति ।
भगवनारयानां गौगे मनि । अयमयः । एनहुने त भजनमेव न निबटेनम्तगं
वश्वयोतिष पनि हेनुत सम्मानि तथापि प्रयोजकनया मध्य कामनाऽपेभ्यते, मरने तु
भियतनम्यात्माराम रात मा नेति कथं न पनि मननम्य हेतु या शक्यत इत्यरच्या पक्षान्तर-
मा गन्यादि। अभिन पक्ष के गया भगवदिच्छाया धर्यदिकं प्रति हेतुत्वम् । मजन-
निसा तु प्रमाणार्यायोगदानलेननि नेयम् । तथापोनि पनन्त्रभक्तिमत्त्वेन मोक्षभाया-
नागाशिवा। प्रियतम्यान्यन्नमन बोपनाय पान्तरमाए. यहत्यादि ॥ १९ ॥

·(अ० १) पञ्चमस्कन्धार्थः २६७ तद्रसानुभवः । तथा चोभयभ्रंशः स्यादिति तद्वाक्यागीकार आवश्यकः । एवं सति भगवद्धर्माणामैश्वर्यादीनां स्वस्मिन्नागमनेन राज्यदशायामग्रेपि भजनरसानुभवपति- वन्धोऽपि न भविष्यतीत्यपि तदगीकार इति । ननु " यद हरेच विरजेत्तदहरेव प्रजेत् " इति श्रुतेविरक्तस्य संन्यास एवाधि- कारागागानिवृत्तावेव गार्हस्थ्यस्य विधानादस्य चारागित्वेन गार्हस्थ्यानधिकारात्त- बोधकवाक्यं श्रुतिविरोधानाङ्गीकर्तुमुचितमित्याशकांपरिहरनेव साक्षागताऽनाकापने ब्रह्मदारैव चाऽऽज्ञापने हेतुमाह वेदानामिति । निवन्धः-वेदानां ब्राह्ममुखतो यथा निर्गमनं मतम् ॥२०॥ तथैवेमानि वाक्यानि हरेरिति विधेर्वचः॥ प्रकाश:-भगवन्निश्वासभूतानामपि वेदानां “ऋग्यजुःसामाथाख्यान अमात्पूर्वा- दिभिर्मुखैः" इति वाक्याब्राह्ममुखत एव निर्गमन मिति सर्वसम्मतम्, तत एव च प्रमाण- त्वेनानीकारो लोके, तथैवेमान्यपि वाक्यानि वेदरूपाण्येव ब्रह्मणाऽनयन्ते परमिति ज्ञापनार्थ विधेब्रह्मणो वचो निरूपितमित्यर्थः । तथा चतेपो वाक्यानां वेदमध्यपाति- खज्ञापनमेव साक्षादनाज्ञापने तदाब चाऽऽज्ञापने हेतुः । एतेन चेदाईविल्यं परिहतम् । तथा च वैराग्ये मातेपि येषां संन्यासग्रहे भगवदिच्छास्ति तद्विपयका पूर्वोक्ता श्रुतिः । येषां न तथेच्छा तद्रिपयाणीमानि वाक्यानीति व्यवस्था ज्ञेया । तेनाऽस्य तदगीकार उचिन इति भावः ॥ २०३ ।। ननु "मुक्तोपि तावद् विभृयात्स्वदेहमारब्धमश्नन्” इति निरूपणात्तस्य ताइक्- प्रारब्धमस्तीति तद्भोगार्थमेव ब्रह्मणोक्तम् । किं च । ऋणत्रयाषाकरण विना त्यागस्य पातहेतुखश्रवणापि तदगीकारसम्भवः । तथा चोभयथापि स्वार्थमेव गार्हस्थ्यागीकार इतिभगवद्वाक्यगौरवं नायातीति शङ्कापरिहाराय ब्रह्मवाक्यनिर्णीतमर्थमा स्थानमन्त्रेति । निबन्धः-स्थानमत्र विनिर्णीतं यथाऽयं भगवान् हरिः ॥२१॥ स्थापयेद्यत्र तत्स्थान तस्येति हि विनिर्णयः॥ प्रकाश:~ अत्र ब्रह्मवाक्येषु तत्किमित्याकाङ्क्षायामाह । यथेत्यादि । तत्र हेतुमाह इति हि विनिर्णय इति । चेदमार्गे यत एवमेव विनिर्णयः मिद्धः । तदुक्तं "वेदमार्गपु सर्वेषु " इत्यत्र । एप उ एव साधु कारयति" इत्यादिश्रुत्युपपत्ति- हिंशब्देनोन्यते ॥ २१३॥ नन्यस्याऽज्ञापरिपालनमाने प्रवृत्तस्य स्वतो विरक्तस्य प्रजाधर्माविरक्षक यत- मुचिता नाधिकं कर्तुमुचितम् । भोगेप्यासक्तिोंचिता, अखिलजगद्वन्धवंसनेत्यादिना निर्दोपखनिरूपणाच्च । तथा च " अव्याहताखिलपुरुषकार " इत्यादिनाऽधिकवीर्य-

·"
२६८
सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रारणे
विपयासत्तयोनिस्पणमयुक्तमित्यत आह तथापीति ।
निबन्धः-तथाऽपि कर्मणां मार्गो विवेकं नाशयेद् ध्रुवम् ॥२२॥
इति दर्शयितुं वीर्यकामानन्दौ हि वर्णितौ ॥
प्रकाश:-~यद्यपि भगवदिन्छया प्रवृत्तस्य विकनागोन सम्भवति तथाप्याज्ञावचनानों
पदस्पत्यमुक्तमिति स च कर्मनिरूपक इत्यस्य राज्यकरणं कर्ममार्गीयम् । फर्ममार्ग
चाऽवश्य विकनाश इति ज्ञापयितुं तो वर्णितावित्यर्थः । अत एव मृले " अधिनि-
शिवकर्माधिकारः" इत्युक्तम् ॥
ननु तथागि भक्तर्वलिष्टसात्तनाशोऽनुपपन्नः । " याव्यमानोऽपि मद्भक्तः
इत्यादिष्यनिवन्द्रियस्याऽपि भक्तस्यानभिभव उक्तः, किं पुनर्जितेन्द्रियेऽस्मिन् । कि
चैवं भक्तेरपि तिरोगानं मम्भाव्येत विकर्यवाभावात् । तथा सति भगवदपासनेत्या-
दिनिरूपितभक्तितन्कार्यदिनकरणाद्यनुपपत्तिः । किं च । भक्तस्य राज्यनभिनन्दने
दिनकरणे च न किश्चित्प्रयोजनम् । तथात्वे वा सप्तकल एव करणे को हेतुः किं च,
भगवदेश्वर्यवीर्ययोरध्यायार्थत्येन निरुपणादेतत्त्रीपुत्रादेरतद्रूपलातनिरूपणमप्यसङ्गतमि-
त्याशङ्कय सर्वत्र समाधानमाह हरेरिति ।
निवन्धः-हरे कार्य सर्वमेव स्वदोपात्तद्धि नश्यति ॥ २३ ॥
तदभावे हरिः स्वस्य स्वयं कार्य हि साधयेत् ॥
मकाश:-अस्मिन्नाविष्टस्येति शेपः । “पुरुषातिदिष्टान " इति वचनाद्भगवत्कृत
एवाऽस्य भोग । तेन यारता रिना भोगानुपपत्तिस्तावद्भगवत्कृतमेति मन्तव्यम् ।
तथा च विक सति भोगासम्भवात्तन्नागोपि भगवते व कृतः । न च पूर्ववाश्यविरोषः,
कर्ममार्गमर्याटायास्तत्र चतत्पत्तेरपि भगवत्कार्यसात् । अत एव न भक्तितिरोधान-
मपीति ज्ञेयम्, विवेकनाशस्य भोगेकार्थतेनैव हरिकृतसात् । दिनकरणमपि तथा । न धन्यः
पालमन्यथयिनुष्टि गुणभंगवता च करणान्सप्तरस एव । पड़गुणपणों भगान् भमौ
वर्तत इति ज्ञापनाय मतमा तत्कायस्थापनं भूमौ । अत एव भगवर्दश्चर्यकार्यमवेदमिति
ज्ञापनाय प्रकारान्तरेण न दीपविभागकरणम। दिवस एव रथपरिभ्रमणेन ।
वा किं तु रात्रि परीत्यारण आनुपनिकफलसेन तदप्यन्यागश्यम् । न हि
द्वीपविभागोम्मुपिपरणं तत्रापि विविश्वं तेपा जीवशायं भवति । एवं मति
किंवमिति वीर्यामानन्दामक्ता सत्याम् । पूर्वपापविरोष इति 'पाध्यमानोपि मद्भक्त'
इति वाक्यविरोध ॥ २३ ॥

·तन (अ०१) पञ्चगस्कन्धार्थ । तर तासामर्थ्यनता रक्षकेन भा यमितिताहपुनोत्पादनमपि भगव बीर्यमार्यमिति नोत्तदोपः । नन्नेव चेन्द्रगवत्कार्य दिखा मनुपुत्रस्न मन्वन्तरानि कारिणोऽस्य भक्ती प्रवृत्तिनोंचिता, नारदस्य च सर्वज्ञरोन तादृशे भक्तिमार्गापदेशो- ऽयुक्त इत्यत आह स्वदोपादिति । अनेन हि हरितार्थ कर्तव्यम, तच न भगवडा- वेश विना, स च न दोपाभाव विना । स्वस्य मनुपुत्रत्वेनाऽधिकारप्राप्तमिति हरिकार्यस्य तमाप्यसाधारणस्य करणे सदोपस्यैव प्रवृत्तो तदापेशाभावात्कार्यनाश एव स्यादि त्याधिदैविपदोपाभावेन कृत्वा भगवदावेशे भक्तिरस हेतुरिति पूर्व भक्तो प्रवृत्तिरित्यर्थः । अत एव नारदस्यापि तथासमिति भावः। हरनिटीपलचेन सोपेऽनावेशो युक्त इति हिशब्दार्थः । स्वस्थ हरेरित्यर्थः । यहा। स्वस्य भत्तस्येत्यर्थः । अधिकारिलेन दीपकरणरक्षादिक प्रियातकार्यम् । तच्च स्वतोऽशवयमिति भगवान् स्वय तथा सम्पादयेत्तथा स्वस्मिन्नादेशसिद्धयर्थ प्रतिपन्यनितिपूर्वक नत्सापिसा भक्तिरेयेति तत्रैव प्रतिस्तस्येति। तविशे सिद्धे स्वत एव कुतो न राज्ये प्रवृत्तिः पित- वाक्याचेति चेद्, उच्यते । पूर्व तथा प्रवृत्तावपि पश्चाद्भक्तिरसानुभवादाज्यारण तत्पति- बन्धकमिति न तदगीकारः । किं च । स्वतः पितवाक्यादा तदङ्गीकार भगवत्सम्यन्य- भावादावेशोपि गच्छेत्तेन न किञ्चिसिध्येत् । भगवदाशयाह्नीकारे तु न कोपि दोप इति तथा। वस्तुतस्तू दुद्धस्पवाऽऽवेशस्य कार्यकारित्वादानावचनानि तदुहीपनार्था- न्येवाऽत एवाग्रे सर्वनिप्पत्तिरित्येतत्सर्व हृदि कृत्त्रोक्तं हरेः कार्यमित्यादि । पूर्व भक्तिनिरूपणस्य मनुवाक्याकरणस्य च तात्पर्यान्तररूपमतिदेशमाह अतस्त्यित्ति। निबन्ध,-अतस्तु पुरुपः स्थाने दोषाभावार्थमादितः ॥२४॥ भक्तिमार्गे प्रवृत्त. स्याद् दृढचित्तो यथाऽचलः।। -'भवाय नाशाये तिवारयाद्यतो भगवरिचारितकार्यार्थमेव देहधारणं जोवस्प । ताकार्यकरणाचन भगवत्सम्बन्ध विना । स च न भनि विना अतो हेतोरित्यग्रे स्पष्टम् । भगाइजनमेव कार्य नान्यदिति दृढचित्तः । अत एव पित- नन्वेवमिनिन वेव गुणपूर्णभगवदाविष्टत्वे मति । मन्वन्तरास्मिारिण इति हेतुगर्भविशेपणम्, तथा च यथायथमुक्तहेतुभ्या कार्यत्यागो भक्तिप्रवृतिश्चानुचितेत्यर्थ । हरिकार्यन्येति करण इति पदमनाप्यन्वेति।आधिदैविकदोपाभावेनेति अहङ्कारभावन अभक्तालाभावेन वा। तहीति आये शाभावे। तथा प्रत्ताविति आदेशेन राज्ये प्रवृत्ती गद्यरूपतायाम् । सिद्धान्तेऽर्थविचारेणोपपत्तिमुक्तचा परमतरीत्या स्वरूपविचारेण तामाह निश्चेत्यादि लाटादायप्यखण्डवम्य सत्त्वात्पूर्वोक्तोपपत्तिरेय मुख्येत्यप्यपिनाऽनादरसूचनाजापितम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ प्रकाश:-

·प्रकाशः
२७०
सावरणभङ्गे सप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०१)
वास्यस्याऽप्युटखनम् । तथा सति दोपमाशङ्कय भगवद्भजनविरुदनाहावाक्यम्याऽप्यकरणे
न दोपो भगवटपक्षपाऽन्येपा जयन्यखाद्भगवन्मार्गमर्याटायाश्रता-गलादेति ज्ञापना-
योक्त स्थान इति । मर्यादामार्ग सपरवमेव नियमित्यर्थः ॥२४||
निवन्धः-कथाऽन गद्यरूपेण विशिष्टत्वाहि वर्ण्यते ॥२५॥
कृष्णाधीना तु मर्यादा स्वाधीना पुष्टिरुच्यते ॥
-सन्यस्य गयात्मकसे हेतुमाह विशिष्टत्वादिति । भगवजयम्या-
ऽखण्डन सर्वस्मादिशिष्टलात्तस्य चाऽत्र निरूपणाढMण्डगयरूपता कन्यम्येत्यर्थ ।
क्थाया एव विशिष्टजयनिरूपकत्वात्तनिरूपणमेप गरिति ज्ञापनाय कयेति । अत
एवोपदेशेषु श्लोका ए। किं च पुरुषपणस्य भागवतस्य कटिभागो हि बन्योऽयम् ।
स च पादादिवन्न सखण्ड इति नाऽऽयस्यादिवटी निरुपण कि खग्वण्डस्त्र-
रूपैर्गधरित्यपि ज्ञेयम ॥२५॥ नन्चम्य मर्यादाकन्यसाद्विरतम्य ब्रह्मविद पवादोगे
मटत्तस्याऽम्य क्था विरूद्वेत्यत आह कृपणाधीनेति । तादृशस्य म्बतो भोगे प्रत्ता
हि मर्यादाभङ्गः । भगवाधीनतया तथा रण मर्यादीति, न विरोध इत्यर्थः । यत्र च
भक्तस्य स्वातन्त्र्य तदिच्छानुसारण भगवतिर्यथा दामोदरलीलाया सा पुष्टिः५|
अस्य च सर्वथा कृष्णाधीनत्व वक्तुमाठिमध्यान्नेषु जातं भगवत्कृतमेत्युप-
पाढयति आदौ ज्ञानमिति।
निबन्धः-आदौ ज्ञानं ततो भोगो मोक्षश्चान्ते स्मृतेर्वलात् ॥२६॥
अतो बैराग्यमस्योक्तमेवं सबै हरेः कृतिः ॥
प्रकाशः-यागादिभिश्विन शुद्धा सन्यासे सति गुरूपदशेन हि ज्ञानोत्पत्तिग्न्ते भाति
ततश्च पिदिततत्चन न भोगासक्तिसम्भव । सम्भवे वा योगभ्रष्टत्वेन न तस्मिन्नेव जन्मनि
मोक्षसम्भव । अस्य च सर्व विपरीतम् । तचाऽस्य न स्वतः । अत एव मृले राजपुनपद
स्वतो विपयासक्तिरेव न वैराग्यमिति ज्ञापमम् । किं च । स्वतश्चेदेतत्रयम् स्याहस्तु-
मर्यादा नाऽतित्रामेदितिज्ञानमेव न भवेत् । भान वा भोगासतिर्न स्यान्माकृतवन् ।
तथा सति वा मोक्षो न स्यादित्यन्यथानुपपत्त्यापि भगवत्कृतमेवेति ज्ञायते । न ह्यन्यथा
वस्तुमर्यादातिकम इत्युक्तम्। स्मने पूर्वानुभूतभगवाटारविन्दरसस्मृतरित्यर्थः ॥६॥
क्था विरुद्धति मर्यादाभङ्गाद्विरुद्धा । न पिरोष इति मर्यादाभङ्गाभागान्न विरोध ।
नन्वेव सति भगवानव कृपया त भोगे प्रयत्तितवानिति पुष्टिरवेय प्रतीयते, न मर्यादेत्याशय
पुष्टे स्वरूप मूरे आहु स्वापीना पुष्टिरुल्यत इति तद्विवृण्वन्ति यत्र च भक्तस्येत्यादि तथा
चोक्तरीतिकवाधीनावाभावान्न पुष्टि किन्तु मयादेवेति तयैवाविरोध इत्यर्थ । स्वातन्त्र्य-
म्वरूपमाहु तटिन्छेदित्यादि वस्तुमर्यादामिति वखभावम् ॥ २६ ॥

·(अ०१) पञ्चमस्कन्धार्थ.1 २७१ तदुक्तं “स एवमपरिमित' इत्यादिना । यतो मर्यादायामेवाङ्गीकारोऽस्याऽतोगग्यमप्यन्त उक्तम् । “अहो असाधु" इत्यादिना । ज्ञानादिपु निरूप्याऽन्यत्राप्यतिदिशति पचमिति। यथा ज्ञानादिक हरेरैव कृतिरेवम् मियत्रतसम्बन्धि सर्वमेव तयेत्यर्थः । तस्मात्स्ट्रक्तं को नु कुर्यादिनेश्वरम्" इति भावः । न च प्राचीनसंस्कारवशादेव ज्ञानमन्मध्ये भोगस्तु प्रारब्धनागार्थमेवेति वाच्यम । पितृवागनङ्गीकारामुपपत्तेः। न हि स्वमोक्ष- पतिवन्धनित्तिः कस्यचिना। तथा च ब्रह्मवाक्यानर्थक्यमपि स्यात् 'ईश्वरेन्छया- ऽधिनिवेशितकर्माधिकारस, 'पुरुपातिदिष्टान् ' इति पायाभ्यां विरोधाच ॥२६॥ नन्वेताशस्य पुत्रः कथं ताहतामित्याशङ्कय तत्र निमित्तमाह आदाचिति । निबन्धः-आदौ वाक्यश्चित्तमासीत्कामाक्रान्तं तु सर्वतः ॥२७॥ तेनाऽऽग्रीधस्तथा जातः प्रश्वाजातास्तु कामिनः॥ प्रकाश:-अत्राऽयं भाषः। अस्त्यंशत्रयं प्रियनने । वैराग्यसहिता भगवद्भक्तिन- वाक्यनः राबविषयकः कामो मनुपुत्रलं च । तथा च तेन तेनांशेन तत्काथि तादृशास्तादृशाः पुत्रा उत्पन्ना इति । तत्राप्यादाघुरफटकामावस्थायां जात इत्यानीध्र- स्तथा कामात्मक एव जातस्तत्पश्चादुत्पन्ना अपि कामिन एव जाताः । अन्यथा द्वीपाधिपत्यं नाहीयु । तुशन्नः कन्यादित्रयव्यवन्छेटाय ॥२७॥ निवन्धः-तत्राऽपि त्रिपु मोक्षोऽभूत्तेपां च हरिसेवया ॥२८॥ प्रियव्रतस्य संसिद्धिः कालः स्याद बाधकोऽन्यथा ॥ तत्रापि पुढेष्वपि त्रिवेच मोक्षोऽभृद्भत्तयंगोद्भवतात् । 'तस्मिन्नुह इत्यादिना तद्भक्तिनिरूपणम्य प्रकृनानुपयोगमाशङ्कय तमाह तेषां चेति । तत्कृत. सेक्येत्यर्थः । संसिद्धिः पूषबड़गवद्भावः। एतन्मूले 'हदि (गृहीतः) कृत' इत्यादिना निरूपितम् । तस्या आवश्यकलायाऽऽ काल इति । विपयायो तहाधसम्याऽऽवश्य- कलादिति भावः । तेन वीर्य निरूपितं भवति ॥ २८३ ।। ननु भगवद्भाये जाते फलस्य जातलापुनर्गुरूपसतिः किमर्थत्याकादायामाह गुरुमेवेति । निवन्धः-गुरुसेव सर्वस्य मर्यादायां हि साधनम् ॥२९॥ अतो नारदमार्गेण गमनं मुक्तिरेव सा ॥ निरूप्येति भगवत्कृनलं निरूप्य । तथा चैति यदि भोग प्रारब्धनागाय माल्या कुर्यात् तदा 'मुक्तोपि तापद्विभृयावदेहमारब्धगन्ननिति ब्रमा न वदेत् , यथा मही साइमनायमपि नाडीकुर्यादित्युभयथापि तदानर्थक्यं स्यादित्यर्थः । अधिनिगिति प्रापितेत्यर्थः । मान्ने इति गुरूपसत्तिजन्यत्वे । स एवं पञ्चदशभिः प्रथमाध्यायो विचारितः ॥ २९ ॥ , ·२७२ सावरणभन्ने मप्रकाश श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०२) पकाशः-कर्मज्ञानयोस्तथालेपि भक्तौ न तथेत्यागकयोक्तं सर्वस्येति । तेन भक्तस्यापि सव मापनमित्यर्थः ॥२९॥ मर्यादामार्गस्यैव तयाखादिति भावः । मर्यादायां मुक्तिरावश्यकी सा च नोक्तेत्यत आह मुक्तिरेवेति । तम्य संव मुक्तिरित्यर्थः । नारदमुक्तावस्यापि मुक्तिरिति नेयम् ॥ २९३ ॥ (अ००) द्वितीयाध्यायं विचारयन् भगवान् स्वधर्मान् बच्चा स्वस्मिन् स्थापयनीति बत्र निरुप्यते। आनीधे च परम्परयापि न तथेन्यागकर तत्र तात्पर्यमाह आग्नीध्रस्यापीति। निवन्धः-आग्नीध्रस्यापि वशगा प्रकृतिम्रह्मणा कृता॥३०॥ येन तां रसवाक्यैश्च मोहयामास तादृशैः ॥ अन्यथा ज्येष्टपुत्रस्तु नाभिस्ताक् कथं भवेत् ॥३१॥ प्रकाशः-यथा प्रियते भगदाज्ञयैव ब्रह्मणोक्तमश्वर्याङ्गीकारार्थमेवमस्मिन्नपि श्रीसम्पत्यर्थ भगवदिन्छां ज्ञाता ब्रह्मणा नधानमिति ज्ञापनायाऽपिः। हरिवाग्यजकामात्मनः पुरपस्य प्रकृतिरुपैव सा । अत एव मूले गायतीमित्युक्तम् । गुणानां मिश्रभावन नवविधतात्तापपुत्रमननं च तथा च तस्यास्तद्वगवं ब्रह्मतमेनेत्यर्थः ॥३०॥ अनाभिज्ञा- परमाह । येनेनि । अन्यथाऽतिमुग्गलनानेन विरतिरेव स्यान तु मोह इतिभावः । अत एर ग्मभावान्पच्या रमगर्भिनानि वाक्यान्यपीत्याह तादृशरिति । रसशास्त्रे मोह- कन्वेन प्रसिद्धरित्यर्थः । विपक्षे पायामाह अन्ययेति । यदि हरिदत्तपा न स्यात्तदा प्रियातस्य भक्तस्याऽपि तदारयजमामानेतादृशः पुत्रोऽभूदस्याप्येताटश एव स म्यान । भगाकाम इत्यर्थ । पितु प्रचुरो गर्मो ज्येप्टेऽनुवर्तत इत्यत उक्त ज्येष्ठेति । अधा प्रांतमकृतिम्पा चेन स्यात्तदा स साचिरः स्यं म्यादित्यर्थः ॥३१॥ नन्यस्य पितरोमाप्तिमयनं प्रारणाविरोधीत्यागवयाह स्वस्मिन्निति । अनः परं माधर्मिस्तिोया पायं विचारयन्ति दितीयेत्यादि । भनेति म्यानरीगनिरूपरे कन्धे । अत एवेत्यादि प्रतिरूपत्वादेव श्रीभागवते श्रवणा दयहारिकार्य क नया मोटर मापनाय गायन्तीमित्युक्तमित्यर्थ । जननं चेनि प्रतित्वज्ञापत्रमित्यर्थ ॥३०॥ पिरतिरंय म्यान तु मोह दति । अनाम्या ग्त्यभाव गतम्या म्यान तु पराभिप्तमना इत्यननोक्तो मोह टत्व ! विपक्षदति तम्या भगवदत्त माभाये। अस्मिन् पक्षं पितु प्रचुरोधर्म काम एवन भनिरिनि ननन पुत्रव भगव काम मिद्धिरित्याच्या पधान्नामा अयोनि, पूर्वोक्तपक्ष दृढ- विमानीवामित रिचारयन्ति नित्यादि भाव इत्यन्तम्, एतेन 'चिमनिय तस्येद चरित्र मुनिरन नीदिति श्रीगेन निरन्नम् । तथा च नमापि प्रचुरा भक्तिरनि मा पर भगवदिच्छया ·अ०२) पञ्चमस्कन्धार्थ । २७३ निवन्धः-स्वस्मिन् दोपस्तु कामो हि स पूर्णोऽप्सरसां गृहे ॥ अतस्ताः सर्वथा लब्धास्तासु कामं विनिक्षिपेत् ॥३२॥ प्रकाश:-कामस्य दोपसेन न तत्सहितानां भगवति स्थितिन वा रक्षणीयः सः । तस्य च स्वमकृतावेव लयनियमेनाऽप्सरसा च तत्मकृतिरूपतेन तासु तल्लयमापणे शुद्धस्य तथात्वं भावीति तात्पर्येण तथा कथनमित्यर्थः। ननु न जातु कामः कामानाम्। इतिवाश्यादिदमसम्भावितमत आह स पूर्ण इति । तत्र पूर्णी भवतीत्यर्थः। तथा च यथा कृष्णवमनो हविपाऽपूरणे (अतिपरणे ) तस्यैव शान्निरेवमस्यापोति भावः। सर्वथा स्वाधीनतयेत्यर्थः ॥३॥ पूर्वोत्तरभोगयोः कर्मफलस्वमाशङ्कयाह कर्मण इति । निवन्धः-ततो मोक्षस्तस्य भावी कर्मणोऽल्पं हि यत्फलम् ॥ आद्यन्तयोः कृतार्थत्वात्सोपि तादृग्विधो भवेत् ।।३३॥ प्रकाशा-कर्मसम्बन्धि यत्फलं तहल्प भवति। एतच्च महदिति न तयेत्यर्थः । तेन भगवछत्तीरूपमेव सर्वमिति भावः। एतन्मुक्तः स्फुटमनुक्तत्वेन तत्रोपपश्यन्तरमाद आयन्तयोरिति । सन्दशन्यायेनाऽप्यस्य मुक्तिरूपपनेत्यर्थः ॥३३॥ ननु तयोर्भक्तलेप्यस्य यथातथालं तथैवामुक्तसमपीत्याशङ्कयाऽमक्तले हेतु- याद कृष्णवाक्यादिति। निवन्धः-कृष्णवाक्यात्समुत्पन्नः स्वरसज्ञे च शाम्यति ॥ जडरीत्यैव सरसः प्रादुर्भवति नाऽन्यथा ॥ ३४ ॥ प्रकाश:-अत्राऽयं भावः । तादृशस्य कामस्य स्वपूर्तिरावश्यकी सा च कामरसझ एव भवेत् । अयं चैतदसाः । अंगापि कृष्णवाक्यनकामरूपसमेव हेतुः। एवं सति विवाहितायां मुख्यरसाभावालीफिरयाश्च निन्दितत्वेन भगवद्धारएनकामसम्बन्धासम्भवा- पूर्वोक्तरीत्या भगवदत्तायां तस्यां स कामः पर्णो जातः। तद्रसस्वाभायादेव जहरीति- पोत्यस्य भत्तयवर्णनम् । तस्यास्तत्पतिवन्यासात् । अत एव मृले पूर्व जडवत् । इत्युक्सा पश्चात् “ल्लनानुनपातिविशारदः" इत्युक्तम् । कृष्णवामपनसादेव च मुक्तिरस्यावश्यकीति, स वात्स्यायनशास्त्रमसिद्धः । अन्यथा तत्वविचार इत्यर्थः ॥४॥ कामामिभूतेति न पूर्वोक्त दुष्टमित्यर्थ ॥३१॥ तस्यास्त प्रतिपयस्वादिति भक्त कामप्रति- पन्पकत्वान् ॥ ३४ ॥ एवं साश्चतुर्भिदितोयाभ्यायो विचारितः । १ समापि।

·~ प्रकाश:- सावरणभड़े सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० (अ० ३) यो विचारयन् कामस्य पूर्वस्मिन्नेत्र शान्तौ नाभेः सकामखानु- पपत्तिरित्यत आह आधिदैविक इति । निवन्धः-ततोऽप्यने गतः काम आधिदैविकभावतः॥ वेदतन्त्रप्रकारेण ब्राह्मणेषु प्रवर्तितः ॥ ३५॥ तृतीये कृष्णतां प्राप्तः क्रोधवत्कामसम्भवः ॥ -आधिभौतिकाध्यात्मिकयोः शान्तावाधिदैविकस्यैवाऽवशिष्टसात्तथा । तन्त्र- प्रकारचतुर्भुजाधाकारचिन्तनम् । तृतीय पुरुष आधिदैविकभावतः कृष्णतां प्राप्तः सर्वा- धिदैविकरूपसाद्भगवतः ।।३५।। ननु सर्वमिदमयुक्तम् । भक्तस्य भगवद्भावमतिबन्धकका- मजननम् । तत्रापि स्वमनायां भगवत्तुल्यत्वं भावयतो नाभेर्धान्तस्येवोपेक्षव कर्तुमुचिता, न तु प्रसादः, असद्भावकत्सात् । तद्भावनाया अपगधत्येन इरिवाक्यस्तज्जननासम्भ- वश्व । विषयविषयककामस्य भगवछिपयकत्वं चानुपपन्नमित्यत आह क्रोधवदिति । स्वचिकीपितकार्यार्थ बद्धमुक्तव्यवस्था च भगवदर्धानेव न साधनाधोनेति ज्ञापनार्थम् । यथा मुनियाग्यमुक्तयोर्भक्तयोरपि जयविजययोस्तविरुद्धः क्रोधो भगवति जनितस्तथाऽत्र काम इत्यर्थः । यथा क्रोधेनाऽन्यथा भावना सदा तयोस्तथाऽत्र तुल्यखभावना । यथा क्रोधस्य शत्रुविषयकसनियमेन हरी शत्रुखाने सोपि तथा पुत्रस्यापि विषयन्येन हरी तद्भावनायां विपयविपयफफामस्य तद्विपयसमपि ।। ३५३ ॥ यथा हरिणा नत्सम्मुसे मरणेपि न मुक्तिः किं तु "त्रिसत्या हि देवाः" इत्यादियुतेसिषु जन्ममु सम्पनेषु पश्चाकुण्ठमाप्तिस्तथाऽत्र कामो वंशात्मकन्येन तमुपभगवचं माप्त इत्याह ययेति । निवन्धः-पथा वैकुण्ठसम्बन्धो जयादेविपु जन्मसु ॥ ३६॥ कृष्णावाक्योदतः कामस्तथा कृष्णत्वमभुते ॥ हरिः सर्वसमो लोके न हरेस्तु समः कचित् ॥ ३७ । अतः परं पञ्चभिस्तृतीयाध्यायं विवाग्यन्ति यश इत्यादि, तन्वमकार इत्यादि, पनेन वेदप्रकारो यज्ञपुरुषत्वनमन्वहिरण्मयत्वादिचिन्तनमित्यपि वोधितम् । तथा च मूले प्रयनिन इत्यन्य चिन्तनद्वारा हृद्यारिभावित इत्यर्थो चोधितः । तन्जननासम्भव इति भगवदयनारामम्भवः । ननु व्याम्यातरूपस्य मर्वस्यार्थम्यानिदगादेव ज्ञातुं शक्यत्वादस्साः फारिकायाः किं प्रयोजनमित्याकादायामाहुः मुनीत्यादि ॥ ३५३ ॥ १त्रिया ·२७५ (अ०३) पश्चमस्कन्धार्थः प्रकाश:--मुनिवाक्यजः क्रोधो यत्र तथा तत्र भगवद्वाक्यनः कामस्तथेति किं वक्तव्यमित्याशयेन विशेषणम् । फलितमाह हरिरिति । एतेन तुल्पसज्ञाने ये पूर्वपक्षास्तेऽपहृताः । तस्मिन् हि सति भगवानेव चेत्मादुर्भवति तदेदं ज्ञानं भवति । एतेन यथा कथञ्चिदपि भजनं सफलमितिज्ञापितम् ॥३७॥ नन्वप्रजस्त्वेन प्रजामानकामनाऽस्योचिता तत्कथं हरितुल्यतत्कामनेत्याशय तत्र हेतुमाह आत्मेति । निबन्धः-आत्मप्रभृतिवंशस्य सर्वार्थस्योपपत्तये ।। सामर्थ्यादि हरेरेव ततः स्वयममृत्सुतः ॥३०॥ प्रकाश:-वस्तुतस्तु भगवानेव पुत्रत्वेनाऽऽविरस्वित्यस्येच्छा। अन्यथा वंशस्य कामजस्येन प्रवृत्तिकार्यमेव स्यान्न निवृत्तितत्कार्य । हरिवावयनत्वेन मुक्तावप्पधिदै- विककामरूप एव लय स्यान्न तु पुरुषोत्तमे । अतः स्वात्मानमारभ्य सर्वस्यैव वंशस्य धर्मादिभत्त्यन्तसर्वार्थसिद्धयर्थं तत्कामनेत्यर्थः । ईश्वरे साक्षात्तथा वक्तुमशम्यमिति भवादशीमित्युक्तमितिभावः। हरिप्रादुर्भावे वंशस्य कृतार्थत्वं युक्त्याऽप्युपानं भवतीत्युक्तमुपपत्तय इति । ननु वरदानेनाऽपि सर्वोपपत्तावाविर्भावस्य नावश्यासमि- त्याशङ्कय वरेण हि ताइक सामर्थ्यादिकं सम्पादनीयम् । स च चारूपः । तथा च फामजनकपूर्ववाग्विरोधसम्भवेन तथा वचनासम्भवः । वचनेन च वचनवलं न निराकर्तुं शक्यम्, तुल्पवलखादिति न सामर्थ्या दिसम्भवोपि कि तु स्वरूपेणैव तया कई शक्यमधिकवलखादिति स्वयमेव मुताऽभूदित्याह सामादिति । अंत एव मुले "यातरगनानां धर्मान् दर्शयितुकामः' इत्युक्तमिति भावः । तर्हि "प्रक्षा- लनाद्धि पकस्य" इति न्यायेन याचा फामजननमेव किमर्थमित्यागडा सिल्पपि भगवान' इत्यनेनैवाऽपहृता ज्ञेया । एवमस्मिन् कीर्तिः स्थापिता । भगवानस्य मुत्त इति ॥३॥ ब्राह्मणानां भक्तिनिरूपणस्य मकृतानुपयोगमाराट्य तमाह ब्रामणा इति । निवन्धः-ब्राह्मणा भगवद्भक्ता यदा कार्य तदैव हि ॥ अतः केवलयज्ञादेः साधकत्वं निराकृतम् ।। ३९ ।। प्रकाशः कार्य भगवदाविर्भावः। फलितमाह अत इनि अन्यथा भक्तिसिद्धान्त- विरोधः स्यादिति भावः । वंशसम्पन्यांशे यज्ञस्योपयोगीस्तीति झापनाय केवलपदम् आदिपदेन यजमानश्रद्धादेशादिः ।। ३९ ॥ विशेषणमिति जन्मनां नित्वं विशेषणम्। इदमिति भगवनः सवनुच्यत्यम् , अन्यन्य भगवदगुल्यत्वं च । नितितकार्य इति निवृत्तिमोशी॥३९॥ एवं पञ्चभिननीयाध्यायों विचारिन।

·२७६ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० ४) धर्म्य याये पुनः "नाभिस्तु यथाऽभिलपितम्" इत्यादिना नाभिकथा कुत इत्यत आह लौकिक इति । निवन्धः-लौकिकोऽपि हरी भावो मोचकस्तेन तत्कथा ॥ यथा कामनया पित्रा स्वयमुत्पादितो हरिः ॥ ४० तथैव कृतवान् सर्वमिति राज्यादिवर्णनम् ॥ प्रकाश:--ननु पूर्वाध्याये निवृत्तिधर्मप्राकट्यार्थकसनिरूपणादवतारस्य राज्यादिकथन तद्विरुद्धमत आह ययेति ॥ ४०३ ॥ भगवदवतार इन्द्रस्य स्पर्धा कथमत आह यज्ञ इति ॥ निबन्धः-यज्ञस्तदेन्द्रस्तेनास्य स्पर्धा कार्यावतारतः ॥ ४१ परीक्षा वा कन्यकाया दानामिति निश्चितम् ॥ प्रकाश:--आद्य मन्वन्तरे हरेरंशावतारो यज्ञ एवेन्द्रोऽमृत्तेन तद्योग्यतेति तथा । मूले भगवत्पददानादितिभावः । तबैक्यास्पर्कसम्भवोऽत आह कार्यति । यज्ञस्य मनवन्तरकार्यवास्क्रियागरतेरेवाऽऽविर्भावात्तदुपयुक्ताधिकज्ञानशत्यनाविर्भावा- दिन्द्रलाहीकारण तद्धर्माणामप्यङ्गोकारात्पर्द्रत्ययः । यहा निवृत्तिमार्गपाकट्य- रक्षणकार्यार्थसाहपभावतारस्य प्रवृत्तिपरसमस्ति न पैति संशयेन कन्यादाने सन्दिहानः मजानुरागतदभावाभ्यां तन्निर कत्तु कन्यायाश्चाऽऽलौकिकवीर्योत्पन्नत्वेनाऽस्य च नित्तिपरत्वेन लोक स्वमलौकिकवीर्य प्रकटयिप्पति न वेत्यलौकिकवीर्यपरीक्षार्थ च दृष्टचकरणमित्याह परीक्षेति । पूर्णगुणवपरीक्षेत्यर्थं । लोकमतीत्यभिप्रायं मूले तत्कयनमितिभावः ॥ ४०३ ।। परीक्षाप्रयोजनमा दम्पत्योरिति । निवन्धः-दम्पत्योर्भगवत्त्व तु पुत्राणां हि कृतार्थता ॥ ४२ योगेन मेघरूपः सन् वृष्टिं चक्रेऽतियोभनाम् ॥ स्थितिरेपेति योगस्य साधनत्वं निरूपितम् ॥ १३ ॥ अतः परं साद्धः पोडशभिश्चतुर्थान्यायं विचारयन्ति धर्म याय इत्यादि । ननु शतयाकरणादिकाबीजाभावाद् वृथा स्पर्धायाश्च यजावतारेनुचितत्वात्पक्षान्तरमाहु यद्वेत्यादि। नन्वयमेव पक्षश्चेनिश्चितस्तदा मरे स्पर्द्धमानपद कुत उक्तमित्याशक्य तात्पर्यमाहु लोर इत्यादि । तन्पयनमिति स्पर्द्धमानसमथनम् । ननु निवृत्तिमार्गनिष्ठत्व चरे दोष इति तदभाव परीक्षणीयसत्र त्वन्ये सम्भाषणादगोप्युपाया सन्तीति कथमेव कृतमित्यपेक्षायामाहु परीक्षार्थमित्यादि । तथा च कन्याया भगवद्दतायास्ततोधिको वरोपेक्षित इति भगवत्त्व ·. (अं०४) पञ्चमस्कन्धार्थः। २७७ प्रकाशः-लौकिकमेघानाकृष्य तैष्टिकरणे तेपामिन्द्रीयत्वेन नास्य तथा वीर्यसिद्धि- रित्यत आह योगेनेति । यस्मिन् क्षेत्रे यहा यावदपेक्षितं तत्र तदा तावदेव जलं ददातीत्युक्तमतिशोभनामिति । इन्द्रस्त तद्विपरीत इतिभावः । स्वतः समर्थस्य साधनाङ्गीकारे हेतुमाह । स्थितिरिति । मर्यादायां मसिद्धसाधनेनैव साध्यकरणात्तथेत्यर्थः ॥ ४३ ।। भगवति गृहे सति तं विहाय वनगमनमयुक्तम् । तत्रापि स्वार्थ प्रकट- स्योपास्तिमपहायाऽन्यत्र सा नोचितेत्यत आह कामसिया इति । निबन्ध:-कामसिध्यै समुत्पन्नो भगवाँस्तेन कामकृत् ॥ न मोक्षदोऽभवत्तेन नरनारायणादतिः॥१४॥ मर्यादायामेवमेव मुक्तिरित्यपि सूचितम् ॥ प्रकाश:- अत्र नियतेच्छखाद्भगवत इति भावः । तथेच्छायां हेतुमाह मर्यादायामिति । गृहल्यागादिनैवेत्यर्थः ॥ ४४३ ॥ नरभजनोपयोगमाह तपसेति । निबन्धः-तपसा ज्ञानमार्गेण मुक्तावेकस्तु साधनम् ॥ १५ ॥ भगवत्सेवया चेत्सा वहूनामपि सा भवेत् ।। प्रकाशः-एको नरस्तपसा साधनेन ज्ञानमार्गेण मुक्ती सूत्रात्मकत्वेन स तन्सा- धक इत्यर्थः । तहिं भगवद्भजनं किमर्थमत आह भगवत्सेवयेति । मर्यादायां स्त्रियाः पूर्वोक्ताधिकाराभावान विना नाऽस्या मुक्तिरिति तथेत्यर्थः । अस्या मुक्तौ किमार्थमिति केतिकन्यायदर्शनार्थ वहनामिति । तमसेति पाठे स्त्रीसगो बाधको मुक्तावत आह तमसेति । चैधादिवत्तमसा देपादिना मुग्नावसम्यैव स्वमुक्तावेव साधनत्यं, न प्रमहिनोपि मुक्तौ । तथा ज्ञानमार्गणापि मुक्ती, अत एकस्यैव त्यागः । भजने तु तत्मतिबन्धकस्यैव त्यागो न तत्साधक- स्यापोति तया सह गमनम्, नापि सा पतिवन्धिकत्यर्थः ॥ ४५३ ॥ तथापि मर्यादायां स्त्रियस्त्यागविधानात्सोऽयुक्तः। "न तयाऽस्य भवरोगा" इति वाक्यात् । तादृशतत्मसहनाऽस्यापि मुत्तपसम्भोऽत आह वनस्थेति । ज्ञातु सेत्यर्थः ।।४२।। तथेति नरनारायणोपासनम् । एफम्पत्र (म्यमुक्तावेव) साधनवमिति मुम्यं प्रत्येव साधनस्वमित्यर्थः। तदेव विवृण्वन्ति नेत्यादि । मूले सायनमिति भावप्रधानो निर्देशः। तत्पतिवन्धकस्येति भक्तिप्रतिबन्धकस्य ।४५॥ स इति लीसा., तथेति वनम्यस्य या आन्दोग्ये ·२७८ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (०४) निवन्धः-वनस्थरीत्या मुक्तिस्तु नाभेरत्र निरूप्यते ॥ १६ ॥ तृतीयत्वादतो भार्यासहितस्य गतिस्तथा ॥ गुरुसेवाप्रधानत्वाइह्मचारे प्रियव्रतः॥ १७ ॥ गृहस्थो मध्यमः स्पष्टो मुक्तिस्तस्य निरूपिता ॥ प्रकाश:-भेदं प्रव्रजनरूपं गमनम्, परमहंसधर्माणामधुनाऽप्यपकटसाढत- स्तथा । तस्या रीतेः क्रमप्राप्तसमुपपादयात तृतीयत्वादिति सार्धन ॥४७।। नन्वेवं सर्वत्यागाभावात्कामसिद्धयर्थमाविर्भूतस्यापि भजनेन तत्मसाटान्मुक्तिर्भवेदिति कुतो गमनम् । गृहत्यागावश्यकत्वे वा बनेऽपि नास्यैव भावनं कुतोऽत आह सर्वत्रेति । निवन्धः-सर्वत्र लौकिकी दृष्टिः शास्वदृष्टिं हि वाधते ॥ १८ ॥ शतधा कामकरणं सर्वकामविवृद्धये ॥ प्रकाश:-अब पुत्रलेनैव स्फूर्तिमपति भगवचनेति भजनमेव न सम्परतेति तथेत्यर्थः । मर्यादायां यथा कथञ्चिज्ज्ञाने मुक्तिर्नेति भावः । यहा। ननु मूले "कर्मणाऽपत्यतामगाद्" इति क्थन कथं भक्तिशास्त्रविरोधात आह सर्वत्रेनि । न सा शुकोक्तिः किं खनुवादो लोकोक्तेः, तेषां शास्त्रश्रवणे सत्यपि वाह्यष्टिरेवेति । ब्राह्मणादिनिष्टान्तरभक्तेानाभावात्तथेत्यर्थः । पुत्रशतमानजनने हेतुमाह शतधेति । वंशस्य कामात्मकखात्तस्य च शतविधखानावरपुत्रजननमित्यर्थः। प्रयोजनमाह सर्वति।४८॥ कामस्य शनयात्व विकृणोति एक इति । निबन्धः-एको मोक्षे तथा भोगे भक्तौ च नवधा पुनः ॥ १९ ॥ नवानां नवभेदा हि कर्ममार्गेष्टिकामनाः ।। प्रफाश:-मुक्तरेकविधसादोगस्य साधनभक्तेश्च गुणनाविषयात्कर्मफलस्य चैकाशी- तिविधसात्तत्तत्कामनाया अपि तावदियखमित्यर्थः। ते के भेदा इत्याकाहायामाह कर्ममार्गति ॥ ४९३ ॥ तत्रैकाशीतिविधसमुपपादयति कर्मेति । रीतिरुक्ता तया मुक्तिरित्यर्थ । उपपादयतीति हेतुपूर्वक क्थयति । मूले तृतीयत्वात् प्रियनतापे- क्षया नाभेब्रह्मचर्यापेक्षया वनस्साश्रमस्य च तृतीयत्वात् । एतस्य पूर्षण सम्बन्ध । अतो वनस्य रीत्यधिकारित्वाद् भार्यासहितस्य या नारायणाश्रम प्रति गति सा तथा मुक्तिपर्यवसायिनी । नन्येततृतीये नभ्य तृतीयाश्रमग्रहण प्रति कथ हेतुतेत्यत आहु गुस्सेवेत्यादि । यद्यपि प्रियवतस्य गार्हस्थानन्तरमाश्रमान्तरपरिग्रहस्तथायि भगवतो नारदस्य पदवी पुनरेवानुससारे ति कथनेन रिग्नेन पियवन ब्रह्मचारे ब्रह्मचर्य स्थित , युगान्तरे विपरीताश्रममहस्यापि स्मरणादिति शेष । शेष स्फुटम् ।४५॥ सर्वनेति मर्यादया सर्वत्र भत्तिशास्त्रविरोगादिति भक्ति शास्त्रे भक्तया पद्ददि भाषित इत्याद्विकथनेन तद्विरोधादित्यर्थ १४८ अम्मादेवाम्वरसात्पक्षान्तर भोगस्येति । - ·(अ०४) पश्चमस्कन्धार्थः। २७९ निबन्धः-कर्मकर्तृविभेदेन गुणैर्नवविधत्वतः ॥ ५० ॥ मोक्षः कामस्तथा भक्तिधर्मश्चेत्यत्र हि कमः ॥ प्रकाश:- नवविधे कर्मण्येक कर्म नवविधोऽपि कर्ता चिकीपतीति तथा । व्युत्क्रमेण पुरुषार्थकाममष्टौ तात्पर्यमाह मोक्ष इति । अत्र प्रियव्रतवंशे पूर्व हि तस्य मोक्षधर्मरतिः । ततः कामस्तत्पुत्रे, ततो नाभेाह्मणानां च भक्तिस्ततवर्षभे धर्ममर्यादा. स्थापनं चेति तथा क्रम इत्यर्थः ॥ ५० ॥ अर्थाकथने हेतुमाह ययेति । निवन्धः-यथार्थः सर्वसुखदः सर्वार्थस्य च साधकः ॥५१॥ तथा स्थाने भक्तिमार्ग इत्येवं कमसङ्कथा ॥ प्रकाश :-~-अत एव भगवतंव रक्षिताः ॥ ५१३ ॥ मजानां निफामफत्वे हेतुमाह पुत्रेप्चिति । निबन्धः-पुत्रेषु सर्वथा काम सम्यक् स्थापितवान् यतः॥ ५२ ॥ निष्कामास्तु ततो जाताः प्रजास्तेनैव रक्षिताः॥ सर्वथा कामराहित्यं दृष्टान्तेन निरूपितम् ।। ५३ ॥ स्नेहः स्वतन्त्रा भक्तिर्हि त्रिमार्गादधिका मता। प्रकाश:-अविधमानमिवेति दृष्टान्तेन फलितमाह स्नेह इति । त्रयाणां मार्गाणां कर्मशानभक्तीनां समाहारस्तथा । तथा च स्नेहरूपा भक्तिः स्वतन्त्रा विध्यनियम्या मोक्षाधिका, सा तु रसवदनुभवकगम्येति तादृशानामेव पुष्टिमार्गीयाणां सम्मतेत्यर्थः । अन्येषां तत्स्वरूपाज्ञानादतस्तथासमिति भावः ॥ ५३३॥ तज्जिज्ञासामावेपि स्वयं तस्त्रोपदेशे हेतुमाह कर्ममार्गति । निवन्धः-कर्ममार्गप्रकारेण येषु कामो निरूपितः ॥ ५४॥ लेप ज्ञानोपदेशस्नु कर्तव्यः सर्वमान्यथा ॥ जडाः स्युर्येन नाशः स्यादतो गत्वा हि वोधनम् ॥५५॥ एतेन कुशावर्चादयो नव तत्तन्नामकानां जम्बूद्वीपोपद्वीपानां पतय इति बोधितम् , तेषां नवनव- वीपपतयोस्य सम्मत इत्येकादशवाक्याद् एते चार्णव एव न तु सागर इतिज्ञयम् । निष्कामल इति भगवतपमेण परिरक्षमाणा इति गद्योत्ते तासां तथात्वे । अविधमानमिति रखपुप्पमिव । तथा च भगवस्नेहातिशयमन्तरेण विद्यमानमय सपुष्पमिव न वान्तीत्यर्थः । तयेति त्रिमार्ग तस्मादित्यर्थः । म्ले गति प्रमावतं गत इत्याम्यार्थः ॥५५॥ एवं पोडाभि- अतुर्थाध्यायो रिकारितः। (१ "अतथात्म्" इनिपाठान्नरम् 1) ·- २८० सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०५). प्रकाशः- (अ० ५) एवं निर्वन्धेनोपदेने हेतुमाह स्वकृत इति । निवन्धः-स्वकृतेऽर्थे हरिः सर्व प्रतीकारं करोति हि ॥ अहङ्कारनिवृत्तिं हि वोधयत्यत्र साधनैः ॥५६॥ प्रकाश:- एतेन कर्मासक्तेरनयत्वं बहनामर्थानामुक्तवादुचितम्। उपदेश्यनिरिमाह, अहङ्कारेति हंसे गुरौ 'इत्यादिनेत्यर्थः ।। ५६ ॥ निबन्धः-ऐहिकामुप्मिकः क्लेशस्तकृतो वर्ण्यते ततः ॥ मुख्यसाङ्ख्योऽयमाख्यातो योगे त्वग्रे मनकथा ।। ५७ ॥ प्रकाश:-तत्कृतोऽहवारकृतः निवृत्तिमार्गमावययोगयोः साधनलात्तदुभयं दर्शितम् | अहन्ताममतात्याग एव मुख्यो ज्ञानमार्ग इति भगवता ‘जहान्धमूक' इत्यादिना स एवं मार्गो दर्मित इत्याह मुख्यसाय इति । 'यर्हि वाव' इत्यादिना योगचर्या प्रदर्शिता । अत एवाऽने अग्रिमाध्याये मनःकयोक्तेत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु योगमागे सर्वत्यागाभावाटत्र योगमार्गप्रदर्शनमनुपपन्नमत आह संन्यास इति । निवन्धः-संन्यासस्तु समाख्यातो योगसाङ्ख्याविशेपतः॥ विषयाः सर्वथा त्याज्याः सर्वावस्थासु सर्वतः ॥ ५८ ॥ इति दर्शयितुं सिद्धो योगसिहीन मन्यते ॥ प्रकाश:-अयं संन्यासस्तु साथमार्गीय एव । योगचर्या तु तयोरविशेषात् । तथा चोक्तं भगवता "साङ्ययोगी पृथग् बालाः” इत्यादिना । तदाह समाख्यात इति । योगसिद्धिसेवानगीकारे हेतुमाह विषया इति ॥ ५८३ ॥ निबन्धः--मुखे पापाणनिक्षेपः कोप्यन्तर्मा विशेदिति ॥ ५१ ।। सर्वथा विपयत्यागः प्रथमं तेन रूपितः। भोगोपि विषयाणां तु नर्मल्यं योगलक्षणम् ॥६०॥ अतः परं साखिभिः पञ्चमस्य ज्ञानाध्यायस्य विचारं कुर्वन्ति । एवं , निर्वन्धेत्यादि । मूले अति उपदेशे । तन इत्यरातत इति पदच्छेदः । संसाराध्वनि नित्यं भ्रमत इत्यर्थः । इत्यादिनेति इत्यादिना लोकचतुष्टयेन ।

·. (अ०६) पञ्चमस्कन्धार्थः । २८१ (अ० ६) कोपीति । सायुज्यमुत्यधिकार्यपीत्यर्थः । एतेन सिद्धानां सर्वथा सङ्गाभावो दर्शितः । किं च विषयभोगो हि पूर्व मुखतस्तत्र तथाल्येन सर्वथा त्यागो निरूपितो भवतीत्याह सर्वथेति । न्यागस्य प्राप्तिपूर्वकलात्मधर्म विपयाणां भोगोषि गियान एवानाति' इत्यादिनाऽत एवं निरूपित इत्याह प्रथममिति । रागव्याट्रत्यर्थं तुः। सौरभ्यनिरूपणप्रयोजन नर्मल्यज्ञापनम, तस्यापि सिद्धलक्षणत्वेन निरूपणमित्याह योगलक्षणमिति ॥ ६० ॥ दाहोक्तितात्पर्यमाह अनायेवेति । निवन्धः-अग्नावेव समस्तस्य गतिम्त्यिग्निदाहनम् ॥ आनन्दमयदेहस्य वहावावरणे पुनः ॥ ६१ ॥ उद्गते तु तिरोधानमित्येवं वर्णिता कथा ॥ प्रकाशः -अत्र हि योगचाँ शिक्षयन् यथा यथा नेपामवस्थातां मदर्शयति । यथा सिद्धयनङ्गीकारे 'न कुर्यात् कहिचित् ' इत्यादि हेतुन्वेन निरूपितम । न घर तदगी- कारेपि तथात्वं भवितुमर्हति । तथाऽत्र योगशरीरस्यान्ते गतिरियमेवेति ज्ञापनाय तथा फयोक्ता । वस्तुस्थितिस्वानन्दमयदेहस्य वद्विरूपावरण उद्गते सति तिरोधानमित्याह आनन्देति । अत एव मूले 'योगिनां साम्परायविधिमनुनिलयन् (श्लो०६) इत्युक्तमितिभावः । प्रकरणमुएसंहरति इत्येवमिति । इतीनि समासी, हरिणा स्वरूपस्थित्तिकथा वर्णितेत्यर्थः ॥ ६१३ ॥ राजन् पतिः' इत्यादितात्पर्यमाह भक्तेविति । निवन्धः-भक्तेपु सम्प्रसन्नोयमेवं क्लेशं चकार ह ॥ १२ ॥ मर्यादायामतः कृष्णो न भक्ति कापि यच्छति ॥ काश:-लेश मर्यादव हेतुः ॥ ६२॥ योगस्याऽष्टासादष्टभिरध्यापर्योगमार्गेण म्पस्थितिनिरूप्यत इत्याह अति। निवन्धः-अथाध्यायरष्टभिः योगमागों निरूप्यते ॥ ६३ ॥ योगाभावे तु सर्व हि निःप्रयोजनता ब्रजेत् ॥ मनसश्चञ्चलत्वाद्धि तथाऽन्ते या मतिर्गतिः ।।६१॥ प्रकाशः-ननु योगनिरूपणे भरतस्यैव यथा कुत इत्यागड्य योगम्यावर हि अतः परं चतुर्भिः पष्टाध्यायं विनायन्ति फोपीत्यादि। पदिति मत्तानां स्पिति मर्यादा । एवमाध आयमवान्तरमकाणं सार्थाष्टवत्वाग्गिाद्भिर्विचान्तिम ॥२॥ अतः परमाय द्वितीयं विगतिभिर्विचारयन्ति योगस्पत्यादि ।

·सावरणभङ्गे सप्रकारे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (भरतचरितम् ) तदितरसामने सत्तेपि तदभावेन स्वस्थित्यभाये सिद्धयति । ताशत्वं च भरतेस्तीति तत्स्था । एतदेवाह योगाभाच इति । आवेऽध्याये प्रजापालनादिवर्मनिरूपणे- नतज ज्ञापितमित्यर्थः । योगेनैव मनसः स्थैर्यात्तदभारे तथात्वं युक्तमेवेति ज्ञापनाय मनसश्वश्चलर प्रवाहपातित्वं च द्वितीयेन निरूपितमित्याह मनस इति ॥६॥ मुमुक्षोः साधनपरस्यापि तथात्वे हेतुमाह प्रारब्धेति । निबन्धः-प्रारब्धकर्मकालावधिकत्वं यतः सदा । भक्तिः परं ज्ञानदात्री कर्मादीनां वलेऽपि हि ॥६५॥ प्रकाश:-आदिपदेन स्वभाः। मर्यादायामिति शेषः । भक्तेरपि कर्मवढायोजक- समाशङ्कयाह भक्तिरिति । यापक सत्यपि कार्यसापिसा सैयेति तथा । अत एव कृष्णाचनप्रभवा' इत्युक्तम् । तेन भत्त्यैवाऽस्य सर्वमग्रिममित्युक्तं भवति । अन्यथा पूर्वज्ञानाभागेनेतरवद्विपयासत्त्या जन्मान्तरेपि न तत्कृतार्थत्वं स्यादितिभावः ॥६५॥ तर्हि तयाऽधुना मोक्षः कथं न सम्पादितोऽत आह ज्ञानेति । निबन्धः-ज्ञानप्राधान्यतः क्लेशो भक्त्याऽन्ते मोक्षमेप्यति ।। मुक्तिस्कन्धे तञ्च वक्ष्यत्यतोऽत्र न निरूपितम् ॥ ६६ ॥ मन्यते साधनं योगं वाधकानां निराकृती॥ कर्मवनुपयोग्येव न तद् दृष्टोपकारकम् ॥ ६॥ प्रकाशः-ज्ञानसा पनत्वेन भक्तेः कृनखात्तथा। तथाऽपि भक्तिस्वस्पं मोचम्मेवेति कायं न तथेत्यत आह भत्तयेति । अत्र सर्वोशे मर्यादव हेतुरिति ज्ञेयम् । तद्यत्र तृतीयेपि जन्मनि मोक्षानिरूपणं कथं तनाऽऽह मुक्तीति। एकादशे सन्धे 'स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासोनस्तत्पदयीं लेभे वै जन्मभित्रिभिः' इत्यनेन ॥६६॥ ननु देहस्य पहिरङ्गसान्मृगत्वेऽपि भक्तिकरणे कृतार्थत्वं स्यादेवेति विमत्वेपि च कुतस्तदकरणं कालप्रतीक्षा चेत्यत आह मन्यत इति । अत एव पश्चात्ताप सापनत्वेन सर्वमुक्ता 'समाहितं मनः' इति सा-यत्वेनोक्तवान् ‘परो हि योगो मनसः समाधिः' इति वारयादितिभावः । कर्मादिषु तथासेनाऽमनने हेतुमाह फर्म त्विति । भगवदुपासनालक्षणस्य व्याटत्यर्थ तुः। अत्यान्वेिनाऽस्य कालविलम्या- एतञ् ज्ञापितमिति इतरसाधनसत्त्व ज्ञापितम्। प्रवाहपातित्वमिति हरिणस्य प्रवाहपातित्वम् ।६४। सति अर्चनताविहिनभक्तिरेव । कथमिति त्रयोदशा याये भरतकथासमाप्तो आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्यागयो धरणिमिमा विचचारे तिजीवन्मुक्तदशामात्रकथनात् परममोक्ष- निरूपण कथमवगन्तु शक्यत इत्यर्थ ।६६। कालमतीक्षेति मृगदेहे कारप्रतीक्षा। उक्तवानिति ·(भरतचरितम् ) पञ्चमत्कन्धार्थः । २८३ सहिष्णुतात्कर्मणयाऽदएबारोपकारकत्साददृष्टस्य च मध्ये कालादेशिसम्भवात्तथासम्. एतदेवाऽऽह न तदिति ।। ६७ ।। लेहरूपा भक्तिश्चेत्स्यात्तदानुपङ्गिकमेव पुनः स्थैर्य, स्यात् । सा च साधनत्य- नैवासीदिति तृतीयेऽपि जन्मनि ज्ञानमेव कृतवती, तदपि वैराग्यार्थमाह भक्तिश्चेति । निवन्धः-भक्तिश्च न स्वतन्त्राऽऽतीसाधनलेन सा पुनः । ज्ञानमेव करोत्येपा वैराग्याथै न चाऽन्यथा ॥६८॥ प्रकाश!--यथा तण्डुलसाधकत्वेन चिन्तामणि मन्वानाप स न भक्तं प्रयच्छति तृप्ति वा तथेति भावः ॥६८॥ निबन्धः-पश्चाददाति मोक्षं च सजातीयप्रवर्द्धिता ।। योगेनैव मनःस्थैर्य ततः शीघ्रं तदाचरन् ।। ६९ ॥ प्रकाश:--स्मरणकीर्तनादेः सनातीयसम्) एवमितरसाधनानामन्यत्रोपक्षीणत्यमुक्सा मकृतमुपसंहरति योगेनेति ॥ ६९ ॥ ननु स्मरणाटिपु क्रियमाणेषु विरक्तस्य तद्रसानुभवोऽवश्यं भावी । तया सति योग न मन्येत नीरसत्वज्ञानादत आह कर्मादीनामिति । निवन्धः-कर्मादीनां स्थानमार्गे वलं सर्वात्मना मतम् ॥ पुष्टौ परं प्रवक्ष्यामो भक्तिमार्गेण साधनम् ॥ ७० ॥ प्रकाश:-यथा वालस्य स्त्रीस्पर्शादी सत्यपि न शृङ्गाररसानुभवस्तथा मर्यादामार्गीय- सायावता ज्ञानवैराग्यसम्भवस्तावास्तद्रसानुभवोऽपि नाऽधिकः । अन्यया तया पारंब्य- स्पैव नाशे तद्भोगासम्भवेन मर्यादानाश एव स्यादतोऽस्मिन्मार्ग तेपां यलिटतेत्यर्थः । मतं भगवत इतिशेपः । तथा च भगवता स मार्ग एव तथा कृनो यत्कर्मानतिरमणव फलं भवतीत्यर्थः। तर्हि भक्तिगाखविरोध इत्याशझ्याह पुष्टाविति। कर्मणा- मित्युभयत्र सम्बध्यते । भक्तिम्बरूपं त्येतादृशमेव सदा, परं तु भगवान् पस्मिन्मर्यादा मनुते तत्रैपाचेत् स्वशक्तिमकटयेन्मर्यादानाश एव स्यात् । अतो भगवदिच्छपर प्रतिद्धा नाऽधिकं करोति । न हि भस्मनाच्छन्नोमिन दहतीत्यदाहक एवाऽनो न भत्तिशास- विरोध इति भावः।पुष्टी पुष्टिनिरूपके स्कन्धे पष्ठ इत्यर्थः । असकर्मवायनमनामिले 1001 निवन्धः-कर्मणामनुपायत्वं भक्तेः साधकता पुनः ।। योग्यदेहेपि वाधा च कलादेरुच्यते स्फुटा ॥ ७१ ॥ 'अहो कष्टं भ्रष्टाहमि'त्यलिन् गद्य उक्तवान् । तीत्यादि स्थानमार्गे भक्तनियलये मतिः पुनाति मनिष्ठाधाकानपिसम्मयादि तिवाक्ये भक्तेः कर्मस्वभावनेतृत्वमुक्तं तद्विरोध इत्यर्थः।मूनेकलाद- ·२८४ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (भरतचरिता) प्रकाश:--सत्कर्मणामनुपायत्व हर्यश्वषु नारदेन निरूपितं पुनरिति । पूर्व भक्तस्य शापादयोग्यगरोरमाप्तावपि टन इत्यर्थः । एवं प्रासङ्गिामुक्सा प्रकृते तद्वैपुरीत्यमाह योग्येति। यहा,भक्तनिसाधक्ता पुनर्विप्रत्येऽप्युन्यत इति सम्पन्नः। मनःस्थैर्य साक्षा- द्भगवत्माप्तियोम्ये ब्राह्मणदेहेपि मर्यादाया तत्पतिवन्त्यकोऽभ्ययनपलहस्तमरणादिः।७१। निवन्धः-तत्रापि हरिभक्तिहि सर्वथा मोचिका मता ॥ एवं तस्य स्वरूपे तु त्रिभिः प्रोक्ता स्थितिः परा॥७२॥ तत्राऽपि सव मोचिरेत्यर्थ । अत एव मुले 'तत्पादमूलमित्यादौतिभावः । उपसंहरति एवमिति ॥७॥ उपदेशनस्य स्वस्थित्यहतुनतत्मकरणासङ्गतिमाशङ्कच तामाह ज्ञानाभावादिति। निवन्धः-ज्ञानाभावादेवमासीदिति शङ्का तु वारयन् ॥ उपदेशनमानातं यजातं राजजन्मनि ॥७३॥ प्रकाश:-तहि न स पुनरावर्तत' इति श्रुतैर्विप्रशरीरे ज्ञान जातमित्याशक्य (नेति) आह यज्जातमिति । तदा भगवता भरतोऽप्युपदिष्ट इति ज्ञेयम् । 'पुत्रश्च शिष्याश्च' इतिवाक्यात् । मृगत्ये सति निर्वेद पूर्वजन्ममर्मनिरपण आत्मवत इतिवचनाच । आचार्यवान् पुरपो वेद ' इति श्रुतेरन्यस्माज्ज्ञानोपदेशाकथनाच । न चानात्तिश्रुति- विरोधः । ब्रह्मविदोऽपि मारपभोगस्येष्टत्येन तदभाववत्ततिपयसात्तस्याः। अत एव राजानमुपदिष्टवान् अन्यथा तु एवं वहभद्रमभिभापमाणम्' इत्यादिविशेषणवत्तेनाऽनधि- कारिण मसाऽन्येष्विव तृप्णी तिष्ठेत् । कथन च तम्य श्रद्धाल्पाधिकारवायेन तदर्थ- प्रयत्नवचैन ज्ञाने स्वस्पयोग्यतां मता। तदुक्त 'तत्वजिज्ञासायाम्' इत्यादिना। 'अह च' इति वाक्येन च। उपक्षाया च मनापरारत्वेन पलानामिवाऽस्य नाशः स्यात्तथास्य चाऽस्याऽनुचित भगव सम्मुखखात् । रजःस्वभावकृतश्वाऽमराव इति तदूरी- करणार्ध पूर्ववाक्यानि ॥ ७॥ रिति भगवत्कला चीरकुलमित्युक्ता क्रा। आदिपदेन ब्रह्मभूतत्वादिक तम्येत्यर्थ ।७१। तत्पादमूलेति 'तसादमूरमुपसृतानामि'त्यनेन रिझेन भक्तिरेयोच्यत इति सेव तथेत्यर्थ ।मूरे त्रिमिरिति अध्याय ॥७२॥ विकृती, उपदेनानस्पति पञ्चमाध्यामेन भावहतोपदेशनप र शानाभावादित्यादि, तया च उपदेशनमुक्ताराकावारकमानतम् , अतो ज्ञानसद्भावपि प्रारब्ध प्रतिबन्धक भवतीतिज्ञापनाय तत्कयनमिति तम्य न महाप्रकरणामङ्गतिरित्यर्थ । तीत्यादि, ज्ञानोत्तर पुनर्नन्माङ्गीकारे। उक्तश्रुतिविरोष इति तदभावाय ब्राह्मणशरीर एव कुतश्चिन्जानननन- महीकार्यमित्याशयेत्यर्थ । अन एवेत्यादि प्रारब्धान्यात जाव रहगणमुपदिष्टवानित्यर्थ । तदुक्तमिति 'म चापि पाण्डवेये त्यलिन् गये गुरेन तदुक्तम्। वारवेन चेति रहगणेन स्वम्य सरूपयोग्यत्वमुक्तमित्यर्थ । पूर्वयाग्यानीनि 'त्वयोदित व्यक्तमित्यादीनि वाक्यानि [७३। .

·- (भरतचरितम् ) पञ्चमस्कन्धार्थ । २८५ ततो दोपापगमे नतिः प्रश्नच तुरीयाध्यायार्थ इत्याह गुरुशिष्येति । निवन्धः-गुरुशिष्यप्रकारेण नतिः प्रभः पुरोच्यते ।। योगानुसारि विज्ञानं मनसश्चापि निग्रहः ॥७॥ प्रकाश-गुरौ यः शिष्यस्य पारस्तेनेत्यर्थः । अन्यथौदासीन्येन कथने तेन तस्य ज्ञानं न स्यादितिभाव । अस्य पूर्वण वा सम्बन्धः । तेनामामाणिा निरस्तम् । नत्यादिरध्यायार्थः। अस्य संन्यासाभारेन साइचीयतामामधिकाराद्योगानुसारि तदुपदिष्टवानिति तज्ज्ञानमग्रिमा यायार्थ इत्याह योगेति । अत एव स्वस्मा अप्येत- देवोपदिष्टं तदेत्याशयेनोक्तं 'यजातं राजजन्मनि' इत्ययमपि तथेति । अत एव स्वयमेवोपदिष्टवान् । अन्यथा भगवति मश्नार्थ चरितस्य तत्रैव प्रेपणमुचितमितीदम- युक्तमेव स्यात् । तदुपदेशाधिकाराच तदर्थस्तावानायासोपिव्यर्थः स्यात् तदप्ययुक्तमिति भगवदिच्छयैव तयेतिभावः । तत्साधनत्वेन तर मनोनिग्रहश्योक्तः ॥७॥ निवन्धः-ततो वैराग्यमुत्कृष्ट परोक्षकवनेपि च ॥ योगवैराग्यवाहुभ्यां भक्तिरत्र निरूपिता ॥७५॥ प्रकाश:-ततोऽग्रिमे परोक्षकयनेपि वैराग्यं तत्सापनत्वेनोक्तम। भावत्येव गगनन- नादुत्कृष्टम् । उपदेशे फलितमाह योगेति । सर्वोपसंहारे रहगणेत्याटिना 'गुरोहर- श्वरणोपासनाखः' 'हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्याम्' 'हरिसेपया शितं ज्ञानासिम, इति वाक्यक्तिनिरूपणात्तस्या एव प्राधान्यम्, तेन भगवन्यावानुसारी योग उक्तः । तदुक्तं भगवता “योगिनामपि सर्वेपी मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भनने यो मांस में युक्ततमो मतः” इति । तथा च भगवति मनोनिग्रहस्तदन्या राग्यमेतत्सहिनस्तन होऽत्र फर्तव्यन्येनोक्त इत्यर्थः । साधमन्येन याहुत्वम् ।। ७५ ॥ इइ परोक्षपादप्रयोजनं वस्तदन्यवाऽप्यनिदिगति परोक्षकथन समिति। निवन्धः-परोक्षकथनं सर्वमधिकारपरीक्षकम् ॥ रहूगणस्याधिकारो यादृशश्च परीक्षिति ।।७६॥ मकाश:-अत्र परीक्षाफलितमाइ रहगणस्येति ॥ ७ ॥ अमिमाध्यायार्य इति पञ्चमान्यायार्थ । अत एपेनि सपूर्वशरीरसमानत्वादेय। अन्पनि उत्कृष्टाधिकारे। आयास इति रहूगणायाम | तणयुक्तमिति, अधिकारित्वापयामवयर्य. मप्ययुक्तमित्यय । तनोमिम इनि पष्ठाभ्याय । सनित्यादि, मा प्रथम याक्य प्रयोदमा- ध्यायसम्, द्वितीय छादशाध्यायगमाप्ती, हनीय प्रथमन्नर शंपनम् ।। ७५ ॥ - ·२८६ सावरणभङ्गे सपकारी श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे ( भरतचरितम् ) तज्ञापफमाह अत इति । निवन्धः-अतः परोक्षशब्दानां व्याख्याने पृष्टवान्नृपः॥ गणिते बोध एव स्यान्नाधिकारस्तु सिद्धयति ॥७७॥ अतः स्कन्धत्रये प्रोक्तं परोक्षकथनं तथा ॥ प्रकाशः - ननुक्तार्थावबोधेन हि मुख्योऽधिकारः स च व्याख्यानेऽत्रापि तुल्य इत्यत आह वर्णित इति । यथा कयाचिटिरहिण्या ताशीमेव प्रीतिमत्सपत्नी प्रति 'स्वैरचारी मधुपः सम्पति दहतीत्यु कयाचित्पृष्टयाऽन्यया प्रियपरतया व्याकृतेऽपि न तद्विप्रयोगरसविशेपानुभवोऽधिकाररूपपोत्यभावात्तटस्थायास्तस्याः न वा प्रीत्युत्पत्तिः। तथेहापि, किं च, न वोधकृतोऽधिकारः किं तु वैपरीत्यम् । योधस्तज्ज्ञापकः परमिति भावः । परीक्षार्थमेव तोक्तिरित्यच प्रमाणमाह अत इति, चतुर्थादित्रये तथा, तत्परीक्षकमित्यर्थः । अधिकारस्त्रिवियो यतोऽनस्तथा ।। ७७३ ।। निवन्धः-आदावबोधो मध्ये तु सुगमत्वाद्विवुद्ध्यते ॥७॥ उत्तमस्त्वधिकारोऽने तेन कूटनिरूपणम् ॥ रहूगणोत्तमत्वाय व्याख्यानं तेन यत्स्वतः॥७९॥ प्रकाशः-तत्रादौ प्राचीनवर्हिपः कर्मासत्या हीनाधिकारिखादयोघ उक्तः। तच्च- मिनासासपि कर्मासत्यभावेऽप्यभिमानसत्त्वात्यागाभावादुपदेमार्थमपि राजसभायेन चलनाच रहूगणो मध्यमाधिकारी। सोऽपि 'दुरत्ययेऽध्वनि' 'रजस्तम सत्त्वे' इत्यादिना मुगमसेनोक्तमिति युद्धवान् । कटवाक्यवाचे त्वस्य नाधिकारः। हर्यश्वानां मुक्तलादुत्तमाधिकारस्तेन तथा नहि व्याख्यानं व्यर्थमन आह रहगणेति ।।७।। निबन्धः-बुद्धं तत्रापि निःशवं तद्वाक्यं जगृहे पुनः॥ भरतस्योत्तमत्वं च तेनेवोक्तमिति स्थितिः ॥८॥ प्रकाशा--तत्परीक्षितोस्तारतम्यज्ञापनार्थमित्यर्थः । नेन रहूगणेन यत्स्वतो व्याख्यान विना युद्धं तदत्र व्यान्यातमिति योजना । निशङ्कं मननानपेक्षफमित्यर्थः। शिप्यो- त्तमतीव तन्मयानरुगुरोरपि तत्त्वमुक्तमेवेन्याह भरतस्येति । यहा। तेनैव रहगणेनन्यः । 'नमो नमः कारण' इति, 'अहो नृजन्म' इत्यादिना चेति शेपः । यहा राजजन्मन उत्तमत्वं भुन। 'भरतम्तु' इन्यादिनोत्तमिन्यर्थः । ननु माक्षाद्भगवना वपरीत्यमिति अधिकारकूनो बोध इनि वैधरीत्यम् । नन्वित्यादिनोक्तायां परीक्षिदधिकारशकायां ·( भरतचरितम् ) पश्चमस्कन्धार्थः। सम्पादितदेहस्य भगवदर्शनवनो भक्तस्य तमापि भगवदगीकृतस्य ताहामंजस्य भगम- कलापौत्रस्य बादरायण्यनुगृहीतस्योत्तमत्वेनाविकारस्कन्थे निरूपणादुक्ताशेषधर्मर- हितरहगणाधिकारान्यूनाधिकार इति न सहामह इति चेत्सत्यम् । अयं तु मर्या- दामार्गीयः प्रावाहिकोऽधिकारो मुमुक्षोः स्वात्मज्ञानोपयोगी गुरुशियाकारणोपदेशे। अत एवाविरता एव ते सर्व पूर्व मुक्ता अपि हर्यश्वाः प्रनार्थिन एव । एतेपां श्रवणमपि ज्ञानसाधनत्वेन न लीलालेन ! परीक्षित्तु लीलामृतपानरूपश्रवण उत्तमा- धिकारी, अत एव अयणात्पूर्वमेव "कृष्णाद्विसेवामधिमन्यमानः" इत्युक्तम् । 'तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथा' नपातिदुःसहा' इत्यादितदुक्तिरपि । तैनासो पुरुषोत्तमस्वरूपतजिज्ञासया तलीलारसे निमग्नचेता इति तत्तद्वराग्यार्थोकशारीर- सांसारिकवायपरोक्षवार्तानवयोधेपि न क्षतिः, किं च, गार्हस्थ्यायवस्थायां चेदनुभूता वार्ता सा भवेत् 'यस्यामिम' उत्साढिनोक्ता तदा तत्स्मरणे समानधर्म- खज्ञाने सति सम्बादेन वो स्यात् । अस्य सिन्दियादीनां भगवदजनौपयिन्येन मित्रवादिरूपेणवाऽनुभृतसाद्युक्त एवावयोधः स्यात् । परकीयवस्तुस्थिनियोधोऽमयोन- कोपि शुकादेर्शानमार्गीयब्रह्मज्ञानयत्वमप्यस्तीति सर्वज्ञत्वेन तज्ज्ञानमपि । अत एव वस्तुस्थितिरेव परोक्षवादेनोक्ता या वैराग्यजनस्तमनुभवशायां तु तम्या एव न तथासमित्ति भगवल्लीलवेति तज्ज्ञापनाय प्रश्नः । वस्तुतस्तु यथा यथाऽन्यमागीय वार्तानवयोधो भक्तिमार्गीयाया एव नम्या घोषस्तया तथा पुष्टिमार्ग साविश्यमनति प्रतिजानीमः । एतज्ज्ञापनायव भगवतवावावमश्नो कारिताविति निगृढान्यगचाय- रक्तमितिस्थितिरिति । ज्ञानमार्गीयमर्दिताहशोत्यर्थः ॥ ८॥ तज्ज्ञानोक्तिपयोजनमाह तस्येति । निवन्धः--तस्य जन्मत्रयं तत्र द्वयं व्यर्थ न सर्वथा ।। अतो जन्मद्वयोत्कर्पस्तस्यैवं विनिरूपितः ॥ ८१ ॥ प्रकाश:--अमुत्तया तययंगवा, ततोधिकम्मरूपभक्तिमाघस्न्येन तदभावः ॥४॥ आधन्नयोरुत्तमत्वस्थनेन सन्दंगन्यायेन गर्वगी तथासमुक्तं भवतीत्याह तस्य पुत्र इति सार्दैन। परीक्षितः परोक्षवादायोधेपि तदधिकारम्य मार्गभेदेनोसमत्वं साधयित्या बोधमामयभावस्य तत्र सहकारित्वं वक्तुं सहकार्यमा व्युत्पादयन्ति विशेत्यादि । शुकाटा व्यभिचारमागक्ष्य परिहन्ति परकीयेत्यादि । मन्यम्त्येवं शुके व्यभिचाराभावो विशेपानुग्रहात्तथापि गजः पुष्टिमार्गीय- त्वाद्रवाटवीतत्त्वज्ञानमयोजकमिति तन्नानाथ प्रश्नम्य किं प्रयोजनमन आहुः अन एवं त्यादि । तथा च पुष्टिमार्गीयत्वादेवायं प्रश्नो न तु तन्मार्ग आदगन्मुमुक्षुतयेत्यर्थः ॥ ८१ ॥ आग्रन्तयोरिति आदिः प्रियवनः अन्त्यो विरजम्नयोरित्यर्थः ।

·२८८ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (प्रकरण द्वितीयम् अ०१६) निवन्धः--तस्य पुत्रस्तु पापण्डेऽप्यत्यन्तं फलदायकः॥ कृष्णावेशी गयश्चापि तदंशवततार ह ॥ ८२ ॥ सर्व एवोत्तमा वंशे ततोन्तिमकथा मता ॥ प्रकाश:--प्रकरणमुपसहरन्ननिमप्रकरणसङ्गतिमप्याह एवमिति । निवन्धः-एवमष्टभिरध्यायै स्थानाधिपसङ्कथा ॥ ८३ ॥ प्रकाशः-व्याख्यानस्य पूर्वाध्यायरूपसाज्ज्ञानप्रकरणबाच्चाष्टभिरित्युक्तम् । तेषां भूमीश्वरवादैश्चर्यस्य चाष्टविधवात्तत्स्या तावद्भिर यायैरुक्ता ॥ ८३ ॥ (प्रथमप्रकरण समाप्तम् ।) भूमौ तद्भोग्याः शब्दादयः पश्चापि सन्तीति तद्भोग्यत्वेन पञ्चभिरध्या- यस्तत्स्थान निरूप्यत इत्याह । तत इति । निवन्धः-ततः पञ्चभिरध्यायैमिस्थानं निरूप्यते ॥ पञ्चात्मिका गुणैश्चापि तत्रापीयं तु मध्यतः॥८४ ।। सर्वोत्तमा जम्बद्वीपरूपा सर्वार्धदायिनी ॥ प्रकाशः-तावद्भिनिरूपणे हेत्वन्तरमप्याह गुणैश्चापीति । पूर्वपूर्वभून मिश्रणात्स्त्र- रूपतः पश्चात्मिमापि भृतवेन तमःप्राधान्येन निविधा रजःसवप्रधानतमसा च दिवियेति गुणरपि तथेत्यर्थः । तत्र जम्मृद्वीपस्य चतुर्भिनिरूपणे हेतुमाह । तत्रा- पीति । सर्वार्थति । चतुर्विधपुरपार्थदायिनीत्यर्थः । अतस्तावद्भिरभ्यायैस्तथा ॥८४३॥ निवन्धः-अतोऽस्य रूपणं प्रोक्तं चतुर्भिः क्रमतोऽवनेः ॥५॥ परिमाणं स्वरूपं च प्रथमे प्राह तस्य हि ॥ कृष्णस्य कटिरूपत्वाद् ध्यानार्थ तद्धि वर्णितम् ॥ ८६ ॥ प्रकाश:-अस्य दीपस्य अयनेः क्रमत इति च, विभागेन यथा यत्रास्ति तथा तमोक्तमित्यर्थः, भगवद्भजनौपयिन्येन तथात्वम् । अत एवाऽग्रे देवगानोक्तिः । एव सम्मिन् स्थिति कृष्णदेवादित्यारभ्य भूस्थानाधिपसङ्कथेत्यन्तरेकोनसप्ततिमि पञ्चदगाध्यायाम प्रथममारणं विचारितम् ॥ ८॥ अतः परं चतुगिंगाधिरगोन कादशा यायात्मकं ठितीयपकरणं विचारयन्ति प्रकरणमुपसंहरन्नित्यादि । कारप्रकरण समापयन्नो देशस्य निरूप्यत्वाचस्यास्य चाध्येयापार- निरूपकत्वम्पासमतिमप्याहेत्यर्थ । नन्वत्र नवाध्यायराना कथा निरूपितेति कथमष्टाध्याया इत्यत आहु व्यारयानेत्यादि । तथा च योगविचारे चतुर्दशस्य त्रयोदशान्त पातित्वादष्टाध्याया भेदपक्षेपि तस्य ज्ञानप्रकरणत्याच भूम्थानाधिपमहथा चतुर्दशव्यतिरिक्तप्ववेत्यष्टेति तथोक्त- मित्यर्थ 1८४१॥ तथात्वं सर्वोत्तमत्व ते निरूपित इति 'नियुतयोजनविशाल' इत्यनेन मानम्, ·पश्चमस्कन्धार्थ । (अ० १६-१७) २८९ तत्र प्रथमाध्यायार्थमाह परिमाणमिति । 'यो वा' इत्यादि पुष्करपत्रमित्यन्तेन सामान्यतस्ते निरूपिते । 'यस्मिन्नित्यादिना वतन्मर्यादागिरितदनदोनदकुरङ्गादि- गिरिनिरूपणेन तन्माननिरुपणेन च विशेषत इत्यर्थः । एवं निरूपणे प्रयोजनमाद कृष्णस्येति । तदर्थमेव पृष्टवानिति भावः ॥ ८६ ॥ कटिरूपस्यैतन्नामत्वे हेतुमाह जननादिति । निबन्धः-जननादेव सर्वोपि बुद्ध्यते निखिलं यतः ॥ जम्बुद्वीपस्ततः प्रोक्तः सर्वदेवसमाश्रितः ॥ ८७ ॥ प्रकाश:- फट्याः ममाननात्मकखाद् अस्मिन् द्वीप उत्पत्तिमात्रेण हेयोपादेयं बुद्धयत इत्ति तथा। धातोरविकृतस्य ग्रहणेनाऽविकृतोत्पत्तिमतस्तथात् बोध्यते । अविकृतवं च देवसृष्टिलम्। अन्यत्र द्वीपे स्वर्गादायपि तादृशानामपि भोगासक्तिरेव न त्वमितिभावः । सर्वेषां सामान्यतश्चतुर्विधपुरुषार्थको सरोषि पुरुषोत्तमतद्धर्मबोधश्च कचिद् दृश्यत इति वोधांशे तस्याऽऽधिक्पमस्तीति मात्राधिक्यं बोधवाचकैऽक्षर इति ज्ञेयम् । तेनाऽन्य- स्मादुरकर्ष उक्ती भवति । अत एव सर्वेत्यादिवोत्रस्य सावकार्यत्वादेवानां च तथालात्तथा। तेन सच्चमाधान्यमुक्तं भवति । यद्वोत्कर्पान्तरमाह सर्वेति । अन्यत्र तत्तद्गुणकार्यत्वमेव, न तु तत्तद्गुणनियामकदेवाविष्टितत्वम । अत्र तु तयेति तथा । तदुक्तं 'नवस्वपि वर्षेषु भगवानारायणः' इत्यादिना ।। ८७ ॥ एतदिति । निवन्धः-एतदाख्यापकः कश्चिदतोऽत्र न निरूपितः॥ भूमिरेव स्वतः शुद्धा प्रथमे विनिरूपिता ॥८॥ प्रकाश -किं च । यतोऽयं भगवदधिष्ठिनलेनैवासाधारणोतस्तथेत्यर्थः । प्रथमा- ध्यायार्यमुपसंहरति भूमिरेवेति ।। ८८॥ (अ० १७) आगन्तुकधगैरप्युत्को दितोपाध्यायार्य इत्याह जलेनेति । निबन्धः-जलेनाऽप्युत्तमा सेयमिति गङ्गावतारणम् ॥ सर्वत्र तस्याः सम्बन्ध इति भेदा निरूपिताः॥१॥ प्रकाशा-भेदाः सीतादयः ॥ ८९॥ 'समवर्तुल' इत्यादिना लक्षणम् , जनन जन् योधन बुध्, अना बुध् यस्मिन्निति जम्यु पृषोदरादित्वाद्धकारनाशे उकारस्य दीर्घ च जाते जम्बृरिति भवतीत्यतिपरोक्षति मनसि कृत्वाऽऽहु सर्वामित्यादि । तस्येति जम्बूद्वीपस्य सत्यसामान्य वर्गरि रतत इति तौल्ये तत्रत्यानामप्येतत् स्थानाकामा न स्यादित्यरुच्या व्याख्यानान्तरमाहु यद्वेत्यादि। उत्तरीत्या सर्वदेवाश्रितत्त्वमेवैतदाल्याएकमित्याशयेनाहु गतदिन्यादि। एव निभिः पोडशस्य द्वितीय- महापरणादिमस्पार्थ उक्तः। साद्धः पभिर्दितीयं सप्तदनं विचारयन्ति आगन्तुके- त्यादि । ८९॥

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ०१७) सर्वत्र तस्याः सम्बन्ध उपपत्तिमाह वेति । निवन्धः-ऊर्ध्वपादाद्विनिष्क्रान्तं जघने पतति स्फुटम् ॥ चरणस्याधिदेवत्वान्न दूपणमिहाण्वपि ॥ १० ॥ प्रकाशः- भूमेचनात्मक्सात्तथेति भावः । ननु लोके पादस्य तनापि तन्नसस्या- म्भोऽशुचीति ताशेन तेन क्थमनोरूपः। किश्चान्येपा तन्पावित्र्येषि स्वस्य न तथा तदिति स्वजधने पातोऽनुचितः। भगवद्भजनौपयिफखकृतश्चीत्कर्ष एव न घटते । तदीयस्य तस्य तत्रोपयोगानहत्तादित्यत आह चरणस्येति । तत्र हि मर्व चरित्रमद्भुतं निरपिता ग्याण्डकगहनागक्रियया तन्स्थापन तथा चरणनखाम्भ- सोऽपि पारनसम् । तत्रोपपत्त्यपेक्षायां तस्याधिदेवत्वमुच्यते । तथा च तत्सम्बन्धित नोप्यारिदेविरत्वेन सजातीयसान्न पूर्वोक्तदोपः । जघनस्य प्रवृत्यात्मरत्वात्तस्थितानां संसारनित्यसम्भनेन चरणस्यैव च भत्त्यात्मस्वात्तनिवर्तक्त्वेन ससारिणां च साक्षात्तत्सम्बन्धस्य दूरत्वेन तन्नित्यसम्भव इति तत्साक्षात्तत्सम्बन्धिन्या आपिदविररूप गङ्गाया अवाऽऽनयनम् । ऊर्ध्वमुखपदसम्मन्धित्वमप्यूद गतिमदत्वज्ञापनम् । यथा चैतत्तथा 'या व लसद्, इति श्लोकविवरणे पितचरणविरतमिति नाऽत्र निगयते। एव सति सेवता भक्तिदेति परमोलपः। एतद्द्वीपस्थानामेव मुक्ति सम्भवान्न दूपण किश्चिदिहत्यर्थः ॥ ९०॥ भजनानुपयोगिसपरिहारायाऽऽह गड़ेति । निबन्धः--गडाजलेन पूजादि सर्व कार्यमिति स्थितिः ॥ स्थानं तदेव हि सतां यत्र सम्पूज्यते हरिः ॥ ९१ ॥ प्रकाश:--अनाय भावः । गङ्गायामस्त्यविभूतादिनितयरूपलम् । एक जलरूपत्वम, तेन यादृच्छिपन्यवहारयोग्यता। द्वितीय च प्रवाहरूपतया तीर्थरूपसमा तेन नानपानादिभिोप- निवर्तस्व पुण्यजनस्त्वं च । तृतीय पादोदकत्वम्। तेन भगवद्भजनयोग्यदेहसम्पादक्समा इतरनदोरथ्योटमादीनामप्येतत्सम्बन्धित्वेनैव द्वितीयरूपसम । एतच परिमितमेव ज्ञेयम । ब्रह्मकमण्डलुजलस्य तथासात् । स्वसम्मन्येन पापयति पर सर्वम् । तेन तादृश- तदीयस्येति चरणनवीयस्य। तत्रेत्यादि त्रिविक्रमावतारे सर्व चरित्रमद्भुत निरूपित मित्यर्थ । तत्म्थापनमिनि''चस्कम्भ य स्वरहसाऽम्खेरने'त्यनेन द्वितीयम्कन्धे 'विष्णोर्नुकमि ति श्रुत्या चोक्त तदित्यर्थ । अधिदेवत्वमुपेन्द्रात्मक्त्वम् । आदिपिरन्टेनेति देवरूपत्वेन तदुक्त गोदामाहात्म्ये 'सर्यजरसारभूत तत् भिवेन प्रमणे दचमिति भगवच्चरणसम्बन्धे तु ततोप्या धिक्येनेत्यर्थ । पूर्वोक्तदोष इति भजनानुपयोगित्वदोष । साक्षात्तत्सम्मन्यस्येति साक्षा द्भगवचरणसम्बन्धम्य ॥९०॥ १ (अ० ८ स्क०२) ·पश्चनाकन्धार्थः । (अ०१७) जलेनाऽतिपवित्रेण भगवत्पूजादिकं युक्तमिति । अन्यथा भगवन्मन्त्राभिमन्त्रिताना. द्यर्पणमप्ययुक्तं स्यादिति दिक् । न चैवं पादोदकसिक्तवस्तर्पणप्रसङ्गस्तत्र साक्षात्त- सम्बन्धिखात् । इह तु तदा यात्मिकरूपदेवताविष्ठानात्तीर्थरूपसमित्यदोपः। ननु भूभुक्यानन्तरं हि भूकथात्रोच्यते तद्भोग्यत्वेन । तथा च विषयत्वेन दोपरूपयमेव भूस्थानस्येति भगवत्पूजादिनिरूपणमयुक्तं तद्भोग्यलानोपयिकरूपलाचाऽत आह स्थानमिति। भवेदेवं यदि ते स्वतो विषयत्वेन भोगं कुर्युन त्येवं किंतु भगव- दिच्छानुरोधात् , तादृशानां च तादृशमेव स्थानमुचितमिति तदुक्तमित्यर्थः ॥ ९१ ॥ तहि तत्तदवतारेषु तचदतनियमकथनं किनधा, पृजामात्रस्यैव तत्स्थानत्यो- पयोगित्वादिशक्य तत्तात्पर्यमाह अनि । निवन्धः--अतोऽत्र नवखण्डेषु पूजां भगवतो जगौ ॥ अत्राऽवतारनिर्धारो भक्तानां च निरूप्यते ॥ ९२ ॥ प्रकाश:--अस्मिन्नवतार एतादृशगुणस्यैवाविष्ठानत्वमिदमेव च प्रयोजनमेव सेव्यता चैत्यवतारस्य । ईशानामवैवमेव च भजनमिति भक्तानामित्यर्थः ॥ ९२ ॥ . ': गुणमागणव तयोनि र हेतुमाह गुणातीता इति ।. निबन्धः-गुणातीतास्तु ये भक्ताः पुष्टिमार्गेण ते स्थितौ.।। अत्रोऽत्र गुणमार्गेण निर्णयो हरिभक्तयोः ॥ १३ ॥ पकाश:-मर्यादास्कन्धत्वादस्य तन्मार्गस्य च सगुणत्वात्ताशयोरत्र निर्णय उक्तः। भगवतः सर्वत्रैव गुणातीतसादधिष्ठानस्यैव सगुणवात्तत्रापि सगुणत्वोपदेशः । तेन तादृग्भक्तानां तत्र रुचिरित्युक्तम् । पुष्टिमार्गीयत्वागुणातीतभक्तानां त्वधिष्ठानरूपान्त- अन्यथेति एकवारं भगवत्सम्बन्धेन पुनस्तत्सम्बन्धानहत्थे । इह खित्यादि गङ्गायां तु भौतिकजलस्य देवतारूपजलेन पवित्रीकरणाद्भौतिकेन सेवाकरणमिति साधारणानां बोधायोच्यत इत्यर्थः। वस्तुतस्तु प्राथमिकपक्ष एव साधीयान् । अन्यथा यौः शीर्षमाशाश्रुतिरंबिरुवीं'ति वाक्याद् भूमिष्ठानां भूमिजानां चानर्पणमापयेत, चरणसम्बन्धस तौल्यादिति दिक् । विषयत्वेनेति बन्धकत्वेन। तद्भोग्यखानौपयिकरूपलादिति भूभृद्धोग्यत्वेन सामिभुक्ततया तथात्वात्। भगवदिच्छानुरोधादिति मगवदत्तप्रसादत्वेन द्विविधं हि प्रसाद- दानम् , स्वोच्छेपणरूपं स्वानुपयुक्तं चेति लोके प्रसिद्धमेव । तत्राचं जीवस्य यात्रामात्रोपयोगि, द्वितीयं तु भगवत्सेवोपयोगोचरं तदुपयोगीति भूभागानां ताशत्वान्न काचिदनुपपतिरित्यर्थः । तदेतदाहु. तादृशानामित्यादि भक्तानां भगवत्सेवोपयोग्येव स्थानमुचितमिति तेषु भगवत्पू- जोक्तेत्यर्थः । एवं साः गङ्गिः सप्तदशस्य द्वितीयमहामकरणमितीयस्यार्थ उक्तः ॥९३।। .

·साबरणभड़े सप्रकाशे श्रीगशागवताप्रकरणे (१७-१८)
रायराहित्येन साक्षात्मकटे श्रीकृष्णस्वरूप एव थितिरित्ति पुष्टिमार्गण स्थिती
निरूपणीयायां ते निरूपणीया इति शेपः । अत इति । यतोत्र न पुष्ट्यादि-
स्थितिरतो हेतोस्तथेत्यर्थः ॥ ९३ ॥ तत्र प्रमेण निर्णीतार्थमाह तत्रेति ।
निवन्धः-तत्र या तामसी मूर्तिः सङ्कर्पण इति स्फुटा ॥
तस्या भक्तो महादेवस्तमसा तामसः स्मृतः ॥ १४ ॥
प्रकाशः-'तामसीं मृत्ति प्रकृतिमात्मनः' इति मूल एव स्फुटमिति स्फुटेत्युक्तम् ।
तमसा तामस इति । न रजःसत्वमिश्रस्तामसः किं तु तमसव शुद्धन
तथेत्यर्थः ॥९॥
ननु तमोगुणस्यैव तद्भजनहेतुत्वे सादीनामपि तत् स्यादित्याशङ्कच तस्यैव
तद्रपभजने हेतुं वदन्नावश्यकत्वमप्याह अन्यथेति ।
निवन्धः-अन्यथा तद्गुणत्यागः सर्वथा न भवेत् कचित् ॥
हयग्रीवो राजसः स्यात्तमसा सेवकस्तथा ॥ ९५ ॥
प्रकाश:-सङ्घर्पणस्यैव तमोनियामकत्वात्तन्नित्तिस्तेनवेति तदर्थ तं भजत इत्यर्थ ।
तन्मूलभूतभजनं विना साधनेस्तन्नाशो न सर्वात्मनेत्यत उक्तं सर्वयेति । कचि-
दिति । न केवलं शिव एवैवं किं त्वग्रेऽपि तत्तद्गुणाधिदैविकरूपभजनमृते तत्तद्गु-
णनाशाभावात्तदर्थं तेपां तेपां तत्र तत्र भजनमित्यर्थः ।
हयग्रीवो रजोयुक्ततमःप्रधानः, सेवको भद्रश्रवा अप्यत एव तास एव ॥१५॥
निबन्धः-भद्रश्रवा यतः सर्वे तन्नामव्यपदेशिनः ।।
तत्र तत्र तथा स्तोत्रं मन्त्रश्चापि तथा भवेत् ॥ ९६ ॥
प्रकाश.-अस्य तथालेऽभिज्ञापकमाह यत सर्व इति । तामसन्वेनातिमूढत्वेन स्त्रमुग्य-
नानव व्यपदिश्यन्ते न पृधन्यतोऽतः सापि तथा तन्मभ्यपातित्वात् । राजसत्व स्पष्टम् ।
अवतारेषु तत्तगुणवच्चेऽभिज्ञापफमाह तत्र तत्रेति । यत्र यादृग्गुणवैशिष्टयं तत्र
तादृशो मन्त्रस्तदनुरूपं च स्तोत्रमिति ताभ्यामेवाऽवतारस्वरूपज्ञानमित्यर्थः । इतोऽपि
सेवकस्वरूपमपि ज्ञायत इति भावः । एतच टीराया स्फुटीभविष्यति ॥१६॥
अतः परं तृतीयस्याष्टादशस्याथै नवभिराहुः हयग्रीव इत्यादि, स्पष्टमिति
स्तुतिवाक्येषु मिपन्न पश्यति तथापि मुझन्तीत्यादिभिर्व्यापाराविष्टत्वमोहादे स्वानुभूतधर्मस्य
पथनास्पष्टमित्यर्थ । टीकायामिति अग्रिमग्रन्थटीकायाम् ॥ १६ ॥

·(अ०१८)
पञ्चमस्कन्धार्थ ।
२९३
ननु समाधिगिरणोपधावनैहि मनोवाकायैः पूजोच्यते स्तुत्यैव तत्सम्पत्ती
मन्त्रस्य क उपयोगोऽत आह अव्यक्तति ।
निवन्धः-अव्यक्तकृतनाशाय न समर्थाः शिवोक्तयः ॥
वैराग्याभावतः शोको द्वितीये विनिवारितः ॥ १७॥
प्रकाश:--पूजामागै हि पूजानुरूपमेव फलम् । एवं सति स्तुतेः प्रकटगुणख्या-
पकत्वेन प्रकग्दोपनिवर्तमखमेव । मन्त्रस्य गुप्ततेन तज्जपस्याऽव्यक्तढोपनिवर्तकसमिति
तदर्थ मन्त्रोपीति पूर्वण सम्बन्धः । ननु पूजागाने निरूपणीये रुतः स्त्रीगुणापरो.
धनिरूपण व्यर्थमित्याशङ्कय तत्तापर्यमाह अव्यक्तेति । एवं सति देहलोढीपन्या-
येनेदं पदनुभयत्राऽपि सम्बध्यते । अव्यक्तपढ़ च श्लिष्टार्थकमिति ज्ञेयम् । तथा च
स्त्रीसद्वित्वेन प्रकृतिकृतदोपनाशाय नोक्तयस्तथेत्यर्थः। उत्तरार्द्धसमभिव्याहारास्त्री-
सङ्गोत्तयैवोक्तवैराग्याभावादेव भगवदभिव्यक्तिलक्षणशोकनिवृत्तिरपि शिरे । अत एव
मन्त्रेऽ'व्यक्ताय नमः' इत्युक्तम्, भद्रश्रवसाम् 'अहो विचित्रम्' इत्यादिना वैराग्यनिरू-
पणात्तद्भावतः स शोको निवारितः । शिवे पूर्णतमस्त्वेन शोफस्य तद्पत्येन तन्नि-
वृत्तिः सम्भवति । आकल्पं भजने तत्रैव लये सति तन्नित्तिः परम् । द्वितीये
रजोशमवेशेन तमो शस्तावानिवृत्तो यः सशोक एव तज्ज्ञापको वैराग्यभावः । एत-
स्मिन् सति तनिटत्तेरावश्यकत्वात् । तथाच तत्पूजितेन भगवतैव पैराग्यं दत्वा तनि-
वृत्तिः कृता, न तु रजोशमभावेणेति ज्ञापयितुं निवारित इत्युक्तम् । एतेन फलतार-
तम्यमुक्तं ज्ञेयम् ॥ ९७॥
निबन्धः-सात्त्विको नरसिंहस्तु तमसा तस्य सेवकाः ॥
प्रह्लादस्ताहशः प्रोक्तो ह्यभक्तान् स विनिन्दति ॥९॥
संन्यासं च हितं प्राह सदाग्रहयुतो यतः ॥
प्रकाशः - सत्वयुक्ततमःमयानो नरसिंहः प्रहादश्च तथा, ताभिज्ञापफमाह
अभक्तानिति । न तथेन्द्रियप्रिय ' 'हरावभक्तस्य' 'हिता महान्' (श्लो०१३)
तत्सम्पत्ताविति वाचिकपूजा सम्पत्तौ । पूर्वणेति 'तथा भोदित्यनन । अव्यक्त
त्यादेस्तात्पर्यान्तर वक्तुमाहु नन्वित्यादि। इदं पदमिति अव्यक्तस्तनाशायेति पदम् ।
श्लिष्टार्थकमिति प्रथमपक्षे अप्रकटमित्यर्थक द्वितीयपक्षे प्रकृत्यर्थकमिति । तथा चैव मूल्योजना,
मन्त्र अव्यक्तकृतनाशाय तथा भवेत्समर्थो भवेत् शिवोक्तय अव्यक्तकृतनाशाय न समर्था
इति। उत्तरार्द्धसमभिव्याहारादिति वैराग्याभावत इत्यादि समभित्र्याहारात् । यम्य
शोक एवेति यावतस्तमोशस्य शोक एव फरम् । आग्रह इति आमहे प्रविश्यतीत्यर्थ ॥२७॥

·। - सावरणभद्रे सप्रकोशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरण (अ० १८) इत्यादिभिर्महानिन्दा। 'मागार' (श्लो०१०) इत्यादि। 'तस्मादन इत्यादिभिः सन्यास च हितमाह भगवत्याग्रहबॉश्च। तत्र भक्तपक्षपातसंन्यासहितसोक्तिराग्रह भगवदंशश्च सचस्य, निन्दाग्रही तममः । यत एवं विधोऽतस्तादृश इत्यर्थः ॥ ९८३॥ रजसेति । निबन्धः-रजसा राजसी लक्ष्मीः कामभोगाभिवेशनात् ॥ ९९ ॥ प्रद्युम्नं कामदेवाख्यमाधिदैविकमाश्रिता ।। स्त्रीकामनादिदोपेक्षा स्वोत्कर्प चाह भक्तिकत्॥१०॥ प्रकाश-तमस्सचमिश्ररजाप्रधानन्यर्थः । तत्र हेतुः कामेति । ज्ञापफमाह स्त्रीति । 'स्त्रियो रियादिनाऽन्यत्रीकामनादिषु दोपेक्षणं पाहे नि सम्बन्धः । भौतिकस्य तामसत्वेन तन्कामनाया अपि तथालादानस्यास्तत्र दोपेक्षोचिता 'मत्माप्तय' (श्ली० २२) इत्यादिना स्वोत्कर्पम्, ततादृश्या भक्तन्येन गणनाऽत्र नोचितेत्यागानिवृत्तिः 'सत्वं ममेतिश्लोकनेति, तस्यार्थमाह भक्तिकृदिति । तेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहेन भजनात्पूर्वेभ्योप्युत्तमेति भावः ॥ १०० ॥ रजसेति । निबन्धः-रजसा तामसो मत्स्यो मनुश्चापि तथाविधः॥ स्वस्वभावानुसार्येव स्तोत्रं तस्यापि वर्णितम् ॥१०१॥ प्रकाशः -- आदादेशाद्रजसः प्राधान्यम् । एवमपि । तमोमिश्ररजाप्रधान इत्यर्थः । मनोस्तथात्वज्ञापकं स्तोत्रमेवत्याह स्वेति ।लोकपालनिन्दा तमसः शेष शिष्टस्य ।१०१। निबन्धः-रजसा सात्त्विकः कूो ह्यर्यमा चाऽपि तादृशः ।। यज्ञात्मको वराहस्तु सत्त्वेनैव तु तामसः ॥१०॥ भूमिभक्ता तथैवास्याः ज्ञानं स्तोत्रे निरूपितम् ।। प्रकाश:- वराहस्तमोयुक्तसत्त्वप्रधानः । तथैव भूरपि । भृमी विशेष बदन श्लोका- र्थानप्याह भूमिरिति । सत्चप्राधान्येन ज्ञानप्राधान्येपि मूले 'अस्खलितभक्तियोगेन' इति वारयाद्भक्तखाद्भक्तिमार्गानुमायैव जानमम्याः स्तोत्रे निरूपितमित्यर्थ ॥१०२३॥ निवन्धः-त्रिभिरत्र भजिः प्रोक्ता प्रथमे त्वेकरूपिणम् ॥१०३॥ द्वितीये पट् तृतीये द्वे ते ग्राह्ये सात्त्विके यतः ।। एतादृश्या इति स्वस्मिन्नन्कर्षमभिमन्यमानायाम् । अग्रेणीति कूर्मावतारेऽयम्णि च राजससाविकट तथा मन्त्रस्तोत्रयोश्चत्यर्थः । शिष्टम्येति रजमः ।। १०२॥ 1 तमामासमिनाज प्रधान यर्थ । ( पाठान्नुम् ।) 1 ·(अ० १८-१९) पञ्चमस्कन्धार्थः। प्रकाश:- अत्र स्तोत्रे त्रिभिः प्रकारैरित्यर्थः । भजनं कर्मज्ञानभक्तिमार्गीयत्वेन त्रिविधम् । तत्राऽऽये योगसाधितं मन एवं साधनं निरूपितम् । दिदृक्षव इति पदाद्भक्तिमार्गीयसम् । 'योगः कर्मसु कौशलम् ' इति वाक्यात्कर्ममार्गानुसारित्वं द्वितीये द्रव्यादिपढ़साधनान्युक्तानि । भगवति माया तत्कायराहित्यज्ञानं ज्ञानमार्गीयम्, नतिर्वीप्सा भक्तिज्ञापिका । तृतीये माहात्म्यज्ञानं स्वोपकारज्ञानपूर्वा प्रतिपत्तिश्चोक्ता वाक्यद्वयेन । भक्तिमार्गे लेत एवोपादेये इत्याह ते ग्राह्य इति । पूर्वयोर्नाना- साधनवैययान साचिकत्वम् । यद्रा त्रिभित्रिभिगुणस्तमआदिभिरित्यर्थः । तामसानां हि पहिरेव दिदृक्षा । मन एवैकं साधनमुक्तम् । मथनोत्तया क्लेशः मूचितोऽतस्ता- मसखम् । राजसानां कर्ममार्गानुसारेण भजनमिति पद साधनान्युक्तानि । सात्त्विकानां तु पृोक्तद्वयं साधनमुक्तम् । मर्यादाभक्तिस्वरूपस्य तथाखाद ग्राह्यत्वम, पूर्वयोरतथाखा- देयत्वं तदाह ते ग्राह्ये इति ॥ १०३ ॥ 'निबन्धः-रजसा सात्त्विको रामो हनूमाँश्चापि तादृशः ॥१०॥ अवतारस्तु. रामस्य स्थितिश्चाऽप्यत्र भारते ॥ प्रकाश:-पूर्वोक्ते हेतुमाह अवतार इनि । वासुदेवावनारस्तेन सत्त्वमयानत्वम् । कदाचिद्रामः पुरुषोत्तमावतार एनेति पद्मपुराणादवसीयते । तच्चाहत्यर्थं तुः । तेनोक्तरूपत्वं युज्यत इति भावः । अयोगोलके वग्वि सङ्क्रमणं यधिष्टानेऽवतारः । अत्र चाऽधिष्ठानस्य सत्त्वप्रधानरजोरूपलात्तथोच्यते । स्थितिश्च भक्तिभूयिष्ठत्वेन कर्मक्षेत्रत्वेन च सवप्रधानराजसदेशे। तत्राप्यत्रार्यावर्त एव ॥ १०४३ ॥ निवन्धः-अतो हनुमता सेव्यो भगवांस्तादृशो मतः ॥१०५॥ जनापवादाभीत्यादिमोहलीलाबहुत्वतः ॥ प्रकाश:-अत एव भक्तोपि विकल्पेन नरजातीयशरीरवतरोन तामस्तेन सेव्यं खरूपमुक्तरूपमित्यर्थः । अन्येषां सम्मत्याऽस्माभिरपि तथोन्यत इति ज्ञापनाय मत इत्युक्तम् । हेवन्तरमाह जनेति । पृणव सम्पन्यः ॥ १०५ ॥ द्रव्यादिपडिति स्तुतिश्लोके हेतुपदेन क्रियाहेतयो मन्त्रा. अयनपदेन देश. ईशपदेन कालो 'बोध्यः । अस्य प्रकरणस्स गुणस्य गुणप्रकारनिरूपक्त्वादत्र मार्गप्राधान्येन भजननिरूपणं नातीयोपयुज्यत इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यवत्यादि। एवं नर्वाभस्तृतीयाध उक्तः । चतुर्थ विचारयन्ति चतुर्भिः पूर्वोक्त इति श्रीरामस्य हनुमतश्च सात्विराजसन्थे । अन्येपामि- त्यादि। तथा च सिद्धान्ते पुरुषोतमावतार एवेत्यर्थः । इत्वन्तरमप्याति पुरुषोत्तमायतारत्वेपि 'सात्विकराजसमाव इत्यर्थः। पूर्वणवेति 'तागो मत इत्यनेन ।। १०५ ।।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (अ० १०) निवन्धः-नारायणो नारदश्च धर्मात्मानस्तथाऽपरे ॥ १०६ ॥ तस्यैव तपसा सर्वे कृतार्था भारतेऽभवन् । प्रकाशः-धर्मात्मानः शुद्धसाचिकधर्मरूपा इत्यर्थः । भगवतस्तपःकरणे हेतुमाह 'तस्यैवेति ॥ १०६३ ॥ .निवन्धः-जलं चात्र पवित्र हि ततो नद्यश्च वर्णिताः॥१०७॥ सत्त्वसात्त्विकरूपत्वात्स्तुतिः सर्वस्य रूप्यते ॥ प्रियव्रतः स्वयं राज्यं रुद्रकोटीश्चकार ह ॥ १०८॥ प्रकाशानन्वत्राऽमुराणामप्युत्पत्तेः कथं साधारण्येन स्तुतियुज्यत इत्याशङ्कय पूर्वोक्ता 'या वर्णाश्रमवत्यः प्रजास्ता दृष्ट्वा स्वस्मिन् तथात्वमदृष्ट्वा भत्तया तत्क्षेत्रमेव सर्व स्तुवन्ती- त्याह सर्वस्वेति । अत एव 'मुकुन्दसेवीपयिकम्' इत्युक्तं मूले । यहा भोगासक्तानां देवानां कथमेव स्तुतिस्तत्रापि सर्वपामत आ६ सत्वेति । देवनिष्ठोय हेतुः । सर्वस्य देवन्दस्येति शेषः ।। १०७ ॥ ॥ १०८ ॥ निवन्धः-अर्बुदं कोटिरित्याहुस्तदंशः सकलेन्तरे ।। प्रकाशः-ननु मन्वन्तरस्य पड्डियत्वादुक्तरीत्या मनुतत्पुत्रयोरपगमे मन्वन्तरत्वं न सम्भवत्यस्पेत्याशङ्कय तयोरेय सत्वं नाभिप्रेतमपि तु तदंशतोपि तदधिकारसम्पत्तौ तत्त्वं सम्भवत्येवेत्यत्रापि तद्वंश एव सकले स्वायम्भुवमन्वन्तरे तथेति सर्व समझसमित्याह तदंश इति । अधिकारीति शेषः। आन्त मन्वन्तरराज्यं कृतवानिति शङ्काभावाय नारायणावतारं विचारयन्ति धर्मात्मान इत्यादि। इदं नारायणादीनां त्रयाणां विशेषणम्। तस्यैति अनुमहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरतीति मूले कथनात् आत्मवता धर्मादिसिद्धिर्भगवत्तपसव, अन्यथा भारतस्य कर्मत्वादत्र जायमानानां शुभाशुमकर्मणां पुनः पुनः प्ररोहेण नैफर्ग्यलक्षणधर्मादीनां सिद्धिः कथमपि न स्यादिति कथमपि कृतार्थी न म्युरतस्तथेत्यर्थः । एवं च धर्मरक्षकत्वादनिरुद्धावतारत्वं प्रतिभाति । व्यूहत्रयावतारस्य पूर्वमुक्तत्वादिति ॥ १०६ ॥ (मूले) जलं चेति चकारद्वयन पर्वताः। साधारण्येनेति सर्वस्य भारतवर्षम्येत्यर्थः । पृोक्ता इति भगवदुपसृताः। अत एवेति भारतवर्षस्य सात्विकसात्विक्त्वात् । ननु भारतवर्षे स्थितस्य रामावतारस्याधिष्ठान सम्बन्धेन • सान्विकराजसत्वकथनात्सर्वस्य वर्षम्य सात्विकसात्विकत्वं न वक्तुं शक्यमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यत्यादि।॥ १०८ ॥ एवं चतुर्भिरूनविंशस्य प्रकरणचतुर्थस्या उक्तः, तावता जम्बू, द्वीपर्पविभागो विचारितः। अत. परं मासगिक त्रिभिर्विचारयन्ति नन्वित्यादि। तदधिकारसम्पन्नाविति तदाधिकारकार्यसम्पत्तौ । तथेति अधिकारी। आन्तमित्यादि । स एव ·(अ० १९-२०) पञ्चमम्कन्धार्थः। २९७ वर्षसक्योक्ता । यद्यपि मूल एत्र सोक्ता तथाप्ययुंदपद्रस्यार्यान्तरकल्पनेनान्तराज्यकृति- शहाऽभूदिति तदर्थ उक्तः. अर्बुदकोटिरिति । आहुरिनि प्रमाणोक्तिः ॥१०॥ तशेप्याधिपरम्परेव स्वायम्भुवान्तगधिकारिणी, न लन्येपामपोति तेषु विशेष वस्तेपामन्यत्र विनियोगमाह मन्वन्तरेति । निवन्धः-मन्वन्तराधिपतयः पुत्रास्त्वन्ये तथोद्वताः॥ १०९ ।। तथा द्वीपान्तरेशानाः कल्पान्नस्थायिनो मलाः ॥ प्रकाश:- उत्तमादयस्वयस्तथाऽन्ये कच्यादयस्तथा दीपान्तरेशा इमजिहादयः । उगता गज्य त्यत्तवा में गता अपि कल्पान्तरस्थायिन इति योजना, स्वस्त्राधिकार निधि भगवद्भजन ततः कुर्वन्तीति भावः ॥ १०९३॥ ननु तत्पुत्रस्याऽविशिष्टवादन्यत्राऽधिकारेऽपि 'अधिकं तत्रा:नुपविष्टं न तु तद्धानिः' इति न्यायेनाऽत्रानधिकारित्रं न युक्तमित्यरुन्या पक्षान्तरमाद तस्मिन काल इति । निवन्धः-तस्मिन् कालेऽथवा ते तु तथा चक्रुरितीर्यते ॥११०॥ दशकोट्यदराज्यं हि यथाऽऽग्रीघ्रस्तथैव ते । प्रकाश:--यावता कालेन मन्यन्तरसमाप्तिभोत्तापन्न कालं यथात्रिभाग राज्य कृत्वोत्तरकाल इमजिहादयस्त्याग चरिति मूल उन्यत इयः। मूलेऽस्वार्थम्य स्फुटतयाऽनुक्तो तात्पर्यमाह यथाऽऽग्नीध इति तदुत्तर्यव तेप्युक्तमाया इति न भिनोक्तिरित्यर्थः ॥११०३।। (अ २०) अग्रिमाध्यायं विचारग्रस्तत्र भूविभाजकमनुक्सा तेषां ईगुण्य- हेतुमप्यनुक्सा तदिभागवर्णनप्रतिमानुपपत्रेत्यागड्या भूविभाजकमिनि । निवन्धः-भूविभाजकमग्रे तु नोक्तमस्ति परं पुनः ॥१११॥ ज्योतिर्मयत्वात्स रथो यथेच्छं जायते पुनः ॥ वेगाधिक्यन वा तस्माद द्विगुणं मानमीप्सितम् ॥११२॥ प्रकाश- तुशब्दः पूर्वव्यावृत्यर्थः । तथा च तस्य पूर्वमेव प्रियमतात्मन एवोक्तसात्पुनः- खान्तर निन्ये साधिका कसप्ततिमि,तितृतीयम्कन्धे कथनाद्ययावमिश्चित्वले' मनु स्वयमेवा- धिकारं कृतवॉग्नथा क्ल्यान्तरे प्रियततोपीत्यागकामावायत्यर्थः । एवं च यदा मनुरेमाधिकार कृतवान्तस्मिन् क्ले प्रियवती नाचारीति प्रतिमाति । एवं सप्तभिवतुर्याभ्यायार्थ उक्तः । अतः परं विभाध्याय प्रकरणे पञ्चमं दागितिभिर्विचाग्यन्ति अग्रिमाध्यायेत्यादि। मियत्रतास्मन इति प्रियतान्त करणात् ॥ ११२।।

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (.अ० २०
पदै पुनस्पत्यापोर्नोक्तमित्यर्थः । गुण्ये हेतुमाह ज्योतिर्मयत्वादिति । प्रयच्छमिति
पदामियनेछ। तत्र कारणांमत्युक्तं भवति । तथा च तदिन्छयैव स्थचक्रस्य द्वैगुण्या-
समुद्राणां द्वगुण्यमित्यर्थः । एकम्पबोचरोत्तरं द्विगुणभवन उपपत्तिोतिर्मयसादिति,
नन्विच्छयैव सर्वोपपत्तौ रथद्वगुण्यममयोजकमित्यरुन्या पक्षान्तरमाह वेगेति । तावतव
फालेन पूर्वस्माद्विगुणक्षेत्रपरिभ्रमणं घेगाधिक्यं विना न भवति । तथा सति पूर्व-
स्मादिगुणे क्षेत्रेऽभिवातविशेपनक्रियाजनितावयबविभागावश्यम्भावात्तयेत्यर्थः ।।११२॥
निवन्धः-जम्बूद्वीपस्य सर्वोपि दोपो यातो महार्णवे ॥
अतः क्षारत्वमापन्नो दैत्यानां स्थानदायकः ।।११३॥ .
प्रकाशा-आयस्याम्बुधैः क्षारत्वे हेतुमाह जम्बूद्वीपस्येति । तदभिन्नापकमाह
दैत्यानामिति ॥ ११३ ।। फलितमाह अत इति ।
निवन्धः-अत्रोऽत्र भजनं श्रेष्ठं धर्मश्चाप्युत्तमोत्तमः ॥
नामाख्यातिकरो वृक्षः प्लक्षद्वीपे निरूपितः ॥११॥
प्रकाश:--निर्दोपत्वात्तथेत्यर्थः । अस्मिन्ठीपं पूर्वस्माई लक्षण्यमाह नामेति ।
पूर्वम्य स्वत एवोत्तमत्वेन प्रख्यातखान्न तथा । तदुक्तं पूर्व जम्बृद्धीपनामनिरुक्तिपूर्वम् ।
अत्रातथाखादन्येन प्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ ११४ ॥
अत्र भगवद्भजनानिरूपणे हेतुमाह नाऽत इति ।
निवन्धः-नातः परं कर्मभूमिरतो भोगो निरूप्यते ॥
व्यबहत्यै वर्णसङ्का सर्वत्रोपासनाऽस्ति हि ॥११५॥
मन्त्रश्च भजनं चैव समं सर्वेषु वर्णिषु ।
स्वरूपस्थितये तद्धि न तु तस्मादतिः परा ॥११६॥
प्रकाशा T:-नन्बात्राप्युपासनोक्तेः कथं न कर्मभूमित्वमत आह स्वरूपेति ॥ ११६ ।।
भगवत्वायेति ।
निवन्धः-भगवत्त्वाय सर्वत्र सप्तभेदा निरूपिताः ॥
पृथिवी पञ्चरूपेति पञ्चस्वेव तथोदितम् ॥१७॥
अस्मिन् दीप इति लक्षद्वीरे । स्वरूपस्थितय इति ॥ ११६ ॥

·(०२०), प्रकाश:- .. प्रकाश:- पञ्चमस्कन्धार्थः । २९९ -सर्वत्र भूमौ प्रयत्रतेषु च भगवास्तद्गुणा एश्वर्यादयश्च सन्तीति ज्ञापनाय तथोक्तमित्यर्थः । पञ्चस्लेव च तथोक्तौ हेतुमाह पृथिवीति । यथैतत्तथोक्तं पुरस्तात् ॥ ११७॥ पुष्करद्रीपे सर्वत्र द्वित्वसङ्ख्यायां हेतुमाह सङ्कल्पैति । निबन्धः-सङ्कल्पश्च विकल्पश्च मनसो भेदकद्वयम् ॥ अत्रोऽत्र पुष्करे भेदद्वयं पर्वतहेतुतः ॥११८॥ समुद्रावधयः स तं विना पर्वता मताः ॥ -जम्यूद्वीपे कर्मेन्द्रियमाधान्यं कर्मभूमिसात् । उतरेषु भोगमाधान्याज्ञाने- न्द्रियप्राधान्य पूर्वाण्युपसर्जनानि । अत्र च प्रयव्रतमनसो भूमेथ भगवन्मनोविष्ठा- नत्वेन तत्प्राधान्यातस्मिंश्व सङ्कल्पादेरेव भेदकवात्सर्वत्र भेदद्धयमित्यर्थः । अत एव भगवदासनमपीति भावः । अत एव मानसोत्तरनामाञ्चलो भेदकः । तस्य चकल्ला- दर्पद्वयमेव भवतीत्याह पर्वतेति । पर्वतलक्षणहेतुत इत्यर्थः । भेदे पर्वतहेतुत्वत इति भावप्रधानो वा । सप्तकृत्व एव परिभ्रमणात्समुदाः सप्तवेत्यग्रेतनभूमौ तदभावेन पर्वता एवाऽवधित्वेन सम्मता इत्यग्रे त एवोक्ता इत्याह समुद्रेति ॥ ११९ ।। मियत्रततो स्थितिमुपसंहरति मर्यादेति । निवन्धः मर्यादेपाऽत्र परमा यथा भूमिः पुरा कृता ॥११॥ तथैव पुत्रसम्पत्तिः प्रियव्रतकृतान्वये ।। आवेशित्वातु सर्वस्य वार्ता हरिरिहोच्यते ॥१२०॥ प्रकाश-तामेवाह यथेति । कृता प्रियव्रतेनेति शेषः । वर्षसमसङ्गयामात्रपुननननं सत्यसङ्कल्परूपत्व एव भवति तचेश्वर एवेतोश्वरकृनमिदं सर्वमित्यर्थः । इदमेव परमत्तम् । नन्विध्मनिहमुक्त्वेवमन्येपीत्यतिदेशेनापि कथनसम्भव प्रत्येकवार्तोक्तिरन- कित्यत आह आवेशित्वादिति । आविष्टचरित्रवेनवोक्तिरित्यर्थः। अवतारत्व- व्यावर्तनाय तुः i अत्र प्रमाणमाह हरिरिति । इह भागवते सर्वत्राक्षरार्थन्येनापि हरिरेयोच्यत इति तेपामतथाले कयनमेव स्यादिति ने तथैरेत्यर्थः ॥ १२० ॥ जीवसरूपे स्थित्यर्थन् । तथोक्तमिति सप्तधा वर्षादिविभजनमुक्तम् । पुरस्तादिति भूतप्राधान्यमत्रे तिश्लोके। सर्वप्रेति पुत्रे वर्षे च । मूले तयेत्यादि, अन्यये पुत्रसम्पनिः प्रियवतसालकृतवेत्यन्वयः। इति तथेति बामपृथिवीनिष्ठत्वाद् द्वितीयकक्षाया गणितमित्यर्थः ॥ १२० ॥ - ·सावरणभरे सप्रकारो श्रीमद्भागवताप्रकरणे (२०) ममुद्राणां मियो वेलाये हेतृमाह रसा इति । निवन्धः रसास्वत्र पृथिव्यास्तु तत्र तत्र तथोद्गताः ॥ लवणो राजसः प्रोक्तः सात्विको मधुरो रसः ॥१२१॥ मदिरा तामसी प्रोक्ता कपाया बुद्धिनाशिका ॥ घृतं तु सात्विकं प्रोक्तं राजसं पय उच्यते ॥१२२॥ दधि तामसमत्रोक्तं मण्डश्च सुत्तरां तथा ।। शुद्धोदकं गुणातीतमेवमत्र व्यवस्थितिः ।।१२३॥ प्रशान:-यपरेणातिपादने तत्र तत्र स्थितः स स रसोन ममारणोद्त इत्यर्थः । 'नतो हा इनि पाटे न स भूमेहन्वा नेन तेन स स गतः परित इत्यर्थः ।। पुननेपामेवोनिल्पयागपाट जनि । निवन्धः जडजीवधिभेदेन पृथिवी तु द्विधा यतः ॥ गुणत्रयमतो भिन्नं द्विधान विनिरुपितम् ॥१२॥ प्रकाश:--सगुणनिणभेदन दिया था। मगुणापि म्यापरनामभेदेन दियः। शाधिपं गादिनिष्टो रग इति गधा भगवामनवान निर्गुण नमः ॥२४॥ निवन्धः लोकालोकाचलादकाशनी भूमिगत्तमा ।। सार्नकोटिस्नधा सप्त लक्षापयर्ध तथा च ॥१२५॥ अन्या भूमिन सीपी सौवर्णीत्यपरे जगुः ॥ मरान-भरका परमाद न्याग्रिन्यो विचारो।दोहारलो योगा- गैराट गाण्णवनिरमाधानारोटिमाना भूभाति । नन्मा ये सादगम- पमापटिमाना मोपी नाीि गिद्धानो भागतास्य । अन्यथा गार. ॥१२५ ॥ मभरिनि पुथरीरममै । इनि पिटालो भागनिम्मेनि नसोचनाय अन्य मिला। माल, पूर्व जातीविन र यो या अय निगये नियुयोजनविणार rarga विमानमाम् । नघ देवर न राय अ या देयग्य व तृतीयां- FE (११३३. ) प्र म साप्रामा योनि पामोलगी हा गयक नाग भाग्ना नाना पणे नग्न मदमयी- ·, ( भूभागोपपादनम्) पञ्चमस्कन्धार्थ । जनविशालाना वर्षाणा विचारे चतु पञ्चागत्सहसयोननदैर्ध्यातेपा जम्मृद्वीपे स्थिति धिता स्यात् , एव सति यस्मिन्नरपाणीत्यग्रिमगद्यारम्भवास्य पूर्वगद्य एव सम्बध्यते । नरसहस्र योजनायामानीति त्वष्टवाणीत्यध्याहारेणान्यथानुपपत्त्या योजनीयम् । अन्यथा पोडशसहस्त्र मूल आयतस्य मेरोरिलावृते स्थितिरन्येषा च गिरीणा वाधिता स्यात् । एव सति प्रा-तगानि चत्वारि वर्षाणि धनुराकृतीनि नवसहसविशालानि मध्यभागे प्रान्ततस्तु हम्यानि । रम्यकहि- रण्मयहरिवर्षकिंपुरुषाणि सूर्याकृतीनि मध्यभागे तान्ति, देयं तु तेभ्यो दीर्घाणि । इलावृत तु दक्षिणोत्तरयो पट्चत्वारिंशत्सहस्रवितत पूर्वापरयोस्त्वष्टाशीतिसहस्रमिति दीर्घचतुष्कोणाति भवति । न च द्विद्विसह सपृथूना तत्तन्मर्यादागिरीणा विद्यमान त्याच्चतुस्त्रिंशत्सहसाविततमिति शङ्कयर, तन्मध्यगतस्य मेरोम॒द्धि देशे द्वात्रिंशत्सहस्र- विततत्वारकेसराचलादीना तबहिर्मानाभावे च तत्तदुपरिवक्ष्यमाणम्य गङ्गाप्रपाहपातस्य वाधप्रसद्गात् । अत पूर्वोक्तमेवेरावृतमानम् , तन्मध्य च पोटशसहस्र मेरुणाकान्त मेरोपरित केसराचलाम्त्वनुक्तोन्नाहपरिणाहा इति मूले मेरससक्ता एवावष्टम्भगिरीणामुपयेव द्विसहस्रचतु - शतविस्तीर्णतया एकैकशो दृश्यन्ते, न तु प्रत्येक पृथर , अत एवायुतयोजनविस्तारोन्नाहाश्चतु- रो गन्दरादीनवष्टम्भगिरीनुत्तमा तत एव त उक्ता । एते च सोवर्णा वा मणिमया या उपरितो मेरोविलिटा पादोनतुजा अर्द्धतुङ्गा वेति केसरतुल्यतया ओचित्यवरेन कल्प्यते । 'अचिन्त्या खलु ये भावान्तान्तर्केण प्रसाधयेदिति मात्स्यादौ वाक्येन तथा कल्पने दोषाभावात्। 'अरो- किकाम्तु ये भावा न तॉस्तकेंण योजये दिति निषेधस्यालौकिकविषयत्वेनानायकत्वादिति । तेपा च शिखरदैर्घ्य गेरमूर्द्धदादधिममिति तच्छिखरेप्वमे गङ्गाप्रवाह पातक्थनाटनुमीयते। अवष्टम्भगिरीणामन्तभूमिगतो विस्तारोऽयुतादत्यधिको मूनि यीपदधिक इति मन्दरस्य मन्थानत्वातत्सादृश्येनानुमीयते । तेपा सौवर्णत्व च नियतम् , स गिरिम्तत्र 'यहूनमरदानवान् चूर्णयामाम महता भारेण कनकाचर' इत्यमृतमन्थनेष्टमम्कन्धवाक्यादागम्यते। तदमे जरवादय परिस्तरणगिरयोप्टो द्विसहस्रप्टथुतुझा द्वन्द्वरा परिस्तृता अष्टादशसहरायता मेरोश्चतु. दिश रजतमया । तेपा राजतत्व च बासस्य राजतत्वप्रसिद्धया तत्मादृश्येन कल्प्यते । केरासकरवीरो मेरोर्दक्षिणतम्तेन यत्मशाल्मीभाव , स भाग कासकरवीरमभ्यगासू- पत्यकाखेवेति प्रतिमाति । अन्यथा सर्वम्येलावृतस्य शप्तये मेर्वादो देवन्धिनिर्मामादीनामैन्दा- मराद्रिस्थानहरणार्थ गमन च याधित स्यात् । अत ' इरायते तु भगवान् एक एव पुमानि'त्योराकृतपद तावत्तदेकदेशपरमिति न कानिदनुपपत्ति । अतः परं गोलण विचार्यते । तर यन्मिन् क्ले प्रिनिमावतारम्नद्राना वापरगने वा ध्रुवीके गहाया अपनरणम् , महता पालन युगमहसोपग्मणेन दियो , ·. ३०२ सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (गोत्तरणवर्णनं भूविभागविचारणा च) मूर्द्धन्यरततार यतद्विष्णुपदमाहुरि तिवाक्यात् । तदग्रिमे क्ल्पे मेम्परिब्रह्मसदने निपात । ततश्चतु विभागेन गमने तु सीताचक्षुश्च निपातकृतवेगातत उच्छलन्ती पोडशसहस्रायत मेरुमृर्द्धदेशमतिकम्य फेमराचरावष्टम्भगिरिपरिस्तरणगिरिगिसरेपु पतित्वा तत उत्पत्य गन्ध- मादनमाल्यवतो शिवरेषु यथायथ निपत्य तत उपरतवेगा सती भद्रा-चकेतुमाल च प्राप्योदधि विशति ! केसराचरादिगिखरेभ्योऽधोध प्रवन्ती गन्धमादनमूर्द्धनि पतित्वेति । एव माल्यवच्छिन्खरानि पतन्ती तत उपरतवेगेति च वाक्याद् भद्रारकनन्दे तु मेरशिरस केसराचल शिखरे नियत्य मेरुमन्दरकुमुदयोरवष्टम्भगियो शिरसी विहाय शृङ्गवत परिस्तरणगिरे कैरासस्य च शृङ्गे पतित्वा तत उत्पत्त्य यथायथ रम्यकहिरण्मयौ तन्मर्यादागिरी, हरिवर्ष- किम्पुरुषौ तन्मर्यादागिरी च त्यता भद्रा तावत् कुरुपर्पमर्यादागिरो शृङ्गवति पतित्वा तत सूक्ष्मवेगेनावस्यन्दमाना कुरुवपं प्राप्योदधिं प्रविशति । 'भद्रा चोतरत' इति गये तथा- सिद्धत्वाद्, अलकनन्दा तु हेमकूटपर्यन्तमस्पृष्ट्वा हिमकृगनि हिमाल्यसम्बन्धीनि म्पृष्टा अतिरभसतररहसा भुव प्राप्य भारतवर्षे भूत्वोदधि प्रविशति । 'तथवालकनन्दे'ति गये तथा सिद्धत्वादिति । न च शृङ्गाख्यपरिस्तरणगिरी गङ्गाया अभाव शक्य , चतुर्थम्कन्धे कैरास- वर्णने 'नन्दा चालकनन्दा च सरितो बाह्यत तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीवपावन' इति श्रुतिरिङ्गाभ्गा कैरासे तत्सत्ता सिद्धावन्यत्रापि तदौचित्यात् । एव सति भगीरथस्य यो गङ्गा नयनायोद्यम स कैलासे गङ्गापचयकारीनो जेय , तन्मया प्रहस्ते सम्यगुपपादितमिति नात्र लिख्यते। अत परं भूविभागो विचार्यते । तत्र मेरुमधादर्द्धरक्षयोननोतर क्षारोदधि , स तु रक्षमात्रवितत , तदने द्वीपा उदधयश्च, पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तर द्विगुणास्तथा सति मेरु मध्यान्मानसोत्तरमध्यमपर्यन्त सार्द्धकोटि ! सार्द्धसप्तरक्षाणि च भूमिर्भवति । मानसोत्तरस्यो छायस्तु तद्विपमध्ये मानसोत्तर' इतिगये 'अयुतयोजनोच्छ्ायायाम' इति क्थनादयुतयोनन । अत्र गद्य 'आयाम'पदेनोच्छायदेयमेव परामृश्यते न तु तिरश्चीनम् , तस्य द्वीपवत्परिमण्डरत्वे- नात्यधिकपरिमाणत्वात् । नापि तत्परिणाहपरम् , नवलक्षयोजनविततस्य रविरथस्य तन मातुम- शक्यत्वात् । अत उच्चायपरमेर, अतो पिस्तारे दश वा द्वादश वा रक्षाणि भवन्तीति जायते ततोग्रे पुष्करद्वीपभाग पदिशतिलक्ष । मानसोत्तरमध्यभागात द्वात्रिशलक्ष । ततोग्रे चतु पष्ठि लक्ष शुद्धोद । तदमेऽएकोश्यकोनचत्वारिंशल्लक्षाण्यकाश्चनी भू । तदने सार्द्धकोटि सार्द्ध सप्तरक्षाणि काश्चनी भू । मानसोत्तरमेर्वन्तरस्य तावत्त्वात् । उभय मिलित्वा सार्द्धपण्णवतिरक्षा- धिकनवकोटिमाना भू शुद्धोदलोकारोकयोरन्तरारे भवति। तदेतदुक्त इति सिद्धान्तो भागवतस्येति । एव गणनाया मेरुमध्यादारभ्य काञ्चन्या भुव प्रान्तभागपर्यन्त सार्द्धद्वादश कोटयो योजनाना भवन्ति । एतावल्लोकपरिमाणम् , तदने रोकालोकपर्वत अयुतयोजनवितत ·(अ०२०) पञ्चमस्कन्धार्थ । ३०३ न्मानसोत्तरमेोरन्तरमिति न वदेत् । पुष्करडीपलोकालोक्योरन्तरमिति वदेवतस्ता- वत्येव तथा नाऽन्येति आह अन्येति । अन्यस्मिन् पक्षे लोशलोकाचलाद- गितिपदालोकालोकनिकटस्था तावती भूः काञ्चनीति ज्ञेयम् । अत एवं लोकालोक निरूप्य काश्चनी भूमिमल उक्तेति भावः । शैतन्त्रागनुरोपादन्यामपि भूमि तथा केचिदाहुस्तर क्ल्पभेदो ज्ञेय इत्याशयेनाऽऽह सौवर्णीतीति । अस्मिन् पक्षे यावन्मानसोत्तरेत्यादिना कथन सर्वसत्त्वपरिहताया भूमेः ॥ १२०१॥ निवन्धः तस्याः प्रमाणमेकोनचत्वारिंशन्मितानि हि ॥ १२६ ॥ लक्षाणि हि तथा चाऽष्टौ कोटयः परिकीर्तिताः ॥ मध्यस्थया स्वर्णभूम्या सार्धद्वादशकोटयः ॥ १२७ ॥ प्रकाशः-एव सति नेरोः प्रतिदिश लोकलोकान्तरर्गतासाद्वादशकोटिपरिमिता भूरिति पश्चाशत्कोटिमिता भवतीत्याह मध्यस्थयेत्यादिना ॥ २७ निवन्धः-एकतस्तु तथा मेरोरपरत्रापि तावती ॥ तावत्येवोभयत्रापि लोकालोकेन संयुता ॥ १२८ ॥ कटाहेन सहेत्येके पृथिव्यावरणं तु सः॥ पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णस्ततो दश गुणाः परे ॥ १२९ ।। प्रकाशः-केचिद्विष्णुपुराणसम्मत्या लोकालोकेन सह कटाहेन च तायती भूमि- माहुस्तत्कल्पान्तराभिप्रायम् । इह लोकालोकस्य मर्यादागिरित्वाल्लोगलोकाचलस्य कोटियोजनोन्नाह । इतो ध्रुवलोक एकोनचत्वारिंशल्लक्षयोननोपरि' तस्यापि गभस्तयो रोकारोको. परिगन्तुनोत्सहन्त इति तत्परभागस्या सार्द्धद्वादशकोटियोननमिता अलोभूमिर्गहनान्धकारवतीति तत्र द्विजपुत्रानयनाथ गमने रथमार्गदर्शनाय सुदर्शनस्य प्रेपणम् । तदने जरमनिरुद्धव्यूह- स्थानम्। तदेव मूले 'यद्वहिरोकालोकाचरातत परस्ताधोगेश्वरगति विशुद्धामुदाहरेती'त्यने- नोक्तम् । तदने ब्रह्माण्डरूपा पृथिवी। मकृतमनुसराम । लोपालोकाचलाद गिति निबन्धोक्तौ मानमाहु अत एये- त्यादि । शेवतन्त्रोक्तकाञ्चनीभूम्यादरपक्षे, तस्या परिमाण निवन्धे आहु तस्याः प्रमाणमि- त्येकेन । तथा च याऽत्र अकाचनीत्वेनोक्ता सापि काञ्चनीति तन्मते शुद्धोदपरपारमारभ्य यावल्लोकारोक कायनीत्यर्थ । मूलाविरोधायाहु अस्मिन्नित्यादि । तथा च मूरोक्त्वाश्चन्यति- रिक्ताकाश्चनी आदर्शतलोपमा न भवति, किन्तु मेर्वादिसमत्यर्थ ।१२५॥ मिद्ध भुवो मानमाहु एवं सतीत्यादि। विष्णुपुराणपक्षात् श्रीभागवतोक्त को विशेष इत्याकाहाया- 'अम्मिन् इतिपाठ । १

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे (०२०)
न भूमन्यपानिन्वम् । क्याहोऽपि न नयेत्याइ पृथिव्यावरणमिति । म क्यहम्म
पञ्चागलोटिमितः पृथिवीपमावरणमेति नाऽवतन्महमार: मम्भवतीत्यर्थः।१२९॥
निबन्धः-लोकालोक्स्य तूच्छाय: कोटियोजनसम्मितः ॥
तस्योपरि गजाः पुर्यों भगवाँश्चापि वर्तते ॥१३॥
प्रकाशः- यद्यपि मृले स्पष्ट नोक्त मानमचलम्य नथापि पुराणान्तरसंमत्योक्तं कोटियो-
जनेति । तथा चोक्त विष्णुपुराणे। रोगग्स्ततः गंगे योजनायुनविस्तृतः।
उन्छायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचगे दिम' इति । अयुतमहचानि सहमाप्युन्द्रित
इत्यर्थः । तत्रैव गणनारमः, मेरोरेक्तो जम्बूढीपस्य पञ्चागन्सहस्राणि तः सह
आशुद्धोदान्तं सार्द्ध त्रिपश्चागलभारि गोटिद्वयम् । तत काञ्चनी भूः सार्द्धपण्णवति-
लक्षामिनकोटिमता एवं सार्द्धवादगोट्या भान्ति मेरीरंगतः । एवं चतुर्दिवनि-
पञ्चागत्कोटिमिता भूभवति ॥१३०॥
निवन्धः-पुरुपस्य कटिर्मध्यं भृमर्लक्ष विभावसुः॥
ततः सन्देहराहित्ये मध्ये सूर्यो निरूपितः ॥ १३१ ॥
प्रकाशः ननु चतुर्दगोमात्मानमाण्डस्याऽनलभूलोक्योमध्यं म यो भनेर । तोच
पुस्पस्य कटिजयनान्मको । पुरपस्य च म य रटिरेव भवति। किं च । 'भूलोकः कल्पितः
पद्धयाम्' इति पक्षेग्रिमोफस्य नाभिरपदोत्तेव आरग्निं गम्यते । एवं पति
पटिरुपा भूर्भवति. रविश्व भुवो लक्षयोजनान्तर टनि तम्य तन्मयं भाति न ति
मन्देहः । रेख़्धोलोकानां मियो मानवैषम्यादपि न म यनिश्चय इनि सन्देह देखनु-
वाटपूर्वकं तन्निरूपणप्रयोजनमाह पुरुपस्येति । अनानुवादः । यत एव नती नोर्यः
सन्देहम्तद्राहिन्यनिमित्त तथा । तदेनन् मर्येण हि' इत्यादिनोक्तम ॥१३॥
माहु' उहेत्यादि । तथा च श्रीभागवतपक्षे अयुतविनतो लोकालोकोधिक , मूले
'पञ्चागकोटिविगणितम्य भृगोरकम्य तुरीयभागोयरोकारोक्चर'(श्लो०३८ इति योन्तर्निम्नार,
एतेन घलोक्परिमाण व्याख्यातमिति च कथनान्मेरोश्चतुर्दिश रोकारोक्म्य परतश्च मार्द्ध
द्वादशकोटयो भवन्तीत्ययमचरोधिक इत्यको विशेष । योगेश्वरगतिस्थगधिक्यमपर ।
सदगण्डकटाह पञ्चामत्कोटिम्धूल इति तृतीय इत्यय पिनप इत्य १२९। सरोकारक क्रिया
नित्यपेक्षायामाहु यीत्यान्।ि मेरोरेसन इनि आरोकालोकाचादिनि शेप । एमिति
रोकारोक्परभागम्था भुवमादाय । निरन्धे मूले तयारि गमाः पुर्य इति । यद्यपि गये
पुयो नोन नथापि गतानुक्त्या अग्रिमे गये तेपा म्यविभूतीना महेन्द्रादीना रोपालाना च
विविधतीयोपनिक्धनाल्लोक्पार पुयोपि जात या इत्यर्थ । अन पर मण्डमध्यगत सर्व
(लो०४३) इत्यादिनथ विचारयन्ति नन्दित्यादि। अग्रिमगेफम्पति अन्तरिक्षम्य । तस्य
तन्मय इति विराट्पुरुषस नभस्तर मध्यम् ॥१३१॥

·u
भावः।
(०२०)
पञ्चमस्कन्धार्थः।
निवन्धः-दशसाहस्त्रगणना पातालादिषु सत्तया ॥
महादेवान्तरं कोटयो येन स्युः पञ्चविंशतिः ॥ १३२ ।।
काश्चीदाममणिः सूर्यः शक्तिः कुण्डलिनीति च ।।
प्रकाशः- लोकमानौपम्पधोपरिहारार्थमेव पञ्चविंशतिकोटिमानाथनम् । नन्येयं
सत्यधोलोके तावन्मानकथनमनुपपन्नमल्पसात्तमाह दशसाहस्रति । तावदपि तत्र
वर्तत इत्यभिप्रायेण तथोक्तिः, 'अधिकं तत्राऽनुभविष्टं न तद्धानिः, इतिन्यायेन न
तु तावन्मात्राभिमायेणेत्यर्थः। अत्र विनिगमकं चदैस्तेपां माने किगज्ज्ञातव्यमित्या-
कासामपि पूरयन्नाह महादेवान्तरमिति । महान् देवः सङ्घर्पणः सूर्यो वा, यावता
तावनवति तावन्मानं ज्ञातव्यमित्यर्थः । अधोलोकानां तावन्मानत्ये सूर्योण्डगोलयोमध्ये'
इति विरुद्धयत इति भावः । ताचार्यरधोलोकमानं कुतो नोक्तमिति चेद्, अत्राऽयं-
सप्त भूमिविवराः' इतिवक्ष्यमाणत्वाद् 'भूर्लोकः कल्पितः पद्याप'
इत्युक्तसाच भूमध्यपातित्वं तेपामिति विशेपतो नोक्तमिति । विराध्याने फटशुपरि-
स्थितस्य तस्य स्वरूपमाह काञ्चीति । एतेन भूमकरणे दित्रिष्ठपर्योक्तिन युक्तेति शङ्का
निरस्ता । अत एवोर्खायोविभाजकत्वमितिभावः। 'मृतेण्ड'इत्यादिव्युत्पादनतात्पर्यमाह
शक्तिरिति । सड्ढाते हि देहादिसम्बलितो जीवो मृत इव तिष्ठति । कुण्डलिनी-
प्रबोधे हि मुघुम्पारन्ध्रप्रवेशे क्रमेणाऽमृतत्वमापद्यते । तथा रचायुक्तलादयं विराज-
स्तयेत्ययः ॥ १३२३ ॥
ऊर्ध्वालोकमानेति ऊर्ध्वलोकाश्च अलोकन्च तेषां मानेत्यर्थः । तावन्मानकथन-
मिति एकैकशी योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणेति मानकथनम् । अल्पत्लादिति अन्तरस्यास्प-
लात् । तापपीत्यादिनिशा न गी अन्तरपदमककाशपरम्, तेन ते विवरदेशागोजनामुतमिल
यदन्तरमवकाशतेन तावद्विस्तारयामेन तद्वासिनो वासायोपल्लताः, ततोन्यो यो
भागः स तु लोकान्तरगमनमार्गतया वर्तमानः सल्पावकाशो लोकत्यायोग्य इत्यर्थः। मान-
मिति दूरतायाः मानम् । सङ्घर्पणः सर्यो वेति विष्णुपुराणोक्तपक्षे कटाहस्य पञ्चाशत्कोट्यन्त.-
पातित्वात्सङ्घर्षणः, सिद्धान्ते तु सूर्य इत्यर्थः । विशेषतो नोक्तमिति विशेषतो चिराध्याने-
नुपयोगे मूलगयेषु यदेव सूचयेद्वातदभावात् , लौकिकपुरुषसंसासामान्येन तदूरत्वनकट्ययोमा॑तुं
शक्यत्वाच नोक्तामित्यर्थः । अन एवेति काञ्चीदामस्सत्वादेव । एवं ठाविनिभिविशाध्यायः
पञ्चमो विचारितः। एताना मानपञ्चागद्भिर्भूप्रकरणं समाप्तम् ॥ १३२३ ॥

·सावरणभङ्गे सप्रकाशे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे अ० २१ भूमकरणं समाप्याऽग्निमाध्यायत्रयेण दिवः स्थानं निरूप्यत इत्याह अत. इति। निवन्धः-अतः परं त्रिभिः प्रोक्ता द्युमर्यादा तथाविधा ॥ १३३॥ सूर्यस्य च तथाऽन्येषां शिशुमारस्य च क्रमात् ॥ प्रकाश:-त्रिते हेतुमाह तथाविधेति । सच्चकार्यरूपेत्यर्थः । तस्य च शुद्धमिश्रभान त्रिविधत्वेनाऽध्यायपि तवासमितिभावः। अध्यायार्थानाह सूर्यस्येति । आये मूर्यस्य । द्वितीये सोमादीनाम् । शिष्टे शिष्टस्य ॥ १६॥ तत्राद्ये प्रकरणविभागमाह सूर्यस्येति । निवन्धः-सूर्यस्य गमनं पूर्व गतिस्थानं तथाऽपरम् ॥१३॥ स्थस्य साधनस्यान्ते प्रमाणादि च रूप्यते ॥ प्रकाश:--'यन्मध्यगत' इत्यारभ्य गमनमुच्यते । ततो गतिस्थानम् । ततो रथस्य । साधनस्येति हयारुणादेरित्यर्थः । अन्ते तत्तन्मकरणस्यान्ते तस्य तस्य प्रकृष्टं मानं च, एवं नवकोव्य इत्यादि । एवं मुहतने त्यादि। 'लक्षोत्तरमि'त्यादि ॥१३४३॥ ननु पूर्वाध्याय एव रविनिरूपणातहत्यादिनिरूपणमपि तत्रवोचितम् । किं च 'एतावानेवेरत्यारभ्यात्मिभासे'त्यन्तग्रन्थस्य किं प्रयोजनमत आह दिव इति । निवन्धः-विवो मानप्रसङ्गेन सूर्यस्यात्र निरूपणम् ॥१३५।। अतः प्रसद्धिनं प्राह मानतो ह्यतिदेशतः ॥ प्रकाशा-नाऽत्र प्राधान्येन तन्निरूपणं किंतु दिनः प्रकरणिसात्तन्माने निस्पयितव्ये तनिरूपणमेव तथाकृतमित्ययः। एतज्ज्ञापनार्यय स ग्रन्य इति भावः । अत इति । अतः परमध्यायत्रयान्मकं शुप्रकरण सार्हीनसप्ततिभिर्विचारयन्तः साईत्रिचत्वारिंश- दिकवि प्रकरणप्रथमाध्याय विचाग्यन्तीत्या प्रकरणमित्यादिातस्येत्यादि प्रधमाध्याय रजोमिश्रभान, द्वितीये तमोमिश्रभावन, तृतीये शुद्धसत्वभावनेत्यर्थः । गिष्टस्येति शिशुमारस्य । ततोगतिम्थानमिनि मानसाचर त्यारभ्य समामनन्ती'त्यन्तेन। तनोरथम्बेनि तरसाक्ष' इत्यारभ्य गमनगनिम्यानरथप्रकरणस्यान्ने । तथा च 'यन्मन्यगत' इत्यत्रोकायाः सूर्यगने'मानमतस्यैव मकरणम्यान्ने एवं नवकोट्य' इत्यादिनोच्यते । 'तथा मानमोगरे त्यारभ्याक्तस्य गतिम्थानस्य मानमेतम्बर प्रकरणस्यान्ते एवं मुहूर्त'त्यादिनोच्यने, तथा 'तस्याम' इत्यारभ्याक्तस्य रथस्य मानम् एनम्बर प्रकरणम्यान्ने । रशीवरमित्यादिनाच्यते इत्यर्थः । पूर्वाध्याय इति चिंगाध्याये। . ..

·" { भूभागोपपादनम् ) पञ्चमस्कन्धार्थ 'एतेन हि' इत्यनेन सामान्यतो दियो मानमुक्त यद्यपि तथाप्यन्यस्य विभाजकस्य वक्तुमशक्यताहिशेपतस्तनिरूपण सूर्यगतिविशेपनिरूपणं विना न भवति यतो हेतोः ।। १३५३॥ इतिश्रीमद्देश्वानरावतारश्रीवल्लभाचार्यात्मज- श्रीमदिठलनाथप्रभुचरणविरचितो- निवन्धप्रकाशः सम्पूर्णः। तनिरूपणमिति गत्यादिनिरूपणम्। तथाकृतमिति एतावानित्यादिभासेत्यन्तप्रन्धेन कृतम् । तथा च पूर्वाध्याये तत्प्रयोजनाभावान तत्र कृतमन तु मकरणिमाननापनार्थ कृतमितीहव स प्रन्यो युक्त इत्यर्थ । यतो हतोरिति अतो हेतो प्रसशिन सूर्य प्राहेति मूलकारिकया सम्बन्धः । इयवध्येव प्रभुचरणा निवन्धं प्रकाशितवन्तः॥ इति श्रीमदल्लभनन्दनचरणकतानदासानुदासपुरुषोत्तमविरनितस्तचदीप- प्रकाशावरणभङ्गः सम्पूर्णः। (पञ्चमकन्यस्य विगाध्यायः सम्पूर्णः, एकविंशाध्यायस्य प्रारम्भः) ॥ प्रथमो विभागः सम्पूर्णः॥ श्रीमदानार्यचरणकृतश्रीभागवतनिरन्धम्य प्रकाश एतावन् एव श्रीप्रभुचरण- विरचित । इत परमाद्वादगम्कन्ध श्रीगटाचार्यचरणानां मूलकारिका एवं उपलभ्यन्ते । ता गो श्रीपुरषोत्तमचरणविरचितया योजनया ममलहत्य द्वितीयचिमागे प्रामाश्यं नेप्याम इति विपधिद्वरा रिदाश्र्वन्तु । (नीमनलालशाली) ·श्रीकृष्णः। श्री वा० शुद्धाद्वैतमहासभायाः . १-०-० ०-१२-० १ श्रीभागवतप्रकरणविभागः । २ विवेकधैर्याश्रयः। ३ विकधैर्याश्रयः । हिन्दीभाषायाम् । ४, श्रीयमुनाष्टकम्, संस्कृते । ५ श्रीयमुनाष्टकम्, गुर्जरानुवादः । ६ बालयोधः (संस्कृते) सानुवादः । ७ सौन्दर्यपद्यम् A १-०-० शिक्षाश्लोको B} सानुवादे दे । ८ भक्तिमकरंदफाव्यम् । ०-६-० ९ प्रश्नोत्तरमालिका, कविश्रीदयारामभाईकृता। १-८- १० पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः १) ११ पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः २) १-०-० १२ पुष्टिमार्गोपदेशिका (भागः ३) १. प्रथमस्कंधश्रीसुबोधिनीप्रकाशः संस्कृते । २-०-० १४ द्वितीयस्कंधश्रीमुबोधिनीप्रकाशः संस्कृते । १-८-० १५ वादावलिः। १-०-० १६ युगलगीतम् । ०-४-० १७ पुष्टिकल्पतरुः। १८ नामरत्नस्तोत्रम् । ०-६-० १९ श्रीकृष्णचन्द्रकृना भावप्रकाशिकात्तिः । २-४-० निवेदकः मंत्री, श्रीया शु. महासमा. पटामंदिर-मुरत. SURAT