·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
M E G H A DUTA.
KALDASA:
WITH
TIIE COMMENTARY OF MALLINATIIA.
EDITED
BY
PRANA NATHA PANDITA.
WITH NUMEROUS PARALLEL PASSAGES FROM OTHER SANS
WRITERS AND DIFFERENT READINGS, TOGETIIER WITJI
A BENGALI METRICAL TRANSLATION,
Calcutta :
PRINTED BY ... K. CHAKRAVARTI, VALMIKI PRESS.
NO. 55 AMIENST STREAT.
1871

·No text on this page.

·S PUBLIS"
NBAR
LI RARY
मेघदतम्।
महाकविकालिदासविरचितम्।
मखिनाथसूरिविरचितसचीवनोटोकासमेतम् ।
बडनग्रन्थसहाजितसदृशवाक्यसहितम् पाठान्तरेच
कसोरीय-विज श्रीप्राणनाथपण्डित
प्रकाशितम् ।
कलिकाता
पाल्मोकि यन्वे
बीकाणीविहरचक्रवर्तिना मुदितम् ।
मंवत् १९२९।
मूल्टमेकमुना।

·No text on this page.

·TO)
1
Eufr: K:SYA KAVILA DUITT.NLILARJYA B... 1. 1.
PROFESSOR, PRESIDENCY COLLEGE.
CALCUTTA.
TIIS IS DEDICATED
.15 A
LITTLE TOKEN ON A BOUNDLESS GRATITUDE
BY HIS PUPIL.

·No text on this page.

·PREFACE. On the prince. of poety who happily met with the prince of commentators it is needless to expand : Por is it necessary to capatuite on the beauties of the Queen of lauguages. Professor Tárá-nátha Tarka-vachas-pati bas imnioveably fixed the cra of Kiuli-das: In the Jyotir-bul-si curua, Kali-dasa himself declares that that work wils begin by him 3068 years after Kali and after lie had written the three porus Rayhonansa, kumára Sambhava nad the llegha-Dátu. There is no mention of the Dramas which must have been therefore written after that date. The minor poerus Rití -Sanhára, Nalunya, Sruti-Bôcha &c, he might which not worth mentioning ind so we are quite in the dark as to whether they were written before or after B. C. 32. This is the 1972th year of the Kali-yugu and the 1928th yeur thic erit of Vicraunaditya Hence Yicram ma il.Senderl the throng B. C. 56. The three poems of Kalidasa were written before B. C. 32, the Jyotirhid-scvarunn in B. C. 32, and the dramas after B. C. 32: Kalidása alsu acknowledges himself a contemporo.y of Vicrama ar : the eight gors Ghatacarpara &". Indeed the sloka- धन्वन्तरि-क्षपणकामरसिंङ शंकुर बेतासभटट-घटकर्पर-कालिदामाः । ख्याता वराहमिहिरो नृपते. सभायां रत्नानि वै वररुचिर नव विक्रमम् ।। is froin kalidisa's pen. A few words will suiger tior what is the listinguishing characteristic of this edition. Wilson in his edition of the Megha Data has given a few parallel pilgsnges from other Sanskrit works, together with it great mmber from English, Cireek and Latin poets. I bare limited myself to thic Sanskrit authors only and so succeeded in finding vut many. They ollen do not express the same thought as the original, but it is interesting to the samo facts are made use of by different poets to cail up see how ·ij PREFACE. 1 different images. It is instructive to watch how the imitatators of the Vegha-duta cannot rise to the height attained hy Kali. dasa. It is a pheasure to watch the endovours of Sri-Harsha to rival and surpise Kali-dasa. The passage quoted from the Kádamləri at Page 28 coufirms the conjccture of Wilson that Vidisha, the morlorn Bbilsah, tras the capital of Jialawir.? For the translativu being mcrical I have only to pleac Wilson's excuse that "poetical beauty slepends on poetical expression." It has been kindly corrected and improved by Pundit Harish Chandra Kabi-ratua of the Presílency College. I should liert also confess that those lour beautiful Imes are entirely of his composition, নগ-নদী তীর জাত, মালতী কুসুম যত, করি। চেন তবে করিও-গমন। আসিবে তুলিতে ফুল, তথা নিতম্বিনী-কুল, ছায়ায় তাদের করে। প্রফুল্লিত মন | When I began the translation I was uurlor the impression that Wilson's was the only translation in existence. Within a few months I cane sucross Griffith's metrical translation and also an edition in the Bengali character, with an original commentary aul rose truslation. The commentary is by Kabi-ratna ('hacia-Wirti. Init the tiule page being lost, I can only surniise ihat he will use the translator, I lill consoled myself that mine would be the listinctrieat translation. In tlic beginning of February, wy friend Baboo Chworn-mauí (ilo«l prirented me with a copy of Balvu Bloobun (bwder Busika's editiou of the Veglia Duta published in Saka 1783 (i. c.) trn years ago. Il contains the text only in Bengali character and a metrical translation" by the editor himself. ' 1 hail read in the Padya-pathia Part 11. an elegant translation of a few slukas of the Megha Dúta. With Eleven slokas are translated in prose.

·PREFACE. i ji anxious hands I turned the leafs to find whether the extract was taken from his work, and to my inexpressible relief found that it was not. My predecessor had gone out of the way to cull the chaplets of acrostics and variety of versification, disregarding the homely flowers of hogest and intelligible translation. However this joy Wils destined to be short 'lived. A fortnight later I was indebteil to BahoolleinChandra Bhattacharjya, the learned editor of the Ramayana, for the honor of licing presented to Baboo Dwijendra Nath Tagoro, a gentleman whose uind is comprehengive enough to grasp at the s'me time Theology and Science, Poetry and Philosophy. Ho told in the course of conversation that he also had published anonymously it inetrical translation ten or twelve yeall's ago. From the specimens of his poetic power which we had in his Swapna Prayana, which he was condescening enough to read out to us for the manuscript, and from the strong probability of the extract in the Pulya-patha being fruin his pon, I doubt not thatdis translation will be the best hitherto published. Fa: I known that there wer: such formidable rivals already in tho field, I wonlıl never have entered upon this undertaking. In the meanwhile I cannot but rejoice that this piece of our greatest poz: should have, in Indin alone, six translations, eight commontarios and ten editions. Malli-natha in his commontary, which was written after his. cɔmmentary on the Raghu-vansag for in page 93 ho alludes to his own conimentary of it, says that our poct took his išlen of the work foran the Hanrimat-Sandesa in the Rarayana. Perhaps tho . Simile, Arayataal, used by Kálidasa in Uttara-Megha. 39. . suggested to or confiirmed him in this idea. But in my opinion the idea of this poem' was most probably suggested by the Yamaka-Kavya of Ghata-Karpirn, for two reasons first that Ghata-Karpara was the contemporary and rival of our poet, and secondly because in the Yamaka Kavya a cloud is made to hear a message. It is not improbable that when Ghata-Kärpara had exultingly finished reading his Yamåka-Kavya, ·iv. PREFACE. Kálidasi would seize upon the most poetic idea in the whole poem, and discarding the rhyme as a superfluous iucumbrance and a tuwdry Ornament, and naking choice of a versification better suited to so pathetic a subject, appear it the next sitting of the Genis with his Megha Duta. Wo will conclude this, short preface with that little poef and a note of Wilson's which might be styled the defence of Sanskrit Poctry. निचितं खम् उपेत्य नीरदः प्रिय हीना-हृदयावनी-रदैः । सलिलर्निहितं रजः क्षितौ रवि-चन्द्रावपि नोप लक्षिता ॥ १ ॥ हंसा नदन्-मेघ-भयाद् द्रवन्ति निशा-मुखान्यद्य न चन्द्र-वन्ति । नवाम्बु-मत्ताः शिखिनो नदन्ति मेघागमे कुन्द-समान-दन्ति ! ॥ २ ॥ मेघारतं निशि न भाति नभो विता. निद्राभ्युपैति च हरिं सुख-सेवितारम् । सेन्द्रायुधश्च जलदोधर असन् इभानां .संरम्भम बावहति भूधर सनिभानाम् ॥ ३ ॥ स-तड़िज्-जलदार्पितं नगेषु खनदम्भी-धर-भीत पन्नगेषु । परि-धीर-रवं जल दरीष नियतत्यद्भुत-रूप-सन्दरीषु ॥ ४ ॥ क्षिप्रं प्रसादयति सम्पति कोरपि तानि क्रान्ता-मुखानि रति-विग्रह-यापितानि । उत्कण्ठयन्ति पथिकान जलदाः खनन्तः शोक: समुद्भवति तदनिताखनन्तः ॥ ५ ॥ छादिते दिन-करस्य भाव खाजले पति शोक-भावने। मन्मथे चदि हन्तुमुंद्यते पोषित-प्रमदयेदमुद्यते ॥ ६ ॥ सर्व-काखम, अवलंय तायदा धागता स्थ दयिता गती यदा! द

·PREFACE
!
निईगोन पर-देश-सेविना मारयिष्यत होन मां विना ॥ ७ ॥
ब्रूत
तं पथिक-पांशुल धनाः ! यूयमेव पथि शीघ्र-सवानाः ।
अन्य देश-रतिर अद्य मयतां साथवा तव वधूः किमुच्यताम् ॥८॥
इंस-पंक्तिर् अपि नाथ ! सम्प्रति प्रस्थिता विति मानसं प्रति ।
चातकापि धितोटम्बु याचते दुःखिता पथिक ! सा प्रिया च ते ।।
नोल-शस्यम् अभि-भाति कोमलं वारि विन्दति च चातकोटमलम् ।
अम्बुदैः शिखि-गणो विनाद्यते का रतिर् दयितया विनाठद्य ते ॥१०॥
मेघ-शब्द-मुदिताः कलापिनः प्राषिता-हृदय-शोक-लापिनः ।
नायदागम-कृशापि साद्य ते दुर्धरेण मदनेन साद्यते ॥ ११ ॥
किं वपापि तव नास्ति कान्तया पाण्डु-गण्ड-पतितालकान्तया ।
शोक सागर जलेटद्य पासितां खद-गुण-सारणमेव पाति ताम् ॥१२॥
सुमित-कुटजेषु काननेषु
प्रिय-रहितेषु समुत्सकाननेषु ।
वहति च कलुषे जलें नदीनां
किमिति च मां समवेक्षसे न दीनाम् ॥ १९ ॥
मार्गषु मेघ-सलिलेन विनाशितेषु
कामे धनुः स्पति तेन विना शितेषु ।
गम्भीर-मेघ-रसित-अथिता कदाई
जयां सखि ! पिय-वियोगज-शोकन्दाहम् ॥ १४॥
स:सगन्धतया बनेजितानां खनदम्भी-धर-वायु-वीजितानाम् ।
मदनस्य ते निवेतकानां प्रतिभान्यद्य वनानि वेतकानाम् । १५॥ .
सत् वाधु यत् त्वां सतरं ससर्ज प्रजापतिः काम-निवास मर्ज !!
त्व माभिः प्रबरी बनानां नेवीत्सवचालिब यौवनानाम् ॥१॥

·PREFACE. . नव-कदम्ब ! शिरोविनतासि ते वसति यन् मदनः कुसम-सिते । कुटज किं कुसुमैरुप-हस्यते निपतितास्मि स-दुःप्रसहस्य ते ॥ १७ ॥ तश-वर ! वितास्मि ते सदाई हृदयं मे प्रकरोधि किस-दाहम् । तव कुसुम-निरीक्षणे पदेहं विजेयं सईसंव नीप-देहम् ॥ १८ ॥ कुमुमण्य-शोभितां सितैर् घन-मुताम्वुलव-प्रकाशितः । मधुनः समतेच्य कालतां भ्रमरचुम्बत यूचिका खताम् ॥ १६ ॥ • तासाम् ऋतुः सफल एव हि या दिने सेन्द्रायुधाम्बु-धर-गर्जित-दुर्दिनेषु । रत्युत्सवं प्रिय-तमः सह मानयन्ति मेघागम प्रियसखीच समानयन्ति ॥ २० ॥ एतनिशम्य विरहानल-पीड़ितायाः तस्या वचः खलु दयालुर अपीड़ितायाः । खं खारवण कथितं जलदैरमोघः प्रत्याययो स रहमूनदीनैरमोघः ॥ २१ ॥ घालवर चाम्बु पितः कर-कोष-येयं भावानुरक्ता-वनिता-सुरतेः शपेयम् । जीरेय येन कविना यमकैः परेण तस्मै वहेरामुदकं घटकपरेण ॥ २२ ॥ इति श्रो-घटकर्पर-कवि-कृतं यमक-कायं समाप्तम् । L ·V "I have indeed in this place concentrated and in part omitted, two verses of the original, as offensive to our notions of the decorum of composition. I cannot admit however that Hindu literature, speaking generally, is more liable to the reproach of indecency than that of Europe : nothing can be found in their serious works half 80 licentious as are many passages in the writings of OviD, CATULLUI, PROPERTIUS, and even the elegant FLACCUS ; to descend to 'modern times ARIOSTO and BOCCACIO amongst the Italians; BRANTOME, CREBILLON, VOLTAIRE, LA FONTAINE, and the writers of many recent Philosophical novels amongst the French, furnish us with more than paralells for the most ir.delicate of the Hindu writers; with respect to ourselves, not to go back to the days in which " obscenity was wit," we have little reason to reproach the Hindus withi' want of delicacy, when we find the exceptionable though elegant poetry of LITTLE generally circulated, and avowedly admired. We should also recollect the circumstancos of Indian society before we condemn their authors for the ungarbled expressions, which we conceive to trespass upon the boundaries of decorum. These authors write to men only; they never think of a 'woman as a reader: now even in polished European society, amongst men alone, conversation takes commonly greater liberties than any Hindu composition and it is fair to infer that were our writings addressed only to the malo portion of society, they would partake of a similar character : extreme attention to delicacy would in that case be regarded as puerile or fastidious; it is so now in works fo science, and GIBBON and Hume, seem to consider it , so in historical writing : if then we were not apprehensive of sullying those minds whose purity we are interested in preserving, the breach of the rules of delicacy would take place to a greater extent than it has done in works of imagination. I am not sure that were this to happen, the quantity of virtue in the world would be much diminished ; what is natural, cannot be vicious : what every one knows, surely every one may express ; and that mind which is only safe in ignorance, or, which is only defended by decorum, possesses but a very .

·vi foeble defence and impotent security. I have said more upon this subject than was perhaps necessary, but I am anxious that the Hindus should have justice done to them, and not be held up the world, fis they have been by a mistaken, and I am afraid, a spitefu zeal, as monsters of impurity."

·OOTE PUBLIC LIBRARY मेघदूतम् पूर्वमेघः कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा खाधिकारप्रमत्तः शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भत्तः। यक्षश्चके जनकतनयाखानपुण्योदकेषु लिग्धछायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥१॥ मातापित्यां जगतो नमो वामाईजानये । सद्योदक्षिणदृक्पातसंबुचरामदृष्टये ॥१॥ अन्तरायतिमिरोपनन्नये शान्तपावनमचिन्यवैभवम् । तबरं वपुषि कुञ्चरं मुझे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः॥२॥ शरणं करवाणि कामदन्ने चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम करणामसणेः कटाक्षपातः पुरमामम्ब तार्थमार्थवारम् ॥२॥ रहावयमुखेनैव सर्व याबाबते मया । नामूलं लिखते किधिवानपेक्षितमुच्यते ॥ ४ ॥ 'बामोर्नमस्तिथा वस्तुनिर्देशो वापि तमुखमिति शास्त्रात् .

·•२ मेघदूतम् । तस्मिन्नद्रा कतिचिदवलाविप्रयुक्तः स कामी नोत्वा मासान् कनकबलय_शरिक्तप्रकोष्ठः । काव्यादौ वस्तुनिर्देशात् कथा प्रस्तौति कश्चिदिति। स्वाधिका- रात् स्वनियोगात् प्रमत्तोऽनवहितः [प्रमादोऽनवधानतेत्यमरः । 'जुगुप्माविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानमित्यपादानत्वात् पञ्चमी । अतएवापराधा तोः काििवरहेण गुरुणा दुर्भरेण दुस्तरेणे- त्यर्थः [गुरुस्तु गीष्यतो श्रेष्ठे गुरौ पितरि दुर्भरे इति विश्वः] । वर्ष संवत्सरं भोग्येन [कालाधनोरत्यन्तयोग इति द्वितीया । अत्यन्तसयोंगे चेति समासः। कुमति चेति णत्वम् । भर्तुः खामिनः शापेन अस्तङ्गमितो महिमा सामर्थ, यस्य मोऽस्तङ्ग- मितमहिमा प्रस्तमिति मकारान्तमव्ययम्' तस्य द्वितीयेति योगविभागात् समासः] । कश्चित् अनिर्दिष्टनामा यक्षो देवयोनि- विशेषः विद्याधरामरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः। पिशाचो गुह्यक: मिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः इत्यमरः । जनकतनयायाः मोतायाः स्नानः अवगाहः पुण्यानि पवित्राणि उदकानि येषु तेषु पावनेषु इत्यर्थः छायाप्रधानास्तर्रवः 'छायातरवः [शाकपार्थिवादित्वात् समासः]। खिग्धाः मान्द्राः छायातरवो नमेरवृक्षा येषु तेषु वसतियोग्येषु इत्यर्थः [खिग्धन्तु मसणे मान्द्रे इति छायावृक्षो नमे स्यादिति च शब्दार्णवे] । रामगिरेः चित्रकूटस्थाश्र- मुडमणिबन्धनात् कनकवलयं खलं बलं पुनः प्रतिसार्यते । अभिज्ञानशाकुनाम | बलीयो । M ·पूर्वमेधः । आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानु वप्रक्रीड़ापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥२॥ मेषु वसतिम् . [बहिवमतिभ्यश्चेत्यौणादिकोऽतिप्रत्ययः]। चके कृतवान् । अत्र रसो विप्रलम्भावः श्टङ्गारः तत्रापि उन्मादा- वस्था अतएव एकत्रानवस्थानं सूचितम् श्राश्रमेष्विति बहुवर- नेन । सीतां प्रति रामस्य हनूमत्सन्देशं मनसि निधाय मेघसन्देश कविः कृतवान् इत्याहुः'। अच काव्ये सर्वत्र मन्दाक्रान्ता-वृत्तम् मन्दाक्रान्ता जलधिषडगम्भौ नतौ नागुरू चेदिति ॥ १ ॥ तस्मिन्निति । तस्मिन् अद्रौ चित्रकूटाद्रौ अबलाविप्रयुक्तः कान्ताविरही. कनकस्य बलयः कटकम् [कटकं बलयोऽस्त्रिया: मित्यमरः] । तस्य भंशन पातेन रिक्तः शून्यः प्रकोष्ठः कूर्परात् अधःप्रदेशो यस्य सः तथोक्तः [कक्षान्तरे प्रकोष्ठः स्यात् प्रकोष्ठः कूर्परादध इति शाश्वतः] । विरहदुःखात् कश इत्यर्थः । कामी कामुकः म यक्षः कतिचित् मासान् अष्टौ मासान् इत्या मामानन्यान् गमय चतुर इति वक्ष्यमाणत्वात् नोवा यापयित्वा आषाढ़ानक्षत्रेण युक्ता पौर्णमासी-आषाढ़ी (नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यो। टिड्ढाणमित्यादिना कोप] । सा आषाढ़ी अस्मिन् पौर्णमासीति आषाढो मासः [मास्मिन् पौर्णमासोति संज्ञाया- मित्यण् । तस्य प्रथमदिवसे प्राधिष्टमानुम् श्राक्रान्ततटम् वप्र- कोड़ा उत्खातकेलयः जित्खांतकेलिः कोड़ाधैर्वप्रकीड़ा निग- यते इति शब्दार्णवे]। तास परिणतः निय॑न्दन्तमहारः निर्य- ·मेघदूतम् । . तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानखेतो-* रन्तवाष्पविरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ । ग्दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मंत इति इलायुधः] । म चासो गजश्च स व प्रेक्षणीयो 'दर्शनीयः तं मेधं ददर्श। गजप्रेक्षणीय- मित्यत्र दूवलोपात् लुप्तोपमा। केचित् आषाढस्य प्रथमदिवसे इत्यत्र प्रत्यासन्ने नभमोति वक्ष्यमाणनभोमासप्रत्यासत्त्यर्थं प्रशम- दिवसे इति पाठं कल्पयन्ति तदमङ्गतम् प्रथमातिरेके कारणा- भावात् नभोमासस्य प्रत्यासत्त्यर्थमिति चेत् न प्रत्यामत्तिमात्रस्य मासंप्रत्यासत्त्येव प्रथमदिवमस्याप्युपपत्तेः अत्यन्तप्रत्यासत्तेरुपया- गाभावेन अविवक्षितत्वात् विवक्षितत्वे वा स्वपचेऽपि प्रथमदिव- मातिक्रमेण मेघदर्शनकल्पनायां प्रमाणभावेन तदसम्भवात् प्रत्युत अस्मत्पत्ते एव कुशलसन्देशस्य भाव्यनर्थप्रतीकारार्थस्य पुरत एव अनुमानमुक्तं भवतीति उपयोगमिद्भिः। ननु उन्मत्तस्य नायं विवेक इति चेत् न उन्मत्तस्य न अनर्थस्य प्रतीकारार्थ प्रवृत्ति- रपीति मन्देश एव मा भून् तथाच काव्यारम्भ एव अप्रसिद्धः स्थात् इत्यही मूलच्छेदो पाण्डित्यप्रकर्षः । कथं तर्हि शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाङ्गपाणवित्यादिना भगवत्प्रबोधाव- धिकस्य आपस्य मासचतुष्टयावशिष्टस्योति: दशदिवसाधिक्या- दिति चेत् खपतेऽपि कथं मा विमतिदिवसैन्यूनत्वादिति सन्तो- *तकाधामहतोरिति वा पाठः ।

·पूर्वमेघः ५ ॥ मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्वाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूर संस्थे ॥ ३ ॥ व्यम्। तस्मात् ईषद्वैषम्यमविवक्षतमिति सुधूत प्रथमदिवसे इति ॥२॥ तस्येति। राजानो यक्षाः [राजा प्रभी तृप्ने चन्द्र यने क्षत्रियशक्क्योरिति विश्वः]। राज्ञां राजा राजराजः कुवेरः [राजराजो धनाधिप इत्यमरः । इत्यमरः। राजाहः सखिभ्यष्टचिति टच्प्रत्ययः॥ तस्यानुचरो यक्षः अन्तर्वाष्पो धीरोदात्तत्वात अन्तस्तम्भिताः सन् कौतुकाधानहेतोः अभिलाषोत्पादकार- णस्य [कौतुकञ्चाभिलाषे सादुत्मवे नर्महर्षयोरिति विश्वः । तस्य मेघस्य अग्रे कथमपि गरीयसा प्रयत्नेनेत्यर्थः। [ज्ञान- हेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम् । कथमादि तथाप्यन्तं यत्न- गौरववाढ्योरित्युज्ज्वलः ।] स्थित्वा चिरं दध्या चिन्तयामास [ध्ये चिन्तायामिति धातालिट् ।] मनोविकारोपशमनपर्यन्त- मिति शेषः। विकारहेतुमाह मेघांलाके इति मेघालोके मेघ- दर्शने सति सुखिनोऽपि प्रियादिजनसङ्गतस्यापि चेतः चित्तम् अन्यथाभूता वृत्तिः व्यापारो यस्य तत् अन्यथावृत्ति भवति विकृतिमापद्यते इत्यर्थः कण्ठाशेषप्रणयिनि कण्ठालिङ्गनार्थिनि जने दूरे संस्था स्थितिर्यस्य तस्मिन् दूरसंस्थे मति किं पुन: विर- हिण: किमुत वक्तव्यमित्यर्थः विरहिण मेघसन्दर्शनम् उद्दीपनं . भवतीति भावः । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः तदुर दण्डिमा ज्ञेयः

·मेघदूतम् ।
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी
जोमूतोन खकुशलमयों हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् ।
स प्रत्ययः कुटजकुसुमैः कल्पिताीय तस्मै +
प्रोतः प्रीतिप्रमुखवचनं खागतं व्याजधर ॥ ४ ॥
मोऽर्थान्तरन्यासी वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन । तत्माधनसमर्थस्य न्यासी
योऽन्यस्य वस्तुन इति ॥३॥
अथ समाहितान्तःकरण: सन् किं कृतवान् इत्याह प्रत्या-
संन्ने इति । स यक्षो यश्चिरं दधौ स इत्यर्थः नभसि श्रावणे
[नभाः श्रावणिकश्च स इत्यमरा।] प्रत्यासन्ने आषाढस्य श्रम-
न्तरं मनिष्ट प्राप्ते सतीत्यर्थः दयिताजीवितालम्बनार्थी सन्
वर्षाकालस्य विरहदुःखजनकत्वादुत्पन्नार्थप्रतीकारादनर्थोत्पत्ति-
प्रतिबन्ध एव वरमिति न्यायेन प्रागेव प्रियाप्राणधारणे-
पायं चिकोर्परित्यर्थः जीवनस्य उदकस्य भूतः पटबन्धो जीमूतः
[पृषोदरादित्वात्माधुः। मृतः स्यात्पटबन्धेऽपोति रुद्रः]। तेन
जीमूतेन जलधरेण प्रयोज्येन खकुशलमयों खोमप्रधानां
प्रवृत्तिं वार्ताम् [वाती प्रवृत्तिवृत्तान्त इत्यमरः]। हारयिष्यन्
प्रापयिष्यन् लट् शेषे घेति चकारीत् क्रियाकियोपपदात्
खटप्रत्ययः।] जीवनार्थ कर्मजीवनप्रदेनैव कर्तव्यमिति भावः
दयिताजीवितालम्बना मिति वां पाठः ।
दयिताजीविलम्बमा मिति च पाठः ॥
1. कुसमितकुठजेषु कानमेषु ।
चटकर्परः ॥ १॥

·पूर्वमेघः ।। . धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः.क मेघः सन्देशार्थाः क पटकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः । [हक्रोरन्यतरस्यामिति कर्ममंज्ञाया विकल्पात् पचे कर्तरि हतीया] । प्रत्यग्रेरभिनवैः कुटजकुसुमैः गिरिमलिकाभिः [कुटजो गिरिमलिकेति हलायुधः]। कल्पितार्थाय कल्पितः अनुष्ठितः अर्घः पूजाविधिर्यस्य तस्मै मूल्य पूजाविधावर्घ इत्य- मरः।। तस्मै जीमूताय [क्रियाग्रहणमपि कर्त्तव्यमिति सम्प्र- दानत्वाचतुर्थी]। प्रीतिप्रमुखाणि प्रीतिपूर्वकाणि वचनानि यस्मिन् कर्मणि तत् प्रीतिप्रमुखवचनं यथा तथा · शोभनम् भागतं खागतं स्वागतवचनं प्रीतः मन् व्याजहार कुशलागमनं पप्रच्छ इत्यर्थः । ॥ ४॥ ननु चेतनमाध्यमर्थ कथमचेतनेन कारयितुं प्रवृत्त इत्य- पेक्षायां कविः समाधत्ते धूमेति । धूमञ्च ज्योनिश्च सलिलञ्च मरुत् वायुश तेषां सन्निपातः महातो मेघः क चेतनत्वात् सन्देशानई इत्यर्थः पटुकरणैः समर्थन्द्रियैः [करणं साधकतम क्षेत्रगाचेन्द्रियेवपोत्यमरः] । प्राणिभिः चतनैः (प्राण तु चेतना जन्मोत्यमरः] | प्रापणीयाः प्रापयितव्याः मन्दिश्यन्ते रति सन्देशाः . * तस्मिनुद्यनवजलधरध्धानमाकर्ण्य भूयः कन्दर्पण व्यथितहृदयोन्मततुल्या ययाचे । प्रज्ञाहीनं वचनरहितं निश्चलं श्रोत्रहीनं . दौत्वं कर्तुं मुरहरपदो लक्षयं पमलाक्षी । पदाशदनः ॥ २॥ : .

·मेघदूतम् ।
इत्योत्सुक्यादपरिगणयन् गुलाकर ययाचे
कामाता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु * ॥ ५ ॥
जातं वंशे भुवनविदिले पुष्करावर्तकानां
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः ।
ते एव अर्थाः क इत्येवम् औत्सुक्यात् इष्टार्थोद्युक्तत्वात् [इष्टार्थी-
द्युत उत्सुक इत्यमरः । 'अपरिगणयन् अविचारयन् गुह्यको
यक्षः तं मेघं ययाचे याचितवान् तथाहि कामार्ताः मदनातुराः
चेतनाश्चाचेतनाश्च तेषु विषये प्रकृतिकपणाः स्वभावदीनाः
कामान्धानां युक्तायुक्तविवेकशत्यत्वादचेतनयाचना न विरु
थते दूत्यर्थः। अत्र मेघसन्देशयोर्विरूपयोर्घटनात् विषमा-
लङ्कारः तदुक्तं विरुद्धकार्यस्थोत्पत्तिर्यवानर्थस्य वा भवेत् ।
विरूपघटना चासो विषमालकृतिविधेति। सा च अर्थान्तर-
न्यासानुप्राणिला तत्समर्थकत्वेनैव चतुर्थपादे तस्योपन्यासात् ॥५॥
सम्प्रति याचनाप्रकारमाह जातमिति । हे मेघ खां भुव-
नेषु विदिते भुवनविदिते निष्ठेति भूतार्थे क: गतिबुद्धीत्यादिना
वर्तमानार्थत्वेऽपि तस्य च वर्तमाने इति भवनशब्दस्य षष्ठ्यन्तता-
नियमात् समासी न स्यात् केन च पूजाथामिति निषेधात्] ।
पुष्करावावर्त्तकाश्च केचित् मेघानां श्रेष्ठाः तेषां को जातं
महाकूलप्रसूतमित्यर्थः कामरूपम् इच्छाधीनविग्रहं दुर्गादि-
सञ्चारक्षममित्यर्थः मोनः इन्द्रस्य प्रकृतिपुरुष प्रधामपुरुष
न तस्या दोषोठयं यदिए विगं प्रार्थितवती । इंसदूतः ॥ ८ ॥

·دع पूर्वमेघः। सेनार्थित्वं त्वयि विधिवशादरबन्धुर्गतोऽई. याज्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥६॥ जानामि तेन तत्प्रभुत्वादि जानामीत्यादिगुणयोगित्वेन हेतुना विधिवशात् देवायत्तत्वात् [विधिविधाने देवे चेत्यमरः। वश- मायत्ते वशमिच्छाप्रभेदयोरिति विश्वः]। दुरे बन्धुर्यस्य स दूर- बन्धुः वियुकभार्योऽहं त्वयि श्रर्थित्वं गतः। ननु याचकस्य याज्ञायां याच्यगुणेत्कर्षः कुत्र उपयुज्यते इत्याशङ्य दैवात् याज्ञाभङ्गेऽपि लाघवदोषाभाव एव उपयोग इत्याह याच्- ति अधिगुणे अधिकगुणे पुंसि विषये याचना मोघा निष्फ- लापि वरम् ईषत्नियन दातुर्गणव्यत्वात् प्रियत्वं याचनावैफ- ल्यात् ईषत् प्रियत्वमिति भावः अधमे निर्गुणे याज्ञा लब्धका- मापि सफलापि न वरम् ईषप्रियमपि न भवतीत्यर्थः (देवात् वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु लोवे मनाप्रिये इत्यमरः]। अर्थान्तर- न्यासानुप्राणितः प्रेयोऽलङ्कारः तदुक्तं दण्डिना प्रेयः प्रियतरा- ख्यानमिति। एतत् श्राद्ये पादत्रये .चतुर्थपादस्थेन अर्थान्तर- न्यामेन उपजोवितमिति सुव्यक्तमेतत् ॥ ६ ॥ * इत्याश्वासादभिमतविधी कामये त्वां नियोक्तुम् । न्यतः साधीयसि सफलतामर्थभारो हि धत्ते ॥ उद्धवसन्देशः बताठ दुःखानी शरणमवला त्वां गतवती । न भिचा संबपच्छे व्रजति हि कदाचिदफलताम् ॥ सदूतः || ·मेघदूतम् x सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत् पयोद प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाहोद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधीत हा ॥ ७ ॥ त्वामारूढ़ पवनपदवोमुगृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसत्यः । सन्तप्तानामिति । हे पयोद ! त्वं सन्तप्तानामातपेन वा प्रवासविरहेण वा संज्चरितानाम् [सन्तापः संज्वरः समावित्य- मरः] । शरणं पयोदानेन प्रातपखिन्नानां प्रोषितानां स्वस्थान- प्रेरणया च रक्षकोऽसि [शरणं ग्रहरक्षित्रोरित्यमरः] । तत् तस्मात् कारणात् धनपतेः कुवेरस्य क्रोधेन विश्लेषितस्य प्रियया वियोजितस्य मे मम सन्देशं वाती प्रियायाः हर प्रियां प्रति नय इत्यर्थः [सम्बन्धमामान्ये षष्ठों । सन्देशहरणेन आवयोः सन्तापं मुद इत्यर्थः । कुत्र स्थाने मा स्थिता तत्स्थानस्य वा किं व्यावर्तक तबाह गन्तव्येति बहिवं बाह्यम् [बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेत्यण] । बाहो उद्याने स्थितस्य हरस्य शिरसि या चन्द्रिका तया धौतानि निर्मलानि हाणि धनिकभवनानि यस्यां मा तथोक्ता [हादि धनिनां वास इत्यमरः] । अनेन व्यावर्त्तकमुक्तम् अलका नाम अलका इति प्रसिद्धा यक्षेश्वरा वमतिः स्थानं ते तव मन्तव्या त्वया गन्तव्या इत्यर्थः कित्यानां कर्तरि वेति षष्ठी ॥७॥ मद स्थितखते पथिकाननाजमाचासनम् प्राणिक ·पूर्वमेघः । का सनद्धे विरदविधुरा त्वय्युपेशेत जायां न स्यादन्योऽप्यमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥८॥ मन्दं मन्दं मुदति पवनश्चानुकूला यथा त्वां वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः । फलम् इत्याह वामिति। पवनपदवीम् श्राकांशम् पारूढ़ बां पन्थानं गच्छन्ति ते पथिकाः [पथः कन्निति कन्प्रत्ययः । तेषां वनिताः प्रोषितभर्टकाः प्रत्ययात् प्रियागमनविश्वासात् [प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुस्वित्यमरः] । श्राश्वसत्यो विश्व- सिताः [श्वसिधातोः शचन्तात् उगितश्चेति ङोप्] तथा उद्नुहो- तालकान्ताः दृष्टिप्रसारार्थम् उन्नमय्य धृतालकायाः सत्यः. प्रेक्षिय्यन्ते अत्युत्कण्ठतया द्रक्ष्यन्ति इत्यर्थः तथाहि बयि सन्नद्धे.. व्याहते मति विरहेण विधुरां विवशां जायां कः उपेक्षेत न कोऽपि इत्यर्थः अन्योऽपि मद्यतिरिक्तोऽपि यो जनः अहमिव पराधीनवृत्तिः परायसजीवको न स्यात् खतन्त्रस्तु न कोऽपि . उपेक्षेत दूति भावः । अर्थान्तरन्यासः ॥ ८ ॥ निमित्यान्यपि ते.शुभानि दृश्यन्ते इत्याह मन्दं मन्दमिति । अनुकूल: पवनो वायु: त्वां मन्दं मन्दम् अतिमंन्दमित्यर्थः चित्र कथञ्चित् वीमायामेव विरुक्निनिर्बाह्या प्रकारे गुणवचनस्य इत्येत- दाश्रयणे तु कर्मधारयवहावे मुबलुकि मन्दमन्दमिति स्यात् • चातकले सग़र्वः इति वा पाठः । चातकलायरधरिति वा पाठः ।

·. १३ मेघदूतम् । गर्भाधानक्षणपरिचयानूनमाबद्दमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं वलाकाः॥ ८ ॥ तदेवाइ वामनः मन्दं मन्दमित्यत्राप्रफारार्थ विर्भाव इति] । यथा सदृशं भाविफानुरूपम् इत्यर्थः [यथा मादृश्ययोग्यत्व- वोमाखार्थानतिक्रमे इति यादवः] । नुदति प्रेरयति अयं मगन्धः मगर्वः सम्बन्धी दूति केचित् गन्धो गन्धक श्रामोद लेश सम्बन्ध- गर्वयोरिति विश्वः। ते तव वामा वामभागस्थः [वामस्तु वक्र रम्ये 'स्थात् सव्ये वामगतेऽपि चेति शब्दार्णवे] । चातकः पति- विशेषश्च मधुरं श्राव्यं नदति व्याहरति इदं निमित्तइयं वर्तते वर्त्तिव्यते च अपरं निमित्तम् इत्याह गर्भति गर्भ: कुक्षिस्थो जन्तुः [गर्भोऽपकारके नौ सुते पनसकण्टके। कुक्षौ कुक्षिस्थजन्ती चेति यादवः]। तस्य श्राधानम् उत्पादनं तदेव क्षण: उत्सवः सुखहेतुत्वादिति भावः [निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः 'क्षण इत्यमरः । तम्मिन् परिचयात् अभ्यासात् हेतोः खे व्योवि श्राबवमाला: गर्भाधानसुखार्थ त्वत्ममोपे बद्धपतयः इत्यर्थः '[उनञ्च कर्णदये गर्भ वलाका दधतेऽभ्रयोगावांके निबद्धावलयः समन्तादिति बलाका: वकाङ्गनाः नयनसुभगं दृष्टिप्रियं भवन्तं ननं सत्यं सेविष्यन्ते। अनुकूलमारतचातकशब्दितवलाकादर्शनानां शुभसूचकत्वं शकुनशाखे दृष्टं वतू विस्तरभयान अलेखि ॥ ८ ॥ * गर्भाधानक्षमपरिचयम् इति वा पाठः । गर्भाधानस्थिरपरिचयम् इति वा पाठ ·पूर्वमेधः । १३ अतएव ताचावण्य दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्राटजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो.ह्यङ्गनानां सद्ययाति प्रणयिं हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि * ॥१०॥ न च तस्या नाशात् व्रतस्खलनादा निरर्थकस्वत्प्रयास इत्याह ताञ्चेति। हे मेघ! दिवसानाम् अवशिष्ठदिनानां गणनायां संख्याने तत्पराम् श्रासनाम् [तत्परे प्रमितासक्तावित्यमरः । अव्यापन्नाम् अमृतां शापावसाने मदागमनप्रत्याशया जीवन्तीम् इत्यर्थः एकः पतिर्यस्याः मा एकपत्नी तां पतिव्रताम् इत्यर्थः [नित्यं सपत्न्यादिग्विति डीए नकारश्च] । भ्रातुः मे जायां भाजायां मानवत् निःशङ्कं दर्शनोयाम् इत्याशयः तां मप्रियाम् अविहतगतिः अविच्छिन्नगतिः । सन् अवश्यं द्रक्ष्यसि च पालोक- यिष्यसे च। तथाहि आशातिहष्णा [आशा दिगतिवष्णयोरिति यादवः] । बध्यतेऽनेन इति बन्धः बन्धनं वृन्तमिति यावत् पाशा एव वन्धः अाशाबन्धः कर्ता, प्रणयि प्रेमयुक्तम् अत एव कुसुमसदृशं सुकुमारमित्यर्थः अत एव विप्रयोगे विरहे सद्यःपाति मद्यो- भ्रंशनशीलमङ्गनानां हृदयं जीवितम् [हदयं जीविते चित्ते इति शब्दार्णवे] । प्रायसः प्रायेण रणद्धि प्रतिबधाति । अर्था- न्तरन्यासः ॥ १० ॥ * बाशापाशः सखिः नवनवैकुर्वती प्राणबन्धम् । उइवसन्देशः॥८i + मालगतिया।

·. मेघदूतम् । t कन्तुं यच्च प्रभवति महीमुछिलीन्ध्रामबन्ध्यां • तच्छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोत्काः ।। आ कैलासादिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसा सहायाः ॥११॥ सम्प्रति महायसम्पत्तिश्चास्ति इत्याह कर्तुमिति। यत् गर्जितं कर्त महोम् उच्छिलोभाम् उद्भूतकन्दलिकाम् [कन्दल्याञ्च शिलीन्धा स्यादिति शब्दार्णवे] । अत एव अबन्ध्यां सफलां कर्नु प्रभवति शक्रोति गिलोधाणं भाविशस्यसम्पत्तिसूचकत्वात् इति भावः तदुकं निमित्तनिदाने कालाधयोगादुदिताः शिलान्धाः सम्पनशस्यां कथयन्ति धात्रीमिति । तत् श्रवणसुखगं श्रोत्रसुखं लोकसेति शेषः ते तव गर्जितं श्रुत्वा मानसत्काः मानसे मरसि उन्मनसः उत्सुकाः इति यावत् [उत्क उन्मना इति निपातात्माधु]। कालान्तरे मानसस्य हिमदुष्टत्वात् हिमस्य च इंसानां रोगहेतुत्वात् अन्यत्र गता इंसाः पुनर्वर्षासु मानस- मेव गच्छन्तीति प्रसिद्धिः विसकिसलयानां मृणालाग्राण हेदैः शकलेः पाथेयवन्तः पथि साधु पाथेयं पथि भोज्यम् पिथ्यतिथिवसतिखपतेर्डन]। तदन्तः मृणालाग्रशकलसम्बसवन्तः - * उच्छिलीन्धातपत्रामिति पाठान्तरम् । हिंसपंक्तिरपि नाथ सम्पति प्रस्थिता वियति मानसं पति । घट- कर ॥६॥ + वंजाइकाः बीचमनोहरखनाः। ऋतुसंहार-वर्षवर्धना || || ·पूर्वमेधः । १५ आपृच्छख प्रियसखममुतुङ्गमालिङ्ग्य शैलं वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरविसं मेखलासु। काले काले भवति भवनो यस्य संयोगमेत्य स्नेहयक्तिचिरविरह मुञ्चतो. वाध्यमुष्णम् ॥१२॥ । इत्यर्थः राजहंसाः इंसविशेषाः [राजईमास्तु ते चचुचरणेलोहितः मिता इत्यमरः]। नभमि व्यो नि भवतः तव ा कैलामात् कैलासपर्यन्तं पदद्दयश्चैतत् महायाः सयात्राः [महायस्तु सयात्रः स्वादिति शब्दार्णवे ]। सम्पत्स्यन्ते भविष्यन्ति ॥ ११ ॥ आपृच्छखेति। प्रियं सखायं प्रियमखम् [राजाहःसखिभ्य- टजिति समासान्तः]। तुङ्गम् उन्नतं पुंसां वन्धः सुराराधनीयः रघुपतिपदैः रामपादन्यासैः मेखलासु कटकेषु [अथ मेखला । श्रोणिस्थानेऽट्रिकटके कटिबन्धेभबन्धने इति यादवः]। अद्वितं चिहितम् इत्थं सखित्वात् महत्त्वात् पवित्रत्वाच सम्भावनाईम् अमुं शैलं चित्रकूटाट्रिमालिङ्ग्यापच्छख माधो यामीति प्राम- न्त्रणेन सभाजय [आमन्त्रणसभाजने । श्रापच्छममित्यमरः । पाङि नुप्रच्छोरित्यात्मनेपदम्। सखित्वं निर्वाहयति काले इति काले काले प्रतिपादृट्कालं महत्ममागमनकालञ्च कालशब्देन उच्यते [वीमायां विरुक्तिः । भवतः योगं सम्पर्कम् एत्य चिर- विरहजम् उष्णं वाष्यम् उमाणं नेचजलञ्च विाष्पो नेत्रजलोभण-. रिति विश्वः] । मञ्चतो यस्य शैलस्य सेहव्यक्तिः प्रेमाविर्भावो ; ”rihoito: Library । Otto.ro ·२६ मेघदूतम् । मागं तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं * सन्देशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् । खिन्नःखिनः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयःस्रोतसाच्चोपयुज्य ॥१३॥ भवति स्निग्धानां हि चिरविरहमङ्गतानां वाष्पपातो भवति इति भावः ॥ १२ ॥ सम्प्रति तस्यं मार्ग कथयति मार्गमिति । हे जलद तावत् ददानी कथयतो मत्तः इति शेषः त्वत्प्रयाणस्य अनुरूपम् अनुकूल मार्गम् अध्वानम् [मार्गो मृगपदे मासि मौम्यर्वेऽन्वेषणेऽध्वनीति यादवः] । श्टण तदनु मार्गश्रवणानन्तरं श्रोत्राभ्यां पेयं पानाईम् अतिटष्णया श्रोतव्यम् इत्यर्थः पेयग्रहणात् सन्देशस्य अमृतमाम्यं गम्यते मे सन्देशं वाचिकम् [सन्देशवाक् वाचिकं स्थादित्यमरः] । श्रीव्यमि यत्र मार्गे खिनः खिन्नः अभीनणं होनबलः सन् [नित्यवीमयोरिति नित्यार्थे विर्भावः । शिखरिषु पर्वतेषु पदं न्यस्य निक्षिप्य पुनर्बललाभार्थ क्वचित् विश्रम्य इत्यर्थः चीण: क्षीणः अभी हां कृशाङ्गः सन् [अत्रापि चदन्नत्वात्पूर्ववत् द्विरुतिः] । सोतसां परिलघु गुरुत्वदोषरहितम् उपलास्फालनखेदितत्वात् पथ्यम् इत्यर्थः [तथा च बाहटः उपलास्कालनक्षेपविच्छेदः खेदितोदकाः। हिमवन्मलग्रोद्भूताः पथ्या नद्यो भवन्त्यमूरिति] । - * त्वत्प्रयाणानुकूलम् । इति वा पाठः

·पर्वमेघः ।
१०
अद्रः श्टङ्गं हरति पवनः * किंखिदित्युन्मुखीभि-
दृष्टोत्साहः । चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः ।।
स्थानादस्मात्मरमनिचुलादुत्पतोदड मुखः खं
दिङ्नागाना पैथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान्॥१४॥
पयः पानोयम् उपयुज्य शरीरपोषणार्थम् अभ्यवहत्य च गन्तासि
गमिष्यसि [गमेलट] ॥ १३ ॥
अरिति। पवनो वायुः अनेः चित्रकूटस्थ टङ्ग 'हरति
किंखित् [किंखिच्छब्दो वितर्कार्थे चादिषु पठितः। इति
शङ्कया उन्मुखीभिः उन्नतमुखीभिः (खाङ्गाचोपसर्जनादस-
योगोपधादिति डोप्]। मुग्धाभिः मूढाभिः [मुग्धः सुन्दर-
मूढ़योरित्यमरः । सिद्धानां देवयोनिविशेषाणाम् अङ्गनाभिः
चकितचकितं चकितप्रकारं यथा तथा [प्रकारे गुणवचनस्येति
विर्भावः] । दृष्टोत्साहः दृष्टोद्योग: सन् सरसाः आर्द्राः निचुलाः
स्थलवेतसाः यस्मिन् तस्मात् [वानोरे कविभेदे स्यानिचुलः स्थल-
वेतसे इति शब्दार्णवे] । अस्मात् स्थानात श्राश्रमात् पथि नभोमार्गे
दिङ्नागानां दिग्गजानां स्थूलाः ये हस्ताः कराः तेषाम् अवलेपान्
आक्षेपान् परिहरन् इतो नक्षत्रभेदे स्थान्करेभकरयोरपीति
विश्वः] । उदमुखः सन् अलकायाः उदीच्यत्वात् इत्याशयः खम्
श्राकाशम् उत्पत उइच्छ। अत्र इदमपि अर्थान्तरं ध्वनयति
* बड़े पट वहति पवनः इति वा पाठः |
+ दृष्टोछायः इति वा पाठः।
+ पश्यन्तीना चकितचकित-
- उद्धवसन्देशः ॥ १२॥

·१७ मेघदूतम् । रत्नच्चायांव्यतिकर व प्रेच्यमेतत्पुरस्ता इल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितराकान्तिमापत्स्यते * ते वणेव स्फुरितरुचिना गोपवेशस्य विष्णेः । ॥१५॥ रसिको निचुलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः परा- पादितानां कालिदासप्रबन्धदूषणानां परिहर्ता यस्मिन् स्थाने तस्मात् स्थानात् उदङ्मुखो निर्दोषत्वात् उन्नतमुखः सन् पथि सारखतमार्ग दिड्नागानी पूजायां बहुवचनम् दिङ्नागाचार्य्यस्य कालिदासप्रतिपक्षस्य इस्तावलेपान् हस्तविन्यासपूर्वकाणि दूष- णानि परिहरन् [अवलेपस्तु गा स्यालेपने दूषणेऽपि चेति विश्व] । अनेः अद्रिकल्पस्य दिङ्नागाचार्य्यस्य टङ्ग प्राधान्यम् [श्टङ्ग प्राधान्यमान्चोश्चेत्यमरः] । हरतोति हेतुना सिद्धः सारखतसिद्धः महाकविभिः अङ्गनाभिश्च दृष्टोत्माहः सन् खम् उत्पत उच्चैर्भव इति स्वप्रबन्धम् श्रात्मानं वा प्रति कवेरुतिरिति। संसर्गतो दोषगुणा भवन्तीत्येतन्मृषा येन जलाशयेऽपि। स्थित्वानुकूलं निचुलश्चलन्तमात्मानमारक्षति सिन्धुवेगात् इत्येततलोकनिर्मा- णात् तस्य कवेर्निचुलमंज्ञेति ॥ १४ ॥ रत्नेति । रत्नच्छायानां पद्मरागादिमणिप्रभाण व्यतिकरो * कान्तिमालमरते इति वा पाठः। चन्द्रकचारमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशं । प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरमितमेदुरमुदिरसुवेशम् ॥ गीतगोविन्दः। चक्रशकेशवः ।। ३ ।।

·पूर्वमेघः 1 १६ त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भ्रविलम्मानभिः प्रीतिस्निग्धैर्जनपदबधूलोचनैः पीयमानः *। सद्यः सीत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं किञ्चित्पश्चाद-ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥१६॥ मिश्रणम् दव प्रेक्ष्यं दर्शनीयम् श्राखण्डलस्य इन्द्रस्य एतत् धनु:- खण्डम् एतदिति इस्तेन निर्देशः पुरस्तात् अग्रे वल्मीकाग्रात् वामलूरविवरात् [वामलुरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुनपुंसक- मित्यमरः) प्रभवति प्राविर्भवति येन धनु:खण्डेन ते तव ज्यामं वपुः स्फुरितरुचिना उज्वलकान्तिना वहेण पिच्छेन [पिच्छवई 'नपुंसके इत्यमरः] । गोपवेशस्य विष्णः गोपालस्य कृष्णस्य श्याम वपुरिव अतितरां कान्तिं शोभाम् श्रापत्स्यते ॥ १५ ॥ वयोति । कृषः हलकर्मण: फलं शस्यं लयि [अधिकरण- विवक्षायां सप्तमो]। श्रायत्तम् अधीनम् [श्रधीनो निन्न श्रायत्त इत्यमरः] । इति हेतोः प्रीत्या स्निग्धः कृत्रिमप्रेमाः इत्यर्थः । भूविलासानां भूविकाराणम् अनभिज्ञैः पामरत्वादिति शेषः । जनपदबधूनां पल्लोयोषितां लोचनैः पीयमानः सादरं वीक्ष्यमाणः मन् मालं मालाख्यं क्षेत्र शैलप्रायम् उन्नतं स्थलम् [मालमुन्नत- -अमु युवानम् । दृशा पपुस्ताः सदृशः समस्ताः। नैषधचरितम् । ८।१। चक्र शक्रादि नेत्राणां स्मरः पीतनलनियांम् । नैषधचरितम् ।१७१८ तमेकदृश्यं नयनः पिबन्यो । कुमारसम्भवम् । ७ । ६७ । ब्रजलघुगतिः किञ्चिदेवोत्तरेण इति प्रवलयगति भूय एवोत्तरेण इति वा पाठः। ।

·२० मेघदृतम् । साधु मूभी ८ त्वामासा प्रशमितवनोपप्लंवं वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः । न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ने मिन्ने भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चै॥ १७ ॥ भूतलमित्युत्पलः]। सद्यः तत्कालमेव मोरैः हलैः उत्कषणेन कर्षणेन सुरभि घ्राणतर्पणं यथा तथा आरुह्य तत्र अभिवृष्य इत्यर्थः । [सुरभिर्धाणतर्पण इत्यमरः] । किञ्चित् पश्चात् लघु- गतिः तत्र निर्वृष्टत्वात् क्षिप्रगमनः सन् [लघु क्षिप्रमरं द्रुत मित्यमरः] । भूयः पुनरपि उत्तरेणैव उत्तरमार्गेणैव ब्रज गच्छ। [प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति बतीया । यथा कश्चित् बहुवल्लभः पतिः कुत्रचित् क्षेत्रे कलत्रे गूढ़ विहत्य क्षेत्र शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोरिति विश्वः] । दाक्षिण्यभङ्गभयात् नीचमार्गेण निर्गत्य पुनः सर्वाध्यक्ष सञ्चरति तददिति ध्वनिः ॥ १६ ॥ वामिति । अाम्राः चताः कूटेषु शिखरेषु यस्य सः श्रावकूटो नाम सानुमान् पर्वतः [अाम्रश्च तेर रमालऽसाविति कृटोऽखी शिखरं टङ्गमिति च अमरः] | आसारो धाराष्टिः [धारामम्यात श्रासार इत्यमरः । तेन प्रशमितो वनोपलवो दावाग्निर्येन तं कृतोपकारम् इत्यर्थः श्रध्वश्रमेण परिगतं व्याप्तं त्वां साधु सम्यक् मूर्धा वक्षति वोढा (वहेलृट्] । तथाहि क्षुद्रः कृपणोपि [क्षुट्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसे इति यादवः] । संश्रयाय संश्रयणाय मित्र सुहदि [अथ मित्र सखा सुहदित्यमरः]। प्राप्ते भागते सति प्रथमसुकतापेक्षया पूर्वापकारपOलोचनया विमुखो न भवति ·पब्बेमघः । २१ । छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाने- स्वाय्यारूढे शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवर्णे। नूनं यास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डः ॥१८॥ यः तथा तेन प्रकारेण उच्चैः उन्नतः सः पाम्रकूटः किं पुनः विमुखो न भवतीति किमु वक्तव्यम् इत्यर्थः । एतेन प्रथमावसथे सौख्य- लाभात् ते कार्यमिद्धिरस्तीति सूचितम्. तदुक्तं निमित्तनिदाने प्रथमावसथे यस्य मोख्य तस्याखिलेऽध्वनि । शिवं भवति यात्रा- यामन्यथा त्वाभं ध्रुवमिति ॥ १७ ॥ छन्नेति । हे मेघ परिणतः परिपक्कैः फलैः द्योतन्ते इति तथोक्तैः प्राषाढे बनचूताः फलन्ति पच्यन्ते च मेघवातेन इत्याशयः काननादैः वनचूतैः छन्नोपान्तः श्रावृतपार्श्व: अचलः कूटाद्रिः स्निग्धवेणीमवणे महणकेशबन्धच्छाये ग्यामवणे इत्यर्थः (वेणी तु केशबन्धे जलस्ताविति यादवः । त्वयि शिखरं टङ्गम् प्रारूढे सति [सस्य च भावेन भावलक्षणमिति सप्तमि ] । मध्ये श्यामः शेषे मध्यात् अन्यत्र विस्तारै परितः पाण्डुः हरिणः [इरिणः पाण्डरः पाण्डु रित्यमरः । भुवः स्तनः इव श्रमर- मिथुनानां खेचराणम् इति भावः प्रेक्षणीयां दर्शनोयाम् अवस्था नूनं यास्यति । मिथुनग्रहणं कामिनामेव ' स्तनत्वेन उत्प्रेक्षा सम्भवतीति कृतम् । यथा परिश्रान्तः कश्चित् कामी कामिनीनां कुचकलशे विश्रान्तः सन् खपिति तदत् भवानपि भुवो नायि: कायाः स्तने इति ध्वनिः ॥१८॥ श्राम- ·२२ मेघदूतम् । स्थित्वा पस्मिन् वनचरबधभुक्तकुम्ने महत तोयोत्सर्गततरगतिः * तत्परं वर्त्म नीर्णः । रेवा द्रक्ष्यस्युपल्लविषम विन्ध्यपारे विशीणी भक्तिच्छदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १८ ॥ स्थित्वेति. हे मेघ वने चरन्ति इति वनचराः [तत्पुरुषे कृति बहुलमिति बहुलग्रहणामुग् भवति । तेषां बधूभिः भुताः कुञाः लताग्रहाः यत्र तम्मिन् [निकुञ्जकुञ्जौ वा लोवे लतादि- पिहितोदरे इत्यमरः । तत्र ते नयनविनीदीऽस्ति इत्यर्थः तस्मिन् श्रामकूटे मुहर्तम् अल्पकालं नतु चिरं खकार्याविरोधात् इति भावः [मुहर्तमल्पकाले स्थाइटिकादितयेऽपि चेति शब्दार्णवे] । स्थित्वा विश्रम्य तोयोत्सर्गेण त्वामासारेत्युक्तवर्षणेन द्रततरगतिः लाघवात् हेतोः प्रतिक्षिप्रगमनः सन् तस्मात् श्रायकूटात् परम् अनन्तरं तत्परं वन मार्ग: तीर्ण: 'प्रतिकान्तः उपलैः पाषाणे: विषमे विन्धस्य अद्रः पादे प्रत्यन्तपर्वते (पादाः प्रत्यन्तपर्वता इत्यमरः । विशीर्ण समन्तता विसगराम् एतेन कस्याश्चित् कामुक्याः प्रियतमचरणपातोऽपि ध्वन्यते रेवां नर्मदाम् रेवा तु नर्मदा समोङ्गवा मेखलकन्यकेत्यमरः] । गजस्य अङ्ग शरीरे भक्तयो रचनाः रेखा इति यावत् [भकिनिषेवणे भागे रचनायामिति शब्दार्णवे] । तामां केदैः भङ्गिभिः विरचितां A . तोयोत्सर्गालतरगतिः इति वा पाठः ।

·पूर्वमेघः । २३ सस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैवामितं वान्तवृष्टि- जम्बकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः। अन्तःसारं धन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सा भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥२०॥ भूतिं ग्रङ्गारमिव भसितमिव वा (भूतिर्मातङ्गश्टङ्गारे जातो भस्मनि सम्पदोति विश्वः ] | द्रक्ष्यसि अयमपि महांस्ते नयन- कौतुकलाभ इति भावः ॥ १८ ॥ तस्या इति । हे मेघ वान्तवृष्टि: उगीर्णवर्षः सन् कृतवमनश्च व्यंज्यते तितः सुगन्धिभिः तिकरसवद्भिश्च [तिको रसे सुगन्धौ चेति विश्वः] । वनगजमदैः वामितं सुरिभितं भावितञ्च हिम- वहिन्ध्यमलया गजानां प्रभवाः इति विन्ध्यस्य गजप्रभवतत्वादिति भावः जम्बूकुञ्जैः प्रतिहतरयं प्रतिबद्धवेगं सुखपेयम् इत्यर्थः एतेन लघुत्वं कषायभावना च व्यज्यते तस्याः रेवाया तोयम् श्रादाय गच्छेः ब्रज। हे घन मेघ अन्तः सारो बलं यस्य तं त्वाम् अनिलः आकाशवायुः शरीरस्थश्च गम्यते तुलयितुं न शक्ष्यति शको न भविष्यति तथाहि रिक्तंः अन्तःमारशन्यः सर्वोऽपि लघुः भवति प्रकम्पो भवति इत्यर्थः पूर्णता सारवत्ता गौरवाय प्रकम्प्यलाय भवति इत्यर्थः। अयमत्र ध्वनिः श्रादौ वमनशोधितस्य पुंसः पश्चात् भशोषणय लघुतिनकषायामुपानात् लब्धबलस्य वात- प्रकोपो नस्यादिति यथाह वाहटः कषायाश्चाहिमास्तस्य विशद्धौ लेमणो हिताः। किम तिकाः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः।

·२४ मेघदूतम् । नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केशरैरर्द्धरूलै- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दनोद्यानुकच्छम् । जगध्यारण्येष्वधिकसुरभिं गन्यमाघ्राय चोयाः सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥२१॥ कृतशुद्धेः क्रमात्पीतपेयादेः पथ्यभोजिनः । वातादिभिर्न बाधा स्यादिन्द्रियैरिव योगिन इंति ॥ २०॥ नीपमिति । सारङ्गाः मतङ्गजाः कुरङ्गाः वा [सारङ्गयातके भृङ्ग कुरङ्गे च मतङ्गजे इति विश्वः]। अई ढेः एकदेशो इतेः केशरैः किचल्वीः हरितं पालाशवर्णम् [पालाशो हरितो हरि- दित्यमरः]। कपिणं श्याववर्णम् [श्यावः स्यात्कपिश इत्यमरः] । हरितं च तत् कपिशं च हरितकपिशम् वर्णा वर्णनेति समामः] । नीपं स्थलकदम्बकुसुमम् [अथ स्थलकदम्बके । नीपः स्यादिति शब्दार्णवे । दृष्ट्वा मंप्रेक्ष्य विदित्वा इति यावत् तथा कच्छेषु अनूपेषु अनुकच्छम् [अव्ययं विभक्तीत्यादिना विभक्त्यर्थेऽव्ययी- भावः। जलप्रायमनूपं स्यात् पुंमि कच्छस्तथाविध इत्यमरः] । आविर्भूताः प्रथमाः प्रथमोत्पन्नाः मुकुला: यामां ता: कन्दली. भूमिकदलीः (द्रोणपर्ण स्निग्धकन्दा कन्दली भूकदल्यपीति शब्दार्णवे] । जग्ध्वा भक्षयित्वा [श्रदो जग्धिरिति जम्ध्यादेशः] । अरण्येषु अधिकसुरभिम् अतिघ्राणतर्पणम् दिग्धारण्येष्विति पाठे नवजलमुचः इति वा पाठः ।

·पबमधः ।
अम्भोविन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान् वीक्ष्यमाणाः
श्रेणोभूना परिगणन्या निर्दिशन्तो वलाकाः ।
त्वामासाद्य खनितरामये मानयिष्यन्ति सिद्धाः
साकम्पानि प्रियसहचरोसम्ममालिङ्गितानि * ॥२२॥
दग्धमित्यधिकविशेषणम् अर्थवशात् , कन्दलीञ्च दृष्टुत्यन्वयो
द्रष्टव्यः । उर्व्याः भूमेः गन्धम् आघ्राय जललवमुची मेघस्य ते
तव मार्ग सूचयिष्यन्ति अनुमापयिष्यन्ति । यत्र यत्र दृष्टिकार्य
नोपकुसुमादिकं दृश्यते तत्र तत्र त्वया दृष्टमित्यनुमीयते
दूत्यर्थः ॥ २१ ॥
अम्भवति । प्रक्षिप्तमपि व्याख्यायते । अम्भोविन्दूनां वर्षोंदवि-
न्दूनां ग्रहणे सर्व महापतितमम्बु न चानकस्य हितमिति शास्त्रात्
भूस्पृष्टादकस्य तेषां रोगहेतुत्वादन्तराले एव खोकारे चतुरांश्चा-
तकान् वीक्ष्यमाणाः कौतुकात् पश्यन्तः श्रेणोभताः बद्धपङ्गोः ।
अभूततद्भावेचिः] वलाकाः वकपकोः परिगणनया एका वे तिस
इति संख्यानेन निर्दिशन्तो हस्तेन दर्शयन्तः मिद्धाः स्तनितममये
त्वर्जितकाले मात्कम्पानि उत्कम्पपूर्वकाणि प्रियसहचरोणं
सम्भमेणलिङ्गितानि श्रांसाद्य स्वयं ग्रहणलेषसुखमनुभूयेत्यर्थः।
त्वां मानयिष्यन्ति त्वनिमित्तत्वात् सुखलाभस्येति भावः ॥ २२ ॥
.
* सपदि वारिधरारवभीरवः । प्रणयिनः परिरथुमथाङ्गाना
ववलिरे वलिरेचितमध्यमाः । शिशुपालवधम् ॥ ६॥३८॥

·मेघदृतम् ।
उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थ यियासोः
कालक्षेपं ककुभसुरभी पर्वते पर्वते ते ।
जापाङ्गै सजलनयनैः खागतोकृत्य केकाः
प्रत्युद्यातः कथमपि भवान गन्तुमा व्यवस्येत् ॥२३॥
उत्पश्यामीति । हे सखे मेघ मत्प्रियार्थं यथा तथा द्रुतं
क्षिप्रम् [लघु क्षिप्रमरं द्रतमित्यमरः] । यियासोः यातुमिच्छोरपि
[याते: सन्नन्तादप्रत्ययः । ते तव ककुभैः कुटजकुसुमैः सुरभौ
Kगन्धिनि [ककुभः कुटजेऽर्जु ने दूति शब्दार्णवे]। पर्वते पर्वते
प्रतिपनतम् [वोभायां विरुनिः]। कालक्षेपं कालविलम्बम्
[क्षेपो विलम्ब निन्दायामिति विश्वः । उत्पश्यामि उत्प्रेक्षे।
विलम्ब हेतुं दर्शयन् श्रागमनं प्रार्थयते शक्नोति । सजलानि
मानन्दवाष्पाणि नयनानि येषां तैः एक्लापाङ्गः मसूरैः [मयूरो
वहिणो वीं शतापाङ्गः शिखाबल इति यादवः]। केकाः स्ववाणोः
केका वाणे मयूरस्येत्यमरः] । खागतीकृत्य खागतवचनोकृत्य
प्रत्युद्यातः प्रत्युक्तः कृतातिथ्यः इत्यर्थः भवान् कथमपि यथा-
कथञ्चित् अरु गन्तुं व्यवस्येत् उद्युञ्जीत [प्रार्थने लिङ् ।
शेके प्रथम इति प्रथमपुरुष: शेषश्चायं भवच्छब्दो युभदरूच्छब्द-
व्यतिरेकात्। स्वागतीकृत्य केकाः इत्यत्र केकासु ारोप्य-
माणस्य खागतवचनस्थ प्रातप्रत्यगमनोपयोगात् परिणमा-
लङ्कारः तदुक्रम् अलारसर्वखे प्रारोप्यमाणस्य प्रक्षतोपयोगित्वे
परिणाम इति ॥ २२ ॥

·पूर्वमेधः । २७ पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः . नीडारम्भैहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः । त्वय्यासन्न परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः । सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशाणाः ॥ २४॥ पाण्डुच्छायेति। हे मेघ बयि आसन्ने मनिलष्टे मति दशार्णः नाम जनपदाः सूचिभिन्नैः सूचिषु मुकुलायेषु भिन्नैः विकसितैः [मुकुलाग्रेषु सूचिः स्यादिति शब्दार्णवे। केतकैः केतकीकुसुमैः पाण्डुच्छायाः हरिणवर्णाः उपवनानां वृतयः कण्टकशाखावरणाः येषु ते तथोकाः [प्राकारो वरणः साल: प्राचीरं प्रान्तता वृति- रित्यमरः । तथा ग्टहवलिभुजां काकादिग्रामपक्षिणं नीड़ारम्भः कुलायनिर्माणै: [कुलायो नीड़मस्त्रियामित्यमरः । चित्यायाः इमानि चैत्यानि रथ्यावृक्षाः [चैत्यमायतने बुद्धवन्ये चोद्देशपादपे इति विश्वः । अाकुलानि सङ्कीर्णानि ग्रामेषु चैत्यानि येषु ते तथोक्काः तथा परिणतः पक्कैः फलैः म्यामानि यानि जम्बूवनानि तैः अन्ताः रम्याः [मृताववमिते रम्ये समाप्तावन्त दुय्यते इति शब्दार्णवे] । तथा कतिपयेषु एव दिनेष्टु स्थायिनो हंसाः येषु ते तथोका; एवंविधाः सम्फत्स्यन्ते भविष्यन्ति । [ोटायुवतिस्तोक- कतिपयेत्यादिना कतिपयशब्दस्योत्तरपदत्वेऽपि न तच्छब्दस्योत्तर त्वमस्ति अस्य शास्त्रस्य प्रायिकत्वात् ॥ २४ ॥ . * प्रतिभान्त्यद्य वनानि केतकानाम् । घटकर्यरः ॥ १५ ॥ + फलपरिणतिश्यामजम्बूवनान्ताः । इति वा पाठः ॥

·विघदूतम् तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानों गत्वा सद्यः फलमविकलं * कामुकत्वस्य लब्धा । तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि/खादु यस्मात् । समूभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोमि ॥२५॥ तेषामिति । दिक्षु प्रथितं प्रसिद्धं विदिशा इति लक्षणं नामधेयं यस्याः ताम् [लक्षणं नाम्नि चिने चेति विश्वः । तेषां दशार्णनां सम्बन्धिनों धीयन्तेऽस्वामिति धानी [कालाधिकरणयो- क्षेति ल्युट]। राज्ञां धानी राजधानी [कृद्योगलक्षण षष्ठी समस्थत इति वक्तव्यात् समासः] । तां प्रधाननगरीम् [प्रधान- नगरो राज्ञां राजधानीति कथ्यते इति शब्दार्णवे।] गत्वा प्राप्य सद्यः कामुकत्वस्य विलासितायाः [विलामी कामुकः कामी स्त्रोपरो रतिलम्पट इति शब्दार्णवे। ] अविकलं समग्रं फलं प्रयोजनं लब्धा लभ्यते त्वया इति शेषः [ कर्मणि लुट् ] । कुतः यस्मात् कारणात् स्वादु मधुरं चलाः जर्मयो यस्य तत् चलोर्मि तरङ्गितं वेत्रवत्याः नाम नद्याः पय: मभूभङ्ग भ्रूकुटियुक्तं दशन- पीड़या इति भावः मुखम् इव अधरम् इव इत्यर्थः तीरोपान्ते फलमतिमहत् । इति वा पाठः । 1 खादुयुक्तं इति वा पाठः । + तस्य च राज्ञः कलिकालभयपुञ्जीभूतकृतयुगानुकारिणी त्रिभु- वनप्रसवभूमिरिव विस्तीर्णा . सज्जन्मालयविलासिनीकुचतटास्कालन- जज़रितार्मिमालया वेत्रवत्या परिगता विदिशाभिधाना नगरी राज- धान्यासीत् ॥ कादम्बरीपर्बभागः ॥

·पूर्वमधः ।।
२६
नीराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेता-
स्वत्सस्यात् पुलकितमिव प्रौढ़पुष्यैः कदम्बैः * ।
यः पण्यस्लौरतिपरिमलोद्ारिभिनागराणा-
मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिावनानि ॥ २६ ॥
तटप्रान्ते यत् स्तनितं गर्जितं तेन सुभगं यथा. स्तनितशब्देन
मणितमपि ध्वन्यते [ जई मुञ्चलितकण्ठनामिकं हुङ्क्तं स्तनित-
मल्पघोषवदिति लक्षणात् ] पास्यमि [पिवतेलट् ।] कामिना-
मधरावादः सुरतादतिरिच्यते इति भावः ॥ २५ ॥
नोचैरिति । हे मेघ ! तत्र विदिशासमोपे विश्रामः विश्रमः
खेदापनयः [भावार्थे घड्प्रत्ययः। तस्य हेतोः विश्रामकारणत्
विश्रामार्थम् इत्यर्थः [षष्ठो हेतुप्रयोगे इति षष्ठी। विश्रामे-
त्यत्र नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्थानाचमेरिति पाणिनोये वृद्धि-
प्रतिषेधेऽपि विश्रामो वेति चन्द्रव्याकरणे विकल्पेन वृद्धिविधिना-
द्रूपसिद्धिः ।] प्रौढ़पुष्पैः प्रबुद्धकुसुमैः कदम्बः नीपवृक्षैः तत्सम्य-
कौत् तव सङ्गात् पुलकाः अस्य जाताः मुलकितमिव सञ्जातपुलक-
मिव स्थितम् [ तारकादित्वादितच्प्रत्ययः]। नोचैरिति श्राख्या
यस्य तं नोचैराख्यं गिरिम् अधिवसे. गिरौ वसेः इत्यर्थः [उपान्व-
ध्याङ्वस इति कर्मवम्]। यो नोचैर्गिरिः पण्याः क्रेयाः खियः
पण्यस्त्रियः वेश्याः [ वारखी गणिका वेश्या पण्यखो रूपजीविनोति
शब्दार्णवे]। तासां रतिष यः परिमलो गन्धविशेषः [ विमोत्थे
* विसृजेयं सहसैव नीपदेहम् | घटकर्परः ॥ १८ ॥

·मेघदूतम् । विश्रान्तः मन् व्रज वननदीतीरजातानि * सिञ्च- बुद्यानानां नवजन्लकणैथू थिकाजालकानि । गण्डखेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णीपलाना छायादानात् क्षणपरिचितः धुध्यलावोमुखानाम॥२७॥ परिमलो गन्धे जनमनोहरे इत्यमरः] । तम् उहिरन्ति प्रावि- र्भावयन्ति इति तथोक्तानि तैः शिलावेश्मभिः कन्दरैः नागराणं पौराणम् उद्दामानि उत्कटानि यौवनानि प्रथयति प्रकटयति । उत्कटयौवनाः कचित् अनुरकाः वाराङ्गनाः विश्रम्भविहारा काझिण्यो मात्रादिभयात् निशीथसमये कञ्चन विविक्र देशम् प्राश्रित्य रमयन्ति तचात्र बहुलमस्तोति प्रसिद्धिः । उदारशब्दो गौणर्थत्वात् न जुगुप्सावहः प्रत्युत काव्यस्य अति- शोभाकर एव तदुक्तं दण्डिना निताहोर्णवान्तादि गौणवृत्ति- व्यापाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते इति ॥२६॥ विश्रान्त इति । विश्रान्तः सन् तत्र नौगिरौ विनीताध्व- अमः मन् अथ विश्रान्तेरनन्तरं 'वने अरण्ये याः नद्यः तामां तोरेषु जातानि स्वयं रूहानि कृत्रिमाणि इत्यर्थः [नदनदीति पाठे पुमान् स्त्रियेत्येकशेषो दुवोरः] । उद्यानानाम् श्रारामा सम्बन्धीनि यूथिकाजालकानि मागधोंकुमुममुकुलानि [अथ मागधी गणिका यूथिकेत्यमरः। कोरकजालककलिकाकुद्मल- मुकुलानि तुल्यानोति हलायुधः] । नवंजलकणैः सिञ्चन् पार्टी- * नंगनदीतीरजातानि इति वा समीचीनः पाठः ।

·पूर्वमेघः । ३५ . वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशा सौधोद प्रणयविमुखो मारम * भूरुज्जयिन्याः । विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र पौराङ्गनानां लोलापाङ्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वच्चितोऽसि ॥ २८॥ कुर्वन् [अत्र सिञ्चतेराटकरणार्थत्वात् द्रवद्रव्यस्य करणवं यत्र तु क्षरणम् अर्थः तत्र द्रवद्रव्यस्य कर्मत्वम् यथा रेत: मिक्वा कुमारोषु सुखैनिषिञ्चन्तमिवामृतं वचीत्येवमादि। एवं किरती त्यादीनामपि “रजः किरति मारुतः” “अवाकिरन् वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः" इत्यादिवर्थभेदाश्रयणेन रजोलाजादीनां कर्मत्वकरणत्वे गमयितव्ये । तथा गण्डयोः कपोलयोः खेदस्य अप- नयनेन प्रमार्जनेन या रुजा पोडा [भिदादित्वादड्प्रत्ययः] । तया क्लान्तानि सानानि कत्यलानि येषां तेषां पुष्याणि लुनन्तीति पुष्पलाव्यः पुष्पावचायिका खियः [कर्मण्यम्। टिड्- ढाणनित्यादिना ङीप्] | तामां मुखानि तेषां छायायाः श्रना- तपस्य दानात् कान्तिदानञ्च ध्वन्दते [छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमनातप इत्यमरः]। कामुकदर्शनात् कामिनीनां मुख- विकाशो भवति इति भावः क्षणपरिचितः क्षणं संसृष्टः सन् नतु चिरं ब्रज गच्छ ॥ २७ ॥ वक इति । उत्तराशाम् उदीची दिशं प्रति प्रस्थितस्य भवतः पन्थाः उज्जयिनीमार्गः वक्रो यदपि दूरो यद्यपि इत्यर्थः [विन्ध्यात् मा च इति वा समीचीनः पाठः ।

·३६ 'मेघदृतम्। ॥ वोचिसोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चोगुणायाः संसर्पन्त्याः सवलितसुभगं दर्शितावर्ग नाभः । निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरःसन्निपत्य स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २८ उत्तरवाहिन्याः निर्विध्यायाः प्रागभागे कियत्यपि दूरे स्थिता उज्जयिनो उत्तरपथस्तु निर्विध्यायाः पश्चिमे इति वक्रत्वम्] तथापि उज्जयिन्याः विशालानगरस्य [विशालोजयिनी समेत्युत्पलः] । सौधानाम् उत्मङ्गषु उपरिभागेषु प्रणयः परिचयः [प्रणयः स्यात् परिचये याज्ञायां मौहदेपि चेति यादवः] । तस्य विमुखः पराङ्मुखा माम्म भूः न भव इत्यर्थः [स्मोत्तरे लचेति चकारा- दाशीरये लुङ । न मायोगे इत्यडागमप्रतिषेधः] । उन्नयिन्यां विद्युद्दाम्नां विद्युल्लतानां स्फुरितेभ्यः स्फुरणेभ्यः चकितैः भीतैः लोलापाङ्गैः चञ्चलकटाक्षः पौराङ्गनानां लोचनैः न रमसे यदि तईि व वञ्चितः प्रतारितः असि जन्मवैफल्य भवेत् इत्यर्थः ॥ २८ ॥ सम्पत्यन्जयिनों गच्छतस्तस्य मध्यमार्ग निर्विन्धधासम्बन्धमाइ वीचीति। हे सखे पथि उज्जयिनोपथे वीचिक्षोभेण तरङ्ग- चलनेन स्तनिताना मुखराणाम् [कर्तरि का] । विहगानां इंसानां श्रेणि: पङ्किरेव काञ्चीगुणो यस्याः तस्याः स्खलितेन उपलवल- नेन मदस्खलितेन च सुभगं यथा तथा संसर्पन्याः प्रवहन्याः गच्छन्त्याश्च तथा दर्शिता प्रकरिता आवतः अम्भमां भ्रम एव ·पूर्वमेघः । ३३ वणीभूतप्रतनमलिलासावतीतस्य सिन्धुः पाण्डुईया नटरुहतरभंशिभिर्जीर्णपणे : * । सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया। व्यञ्जयन्ती काश्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥ ३० ॥ नाभिर्यया स्यादावतॊऽम्भमां भ्रम इत्यमरः]। निष्कान्ता विन्ध्यात् निर्विन्ध्या नाम नदी निरादयः क्रान्त्रद्यर्थे पञ्चम्येति समासः । दिगुगतापनेत्यादिना परवलिङ्गताप्रतिषेधः । तस्याः नद्याः सन्नि- पत्य सङ्गत्य रमो जलम् अभ्यन्तरे यस्य सः अन्यत्र रसेन श्रङ्गारेण. अभ्यन्तर अन्तरङ्गो भव सर्वथा तस्याः रसमनुभवेत्यर्थः [श्टङ्गा- रादौ जले वीर्य सुवर्णे विषाकयोः । तिकादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ । श्राखादे च रमं प्राहुरिति शब्दार्णवे] । ननु तत्या- र्थनामन्तरेण कथं तत्रानुभवो युज्यते इत्यत आह खोनानिति स्त्रीनां प्रियेषु विधमो विलास एवाद्यं प्रणयवचनं प्रार्थनावाक्यं हि स्त्रीनामेष स्वभावो यत् विलासैरेव रागप्रकाशनं नतु कण्ठत इति विश्वमश्चात्र नाभिसन्दर्शनादिः उन एव ॥ २८ ॥ निर्विध्याया विरहावस्थां वर्णयन् तनिराकरणं प्रार्थयते वेणोति । अवेणणे वेणीभूतं वेण्याकारं प्रतनु स्तोकञ्च सलिलं यम्याः मा नयोका वेणीभूतकेशपाशा इति च ध्वन्यते रहन्ति इति रूहाः [दूगुपधलक्षणः कः]। तटयोः रुहाः ये तरवः तेभ्यः । भयन्ति इति तयोः जीर्णपणे: शुष्कपत्रैः पाण्डच्छाया पाण्ड- । * शीर्ण पर्योः इति वा पाठः । । असभगविरहावस्थया । इति वा पाठः ·३० मेघदृतम् । प्राप्यावन्तीन - उदयनकथाकोविदग्गमवृद्धान पूर्बोद्दिष्टामनुसर पुरों श्रीविशाला विशालाम् । वर्णा अत एव हे सुभग विरहावस्थया पूर्वोकप्रकारया करणेन अतीतस्य एतावन्तं कालम् अतीत्य गतस्य प्रोषितस्वं इदर्थः ते तव सौभाग्यं सुभगत्वम् [हृद्भगमिन्ध्वन्ते पूर्वपदख चेत्युभयपदवृद्धिः] । व्यञ्जयन्ती प्रकाशयन्ती स खल्नु सुभगो यम् अङ्गनाः कामयन्ते इति भावः अमो पूर्वोका सिन्धुः नदो निर्विन्ध्या [स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुदेशभेदेऽम्बुधौ गजे इति वैजयन्ती]। येन विधिना व्यापारेण कार्य त्यजति सः विधिः त्वया एव उपपाद्यः कर्त्तव्यः इत्यर्थः स च विधि एकत्र दृष्टिः अन्यत्र सम्भोगः तदभावनिवन्धन- त्वात् कार्यस्य इति भावः । इयं पञ्चमी मदनावस्था तदुक्क रतिर- हस्ये नयनप्रीतिः प्रथमं चित्तासङ्गस्ततोऽथ सङ्कल्पः । निद्राच्छेद- स्तनुता विषयनिवृत्तिखपानाशः । उन्मादो मूर्छा स्मृतिरित्येताः स्मारदशा दशैव स्युरिति । तामतीतस्थेति पाठमाश्रित्य सिन्धुनाम नद्यन्तरमिति व्याख्यानं तु मिन्धर्नाम कश्चित् नदः काश्मीरदेशे स्थितः नदो तु कुत्रापि नास्तीत्युपेक्षमित्याचक्षते ॥ ३० ॥ प्राप्येति । विदन्ति इति विदाः [दूरपधलक्षण: क:]। श्रोकसो वेद्य प्यानस्य विदाः कोविदाः [ो कारलोपः पृषोदरादित्वात् * ग्रसी ( अवन्तिनाथः ) महाकालनिकेतनस्य वसनदरे किल चन्द्र- मोलः । तमिवपक्षेपि सह प्रियाभिः ज्योत्स्नात्रतोनिर्विशति प्रदोषान् । अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोग कच्चिन्मनसो रुचिस्ते । सिप्रातरङ्गा- निलकम्पितास विहमद्यानपरम्परास ॥ रघुवंशम् ॥ ६ ॥ १४-५ ॥ .

·T
पूर्वमेघः ।।
खल्पीभूते सुचरितफले खर्गिणां गां गतानां
शेषैः पुपोहतमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकम॥३१॥
माधुः] उदयनम्बः वत्सराजस्य कथानां वासवदत्ताहरणाद्य-
द्भुतोपाख्यानानां कोविदाः तत्त्वज्ञा: ग्रामेषु ये वृद्धवाः ते मन्ति
येषु तान अवन्तीन् तन्नामजनपदान् प्राप्य तत्र पूर्वादिष्टां पूर्वोकां
प्रणयविमुखो माम्म भूगजयिन्याः दैत्युक्तां श्रीविशालां मन्य-
त्तिमहतीम्। शोभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते
इति शाश्वतः] । विशालां पुरीम् उज्जयिनीमनुसर ब्रज कथ:
मिव यितां सुचरितफले पुण्यफले स्वर्गोपभोगलक्षणे खल्पोभुते
अत्यल्पावशिष्टे सति इत्यर्थः गां भूमिं गतानाम् गौरिला कुम्भिनी
क्षमेत्यमरः । पुनरपि भूलोकगतानामित्यर्थः स्वर्गिणं स्वर्गवतां
जनानां शेषैः भुक्तशेषे पुरवः सुकृतेः हृतम् आनोतम् वर्गार्थानु-
छितकर्मशेषाणां स्वर्गदानावश्यम्भावात्, इति भावः कान्तिरस्य
अस्तीति कान्तिमत् उज्ज्वलं मारझतमित्यर्थः एकं भुनात् अन्यत्
[एके मुग्यान्यकेवला इत्यमरः) । दिवः खर्गस्य खण्डमिव स्थिता-
मित्युत्प्रेक्षा। एतेन 'श्रतिक्रान्तसकलभृलोकनगरसौभाग्यमारत्वम्
उज्जयिन्या व्यज्यते ॥ ३३ ॥
* व्यस्तीहोज्जयिनी नाम नगरी भूयणं भुवः । इसन्तीव सुधाधात
प्रासादरमरावतीम् । यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयं । शिथि-
लीवतकैलासनिवासव्यसनो हरः । कथासरित्सागरः ॥११॥३१.२॥

·मेघदूतम् ।
दो|कुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसाना
प्रत्यूषेषु स्फुटिनकमलामोदमैचीकषायः ।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटकारः ॥३२॥ *
दीर्घाकुन्निति । यत्र विशालायां प्रत्यूषेषु अहर्मुखेषु (प्रत्यूषा-
ऽहर्मुखं कल्यमित्यमरः] | पटु प्रस्फुटं मदकलं मटेन अव्यक-
मधुरम् । [ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कल इत्यमरः]। मारमानां
पक्षिविशेषाणाम् [मारसे मैथुनी कामो गोनईः पुष्कराहय इति
यादवः । यहा सारमानां हंसानाम् (चक्राङ्गः सारसो हंस
इति शब्दार्णवे । कूजितं स्तं दी/कुर्वन् मन्तातयन् इत्यर्थ याव-
द्वातं शब्दानुवृत्तेरिति भावः एतेन प्रियतमः स्वचाटवाक्यानुसारि
क्रीडापतिकूजितम् अविच्छिन्नीकुर्वन् इति च गम्यते स्फुटितानां
विकसितानां कमलानाम् प्रामादेन परिमलेन मह या मैत्री
संसर्गः तेन कषाय: सुरभिः [रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे
मौरभे रसे इति यादवः] । अन्यत्र विमर्दगन्धी इत्यर्थः [विम-
होत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। श्राभोदः सोऽतिनिहरी-
व्यमरः] । अङ्गानुकूलो मान्द्यात् सुखस्पर्शः अन्यत्र गाढ़ालिङ्गन-
* रामाणां रमनीयवक्तशशिनः खेदोदविन्दु तो त्यालोलालकवल्लरों
प्रचलयन् धुन्चन नितम्बाम्बरं। प्राताति मधे प्रकाशविकशद्राजीव.
राजीरजोजालामोदमनोहरो तिरसग्लानि हरन्मावतः ॥
अमरशतकम् ॥ ५॥

·पूब्वमेघः । जालोगोफ्रुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै-* बन्धुप्रोत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः । हर्म्यवस्थाः कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं नयेथा- लक्ष्मों पश्यन् । ललितवनितापादरागाङ्कितेषु॥३३॥ दत्तगात्रसंवाहनः इत्यर्थः [भवभूतिना च उनम् 'अशिथिलपरि- रम्भैर्दत्तसंवाहनानीति । संवाह्यन्ते च सुरतश्रान्ताः प्रियैर्युवतयः एतत् कविरेव वक्ष्यति [सम्भोगान्ते मम समुचितो 'हस्तसंवाहनाना- मिति ] । शिप्रा नाम काचित् तत्रत्या नदी तस्याः वातः शिप्रा- •वातः शिप्राग्रहणं पौत्यद्योतनार्थ प्रार्थना सुरतस्य यात्रा तत्र चाटूनि करोतीति तथोकः पुनः सुरतार्थ प्रियवचनप्रयोक्ता इत्यर्थ [कर्मण्यणप्रत्ययः । प्रियतमः वल्लभः इव खोनां सुरतग्लानिं सम्भोगखेदं हरति नुदति चाटूतिभिर्विस्तपूर्वखेदाः खियः प्रियतमप्रार्थनां सफलयन्ति इति भावः । प्रार्थनाचाटुकार इत्यत्र खण्डितनायिका अनुनी तेति व्याख्याने सुरतग्लानिहरणं न सम्भवति तस्याः पूर्व सुरताभावात् पश्चात्तनसुरतग्लानिहरणं तु नेदानी- न्तनकोपशमनार्थचाटवचनसामित्युपेक्षेवोचिता विवेकिनाम् । [ज्ञाते न्यामङ्गविकृते खण्डिताकषायितेति दर्शरूपके ॥ ३२ ॥ जालाही”रिति। जालाझीर्णैः गवाक्षमार्गनिर्गतः [जालं गवाक्षे आनाये जालके कपटे गणे इति यादवः] । केशसंस्कार- * धूपोमणा त्याजितमाईभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम् । कुमारसम्मषम् ।७१। बध्वखिन्नान्तरात्मा त्यक्ता खेदमिवि वा पाठः । ..

·न मेघदूतम् । भर्तः कपलच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोधाम चण्डीश्वरस्य । धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीड़ानिरतयुवतिस्नाननितमरुद्भिः ॥ ३४ । धूपैः वनिताकेशवासनार्थे गन्धद्रव्यधूपैः इत्यर्थः [त्र संस्कार धूपयोः तादर्थेऽपि शूपदार्वादिवत् प्रकृतिविकारत्वाभावात् अश्व- घामादिवत् षष्ठोसमासा न चतुर्थोसमामः] । उपचितवपुः परि- पुष्टशरीरः वन्धी बन्धरिति वा प्रोत्या भवनशिखिभिः ग्राहमयूरैः दत्तः नृत्यम् एव उपहारः उपायनं यम्भ म तथोकः [उपायन- तुपचाह्यमुपहारस्तथोपदेत्यमरः]। कुसुमैः सुरभिषु सुगन्धिषु ललितवनिता: सुन्दर स्त्रियः ललितं त्रिषु सुन्दरमिति शब्दा- वे । तासां पादरागेण लाचारसेन अङ्कितेषु चिहितेषु हर्थेषु धनिकभवने अस्याः उज्जयिन्याः लक्ष्मी पश्यन् श्रध्वना श्रध्व- गमनेन खेदं क्लेशं नयेथाः अपनय ॥ ३३ ॥ भर्नुरिति । भः स्वामिनः नीलकण्ठम्य भगवतः कण्ठम्येव छविर्यस्य अशी कण्ठच्छविः इति हेतोः गणेः प्रमथैः [गणस्तु गणनायां स्यात् गणेश प्रमथे चये इति शब्दार्णवे]। सादरं यथा तथा वीक्ष्यमाण: सन् प्रियवस्तुसादृश्यात् अतिप्रियलं भवेत् इति भावः त्रयाणं भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् [तद्धितार्थत्यादिना समासः। तस्य गुरोः त्रैलोक्यनाथस्य चण्डीश्वरस्य कात्यायनी- वल्लभस्य पुण्यं पावन धाम महाकालाख्य स्थानं यायाः गच्छ ·पूर्वमेघः ।। ३९ अप्शन्यस्मिन जनधर महाकालम आसाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावढत्येति भानः कुर्वन् सन्ध्यावलिपटहता ष्टालिनः स्लाधनीया- मामन्द्राणां फन्नमविकलं लप्रससे गर्जितानाम् ॥३५॥ [विध्यर्थे लिङ् । श्रेयस्करत्वात् सर्वथा गन्तव्यम् इति भावः [उक्तञ्च स्कान्दे अाकाशे तारकं निङ्ग पाताले हाटकेश्वरम् । मर्त्यलोके महाकालं दृष्ट्वा कामितमाप्नुयादितिः। न केवलं मुक्तिस्थानमिदं किन्तु विलासस्थानमपोत्याह धूतेति कुवलयरजा-: गन्धिभिः उत्पलपरांगगन्धवद्भिः तायक्रीड़ासु निरतानाम् अासकानां युवतीनां स्नानं स्नानीयं चन्दनादि [करणे लाट । स्वानोयेऽभिषवे स्नानमिति यादवः) । तेन तित: सुरभिभिः [कटुतिककषायाम्तु भौरभे च प्रकीर्तिता इति इलायुधः] । सौगन्ध्यातिशयार्थ विशेषए द्वयम् गन्धवत्याः नाम नद्याः तत्र- त्याया: मरुद्भिः मारुतैः धूतोद्यानं कम्पितेापवनम् इति धाम्नो विशेषणम ॥ ३४ ॥ अपोति । हेजलधर महाकाल' नाम पूर्वोत चण्डी घर- स्थानम् अन्यस्मिन् सन्ध्यातिरिक्तेऽपि काले प्रासाद्य प्राप्य ते तव स्थातव्यं वया स्थातव्यम् इत्यर्थः [कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी] । यावत् यावता कालेन भानुः सूर्य: नयनविषयं दृष्टिपथम् अत्यति * एवञ्च क्रमेणावन्तिविषयं प्रायुः । तव च शिप्राजले स्नात्वा श्री. महाकालदेवच्च प्रणम्य यावदयतो गच्छन्ति । पञ्चतन्तकं पञ्चमं तन्त्रम् ।

·मघदूतम् । पाटन्यामः कणितरशनास्तव लोलावधूतैः रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः । वेभ्यास्वत्ते नखपदसुखान् प्राप्य वर्षायविन्दु- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकर श्रेणिदोन कटाक्षान् ॥३६॥ अतिक्रामति प्रा अस्तमयात् स्थातव्यम् इत्यर्थः यावत् इत्येतत् अवधारणार्थे यावत् तावत्र साकल्येऽवधी मानेऽवधारणे इत्य- मरः। किमर्थम् अत आह कुर्वनिति लाघनीयां प्रशस्यां शहलिनः शिवस्य सन्धयायां वलिः पूजा तत्र पटहतां कुर्वन् सम्पादयन् अामन्द्राणाम् ईषद्गम्भोराण गर्जितानाम् अविकलम् अखण्डं फुलं लस्यसे प्रास्यमि [लभेः कर्तरि लुट ।। महाकालनाथवलि- पटहवेन विनियोगात्ते गर्जितमाफल्यं स्यात् इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ पादन्यामैरिति । तत्र सन्ध्याकाले पादन्यासैः चरणनिक्षेपः नृत्याङ्गैः क्वणिताः शब्दायमानाः रशनाः यामां ताः तथोक्ताः [कण तेरकर्मकत्वात् गत्यर्थाकर्मकेत्यादिना कर्तरि 1] लीलया विलासेन अवधूतैः कम्पितेः रत्नानां कङ्कणमणोनां छायया कान्या खचिताः रूषिताः बलयः चामरदण्डाः येषां तैः बिलि- चामरदण्डे च. जराविनथचर्मणीति विश्वः] चामरैः बाल- व्यजनैः क्लान्तहस्ताः [एतेन दैशिकं नृत्य सूचितम् तदुक्क नृत्य- सर्वखे खिड़ गकन्दुकवस्त्रादिदण्डिकाचामरसजः । वीणञ्च त्वा *.विलोलनेत्रनमरैर्गवाक्षाः । रघुवंशम् । ७ । ११ ।

·- . ४१ पूबमेघः । पश्चादुर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सान्ध्य तेजः प्रतिनवजवापुष्परक्तं दधानः । नृत्यारम्भे हर पशुपतेराईनागाजिनेच्छा शान्तोगस्तिमितनयनं दृएभक्तिर्भवान्या ॥ ३० ॥ यत् कुथुर्नृत्य तत् दैशिकं भवेदिति ।] वेश्याः महाकालनाथम् उपेत्य नृत्यन्यो गणिकाः त्वत्तो नखपदेषु नखक्षतेषु सुखान् सुखकरान् [सुखहेतो सुखे सुखमिति शब्दार्णवे।] वर्षस्य अय- विन्दून् प्राप्य वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् अपाङ्गान् श्रामोक्ष्यन्ते परः उपकताः सन्तः सद्यः प्रत्युपकुर्वन्ति इति भावः। कामिनी- दर्शनीयत्वलक्षणं शिवोपासनाफलं सद्यो लस्यसे इति ध्वनिः ॥३६॥ पश्चादिति। पश्चात् सन्ध्यावल्यनन्तरं पशुपतेः शिवस्य नृत्यारम्भे ताण्डवप्रारम्भे प्रतिनवजवापुष्परक्तं प्रत्यग्रजवाकुसुमा- रुणं सन्ध्यायां भवं मान्ध्यं तेजो दधानः उच्चैः उन्नतं भुजा एव तरवः तेषां वनं मण्डलेन मण्डलाकारेण अभिलीनः अभियाप्तः सन् [कर्त्तरि कः ] भवान्या भवपत्न्या [इन्द्रवरुणभवशर्खत्यादिना ङोष् श्रानुगागमय । शान्तः उद्देग' गजाजिनदर्शनभयं ययोः ते अत एव स्तिमिते निश्चले नयने यस्मिन् कर्मणि तत् तथोकम् [उद्देगस्वरिते क्लेश भये मन्थरगामिनोति शब्दार्णवे।] भकिः पूज्येषु अनुरागः [भावार्थ किन्प्रत्ययः, इंटा भक्तिर्यस्य स दृष्ट- भक्तिः सन् पश्पतेः बाई शेणिताई यत् नागाजिनं गजचर्म · [अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्रीत्यमरः । तत्र इच्छां हर निवर्तय ·२ मेघदूतम् । गच्छन्तोना रमणवसति योषितां तत्र नक्त रुद्धालाके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमाभिः । त्वम् एव तत्स्थाने भव इत्यर्थः । गजामुरमईनानन्तरं भगवान् महादेवः तदोयम् 'पार्दाजिनं भुजमण्डलेन बिभ्रत् ताण्डवं चकार इति प्रसिद्धिः। दृष्टभक्तिरिति कथं रूपसिद्धिः दृष्टशब्दस्य स्त्रियाः पुंवत् इत्यादिना पुंवद्भावस्य दुर्घटत्वात् अपूरण प्रिया- दिविति निषेधात् भकिशब्दस्य प्रियादिषु पाठादिति तदेत- ज्ञाद्य दृढभनिरिति शब्दम् आश्रित्य प्रतिविहितं गणव्याख्याने दृढ़ भक्तिरस्येति नपुंसकं पूर्वपदम् अदा निवृत्तिपरत्वे दृढ़- शब्दात् लिङ्गविशेषस्य अनुपकारित्वात् खीत्वम् अविवक्षतमिति । भोजराजस्तु भक्ती च कर्मसाधनायाम् इत्यनेन सूत्रेण भज्यते सेव्यते इति कार्थत्वे भवानीभक्तिरित्यादि भवति भावसाध- नायां तु स्थिरभक्तिर्भवान्यामित्यादि भवतीत्याह। तदेतत् सर्व सम्यक् विवेचितं रघुवंशमञ्जीवन्यां दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे इत्यत्र । तस्मात् दृष्टभक्तिरित्यत्रापि मंतभेदेन पूर्वपदस्य स्त्रीत्वेन नपुंसक- वेन च रूपमिद्धिरतीति स्थितम् ॥ ३७ ॥ इत्यं महाकालनाथस्य मेवाप्रकारंमभिधाय पुनरपि नर- सञ्चारप्रकारमाह गच्छन्तीनामिति । तत्र उन्जयिन्यां नक्तं रात्री रमणवमतिं प्रियभवनं प्रति गच्छन्तीनां योषिताम् अभिसारिका- णम् इत्यर्थः सुचिभिः भेद्यैः अतिमान्द्ररित्यर्थः तमोभिः रुद्धा- लोके निरुद्धदृष्टिरमारे नरपनिपथे राजमार्गे कनकस्य निकषः ·पूब्बेमेधः । ४३ : सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया * दर्शयो: तायोत्सर्गस्तनितमुखरो मास्म भूविक्कवास्ताः ॥३८॥ सां कस्याच्चिद्भवनवलभा सुप्तपारावताय नीत्वा सत्रि चिरविरलसनात् खिन्न विद्युत्कलकः। निकथ्यते इति व्युत्पत्त्या निकोपलगतरेखा तस्येव स्निग्धं तेजो यस्याः तया (स्निग्धं तु मसूणे मान्द्रे रम्ये क्लोवं तु तेजनीति शब्दार्णवे। सुदाम्ना अद्रिण एकदिक् सौदामनो विद्युत् [तेनेकदिगित्यण प्रत्ययः]। तया उर्वी मार्ग दर्शय किञ्च' तोयोत्सर्गस्तनिताभ्यां दृष्टिगर्जिताभ्यां मुखरः शब्दायमानो मास्म भूः कुतः ताः योषितः विक्लवाः भोरवः ततो दृष्टिगर्जित न कार्य इत्यर्थः । नात्र तायोत्सर्गसहितं स्तनितमिति विग्रहः विशिष्टस्येव केवलस्तनितस्यापि अनिष्टत्वात् नच इन्हपचे अल्पाच- तरमिति पूर्वनिपातशाखविरोधः लक्षणहेलोः क्रियाया इंति सूत्रे विपरीतनिर्देशन पूर्वनिपातशास्त्रस्य अनियत्वज्ञापनादिति ॥ ३८ ॥ तामिति । चिरं विलसनात् स्फुरणत् खिन्नं विद्युत् एव कलत्रं यस्य स भवान् सप्ताः पारातताः कलरवाः यस्यां तस्यां विविकायाम् इत्यर्थः पारावतः कलरवः कपोत इत्यमरः ।। * कनकनिकषच्छायया इति पाठः । सुतीक्ष्णमुच्चै नतां पयोमुंचा घनान्धकारारतशबरीष्वपि । तडित् प्रभादर्शितमार्गमयः प्रयान्ति रागादभिसारिकाः स्त्रियः ॥ ऋतुसंहारः । वर्धावर्णनम् । १० ।

·88 मेघदृतम् । - ॥ दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदवशेष. मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः॥ ३८ ॥ तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतो वम भानोस्त्यजाए। जनसञ्चारः तत्र असम्भावित एव इति भावः कस्याञ्चित् भवनस्य वलभी आच्छादने उपरिभागे इत्यर्थः आच्छादनं स्थाबलभी ग्रहाणमिति हलायुधः । तां रात्रि नीत्वा सूर्ये दृष्टे दिने मति इत्यर्थः पुनरपि श्रध्वशेषं वाहयेत् तथाहि सुहृदां मित्राणाम् अभ्युपेता अङ्गोठता अर्थस्य प्रयोजनस्य कृत्या क्रिया यैः ते अभ्यु- पेतसुहृद इत्यर्थः [मापेक्षवेऽपि गमकत्वात्, समासः । कृत्या क्रियादेक्तयोः कार्ये खी कुपिते विविति यादवः । कृत्रः श चेति चकारात् क्यप् ।] न मन्दायन्ते खलु न मन्दाः भवन्ति हि न विलम्वन्ते इत्यर्थः। लोहितादिडाजभ्यः क्यष् वा क्यष इत्यात्मनेपदम् ॥ ३८ ॥ तस्मिन्निति। तस्मिन् काले पूर्वोत सूर्योदयकाले प्रण- थिभिः प्रियतमैः खण्डितानां योषितां नायिकाविशेषाणाम् [ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डिताकषायितेति दशरूपकें] नयन- मलिलं शान्तिं नेयं नेतव्यम् [नयतिर्दिकर्मकः । श्रता हेता: भानोः वर्त्म अाश शीघ्र त्यज तस्य . पावरको मा भः इत्यर्थः । विपने अनिष्टमाचष्टे सोऽपि भानुः नलानि अम्बुजानि अस्थाः मन्तीति नलिनी. पद्मिनी बणेऽम्बजे नलं ना तु राजि नाले ·पूर्वमेधः । . 6५ प्रालेयास्रं कमलवदनात् * सोऽपि इत्त नलिन्याः प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः॥ ४० ॥ गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसोव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लस्यते ते प्रवेशम् । तु न खियामिति शब्दार्णवे। तस्थाः रूकान्तायाः कमलं खकुसुमम् एव वदनं तस्मात् प्रालेयं हिमम् एव असम् अश्रू प्रहर्तुं शमयितुं प्रत्यावृत्तः प्रत्यागतः नलिन्याश्च भर्तुर्भानाः देशान्तरे नलिन्यन्तरगमनात् खण्डितात्वम् इत्याशयः ततः बयि 'करान् अंन् रुद्धिं इति कररुत् [क्विप् । तस्मिन् कररुधि मति हस्तरोधिनि सति इति च गम्यते [बलिहस्तांशवः करा इत्यमरः । अनल्याभ्यसूयः अधिकविद्वेषः स्यात् प्रायेण इच्छा- विशेषविघातात् द्वेषो रोष विशेषश्च कामिनामिति भावः। किञ्च ब्राह्मणं चार्कमीशानं विष्णु वा वेष्टि योजनः। श्रेयांसि तस्य नश्यन्ति रौरवश्च भवेत् ध्रुवमिति निषेधात् कार्यहानिश्च इति ध्वनिः॥ ४०॥ गम्भोराया इति । गभ्भीरायाः नाम मरितः उदात्तनायिका च ध्वन्यते प्रसन्ने अनुरकत्वात् दोषरहिते चेतसि दूव प्रसन्ने निर्मले पयसि प्रकृत्या खभावेन सुभगः सुन्दरः [सुन्दरेऽधिक- भाग्ये च दुर्दिनेतरवासरे। तुरीयांश श्रीमति च सुभगः इति * कमलनयनात इति वा पाठः ।

·१६ मेघदूतम् । * ॥ ४१॥ तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यईसि त्वं न धैर्यात् मोधीकत्तुं चटुलशफरोदर्तनप्रेक्षितानि तस्याः किञ्चित् करधृतमिव प्राप्तवानीराखं कृत्वा नोल मलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । शब्दार्णवे। ते तव छाया चासौ आत्मा च मोऽपि प्रतिविम्ब- शरोरं वा प्रवेशं लस्य ते साक्षात् प्रवेशम् अनिच्छोरपि इति भावः तस्मात् छायादारापि , प्रवेशावश्यम्भावित्वात् अस्याः गम्भीरायाः कमदवत् विशदानि धवलानि चटुलानि शोघ्राणि शफराणां मीनानाम् उदर्तनानि उल्लुण्ठितान्येव प्रेक्षितानि अवलोकनानि [त्रिषु स्थात् चमुलं शीघ्रमिति विश्वः । एतावदेव गम्भीराया अनुरागलिङ्गम् धैर्यात् धार्थ्यात् वैमत्यात् माघीकर्तुं विफली- कर्तुं न अर्हसि न अनुरता विप्रलब्धव्या इत्यर्थः। धूर्तलक्षणं तु लिभाति नित्यं गमितां कामिनोमिति सुन्दरः। उपत्यरका यत्नेन रतां धूर्ती विमुञ्चतीति ॥ ४१ ॥ तस्या इति। हे सखे ! प्राप्ता वानोरणाखा वेतमशाखा येन तत् तथोकम् अतएव किञ्चित् ईषत् करतं हस्तावलम्बितम् दव स्थितं मुक्तः त्यक्तः रोधः तटम् एव नितम्बः कटिः येन तत् ॥ सततार सैकतवतीरभितः शपरीपरिस्फुरितधारदृशः । ललिताः सखीरिव बहज्जधनाः सुरनिमगामुपयतीः सरितः किरातार्जुनीयम् ।।१६।

·पूर्वमेघः। प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादो विवृतजघना को विहातु समर्थः ॥४२॥ त्वनिष्यन्दोच्छु- सितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः । स्रोतोरन्धध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । . तथोकम् [नितम्बः पश्चिमे श्रोणिभागेऽट्रिकटके कटाविति यादवः । नीलं कृष्णवर्ण तस्याः गम्भीराया: मलिलमेव वसनं हृत्वा अपनीय [प्रस्थानसमये प्रेयमीवमनहरणं विरह-तापापनोद- नार्थम् इति प्रसिद्धम् ।] लम्बमानस्य पीतमलिलभरात् लम्ब- मानस्य अन्यत्र जघनारूढस्य ते तव प्रस्थानं प्रयाणं कथमपि कृच्छ्रण भावि कृच्छ्रत्वे हेतुमाह ज्ञातेति ज्ञाताखादः अनुभूत- रसः कः पुमान् विवृतं प्रकटीकृतं जघनं कटिः तत्पूर्वभागो वा यस्थाः ताम् [जघनं स्यात् कटौ पूर्वश्रोणिभागापरांश्योरिति यादवः ।। विहातुं त्यक्त समर्थः न कोऽपि इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ वदिति । त्वनिष्यन्देन तव दृष्या उच्छृमितायाः उपहि- तायाः वसुधायाः भूमेः गन्धस्य सम्पर्केण रम्यः सुरभिः इत्यर्थः स्रोतःशब्देन इन्द्रियवाचिना तशेषो घ्राणं लक्ष्यते स्रोत . इन्द्रिये निम्नगारये दूत्यमरः ।] स्रोतोरन्भेषु नासाग्रकुहरेषु यत् ध्वनितं शब्दः तेन सुभगं यथा तथा दन्तिभिः गजैः पीयमामः * पुलिनजघनाम् इति वा पाठः । + गन्धसम्पर्कपण्यः इति वा पाठः ।

·oc मेघदूतम् । नोचैवी स्ययुपजिगमिषोदेवपूब गिरि ते । शोतो वायः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥४३॥ तत्र स्कन्दं. नियतवसतिं पुंध्यमेघोळतात्मा पुष्यामारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलान् । वसुधागन्धलोभात् श्राघ्रायमाण इत्यर्थः अनेन मान्द्यम् उच्यते कान नेषु वनेषु उदम्बराणं जन्तुफलानाम् [उदुम्बरे जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धक इत्यमरः ।] परिणमयिता परिपाचयिता [मितां हुख इति इखः । शोतो वायुः देवपूर्व देवशब्दपूर्व गिरि देवगिरिम् इत्यर्थः उपजिगमिषोः उपगन्तुम् इच्छोः [गमेः सन्नन्तादप्रत्ययः । ते तव नोचैः शनैः वास्यति त्वां वोजयिष्यति इत्यर्थः । सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी। देवपूर्व गिरिम् इत्यत्र देवपूर्वत्वं गिरिशब्दस्य नतु मंजिनस्तदर्थस्येति संज्ञायाः संजिगत- वाभावात् अवाच्यवचनं दोषमाङरालङ्कारिकाः तदुक्रम् एका- वल्यां यदवाच्य य वचनमवाच्यवचनं हि तदिति। समाधानं तु देवशब्दविशेषितेन गिरिशदेन शब्दपरेण मेघोपगमयोग्गे देव- गिरिर्लक्ष्यते इति कथञ्चित् सम्पाद्यम् ॥ ४ ॥ तत्रेति । तत्र देवगिरी नियता वमतिः यस्य तं नित्यमन्त्रि- हितम् इत्यर्थः [पुरा किल तारकाख्यासुरविजयसन्तुष्टसुरमार्थ- नावशात् भगवान् भवानोनन्दनः स्कन्दो नित्यम् अहमिह मह शिवाभ्यां वमामि इत्युक्त्वा तत्र वति [इति प्रसिद्धिः । स्कन्दं . -- ·पूर्वमेघः । रक्षानोर्नवशशिभूता वासवीनां चमूनाम अत्यादित्य हुतवहमुखे सम्भृतं तद्धि तेजः ॥ ४४ ॥* कुमारं स्वामिनं पुष्पाणं मेघः पुष्पमेघः पुष्यमेघीकृतात्मा काम रूपत्वात् पुष्पवर्षक मेघोकृतविग्रहः सन् व्योमगङ्गाजला: पुष्या- सारैः पुष्यमम्पातेः (धारासम्पात आसार इत्यमरः ।] भवान् खयम् एव स्नपयतु अभिषिञ्चतु स्वयं पूजायाः उत्तमत्वात् दति भावः। तथा च शम्भुरहस्ये खयं यजति चेत् देवमुत्तमा सोद- रात्मजैः । मध्यमा याजयेत्यैरधमा यांजनक्रियेति ।] स्कन्दस्य पूज्यत्वसमर्थकम् अर्थाकरं न्यस्यति रक्षेति तत् भगवान् स्कन्द इत्यर्थः [विधेयप्राधान्यात् नपुंसकनिर्देशः । वासवस्य इमाः वासव्यः तस्येदमित्यण] तामां वासवोनाम् ऐन्द्रोणं चमूनां सेनानां रक्षा एव हेतुः तस्य रक्षाहेतोः रक्षया कारणेन रक्षार्थम् इत्यर्थः [षष्ठी हेतुप्रयोगे इति षष्ठी।] नवशशिभ्रता भगवता चन्द्रशेखरेण वहति इति वहः [पचाद्यच् ।] इतस्य वहः हुतवहः वहिः तस्य मुखे सम्भृतं मञ्चितम् आदित्यम् अतिक्रान्तम् अत्यादित्यम् [प्रत्यादयः कान्ताद्यर्थ द्वितीयेति समासः ।। तेजो हि साक्षात् भगवतो. हरस्थ एव मव॑न्तरम् दूतार्थः श्रतः पूज्यमिति भावः । मुखग्रहणं, तु शुद्धत्वसंचनार्थ [तदुक्तं शम्भुरहस्ये गवां पश्चात् दिजस्थाहियोगिनां कवेर्वचः । परं चितमं विद्यान्मुखं स्त्रीवशिवाजिनामिति ॥४४॥ * कुमारसम्भवम् । ६।१-१५

·मेघदूतम् ।
ज्योतिन्नखावलयि गलितं यस्य वह भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति ।
धौतापानं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूर
पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः । ॥ ४५ ॥
ज्योतिरिति । ज्योतिषः तेजसः लेखाः राजयः तासां वलयं
मण्डलम् अस्य अस्तीति तयाक्त गलितं भ्रष्टं गतु लोल्यात् वयं
छिन्नमिति भावः यस्य मयूरस्थ वई पिच्छम् पिच्छवई नपुंसके
इत्यमरः ।] भवानी गौरी पुत्रप्रेम्णा पुत्रस्नेहेन कुवलयस्य दलं
पत्रं तत्प्रापि तद्योगि यथा तथा लणे करोति दलेन सह
धारयति इत्यर्थः यदा दलप्रापि दलभाजि दलाई कर्णे करोति
[क्विबन्तात् सप्तमी।] दलं परिहत्य तत्स्थाने वह धत्ते इत्यर्थः ।
नाथस्तु कुवलयदलक्षेपोति पाठमनुसृत्य क्षेपो निन्दा अपसारणं
वेति व्याख्यातवान्। इरशशिरुचा हरशिरश्चन्द्रिकया धौतापाङ्गं
खताऽपि शोलयात् अतिधवलितनेत्रान्तम् [अपाङ्गी नेत्रयोरन्ता-
वित्यमरः ।। पावकस्य अमेः अपत्यं पावकिः स्कन्दः [श्रत दून
इति इन ॥ तस्य तं कि मयूरं पश्चात् पुष्याभिषेचनान-
न्तरम् अद्रेः देवगिरेः कर्तुः ग्रहणेन · गुहामंक्रमणेन गुरुभिः
प्रतिध्वानमहद्भिः इत्यर्थः गर्जितैः नर्त्तवेथाः नृत्य कारय मार्द-
* हरशशिश्चाप्याययेतं.सयूरम् । इति वा पाठः ।
+ जलदपतिरनत यदुम्मदं कलविलापिकलापिकदम्बकम् ॥
शिशुपालवधम् ॥ ६ ॥३०॥

·पूर्वमेघः । ५५ आराधनं शरवणभवं देवमनजिन्तावा सिद्धबन्द्वलकणभयादीणिभिर्मतमार्गः ॥ व्यालम्बेथाः सुरभितनयांलम्भनां मानयिष्यन् मोतोमूया भुवि परिणता रन्तिदेवन्या कीर्तिम् ॥४६॥ निकभावेन भगवन्तं कुमारम् उपासखः इति भावः। नर्तयेथा इत्यत्र अणावकर्मकाचित्तवत्कर्टकादित्वात्मनेपदापवादः निगरण- चलनार्थभ्यश्चेति परस्मैपदं न भवति तस्य न पादम्याड्यमाड्यम्- परिमुहरुचिऋतिवदवस दूति प्रतिषेधात् ॥ ४५ ॥ आराध्येति । एनं पूर्वोतं शराः बाणटणानि [शरो बाणे बाणढणे इति शब्दार्णवे । तेषां वनं शरवणम् [प्रनिरन्तःशरे- त्यादिना एत्वम् ।] तब भवः जन्म यस्य तं शरवणभवं देवं स्कन्दम् [शरजन्मा षडानन इत्यमरः । श्रव] बहुव्रीहिर्यधि- करण जन्माद्युत्तरपद इति वामनः । अवयंः अगतिकत्वात् श्राश्रयणीय इत्यर्थः] आराध्य उपास्य वीणिभिः वीणावद्भिः [बीह्यादित्वादिनिः ।) सिद्धइन्दः सिद्धमिथनेः भगवन्तं स्कन्दम् उपवीणयितुम् श्रागतेः इति भावः जलकणभयात् जलसेकस्य वीणाकणनप्रतिबन्धकत्वात् इति भावः मुक्रमार्गः त्यावमा मन् उलचिताध्वा कियन्तम् अध्वानं गत इत्यर्थः सुरभितनयानां ॥ * दत्तवमा । इति वा पाठः। + यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः । तथा यज्ञोठ्यं तव भारताग्य. पारीक्षित खलि नोटस्तु प्रियेभ्यः । महाभारतम् । आदिपर्व ।.५२ । ३ ।

·પૂર मेघदूतम् । त्वय्यादातुं जलमवनते शाङ्गिणो वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पृशुमपि तनु दूरभावात् प्रवाहम् । प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावऱ्या दृष्टीः एकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ १७ ॥ गवाम् पालम्भेन संज्ञपनेम जायते इति तथोकां भुवि लोके स्रोतोमा प्रवाहरूपेण परिणतां रूपविशेषम् श्रापन्नां रन्ति- देवस्य दशपुरपतेः महाराजस्य कोर्ति चर्मण्यत्याख्यां नदीम् इत्यर्थः मानयिष्यन् सत्करिष्यन् व्यालम्बेथाः पालम्बा अवतरे इत्यर्थः । पुरा किल राज्ञो रन्तिदेवस्य गवालम्भेषु एकत्र सम्भ- तात् रक्तनिष्यन्दात् चर्मराशे: काचित् नदी मस्यन्दे मा चर्मण्व- तोति पाख्यायते ॥ ४६॥ वयोति । शाङ्गिण: कृष्णस्य वर्णस्य कान्तः चौरे वर्णचौरे तत्तुल्यवर्णे इत्यर्थः त्वयि जलम् श्रादातुम् अवनते मति पृथुम् अपि दूरभावात् दूरत्वात् गर्नु सुक्ष्मतया प्रतीयमानं तस्याः सिन्धोः चर्मण्वत्याख्यायां: प्रवाहं गगने गतिर्येषां ते गगनगतयः खेचराः सिद्धगन्धर्वादयः [अयमपि बहुव्रीहिः पूर्ववत् जन्मा- धुत्तरपदेषु द्रष्टव्यः ।] नूनं सत्यं दृष्टीः प्रावळ नियम्य एकम् एक- यष्टिक स्थूलः महान् मध्यः मध्यमणीभूतः इन्द्रनीलः यस्य तं भुवः भूमेः मुनागुणं मुशाहारम् ईव प्रेक्षिष्यन्ते। अत्र अत्यन्तनील- मेघसङ्गतस्य प्रवाहस्य भूकण्ठसकागुणवेन उत्प्रेक्षात् उत्प्रेक्षेव ·पूर्वमेघः । ५३ तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम, आत्मविम्ब • पात्रोकुर्वन् दशपुरंबधूनेत्रकौढहलानाम् ॥ ४८ ॥ दूवमिति वशब्देन व्यज्यते । निस्तकारस्तु तत्र तत्रोपमा यत्र दूव- शब्दस्य दर्शनमिति दूवशब्ददर्शनात् अत्राप्युपमैवेति बंधाम ॥ ४७ ॥ तामिति । तां चर्मण्वतीम् उत्तीर्य ध्रुवो लताः दव भूलताः [उपमिति समासः ।। तासां विभ्रमाः विलासाः परि- चिताः क्लृप्ताः येषु तेषां पल्माणि नेत्रलामानि [पक्ष्म सूत्र चं सूक्ष्मांशे किल्क नेत्रलोमनीति शाश्वतः।। तेषाम् उत्पात् उन्नमनात् हेतोः कृष्णाश्च ता: शाराश्च कृष्णशाराः नोलशाराः वर्णा वर्णनेति समासः । कृष्णरक्रसिताः शारा इति यादवः । ततश्च शारशब्दात् एव मिद्धे काणे पुनः कृष्णपदोपादानं कार्ण- प्राधान्यार्थ रक्तत्वं तु न विवक्षितम् उपक्षानानुसारात् तस्य स्वाभाविकस्य स्त्रीनेत्रेषु सामुद्रिकविरोधात् इतरस्य अप्रसङ्गात् क्वचित् भावकथनं तु उपपत्तिविषयम् । उपरि विलसन्यः कृष्णशाराः प्रभाः येषां तेषां कुदानि माध्यकुसुमानि तेषां क्षेपः इतसतः चलनं तस्य अनुगाः अनुमारिणः ये मधुकराः तेषां श्रियं मुष्णन्ति इति तथोक्तानां क्षिप्यमाणकुन्दानुधावि- मधुकरकन्पानाम् इत्यर्थः दशपुरं रन्तिदेवस्य मगरं तत्र बध्वः * श्रीयुधाम् अात्मविम्बम् । इति वा पाठः !

·५४ मंघदूतम् । * ब्रह्मावत्तं जनपदमथ छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिनं कौरवं तद्भजेथाः । राजन्याना शितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्चा धारापालस्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४ ॥ स्त्रियः [बधूर्जाया स्नुषा खी च इत्यमरः । तामां नेकौढ- हलानां नेत्राभिलाषाण .साभिलाषदृष्टीनाम् इत्यर्थः श्रात्म- विम्ब खमूर्ति पात्रोकुर्वन् विषयोकुर्वन् व्रज गच्छ ॥ ४८ ॥ ब्रह्मावर्त्तमिति। अत्र मनुः सरखतीदृषदत्योर्देवनद्यार्यद- न्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षते इति । अथ अनन्तरं ब्रह्मावर्त्त नाम जनपदं देशं छायया अनातपमण्डलेन गाहमानः प्रविशन् नतु खरूपेण [पीठक्षेत्राश्रमादीनि परि- हृत्यान्य तो ब्रजेत् इति वचनात्।] क्षत्रप्रधनपिशनम् अद्यापि शिरःकपालादिमत्तया कुरुपाण्डवयुद्धसूचकम् इत्यर्थः [युद्ध- मायाधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणमित्यमरः । तत् प्रमिद्धं कुरू- णम् इदं कौरवं क्षेत्र भजेथाः कुरुक्षेत्र ब्रज इत्यर्थः यत्र कुरु- क्षेत्र गाण्डी अस्य अस्तीति गाण्डीवं धनुर्विशेषः गिाण्ड्यजगात् संज्ञायामिति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः। . कपिध्वजस्य गाण्डीव- गाण्डिवी पुनपुसको इत्यमरः । तत् धनुः यस्य मंगाण्डीव- धन्वा अर्जुनः [वा संज्ञायामित्यनङादेशः।] शितशरशतैः निशितवाणमहः राजन्यानां राज्ञां मुखानि धाराणाम् उदक- अधश्छायया गाहमान: । इति वा पाठः ·पूर्वमेघः। ५५ हित्वा हालामभिमतरमा रेवतीलोचनाङ्का बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गलो याः सिषेवे। कृत्वा तासामभिगममपां सौम्य सारखतीनाम् अन्तःप्राद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥ ५० ॥ धाराणं पातैः कमलानि त्वम् इव अभ्यवर्षत् अभिमुखं वृष्टवान् शरवर्षेण शिरांमि चिच्छेद इत्यर्थः ॥ ५ ॥ हिवेति । बन्धुप्रीत्या कुरुपाण्डवस्नेहेन नतु भयेन समर- विमुखो युद्धविस्पृहः लाङ्गलम् अस्य अस्तीति लागलो हलधरः अभिमतरमाम् अभीष्टवादां तथा रेवत्याः खप्रियायाः लोचने एव अङ्कः प्रतिविम्वितत्वात् चिहं यस्याः तां हालां सुराम [सुरा हलिप्रिया हालेत्यमरः। अभिप्रयुक्तं देशभाषापदमित्यत्र सूत्र हालेति देशभाषापदमप्यतीव कविप्रयोगात् माध्विति उदाजहार वामनः ।। हित्वा त्यत्वा दुस्त्याजाम् अपि इति भावः याः सारखतीः अपः सिषेवे हे सौम्य सुभग त्वं तामां सरखत्याः नद्याः दमाः मारवत्यः तामाम्. अभिगमं मेवां कृत्वा अन्तः अन्तरात्मनि शुद्धः निर्मलः निर्दोषः भविता (एबुलवचाविति बच ।। अपि सद्य एव पूतो भविण्यासे इत्यर्थः [वर्तमानमामीप्ये वर्तमानवैति वर्तमानप्रत्ययः ।] वर्णमात्रेण वर्णेन एव कृष्णः घूर्णयन् मदिराखादमदपाटलितुयुती । रेवतीवदनोच्छिमपरिपूतपुटे दृशौ ॥ शिशुपालवधम् ॥ २॥ ४ रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायधः। इत्यमरः।

·मेघदूतम् । तस्माइच्छरनुकनखलं * शैलराजावतीणी जहोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपतिम । गौरोवक्तभृकुटिरचना या विहस्येव फेनैः । शम्भोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलनोमिहस्ता ॥ ५१ ॥ श्यामः नतु पापेन इत्यर्थः अन्तःशुद्धिरेव मम्पाद्या नतु वाह्या वहिःद्धोऽपि सूतबधप्रायश्चित्तार्थ सारखतमलिलसेवी नत्र भगवान् बलभद्र एव निदर्शनम् अता भवतापि सरस्वती सर्वथा सेवितव्या इति भावः ॥ ५० ॥ तस्मादिति । तस्मात् कुरुक्षेत्रात् कनखलस्य अद्रः समीपे अनुकनखलम् [अनुर्यत्समयेत्यव्ययीभावः। शैलराजात् हिम वतः श्रवतीर्णा सगरतनयानां वर्गसोपानपति वर्गप्राप्तिमाधन- भूताम् इत्यर्थः जहोः नाम राजः कन्यां जानवों गच्छे गच्छ विध्यर्य लिङ।] या जाहवो गौर्याः वन या भ्रकुटिरचना सापत्न्यरोषात् भूभङ्गकारणं तां फेनैः विहस्य हमित्वा दव * तीर्थ कनखलं नाम गङ्गाहारस्ति पावनम् ॥ कथासरित्सागरः ॥ ५ तरङ्गः ॥ ४ ॥ + जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम् | अयोध्याकाण्डम् ।५०। धन्या केयं स्थिता ते शिरसि, शशिकला, किन्नु नामैतदस्याः नामैवास्यास्तदेतत् परिचितमपि ते विस्मतं कस्य हेतोः । नारों एच्छा मि, नेन्दः, कथयतु विजया न प्रमाणं यदीन्दुर देव्या निहोतुमिच्छोरिति सुरसरितं शायमव्यादिभावः ॥ मदाराक्षस-नान्दी।

·पूर्वमेधः । ५० तस्याः पातुं सुरगज इव व्याम्नि पश्चाईलम्बी त्वच्चेदच्छस्फटिकविशदं तर्कयस्तिर्यगम्भः । संसर्पन्त्या सपदि भवतः खोतसि छायबासौ स्यादस्थानोपगतयमनासङ्गमेवागिरामा * ॥ ५२ ।। [धावल्यात् फेनानां हासलेन उत्प्रेक्षा ।] इन्दी रोमाणिक्य- भूते लग्नाः ऊर्मयः एव हस्ताः यस्याः मा इन्दुलग्नार्मिहस्ता सती शम्भोः केशग्रहणम् अकरोत् यथा काचित् प्रौढ़ा नायिका सपत्नीम् असहमाना खवाल्लन्ध प्रकटयन्ती स्वमतारं सह शिरोरत्नेन केशेषु आकर्षति तत् इति भावः । इदल्ल पुरा किल भगोरथप्रार्थनया भगवती गगनपथात् पतन्तीं गङ्गां गङ्गा- धरो जटाजूटेन जयाहेति कथाम् उपजीव्य उक्तम् ॥ ११ ॥ तस्या दूति । सुरगज दूव कथित् दिग्गज दूव योनि पश्चात् अर्द्ध पश्चार्द्धम् (पृषोदरादिलात् माधुः ।। तेन लम्बते इति पश्चार्द्धलम्बी सन् पचा भागेन व्याम्नि स्थित्वा पूर्वार्द्धन जलोन्मुख इत्यर्थः (केचित् पूर्वार्द्धलम्बीति पठन्ति अच्छस्फटिकविशदं निर्मलस्फटिकावदातं तस्याः गङ्गायाः अम्भः तिर्यक् तिरश्चीनं यथा. तथा पातुं त्वतर्कयः विचारयः चेत् मपदि सतिमि प्रवाहे संसर्पन्या मंक्रामन्या. भवतः प्रतिविम्बेन असौ गङ्गा अस्थाने प्रयागात् अन्यत्र उपगतः प्राप्तः यमुनामङ्गमः यया सा तथाभूता दूर्व अभिरामा स्यात् ।। ५२ ॥ छायया * सङ्गमेनाभिरामा इति वा पाठः ।

·मधदृतम् । आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर्मगाण वस्था एव प्रभवमचन्नं प्राप्य गौरं तुषारैः। वक्ष्यस्यध्वाश्रमविनयने तस्य प्रष्टने निषण्मः शोभा भत्रिनयनवृषोलखातपक्कोपमेयाम् ॥ ५३॥ श्रामीनानामिति। आसोनानाम् उपविष्टानां मृगाणं कस्तूरिकामगाणाम् अन्यथा नाभिगन्धानुपपत्तेः] नाभिगन्धः कस्तूरीगन्धैः तेषां तदुगवत्वात् अत एव मृगनाभिमंज्ञा च मृगनागिर्मगमदः कस्तरी चेत्यमरः ।] अथवा नाभय: कस्तूर्यः नाभिः प्रधाने कमायां मदे च कचिदीरित इति विश्वः । तामां गन्धेः सुरभिताः सुरभीकृताः शिलाः यस्य तं तस्याः गङ्गायाः एव प्रभवति अस्मात् इति प्रभवः कारणं तुषारैः गौरं मितम् [श्रवदातः मितो गौर इत्यमरः । श्रचलं प्राप्य विनोयते श्रनेन इति विनयनम् [करणे ल्युट्] अध्वश्रमस्य विनयने अपनोदके तस्य हिमाद्रपटङ्गे निषणः सन् शभ्रः यः त्रिनयनस्य यम्बकस्य वृषः वृषभः [सुकते 'तृषभे वृष इत्यमरः । तेन उत्खातेन विदारितेन पडून मह उपमेयाम् उपमातुम् अहीं शोभां वक्ष्यसि वोडामि।.वहतेलृट्। त्रिनयनेत्यत्र पूर्वपदात् अंज्ञायामग * प्रस्थं हिमाद्रेर्मगनाभिसन्धि ॥ कुमरसम्भवम् ॥ १ ॥ ५ ॥ दृघदो वासितेोत्सङ्गा निघसम्टगनाभिभिः । रघुवंशम् । + कैलासगौरं घमाररक्षाः । रघुवंशम् । २ । ३५ ।

·पूर्वमेधः। तञ्चेदायौ मरति सरलस्कन्धसङ्घट्टज़न्मा वाधेतोनाक्षपित चमरीबालभारो दवामिः। अर्हस्पेनं शमयितुमलं वारिधारासतमैः आपन्नार्तिप्रशमनफलाः सम्पदा छुत्तमानाम् ॥ ५४॥ • ये संरम्भोतपतनरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तस्मिन् मुक्ताध्वानं सपदि शरभा लक्येयुभवन्तं । इति णत्वं न भवति शुभ्रादिषु चेति निषेधात् । तस्याः प्रभवम् इत्यादिना हिमाद्रौ मेघस्य वैवाहिको ग्टहविहारो ध्वन्यते ॥५२॥ तमिति । वायो वनवाते सरति वाति मति सरलानां देव- दारुद्रुमाणं स्कन्धाः प्रदेशविशेषाः [अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्था- न्मूलाच्छाखावधेस्तरारित्यमरः]। तेषां सङ्घन सङ्घर्षणेन जन्म यस्य स तथोक्तः [जन्मोत्तरपदत्वात् व्यधिकरणोऽपि बहुव्रीहिः माधुरित्युक्तम् । उल्काभिः स्फुलिङ्गः क्षपिताः निर्दग्धाः चमरोणं बालभाराः केशसमूहा येन दव एव अग्निः दवामिः वनवतिः (वने च वनवहौ च दवा दाव दवेव्यते इति यादवः) । तं हिमाद्रिं बाधेत .चेत् पीड़येत् यदि एनं दवाग्निं वारिधारा- महः शमयितुम् अर्हसि युक्तञ्च एतत् इत्याह उत्तमानां महतां सम्पदः समुद्धयः श्रापनानाम् पार्तानाम् श्रातिप्रशमनम् आप- विवारणम् एव फलं प्रयोजनं यास ताः तथोक्ताः हि तो हिमाचलस्य दावानल: त्वया शमयिंतव्यः इति भावः ॥ ५४॥ व इति। तस्मिन् हिमाद्री संरम्भः कोपः [संरम्भः संक्रमे ·मेधदृतम्। तान् कुर्वोथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान् * के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः ॥ ५५ ।। । कोपे इति शब्दार्णवे] । तेन उत्पतने उत्प्लवने रभसः वेगः येषां ते तथोक्ताः रिभो हर्षवेगयोरिति विश्वः । ये शरभाः अष्टापद- मुगविशेषाः शरभः शलभे चाष्टापदे प्रोक्तो मुगान्तरे इति विश्वः] । गुक्तः श्रध्वा शरभात्प्लवनमार्गः येन तं भवन्तं सपदि खाङ्गभङ्गाय लङ्घयेशुः [सम्भावनायां लिङ्] । भवतोऽतिदूरत्वात् स्वाङ्गभङ्गातिरिक्तं फलं नासि लवनस्य इत्यर्थः तान् शरभान् तुमुलाः सकुलाः करकाः वर्षांपलाः [वर्षापलस्तु करकेत्यमरः] । तामांष्टिः तस्याः पातेन अवकीर्णन् विक्षिप्तान कुर्वीथाः कुरुष्व [विध्यर्थ लिड्। क्षुद्रोऽपि अधिक्षिपन् प्रतिपक्षः सद्यः प्रति- क्षेप्तव्यः इति भावः तथाहि श्रारभ्यन्ते इति श्रारम्भाः कर्माणि तेषु यतः उद्योगः स निष्फलः येषां ते तथोक्ता: निष्फलकर्माप- क्रमाः इत्यर्थः श्रतः को वा परिभवपदं तिरस्कारपदं न स्युः न भवन्ति सर्व एव भवत्ति इत्यर्थः । यदत्र धनोपलस्त करक इति यादववचनात् करकशब्दस्य नियतपुंलिङ्गताभिप्रायेण करकाणम् अष्टष्टिरिति केषाञ्चित् व्याख्यानं तत् अन्ये न अनुमन्यन्ते वर्णप- लस्तु करकेत्यमरवचनव्याख्याने क्षीरखामिना कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायक इति नानार्थं पुंस्थापि वक्ष्यतीति वदता उभय- सधूर्णय त्वमथवा करकाभिघातैः । पूर्बचातकारकम् । १ ·पूर्वमेघः। तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमन्दुमौले शश्वसिद्धरुपचितबलिं भक्तिनम्रः परीयाः । यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्द्धमुनपापाः सङ्कल्पन्ने • स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥ ५६ ॥ लिङ्गताप्रकाशनात् । यादवस्य तु पुंलिङ्गताविधाने तात्पर्य नतु खोलिङ्गतानिषेधे इति न तद्विरोधोऽपि । करकस्तु करके स्था- दाक्रोशे च कमण्डली । पक्षिभेदे करे चापि करका तु धनोपले इति विश्वप्रकाशवचने तु उभयलिङ्गता व्यक्तैवेति न कुत्रापि विरे. धवार्ता अतएव रुद्रः 'वर्षापलस्त करका करकोऽपि च दृश्यते' ॥५५॥ तत्रेति। तत्र हिमाद्रौ दृषदि कस्याञ्चित् शिलायां व्यक्त प्रकटं शश्वत् सदा सिद्धेः योगिभिः [मिद्धिनिष्पत्तियोगयोरिति विश्वः।। उपचितबलिं रचितपूजाविधिम् (बलिः पूजोपहारयो- रिति यादवः] । अर्द्धश्चामा इन्दुशेति अर्द्धन्दुः [श्रद्धः खण्डे समेंऽशके इति विश्वः । स मौली यस्य तस्य ईश्वरस्य चरणन्यामं पादविन्यासं भक्तिः पूज्येषु अनुरागः तया नम्रः सन् परीयाः प्रदक्षिणं कुरु [परिपूर्बादिणे .लिङ् । यस्मिन् पादन्यासे दृष्टे मति उद्धृतपापाः निरंतकल्मषाः सन्तः श्रद्दधानाः विश्वमन्तः पुरुषाः श्रद्धा विश्वासः आस्तिक्यबुद्धिरिति यावत् [श्रदन्तरोरुप- मर्गवत्तिर्बक्तव्येति श्रत्पूर्वात् दधातेः शानच्] । करणस्य क्षेत्रस्य विगमात् ऊर्द्ध देहत्यागानन्तरम् [करणं माधकतमं क्षेत्रगारे- करणविगमाद्दूरमुद्भूतपापाः कल्पन्तटस्य ॥ इति वा समोचीनः पाठः ।

·मंघदृतम् शब्दायन्ते मधुरमनिल्नैः कोचकाः पूर्यमालाः संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किन्नरोभिः । न्द्रियेचपोत्यमरः] । स्थिरं शाश्वतं गणानां प्रमथानां पदं स्थानम् गणाः प्रमथमंख्याघा इति वैजयन्ती।। तस्य प्राप्तये सङ्कल्पन्ते समर्था भवन्ति । ऋप्तः पर्याप्तिवचनस्य अलमर्थत्वात् तद्योगे नमः स्वम्तीत्यादिना चतुर्थी अलमिति पर्याप्तपर्थग्रहणमिति भाव्य- कारः। [अव्यक्त व्यायामास शिवः श्रीचरणदयम् । हिमाद्रौ प्राम्भवादीनां सिद्धये सर्वकर्मणाम् । दृष्ट्वा श्रीचरणं सम्यक् साधकः स्थिरयेत्तनुम् । इच्छाधीनशरीरा हि विचरेच जगत्त्रयमिति शम्भुरहस्ये] ॥ ५६ ॥ शब्दायन्त इति। हे मेघ ! अनिलैः पूर्यमाणाः कोचकाः वेणविशेषाः (वेणवः कीचकास्ते स्युर्य स्खनन्यनिलोद्धता इत्य- मरः] । मधुरं श्रुतिसुखं यथा तथा शब्दायन्ते शब्दं कुर्वन्ति [शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे इति क्यड्। अनेन वंश- वाद्यसम्पत्तिमक्ता संसकाभिः · मंयुक्ताभिः वंशवाद्यानुषकाभिर्वा मरकाभिरिति पाठे संरक्तकण्ठीभिः इत्यर्थः किन्नरीभिः किन्नर- खोभिः त्रयाणं पुराणां समाहारः त्रिपुरम् तिद्धितार्थोत्तरपदेति • यः पूरयन् कीचकारन्धभागान, दरीमुखात्येन समीरणेन । उदास्यतामिच्छति किनाराणां तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम् । कुमारसम्भवम् । १।। कीचकध्वनिहेतवः । रघुवंशम् । 8 । ७३ । - ।

·पूर्वमेघः । ६५ . निदस्ते मुरज इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात् सङ्गोतार्था ननु पशुपतेस्तत्र भावो समग्रः ॥ ५७ ॥ प्रालेयरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान् विशेषान् इंसदारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौच्चरन्धम। तेनोदीचों दिशमनुसरेस्तियंगायांमशोभी श्यामः पादो वलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥ ३८॥ समासः। पात्रादित्वात् नपुंसकत्वम् ] । तस्य विजयः गीयते कन्दरेषु दरीषु [दरी तु कन्दरो वा स्त्रोत्यमरः । ते तव निहादः मुरजे वाद्यभेदे ध्वनिः इव मुरजध्वनिः इव इत्यर्थः स्थात् चेत् तर्हि तत्र चरणसमीपे पशुपतेः नित्यं मनिहितस्य शिवस्य सङ्गीतं सम्यक् गीतं तत् एव अर्थः मङ्गोतार्थः सङ्गीतवस्तु [अर्थोऽ- भिधेयरैवस्तु प्रयोजननिवृत्तिम्वित्यमरः। समग्रः सम्पूर्ण: भावो ननु भविष्यति खलु । भविष्यति गम्यादय इति भविष्यदर्थ णिनिः ॥५०॥ पालेयानेरिति । पालेयाः हिमाद्रः उपतटं तटममोपे [अव्ययं विभकीत्यादिना संसीपार्थऽव्ययीभावः ।। तान् तान् [वीपमायां विरुतिः ।विशेषान् द्रष्टव्यार्थान् [विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनोति शब्दार्णवं ।] अतिक्रम्य अनुसरेः गच्छे इति अनांगतेन सम्बन्धः हंसानां दारं हंसहारम् [मानसप्रस्था- यिनो इंसाः क्रौञ्चरन्ध्रण मञ्चरन्ते इत्यागमः । भृगुपतेः जाम- दग्न्यस्य यशोवर्त्म यशःप्रवृत्तिकारणमित्यर्थः यत् क्रौञ्चस्य अनेः रन्धम् अस्ति तेन क्रौञ्चविलेन बलेः दैत्यस्य नियमने बन्धने अभ्य- ·६४ मंघदूतम् । गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजाच्छासितप्रस्थसन्धेः * कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्थाः ।। स्टङ्गोछायैः कुमुदविशो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रनिदिनमिव त्रयम्बकस्याट्टहासः ॥ ५८ ॥ द्यतस्य प्रवृत्तस्य विष्णोः व्यापकस्य त्रिविक्रमस्य श्यामः कृष्णवर्ण: पादः इव तिर्यगायामेन क्षिप्रप्रवेशनार्थ तिरश्चीनदैर्येण शोभते इति तथाविधः मन् उदीचीम् उत्तरां दिशम् अनुसरेः अनुगच्छ । पुरा किल भगवता देवात् धूर्जटेः धनुरुपनिषदम् अधीयानेन भृगुनन्दनेन स्कन्दस्य स्पर्द्धया क्रौञ्चशिखरिणम् अतिनिशित- विशिखमुखेन हेलया मृत्पिण्डभेदं भित्वा ततः क्रौञ्चभेदादेव सद्यः समुन्जृम्भिते कस्मिन्नपि यशःक्षीरनिधी निखिलमपि जगज्जालम् आशावितमिति कथा श्रूयते ॥ ५८ ॥ गत्वेति । क्रौञ्चविलनिर्गमनानन्तरम् अर्द्धश्च गत्वा दशमुखस्य रावणस्य भुजैः बाहुभिः उच्छ्रामिताः विश्लेषिताः प्रस्थानां मानूनां सन्धयः यस्य तस्य एतेन नयनकौतुकमद्भावः उक्तः चिर्दश परि- माणम् एषाम् अस्तीति चिदशाः [संख्ययाव्ययेत्यादिना बहु- श्रीहिः । बहुबाही संख्येये डजित्यादिना समासान्तो डप्रत्ययः । * समुक्षिपन् यः एथिवीभतां वरं वरप्रदानस्य चकार शूलिनः । त्रसत्तुधारादिमुलाससम्भसखयहाश्लेषसुखेन निष्कृयम् ॥ शिशुपालवधम् ।१।५०। + केलसः साटिकस्येव शुभः कैलासः । शब्दस्तोममहानिधिः ।

·पर्बमेघः। उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे* सद्यःकृतदिरददशनच्छेदगौरस्य तस्य । शोभाभद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्रीम । अंसन्यस्ते सति हलभूतो मेचके वाससीव ॥ ६ ॥ चिदंशानां देवानां वनिताः तामां दर्पणस्य कैलासस्य स्फटिक- बात् रजतवादा विम्बग्राहित्वेन इदमुकम् ।। कैलासस्य अतिथिः स्थाः यः कैलासः कुमुदविशदैः निर्मलैः श्रङ्गाणम् उच्छ्रायः नत्यैः खम् श्राकाशं वितत्य व्याप्य प्रतिदिनं दिने दिने राशी: भूतः यम्बकस्य त्रिलोचनस्य अट्टहासः अतिहास: दूव स्थितः । अट्टावतिशयौमाविति यादवः । धावल्यात् हासत्वेन उत्प्रेक्षा। हासादीनां धावल्य कविसमयसिद्धम् ॥ ५८ ।। उत्पग्यामीति । स्निग्धं महणं भिन्नं मतिं च यत् 'अञ्चनं कन्जले तस्य श्राभाइव आभा यस्य तम्मिन् वयि तटगते सानु गते मति सद्यः कृत्तस्य छिन्नस्य हिरददशनस्य गजदन्तस्य छेद- वत् गौरस्य धवलस्य तस्य अद्र कैलासस्य मेचके श्यामले [कृष्ण- क्वचित् प्रभिन्नाजनराशिसनिभैः । ऋतुसंहारवर्यावर्णना । २ । तिमंतनुवनराजिण्यामितीपत्यकान्तं नगमुपरि हिमानोगौरम् आसाद्य जिष्णुः । व्यपगतमदरागस्यानुसम्मार लक्ष्मीम सितमधरवासो विधतः सीरपाणः ॥ किरातार्जुनीयम् । ४ । ६८ । हलधर-परिधानश्यामलेरम्बुवाहैः । शिशुपालवधम् । ४ । ६८ । वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् । केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे । गीतगोविन्दः। .

·१८ मेघदूतम् । हित्वा तस्मिन् भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता. क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौरी। भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्त लोपः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायी। ॥ ६.१ ॥ नत्रावश्यं वलयकुलिशोट्टिनोगीर्णतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् । नोलासितश्यामकालण्यामलभेचका इत्यमरः]। वाससी वखे अंमन्यस्ते मति इलभूतो बलभद्रस्य दूव सिमिताभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षणीयां शोभां भवित्री भाविनीम् उत्पश्यामि शोभा भवि- व्यतीति तर्कयामि इत्यर्थः । श्रौती पूर्णपमा अलङ्कारः ॥ ६० ॥ हित्येति । तस्मिन् क्रीडाशैले कैलासे कैलासः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः । क्रीडार्थ निर्मिताः शम्भोर्दै वैः क्रीड़ाद्रयो- ऽभवनिति शम्भुरहस्ये] । शम्भुना शिवेन भुजगः एव वलयः कङ्कणं हित्वा गायाः भोरुत्वात् त्यत्वा दत्तहस्ता सती गौरी पादचारेण विचरेत् यदि तईि अग्रयायी सरोगतः तथा स्तम्भितो घनीभावं प्रापितः अन्तर्जलसोचा प्रवाहो यस्य स तथाभूतः भङ्गोनां पर्वणं भक्त्या रचनया विरचितवपुः कल्पितशरीरः सन् मणीनां तट मणि- तटं तस्य भागहणाय सोपानवं कुरु सोपानभावं भजेत्यर्थः ॥६॥ तत्रेति। तच कैलासेऽवश्यं सर्वथा सरयुवतयः वलयकुलि- * नगेन्द्रतनया-नागेन्द्रकेयूरयोः। विवाहमङ्गलम् । + सोमानलं ब्रजपदसखस्पर्शमारोहणेषु ॥ इति वा पाठः ।

·पूर्वमेधः। नाभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे धर्मलब्धस्य न स्यात् क्रीड़ालोलाः श्रवणपरुषैर्जितैर्भाययस्ताः * ॥ १२ ॥ हेमालोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य । धुन्चन् कल्पद्रुमकिशलयान्यंकानीव वातर- मानाचेष्टेलद ललिनै निविणेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६॥ शानि कङ्गणकोटयः [शतकोटिवाचिना कुलिशशब्देन कोटिमात्र लक्ष्यते। तेः उद्दट्टनानि प्रहाराः तैः उगीर्णमुत्सृष्टं तोयं येन तं त्वां यन्त्रेषु धाराः यन्त्रधाराः तामां ग्रहत्वं कृत्रिमधाराग्टहत्व मेष्यन्ति प्रापयिष्यन्ति हे सखे मित्र धर्मे निदाघे लवस्य [धर्म- लब्धत्वश्चास्य देवभूमिषु सर्वदा सर्व समाहारात् प्राथमिकमेघ- बाबा यथोकमाषाढस्य प्रथमेति । तव ताभ्यः सुरयुवतिभ्यः मोक्षो न स्यात् यदि तदा क्रीडालोलाः क्रीडामकाः प्रमत्ताः इत्यर्थः ताः सुरयुक्तोः श्रवणपरुषैः कर्णकटुभिः गजितेः करणैः भाययेः बामयः । अत्र हेतुभयाभावात् श्रात्मनेपदं घुगागमञ्च न ॥६॥ हेनेति । हे जलद हेमाम्भोजानां प्रमवि जनकम् [जिदृशी- त्यादिना इनिप्रत्ययः । मानसस्य सरसः सलिलम् श्राददानः पिवन् इत्यर्थः तथा ऐरावतस्य इन्द्रगजस्य कामचारित्वाडा शिव- • वातर्विधूनय विभाषय भीमनादैः । पूर्वचातकारकम् । १ ।

·६० मेघदूतम् । तस्योत्सङ्ग प्रणयिन इव सस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका ज्ञास्यसे कामचारिन् । भवार्थम् इन्द्रागमनादा समागतस्य इति, भावः क्षणे जलदानकाले मुखे पटेन या प्रीतिः तां कुर्वन् तथा कल्पद्रुमाणं किशलयानि पभवभूतानि अंशकानि सत्मवस्त्राणि दूव [अंशाकं वस्खमात्र स्यात् परिधानोत्तरीययोः । सूक्ष्मवस्त्रे नातिदीप्ताविति शब्दा- वे] । वातैः मेघवातैः धुन्वन् नाना बहुविधाः चेष्टाः तोयपा- नादया येषु तैः ललितः कोड़ितेः [ना भावभेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे। अस्त्रियां प्रमदागारे कोड़िते जातपल्लवे इति शब्दार्णने । तं नगेन्द्र कैलासं कामं यथेष्टं निर्विशे: समुपभुच्च निशा भृतिभोगयोरित्यमरः]। यथेच्छविहारो मित्रग्रहेषु मेव्याः फलं महजमित्रञ्च ते कैलासः मेघपर्वतयाः अबसूर्ययोः अधिचन्द्रयोः शिखिजीमूतयाः समीराग्योः मित्रता खयमिति भावः॥ ६३ ॥ तस्येति । प्रणयिनः प्रियतमस्य इव तस्य कैलासस्य उत्मङ्गे जईभागे [उत्मङ्गो मुनस्योगे सक्थन्यूईतलेऽपि चेति मालती- मालायाम्। गङ्गा दुकूलं शुभ्रवखम् इव उपमितसमासः । [दुकूलं सूक्ष्मवखे स्यादुत्तरीये सिताशके इति शब्दार्णवे] । अन्यत्र तु गङ्गा व दुकूलं तत् सस्तं यस्याः तां तथोक्ताम् अलकां कुवेरनगरों दृष्ट्वा कामिनीम् देवेति शेषः ई कामचारिन् त्वं पुनः त्वं तु न शास्यसे इति न किन्त ज्ञास्थसे एव इत्यर्थः [कामचा- ·A- * पूर्वमेघः । या कः काले वहति सलिलोगारमुच्चैर्विमाना मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥ ६४ ॥ रिणस्ते पूर्वमपि बहुकवा दर्शनसम्भवादज्ञानमसम्भावितमेवेति निश्चयार्थ नदयप्रयोगः तदुक्तं स्मतिनिश्चयसिद्धार्थेषु नञ्दय- प्रयोग इति । उच्चैर्विमानानि उन्नतानि मतभूमिकभवनानि [विमानोऽस्त्रो देवयाने मतभूमौ च सद्मनोति यादवः । तानि यस्यां सा [मेघवाहनस्थानसूचनार्थम् इदं विशेषणम् । अन्यत्र विमाना निष्कोपा या अलका वो युभाकं काले मेघकाले इत्यर्थः [कालस्य सर्वमेघमाधारण्यात् वः इति बहुवचनम् । सलिलम्। उगिरतीति मलिलोगारं स्रवत्मलिलधारम् इत्यर्थः अभवन्दं मेघकदम्बकं कामिनी स्त्री मुक्काजाल: मोतिकमरैः ग्रथितं प्रत्युत्तम् [पुंश्चल्यां मौक्रिके मुक्तति यादवः)। अलकम् इव चूर्णकुन्त लानि द्रव [जातावेकवचनम् । अलंकार्णकुन्तला इत्यमरः] । वहति विभर्ति । अत्र कैलासस्य अनुकूलनायकत्वम्. अलकायाश्च खाधीनपतिकाख्यनायिकाव ध्वन्यते एकायतोऽनुकूलः स्यादिति [प्रियोपलालिता नित्यं स्वाधीनपतिका मतेति च लक्षयन्ति उदाहरन्ति च लालयन् अलकप्रान्तान् रचयन् पत्रमञ्जरीम् । [एकां विनादयन् कान्नां छायावदनुवर्तते इति] ॥ ६४ ॥ * उच्चर्विमानः इति वा पाठः ॥ पूर्वमेघः ·मे घ दू तम् उत्तरमेघः। विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः सङ्गोताय प्रहतमुरंजाः स्निग्धगम्भीरघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गम_लिहायाः * प्रासादास्वा तुलयितुमलं यत्र नेस्तैर्विशेषैः ॥ १ ॥* विद्युत्वन्तमिति । यत्र अलकायां ललिताः रम्याः वनिताः खियो येषु ते सह चित्रः वर्तन्त इति मचित्राः [अलेख्या- श्चर्ययोश्चित्रमित्यमरः । तेन सहेति तुल्ययोग इति बहुव्रीहिः । वोपसर्जनस्येति महशब्दस्य समासः) । मङ्गीताय तौर्यत्रिकाय प्रहतमरजाः ताड़ितमृदङ्गाः [मुरजा तु मृदङ्ग स्थात् ढक्कामुरज- योरपीति शब्दार्णवे]'। मणिमय्यः मणिविकाराः भुवो येषु अभं लिहन्तोति अ,लिहानि अभ्रङ्कषाणि विहाधे लिह इति खश् * शिखरासतमेधानाम् व्यन्यन्ते यत्र वैश्मनाम् । अमुगज्जितसन्दिग्धाः करणैः मुरजखनाः । कुमारसम्भवम् ।६।३०। * प्रासादममाघमाससाद । नैषधचरितम् । । ५७। * दधदम्बुदनीलकण्ठताम्. वहदत्यच्छसधोज्ज्वलं वपुः । कथमचतु यत्र नाम न क्षितिभन्मन्दिरमिन्दुमौलिताम् । नैषधचरितम् । २।२। L ·उत्तरमेघः। हस्ते लीलाकमलमलके* बालकुन्दानुविखं । नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रः । । प्रत्ययः । अहोईसेत्यादिना मुमागमः] । अग्राणि शिखराणि येषां 'ते तोकाः अतितुङ्गाः इत्यर्थः प्रामादाः देवरहाणि [प्रासादी देवभूभुजामित्यमरः] । विद्युतः अस्य सन्तोति विद्युत्वन्तं मेन्द्र- चापम् इन्द्रचापवन्तं स्निग्धः श्राव्यः गभीरः घोषः गर्जितं यस्य तम् अन्तः अन्तर्गतं तोयं यस्य तं तुङ्गम् उन्नतं त्वां तैः तैः विशेषैः ललितवनितत्वादिधम्मै तुलयितुं समीकर्तुमलं पर्याप्ताः । अलं. भूषणपर्याप्तिशनिवारणवाचकमित्यमरः । अत्र उपमानोपमेयभूत- मेघप्रासादधर्माणं विद्युइनितादीनां यथासंख्यमन्योन्यसादृश्यात् मेघप्रासादसादृश्यसिद्धिरिति विम्बप्रतिविम्बभावेनेयं पूर्मोपमा ॥१॥ सम्पति सर्वदा सर्वर्तुसम्पत्तिमाह हस्ते इति । यत्र अलकाय बधूनां खीणं हस्ते लीलार्थ कमलं लीलाकमलम् [शरखिङ्गमेतत् तदुकं शरत् पङ्कजलक्षणेति] । अलके कुन्तले जातावेकवचनम् अलकेषु इत्यर्थः बालकुन्दैः प्रत्ययमाध्यकुसुमैः अनुविद्धम् अनुवेधः ग्रन्थनम् [मपुंसके भावे कः। यद्यपि कुन्दानां शशिरत्वम् अस्ति मायं कुन्दमित्यभिधानात् तथापि हेमन्ते प्रादुर्भावः शिशिरे प्रौढ़त्वमिति व्यवस्थाभेदेन हेमन्तकार्यात्वमित्याशयेन बालविश- * लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती। कुमारसम्भवम् ।।८।। । 'बलकं वालकुन्दानु विडम्' अलो वालकुन्दानुवेधः इति वा पाठः । पानमत्रोः इति वा पाठः।

·मेघदृतम् । . चूड़ापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीषं सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं बधूनाम ॥ २ ॥ यत्रोन्मत्तभ्रमरमुखराः पादपा नित्यपुष्या/ हंसश्रेणीरचितरसना नित्यपद्मा नलिन्यः ।। पणम् । अलकमिति प्रथमान्तपाठे सप्तसीप्रक्रमभङ्गः स्यात् । नाथस्तु नियतपुंलिङ्गताहानिति दोषान्तरमाह तदसत्-स्वभाव- वक्राण्यलकानि तामाम् निर्धूतान्यलकानि पातितमुरः कृत्स्नो- धरः खण्डित इत्यादिषु प्रयोगेष नपुंमकलिङ्गतादर्शनादिति] । पानने मुखे लोध्रप्रमवानां लोधपुष्याणं शैशिराणं रजमा परागेण [स्यादुत्पादे फले पुष्ये प्रमवो गर्भमोचने दूत्यमरः । पाण्डुतां नीता श्रीः शोभा चूड़ापाशे केशपाशे नवकुरवकं वासन्तः पुष्पविशेषः कर्णे चार पेशवं शिरीषं ग्रेभः पुष्पविशेषः सोमन्ते मस्तककेशवोथ्याम् (सोमन्तमखियां मस्तकेशवोथ्यामुदाहृतमिति शब्दार्णवे] | तव उपगमः मेवागम इत्यर्थः तत्र जातं त्वदुपगमज वार्षिकम् इत्यर्थः नापं कदम्बकुसुमम् सर्वत्र अस्तीति शेषः । अस्तिर्भवतिपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यम्तीति न्यायात् । इत्थं कमलकुन्दादितत्त कार्य्यसमाहाराभिधानादर्थात् सर्वर्तुसमाहार- मिद्धिः कारणं विना कार्यस्यासिद्धेरिति भावः ॥ २॥ यत्रेति । यत्र अलकायां पादपाः वृक्षाः नित्यानि पुष्पाणि येषां ते तथा नतु तुनियमादिति भावः अतएव उन्मत्तैर्भमरैः मुखराः शब्दायमानाः। नलिन्यः पभिन्यो नित्यानि पद्मानि ·उत्तरमेघः। ७३ केकोत्कण्ठा भवनशिखिनो नित्यभास्वत्कलापा नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः ॥ ३ ॥ आनदोत्य नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्तैर नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्। नाप्यन्यस्मात् प्रणयकलहादिप्रयोगोपपत्तिर वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति ॥ ४ ॥ * यामां ताः तथा नतु हेमन्तवर्जितमित्यर्थः । अतएव हमश्रेणीभिः रचितरसना नित्यं इंसपरिवेष्टिता इत्यर्थः भवशिखिनः क्रीड़ा. मयूरा नित्यं भावन्तः कलापा वहाणि येषां ते तथोक्ताः नतु वर्षासु एव श्रतएव केकाभिः उत्कण्ठा उद्गीवाः । प्रदोषा रात्रयः नित्या ज्योत्स्ना यामां ताः नतु एक्लपक्ष एव । अतएव प्रतिहता तममां वृत्तिः व्याप्तिः येषां ते च ते रम्याति तथोक्काः ॥ ३ ॥ आनन्दोत्थमिति। यत्र अलकायां वित्तेशानां यक्षाणाम् । [वित्ताधिपः कुबेरः स्यात् प्रभी धनिकपक्ष्योरिति शब्दार्णवे ।। आनन्दोत्थम् अानन्दजन्यमेव नयनसलिलम् अन्यनिमित्तैः शोका- दिभिन्। इष्टसंयोगेन प्रियजनसमागमेन माध्यात् निवर्तनीयानव- प्रतीकारार्थ। कुसुमभरजात् मदनशरजादन्यस्तापो नास्ति । प्रणय- * शैवनान्तं वयो यस्मिन् नान्तकः कुसमावुधात् । रतिखेदसमुत्पना निद्रा संज्ञाविपर्ययः । कुमारसम्भवम् ।६।४।।

·मेघदूतम् । यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्युत्तमस्त्रीसहाया। आसेवन्ते मधु रनिफलं कल्पवृक्षप्रसतं त्वगम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करे वाहतेषु ॥५॥ कलहादन्यस्मात् कारणादिप्रयोगापपत्तिः विरहप्राप्तिरपि नास्ति । किञ्च गौवनादन्यत् वयोवार्द्धकं नास्ति । लोकदर्य प्रक्षिप्तम् ॥ ४ ॥ यस्यामिति। यखाम् अलकायां यक्षाः देवयोनिविशेषाः उत्तमस्त्रोमहाया: ललिताङ्गनासहचराः सन्तः सितमणिमयानि स्फटिकमणिमयानि चन्द्रकान्तमयानि वा अत एव ज्योतिषां तारकाणं छायाः प्रतिविम्बानि एव कुसुमानि तेः रचितानि परिष्कृतानि (ज्योतिस्ताराग्निभाज्वालादृक्पुत्रार्थाध्वरात्मखिति वैजयन्ती] । एतेन पानभूमेर् अम्बानशोभत्वम् उक्र हर्यस्थलानि एत्य प्राप्य वगम्भीरध्वनिः इव ध्वनिः येषां तेषु पुष्करेषु वाद्य भाण्डमुखेषु (पुष्कर करिहस्ताग्रे वायभाण्डमुखे जले इत्यमरः । शनकैः मन्दम् पाहतेषु सत्सु एतच नृत्यगोतयोरप्युपलक्षणम् कल्पवृक्षप्रमृतं कल्पवृक्षस्य काहितार्थप्रदत्वात् मध्वपि तत्र प्रमृतम् रतिः फलं यख तत् रतिफलाख्यं मधु मद्यम् श्रासे- * स्फटिकापलविग्रहा ग्रहाः । नैषधचरितम् । २ । ७४ । + यत्र स्फटिकहया नक्तमायानभूमिधु । ज्योतिषाम् प्रतिविम्बानि प्राप्नुवन्त्युपहारताम् । कुमारसम्भवम् ।६।७२ -- ·. उत्तरमेघा ३१ भन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भिर * मन्दाराणमनुतटरुहा । छायया वारितोष्णाः। अन्चेष्टेयैः कनकसिकतांमुष्टिंनिक्षेपगुदैः संक्रीड़ने मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्याः ॥ ६ ॥ - नन्त श्रादृत्य पिवन्ति इत्यर्थः । तालक्षारमितामृतामलगुडोन्म- ताम्थिकास्वाकयादर्घिन्द्रद्रुममोरटेक्षुकदलीगुग्नुपरूनर्युतम्। इत्य ञ्चनाधुपुष्पभङ्गुयपचितं पुष्पद्रुमूलावृतं काथेन स्मरदीपनं रतिफा- लाख्यं खाद शीतं मधु इति मदिरार्णवे] ॥ ५ ॥ मन्दाकिन्या इति । यत्र अलकायाम् श्रमरमार्थिताः सुन्दर्य इत्यर्थः कन्याः यज्ञकुमार्य: (कन्या कुमारिकाना-रिति विश्वः) । मन्दाकिन्याः गङ्गायाः सलिलेन शिशिरैः शीतलैः मरुद्भिः सेव्यमानाः सत्यः तथा अनुतटं तटेषु रोइन्तीति अनुतटरुहः. [क्विप्] तेषां मन्दाराणं छायया अनातपेन वारितोष्णाः शमितातपाः सत्यः कनकस्य मिकतासु मुष्टिभिः निक्षेपेण गूढैः संवृतैः अत एव अन्वेष्टव्यैः मृग्यैः मणिभिः रत्नैः मंक्रीड़न्ते गुप्त- मणिमंजया दैशिकक्रीड़या सम्यक् कीडन्ति इत्यर्थः। क्रोड़ोऽनु- मंपरिभ्यत्वात्मनेपदम् । रिबादिभिर्वालुकादौ गुप्तेंद्रष्टव्यक बभिः। कुमारीभिः कृता कोड़ा नान्ना गुप्तमणि: स्मृता । राम * सोध्यं रम्भानटनचटुलैः सेव्यमामो मरुद्भिः । उद्धवसन्देशः । ३१ । थालतास्तीरमन्दारकुसुमोकिरवीचिषु । कुमारसम्भवम् ।६।५) .

·मेघदूतम्
नोवीबन्धोछमितशिथिलं यत्र विम्बाधराणां *
क्षौमं रागादनिमृतकरष्वाक्षिपत्म प्रियेषु ।
अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान
होमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः ॥ ७ ॥ ।
कोड़ा गूढमषिगुनकेलिसलाधनम्। पिण्ठकन्दुकदण्डाद्यैः स्मृता
दैशिककेलय इति शब्दावे] ॥ ६ ॥
नोवोति। यत्र • अलकायाम् अनिमृतकरेषु चपल हस्तेषु
'प्रियेषु नोवी वसनग्रन्थिः नोवी परिपणे ग्रन्थौ खीणं जघनवास-
मोति विश्वः ।) नोवो एव बन्धः नोवोबन्धः [चूतत्क्षवदपौन-
रुत्थम् ।। तस्य उच्छमितेन जुटितेन शिथिलं सौमं दुकूल
रागात् प्राक्षिपत्सु ाहरत्सु सत्सु होमूढानां लज्जाविधुराणां विम्ब
विम्बिकाफलम् [विम्ब फलं विम्बिकायाः प्रतिविम्बे च मण्डले इति
विश्वः । विम्बम् इव अधरो यामां तामां विम्बाधराणं स्त्रीविशे-
षाणम् [विशेषाः लामिनी कान्ता भीरुर्विम्वाधराङ्गनेति शब्दा-
र्णवे ।) चूर्णस्य कुङ्कुमादेः मुष्टिः अर्चिभिः मयूखैः तुङ्गान् (अर्चि-
मयूखशिखये
.
* यक्षाजनानाम् | इति वा पाठः।
रिती ङ्गिया यत्र निशाम्य दीपान जालागताभ्योधिग्रहं महिण्यः
विष्णु विडाले क्षणभीषणाभ्यो वैदूर्यकुद्धेषु शशिद्युतिभ्यः ।
शिशुपालवधम् ॥ ३ ॥४५॥

·उत्तरमेघः । नेत्रा नीताः सनतगतिना यदिभानायभुमार आलेख्यानां स्वजलकणिकादोषमुत्पाद्य* सद्यः । शङ्कास्पष्टा इव जलमुचस्वादृशा यत्र जालैर् धूमोहारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्यतन्ति ॥८॥ तया प्राप्य अपि विफलप्रेरणा दीपनिर्वाणक्षमलात् निष्फला भवति । अत्राङ्गनानां रत्नप्रदीपनिर्वाणप्रवृत्त्या मौग्धा व्यज्यते ॥७॥ नेत्रेति । हे मेघ नेत्रा प्रेरकेण सनतगतिना सदागतिना वायुना [मातरिश्वा मदागतिरित्यमरः ।। यदिमानानभूमीः यस्थाः अलकायाः विमानानां सप्तभूमिकभवनानाम् अग्रभूमी: उपरिभूमिका: बीताः प्रापिताः खाम् इव पश्यन्ति इति तादृशाः वत्मदृशाः इत्यर्थः [त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् चेति कञ्- प्रत्ययः ।। जलमुचः मेघाः श्रालेख्यानां मचित्राणम् |चित्रं लिखितरूपान्यं स्यादालेख्यन्तु यत्रत इति शब्दार्णवे।] खस्य जल- कणिकाभिः जलकणैः दोषं स्फोटनम् उत उत्पाद्य इव सायाधत्वात् भयाविष्टाः इव शङ्कावितर्कभययोरिति शब्दार्णवे।] धूमोगारस्य धूमनिर्गमस्य अनुकृतौ अनुकरणे निपुणाः कुशलाः जर्जराः विशीर्णाः सन्त: जालमार्गः गवाक्षरन्धः • नवजलकणैर्दोषमुत्पाद्य इति वा पाठः । | कुतूहलेनेव जवादुपत्य प्राकारभिच्या सहसा निषिद्धः । रसबरोदीद् भशमम्बुवर्षयाजेन यस्था बहिरम्बुवाहः ॥ शिशुपालवधम् ॥ ३ ॥ ४१ ॥ सद्यः शङ्कास्पृष्टाः .

·मेघदूतम् ।
यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजोच्छासितालिङ्गनानाम्
अङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः ।
त्वत्संरोधापगमविशदेश्चन्द्रपाडैनिशीथे ।
व्यान्नुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥८॥
निष्पतन्ति निष्कामन्ति । यथा केनचित् अन्तःपुरसञ्चारवता दूतेन
गूहवृत्त्या रहस्यभूमि प्रापिताः तत्र खीणं व्यभिचारदोषम्
उत्पाद्य मद्यः साशकाः कृप्तवेशान्तराः जाराः क्षुद्रमार्गनिष्कामन्ति
तहदिति ध्वनिः । प्रकृतार्थे शङ्कास्पृष्टा दवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ८ ॥
यति । यव अलकायां निशीथे अर्द्धरात्रे [अर्द्धरात्रनिशोथौ
दावित्यमरः । त्वत्संरोधस्य मेघावरणस्य अपगमेन विशदः निर्मल:
चन्द्रपादैः चन्द्रमरीचिभिः [पादा रमपछि तऱ्यांशा इत्यमरः ।
स्फुटजललवम्यन्दिनः उल्वणंम्बुकणस्राविण: तन्तुजालावलम्बाः
.
-
* प्रिमतमभुजालिङ्गनाच्छासितानाम् इति वा पाठः ।
प्रियतमभुजीच्छासितालिङ्गितानाम् इति वा समोचीनः पाठः
| "चोदिताश्चन्द्रपादः” इति "प्रेरिताश्चन्द्रपादैः" इति वा पाठः ।
* कान्तेन्दुकान्तोपलकुट्टिमेषु प्रतिक्षप हर्यतलेघु यत्र ।
उच्चैरधःमातिपयोमुचोटपि समूहमूहः पयसां प्रणाल्यः ।
शिशुपालवधम् ॥ ३ ॥ 88 ॥
चन्द्रपादनितप्रवृत्तिभिः चन्द्रकान्तजलविन्दुभिर्गिरिः।
मेखलातरुषु निहितानिमान बोधयत्यसमये शिखण्डिनः ॥
कुमारसम्भवम् ॥ ॥६७ ॥

·उत्तरमेघः।
अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठेर
उद्गायनिधनपतियशः किन्नरैर्यत्र साईम् ।
वैभ्राजाख्यं * विबुधवनितावारमुख्यामचायाः
बडालापा वहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥ १० ॥
वितानलम्बिसूत्रपुञाधाराः तद्गुणगुम्फिताः इत्यर्थः चन्द्रकान्ताः
चन्द्रकान्तमणयः प्रियतमामां भुजैः उच्छामितानि श्रान्या जल-
भेकाय वा शिथिलितानि आलिङ्गनानि. यामां तामां खीणां
सुरतजनिताम् अङ्गग्लानिम् अवयवानां ग्लानतां व्यालुम्पन्ति
अपनुदन्ति ॥ ८ ॥
अक्षय्येति । यत्र अलकायां क्षेतुं शक्याः क्षय्याः [क्षय्यजय्या
शक्यार्थ इति निपातः ततो नसमासः) । भवनानाम् अन्तः
अन्तर्भवनम् [श्रव्ययं विभकोत्यादिना श्रव्ययीभावः। अक्षय्याः
अन्तर्भवने निधयो येषां ते तथोक्ताः [यथेच्छभोगसम्भावनार्थमिदं
विशेषणम्] विबुधवनिताः अप्सरसः ता एव वार मुख्याः वेश्याः ता
एव महायाः येषां ते तथोकाः वारस्त्री गणिका वेश्या रूपा-
जीवाथ मा जनैः। मत्कृता वारमुख्या रयादित्यमरः]। बद्धालापाः
मम्भावितसंलापा: कामिनः कामकाः प्रत्यहम् अहनि अनि
[अव्ययं विभनीत्यादिना समासः]। रतः मधुरः कण्ठः कण्ठ-
ध्वनिः येषां ते तैः सुन्दरकण्ट्रध्वनिभिः धनपतियश: कुवेरकीर्तिम्
* एको (यक्षः) यया चैत्ररथप्रदेशान् । रघुवंशम् ॥ ५ ॥ ६० ॥

·ar
मेघदूतम् ।
गत्युत्कम्पादलकपतितैर्यत्र मन्दारपुष्पैः
पत्रच्छदः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिव।
मुक्ताजालैः स्तणपरिसरच्छिन्नमत्रैश्च हारै
नेशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥११॥
उगायद्भिः उच्चैर्गायद्भिः देवगानस्य गान्धारग्रामत्वात् तारतरं
गायद्भिः इत्यर्थः किन्नरैः माई मह विभ्राजस्य इदं वैभ्राज
'वधाजम् इति पाख्या यस्य तत् वैधाजाख्यम् [विभ्राजेन गणे-
न्द्रेण वातं वैभ्राजमाख्ययेति शम्भुरहस्य । चैत्ररथस्य नामान्तर-
मेतत् । बहिरुपवनं वाह्योद्यानं निर्विशन्ति अनुभवन्ति ॥ १० ॥
गत्युत्कम्पादिति । यत्र अलकायां कामिनीनाम् अभिमारि-
काणां निशि भवः नैशः मार्गः सवितुः उदये मति गत्या गमनेन
उत्कम्पः चलनं तस्मात् हेतोः अलकेभ्यः पतितः मन्दारपुष्यैः सुर-
तरुकुसुमैः तथा पत्राणां पत्रलतानां छेदैः खण्डैः पतितैः इति
शेषः तया कर्णेभ्यः विधंग्यन्ति इति कर्णविभ्रंशीनि तैः कनकस्य
कमलेः पिष्ठया विवक्षितार्थलाभे मति मयटा विग्रहे अध्याहार-
दोषः एवमन्यत्राप्यनुसन्धेयम् । तथा मुक्काजालैः मौक्तिकसरीः
शिरोनिहितः इत्यर्थः तथा स्तनयोः परिसरः प्रदेशः तत्र दिनानि
सूत्राणि येषां तैः हारश्च सूच्यते जाणते मार्गपतितमन्दारकुसु-
मादिलिङ्गः श्रयमभिसारिकाणं पन्थाः इत्यनुमीयते इत्यर्थः ॥११॥

·उत्तरमेघः। मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाइसन्तं प्रायश्चापं न वदति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् । * सभूभङ्गप्रचितमपनैः कामिलक्ष्येवमोधैः नस्यारम्भश्चतुरवनिताविभ्रमैरेव । सिद्धः ॥ २२ ॥ • वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विधमादेशदक्ष पुष्योद्भेदं सह किसलयैर्भूषणानां विकल्पान्। भवति । यत्र अलकायां मनाथः कामः धनपतेः कुवेरस्य सखा धनपतिसखः [राजाहामखिभ्यष्टक्ष। तं देवं महादेव माक्षात् वमन्तं सखिस्नेहात् निजरूपेण वमन्तं वर्तमानं मत्वा ज्ञात्वा भयात् भालेक्षणभयात् षट्पदाः एव ज्या मौर्वी यस्य तं चापं प्रायः प्राचुर्येण न वहति न बिभर्ति। कथं तईि तस्य कार्यमिद्धिः श्रत प्राह मभूभङ्गेति तस्य मन्मथस्य कामिजनविजयव्यापारः मभूभङ्गं प्रहितानि प्रयुतानि नयमानि दृष्टयो येषु तेः तथोक्नः कामिनः एव लक्ष्याणि तेषु अमोधैः सफलप्रयोगः इत्यर्थः [मन्मथचांपोऽपि कचिदपि मोघः स्यादिति भावः) चतुराश्च ताः वनिताश्च तासां विधमः विलामः एव सिद्धः निष्यनः । यत् अनर्थकर पाक्षिकफलञ्च तत्प्रयोगाद् वरं निश्चित- माधनप्रयोग इति भावः ॥ १२ ॥ [कचधायें देहधार्य परिधेयं विलेपनम्। चतुर्दा भूषणं प्राहुः * अलिपतिरनेकशस्त्वया गुणवत्ये धनघा नियोजिता ! कुमारसम्भवम् ॥ ४॥ १५॥ । चटुलवनिवाविभ्रमैरेव । इति वा पाठः ! प्रारम्भः ·मेघदृतम् । लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यञ्च यस्याम् एकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥ १३ ॥ तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणाम्मदीयं दूरान्नक्ष्य सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । स्त्रीणामन्यच्च दैशिकमिति रसाकरे) तदेतदाह वास इति । यस्याम् अलकायां चित्रं नानावर्ण वामः वसनं परिधेयमण्डन- मेतत् नयनयोः विभमाणा आदेशे उपदेश दक्षम् अनेन विभ्रमद्वारा मधुनो मण्डनलम् अनुसन्धेयं तच मण्डनादिवत् देह- धार्यतर्भाव्य मधु मधं किसलयः पल्लवैः सह पुष्यो दम् उभय- श्वेत्यर्थः इदं तु कचधायं भूषधानां विकल्पान् विशेषान् देहधार्य- मेतत् तथा चरणकमलयोः न्यासस्य समर्पणस्य योग्यं रज्यते अनेन इति राग: रञ्जकद्रव्यं लाक्षा एव रागः तं लानारागम् इदच श्रङ्गरागादिविलेपनमण्डनोपलक्षणं सकलं सर्वे चतुर्विधम् अपि इत्यर्थः अबलामण्डनं योषितप्रसाधनजातम् एकः कल्पवृक्षः एव सते जनयति नतु नानासाधनसम्पादनप्रयास इत्यर्थः ॥ १३ ॥ इत्थमलकां वर्णयित्वा तत्र स्वभवनस्य अभिज्ञानमाह तति । तव अलकायां धनपतिग्टहान् कुवेरग्रान् उत्तरेण उत्तरस्मिन् अदूरदेशे [एनबंयतरस्थामदूरेऽपञ्चम्या इत्येनप्प्रत्ययः। एनपा द्वितीयेतिदितीया। ग्रिहाः पुंसि च भूमन्येव इत्यमरः । अस्माकम् इदम् अस्मदीयम् [शुद्धाच्छ इति छप्रत्ययः । श्रागारं. ग्टई सुर- धनपतिग्रहादुत्तरेण । इति वा पाठः ।।

·उत्तरमंघः। यस्योपान्ते * कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे । हस्तप्राप्यस्तवकनमितो बालमन्दारवृक्षः ॥ १४ ॥ वापो चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैग्छना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्यनान्नैः । पतिधनुचारुणा मणिमयत्वात् अभ्रकषत्वात् च इन्द्रचापसुन्दरेण तोरणेन बहिदारण दूरात् लक्ष्यं दृश्यम् अनेन अभिज्ञानेन दूरत एव ज्ञातुं शक्यम् इत्यर्थः अभिज्ञानान्तरमाह यस्य श्रागारस्य उपान्ते प्राकारान्तःपार्श्वदेशे मे मम कान्तया वर्द्धितः पोषितः कृतकतनयः कृत्रिमसुतः पुत्रत्वेन अभिमन्यमान इत्यर्थः हस्तप्राप्यैः हस्तावचेयः स्तवकै: गुच्छः नमितः [स्सागुच्छक स्तवक इत्य- मरः ।] बालो मन्दारवृक्षः कल्पवृक्षः अस्ति इति शेषः ॥ १४ ॥ इतः पञ्चभिः लोकेरभिज्ञानान्तरमाह वापीति । अस्मिन् मदीयागारे मरकतशिलाभिः बद्धः मोपानमार्गः यस्याः मा तथोका विदूरे भवाः वैदूर्योः । विदूराज्जा इति नाप्रत्ययः ।। वैदूर्य्याणम् विकाराः वैदू-णि [विकारार्थे अन्प्रत्ययः ।। स्निग्धानि वैदूर्य्याणि नालानि येषां तैः हेमैः सौवर्णैः विकच- कमलैः छन्ना वापी च. अस्ति इति शेषः यस्याः वायाः ताये * यस्योद्याने । इति वा पाठः || + स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहमन्यदुर्लभं । अमुना कुसुमाश्रुवर्षिया त्वम केन सुगात्रि शोच्यसे । रघुवंशम् ॥ ८ ॥ ६३॥ | कमलमुकुलैः । इति वा पाठः ।।

·F8 मेघदृतग यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं सन्निकृष्टं नाध्यास्यन्ति * व्यपगताचस्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१५॥ तस्यास्तीरे रचितशिखर: पेशलैरिन्द्रनीलैः । क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः ।। कृतवमतयः कूलनिवासाः इंसाः त्वां मेघं प्रेक्ष्य अपि व्यपगतशुचः वर्षाकालेऽपि व्यपगतकलुषजलत्वात् वीतदुःखाः सन्तः मनिवष्टं मन्निहितं सुगमम् अपि इत्यर्थः मानसं मानससरः नाध्यास्यन्ति नोत्कण्ठिष्यन्ति। प्राध्यानमुत्कण्ठास्मरणमिति काशिकायाम् ॥१५॥ तस्था इति । ल्याः वायाः तीरे पेशलै: चारुभिः [चारी दक्षेच पेशल इत्यमरः] । इन्द्रनीले रचितशिखरः इन्द्रनीलमणि- मयशिखर इत्यर्थः कनककदलीनां वेष्टनेन परिधिना प्रेक्षणीयः दर्शनीयः क्रोडाशैलः अस्ति इति शेषः हे सखे उपान्तेषु प्रान्तेषु स्फुरिताः तड़ितः यस्य तं तथोक्तम् इदं विशेषणं कदलीमाभ्यार्थम् उनम् इन्द्रनीलसाम्य तु मेघस्थ खाभाविकम् इत्यनेन सच्चते खां प्रेक्ष्य म।हिन्याः प्रियः इति हेतोः तस्य शैलस्य महिणप्रियत्वात् हेतोः इत्यर्थः कातरेण . भौतेन चेतमा भयञ्चात्र मानन्दमेव । वस्तूनामनुभूतानां तुल्यश्रवणदर्शनात् । श्रवणत् कीर्तनादापि . * न ध्यासन्ति । इति वा पाठः ।। + वैदर्भीकेलिशैले मरकतशिखराद स्थितैरंभुदर्भः। नैषधचरितम् ॥ २ ॥१०॥ कनककदलीवेशनः प्रेक्षणीयः । इति वा समीचीनः पाठः ।

·उत्तरमेघः। ५ मतेंहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततड़ितं त्वा तमेव स्मरामि ॥ १६ ॥ रक्ताशोकचलकिशलया केसरश्चात्र कान्तः प्रत्यासन्नी कुरववृतेर्माधवीमण्डपस्य । मानन्दा भोर्यथा भवेदिति रमाकरे दर्शनात्] । बम् एव कोड़ा- शैलम् एव स्मरामि एवकारो विषयान्तरव्यवच्छेदार्थः सदृश- वस्खनुभवात् दृष्टार्थस्मृतिर्जायते प्रत्यर्थः । श्रतएवात्र स्मरणयो अलङ्कारः तदुक्तं सदृशानुभवादन्यस्मतिः स्मरणमुच्यते इति । निरुककारस्तु त्वां तमेव स्मरामोति योजयित्वा मेघे शैलत्वारोपम् पाचटे तद् असङ्गतम् अद्याकारारोपम्य पुरोवर्त्तिन्यनुभवात्मकत्वेन स्मरतिशब्दप्रयोगायोगात् शैलत्वभावमा स्मृतिरित्यपि नोपपद्यते भावनायाः स्मृतित्वे प्रमाणभावात् अनुभवायोगात् मादृश्योपन्या- मवेयर्थाच विसदृशेऽपि शालग्रामे हरिभावनादर्शनादिति ॥ १६ ॥ रक्रति । अत्र क्रीडाशैले कुरवकाः एव 'वृतिः श्रावरणं यस्य तम्य मधा वसन्ते भवाः माधव्यः तामा मण्डपः तस्य अतिमुक्त- लताग्टहस्य [अतिमुक्तः पुण्डका स्थाइ मन्तो माधवीलतेत्यमरः । प्रत्यासन्नी मनिष्कृष्टौ चलकिशलयः चञ्चलपल्लवः अनेन वृक्षस्य पादताड़नेषु प्राचलित्वं व्यज्यते रकाशकः 'रक्रविशेषणं तस्य मरोहोपकत्वाद् उनम् । [प्रसूनकैरशोकस्तु श्वेतो रक्त इति विधा। बहुसिद्धिकरः श्वेतो रक्तोऽत्र स्मरवर्द्धन इत्यशोककल्पे दर्शनात् ।]. कान्तः कमनोयः केसरः वकुलश्च [अथ केसरे वकुल इत्यमरः ।

·६ मेघदूतम् । । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी * काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरा दोहदच्छदानास्याः ॥१०॥ स्त इति शेषः । एकः तयोरन्यतः प्राथमिकत्वाद् अशक इत्यर्थः मया सह तब सख्या: स्वप्रियाया इत्यर्थः । वामगदाभिलाषी दोहदच्छद्मनेति अत्रापि सम्बन्धनीयं स च अहं च अभिलषाव इत्यर्थः अन्यः केसरः दोहदं वृक्षादीनां प्रसवकारणं संस्कारद्रव्यम् [तरुगुमलतादीनामकाले कुशलैः कृतम् । पुष्याधुत्पादक द्रव्यं दोहदं स्यात्तु तक्रियेति गब्दार्णवे]। तस्य छद्मना व्याजेन कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्म कैतवे इत्यमरः] । अस्याः तव सख्याः वदनमदिरां गण्डूषमा काङ्गति मया महेति अनापि सम्बन्धनीयम् । [अशोकवकुलयोः खीपादताड़नगण्डपमदिरे दोह- दमिति प्रसिद्धिः । खोणं स्पर्शात् प्रियङ्गुर्विकसति वकुलः शीधु- गण्डवसेकात् पादाघातादंशोकस्तिलककुरवको वीक्षणालिङ्ग, नाभ्याम् । मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुमृदुहसनाश्चन्यको वक्तनानात् चूतो गोतामेरुविकसति च पुरोनृर्त्तनात् कर्णिकारः] ॥ १७ ॥ असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात् प्रमत्येव सपल्लवानि । पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां सम्पकमाशिञ्जितनपरेण ॥ कुमारसम्भवम् । ३।। २६ । + कुसुमं कृतदोहदत्तया यदशोकायमुदीरयिष्यति । रघुवंशम् ॥ ॥६॥ * पादाहतः प्रमदया विकसत्यशोकः शोकं जहाति ववलो मुखशीधुसिक्तः । थालिङ्गितः कुरवकः कुरुते प्रकाशम् ज्यालोकितस्तिलक उतकलिका विभाति ।।

·उत्तरमेवः। तन्मध्ये व स्फटिकफल्लका काञ्चनी वासयष्टिर * मले बहा मणिभिरनतिप्रौढ़वंशप्रकाशैः। तान्नः शिश्नावलयसुभगैः मर्शितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नलकण्ठः सुहृद् वः ॥ १८ ॥ तन्मध्ये इति । किञ्चेति चार्थः तन्मध्ये त्योवृक्षसोमो अनति- प्रौढ़ानाम् अनतिकठोराणं वंशानां प्रकाश व प्रकाश येषां तैः तरुणवेणुमच्छायः मणिभिः मरकतशिलाभि: मूले बद्धा कृत- वेदिकेत्यर्थः स्फटिक स्कटिकमयं फलक पीठं यस्याः सा काञ्चनस्य. विकारः काञ्चनी मौवर्णी-वासयटिः निवासदण्डः अस्तीति शेषः शिजा भूषणध्वनि: [भूषणानान्तु शिञ्चितमित्यमरः। भिदादि- बादड्। शिञ्जिधातुरयं तालव्यादिः नतु दन्यादिः]] शिक्षा- प्रधानानि वलयानि तैः सुभगाः रम्याः तः तालैः करतलवादनः मम कान्तया नर्तितः वो युभाकं सुहृत् मखा नीलकण्ठः मयूरः [मयूरो वहिणे वीं नीलकण्ठो भुजङ्ग गित्यमरः]। दिवस- विगमे सायंकाले यां यष्टिकाम् अध्यास्ते यध्याम् श्रास्ते इत्यर्थः [अधिशोथासां कर्मेति कर्मत्वात् द्वितीया । तत्रागारमित्या- रभ्य पञ्चसु शोकेषु समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालङ्कारः तदुकं तदु- दात्तं भवेद् यत्र समृद्धं वस्तु वर्ण्यते इति । नत्रैषा स्वभावोकि- र्भाविकं वा तत्र यथास्थितवस्तुवर्णनात् अत्र तु कविप्रतिभोत्था- * अलिन्दे यम्यास्ते मरकतमयी टिरमला। शयालुयी रात्री मदकलकलापी कलयति ॥ हंसदूतः ॥ १७ ॥ +शिञ्जबलयसभगैः । इति वा पाठः ॥

·मेघदूतम् । एभिः साधो हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेथाः द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा । क्षामच्चायं भवनमधुना मदियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमलं पुति खामभिख्याम् ॥१८॥ गत्वा सद्यः कलंभतनुतां शीघ्रसम्पातहेतोः * क्रीड़ाशैले प्रथमकथिते रम्यमानौ निषणः । पितसम्भाव्यमानैश्वर्यशालिवस्तवर्णनाद् श्रारोपितविषयत्वमिति ताभ्यामस्थ भेद इत्यलङ्कारसर्वस्वकारः ॥ १८ ॥ एभिरिति । हे साधो निपुण [साधुः समर्थो निपुणे वेति काशिकायाम् । हृदयनिहितैः अविस्मृतरित्यर्थः एभिः पूर्वोक्तः लक्षणैः तोरणादिभिरभिज्ञानैः दारोपान्ते एकवचनमविवक्षितं द्वारपार्श्वयोरित्यर्थः लिखिते वपुषी श्राकृती ययोः तौ तथोकी शवपद्मा नाम निधिविशेषा [निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयों मिधेरित्यमरः]। दृष्ट्वा च नूनं सत्यम् अधुना इदानीम् अिधुनेति निपातः] । महियोगेन मम प्रवान क्षामच्छायम् उत्सवोपरमात् क्षीणकान्ति भवनं महं लक्षयेथाः निश्चिनुयाः तथाहि सूर्या- पाये मति कमलं पद्मं स्वाम् श्रात्मीयम् अभिख्यां शोभाम् [अभिख्या नामशोभयोरित्यमरः] । न पुष्यति न उपाचिनोति खलु सूर्यविरहितं पद्ममिव पतिविरहितं ग्रहं न शोभते इत्यर्थः ॥१८॥ निजग्टहनिश्चयानन्तरकृत्यमा गत्वेति । हे मेघ शीघ्रसम्पात * तत्परिवायतोः। इति वा पाठः॥

·उत्तरमधः :
अईस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्यापासं
खद्योतालोविलमितनिभा विद्युदुन्मेषदृष्टिम् ॥ २० ॥
तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्कविम्बाधरोष्ठी *
मध्ये क्षामा + चकितहरिण प्रेक्षणा निम्ननाभिः ।
एव हेतुः तस्य शीघ्रप्रवेशार्थमित्यर्थः [षष्ठो हेतुप्रोगे इति षष्ठी।
सम्पातः पतने वेगे प्रवेणे वेदमविदे इति शब्दार्णवे।। सद्यः सपदि
कलभस्य करिपातस्य तनुरिव तनुस्यि तस्य भावः ताम् अल्प-
शरीरतां गत्वा प्राप्य प्रथमकथिते तस्यास्तोरे इत्यादिना पूर्वा:
द्दिष्टे रम्यमानो निषदनयोग्ये इत्यर्थः क्रीज़ोले निषमः उपविष्टः
सन् अल्पाल्पा अल्पप्रकारा भाः प्रकाशे यस्याः ताम् [प्रकारे गुण-
वचनस्पति विरुतिः]। खद्योतानाम् श्राली तस्या विलमितेन
स्फुरितेन निभा समानां विद्युदन्मेषः विद्युत्प्रकाशः स एव दृष्टिः
'ताम् भवनस्थान्तः अन्तर्भवनं तत्र पतितां प्रविष्टां कर्तुम् अर्हसि
यथा कश्चित् किञ्चिदन्विष्यन् क्वचिदन्नते ,स्थित्वां शनैः शनैर
अतितरां द्राघौयमों दृष्टिम् इष्टदेशे पातयति तददित्यर्थः ॥ २० ॥
सम्प्रति दृष्टिपातं कृतवतोऽस्थाभिज्ञानं भोकइयेनार
तन्वीति । तन्वी कशाङ्गो.नतु पौवरौ भिक्षण दध शं तनु इत्य-
मरः। वोतो गुणवचनांदिति डोष] । ध्यामा युवतिः [श्यामा
* विम्बाधरंदसि चेदभ्रमर प्रियायाः। यशकुन्तलम् । श्य अका
। ममा सुधायां किमु तन्मुखेन्दोर लगा स्थिता तत्कुचयोः किमन्तः ।
चिरेण तन्मध्येम् अमुञ्चतास्य दृष्टिः क्रशीयः स्खलनाद भिया नु
नैषधचरितम् ॥ ७॥५॥

·मेघदूतम् . श्रोण भारादलसगमना स्तोकनम्रा सनाभ्यो * या तत्र म्याद् युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः । ॥२१॥ गौवनमध्यस्था इत्युत्पलमालायाम्।। शिखराणि एषां सन्तौति शिखरिण: कोटिमनः शिखर शैलाक्षायकक्षा पुलकको टिश्चिति विश्वः) । शिखरिण: दशनाः दन्ताः यस्याः मा एतेनास्था भाग्य- वत्त्वं पत्यायुष्करत्वञ्च सूच्यते (तदुक्र सामुद्रिके स्निग्धाः ममान रूपाः सुपडक्रयः शिखिन: स्विष्टाः। दन्ता भवन्ति यामां तामां पादे जगत् सर्वम् । ताम्बलरसरनेऽपि स्फटभामः समादयाः । यस्याः शिखरिणे दना दीर्घ जीवति तत्पतिरिति । पक्कं परि- णतं विम्बं विम्बिकाफलमिव अधरोष्ठो यस्याः मा पक्कविम्बा धरोष्ठी शाकपार्थिवादित्वान्मध्यपदलोपी ममाम इति वामनः । नामिकादरोछेत्यादिना डीष्]। मध्ये क्षामा कृशोदरीत्यर्थः चकितहरिण्याः प्रेक्षणानौव प्रेक्षणानि दृष्टयो यस्याः सा तथोक्ता एतेनास्था: पमिनीत्वं व्यज्यते (तदुक्तं रतिहरस्ये पद्मिनीलक्षण- प्रस्ताव चकितमृगदृशाभे प्रान्तर च नेत्रे इति। निम्ननाभिः गम्भीरनाभिः अनेन नारीणां नाभिगाम्भौयान्मदनातिरेक इति कामसूत्रार्थः सूच्यते श्रोणीभारात् अलमगमना मन्दगामिनी नतु जघनदोषांत स्तनाभ्यां स्तोकनम्रा ईषदजनता नतु वपु- * बावर्जिता किचिदिव तमाभ्याम् ॥ कुमारसम्भवम् ॥ ७ ॥ ५३ ॥ + पुराति स्त्रैणमिमां विधातुमभूद्विधातुः खलु हस्तलेखः । मैषधचरितम् ॥ ७ ॥ १५४ ·E गरमधः। हं. नाजानीथाः परिमितकथा जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकोमिवैकाम षात् युक्तय एव विषयः तस्मिन् युवतिविषये युक्तीरधि- कत्येत्यर्थः धातुः ब्रह्मणः श्राद्या सृष्टिः प्रथमशिन्पमिव स्थिता इत्युत्प्रेक्षा प्रथमनिर्मिता युवतिरियमेवेत्यर्थः प्रायेण शिल्पिनां प्रथम निर्माणे प्रयत्नातिशयवशात्, शिल्पनिर्माणसौष्ठवं दृश्यते इत्याद्यविशेषणं तथाच अस्मिन् पञ्च न 'कुत्राप्येवंविधगमणेयकं रमणीरत्नमस्तीति भावः तदेवम्भूता या स्त्री तत्रान्तर्भवने स्यात् तत्र निवमेदित्यर्थः ताम् इत्युत्तरलोकेन सम्बन्धः ॥ २१ ॥ तामिति । • सहचरे सहचारिणि अनेन वियोगासहिष्णुत्वं व्यज्यते मयि दूरीभूते दूरस्थिते मति सहचरे चक्रवाके दूरोभूते मति चक्रवाकों चक्रवाकवधूमिव [जातेरस्त्रोविषयादयोपधादिति ङो । परिमितकथां मितभाषिणे एकाम् एकाकिनी स्थितां ताम् अन्तर्भवनगताम् मे द्वितीयं जीवितं जानीथाः जीविततुल्यां मत्प्रेयसीमवगच्छरित्यर्थः तन्वीत्यादिपर्वलक्षणैरिति शेषः। कक्ष- णनामन्यथाभावभ्रममाशङ्कयाह गाढ़ात्कण्ठामिति गाढ़ोत्कण्ठां प्रबलविरहवेदनाम् (रांगे त्वलयविषये वेदना महतो तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधा इत्यभिधानात्] । बालां गुरुषु विरहमहमु एषु वर्तमानेषु दिवसेषु गच्छत्सु मत्यु शिशिरेण' शिशिरकालेन मथितां पद्मिनों वा पशिनीमिव. द्विवद्वायथाशब्दाविति दण्डो । अन्यरूपां पूर्वविपरीताकागं

·मघदतम
1
गाढ़ोत्कण्डा गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बाला
जातां मन्ये शिशिरमथिता पद्मिनों वान्यरूपाम्॥२२॥
नूनं तस्याः प्रक्लरुदितोछननेत्रं प्रियायाः
निश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम्।
हस्तन्यस्त मुखसकलव्यक्ति लम्बालकत्वाद्
इन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्रिएकान्तेर्बिभर्ति ॥ २३ ॥
जातां मन्ये हिमहतपद्मिनीव विरहेण अन्यादृशी जातेति
सर्कयानीत्यर्थः एतावता नेयमन्येति भ्रमितव्यमिति भाव: ॥२२॥
नूनमिति । प्रबलरुदितेन उच्छूने स्फुटिनपुटे नेत्रे यस्य तत्
उच्छ नेति श्वयतेः कर्तरि तः श्रादितश्चति निछानत्वं वचिखपी-
त्यादिना सम्प्रमारणं सम्प्रसारणक्षेति पूर्वरूपत्वं इल इति
दीर्वः। छोः उनुनासिके चैति जडादेशे कते रूपमिद्धिरिति
वर्तमानमामोयप्रक्रिया प्रामादिकीत्युत्प्रेक्षा तथा मति धातो-
रिकारस्य गत्यभावात् जडादेश छोरन्यत्वेन विशेषणाचेति ।
एतेन विषादी व्यज्यते निश्वामानाम् अशिशिरतया अन्तस्तापोषण-
त्वेन भिन्नवर्ण: विच्छायः अधरोष्ठो यस्य तत् इस्ते न्यसं हस्त-
न्यस्तम् एतेन चिन्ता व्यज्यते लम्बालकत्वात् संस्काराभावालम्ब-
मानकुन्तलत्वात् असकलव्यक्ति असम्पूर्णाभिव्यकि तस्याः प्रियायाः
मुखं त्वदनुसरणेन बदुपरोधेन क्लिष्टकान्तः क्षीणकान्तः इन्दोः दैन्यं
शोच्यतां विभर्ति भूनमिति वितर्के नूनं तऽर्थनिश्चये इत्यमरः] ।
पूर्ववत् तथापि न भमितव्यमिति भावः ॥ २३ ॥

·उत्तरमेधः। आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुल्ला वा मत्मादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती। सर्वविरहिणीमाधारणानि लक्षणानि सम्भावनया उत्प्रेक्ष्या- गोत्याहं श्रालोके इत्यादिभिस्तिभिः । हे मेघ मा मप्रिया बलिषु नित्येष प्रोषितागमनार्थेषु च देवताराधनेषु व्याकुला व्यापृता वा विरहेण तनु कथं भावगम्यं तत्कार्यस्य अदृष्ट चरत्वात् सम्प्रति सम्भावनयोत्प्रेक्ष्यमित्यर्थः मत्मादृश्यं मदाकार माम्यं मत्प्रतिततिमित्यर्थः [यद्यपि मादृश्यं नाम प्रसिद्धवस्वन्तर-. गतमाकारसाम्यं तथापि प्रतिकृतित्वेन विवक्षितम् इतरथा लेख्य- वासम्भवात् अक्षयकोशे श्रालेख्ये च मादृश्यमित्यभिधानाच । लिखन्ती क्वचित् फलकादो विन्यस्यन्तीति वा चित्रदर्शनस्य विरहिणोविनोदीपायत्वादिति भावः । एतच कामशास्त्रसंवादेन सम्यक् विवेचितमस्माभी रघुवंशसञ्जोवन्यां सादृश्यप्रतिकृति दर्शनैः प्रियाया इत्यत्र । मधुरवचनां मचुभाषिणीम् अत एव पञ्चरस्थां हिंस्त्रेभ्यः कृतसंरक्षणामित्यर्थः सारिकां स्त्रीपक्षिविशेष हे रसिके भर्तुः खामिनः स्मरमि कञ्चित् स्मरमि किम् [कचित् कामप्रवेदंने इत्यमरः] | भर्तारं स्मरमि किमित्यर्थः [अधीगर्थ- दयेशां कर्मनीति कर्मणि षष्ठी]। स्मरणे कारणमाह हि यस्मात् कारणत् त्व तस्य भर्तुः प्रोणातीति प्रिया [दगुपधज्ञाप्रीकिर इति कप्रत्ययः]। श्रतः प्रेमास्पदंत्वात् स्मर्तुमर्हमीति भावः इत्येवं पृच्छन्ती वा वाशब्दो विकल्पे [उपमायां विकन्ये वेतमरः ·मघदृतम्। पृच्छन्तो वा मधुरवचनां सारिका पञ्जरस्था कच्चिदर्तः स्मरमि रसिके * त्वं हि तस्य प्रियति॥२४॥ उन्मने वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वाणां महोत्राकं विरचितपटं गेयमुद्रातुकामा ! ने सव आलोके दृष्टिपथे पुरा निपतति सद्यो निपतिथ्यतीत्यर्थः । स्यात् प्रबन्धे पुरातीते निकदागामिके पुरेत्यमरः । यावत् पुरा- निपातयोलडिति लट् ॥ २४॥ उत्मङ्ग इति। हे सौम्य साधो मलिनवसने [प्रोषिते मलिना रुति शाखादित्यर्थः । उत्मङ्गे जरौ वोणं निक्षिप्य मम गोत्र नाम अङ्कः चिहं यस्मिन् तत् महोत्राकं मन्नरमाकं यथा तथा गोत्रन्तु नाम्नि चेत्यमरः] विरचितानि पदानि यस्य तत् तथोकं गेयं गानाई प्रबन्धादि गौतमिति पाठे स एवार्थः उगातुम् उच्च- र्गातुं कामो यस्याः मा [तुम् काममनसोरिति मकारलापः। देवयोनित्वात् गान्धारग्रामं गातुकामेत्यर्थः [तदुक्तं षड्जमध्यम नामानौ ग्रामौ गायन्ति मानवाः। नतु गान्धारनामानं स लभ्यो देवयोनिभिरिति । तथा नयनसलिलैः प्रियतमपतिजनितैः अश्रुभिः श्राद्री तन्त्रों कथञ्चित् कृच्छ्रण सारयित्वा श्राईवापहर- णाय करेण प्रमृज्य अन्यथा कणनासम्भवादिति भावः भयोभूयः पुनः पुनः स्वयम् आत्मना कतामपि विस्मरणानमिपीत्यर्थः . " निते. ( निःशब्दे निर्जनदेशे)। इति वा पाठः ·तरमध सान्ता: तन्त्रमाद्री * नयनमलिन्नैः सारयित्वा कथञ्चिद भूयोभूयः स्वयमपि कृता मूर्छनां विस्मरन्ती ॥ २५ ॥ शेषान्मासान विरइदिवसस्थापितस्थावधेर्वा । विन्यस्यन्तो भुवि गणनया देहलोदत्तपुष्यः । । मूर्छनां वरारोहावरोहक्रमम् विरानां स्थापनाः मूर्छनाः सप्त सप्त होति मङ्गोतरनाकरे। विस्मरन्ती वा श्रा लोके ते निपततोति पूर्वणान्वयः । विस्मरणं चात्र दयित गुणस्मृतिजनितमूविशादेव (तथाच रसरत्नाकरे वियोगायो गयोरिष्टगुणानां कोर्त्तनात् स्मृतेः। साला कागेऽथवा मर्जी दशधा जायते तथा]। मत्मादृश्यमित्यादिना मनामङ्गानत्तिः मुचिता ॥ २५ ॥ शेषानिति । अथवा विरहस्य दिवसः तस्मात् स्थापितस्य सत श्रारभ्य निश्चितस्य अवधेः अन्तस्य शेषान् गतावशिष्टान् मासान् देहलीदत्तपुष्पैः देहली बारस्थाधारदारु [ग्रहावग्रहणो देहलो- त्यमरः । तत्र दत्तानि राशिवेन निहितानि यानि पुष्याणि तैर्गणनया एको दावित्यादिसंख्यानेन भुवि भृतले दिन्यसनी वा पुष्यविन्यासर्मासान् गणयन्ती वा इत्यर्थः। यहा हदये निहितः मनसि सङ्कन्पितः श्रारम्भः उपक्रमो यस्य तम् अथवा हृदय * तन्त्रीराद्राः। इति वा पाठः ।. गिममदिवसस्थापितस्यावधी । ति वा पाठः । देहलीम कपष्यः । इति वा पाठः । + 1 ·मेघदतम् । मत्मङ्गं वा * हृदयनिहितारम्भमाखादयन्ती। प्रायेणेते रमणविरहवङ्गनानां विनोदाः ॥ २६ ॥ सव्यापारामहनि न तथा पोड्यन्मदियोगः शङ्के रात्रौ गुरुतराचं निर्विनोदा सखों से। निहिताः प्रारम्भाः चुम्बनादयो व्यापारा यस्मिन् तं मत्सङ्ग मत्सम्भोगरतिम् श्राखादयन्तो वा पालोके ते निपतति इति पूर्वेण सम्बन्धः। ननु कथमयं निश्चयं इत्याशङ्कामर्थान्तरन्यासेन परिहरति प्रायेण वाहुल्येन अङ्ग नानां रमणविरहेषु एते पूर्वोक्ता विनोदाः कालयापनोफयाः। एतेन सङ्कल्पावस्था उक्ता तदुक्त सङ्कल्पा नाथविषयो मनोरथ उदाहृत इति ॥ २६ ॥ सव्यापारामिति । हे सखे अहनि दिवसे सव्यापारां पूर्वोक्ता- बलिचित्रलेखनादिव्यापारवतों ते सखों खप्रियां मदियोगः महि- रहः तथा तेन प्रकारेण [प्रकारवचने थाल् इति थाल्प्रत्ययः] । म पीड़येत् यथा रात्राविति शेषः किन्तु रात्रौ निर्विनोदां निर्व्यापारां ते सखों गुरुतरा शुक् यस्याः तां गुरुतरशचम् अति- दुर्भरदुःखां के तर्कयामि शिका वितर्कभययोरिति शब्दार्णवे] । अतो निशीथे अर्द्धरावे उनिद्राम् उत्सृष्टनिद्राम् अवनिरेव शयनं शय्या यस्याः ता.मियमार्थ स्थण्डिलशायिनी साध्वी पतिव्रताम् * संयोगम् वा । इति वा पाठः । + बासादयन्ती ( प्राप्नुवती)। इति वा पाठः । । रमणविरहे ह्यानानाम् । इति वा समीचीनः पाठः ·उत्तरमघः। मत्सन्देशः सुखयितुमलं पश्य साध्वों निशोथे तामुनिद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः * ॥ २७ ॥ आधिज्ञामा विरहशयने सन्निषणकपाची । प्राचोमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः । साध्वी पतिव्रतेत्यमरः] अतो नान्यथा तिव्यमिति भावः तां त्वत्मखों मत्सन्देश: मदातभिः अलं पर्याप्तं सुसयितुमानन्दषितुं सौधवातायनस्थः सन् पश्य । (मखा धात्री च पितरौ मिनदूत शुकादयः । सुखयन्तीष्टकथनमुखोपावैवियोगिनीमिति रमाकरे।। दूतश्चायं मेघ इति भाव। अनेन जागरावरका उक्ता ॥ २७ ॥ पुनस्तामेव विशिष्टि आधिक्षामामित्यादिभिशतुभिः । प्राधिना मनोव्यथया कामां कशाम् पुंस्याधिर्मानमो गयेत्यमरः । वायते: कर्तरि क्तः। क्षायो म इति.निष्ठातकारस्व मकारः।। विरहे शयनं तस्मिन् विरहशयने पालवादिरचिते इत्यर्थः सनिषणम् एकं पार्श्व यस्याः ताम् अत एव प्राच्याः पूर्वस्याः दिशा मूले उदयगिरिप्रान्ते इत्यर्थः प्राचीग्रहणं क्षीणावस्था- द्योतनार्थम् मूलग्रहणं दृश्यतार्थम् कलामात्र कला एव शेषो यस्याः तां हिमांशाः तनुं मूर्त्तिमिव स्थितां तथा या रात्रिः मया सार्द्धम् इच्छया कृतानि रतानि तैः [शाकपार्थिवादित्वान्मध्य- पदलोपी समासः] । क्षण व नीता यापिता तां तज्जातीयाम् * अवनि-पूयनासन्न-वातायनस्थः इति वा पाठः । अवनि-शयनां सन्न-वातायनस्थः । इति वा पाठः । + सन्निकणक- पाम् । इति वा पाठः । १३.

·मेघदूतम् । नीता रात्रिः क्षण इव * मया साईमिच्छारतैर्या तामेवोगविरहमाइतीम् । अश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥२८॥ पादानिन्दोरम्हतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्टशन पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं सन्निवृत्त नथैव। चक्षुः खेदात्मलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्छादयन्ती साजीव स्थलकमलिनों न प्रबुद्धां न सुप्ताम् ॥२॥ एव रात्रि विरहेन महतों महत्त्वेन प्रतीयमानाम् उष्णैः श्रुभिः यापयन्तीम् । [यातेयॆन्तान्तप्रत्ययः । अर्त्तिहित्यादिना पुगागमः । स एट कालः सुखिनामल्पः प्रतीयते दुःखिनान्त विपरीत इति भावः एतेन कावस्था उता ॥ २८ ॥ पादानिति । जालमार्गप्रविष्टान् गवाक्षविवरगतान् श्रमत- शिभिरान् इन्दोः पादान् रमोन् पूर्वप्रीत्या पूर्वने हेन पूर्ववद् अानन्दकरा भविष्यन्तौति बुद्धेति भावः अभिमुखं यथा तथा गर्ने तथैव सन्निहतं यथा गतं तथैव प्रतिनिहत्तं तदा तेषामतीक दुःसहत्वादिति भावः चक्षुः दृष्टिं खेदात् सलिल गुरुभिः अश्रु- दुर्भरैः पक्ष्मभिः छादयन्तीम् अत एव साभ्रे दुर्दिने अहि दिवसे न प्रबुद्धां मेघावरणादविकसितां न सुप्ताम् अहरित्यमुकुलिताम् [उभयत्रापि नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेभि समासः] । स्थलकम- लिनीमिव पिताम् । एतेन विषयद्वेषाख्या षष्ठी दशा सुचिता॥२८॥ • पथालापे कृते वृत्त गान्धर्वोदाह-कर्मणि। अवर्धत तयोः प्रीतिर दम्पत्यानतु यामिनी । कथासरित्सागरे । ३य तरङ्गः ॥ ६७ ॥ विरह जानतः । इति वा पाठः ।

·उत्तरमंधा। ह निश्वासेनाधरकिशलयनशिना विक्षिपन्ती पशुबस्नानात् परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् । मत्सम्भोगः * कथमुपनयेत् । स्वप्रजोऽयोति निद्राम् । आकान्तों नयनसलिलोत्योड़रुवावकाशाम् ॥३०॥ . मिश्वासेनेति । शुद्धस्नानात् तैलादिरहितवानात् परुषं कठिनस्पर्श नूनम् श्रागण्डलम्बम् [संपसुपेति ममामः] । अलकं चूर्णकुन्तलान् [जातावकवचनम्।। अधरकिसलयं क्लेशयति क्लिनातीति वा तेन तथोक्रेन उष्णेनेव्यर्थः [क्लिग्यतेय॑न्तात् क्लिनातेरण्यन्तादा ताच्छील्ये णिनिः]। निश्वासेन विक्षिपन्तीं चालयन्तों तथा खनजोऽपि स्वप्नावस्थाजन्योऽपि साक्षात्मम्भोगा- सम्भावादिति भावः मत्सम्भोगः कथं केनापि प्रकारेण उपनयेत् श्रागच्छेत् इति आशयेनेति शेषः [इतिनैवोक्तार्थवादप्रयोगः प्रयोगे चापौनरत्यमित्यालङ्कारिकाः। प्रार्थनायां लिड्] । 'नयनमलिलोत्पीड़न अश्रप्रवृत्त्या रुद्धावकाशाम् श्राकान्तस्थामां दुर्लभामित्यर्थः निद्राम् आकाङ्गन्ती वनहेतुत्वादिति भावः । अत्राअविसर्जनेन लज्जात्यागो व्यज्यते ॥ ३० ॥ * मत्संयोगः । इति वा पाठः। + “कथमपि भवेत्" "क्षणमपि भवेत् । इति पाठान्तर । * प्रजागरात् खिलीभूतस्तस्या खप्रसमागमः ॥ ० शकुन्तलं २ अब See उडवसन्देशः । १२४ । उडवदृतः । १२६ । .

·१०० मेघदूतम् । आये बड्दा विरइदिवसे या शिखा दाम हित्वा * शापस्यान्ते विगलितशुचा तो मयोहटनीयाम् ।। स्पर्शविटामयमितनखेनासकृत । सारयन्ती गण्डाभोगात् कठिनविषमामेकवेणों करण ॥ ३१ ॥ सा सन्न्यस्ताभरणमबन्ना पेशन्न धारयन्ती प्राथ्योत्सले निहितमसकःखदुःखेन गात्रम् । इति। आद्य विरइदिवसे दाम मालां हित्वा त्यहा या शिखा बद्धा थिता शापस्यान्ते विगलितशुचा वीतशोकेन मया उद्वेष्टनीयां मोचनीयां स्पष्टिां स्वर्ण सति मूल केशेषु सधथामित्यर्थः कठिना न सा विषमा निमोन्नता च ताम् खि अंकुजादिवदन्यतरय प्राधान्यविवक्षया विशेषणं विशेष्येण बहुलमिति समामः] । एकवेणीम् एकीभूतदेणीम् [पूर्वकालेत्या- दिना तत्पुरुषः] । तां शिखाम् अयमिता अकर्चितोपान्ता नखा यस्य तेन करेण गण्डाभोगात् कपोल विस्तारात् असत् मुहु- मुंडः भारयन्ताम् अपसारयन्ती तां पश्येति पूर्वण सम्बन्धः । अमवत् सारणात् चित्तविभ्भमदशा सुचिता ॥ ३१ ॥ मेति । अबला दुर्बला सन्त्रास्ताभरणं कमत्वात् परित्यक्ता- प्रोषितेधु पतिषु द्युयोषिताम् । गुम्फिताः शिरसि वेणयोटभवन् न प्रफुल्ल-सुर-पादप-खजः ॥ शिशुपालवधम् ॥ १४ ॥३०॥ + या मयोधनीया । इति वा पाठः । । अपमित-नखेन (बलतकादिरहितेन) इति वा पाठः । ।

·उत्तरमेघः। त्वामप्यत्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरान्तिरात्मा ॥ ३२ ॥ भरणम् असंवत् अनेकश दुःखःदुखेन दुःखप्रकारेण [प्रकारे गुण- वचनस्येति विर्भावः] । शय्योत्सङ्गे निहितं पेशल मृदुलं गात्रं शरीर धारयन्ती वहन्ती अनेनात्यन्ताशतया मूर्छावस्था मुच्यते मा त्वत्मखो त्वामपि नवजलमयं नवाम्बुरू पम् अत्र वाष्पं अवश्यं मप्रथा मोचयिष्यति [द्विकर्मकत्वम् । तथाहि प्रायः प्रायेण श्राद्रान्तरात्मा स्मृदुहृदयः मेघस्तु द्रवान्तःशरीरः सर्व: करुणा करुणामयी वृत्तिः अन्तःकरणत्तिर्यस्य सः करुणात्तिर्भवति । अस्मिन्नवसरे सर्वथा शौघं त्वया गन्तव्यम् अनन्तरदशारि हाराति सन्दर्भाभिप्रायः । नमु किमिदमादिमां चक्षुः प्रीतिमुपेक्ष्य अवस्थान्तराण्येव तत्र- भवान् कविरादृतवान् उच्यते सम्भोगी विप्रलम्भश्च द्विधा श्टङ्गार उच्यते। संयुक्तयोस्तु सम्भोगो विप्रलम्भो वियुक्त योः। पूर्वानु- रागमानाख्यप्रवासकरुणात्मना। विप्रलम्भश्चतुर्धात्र प्रवासस्तत्र च विधा। कार्य्यतः सम्भ्रमाच्छापादस्मिन् काव्ये तु शापजः । प्रागसङ्गतयोर्थनाः सति पूर्वानुरानें। चक्षुःप्रोत्यादयोऽवस्था दश स्युतत्क्रमो यथां। दृननःशङ्गमङ्गल्या जागरः कृशता- रतिः। होत्यागोन्मादमूर्ध्वान्ता इत्यनङ्गदशा दश । पूर्वमङ्ग- तयोरेव प्रयास इति कारणत् । न तत्रापूर्ववत् चक्षुःप्रीतिरुत्य- त्तिमर्हति । दराङ्गस्य तु मिद्धस्याप्यविच्छेदोऽत्र वर्ण्यते । अनन्या- पूर्ववदाच्या इति तावद्यवस्थितेः। वैयदिादिमां हित्वा ·मेघदूतम् । जाने मख्यास्तव मयि मनः सम्भूतस्नेहमस्माद् इत्यम्भूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि। वाचालं मां न खलु सुभगम्मन्यभावः * करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिरात् भ्रातरुक्तं मया यत्॥३३५ वैरम्यादन्तिमा तथा। हृत्मगादीरिहाचष्ट कविरष्टाविति स्थितिः । मत्सादृश्य लिखन्तीति पद्येऽस्मिन् प्रतिपादिता। चक्षुः- प्रीतिरिति प्रोनं निरुत्तरकताननम् । चक्षुःप्रोतिर्भवेचित्रेव्व दृश्चरदर्शनात्। यथा मालविकारूपममिमित्रस्य पश्यतः । प्रोषितानान्तु भर्तुणं क हृष्टादृष्टपूर्वता। अथ तत्रापि सन्देहे स्वकलत्राणि पृच्छतु। किं भत्तृप्रत्यभिज्ञा स्थान् किं वैदेशिकभावना । प्रवासादागते स्वस्मिन्नित्यनं कल है तथा ॥ ३२॥ ननु ईदृशी दशामापन्नेति कथं त्वया निश्चितम् श्रत पाह जाने इति हे मेघ तव मख्याः मनः मयि सम्भृतस्नेहं सञ्चितानु- रागं जाने अस्मात् स्नेहज्ञानकारणात् प्रथमविरहे प्रथमग्रहणं दुःखातिशयद्योतनार्थम् त्वत्मखीम् इत्थम्भूतां पूर्वोक्तावस्थाम् आपन्नां तकयामि ननु सुभगमानिनामेष खभावी यदात्मनि खोणसनुरागप्रकटनं तबाह वाचालमिति, सुभगम् 'श्रात्मानं मन्यते इति सुभगमन्यः [आत्ममाने खश् चेति खप्रत्ययः । अरुईिषदित्यादिना मुमागमः]। तस्य भावः सुभगम्मन्यभावः सुभगम् मन्युभावम् (उत्तमं मां दीमभावः) इति वा पाठः ।

·उत्तरमैवः । १०३ रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहान्य प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभूविलासम् । त्वय्यमन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शके मृगाच्या मोनक्षोभाच्चलकुबलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥ ३४ ॥ सुभगमानित्वं मां वाचालं वहुभाषिणं न करोति खलु मौन्दर्य्या- भिमानात् न प्रलपामीत्यर्थः। स्याजल्पकम्तु वाचालो वाचाटो हगीवागित्यमरः भालजाटचौ बहुभाषिणीत्यालच्प्रत्ययः । किन्तु हे भ्रातः मयोत यदाधिक्षामामित्यादि तत् निखिलं. सर्वम् अचिरात् शीघ्रमेव ते तव प्रत्यक्षं भविष्यतीति शेषः ॥ ३३ ॥ रुद्धेति । अलकैः रुद्धाः अपाङ्गयोः प्रमराः यस्य तत् तथी- कम् अञ्जनेन स्नेहः मैग्धा तेन शून्यम् अपि च किञ्च मधुनः मद्यस्य प्रत्यादेशात् निराकरणात् परित्यागादित्यर्थः [प्रत्यादेशो निरा- कृतिरित्यमरः] । विस्मनः भूविलासः भूभङ्गो येन तत् तथोक नयनस्य कद्धापाङ्गप्रसरत्वादिकं विरहसमुत्पन्न मिति भावः त्वयि आसन्ने मति खकुशलवार्तासिनीति शेषः उपरि ऊर्द्धभागे स्पन्दते स्फुरति इति उपरिन्दि [तथाच निमित्तनिदाने स्पन्दान्मानं छत्रलाभं भाले पई शुभं भुवि । इष्टप्राप्तिं दृशी- रूईमपाङ्ग हानिमादिशेदिति । मृगाक्ष्याः स्वमख्या: नयनं वाममिति शेषः (वामभागम्तु नारोण पुंसां श्रेष्ठस्तु दक्षिणः । * मीनाक्षोभाकुल-कुवलय-श्री-तुलाम् एष्यतीति । इति वा पाठः ।

·मेघदूतम् । * वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयैर मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या । सम्भोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां याम्यत्यरुः * सरसकदलीस्तम्भगौरश्चलत्वम् ॥ ३५ ॥ दाने देवादिपूजायां सन्देऽलङ्करणेऽपि चेति स्त्रीणां वामभाग- प्राशस्त्यात् । मोनतीभात् मीनचलनात् चलस्य कुवलयस्थ श्रिया शोभया तुलां सादृश्यम् एव्यतीति तर्कयामि ॥ ३४ ॥ वाम इति । मदीयैः कररुहपदैः नखपदैः पुनर्भवः कररुही नखोऽसी नखरोऽस्त्रियामित्यमरः] । मुच्यमानः परिहीयमाण: नखारहित इत्यर्थः [ऊनखपदास्पदत्वन्तु रतिरहस्से कण्ठ-- कक्षकुचपार्श्वभुजीरःश्रोणिसथिषु नखास्पदमा हुरिति] । चिर परिचितं चिराभ्यस्तं मुक्ताजालं मौकिकमरमरां कटिभूषणं देव- गत्या दैववशेन त्याजितः सम्प्रति नखपदोमाभावेन शीतोप- चारस्य तस्थ वैयर्थ्यादिति भावः [त्यजतेन्तिात् कर्मणि सः । दिकर्मासु पचादीनां चोपसंख्यानमिव्यते इति पचादित्वात् दिक- मकत्वम् । सम्भोगान्ते मम हस्तमंवाहनानां इस्तेन मनानाम् [संवाहनं मईनं स्यादित्यमरः) । समुचित: योग्यः सरसः यः * नागेन्द्रहन्ताः त्वचिकर्कशत्वाद् एकान्त त्यात् कदलीविशेषाः । लब्धापि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदुरपमानवाह्याः ॥ कुमारसम्भवम् ॥ १ ॥ ३६॥ + कनककदलीस्तम्भगौरश्चलत्वमिति वा पाठः ।

·उत्तरमेघः तम्मिन् काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्थान अन्वास्थैना * स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व ।। परिपक्का न शुकश्च स एव विवक्षितः नचैव पाण्डिमसम्भवात् म चासौ कदलीस्तम्भश्च स इव गोरः . पाण्डुरः (गौरः करोरे सिद्धार्थ शुक पोतेऽरुणेऽपि चेति मालतीमालायाम्।। अस्याः प्रियायाः वामः अरुः चलत्वं स्पन्दनं यास्यति प्राप्माते अरोः स्पन्दाति विद्यादूर्वोः प्राप्तिं सुवासम इति निमित्तनिदाने॥३५॥ तस्मिन्निति । हे जलद तस्मिन् काले त्वदुपसर्पणकाले मा . मप्रिया लब्धं निद्रासुखं यया तादृशी स्यात् यदि स्यात् चेत् एनां निद्राणम् अवास्य पञ्चादामित्वेत्यर्थः (उपसर्गवशात् सकर्मक वम् । स्तनितविमुखः गर्जितपराङ्मखः निःशब्दः सन् अन्यथा निद्राभङ्गः स्यादिति भावः याममात्र प्रहरमात्रम् (दी यामप्रहरी समावित्यमरः] । महख प्रतीक्षस्व [प्रार्थनायां लोट् । शक्तयोरेकवारसुरतस्य यामावधिकत्वात् स्वप्रेऽपि भवितव्यम् इत्यभिप्रायः [तथा च रति सर्वखे एकवारावधिर्यामी रतस्य परमो मतः । चण्डशक्तिमतो नोरुद्भटक्रमवर्त्तिनोरिति] । याम- महनस्य प्रयोजनमाह मा भूदिति प्रयाः प्रियायाः प्रणयिनि प्रेयसि मयि कथञ्चित् कृच्छ्रेण स्वप्नलचे सति मानेपगूढं गाढ़ा- . * "तंत्रासीनः” “अन्वासीनः" । इति पाठान्तरे। । सहयाः । इति वा पाठः । १४ ·मेघदतम् । मा भूदस्याः प्रणयिनि मयि खपलबधे कथञ्चित सद्यःकण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढ़ोपगूढम् ॥ ३६ ॥ तामुत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां सममभिनवैलिकर्मालतीनाम् । लिङ्गनम् (नपुंसके भावे तः)। सद्यः तत्क्षणं कण्ठात् युतः स्रस्त: भुजलतयोः ग्रन्थिः बन्धो यस्य तत् मा भृत् मास्तु कथञ्चिलब्धस्य आलिङ्गनम्य विधातो मा भूदित्यर्थः। नचात्र निद्रोकिस्तामुन्निद्रामिति पूर्वोक्तन निद्राच्छेदेन विरुध्यते पुनः मप्तम्याद्यवस्थासु पाक्षिकनिद्रासम्भवात् तथा च रसरत्नाकरे अशक्ती रोदनं निद्रा निर्लज्जानर्थवाग् भ्रमः । सृप्तमादिषु जायन्ते दशाभेदेषु वासुके इति ॥ ३६ ॥ तामिति । तां प्रियां खस्य जलकणिकाभिः जलविन्दुभिः शोतलेन अनिलेन उत्थाप्य प्रबोध्य [एतेन तस्याः प्रभुत्वात् व्यज- नानिलसमाधिय॑ज्यते यथाह भोजराजः मृदुभिमईनैः पाद शीतलैयंजनेस्तनी। श्रुतौ च मधुरैर्गी निंद्राती बोधयेत् प्रभुम् इति]। अभिनवैः नूतनैः मालतीनां जालकैः समं जातीकूमलैः मह [सुमना मालती जातिरिति माकं सत्रा समं सहेति चारको जालकं क्लीके कलिका कीरकः पुमानिति च अमरः । प्रत्याश्वस्तां शिशिरानिलसम्पर्कात् पुनरुज्जीवितामित्यर्थः [श्वसः कर्तरि क्तः । आदितथेति चकारादिट्प्रतिषेधः] एतेनास्याः सौकुभायं गम्यते बत्मनाथे खत्महिते [सनाथं प्रभुमित्याहुः सहिते चित्ततापिनौति ·उत्तरमघः। विद्युगर्भः स्तिमितनयनां त्वत्मनाथे ग़वाक्षे ... वक्तुं धीरः स्तनितवचनैर्मानिनों । प्रक्रमेथाः ॥३७॥ भर्तुमित्रं प्रियमविधवे ई विञ्चि मामम्बुवाई नत्मन्देशैईदयनिहितैर् । आगतं त्वत्समीपम् । शब्दार्गवे। गवाक्षे स्तिमितनयनां कोऽसौ इति विस्मयनिश्चल- नेत्रां मानिनी मनस्विनीम् अनोचित्यासहिष्णुमित्यर्थः विद्युत् गर्भः अन्तःस्था यस्य म विद्युगर्भ अन्तर्लीनविद्युत्क इत्यर्थः गर्भाऽपवरकेऽन्तःस्थ कुक्षिम्ये चार्भके मत इति शब्दार्णवे] । दृष्टि- प्रतिघातेन वक्तमुखावलोकनप्रतिबन्धकत्वात्, न धोतितव्यमिति भाव: धीरः दृढ़ः सन् अन्यथा स्खलनतादित्वेनानावामनप्रसङ्गा- दिति भावः स्तनितान्येव वचनानि तैः वञ् प्रक्रमेथाः उपक्रमख । विध्यर्थे लिङ्। प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदम् ॥ ३७ ॥ सम्पति दूतस्य श्रोटजनाभिमुखीकरणचातुरीमुपदिशति भत्तूरिति । विधवा गतभलका न भवतीति अविधवे सभर्ट के "विद्युत्कम्प : स्तिमितनयनां" ! "विद्युत्कम्पस्तिमितनयनां" ॥ इति पाठान्तरे । + धीरध्वनितवचनैमानिनीं । इति वा पाठः । + दूत्यं खस्य प्रणयपदयस्व निवेद्यानवयं धीमन् सद्यो मम कथ- यितुं वाचिकं प्रक्रमेथाः। उइव सन्देशः ॥ १२० ॥ नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ बालकाण्डम् ॥ १ ॥ २ ॥ । तत्सन्द शान्मनसि निहितात् । इति वा पाठः ! ॥

·मेघदूतम् । यो वृन्दानि त्वरयनि पथि श्राम्यता प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धर्ध्वनिभिरबन्नावेणिमोक्षोत्मकानि ॥ ३८ ॥ इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा * त्वामुत्कण्ठोच्छसितहृदया वीक्ष्य सम्भाव्य । चैव । अनेन भर्टजीवनसूचना अनिष्टागमशङ्कां वारयति मां नर्तुः लब पत्युः प्रियं मित्रं प्रियसुहृदं तत्रापि हृदयनिहितैः मनसि स्थापितैः तत्सन्देशैः तस्य भर्तुः मन्देशै त्वत्समीपम् आगतं भर्नुभन्देशकथनार्थमागतमित्यर्थः अम्बुवाहं मेघं विद्धि जानीहि । न केवलमहं वार्तापरः किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाहः यः अम्बु- वाहः अबलानां स्त्रोणं वेणयः तासां मोक्षे मोचने उत्सुकानि पथि श्राम्यतां श्रान्तिमापन्नानां प्राषितानां प्रवामिनां पान्थानाम् इत्यर्थः बन्दानि सङ्घान् मन्द्रस्निग्धैः गभ्भौर श्राव्यैः ध्यनिभिः गजितेः करोगे: त्वरयति । पान्थोपकारिणी मे किमु वक्तव्य सुहदपुकारित्वमिति भावः ॥ ३८ ॥ भर्ट मयादिजापनस्य फलभाह इतीति । इति एवम् पाख्याते मति पवनतनयं हनूमन्तं मैथिली सौतेन सा मत्प्रिया उन्मुखो उन्कण्ट्या श्रोत्सुक्येन उच्छसित हृदया विकसितचित्ता * दृष्टा विचिन्वता तेन लवायां राक्षसी-वृता जानकी विष-वल्लीभिः परीतेव महाधिः । तस्मै भतरभिज्ञानं अङ्गुलीयं ददौ कपिः प्रत्युत्त मिवानुशौम्तदानन्दाविन्दुभिः ॥ रघुवंशं ॥ १२ ॥ ६१ ॥ १२ ॥ मम्माम्य । इति वा पाठः।

·'उत्तरमेधा १०६ श्रोष्यत्वस्मात् परमवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपगतः * सङ्गमात् किच्चिदूनः ५३८॥ तामायुयान् मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तु ब्रूया एवं । तव संहचरो रामगिर्याश्रमस्थः । सती त्वां वीक्ष्य सम्भाव्य सत्कत्य च अस्मात् भर्तृ मैत्रीज्ञापनात् परं मब्वं श्रोतव्यम् अवहिता अप्रमत्ता सती श्रीव्यत्य व । मोताहनमदुपमानात् अस्याः पातिव्रत्यं मेघस्य दूतगुणसम्पत्ति व्यज्यते [नगणस्तु रसाकरे ब्रह्मचारी बली धौरो मायावी मान वर्जितः । धीमानुदारी नि:शङ्को वक्ता दूता खियां भवेदिति । ननु वार्तामात्रश्रवणात् अस्याः को लाभ इत्याशङ्का अर्थान्तरं न्यस्यति हे सौम्य साधो सौमन्तिनीनां बधूनाम् (नारौ सौमन्तिनी बधूरित्यमरः)। सुहृदा सुहन्मुखेन उपगतः प्राप्तः सुहृत्पदं विप्र. लम्भशानिवारण) कान्तस्य वार्ता कान्तीदन्त: [वार्ता प्रवृत्ति- हत्तान्त उदन्तः स्यादित्यमरः]। मङ्गमात् कान्तसम, कात् किञ्चिदून: ईषदूनः तद्दद् एव आनन्दकारीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ सम्प्रति सन्दिशति तामिति । हे श्रायुभन् [प्रशंमायां मतुप्] । परोपकारलाध्यजीवित इलार्थः मम वचनं प्रार्थनावचनं तस्माच आत्मनः स्वस्य उपकर्तुंच परोपकारेण श्रात्मानं कृतार्थ यितुमित्यर्थः [उपकारक्रियां प्रति कर्मत्वेऽपि तस्यानुपकरीतीत्या. * मुहंदु पनतः ( मित्रेणानीतः) 1 इति वा पाठः । +एकं| इति वा पाठः ।

·मेघदूतम् । अव्यापनः कुशलमबले पृच्छति त्वां वियुक्तः पर्वाभाष्यं सुलभविपदा प्राणिनामेतदेव * ॥ ४० ॥ अङ्गेनाङ्ग प्रतनु तनुना गाढ़तप्तेन तप्तं सामेणाम्रद्रुतमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेनः। दिवत् सम्बन्धमात्रविवक्षायामात्मन इति षष्ठी न विरुध्यते यथाह भारविः सा ल मोरुपकुरुते यया परेषामिति तथा श्रीहर्षश्च साधूनामुपकत्तुं लक्ष्मी द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुढालिकस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुमिति । तथा च क्वचित् हितीयादर्शात्. सर्वत्र तथेति नाथवचनमनाथवचन- मेव । तां प्रियाम् एवं ब्रूयाः किमिति हे अबले तव सहचरः भर्ती रामगिरेः चित्रकूटस्थ आश्रतेषु तिष्ठतौति रामगिया- श्रमस्थः सन् अव्यापन्नः न मृतः वियुक्तः वियोगं प्राप्तः दुःखी एवंविधः सन् त्वां कुशलं पृच्छति [दुह्यादित्वात् पृच्छतेईिकर्म- कवम् । तथाहि सुलभविपदाम् अयनमिद्धविपत्तीनां प्राणिनाम् एतदेव कुशलमेव पूर्वाभाव्यं प्रथममवश्यं वक्तव्यम् । कृत्याश्चेत्या वग्यकार्थे ण्यत्प्रत्ययः ॥ ४ ॥ अङ्गेनेति । किञ्च दूरवर्ती दूरस्थः नच भागन्तुं शक्यते इत्याह वैरिण विरोधिना विधिना देवेन रुद्धमार्गः प्रतिबद्धवा स ते सहचर तनुना कृशेन गाढ़तप्तेन सास्रेण साश्रुणा उत्कण्ठा . * भूतानां हि क्षयिष करणे वाद्यमाश्वास्यमेतत् । इति वा पाठः ।

·उत्तरमधः। उष्णोछासं * समधिकतरोछामिना, दूरवर्ती सरन्यस्तैर्विशति । विधिना वैरिणा रुवमार्गः ॥४१॥ शब्दाख्यं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात कर्ण लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । वेदना प्रस्य जाता उत्कण्ठितः तेन उत्कण्ठितेन तदस्य मनातम् इत्यादिना इतप्रत्ययः । उत्कण्ठ तेर्वा कर्तरि त। समधिक नरं अतिप्रबलम् उच्छसितीति समधिकतरीच्छासि तेन दीर्घ निश्वामिनेत्यर्थः [ताच्छील्येणिनिः अङ्गन खशरीरेण प्रतनु कृशं तप्त. वियोगदुःखेन प्लष्टम् अद्रुतम् अश्रुक्तिन्त्रम् [अनेत्राम्बु रोद नचास्रमसु चेत्यमरः)। अविरतोत्कण्ठम् अविच्छिन्नवेदनम् उष्णो च्छासं तीवनिश्वासम् [तिग्मं तीना खरं तीव्र चण्डमुष्ण पटु. स्मृतमिति इलायुधः] । अङ्ग त्वदीयं शरीरं तैः स्वमवेद्यैः सङ्कल्पः मनोरथैः विशति एकीभवतीत्यर्थः । अत्र समानुरागित्व- द्योतनाय नायकेन नायिकायाः स्वसमानावस्थत्वमुक्तम् ॥ ४१ ॥ सम्प्रति स्वावस्थानिवेदनाय प्रस्तौति शब्दाख्येयमिति। हे अबले यः ते प्रियः राखीनां पुरस्तात् अंग्रे आननस्पर्श त्वन्मुख- सम्पर्के लेोभात् गाड़ौत् अधरपानलोभादित्यर्थः शब्दाख्येयं शब्देन रवेण श्राख्येयम् उच्चैवांच्यम् अपि यत् तद्वचनमपीति . * दीर्घाच्छासम् । इति वा पाठः । सजल्यैते विशति । इति वा पाठः ·मेघदृतम् ।। मोतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्यम त्यामुतकण्ठाविरक्तिपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ ४२ ॥ श्यामास्वङ्गं चकितहरिमोप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिना वर्षभारेषु केशान्। * शेषः कर्णे कयितुं लोल: लालमः अभृत् किल (लोलुपो लोलुभो लोलो लालसो लम्पटोऽपिचेति यादवः]। श्रवणविषयं कर्ण पथम् अतिक्रान्तः तथा लोचनाभ्याम् अदृश्यः अतिदूरत्वात द्रष्टु श्रोतुञ्च न शक्य इति भावः स ते प्रियः त्वाम् उत्कण्ठया विरचितानि पदानि सुप्तिङन्तशब्दाः वाक्यानि वा यम्य तत् तथोकम् [पदं शब्दे च वाक्ये चेति विश्वः] । इदं वक्ष्यमाणं यामास्वङ्गगित्यादिकं मन्मुखेन प्राह मद्यवधानेन स एव ब्रूते इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ मदृशप्रति कतिवपदर्शनतदङ्गस्यस्पशीख्याचत्वारी विरहिण विनोदीपायाः तथाचोक पताकायां वियोगे प्रियजनसदृक्षानु- * व्यस्याः कचानां शिखिन किन्नु विधिं कलापौ विमतेरगातां । तेनायमेभिः किमपूँजिपुष्यः अभर्सि दत्वा म किम चन्द्रम् ॥ भैषधचरितम् ॥ ७ ॥ २२ ॥ कलमन्यतास . भाषितं कलहंसीषु मदालसं गतं । एषतीप बिलोलमीक्षितं पवनाधूतलतास विभ्रमाः। विदिवात्सुकयाप्यवेच्य मां निहिताः सत्वममी गुणान्वया:बिरहे तव मे गुरुयथं. हृदयं न त्ववलम्बितुं क्षमाः ॥ रघवंशं ॥ ८ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ .

·उत्तरमेधः। ११३ उत्पश्यामि प्रतनुषु नदेवचिषु भ्रूविलाप्लान् हन्तैकम्झिन्*क्वचिदपिनने चण्डि सादृश्यमस्ति ॥४३॥ . भवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तदङ्गस्पृष्टानामुय- मतमतां स्पीनमपि प्रतीकारोऽनङ्गव्यथितमनसां कोऽपि गदित ति तत्र सदृशवस्तुदर्शनमाह श्यामाखिति । यामासु प्रियङ्गु- लतानु (यामा तु महिलाहया । लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गः फलिमो फलोत्यमरः] । अङ्ग शरीरम् उत्पम्यामि सोकुमार्यादि- साम्यात् अङ्गमिति तर्कयामोत्यर्थः तथा चक्तिहरिणीनां प्रेक्षणे दृष्टिपातं शशिनि चन्द्रे वक्तायां मुखकान्तिं तथा शिखिनां वहिणं वहभारेषुवईसमूहेषु केशान् प्रतनुषु स्वल्पास नदीनां वोचिषु [अत्र वौचीनां विशेषणोपादाने न अनुक्त गुणग्रहदोषः भसाम्यनिर्वाहाय महत्त्वदोषनिराकरणार्थत्वात् तस्य तदुक्क रस- रनाकरे ध्वन्युत्पादे गुणोत्कर्षे भावोजी दोषवारणे ।. विशेषणाद विशेष्यस्य नास्य तुलगुण ग्रह इति । गुणे विशेषणम्।। भूविलामान् भूपताका दति पाठे भ्रवः पताका वेत्युपमितिसमासः उत्पश्यामोति सर्वत्र सम्बध्यते । तथापि नास्ति मनोनितिरि त्याशयेनाह इन्तेति हन्त विषाद [हन्त इऽनुकम्पायां वाक्या- रम्भविषादयो रित्यमरः] । हे चण्डि कोपने [चण्डम्वत्यन्तकोपन इत्यमरः । गौरादित्वात् ङीष् । उपमानकथनमात्रेण न कोपि- . इन्तकस्थम् | इति वा पाठः । . १५ . .

·--- ११४ मेघदृतम् । त्वाभानिय प्रणयकुपिता धातुरागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरूपचितईटिरानुष्यने में क्रूरतम्मिन्नपि न सहत मङ्गमं नौ कृतान्तः * ॥४४॥ तव्यमिति भावः क्वचिदपि एकस्मिन्नपि वस्तुनि ते तव मादृग्यं नास्ति श्रतो न निमीत्यर्थः । अनेन अस्य सौन्दर्यमनुपमम् इति यज्यते ॥ ४३ सम्प्रति प्रतिरतिदर्शनमाह त्वामिति । हे प्रिये प्रणयेन प्रेमातिशयेन कुपितां कुपितावस्यायुकां त्वां त्वत्प्रतिकतिमित्यर्थः धातवः गेरिकादयः (धातुर्वातादिशब्दादिगैरिकादिध्वजादिविति यादवः । ते एव रागा: रञ्जकद्रव्यागि [चित्रादिरञ्जकद्रव्ये नाक्षादो प्रणयेच्छयोः। सारङ्गादो च रागः स्यादारुण्ये रज्जते पुमानिति शब्दार्णवे]। नैः धातुरागैः शिलायां शिलापट्टे आलिख्य निर्माय श्रात्मानं मां मत्प्रतिकृतिमित्यर्थः ते तव चित्र गताया इत्यर्थः चर गपतितं कत्तुं तथा लिखितुं यावत् इच्छामि तावत् इच्छासमकालं मुहुः उपचितैः प्रवद्धः अझैः अनुभिः कदृभिः [असमणि शोणिते इति विश्वः। मे दृष्टिः श्रावते आवियते इत्यर्थः ततः दृष्टिप्रतिबन्धात् लेखन प्रतिबयते इति भाव: करः धातुक: [नृशंसो घातुक: कर इत्यमरः । एतान्तः * वाष्यस्तु न ददात्यनां प्रयु चित्रगतामपि । अ• शकुन्तलं । घछोः ।

·उत्तरमेघः। ११५ भामाकागणिहितभुजं निर्दयालेषतोर नब्धायास्ते कथमणिमया स्वप्नसन्दर्शनेषु । पश्य जीनां न खर्च हुशो न स्थलोदेवताना मुक्तास्थ ब्लास्तककिशनयेय्वश्रुन्नेशाः पतन्ति ॥ ४५ ॥ देवम् [कतान्तो यनसिद्धान्तदैवाशलकर्मखित्यमरः । तस्मिन् अपि चिनेऽपि नी आवयोः [युग्मदस्मदीः षष्ठीचतुर्थीद्वितीया- स्थयार्वान्नाविति नावादेश:) मङ्गमं सहवाम न सहते । लेखनमप्यावयोरमहमानं देवमावयोः भाक्षात् मङ्गमं न सहते इति किमु वक्तव्यम् अपिशब्दार्थः ॥ ४४ ॥ अधुना स्वप्नदर्शनमाह मामिति । सप्तम्य विज्ञानं स्वनः [नः सुमस्य विज्ञानमिति विश्वः)। सन्दर्शनं मंवित् (दर्शनं ममये शाखे दृष्टी स्वप्ने निण संविदीति शब्दार्णवे) । स्वप्ना इति मन्दर्श- नानि स्वप्नज्ञानानि चूतवक्षादिवत् सामान्यविशेषभावन मह- प्रयोगः तेषु मया कथमपि महता प्रयत्नेन लब्धायाः ग्रहीतायाः दृष्टायाः इति यावत् ते तव निर्दयाश्लेषः गाहालिग म स एव हेतुः तस्त्र निर्दयाम्नेषार्थमित्यर्थः [षष्टी हेतुप्रयोग इति षष्ठी] । श्राका निर्विषये प्रणिहितभुजं प्रसारितबालु मां पहन्तीनां स्थलोदेवतानां मुक्काः मौक्तिकानि इव स्थूला अश्लेशाः वाष्प- विन्दवः ताकिशलयेषु अनेन चेलाञ्चलेन अवधारणसमाधिव॑न्यते बहुशो न पतन्तीति न किन्तु पतन्येव इत्यर्थः । निश्चये नज दयप्रयोगः तथाचालङ्गारिकसूत्र स्मृतिनिश्चयसिद्धार्थेषु नत्र ·११६ मेघदूतम् । भित्त्वा सद्यः किशलयपुटान् * देवदारुद्रुमाणाम ये नतक्षीरसुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः । आलिङ्गको गुणवति मया ने तुषाराद्रिवाताः पूर्व म्पृष्टं यदि किल्ल भवेदङ्गमेभिस्तवेति । ॥ ४६ ।। इयप्रयोग इति । महात्मगुरुदेवानामपातः तितो यदि देश भ्रंशो महादुःखं मरणञ्च भवेद् ध्रुवमिति चितो देवता श्रुपात निषेधदर्शनात् यक्षम्य मरणाभावसूचनार्थ तरुकिशलयेषु पतन्तीत्युकम् ॥ ४५ ॥ इदानीं तदङ्ग स्पृटवस्तुस्पर्शनमाह भित्त्येति । देवदारुद्रुमाणां किशलयपुटान् पल्लवपुटान् मद्यः भित्त्वा ये तत्तोरसुतिसरभयः तेषां देवदारुद्रुमाणं क्षौरम्मुतिभिः तौरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः तुषाराद्रिवातत्वे लिङ्गमिदं ये वाताः दक्षिणेन दक्षिण- मार्गण [बतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानात् हतीया समेन यातीतिवत् तचापि करणवस्य प्रतीयमानलात् कर्टकर- णयोरेव हतीयेति भाव्यकारः] । प्रत्ताः चलिता: हे गुवति सोशीनसोकुमार्यादिगुणसम्पन्ने ते तुषाराद्रिवाताः पूर्व प्राक् एभिः वातैः तव अङ्गं स्पृष्टं भवेत् यदि किलेति सम्भावितमेत- दिति बुद्धोत्यर्थः [वार्तासम्भाव्ययोः किलेत्यमरः । मया आलि- * भिन्न-पल्लव-पुटो वनानिजः ॥ रघुवंशम् ॥ ६ ॥ ८ ॥ | वोमा कुरवक-रजसां किसलय-पुट-भेद-शीकरानुगतः । न्यनिमित्तोकण्ठामपि जनयति मनसो मलय-वातः ॥ मार्लोवकामिमित्रम् । टतीयोः ।

·उत्तरमेघा * संशिष्येत क्षण रव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थावहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्य चेतश्चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे . . . . गादीमाभिः कृतमशरणं तदियोगव्यथाभिः ॥ ४७ ५ नन्वात्मानं बहु विगणयन् आत्मनैवावलम्बे तत्कल्याणि त्वमपि सुतरां मा गमः कातरत्वम् । अन्ते आनियन्ते । अत्र वायूतां स्पृश्यत्वेऽपि अमूर्तत्वेन श्रालि- गनायोगात् श्रालियन्ते इत्यभिधानं यक्षस, उन्मत्तत्वात् प्रल- पितमित्यदोष दति वदन् निरुतकारः स्वयमेव उन्मत्तालापीत्यु- पेक्षणीयः ॥ ४६॥ सनियेतेति । दीर्घा: यामाः प्रहराः यम्यां सा दीर्घयामा विरहवेदनया तथा प्रतीयमानेत्यर्थः चियामा रात्रिः [श्राद्यन्तथी रर्द्धयामयोर्दिनव्यवहारात् त्रियामेति चौरस्वामी]। क्षण इव कथं केन प्रकारेण सङ्गिप्येत लघुक्रियेत अहः अपि मर्वावस्थाम सर्वकालेषु इत्ययः मन्दमन्दो मन्दप्रकारः [प्रकारे गुणवचन- खेति विक्तिः। कर्मधारयंवदुत्तरेथिति कर्मधारयवद्भावात् सुपो लुक्) । मन्दमन्दातपम् अत्यल्पसन्तापं कथं स्यात् न स्वादेव हे चटुलनयने चञ्चलाक्षि इस्थम् अनेन प्रकारेण दुर्लभ प्रार्थनम् अप्राप्यमनोरयं मे मम चेमः गाढ़ोमाभिः अतितीव्राभिः तद्वियोगव्यथाभिः अशरणम् अनाथं कृतम् ॥ ४७ ॥ •* धात्मना नावलम्बे । इति वा पाठः।

·मेघदृतम् । कस्यात्यन्नं मुखमुपनतं दुःखमकान्ततो वा * नोचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण :॥ ४८ ॥ नच मदोयदुर्दशाश्रवणेन भेतव्यमित्याह नन्विति । ननु इति श्रामवणे (प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयागन्त्रणे नन्वित्यमरः । ननु प्रिये बहु विगणयन् शापान्त मति एवमेवं करिय्यामीति आवर्तयन् श्रात्मानम् आत्मनैव स्खेनैव [प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् इति तोया। अबलम्बे धारयामि यथाकथञ्चित् जीवामि इत्यर्थः तत् तस्मात् कारणात् हे कल्याणि सुभगे त्वत्सौभाग्येनैव जोवामीति भावः (बहादिभ्यश्चेति डोष्] । त्वमपि सुतराम् अत्यन्त कातरत्वं भीरुत्वं मा गमः मा गच्छ (गमेर्माडि लुङ । न मायोगे इत्यडागमाभावः] । तादृक्सुखिनोरावयोः ईदृशि दुःखे कथं न विमोत्याशङ्याह कम्येति कस्य जनस्य अत्यन्तं नियतं सुखम् उपनतं प्राप्तम् एकान्ततः नियमेन दुःखं वा उपनतं किन्तु दशा अवस्था चक्रस्य रथाङ्गस्य नेमिः अन्तः [चक्र रथाङ्ग तस्यान्त नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमानित्यमरः] । तस्याः क्रमेण परिपाव्या | क्रमः शक्ती परीपाच्यामिति विश्वः । नोचैः अधः उपरि च गच्छति प्रवर्त्तते जन्नीः सुखदुःखे पर्या- वर्तते इत्यर्थः । ४८॥ * संयोगा विप्रयोगाश्च भवन्ति बहवो नृणाम् ॥ कथासरित्सागरः ॥ १० तरङ्गः ॥ ५॥ | चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च । इति श्रुतिः ।

·उत्तम् मेघः । शापान्ती मे भुजगशयनादुत्थिते शाहूपाणौ शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मोलयित्वा । * पश्चादावा विरहगणितं । तं तमात्माभिलाषम् निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपातु ॥ ४८ । नच निरवधिकमेतदुःखमित्याह शापान इति। शाङ्ग नाम धनुः पाणो स्थितं यस्य तम्मिन् शाङ्गपाणी विष्णो [मप्तम्यप मानेत्यादिना बहुव्रीहिः । प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भक्त इति वक्तव्यात् पाणिशब्दस्योत्तरनिपातः] । भुजगः शेष एव शयनं. तस्मात् उत्थिते सति में शापान्तः शापावसानम् भविष्यतीति शेषः शेषान् अवशिष्टान् चतुरो मासान् मेघदर्शनप्रमति हरिबोधन. दिनान्तमित्यर्थः दशदिवसाधिक्यन्तु न विवक्षितमित्युक्तमेव. लोचने मोलयित्वा निमील्य गमयं धेर्येण अतिवाय इत्यर्थः पश्चात् अनन्तरं त्वञ्च अहञ्च आवाम् [त्यदादीनि सवनित्यमि- त्येक शेषः । त्यदादीनां मिथोदन्हे यत्परं तच्छिय्यते इति अम्मदः शेषः । विररे गणितम् एवमेवं करिष्यामीति मनसि श्रावर्तितं तं तम् [वोमायां विरुक्तिः] । 'श्रात्मनो आवयोः अभिलाषं मनो- रथं परिणताः शरच्चन्द्रिकाः यास तासु क्षपासु रात्रिषु निर्व- क्ष्याव: भोक्ष्यावहे। विशतेलट् । निर्देशो मृतिमीगयो रित्यमरः । . । कान्त कावपि वासराणि गमय त्वं मीलयित्वा दृशौ ॥ यमरुशतकम् ॥ २५ ॥ + विरह-गणितं [विरहडितं] विरहजनितम् । इति पाठान्तरे ·१२० मधद्वतम् भूयचाह त्वमपि * शयने कण्ठलमा पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि 'रुदती सखरं विप्रबुद्धा । सान्तसिं कथितमसकृत् पृच्छतश्च त्वया मे दृष्टः स्वप्नं कितव रमयन् कामपि त्वं मयेति ॥ ५० .. अत्र कैचित्र नभीनभस्ययोरेव वापिकदात् कथमाषाढ़ादि चतुष्टय य वार्षिकत्वमुक्तमिति चोदयित्वा मृतुत्रयपक्षाश्रयणद् अविरोध इति पयंहारि तत्सर्वममङ्गतम् अत्र गतशेषाश्लारी मामा इत्युक्त कविना नतु ते वार्षिका इति तस्मादनुक्तीपालम्भ एव । यच्च नाथ नोक कथमाषाढ़ादिचतुथ्यात् परं शरत्काल इति तत्रापि या कार्तिकसमाप्तः शरत्कालानुवत: परिणतशर- चन्द्रिकासु इत्युनं नतु तदैवशरत्प्रादुर्भाव उन इत्यविरोध एव ॥४८॥ सम्पति तम्या मेघवञ्चकत्वंशकानिरासाय अतिगूढमभिज्ञानम् , उपदिशति भय दूति । हे अबले भूयः पुनरपि प्राह त्वना मन्मुखेनेति शेषः मेघवचनमेतत् किमित्यत आइ पुराशब्दचिरा- तोते [स्यात् प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरेत्यमरः] । पुरा पूर्व शयने मे कण्ठलग्नापि त्व' गने बद्ध य कथमपि गमनं न सम्भोदिति भावः निद्रां गत्वा किमपि केन वा निमित्तेन इत्यर्थः सखरं सशब्द उच्चरित्यर्थः रुदती सतो विप्रबुद्धा श्रासीरिति शेषः । असत् बहुशः पृच्छतः रोदनहेतुमिति शेषः मे मम हे * भूयश्चापि त्वमसि । इति वा पाठः ।

·उत्तरमेघ । १२१ एतस्मान्दा कुशलिनमभिज्ञानदानादिहित्वा मा कोलोनादसितनयने मय्यविश्वासिनी भूः। कितव त्वं कामपि रमयत् मया स्वप्ने दृष्ट इति त्वया मान्तहाँम समन्दहामं यथा तथा कथितञ्च इति वदर्ता भूयश्चाहेति योजना ॥ ५० ॥ एतम्मादिति । एतस्मात् पूर्वोक्तात् अभिज्ञायतेऽनेनेति अभिज्ञानं लक्षणं तम्य दानात् प्रापणत् मां कुशलिनं क्षेम- वन्तं विदित्वा ज्ञात्वा हे असितनय ने कुले जनसमूहे भवात् कोलोनात् लोकप्रवादात् एतावता कालेन परासु। चेत् आगच्छतीति जनप्रवादादित्यर्थः [स्थात् कोलोनं लोकवादे युद्धे पश्चहिपक्षिणमित्यमरः] । मयि विषये अविश्वासिनी मरण- शकिनी मा भः न भव [भवतेल्लुङ् न माङयोगे इत्यडागमप्रति- 'षेधः]। नच दोर्घकालविप्रकर्षात् पूर्वस्नेहनित्तिः शङ्कया इत्याइ स्नेहानिति किमपि किंवा निमित्तं न विद्यते इति शेषः स्नेहान् प्रीती: विरहे सति अन्योन्सविप्रकर्षे सति ध्वंसिनः विन- श्वरान् श्राहः तत् तथा न भक्तीति अभिप्रायः किन्तु ते सहा अभोगात् विरहे भीगाभावात् हेतोः [प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्- समास दूव्यते । इष्टे वस्तुनि विषये उपचितः रसः स्वादः येषु ते उपचितरमाः सन्तः प्रहष्णा इत्यर्थः (रसो गन्धे रमः वादे तिकादो विपरागोरिति विश्वः) । प्रेमराशीभवन्ति वियोगासहिष्णुत्वमापद्यन्ते इत्यर्थः। सेहप्रेम्णोरवस्थाभेदाङ्दः ·१२२ मेघदूतम् । खेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते * त्वभोगाद् इग्रे वस्तुन्युपचितरमाः प्रेमराशीभवन्ति ॥ ५१ ॥ आश्वास्यैवं प्रथमविरहोदनशोका । मखों ते शैलादाशु चिनयनवृषोत्खात कूटानिवृत्तः। साभिज्ञानप्रदितवाशलस्तइचोभिर्ममापि प्रातःकुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः ।। ५२ ।। तदुक्तम् श्रालाकनाभिलाषी रागस्नेही ततः प्रेमा । रतिष्टङ्गारी योगे वियोगतो विप्रलपञ्चेति। तदेव स्फुठीकृतं रसाकरे प्रेमा दिदृक्षा रम्येषु तचिन्ता त्वभिलाषकः । रागस्तत्सङ्गबुद्धिः स्यात् स्नेहम्तत्प्रवणक्रिया। तदियोगामई प्रेम रतिस्तत्महवर्तनम् । श्टङ्गारस्तत्समः क्रीडा मंयोगः सप्तधा क्रमादिति ॥ ५१ ॥ इत्थं खकुशलं सन्दिश्य तत्कुशलसन्देशानयनमिदानों याचते आश्वास्येति । प्रथमविरहेण उदग्रशोकां तीव्रदःखां ते सखोग् एवं पूर्वोकरीत्या आश्वास्य उपजीव्य त्रिनयनस्य वाम्बकस्य वृषेण वृषभेण उत्खाताः अवदारिताः कृटाः शिखराणि यस्य तस्मात् [कूटोऽस्त्री शिखरं ङ्गमित्यमरः । शैलात् . कैलासात् अाशु निहत्तः प्रत्याहत्तः सन् साभिज्ञानं सलक्षणं यथा तथा * विरह-यापद ते हाभोग्या दृये। इति वा पाठः । प्रथम-विरहादुरशीकाम् । इति वा पाठः ॥

·उत्तरमेघः। १२३ कञ्चित्तौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्य त्वया मे प्रत्यादेशान्न खन्नु भवतो धीरतां तर्कयामि।। निःशब्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीमितार्थक्रियैव ॥ ५३ ॥ प्रति प्रेषितं कुशलं येषु तैः तस्याः त्वत्मख्याः वचेाभिः ममापि प्रातःकुन्दप्रसवमिव शिथिलं दुर्बलं मम जीवितमपि थारयेथाः स्थापय । प्रार्थनायां लिङ्] । ॥ ५२ ॥ सम्पति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति कच्चि- दिति। हे सोम्य साधो, इदं मे बन्धुकट बन्धुकार्यम् (देवदत्तस्य गुरुकुल मितिवत् प्रयोगः]। व्यवमितं कच्चित् करिष्यामीति निश्चितं किम् [कच्चित् कामप्रवेदने इत्यमरः । अभिप्रायज्ञापनं काम प्रवेदनम्]। नच ते वृणीम्भावादनङ्गीकारं शङ्के यतस्ते म • एव उचित इत्याह प्रत्यादेशात् करिष्यामीति प्रतिवचनात् * नान्यर्थितोऽपि जलदः सलिलन्ददाति । सन्तः स्वगं पर-हितेषु कृताभियोगाः ॥ नीति-शतकं ॥ ८ ॥ पितश्चातक-पती मुदिरमदीक्षत याकुलितो यावत् । तापज्जलद-वितीर्णं निपतितमम्भो वदने तस्य ॥ प्रद्युम्न-विजयः ॥ 'प्रथमोटः॥ चातकस्त्रिचतुरान् पयःकणान् याचते जल-धरं पिपासितः सोपि पूरयति भूयसाम्भसा चित्रमत्र महतामुदारता । घूर्व-चातकारकं ॥२॥ पामित-चातकाल-खराः । शिशुपाल-बधं ॥ ४ ॥२४ ॥ .

·१२४ मेघदूतम् ।। एतत् कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनी *-म सौहार्दादा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुया । भवतः [उकिराभषणं वाक्यमादेशो वचनं वच इति शब्दार्णवे] । तब धीरतां गम्भीरत्वं न तर्कयामि न समर्थये खलु । तर्हि कथ- मङ्गोकारज्ञानं.तबाह याचित: सन् निःशब्दोऽपि निर्गर्जितोऽपि अप्रतिजानानोऽपीत्यर्थः चातकेभ्यः जलं प्रदिशसि ददासि । युक्तञ्चैतदित्याह हि यम्मात् मतां सत्पुरुषाणां प्रणयिषु याचकेषु विषये ईभितार्थक्रियैव अपेक्षितार्थसम्पादनमेव प्रत्युक्त प्रतिवचनं क्रिया केवलमुत्तरमित्यर्थः । गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वीस निःम्वनी मेघः । नीची वदति न कुरुते न वदति सुजन: करोत्येव इति भावः ॥ ५३॥ सम्प्रति वापराधममाधानपूर्वकं स्वकार्यस्य अवश्य करणं प्रार्थयमानो मेघं विमृजति एतदिति हे जलद मौहार्दात् सुह- द्भावात् वा ! हद्भगसिन्धन्ते पूर्वपदस्य चेत्युभयपदद्धिः] । विधुरः वियुक्तः इति हेतोः मयि विषये अनुक्रोशबुद्धा करुणाबुद्ध्या वा अनुचिता तव अननुरूपा या प्रार्थना प्रियां प्रति सन्देशं मे हरे- त्येवंरुपा तत्र वर्तिनः निबन्धपरस्य मे मम एतत् सन्देशहरण- रूपं प्रियं कला सम्पाद्य प्रावृषा वर्षाभिः खियां प्रावट स्त्रियां भृम्नि वर्षाः इत्यमरः]। सम्भृतश्री: उपचितशीभः सन् दृष्टान् * एतत् कृत्वा प्रियसमुचितं प्रार्थिनं चेतसो में। इति वा पाठः ॥

·उत्तरमेघः। इटान देशान् जलद विचर प्रावृषा सम्भतश्रीर मा भुदेवं क्षणमणि বুনি স্বীহ্মালিব उत्तरमेधः। अभिनषितान् देशान् विचर यथेटदेणेष विहर इत्यर्थः ।देश कालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा झुकर्मणामिति नरनात् कर्मवम् । एवं महत् क्षणमपि स्वल्यकालरपि ते तव विद्यता कलवा इति शेषः विप्रयोग्र विरहः मा भून् मास्तु । माङित्याभिषि गुड । अन्ते काव्यस्य नित्यत्वात् कुर्यादाशिषमुत्तमाम् । सर्वत्र व्याप्यते विद्वान् गायकेच्छानुरूपिणीमिति सारस्पतालका दर्शनात् काव्यान्ते नायकेच्छानुरूपोऽयमशीर्वादः प्रयुक्त . इत्यनुगन्ध थम् ॥ ५४॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथमरिविरचितायां मेघसन्देशव्यास्था सञ्चौवन्यामुत्तरमेघः । मभाप्तीऽयं गन्यः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.