·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·महाभाष्यप्रदौपोद्द्योतः।
नामेचमाविरचितः।
1000
बहुवल्लभशर्मणा परिशोधितः ।
90
बादेशीयामियाटियोसारयाख्यसमाजानामनुमत्या
व्ययेन च।
कलिकाताराजधान्या
बानिस्तमिशनयन्वे मुहितः ।
शकाब्दाः १८२९।

·13.114)
yi
家,
Sir

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः॥ नत्वा साम्बशिवं देवौं वागधिष्ठानिकां गुरून् । पाणिन्यादिमुनीन् वन्द्यान्पितरौच सतीशिवौ॥१॥ नागेशभट्ठो नागेशभाषितार्थविचक्षणः । हरिदौक्षितपादानसेवनावाप्तसन्मतिः ॥२॥ याचकानां कल्पतरोररिकभहुताशनात् । 'शृङ्गवेरपुराधौशाद्रामतो लब्धजीविकः ॥३॥ नाविस्तीर्ण न विस्तौणं मध्यानामपि बोधवत् । भाष्यप्रदीपव्याख्यानं कुर्वेऽहं तु यथामति ॥ ४॥ भाव्यं व्याचिकीर्षुः शिष्टाचारप्राप्तं मङ्गलं भिव्यभिचायै नि- बनाति सर्वेति । वान्तानां पञ्चमलोकोत्तरार्द्धनान्वयः ॥ सर्वा- कारत्वं सर्वोपादानकारणत्वात् । मृदादिवत् । कार्यातिरिकदृश्य- खरूपाभावाषिराकारत्वम् । कर्टवादिश्वाध्यवत्वम् । स ऐचतेति श्रुतेः । अतीन्द्रियत्वं विगतेन्द्रियत्वेन । पश्यत्यचक्षुरित्यादिश्रुतेः । सर्वप्रत्यक्षीकरणं तु स्वरूपचैतन्येनैव । इन्द्रियाविषयत्वेनवातौन्द्रिय- लम् । सदसद्रूपता । प्रपञ्चधर्मः। एत', स्त्रियामिति सूत्रे वक्ष्यते। तामतीतम् । तद्रहितमित्यर्थः । एवञ्च मदेवेति भावः । नन्वी- दृशमस्माभिः कुतो न रहात इत्यत आह अदृश्यमित्यादि ॥१॥ । १ घटकावरपुराधीशरामतः॥ क । 1 ·२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा.बा.१) । माषवाहतैरित्यस्य हत्यमार ज्ञानेति । तत्वमस्खादिवाक्य- जनिताखण्डादिनयसचिदानन्दबधाकारावृत्तिञ्जनम् । तदेव सोचनं तेन, संप्रेच्यमित्यर्थः नारायणमित्यादि। सर्वनर- समूहोनामिणमित्यर्थः । सर्वविद्यावेदरूपा तद्विधायिनम् ॥२॥ वसनसन्दर्भविशेषरूपे ग्रन्ये समुचितत्वाद्यागधिदेवतां नमति । पुरुषा इति। देवत्वम् । पाण्डित्यम् ॥३॥ सम्प्रदायद्धिं घो- तयन् गुरुं नमति । पदेति । व्याकरणमौमांसातौणामित्यर्थः । धीमतः। ऊहापोहकुशलस्य ॥४॥ महाभाष्येति। व्याख्या- हवेऽप्यस्येष्ट्यादिकथनेनावाख्यात्वादितरभाग्यवेक्षण्येन महत्त्वम् ॥ अवारपारयोर्भवम् ॥ सूयतेऽनेनेतिलवः रितुः ॥ यथागमम् । सम्प्रदायममतिलयेत्यर्थः ॥५॥ बौद्धृत्यं परिहरति भाष्येति । मयूरव्यंसकादिसमासो रूपकवेति बोध्यम्। पिनत्वं दुष्टत्वम् ॥६॥ नन्वेवं कथं प्रवृत्तिरत आह तथापौति 1 तणत्यमारांश एवाच निवडू इति भावः । भरित्यनेनात्यन्तयन्धासंकोचः । पञ्जवदित्य- नेन व्याख्येयांशापरित्यागो व्याख्यानस्थाविस्तृतत्वंच बोध्यते ॥७॥ यद्यपि पाणिनिना ब्राह्मणेन निष्कारण इत्यादिश्रुतेः संध्योपा- मनादाविव प्रत्यवायपरिहारार्थितयेवोत्तमाधिकारिप्रवृत्तिसंभवात् प्रयोजनं नोकं वार्तिकहतापि शास्त्रपूर्वकप्रयोमे धर्म इत्यनेन मध्यमाधिकारिणः परमप्रयोजनं दर्भितम् भगवस्ति विवरण- कारत्वान्मन्दाधिकारिणां प्रवृत्तः प्ररोचकप्रयोजनप्रतिपत्तिप्रवणला- वहितेषु वर्गापूर्वादिम्वनाश्वासात्माचात्प्रयोजनं शब्दव्युत्पत्तिलक्षणं १ तत्त्वमस्यादिमहावाक्य । क । २जवं सेतुम् । क ।ख ॥

·(च.पा.बा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । बदतीत्या भाष्यकार इति । तत्र शब्दज्ञानरूपे प्रयोजने सके विषयोयुक्त एव भास्त्रजन्यज्ञानविषयस्यैव शास्त्रविषयत्वादिति बोध्यम् । तजिज्ञासरधिकारी। प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावस्मम्बन्ध रत्यर्थादेवलब्धम् ॥ ननु कानि पुनरित्यादिना प्रयोजनानि वच्यति तेन पौनसत्वमत प्राह साक्षादिति तदेवाह प्रयोजन- प्रयोजनानीति ॥ व्याख्यातुमित्यस्थ शब्दानुशासनमित्या- दिनेति मेषः ॥ तावत् प्रथमम् । व्याचष्टे इति पदार्थज्ञाना- थानन्तर्याद्यर्थकत्व निरासायचेति शेषः । भाव्यत्वादेवच खवाक्य- व्याख्यानमिति भावः ॥ नन्वितिं विनाप्यथशब्दोऽधिकारार्थ इत्ये- वोचतामत बाह एवं होति ॥ पदान्तरैः शब्दपदाधिकारार्थ- पदप्रयुज्यत इति पदैः ॥ व्याख्यातुमिति । अधिकारार्थत्वेनेति शेषः ॥ अथेतिशब्दोऽधिकारार्थ इत्युक्त प्रानन्तर्याद्यर्थकलमप्रमाण- मिति धाम्येदतोऽयमिति भाव्ये योऽयमस्मिन् वाक्ये स इत्यर्थः ।। विस्पष्टेति मवेतीत्यादावर्थपरताया दर्शनेन तथा धर्म निवर्तयितुमित्यर्थः ॥ ननु निपातामा द्योतकत्वादभिधेयवाथर्थ- शब्दोऽनुपपत्रोऽत आह अधिकार इति ॥' प्रस्ताव इति प्रारम्भ इत्यर्थः । मंचार्थाद्व्याख्यायमामस्य । अर्थशब्दः प्रयोजन- वाचौति भावः ॥ निपातानां च द्योतकत्वमिति । निपा- तानां द्योतकवं चेत्यर्थः । उपमईतिरिक्तनिपातानां द्योतकत्व- वाचकलोभयस्वीकारस्याव्ययं विभनौति सूचे भाथे स्पष्टत्वात् । उपसर्गाणां तु द्योतकत्वमेवेति स्पष्टं गतिर्गतावित्या भाथे इति १ द्योतकत्वमपौत्यर्थः ॥ ख॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.चा.१) तत्रैव निरूपथिव्यामः । अत एव भावात्कियते गुरुरित्यादि संगच्छते। प्रारम्भक्रियाविषयत्वद्योतकस्याप्यथशब्दस्थान्यार्थं नौष- मानदध्यादिवशत्वमपौत्युभयार्थमयशब्दः प्रयुज्यते इति फलि- तम् । परेवा वाचकत्वमेवेच्छन्ति । अधिकतमिति च तदर्थ वदन्ति । भाथे प्रयुज्यते इत्यनेन वर्तमाननिर्देशन सर्वलोक- भिमस्याधिकारार्थत्वं न तु वृद्यादिवत्पारिभाषिकमिति ध्वनि- तम् ॥ ननु विवरणेऽधिकृतमित्यधिकं वाचकपदाभावाद् द्योतक- लामुपपत्तियेत्यत आह अनेकेति । उच्यते श्रूयते क्रियत इति प्रतीयत इति एतावतैव द्योतकत्वमिति भावः ॥ मनु भावमाधनानुशासनपदस्य शास्त्रपदेन सामानाधिकरण्यमनुपपनमत पाह व्याकरणस्य चेति । अन्वर्थत्वात्प्रयोजनाभिधानोपपत्तिः । अनुभिष्यमोऽसाधुशब्देभ्यो विविध बोध्यन्तेऽनेनेति करणलुडन्ततथा शास्त्रपर्दैन मामानाधिकरणमिति भावः ॥ इदमेव ध्वनयितम् भाग्थे नामपदोपादान नामनामिनोरभेदाबामशास्त्रमिति सामा- माधिकरण्यम्। अनेनैवापदंशानामविषयत्वं सूचित ध्वनीनां च ॥ केषामिति प्रश्नस्तु' किं "लौकिकमात्रविषयशाकटायनादि- शास्त्रमधिकतमुत वैदिकमाच विषयप्रातिशाख्यमितौति परे । मनु कर्मणि चेति निषेधात्कथं कर्मषड्यन्तेन समामोऽत श्राप १ उभयार्थशब्दः ॥॥ ३ विविध ज्ञाप्यन्ते ॥क ॥ख॥ ५ लौकिकमात्रविषयम् । क ॥ख ॥ "परे" इति नास्ति ।ख ॥ २ “ननु" इति नास्ति ॥ख ॥ 8 "ध्वनीनां च" इति नास्ति । ख॥ ६ विषयम् । ख॥

·(अ.पा.१खा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । अपचाचार्यस्येति । उभयोरुपादान एवोभयप्राप्तिरित्यात्ममाने इति सूचे भाचे स्पष्टम् ॥ कर्तृकर्मणोरिति षामपि ममास- निषेधः कुतो नेत्यत आह इधयोति । चस्येत्यर्थकतया कर्म- गैत्युच्चार्यविस्तिषष्ठ्येव समासनिषेध इति भावः । भाष्ये शास्त्रमित्यस्य कर्तव्यत्वेनेति शेषः। विवरणकारवायाख्यातव्य- वेनेति शेष उचित इत्यन्ये । शास्त्रत्वं चास्य माधुत्वरूपैकप्रयोजन- सम्बद्धत्वाबोध्यम् ॥ सामान्यशब्दत्वादिति । लोकव्यवहारे ध्वनावपभ्रंशे च शब्दशब्दप्रयोगादिति भावः । एतेन ध्वनिव्यङ्ग्य एव तपरसूत्रादौ 'शब्दशब्दप्रयोगादिदं चिन्यमित्यपास्तम् ॥ मनु बोहोन्पोक्षतीत्यादौ सामान्यशब्दस्थाप्यपूर्वीयेषु विशेषेषु प्रवृत्ति- वत्तहारके माधौ तविशेष प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्यत आह विनेति । प्रौहिशब्दस्य तु प्रकरणाद्विशेष प्रवृत्तिरिति भावः ॥ वाशिता- दौनाम् इत्यादिमापभ्रंशसंग्रहः ॥ उत्तरपदार्थसंसृष्टपूर्वपदार्थस्य कथं सर्वनाबा परामोऽत श्राह उत्तरपदार्थान्तर्गतस्येति । ततः पृथगुपस्थित्यविषयस्येत्यर्थः ॥ बुड्या मानस्या यहा वाक्यजन्यबुद्या ॥ वेदाङ्गत्वादिति तत्त्वं चागमसिद्धम् । अनेन तन्त्रौशब्दादौनाम- विषयता सूचिता न च वेदाङ्गलाद्वैदिका एव विषयारस्युः । तत्र तत्र भाषायां छन्दमोत्याधुक्त्योभयोरपि विषयत्वात् ॥ ननु चिदानन्दस्वरूपब्रह्मातिरिकस्य सर्वस्य लोकपदार्थत्वाद्देदस्यापि लोकान्तर्गतत्वा देनाभिधानं न युज्यते इत्यत आह वैदिकाना- मिति । वैदिकानां लौकिकत्वेऽपौतिपाठः ॥ तेषां विति १ शब्दप्रयोगात् ॥ क॥ २ प्रतिवदाचके ॥क ॥ख ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.बा.१) लौकिकानां याजे कर्मण्येव तत्परिहारतेषां तु सर्वचेति भावः । भाषाशब्दानामिनि। भाषाप्रयोधप्रयोजकवृद्धव्यवहारमा प्रयुज्यमानानामित्यर्थः । एवं . वेदमात्रान्तर्गतकर्णेभिर्देवासो सभणामौत्याचतिरिक्रपरता सौकिकशब्दस्य नेस्तावहारादर्शनात् । अतएव गौरव इत्यादौनां खौकिकोदाहरणवसंगतिः । लोके खरानादरावेदेतदादराच्च स्वरविमिष्टानां वेदमाचविषयतामभिप्रेत्य शन इत्यादीनां वैदिकोदाहरणस्वसंगतिरिति भावः । लोके पदानामुदाहरणत्वोको वेदे वाक्यानामेव तत्वोका- वाशयमाह तचेति पदान्तरसमभिव्याहारेण खरविशेषाञ्च वेदे वाक्यामामुदाहरणलोक्तिरित्यपि बोध्यम् । लोकवेदसाधारणतया पाणिभौयशब्दानुशासनस्यैवाचाधिकतत्वच तु शाकटायनादिव्याकर- पस्येत्युत्तराभयं परे ॥ भाष्ये लौकिकास्तावदिति । ताव- छब्दोऽनुक्रमे पूर्व लौकिका उदाहियन्ते पहावैदिका इत्यर्थः । वैदिकानां प्रधामत्वेऽपि लौकिकानां पूर्वनिर्देशस्तबदादरसूचनार्थः । अभेदेन लोके इति । अभेदेनैवेत्यर्थः । शब्दपरत्वाभिप्राये- वास्थर गौरिति प्रयोगाभावादिति भावः । पुरोवर्त्तिव्यतिं पश्यतो वाचकजिज्ञामया कोऽयमिति प्रश्नेऽयं गौरयं वर्णरशुक्ल इत्युत्तरस्थले मविहितमुहिण्य तादात्म्येन शब्दविधेयताप्रतीतिरिति तात्पर्यम् । मन्दार्थयोस्तादाम्यमेव भक्तिः स्पष्टं चेदं पातचलभाये रति १ सझवहारदर्शनात् ॥ख॥ २ तथोक्तावाशयम् ।क। "बस्य गौरिति” इति नास्ति ख॥ ४ वाचकजिज्ञासायाम् ।।

·(अ.पा.१। बा.१) महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । 'मञ्जूषायाममाभिर्हरिसंमततया व्युत्पादितम् । अत एव जात्या- दिव्यायोरिव रामेतिरक्षरं नाममानभाः • पिनाकिन इत्यादौ शब्दार्थथोरप्यभेदेन व्यवहारः । अथ गौरिति भाध्ये अथेत्यस्य पृच्छयते इति शेषः । किं पृच्छयते तदाह गौरित्यजेत्यादि । का शब्द इति । कः शब्दभब्दाभिधेय इति प्रश्नः ॥ प्रति- भासमानेषु । शब्दजातिव्यात्यादिषु ॥ नम्वेवं गुणक्रिययोशब्दत्वा- महानुपपमा नहि ते अपि गौरितिशब्दजन्यबोधे भासते इति च। गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोयाभेदात् । शब्दार्थयोश्च तत्त्वात् तदभिवाभिवस्येति न्यायेन तच्छकोपपत्तः । यथा परमकारणा- भिषकार्यकारणकस्य परमकारणेनाप्यभेदः। यद्दा गुणसमूहो द्रव्य- मिति पक्षे तस्य भाव इति, सूत्रस्थभाव्यसम्मते समूहस्य गोशब्द- वाचत्वोऽवयवभूतगुणादीनामपि तहाच्यत्वमिति सडा बोध्या ॥ अब गौरिति विज्ञान इति भामांन्योल्या तदाकारप्रत्यवादि- আনথি অফাৰীলা আমায় মালমন যৰ সদ্ব্যথি श्रामफलादौ रमविशेषादिजिज्ञासा । विशेषजिज्ञासायास्सामान्य- जामपूर्वकत्वादित्यन्ये । निरूपितं चैतन्मञ्जूषांयाम् ॥ यत्तदिति समुदायो यहत्तार्थ वर्मते । तस्यैव पुनस्तहत्तेन स "इत्येतेन परा- मर्गः । यहा प्रसिद्धौ ॥ मनु यदित्यस्य नपुंसकत्वेन नच्छन्देऽपि नपुंसकलिङ्गमेवोचितमत आह उद्दिश्यमानेति । सिद्धवरको- नममुद्देशः । प्रतिपाद्यतया विधेयतया वा कीर्तनं प्रतिनिर्देशः । १ मञ्जूषायां निरूपितम् ॥ख ॥ २Uदिसंमततया ।क। ३"बस एव जात्यादिव्यत्योरिव" इति नास्ति ।ख॥ ४ इत्यनेन । काख।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (अ.पा.१/बा.१) यथा “शैत्यं हियत्मा प्रकृतिर्जलस्य ” इत्यादौ स्त्रीलिङ्गनिर्देशः ॥ तलिङ्गमिति तयोलिङ्गमित्यर्थः ॥ भाष्योतहेतमुपपादयति भिन्नेन्द्रियेति। सामान्यव्यति- रिकत्वे मंति श्रोत्रेन्द्रिययाह्यत्वं हि शब्दलक्षणमिति भावः ॥ 'यदि च द्रव्येति यदि द्रव्यं शब्दशब्दाभिधेयं स्थादित्यर्थः । तथापि मति द्रव्यादौनां तन्त्रान्तरे निरूपितत्वात्तस्य वैयर्थापत्तिरित्यपि बोध्यम्। तत्र व्यस्य क्रियाद्याश्रयत्वात्पूर्वमुक्तिः। क्रियागुणै जात्या- अयाविति तयोस्ततः पूर्वमुक्रिः । वैशेभिकमिद्धगुणानामपि संयोग- विभागादौनामपि क्रियात्वं ध्वनयितुं गुणात्मक क्रियोकिरिति ध्येयम् । यत्तर्हि शुक्ल इत्यादौ गुणस्य शब्दत्वशकापरे वाक्ये इति शब्देन प्रकारार्थन सुरभ्यादिभेदभिन्नगन्धादिलिङ्गसंख्यादिरूप- गुणसंग्रह इति न न्यनता । ननु भब्दस्थापि गुणत्वागुणो नाम स इत्युत्तरमसंगतम्। तस्य द्रव्यत्वे द्रव्यं नाम तदित्युत्तरासंगतिरिति चैत्र । उद्रव्याश्रितो गुणो नाम स इत्यर्थात् । श्रोत्राग्राह्यत्वा- देव क्रियादौनां शब्दत्वे निरस्ते किमुत्तरग्रन्थेनेत्यत आह अने- नैवेति ॥ "गांशब्दार्थे चैषां सम्भवादिति । अभेदसम्भवात्तेन तदभिबाभिषस्य तदभिवत्वमिति न्यायेम शब्दत्वाशङ्का तेषामिति भावः । यदा गोगन्दार्थ गणममूहे समूहितयेषां सम्भवादित्यर्थः । 'मरौरव्यापारो रोमाञ्चादिः ॥ एकत्वमिति । अनेकसमवेतत्वस्था- १ एतत् प्रतीकादेव नागेशभट्टीयकैयटपुस्तके "च" शब्दघटितः पाठ चासौदित्यनुमितं भवति ॥ २ संख्यासंयोग । काख। ३ अयम् "पि" शब्दः पुस्तकत्रयेऽप्यस्ति । 8“गो" इति नास्ति ख॥ ५ शारीरण्यापारकाख॥

·(प.पा.राथा.) महाभाध्यपदीयोचोखः । पुषसशवम् ॥ पित्वत्वेन संयोगनिरामः । हकलेन प्रबिभिज्ञा प्रत्यक्ष प्रमाणं दर्मितम् । भूतगम्दप्रयोगानुपपनि मरिहरणि सत्तास्वमिति । एवं हि इचवदाब 'रत्यापत्तेः । सामान्यश्रुते- सर्वसामानाविषयावेज पत्तायामको कारणाभावाच• समा- कचनमा प्रकृतेऽनुपयोबाचायाहारे पौरवाच नेदं चु किन्तु खरूपयाची सः वृद्धिसंज्ञासूखभाष्यप्रयोगय प्रमाणभूत स करिखमाब्याख्खामरीत्यायापि व्याख्यामसम्भवात् । पिबभत रत्वचाप्यन्यान्यशब्दप्रयोगः साम्येन रति सादृश्यप्रतीनिर्मल मादृश्यवाचकवे मानमतौति दिकं । भाग्थे बाबति तिखानं 'प्रवीति । भाकियते व्यवधि- बने खायोऽनवेति व्युत्पत्तेरिति भावः । महापरभाधे मामा- न्यभूतमिव्यस्य नाचकञ्चत्यप्य' बोध्यः । जातिमारपरले " त्याशतियायः पदार्थ" रति गौतमसूण तथापि पदार्थबोध- नात् प्रत्यक्षादौ तहानाच तस्य प्रष्टत्वाशका तत्समाधानाभाने न्यूनता स्यात् । गिद्धे सम्दाति वार्मिकयाख्याने भाये तथापि पदार्थत्वं कैचटो बच्चति । तदभिचाभिषय तदभिचलमिति न्या- वस्त पत्र सावित्रारकरवरूपामुगमख विषयः । । ९ इत्वाधापत्ते कास। २ सादृश्यपर इति।क। ३संधानं च ब्रीतीति नातिकख पुस्तके वंशानं बोति इखि 8 अयं पाठः “वालेण्टाइन" मुद्रापितभाष्य- पुलस्ति । बस्नुवो "ब्रवीति" इव्यनुचितमेव । ५ वद्यन्नकं चेयर्थः ।। 2 ·१. महाभाष्यप्रदीपोथोतः। (प.पा.बा.) कारणकांपादागके परमकारणादेः । अत एव मुखदुःखयोक्षं नापि कुण्डसकटकयोस्तत्कुण्डलारम्भकखर्णावयानुगमस्य कटकेऽभा- वात् । एवं गुणसमूहस्यानुडूतावयवभेदस्थ वाच्यत्वेऽपि समूहिना तत्तद्रूयेणावाच्यवान तेषां शब्दत्वाशोति भावः ॥ पृच्छतौति। प्रश्नविषयविशेषान्तराभावात्मामान्यरूपेण पृच्छतौत्यर्थः ॥ भाष्ये उच्चारितेनेति । भारौरमारताभिहतकण्ठादिस्थानरवयवदारा- भिव्यकन येनेत्यर्थः। अच 'विषाणान्तरवयवैगुणादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । संप्रत्ययो बामम् ॥ मनु प्रत्यायकशब्दस्य वर्णसमूहरूपतया येने- त्येकवचनमयुक्रम् । न च वनमितिवत्ममूहाभिप्रायं तत् समू- हस्सास्थिरस्य निरूपयितुमशक्यत्वादत प्राइ वैयाकरणा इति । वर्णव्यतिरिकपदानभ्युपगमे एकैकस्य वर्णस्य वाचकत्वं समुदायस्थ वा नाच रत्या वर्णनां प्रत्येकमिति ॥ द्वितीयमनूद्यदूषयति पानर्थक्ये तु प्रत्येकमिति । प्रत्येकमानर्थक्ये तु समुदायस्य वाचकत्वमुपेयं ततुन युकमिति शेषः ॥ यतस्तत्र नयदयम्' उत्पद्यमानसमुदायस्थाभिव्यज्यमानसमुदायस्य वा वाचकवमिति तपाद्यं दूषयति उत्पत्तिपक्ष इति । उत्पत्त्यभावादित्यस्य समु- दायाभावादित्यनेमान्वयः ॥ द्वितीयं दूषयति. अभिव्यक्तीति । उत्पन्नाभिव्यक्तर्ध्वस्तत्वादित्यर्थः ॥ ननु पचदयेऽपि पूर्वपूर्ववर्णनुभवण- न्यसंस्कारमतान्यवर्णानुभवहेतुकैकस्मत्युपारूढानां वाचकत्वम- स्थत पार एकस्मृतीति । ननु तस्य नित्यत्वे सर्वदार्थप्रतौति- १ विशेषाणाम् ।क। विषयान्तः ॥७॥ २ एकवचनमप्युक्तम् ॥क। ३ समूहस्य स्थिरस्य । का ४ तत्र पक्षयम् ॥क॥ तत्र नदयम् ख. ५ सहकतां सर्ववर्णानुभवहेतुक-क। ६ वाचकत्वमत चाहक।

·(प.पा.पा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। प्रसङ्गोऽत पाह नादेति । नादो वर्णः ॥ ननु येन क्रमेणनुभूता वर्णास्तेनैव क्रमेणेकस्मत्युपारूढानां वाचकत्वेन नार्थप्रतीत्यविशेषप्रम- जोऽन्यथा त्वयापि वर्णानां स्फोटव्यचकत्वाभ्युपगमात् कथं पूर्वोका- दोषाविस्तारस्तवापौत्यत आह विस्तरेणेति । इदमेकं पदमेकं वाक्यमिति प्रत्ययः स्फोटमत्त्वे तदेकवे च प्रमाणम् अनुभवक्रमे- पैव स्मरणमित्यर्थं दृढप्रमाणभावाच क्रमेणानुभूतानां व्युत्कमेणापि स्मरणदर्शनात् । मम तु यथा पटे नामारचकद्रष्याहितमानाव- Dपरागः कमेण तथैकस्मिन्नेव तस्मित्रुच्चारणक्रमेण क्रमवानेव तत्त- वर्णखरूपासुरागरम च स्थिरतस्य च मनसायहणमिति न दोषः । तत्र येनेत्येकवचनेन विषाणिमामिति बहुवचनेन चानेकोचारण- विषयगौरित्यस्यैकत्वं सूचितम् । एवं च तेनेव दृष्टान्तेन घट- पटादिबोधकमाधारण्येन वाचकस्यैकत्वं सूचितम् । भेदप्रत्ययस्खौ- पाधिक इत्याद्यस्मत्ततमञ्जूषार्थी शक्तिवादे द्रष्टव्यम् ॥. नन्वेवं तस्य ताल्वोष्ठपुटव्यापारविषयत्वाभावाचारितेनेत्ययुतमत पार प्रकाशितेनेति । अभिव्यञ्जकैरिति शेषः ॥ भाष्येऽथवाप्रती- तपदार्थक इति । लोके व्यवहत्त॒षु पदार्थबोधकत्वेन प्रसिद्धः श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वावर्णरूपध्वनिममूह एव शब्द इत्यर्थः । तस्यार्थ- बोधकताप्यविचारितरमणीयस्यैव लोके मिद्धा तादृशस्यैव शास्त्रे- णावाख्यानमिति तात्पर्यम् । सदाह अन्यति। संग्रहादौं तपरसूचे भाग्थेचेत्यर्थः । ध्वनिपदेनात्र वैखरौ । स्फोटपदेनाभि- व्यककवादिको मध्यमावस्थ श्रान्तरणब्द उच्यते। कथमस्येति । १ व्यवहार्नपदार्थबोधकत्वेन ॥ख ॥ २ अभिव्यक्तवादिकः।क।

·१९ महानायप्रदोषोयोना (प.स.पा.बा.१) विपतमानार्थकावाहित्यर्थः । भाष्येकानि पुमान्दा- नुशासनस्येति । शब्दमानालकश्याकरणाध्ययनस्येत्यर्थः । नदार सिन्धेति । सदनामदाराध्ययनस्य तदमानप्राप्तप्रत्यवाषपरि- पारः फलम जत तहतिरिकमपि किंचिदिति प्रभाव इत्यर्थः । प्रयोजनगदः करणयुत्पत्या प्रयोजकपरोऽपि तेन व्याकरणायक नस प्रयोजकं किंचिदस्ति नवेत्यपि मनायो पोथः । धन एवो- कारे चागमपदोपादामम् । नपुंसकमनपुंसकनेत्येकशेषः । तत्रैक- बहावस वैकल्पिकत्वात्मने बजवनमुक्तरें एकवचनं बोध्यम् । पुर- पायाधीमोष ॥ मनु शिवाचार्यसम्बन्ध एव मादरचाहतः किं व्याकरणनेत्यत आह लोक इति ॥ धाम्येदिति । भ्रमण पाठान्तरं कल्पयेदित्यर्थः । नवाचार्यवचनामनिवृत्तिः धंगा- संवा तेवविश्वासात् ॥ वेदार्थावगमहारापि याकरणं पुरुषार्थमा- धनभित्यार वेदार्थ चेति । एवं च वेदार्थज्ञानपूर्वक सद्भुतत्ता- सावितिकर्मानुष्ठानेन वर्गमुख मुपनिषदर्थशानेन वक्ष्यमाण- रोत्या वा मोच्च पुरुषार्थी व्याकरणाध्ययनस्य फलमिति भावः । विकार इति । खोपस्तु न विकार इति पृथग्गणितः । भावरूप एवचादेशोऽच विकारः॥ हग्रहोर्भ इति । इदश्च मभ्यामौत्या- पर्थमावसकम् । एतेगोडामनियाभौ चेत्यनेना भस्थापि मिद्धत्वा- देतदुपन्यासचिव रति परास्तम् । श्रन्धार्थमावसकेन तेनैव भस विहौ तदं निपातनाथणवैवात् ॥ निपूर्वार्थविधायका- भावादार भनिग्राभौचेति । भाष्ये खत्वपौति नि- १ चाचावचनात् ॥क। २ इत्यनेनैव । ख॥

·(च.पा.बा.१) महाभाष्यपदीपोद्योता। पातमादायो निवपार्थः । अहः खल्बपौत्यस्य प्रयोजनमिति मेषः। मनु या प्रकरणे ये मन्त्राः पठितास्तत्र तेषां तथैव प्रयोग रह इति नोहेन प्रयोजनमित्याशय प्रतासाभावेऽपि विकतावूर रति दर्शचितप्रतिशब्दार्थमाह इति । पस्मिनायादौ पा- गान्तरण सौर्यादिना । प्रकृतिविकत्यवगमय विदेवत्यत्वैकदेवत्य- लादिसाम्येन बोधः॥ पठितमन्त्राणायमन्यनगमममत भार प्रकृतिवदिति। यथा सोपकारा प्रकृतिरनुष्ठीयते तथा विसतिरपौतितदर्थः। तदनेनोपकारातिदेशे तत्पृष्ठभावेन पदार्था अयतिदिश्यते इतिकर्तव्यताथाभावनाथास्माकाखादेतमूलकमेव प्रतिवदितौति मौमांसकमरणिः ॥ पदार्थान्तर्गताच मन्त्राः तत्र घमिसम्बन्धिनिर्वापप्रकाशकमन्त्रस्थाग्रिपदस्य सूर्यसम्बन्धिनिर्वापप्रका- मनासमर्थत्वात्तदपक्षाय तत्स्थाने सूर्यायत्यूह्यमित्याह तपामेरि- ति ॥ मन्त्र जपत इति । यद्यप्यूहे न मन्नत्वन्तथाप्येकदेशस्त्रो- हेऽपि बनेकपदमसुदा मन्नत्वप्रत्यभिज्ञानातहटिते समुदाये मन्त्र- त्वव्यवहारः कर्मणस्मानाबश्चेति बोध्यम् । मोऽयम्प्रत्यू: 'अन्ये- यूचाः जहजस्य हि पार्विज्यलाभेन द्रव्यप्राप्तिद्वारा ऐहिकमुख- मिद्धिः फसमिति बोध्यम् ॥ भाष्ये लिंङ्गपदच्च प्रहत्यादेरुप- लक्षणम् । यथायथमिति । अर्थप्रकाशनमामर्थ्यानतिला- नेनेत्यर्थः। ननु प्रवर्तक इति ॥ नित्यकर्मतामिति । एतेन नित्यकाम्यता व्याकरणाध्ययनस्येत्युकम्। नित्यत्वचाध्येयशेयपदार्थविशेषणोताध्ध- ९एवम् ॥ ख॥ यथार्थमिति खा बर्थप्रकाशनम् ॥खा वक्ष्यमाणागमस्य न व्याकरणफलस्वमत भार ·१४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.१) चनज्ञानयोर्बोध्यम् । अत्र ब्राह्मणेनेत्युतरन्यस्यैवमध्ययनं काम्यमेवेति सूचयतौति कचित् ॥ निष्कारण इति । · कारणशब्दः फल- परः ॥ ननु नित्यत्वेऽपि प्रत्यवायपरिहाररूपम्फसमस्येवेत्थत पाह दृष्टमिति ॥ अध्ययनादिमिष्ठद्वारणानपेक्षत्वं विषय भारोप्य निष्कारणो वेद इति प्रयोगः ॥ श्रागमपदेन श्रुतिः श्रुतावपि जनमेजयाधुपाख्यानवत्यौरषेयव्याकरणस्यापि नित्यताबोधनमुपप- यते । यदा तेन प्रोक्रमिति सूत्रोकभाव्यरीत्या वेदार्थवड्याकरणा- थोऽपि अनादिवरूपनित्यतावानिति श्रुत्या तस्य नित्यत्वबोधन- मिति बोध्यम् । धर्मत्वञ्च वेदस्य पुरुषयानमाध्यतया धर्मत्वेनाभिम- ताध्ययनजामकर्मत्वेनौपचारिकमित्याः ॥ षडङ्गः शिक्षाकल्पच्याक- रणनिकच्छन्दोज्यौतिषाङ्गमहितो वेदः खशाखारूपः । अध्येय इत्यतः प्रेरणविषयाध्ययनकर्मति बोधः । यद्यपि तेन प्रोतमिति सूचे भाग्ये वक्ष्यमाणरीत्या वेदत्वं शब्दतदर्थाभयनिष्ठं तथापि ज्ञेय इत्यस्य सम्यगर्थबोधपर्यवमास्यध्ययमकार्यमित्यर्थ तात्पर्यम् अत एव समानमौहमानानामधीयानानाच केचिदर्थैर्युज्यन्ते केचित्रेति वक्ष्य- ति भाव्यात् । अध्ययनतथाज्ञानयोश्च समुच्चयः । अनेनातादृश- स्थाधर्मत्वं सूचयति श्रुत्या मिलितस्यैव धर्मत्वबोधमात्। तथा च व्यासः । “वेदार्थज्ञो अपं जवा तथैवाध्ययनं द्विजः। कुर्वन् वर्गमवा- प्रोति नरकन्तु विपर्यय" इति । जपपदं मन्त्रमाध्यकर्ममाचोपल- क्षणम् । जाधातोश्च ज्ञानानुकूलो मनः प्रणिधानविषयेन्द्रियमंयो- गसम्पादनादिरूपो व्यापारोऽर्थस्तस्यैवात्र विधेयत्वम् एतेन ज्ञानस्या- विधेयत्वादिदचियमित्यपास्तम् ॥ ननु गुणानाम्परस्परसम्बन्धाभा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.राथा.१) १५ वान् वडजषु प्रधानमित्यनुपपत्रमत श्राह पदेति । एवञ्च वेदार्थ- ज्ञाने व्याकरणम्प्रधानकारणमिति भावः॥ भाष्ये प्रधाने कृतो यत्न इति । प्रधानविषये निवृत्त इत्यर्थः । अन्यथा यनविषय- कृतेरसम्भवादसङ्गतिः स्पष्टैव ॥ 'भाथ्थे च फलवानित्यत्र फलपदेन वाक्यार्थावगमो विविचितः । एतच्छास्त्रच्च पदपदार्थावगमद्वारा वाक्यार्थावगमोपयोगौति बोध्यम् । एवञ्च व्याकरणानध्ययनप्रयु- कस्य वेदार्थाज्ञानप्रयुक्तस्य च प्रत्यवायस्य परिहारकतयास्य नित्य- त्वमिति बोध्यम् ॥ अवघ्यमित्यनेन विवचितं दर्शयति अध्याप- नमिति । खाधवच प्रतिपदपाठापेक्षया प्रत्यादिविभागेनाम्या- ख्यानस्य विवक्षितम् ॥ नवमन्देहस्सन्देहाभावः म च नात्यन्ताभा- वस्तस्य नित्यत्वात् । न च ध्वंसः तत्तद्विषयकव्याकरणज्ञानवतस्सन्दे- हस्यैवाभावेन तदसम्भवात् । यस्य त्वधीतव्याकरणस्यापि कचित्म- न्देशः म तविषयकवैयाकरणत्वाभाववानेव । वेदनार्थे हि तत्र प्रत्ययोऽत आह प्रांगभाव इति । तत्परिपालनच शास्त्राध्यय- मफलं न तु स्वरूपं तस्याजन्यत्वात् तत्पालनञ्च प्रतियोगिजनकका- रणविध्वंसनं प्रागभावस्य प्रतियोगिजन्मनाम्यत्वादिति बोध्यम् ॥ भाष्ये याज्ञिकाः पठन्तौति । यज्ञकाण्डमवा वैदिकाः शब्दा याज्ञिकास्ते पठन्तीत्यर्थः । सुषिः पठति श्टणोत ग्रावाण इति- वनप्रयोगः । तत्र सर्विदः । सन्मूचे भाष्ये एष प्रयोगः ॥ ताम् अनदादीम् ॥ कस्तईि निश्चयस्तचाह "पूर्वपदस्येति ॥ नवखे- १ भाव्येच इति तु नास्ति ॥ क॥ख ॥ २ “प्रयुक्तस्य च प्रत्यवायस्य" इति नास्तिख। इजन्यनाश्यत्वात् ॥ क.॥ • पूर्वपदेति । ख॥

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (च.पा.बा.१) छत्वादीनाम बडवाइइनामनुग्रहो न्याय्य इति प्रथमतोऽभिधान- बुकमत पार मुख्यानोति । प्रधानखादेव तेषां प्रथमतोऽभि- धानमिति भावः । तेषां प्रधानत्वञ्च पदपदार्थज्ञानाधीनत्वेनागार- अवान् ।। वक्ष्यमाणानाञ्च बहिरङ्गशब्दापशब्दप्रयोगविधिनिषेधवि- पवादानुषङ्गिकथम्बोध्यम् ॥ ननु भूय रत्येकवचनमनुपपत्रं प्रयो- बनानौत्यनेन सामानाधिकरण्यादत प्राह पुनरिति । इमा- नि चेति । परमसुच्चये ॥ भाष्ये प्रयोजनानौति । प्रवर्ग- कानि फलानि चेत्यर्थः । तर वच्यमाणवाक्यानि प्रवर्तकानि तदो- धानि फलानौति विवेकः ॥ ननु रचादिभिः सवैतानि कुतो व पठितानीत्यत पार पानुषङ्गिकत्वादिति । एषामानुषधि कलं तेषां प्रधानखम्बोधयितुलथोकिरिति भावः । ननु परावा- सत्यागात्रणेनेति श्रुतौ पराभवस्थापशब्दभाषणफलत्वावगतेः परा- भता माझमेत्यथेचमिति वकुमुचितमत माह निन्दार्थवादेनेति । द्रयसंस्कारकर्मउ परार्थत्वात्फलश्रुनिरर्थवादः स्यादितिन्यायेन यस्य पर्षमयौ जुर्भवति न स पापं लोकं टणोतीत्याधावपापशोक- अवशय माणस्थमार परत्ववदस्य निन्दामापरत्वादिति भावः । प्रकरण कवर्थोऽयविषेधः । केचिदाहुरिति । प्रचारचिबौ- अन्तु सर्वः सुतस्माइसमनिच्छता विभाषा कर्त्तव्य इति ॥ यदेति । सर्वच दे इत्या पदयालय बार्तिकहतोकत्वादिति भावः ॥ ननु १ सहतानि ।। २ भाषणपलावगवेःख। १ यक्षप्पलल पुस्तकेषु "क्रत्वङ्गोऽयमि"बस्ति तथाप्यचन्दस्य नित्यनयु- सकवाद बडौहावर्थासङ्गतेच "कावर्षोऽयमि"ति पाठः स्थापितः। OPPE ·(१.१॥ पा.१॥ बा१) महाभाष्यप्रदीपोधोता। नेदं दिवं किन्वैचिकः पुनः प्रयोगोऽत बार लत्वचेति । म वेच्छित इत्येतम्लेच्छभाषा विषयमिति धमनिवृत्त्यर्थं तदिवरण वापभाषितवै इति ॥ हवै इति प्रसिद्धी । अपशब्दत्वं व्याक- रणानुगतशब्दस्येषझंशन एव प्रसिद्धमिति भावः । ननु बेच्छो- नाम पुरुषविशेषो देशविशेषो वा स कथमपशब्दोऽत बार घभिति । निन्दावचनाद् खेच्छतेरिति भावः। निन्दा - शास्त्र- बोधितविमरौतोचारणेन पापसाधनत्वात् । एवञ्च खेच्छा इत्यस्य निन्द्या इत्यर्थ इति दिक् ॥ सर्वनामवात्तमोऽप्राप्राह स्वरेणेति आधादित्वादिति च ॥ तमित्यस्य यच्छन्दापेशितवादाह यदर्थेति । मिथ्याप्रयुक्त इत्यस्य विवरणन्ततोऽर्थान्तरमिति । रन केवलन्तदर्थमेव नाइत्येतावत् किन्तु प्रत्यवायोत्पादनद्वारा हिं- सकोऽपौत्याह वागेवेति । यथाध्वर्युक्ताडोमाघजमाने धर्मात्प- तिरेवन्तत्सतापशब्दप्रयोगात्तस्मिन् प्रत्यवाय इत्याशयः । दृष्टान्तमाह यथेति हृषेणेति । हेतौ हतौथा फलमपोह हेतुः । मन्त्र इति। न चोहितस्य कथं मन्त्रसमिति वाच्यम् मन्त्रश- ब्दस्य बोधकपरत्वात् । अत एव मन्त्रीहीनः स्वरत इति प्रसिद्ध- मपि शिक्षापाठं विहाय भाष्ये दुष्टशाब्द इति पठितं तत्रत्यमन्त्र- शब्दस्य शब्दमाचपरतेति सूचयितम् ॥ शत्रुशब्दस्या मित्रप-यले बहुनौहितत्पुरुषयोरविशेषोऽत आह तपेन्द्रस्येति । शदेय॑न्ता- दौणदिकः कुन् प्रज्ञादिगणे निपातनाग्रस्तत्वम् । गमेस्तु तत्वम् ॥ १ लेछभाषणविषयम् ॥ख ॥ २ न केवलं समर्थ नाहेति ॥काख॥ 3 Kat ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (का.पा.चा.१) सम्बोधनविभावभावायाह 'इन्द्रशत्रुत्वस्येति । नपत्र यज्ञकर्म- पौत्येकश्रुतौ प्राप्ताधापूर्वपदप्रतिखरकरणं खरापराध इति वा युक्तम् । न च तथैवास्तु शतपथब्राह्मणतनाव्यविरोधात् तबलाघु- दात्तवकरणमेव स्वरापराध उक इत्यादि स्पष्टमस्मन्नैकश्रुत्यवा- देत श्राह जयमानस्य चेति । तदुकमनाचातेष्वमन्त्रात्वमिति नवास्थामन्त्रले लौकिकशब्देन क्रियमाणस्य कर्मणः कथम्पसजन- कबमिति वाच्यम् । सूर्यायवेत्यादेलोकिकघटितस्य अविधाय- कयास्ववलेन फलजनकत्ववदुपपत्तेरित्याडः । नन्वधौतमविज्ञान- मिति विरुद्धमत प्राह अविदितेति । शकेध इति मानली- वैधशब्देनादन्तपुसिङ्गेन वा निर्वाह्यम् । निहो तु यद् हौतमवि- जातमिति पश्यते तप ग्रहीतं शब्दतः अविज्ञातमर्थत इति बोध्यम् ॥ भाष्ये तस्मादनर्थकमिति । अनेन निन्दार्थवादेन निष्पयोजनाध्ययमानौचित्येन निष्प्रयोजनबाध्येयमिति निषेधकल्प- मादिति भावः । अतो निषिद्धमध्ययनं माभूदिति व्याकरण- मध्येयमिति तात्पर्य्यम् ॥ एकः पूर्वपरयोरित्यत्र भाष्ये पठितेक- शब्द इत्यादिश्रुतिमूलकमाह भाष्ये यस्त्विति। अभ्युदय हेतु- लम् अदृष्टद्वारा पुरुषार्थमाधनत्वम् || कुशलोऽधौतथ्याकरणः । लक्षणस्मरणपूर्वकं यः प्रयुक्त इति फलति । विशेष इति । अर्थ- विशेष इत्यर्थः । तदाह स एवेति । साधात् । माधर्म्यमूलका- दभेदारोपात् ॥ भाष्ये यथावत्। अम्बूकतादिदोषरहितम् । १ सम्बोधनविभक्तयभावमाह । क ॥ २ शत्रुत्वस्येति ॥ ख॥ इनिषिद्धा । क ॥ निषिद्धमाभूदिति व्याकरणम् ॥ ख ॥

·(ब.पा.१॥था.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १९ पाची घोगः प्रकृतिप्रत्ययविभागेनार्थविशेषपरत्वन्तद्देत्तौति वाग्यो- गविद् ॥ श्रुतत्वादिति। एकच जयाप्तिदोषयोश्चकारेण सबुच्च- घप्रतिपादनाचेत्यपि बोध्यम् ॥ दोषदर्शनादिति। भास्त्रस्या- धर्महेतुत्वं दोष इत्यर्थः । वादिप्रतिवादिपूर्वपक्षोत्तरपरतया व्या- ख्यानेऽसामञ्जस्यमत्वाह प्रष्टैवेति ॥ भाष्ये कुत एतदिति । वाग्योगविदो दोषः कुत इत्यर्थः ॥ ननु माधुज्ञानस्थ 'धर्मजनकता यथा शास्त्रोका न तथाऽसाधुज्ञानस्याधर्मजनकता शास्त्रोक्रेत्यत पाह यथेति । एवञ्चापशब्दज्ञानमधर्मसाधनन्धर्महेतुशब्दज्ञान- विरोधिवात् । यद्यबिरोधि तत्सबिरोधिफलकं यथा भिकट्रव्य- मेवेत्यनुमानप्रमाणमिति भावः । एवञ्च शास्त्रस्याधर्महेतुतया तप प्रकृन्तिनस्यादिति नेदं वचो याकरणाध्ययमानुष्ठापकं स्थादिति तात्पर्थम् ॥ नम्वस्वधर्भाऽपि तथापि धर्माधिक्यायाध्येयं व्याकरण- पार भाष्येऽथवेति ॥ अङ्गभूयत्वादिति । अङ्गाना- धर्मजनकानाम्भूयस्खादित्यर्थः । एवञ्च यज्ञादेः पापजनकत्वेऽप्यधि- कधर्मजनकवायथा तब प्रवृत्तिस्तथा प्रकतेऽपौति भावः । अल्पीयांसः शब्दा इति । एवञ्च श्वदृतिप्रचितौरवदमुपा- देयनादिज्ञानमिति भावः ॥ नन्वेवं सामर्थ्यादंवाग्योगविदेव दुष्य- तौत्यष कस्लित पाह भाष्येऽथयोऽवाग्योगविदिति । अत्यन्नमित्यर्थ त्यन्तायेत्यव्ययम् ॥ पुरुषाणामिति । मनु- व्याणमित्यर्थः। तिरथामत्यन्तायोग्यत्वादस्वज्ञानं शरणं मनुष्या- णान्तु योग्यत्वात्तैर्निषिद्धानुष्ठानवर्जनार्थमवश्यं शास्त्र विज्ञेयमतोऽवा- १ यथा धर्मजनकता ॥ क ॥ ख॥

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (ब.पा.व्या..) ग्योगविदो महाननर्थ इति भावः । तत्र नात्यन्सायेत्यनेन शाखा- ज्ञामश्चैव भरणन्दोषव्यप्रसङ्गात् किन्तु वध्यादेाह्मणवाद्यज्ञानमेव पापाल्पवे प्रयोजकमिति ध्वनितम्। भाष्ये यो माजानबिति। निषेधशास्त्रमजानब्राह्मणत्वादिज्ञानपूर्वकनादधादिकुर्य्यात् सोऽपि पतित एवेत्यर्थः ॥ प्रकरणादिति। सविधेरित्यर्थः । नन्वेवं वाग्योगविदोऽपशब्दज्ञानादधर्मस्स्थादत प्राह वाग्योगेति । एव- चापशब्दप्रयोग एवाधर्महेतुर्न ज्ञानमात्रमिति म दोष इति भावः ॥ भ्राजा नाम कात्यायनप्रणीताः घोका इत्याः । भाष्ये किन्चात इति । अतः प्रभात्किं विवक्षितमित्यर्थः । उदुम्बरं ताम्रम् ॥ दुष्टत्वमिति । ददमुपलक्षणम् अन्यत्रा- यदुष्टत्वस्थ ॥ ननु कर्तरिकान्तममत्तशब्दस्य गौतशब्देन ममासो- ऽनुपपन्नः नत्र भवत इत्यनेन साकाङ्गलादत आह प्रमादेनेति। भावे कान्त रति भावः । विप्रतिपनत्वेन वेदविषयविप्रतिपायाश्रय- बेन तत्वं खस्मिन्नारोप्य दैत्यनाशाय पूज्यस्यापि भगवत ईश्वरस्थ तयोगिरिति म म प्रमाणमिति भावः । भाव्ये यसप्रमादेन गौतो यस्य कस्यापि तत्प्रमाणमितिप्रतिनिईश्यलिङ्गम् ॥ ननु कथज्ञातमयमप्रमत्तगौते इत्यत आह श्रुतिरनुपाहिकेति ॥ भाष्येऽविडांस इति । अत्र योग्यत्वाद्ध्याकरणशर्म बोध्यम् । प्रत्यभिवादे भिवादामनारप्रयोज्याशौर्वादवचने नानोऽभिवादक- १ "न दोष इति" इति नास्ति ॥ ख । २धन्यवादुटवस्य । ख॥ , "तत्त्रमाणमिति प्रतिनिर्देशलिङ्गम्" इति पुस्तकत्रयेऽप्यस्ति । यदन्त एवतु उचितः । उद्देश्यप्रतिनिध्ययोरिति शेखरे दर्शनात् ॥ 8 अभिवादानन्तरप्रयोज्ये वचने । काख।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.बा.१) २१ नाबष्टेः 'तितु ये न जानन्ति तेषु कामणिशं विप्रोग्य प्रवामादेत्य यहा कामं विध्यनुसारमन्तरैवेत्यर्थः ॥ अयमहमित्य- नुकरणवानितिपरत्वेऽपि सम्योगाभावागतिवाभावेन वदेदित्यस्य तिङन्तत्वेन च समासाभाव इत्याडः ॥ अत्र कचिदयमहमिति वदेत् अनुकरणचानितिपरमिति- गतित्वासमास रति पाठो दृश्यते मोऽपपाठः ॥ भाष्ये स्त्रीव- दिति । तइस्करणेमर शास्त्राज्ञामित्वकृतापमानप्रयुक्तदुःखभाजो- माभूमेति भावः ॥ ननु प्रकृतौ प्रयाजमन्त्रास्मविभकिका एव पयन्ते तकिमनेन वचनेनेत्यत .पाह प्रयाजेति। जवामाना थाऽग्रिशम्दप्रकतिकविभकिस्ताका इत्यर्थः ॥ नवनिशब्दप्रकृतिके- त्यमङ्गतम् अपूर्वविभक्तिमाचविधाने न केवलः प्रत्यय इति निषे- धात् । यत्किञ्चित्प्रातिपदिकप्रकृतिकास्मर्वा विभक्रयः प्रयोक्रव्या इति प्रामोतीति चेन वमने प्रथाजानुयाजानाम्पुरस्तात्तम्पचादिति मन्नवर्णनानिशब्दप्रकृतिका एव ता इत्याशयात् तत्रानेर्देवताया एकत्वादेकवचनमेव विभक्रयश्च प्रथमादितौयातीयाषष्ठीमातम्य एवेति श्रौतसम्प्रदायः ॥ व्यञ्जनसहित इति । यथा ये यजामह इति पञ्चाक्षर- मिति वर्णश्चाः पूर्वसूत्र इति भाव्यावर्णमात्रमित्यन्ये ॥ महत्प्रयुक्ताविजौनशब्दस्योभयपरत्वे युक्तिमाह विवानिति । वेदार्थज्ञ इत्यर्थः ॥ चत्वारोति । समन्त्रः ॥ शब्दस्येति । १ नुतं कर्तुम् ॥ ख॥ २ "भाष्ये" इति नास्ति । ख । ३सूचित इत्यधिकम् । काख॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.बा.१) शब्दशास्त्रप्रतिपाद्यस्येत्यर्थः । वृषभाकारशब्दशास्त्रप्रतिपाद्यः शब्दो रोरवौति महान्देवः अन्तर्यामिरूपः शब्दो मायाँ श्राविवेश खाभेदमाविष्कृतवानिति मनतात्पर्यम्। महतो देवस्य शब्दब्रह्मणे व्याकरणाप्यतया व्याकरणशस्तदाविष्ट व भवतीति यावत् ॥ भाष्ये पदजातानि। परापश्यन्तीमध्यमावैखरौरूपाणि । श्रत एवाये निपाताश्चेनिचकारः मङ्गच्छते ॥ मामाख्यातेति । नामशब्देन सुबन्तम् । ममत्याख्यातार्थम्प्रति विशेषणीभवतीति व्युत्पत्तेः । श्राख्यातं तिङन्तम् । उपमर्गनिपातयोः पृथगुपादा- नङ्गोवलोवईन्यायेन ॥ व्यङ्ग्य भान्सरः । व्यञ्जकः वैखरोरूपः ॥ तिविभनौनां षट्वादाह सुप इति ॥ सहशेषेणेति । षः षष्ठ्यर्थः तत्सहितकारकाभिधायकवेन सप्तिकोरुभयोरपि सङ्घह इति भावः ॥ भाष्ये उरसौत्यादि । “हकारम्पञ्चमैयुक्रमनाया- भिश्च संयुतम् उरस्थन् विजानीयात्” । मूर्धन्या घटुरषा इत्युः । मूर्द्धव धिरः कण्ठ इत्यनेन मुखामार्गतकण्ठादिस्थानमुपलक्ष्यते । मनु वर्षति मूत्रण भमि मिचनौति वृषभ इत्युचते, नत्कथं शब्द एवमित्यत आह कामानामिति। मेघ उदकमिवोकचतु:- रात्वादिगुणवैशिष्ट्येग ज्ञामपूर्वकप्रयोगेण कामानान्दानादित्यर्थः । विष्टङ्गद्विपाद्दिकरकण्ठमात्रबद्धलौकिकषभादस्य व्यतिरेकः । किं रोरवौति तबाह भाष्ये महान्देव इत्यादि । महान्पर- प्रयासरूपो देवोऽन्तर्यामिरूपः शब्दो मर्यवाविष्ट इत्यर्थः । तदा- वेशफलमाह महता देवेनेति ॥ साम्यं सायुज्यम् । तदुक्तं हरिण। अपि प्रयोक्तुरात्मानं शब्दमन्तरवस्थितम् ।

·(ध.पा.१ था.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २३ प्राहुर्महान्तं रषभं येन सायुज्यमिष्यते ॥ प्राह च "चल्वा- रिश्टङ्गा पयो अस्य पादा" इत्यादि अनन्त्रः । दूह दौ शब्दा- मानौ कार्यों नित्यश्च तवाक्यस्मर्वश्वरः सर्वशक्तिर्महान् शब्दवृषभ- स्तस्मिन् खलु वाग्योगविद् शास्त्रजशब्दज्ञानपूर्वकम्प्रयोगेणं चौएपापः पुरुषो विच्छिद्याहङ्कारग्रन्थौनत्यन्तं संसृज्यते इति तदर्थं तयाख्या- तारः ॥ एतावन्त्येवेति । वाक्परिमितानौति षष्ठीतत्पुरुषः । पदजातानि परापश्यन्तीमध्यमावैखर्यः । नामादीनि च नामादि- मध्ये च एकैकं चतुष्पादम् ॥ भाष्ये मनस ईषिणः। चित्त- शद्धिक्रमेण वशीकर्तारो विषयान्तरेभ्यो व्यावृत्त्याहिंसका वा तेच वैचाकरणा अन्येषां तदशाने हेतमाह गुहेति । एकैकस्य ना- मादिरूपस्य चतुर्थ भागम् एकैकस्य चतुरंशत्वात् परादौना वा चयोऽशा मध्यमान्ताः । राहा प्रज्ञानं पदयादिरूपा च वैयाकरणस्तु भास्वबलेन तदानब्धयोगेन च गुहान्धकारं विदार्य सर्व जाना- तौति भावः । न निमिषन्तीति । ज्ञानसामान्यविषयत्वाभाव उच्यते ॥ भाष्ये यन्मनुष्येषु वर्तते ९ इति । ज्ञानविषयतया नहायचतुर्थमित्यन्वयः । तस्मात्मकलपदज्ञानाय मनीषित्वाय वाध्येयं व्याकरणमिति शेषः ॥ हरिरप्याह वैखऱ्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम्। अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परं पदम् ॥ तत्र श्रोत्रविषया वैखरी मध्यमा हदयदेशस्था पदप्रत्यक्षानुपपत्त्या व्यवहारकारणम् पश्यन्तौ तु लोकव्यवहारानौता योगिनां तु तत्रापि प्रकृतिप्रत्ययविभागावगतिरस्ति परायां तु १ विहाय सर्व जानाति । ख ॥ २"इति" इति नास्ति ॥ख ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.राथा.१) नेति पय्या इत्युक्तम् । “खरूपयोतिरेवान्तः परावागनपायिनी। तस्यां दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्त्तत" इत्युक्तः । अनेकतीर्थभे- दाया नामाख्यातादिवौणावेणुम्मृदङ्गशब्दादिरूपानेकभेदायाः। पार खबपि “चत्वारि वाक्परिमितानी"ति मन्त्र इति तद्व्याख्या- तारः ॥ उतत्व इति । उतोशब्दोऽप्यप्यर्थ बहनामपि ममानपृष्ठो- दरपाणिपादाना मध्ययनमधीयानानामेकः कचित्पश्यबपि खन्ध- ताध्ययनोऽपि तीक्ष्णबुद्धिरपि सन् न पश्यति अर्थानभिज्ञवात् । अर्थपरिचामफला हि वागित्यभिप्रायः। एवमेकः एखबपिन टणोत्येनां वाचं य एवार्थं सम्यगवबुध्यते तेनैव हि सा सम्यक् श्रुता भवति ॥ एवमर्द्धनाविद्यामंनिन्दित्वान्तिरेण विद्वांसं स्तौति । उतो त्वस्मै । अप्येकस्मै कस्मैचिवैयाकरणय रतन्वं शरीरं विवृ- जोति प्रकाशयति सम्यग्ज्ञानं हि प्रकाशनमर्थस्य प्रों हि वाच- शारीरम् । अथोपमायुकयोत्तमथा वाचायपादन तमेव सौति थथा जाया विकृतसङ्गिावयवाभूत्वोभती कामयमाना भर्च प्रेम्ण दर्शयत्यात्मानम् । कस्मिन् काले यदा सुवामा निर्णिकवासा नौर- जस्का कातुकालेषु तदा यतितमां स्त्री पुरुषं प्रार्थयते । यथा तत्पुरूषता यथावत्पश्यति टणोति च तदचनार्थं नान्यदा घनपट- प्रावृतशरीराम एवं म एवेनां वाचं पदभः प्रकृतिप्रत्ययविभागेन विटयार्थमस्याः पश्यति स्मृणोति चेत्यर्थः । अयमों निरुक्कतहास्य- पोस्स्पष्टः ॥ भाष्ये वाग्विदे। वैयाकरणाय ॥ भाष्ये सक्त- "अध्ययनम्” इति पुस्तकत्रयेऽप्यस्ति । २ तत्त्वम् ॥ख। ३ विसखे इत्यधिकम् ॥ख ॥ १ ·(ब.पा.चा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । मिवेति । यच व्याकरणे धौरा ध्यानवन्तः सन्तस्तितउना मनु- मिव ध्यानयुक्तमनसा तत्करणकज्ञानेन वाचमकताछषत माधुभ्यो विविनां कृतवन्तः ते तत्करणेन शुद्धचित्ता.अत्र ब्रह्मप्रतिपादकशब्द शब्दार्थयोरभेदबुड्या सखायः ममानख्यातयः समानज्ञाना। ताब्दे ब्रोकत्व ज्ञानवन्तस्तेनैव दृष्टान्तेन सर्वपदार्थेषु ब्रह्मनिरूपिताभेदज्ञा- नवन्तः मख्यानि मायुज्यानि जानते प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । यत एषां वाचि भद्रालक्ष्मीः स्वप्रकाशब्रह्मरूपा अधि अधिकं निहिता स्थिता भवतीति अगर्थः । सचतेदुर्धाव इति । यतस्मचतेरतो दुः- शोध्यार्थप्रतिपादको भवतीत्यर्थः । तितउशब्द इत एव भाथ्या- नपुंसकः । “चालनौ तितउः पुमानि"तिकोशात्पुलिङ्गोऽपि ॥ विस्तारेति । तनोतेर्डउः मन्चच्चेति व्युत्पत्तेरिति भावः॥ तुन्नेति । तुदधातोः कर्मणि डउः सन्चच्चेति भावः । ध्यानं ज्ञातार्थभावनम् । मनसेति व्यापारपरं तदाह प्रज्ञानेनेति ॥ भाष्ये वेति । किन्तद्यत्र सायुज्यानि प्राप्नुवन्तीति प्रभः ॥ उत्तरयति य एष इति। दुर्गमार्गप्राप्यत्वात् दुर्गमार्गवोपचारः। दुर्गत्वमेवाह एकेति ॥ ज्ञानेनैवेति । निर्विकन्त्यकज्ञानेनेवेत्यर्थः । अत एव दुर्गत्वम् । "नान्यः पन्था" इति श्रुते रिति भावः ॥ भाष्ये वाग्विषय इतिच्छेदः । अत एव श्रवणोपपत्तिः। वाग्वेदरूपाच ॥ १ छेद इति नास्ति ॥ ख॥ वस्तुतः "छेदः" इति पाठ उत्तरग्रन्थस्य श्रावण- प्रत्यक्षोपपत्तिपरत्वभ्रान्तिमता केनचित् संनिवेशितोऽनुचित एव । उत्तरग्रश्यस्य तु "अतएव" वाग्विषयत्वादेव । “श्रवणोपपत्तिः"। "यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इति श्रुत्युक्तस्य श्रवणस्योपपत्तिरित्यर्थः । “यतो वाचो निवर्तन्ते" इति वागविषयत्वोक्तिस्तु फलव्याप्यत्वनियभि- प्रायिकेति तात्पर्यम् । तदुक्तं पञ्चदश्यां “फलव्याप्यत्वमेवात्र शास्त्रकदि- निवर्तितम्" इति ॥

·महाभाष्यप्रदीपोधोता। (ब.पा.१ था.१) । वेदान्तधिति । सत्यज्ञानमित्यादिषु। परमार्थसंविलक्षणा परमार्थब्रह्मामाचविषयज्ञानविषयाखण्डार्थरूपा सैषां वाचि निहिते- त्यर्थः । सर्वाऽपि वेदस्तेषाम् ब्रह्मपरः। “वेदैश्च मईरहमेव वेद्य” इत्यु- रिति भावः । अयम्भावः थे शास्त्रतः प्रकृतिप्रत्ययविभागेम साधून् शाखा शास्त्रार्थध्यानवन्तो मानमज्ञानेन वाचममाधुभ्यः पृथकृतवन्तस्ते तज्ज्ञानपूर्वकसाधुशब्दप्रयोगैर्खधान्तः करणउद्धयोऽत्र य एष दुर्गा मार्गी ब्रह्मारूपस्तचात्मना सह समानख्यातयत्यतभेदभावनाः मख्यानि मायुज्यानि प्राप्नुवते यत एषां वाचि वेदाख्ये ब्रह्मणि भद्रा लक्ष्मीः ৰসাৰৰূজা বা খথি আঁখিলিস্থিনা সনি না- साध्यप्रयोगव्यङ्ग्यस्य ध्वनिरूपवैखरोरूपरूषितस्यैव तैर्वाचकवखौ- कारेण तस्य चात्यन्तविचारे ब्रह्मातिरेके मानानुपलम्भेन तत्तदुपा- धिभिन्नचित एव बोधकतया तैमुहात् एवं सर्वबोधकेषु ब्रह्मबुद्धौ भातायान्तेनैव दृष्टान्तेन सर्वपदार्थषु ब्रह्मबुद्धिवैयाकरणानामिति । पच पदपदार्थवाक्यार्थमर्यादया सत्यमित्यादितस्तेषान्तबोधात्मातेषां वापि निहितेति तत्र “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्यमनमा महे"ति श्रुत्या ब्रह्मणस्तन्मादया शब्दाबोध्यत्वोक्तः। तत्र हि अप्राप्येत्यस्य सम्बन्धज्ञानेऽविषयौभ्यासम्बन्ध्य चेत्यर्थः । श्राद्यं शब्दे- ऽन्त्यम्मममिद्धचित्तस्य भयमपि बोधकमखण्डविषयस्य “दृश्यते- वययावुये"ति श्रुत्यन्तरात् । न तु पदपदार्थमर्यादयेति बोध्यम् ॥ लक्षणादित्यस्य व्याख्या भासनादिति परिवढा अज्ञान- निवर्त्तनेन प्रश्वौ एते च मन्त्राः सर्वानुक्रमेऽन्यत्र विनियुक्ता अपि भाष्यप्रामाण्यादेतत्तात्पर्यका अपोति बोध्यम् ॥ चत्वारीत्यादि ।

·(प.१/पा.पा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । सक् चतुष्टयं व्याकरणस्य मोक्षजनकत्वम्प्रतिपादयति ॥ भवार्थ इति । प्रायश्चित्तमाधनत्वेन तद्भवलम् ॥ पञ्चमौतियोगविभागादिति । . सुसुपेति तु युक्रम् ॥ मनु दशम्याम्पुत्रस्येति प्रयोजमस्वरूपगणने भाव्ये उकम् । टोऽपि तथैव पद्यते अतो दशम्युत्तरकास्वमित्ययुक्रमत श्राह तैरपौति । शिक्षायामिति । ते च हशः। अन्तरन्तस्था यस्येत्यर्थः ॥ चिपु- रुषानूकम् । त्रिपुरुषशब्दे दिगुः मूलविभुजादित्वात्कः ॥ भाष्ये- इनरीति । अमनुष्येऽरिभिन्चे इतिवार्थः ॥ सत्यदेव इति । 'वरुणे यथा सत्येन दीव्यति द्योतत इति यौगिकोऽयं शब्दस्तथान्येव- पौत्यर्थः । यस्येति पञ्चमीस्थाने षष्ठौ यस्मात्ते काकुदन्तालु प्राप्य सिन्धवस्मतसमुद्ररूपाः सप्त विभक्तयोऽनुचरन्ति प्रकाशन्ते इत्यर्थः । अनेकार्थत्वादिति । वदेरधिकरणे घनर्थ इति कः शक- न्धुवत्पररूपम् पृषोदरादित्वाबैकस्योकारस्य लोपः । नुदेर्वाधिक- रणे कः पृषोदरादित्वाचुलोपः ॥ वर्मिशोभनामयः प्रतिमाम् । सुषिराम ऊषसुषौति रप्रत्ययेन मच्छिद्राम्प्रविश्याऽनिर्यथा तत्रत्वं मलम्भस्मीत्य प्रतिमां शुद्धाकरोति एवन्तालुदेशे प्रकाशम्प्राप्य "विभक्त्यन्ताशब्दारशारीरम्पापमपाकुर्वन्तीत्यर्थः । अनेन स्वर्गप्राप्तिः फलमित्युतम् ॥ एवन्तौति। वेदातिरिक्रविषय एव प्रयोज- नावाख्यानबत वेदविषय इत्येवं रूपं विषयविभागम् । हतीयस्य प्रश्न १ डकटर वालेण्टाइन मुद्रितपुस्तके "वरणः” इति प्रथमान्तपाठो दृश्यते परन्तु स आपातपतित इति मन्ये “अन्येष्वपि" इति उपमेये सप्तमौ दर्शनात् ॥ इति" इति नास्ति ॥ ख ॥ ३ शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् ॥ क ॥ 8 विभक्तय इत्यधिकम् । क । ख ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च.पा.बा.) इत्यन्ये ॥ किञ्चित्पदार्थमाह वेदमपौति । शेषपूरणमन्यत् किन्त- त्किञ्चिदित्याकाङ्क्षायाम्भाव्ये श्रोमित्युकेति । पठन्तीत्यनन्तरमे- तेभ्योऽपौतिशेषः । एवञ्च वेदमधिजिगांममानेभ्यो वेदाध्ययनप्रयो- जनडिमिति नान्याख्यायते इति प्रश्नः । वेदाध्ययनवद्ध्याकरणाध्य- चनमपि प्रयोजनमन्तरेव करिष्यन्तौति प्रयोजनविचारो व्यर्थ इति तात्पर्यम् ॥ नवोमित्यधिकमित्याह अभ्युपगम्येति । विनैव प्रयोजमज्ञानमिति शेषः ॥ भाष्ये उत्तरमाह पुराकल्पे इति । यगान्तरे इत्यर्थः ॥ संस्कार उपनयनम् ॥ करणम् प्राभ्यन्तर- प्रयत्नः ॥ अनुप्रदानन्नादादिवाह्यप्रयनः । तेनाधौतव्याकरण- शिक्षेभ्य इत्यर्थः । ते तदानीमपि कर्मानुष्ठानफलकवं वेदस्य जा- नमो नित्यत्वं वा तदध्ययनस्य जामन्तो न तदध्ययनप्रयोजनम्प- छनौति न कदाचिदपि वेदाध्ययनप्रयोजनोपदेश इति तात्पर्यम् । न तथेति । किन्तु विपरीतमित्यर्थः ॥ भाथे प्राचार्यपदेन शास्त्रा- ध्यापको भाव्यदेव विवक्षितः ॥ इदं शास्त्रमिति । प्रयोजना- पाख्यानमित्यर्थः ॥ भाष्ये उक्तश्शब्द इति। लौकिकानाञ्चे- त्यनेन विषयभूतशब्द उक इत्यर्थः ॥ स्वरूपमपौति । अथ गौरित्यादिना अयमुपसंहारो ग्रन्थस्य विषराप्रयोजननिरूपणमेता- वता कतमिति बोधयितुम् तेनैव सम्बन्धाधिकारिणावुताविति 'पृथङ्गगेकौ ॥ किं यत्तयोऽन्यच डतराभावादाह अन्यतरान्येति । नत्र सुशन्दोपदेशः प्रयोगविध्यर्थोऽनुवादः अपशब्दोपदेशस्तु प्रयोग- प्रतिषेधार्थः ॥ पञ्चपञ्चनखा इत्यस्य नियमवन्दर्शयति। अर्थित्वा- तौ इत्यधिकम् ॥ क ॥ ख॥ ॥ १ ·(अ.पा.बा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २९ दिति । नियम्यमानम् पुनः शब्देन बोध्यमानमित्यर्थः । नन्वस्य परिमङ्ख्यात्वात्कथनियमत्वेन व्यवहारोऽस्ति च नियमपरिमययोर्भदः पाक्षिकाप्राप्तिकाप्राप्तांशपरिपूरणफलो नियमः । अन्यनिवृत्तिफला व परिमोति चेन्न नियमेऽप्यप्राप्तांशपरिपूरणरूपफलबोधनद्वारा- ऽऽर्थान्यनिवृत्तेः सत्त्वेनाभेदमाश्रित्योतः ॥ विधिरिति। अपूर्व- विधिरित्यर्थः । येत पञ्चपदस्य तदतिरिके लक्षणा भक्ष्यपदस्य- पाभक्ष्ये मेति वदन्ति तेषाम्पददये लक्षणगौरवम् अस्यैव नियम- वेन भक्ष्यनियमेनाभक्ष्यप्रतिषेधो गम्यत इति भाव्यविरोधच नि- यमपदस्य तद्दोधके लक्षणायां मैव दोषः । अक्षरास्वारस्यञ्च निय- म्यमानम्भक्षणं सामर्थ्यादन्येभ्यो निवर्तत इति कैयटामङ्गतिश्च दृष्टा- न्तदान्तिकयोरत्यन्तवैषम्यापत्तिश्च अन्यनिवृत्तिफला परिमयेति अभियुक्तोक्तिविरोधश्च सिद्धस्य पुनर्विधानात्यापकप्रमाणस्य तदि- तराविषयत्वरूपमङ्कोचकन्पनन्तेनान्येषाम्भक्षणाभावः तद्भक्षणे प्राय- चित्तच सिद्ध्यति । एंव समभिव्याहारे मोऽपि स्पुटमस्थार्थस्यैव द्योतको- ऽन्ययोगव्यवच्छेद एवकारार्थ इति तु मामान्यप्रमाणसङ्कोचफलित- मर्थमादाय नेयम् । भक्ष्यनियम इति भक्ष्यानुमतिरूप उप- देश इत्यर्थः । भाष्ये प्रतिपत्तावित्यस्योपायभूत इति शेषः ॥ अनभ्युपाय इति । तत्त्वञ्चाशक्यत्वेन करना भिमतानभ्युपायत्वात् ॥ तवार्थवादमाह रहस्पतिरिति ॥ ननु शब्दानामिति पुनरुक- मत आह योगरूढ इति ॥ अर्थपौनरुक्त्यमाशय निराकरोति तत्रेति ॥ ननु यावदेवाध्येव्यते तावदेवाभ्युपयुक्त स्थादत पाह १ भक्ष्यनियमत्वेन ॥ क॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.१।पा.१राया.१) । भाथे चतुर्भिरिति ॥ उनमेव तदाशयमाह एकदेशेत्यादि । विद्योपयोगाधारभूतानाङ्कालानां विद्याम्प्रत्ययाधारत्वात्तस्य च कर- पात्वविवक्षा बोध्या चतर्षु कालेषु विद्योपयुज्यते इति फलितोऽर्थः । समानयो विद्यार्थ्ययम्बुद्धिमानित्यादरपूर्वकमन्नवस्वादिलाभरूपोपयो- गः । हतीये प्रतिष्ठा मच्छिष्यलाभदारार्थप्राप्तिः सत्कारविशेषश्च। चतुर्थ यज्ञाद्यनुष्ठानकालेऽपशब्दप्रयोगप्रयुक्तप्रायश्चित्ताभावः कर्म- साङ्गता दक्षिणालाभः प्रतिष्ठाचेत्युपयोगः तादृशचोपयोगस्मर्वाध्ययन एव ॥ भाष्ये पर्युपयुक्तमिति। समाप्तमित्यर्थः । पर्यवमन्त्रमिति पाठान्तरम्। न चेष्टापत्तिः विद्योच्छेदापत्तेः। कर्मस प्रायश्चित्त- विधिवैयर्थापत्तेश्च । ननु तदात्मकत्वालक्षणस्य मतोरनुपपत्तिरत पाच सामान्यविशेषाविति। लक्षणं शास्त्रमित्यर्थः ॥ भाष्ये कथजातीयक इति । केन प्रकारेणेत्यर्थः । एतेनैवजातीयकेन शास्त्रेण. सुशब्दोपदेशप्रवृत्तिः पाणिनेरुचितेति सूचितम् ॥ प्राकृतिपक्ष इति । तत्र उद्देश्यतावच्छेदकजात्याक्रान्ते क्वचिञ्च- रितार्थयोईयोः मत्प्रतिपक्षन्यायेन विरोधस्थले उभयोरप्यप्राप्तौ वि- प्रतिषेधे परमिति विध्यर्थचतु नियमार्थमिति मकङ्गताविति न सिध्यति व्यक्तौ तु तयफिविषययोरपिर शास्त्रयोरचारितार्थात्प- येणोभयप्राप्ती नियमार्थन्तदिति पुनः प्रसङ्गत्यादि न मियतो- त्यर्थः । द्दश्च विप्रतिषेधसूत्रे निरूपथिव्यते ॥ तस्याम्पतोता- १ तत्सद्यक्ति ॥ क । २"विषययोरपि" इति नास्ति । ख ॥ ३"इदच विप्रतिषेधसूत्र निल्ययिष्यते" इति नास्ति ॥ख ॥ ७ दूषयिष्यते ॥ क॥

·(घ.पा.बा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । यामिति । शब्दशक्यत्वेन ग्टहीतायामित्यर्थः । एवमभिदधती- त्यस्याभिधाविषयत्वेन ग्रन्तीत्यर्थः । तदावेगात्तत्समवायात् ॥ प्रतीयत इति । अविनाभावाच्छन्दजन्यबोधविषयो भवतीत्यर्थः । प्रत्ययो जानम् ॥ उपलक्षणभावेनेति । शक्यतावच्छेदकत्वे- नेत्यर्थः । तत्र तु न शक्तिरिति मञ्जूषायाम्प्रतिपादितम् ॥ भाष्ये जात्याख्यायामिति। व्यको पदार्थ सम्पन्ना प्रौस्य इति व्यकिबलाइवचनं सिद्धमेवेति व्यर्थन्तस्यादिति भावः ॥ सरूपाणामिति । प्राकृतेरेकत्वादेवैकशब्दप्रयोगोपपत्तौ तदु- क्रिसम्भवो व्यक्तिपक्ष एवेतिभावः । 'नचाकतिपक्षेऽपि अचाः पादा इत्याद्यर्थ स आवश्यक इति वाच्यम् तावतीषु काञ्चिदेकानाति स्खौलत्य तस्था एव शब्दवाच्यत्वम् परम्परयात्र व्यक्तिप्रत्यय इति मरूपसूचे कैयटेनैव वक्ष्यमाणत्वात् । जातौ न जातिरिति परेषा- दर्शनधास्माकमिति च तत्रोकम् ॥ विप्रतिपत्त्येति । . शब्दा- मानित्यत्वे व्यर्थं व्याकरणशास्त्रमिति प्रश्चाशयः । केचित् मौमां- सकाः ॥ वर्णात्मकमिति। पदवाक्ये च वर्णसमूहरूपे एवेति- तदाशयः । अत्र मते एकम्पटपदमित्याद्यनुपपनेराह अन्ये । वैयाकरणाः ॥ अपरे । त एव मुख्याः पदे वर्णमामिव वाक्ये पदानाङ्कल्पितत्वान्तेषामर्थवत्त्वमपि काल्पनिकमिति वाक्यस्यैव शब्द- त्वमिति तद्भावः ॥ अन्येत्विति । वैशेषिकादयः ॥ ध्वनिरिति । स च वर्ण- वर्णात्मकत्वेन दिविधः एवञ्च कण्ठादिवच्छास्त्रमपि तस्य कारण- १ परम्परया चक।

·३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (ब.पा.पा.१) मित्याशयः ॥ सङ्घहो न्याडिकतो लक्षलोकसङ्ख्यो ग्रन्थ इति प्र- मिद्धिः ॥ भाष्ये उभयथापौति । एवञ्च निष्फलोऽयं विचार इतिभावः । माधुत्वज्ञानायोभयथापि शास्त्रमावश्यकमिति तात्पर्यम्॥ अथ. पाणिनिसूत्रव्याख्यानभूतं वार्त्तिकमवतारयति कथम्पुन- रिति । अतएवात्रैव पाणिनिनामग्रहणम् इतः पूर्वन्तु भवा- र्तिकशास्त्रान्वाख्यानप्रयोजनविषयप्रदर्शनपरो भाष्यकारस्यैव ग्रन्थ इतिबोध्यम् ॥ शब्दार्थसम्बन्धानामिति । शब्दाश्चाश्च स- म्बन्धाश्चेति इन्दः। एवञ्च किमपूर्वशब्दनिष्पादनदारार्थविशेषसम्बन्ध निष्पादकत्वं शास्त्रम्य किं वा सिद्धमब्दार्थसम्बन्धबोधकत्वमिति प्रश्नार्थ इतितात्पर्य्यम् । सिद्धे शब्दार्थसम्बन्ध इति वार्त्तिके समा- हारद्वन्दात्सप्तमौ सम्बन्धश्च प्रत्यासत्त्या शब्दार्थयोरेव चयापणमात्य- न्तिकाविषप्रदर्शनाय समाहार निर्देश इति बोध्यम् ॥ व्यक्ति- स्फोटेति । मा पदवाक्यरूपा नित्यैवेति तद्भावः। एतच्चोप- पादितम्याक् ॥ कार्यशब्दिकानामिति । कार्यशाब्दिकाना- मितित्वपपाठः । उत्तरपदवृद्धेदुर्लभत्वात् ॥ असत्योपाधौति।जा- तिरूपेत्यर्थः। जातिहि तन्मते श्राविधको धर्मविशेषः। यदा सर्वे- पान्धर्माणम्ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन शकिरजतादिजाने शक्त्यादीनां विशे- व्यत्ववत्सर्वत्राधिष्ठानभूतम्ब्रह्मैव विशेष्यम् विशेष्यमेव च द्रव्यमिति- भावः ॥ शब्दार्थयोनित्यत्वपक्षे तत्सम्बन्धम्य नित्यत्वे ऽप्यनित्यत्वपचे कथं सम्बन्धम्य नित्यत्वमत प्राह सम्बन्धस्येति । प्रवाहनित्यतया १ पूर्वन्तु वार्तिक । ख॥ २ शब्दाचार्थश्च । ख॥

·(च.पा.बा.) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । तयोरिव तस्यापि नित्यत्वमितिभावः । शब्दार्थयोस्सम्बन्ध शक्ति- रूपन्तादाम्यमेवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥ भाष्ये सिङ्कशब्दस्य कः पदार्थ इति । अच पदार्थशब्दो रूढः सिद्धशब्दसम्बन्धी कः पदार्थ इत्यर्थः ॥ कूटस्थेधिति । कूटमयोधनस्तदत्तिष्ठन्ति ये तेषु संसर्गिनाशेऽपि खयमनष्ठेवित्यर्थः । नन्चयोधनस्थापि तर्हि नित्यत्वं स्थादत आह 'अविचालिधिति । भाव्ये द्यावापृथिव्याद्यपि व्यावहारिकनित्यत्वाभिप्रायेण दृष्टान्तितम् आकाशस्थापि व्यावहा- रिकनित्यत्वमेवाचार्या भिमतम् एवञ्च तत्र रूढत्वानित्यवाचकस्यैव ग्रहणमितिभावः ॥ ग्रन्थान्तरानाखोचनेऽपि नियामकमार भाष्ये अथवेति । एतेन तत्समानतन्त्रत्वायत्येकपदार्थवादोऽपि तव स्थादित्यपास्तम् ॥ नम्वेकपदान्यपौत्युत्वाऽमच इत्यस्य पददयात्मकस्योदाहरणममङ्गत- मत आह एव शब्देति ॥ नियामकप्रत्यायकमामर्थन्दर्शयति । इहापौति ॥ कार्यवाचिन एव ग्रहणाभावे मूलमाह कार्या- णामिति ॥ प्राक्प्रध्वंसयोरिति पाठः । भाष्येऽप एवेति। गम्यत इति वाक्ये व ममामेऽपि माम- त्तिदतिरिक्तभक्षणाभावो गम्यत इत्यर्थः ॥ अथवेति। मनुष्य- वृक्षाद्यपेक्षयाकाशादौनामप्यत्यन्तमिद्धत्वमितिभावः ॥ प्रतीयमा- नस्येति । एतदणुदितसूत्रे उपपादयिष्यते ॥ एवन्तौति। एवमेव घटपदकलशपर्याय इत्यादिप्रयोगाः । अन्यथा पर्यायवाची २ द्यावाएथियादिकमपि ॥ ख॥ १धविचारिविति ॥ ख ॥ ३ उदाहरणत्वम् । क॥ 5 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ३० (च.पा.बा.१) प्रयोज्यं स्यात् ॥ विनापि प्रत्ययपूर्वोत्तरपदयोर्लोप इति लोप- विधायकन्तईि किमर्थमत शाह लोपत्विति। वर्णनाम् दे इत्यादौनाम् । तत्रापि कचित्पूर्वपदस्यैव क्वचिदुत्तरपदस्यैव क्वचि- दुभयोरिति लोकव्यवहारेण निर्णयम् एवं वर्णनां प्रात्यभावोऽपि 'तेनैव निर्णय इति तत्त्वम् ॥ निष्पन्नत्वेति । विद्यमानकाल- सम्बन्धो निष्यत्रत्वम् ॥ ननु नियुक्तिकं व्याख्यानमयुक्तं विपरौतस्थापि सम्भवादत प्राह न्यायादेति। वृद्धव्यवहारादेव पदार्थसम्बन्धा- मानित्यवं सङ्घहादौ स्थितमिति व्याख्यानतस्मिशब्देन तदेवोपा- तमित्यर्थः ॥ सिद्धिर्मङ्गलमिति । तस्था मङ्गलवच्च कार्य का- रणरूपोपचारादिति बोध्यम् । तत्प्रयोजनमस्येति प्राम्वतीयष्ठञ् ॥ तत्र मङ्गखानुष्ठानप्रयोजनमाह भाष्ये मङ्गलादौनीत्यादिना ॥ ग्रन्थे तिनिबन्धनस्य फलमाह अध्येतारश्चेत्यादिना । भानु- षतिकसङ्गसमन्पत्त्येत्यर्थः ॥ "अध्ययननित्तिः तत्ममाप्तिः ॥ सिद्धिः सिद्धिविषयोऽर्थः। मङ्गलार्थमित्यनेनेत "एव वार्तिक- प्रवृत्तिस्सूचिता अमन्दिग्धो नित्य शब्दः किन्न प्रयुक्त इत्युकन्तत्रापि सन्देहमाह भाश्ये अयशस्विति । अाभौचयेन बाइयेन अभी- क्ष्णमितिपाठेऽप्येवमेवार्थः ॥ प्रयुज्यन्त इति । साक्षाच्छब्दे श्रा- १ शत्यभावा यपि ॥ ख॥ २ अत एव ॥क तत एव निर्णया इति ॥ ख॥ ३ तन्निवोधनस्य ॥क । ग्रन्थेन निबन्धनपलमाहाख॥ अध्ययननिईत्तिः तत्समाप्तिः। सिद्धिः सिद्धिविषयोऽर्थः। मालार्थ- मित्यनेनेत एव वार्तिकप्रत्तिः ॥ ख। ५ इत्येव ।क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.१।बा.१) भीषण्यासम्भवात्प्रयोगद्वारा तबाह्यम् एवञ्च नित्यशब्दोपादानेऽपि मप्रयोजनकोव्यन्तरसम्भवेन तचापि मन्देह एवेति भावः । नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे इत्यस्य शब्दार्थसम्बन्धे ज्ञाते सति नित्यप्रयोगविषये शब्दे शास्त्रप्रवृत्तमित्यर्थस्स्यादितितात्पर्यम् ॥ नन्चाभीण्यवाचिनो नित्यं क्रियापदमाकाक्षतया कथङ्केवलस्य प्रयोगोऽत आह विनापिचेति। नन्वेवमर्थग्रहणं व्यर्थमत पाह द्रव्यपक्षे इति ॥ योग्यताबोधजनकलयोग्यता तादाम्यम् । तदु- कम्भाव्ये नित्योद्यर्थवतामिति । शब्दानामित्यर्थः । ननु ता- दाम्यस्य सम्बन्धत्वे कथन्तस्य नित्यत्वमितिचेच नष्टभाविवस्तुनोऽपि शब्देन बोधाबौद्धार्थन तस्य तादाम्यन्नित्यमित्याशयात् शब्दवृत्ति- धर्मस्यैवार्थ वृत्तिधर्माभेदमापनस्थ तादाम्यत्वेनादोषाच ॥ शब्दस्य- च नित्यत्वादिति। आकाशवत्तविष्ठशब्दोऽपि नित्यः । व्यञ्च- काभावात्तु न सर्वदोपचम्भ इति भावः । ननु घटादिद्रव्यस्य कथचि- त्यतेत्यत श्रार असत्यति । सच कम्युयौवादिमदाकारादिरूपः तयञ्चजातिरूपो वा। भाव्ये यद्याकृतिशब्देन तड्याग्यमुच्यते तर्हि तदप्याविद्यकत्वेन व्यञ्जका नित्यत्वेनचानित्यमित्याह जातेर- पौति । अनेनैतत्प्रकरणस्थाशतिपदस्थ व्यज्यव्यञ्जकोभयपरता सूच- यति गौतमेनाप्युकं जात्यारुतिव्यायः पदार्थ ” इति ॥ भाष्ये खदिराङ्गारसवर्णे कुण्डले भवत इति प्रयोगाद- रव्यन्ते विकृतेः कर्तृत्वं बोध्यम् । श्राकृतिपदेन जातिरित्यभिप्रायेण १ शब्दवृत्तिधर्मस्यैवार्थे ॥ ख ॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.बा.१) भाष्य प्राकृतावपि पदार्थ इति ॥ कचिदुपरतिचला न सर्व- चोपरतेत्यन्वयः ॥ मनु परमोनाशतत्काले एवान्यच सत्त्वं विरु- दुमत प्राह अनभौति ॥ ननु परमार्थदृष्या सर्वमनित्यमत बाइबईतेनेति ॥ नित्यत्वमिति । सर्वदा एकाकारपरामर्श- दर्शनेन यावद्ध्यवहारकालन्तस्या अपि ध्रुवादित्वेन नित्यत्वमिति- भावः ॥ अथावयवसंस्थानरूपाया जातिव्यनिकाया पालतर्यावड्य- वहारकालमध्ये मध्ये उत्पत्ती नाऽपि प्रकारान्तरेण नित्यत्वमाह भाष्येऽथ वेति । नित्यत्वलक्षणे ध्रुवपदस्यैव व्याख्यानं कूटस्थ- मिति । रूपान्तरापत्तिर्विचालः । यथा पयसो दध्यादिरूपता। अनेन परिणामाऽनित्यता परास्ता । उत्पत्तेः मत्तापर्यन्तत्या- दनुत्पत्तीत्यनेम जन्मसत्तारूपौ भावविकारौ निरस्तौ। अतीत्य नेन हतौयो वृद्धिलक्षणः । अनुपजनेतिचतुर्थः परिणामः । अनपायेति पञ्चमोऽपचयः । एतद्रूपविकाररहितमितितदर्थः ॥ श्रव्ययेति षष्ठो विनाशः । इदश्च ब्रह्मविषयनित्यत्वं यावत्यवहा- रमेकरूपस्थितपदार्थविषयञ्च ॥ श्रयमेव न नित्यशब्दार्थः प्रवाहा- विच्छेदेऽतादृश्यपि नित्यत्वव्यवहारादित्याह भाष्ये 'यस्मिस्तत्त्व- मिति । यस्मिन्विहतेऽपि तत्त्वं तद्धर्म:३ प्रवाहनित्यताचानेनोका तमाशेऽपि तद्धी न नश्यति श्राश्रयप्रवाहाविच्छेदादितिभावः ॥ यन्नित्यमिति । व्यकिजात्याछतौनामध्ये यनित्यमित्यर्थः ॥ ननु ॥ १ तदपोतोत्यधिकम् ॥ क ॥ ख॥ २ यस्मिन् इत्यारभ्य इति भाव इत्यन्तं नास्ति ॥ खा ३ यस्मिन्विहतेऽपि तत्वं तद्धर्म इति नास्तिक।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा. १ बा.१) एव- प्रशश्टङ्गादिपदार्थानाक्थनित्यत्वन्तेषां स्वरूपस्यैवाभावादतः पाह बुद्धिप्रतिभास इति । वाह्यः पदार्थो न शाब्दबोधे विषयः किन्तु बौद्धः स च प्रवाहनित्य इति भावः । एतच्च मञ्जूषायां विस्तरेण निरूपितम् ॥ शब्दादौनान्नित्यत्वमिति :व्याकर- णानिण्याद्यत्वमित्यर्थः ॥ तावत्येवेति। वैयाकरणकुलमगत्वैवेत्यर्थः । ननु सकदन्वितस्य लोकत इत्यस्य पुनरर्थप्रयुक्त इत्यनेनान्वयः कथम् । वार्त्तिकेचैकवाक्यतयैवान्वयः प्रतीयतेऽत आह अचेति ॥ अनाश्रित्येति । न्यूनतापरिहारायेत्यर्थः ॥ लोकत इत्यस्य च लोकव्यवहारत इत्यर्थः ॥ भाष्येऽर्थप्रयुक्त इति । अर्थज्ञानप्र- योजनेन कृत दूत्यर्थः । परस्य विशिष्टार्थबोधोभववितिशब्दः प्रयुज्यते । प्रयोगेणाविर्भूतशब्दज्ञानेनार्थज्ञानादितिभावः । प्राप्ते शब्दप्रयोगशास्त्रेणास्येयम्प्रकृतिरयम्प्रत्यय इत्यादिप्रकृत्यादिवि- भागज्ञानद्वारा गवादय एव प्रयुका धर्मजनका न गाव्यादय इति नियमः क्रियते इति तात्पर्यम् ॥ विधानादिति । तादर्थस्य षष्ठ्यर्थत्वबोधनायवेवम्प्रयोग इतिभावः ॥ चतुर्थी ति। योगवि- भागो न भाय्यारूढः सुमुपेति समास इत्यप्यगतिकगतिरित्येवं व्याख्यातम् ॥ द्वितीयपक्षात्तृतीये विशेषं दर्शयति । लिङादौति । प्रभाकराङ्गीकृतमतेनेदम् । तन्मते हि लिङादौनामपूर्वरूपकार्य वाच्यम् । तदेवच स्वस्मिन् पुरुषम्प्रयुञाननियोग इत्युच्यते स एव धर्मस्तेन प्रयुज्यते पाक्षिप्यत इति कर्मल्युडन्तः प्रयोजनशब्दः मचामाधुनिवृत्तिरूपो नियमः धर्मप्रयोजन इति षष्ठीसमामः । एवञ्च दितीये धर्मफलको नियम इत्यर्थः । बतौये धर्मप्रयोज्य .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.चा.१) इत्यर्थ इति भेदः । केचित्तु धर्माय नियम इत्यनेन प्रत्यवायपरि- हार धर्मायायं नियमः । असाधुप्रयोगेऽधर्मोत्पत्तेः । धर्मार्थी नि- यम इत्यनेन धर्मस्य यज्ञादेरङ्गभूत इत्यर्थः । नानृतं वदेदिति क्रत्वङ्गवाक्येन क्रतुवैगुण्यबोधनात् धर्मप्रयोजनो नियम इत्यनेनैक- शब्द इति श्रुतेनियमादृष्टम्पुरुषार्थकरं सूचितमित्याहुः ॥ नम्बी- दृशो धर्मनियमः क दृष्टोऽत आह भाव्ये यथेति ॥ ननु लोक- वेदयोरित्येव मिद्धे तद्धितनिर्देशोऽयुक्तोऽत पाह प्रियतद्धिता इति ॥ नन्वन्यार्थऽन्य शब्दप्रयोगेऽपशब्दत्वं स्यादत प्राह नायमिति॥ ते'लोकवेदेति । अवयवे समुदायशब्दप्रयोगदर्शनादितिभावः ॥ प्राधाराधेयकल्पनयात्विति | लोकरूपसमुदायतदवयवयो- रित्यादिः । नाचावयवावयविविभाग इति। तत्र भव इत्यादियव- हारप्रयोजको विभागारोपोऽवयवावयविनोर्नेत्यर्थः ॥ कृतान्तेषु । कृतान्तः सिद्धान्तः तत्प्रतिपादकवाक्येम्वित्यर्थः ॥ भक्ष्यश्च नामे- त्यस्य तद्भवति यदिति शेषः ॥ शक्यं क्षुदिति सामानाधिकर- प्याथं भिन्नलिङ्गत्वादत आह शकेरिति ॥ तदा क्षुधमिति । ननु प्रधानक्रियानिरूपितशनरभिधाने गुणक्रियानिरूपितशतरन- भिहिताया अभिहितवत्प्रकाशस्य स्वादुमिणमुलित्यत्र वक्ष्यमाणत्वेन कथमेतदितिचेन्न प्रधानतिङन्तार्थ क्रियानिरूपितशतरेवायं स्वभावो यत्वसमानाधिकरणगुणशक्तरभिहितवत्प्रकाश इत्यभिमानात् । व- ॥ १ प्रत्यवायपरिहाररूपधर्मायायं नियमः । इति समीचीनः पाठः ॥ २ क्रतुवैगुण्यस्य ॥ क । ख॥ ३ वेदलोकेति । खा ·(अ.पा.१।या.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । स्तुत इदमयुक्तमेवेति खादुमौत्यत्र निरूपयिष्यामः ॥ खेद इति । एवञ्च ग्राम्यकुकुटपरदारादौ विशेषनिषेधस्येतराभ्यनुज्ञाफलकतया भारण्यातक्षणखदारगमनयोर्यथा दोषाभावो यथाच ग्राम्यकुक्कुट- भक्षणपरदारगमनयोरधर्मस्तथा शास्त्रजनित ज्ञानपूर्वके गवादियो- गेऽपूर्वोत्पत्तिरूपं फलं शास्त्रेण बोध्यते तेषां माधुत्वबोधनात् । अर्थादपशब्दानामधर्मजनकत्वं बोध्यते । एकविधेस्तदितरनिषेध- फलकत्वात् । यथैकनिषेधस्थापराभ्यनुज्ञाफलकत्वमितिभावः । दु- छान्ततात्वंशेन वक्ष्यमाणवैदिकानान्तु मागेनेतिबोध्यम् ॥ व्रतय- तौति । अभ्यवहार्यत्वेनोपादत्ते इत्यर्थः ॥ भाष्ये उच्छ्रित्यानु- च्छ्रित्य'वेति । सन्तच्यासन्तक्ष्यवेत्यर्थः । निखन्यानिखन्य वेत्यर्थ दूत्यन्ये ॥ ननु अपभ्रंशा न वाचकाः वाच्यप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानशक्तशिष्टप्रयुक्तसंस्कृतेम्वेव कल्पनात् तदनुमारेणैव चाप- भ्रंशानां माधुमारणेन बोधकलोपपत्तेः समानायामित्यनुपपत्रमिति शते यद्यपीति । तथापीति । एवञ्च वाचकवाभावेऽप्यर्थ- प्रत्यायकत्वाविशेषण समानाथामित्युतम् ॥ निरूढिमागता इति । तेच भक्तिधमेण बोधका इति भावः। शक्तिधमश्चेत्यम् । केनचिहावौतिपयुके" .गौरितिमाधुशब्दमरणात्प्रयोज्यस्य बोधेऽपि तटस्थस्य गावौशब्दादेवास्य गोबोध इति भ्रमस्तन्मूलकोऽन्येषामपि भ्रम इति । वस्तुतो विनिगमनाविरहाद्वाषाशब्देश्वपि शक्तिरेवे- ३ चेत्यर्थ इत्यन्ये । ख । १चेति ॥ ख॥ २ चेत्यर्थः। ख ४.गावौति युक्त .ख ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा./घा.१) त्याह अन्येविति । साधुत्वञ्चैतन्मते शब्दगतधर्मसाधनतावच्छेदक वैजात्यमेव यद्यपि साधुनैव भाषेतेति न श्रूयते तथापि फल- निर्देशवाक्ये तनिर्देशादेवेदृशविधिः कल्प्यते तत्र के साधव इति व्याकरणेन प्रतिपादनातबारा शास्त्रेण धर्मनियमो विधीयते इति बोध्यम् ॥ भाष्ये शब्देनैवेति । साधुनवेत्यर्थः ॥ एवं क्रिय- माणमिति । शास्त्रज्ञानपूर्वकमुच्चार्यमाणमित्यर्थः ॥ अत्यप्रयुक्त इत्यादेः प्रकृतोपयोगमाह प्रयोगमूलत्वा- दिति । लोकतोऽर्थप्रयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियम इत्यनेन प्रयुक्नेषु माध्वसाधुषु प्रयुक्तमाध्वन्याख्यानेन तेषु धर्मः प्रयुकासाधुव्वधर्म इत्यर्थकेनेदं सूचितम् । एवञ्चाप्रयुकानामप्रयोगेणैवामाधुत्वानुमा- नादसाधनामप्यनेनावाख्यानादप्रामाण्यमितिभावः । वार्तिकोकनि- यमानुपपत्तिश्चेत्यपि बोध्यम् ॥ भाष्ये किमत इति। अप्रयुक्त- सत्त्वं नास्माकमनिष्टं माधुमात्रार्थत्वाड्याकरणस्येत्यर्थः । उत्तरम् । प्रयोगादिति । तथाचागयोगादसाधुत्वानुमानमितिभावः। विप्र- तिषिद्धमुपपादयति । यथेति। एवञ्च सत्त्वे प्रयोग आवश्यक एव अप्रयोगेच सत्त्वमेव न स्यादितिभावः ॥ ननु लक्षणवोन सत्त्वं केनाप्यप्रयोगाचाप्रयुक्त्वमिति न विरोधोऽतो भाव्ये प्रयुञ्जान एवेति ॥ ननु मया प्रयुक्तश्चेत्किम् तत्र सोपहासमार कश्चेदा- नौमिति। वयमेव प्रयोगङ्गत्वा मन्तिचाप्रयुता इत्यादीनां शब्दानां प्रयोगे माधुर्योग्यस्स्थादित्यर्थः । त्वत्प्रयोगेणैव प्रयुक्रत्वाव- १ साधूनेव । क ॥ ख॥ २ धाकालायाम् रते एव साधव इति ॥ क ख ॥

·(ब.पा.पा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । गमेऽप्रयुतत्वोतिर्विद्धेनिभावः । ननु चोकान्त तस्य नत्व लोक रतिवचो विरुद्धमत पाह यथेति । अर्थबोधाय, शब्दान्प्रयुचानो हिमम लोकत्वेनाभिमत इत्यर्थः । भाष्येऽर्थे शब्दप्रयोगादिति। अर्थविषयकशामाय शब्दप्रयोगादित्यर्थः । तदाशयमा अर्थस- द्भाव इति ॥ भाष्ये प्रयोगान्यत्वादिति । प्रयुज्यत इति प्रयोगः शब्दः सोऽन्यो यथार्थस्यास्ति तत्त्वादित्यर्थः । सर्वनानः पर- निपातः पूर्वनिपातप्रकरणनित्यत्वात् ॥ पदान्तरसहित इति । पदाकरं क यूयमिति । तत्र सत्यनेन साधनपारोक्ष्यं निष्ठया भूतत्वावश्च । यूयमित्यनेन मध्यमपुरुषयोध्यमाभिमुख्यं चेतनवं वा बहुवच । वसेः माशाहत्यकर्मोत्यष निभात्तरतेर्गत्यर्थत्वाकर्तरि mः। नन्याख्याते क्रियाविशेष्यको बोधोडपच कविशेयक रति कथं लिडन्तममानार्थत्वमितिचेच । विषयताविशेषामादरेण त- थोकः । नचाख्याते क्रियाविशेष्यकबोधे पक्ष्यति भवति पाचौ- अवतीति भूवादिसूचखभाष्यप्रयोगविलेधः । अतीतानागतपाक- कर्डकसत्ताया वर्तमानत्वामझतेरितिवायम् । वर्तमानसामीप्ये तप पटनात्त्वात् । “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते” इत्यादौ यत्क- ढको यागस्तस्कर्टकं तरणमितिबोधः । अत एव हस्खो नपुंसक रतिसूचे रमते ब्राह्मणकुखमिति क्रियाप्रधानमितिभाव्ये उत्तम् ॥ नवप्रयुक्तानुशासने निर्मूलत्वाशस्त्रस्याप्रामाण्यं स्थादत पार १ सिएन्ससमानार्थत्वम् ॥ क । २ भाष्यविरोधः॥ ख। 6 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (छ.पा.बा.) । सम्प्रतौति । पाणिनेर्व्याकरणप्रणयनकाल इत्यर्थः । पूर्वप्रयोग- सत्ताच व्याकरणप्रणयनादेवानुमौयते इतिभावः । इदमपि यत्र भाव्यवार्त्तिककाराभ्यामप्रयुक्तवत्रोक्तं तदभिप्रायकमनुमानं बोध्यम् ॥ 'वार्षपतिकानौति । वर्षशब्दो दिवसपरः यथाश्रुत एव वा ॥ राहरति । मामय्यभावादिति भावः ॥ ननु सत्त्राणां बहुयजमानकानामृषिभिर्वशिष्ठादिभिसम्प्रदीय- मानवाभावादृषिमन्प्रदाय इत्ययुक्तमत शाह वेदेति । भाव्ये कृत्वेत्यनन्तरमधीयत इति शेषः । याज्ञिकाश्च कल्पसूत्रेणावाचक्षत इत्यर्थः। अत्र मत्राणाङ्कर्भवम्। अनुपलब्ध्याचाप्रयुकत्वं शङ्कते भाव्ये नचैवेति । दूतरलोकापेक्षया वसुमत्यां शब्दबाजल्यात्तस्याः पृथ- ग्ग्रहणम्। अनेनान्धपातालपर्यनामावहः। चथो लोकाः खस्तेनोप- रितनमकलमहः। रहस्यमुपनिषद् मन्वादिस्मनयो वा। वेदनिगू- ढार्थप्रकाशकत्वात् । एवञ्च देशान्तरमब्दशास्त्रान्तरवेदान्तरोपल- क्षक इतिबोध्यम् ॥ भाव्ये हम्मतिरित्यच रंहतिरित्यत्रच गतिकर्मत्यनुकर्षः ॥ दातिलवनार्थ इति । किन्नन्तं तिजन्तं वा लवनेऽर्थ दाति- शब्दम्पाच्याः प्रयुञ्जते । तत्रार्थ दात्रशब्दमुदीच्या इत्यर्थः ॥ वा- र्तिकोतो धर्मनियमः श्रुतिमिद्धस्तस्यामुभयोश्रवणत्प्रश्न इत्याह एकशब्द इति । तत्र यदैकस्मादपूर्वनदेतरत्तदर्थमितिन्या- यावयोमाम्येन फलसम्बन्धाभावाद्विकल्यायोगेनेकस्य १ भाष्ये वार्षतिकानौति । २ भाष्ये आहरतीत्यपि ॥ भाष्ये दातिलवनार्थ इति । . प्राधान्यम- ३ ·(अ.१। पा.१४ था.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४३ परस्याङ्गत्वकल्यम् । तच प्रथमं वा नियम्येतेतिन्यायाप्रयेणार तब किमिति॥ मर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारित्वेन गम्यते । परागचात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधार्यताम् ॥ इति न्यायेन ज्ञानस्य ज्ञेयशेषतया धर्महेतुत्वाभावात्प्रयोगाङ्ग- तया दृष्टार्थत्वाच्च प्रयोगस्य फलम्पतिसनिहितत्वाच्चाह आहो- स्विदिति ॥ यथा श्लेष्मण इति । तथा धर्मजनकज्ञानविपरी- तत्वात्तद्विपरौतजनकत्वेनापशब्दज्ञानादधर्मप्राप्तिरित्यर्थः ॥ प्रयोगे इति । एवञ्च प्रयोगादेवाधर्मवद्धर्भाऽपौतिज्ञानाद्धर्म इति वेदवि- रुद्धमितिभावः ॥ भाष्ये फलायतिरेच्य इति । फलवहत्त्यभावप्रतियोगी म कार्य इत्यर्थः ॥ प्रयत्नवैयर्थ्यमिति । व्याकरणाध्ययनविषयक- प्रयत्नवैयर्थमित्यर्थः ॥ साधीय इति क्रियाविशेषणम् । शास्त्र- संस्कारवताम्प्रभूतशब्दप्रयोगजन्यबहपूर्वहारा बहुतराभ्युदयफलत्व- मित्यर्थः । भाष्ये तत्र फलव्यतिरेक इति । कौशलव्यतिरेकवत् फलव्यतिरेकोऽपि स्यादिति तस्य व्याकरणाध्ययनं व्यर्थमेव स्यादिति- भावः ॥ "शास्त्रपूर्वके इति । व्याकरणाध्ययनपूर्वके इत्यर्थः। तत्र वेदाङ्गत्वादेतड्याकरणाध्ययनपूर्वकप्रयोगे धर्म इति प्रामाणिकाः।। वेदशब्द इति । बोधक इत्यर्थः । प्रमाणमित्यर्थी वा ॥ एव १ नागेशभट्टीयकैथटपुस्तके एवमस्तीत्यनुमीयते ॥ २ भाष्ये साधीय इति ॥ ३ बहूपूर्वद्वाराभ्युदययुक्तत्वमित्यर्थः ॥ ख ॥ ४ भाष्ये शास्त्रपूर्वक इति ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.बा.९ तस्य यथेति। तस्य यथा य उ चैनमेवं वेदेति ग्रन्थेन वेदतो ज्ञावानुष्ठानम्फलायोक्तम् । तथास्थापि शास्त्रज्ञानपूर्वकः प्रयोगः फलायेत्येक शब्द इत्यादिनोकमित्यर्थः ॥ भाष्ये प्रमाणमिति । प्रामाणिकमित्यर्थः ॥ 'शब्दश्च शब्दजाने इति । एकरणाब्दस्म- म्यग्ज्ञात इत्यादिः। इसयो हेलय इत्यादित अपशब्दप्रयोगेऽधर्म- मानतु ज्ञाम इति भावः । यद्यपि तत्र प्रयुक्त इत्ययुक्ता- थायवेयाकरणस्य सम्यक् प्रयोगादपि धर्माभावेन जाममेव ततः प्रयोगस्त तस्य द्वारमिति भावः ॥ भाष्ये अभ्युपाय एवेति'। अपशब्दज्ञाननान्तरोयकं शम्द- অলনিনি মুআনল দত্ত জনশীথ বানিয়াল न पृथक् फसतेतिभावः ॥ अपशब्दज्ञानमपशब्दत्वेन तज्जा- मम् । एवं शन्दजाने इत्यपि। अपशब्दजागत्वेन तज्ज्ञाने हि तशिवत्वेन शब्दाचामम्भवति ॥ यो हौति भाग्यस्य य एवापन- ब्दान् जानाति प्रमावेव शब्दान् मानातौति तज्ज्ञानममानाधि- करणशब्दज्ञानादेव धर्म इति न ततो विपरौतफलकल्पना युकेति- भावः ॥ तदाब अपशब्दज्ञाननान्तरोयकत्वादिति । बड- नीहिः । न हि वयामयननान्तरौयकम् पाचानयनन्ततः पृथक फलम्भवति॥ तष्थत दुर्जन इनिन्यायेनापशब्दज्ञानस्य विपरीतलमात्रेणा- धर्मसाधनलमन्धुपगम्यापि भाष्ये समाध्यन्तरमाह अथवा कृपेति। मृद् पार्दा पांसुशुष्का। यत्कर्मनान्तरौयककर्मजन्यो यो विपरीत- १ इतिभावः ॥ ख॥ २ भाष्ये शून्दश्च शब्दक्षाने इति ।

·(अ.पा.१॥ बा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४५ बमात्रेण कल्प्योऽवैधो दोषः स तत्कर्मजन्यफलनायो यथा कूपचनन- नान्तरोयकशरीरव्यापारजन्यो मुलेपस्तत्फलजसमाश्य इति सामान्यतो दृष्टानुमानात् तन्नाशानुमानमिति बोध्यम् ॥ उत्कृष्टधर्मेति। धर्मस्य विधियोध्यत्वादुशिष्टत्वम् अधर्मस्य तु वचनाबोध्यत्वेन विप- रौतत्वमात्रेण कल्प्यस्यारपत्वेन तत्फलधर्मनाश्यत्वम् । यागीयहिंमा- यान हिंस्यादिति वचनेन दुष्टताबोधनाइष्टत्वमेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ भाष्येऽन्यचानियम इति। यज्ञे सशब्दप्रयोगाङ्कुमोऽपशब्दप्र- योगादधर्म रति तत्रैव तयोः प्रयोगनियमः । तदतिरिकस्थलेत समन्दापशब्दयोः प्रयोगेऽनियमः । योऽपि चशे दोषः मोऽपि तदङ्गभूतमल्योहादिविषय एव' श्रुतौ हेलयो हेनयो नयध्व- मित्यूह एव । 'विदितवेदितव्या इत्यनेम श्रवणमनननिदिध्या- सनसम्पदुक्का। "अधिगतयाथातथ्या इत्यनेम साक्षात्कार कसः । याथातथ्यं स्वार्थ व्यञ् । वेदितव्यस्थ यद् यथा तथा वरूपं सत्यं खरूपं शुद्धसच्चिदानन्दरूपन्तदधिगतम्प्रत्यक्षेण प्राप्तं येरित्यर्थः । पाने पुनरित्यनेन तत्त्वज्ञानिनामपि कर्माधिकारं सूचयति । 'प्रयुञ्जते इति। वर्तमानममोपे भूते सट् । एवनापभाषन्त इत्यपि । अत एव तमामानो बभूवुरित्यर्थः ॥ व्याकरणपदार्थविचारस्य मङ्गा- तिन्दयितुमार उक्तमिदमिति । त्रादिना तस्मादध्येयं व्या- करणमित्यादिपुनः पुनरुक्रिर्टह्यते ॥ . १ यागौयहिंसा न हिंस्यात् ॥ ख ॥ २ श्रुतौ हेलयो नश्यध्वम् ॥ क ३ विदितवेदितव्या इति भाष्यम् । अधिगतयाथातथ्या इति भाष्यम् ॥ ५ प्रयुञ्जते इति भाष्यम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (छ.१।पा.राचा.) ४ मनु सूत्रसमुदायस्य व्याकरणस्येदं सूत्रमित्युपपद्यतेऽत आह हाभ्यामिति । सूत्रपदेनाप्यष्टाध्याय्येव यदोच्यते तदापौष्यतेऽय- प्रयोगः स न सियेदित्यर्थः ॥ ननु किमुच्यते 'षधर्थोऽनुपपन्न इति.. पर्यायतया मह प्रयोगोऽपि न स्थादत प्राह सामान्य- विशेषेति । सूत्र सामान्यं व्याकरणं विशेषः । सूत्रशब्देनाष्टाध्या- य्येव । तदेकदेशेत योगव्यवहार एव योगे योगे उपतिष्ठते इत्यादौ ॥ यदाविति । सूचाणिचाप्यधीयान इति भाष्ये वक्ष्यमापात्वादितिभावः । वस्तुत एकदेशस्य सूत्रत्वेऽपि तस्थापि साक्षात्परम्परया वा व्याकरणावात् षष्ठ्यर्थानुपपत्तिरेवेतितत्त्वम् ॥ रममुदायम्यातिरिक्रत्वेऽपि दोषमाह भाष्ये शब्दाप्रतिपत्ति- रिति। व्याकरणाच्छब्दान्प्रतिपद्यामहे इति शब्द- विषयव्यवहारामिद्धिः प्राप्नोलौत्यर्थः । यतः केवलसूत्रेभ्यशाब्द- प्रतिपत्तिन दृश्यते । व्याकरणस्य शब्दप्रतिपक्तिहेतुत्वञ्च लोक- सिद्धम् । व्याकरणाच्छब्दरन्प्रतिपद्यामहे इति व्यवहारात् । सेय- प्रतिपत्तिमाधनता सूत्राशावर्तमाना तथाप्यां व्याकरणशब्दवाच्यतां व्यावर्त्तयतौतिभावः ॥ तदाह न हौति ॥ भाय्ये चर्चापदानि चर्चमानानि विभज्यमानानौत्यर्थः ॥ शब्द इति । लक्ष्यमित्यर्थः । अत्र पक्षे षष्ठ्यर्थ उपपद्यते शब्दापतिपत्तिहेतुता तु तदवस्था । -- १ घश्योऽनुपपन्न इति भाष्यम् ॥ २ सूत्रशब्देनाछाध्याय्येव तदेकदेशेतु योगव्यवहारासिद्धिः ॥ ख ॥ समुदायस्येत्यारभ्य सिद्धि- रित्यन्तं नास्ति ॥ ख ॥ ३ शब्दप्रतिपत्तित्वच ॥ क ·(अ.१४ पा.१।था.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । यद्या. वाक्याध्याहार यथा वाक्याध्याहार इति । वाक्यघटकपदानां सूत्रान्तरे श्रुतानां खरितत्वप्रतिज्ञयाध्याहारः कल्पनमित्यर्थः । इत्यनेन वार्तिकवडाक्यानां सूत्रतात्पर्यविषयता वाक्यैकदेशन्या- येन सूचिता ॥ ननु राजभोजना इतिवत्कर्मल्युटि न शेवोऽत श्राह करणे इति । कर्मणि स तु काचित्क इतिभावः ॥ लक्षणप्रपञ्चाभ्यामिति । कर्मधारयप्रकरणे अलुक् प्रकरणेच । विजिगीषुकथायां हि अभिहिताभिधानमशकिसूच- कत्वाद्दोषाय इहत व्युत्पादनार्थत्वान्न दोषकदितिभावः । पूर्व सामान्ये उक्त पश्चाविशेषकथनप्रपंञ्चार्थमिति युज्यते । अत्रत विपरीतमिति न तत्साम्यमित्यन्ये ॥ प्रतीयन्त इति । एवञ्च विपरीतव्यात्तिः मदृशमङ्ग्रहस्थ व्याकतिरितिभावः। एतेन शब्दाप्रतिपत्तिरप्यत्र पचे उद्धृता व्यावर्त्य- व्यावर्त्तकरूपलक्ष्यलक्षणस्यातिप्रमतत्वात्पृच्छतिभाव्ये किम्युनरिति। जनपदान्तरेति भावप्रधानो निर्देशः ॥ यदेति । मात्रा परि- च्छिनोऽशः । • औषधसंस्कृते तत्र समुदाये तादिशब्दस्य रूढि- रितिभावः ॥ अशुक्ल प्यवयवे इति। प्रयोग इत्यनेनान्वेति ॥ अारोपादिति । समुदायस्थ उक्लत्वे अशुक्लावयवे प्रयोगे च हेतुः । तत्र समुदाये शक्लत्वारोपे हेतुरवयवान्तरस्य शौक्लादिति । वनैकदेशे पुष्पिते पुष्यितं वनमितिवदेकदेशेऽपि शुक्ले एक्लः पट इतिव्यवहार इति बोध्यम् ॥ शब्दार्थभेदादिति । अनेकाव- स्थायुक्त शिरो राहुशब्दार्थः । यत्किञ्चिदेकावस्थायुक्त शिरश्श- ब्दार्थः । तादृशराशब्दार्थस्य तादृशशिरः पदार्थोऽवयव इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.चा.) । ॥ बध्योपपत्तिरितिभावः । सूत्रशब्देन तु समुदायरूपतेति अनेकावस्थायुताय तस्य व्यातिक्रियाकरणावस्थाविशिष्टमवयव इति तद्रूपावयवस्थायं समुदाय इत्यर्थः । दृशे स्थले विकल्पात्म- कम्जाले वस्तशून्यमेव । व्यपदेभिवगावविषयेऽप्येवमेव । “दशा- मानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प" इति योगसूचे पतनयुक्रेरित्यन्ये॥ भाष्येऽविजानत इति । मन्दबुद्धेरित्यर्थः ॥ 'सूचत एवेति । एतन्मूलकमेव पश्यते सूत्रेष्वेव हितत्सर्वं यत्तौ यञ्च वार्तिके इति ॥ ननु लोकप्रमिद्धमाकापाटेनैव वर्णज्ञानसम्भ- वानमाहेश्वरो वर्णममाम्बायः किमर्थ इति पृच्छति भाग्थे किमर्थ इति । पाणिनये महादेवकृत इत्यर्थः ॥ ननु माधुत्वाचाख्यान- म्पसमत प्राह नहीति। उत्तरं त्तिसमवायार्थ इति। वृत्ति- पास्त्रप्रवृत्तिस्तदुपयोगिसमवायो वर्णगतः कमविशेषः म बोध्यत्वे- नार्थः प्रयोजनं यस्य तथोकः । मति अक्षरममावायेऽजादिसञ्चा- भिाघवेन शास्त्रप्रवृत्तिरिग्यण इत्यादौ यथासङ्ख्यप्रवृत्तिवेति- भावः । अनेनास्य शास्ववहिर्भूतत्वं सूचितम् । अत एव मङ्गलार्थ- महतशास्त्रौघस्यादितो वृद्धिशब्दं पठतौति वक्ष्यति । अन्यकर्डक- वञ्च सूचितम् । पाणिनिशास्त्रप्रवृत्यर्थ उपदेश इत्युके उपदेशे गरुकतायास्वरमतः प्रतीतेः मिद्धोचारणेऽपि मन्त्रोपदेश इत्या- दावुपदेशव्यवहारात् । अनुबन्धकरणार्थ इत्यच करणपदेनेतरस्य १ सूध एवेति । खा ·(ब.१ पा.राधा.१) महाभाष्यपदोपोद्योतः । सिद्धत्वसूचनात्। तत्करणञ्चोपदेशकर्ट कर्लकमेव प्रत्यासत्तेरित्याः । भाष्ये किमिदमिति । कोऽयं ममास इति प्रश्नः । धर्म- नियमवदिति षष्ठीसमासः । पक्षत्रयभेदमुपपादयति । तात्पर्यन्तकं लाघवेन शास्त्रप्रवृत्त्यर्थ इति ॥ ननु नेदमाद्योचारण- मस्थानादिलात् तत्कथमुपदेशत्वव्यवहारोऽत श्राह भाय्ये उच्चा- रणमिति । ढक्कानिनादेनाभिव्यक्तिरित्यर्थः ॥ फलान्तरमाह अनुबन्धकरणार्थश्चेति । अनुबन्धबोधनार्थ इत्यर्थः। चेनाका- रस्य विवृतगुणत्वमङ्ग्रहः । उपलक्षणत्वेन वा । अनुबन्धत्वञ्च समुदा- यास्यत्वे मति नान्यथेति तात्पर्यम् ॥ ननु प्रत्याहारशब्देन सूच- घेत्तादर्थमनुबन्धानामनुपपन्नमत पाह प्रत्याहारशब्देनेति । अधिकरणव्युत्पत्त्या अर्श पाद्यचा वेतिभावः ॥ भाष्ये इत्यर्थ इति । लाघवेन शास्त्रप्रत्यर्थ इत्यर्थः । एतेन प्रत्याहारद्वारा समवायस्य वृत्त्यर्थता दर्शिता ॥ भोत्स्यामह इति । अन्तर्भावि- तण्यर्थी बोधयिष्यामह इत्यर्थः । एवं विज्ञातमित्यस्य शापयितु- मित्यर्थः ॥ सति धुपदेशे इति । एवञ्च व्याकरणाध्येढणामय- रसमाबायेनैवावश्यकेनेष्टवर्णज्ञाने मिद्धे न तदर्थमालका पाठनौये- तिभावः ॥ एकश्रुत्येति । चैस्खयेण पाठेत इयोरेव कर्त्तव्यतां वदेदि- त्यर्थः । तेषां लोकतः सिद्धौतु दोषरहितानामपि तत एव मिद्धे- रुपदेशवेयर्थ्यापत्तिरितिभावः । खर्यण पाठेऽप्यन्यतमपाठेऽन्यस्य १ शास्त्रेति इत्यधिकम् ॥ क ॥ ख ॥ २ धनुबन्धकरणार्थश्चेति भाष्यम् । ३ भोत्स्याम इति भाष्यम् ॥ 7 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१।पा.बा.) ॥ ॥ ॥ कर्तव्यत्वाभिप्रायेण सर्वेषाचहणमित्यन्ये। पाछत्युपदेशे किमित्यका- रादिहखयक्तिविशेषोपादानम् । तदुपादाने व्युत्पत्त्यन्तरग्रहणाना- पत्तिश्चेत्यत आह उपात्त इति। नान्तरोयकत्वञ्च तं विना जातेहारथितमशक्यत्वात् ॥ संतादौनामिति । भाव्ये तादृशदोषसहितानामाकृतियह- मात्प्राप्तस्य ग्रहणस्य प्रतिषेधो वक्रव्य इत्यर्थः । तदाह एकारा- दौनां संस्तत्वमिति ॥ अवशिष्ट इति। संश्लिष्टः मन्दिग्ध इति यावत् ॥ हस्व इवेति । तत्कालसोचेनोच्चारित इत्यर्थः ॥ निष्ठुर इति। त्वरित इत्यन्ये ॥ गोपाणौति। खरदोषजा- तय इत्यर्थः ॥ भाष्ये गर्गादिविदादिपाठादिति । संवृता- दिदोषरहितानामेव तत्र पाठादितिभावः ॥ साधुत्वमिति । निवृत्तकलादिदोषवत्त्वमित्यर्थः ॥ गार्य इत्यादौनामिति । तत्यानाशलादिदोषनिवृत्तिन स्यादित्यर्थः । तदाह ततश्चेति । परेतु समुदायानामेतत्प्रकृतिकयजन्तसमुदायांना साधुत्वं यथा स्थादित्यर्थपाठश्चरितार्थो न कलादिदोषनिवर्तयेदित्येव भाष्यार्थः । पाठश्चैव विशेष्यत इत्यग्रिमभाव्यखरमादित्याङः ॥ निदर्शनार्थत्वादिति । तचावर्णस्य अश्र इति कतैव तद्द- तदनन्तरमन्येषामपि करिष्यामौतिभावः । एतेनावर्णप्रतिपत्तेः कृतत्वादच्यामौत्यनुपपम्नमित्यपास्तम् ॥ भाष्ये सा तर्हि वक्त- व्येति। तथाच प्रत्यापत्याश्रयणे गौरवमितिभावः ॥ 'लिङ्गा- र्थाविति । अनुबन्धस्थानीयतत्तद्धात्वादिगतकलादिसिङ्गमिवृत्त्ये- । १ लिङ्गार्थाविति भाष्यम् ॥

·५१ (च.पा.बा.१) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । त्यर्थः । नातिनिई शप्रयुकदोषपरिहारमाचप्रयोजना प्रत्यापत्तिः किन्तु सर्वानुबन्धेसब्ज्ञाशास्त्राधकरणफलिकापौति न गौरवमिति भावः। तदेव विवृणेति तत्तहोत्यादिना। धात्वादिगतकला- दिलिङ्गमित्यर्थः ॥ अथवैतहौत्यस्य तथापीत्यर्थः ॥ भनेक- मनुबन्धशतमिति । एकैकस्यानुबन्धस्य प्रता उच्चारणन्तादृशा- थानेक उच्चारणौया इत्यर्थः ॥ यथेति । एधयादयोऽनुदात्तङितः कलदोषयुकाः पायाः । खरितजितच भाताः । तत्र कलादात्मनेपदम्। भातात्कर्टगामिनि क्रियाफले इति सूत्रे कार्य । एवं टकितौ कलमातौ पठित्वा- चन्तौ कलमातावितिपायम् । एवं वितोऽर्द्धकदोषयुक्तान्पठित्वा अर्द्धकात् विरिति ट्वितय ग्रस्तान्पठित्वा यस्तादथुच् इत्यादिबोध्यम् । एतेच कखादयः प्रक्रियादभावामेव प्रयोगेतु शुद्ध एव शास्त्रान्ते प्रत्यापत्तिकरणात् । श्रादिः कलैस्सहेतिपाठः ॥ भाष्ये- ऽपाणिनीयमिति । वर्णममावायसमर्थनाय प्रवृत्तस्यैकदोषप- रिहाराय सकलशास्त्रस्य व्याख्यानमापेक्षगुरुप्रकारेणान्यथाकरणे वृश्चिकभियेत्यादिन्याय आपततौतिभावः ॥ नन्वपठितेषु दोषनि- वृत्तिर्न स्थादत आह यथाभूता इति । गर्गाद्यकारादिषु एक- रूपेण पठितेषु तन्नातीया एव ते मर्वत्र माधव इत्यनुमातुं शक्यत रतिभावः ॥ भाष्ये पाठश्चैवेति। विशेष्यते तत्तत्प्रत्ययवैशियेन बोध्यत इत्यर्थः ॥ "विष्ठानौत्यस्य इयोरर्थयोस्तिष्ठन्तीत्यर्थ इत्यत १ तत्तौतिभाष्यम् ॥ ३ एव साधवः॥क ॥ २ अनेकमनुबन्धशतमिति भाष्यम् । 8 दियामीति भाष्यम् ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (ध.पा.बा.) ५२ श्रा शब्दस्यापोति । तत्र कः कीदृशो धावतौतिप्रश्ने श्वेन रत्युत्तरम् । श्वा इन इतिच्छेदेन क इत्यस्योत्तरम् । श्वेत इति छेदेन कौदृश इत्यस्योत्तरमिदम् । एवढेषाञ्चनपदानाजन्ता को वा समर्थ इति प्रश्न उत्तरम्। अलमित्यादि । अलम्बुमा देश- विशेषाः । बुमानां पलालवर्णानां याता प्राप्तिमान् प्रलं समर्थ इतिचार्थः ॥ पातेति क्वचित्पाठः । पा रक्षणे इत्यस्य रूपम् ॥ केवलानामिति । एवञ्च कलादिदोषाणं न कुत्रापि प्रमकि- रितिभावः ॥ भाष्ये यानि तद्यग्रहणानौति । कार्यविधा- वकतानुवादानौत्यर्थः ॥ 'उपदेश इति । ड्याप्प्रातिपदिकादि- त्यादावनुवादरूपेण ग्रहणमित्यर्थः ॥ तेनोद्देशश्च प्रातिपदिकाना- बोपदेश इत्यादेच इतिसूत्रस्थभाव्यविरोध इत्यपास्तम् ॥ नव- मतिप्रसङ्गस्यादत प्राह शिष्टेति । एवं मंत्तादौनाप्रतिषेध इत्य- स्मिन्प्रत्याख्याते इष्टबुयर्थ इत्यपि प्रत्याख्यातप्रायमेवेत्यलम् ॥ ॥ इति शिवभहसुतसंतीगर्भसम्भवनागोजीभक्ते भाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमस्य प्रथमपादे प्रथमाहिकम् ॥ १ उपदेश इति भाष्यम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।. पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो नमः । भइउण।१॥ ननु चतुर्दशसूत्र्याः प्रयोजनमुक्रमेव तत्किं पुनरत्र तद्ग्रहणेनेत्याशयाह सर्वेति । विशेषेण । 'तद्रूपेण । प्रत्येक वर्णभ्यो विभक्रिमाशंक्याह स्वरूपेणेति । शब्दजन्यज्ञानविषयोहि शब्दस्यार्थः । एवं च स्वरूपमपि स्वजन्यबोधविषयत्वेमार्थः ॥ अनु- कार्यमर्थ इति तु स्पटमेव । एवं विद्यमानम्याप्यर्थवत्त्व स्थाविवचित- वादर्थवमूत्रेऽग्रहणादित्यर्थः । स्वरूपस्य श्रोत्रग्रहौतस्यैव शाब्दे भानोपपत्तौ न तत्र भक्रिः कल्या। अनुकार्यं च मादृश्येनोपस्था- पयतौति न तत्रापि वृत्तिः । वृत्त्यार्थबोधकत्वं चार्थवत्त्वमर्थवत्मूचे निविष्टमितिभावः । अनुकरणत्वभङ्गानाविभकिरिति तत्त्वम् । भौ- चत्वादा। कारप्रत्ययोऽपि बाहुलकान ॥ स्वरसन्धिस्विति । मौत्रत्वात्संहितायाः अविवक्षणाद्देतिभावः । प्रजादिमंज्ञानामनिष्या- दादिति तु चिन्यम् । वर्णपदेश दूरसंज्ञायामप्रत्याहारे च निष्पन्चे प्रवर्त्तमानानां यणादौनां सुध्युपास्य इत्यादौ तटस्थ इवोद्देश्यतावच्छे- दकाक्रान्ते वर्णपदेशादावपि प्रवृत्ते१र्वारत्वात् । अन्यथा तुल्यास्य- प्रयत्नमित्यादौ सवर्णदौर्धादि म स्यात् । अत्र सूचे ततिर पाठे- १ तत्तद्रूपेण ॥ क ॥ २ तत्रेति पाठेऽप्ययमेवार्थः।क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.बा.२) ५8 ऽप्येवमेवार्थः । वाक्यापरिममाप्तिन्यायेनेह ग्रहणकशास्त्राप्रवृत्तः माव- येऽपि नात्र तद्ग्रहणमिति व्यर्थोविकृतोपदेशोऽत शाह प्रदेशे- चिति । अकः सवर्ण इत्यादौ । तचाप्यकारः संवृत एवेतिभावः ॥ ननु विकृतपदस्य गुणिपरत्वे मविशेषणत्वात्ममामो न स्थादत पार विस्तस्य गुणस्येति । भाष्येकर्तव्य इत्यस्य प्रतिज्ञेय इत्यर्थः । एतेन तस्योच्चारयितुमशक्यत्वमित्यपास्तम् । भाव्ये किं प्रयोजनमि त्यत्र उहिश्येत्यध्याहारः । कर्त्तव्य इत्यनुषङ्गश्च ॥ नन्धाकारग्रहणं मवर्णग्रहणमेवेति भेदाभावात्कथं तस्य करणवमत शाह येन शास्त्रेणेति । नवाकृतिभेदात्कथं तत्पक्षेऽप्यकारेणाऽऽकारग्रहणमत पाह आकारस्थापीति । केवलकण्यत्वे मति खरखमत्वजाति- व्यनकमिति दौर्घ तयोरपि सेतिभावः । प्रातिपदिकार्थमाचे प्रथ- मायां यथाश्रुतेऽवयो न जायतेऽत आह अत्र चेति । उत्तरेऽपि तईि प्रथमाकुतोनेत्यत आह प्रयोगाभावादिति। निमित्ता- दिशब्दप्रयोगाभावेऽपि तदर्थ गम्यमाने स्यादेवविभकिरत आह प्रायग्रहणादिति। विभाषागुणे इति। निमित्तेत्यादिवार्त्तिके सर्वामामित्येतत्र पंचमी बतौथाविधायकं किन्तु हेताविति वि- भाषागणेति मिट्टयोस्तयोरन्याभिरबाधायानुवादकमेवेतिभावः ॥ विवारयतीति । मचाभ्यन्तरप्रयत्नः ॥ दोषापत्तिरिति । दण्डाढकमित्यादौ दौर्घानापत्तिर्दोष इत्यर्थः ॥ ननु प्रयत्नभेदेऽपि जातिमद्भावास्यादेवग्रहणमत उक्त व्यक्तिपक्षे इति । ननु कालस्य १ गुणेति दयोः ॥ क ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ध.१।पा.१। बा.२) व्यापकत्वादासत्वेन समाधानमयुतं किंच कालो न प्रयत्न इति तङ्के- दे कथं सवर्णत्वाप्राप्तिरत आह प्रयत्नाभौति । वाहात्वं व्युत्पाद- यति प्रसिद्धेति । प्रसिद्धपरिमाणं यदस्खन्तरगतपरिच्छेदकक्रि- थान्तरं परिच्छेद्यक्रियापेक्षयान्यत् तदपेक्षणादित्यर्थः । पूवं च वामपरिच्छेदकक्रियापेक्षया वाह्यत्वोकिरितिभावः ॥ क्रियैव कालो नातिरिक्त इति मते इदम् । अतिरिक्तः क्षणममूहः काल रति- मते परिहरति । अथवेति । अयम्भावः । नाभिप्रदेशावछिनए- यनेन प्रेरितो वायुस्तत्तत्स्थानाभिघातोत्तरं वर्णाभिव्यञ्चक इति शि- चादौ स्पष्टम् । वायोरल्पवाधिक्यानि च इस्खत्वदौर्घत्वादिरूप- कालव्यचकानौति ॥ ननु खदौर्घयोः कालभेदादतो भिसर रत्या- दौ दौर्षाग्रहणवद्विलम्बितकृत्त्योचारितस्य ह्रखाकारस्थापि द्रुतम- ध्यापेक्षया कालाधिक्याद् ऐस्भावविधायके ग्रहणामापत्तिरत आह द्रुतादौति ॥ उपदिश्यमानस्येत्यत्रवार्त्तिकहतः कर्टले पायोम- दो न स्थादत प्राह किं सूचकारेणेति.। सूत्रकारो महेश्वरः। वे- दपुरुषो वा। येनाक्षरसमानायमित्याद्युतियादित्याः ॥ नमु प्रत्यक्षतोऽकारे श्रुते तहतगुणस्यापि ज्ञातवात्प्रोऽयमसंगतोऽत पार दुरवधारत्वादिति । विकृतत्वादीनां श्रोत्रेन्द्रियगायत्वाभावादि- ति भावः । अन्यथा। संवृतत्वे । खरूपप्रच्चवे हि पुनः संवृतवि- १ प्रयत्नेन । क। २ खदीर्घत्वादि ॥ क । ३ भिस ऐस इत्यादौ । क ॥ १ कटत्वेन पक्षयोः ॥ क।

·५८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.२) । धानं युक्त स्यादिति भावः ॥ प्रयोग एवेति । अतिखट्स इत्यादि प्रयोगे इस्खेनान्तरतम्यादिवृतोऽकारः प्राप्तः संवृत एव भववित्यर्थम्य- त्यापत्तिवच इति भावः । नन्विति । अचश्वेत्युतरच एव एख- वेन भाव्यमितिभावः । गोस्त्रियोरित्यचैतद्वारणार्थमेवोपस्थितिः स्या- दिति तात्पर्यम् ॥ उदौचामात इति । न चापोऽन्यतरस्यामिति इखे चरितार्थमिदम् । न चात्रापरिभाषोपतिष्ठते फलाभावादिति वाच्यम् । शास्त्रस्याल्पविषयतापत्तेः । गोशब्दसाहचर्येण स्व्यंशेऽप्यचचे- त्यस्थाप्रवृत्तेश्च । तदं हि फलाभावान प्रवर्तत इति दिक्॥ मन्बा- द्यपक्षे प्रयोजमावाख्यानमात्रपररावं द्वितीये विवृतोपदेशपरत्वमपौति विशेषस्य स्पष्टवादत अाह विरतोपदेश इत्यचेति । श्राहो- पुरुषिकेत्यचञः प्राग्मथूरव्यंसकादित्वात्समासः ॥ अहो इति । अहमित्यर्थ । तत्र प्रयोजनान्वाख्यानमित्वेव ज्यायः प्रत्यापत्तेः । अकर्डके आज्ञापादनाभावाच्चेत्याहुः । प्रत्यापत्त्या अउणित्यत्रेव प्रक्रियादमायां सर्वत्राकारोविकृतः प्रतिज्ञात' इत्यजानन् शङ्कते भाष्ये तस्य विकृतोपदेशादिति । तस्येत्यस्य वर्णसमानायस्थस्ये- त्यर्थः ॥ संहतस्येति । धात्वादिस्थस्येत्यर्थः ॥ ननु अउणित्यादौ कस्यानुकरणमित्यत्र विनिगमकाभावादाह स्वरूपपदेति । स्वरू- पपदार्थकत्वं यथा तथोक्तं भाष्ये विवारभेदादिति । प्रयत्नभेदादि- त्यर्थः । ग्राहकस्य विवृतत्वाद् ग्राह्यस्य संवृतत्वादिति भावः ॥ प्रत्याहारे इति। संग्राहके शास्त्र इत्यर्थः ॥ वक्तव्यमिति । एवं च प्रयत्नभेदेनामवर्णस्यापि अवजात्याक्रान्तस्य विवृतेमाकारण १ प्रतिपत्तिवचनमिति भावः । ख ।

·(च.१। पा.१॥ बा२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ग्रहणं ज्ञाप्यत इत्यर्थः ॥ यद्यप्येकोऽपौति । प्रत्युच्चारणं वर्ण- न्यत्वात् । श्राक्षरममान्नायिकस्य प्रयोगेऽभावादिति भावः । श्रा- दिरम्येनेत्यस्य चान्यसदृशेन महोच्चार्यमाण श्रादिसदृश इत्याद्यर्थः । तत्र ककारादिचिहेनागादिशब्दस्थस्तत्सदृशवादित एव। . भाद- ज्यञ्च व्यक्तिभेदे सति' सर्वधर्ममाम्यप्रयुक्तं याचं तस्य च प्रयोगखे- ऽभावेऽप्यनेन तहणं ज्ञाप्यत इति तात्पर्यम् । केचित्तु देवदत्त अजस्तीत्यादौ प्रत्याहारलिङ्गनैक पाक्षरसमानायिकोऽस्ति तदर्थ भाष्ये हयारित्युक्रमित्याहुः। भाष्ये युगपत्समवस्थानमि- त्यस्य प्रयोगे इत्यादिः । एवमर्थ इति । वृत्तावेवं शब्दः प्रकारवति वर्तते इति बहुतौहिः । प्रातिपदिकानोति। धातु- प्रत्यययोरप्युपलक्षणं बोध्यम् । मर्वाण्ययहणनि प्रातिपदिकादौनि विवृताकारयुकानि पठनौयानौत्यर्थः ॥ तद्गुरु भवति तस्मा- दिति । यतः सर्वोच्चारणं गुरु अतो धात्वादिस्थ इति वाथमि- त्यर्थः ॥ ननु धानां बहुधा पाठाद् धात्वादौत्ययुक्रमत श्राह अग्रहणेति ॥. प्रातिपदिकेत्युपलक्षणम् । धात्वादिस्थस्या- पौति। पठितधात्वादिस्थस्थापौत्यर्थः । एतेनाग्रहणधावादौत्येव वकुमुचितमित्यपास्तम्। संस्तस्यैवेति । एवं धात्वादिस्थय विवृतवत्कार्यं लभत इत्यतिदेशोऽयमिति भावः ॥ अन्यथेति । गुणोच्चारणाहोषोच्चारणे यत्नाधिक्यमिति भावः ॥ ननु संवृतयो- स्तयोरभावेऽपि संवृतस्य विकृतौ न स्यातामेव । भावात्। म चेकोयणिव एच इगिवानन्तरतमावपि भविष्यतः प्रान्तरतम्या- १ सर्वधर्मसाम्ययुक्तम् ॥ क ॥ २ एवञ्च ॥ क॥ 8 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व.पा.बा.२) सामर्थन तत्र तथाङ्गीकारेऽपि खट्दाढकमित्यादौ चरितार्थस्थाकः सवर्णइत्यादेविषये तथा कल्पने मानाभावादत पार असत्य- पौति । सावण्ये इति। पान्तरतम्ये इत्यर्थः । एवञ्चातो दीर्घ इति। अतो रोरित्यचाजुतादित्यतो विशेषणच सामान्या- पेशं ज्ञापकमिति भावः । संवृतदौर्षादिवदनुनासिकयवशानामपि वेदशोकवोरसत्वं मन्यमान पाा भाष्ये स्थानी प्रकल्पयेदि- त्यादि । तद्वितौ दौर्घलुतावपि कुतो न सन्तावित्यत पाह अशक्यत्वादिति । केचित्तु शिष्टमयतत्वात् ते सन्तः। दमौ तुन तथेति भाव इत्याहुः ॥ सन्ति हि यण इति। भाव्ये यण रति बाहुल्याभिप्रायेण रेफस्थानुनासिकवाभावादिति बोध्यम् । नन्वीकारोकारयोः कथं संहतत्वमत शाह वृतः संहता इति । 'दसत इत्यर्थः । कचित्त व्वत इति पाठः । इकारो- काराऽकारा इत्यर्थः॥ एवञ्चाद्यप्रयोजनार्थमेव मर्वचाकारस्य विकृतत्वं प्रतिज्ञेयमिति स्थिते भइते भाथै तवानुवृत्तौति । एतदिशेषणोपादानस्य फलमा का सवर्ण इति ॥ अनण- त्वादिति। अक्षरममावायेऽपठितवादाकारस्येवानणावमित्यर्थः । प्रत्युच्चारणंर भेदेऽपि चेक इत्यादौ ककारेण चिनैतदनुकरण- लानुमानमिति भावः ॥ तदनुगत इति । साक्षामध्यसंस्कारक- बोधजनक इत्यर्थः । ननूदात्तादिविधर्माध्यापाझेदः स्यादत पार उदात्तादौति ॥ प्रतिबिम्बप्रतिभासभेदवदिति १ऊ ॥ ६॥ २ प्रत्युचारणं वर्णभेदेऽपि । क ॥ ३ संस्कारवोधजनकः ।क।

·(अ.पा.बा.२) महाभाष्यपदोपौधोतः । 'भिन्नभिनाकार प्रतिविम्वप्रतिभासवदित्यर्थः । इकारादौनाम- पौति । सर्वध्वनिभिरेकस्य स्फोटस्यैव तत्तद्रूपेण भिव्यञ्जनात् । तत्तद्रूपाभिव्यक्तितश्च परस्परं भेदव्यवहारोऽपौति भावः ॥ भाग्थे- ऽनुबन्धसङ्कर इत्यस्यानुबन्धकार्यसकार इत्यर्थः ॥ अवादिति । टिड्वेत्यादिना। श्रादिना णित्वप्रयुकयुक्। पर्यायेण कित्त्वणित्व- प्रयुककार्ययोरप्यविरोध इति भावः ॥ भाव्येऽनुपपत्तिरिति । दिष्टव्यवस्थाया इति भावः । व्यायतिव्याप्योः प्रसङ्गादिति तात्प- र्यम् ॥ प्रतिषेधादिति । मावेकाच प्राप्तस्येत्यर्थः । ठंस्त्विति। नौद्यचष्ठविति विहितः ॥ करणत्वेनेति । अधि- करणस्य करणत्वविवक्षयेत्यर्थः । सामान्यरूपतयेति । विषयत्व. रूपेणेत्यर्थः ॥ भाष्यकारत्विति । एकविषये मानालिङ्गक- रणदर्शनादिषयभेदेन तदित्यच तात्पर्यम् । गुणा उदात्तादव इति धर्म व्याव-यति गुणा अनुबन्धा इति । तेषां गुणल- मुपपादयति कार्यायेति । व्याप्रियते विषयत्वेन ग्रहातीत्यर्थः ।। एककर्षकत्वादिति । स्थादित्यनेनेसंज्ञारूपैककर्बकवादित्यर्थः ॥ नानेति स्थिते कथमन्यथा व्याख्यानमत ह नानाशब्दमिति ॥ नियमादिति । ज्ञापकले कि विध्यर्थत्वमिति भावः । पत्र वाक्यत्रयेऽपि तु शब्दः पूर्वपक्षव्याहत्तौ ॥ यथा लोके इति । प्रवाशया गूढचरादिरितिशेषः। एवञ्च लोकव्यवहारदृष्टान्नेनैवा- महारः मिङ्क इत्यर्थः । यच । देशे काले वा ॥ तद्गुण एवेति । १ भिन्नाकारप्रतिबिम्बप्रतिभासवत् ॥ क ॥ २ परस्परभेदयवहारक। ३ व्यवस्थाया इति भावः ॥का प्रयाक्षया गूढचारादिरिति शेषः।क।

·(. महाभाष्यप्रदीपोद्योगा। (ब.पा.बा.२) भाव्येऽपि तल्लिास्तचेति सावधारणं व्याख्येयमिति भावः॥ यथा विकृति यागे इति । तत्र हि प्राप्तमामिधेन्यनुवादेन सप्त- दशत्वं विहितम्। तच त्रिः प्रथमामित्यादिवाक्यबोधितया प्रथमो- समयोचिरावृत्यैवेति भावः ॥ चिरात्त्येति । श्रावृत्तिः पुन- रुच्चारणम् । तन्नन्यसंख्या वादात्ववदनानेकाचत्वमिति भावः ॥ भाग्थे भारत्तः संख्यानात् । गणनादित्यर्थः ॥ भवेदारत्तितः कार्य परिहतमिति। श्रावृत्त्याकाय सिद्धमिति हत्वा दूषणं परितं भवेदित्यन्वयः ॥ लिङ्गादिति । अनेन लिङ्गेन श्रुति- स्मतिमिद्धत्वादस्य व्यवहारस्य गौणत्वमेव नेति ज्ञाप्यते इति भावः ॥ मुख्यमिति। श्रावृत्तिकतयच्त्वेन स्वगतकाचत्वस्य बाधायोग इति भावः ॥ ननु स्वस्थ प्रतिग्टहौरवासम्भवादे कन्यूनता नच पुनर्दानं दत्तस्थान्यस्वत्वाकान्तया पुनर्दानासम्भवादत प्राह वित्ते- नेति ॥ ननु षष्ठीसमासे महसूसंख्याया विशेष्यत्वात्कथं दानेन सम्बन्धः। कथं वा मम्पत्रा इति बहुवचनान्तेन मामानाधिकरण- मत पाए ऋषयः सहस्रम् इति । अत एव सर्व ते इत्यनेन मामानाधिकरण्यम् । परनिपातो भाव्यप्रामाण्यात् । एकैकश इत्यत्र उभयोरपि द्योतकत्वेन द्योतक समुच्चयस्य . च बहुशो दृष्टत्त्वेन दिवचनशमोर्योगपद्यम् । (यथाजातीयको गाायणौत्यादौ तच यथाफमत्त्वे भमुचित्य द्योतकता प्रभावे गार्गीति ङौपैव १ सप्तदशत्ववत् ॥ क । २ भाष्ये ॥ ३ भवेदित्यर्थः । क ॥ । सहखं ऋषयः ॥ ॥ ५ समुच्चयस्य बऊशः॥क। ( यथायथा ॥ वा॥ • समुचितद्योतकता। क॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (ब.९। पा. बा.२) प्रत एव तथा प्रकतेऽपि शमो वैकल्पिकत्वात्पक्षे एकैक मित्यपि। धादि- शब्दविषये तु न 'ममुश्चित्यद्योतकता। अनभिधानात् । एकशब्दे तु मुमच्चित्य प्रत्येकञ्च द्योतकता। अभिधानस्वभावात् । यत्र तद्धिते- नानुक्का वौमा तत्र दिर्वचनं भवत्येव यथैकैकशो देहौति। भाव्य- स्थाप्ययमाशयः। या तद्धितमात्रेण लोके वीमानभिधानं तच दिवचनमपि। यत्र माषश इत्यादौ तावतैव वौसाभिधानं तच न कदापि तयोः समुच्चय इति दिक् ॥ सामर्थ्यलक्षण इति । सामर्थ्यचतो गुणभूतैषिभिः सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ सर्वे ते इत्यत्र तच्छन्देन गुणभूतस्यापि परामोऽत्र पचे बोध्यः । दत्तेति समानकर्टकत्वम् ॥ सहस्रदक्षिणा इति । सहस्रदक्षिण गोरुपा येषां दाणान्ते इत्यर्थः । तेन गोसहस्त्रदानफला एव ते नत्वेकगोदानमात्रफला इति व्यवहारो यथा स्मृतौ तथा प्रकृते- पौति भावः ॥ भुजेाह्मणैरिति । मयाया भोक्रत्वानुपपत्ते- गुणभूतब्राह्मणैरेव भुजेः सम्बन्ध इति भावः ॥ भाष्येऽनेकाच्त्व- मिति । तन्मात्रमित्यर्थः । एकस्यैवेति । व्यापकस्येत्यपि बोध्यम् । अकारस्येत्यप्युपस्तक्षणमित्युकम्। भाष्ये उच्चारणं नामेत्युत्तरमत इति शेषः ॥ धान्यभाव्यमित्यस्यान्यत्वत्वमित्यर्थो नेत्याह अन्य- स्येति ॥ अथवेति । भावशब्दः कर्टसाधन इति भावः। एवञ्च प्रतिप्रयोगमकारस्थान्यत्वमित्यर्थः ॥ यथेति । एवञ्चाय इत्याद्य- कारो दण्डत्यकारागिनः। दण्ड प्रयमित्यादौ कालव्यवधानात् । २ भाष्यस्यायमाशयः॥क। १ समुचितद्योतकता।क। ३ समानकर्ट के वेति ॥ क॥ • संख्यायां भोक्तत्वानुपपत्तेः ।क।

·१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.राया.पा.२) दख रहेति प्रयोगे कारवत् । तथा दण्ड इत्यायकारोब्याका- राशिनः । शब्दव्यवायात् । कतिरित्यादौ तकारव्यवहितकारवत् । इत्यनुमान दे मिद्धे उदात्तादिविरुद्धधर्मप्रत्ययोऽपि पारमार्थिक एवेत्याशयेन तद्भेदादपि भेदमिद्धिरित्यभिप्रेत्याह उदात्ता- दौति ॥ नानात्वमकारस्येति । युक्रमिति गेषः ॥ ननु व एवोदातोऽकारः स एव देवदत्तेमानुदात्त: कत रति प्रत्य- भिज्ञा विरोधोऽन पाह प्रत्यभिज्ञानश्चेति । विभुत्वं मिराचष्टे भाश्ये युगपञ्च देशेति । अर्कादिशब्दा एव देशपदेनोच्यते ॥ देशपृथक्वेषिति । देशानां पृथक्वेषु भेदेषु मखित्यर्थः ॥ एवं वर्णानामनेकत्वे परेण माधिते वर्गीकत्ववादी एकत्वं स्थाप- थितं नदूषणोद्धारमाह भाव्ये यदि पुनरिति । तप शकुनि- वदिति दृष्टान्तस्य तदत्परिविनत्वे न तात्पर्य तमाते तस्य विभुत्वा- दिति . ध्वनयबाह कालशब्दाभ्यामिति ॥ व्यक्तिस्फोट- वादिन इति । यतर्नियस्वैकत्त्ववादिन एकैव शम्दयक्तिरिति वादिन इत्यर्थः । अनेनाद्यं दूषणं परिहतम् द्वितीयं परिहरति यथेति ॥ एवमिति । प्रस्थानेकदेशेषु युगपदुपसम्भो व्यञ्चक- वशादिति शेषः ॥ पूर्वदृष्टस्य पश्चाद्दर्शनेऽपि अव्यवस्तिस्य व्यवधाने- ऽपि न भेद इत्येतन्मात्रेण दृशन्त इति भावः ॥ नम्वेवं विभुखे नित्यत्वे च सर्वत्रदेशे सर्वदोपसम्भापत्तिरत पार व्यञ्जकेत्यादि । जातिस्फोटेति । जातिरेवैका शब्दव्यायस्वनन्ता इति वादी- त्यर्थः ॥ भाष्ये अनित्यत्वमेवं स्यादिति । व्यारेकत्ववादी तथा १ इत्यत्राद्याकारः।क। ॥ H ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.पा.२) नित्यत्वं मन्यते इति भावः ॥ ननु विभोरेकस्यापि व्यचकवंशाद- नेकचोपलधौ कथमनित्यतेवत पार भवतेति ॥ भाव्यऽपि नित्याच शब्दा रत्यस्य नवेत्यादिः ॥ भाव्योतकूटस्थत्वाभावमुप- पादयति रूपान्तरेति । तस्माशिना एवानित्या एवाकारा इति पाठः। नित्या एवेति पाठस्वयुक्तः। अनन्तवर्णवादे तदनित्यत्वस्यै- बेष्टत्वादिति बोध्यम् । यद्यप्यनुदात्तत्वादीनां ध्वनिनिष्ठत्वाङ्गोका- राषदोषस्तथापि स्फटिकस्यैवास्यापि इतरसविधानेन तद्रूपपरिग्रहे संसर्गानित्यताविरोधिकूटस्थत्वाभाव इति भावः ॥ पुनरप्येकत्व- नित्यले माधयति भाव्ये यदि पुनरित्यादिना। एकस्यैवाका- रास्थानेकदेशेषु उपाधिरादित्यस्येव भवतीति न तावड्यकि- भेदः सिध्यति । अन्यथा प्रादित्यस्याप्यनेकत्वापत्तिरनित्यत्वापत्तिय तिहेजसंसर्गणापप्रकाशत्वाधिकप्रकाशत्वादिगुणसंसर्गादिति भावः । विषम इति । श्रादित्यदृष्टान्नानेकदेशोपलभ्यमानाकारादि- पक्षकैश्यसाधकः प्रत्यभिजायमानत्वहेतरनेकद्रष्टुकानेकदेशोपसन्धि- विषयत्वरूपोपाधियुक्त रति न तेन भेदसाधकशब्दष्यवायहेतोः तत्प्रतिपक्षतायुक्तति भावः । अकारं पुनरपलभत इत्यस्यैको द्रष्टा- ऽनेकाधिकरणसमिति, शेषः । शब्दस्याकाशरूपैकाधिकरणत्वेनाने- काधिकरणत्वमयुक्तमित्याशयेनार भाष्ये अकारमपि नोपल- भत इति । अकारमप्यनेकाधिकरणखं नोपशभत इत्यर्थः । श्रोचोपलब्धिरिति । श्रोत्र एवोपनधिर्यस्येत्यर्थः । करणतिबन्न समानाधिकरणबहुनौहिर्वा । एतविशेषणफलं दर्शयति श्रोति । १पादित्यस्येव सम्भवतीति । क ॥ २ तत्तदेशसंसर्गेण ।क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.पा.बा.२) मनु दिन एव श्रीषलास्कथं तत्रोपलब्याकाणदेशलमिद्धिरत पार भाकाशेति । कर्णप्रयकुल्यवछिन्न नभ एव श्रोत्रम् । चक्षुरादि- वच्छोचस्यापि भूतत्वमावश्यकमिति भावः। दिशोऽनतिरिक- मेव चाकाशमितितत्वम् ॥ ननु तथाप्यतेजोउंगतघटादिरूपस्य नेजसचचुर्याहत्ववदनाकाशदेशगतस्यापि भब्दस्थाकाशात्मकशोच- ग्राह्यत्वं किस स्थादित्याशय किमसम्बद्धं तद्ग्राहकं सम्बद्धं वानाच इत्याह असम्बद्धेति। अन्यथा रामेश्वरादिप्रदेशावच्छिन्नशब्द- यापि श्रवणप्रमजः। द्वितीयेऽपि किं श्रोषस्य विषयदेशगममात्म- म्बन्ध उतशब्दस्य श्रोचदेशगमनावोभयमपौत्याच गमनाभावा- दिति ॥ श्रोषस्य चेति । चेन शब्दपरिग्रहः । उभयोरपि गम- नाभावे हेतुर्निक्रियत्वम् । दूरदेशस्थशम्दायहणं तु दूरत्वादेषस्य प्रतिबन्धकत्वाच्छोपदेशेऽनभिष्याकः । श्राकादेशत्वे । तदेदव तस्थापि व्यापकत्वेन श्रोपदेशेऽभिव्यकस्य तेन ग्रह इति भावः ॥ "पापसारिकाणौन्द्रियाणीति" माध्यमतेऽपि इन्द्रियाण खाधिष्ठान- भूतप्तिगुणाग्राहकत्वनियमादाकाणदेशवं श्रोचोपलख्या शब्दस्य सिातौति बोध्यम् ॥ श्रोत्रोपलधिरित्येव बुद्धिनिर्याह्यत्वस्योकत्वात्यौ- नकायमाशयाह पूर्वपूर्वेति । एवं 'शाश तिरोधीयमानानेकवर्णवत् घटकलशादिशब्दग्रहणसम्भवदर्शनाय तदुकमिति न पौनरुत्यम् । प्राप्तपरिपाकेति। तत्महकतेत्यर्थः । अन्त्यबुद्धिरन्यवर्णबुद्धिः । एवं च तादृशमस्कारविशिष्टान्तःकरणसंयुक्तन तादृशसंस्कारविशि- २ बाकाशत्वे च ॥ १ बोत्रदेोनाभिव्यक्तः। क । ३ एवंचाश्रुति-|| ·(प.१ । पा.१॥ बा.२) महाभाष्यप्रदीपोधोता। ऐन ओघेणान्यवर्णसम्बऐन वर्षसमुदायमतिबिम्बवदखण्डस्फोटरूप- पदादिप्रत्यचमितिभावः ॥ नावं सर्वदाशब्दोपालम्भः स्यादतो भाथे प्रयोगेणाभिज्वलित इति ॥ तयाचष्टे प्रयुज्यते इति । ध्वनिरिति । वर्ण इत्यर्थः ॥ भाग्ये एकचपुनराकामिति। एवं वैकस्मिन्बामफले एक एव यथा रूपरसगन्धादिस्तथा तदाश्रय- स्यैकत्वात्ततमब्दोऽप्येक एव तचैवच तस्योपसम्म इति भित्रदेशी- पलम्भ एवामिद्ध इति भावः ॥ नन्वेकत्वेऽयं पूर्वोऽयं परोऽयं देवररहे- ऽयं राजग्रह इति भेदप्रतिभामः कथमत पार देशभेदेन- विति । औपाधिको भेदस्तु आकाशस्येव न सदस्याप्येकत्ले बाधकः । एवं संसर्गानित्यतापि तस्येव नास्यापि बाधिका । तथापि नौ- नभ इत्यादिसंसर्गामित्यताप्रतीरित्याशयः । पच शब्द रत्येक- वचनेम स्फोटस्यैकत्वमखण्डत्वच ध्वनितम् ॥ ननु निरवयवस्य कथं प्रदेशबाहुल्यमत पार यथेति ॥ एवं चौपाधिकभेदेन भेदोदु- रिः सर्वच भेद औपाधिक एव स एव व्यवहारोपयोगौत्याशयः । श्रोत्रसम्बन्धस्त प्रदेशान्तरोत्पबशम्दस्थापि वौचौतरन्यायन कदम्ब- मुकुलन्यायन वा तन्वासरे व्युत्पादित एव ॥ तचापि पोस्य चावित्यादौ दोषो नेत्याभाथे प्राकृतिग्रंक्षणादिति ॥तदार अकारजातिरिति ॥ सर्वप्रदेशेधिति । प्रत्याहारेऽस्य चावि- त्यादौ । प्रकारच्यौनामानन्धमाश्रित्यवार्तिकहतावर्णममावाय- स्थस्य वितत्वेऽपि धात्वादिस्थस्थापि विकृतोपदेशोनोदितः । भाष्य- कतातु प्रयोगस्थानां प्रत्याहारस्थैर्यहणाय तत्र जातिनिह पाव- प्यके जातेर्विवतत्वप्रतिज्ञानेनैव सर्वमिद्धेः स दोषोवारितः। अस्य 9

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१.पा.१ । बा.२)
चावित्यादौ तु सत्यपि विवृतत्वेऽनणत्वात्सर्वावर्णग्रहणं न स्थादित्यपि
जातिनिर्देशनैव परिहतम्। एवञ्चाणुदिमुत्रेऽण्यहणं न कार्यमित्या-
शायः ॥ तस्याश्चेति । खाश्रयव्यक्तिद्वारेत्यर्थः । तत्र प्रत्यापत्ति-
वाक्ये लपरनिर्देशात् षण्णामेकशेषनिर्देशादा इस्खस्यैव संवतलं बो-
ध्यम् ॥ ननु जातिनिर्देशेऽतिप्रसङ्ग इत्याह श्रष्टन इति
अन्यथा हस्वमेवेति । नच तबिदेशे ऽन्तरतमपरिभाषयादौ|-
न स्थादिति दौर्घविधानं दीर्घनिर्देशे तु तत्मामर्थ्यात्तस्यापि विधान
जातिग्रहणादन्यस्थापी'ति वाच्यम्। दीर्घनिर्देशमामर्थानान्तरतम-
परिभाषाबाधकल्पनापेचया इखानुपस्थितेरेवकल्पने लाघवमित्या-
यात् ॥ ननु दौर्षीच्चारणसामर्थ्यान्माभुवस्वः प्लुतस्तु स्थादत श्राह
लुतश्चेति ॥ विषये दूराद्भूतादौ। अनेनापि जुतविधानेऽशेऽनुवाद-
दोषः स्यादितिभावः ॥ मर्वत्राकृतिनिदिष्टेत्यत्र ज्ञापकमाह भाव्ये
तबच्चेति ॥ मादृश्ये वतिभ्रमं व्यावर्त्तयति स इति ॥ अथवा
बत्यन्तमेतदिति । तदित्यस्यास्य ञ्चावित्यादिवदित्यर्थः ॥ त-
दाइ तचन्यायेनेति । तत्रास्य चावित्यादौ । प्राकृतिग्रहण-
प्रयुकातिप्रसङ्गनिवारणार्थमेव हि तत्र तत्र तपरकरणम्। जाति-
पक्षेऽपि विवृतत्वप्रतिज्ञाऽकः सवर्ण इत्यादेर्दण्डाऽऽनतिरित्यादौ
दौर्धार्थमावश्यिकैव। एवं प्रत्यापत्तिवचोप्यावश्यकमेव तुल्यन्यायात् ।
जातिग्रहणप्रयुकातिप्रसङ्गनिवारणाय तपरत्ववद्विधेये त्यदादौनाम
१ अन्यस्यापि च इति वाच्यम् । के।
२ तदा तदत् ॥ क॥ ६ ॥

·(ब १.मा.धा.२) महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । इत्यादौ तदारणाया प्रत्यय इत्येतदिति बोधितम् । श्रा पंक्षेऽण ग्रहणप्रात्याख्यानेऽपि सस्तवर्णयोः सावन समानजातिवातिदेशा- वदोष इति भावः ॥ अवात्तामिति । वसेर्तुङ तसस्ता मिच् सः सौति तत्वं वदव्रजेति वृद्धिः। भलोझलौति सलोपः ॥ ननु वचनमामर्थ्यात् झल्मोऽपि भविष्यतीत्यत आह अभिया इति । भिदेलुङि मिचिरूपम्। प्राकृत्यनाश्रयणेप्याह भाष्ये रूपसामान्या- दिति ॥ तड्याचष्ठे व्यक्तौति ॥ अभेदव्यवहार इति । रूपमा- दृश्यनिवन्धनप्रत्यभिज्ञाकताभेदव्यवहार इत्यर्थः । अल्पमहत्स्थल- काहस्वदीर्घगोघटादिषु गौर्घट इत्यादिव्यवहारवदिति भावः । एवं च व्यक्तिव्यतिरिक्रजातिखौकारोऽपि व्यर्थ एवेत्याशयेनाह व्यक्तिव्यतिरिक्तन्विति ॥ मा वेति। अनुगतप्रतौतिव्यवहार- योः मादृश्येनेवोपपत्तरितिभावः । सादृश्यश्चात्र समानध्वनिकृतम् ॥ लक् ॥२॥ भाष्ये रथ लकारेति। यद्यप्येतचतु- दशसूत्री विवृतौ नन्दीश्वरकृतकाशिकाथामनेकेषाम् षीणां नाना- विधार्थजिजामायां शिवेन सर्वजिज्ञाभानिवृत्तये एषा ढक्कानिनादे- न प्रकाशितेत्युक्रमितौदमनुपपन्नं तथापि पाणिन्युद्देश्यकं फलमस्ति न वेति एतत्तात्पर्यम् । अन्त्यवर्णचतुर्दशकन्तु पाणिन्युद्देशेनैवोपदिष्ट- मित्यपि तत्रैव स्पष्टम् ॥ प्रयोगविषय इति कर्मधारयः। प्रयो- गादन्यत्रानभिव्यज्यमानतया प्रयोगो विषय इनानः ॥ अल्पेति । यथा मुगादपित्यादेः ॥ ननु सकारोच् कार्यप्रवृत्तावपि हकारे १ तदारणाय प्रत्यय इत्येतत् ॥ क । २ अथ ऋकारेति ॥ ६ ॥ ३ भाष्ये। ४ ऋकारे कार्यप्रवृत्तावपि ॥क ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.२) कथं तत्कार्योदात्तत्वादीनां दर्शनमत पाए तचेति ॥ स्थानेऽन्त- रतम इतीति । यद्यपि कृपो रोख इत्यत्र रेफलकारयोः स्थान्या- देशभावस्तथापि तदारा कारखकारयोरपि स इति भावः ॥ अर्थगतमिति ॥ भब्दातिरिक्रमर्थरूपमित्यर्थः । यदा व्यरेव वाचतातयां प्रकारताविशेष्यताख्यविषयतादयाौकाराकक्रियहो- पपत्तिः पविकल्पकोपपत्तिश्च तत इति भावः । प्रयोजभिप्रा- येणैवेति ॥ शक्तिबोधनं प्रयोकधौनमिति भावः । अन्यथा शब्दार्थसम्बन्ध स्थानित्यतापत्तिः । एवं च खेच्छयकस्यां व्यको स- त्यमानः शब्दो यदृच्छाशष्द इति बोध्यम् ॥ ननु सकारस्याचवे बसवर्णयोः भावात् कारेण खकारस्थापित ग्रहणादच कार्य- सिद्धौ कि खकारोपदेशेनेत्यत आह लकारेति ॥ उपदेशः कृतइति । पाणिमये शिवेनेति शेषः । वस्तुतोऽत्र तस्थानुपदे- ऽप्रामाणिकत्वशड्या सवर्णविधिरपि तयोर्वकुमशक्य इति तदुपदेशः । सवर्णविधिद्वारकं फलमपि स्थलत्रय एवेति तत्रैव प्रयोजनोपन्यास इति बोध्यम् ॥ ननु सन्तममन्तं वा क्रियायोगमर्थगतमगौहत्य डित्थादौनामपि व्युत्पत्तेरर्थगतार्थरूपप्रवृत्तिनिमित्तानपेक्षशब्द- सचे कि मानमत बाई अर्थवदिति । नियमिदं बहुत्पूर्व तस्य चारितार्थ्यात्। एतदर्थं तद्भूितपदं नदिभिष्टपरम् । अप्रत्यय इत्युक्त पचतकोत्यादौ न दोषः। प्रत्ययश्च तद्धितभित्र एव । बहुपटवस्तिष्ट- १ तस्यां च । का २ ग्रहणाच कार्यसिद्धौ।क ३ कारेतिक ·(अ.१ । पा.१॥ बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । द मन्ये॥ न्तीत्यादौ यं समुदायमिति न्यायेन न दोष इति कैयंटाम ननु खतकस्थामाधुबारकथं 'शास्त्रविषयतेत्यत पार गाव्यादीनामिति ॥ शतकेन खतकानिवृत्ती इतरर्थाश्र- येणेति । खगतक्रियारूपार्थाश्रयेणेत्यर्थः । अर्थतः मजातीयस्यैव निवृत्तिः। एकप्रतिनिमितकत्वे मति अन्याख्यातममन्याख्यातख निवर्तकमिति भावः। तद्ध्वनयन्नाह भाव्ये चतुष्टयौति । शब्दा- भामर्थ था प्रवृत्तिः मा प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् प्रकारचतुष्टयवतीत्यर्थः । तत्र यदृच्छाशब्दो नाम वना खेच्छया मत्रिवेशितः । मचानेक- विधः । एकथ्यक्रिसनिवेशितो डित्थादिरेकमाच न किञ्चिदति- रिकं प्रवृत्तिनिमित्तमामन्यव्यभिचारयोरभावात् । किन्तु अक्यस्यै- वार्थस्य विषयताइयेन भानम् । तदुत्तरत्वादेः प्रकारत्वावच्छिनः म एवार्थः । यदाशब्दपरावाच्थेऽर्थ एव त्वादिः । एवं कादिपदानां कादौनामेकत्लमते तेषु शक्तिः । ततो डित्यादिपदादिव क्याथै एव वादिः । कुत्वमिति कुरिति र पर्यायौ । अनेकत्वमते तत्त- ज्जात्युपलक्षिते. मा। टिघुभादौनां तु तछक्यानामानन्यात्तत्पदमेव प्रवृत्तिनिमित्तं तदेव च तदुसरत्वाद्यर्थः । भवादिपदै दिसंशेवो. अतएव वृद्धिसूचे वक्ष्यति कुत्वं कमान भवति चोः कुः पदस्येति भवात्कथम्भमंति। अनेन च भाग्येण कुकुवपदयोल- भसंज्ञापदयोः पर्यायत्वं स्पष्टमेवोकम् । संजा च पदमेव ॥ ननु चतु- ध्यते । १ शास्त्रीयविषयता । क । २ भत्वसंचा।क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१ । पा.१ आ. २) विधेचं नुकरणशब्दाः क्वान्तर्भवतीत्यत आह अशक्तिजेति ॥ यस्मादिति । अनुक्रियमाणशब्दव्यकयो बहाः प्रत्यभिज्ञातु जाति- निबन्धना रूपमादृश्यनिबन्धना वेतिभावः । एतेऽपि यदृच्छाशब्दाः खेछयैव वक्ता शब्दपरतया प्रयोगादित्यन्ये । मुत्यादिकञ्च गुरोरन्त इति जुतः। अनचिचेति द्वित्वम्। प्रपूर्वालपेरन्त वितण्यर्थात् कर्म- णि के गतिरनन्तर इति पूर्वपदप्रकृतिवरे वय॑मानस्वरेण शिष्टस्या- नुदात्तत्वे उदात्तादनुदात्तस्यति स्वरितत्वम् ॥ अन्त इति निषेधस्तु नदिद्स्टदिदिति पृथगनुबन्धकरणेन क्वचित् परस्पराग्रहणज्ञाप- नात्॥ न्याय्य इति। संज्ञात्वेन कल्पयितमिति शेषः। तत्र हेतुमाह कृदन्तमिति ॥ प्रकृतिप्रत्ययादि विभागेनान्वाख्यातत्वमेव न्याय्य- त्वमित्याशयेन शाङ्कते सर्वशब्देति। शिष्टप्रयुकत्वमपि न्याय्यत्व- मिति परिहारः । न च तस्यैव प्रयोगे तकशब्दो बोधकोऽपि न स्थादिति वाच्यम् । बोधकत्वेऽप्यमाधुत्वान्न शास्त्रीयकार्यनिमित्तत्व- मित्याशयात् । तद्ध्वनितं भाव्ये साधुमन्यन्त इति ग्रन्थेन ॥ ऋतक एवासाविति । ऋतकशब्दप्रतिपाद्य एवामौ न मृतक- शब्दप्रतिपाद्य इत्यर्थः ॥ इदानोन्विति । भाथे कल्पयितव्य इत्यस्य विनियुकत्वेन ज्ञेय इत्यर्थः । माधुर्सतक एव नामत्वेन तो न खतकः । अशया तु तथोच्चारणमित्यपभ्रंशत्वान्न शास्त्र - । १ अन्तकरणशब्दः कान्तर्भवतीति ॥ क ॥ २ ऋदिति लदिति । क ॥ ३ भाष्ये। शास्त्रीय विषयः ॥ क ॥

·(च.१। पा.पा.२)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
विषय इति भावः । अशक्तिजत्वादिति । जिहाऽपाटवजवादि-
त्यर्थः । एवञ्चामाधुरेवेति भावः । स्टतकाफिड्ढे वैषम्यं दर्शयति
ऋतकशब्द इति ॥ तृतकशब्दस्येति । अनन्याख्यातस्येत्यादिः।
फिडफिड्डयोरुणादिश्वदर्शनादाइ उणादय इति। बालकनि-
द्धावेतावित्यर्थः ॥ 'अप्रियत्तिश्चैवेति। तथाच फिडफिड्डयोः
स एव प्रकृतिर्न तु स्व इति धात्वन्तरं कल्प्यम् । संज्ञासु धातुरूपा-
पोति तु अनादिशिष्टप्रयोगसाधने उपायमात्रं न वाधुनिकक्रिय-
माणसंज्ञानुग्राहकमिति भावः ॥ एवं च देशभाषानुसारेण क्रिय-
माणं कूचौमञ्चीत्याद्यमाधु शास्त्राविषयश्चेत्युकम् ॥ अतरिति ।
यतस्तस्य लोके प्रवृत्तिलक्ष्यतेऽ तः फिडादिप्रकृतित्वेनापि तस्यैव प्रवृ-
त्तिरित्यर्थः । एवं यदृच्छाशब्दानगीकृत्य शास्त्रान्चितानां क्वचि-
च्छिष्टप्रयुक्तानामेव यत्र कुत्रचित् मंज्ञात्वेन विनियोगो नान्येषामि-
त्येवर । मृतकल्लफिड्डादौनां शास्त्रविषयत्वाभावान तदर्थ स्वकारो-
पदेश इत्युतम् । इदानौं न सन्त्येव यदृच्छाशब्दा इति पक्षावष्टम्मेन
तदर्थत्वं प्रत्याचष्टे भाष्ये चयोचेति । चेनेदं ध्वनितम् ॥ नन्वेवं
डित्थादौनां कान्तर्भावोऽत आह अद्यत्वेऽपौति । एवं च सर्वेऽपि
व्युत्पन्नाः क्रिया दिशब्दा एवेति भावः । प्रशंस्यरूपैति । अत्यन्त-
प्रशंसायोग्येत्यर्थः ॥ एवं च येषां क्रियागुणादिप्रतिनिमित्तकत्वं
तेषां क्रियाद्यारोपेणार्थबोधकत्वमिति तात्पर्यम् । यदा पूर्वपूर्वगत-
-
१ भाये।
२ नान्येषामित्येवम् ॥ इ || ख ॥
३ गुणक्रियादि । क॥ ४ पूर्वपर्वडिस्यादिगत ॥ क ॥ ३ ॥

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। प.५। पा.बा.२) ॥ स्त्यिांदिगतमशस्तगुणक्रियारोपेण तत्प्रतिनिमित्तक एव 'डित्या- दिभ्यो बोधः। श्राद्ये डित्ये तु तव्यकोरेव विषयताइयेन भानमिति मैव प्रवृत्तिनिमित्तमपौति तस्य भाव इति सूचे भाचे उपपाद- थिव्यते ॥ भव्युत्पत्तीति । संज्ञाशब्दा अव्युत्पन्ना इति पक्षाश्रयणे- नेत्यर्थः ॥ प्राचार्येणेति । भिवो वेदपुरुषो वाचाचार्यः । एवं च यदृच्छाशब्दमहावाश्रयेण प्रयोजने उके तदनाश्रयणेन तत्प्रयोजननि- राकरणमयुक्रमिति भावः । मृतकशब्द खतकमब्दस्य साधुत्वाभा- वकल्पक इत्याद्यं दूषणमप्ययुक्तमित्याह भाव्ये समानेचेति। तपार्थ- शब्दः प्रवृत्तिनिमित्ताभिप्राय इत्याह इहचेति ॥ तच्छन्दवरूपस्य व्यक्तिस्वरूपस्य वार्थे प्रवृत्तिनिमित्तत्वेनाध्यास इत्यर्थः। विपर्यय इति॥ क्रियाप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः। भिवस्वरूपौ भिन्त्रप्रवृत्तिमिमित्तौ। यदि तु मृतकोऽपि शब्दप्रतिनिमित्तिकस्सदा भित्र रूपत्वादेव प्रवृत्तिनिमित्तविपर्ययः । व्यारेव प्रवृत्तिनिमित्तल मतिपक्षे सतक- मतविषयच्यकोर्खतकसङ्केत विषयव्यकिभित्रैवेति नविपर्ययोस्येवेति बोध्यम् ॥ भाव्ये समाधत्ते पक्षान्तररपौति ॥ जातिपक्षे- विति । वनु अक्षादिनानार्थानामेकषाय तत्पनेऽप्यावश्यकमिति तत्तु जातिगतजातिखौकारेण परिहतम् । पक्षान्तरैरपि परि- हाराभवन्तौति वार्त्तिककतैवमुक्तम् । वस्तुतचतुष्टयौपचेऽपि दोष- परिहारः सुकरः । यदुक्रमृतको न खतकनिवर्तक इति माभूतस्य निवर्तकत्वं शिष्टप्रयोगाभावात्तवित्तिः । न्याय्यत्वमपि वार्तिके १ दित्यादिशब्देभ्यो बोधः।क। २ भिनखरूपालादेव ॥ क॥

·(च.पा.चा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । शिष्टप्रयुक्तत्वमेवेत्य भिसन्धाय भगवतानुक्कमपि खयं मन्दबुद्धनु- ग्रहाय स्फुटमाह अव्युत्पन्नेति। पारम्पर्यागताः । अनादयः। एवं च शिष्टाप्रयुक्तयदृच्छाशब्दा असाधुत्वेन शास्त्राविषया इति भाव्य- तात्पर्यम् । यत्तु चतुष्टयौतिपछे स्वतकादौनां टिघुभादिवच्छास्त्र- विषयत्वमेवेत्यस्माद्भाव्या लभ्यत इति तन । पक्षभेदेनैकस्य शास्त्रविषयत्व- तदविषयत्वाङ्गीकारे न वेति सूत्रस्थभाव्यविरोधात् । टिघुभादौना पाणिन्यादिशिष्टप्रयुक्तत्वेन माधुत्वाच्छास्त्रविषयत्वेऽपि अन्येषां तद्धि- घयत्वे मानाभावाच्च। किञ्च साध्वमाधुवहिर्भूतानामपि शास्त्रविषयत्वे माध्वनुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे इति तत्र तत्र भाष्यो त्यसङ्गतिः । किञ्च शास्त्रविषयत्वमथ ताज्यमाधुत्वाभाव इत्यशक्यमिति दिक् ॥ अनु- करणं शिष्टस्य वा अशिष्टाप्रतिषिद्धस्य वा भवति । तचाचं माधु अन्यन्नदोषाय नाप्यभ्युदयायेति भाष्येऽषयः ॥ अर्थात् प्रतिषिद्धाऽनु- करणस्य दुष्टत्वं बोध्यम् ॥ ननु शिष्टानुकरणं नामाधु अशिष्टाप्रति- षिद्धस्य वा नासाधु । श्राद्यस्थाभ्युदयजनकत्वात् । अन्यस्याभ्युदया- जनकत्वेऽपि दोषाजनकत्वात् । एवं च प्रकते किमायातमत बाह अनुकार्य्यस्य दुष्टत्वादिति । अर्थलब्धं तदादाय प्रकृतोप- योग इत्यर्थः । अत एव भाष्ये नदृष्टान्तेनोपपादयिष्यति । यस्तु खस्विति । एवञ्चामाध्वनुकरणस्थामाधुत्वाच्छास्त्राविषयत्वात्तदर्थता स्वकारोपदेशस्य न युज्यत इति भावः ॥ भाव्ये यजेत वेति । यागोऽत्र स्मात्ती ग्राह्यः ॥ सादृश्याभावादिति। नकजातीये- २ भाष्ये। नवैक १ अभिधाय ॥ क॥ 10 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।। (च.पा.बा.२) म्वपि व्यक्रिभेदेन मादृश्यसम्भवः। सुरापानवादेरेव तादृशस्थले सादृश्येन तदतिरिक्तमादृश्याभावादित्याशयात् । तदाह नास्त्येति॥ दानादौना कथं सौकिकत्वेनोपन्यासोऽत श्राह स्मार्त्तत्वादिति। अस्वस्थेनेति । त्रास्तिकत्वे मत्यपौति भावः ॥ माल्यगुणकण्ठ इति ॥ मातायां साधनि मायानि पुष्याणि तैर्युको गुण: सूत्र कण्ठे यस्येत्यर्थः । गड्ढादित्वात्परनिपातः । अकार्य हौति । दह लोके भौरुणेत्यर्थः ।। भाष्ये प्रयोजनप्रत्याख्यानवादीइते रव- मिहापौति ॥ प्रयोजनवादीसमाधत्ते प्रयन्वन्य इति । अर्थ- भेदेन माधुत्वे दृष्टान्न माह। अस्वेति ॥ अस्य हौति । एवं च "तदर्थे व्याकरणाननुगतत्वमपशब्दत्वमिति भावः ॥ भाव्ये तव्यतु दुर्जनन्यायेन माध्वनुकरणार्थत्वम् खकारोपदेशस्थाह भयं खल्व- पौति। यद्यप्यर्थशून्यवर्णानां न साधुत्वं तथापि वर्णात्कार विधानेन भावः ॥ भवेत्तदर्थेनेति ॥ तदर्थेन कपि स्थलकारार्थन स्वकारस्थो पदेशेन प्रयोजनं न भवति । एवं यद्यपि भवेत् तथापि तदनुकरणर्थे नार्थ इत्यर्थः ॥ मनु कृपि स्थस्थासिद्धत्वात् कथं तदनुकरणमत प्राह प्रयोगस्थस्येति ॥ प्रयोगे अनुकरणप्रयोगे। शास्त्रे तदीयकार्य वाऽमिद्धत्वं पौर्वाप- तेषां साधुत्वमिति १ व्यक्लिभेदेनेव ॥ क॥ २ भाशा ३ "वस्य हौति" "हि" इति आदर्शपुस्तकत्रयस्थकैयट पुस्तके 8 तत्तदर्थे । क॥ ५ व्याकरणानुगतत्व ।सं। ६ भाष्ये। लपिस्थ सकारार्थेन । क ॥ उपदेशे। क नास्ति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.चा.२) ॥ यस्य तचैव सम्भवाचैवं प्रकते इति भावः॥ ऋकारहारेणेति । सुकार बुद्धोत्यर्थः ॥ भाथे हिः पचन्विति । पचन्विति दिरा- हेत्यन्वयः । असत्यतिदेशे तिङन्तत्वाभावे हेतुमाह एतञ्चेति । द्यर्थेति । एतदर्थमेव द्विवचनमित्यन्वर्थसंज्ञाकरणम् ॥ नन्विति । एवं च पाठाभावे मूलस्यैवाचवाभावात्कथं तदनुकरणेऽच् कार्यमिति तदर्थ उपदेश श्रावश्यक इति भावः ॥ अनुमौयन्त इति । ददञ्चिन्त्यम् । आनुमानिकवचनेन कृतस्य वर्णस्य प्रत्याख्यानायो- गात् । तस्माइम्स इत्यादिस्थ सकारो धर्माजनकत्वान माधुरिति वक्तुं युक्तम् । एवञ्चाशकिजानुकरणेति वार्तिकेऽशनिजपदं व्यर्थ- मिति कैवटतात्पर्यम् ॥ एवं माध्वनुकरणार्थत्वे स्वकारोपदेशस्य प्रकृतिवदित्याश्रयणेन खण्डिते तेनैवाशकिजानुकरणार्थत्वमपि खण्ड- यति पूर्वपक्षी भाव्ये यदि प्रतिवदिति ॥ मनु माभूदप- शब्दोपदेशः प्रकृतित्वं तु कथं नेत्यत आह प्रकरणादिति । अतिदेशस्य शास्त्रीयत्वमनेन दर्श्यते । तत्रच प्रत्यासत्याशास्त्रीयप्रक- त्यादेरेव ग्रहामुचितमिति भावः ॥ उपलक्षणं भाध्यमित्याह शास्त्रनिबन्धनं चेति । नापि तदतिदेष्टुमित्यादिचिन्यम् । अब्राह्मणे ब्राह्मणत्वाचतिदेशवत् सम्भवादिति कश्चित् । तदेव- मिति । शकिजस्य शास्त्रीयप्रकृतित्वाभावाच तदनुकरणेऽतिदेश- प्रवृत्तिरित्यपशब्दत्वाभावादच्कार्यमिध्यर्थम् स्वकारोपदेश इत्यर्थः ।। १ अनर्थकम् । का २ ब्राह्मणे अब्राह्मणत्वाद्यतिदेशवत् । क॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा.१/ था.२) रदानौं लुताद्यर्थत्वं तस्य परिहरति भाव्ये एकदेशेति ॥ रेफ- भागस्येति । वर्णैकदेशा वर्णग्रहणेन यन्त इतिपक्षे इत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञानादिति । एवं च त्रिपुच्छश्वदृष्टान्तेन लोकन्याय- सिद्धमस्य सत्वमित्यर्थः ॥ व्याख्यानभाष्येऽनन्यवदित्यस्यान्यवन्ने- त्यर्थः। अन्यसादृश्यस्यापि निषेधे तत्त्वं दृढीकृतम्। सिद्धान्येकदेशी वतिं दृष्ट्वा स्थानिवत् सूचमनेनोपन्यस्तमित्याशयेन पाह षष्ठीनि- द्दिष्टस्येति । तत्सम्बन्ध्येकदेशविकृतमादेशरूपमित्यर्थः ॥ नन्वरलो- पोऽन इत्यवानपि षष्ठीनिर्दिष्ट एवेत्यत आह राज इति । येन विकारेण यस्य विकृतस्य यद्रूपमेकदेशविकतन्यायेन प्रार्थते तद्रूपा- वछिनस्य तेन रूपेण तद्विकारविधौ षष्ठीनिर्दिष्टस्येति तदर्थ इति भावः ॥ भाष्ये सुतो न प्राप्नोतीति द्विवचनादेरप्युपलक्षणम् । कस्तहि रेफ इति। कृप इति त्ववयवषष्ठीति भावः । कृप उरिति कृपे रेफस्य लस्तदवयव कारस्य च नकारघटित श्रादेश इत्यर्थः ॥ स्थानिनिर्देश एव तादृशादेशकल्पक इति भावः ॥ एतेन तस्यावयवपश्यन्तत्वेन स्थानषष्ठौ निर्दिष्टत्वाभावादिदश्चिन्य- मित्यपास्तम् ॥. ननु स्थानिवत्सूत्रे हि तथा प्रकृते च न तेना- तिदेश उच्यते किन्तु छिन्त्रपुच्छश्वदृष्टान्तेन प्रत्यभिज्ञयाऽनन्य- त्वमुच्यते। तत्र षष्ठीनिर्दिष्टस्येति वनुमेवाशक्यमित्याशयेनाह भाष्ये अथवेति। ननु कादेशेऽन्त्वमिवैकदेशविकृतन्यायेन नका- रान्तत्वमपि कुतो नेत्यत आह न च राजनिति॥ एकदेशप- देन मसम्बन्धिकतयोपस्थितावयविधर्म एव विकारविशिष्टे त्रा- १ उपन्यतमत चाह॥क॥ २ भाष्ये- ३ भाष्ये ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा. १। बा.२) रोप्यते नत्ववयव एव लोकव्यवहारादिति भावः ॥ भाव्य इह तहीति। एकदेश विकतन्यायेन त्वादिति भावः ॥ 'रोऽस्यास्तौति इदं चिन्त्यम् । अवयवादावेव मत्वर्थी नानन्तरादा- विति वर्तक इत्यादौ रवत्वस्योपपादयितुमशक्यत्वान् नित्ययोग- पर्यन्तधावनमफलमिति ॥ भाध्ये स एष इति ॥ मुत्याद्यर्थ विद्यमानस्थकारोपदेशोऽरवतो हवस्येति गुरुन्यासरूपसूचभेदेन प्रत्याख्यायत इति यत्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ कुत इत्यत आह सैषेति । यतः सैषा प्रत्याख्यानात्मिका उनिः । महतो वंशस्तम्बालट्वानुकर्षा- भिनेत्युक्ने यथा महतो वंशस्तम्बाल्लट्वांनुकर्षणमयुक्तम् । एवं स्वकार- प्रत्याख्यानमिति गम्यते। तदाह निष्पयोजनमिति । सूत्रभेद- परिकल्पनं विना क्लृप्तशिखे मुतसाधनस्या शक्यत्वान् निष्पयोजनमि- त्यर्थः ॥र वंशस्तम्बादिति ल्यलोपे पञ्चमौ तमवस्खम्ये त्यर्थः । लट्वा पचिविशेषः फलविशेषो वा। तद्यथा बहायासमाध्यमल्पफलं न युक्त- न्तथा लकारोपदेशप्रत्याख्यानमपौत्यर्थः ।। ए अो। ३॥ ऐ औच ॥ ४ ॥ विचार्यत इति । कृत्वा चिन्तान्यायेनायं विचार इति बोध्यम् । इदं पदार्थमाह तपरेति ॥ असत्त्वभूतेति । एवञ्चेदमापरामर्शाऽनुपपन्न इति बुड्या परामृष्टेति। उपदेशपदार्थभूतेत्यर्थः ॥ कर्मभावमिति । इदंपदवाच्यत्वे नेतिभावः ॥ यथेति । इदं चिन्यम् । कर्तृकर्मतरकारकाभाववत्त्वस्यैवासत्त्वपदार्थत्वात् ॥ पक्षदये खरूपवैलक्षण्यस्यानुभवमिद्धत्वेन तद्विषयः प्रश्नोऽनुचितो- १ इडलण्डौयपुस्तके ''रोऽस्य-" इत्यारभ्य "फलमिती" त्यन्तं नास्ति । २ भाष्ये ॥ भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। क.पा.बा.२) ऽत वाह कार्ये इति। भेदाभावादुद्देश्य विधेयभावोऽनु- पपन्न इत्याशय परिहरति यद्यपौत्यादि । फलं चेदिति। सम्प्रदाने घनितिभावः । फलस्यैव करणत्वविवक्षया करणे घनित्यन्ये ॥ सन्धौयमानावयवत्वादिति । अदु उणिति भिय्यमाणवर्ण- सदृशावयवमन्धानेनास्य निष्पत्रवादित्यर्थः॥ भाव्ये मुतिग्रहणं त्रिमा- चपरम्। श्रादिना चतुर्मात्रग्रहणम् ॥ नन्वोमभ्यादाने इत्यादौनाs- तरतमपरिभाषासंस्कृतेनेज् रूपभुतविधानादनचत्वेपि तेषां सुतसंज्ञा भविष्यतौत्यत आह तवैचामिति । ताभ्यामपि तेषां यथा- कथञ्चिदान्तरतम्यमत्त्वादिति भावः ॥ भाव्येऽर्ध एकार इति । मात्रिकत्वेनार्धत्वम् । समांशवाचिनोऽपि पुंस्त्वमेतद्भाव्यप्रामाण्यात् ॥ भाव्ये तेनाप्येतहक्तव्यमित्यत्र एतच्छब्देन नियामकं सूत्रं पराम- प्रयते। सूचन्यासभेदेऽपि गुरुलाघवतो विशेषो नास्तीत्याहस्रचारम्भ प्रतीति । विश्लिष्टेति ॥ उपलभ्यमानेत्यर्थः ॥ संश्लिष्टेति । स्पष्टमनुपलभ्यमानेत्यर्थः ॥ एवं चैङ् विषये नावर्णप्राप्तिः । अर्द्धंडोस्तु तपरनिर्देशेऽनचत्वाद् हस्खत्वमेव नेतिभावः । एडोः शुद्धतालव्यत्व- मेवेति न तयोः स्थाबेऽवर्णप्राप्तिरिति तत्त्वम्। संश्लिष्टावाविति कैयटस्थाप्यत्रैव तात्पर्यमिति ॥ भाव्ये प्रत्याख्यायते एतदिति । एतद् ऐविषयम् एच इति सूत्रम्। वर्तमानमामोये लट्॥ भूयसा- चेति । तद्वारकभूयः स्थानसाम्यादित्यर्थः ॥ भाथे इदमपौति । एविषयमपौत्यर्थः । सस्थानत्वादिति । इकारोकाराभ्यां समा- नस्थानत्वादित्यर्थः । तदाह तालव्य इति। तालव्य एवेत्यर्थः । दूदच मतमश्मेऽपि भाव्ये स्पष्टम् । शब्दपरविप्रतिषेधेनोत्तरभाग- ·(अ.पा.बा.२) महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । सदृश इति विवरणोकन्तु चिन्यम्। अन्तरङ्गत्वेन पूर्वसदृशस्यैवापत्तेः । स्पष्टं चेदं नित्यः परयणादेश इत्यादिनाचः परस्मिन्नित्यत्र- भाये। भाथे तावेवेति । लाघवादिति भावः ॥ ग्रहणमिति । प्रदेशब्धिति श्रेषः ॥ नन्वेवं मात्रिकयोरेव गुणमंजास्थादत आह गुणेति । एवमपि अत्र इस्वपाठेऽर्धमात्रालाघवं भवति । अका- रस्यामिति । 'सुजाते ए अश्वेति अकारलेखस्तु प्रामादिकः। शास्त्रविशेषाध्थायिनां समवायः परिषत् पर्षद्वा तत्र भवा कृतिरि- त्यर्थः। तदेवमतपरवादिमतमाधारण्येनेच इगिति सूचस्य कर्नव्य- ताकर्त्तव्यते उपपाद्यतपरवादिमतेऽसाधारणं दूषणमाह भाव्ये एकादेशे इति । एकः पूर्वपरयोर्दीर्घ इति सूत्र कार्यमित्यर्थः । अन्यस्यासम्भवाद् इति । अयं भावः । यथा स्थाध्वोरिश्चेत्यचा- तपरत्वे स्थाचोदीर्घस्य स्थाने धुमास्थेत्येव दीर्घकारे मिद्धे पुनर्वचनम- दौर्धार्थमित्यविशेषाद्वस्वभुतयोः प्रमों तदुकं मुतश्च विषये इति। एवं च दूराद्भूतादिविषयेऽप्यनेनैव सुते पोऽनुवाद दोषस्तत्र । दहतु मुत एवं प्राप्नोतौति खट्वा इन्द्र इत्यादिविषयकशास्त्रवैयर्थमेवे- त्यनुवाददोषः मोढव्य एवेति वैषम्यमिति ॥ भाष्ये यः स इति । प्रसिद्ध्यर्थकम् ॥ वा छन्दसौत्यति । वा छन्दमोत्यस्या- नुवृत्यर्थमित्यर्थः ॥ पूर्वरूपार्थेति । पूर्वव्यक्त्यात्मकपूर्वरूपार्थत्यर्थः ॥ भाव्ये पर इतौयतेति । इस्खत्वादिरूपमिति भावः । सिद्धान्त रूपग्रहणं स्पष्टार्थमेव । अस्य भाव्यस्य पूर्वपच्युक्रित्वात् ॥ अकारो- । १ भाष्ये ॥ २ वस्तुतोऽस्य टिवाभावादेत दिषये नुताप्ररत्तेश्चिन्त्यमेवेद- मिति स्थाध्बोरिति सूत्रे निरूपयिष्यामः ॥क३ भाष्ये।

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। अ.पा.१/बा.२) नेति। रपरत्वेऽपि दिमाचत्वरूपदीर्घत्वासम्भव एव ॥ 'विगृहीत- स्येति। दीर्घश्रुतिपरिभाषयोर्विरोधेन जातिपक्षे व्यक्रिपक्षे वा तद्विषयकलक्षणानुपलवादिति भावः ॥ ननु गुणवृद्धिसंज्ञयोस्तपरत्वा- भावात् पूर्वातदोषापरिहतेश्च भाव्यमयुक्तमित्याशयाह तपर- संजौति । तपरशब्दनिर्दिष्टे संचिनि गुणवृद्धिसंज्ञे प्रवर्तते इत्यर्थः । एवं च त्रिमात्रादौनां तत्र संज्ञितयाऽनिर्देशानोक दोष इति भावः । भाव्ये ननुचेति ॥ एवं चेडेचौ न तपराविति भावः ॥ नेत्याहे. ति। स एव तपर इति नेत्याहेत्यर्थः ॥ अर्थभेदेन शब्दभेदे तन्वन्यायेति । तद्भेदेऽपि शब्दैक्यपक्षे प्राह एकस्यैव द्विशक्ति- त्वादिति ॥ एकशेषेति। समाहारद्वन्दविषये एकशेषाभावेने- कवचनानुपपत्येदं चिन्यम् । सुखमुखार्थ इति पाठे मयूरव्यंसका- दित्वात्ममामः ॥ नन्वेजिति मंज्ञायास्तात्परत्वेऽपि मंजिनामेकारा- दौनां किमागतमिति चेन्न । तपरशब्दबोध्योऽपि वर्णस्तत्कालस्यैव संशेत्यर्थान्न दोषः ॥ गुणानाञ्चेति॥ अणसु गुणानां तत्त्वाभावेऽपि अनणवादेव दीर्घादिविषये तत्त्वमितिभावः ॥ ननु दिवे दिव उ- दित्यत्र तत्कालग्रहणं न स्यादत प्राह तपरसूचे चेति॥ इहेति। तपरसूत्रे दकारानाश्रयणेनचेत्यपि वोध्यम्। थकारस्थानिक इति ॥ तस्य चैतद् दृष्ट्याऽसिद्धवान तत्र तपरसूत्रप्रवृत्तिरिति- भावः ॥ अवयवग्रहणेनावयवमदृशवर्णग्रहणेन ग्रहणं स्थान वेति भाष्यार्थः । तत्फलितमाह तत्र केवलेति ॥ नन्वकारेण एक- १ भाष्ये। २ भाष्ये॥ ३ अवयवसदृश्यहणं स्यात् ॥ क॥

·(अ.१.पा.राधा.२) महाभाष्यप्रदौमोद्योतः । वयवग्रहणमन्देहवद् प्रकारादीनामेडा दिसंज्ञा प्रामोतीति विचांरो- ऽपि कुतो नेत्यत आह तब समुदायेति । अत एव प्राट- तोत्यादौ न पररूपम् । तत्र दृष्टान्तमाह अवयवपरेचेति । यथावयवपरे निर्देश समुदायो न संज्ञाभाक् । एवं समुदायपरे निर्देशेऽवयवा न तद्भाज इत्यर्थः । तदुपपादयति यथेति ॥ अन्यचेति। सर्वस्यावयवस्थान्यत्र पृथङ् निर्देशे समुदाय निर्देश: खपर एव । सर्वस्यावयवस्थान्यत्रानिर्देश तु समुदाय निर्देशोऽनिर्दि- ष्टावयवपर इति विवेकः ॥ नन्वेजादिसंज्ञामामवयवावृत्तित्वे कथमेची निवर्तकेनायादिना तदवयवस्य नित्तिरत आह तचासत्या- मपौति । तबित्तिं विना समुदायनिवृत्तेः कमशक्यत्वादिति- भावः ॥ अवयवकार्य दीर्घः । समुदायकार्यम् अय् । तब च साक्षादिति । दौर्धे । अयादिकार्य हि समुदायव्यवधानेनावयवो नोदितो न साचादिति भावः ॥ साक्षाच्चोदितत्वं प्रत्यक्षत्वे हेतुः । नम्वयादिरनवकाशोऽत आह यादीनामिति ॥ नन्विति । ततश्च विद्यन्तरपूर्वकोऽयादिः सर्वस्य बाधकः स्थादिति भावः ॥ परिहरति येनेति ॥ प्राधान्येनानिर्दे- शादिति । अस्यैजादिसंज्ञाभावेऽपि खतन्त्राकारेणग्रहण स्थादिति शेषः ॥ भाव्येऽभ्यन्तरश्चेति । तदुच्चारणं विना समुदायोच्चार- णस्याशक्यवादित्यर्थः ॥ तदाह तद्यथा वृक्ष इति ॥ तदुप- पादयति तिरोहितत्वादित्यादिना ॥ भाष्ये or ॥ 11 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.१ बा.२) । 'समुदायकार्ये पारतच्यादिति । समुदायसम्पादनरूपे कार्ये पारतव्यादित्यर्थः ॥ स्वकार्यस्याप्रयोजकत्वादिति। खकार्यनिरूपितप्रयोजकत्वाभावादित्यर्थः ॥ तत्प्रयोजकत्वाभावे हेतः । नरसिंहवदिति। तदवयवे नरवाद्यभाववदेतदवयवेऽप्य वाद्यभाव इति भावः ॥ बचनादिति । अ आ इ ई उ ऊ ऋ क ख छ दश- समाना इति पूर्वव्याकरणवचनादित्यर्थः ॥ समानकार्यम् । अग्रूप- ममानाक्षरकार्यमित्यर्थः । सवर्णकार्यमिति पाठे सवर्णदौर्षरूप- कार्यमित्यर्थः ॥ भाष्ये दोघांच्छे इति ॥ दौर्घस्य छे तगिति हि तदर्थः ॥ नमु हस्वस्येत्यचाच इत्येवमिद्धे इखग्रहणमामर्थादेव तुमेनिन । पदलाघवाभावादित्याभयात् । अस्तिहौति । तत्र दौर्षादित्यस्याभावे कुद्यच्छायेत्यादावपि विकल्पः स्थादिति भावः ॥ प्रसिद्धवदिति । चिणणे लुङ् न्यायेनेति भावः । भाये उत्तरार्थमेतदिति । “ह किंचित्रपो” इति न्यायस्तु ना- श्रितः । पत्र केवलाकारोच्चारणे उत्तरच ककाराकारयोरुधारणे गौरवादिति भावः ॥ सन्निपातेति । नव दौणैव स निव- र्तितः । दीर्घ प्यत्वजाति सम्बन्धमत्त्वेन न तथा मत्रिपाततिः । सोपेत नस्यापि निवृस्तद्विरोधस्य स्पष्टत्वादिति भावः ॥ परेत जातिपक्षे तपरसूचं व्याप्यजातिनिर्देशस्यैव बोधकमिति चत्वनिमित्त- १ "वालेण्टाइन” मुद्रापितकैयटपुस्तके "समुदायकार्ये च पारतन्त्यात्" इति चकारधटितः पाठोऽस्ति । २ अवयवसदृशग्रहणं स्यात् ॥ क ॥ ३ भा।

·(बा.१.पा.१४या.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । मनिपातस्य दौर्षण निवृत्तिर्जातव न कस्याप्यनुवृत्तिस्तस्मावाप्यात्व- आतियनादिसत्रिपातनिमित्तो दौ? न खमनिपातविघातक- लोपनिमित्तम् । मषिपातपरिभाषायाच स्वप्रवृत्तेः प्राक् खनिमित्त- भूतो यादृशः मनिपातः खातिरिकतविघातकस्य खयमनिमित्त- मित्यर्थः । मात्राकालिकत्वसमानाधिकरणव्यापकजातिनिशपजेऽप्य- संज्ञा तनिमित्तं स्यादिति कृम्मेजन्तसूचवक्ष्यमाणभाव्यरीत्या यादेशनिमित्तसन्निपातस्य न लेशतोऽपि सत्तेति वदन्ति । प्राततं तद् खकार इत्यादौ रोरि तोलौति तु नापा- दितं तस्याभितोऽज्भागमत्त्वेन तेन व्यवधा वधानात्तदप्राप्तेः ॥ अग्ने इन्द्रे- त्यादौ सवर्णदौर्घव्यावृत्तये श्राह सामान्येनेति । गोद्यचा- ऽसङ्ख्येति गोग्रहणं नौद्यचष्टनिति नौग्रहणम् । वर्णावयवा- श्रयकार्याभावस्येति । वर्णावयवेषु भेदेनाप्रतिभासमानेषु वर्णा- श्रयकार्याभावस्थेत्यर्थः । तेन माहणामित्यादौ णत्वादिसिद्धिः । भेदेन प्रतिभामात् सामान्यापेक्षज्ञापकं विनापि न्यायेन निर्वाह- माह भाष्ये अयन्विति॥ अभिन्नबुड्विविषयस्येत्यस्य याख्या एकत्वालम्बनज्ञानग्राह्यस्येति ॥ समुदायस्य योऽवयव इति । वर्णसमुदायस्थेत्यर्थः ॥ व्यधिकरणे इति । सामानाधि- करण्येनान्वयेऽव्यपतस्येति व्यर्थं सर्वस्याप्यवयवस्यावयविनाऽव्यप- वृतत्वादितिभावः ॥ भाष्ये अवयवाश्रयः । अवयवसदृशस्वतन्त्र- वर्णाश्रयः। उकऽर्थ युक्रिमाह नहीति॥ २ यात्वाद्यभाव ॥ क। १ तत् लकारः॥॥

·Eg महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा.१। आ.२) ननु मामिधेनौशब्दस्य ऋक्षु शकत्वे न काष्ठमनावाधीयत इति भाथ्यमयुक्तमत शाह साहचर्यादिति। तदाधेयत्वे नेति भावः ॥ तब सप्तदशेति । यद्यप्येकैका समिदरनिमात्रमिति मिलितानां सप्तदशानां समिधां मप्तदशारनिमाचत्वं भवति एक- स्यापि तावत्त्वमस्ति तथाप्यव्यपतस्य समुदायावयवत्वाद् नव्यपवृक्का- अयकार्यप्रसंग इति भावः ॥ न व्यपकत्वमात्रनिबन्धनं तदन- भ्याधानं किन्तु असम्भवनिबन्धनमित्याह भाय्ये विषम इति । अाहितपुनर्ग्रहणस्य निषिद्धत्वादेकस्य काष्ठस्य प्रत्युचमाधानं न सम्भवतीति भावः । युक्त्यन्तरमाह असम्भवश्चेति । तमुपपाद- यति अर्धचतुर्हस्तेति। अर्धन चतुर्हस्तेति हतीयातत्पुरुषः । ममिधोऽनिवेदिबहिर्भावनिषेधाच्चासंभव इति भावः ॥ अव्यप रक्तमिति । अर्थाभावेऽव्ययीभावस्तदाह व्यपवर्ग- स्येति ॥ वस्तुतस्तत्पुरुष एवायम् । व्यपवृक्तभिन्नतेलमांमरूपा गावः सर्षपाश्चेत्यर्थः । नत्राव्ययीभावस्याभावादित्यये वक्ष्यते। भाव्ये काम- चार इति। स्पर्ण कामचारस्तेन शौचाभाव इत्यर्थः ॥ एडोः संश्लिष्टावर्णत्वेन व्यपवर्गस्यास्पष्टत्वात्मन्ध्यवरग्रहणमैजभिप्रायमित्याह ऐ श्री इति ॥ अकारस्येति । यद्यप्यैचो विकृततमास्तथापि विकृततरत्वमस्येवेति भावः । प्रयत्नभेदादेव एडैचोः परस्परं सावर्णाभावः । एडो विकृततरत्वादैचां विवृततमत्वादिति बोध्यम् ॥ । । १ "काष्ठमनावभ्याधीयते" इत्यपि पाठोऽस्ति । २ तथाप्यव्यपरक्तसमुदायावयवत्वात् ॥ ६॥ ३ भाष्ये।

·५ (अ.पा.या.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । नुडादौति। भानृजे इत्यत्र नुट् । श्रादिना चक्लृपे इत्यत्र लत्वं माण मित्यादौ णत्वं चेति बोध्यम् ॥ सादृश्याचेति चस्त्वर्थ ॥ समुदाये सन्ध्यक्षरादौ । सत्यपि गोसादृश्ये गवये गोत्वस्येव सन्ध्यक्षराद्यवयवेषु अत्वादिजातेरभावा- दकारादिग्रहणेन ग्रहणं नेतिभावः । ऐकारादीनामे केच्छाप्रयत्र- जन्यत्वेनैकत्वमेव अकारादिवत् । अत एवैषां पदवन्न वर्णममूहत्वेन प्रतिभास इति तदेवाह समुदायवाच इति ॥ भ्रान्तिवशा- दिति । भ्रान्तिग्टहीतावयवसभावाश्रयेणेत्यर्थः ॥ एवंच भ्रान्तिरेव ग्रहणपक्षवौजमिति भावः । अत एवं गो नौ ग्रहणं चरितार्थम् । 'विनामो णत्वम् । ननु विकरणविशेषनिर्देशन भाविकरणनि- त्यर्थं सूत्रं स्यादत श्राह नत्वनातिरेवेति ॥ तथाहि मति नान इत्येव वदेदिति भावः ॥ नियमज्ञापकस्य । नियमबोधकस्य । नन्वखण्डवर्णपक्षे कारप्रोषेऽपि कथं सिध्यतीत्यत आह तच ऋकारेति । एंव च रेफपदेन तत्सदृश पारोपितरेफत्ववानपि ग्रह्यत इति फलितम् ॥ मात्रशब्दः सामान्याभिप्राय इत्याह जातीति। जातिश्चाव- यवानवयवमाधारणौत्याशयेनाह ततश्चेति। एवं विधाच रत्व- लत्वजातिरेवेत्यतिप्रसङ्गो न । स्थान्यादेशभावश्च जातेय॑तिहारको बोध्यः । वस्तुतः स्फोट एव श्रोचग्राह्यः । वायुनिष्ठा रत्वादिना च तस्याभिव्यकिः । एवं च मामाद्रत्ववतोऽभावे न कल्पत इत्यत्राप्य- प्रवृत्तावस्य वैयर्थ्यापत्तिः । एवं च रेफावभामिनः स्फोटस्य प्रमङ्ग १ भाष्ये ·६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.बा.२) लकारावभासः स्फोट इत्यर्थः । एवं च पावपि तत्प्रवृत्तिः सम्भव- त्येव । तचापि रेफावमाम सत्त्वात् । श्राकारादौ तु नैवं खाद्य- वभास इति न ताकारावभासप्रथुककार्यापत्तिः । तदुक्तं श्रुते- रित्यादि। यत्नु स्वतन्त्रास्वतन्त्रमाधारणजातिपरतयेतद्भाव्यव्या- ख्यानं तन्न। तादृशजातौ मानाभावात् । नरसिंहदृष्टान्तानुपपत्तेच। मादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञेत्यादिस्वोक्रिविरोधापत्तेच। किं चैवं मति रजातेरित्येव भगवान्वदेत् । किं च तादृशजातिसत्त्वे वर्णकदेशाना- मपि तम्बातिमत्वेन वर्णग्रहणेन ग्रहणपक्षस्यैव सिध्या ग्रहणपचमुक्का- ऽथवा न गृद्यन्ते इति पक्षे तत्समाधानपरमाष्यासंगतेः । प्रत एवाष्टमे रषाभ्यामिति सूत्रे यथा नरसिंहावयवानां नरवसिंह- त्वजातियोगाभावात्पुरुषमृगराजाभ्यामेकाकृतियोगाभाव एवं वर्ण- वक्कदेशयोरपौनि कैयट पाहेति वदन्ति ॥ कारेणेति । सकारावयवस्य रेफस्येव नदज्भागस्थापि कोनचिदकारादिना ग्रहगणदट्वमिति मन्यते ॥ जात्यभिव्य- तौति । अवादिजातीत्यर्थः ॥ एवं च न केनाप्यचा तद्हणमिति भावः । अत्र जात्यभिव्यक्तिहेतुत्वाभावे स्फुटप्रतिभासाविषयत्वं हेतुः । चो हेतौ । अतो न सिध्यतीत्यर्थः । नन्वाकारादिभिर्व्यवायेऽपि न स्यादाक्षरसमानायिकत्वाभावादत शाह श्राकारादयो- ऽपौति ॥ भक्तिस्विति। असवर्णत्वादनुपदेशाच्चेति भावः । भाव्ये नृनमनशब्दमिति । संज्ञाभूतमित्यभिप्रायः । गन्धर्व- गानमित्यादौ सुबुत्पत्तेः पूर्व समासेऽपि णात्ववारणयाखण्डपदे ॥ . ॥ १ भाष्ये। २ नएद्यत इति पक्षे ।सं।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१४या.१. बा.२) - इत्यर्थकसमानपदे इत्यच पदस्थार्थबोधकस्यैव ग्रहणेन संखण्डत्वे असंज्ञायां गत्वप्रायभावादिति बोध्यम् । छन्दस्युदित्यस्य तु नाच प्राप्तिः । ईदृशे विषयेऽवग्रहाभावादित्याः। 'वहिरङ्गा हड्डि- रिति । चिपाचामपि पहिरनपरिभाषा प्रवर्तत इति वार्तिक- मतेनैतत् । भाष्यमते तु मोति शब्दपाठस्यैव ज्ञापकता बोध्या ॥ करतो नो ण इति । मावृणामित्यादौ दौर्घस्य वहिरङ्गामिद्ध- बालत्वम् । यहा प्रशास्तणामिति निर्देशामत्वम् । अत्र तपरत्वं मुखसुखार्थमेव । उत्तरषाप्येवमेव फलाभावात्। ध्वनितं चेदं वृत्तौ। मनु गर्ववयवटेरित्यर्थाजीकारे गरुरूपटेः लुतो नस्यादत पाह तन्वेति । स्थानषध्यन्तावयवषयन्तयोर्गुरुशब्दयोरित्यर्थः । गुर्ववय- वटिश्चैच एव संभवति नान्यस्य श्राकारादेः । तदवयवस्य व्यपका- त्वाभावादिति भावः ॥ अच्त्वाभावादिति । तन्मूलटि त्वा- भावाचेत्यपि बोध्यम् ॥ संयोग इति। संयोग संज्ञाह इत्यर्थः ॥ तस्यैकवर्णत्वमिति | एवं च संयोगमंजा न स्यादिति भावः । संयोगे इति भाव्यं तु संयोगाई इत्यर्थपरमिति तात्पर्यम् ॥ शिष्टसमाचारः। शिष्टव्यवहारः ॥ भाथे माचाकालोऽत्रेति बनौषिः संयोगोऽन्यपदार्थ: । मात्रिकव्यञ्जनाभावेऽनुपदिष्टत्वं हेतः। कुक्कुट इत्याधुच्चारणं तु न उपदेशः । अनुपदिष्टत्वनाम अक्षर- समावायेऽपठितत्वं ग्राहकशास्त्रेणग्रहीतत्वञ्च । अनुपदिष्टं मत् सत्त्वेन कथं शक्यं विज्ञातमित्यर्थः । एवं चानुपदिष्ठस्यासत्वात् १ भाष्ये। २ भाष्ये। ३ तन्मूलत्वाभावात् ॥ क ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १ ।पा.१। या.२) तत्प्रतिपत्तिरशक्येत्याह 'असच्चेति ॥ क्वचित्त्वमञ्चेत्यादिग्रन्थो न दृश्यते । अनेन स्वकारापाठे तस्थासत्त्वशङ्कया तयोः सावर्यविधि- रप्यशक्य इति सूचितम् । यचैतदस्तौति भाग्थे हलोऽनन्तरा इत्यत्र यकारादिभिरस्य ग्रहणे हदयाभाव इति भावः ॥ सानुनासिकेति । अणुदिच्छास्त्रं हि विद्यमानस्य लोक- मिद्धस्य सवर्णस्य ग्राहकमेव न त्वप्रसिद्धसवर्णकल्पकमिति भावः ॥ इयवरद। ५ । नन्वयं हकार इत्यने नेकत्वं हकारस्य सूचित- मिति कथं तबिरुद्धं पूर्वश्चेत्यादिना भेदाश्रयणमत प्राह पूर्व- परेति । एतद्भाव्यादेकत्वं वर्णानामित्येव पक्षो भगवतः संमत इति ज्ञायते ॥ भाव्ये यदि पुनरिति । न चैवं परहकारा- भावे लकारस्थाप्यभावेन तन्त्राद्याश्रयणेन हलन्त्यमित्यवान्योऽन्या- अयपरिहारो वक्ष्यमाणो विरुद्धेतेति वाच्यम् । रन्यं हरिति न्यासेन लन्त्यं इल् इति न्या सेन वा तत्परिहारात् । लाघवाभावे- ऽप्येवं कत्तुं शक्यं न वेत्येव विचारतात्पर्यात् । यदा हरन्यमित्यस्यै- वावृत्या हर्बोधकसूत्रसमुदायान्त्यमिदित्यर्थः । परेश परहकारा- भावेऽपि ल् इत्येव सूत्रं कार्य प्रातिशाख्यादिप्रसिद्धहलादिप्रत्या- हारमिध्यर्थम् । तदर्थ रान्तस्यापि शक्तिकल्पने गौरवात् । हल- त्यमित्यस्यावृत्त्या इल्प्रत्याहारबोधकसूत्रसमुदायान्यमिदित्यप्यर्थ इत्यदोष इत्याहुः ॥ 'अड्ग्रहणेविति । अड् ग्टह्यते येषु सूत्रेग्वित्यर्थः । १ भाष्ये। २ तदर्थेऽशन्तस्यापि शक्तिकल्पने । । ३ भाष्ये॥

·(ध.१। पा. १ । बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । शछोटोत्यस्योदाहरणाऽदाने बौजमाह हकारपरस्येति॥ न च तत् हित्याहेत्युदाहरणसम्भवः । शास्त्रबोधितं सौचं च विहाय पहलामुच्चारणार्थाचं विनोच्चारणस्यामाधुत्वेन तादृशोदाहरणभाव इत्याशयात् । अत्र च भाग्थे एतदुदाहरणाऽदानमेव मानम् । बातोऽटिदौर्घादटौत्युभयोरदाहरणं 'महां हिस इति । अट्- कुधिति सूत्रेऽपि ग्रहणफलमहणेति बोध्यम् ॥ अश्त्वमपोति। इदमिणत्वस्याप्युपलक्षणम् । तेन लिलिहिड्वे इत्यादौ विभाषेट इति ढत्वविकल्पमिद्धिरिति केचित् ॥ भाव्ये शिवेति । सिद्धान्तरीत्यानिर्देशः । इदानीं तु यशिचेति सूचम् । अह- काराणिस्युरिति । अतस्तत्र हकारग्रहणं कर्त्तव्यमिति भावः ॥ अदाग्धामिति । घत्वस्यामिद्धत्वादिति भावः ॥ स्वरूपप्रति- पत्त्यर्थ एवायमक्षरसमानाय इति भ्रमं वारयति भाव्ये "यदि किञ्चिदिति । "तयाचष्टे प्रयोजनार्थ इति । शास्त्रीयप्रयो- जनार्थ: । एवञ्चाद्यहकारस्थाशिणोरपि,प्रयोजनं सूचितम् । एव मच्चा हरुनौति पुंयोगादिति सूत्रे भाव्यप्रयोगः संगच्छते। एतेन पूर्वहकारोपदेशप्रयोजनवार्त्तिके न्यूनता परिहता। कर्त्तव्य इत्यस्य स्यादिति शेषः। उपदेशोऽनोच्चारणमात्रम्। अन्य- चापि । प्रत्याहारान्तरे सर्वथा हकारस्य देधोपदेशः कर्त्तव्य इत्य- त्रास्य तात्पर्यम् ॥ ॥ १ उच्चारणार्थाचं । इ॥ २ भाष्ये। ३ भाष्ये • भाष्ये कैयटे च “ यदि च किञ्चिद्" इति पाठोऽस्ति । ५ तदेतद्याचछेक ॥ ६ इत्यर्थः ॥ क ॥ ७ पा-४ । १ । ४८ ॥ 12

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.१०चा.२)
दोषप्रयोजनेति । अन्यतरपचौयदोष एवान्यतरपक्षे प्रयो-
जनमिति बोध्यम् ॥ णकाराऽवेति। स्थानेऽन्तरतमत्वादिति
भावः ॥ मनु रेफस्य सवर्णभावात्कथमत्रानुनासिकोऽत पाहन
धति॥ ननु द्वित्वेऽपि रो रीति रहलो यमामिति
वा 'लोपात्र दोषोऽत श्राह दिर्वचन इति ॥ भाष्ये ऽव्व्यु-
पधादिति। अव् इति लुप्तपञ्चमीकम्। ननु पूर्वोपदेशे इग्यण
इत्यादौ यथा संख्यनिर्वाहः कथमिति चेन्न। संजाविधानमामर्थन
तब तद्भावितपक्षाश्रयणान दोषः ।
भाव्ये रेफोमणामिति । विजातीया इति शेषः। तेन
सजातीयेषु मल्खपि न दोषः ॥ ननु माभूनेफस्य विजातीयः
सवर्णस्तथाप्यनुनासिकबिधौ मवर्णग्रहणाभावाद् अनुनासिकः स्यादे-
वेत्यत आह अनुनासिकपरेति ॥ न हि रेफस्येति । न
च रेफस्य णकारः स्थानेऽन्तरतमो भवत्येवेति वाच्यम् । स्थाने-
ऽन्तरतमे इति सप्तम्यन्तपाठे स्थानप्रयत्नोभयान्तरतमे स्वर्ण
चिन्मात्रमित्यादौ चरितार्थाऽनुनामिकविधिः प्रयत्नामदृशे रेफे न
प्रवर्त्तते इति भावात् ॥ नापौति । यद्यपि अन्तरतमानन्तरतमयोः
प्राप्तावन्तरतम एवेति स्थानेऽन्तरतम इत्यनेन नियमः। कुण्डं रथेने-
त्यादौ चानन्तरतमस्यैव प्राप्तिरितौदमयुक्रम् । तथापि सम्भवदनु-
१ पा-८।३।१४ ॥ २ पा-८।४।६४॥
३ हलो यमामिति लोपान दोषः ॥ इ । क ।
विजातीय इति शेषः । सम्॥ ५ पा-११।५.॥

·.. (आ. १.पा. १ बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । खारान्तरतमकेऽपित इत्यादौ चरितार्थ: परमवर्णविधी रेफेन प्रवर्तते इति भावः । इदं जातिपचे इति केचित् । वस्तुतो व्यनि- पक्षेऽपि तादृशव्यको चरितार्थोऽस्यां व्यको न प्रवर्तत इति वहुं शाक्यं तदच्यती कोयणचौत्यत्र कैयटः । द्रव्येऽपि' पदार्थ उत्सर्गापवादभावः मन्दिग्धत्वाश्रयोऽस्त्येवेति । केचित्तु स्थानेऽन्तर- तम इति सप्तम्यन्तपाठप्रत्याख्यानपरभाव्यविरोधेनास्यायुतरसम्भ- वदुक्रिकत्वम् । किञ्चैवं मति उभग्रहणं भाष्ये व्यर्थ स्यात् । तस्मा- दनुनासिकविधौ सवर्णपदापकर्षपरं भाष्यं रेफोमणामित्यस्य चानुनासिकोऽमुखारान्तरतमश्च सवर्णनास्तीत्यर्थः । महिमानित्यादौ सूचरौत्यास्थानप्रयत्नोभयान्तरतम कारसम्भवे- ऽपि मानुनासिकः। 'नाज्झलाविति निषेधेन सवर्णत्वाभावादिति अत एव भाव्याशय इत्याजः ।। मन्वयादप्रमादित्वस्य हस्य ग्रहणमयुक्रमत श्राहकारव- दिति॥ ननु एक कर्डकयो जनपरिवेषणयोर्युगपदसम्भवाद् अस्तु तत्र बाधः। प्रकृते तु लक्ष्यभेदेन भिन्नवाक्यावगतिनिमित्तकार्य्यि- किन स्यात् । यथावगतकार्यित्वस्यापि दूको निमित्तत्व दध्युदकादावत प्राह तचेति । लक्ष्यभेदेन कार्यित्वनिमित्तत्व- सम्भवेऽपौत्यर्थः । मामान्यविशेषविध्योरेकवाक्यतायामित्यन्वयः ।। शब्दो वाक्यात्मा ॥ अर्थस्तदर्थः ॥ सम्बन्धः । प्रतिपाद्यपति- १ पा-६।१ । ७७॥ २ पा-१।१।१.॥ १ भिन्नवाक्यावगतनिमित्तकार्यिभावः ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.१ बा.२) पादकभावः ॥ तेषां परिजामम् । तद्यथा लोकव्यवहारादेव तथा तयोर्बाध्यबाधकभावः सम्भवेऽपि भवतीत्येतदपि सोकव्यवहारादेव ब्राह्मणेभ्यो दधि दौयतां तकं कौण्डिन्यायेत्यादिरूपादवगतमि- त्यर्थः। विशेषमबिधाने मामान्यशब्दस्य तयतिरिकपरत्वञ्च तहौजम्। परिज्ञानवदिति पाठः। एवञ्च अची रहाभ्यामित्यत्र सामान्यविशेषविधित्वाभावेऽपि तत्र बाधे यौज तत्प्रकृतेऽप्यस्त्येवे- त्याह प्रत्यक्षश्चेति। अविलम्बितप्रतौतिकत्वं प्रत्यक्षत्वम् । विल- म्बिततत्कवचानुमेयत्वम् ॥ लक्ष्येति । ज्ञापकालच्यानुरोधादा सत्यपि सामान्यविशेषभावे क्वचिवाधकवं विशेषविध श्रीयते जाति- व्यक्रिपक्षयोरुभयोरपौति भावः ॥ कचिदपेक्षा नास्तीति । बाध्यबाधकमावस्येति शेषः ॥ यथेति। बाध्यबाधकभावाभावे दृष्टान्तोऽयन तु कार्यित्वनिमित्तत्वयोः समावेशे इति बोध्यम् ॥ केचित्तु तक्रकौण्डिन्यन्यायोऽपि सामान्यविषयानाक्रान्तविषया- भावरूपानवकाशवमूलक एव । अस्ति च प्रकृते तत् । न ह्येतबोध्य- निमित्तत्वं मामान्ययर्वप्रयुक्रकार्यित्वानाक्रान्ते क्वचिदयस्ति सर्वत्राचः परत्वादनचौत्यस्य प्राप्तेरतो युको लक्ष्यानुरोधात्मामान्येन कार्यित्व- बाधः। न चैवमिको यणित्यादौ मत्वर्थ इत्यादौ सामान्यप्राप्तनि- मित्तत्वाभावेन कार्यित्वस्य चारितार्थ्यादिति भाव्याभिप्रायमाहुः ॥ ननु कार्यार्थ इत्यच कार्य साधुत्वं चेत् । खरवसानयोरि- त्यादिना मिद्धमत प्राह विधानादिति ॥ उपदिश्यन्त इति २ न तु कार्थिवनिमित्तयोः ॥ ॥ १ पा-।४।४८॥ १ पा-८।३।१५।

·(च.१।पा.१ या.२)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
पाठे भाष्ये वर्तमानमामीप्ये लट् । उपदिष्टा इत्यर्थः ॥ प्रवृत्ति-
निमित्तेति प्रकृते भाममानवैशिध्यप्रतियोगिरूपः प्रकारस्थमर्थ
इतिभावः। केन प्रवृत्तिनिमित्तेनायोगवाहशब्दवाच्यतैषामित्यत्र
तात्पर्यम् । नन्वनुपदिष्टाश्चेति चकारश्रवणादनुचारितत्वमयोग-
वाहशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तान्तरमित्याभाति
तदयुक्तम् । अनुप-
देशपदार्थस्थानुच्चारणस्य तत्राभावात् । प्रयोगेषञ्चारितत्वात् । न च
प्रत्याहारसूत्रानुच्चारितत्वं तथा यदयुक्ता इत्यनेनैव तदर्थस्लाभेन
पौनरुत्यापत्तेरत पाह अयुक्ता इत्यस्यैव हेतुकथनमिति ।
प्रत्याहारबोधकलक्षणेनायुक्ता इत्यन्वयः ॥ तड्याचष्टे पाठाभावा-
दिति। ग्रहणकशास्त्रेण प्रदेश प्रवर्तमानेन योऽवर्णस्तेषां ग्राहकस्तस्य
पाठाभावादित्यप्यर्थः ॥
एषां नास्तीति । अतोऽयुका इत्यर्थः । एवञ्चाक्षरसमाम्नाये-
ऽयुक्ता मन्तो वहन्ति प्रयोग नियन्तीत्ययोगवाहपदव्युत्पत्ति-
दर्शिता ॥ न पद्यत इति । तच यत , इत्यध्याहार्यमितिभावः ॥
भाग्थे उरः केणेति । उरः कायतीति सबुत्पत्तेः पूर्वं ममासे-
ऽपि घोऽपदादाविति न मत्वम्। 'पाशकल्पककाम्येष्वेव
तत् प्रवृत्तेः ॥ ननु गरां जशो भवन्तीति लक्षणाभावात् शर्घ-
पाठस्य जशभावः प्रयोजनमत प्राह शर्यु पाठे इति ॥
१ वाच्यता तेषाम् ॥ क।
२ यथा पदयुक्ती ॥६॥
३ वा-पा-८।३। ३८॥
४ शर्युपाठस्य न जमावः प्रयोजनम् ॥ ६ ॥

·E8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.१ । पा.१॥चा. २) यदौति । पूर्वत्र दिवचने इत्यन्वयः ॥ ननु पूर्वं द्वित्वे जश्वात्- पूर्वमेव हलादिः शेषे कथमुपभानीयस्याभ्यासे जश्त्वं सम्परत्वा- भावात्। 'अभ्यासे चचैत्यनेनत्वान्तरतम्यात् प्रकृतिचराचर एवेति उपभानीय एव स्थादिति चेचिन्यमेवैतत् । उपमानौय- अवणापादनेनापि भाष्यमामञ्जस्यात्। अन्ये तु द्वित्वे कृतेऽपि द्वित्वाश्रयस्य कार्य कर्त्तव्येऽसिद्धत्व नेत्यपि पूर्वचासिद्धौयमित्यस्यार्थ इति परत्वात् जावे कृते एव हलादिः शेष इत्याशयान्न दोषः ॥ द्विवचनं कथमिति। बकाररहितस्येति शेषः । ननु निपातना लक्षणमा स्थान तु प्रदेश विशेषावच्छिन्नमत प्राह अथा- पोति ॥ मंचायुग इत्यादौ दकारोच्चारणं सार्थकम् । नैतदुजे रूपमिति भाव्योतया दोषाभावात्। उपतापातिरिक्तविषयेऽस्माद् घञ् नानभिधानादिति तदाशयः । अकुत्तविषये निपातन मिति पक्षान्सरे वाद्यमेव समाधानम् ॥ अनुस्वारस्य शादिति । यद्यपीणकवर्गाभ्यामुत्तरो नुमा व्यवहितः सकारः सुहिन्मु इत्यादौ सम्भवति । तथापि तदनभि- धानमिति भावः ॥ पुंखित्यच संपुंकानामित्येतत्प्रवृत्तिपरविवरण- ग्रन्थस्तु पिन्य एव तस्य समः सुटि पुमः खय्यम्परे कानाप्रेरिते इति सूचत्रयमात्रविषयत्वात् ॥ २ कान्त्ये तु- ॥ ६॥ क ॥ ४ प ७।४।६.॥ ५ भाष्ये-1 १पा-८।४।५४॥ ३ कर्तव्ये सिद्धत्वं-1॥ ६ वा-पा-७।३।। सपा-३।। ७ पा - ।३। ५॥ है पा-८।३।१२।

·(च.१.पा.१। बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ६५ मनु सूचविशेषानाश्रयणे तत्प्रत्याहारासंनिवेगात्कथं तषि- बन्धनकार्यप्रवृत्तिरत अाह प्रयोजनविशेषमिति ॥ अवि- शेषेणेति भाव्यस्य प्रयोजनविशेषनिर्देशं विनेत्यर्थ इति भावः ॥ यव यवेत्यादि । यद्यत्प्रयोजनमिद्धिरुद्देश्या तत्तद्विषयकसकस- प्रयोजनोहेशनेत्यर्थः ॥ जश्त्वे कृते संयोगसंज्ञायामिति । कार्यकालपचे इदम् ॥ भाष्ये इदुदुपधस्येति । विमर्गस्यात्त्वे छुपधात्वमिति भावः ॥ 'इदुदुपधस्य सकारस्येति । विसर्गस्थान्युपलक्षणमेतत् । अत एव निरोऽपि निष्कृतमिति सिध्यति । अत एव वक्ष्यमाण- पक्षान्तरेणाविरोधः । निष्कृतमित्यादौ सुबुत्पत्तेः पूर्वं समासे- ऽपि इणः ष इति न। पाशकल्पककाम्येष्वेव तत्प्रवृत्तः । "द्विवचनं प्रयोजनमिति। विसर्गजिकामूखीयादेईिरचारणे विशेषस्याग्रहादुच्चारणस्य कत्तुंमशक्यत्वाच्च शास्त्रप्राप्तिमात्रेणेतत्प्रयो- जनकथनमिति सन्तोष्टव्यम् ।। ननु सोऽपदादाविति मत्वस्य स्थानिवत्वं पूर्वबासिद्धौये इति निषेधानेत्यत आह पूर्ववेति ॥ इमे इत्यनेन न हयवरट सूत्रस्था एव ग्रह्यन्ते किं तु वर्णमात्रमित्याह इदानौमिति ॥ (अर्थवन्त इति माध्यम् । 'वर्णा इति पक्षः। पचतावच्छेदक- मेव हेतुः । धातुमातिपदिकेत्यादिस्तु दृष्टान्तः । अनुत्पत्ति- ज्ञानम् । अनुत्पत्युपायजामम् ॥ १ भाष्ये ॥ २ भाव्या ३ पा-८।३। ३६ ॥ ६ भाष्ये ॥ ७ भाष्ये। 9 भाष्ये ॥ - भाष्ये। ५ पा-८।३ । ३८॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.१। पा.बा.२) ॥ माथे धातव इत्यादि। प्रक्रियाश्रयप्रकृतिप्रत्ययानां वाचकत्व- मित्येवं रूपवर्णस्फोटाश्रयेण । अयं च शास्त्रव्यवहारमात्रोपयोगी। एतदासनावशादेवलोकव्यवहारेऽपि शास्त्रज्ञास्तथा व्यवहरन्ति धर्म चैवम्विधज्ञानस्थोपयोग इति बोध्यम् ॥ हेत्वन्तरमाह वर्णव्यत्यये चेति ॥ ननु कूपादौ न सिंहादाविव वर्णव्यत्ययोऽत बार एक- स्येति ॥ तस्यैवान्वयेति। अपशब्दस्य तु तदीयशक्त्युद्दोधकत्वरूपं द्योतकत्वं प्रादिवत् । अत एव तेषामिवैषामपि प्रातिपदिकसंधा- पादनं करिष्यते ॥ हतीयहेतुमाह वर्णानुपलब्धौ चेति । अनर्थगतेरि- त्यस्य तवर्णसत्तायां योऽर्थस्तदर्थानवगते रित्यर्थ इत्याह अर्थान्त- रेति ॥ प्रश्नमुपपादयति भाव्ये न साधीय इति । मनि काकुः ॥ परमतापेक्षयेति । परेणानर्थगतेरित्युक्त्वादिहार्थ- गतिरस्तोत्यभ्युपगम्य परमते कटाक्षेण अन्यस्थलौथार्थगत्यपेक्षया- चातिशयेमार्थगतिरस्तौति विवक्षेतिभावः ॥ तच्छब्दार्थमाह वर्ण- स्येति। परे तु तच्छब्देन तवर्णघटितपरामर्श न कश्चिद्दोषः ॥ अत एव पूर्वं भाष्ये सककारेण कश्चिदर्थो गम्यत इत्युक्रमित्याहुः ॥ साघवे न तु कर्मधारयमाह भाव्ये सोऽर्थ इति । प्रकृतोऽर्थः तस्मिन्वर्ण मति योऽर्थः प्रतीयते स इत्यर्थः ॥ ननु दृष्टान्ते सप्तम्युप- मानपूर्वति वचनेनोत्तरपदलोपेऽपि प्रकृते तच्छब्दलोपः केन । किञ्च तच्छन्द उत्तरपदमपि म मञः समासाभावादत माह ॥ १ भाष्ये। भाव्ये ॥

·(प.पा.१। था.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। गतार्थत्वादिति । तथा च तददनापि पक्षणेति भावः ॥ चतुर्थ- हेतुमाह भाष्ये संघातार्थवश्वाञ्चेति । एका. सिकतेति भाव्यप्रयोगादेव मिकताशब्दस्यैकवचनान्तवमपि ॥ तदन्तर्ग- तत्वादिति । ददं चिन्यम् । 'इत्थं भूतलक्षण इति सूचस्थ- खग्रन्थविरोधात् ॥ तत्र हि मंजामवृत्त्युत्तरकालजातविभस्तन्मध्यप- तितत्वेऽपि तदवयवत्वं नेत्युकम् । तस्मादन्तरङ्गत्वादवयवप्रातिपदि- कत्वे तबिमित्तमपि तदनन्तरं वदन्तत्वनिमित्तकमातिपदिकत्वे सुब्लोप' इति वक्तुं युक्तम् । धनतीत्यादौ तु न तदापत्तिः । धातप्रत्ययान्तपदयोस्तदवयवपरलेन तत्र तदप्राप्तेः। धात्वादेस्तद- वयवत्वं तु व्यपदेशिवद्भावेन बोध्यम् । वस्तुत इत्थम्भूतेति सूत्रस्थकैयटोकिरयुक्रेति तत्रैव निरूपथिव्याम इति न दोषः। धकारे जशवमादिपदार्थः । सुबन्तावयवसमुदायस्येति। सुबन्तावयवेति बौहिस्ततः कर्मधारयः । इदमुपलक्षणम्भेदे मति यदर्थयोः संसर्गस्तद्वारकार्थवत्ममुदायस्य । तेन तिङन्तसमुदायस्थ व्यावृत्तिः। प्रकले न भेद इत्याह येनैव चेति ॥ तच्चैकमिति। संघातस्यैकत्वमिति भाष्यस्य संघातस्याप्ये- कत्वमर्थः । एवञ्च विभक्तिः समुदायादेवेति भावः ॥ ननु समुदाया- दुत्पद्यमाना विभक्तिः सर्ववर्णसंबन्धिनौ प्रतिवर्ण पदत्वं प्राप्नो- तौत्यत आह पदसंज्ञात्विति। यतार्थबोधनाय विभत्युत्पत्तिः तस्य संज्ञाप्रवर्त्तते न त्वेषामिति भावः। केचित्त विभक्तिः प्रत्यर्थ- १ ब२। पा३ । सू २१ । १ इत्यत बाह॥क। 13 २ सुबलोपः ॥ का ४ प्रापोत्यत याह।क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.१। पा.१। बा.२)
गतप्रतिवोध्यसंख्यायोतिका । संख्या च समुदायस्यैवार्थो न प्रत्ये-
कवर्णनामिति न तेभ्यः खाद्युत्पत्तिः। एकत्वं संघातस्यार्थ इति
भाष्यखरमात् । प्रत्यंशे वर्णव्यत्ययापाययोः संख्यानारानुपजनात्मा
समुदायस्यैवार्थ इति तनावः ॥ न चाव्ययेभ्य वैकवचनं दुर्वारम् ।
संख्यारहितार्थप्रतिपादकेषु तथा खौकारेऽपि वस्तुतः संख्यावत्यर्थे
संख्यानभिधायकस्खाद्युत्पत्तौ मानाभावात्। एवञ्चैषां प्रकृतित्वमेव
नेति म केवशा प्रकृतिरित्यस्यापि न विषयः । एतेन प्रत्येकं पंद-
संज्ञानुयहाथ द्विवचनवैषम्यावस्थादेव प्रत्येकं सुबुत्पत्तिरित्यपास्तमि-
त्याडः॥
अनुमानेन माधितामर्थवत्ता प्रत्यक्षविरोधेन दूषयति ।
अनर्थकात्त्विति। सर्दवर्णनां पहवे हेतो गामिद्धत्वं स्थादत
पार धात्वादौति ॥ विपचे बाधकमाह अन्यथेति। वर्ण-
व्यत्ययेत्यादिहेतोरर्थानुपसन्धेरिति हेतोश्च धालाद्यतिरिक्तवर्णविध-
यत्वे एव संगतेरित्यपि बोध्यम् ॥ असमासाशङ्कयेति। तथा च
वौमा न प्रतौयेतेति भावः ॥ तेनैवेति । वौसायां तस्य विधा-
नादिति भावः ॥ ननु वर्णव्यत्ययादिवर्थदर्शनं नार्थवत्त्वाभावमाध-
कमत बार यदुक्तमिति ॥ एवञ्चार्थवत्त्वसाधकहेतौ व्यभिचार-
प्रदर्शनादा अनर्थकतामाधकत्वमस्थ। भाथे अर्थदर्शनादित्यस्य
वर्णव्यत्ययाधभावे योऽर्थस्तस्यैव दर्शमादित्यर्थः ॥
नार्थव्यत्यय इत्यस्य नार्थान्तरावगतिः किन्तु एतस्यैवावग-
१ प्रदर्शनद्वारा । ख । ॥
३ तस्यैव गतिः ॥ का
२ अनर्थकसाधकत्वम् ॥ ॥

·(प.१।पा.१ बा.२) महामाव्यप्रदीपोद्योता। तिरित्यर्थः । उभयस्य न्याय्यत्वं विषयभेदेनेत्याह यचान्वयेति । यथा एति इतः दत्यादौ न सर्वच कूपादावित्यर्थः । न कूपत्र- पेति । वर्णनामर्थवत्वे अपशब्दस्य विवषयादषियः स्यात् । न च दृश्यते । ततः समुदायान्तरत्वप्रयुक्रमेवार्थान्तरत्वं तदर्थानवग- तिश्च न तु व्यत्ययादिकृतमित्यर्थः । ननु ककारसकारयकाराणमेवार्थवत्त्वमुपस्तु प्रबुद्दोधक एवेति कस्यार्थस्य मत्ता तत्र तत्रापाद्यत इति चेत् तर्हि भग्रमेव वर्ण- नामर्थवत्त्वं तचैव पदे । ऊपयोराभावात् । किञ्च संख्यासमुदाय- स्यैवार्थ इत्यपि नियन्तुमशक्यम् । कूपगतेकत्वस्य यूपादिभिरप्रतीत्या संख्ययापि कादिभिरन्वयव्यतिरेकसत्त्वात् । दिर्वचनेन वैषम्यं तु प्रागुक्रमेव । तस्मात्ममुदायस्यैवार्थवत्त्वं तदेव ध्वनयबाह भाथे इदं खल्वपीत्यादि॥ दृष्टा होति। अतदर्थेन रथाङ्गेन गुणिनो रथस्य यथार्थवत्ता तथा प्रकृतेऽपौति भावः ॥ भाग्थे अग्रहणेविति । प्रत्याहारे अक्षरममावायेऽज्यहणेषु अच् प्रत्याहारगाहकेषु पठितानामनुबन्धानां प्रत्यासत्याऽनुग्रहणं कुतो नेत्यर्थः ॥ तत् फलितार्थमाह य एते इति॥ अक्षु। नबोधकसूत्रेषु प्रागुकेषु ॥ प्रत्याहारार्थाः। तदुपकारकाः ॥ 'अग्रहणेन । अच्शब्देन। अणगादिप्रत्याहारेषु तेषां ग्रहणे फलाभावं मनमि निधायाज्यहणेनेत्युक्तम् । न च हशादौ टग्रहणस्थापत्तिः। हल्- पूच्चारणाकारोच्चारणेनोचारणार्थवर्णहोनहला हल्घटिते प्रत्या- १ पलितमाह ॥ का २ उपलब्धभाष्यपुस्तके “अज्यहणेषु" इत्यति । ३ हलोहलघटिते । क । ख । ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१ बा.२) पारे ग्रहणाभावस्य वकं शक्यत्वात् ॥ प्राधान्येन । प्रत्याहारेषु यहणार्थखेन ॥. परार्थेति । प्रजादिखरूपबोधनार्थत्वेन परार्थत्वम्। यथाऽकारादयः मंजिविशेषसमर्पणायोपात्ता न तथाऽणादयः इत्यर्थः ॥ 'प्रधानत्वमप्याचार्याचारेण माधयति भाष्ये प्राचार्य- स्येति । आचार्यशब्देनानादिः शब्दपुरुषः । एवञ्चान्यत्र मंशिविशे- पसमपर्णयोपासवादिताममंज्ञित्वमेवेति भावः ॥ परत्वादित्या- धन्तरजनोपलक्षणम् । एवञ्च पूर्वमनुबन्धलोपादादिरन्येनेति मंज्ञाविधानकालेऽसबिधानादित्यन्वयः। एवञ्चानुबन्धमदृशभित्रा- मामेव मध्यगसदृशानां ग्राह्यतां बोधयतौति भावः ॥ भाव्ये लोपः खल्वपि तावदिति । सर्वतः प्रथममित्यर्थः । यत्तु एवमपि लणित्यकारस्य हलषु ग्रहणापत्तेराचारादित्येव समाधिरत्र युक्त इति । तवा श्रतो लान्तस्येति सूत्रे लका- रोच्चारणेन लणसूचस्वस्थानुनासिकवाभावज्ञापनात्। एवञ्च तस्या- नुबन्धत्वमेव न किन्नूञ्चारणार्थत्वमेव । अत एव भाष्ये अइउणि- व्यादिसूचचतुष्टयोपादानेनैवैतद्विचारप्रवृत्तिः कृता। मोके च अज्- ग्रहणेधित्येनोक्तम् ॥ उरणरपरसूत्रे च लपरत्वस्योपसंख्या- नमेव कार्यमिति तुल्यास्य' सूचे वक्ष्यते ॥ भाष्ये तत्का- लानामचा ग्रहणमच् पदेन यथा स्यादिति योगविभागः कार्य इत्यश्वयः । सिद्धेऽचत्वे इति। प्रकारादीनामुपदेशात्मवर्ण- ग्रहणाच्चेति भावः ॥ १ धप्रधानम् ॥ अप्रधानत्वस्य । ख॥ २ शब्दपुरुष एव ॥ क ॥ ३ ब७ । पा२ । सू२॥ ४ बर।पा ९ । सू५१। ५ब।पा १। सू॥

·(ब.पा.१४बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ननु ककारदयस्य माचिकवर्णवं कथमेकस्यैव खगित्यचीप- देशादत श्रार ककाराकतेरिति । न च वर्णहयेनेति । जातिरपि स्वपर्यायधिकरणव्यञ्चैव तिहारैव च कार्यभागिति भावः ॥ भाथे एष एवार्थ इति। अपर आहेत्यादिना वार्तिककतोक इत्यर्थः ॥ इस्वादौनामिति। इखदौर्घमुत इत्यतः प्राग्यावद् जकालोजिति तावदेवास्तु पृथकसूत्रम् । फलं दर्भयति अनिमित्तकार्याणि तत्कालेखच कर्तुमर्हाणि यथास्यु- रित्यन्वयः॥ अणः सुष्टुपदेशः अणसूपदेशः । अणशब्दोच्चारणं तदन- स्थानां बोधकम् अणुदित्यत्र किमर्थं क्रियते इत्यर्थी भाष्यस्येत्यत शाह अजुदिदिति ॥ अणसु अणमध्ये तेनात्र स्थाने किमर्थ उपदेश इति तु नार्थ इत्याह इण्ग्रहणेनेति । दह संय्यन्तेत्या- दिभाव्यं गुण भेदका इति पक्षे। भेदकत्वपक्षे इदमेवाणग्रहणं मानमिति भावः। यथास्थितसूत्रन्यासे• इदम् । जातिपक्षणाण- ग्रहणप्रत्याख्याने' तु न कश्चिद्विचारः। एवं गुणा अभेदका इति न्याय्यपक्षेऽपि न विचार इति बोध्यम् ॥ भाग्थे वक्ष्यत्येत- दिति। सिद्धत्ववचनञ्चावण्यकम् । अन्यथा परस्थानुखारस्य वा पदान्तस्येति परमवणे तस्यामिद्धत्वात् पूर्वस्य अनुस्वारस्य १ तद्दारैव कार्यभार ॥ क ।। २ तदन्तः स्थानाम् । सम् । ३ भाष्यस्येत्याह ।क। ४ पक्षे चेदम् ।क। ५ बसपा । सू ५६॥

·महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (च.पा.बा.२) ॥ ययौत्यस्थानापत्तौ रूपासिध्यापत्तेः। तर्हि दिवचनसिद्धिरेव फखमित्याह परसवर्णे तहाँति ॥ मनु न भेदोऽनुपजधेरत आह श्रुतिकृत इति॥ यदि नित्यों सोपः स्यादिति । तदा भेदो न स्थादित्यर्थः ॥ विभाषा चेति । चस्वर्थ ॥ एकदेश्याह यथाऽभेद इति । यथा दिवचनप्रवृत्यप्रवृत्त्यो दो न भवति। तथैवास्तु मानुवृतद्विभाषा- ग्रहणमिति भावः ॥ हतीयो ज्ञापकमुपन्यस्यति अनुवर्तत इत्या दिना । झरो झरीति लोपे इत्यर्थः । मध्यस्थतया रहलोय- मामित्यस्थापि वैकल्पिकत्वं सिद्धमिति भावः ॥ लोपापवाद इति । यद्यपि हर्यनुभव इत्यादौ तदुदाहरणे लोपेऽप्राप्तेऽपि वि- वचनमारभ्यते । तथापि कृते दिवे "पश्चालोपेऽपि दिर्वचनं व्यर्थ- मित्याशयेनापवादवोकिरिति भावः । तयोोगयोः। खोप- विधायकयोः ॥ प्रत्तमित्यादौ दाधातोः के श्रातस्तकारोऽ 'च उपसर्गादित्यनेन ॥ आदित्ये श्रादित्याद्भवाद्यर्थण्यान्ताद् प्यः । तयाचष्टे ज्ञापकत्वमस्य विघटयतीति। सर्वथा- ऽसम्भवौत्युपसंहरतीत्यर्थः । ज्ञापकेन तदनुवृत्तिं साधयतः तत्ख- एडनेऽनुवृत्तिः मन्दिग्धैवेति भावः ॥ लण् सूत्रे विभाषा म चोप १ मास् तु तद्वधिभाषाग्रहणम् ॥ ख । २बापा । सू६५॥ ३चपा 8 | सू६०। 8 धारभते ॥का ५ पश्चालोपे ॥ का बच उपसर्गातः ।ब।पा। सू81 एक प्रत्ययः ।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(अ.पा.बा.२)
॥
इत्युक्तेरा प्राचार्योति। 'अण्ग्रहणात्तु शापकादित्यपि
कथित् । तत्तु वार्त्तिककताऽणग्रहणप्रत्याख्यानाबोकम् ॥
लण् ॥ ६ ॥ किमिति। क प्रत्यामत्तिः क व्याप्तिरिति
मन्देह इत्यर्थः ॥ भाष्ये कतमस्मिन्निति। बक्ष्यमाणरीत्या सर्वच
निर्णयकमत्त्वात्मनः ॥ कतरस्मिन्निति पाठेऽपि डतरादिविधौ
उपाधिपत्याख्यानात्र दोष इति बोध्यम् ॥ न हि दलोप इति ।
एवढेत्यादौ गुणोऽसिद्ध इति भावः ॥ दीर्घाऽच इत्येवेति।
माचालाघवाभावेऽपि माह्यलाधवायासन्देहाय चेति भावः ॥
तथा गौष्कति । विमर्गस्यासिद्धत्वादिति भावः ॥ तेषु च
कृतेविति। परत्वादिति भावः ॥ योगविभागस्य भाव्याना-
रूढत्वाद् गोके त्यादि भाष्यात् के परे इति भाव्याच तेषा-
मनभिधानं वर्ल युक्रम् ॥ भाष्ये अचो हौति । "अचश्चेति
परिभाषणादिति भावः ॥ न हि पदान्ता इति । पदानामे-
वानुनासिकोऽवमाने जायते इत्याश्रित्येदमुक्तम् ।
पदान्ताधिकारोऽस्ति । लोप इति। अशा हलो विशेषणादिति
भावः ॥ पर्युदासेनेति । क्रियमाणेऽप्यण्ग्रहणे इत्यर्थः। भाव्येऽपि
न मत्त्वं निषिध्यते किन्तु कार्यित्वमेवेत्याह कार्यभाज इति ॥
एवश्चानुनासिकमाप्तियोग्या: पदान्ता न मन्तीत्यर्थः । वस्तुतोऽस्था
श्रये सिद्धवान्युक्तित्वेन तदज्ञानेनैव पूर्वपक्षस्यौचित्येनैवं भाष्यव्या-
१ अण्ग्रहणाज्ञाकात् । क ख । इ॥
२ पाठेक॥
३ गत्यादौ । ग॥
४ अत्र भाष्यम् ॥ नहि के परेऽणः सन्ति । ननु चायमस्ति गोका-
५ घ१। पा २। सू२७॥
न तु तत्र
नौकेति ॥

·१.१ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.११ वा. २) ख्यानमनुचितम् । पूर्वपक्षस्य सन्देहस्थ चानुत्थानात् । तस्मादष्टमा- ध्यायस्थं भाथमेकदेश्युक्तिरित्येवोचितम् । व्याख्यातञ्च तत्रोपाध्याये- रित्वमेव ॥ भाव्ये कई हर्व इति । चामुपलक्षणम् । श्रत रवाचोऽप्रगृह्यस्येत्युक्तमन्यथा कोऽप्रग्टह्यस्येति वदेत् ॥ निषेधासम्प्रसारणप्रसङ्ग इति। चिन्यमिदम् । परतस्तत्प्रकृतिभूतप्रातिपदिकस्य टिलोप विधानेन वृक्षतः स्था- निवे मानाभावेन वकारे "एकदेशविकतन्यायेन" वृतित्वस्य दुर्लभत्वात् । अर्द्धाधिकविकारेण प्रत्यभिज्ञाऽभावाच्च । अत एव राजकीयमित्यादौ अलोपोन। वृक्ष एव टिलोप स्थानित्वे तु प्रकृतिभावापत्तिः। एतेन विचि “एकदेशविकृतन्यायन" वृश्व- तिलात् षत्वापत्तिः। न च णिखोपस्य स्थानिवत्त्वान्न षत्वम् । "पूर्वत्रामिडीये तनिषेधाद्” इति परास्तम् । न च प्रश्चेति "मूचे पदाधिकारेण प्रशान्तत्वमेकदेशविकृतन्यायेन सुलभमिति वाच्यम्। स्कोरिति सूचादन्ने ग्रहणमनुवर्त्य वैयधिकरण्येनेवा- न्वयाऽऽश्रयणेनादोषात् । अत एवान्ते ग्रहणं चरितार्थम् बांधि- कविकाराच". । . एवञ्च वृक्षमुबो णिजन्तात् किपि वृक्ष 'इत्यादौ षत्वं नेत्याहुः ॥ वलापप्रसङ्गश्चेति । इदमुपलक्षणम् । १ पूर्वपक्षेऽस्य सन्देहस्य ॥३॥ २ श्चतेः ॥क ॥ ॥ श्चतेः स्थानिवत्त्वे । ख । ३ बापा २। सू ३६ ॥ १ सूत्र पदाधिकारेण वश्चान्तमेक - - । सम् । ५ अधिकविकाराच।क। ६ इत्यादि । सम्॥

·(च.पा.१।या.२) महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। १०५ को विधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादूटप्रमजावेत्यपि बोध्यम् ॥ भाये रो रीति। त्रियाद्यां वहिरङ्गासिद्धलाभावादिति भावः । भष्भावः । एकाचो वश् इत्यनेन। तत्र ह्येकाच इति झपन्त- स्येति च धातोरित्यपेक्षया व्यधिकरणषष्ठीति भावः । रुत्वम् । दश्चेत्यनेन। भाष्ये इहापि तीत्यस्य कृत "दत्त्वमिति शेषः ॥ ननु धातुग्रहणेन कारस्य दौ| न रपर इति ज्ञापना- "दज्झनेति दीर्घस्थाप्यरपरत्वात् कथमवेत्त्वप्राप्तिरत पाह धातुग्रहणेनेति ॥ भाव्ये तस्मात्तचेति । न च इह किश्चित चपो इति न्यायेन ज्ञापकत्वमप्यस्विति वाच्यम् । गृइत्यादेरनुकरणे “प्रकृतिवदनुकरणमि"त्यस्याभावे ग्रोयडीत्यादावित्त्वाभावार्थम इहापि तदावश्यकत्वाद् गत्यन्तराभावे एव तन्यायेन ज्ञापकत्वा- श्रयणाच। तदाह तस्मादिति । एवञ्च रपरत्वेऽपि माढणमित्यादौ "उपधायाश्चेतीलवारणेन धातुग्रहणस्य चारितार्थन रपरत्व- निवृत्तौ न ज्ञापकतेत्यर्थः ॥ भाव्ये सामर्थ्यात् पूर्वेणेति ॥ मच गोत्यादौ यणदेशे लपरत्वार्थमेव परणाणग्रहणं स्यादिति सामर्थ्य कथम्। ऋकारांश इलरुपाऽणि रो रीति प्रवृत्त्या फलाभा- १ अस।पा ३। सू१४॥ २ व्यापा२। सू३७॥ ३ बापा २।सू ७५० ४ ऋत इत्वम्। क । ख। इग। ५ व ६ । पा ४ । सू १६ ॥ ६ रपरत्वाभावात् कथमत्रत्वाप्राप्तिः ॥का अ। या २। सू २० ॥ य| पा १ । सू१०१. 14 ·१.५ महामाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.१ बा.२) ॥ बेन समारपर्चाद् कारशेिऽपि इलरुपाऽणि अप्रवृत्तिरित्याश- वात्। रखयोः समानश्रुतित्वेन तचापि रो रौत्यस्य प्रवृत्तरि- त्यन्ये । सकारे घण्घटितप्रयोगानभिधानमेवैतहाथप्रामाषादि- व्यन्ये । भाथे सवर्णेऽण् तपरमिति । यद् 'उळसूत्रे तपरं करोति तज्ज्ञापकं सवर्णेऽण्यहणं परणकारकमिति वार्त्तिकाचरार्थः ॥ इत्येवमर्थमिति। इखो यथा स्थाहौ| मादित्येवमित्यर्थः । कार इति । 'उद्देश्यसमर्थक इत्यर्थः ॥ न च भाव्यमानत्वेन सवर्णपणाप्रसक्तस्तदेयर्थम्। तपरत्वाभावे श्रादेशान्तरनिवृत्त्यर्थत्वेन खरूपाभ्यनुज्ञानार्थत्वेनापूर्वबोध्यत्वाभावेन चाविधेयत्वात् । ते तु नपरले भाथमानतापौत्यन्यत् ॥ भाथे संमृद्येति । श्रादेशेन नौ निवयेत्यर्थः । श्रद्धेचतुर्था इति वकुमुचितमत आह अनेति। भाव्ये तिखो मावा इति । दण इति पदच्छेदाभिप्रायेणेदम । तदुकं विभक्तिनिर्देशे इति। संहितायां तु सार्द्धमाचाद- धमेवेति बोध्यम्। प्रणादिग्रहणेषकैमहद्भिर्यवैः सन्देहपरिहारे प्रतिपत्तिगौरवमिति खाघवाय वर्णान्तरमेव किं नानुबध्यत इत्या- अधेमाह भाव्ये किं पुनरिति ॥ एतत् । वक्ष्यमाणम् ॥ प्राचार्यः शिवः ॥ मनु जापितेऽपि प्रवर्तकतया निवर्तकतया वा नास्य चारिता- . ।पा। सू७॥ १ पाभिधेयत्वात् । क। १ उद्देश्यसमर्पकः॥काख।।। ३ प्रवर्तकनिवर्तकतया वा । क ।

·(च. ९/पा.पा.२) महाभाव्यप्रदीपोद्योवः। र्थमत पार न्यायादिति । को न्यायः । भागमउपदेशपरम्परा तस्मिक एवायमों पकारानुबन्धनरूपखव्यवहारेण बोध्यत इत्यर्थः एवञ्च व्याख्यानेनैव पूर्वणकारेण केचित्परणकारेणेति निर्णये ज्ञाप- कानुसरणलेगो तथेति सूचितम् । अमङणनम् ॥ ७॥ अभञ् ॥८॥ भाव्ये न झकारे- त्यादि। अनहितहरूमाचानुकरणम्। सूचादन्यत्र नास्तौति हयवरट् सूत्रे प्रपञ्चितम् । झकारभकारयोरपि हि पदा- न्तयोरिति । पदान्तयोस्तयोः मतोस्ततः परस्थाजादेः पदस्य अभी स्यातामित्यर्थः ॥ एवमपि पञ्चागमा इति । लच्यसंस्कार- कालिकं मयासाम्यं यथामध्यप्रवृत्तौ निमित्तमिति मन्यते । सिद्धान्तौ तु प्रतिपत्तिकालिकमेव मझ्यासाम्यं तत्प्रवृत्तौ निमि- समित्याह सन्विति ॥ येषामागमानामागमिनः सन्ति तेषां भवन्तु इत्यर्थः। अनुदेशः प्रतिनिईशः । भगवता तु स्पष्टप्रति- पत्तयेऽनुबन्धदयमदर्शि॥ इति व्यवहारादिति । भइउणसूचेऽयं व्यवहारो भाथे। प्रश्न इति। तहटकीभताक्षरपदार्थावगमायेति भावः। भाथे- ऽक्षरमित्यस्थ नक्षरमिति वियहप्रदर्शनम् ॥ तच्चेति । अक्ष- रघेत्यर्थः । ब्रह्मतत्वस्यैव तत्त्वे हेतु गर्भ विशेषणमा परमार्थतो नित्यमिति। यतस्तत्प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियो- गिवरूपनित्यत्ववदित्यर्थः । नम्वेवं प्रहते किमाथातमत पाह १ पूर्वणकारेण केचित् केचित्परणकारेणेति । क ॥ ख । । । ग ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.१४ बा.२) व्यवहारनित्यतया चेति ॥ सर्वेषां शब्दानामाकाभवत्सृथ्या- दावुत्पत्तिः प्रलये च नाश इत्यर्थः । एवञ्च व्यवहारनित्यतया- ऽक्षरब्रह्ममादृश्यवतां तेषां पदादिरूपाणामयं वर्णममाम्नायः। शास्त्रप्रवृत्तिद्वाराबोधक इत्यक्षरममावाय इति चतुर्दशसूची- विषयव्यवहारोपपत्तिः। एवञ्च शब्दे औपचारिकोऽक्षरपदप्रयोग इति भावः । न्यायादिनयेऽप्याह जातिस्फोटस्य वेति ॥ भाव्येऽ- नोतेति । तड्याचष्टे अर्थमश्नुत इति । वर्णानामनर्थकत्वेन चिन्यमिदम्। नानादेशेषु युगपदेकस्यैव शब्दस्याभिव्यक्तिदर्शनेन स्फोटस्थापि व्यापकत्वमिति भाव्यार्थ इत्यन्ये ॥ मनु न्यायादिनयेऽव्याप्यवृत्तिषु विनाशिषु वर्णेषु कथं तद्व्यवहा- रोऽत वाह वर्ण वाऽहुरिति ॥ च घटितः पाठोऽत्र प्रामादि- कः। व्याख्यानभाये थवेत्युक्तः॥ नम्वनन्तरोक्तयोगाभावात्कथं तेषु प्रयोगोऽत आह रूढिरिति । तदुक्तं भाष्येऽक्षरमिति संक्षेति ॥ व्याकरणान्तरे इति । पूर्वसूत्रशब्दे षष्ठीतत्पुरुष इति भावः ॥ एवञ्चाक्षरसमाम्नाय इत्यस्य श्रुतिरूपो वर्णमवात इत्यत्र तात्पर्यम् ॥ भाष्ये उपदिश्यत इति । अक्षरममाम्बायोप- देश: किमर्थः इत्यर्थः। पूर्वकृतोऽप्ययं विचारः कश्चिद् विशेष वर्ल पुनः क्रियते येन शास्त्रेणेति ॥ चतुर्दशसूत्र्यात्मकेन तन्मूलकपाणिनिव्याकरणेन वेत्यर्थः ॥ तत् । शास्त्रम् । वाचो २ इत्यस्य च ॥क। १ आकाशादिवत् ॥ क ॥ ख॥ ६ ॥ ३ किमर्थः क्रियते इत्यर्थः । क ॥ ४ किञ्चिद् ॥ का। ख॥

·(थ.१।पा.चा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । . विषयः । बन्धनं प्रतिपादकमित्यर्थः। भाय्ये यव चेत्यनेन वाक्- परामृश्यते इत्याह पदे वर्तते इत्यादिना । शास्त्र विषय इति प्रतिपादकमित्यर्थः। वर्णज्ञानं शास्त्रं वाचो विषयः । का मा वाग् यत्र 'ब्रह्मवर्तते । चात्पुराणदि इति भाथ्याक्षरार्थः । तदर्थमित्येतड्याचष्टे शास्त्रप्रवृत्त्यर्थमिति॥ कलादीति । इदं प्रयोजनं पस्पशान्ते दूषितम् ॥ अनुबन्धकरणार्थमिति। लघ्वर्थमित्यक्षराणामवार्थ स्वारस्य- ञ्चिन्त्यम्। अनुबन्धकरणमूलकप्रत्याहारद्वारा लाघवेन शास्त्रप्र- त्यर्थमित्यर्थी वा ॥ वाक्समामायः। बाक्सङ्ग होपाय इत्यर्थः । तदाह एतावद्भिरेवेति। दृष्टफलेनाभ्युदयेन वा पुष्यितः॥ अदृष्टफलेन निःश्रेयसेन वा फलितः॥ वाग्व्यवहारस्येति । तत्सङ्ग्राहकस्य चतुर्दशसूत्रीरूपस्येत्यर्थः ॥ यथा श्रुते हि भाव्ये अक्षरममाम्नायोद्देशेन प्रवृत्तविशेषणानामन्यपरतया योजने भाष्य- विरोधः। अत एवैतत्प्रतीकमुपादायहरिणाश्रस्याक्षरसमाना- यस्य वाग्व्यवहारजनकस्य न कश्चित्कर्ताल्येवमेव वेदे पारम्पर्येण स्मर्यमाणमिति व्याख्यातम् ॥ . ब्रह्मतत्त्वमेवेति । तदुक्तं नन्दिकेश्वरेण "प्रकारः सर्ववर्णाय्यः प्रकाशः परमेश्वर” इत्यादिना सर्ववर्णानां मायेश्वररूपता। वर्णभ्य महदादिसृष्टिरित्यर्थपरतया चतुर्दशसूत्रौं योजयता । तदाह सर्ववेदेत्यादि । अन्ये तु वर्णज्ञानं चतुर्दशसूत्र्यात्मकं शास्त्रं वाचो वेदशास्त्रपुराणरूपायाः सकलवाचः विषयो बन्धन . । एवच १ ब्रह्म च ॥ क॥ । ग ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.राचा.२) चार वर्षसमाषाये ब्रह्माबोध्यतया वर्तते। थाख्याता - एषा चतुर्दशसूची मधपरतथा नन्दिकेश्वरेण। तदर्थं सकलवाग्ज्ञानार्थ ब्रह्मबोधनार्थश्च ॥ अनेन मकलवेदाध्ययनेन यत्यावं तदक्षरममा- बायजानेम सूचितम्। तद्दच्यति सर्ववेदेत्यादि । सोऽयमित्यादिभास्थयन्यश्चैतत्चोकपूर्वार्द्धस्यैव व्याख्यानपरः। तत्र वर्णज्ञानमित्यस्य व्याख्या सोऽयमक्षरसमानाय इति । वाग्विषय इत्यस्य व्याख्या वाक्समाबाय इति सर्ववायूपत्वात्। तदध्ययनतन्मूखव्याकरणध्ययनाभ्यां पुष्पितः। फलितः तदर्थभावनया जनिततत्त्वज्ञानरूपफलः । चन्द्रतारक- वत्पतिमण्डित इत्यनेनास्थानादिवं सूचयति। तादृशोऽयं ब्रह्मराभिर्वेदितव्यः । बोध्यबोधकथोरभेदात्। सर्ववेदेति । सर्व- बेदाध्ययनजन्यपुण्यरूपफलस्य चित्तशुद्धिरूपस्य प्राप्तिरस्य ज्ञाने- ऽध्ययनमाचे भवति । इदमेव पूर्वं पुष्पितत्वम् । तादृशपुत्रवान । मातापित्रोः स्वर्ग पूजा भवति । यथा तराजसूययुधिष्ठिररूपपुत्रण पाण्डोः खर्ग पूजेति। इष्टबुध्यर्थमित्यादि तु प्राग्व्याख्यातत्यान व्याख्यातमित्याडः॥ इति कालोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भजना- गोजिभदृश्यते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे हितीयमाहिकम् ॥ । १ पुण्यपलस्या का ख॥६॥ ग॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः॥
श्रीपाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ।
वृद्धिरादैच् ॥ १।१।१॥
विपदं सूचम् ॥
कृतम् अमयोः साधुत्वम् (भा)
इति भाष्यदर्शनात् ॥ अन्यथा उद्देश्यानेकत्वाद् वृद्धिशब्दस्या-
वृत्तिर्वाक्यार्थबोधाय कार्या स्यात् । इन्दे तु समाहारस्यैकस्योद्देश्यस्य
शब्दतः सम्भवात् तां विनापि सियति। न च समाहारे टच्
प्रसङ्गः । ममासान्तविधेरनित्यत्वात् ।
"प्रतेरंवादय (पा)
इति सूत्रवादिगणे राजन् शब्दपाठालिङ्गात् । अन्यथा
१ एतत् सूत्रस्थाग्रिमभाष्ये द्रष्टव्यम्।
२ पा-ब, ६. पा, २.सू, १९३ सिद्धान्तकौमुद्यां समासखरप्रकरणे
एतत् सूत्रमस्ति)

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (डिरादैच । १।१।१।) (अ.पा.राया.३) राजाह (पा) इति टचामिद्धे किन्तेन ॥ यदा पदत्रयम् । पस्पशायां भाव्ये वृद्धिः, श्रात्, रेजिति (भा) पदविभागदर्शनात् ॥ वृद्धिशब्दस्वावृत्त्या योज्यः । अत्र पक्ष अनयोः (भा) इति भाव्यं खण्डयोरित्यर्थकम् ॥ अमाधुशब्दोच्चारणे पाणिनेर- श्रद्धेयतापत्त्या तदुक्तपदानां माधुत्वं विचारयति भाव्ये कुत्वम् (भा) इत्यादि। मनु ऐच्छब्दस्य आदिरन्त्येन (पा) इत्यनेन कृत्रिमतया लौकिकवैदिकबहिर्भूतत्वेन कथं सुबादि- शास्त्रप्राप्तिर्लोकिकलञ्च । 'लोकेऽर्थबोधनाय प्रयुक्तशब्दत्वमत पाह अनेकेति। (के) नित्यत्वाञ्चेति । (कै) चो हेतौ। यतः शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वात् सर्वसंज्ञानां १ “राजाहसखिभ्यछच" या-अ, ५. पा, 8. सू, १ ॥ २ "कृतमनयोः साधुत्वम्" इत्यत्र । ३ पा-अ,१. पा, १. सू, ७१ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(ब.पा.राधा.३)
(वृद्धिरादेच् । १।१।१।)
नित्यत्वमतो लौकिकलाच्छास्त्रप्राप्तिरित्यन्वयः ॥ खोकेऽर्थान्तरेऽप्रमि-
द्वानामपि संज्ञानां नित्यत्वमिति बोधयितुं
सर्व"शब्दः । (के)
मन्येवं
वृद्धिरादैज् (पा)
इत्यादीनां वैयर्थमत शाह
शक्तीति । (कै)
शक्त्यवच्छेदः (क)
तत् सङ्कोचः॥
विनियोगा (के)
विशेषे नियमः । अभिमतातिरिक्तार्थान्तरव्युदामाय च सः ॥
परिमङ्यायाश्चात्र शास्त्रे प्रायेण नियमव्यवहार इति बोध्यम् ।
यद्या,
शक्त्यवच्छेदः (कै)
शक्तिनिश्चयः। शब्दार्थस्थानवच्छेदे त्यांदाववच्छेदशब्दस्य
तदर्थकत्वदर्शनात् । फलरूपे हेतौ हतीया
विनियोग (कै)
उपदेशः। शक्तिनिश्चयफखकोपदेशादित्यर्थः ॥ एवं च तत्
सतकरणरूपप्रकरणादर्थान्तराप्रतीतिरिति बोध्यम् ।
१ "सर्वसंज्ञानामि" त्यत्र सर्वशब्दः ।
15

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (रजिरादे । १।१।१।) (प.पा.१।बा.३) इद मेव युतम् । सर्वार्थवाचकल्वेऽपि सतरूपत्वेना ज्ञातगति- बोधकतया विधिवसम्भवेनेषां नियमार्थत्वासंभवात् । मन्वेवं लौकि- कार्थबोधो नयादत उत्तम अनेकशनोरिति। (के) खशास्त्रे एव प्रकरणादन्यार्थाबोध रति भावः । पनेकसिब- नेका वा तिरस्येति वियहः । अन्ये सर्वनामो इत्तिमाच (वा) रति मुंवत्त्वम् । कोपधप्रतिषेधे तहितबुग्रहणा- (वा) डा खिया इति पुंवत्त्वम् । “श्राश्रयभेदादेव क्रिभेद" इति मते श्राद्यम् । “निरूपकभेदानेदे” द्वितीयः । “नित्ये शब्दार्थ- सम्बन्धे” पुरुषव्यापाराबागवाचकस्य म पुरुषव्यापारेण वाचकता प्रयाकर्तुमतः “सर्वे सर्वार्थवाचका” इत्यभ्युपगमादनेकक्रित्वाव- मायः। “तादात्यमेव च शब्दार्थयोः शक्तिः"। अत्र पचे गौणमुख्य- विभागः प्रमिलापमिद्धिमूखः । “अन्यायोऽनेकार्थत्वमि"तित्वश्रद्धेयमे- वेति निरुपितं मञ्जूषायाम् ॥ अच लौकिकशब्दत्वं माध्यम् । शास्त्रीयसंज्ञालसमानाधिकरणं नित्यत्वं हेतरती न वैदिकेषु व्यभि- चारः। “मर्वसंज्ञामामि"ति वदता सूचितमिदम्। “अपूर्वाः संज्ञाः कियन्त" इति पञ्ऽपि लौकिकलं माधयति १ (वा ब२ । पा२। सू२६ ॥ २ वा बापासू३०॥ ब२।पा २। सू२६) अ६ । पा ३। सू३॥ ३ ·१९५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.बा.३) (सद्धिरादैच ।।१।११) अनुकरणेति । (के) अयमपि लौकिकत्वे हेतुः । 'आदिरन्येने- (पा) त्यनेन संज्ञावेन विनियुकस्यैव शब्दस्यानुकरणम। सूचे बक्षणया तेनैवोपस्थापितयोरकारौकारयोस्तात्पर्यवशाच्छाब्दबोधविषयतेति बोध्यम् । अनुकरणे च सर्वशब्दानां साधुत्वेन शास्तविषयतेति भावः ॥ यत्त्वजित्याचन्तावयवहारा समुदायानुकरणमिति तत्र । तथासत्या"दिरन्येने"तिसूचवेयर्थ्यांपत्तेः । वृद्धिशम्दादेः शास्वविष- बताया एवमप्यनुपपादनाच। नन्वनुकरणवाननुभवः किं च "चयो- शम्दानां प्रवृत्तिरि"ति पक्षे उक हेतुदयस्थाप्यभावोऽत पार जातौति ॥ (कै) वैयाकरणव्यवहाराच तत् मिद्धिरिति भावः । अत्र पचे ना- तिबोधार्थमेव मंज्ञासूबाणैति बोध्यम् । अत्रापि पचे खौकिकत्वं संज्ञापक्षवदेव बोध्यम् । हरदत्तस्तु वृद्धिशब्दो वृधे वे शिवन्तः । अभेदोपचाराच वृद्धियुकादेनु वृत्तिः। खक्षणयेव मिद्धे सूचं निय- मार्थं वृद्धियुकजुतदौकारादीनां गोधो माभूदिति पयौपक्षे सूचार्थ- . माइतन। अदेङगुण (पा) इत्यादावसंभवात् ॥ ११। पा १ । सू७१। २ ब१।पा। सू२॥

·महाभाथप्रदीपोद्योतः। (डिरादैच् ।१।१।१।) (च.राया.राथा.३) ननु 'कुखमित्यत्र संज्ञात्वपचे ककारादिपंचकगतप्रवृत्तिनिमि- ताभावाद्भावप्रत्ययोऽनुपपत्रः । किं चात्र ककारस्य प्राप्तिन तु कु- त्तिधर्मस्येति कुलमित्यसंगतमत पार तवेति । (क) पासक्तस्वरूपः। (कै) संबद्धस्वरूपः ॥ एवं र कुशब्दः कुशब्दवत्ककारादिषु शक इत्येवं शनिग्रहात्कुमब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तलम्। संबन्धश्चानादिव्यव- हारमिद्धतादात्म्यम्। तादाम्येन कुशब्दं प्रवृत्तिनिमित्तौहत्य शक्ति त्वेन तस्य ग्रहे बाधकाभावात् । केचित्तु शब्दस्य खरूपं कुशब्दत्वं सामान्यं तत्कादिवारोपितं प्रवृत्तिनिमित्तं ताकिश्वर वाचिके- त्याहुः । तेन च "कुत्वशब्देन स्वार्थाश्रयः ककारो लक्ष्यते इति ककारः कस्मान्नेति चोधपर्यवसानम्। वस्तुतः कुत्वकुपदयोर्भवभ- संज्ञापदयोच पर्यायतेति "मुखक सूत्रे निरूपितमिति न कश्चि- होषः ॥ अगत्वात् । (के) पदपदार्थकथनदारा वेदोपकारकत्वात् । “मुखं याकरणमि"- त्यादिनाङ्गत्वनिरूपणाच । प्रधानं च षट्स्वङ्गेषु व्याकरणमिति (भा) १ भाष्ये। २ यासक्तरूपः।क।ख । ग।इ॥ ३ वाधिकत्याहुः । ख। 8 कुशब्देन । क । कुत्वशब्दे। इ॥ ५ ब१। पा १ । या १। सू२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ११० (ब.पा.१/बा.३) (दद्धिरादैच् । १।।१।१।) पस्पशायां भाष्योक्तेश्च । “प्रस्थामिष्टौ नार्षवं प्रयोजक नेषेष्टिर- स्ति छन्दोवत्कवयः कुर्वन्तौति” स्यूस्त्याख्याविति सूंचे भाव्योक्तः । तस्मादङ्गत्वमेव प्रयोजकमिति भावः ॥ ननु छन्दसि विहितस्य सूचे कथं प्रवृत्तिरत आह इष्ठिरिति । (के) तथा च भाष्यकारीयातिदेशात्सूत्रेषु छन्दः कार्यप्रवृत्तिरिति भावः ॥ भाव्ये जश्त्वमपौति । (भा) मंहितया पाठे इत्यर्थः ॥ उभयसंज्ञान्यपौति । (भा) उभे संज्ञे येषामिति विग्रहः । संज्ञादयहेतुककार्यदर्शनेन तह- चकल्पनेति भावः ॥ ननु सूचादादैज्माचग्रहणपक्ष एव प्रतीयते इति प्रश्नानुपपत्ति- रत पाह उभयथेति । (के) लुगादिसंज्ञासु तद्भावितपक्षस्य लोपसंज्ञायामदर्शनमात्रस्येति भावः ॥ मनु टिघुभादिसंज्ञाखतद्भावितानामेव ग्रहणं दृश्यत इति १ "अस्यामिछौ" इत्यारभ्य " इति भाव" इत्यन्तं नास्ति ।। २१ । पा ४ । सू३॥ ३ “छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ती” त्यतिदेशात् । बा ३ । मा ।

·११८ महाभाष्यपदीयोद्योतः। (सद्धिरादेच् । १।१।११) (ब.पा.बा.३) मोऽपि पचः गङ्कितमुचित इति च । तच हितहावितासंभ- वादतहावितामामेव ग्रहणं न तथा प्रहते इति “उभयथे" "त्युक्तम्। वृद्धिशले तन्वाद्यजौकारे तद्भावितग्रहणं वृद्धिशम्दैकवे दितीयः पक्ष इति भावः ॥ भाव्ये वृद्धिलक्षणो मयडिति। (भा) 'नित्यं वृद्धशरादिभ्य (पा) इति । अस्य वृद्धसंज्ञाहारा वृद्धिलक्षणवं बोध्यम् । शुद्धलक्षण इति पाठे एषां वृद्धिलाभावेन समुदायानां वृद्धलाभावादित्यर्थः ॥ फिभिति। (भा) 'उदौवां वृद्धादगोचादिति। (पा) न च "प्राचामवादिति (पा) फिनाप्येतत्मिकम् । पुंवद्वावनिषेधोऽप्यामगुप्तायनौमार्य इत्यादौ "जातेश्चेति (पा) सिद्ध इति वाच्यम् । श्रामगुप्तायनेरपत्यं युवेल्यर्थेऽणो यक्षत्रियार्षभित (पा) इति लुकि श्रावगुप्तायनिरित्येवरूपं पितरि पुत्रेचेष्यते फिनि तु जितः परत्वाभावात्रमिध्येत् । नचाबाह्यणगोचमात्रायुवप्रत्ययस्यो- पसंख्यानमिति तसिद्धिः । ब्राह्मणगोचे तदप्रवृत्तः ॥ भाव्ये १४ । पा ३। सू १४४ ॥ ३ ब8 | पा १ । सू १५७ ॥ ५बापासू १॥ २यस्य वृद्धिसंज्ञाहारा । क । 8 अपा१। सू१६.। (बसपा । सू ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.या.चा.३) एष विधिरिति । (भा) (वृद्धिरादेच् । १।११) । पूर्वपदान्तादात्तत्वमित्यर्थः । तावदार्थ 'या सर्वनाम (पा) इत्यालस्य वर्मिमित्तमिति पुंवत्त्वनिषेध प्राप्तिः । यदि प्रथ- मपचे दोषो दुरुद्धरोऽस्तु तौत्यषयः । भाथे तहत्युत्तरपद इति । (भा ) समामाचिनोत्तरपदभब्देन मामानाधिकरण्यायोत्तरपदस्थेत्येवं वृद्धिर्यस्मिबिति बनौहिरिति भावः ॥ तत्राधिकारणक्षणायां बौजमा तच हौति । (कै) मा भवतीति औः सर्वस्य औः मारित्यादौ वृद्धिरू- पोत्तरपदसंभवः । नचैकादेशे व्यपवर्गाभावः । 'नेन्द्रस्येति निषेधेन पूर्वोत्तरपदसंबन्धिकार्यस्यैकादेशात्प्राक् प्रवृत्तिखौका- रात् । तथा च सर्वशब्दान्तोदात्तत्वे शेषनिधातेनौकारस्थानुदात्तले एकादेशस्य १६।पा ३। सू६१॥ ३बापासू२२॥ २ भाष्ये। ॐ सर्वोत्तरपदसम्बन्धि । क॥

·अ १२. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सद्धिरादैच् । १।१।१।) (अ.पा.पा.३) 'स्वरितो वानुदात्त (पा) इति पाक्षिकः खरितः स्थादिति वाच्यम् । तादृशानामभि- धाने दृढ़तरमानाभावात्। खरितवादाधिकारलाभ इति बोध्यम् ॥ अन्यथा वेरिति । (कै) वृध्यात्मकतद्धिताभावाढद्धिनिमित्तग्रहणमिति भावः ॥ ननु अर्थशब्दाद् "अर्श आद्य- (पा) चि टायसेत्यादौ वृद्धिरूपसम्भवद्वत्यरूचेराह अथवेति । (कै) व्यधिकरणबहुव्रौदाश्रयणमामादेवव्यपदेशिवनावाप्रवृत्तिरिति भावः॥ तेषामेवेति । (कै) एव शब्दोऽप्यर्थे । विशिष्टस्य निमित्तत्वे विशेषणानामपि तत्त्व- मिति भावः ॥ ननु वृत्तावभेदैकत्वसंख्यावगतेबडवचनान्तेन विय- होऽनुपपन्नोऽत. पाह. १ बापा २। सू६॥ २ यात्मकस्तद्धिताभावात् । क ॥ ३ वृद्धिनिमित्तग्रहणं व्यधिकरणबहुब्रौह्याश्रयणाद । ख । ग । "ननु पर्णशब्दाद, इत्यारभ्य "अथवेतो"त्यन्तं नास्ति । क । ख । गा ५ वर्ण यादिभ्योऽन् । च ५। पा २ । सू १२७ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १२१ (अ.पा.१४च्या.३) (वृद्धिरादैच् । १।१।११) निमित्तेति । (के) तत्र 'कायप्रतिपत्तिकालिकं न प्रयोगसमवायोति न पा- रिषद्याभार्ये दोषः । न च वैयाकरणभार्यऽपि निषेधापत्तिः । दृष्टापत्तेः । अत एव । श्रादैजमावस्येति पक्षेत्र दोषानुद्भावनम् । तद्भावितानामेवेति पक्षेऽपि रन खाभ्यामिति (पा) सूत्रे ऐजशेऽपि वृद्धिपदसंबन्धन निषेधप्रवृत्तिरच सूपपादा । अत एव . 'देविकाशिंशपेति (पा) सूचे भाष्यकता तत्संबन्धो दर्शित इत्याः । श्रादैमात्रग्रहणादेव "मालादीनांचेति (पा) सार्थकम् । अन्यथाऽस्यावृद्धत्वात् "प्रस्थेऽवृद्धमि- (पा) त्येव मिद्धे किं तेन ॥ १ कात्ने । । । ख | क ॥ का । ग । २ अ० । पा३ । सू३१ ३ अ७। पा ३ । सू१॥ ४ अ६। पा२। सू॥ ५ प्रस्थेऽहमकादौनाम् । अ६ । पा २ । सू ८७॥ समास खर- प्रकरणे (सि कौ)। 16

·१२२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(शुद्धिरादैछ । १ । १।३।)
(अ.पा.राया.३)
वार्तिकमिति । (के)
सूचेऽनुकदुरुतचिन्ताकरत्वं वार्तिकत्वम् । एतेन सूत्रच्या-
ख्यानाय प्रवृत्तस्थ कात्यायनस्यायुक्ता दुरुतचिन्तेत्यपास्तम् ॥
प्रस्तावेति । (कै)
वार्तिकेऽधिकारशब्दोक्तः स इति भावः ॥ वृद्ध्यादौनां संज्ञा-
वाभेदनिवन्धनषष्ठ्यनुपपन्नेत्यत पाह
संप्रत्यय इति ॥ (के)
भाव्य
संञत्येष (भा)
इति । शब्दार्थज्ञानानामितरेतराध्यासादिदं नानुपपन्नम् ॥
भाष्यकारस्त्विति । (कै)
अधिकारं विनाऽसंप्रत्यये दृष्टान्तस्य लौकिकस्याभावादर्थापरि-
ज्ञाने दृष्टान्तानुपयोगाचेति तनावः ॥
वाक्याध्याहारेणेति। (के)
"दमिदानीमिति" वाक्याथाहारेणेत्यर्थः । ननुद्विगौ अका-
रान्तोत्तरपदलात स्त्रीत्वे डौस्यादत पाह
बहुव्रीहिरिति ॥ (कै)
अन्यपदार्थस्याशाब्दत्वाइबौहिर्दुज्ञेयोऽत शाह
समाहार इति । (के)
पाचान्तादित्वात् स्त्रौत्वाभावः। अत एव त्रिसूत्रौत्यादिसंगच्छते।
१ अत्रैव भाष्ये
२ पात्राद्यन्तस्य नेति वार्तिकेन । वा अ२।पा। सू३०॥

·१२३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा.१।या.३) (सद्धिरादेच । १।१।१।) बहुसूचशब्दस्यैव तत्रपाठादित्यभिमानः ॥ नन्वनर्थकदृष्टान्तेऽर्थवन्ती- त्यादिव्यर्थमत शाह यथेति ॥ (कै) यद्यप्यन्वितार्थकपदसमूह एव वाक्यं तथापि भाव्ये 'पदसमूह एव वाक्यशब्दः प्रयुक्तोऽतोऽ- रनर्थकानि वाक्यानौति (भा) न विरुद्धम् ॥ झटिति । (के) विनाचार्याचारादिज्ञानेन ॥ पदार्थानाम् । (कै) कुण्डमजाजिनमित्यादौनाम् ॥ स्फरतोऽपत्यं स्पैयक्तः । उप- चारो नाम गौणो वृत्तिरिति भ्रमं व्युदस्यति । व्यवहारादिति । (के) अनेन व्यवहाराच्छक्तियह उक्तः स च शक्तियाहकशिरोमणिः । भाव्ये वेदे याज्ञिका (भा) इति । यज्ञकाण्डद्रष्टार ऋषय इत्यर्थः ॥ वेदकर्तृत्ववमंचाकडत्वं तेषां द्रष्टव्यम् ॥ भाव्ये १ पदसमूहे एव । ख ॥ २ छत्रैव भाष्ये।

·१२४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(वृद्धिरादेच् । १।१।११)
(अ.पा.बा.३)
इहैवेति । (मा)
"वृद्धिरादैच्” सूत्रे एवेत्यर्थः ॥ असत्याः भक्ताख्यानेनोत्पा-
दयितुमशक्यत्वादाह
हड्डिशब्दस्येति ॥ (कै)
प्रत्यायनशक्तिः। (के)
प्रत्यायने बोधजनने कारणीभूता शक्तिः । भाव्ये
उदाहरन्तीति । (भा)
"वृद्धिरादैजि"ति सूत्रार्थकथनार्थं तत्प्रदेशत्वेन सिंचि वृद्धि-
रित्युक्त्वा तदुदाहरणत्वेनाकार्षात् अषौद्' अौषौदित्युदाहरन्ती-
त्यर्थः । एवं च वृद्धिशब्दस्य प्रत्यायकत्वमादैचां प्रत्याय्यत्वं निर्गीय
"वृद्धिरादेच्" सूत्रस्य संज्ञाबोधकत्वं वृद्धिशब्दस्य संज्ञात्वं च
निर्णयन्तौति भावः ॥
तेन । (भा)
अपराचार्योकोदाहरणेन ॥ नवाकृति तिम्तञद श्रादैच्वपि
तदभावस्तु न वृद्धिशब्देऽपौत्यत श्राह
आकृत्येति । (कै)
बहुबौहिरिति भावः ॥ "अनाकृतिरि"त्येतन्यायसिद्धमित्याह
लाघवार्थमिति ॥ (कै)
नन्वेकस्यापि तव्यादेरनेकाः कृत्ष्टत्यप्रत्ययसंज्ञाः क्रियन्तेऽत पाह
१७।पा २। सू१॥
२ वौषौदिति राजकीयमाठशालास्थ पुस्तके नास्ति ॥
----

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः ।
१२५
(अ.पा.बा.३)
( वृद्धिरादैच् । १।१।१।)
प्रयोजनेति । (के)
मति हि प्रयोजने तथा । प्रकृते तु न तथा । ' प्रयोजनाभा-
वादिति भावः ॥
प्रत्यभिज्ञानिमित्तकम् । (
कै
प्रत्यभिज्ञाप्रमाणकमित्यर्थः ॥ वस्तुतो भाव्ये
प्राकृतिमत (भा)
इत्यस्य भेदवत इत्यर्थः । श्रवस्थाभेदेन च तत्रारोपितः सः ।
पारोपितभेदे च जातिसत्त्वे न मानम् । अत एव देवदत्तेत्यादौ न
ङोषिति कश्चित् ॥
स कथं वृत्तिकारानिति । (के)
तस्यैवेति (भा)
भाव्यस्य तदीयस्यैवेत्यर्थ इति भावः ।।
रलिंगेन वेत्येतदिति ! (कै)
लिंगाऽऽसंगः । इत्थं लिंगामंज्ञेति च वक्तव्यमित्यर्थः ॥
डकारादिधिति । (के! . .
धात्वादिपठितेष्वित्यर्थः ॥ ननु संज्ञालिङ्गे कृतेऽपौत्संज्ञाद्यभावे
कथं तेषां निवृत्तिरत आह भाव्ये
१ "इति भाव" इत्यारभ्य “धात्वादिपठितेवित्यर्थ" इत्यन्तं नास्ति ।
२ लिनचेत्येतदिति । ॥
३ इत्यं लिङ्गासङ्गेति ॥ क ॥

·१२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (द्धिरादेच् । १।१।१।) (अ.पा.१।या.३) स्वभावतः संज्ञेति। (भा) तयाचष्टे संज्ञा संजिनमिति ॥ (भा) भाव्ये अपाणिनीयन्विति। (भा) अनन्तस्थलेषु दोषविमिष्टपठने भानुनासिक्यादिवत् 'प्रतिज्ञा- करणे च दुर्जेयत्वादिति भावः ॥ ननु भवतेजेन्मार्थत्वेना भूततद्धाव- प्रतीत्या चौ मति प्रमाणीभूत इति स्यात्तदविवक्षायां तु प्रमाण- माचार्यः प्रकारान्तरेण भूत इत्यर्थः स्यादत श्राह प्रामाण्य मिति ॥ (के) त्तिविषये (कै) इति प्रकृताभिप्रायम् ॥ प्रमादः (कै) पिशाचादिसंबन्धः ॥ आगमः (के) संप्रदायः । प्रकृतभाष्योतिर्वा ॥ १ प्रतिज्ञाकरणं च । इ॥ २ अभूततद्भावे कभवस्तियोगे संपद्यकर्तरि चिः। अ५। पा । सू ५० ॥ इत्यनेनाभूततद्भावेऽर्थ "चि" ॥

·१२७ (अ.पा.१॥ या.३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( वृद्धिरादैच । १।१।१।) भाष्येऽनर्थकेनेति । (भा) बोध्यार्थरहितेनेत्यर्थः । तेन पारायणे सर्वेषामदृष्टार्थत्वेऽपि दृष्टप्रयोजनराहित्यरूपमनर्थकवं वर्णपदसूत्राणामस्त्येवेति न वक्ष्य- माणसूत्रादिप्रत्याख्यानासंगतिः ॥ संज्ञासंप्रत्ययाय । (कै) संज्ञावनिश्चयाय । भाग्थे किमत इति । (भा) अतस्तादृशकर्तृकत्वात् किं कथमर्थवत्त्वं यत् यतस्तदशक्यनिरू- पणमित्यक्षरार्थः ॥ साध्वनुशासने (भा) इत्यनेन माधुत्वपक्षस्याकाण्डता वारिता ॥ हन्दत्वादिति। (के) अनयोरि- (के) त्यस्य पदयोरिति विशेष्यम् । पदानामेव माधुत्वान्वाख्यानादि- ति भावः ॥ भाव्ये अविशेषेणेति । (भा) प्रत्ययविशेषमनादायेत्यर्थः ॥ ननु वर्णसमानाये श्राकाराद्युपदेशेऽप्यादैच्छब्दस्य किमागतमत .. तेषां चेति । (के) संज्ञाग्रहणदारेणेति शेषः ।

·१२० महाभाष्यपदीयोद्योतः। (वृद्धिरादैच । १।१।१।) (अ.१। पा.१॥ या.३) 'तपर इति (पा) आदिरन्त्येनेति च (पा) तेषां कृतयोरादैच्संज्ञयोर्द्वन्दनिर्देशन इन्दशास्त्रेण कृतं माधुत्व- मित्यर्थः ॥ ऐजित्यपि तन्मूलका "दिरन्येने”त्यनेन बोधितमित्याश- येन भाव्ये अक्षरसमाम्नाय उपदिष्टा (भा) इत्युक्तम् । ननु “उपसर्जनं पूर्व परश्चे"त्यादिभिः प्रयोगनियम प्रारभ्यत एवेत्यत शाह प्रयुज्यत इति ॥ (कै) स्वतन्त्रस्येति । (कै) गत्युपसर्गनिरासः। तौ हि द्योतकत्वात्परतन्त्रौ । पदावयवस्येति । (कै) "श्रादिना द्योतकाः । युक्त्यन्तरमाह लोकेचेति । (कै) मिष्टलोकाभिप्रायं प्रयुक्तानां चेदमनुशासनमिति भावः ॥ केवलः। (कै) श्रादैच्पदा संबद्धः ॥ भाव्ये १य१पा १ । सू७०॥ २ घ१ । पा १। सू ७१ ॥ ३ अत्रैव भाष्ये ॥ 8 अत्रैव कैयटे। ५ यादैच पदासम्बन्धः । ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च. पा.१बा.३) (बुद्धिरादेच् । १।९।१।। संस्कृत्येति (भा) 'माधुत्वेनावाख्यायेत्यर्थः । अभिसंबन्धः। (भा) पौर्वापर्यलक्षणः ॥ षष्ठ्यभावेऽपि नाभिनभमि- (पा) त्यादौ प्रादेशदर्शनादाह स्थानेति । (कै) षष्ठीस्थाने (पा) इति सूत्रगत इति शेषः । तत्र हि सूचे स्थानशब्दोऽधिकरण- व्युत्पत्त्याऽर्थवाची भावव्युत्पत्त्या प्रमंगवाचौ र तन्त्रोपादीयते । अन्यथा केवलार्थशब्दं प्राप्तिशब्दं वोपाददौत। एवं च थाऽनियोगा षष्ठौ मा प्रसङ्गनिरूपितसंबधार्थिकवेत्येकोऽर्थः । द्वितीये तु षष्ठी- शब्दो खक्षणया स्थानिपरः । स्थाने रति सप्तमी वाचस्यार्थयाधिकरणत्वविवक्षया बोध्या ॥ योगा- म्दश्च युज्यते इति व्युत्पत्त्या आदेशवाची । ततो' आद्यच् । तेन स्थानौ खार्थाभिधानसमर्थादेशवानित्यर्थ इति भावः ॥ भाष्यस्य तु ९ साधुनान्वाख्यायेत्यर्थः ।। २ उगवादिगणसूत्रम् । उगवादिभ्योयत् ॥ अ५ | पा १ । सू२॥ ३ बर। पा९ । सू६॥ ४ अन्यथा केवलार्थशब्दं वोपाददौत ॥६॥ ५ बर्ण धादिभ्योऽच् । (ध ५। पा । सू १२७३) इत्यनेन । 17 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अहिरादेच।१।१।११) (च.पा.बा.३) षष्ठौ निर्दिष्टस्य स्थानिनो योऽर्थस्तस्य वाचका उच्यन्ते न चाचा- देषु षष्ठीनिर्दिष्टस्थानिनोऽर्थमभिधेयत्वेन पश्याम इत्यर्थः ॥ षधर्थाभावादिति । (कै) षष्ठीबोध्यस्थान्यर्थाभिधानसामर्थ्याभावादिति भावः ॥ तदर्थसद्भावादिति । (कै) श्रादेशस्य स्थान्यर्थबोधनसामर्थ्यसद्भावादित्यर्थः । वस्तुतस्तु स्थान प्रसङ्ग एव स चार्थवत एव । अर्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगात् । एवं चार्थप्रयुत एव स्थान्यादेशयोः सम्बन्ध इति स्थान्यर्थाभिधानसमर्थ- स्यैव श्रादेशतेति वदन्ति ॥ अचापौति । (कै) वस्तुतोऽवयवषष्ठ्यैवागमा उच्यन्ते इत्यर्थी भाष्यस्य । कलादिलि- अचमव्यावृत्तये पाह। देशेति। (के) देशविशेषप्रतिपत्यर्थयत्नमाध्यागमप्रतौनिन यवं विनेत्यर्थः ॥ 'इदं खल्वपौति (भा) भाग्यं पूर्वोकपक्षाणामसंभवं प्रतिपादयतिर तयाचष्टे विशेषणेति ॥ (के) १ "बादेशाः" इत्यधिकम् । ख । २ प्रतीतियनाभावेनेत्यर्थः । क । ख॥६॥ ३ "वद्याचरे विशेषणेति" इति नास्ति । इ । ख । ग ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब. १६.पा. १ बा.३) (द्धिरादैच् । १।५।१५) अस्ति सामानाधिकरण्यमिति । (कै) न च तादृशे संज्ञासंजिवसंभावनेति भावः ॥ इत्युभयोरिति । (के) विशेषणविशेष्यत्वसंज्ञामंशिवसंभावनास्थसप्रदर्शनायेत्यर्थः ॥ संज्ञासंजिनोरपौति । (कै) उद्भिदादिसंज्ञा हि स्वरूपेणेव मंज्ञिनं सजातीयाद्यागान्तरा- दिजातौयाच होमादेर्यवच्छिनत्तौति विशेषणम् । संजौ च व्यव- छेद्यः सम् विशेष्यः । विषयताविशेषरूपमपि तत्तयोरस्त्येवेति भावः ।। . प्रसिद्धौति । (कै) “२दयोहि प्रतीते"त्यादिना भाव्ये उतमेतत् । यदा सत्यपि व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावे संज्ञासंजिनो विशेषणविशेष्यभावो लोके न प्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ ननु मामानाधिकरण्यं नाम द्वयोः शब्दयोरेका- भिधेयसंवन्धस्तत्तु ' न युक्तम् । सामानाधिकरण्यस्य शब्दधर्मत्वेन विशेषणत्वादेश्वार्थधर्मत्वेन विशेषणविशेष्ययोः सामानाधिकरण्यमिति "भाव्यासंगतः। संज्ञामंजिनोरेकाभिधेयसंबन्धाभावेन संज्ञासंज्ञिनोर्वा सामानाधिकरण्यमित्यस्याप्यसंगतिरत अाह १ न च तादृश । ख ॥ २ "दयोईि प्रतीतपदार्थकयोकि विशेषणविशेष्यभावो भवति" । अत्रैवाग्रे उक्तम् । ३ विशेष्यविशेषणभावः ॥ क ॥ ख ॥६॥ ४ भाष्यासंगतिः॥क ॥ ५ सामानाधिकरण्यमित्यस्याप्यसकतेः ॥ ख । ६॥

·११२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (डिरादेच् ।१।१।१२) (घ.११ पा.राधा.३) तविति । (कै) भिन्न प्रहत्ती- (कै) त्यनेन पर्यायनिरामः । वस्तुत इदं चिन्यम् । “अनेत्र देवि मर- खति एडे काव्ये विश्व्ये एतानि तेऽने नामानौ"त्यादौ नामन्त्रिते समानाधिकरणे (पा) इत्यस्य व्यावृत्तये तत्र “सामान्यवचनग्रहणमिति” तासूत्रस्थभाव्य- विरोधापत्तेर्युगपदधिकरणवचमता पक्षे पट्वीम्ड्यावित्यत्र समाना- धिकरणशक्षणवावशङ्कापरभाष्यविरोधापत्तेश्च विशेषणवादिकं पोपपद्यत इत्याच विशेषणेति ॥ (कै) भाव्ये संज्ञासंजिनोरि- (भा) त्यत्र संक्षिपदेन संज्ञिसमर्पकः शब्दोऽभिप्रेतः। संज्ञाशब्दे च शब्दः प्रवृत्तिनिमित्तं मंजिनि तत्संबन्धात्। संजिबोधकशब्दे च संजिगत- तत्तद्धर्म:प्रवृत्तिनिमित्तम् । एवं च वृद्धिशब्दवदभिन्ना श्रादैच इति बोधः । वृद्धिशब्दवत्त्वंच खोकमितादात्म्येनेत्याशयः ॥ अन्ये विति । (कै) मंज्ञामंजिनोखत प्रतिनिमित्तमिति मामानाधिकरण्यम् । १बसपा १ । सू७३॥ २ संजिसमर्थकशब्दः। क॥ ३ तत्तइर्मप्रतिनिमित्तम् ॥ क ख ॥ १ संज्ञासंज्ञिनोखूनप्रतिनिमित्तमिति ॥ ख ।

·महाभाष्यप्रोतः।
१३३
(१.९॥पा.बा.३)
(शुद्धिरादैच।१।१।१।)
एकविभक्ति कलक्वत्र पचे शब्दद्वाराबं.
। विभकिशब्देन शक्ति
पति-
वा । भाथे
संज्ञासंजिनोः (मा)
इत्यस्य तत्पत्तिनिमित्तयोरित्यर्थः ।
अन्ये विति- (कै)
मतेऽरुचिवीजन्तु
'प्रतीतपदार्थकयोरिति (भा)
बहुनौहिखरमभङ्गः ।
विशेषणविशेष्यभावो भवती- (भा)
त्यस्य तदर्थप्रतिपादकत्वं भवतीत्यर्थः॥ ननु वैयाकरणानामादै-
छब्दः प्रतीतपदार्थ एवेत्यत आह
न हौति । (कै)
वृद्धिशब्दार्थान्वययोग्य इति षोऽच इष्टव्यः । केचित्तु वृद्या-
दिशब्दाः शब्दपरा एव वृद्धिशब्दाभित्रा श्रादेच इति बोधः ।
तदुक्कं हरिणा
१ एकविभक्तित्वं त्वत्र ॥ क ।
२ "विशेषणविशेष्ययोर्वा संज्ञासंज्ञिनोः" इत्यत्र ।
३ अत्रैव भाष्ये ॥
। अत्रैव भाष्ये।
५ प्रतीतपदार्थक एवेत्यत ग्राहक । ख । ग ।।
६ इति शेषः॥६॥

·आदै पर प्रदीपोद्योतः। (अद्विराच । १।१४ (घ.११पा.१। बा.३) यादयो या दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः। त: शब्दैः सम्बन्धं यान्ति संजिभि- सिन्ति । माधिकरणं चैकविशेष्यकप्रतौतिजनकलमित्याहुः ॥ भाव्ये यचोभे (भा) ति । प्रत्ययः । अनीयरित्यादौ। लघ्वर्थमि- (मा) त्यस्य लाघवार्थमित्यर्थः ॥ न मांसपिण्ड इति। (मा) दूरस्थस्थापि नामोच्चारणमात्रेण दानादिसंभवादिति भावः । सतो हो- (भा) त्यादिना न भावरूपं विवक्षितम्। प्रभावस्थापि लोपादिसंज्ञाद- नात् । नापि विद्यमानत्वं प्रत्ययविधौ मंज्ञाविशिष्टस्यापि विधा- नादत पाह बुध्येति । (कै) श्रत एव "मावर्णिवितामनुरि"त्यादौ न दोषः । एवं च सच्छब्देन पूर्वं बुद्याविषयौकतत्वं विवक्षितमित्यर्थः । बुद्धिमत्तास- . १ प्रत्यायितः । सम्॥ २ पूर्ववुयाविषयौकृतत्वम् । । ।

·महाभाष्यप्रद,
(१.११पा.१ बा.१)
माविष्ट एवार्थः शब्देन बोयत दर.
पूर्वोच्चारितस्यैव भवतीत्याह
शब्देन पूर्वमिति ॥ (कै)
भाव्य
माङ्गलिको (भा)
मङ्गलप्रयोजनः ।
महतोऽ- (भा)
र्थतः । एकैकं सूचं शास्त्रमिति
शास्त्रौघस्य (भा)
इत्युनाम् ।
मङ्गलादीनी- (भा)
त्यादिना स्वप्रयोजनं श्रोटप्रयोजनं चोकम् ।
प्रथन्ते । (मा)
विस्तृतानि भवन्ति । तेन समाप्तिरचिता ॥
प्रार्थत्वन्यथेति। (कै)
आदैज् वृद्धिरित्याकारः। श्रानुपूर्वी ज्ञानस्याऽऽसत्तिविधया
हेतुत्वादिति भावः ॥ कथं तर्हि वृद्धिशब्दस्य संज्ञालप्रतीतिरत
।
१ एवार्थः शब्देन
-
। ख॥

·पोद्योतः। (प.१। पा.रावा.) त्विति । (कै) रचो वृद्धिपदाभिन्ना इत्यर्थः। एवं चानु- न बोधजनकशब्दोच्चारणं मङ्गलार्थ क्षम्यता- अवैकशब्दः प्रथमार्थकः । प्रथमं तथाकरणं मङ्ग- वं चान्यचापि तथाकरणम् उद्देश्य विधेयभावेनान्वये माधुत्वमिति धमवारणार्थमित्याहुः ॥ परिभाषेति । (के) तदा हि यथाऽपक्रपदं तकालित्याधुपतिष्ठत इत्यर्थात् प्राथम्यं युक्रमेवेत्यर्थः । वस्तुत इदं वृद्धिसूत्रेऽपि सुवरम् । किं चैव- मपृतसंज्ञायामित्यादिभाष्यवार्त्तिकव्यवहारानुपपत्तिः । केचित्तु परि- भाषात्वेऽपि एकाल् प्रत्यय इत्येतदुद्देशनाटकपदवद्देशस्थत्वं विधे- यम् । पदपरत्वान्तवापि लक्षणवश्यकत्वेन सामानाधिकरण्याव- थार्थन्तावत्पर्यन्तशक्षणाया उचितत्वात्। पदयाध्याहारे गौरवाच ॥ एवंच परिभाषात्वेऽप्युद्देश्यत्वेन तस्यैव पूर्वं पाठोयुक्तः। भानुपूर्वी व्य- त्यासाबोधखभयोः मम इति वदन्ति ॥ भाथे अनुवत्त्यस्यादिति। (मा) तच्चासम्बद्धबळव्यवायादशक्यमिति भावः । १ बरक्क एकालप्रत्ययः ॥ बापा२।सू१॥ २ इत्याद्युद्देशेन । ख॥ २ सामानाधिकरण्यार्थ तावत् ।खा । तस्यैव पूर्वपाठो युक्तः । ख । ग । । ।

·महाभाष्यप्रदोषोधोतः।
१३०
(ब.पा.पा.३)
(सद्धिरादेच् । १।१४१)
अस्थाने। (मा)
अनवमरे।
स्तथा
भिद्यते। (मा)
विलक्षणं भवतीत्यर्थः ।
अभिसम्बन्धः। (मा)
संजामंभिभावः । ततो ज्ञातुं शक्य इति भावः ।।
तस्याकृतः (भा)
इत्यय तेनाशात इत्यर्थः ।। नथा च तेन कथं प्रतिपत्तुं
अकय इति भावः ।
अथ तति । (भा)
अनुमानादिना ज्ञात इत्यर्थः ।
सतो वृड्यादिधिति । (कै)
सतो नियन्त्रस्य ॥
संजाभावात् । (मा)
संज्ञासम्बन्धात् ॥
सदाश्रये (भा)
संजाये। संजया मंज्ञिविधायके शास्त्रे
'मृद्धिः (पा)
इत्यादौ सुधादिपदेषु
१ मुनेईद्धिः ।ब। पा। सू १९ ॥
18

·. -- माहाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बहिरादैच । १।९।१५) (अ.पा.वा. ३) इतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः (भा) वाक्यामिद्धिरित्यर्थः ॥ अविद्यमाने सम्बन्धस्य वनुमशक्य- त्वादिति पर्यः ॥ वहनक्रियायामितरेतराश्रयत्वाभावेऽपि तत् फलता ।। नौ (के) दात ॥ सामग्र्यन्तरेति । (कै) कारणान्तरेत्यर्थः ॥ सूचकम्(भा) कौलादि । न च मामान्यलक्षणया भूतभाविसकलविषयकश- निग्रहः संभवत्येव। अन्यथा तवापि तत्तद्वोद्धृबुद्धावसत्रिहितसकला- कारविषयकमनिग्रहासंभवेनानुवादेऽपि दोषः स्यात्। सामान्यलक्षण- नङ्गीकारेऽपि शक्ग्रिहबोधादौना समानप्रकारकत्वेनैव कार्यकारण- भावाभ्युपगमात्र दोष इति वाच्यम् ॥ जातिप्रकारकशक्रिग्रहस्य खाश्रयौभृतसकलव्यक्तिबोधकत्वेऽप्यनुत्पन्ने जात्याश्रयत्वसम्बन्धस्य वनु- मशक्यतया भावियोर्जात्याश्रयत्वाभावात् तबोधासंभवेन मुजेबिरि- (पा) त्यत्र तज्जन्योत्पत्तिजयोः परस्पराश्रय रति भावात् । वृद्धिरादैजि- (पा) त्यस्य विद्यमानेषु बुद्धिस्थेषु चारितार्थेन भाविनामुद्देश्यत्वासंभ- १७/पा २ । सू ११०॥ २ ध। या १ । सू१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १२८ (अ.१४पा.१। था. ३) (बद्धिरादेच् । १।१।१।) वेन तत्र वृद्धिपदस्थ शनिग्रहासंभवाच्च । यद्य"प्यस्य सूत्रस्य शाटकं वये"त्यादाविव भाविसंज्ञाविज्ञानेन मियति। यथाच तत्रोत्पत्यन- नरहौतमतिकशाटकसादृश्याच्छाटकपदशक्तियहस्तथा प्रकृतेऽपि। स्पष्टं चेदम् 'इग्यण (पा) इति सूत्रे भाग्थे । तथाप्यत्र वास्तवमेव परिहारमाह भाव्ये सिद्धन्विति । (भा) एतच्च मञ्जूषायां विस्तरेण निरूपितम् । न्यायेति । (कै) श्वक्ष्यमाणन्यायेत्यर्थः ।। ननु वृद्धिर्यस्येत्यादौ समुदायासंभवात्प्रत्येकमेव संज्ञेत्यत पार अन्यथेति । (के) एवं च तमादाय तत्रापि संभवः । इन्इनिर्देशात्ममुदायस्यैव स्यादिति भावः । समुदायेति । (कै) "मातापित्रोमतेऽहमी"ति वबोधे साहित्यं न तु क्रियानि- ध्यत्तौ इति भावः ॥ १ इग्यणः सम्प्रसारणम् । य१ । पा १ । सू४५ ॥ २ वक्ष्यमाणन्यायेनेत्यर्थः ॥ क॥ ३ बुद्धिर्यस्थाचामादिस्तदृद्धम् ॥ अ १ । पा १ । सू ७३ ॥

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (रजिरादेच् ।१।१४१) (ब.पा.१। था.३) उभयचेति । (कै) समुदायेवयवेत्यर्थः । उभयत्र तात्पर्याभावे हेतु- युगपदिति । (के) फसाभावादिति भावः । यद्यपि पर्यायः प्राप्नोति । तथापि समामविधिनियमोभयपरत्वे गौरवमिति अतो लिखकल्पनमे- वोचितमित्यच तात्पर्यम् । भाष्यकारास्विति ।। तदेकदेशोत्यर्थः । वे इत्यनुकृत्येव मिद्धे उभेग्रहणं महार्थक- मिति भावः ॥ न ज्ञापकादेव किन्तु युतितोऽपि प्रत्येकं संज्ञेत्याह भाये प्रत्यवयवमिति । (कै) प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिमुपक्रम्य प्रत्येकं भुजिसमायुकिरयुका न हि भुज्योऽच वाक्यार्थः किन्तु प्यन्तार्थोऽत पार अचेति। (कै) वाक्यार्थस्तु पत्र प्रयोजकव्यापारस्तस्य समुदायविषयत्वसंभवात् फखग्रहणम् । तच प्रयोज्यव्यापाररूपमित्याह तश्चेति ॥ (के) मनु विशिष्टपरिमाणस्यादनौयस्य भोजनक्रिया समुदायपर्याप्त- त्यपि वर्ड शक्यमत पार १ भव्यर्थो वाक्यार्थः । ख॥

·(म.पा.९॥बा.२) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १४१ (डिरादच । १।९।१।) वृप्तिफलत्वाचेति ॥ (कै) सर्वापि किया प्रत्येकं समाप्यत इति भमोन कार्य इत्याह नाब्धेति ॥ (कै) गीतादौति । (कै) श्रादिना नृतवाद्यादि । अवर्थल' संयुज्यन्ते वर्ण अत्रेति । वक्ष्यानुसारात् तत्र समुदाये वाक्यपरिसमाप्तेराश्रयणमिति तत्वम्। प्रहतेऽन्यतरन्यायाश्रयणे हेतमाह रद्धिसंज्ञेति ॥ (के) लिङ्गादिति । (के) "प्रस्थवृद्धमिति" निषेधवाधनार्थं हि तदिति भावः । न नामधेयरूप माखादौनामायुदात्तार्थन्नत् । तस्य वा नामधेयस्येति पक्षे वृद्धत्वादिति वाच्यम् । "अभिव्यक्तति" न्यायेन तत्राप्रवृत्तेः । "समुदाये समाप्तौ युकिमाह अच शतस्येति । (के) एवंचारकथितसूचे दण्डिरपि परिगणनीय इति भाव इत्येके ।। १ मृत्यवाद्यादि । ख। २ अन्वर्थत्वात् । ख॥ ३ प्रस्थेऽद्धमकर्यादौनाम् । बदामा २ । सू ८७ ॥ सिद्धान्तकौमुद्यां समासखरप्रकरणे अश्यम् । * मातादीनां च । अ६ । पा। सू८॥ वृद्धानाम् घायुदात्तार्थ- मिदम् ॥ ५ समुदाये युक्तिमाह । ख । अकथितं च । पापा 8 | सू५१ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बुद्धिरादैच् । १।६।१।) (स.पा.बा.३) उद्देश्यत्वरूपमार्थं प्राधान्यं शतस्येत्यनुद्देश्यत्वेन गर्गा गुणकर्म। दण्डेय खसंप्रदानकदानानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारः सामनरूपोऽर्थः । शा. मनं नियन्त्रणम् । 'तत्र एयन्त इव कर्तुरित्युभयोः कर्मत्वम् । कर्ह- प्रत्ययसमभिव्याहारे धात्वर्थप्रधानव्यापारविशेषणफलाश्रयत्वेन गर्गाणां शाब्दं प्राधान्यान्तत्रैव प्रधाने कर्मणि लकारः ॥ प्रधानकर्मण्याख्येये लादौनाहुईिकर्मणाम् इत्युक्तः ॥ दुहादिवस्थाप्रामाणिकः पाठ इति वक्ष्यते । अपादानस्थानप्राप्ता (कै) इत्यनेन चानुद्देश्यत्वमात्रमभिप्रेतमिति परे । शतस्य प्राधान्य मिति। (कै) शारीराभिहननलक्षणदण्डव्यावर्त्तनेनेति भावः ॥ नन्वन्तरेणा- पौति वाच्थे मार्वकालिकामत्त्वप्रतिपादकमपि भब्दरहितमयुक्तमत न्यायादिति । (कै) शतदण्डनन्यायेत्यर्थः ॥ योगविभागेति। (कै) तिङन्तसमामायेति भावः ॥ भाव्ये १ ण्यन्त इव । का॥ २ प्राधान्यात्तत्रैव । क । ३ शतदण्डनन्यायादित्यर्थः । क।

·(अ.१पा.घा.)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(द्धिरादेच् । १।९।१।)
किमर्थमिति । (मा)
चतुर्थीतत्पुरुषः ॥
तपरकरणं क्रियते (मा)
इति । पाकं पचतौतिवत्मामान्यविशेषभावेन मह प्रयोगः ।
श्रावजातेभित्रकाखावर्णवृत्तित्वाभावाद् द्वितीयमाश्रयति ।
व्यक्तिरिति ॥ (कै)
यद्गुणस्य (क)
इत्यादि बहुव्रीहिः ॥ भाव्ये
किं च कारणमिति । (भा)
रनिमित्तकारणहेतुधिति (वा)
हेतौ प्रथमा ।
अस्तिप्रयोजनमेतदिति (मा)
काका सूचितमनुशयं पृच्छति
किं तहौं ति । (भा)
किं तौति प्रश्ने ।
इति । (भा)
इदं वक्तव्यमित्यर्थः । तदाह
भेदकत्वादि- (कै)
त्यादि।
क
१ धत्वजाते।।
२ निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायोदर्शनम् । इति वार्तिकेन ॥

·१०० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बहिरादेच् । १।१।१।) (प.पा.वा.) 'जात्यात्मनेकवे व्यकिभेदादेवोपपते गणभेदकतभेदे इद- मुदाहरणं खादत बार उदकन्वेति । (2) 'यात्मशब्दो द्रव्यवाची भाग्थे। 'वालो युवेति (भा) भाव्ये खामाख्यां न जहाती- (भा) त्यनुकर्षः। एतेमाभेदकल्वे प्रत्यभिज्ञा प्रमाणं दर्भितम् ॥ ननु गुणेष- भयाङ्गीकारे खण्डिकोपाध्यायचपेटादानं विरुध्येतेति चेत्र। यत उभयमिति खोकमाचविषयमिति न विरोध इत्याह अामायेति ॥ (कै) मनूभयोरपि न्याय्यत्वप्रतिपादनेन किं पुनरवन्याय्यमिति (भा) प्रश्नोऽयुक्तोऽत श्राह शास्त्रे इति ॥ (कै) अचेति । (भा) निर्धारणमनमो नेति भावः ॥ . १ "एकोऽयमात्मा उदकं नाम" इत्यादिना । २ भाष्ये वाजो युवेति । का ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। १४५ (१.१॥ पा.बा.३) (बहिरादेच् । १।१।१) 'इत्येव न्याय्यमिति । (भा) विधेयाण भित्रविषय रति शेषः ॥ तचैतछतस्थापि अप्रत्यय इति निषेधात् । अतस्तथैव ज्ञापकमुपन्यस्थति यदयमिति । (भा) प्रयत्नम्। (क) खशब्देनोपादानरूपम् ॥ कथमिति । यथा बध्यादेशे उदात्तनिपातनेन एकाच (पा) इति सूपथमेकाच ग्रहणं न कार्यमिति ॥ यः स्वरः प्राप्त इति । (क) हन्तेरनुदात्तत्वादनुदात्त इत्यर्थः । न चैवमस्थ्यादौनामाधुदा- तलेनादेशानङः स्थान्यनुरूपेऽनुदात्त उच्चारणौये उदात्तोचारणं विवक्षार्थमिति ज्ञापितेऽपि व्यर्थमुदात्तग्रहणमिति वाच्यम् । पर- मास्थिशब्दादावन्तोदात्ते उदात्तगुणकस्थापि स्थानित्वेन विवक्षायां मानाभावादित्याशयात् ॥ नन्षेवमपि चतसर्याधुदात्तनिपातनमाम- चितस्त्र इत्यत्र चतुरः शसी- (पा) त्यस्थाप्रवृत्तिरिति भाव्योतमनुपपन्नम् । चतः शब्दस्य १ इत्येवं न्याय्यमिति । क ॥ छापा २ । सू१०॥ ३ चतुरः शसि । अ६ । पा १ । सू १६७ अन्तोदानविधायकमिदम् । 19 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उडिरादेच।१।१।१।। (ब. १३पा.पा.३) त्रः संस्थाया (पा) इत्याधुदात्ततया तत्वानिक पतसरि स्थानिखरेणाघुदात्तोचा- रणोपपत्या चतुः शसौ- (पा) त्येतदाधकबायोगादत पार अन्ये विति ॥ (के) एकश्रुतिय विभाषा छन्दसौति (पा) वैकल्पिकौ। तत्पाठे क्वचिदुदात्तोच्चारणं विवक्षार्थम् । खर्यण पाठ- मभिप्रेत्य प्रशतसूचथं ज्ञापकमित्यविरोधः । अन्येतु (क) इत्याविबौजन्तु निपातनं नामान्याशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृप्रयोग- करणम् । तद्रूपा धनात्तचतचोदात्तादिविवक्षा । "तिसृचतस्स (पा) इत्यत्रापि 'छन्दप्रयुतानोदात्ते उच्चारणैये प्राघुदात्तोचारणं १ नः संख्यायाः। आधुदात्तार्थमिदं पिट सूत्रम् । पा २ । सू५॥ २ विभाषा छन्दसि। घ१ पा २। सू ३६ ॥ एकश्रुतिविधायकमिदम् ॥ ३ यत्नात् तत्रोदात्तादिविवक्षा । क । ४ विधतुरोः स्त्रियां तिहचतह । च ।पा २ । | ५ सन्दप्रयुक्तोऽन्तोदाते । क । ख । ३ ॥

·(स.१४पा.१ था.) महामाव्यप्रदीपोद्योतः। १०० (सडिरादेच १।१।१।) विवक्षार्थम् । सम्पूर्णष्टाध्यायी चाचाणेकश्रुत्या पठितेत्या न मानम् । कचित्कस्यचित्पदस्यैकश्रुत्या पाठो यथा 'दाण्डिनायनादि- (पा) सूचे ऐखाकेति एतावदेव भायालभ्यते । यद्यप्यध्येतार एकश्रुत्यै- वाङ्गानि पठन्ति प्राधणवत्तथापि व्याख्यानतोऽनुनामिकत्वादिव- दुदात्तनिपातनादिजानमित्याः ॥ स्वरितादेरिति । (भा) भाष्ये उपलक्षणम्। उदात्तादेरन्तानुदात्ताच प्राप्नोतीत्यपि बोध्यम। पाश्रीयमाण इति । (भा) शब्देन निपातनेन वाऽऽीयमाण इत्यर्थः। नन्वेवमनुदात्तादि- ग्रहणं व्यर्थं स्थादत पार अजिति ॥ (क) ऐजर्थन्तपरत्वमित्याह इदं तहीति (भा) भाये। चतुर्माचोऽपि भुतः 'सुतावच (पा) इति सूचे भाये स्पष्टः ॥ कार्यकालमाश्रित्य नोदयति । . १६।पा। सू१७४। २ एतदेव च भाष्याक्षम्यते ।। ३ जुतावैच इदुतौ । अ । पा ९ । स १०६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बडिरादेच। १।१।१।) (प.पा.१॥ था.३) नन्विति । (भा) प्रयं भावः । तत्पचे मृद्धिरि- (पा) त्यादौ उपस्थित वृद्धिरादैजिति (पा) पदैकवाक्यतयान्वेति। एकं वृद्धिपदं तु प्रत्यभिज्ञामात्रफलकमनु- वाद एव। एवं च भाव्यमानत्वं स्पष्टमेवेति । उत्तरस्य त्वयं भावः । अनुवादकल्पनापेक्षया 'तत्रोपस्थित रविरादैजिति (पा) तचैव शनिग्रहं सम्पाद्य वाक्यभेदेन मुजे द्धिरित्य- (पा) स्था) बोधयति ॥ "ज्योतिष्टोमेन यजेते"त्यादौ तु भक्तिग्राहक- शास्त्रान्तराभावादगत्या विधावेव सामानाधिकरणानामधेयत्वाव- गतिः कल्यतेन न तु विद्यमाने प्रक्रियाहके तथा कल्पनमुचितं पदस्थानुवादवकल्पनं चेति ॥ यत्तु कार्यकासपचे वृद्धिरादे १ ब७ । पा २। सू १९४ ॥ २चनुवादत्वकल्पनापेक्षया । क । ख । ग ।। ३ यत्रोपस्थितम् । क। ४ अनुवादकत्वकल्पनम् । क ।। 'पदम्यानुवादत्वकल्पनं चेति' इति ख पुस्तके नास्ति।

·१४९ घ.पा.बा.३) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (वृद्धिरादैच्। १।१।१) रद्धिरादैजि- (पा) इत्यादेयंत्र वृद्धिपदं तत्रादैजित्युपतिष्ठत इत्यर्थः ॥ यथा च व्योति- टोमादिपदानां यागविधावेव मामानाधिकरण्याबामधेयत्वावगति- तथेहापि “मृद्धिरि"त्यादौ मामानाधिकरण्याबामधेयत्वाव- गतिः । उपस्थापकेन वृद्ध्यादिपदेन उपस्थाप्यस्य वृत्त्या बोधनात् परं संज्ञासूचवावगतिरिति । तत्र। कार्यकालं संजापरिभाष भस्येत्युपस्थितमिदं भवति। श्यचिमि- (पा) तौति। घ्यङः संप्रसारणमिति (पा) 'सूचस्थ भायण कार्यकालं संजापरिभाषं प्रयः प्रकृत्येत्युपस्थितमिदं भवति ॥ 'ईदुदेद् द्विवचनं प्रद्यमिति (पा) १ संज्ञासूत्रत्वावगतिरिति चेन्न । क । २ स्पष्टाचेयं परिभाधेन्दुशेखरे ॥ ३ ब१ । पा४। सू१७॥ ४ अ।पा १ । सू१३॥ ५ सूत्र भाष्येया । का ६ बर।पा। सू११ ॥ ७ ईदूदेदितिसूत्रस्थ - । सम् ।

·महाभाष्यपदीपोद्योतः (रजिरादेच् । १।९।१३) (ब.पा.बा.३) अदसो मादिति (पा) सूपथभाव्येण विरोधात् । वद्रौत्या बुपस्थितमिदं भवति 'यचौतीत्येव वाव्यं स्यात् । “अथ सं"त्यादिप्रक्षतसूपस्थवार्तिक- विरोधष। प्रकारान्तरेणापत्य तत्प्रत्याख्थानपरभाश्थविरोधश्च । किच मुईतिरि- (पा) त्यादिसूचस्वयादिपदानां तदुपस्थितिसम्पत्या चारितार्थन खोप- स्थापितपदार्थेऽन्वये मानाभावात् “तचेकपरिभाषा”नुपस्थित्यापत्तिः। वृद्धिपदेनाविधानात् । “मनेहिरि"त्यादौ दक्पदोपस्थापकस्यापि विधेयाकाजासत्त्वात् विधिविषये एव तत्प्रवृत्तेव भवत्येवावयः । एवं च ज्योतिष्टोमवाक्यावैष्वक्षण्येनाच नामधेयता दुरुपपादा। किं चोपस्थाप्यार्थस्य वृत्या बोधनात् संज्ञासूत्रत्वं वा "इकोगुणे"त्यादि- वदुपस्थापकत्वात्परिभाषाखं वेत्यत्र विनिगमकाभावः। दृयादिपदे- त्या बोधनच दुरुपपादम्। अनुवादेऽपि संज्ञासूचोपस्थितिः "मणोऽप्रयस्य (पा) १ ११ । पा १ । सू १२ ॥ बदसो मादिवि नाति । सम् । २ पचतीत्येव । का ३ भाष्ये उलमत्रैव । एवं ज्योतिष्ठोमवाक्यात् । क । ५बापासू५७॥

·महामाव्यप्रदीपोद्योतः।
(प.पा.बा.३)
(बहिरादैच । १।१।१।)
वृद्धियस्ये- (पा)
त्यादिविषये भाथे पटेति दिक् । भाव्ये
किंतकार इति । (भा)
अस्य तादपि परस्तपर इत्यनजौकुर्वत रति शेषः ।
सम्बन्धाभावादिति । (के)
शेषोषिभावाभावादित्यर्थः ॥ तानस्य पदयाभावे चमत्वं न
खादिति भावः । पानुषङ्गिक पखं दर्शयति
ज्ञापकदारेणेति ॥ (2)
१ । पा १। सू ७३॥

·१४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुण्डौ।१।१।।) (ब.पा.बा.३) इको गुणवृद्धौ । १।१।३ गुणवृद्धिग्रहयोत्तरघ निषेध्यममर्पणयावश्यकत्वेऽपि इक् पद- स्थेकः स्थान इत्यर्थार्थमावश्यकत्वेऽपि योगविभागविषयकोऽयं प्रश्नो भाथे इग्ग्रहणमिति ॥ (भा) ननु इग् ग्रहणेनाकारादौनां निवृत्तिरमक्या कर्तुमत पाह स्थानित्वस्येति ॥ (क) ननु प्राकारस्य वृझुदाहरणादाने गुणं च अकारोदाहरण- दाने किं बीजमत पाह श्राकारस्येति ॥ (क) वृद्धिविधौ। (के) मिचि वृद्धिविधौ प्रयासौदित्यादौ । अपवादलात् मगिा मा बाध्यते इति भावः ॥ इतरवृद्धिविधौ सम्भवेऽप्यार विशेषाभावादिति ॥ (क) अकारस्येति । (के)

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
व.पा.बा.)
(इको गुणही।९।१)
'स्यल्लोपाविति (वा)
पूर्वविप्रतिषेधेनातो लोपस्य वृद्धिगुणवाधकलादिति भावः ।
पुचीयतीत्यादौ त्वविशेष इति बोध्यम् ॥
भाकारस्य गुणः। (भा)
सार्वधातुकाईधातुकयो- (पा)
रित्यनेन । मन्चकारोच्चारणसामर्थ्याद् गुणो नेत्यत पाह
एचामिति । (के)
सर्वेषां वित्त एव प्रयत्न इत्यभिमानः ।।
आईधातुकोपदेश इति। (के)
गुणनिष्पनश्च तदुत्तरकालिक इति भावः ॥
प्रतिपत्ति लाघवम् । (के)
प्रक्रियालाघवम् ।
"तेभ्योऽपि विस्तावेडी ताभ्यामैचौ तथैव च"
इति पाणिनीयशिक्षोः प्रयत्नलाघवमपि बोध्यम् ।
इग् ग्रहणेति । (क)
ततय
१ “ण्यशोपावियस्यण्गुणद्धिदौर्धेभ्यः पूर्वविप्रतिषेधेन" । चतो बोपः
(बाया। सू) इति सूत्रस्थवार्तिकम् ।
।पा। सू॥
३ प्रतिपत्तिबाधवामिवति ।
20

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(इको गुणरद्धौ ।।१।।)
(अ.पा.बा.३)
मिदेरिति (पा)
मावयवषष्ठी 'किन्तु खानषष्ठौति सर्वादेशो गुणः स्थादित्यर्थः ।
भाव्ये
नैतानि सन्ति ज्ञापकानौति । (भा)
छत्रिन्यायेन । “ननु नेतानि सन्ति ज्ञापकामि" इति प्रतिजा-
याये ज्ञापकसमर्थनमयुक्तमत शाह
विशेषेति ॥ (क)
टकः किवं ज्ञापकं यं विधिं प्रतीत्यादिविशेषप्रतिपादना-
येत्यर्थः ॥ शङ्कते
केचिदिति ॥ (क)
यदप्युच्यते इति । (क)
समुच्चयार्थापिशब्देनेतिशेषः ॥
आर्थेन । (के)
मामर्थ्यप्राप्लेन । भङ्गस्य भङ्गमदृश इति भावः ॥
ग्लायत इत्यादौति । (क)
पादिना जग्लावित्यादि । नन्वेवमात्त्वमपि बाध्येत नहि तस्यै-
कारो निमित्तं ग्ले इति पाठेऽपि सुकरत्वाद् अत पाह
॥
१७।पा। सू२।
२ भङ्गस्य भङ्गः सदृश इति भावः । क । ग ।।
३ ग्लायत इति । इ । ख । ग ।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । ब.पा.राया.३) (इको गुणवडी । १।१।३।) 'न ध्याख्येति । (क) सध्या इति कृतात्वनिर्देशनकारोच्चारणस्यात्त्वाबाधकत्वज्ञापना- दिति भावः ॥ न चास्य मौचत्वम् । बाधकत्वमङ्गौहत्य सौत्रत्वकल्प- नापेक्षयाऽबाधकत्वज्ञापनस्य लधुत्वादित्याऊः ॥ न च रैशब्दादिभ्य श्राचारविपि रायतीत्यादौ संध्यक्षरस्य गुण: स्यादिति वाच्यम् । एजन्तेभ्य प्राचारविवभाव एतद् भाष्यप्रामाण्यादित्यदोषात् ॥ गुणवदिति । (के) वैधयं दृष्टान्तः ॥ ननु पररूपेऽपि गुणानामभेदकतया कदा- चित्मानुनासिकोऽपिस्थादत पाह रूपग्रहणस्येति ॥ (क) परे तु अत्र पररूपशब्देन परशब्देन वा यदुपस्थितं रूपं प्रयोगस्थं तस्य ग्रहणम् । स्थाने जायमानः किं गुणक इत्याकाङ्गा- यामन्तरतमपरिभाषयोभयगुणकः । प्रकृते चोभयान्तरतमासम्भवात् परशब्देन यद्गुणकस्योपस्थितिस्तहुणक एल भविष्यतीति भाव्या- भयाद्रूपग्रहणस्येत्यादि चिन्यम् । गुणानां शब्दत्वादिवत् शब्दरूप- लाभावेन व्यावृत्त्यसम्भवश्च रूपग्रहणेनेत्याहुः ॥ ननु गमेरप्ययं ड इति (भा) भाव्यमनुपपत्रं गमो गमश्च १ न ध्याये इति । का २ "ध्या इति" इति नास्ति । क। ३ भाष्यकारप्रामाण्यात् । क।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुबबडी।।१।३) (घ.मा.बा.३) 'चन्तात्यन्तावदूरपारेति (पा) सूचे पठितेन अन्यचापि दृश्यत इति (वा) वार्तिकेन भगोऽग इत्यादौ उस्य सत्त्वादत पाह सप्तम्यामिति । (क) सप्तम्यां जनेरि- (पा) त्युत्तरं पठिते अन्येपि दृश्यते (पा) इति सूत्रे दृभिग्रहणस्य सर्वोपाधिव्यभिचारार्थत्वेन तेनैव प्रत्य- नरादपि डे मिद्धे "अन्तात्यन्तति" प्रकरणस्यं वार्तिकं न कार्य- मिति भावः ॥ भाव्ये आन्तयंत श्राकार इति। (भा) स्थानत श्रान्तर्यादिति भावः ॥ ननु 'सनोतेर्डजः सन्वति डित्करणम् १ अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डा। बया । सू २ बन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् । वा। १३। पा२। सू६७॥ थापासू१०१॥ ५ व्यभिचारार्थत्वेनैव । का ( "तनोतेर्डउः सन्वच" । सू. ॥ उणादिसूधम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.बा.१) (इको गुणबद्धी ।।१।।) 'न व्यञ्जनस्य गुण (भा) इति च ॥ षादिनामव्युत्पतिपक्षातौकारात् ॥ न चैवमपि स्थानप्रयत्नानारतमेषु कारादिषु चरितार्थानि गुणदिशास्त्राणि व्यचने न प्रवर्तन्ते रति वाच्यम्। शादौ प्रकारे तथाप्यति- प्रसङ्गात्। सूत्रमते स्थानप्रयत्नैक्यादिति भाव्याशयः ॥ "स्थानेऽन्तर- तमे” इति सप्तम्यन्तपाठस्य भाव्ये प्रत्याख्यानेनास्था युकरसम्भव- "दुक्तिकत्वाच्च । भाथे एतेऽपौति ॥ (भा) औकारादयः । एषु उदाहरणेब्धिकः प्राप्नुवन्ती- (भा) त्यन्वयः॥ स (भा) रत्यय तु न स्यादेवेति भावः ॥ 'त्यदादौनाम (पा) दत्यच “त्यदादौनामि"ति तु १ एतत् सूत्रस्थभाष्यम् । २ प्रवर्तते । का ३ “स्थानेऽन्तरतम" इति सू। सपा १ । सू५०॥ 8 प्रत्याख्यातत्वेनास्याः ।क। ५ उक्तित्वाच। ख। बापा२।५१.२ ·१५७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणसद्धी । १।१।३।) (अ.पा.बा.३) 'तदोसः सावि- (पा) त्युत्तरार्थं स्यात् । संज्ञोपसर्जनव्यावृत्त्यर्थं च स्थादिति बोध्यम् ॥ आश्रितेति । (के) आश्रितो गुणवृद्धिशब्दव्यापार उच्चारणं येषु प्रादैच विधीय- मानेषु तदर्थमित्यर्थः ॥ तेनेति । (के) इत्येवमित्यध्याहत्य स्वरूपपदार्थकेनान्यतरेण विशेषणादौदृशार्थ- खाभ इति भावः ॥ अत एव सम्बन्धानुवृत्तिप्रदर्शनपरभाष्ये गुणवृद्धी इत्युचार्य गुणविग्रहणमनुवर्तत (भा) इत्युक्तम् । उपक्रमस्थगुणवृद्धिग्रहणमामर्थ्यादित्येतद्भाव्यखारस्यादाह अथवेति । (क) पुनरुपादानमामर्थ्यादिहत्यं गुणवृद्धिग्रहणं गुणमिन्दवि- हितगुणवृद्धिसाचपिकमिति भावः ॥ यादृश इति । (के) खरूपपदार्थक इत्यर्थः ॥ नन्वेवं सति उत्तरत्र निषेध्यसमर्प- णार्थ गुणवृद्धिग्रहणस्य चारितार्थन सामर्थ्य दुरुपपादम्। अनुवर्त- १ अपा२। सू१०६॥ २ इह गुणद्धि - - । क । इहत्य गुणवृद्धिग्रहणम् । ख ॥

·१५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.बा.३) (इको गुणहौ । १।९।३।) मानस्य स्वरूपपरत्वेन निषेध्यसमर्पकत्वाभावादिति चेत्र । “आगन्त- नामन्ते निवेश" इति न्यायेन 'अदेड (पा) सूचे गुणपदोत्तरं वृद्धिपदोपस्थित्या तत्माहचर्येण तत्र सूचे खरूप- परत्वं तस्य । उत्तरच तु योग्यतयाऽर्थपरत्वम् । रइक इति (पा) सूत्रेऽपि न धात्वि- (पा) त्यादिसाहचर्येणार्थपरत्वम् । 'दूक इति' षष्ठीनिर्देशाच्चेति भाव्या- शयात् ॥ नपुंसकस्येति । (क) "घत्रजपः पुंमौवि" तु प्रायिकमिति भावः । यत्तु भाव- विषयमेवैतदिति । तव । मांस भक्ष्योऽस्थति कर्मण्यणिति (पा) सूत्रस्थभाव्यप्रयोगविरोधात् ॥ तेनेति । (क) अचादैजित्यनुत्तिर्न स्वकार्याय किं तु वृद्धिशब्दस्यान्य- सम्बन्धनिवृत्तये इति भावः ॥ भाव्ये १य१।पा। सू२॥ ३ घमणपा पुंसि ।।क। २१। पा १। सू॥ ४३। मा २। सू१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणबद्धो । १।१।।) (ब.पा.पा.३) 'हिरादै प्रदेङगुण (भा) इति सूचक्रमनिर्देशः । पुमईद्धिरादैजित्यभिधानमदेङ् इत्या सम्बन्धानुतिं दर्शयितम् । “दको गुणवृद्धी" इत्युक्तिस्तु यथा व्यामाभिप्रायेण ॥ एादैजदेवाहणमिति । (भा) खरितत्वाप्रतिज्ञानेनादेमहणवदादैजित्यपि निवृत्तमित्यर्थः । कचित्तु बादै ग्रहणं निवृत्तमित्येवपाठः ॥ ननु मण्डकस्य चेतनवा- तथा गतिसम्भवेऽपि शब्दस्य कथं मेत्यत पाह वृद्धिशब्दस्येति ॥. (क) खरितत्वामङ्गाद् अनुवर्त्तमानस्थापौतिशेषः ॥ इति । (के) इक इति (क) सूचे इत्यर्थः ॥ "देङि"त्यत्र तु न सम्बन्धः। गुणसंज्ञासम्बन्धेनादेड निराकाश्त्वादितिबोध्यम् ॥ मन्कयोगत्वं नैकार्थत्वं भिवविषय- मंज्ञादयविधानात् । नापि निरन्तरपाठः । तस्येदानीमपि सत्त्वेन करिष्यत इत्यस्यामङ्गतेः । . १ ब १ । पा १ । सू. २१ ।पा। सू२॥ ३ बादै ग्रहणमिति । ख ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१।बा.३) (इको गुणौ । १।१।३) णेरणावि- (पा) त्यादौ एकयोगेऽप्यनुत्तिदर्शनाचात पाह एक इति ॥ (क) प्रतिपत्तिकाले। (कै) लक्ष्यसंस्कारकवाक्योपप्लवकाले । एककालेति । (के) आदेज्वृद्धिसंज्ञोऽदेङ्गुणसंज्ञो भवतीति सङ्ग्राहकवाक्यार्थबोध एककाल इति भावः ॥ समूहालम्बनात्मक एकवाक्यार्थबोध इति तात्पर्यम् । यदादैज् वृद्धिमंज्ञोऽदेङ्गुणमंजयभवत इत्येको वाक्यार्थ- बोध इति तात्पर्यम। पुणेरणावि- (पा) त्यादौ अवान्तरवाक्यार्थभेदावदोषः ॥ केचित्तु एककाला प्रति- पत्तिर्भवतु तावतापि खरितत्वगुणप्राप्तद्धिपदसंबन्धाभावः कुत इति धिम् । न र खविषयवाक्यजबोधानन्तरं निराकाङ्गत- यान्यत्रान्वयाप्राप्तौ हि तत्प्राप्तये खरितामङ्गो मोतदेकयोग रति वाच्यम् । व्यवधामनिबन्धनायामनेकसम्बन्धाप्राप्तावनेकसम्बन्धाय खरितवासन इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मादयमत्र भाय्यार्थः १ रणौ यत्कर्म यो चेत् सर्वानाध्याने ॥ ११॥ पा । सू.१०॥ २ प्रतिपत्तिः वाक्यार्थबोधः । इत्यधिकम् । क ख । । ३५१।पा। सू९७॥ 21

·महामाध्यप्रदोषोधोवः।
(इको गुमरडी।।१।२)
६.पा.पा.१)
'तदधीते नदे- (पा)
बन बिस्तदुपाणदेकयोगेऽनुवृत्यभाव इति । स्पष्टं दं
सदस्मिन्नस्तौति (पा)
सूचे भाथे । एकयोगत्वं च इयोः संहिता पाठ एव । वस्तुत
एकयोगेऽप्यनुवृत्तिर्भवति ।
'तदस्यात्यस्मिनिति (पा)
सूत्र विस्तद् ग्रहणभावात् ।
तदधीत (पा)
रति सूचे तु वाखानां सुखबोधाय विस्तग्रहणमित्ययुक्त तत्रैवातोऽत्र
भाव्येऽयं समाधिरेकदेशिन इत्याहुः ॥ ननु वृद्धिगुणसंज्ञयोः
सामान्यविशेषत्वाभावात् कथमुत्सर्गापवादसाम्यमत शाह
यथेति । (के)
प्रात इत्युपादानादेव तद्विषये कस्यामन्दिग्धत्वम् । अत एव
नदतिरिकावकाशविरहः । तदुद्देशेनैव प्रवृत्तिरूपं तात्पर्य च । ननु
शणमंशया वृद्धिसंजावकत्यादिसंज्ञयापि प्रत्ययसंज्ञा वाध्येतेत्यत पाह
१थापा २। सू५९।
२ तदमिवस्तीवि देणे तन्नानि । पापा २। सू६७॥
३ तदस्यास्त्वमिनिवि मतुप् । बपा२। सू.
• इत्युताम् । क

·महामाव्यप्रदीपोद्योता। (प.१.पा.बा.) (इको गुण्डौ।१।१।१) प्रत्ययेति । (क) म तव्याद्याकाश्या प्रत्ययसंज्ञायाः सम्बन्धी येन सपिहित- कात्यादिसंशया निराकासवासप्रत्ययसंशया' सम्बन्धः स्यात् । किन्तु संज्ञाकाया । सा हि खस्य बहुविषयत्वलाभाय कतिपयानन्तर- विषयलाभेऽपि पुनः पुनर्विषयान्तरमाकाङ्गते। बङविषयत्वं चास्याः मंजिविशेषासम्बन्धेनाधिकारकरणादवसीयत इति भावः ॥ प्रकते तु न तथेति बोध्यम् ॥ खोऽप्राप्ताविति। (के) यता मुक्ते रति शेषः । मण्डूकगतयोऽधिकारा इत्यस्यैव खरित- खिङ्गेनानुवर्तमानं यत्राकाजा तचैव सम्बध्यते इति विशेषमभि- धातुमयं पक्षः ॥ स च सम्बन्धाय तत्र विभाषायहणरूपं यत्नविशेष कुर्वतः सूत्रकृतोऽप्यभिमतः ॥ अस्य विशेषस्य प्रागकथनं तु एतदि- मेषदारा पुनस्तत्परामर्शन तचैव परिहारे मुख्यताबोधनायेति बोध्यम्। इह विति ॥ (क) अकर्तव्यत्वविशिष्टं पुनर्गुणद्धियहणं यत्र इत्यर्थः ॥ अनुवृत्ती हितदकर्तव्यं भवतीत्याः ॥ भाव्ये २ प्रत्ययसंज्ञा।क। १ प्रत्ययसंज्ञया । क ।। ३ विशेषः । ख.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(इको गुवाडौ।१।१।३)
(प.पा.बा.)
उभयं निहत्तमिति । (भा)
खरितखिङ्गानासङ्गेनाननुवृत्तिरेव निवृत्तिरित्यर्थः ।
अपेक्षेति । (के)
इक इत्येतावन्मात्रस्येतराकात्विात्समुदायापेक्षायां च लक्ष्या-
नुसार एव बौणम् । “अनन्तरस्येति” न्यायेन गुणस्यैवापेक्षा युके-
त्येतनास्तीत्यन्वयः ॥ समुदायत्वं च युगपदुद्धौ मनिधानात् क्रमेणा-
मबिधानाचेति बोध्यम् ॥
षष्ठीति । (कै)
स्थानषष्ठीत्यर्थः।
षष्ठी स्थान इति (पा)
परिभाषया तत्त्वनिर्णयः । अस्य च सूत्रस्य गुणवृद्धिशब्दाभ्यां
विधीयमानौ वृद्धिगुण विकः स्थाने इत्यर्थेऽवान्तरवाक्यार्थबोधो-
तरमेव प्रवृत्तेरुभयोरपि समकालप्रवृत्तिकता बोध्या ।
गुणश्रुत्ये- (क
त्यस्य गुणशब्देन विधेयत्वबोधिकयेत्यर्थः ।
तत्र यदौति । (क)
बुद्धेः क्रमिकत्वाविशेषणविशेष्यभावे कामचाराचेति भावः ।
१ षष्ठी स्थानेयोगा । अ१।पा १ । सू४६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोधोतः। ११५ (ब..या.चा.३) (इको गुणडौ।१।१४३) 'सोऽस्येति । (क) गन्तस्येति षष्ठ्याः तेनान्येऽस्यानुसंहारादेतविशेषणत्वमेतत्यरि- छेदकत्वं तस्येति भावः । तदा तस्यायं विशेषणत्वादिति । (के) तच्छेषशब्दे तन्त्रेण बडबौहिषष्ठीतत्पुरुषावितिभावः ॥ भाग्ये इको गुणवृहौति (भा) पूर्वपरावयि तेनैतद्वयलाभ इति भावः ॥ परिच्छेद्यपरिच्छेदक- भावकृत एव च शेषशेषित्वव्यवहार रति बोध्यम् ॥ अथ विति । (क) श्रवान्तरवाक्यार्थबोधकालेऽमिणेतार्थकत्वेन स्थानषष्ठौलसम्भाव- नया तत्प्रवृत्तावपि पश्चादिक इत्यस्योपस्थिती पमिदेरि- (पा) त्यादौ योग्यत्वेन तत्माहचर्यण चान्यत्राप्यवयवषष्ठौलनिर्णये नदसम्बन्ध दूति भावः ॥ बाधायोगादिति । (क) प्रात्यन्तिकबाधायोगादित्यर्थः ॥ पाक्षिकस्तु बाधः “षोडशी"- ग्रहणदौ भवत्येवेति बोध्यम् । १ सोऽस्येत्यारभ्य इति भाव इत्य नास्ति ख पुरसके । २ अल्युपसंहारात् । क॥ ३ मिदेर्गुणः । अपा। सू॥

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (इको गुण्डौ।१।१।३) (प.१। पा.१॥ बा.३) समुच्चय इति । (क) 'मिदेरन्यस्येकवेत्येवमाकारः॥ नहीति । (क) प्रत्यर्थं शब्दनिवेशेनकस्य मानेकाभिधायकत्वम् । तन्ने प्रावृत्ती चनमानमिति भावः । अनेकयोगेति । (के) एकं वाक्यमिति (भा) भाव्यमयुक्तमिति भावः ॥ उत्तरम । एकस्मिनित्यादि ॥ (के) अङ्गाङ्गिभावश्च न गुणगुणि भाव इत्याह विशेषणेति ॥ (कै) इका स्थानित्वादिति । (के) साचन "अलोऽन्त्य- (पा) सूत्रप्रवृत्तौ निमित्तम् । अल्ममुदायोत्तरस्थानषष्ठीवाभावात् । १ मिदेरन्तस्येक इत्येवमाकारः । ख । २ गानकाभिधायकत्वम् । क । १ बङ्गाङ्गिभावे न गुणगुणिभाव इत्याह ।। बङ्गाङ्गिभावश्च गुण- गुणिभाव इबार । काख। पलोऽन्त्यस्य । ब१।पा। सू ५२॥

·महाभाष्यप्रदीपोधोतः।
(प.पा.चा.३)
(इको गुणाडौ। १।९।१)
अङ्गस्येति (2)
चन स्थामवहौति भावः ॥
तविशेषणत्वादिति । (के)
अवयविलेन विशेषणवादित्यर्थः ।।
नामावाक्यत्वमिति । (कै)
अथ पचे
'पुगन्ते- (पा)
त्यादि नियमार्थमिति बोध्यम् ॥
मिदादौनामिति । (कै)
गुणदिविधौ परिभाषादयस्य परस्परसम्बन्धापरित्यागेनोपस्था-
नन्तशेषत्वं तकथा असम्भवे दितीयापि न प्रवर्तते रति भावः ।
भाव्ये
अनन्त्यत्वादिति । (भा)
तवपक्षेऽनन्यत्वादिको गुणो न प्राप्नोतीत्वर्थः ।
अङ्गस्येति च स्थानषष्ठीति। (भा)
अङ्गस्य स्थाने गुणो भवति स च बचान्य रक्तचान्वयेक
इत्यर्थ इत्यभिमानः । तदार
१ पुगन्तलघूपधस्य च । १७ । पा ३ । सू८६॥
२चनत्यत्वाडौति । काख । ग ।।

·'१६ महाभाष्यपदीयोद्योतः। (इको गुणबड़ी। १।१।३) (थ.पा.रावा.३) भेदेनेति । (के) मास्त्रस्य बड़विषयत्वायत्यर्थः । तत्रेगन्तेष्वेवेति । (के) तच्छेषत्वादिति भावः ॥ अन्यच । (क) अनिगन्तविषये गुणशास्त्रे ॥ अन्त्यमलमिति । (के) इपरिभाषाशेषभुतालोऽन्त्यपरिभाषयेत्यर्थः । अङ्गस्येत्यपि स्थानषष्ठीति (भा) भाव्ये अन्त्यमिकमुपसंक्रान्ते- (भा) त्यमुकर्षः । एवं च मङ्घाएकवाक्यस्थेगन्तमात्रविषयलादनिगन्तविषय- कलक्षणभाव एव.। श्रावृत्तौ च न मानमितिभावः । अत एव 1. 'गापोष्टका (पा) किवं सार्थकम् । i. हिश्च (भा) इत्यर्थ इत्याच १ब३।पा। सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प.१४ पा.१। बा.३)
(इको गुणद्धौ । १।१।१)
मिदादिधिति ॥ (के)
अनन्त्यस्य चेक इति । (क)
यद्यपि "जुमि च" इत्यादौनां प्रधानतेविशेषणले
तस्मिन्निति' (पा)
परिभाषया व्यवहितस्यको न भविष्यति तथापि प्रत्ययस्थानां
उत्थिताकाक्षातया
जुसि चे- (पा)
त्यादिभिरयतमेव विशेष्यते इत्यभिप्रायः ॥
समानन्यायेति । (कै)
गुणप्रकरणवरूप्याय सर्वत्राङ्गस्येत्यवयवषष्ठ्येव स्थादितिभावः ॥
निर्दिष्टेति । (के)
अनियमे नियमकारिणौत्वात्परिभाषाया इति भावः ।
अन्ये विति । (क)
अयम्भावः । “नयनियम" इति श्रुतिः स्पतिर्वा किन्तु
परिभाषा लिङ्गवती फलवती चेति नियमः ॥ फलं चेतरव्यावृत्ति-
वदितरमाहोऽपौति खस्येत्यस्यानविशेषणत्वव्यावर्त्तनेनावयवषष्ठी-
त्वबोधनेनानन्यस्यापि गुणसम्पादनमेव फलं स्यात् । प्रकारे तु
गुणगुणयोन विशेष इति । तदेतदक्ष्यति
२ का १।पा। सूद।
.१ ब।
पासू३॥
३ उपस्थिताकाङ्गतया । क.
22

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणटदौ । १।९।३।) (अ.पा.बा.३) अनन्त्यस्याप्युकारस्येति ॥ (क) नववं इस्खयहणं व्यर्थमत शाह दीर्घस्येति । (के) घिसंज्ञावर्णयोरेवेति पक्षे ङिति गुणस्यामिचिते' इत्यादौ प्रसङ्गो बोध्यः । पुनः श्रुतिः। (क) पुनर्गुणविधानम् ॥ ननु चेति । (क) बौहिः समासः मामर्थ्यादिक्परिभाषानुपस्थितिश्चेति भावः। "भिदो” दकारोच्चारणं तु भिन्नो भित्तमित्यादौ चरितार्थम् ॥ "कोः" कित्त्वेनानिग् लक्षणत्वेऽपि निषेधप्रवृत्तेः। पुम्विधानमपि "मापयतौ"त्यादौ यखोपार्थम्। ओकाररूपगुणार्थं च चरितार्थ- मित्याशयः॥ पुकौति । (क) साधवात्तत्पुरुष निणे ते "निषादस्थपति" न्यायेन निय- मार्थत्वत्र दोषावहमित्यर्थः । ननु पुगन्तग्रहणं दापयतीत्यादौ अनन्यस्यानिकोऽपि गुण) स्यादिति कथं नियमार्थत्वमिति चेन्न। गणे उपधावृया विशेषाभावात् ॥ २ भिन्नोभिन्नम् । कः। १ चमिचितेत्यादौ । ख॥ ३ नियमार्थमिति चेन्न । क॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ध.१४पा.१। बा.३) (इको गुणद्धौ ।१।१।।) प्रकृतस्यैवेति । (के) अनन्तरस्यैवेत्यर्थः ॥ नवनन्तरस्थे”ति न्यायविरुद्धोऽयं नियम इत्यत प्राह अनन्तरस्येति । (क) लक्ष्यानुसारथानाश्रयणे बीज बोध्यम् । अभ्युपेत्यवादः कोशे- नाङ्गोकार इत्याजः॥ पिचव्येति । (के) 'उगवादिभ्यो यत् । (पा) उवर्णान्तस्याङ्गस्यकोगुण इति व्याख्यानमभिप्रेत्याच दोषोप- न्यासः । परन्तु “मौश्रुत इत्यत्रापि प्राप्तोतौति” भाथाननुगुणा मा व्याख्येति चिन्योऽयं कैयट इत्याहुः । कचित्तु कैयटपुस्तके "पि चव्य" इति न दृश्यत एव । तच्छेष (भा) इति शब्दोऽसम्भवदुक्तिकत्वग्रस्तोऽपौत्याह परस्परेति। (के) विशेषणविशेष्यभावमात्रेण शेषशेषिव्यवहारो न कापि दृष्टचर इति भावः ॥ अत एवाग्रे एतत्पक्षोक्तदूशणोद्धारेऽपि नायं तशेष इत्युतिः मङ्गछते ॥ १५ पा १ । सू२॥ २ उक्त भाष्ये।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणरद्धौ । १।१।।) (ब.पा.१। बा.२) सन्निपात इति । (क) । जायमानोऽपि मनिपातः सावकाशवेन विप्रतिषेधोपयोग्येव न तशेषत्वोपयोगी। अत एव नापवादत्वमप्युक्तदोषाचेति भावः ॥ असम्बदमनयेति (भा) भाष्यस्य शेषणेषिभावानापनमुत्सर्गापवादभावानापनं चेत्यर्थः ।। नियमादिति । (भा) असोऽग्यपरिभाषायाः पूर्वाचार्यसंज्ञानियम इति ॥ तेनैव तस्यायुक्त इति । (भा) खाङ्गेन खस्येत्यर्थः ॥ शेषशेषिणोरभेदश्यत्वा तेनैवेत्याधुक्तम् ॥ नन्व- येति स्थानषष्ठीदर्शना सार्वधातुके" त्यादा वसोऽन्यपरिभाषा- त्या कथमिकपरिभाषायाखयनमित्यवकागोऽत शाह रअलोऽन्त्येति । (पा) पानेको विशेषणेन पुगन्नेत्यादिनियमेन च तत्प्रयोजनमिद्धे- रिति भावः ॥ अचाहुरिति । (के) पचा विशेषिताङ्गनेको विशेषणसम्भवात् । प्रापयति गावावि- त्यादि त्वेष न जानातौति भावः ॥ १ इत्यादावण्यलोऽन्त्यपरिभाषाप्रसत्या । क । ख । । । २थापा।सूर।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.११पा.१। था.३) (इको गुणरौ । १।१।३।) इष्टेति। (के) दृष्टसिद्धिफलकत्वमेव हि तस्य युकवमितिभावः ॥ न तु कार्येति । (क) दयोरप्येकदेशस्थत्वेन परत्वासम्भवादितिभावः ॥ वस्तुतः कार्य- कापचेऽपि पाणिन्युच्चारणरूपपाठशतपरत्वमस्त्येव । अन्यथैकत्र प्रयोगरूपदेशे सर्वेषां मेलनेन परत्वस्योच्छेद एव स्यात् । प्रयोग- माधनफलकान्येव शास्त्राणि । मचैवं कार्यकालपक्षमादाय त्रिपाद्या- मेषां प्रवृत्तिः । यथोद्देशेत पूर्वाण्येतानि प्रति त्रिपाद्या प्रसिद्धत्वेना- प्रवृत्तिरेव स्यादिति भाव्याद्युक्तं विरुध्येतेति वाच्यम् । परिभाषायाः सिद्धत्वेन तत्पऽमिद्धेनापि कार्यण स्वार्थ तदाकर्षणसम्भवादित्यष्टमे उपपादयिष्यमाणत्वात् । ध्वनितं चेदं तस्मिन्नितिनिर्दिष्टे (पा) इत्यत्र भाव्यकयटयोरिति चिम्यमेतत् ॥ दिकार्ययोग (भा) इत्यस्य दाभ्यां कार्याभ्यामन्यस्य योग इत्यर्थः । उत दयोः परस्परेण योग इत्यर्थः । उभयथापि चिपदतत्पुरुषो दुर्लभः । कर्मधारय- पूर्वपदकोऽपि न २१ पा १ । सू६६ ॥ १ सर्वेषां मिलनेन । क ।।। ३ त्रिपदस्तत्पुरुषः । ख॥

·१०४
महाभाष्यपदीपोद्योतः ।
(इको गुणद्धौ । १।१।३।)
(अ.पा.९। बा.३)
'दिक संख्ये (पा)
इति नियमेन तस्य दुर्लभत्वादत पार
दाभ्यामित्यादि। (के)
अत्रापि पचे विप्रतिषेधशब्देन मामानाधिकरण्यानुपपत्तेराह
विप्रतिषेधेति ॥ (के)
दिकार्ययोगेऽप्यसम्भवमत्त्वादाह
केवलोऽपौति ॥ (क)
ननु ा ए इति ए था इति वादेशसम्भवोऽस्त्येवेत्यत शाह
न चेति ॥ (के)
दयोरिति । (के)
कार्ययोरित्यर्थः ॥ अनन्तरे यत्रि दौर्घः माधुरनन्तरे झलि
एवं साध्वित्यर्थ इति भावः ॥
'बागुण (पा)
इत्यादौ दयोः स्थानिनोरेकादेशस्य सम्भवादाह
"मिदेरिति ॥ (पा)
न चास्ति सम्भवो युगपदिति । (के)
युगपद्दाक्यार्थद्वयबोधाभावादिति भावः ॥ ननूकरीत्याप्रयो-
जनाभावाद्
१ दिकसंख्ये संज्ञायाम् । अ २ । पा १ । सू ५० ॥
२ साधुरित्यर्थः । क । ख । । । ३बई। पासासू॥
४ | पा ३। सू२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (छ.१।पा. बा.३) (इको गुणद्धौ । १:१४३१) 'अलोऽन्त्यस्य (पा) अप्रवृत्तौ चापि नियमः प्राप्नोतीत्यसङ्गतमत शाह यदीदमिति । (के) एतदभावे “सम्भवति मामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्थान्या- थ्यत्वात्" सर्वचाङ्गस्येति स्थान षष्ठ्येव कृते त्वस्मिनवयवषष्ठी सेति भावः ॥ अथापि कथञ्चिदिति (भा) भाव्यस्योक एवाशयः ॥ कोष्ट्रीयमतम् । (के) विप्रतिषेधः ॥ असंबद्धपरिभाषापक्षश्च तदुपजीव्यः । तत्र विप्र- तिषेधरहितोऽन्त्यस्खयुक्त एव । क मनिपातः कान्यतरत्यागः सच कस्येत्यत्र विनिगमकाभावेन सर्वेष्टामिद्धेस्तस्माद्द्वयमप्येकपक्षभूतमेव बोध्यम् ॥ प्रदेशार्थत्वादिति । (के) परस्परेण सम्बन्धाभावादित्यन्तेन तच्छेषत्वासम्भव छतः । पदो- पस्थितिपक्षे च विधेयसमर्पकत्वेन ग्टहौतगुणादिपदश्रुतिरस्था लिङ्ग- मित्येषान्तरङ्गा । तत्त्वेन यश्च प्रथमाया विधेयविभक्तित्वेन तदन्त- त्वेन पदज्ञानकाल एव । तदुक्तं भाव्ये . २ सर्वेशाऽसिद्ध ११।पा १ । सू५२ ॥ ३ पदज्ञानकाले एव । ख ॥

·१७६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणरद्धौ।१।१।३।) (अ.१। पा.१। बा.३) गुण भवतीति यत्रे- (भा) त्यादि। नियमस्तु स्थानषष्ठीलिङ्गक इत्यवान्तरवाक्यार्थबोधोत्तर- कालिकत्वेन वहिरङ्गः । एवं च मिदादावुपस्थितेक्परिभाषायाः मामानाधिकरण्यासम्भवाद्वैयधिकरण्यान्वये वृत्ते निमित्ताभावादेव अलोऽन्त्यस्ये- (पा) त्यस्यानुपस्थितिः। सार्वधातुकाईधातुकयोरि- (पा) त्यादौ सामानाधिकरण्यान्वये अलोऽन्त्यस्ये- (पा) त्यनेनान्यस्थादेशव्यवस्था । एतेनैकस्या अप्रवृत्तौ अपरापि न प्रव- तत्यपास्तम्। पर्यालोचनयेति । (क) प्रदेश मति सम्भवे परिभाषादयकवाक्यतया वाक्यार्थः । अन्य- थालिपरिभाषागर्भ एव । अस्था अन्तरङ्गलादित्यर्थः ॥ भाष्ये वृद्धिर्भवतीत्यादि। (भा) 'तिशब्दो यत्रेत्यर्थकः ॥ । ॥ १ ब७। या । सू४॥ २ भाष्ये रद्धिर्भवतीतीत्यादि । क । ३ इति शब्दो यत्रेत्यर्थः । क ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.पा.१॥बा.१) (इको रावबहो। १।९।१) एक इत्येतदिति । (भा) एक इति सूचे एक रति षष्ठ्यसामुकरणमित्यर्थः । अनु- वृत्तस्य स्वरूपपरत्वेन गुणशब्दो भवतीत्याद्यर्थः स्यात् । अतः पुन- रत्र गुणद्धियहणम् । अनुवृत्तस्यार्थपरत्वं तु न । शब्दाधिकारा- पत्तेः । उभाभ्यां च गुणशब्दवान् गुणो यत्रेत्यादिरर्थस्तदुक्रमिति यत्रत्यादि॥ (भा) गुणपदं यत्र वर्तते इत्याधर्थस्तु न । रतो गुण (पा) इत्यादावण्यापत्तेः । “भवति" क्रियाया अन्तरजवास। अस्मादेव गुणद्धिग्रहणादर विधीयमाम इत्यस्य तदर्थकस्य भवतीत्यस्य वाऽयाहार इति बोध्यम् । एतन्मूलकमेवानुवादे परिभाषानोप- तिष्ठते इति । अत एव तदेतद्विषयमेव "अचश्चे- (पा) त्येतविषयमेव च। अची णिती- (पा) त्यादौ तु वाक्यार्थबोधकाले श्रौतापदेनैवाकाङ्क्षाशान्तौ लिङ्गो- पस्थितस्य दुर्वलतया नान्वयः इति दिक् ॥ १ सूत्रे इक इति । क ॥ इक इति" इति कचिन्हितयुस्तके मालि। २।पा। सू४७॥ ३ विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ।१.२॥ परिभाषेद्धशेखरे स्पटम् । ४ घ १ । पा २ । सू२८॥ ५थपासू१९५॥ 23 ·॥ १० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (इको गुणरहो।।१।।) (ब.१। पा.९। बा.३) पुकि अन्त इति । (भा) सुमुपेति समासः । भिनतीत्यत्र गुणपादनं- डितो- (पा) त्यस्य निमित्तसप्तमौत्वात् । एकः सार्वधातुकाईधातुकयो- (पा) रितिविशेषणमिति तु न युक्तम् । तस्याजांगे उत्थिताकत्वात्। भाव्ये यणादिपरं गुण इति। (भा) यणादिपरं सुष्यतेऽवशिष्टस्य गुण इत्यर्थन चिप्रादेः सर्वादेशो गुणः सिद्धः स्थखादौ तु पोर्गुण (पा) इत्येव सिद्धमिति भावः ॥ ननु पूर्वस्येत्युकावपि यणपेचादेः पर- मित्यर्थ पूर्वस्य गुण इत्यनेनापि तत एव पूर्वस्य गुणपत्तौ स्थूला- दिषु थकारादेर्गुणः स्याद् यणादिर्यस्य तद्रूपं परं लुप्यते ततः पूर्वस्य च गुण इत्यर्थं विप्रचुद्रयोरन्यस्य व्यञ्जनस्य गुणः स्थादत पार अच चेति ॥ (के) अनित्यत्वादिति । (के) अामनित्यच लोपनिवृत्त्यर्थात् १ डिति च । अ१।पा १। सू५ ॥ २।पा। सू१०६।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (स.१।या. १४ था.३) (इको गुणरहो।।१।।) सोरलोप (या) इति तपरकरणादित्यर्थः । तथा हि अम् अन्तौति थिते पर- वादलोपे तस्यामिद्धत्वात्पुनः प्रसानाटि विकारान्यानुपूर्येक्याभावेन 'सध्ये लक्षणस्ये"ति न्यायाप्राप्तौ प्राप्तलोपवारणार्थन्तपरत्वमाटोs- मिद्धत्वे व्यर्थं सत्तदनित्यत्वे ज्ञापकम् । न चाटोऽप्यनापत्तिः। तचा- नित्यत्वे मानाभावात् ॥ तस्मादेव घेति। (क) पूर्ववस्थावध्याकाङ्क्षायां परत्वेऽवधित्वेन स्कृप्तत्वादुपस्थितत्वाच तस्यैवावधित्वमिति भावः । तद्धनयन्ध्याचष्टे पञ्चमौसमास इति । (क) समुपेत्यनेन। अवयवभुते यणादौत्यत्र समुदिते चेत्यर्थः । न चैवं इखभन्दे रखस्य शब्दस्यापि खोपापत्तिः। स्थूलादिमाह- चर्यणोपाययणादेः परस्यैव खोपादित्याः । पक्षाश्रयणाचेति। (के) परिभाषाणामनियमे नियमकारि वाञ्चेत्यपि बोध्वम् । एवं "मापयतौ” त्यादौ पुगन्तेति" गुणे उपधा वृद्धिरिति म दोषः । । १थ।पा। सू१९९। २ रखशब्दस्यापि ।। ३ नियमकारिणौत्वाच ।क।॥ 8थापा। सू॥

·२०
महामावादीपोधोवः।
(इको गुवरही।५।१५)
(का.पा.वा.)
'कुसनोरिति । (क)
एतत्
ङितिचे- (पा)
ति सूचे उपपादयिष्यते ॥ भाष्ये शङ्कते
अथ विग्रहणमिति । (भा)
न क्वचित्स्थानी निर्दियते (भा)
इत्युक्त्या सर्वचैव न निर्दिष्यते इति प्रतीयते क्वचिदादिपद वर्ति
नत्रः क्वचिदादिपदबोध्याधिकरणदौ सर्वचाभावप्रतीतेयुत्पत्ति-
सिद्धत्वात् तच्चायुक्रमत शाह
कचिदिति ॥ (के)
भाव्ये सिद्धान्याह
वृद्धिग्रहणमुत्तरार्थमिति ॥ (भा)
पूर्वपक्ष्याह
कश्चेत्यादि । (भा)
पविशेषणेचते मा
ङितौति ॥ (भा)
प्रत्ययविशेषानाश्रयणमचाविशेषः ॥ उत्तरस्थाविशेषेणेत्यस्य स्था-
निविशेषानुचारणेनेत्यर्थस्तदाब
१ क्रुसबोरिति । क॥
२ चिदादिपदप्रावर्तिनमःख ।

·महामाव्यप्रदीपोद्योतः।
(च.पा.१६चा.३)
(इको गुणरहो। १४९२)
तच हि सूचे इति ॥ (क)
अडागमात्पूर्वमिति । (क)
लादेशेषु कृतेष्वडिति
पचे इदम् ॥
अटि कृते इति। (कै)
विकारान्यानुपू- भेदेन लक्ष्यभेदाचियमिदम् ॥
परत्वाद् (के)
इत्यपि चियम् । इयोर्योगपद्यासम्भवात् ॥
एवं तहाँति । (के)
लावस्थायामडिति (भा)
पक्षे इति भावः ॥ भाव्ये
'अनन्यविकारे इति । (भा)
तथापि सिध्यतीत्यभिमानः । सिद्धान्त खन्यार्थमिग्यहणे कते
तेनैवाटो व्यावृत्तिमिद्धौ मा नैतदर्थति
ध्यउ (पा)
इति सूचे वक्ष्यत इति न विरोधः ।।
तस्मान्मृजेरिति । (भा)
१ अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्यम्भवतीति । भा ।
२ व्यः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे । अ६ । पा १ । बा १५॥
३ मीडिः ।।पा २ । सू९१४ ॥

·१२ महाभाध्यप्रदौयोद्योतः। (इको गुणरडी।१।१।३।) (घ.१.पा. बा.३) निषेधस्य सिद्धये योगविभागमकृत्वा स्थानिसमर्पणायास्था एवो- पस्थितिरङ्गीकार्यति भावः॥ संक्रम इति। (भा) गुणवृद्धि प्रतिषेधविषयङितः प्राचां संज्ञा ॥ "अधि" इत्येव- वचनम् । अजादाविति (भा) तु तदादिपरिभाषालब्धार्थानुवादः ॥ अत एवाये वक्ष्यति ततोऽचि कङितौति ॥ (भा) एवं च मम्हजे यूयं मम्मृजेत्यादौ विकल्पो भवत्येव । एतेनादि- ग्रहणमामर्थ्यान्मुख्याजादावेव प्रवृत्तिस्तेन पूर्वोदाहतेषु न दृद्धि- रिति हरदत्तोकमपास्तम् ॥ “रेतुन्दपरिमृज" इत्यत्र यदि वृद्धभाव इष्टः तर्हि व्यवस्थितविभाषया नेति बोध्यम् ॥ अजादावेवेति। (भा) विपरीतनियमस्तु न। दृष्टानुरोधात् । मिचि वृद्धौ स्थानि विशेषानाश्रयणरूपोऽविशेषः ॥ उत्तरार्थत्वे खण्डिते सिद्धान्याह इहार्थमेवेति । (भा) तत्खण्डयति पूर्वपची ॥ १ स्थानिसमर्थनाय । ख। २ तुन्दशोकयोः परिमजापनुदोः (अ.पा २ । सू ५) इति सूत्रस्य दृष्टान्तः॥

·महामाध्यप्रदीपोद्योतः।
(प.१४पा.१४ बा.३)
(इको गुणद्धि । १।१।।)
कस्य पुनरित्यादि । (भा)
पूर्वविप्रतिषेधेति। (क)
पण्यलोपावियङ्। (भा)
इत्यादिः ।
चिकौर्षक इति। (के)
अन्यथा छात्र परत्वाद्धौ युकि चिकीर्षायक इति स्थात् ॥
परत्वादचेति । (के)
अपवादवादित्यर्थः । परशब्द उत्कृष्टवाचौ ॥ भाव्ये
नैव सन्ध्यक्षरमिति । (भा)
वृद्धियोग्यमिति शेषः ॥ उपदेशे प्रात्वविधानादिति भावः ॥
चन्त्यमिति । (भा)
अङ्गस्य वृद्धिरित्यर्थे तोऽन्यपरिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः ।
ढलोपस्यासिद्धत्वादिति । (के)
पूर्व हलन्तलक्षणया वृद्धेर्जातत्वेनेदानौं
सिचि वृद्धिः परस्मै (पा)
इत्यस्य प्राण्या "वक्ष्ये लक्षणस्थे”त्यस्थाप्रवृत्तिरिति भावः ।
१ अतो लोपः । अ६ ।पा । सू१८ । एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥
२हलन्तलहणाहडे।क।
३७ । पा२।सू१॥
8 खिचि डिरित्यस्य । क ख । ६.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
(इको गुबडी।।१।।)
(ब.पा.बा.३)
धातुग्रहणमिति । (के)
मिला तदापे सिद्ध इति भावः । एवं च कव्यादिभ्य
प्राचारकिपि अकवायौत् इत्यादौ द्धिति लभ्यते । माधवस्तु
वृद्धिं मनुते ।
बहुखं छन्दसौ- (पा)
त्यतो बडलयहणानुवृत्त्या सन्ध्यक्षरान्तनामधातोद्धिर्नान्यत्र
भवत्येवेति तदाशयः ॥ तेन शब्दादिभ्य आचारविपि न वृद्धि-
रित्यलम् । वस्तुतस्त
'नैव सन्ध्यक्षरमिति (भा)
एव गर्भतवाथ्यप्रामाण्येन मन्ध्यवरान्तभ्यः आचारकिदेव
नेत्याडः॥
हलन्तलक्षणारविर्वाधिकेति (भा)
भाथे । रग्रहणभावे “येन नाप्राप्तिन्यायेनेति" भावः ।
इत्याहेति । (क)
इत्यामायामाहेत्यर्थः ।
नैकवेति। (के)
बाध्यसामान्यचिन्तयम् ।
१ डिन लभ्यते । क॥
२ नामधातौ वृद्धिर्नान्यत्र । ख।
३ अत्रैवोक्तं भाथे
। सन्थक्षरान्ते याचारविबेवन । ब।

·(प. पा.पा.३)
महाभाष्यमदीपोधोवः।
१६
(इको गुणाजी।।१।।)
बेटी- (पा)
हलन्तस्य (पा)
इत्यनुवार्य इलायचा वृद्धिः प्राप्ता चा सर्वापि नेत्यर्थः ।
तेनासावौदित्यादौ न दोषः रति बोध्यम् । बाथविशेषचिना-
यामाह भाये
अववेति । (भा)
नद्यापटे
अपिशब्दादिति । ()
सप्रतिषेधान्तलक्षणवृद्धिप्रतिवेधद्वारा . “अष्टावसरन्यायेन"
विधि हेरप्यभावः प्रतिपाद्यते इत्यर्थः । तवनयबार भाये
अस्ति पुनः कचिदित्यादि । (भा)
प्रतिभावेन साचादेवोत्सर्गापवादयोनितिन
वपवादेन' बाधादुत्सर्गस्येत्यत पार
नान्त इति । ()
भाथे
न भवन्तौति। (भा)
भ्रष्टावसरन्यायेनेति भावः ।
१७।पा। सू॥
२ वाणहजन्तस्याचा1पा २।३। इत्यस्मात् ।
१ मत्वपवादे गाधावुत्सर्गस्य ।।
24

·२५ महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। (इको गुणसद्धी ।९।१।३।) (अ.पा.बा.३) पूर्वसवर्णदीर्घववेरपीति । (के) श्रवर्णादिचि यद्यत्प्राप्तं तवेति बाध्यसामान्यचिन्तारूपाद्यपेक्षेणेयं महा ज्ञापकाबाध्यविशेष चिन्तवाश्रीयत इत्युत्तरम् ॥ पूर्वसवर्ण- दौर्षे निषिद्धे वृद्धेरपौति पाठे भ्रष्टाक्सरन्यायानित्यत्वेन कचिदपवा- दनिकृत्तावपि तद्विषये उत्सर्गप्रवृत्तिर्ज्ञायते इति भावः ॥ परेतु अथवेति (भा) भाव्यं पूर्वपच्युक्तित्वात्यौव्या । “भ्रष्टावसरन्यायस्तु" नास्येवोक्त- निर्देशात् । अत एवं 'नान्तःपादमिति (पा) सूचे एडोऽतीत्यनुवर्त्य एङोऽति यद्यत्याप्नोति तस्य निषेध इत्यर्थमाश्रित्य सर्वनिषेधकत्वं तस्योक्रमिति वदन्ति ॥ इहार्थत्वे पूर्वपक्षिणा प्रौव्यापि खण्डिते सिद्धान्तौ तदभ्युपेत्याह उत्तरार्थमेवेति ॥ (भा) नूधधात कुटादौ ॥ भाव्ये अनन्त्यत्वादिति। (भा) अचोऽनन्त्यत्वादित्यर्थः ॥ नन्विक्परिभाषाभावेऽन्त्याल्मात्रस्य सा प्राप्नौतौति अनन्धत्वादित्यमगतमिति चेन्न । हलन्तेषु हलन्त- सक्षणया बाधेनास्या वृद्धेरजन्त एव व्यवस्थितरित्याशयात् ॥ सिद्धा- मयाह १ प्रचत्यान्तः पादभव्यपरे । ६ मा १ । सू११५ ॥

·P महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.राधा.३) (इको गुणबद्धौ ।९।११) यदि तौति । (भा) अत्र यदौत्यनेनापवादत्वात्तद्विषये ऽन्तरजाप्रवृत्तिरेव वा- मशक्यति ध्वनितम्। दूत उत्तरयन्थस्तु सिद्धान्याशयानभिज्ञपूर्व- पक्ष्येकदेशिमिद्धान्येकदेशिनोरिति बोध्यम् ॥ 'स्लुप्तनिर्दिष्ट (भा) इत्यत्र पूर्वनिर्दिष्टः पश्चाप्लुप्त इत्यर्थ मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । न च गुणे कृते "वार्णदाजमिति” न्यायेनावं बाधित्वा वृद्धौ आवादेशे अलावौदित्यादेः सिद्धौ वप्रश्लेषो व्यर्थः इति वाच्यम् । "सिचि वृद्धिरि- (पा) त्यस्थापवादवाज्ञानेनेव एतत्परिभाषाऽज्ञानेनैवास्य प्रवृत्तरदोषात् । न च वकारप्रोषे "शवोदशावौद् इति शब्धातोनित्यवृध्या- अस्था एकदेण्यक्तित्वेन तदज्ञानेनैवास्थ भाव्यस्य प्रवृत्तेः । जिरिचिाद्यज्ञानवद् इत्याहुः ॥ एतद्भाव्यप्रामाण्यात्म धातुः पवर्गौ- यान्तो वबयोः समानश्रुतिलालोके दक्योष्ठ्यश्रुतिरित्यन्ये । अवेराटि वृयटझोरविशेष इति श्रानिवृत्तये भाष्ये माङ्प्रयुकः । एका- देशे पुनरप्यविशेषस्तदवस्थ इति भवानित्युकं मवौ तुं प्रयोजनान्त- रामत्त्वेऽप्येकरूयाय तत्प्रयोगः । पत्तिः । १ लुप्तनिर्दिको वकारः। मा। २ मयूरव्यंसकादयश्च । ब २ । पा १ । सू ७२ ॥ ३ न च गुणे वार्णादाङ्गमिति । क ।ख । ॥ 8 ब७। पा२। सू१॥ ५ अशावीदिति नास्ति । ख।

·महाभाष्यप्रदोषोधोता।
(इको गुबरडी ।।१।।)
(प.पा.रावा.)
प्रविमव्योर्मेति (भा)
निवेषस मिथेऽपवादन्यायेन ।
तो सान्तस्य (पा)
रत्ययेव तेन
श्रतो'इलादेरिति (पा)
विकलो भवत्येवेति बोध्यम् ।
सिधि द्विरिति (पा)
सतु प्रषौद इत्यादौ गुणे ते चरितार्थमेतमते रति
बोध्यम् ॥
इतेऽस्य पारिताऽपि स्खप्राप्तिकाले प्राप्तस्य 'धेन नाप्राप्ति-
न्यायेन वापरत्येतदाह
न्यायादपोत्यादि। (क)
पाथामावचिन्तया सकलान्तरवाध रति बोधम् ।
म भापकोपयोगी नापि ज्ञापकसम्भवो नापि प्रयोजनं
१ पविमष्योति वक्ष्यामि । मा।
२ मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधौन बाधन्ते गोत्तरान् । परिमा । ९॥
३. पा२। सू२।
पतो लादेनघो।पापा २। सू॥
५ "तेऽस्य' इमारभ्य "डिविकल्प रवेति बोध्यम्" इत्व नालि।
काख।।
(ये नापाले यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति। परिमा पूजा

·र महामाखप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.चा.१) (इको गुबरही। १।९।।) वार्णपरिभाषषाऽचिराचौदित्यादौ गुणे खतेऽवादेशात्पूर्व वृद्धिप्राप्लेन वा वकारप्रोषस्य पलं नाप्यविमव्योः प्रतिषेधस्येति प्रधातौ वृद्धि- विकल्प एवेति बोध्यम् । 'नैतदस्तिनापकमिति । (भा) भाये न्यकुटौदि- (भा) त्यादावन्तरजतया वृद्धिबाधकगुणस्य निषेधेऽपि भ्रष्टावसरन्यायेन न वृद्घभावः । सिद्धान्ते न्यायाभावादिति भावः ॥ यत्तहिणियोरिति । (भा) मनु णिश्विस्थानेऽविमवौ इति वदन्तं प्रति णिश्विप्रतिवेधव चापकत्वाभिधानमयुक्तमिति चेत्र । शापकले संभवति निमाना- संभव इत्यामयात् ॥ यच करोतीति । (भा) रग्यहणाभावेऽकोषौदित्यादौ व्यञ्जनस्य वृद्धिवारणाय वाध्य- विशेषचिन्तापचे खया सिधि वृद्धपवादहशतलक्षणाचा निषेधे तेन न्यायेन मिचिद्यप्राप्तः खौकारेण वद्रीत्या ज्ञापकमेवेति भावः । एतेन मिचम्मरगाभावेऽपि परवाहुणस्य वृद्धिबाधकताया दुर्वा- रखेनाकोषौदित्यादौ लघुत्वाभावादेव वृध्यभावेऽत इति व्यर्थमेवे- १ "भाष्ये” इति नास्ति । क ख ।। २ मागासंभव इति । क िनयमत्वासंभव इति । ख ३ विशेष इवधिकम् । क। • व्यर्षमेवेबसम् । काख ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (इको गुणरडौं । १।१।३।) (बा.पा.राया.३) त्ययं ज्ञापकमसंगतं तथा णिश्वोर्गुणे वार्णपरिभाषयाऽयादे बाधित्वा प्राप्तद्धेनिषेधाय णिश्वियहणमप्यावश्यकमित्याद्यमप्यसंगत- मित्यपास्तम्। एकदेण्युक्तित्वेनादोषात् । एतदेव ध्वनयन् यदि तहीति (भा) सिद्धान्युक्तौ यद्यन्तर्भावसूचितम् ॥ "एवं च न्यनुवौदित्यादौ उवढं बाधिला प्राप्ताया वृद्धेर्निषेधा- येग्लक्षणा मिचि वृद्धिरास्थयेत्युपसंहरति सिद्धान्ती तस्मादिति (भा) भाष्ये। दूग्वक्षणवेन निषेधाय अकोषोदित्यादावनिको गुण- व्यावृत्तये चेति भावः। बाध्यसामान्यचिन्ता भ्रष्टावसरन्यायश्चैकदे- युक्तिर्न तु सिद्धान्तः । अत एव 'न्यस्तारोदि- (भा) त्युपक्रम्य 'हलन्तलक्षणायाश्च नेटौति प्रतिषेध (भा) इत्युक्तमित्यसम। १ तथापि । क॥ २ अत्रैवोक्तं भाष्ये। ३ सिद्धान्त्युक्तो यद्यन्तर्भावः सूचितः । क । सिद्धान्त्युक्तौ यद्यन्तर्भावः सूचितः । ख॥ 8 प्रागुक्त “कृतेऽस्य चारितार्थ" इत्यारभ्य "वृद्धिविकल्प एवेति बो- यम्" इत्यन्तमत्रास्ति । क । ख । । । ५ बवोक्तं भाष्ये। ७) पा २ । सू३॥ ब७ । पा२। सू४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
२६१
(अ.पा.१/बा.३)
(इको गुणरड्डौ । १।१।।)
बिधायकमिति। (क)
इको यणचौ- (पा)
त्यादि तु खविषयेऽस्य बाधकमिति न तदेयर्थरूपो दोषः ॥
भाव्ये
इमित्तिरि- (भा)
त्यस्य गुणवृद्धिरूपादेशेनेत्यादिः ।।
पुनर्वचनम् (भा)
"अदेङगुण (पा)
इत्यादिरूपम् ॥
नियमादिधेरिति । (के)
प्राप्तबाधानुवादरूपदोषापत्या परिसंख्यारूपो नियमो गुरुरिति
भावः ॥
दितीयमिति । (क)
केवल विधापकत्वेऽनुवृत्त्यैव मिद्धे इहत्यगुणवृद्धिग्रहणम् अनर्थक
स्थादिति भावः । यातीत्यादिनिर्देशैर्गुरोरपि नियमस्याश्रयणमि-
त्यन्ये ॥
तुल्यन्यायेति। (के)
षष्ठीदर्शनरूपोन्यायः ॥
१६ । पा १ । सू७७॥
२ पुनर्वचनं मिदेर्गुण इत्यादिरूपम् । क । ख । ६ ॥
३ ब१ । पा १। सू२॥
8 षष्ठीनिर्देशरूपो न्यायः । क।

·१८२
महाभाष्यपदोपोद्योतः
(इको गुबरखी ।।१।।)
(प.पा.पा.३)
वाक्यमेदेनेति । (क)
ध्यङः संप्रसारणमि- (पा)
त्यादिनिहाय सामान्येन संचाविधानार्थं वाक्यभेद भावण्यक
रति भावः ॥
विषयार्थमि- (भा)
त्यस्य निमित्तनियमार्थमित्यर्थः ॥ गुणदिविधावधिकारक
था पोत्याह
बगस्येति ॥ (2)
'उरएरपर (पा)
इत्यत्र पौत्यनुवर्त्य पूर्वीकार्थः सुखमः। एतयोरपि तवानुवृत्त्या
षष्ठीतिसंबन्धेन तदर्थलाभः ॥ तत्रानुवर्तनं यदि लौकिकोऽधि-
कारतर्ष साकाङ्क्षानिबन्धमः ॥ न च
'षष्ठौ स्थाने (पा)
रत्ययाकायत पाह
खरितत्वादिति। (के)
सध्यानुरोधात्यपि बोध्यम् ॥
१पापा १ । सू१९॥
२ गुणादिविधावपि अधिकारलब्धा । काख ।।।
बापासू५१॥
पापा सासू

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः २६ (का.पा./घा.१) (इको गुणद्धी । १।१।३।) पष्ठीति। (कै) योगविभागे च षष्ठीति (पा) सूत्रं साकामिति लौकिकोऽपेक्षा लक्षणोऽधिकार इतिभावः ॥ योग्यत्वादिति । (क) व्याख्यानाचेत्यपि बोध्यम् ।। उपतिष्ठत इति। (के) अनुवर्तत इत्यर्थः ॥ अन्यतरार्थमिति। (क) केवल विधित्वे पुनर्गुणवृद्धिग्रहणवैयर्थ्यमुक्तमेव ॥ न तु वाक्यभेदेनेति । (क) एकवाक्यत्वे सम्भवति तस्यायुतत्वमिति भावः । एतेन इग्यण (पा) इत्यपि व्याख्यातम् । तत्रापि संज्ञा विधाने इगनुवाद्यः । अनुवाद्य- ष्यः सम्प्रसारणम् (पा) इत्यादौना सार्थक्यायावश्यकम् । एवं चैकरूप्यायानुवाद्यत्वमेवास्तु न तु विधेयत्वं १ च १ । पा १ । सू ४५ ॥ २ च । पा १ । सू१३॥ 25 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इको गुणबद्धौ । १।१।।) (अ.पा.पा.३) वचिस्वपी- (पा) त्यादौनां नियामकलापादकमिति बोध्यम् ॥ तदपेक्षिष्यामह इति । (के) एवञ्च यथा विधेः स्थान्याकाङ्क्षा तथास्थापि स्वसम्बन्धिविधेय- बोधकशास्त्रापेक्षेति 'एकवाक्यतयैवेति भावः । एवं च स्वातन्त्र्य- न्दुरापास्तमेव । तदार अस्येति । (के) श्रावृत्तौ तु म मानम् इति शिवम् ॥ इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागेशभकृते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे तृतीयमाह्निकम् ॥ १च । पा १। सू१५॥ २ एकवाक्यतैवेति भावः । क॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
न धातुलोप आईधातुके । १।१।४॥
प्राधान्यादिति ॥ (कै)
प्राधान्यच्च संस्कार्य्यवरूपम् ॥
असम्बद्धमिति ॥ (कै)
अलोऽन्त्यस्य (पा)
इत्यनेनापि दूक एव प्रसत्या परिभाषानिषेधे वैयर्थम् ॥
कृत्स्नस्येति। (क)
"दुरोणो लोपश्च (1)
इति रक्मन्नियोगेन कृत्स्नधानुलोपोऽस्तौति तदसम्भवो नोक्तः ॥
अथवेति । (कै)
प्राधपक्षे अवयवधर्मस्य समुदाय भारोपोऽन्ये समुदायधर्मस्य
प्रवृत्तिनिमित्तस्य अवयवे पारोपितत्वमिति भेदः ॥
१ प्राधान्यं - गुणद्धिविधिनिष्ठम् ॥
२घ १ । पा १ । सू५२ ॥
३ वैयर्थमिति । दौधौवेवौटामित्यस्य । १ । १।६।
8 उ-पा २ । सू१७७ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(न धातुलोप बार्द्धधातुके । १।१।४।) (अ.पा.राया. )
परामर्शः। (क)
शब्देन पृथगुपादानम् ॥
प्रतिपादितमिति । (के)
बुद्या पृथनिष्कर्षादिति भावः ॥
लोपविशेषणमिति। (के)
सूत्रे श्रुतत्वादिति भावः ॥
सिद्धान्तत्विति । (के)
निषेध्यत्वेन गुणवृयोः शाब्दप्राधान्यालोपस्य तद्विशेषणत्वादिति
भावः । न च लोपशब्दोऽधिकरणघञन्तः ।
श्रदर्शनं लोप (पा)
इत्यादौ भावमाधनस्यैव प्रमिद्धत्वात् । गणे मानुबन्धस्य पाठाद्
विशिष्टस्यैव धातुत्वं स्थादत पाह
अनुबन्धविति ॥ (के)
यस्मादिति । (के)
उपदेशपदाभावेऽपि अन्तरङ्गत्वात् सर्वतः पूर्वं मा। धातु-
संज्ञा तु प्रत्ययविशेषे विधिमित इति भावः ॥ धातुसंज्ञेत्संज्ञयोः
समकालत्वेऽपि म तिरित्याह
१ थ१ । पा १ । सू."

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (अ.१४ पा.१। था. 8) (न धातुलोप बार्डधातुके । १।१।४।) लशब्दस्यैवेति । (क) अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्यैव क्रियावाचित्वावगमात् । गणपठित- क्रियावाचिनां च धातुत्वविधानादिति भावः ॥ रोरवीतीति । (भा) यङ्लुगन्तस्य रूपम् ॥ शब्दवत्वात् । (कै) शब्देनोपादानात् ॥ नान्यथेति । (क) अन्यथाऽन्तरङ्गत्वात् तत्पुरुष एव स्थादित्यर्थः ॥ ननु पद- प्रयोजनचिन्ता वृत्तिकारस्थोचिता न भाष्यकारस्येत्यत पाह क्रमेणेति । (के) तत्तत्पदप्रयोजनक्रमेणेत्यर्थः ॥ क्रममेवाह आईधातुकस्य चेति ॥ (क) लोपविशेषणं श्रुतत्वाद् । गुणादिविशेषणं प्राधान्यात् । लोप विशेषणत्वे आर्द्धधातुके परे पूर्वस्य धात्वंशस्य लोप इति वाच्योऽर्थस्तत्फलितमुक्त भाव्ये आईधातुकनिमित्ते लोप इति ॥ (भा) एवं गुणवृद्धिविशेषणवे आर्द्धधातुके प्रत्यासत्या पूर्वस्य धातो- ये गुणवृद्धी (भा) इति वाच्योऽर्थः । अनुवादेऽपि १ बत्र "परे" इत्यधिकम् । क । ख । ग॥

·२६८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (न धातुलोप आईधातुके.।१।१।।) (अ.११ पा. १। आ. ४) 'इको गुणही (पा) अचश्च (पा) इति परिभाषातिरिकपरिभाषाणां प्रवृत्तिखौकारात् । तत् फलितमुक्तम् आर्द्धधातुकनिमित्ते ये इति ॥ (भा) प्रामुत (भा) दूत्यनेन प्रसक्तस्यैव निषेध इति सूचयति । बहुब्रौहौति । (के) उभयानुग्रहायेति भावः ।। यद्यपि धातुलोप इति समस्तमार्द्ध- धातुकविशेषणं तथापि विशेषणशब्दः परिच्छेदकपर इति न दोषः ॥ नन्वाद्गुण' इति । (के) नन्विकस्थानिकत्वादयमपोगलक्षणः । नचाचाप्यनुत्तमिक इति खरूपपरम् । उत्तरसूत्रे दूव खरूपपदार्थकत्वव्यवस्थापक शब्दा- भावादिति चेन। "इको गुणडी (पा) इति सम्पूर्णमनुवर्त्य यचेदन्तत्र न धात्वित्युपतिष्ठत इत्यर्थनास्यापि १ अ१ । पा १ । सू३॥ २ अ१ । पा २ । सू२॥ ३ अ६। या १ । सू८० ॥ 8 व्यवस्थापक च शब्दाभावाद्-।ख । म । क॥ ५ ।पा १। सू३॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
१६६
(अ.१। पा. १ बा.४)
(न धातुलोप बार्डधातुके । १।१।४१)
परिभाषावाङ्गीकार इति भावात् । यहा। यत्रेदं तद्विहिते
गुणवृद्धौ नेत्यर्थः ॥ तदक्ष्यति । यत्रेक् परिभाषा व्याप्रियते तचायं
निषेध इति ॥
'इक्प्रकरणादिति (भा)
भाष्यप्रतीके अर्थाधिकारेण स्वरूपपरस्यैवेक इत्यस्यानुवर्तनाद्वा ॥
यदेति । (कै)
२“पूर्व धातुः माधनेने"ति सिद्धान्तपक्ष इत्यर्थः ॥
यदा विति । (क)
"पूर्व धातुरुपमर्गेणे"ति पक्षे पूर्वमेव जातस्य निषेधायो-
गादिति भावः ॥
बहिरङ्गस्यासिहत्वादिति । (के)
दितौये बहिरङ्गनिमित्तस्यामिद्धत्वाद् विधिप्रवृत्तिकालेऽनि-
यवत्वाविषेधाप्राप्येष्टसिद्धिरित्यर्थः ॥ एतेन जातस्य बहिरजस्या-
न्तरङ्गे कर्त्तव्येऽनेनासिद्धत्वप्रतिपादनेऽपि जातेऽन्तरले पश्चात् प्राप्त-.
बहिरङ्गस्यानेनामिद्धत्वप्रतिपादने मानाभावः फलाभावो ज्ञापक-.
विरोधोत्यपास्तम् ॥ परं त्वयं पक्षः
१ "इप्रकरणानुस्लोपे वृद्धिः” इत्यत्रैवाग्रिमभाष्ये वक्ष्यति ॥
२ परिभाषेन्दुशेखरे द्रव्यम् ।
३ परिभाषेन्दुशेखरे द्रव्यम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
न धातुलोप बाईधातुके । १।१।४।) (च. १। पा. १ आ. ४)
'सुट् कात्पूर्व (मा)
इत्यादि सूत्रेषु भाष्ये दूषित इति भाव्योक्तमेव सम्यक् ॥
नन्विति । (क)
दूयं च
षत्वतुकोरिति- (पा)
सूत्रेण ज्ञापिता। अन्यथा बहिरङ्गामित्वेनैव सिद्धे तयर्थं
स्पष्टमेव ॥
अचोरिति (के)
दित्वमविवक्षितम् । धर्मिग्राहकमानस्य तथैव मत्त्वात् ॥
अनुपस्थानम् (क)
इत्यस्याचेत्यादिः ॥
तब होति। (क)
ततश्च यण्यडसिद्धो नेत्यर्थः । तेनासिद्धपरिभाषाया अनि-
त्यत्वं ज्ञाप्यते । अत एव भाव्ये "विप्रतिषेधसूत्रभित्रस्थले न क्वाप्ये-
१ छ। पा १ । सू१३५ ॥
२ अ६ । पा १ । सू८६ ॥
३ अत्रेत्यादिरिति । प्रदीपे अनुपस्थानपदेन “ नाजानन्तयति" परि-
भाषाया अनुपस्थानं बोध्यत इति मत्वेदम् । यदि तु अन्तरङ्गपरि-
भाषाया अनुपस्थानं गृह्यते यत एव अक्षरित्याद्युत्तरग्रन्थसङ्गति-
रित्युच्यते तदा त्वत्रेति शेषो नापेक्षितः ॥
विप्रतिषेधे परं कार्यम् । स १ । पा ४ । स २॥

·२०१ (अ.१४पा. १ बा.४) महाभाव्यप्रदीपोधोता। (न धातुलोप बार्डधातुके । १११।।) तदुल्लेखो यथाऽसिद्धपरिभाषाजापकं विप्रतिषेधसूचे एकमपि पुन- पर्वाह जट् (पा) सूत्रे उक्रमिति विवरणकृतः ॥ अस्मिन्निति । (कै) निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् पश्चात् प्रवर्त्तमाने इत्यर्थः ॥ कूद- धातोर्णिचि पुकि लोपो व्योरिति (पा) यलोपः । वाक्यकारः सूऽव्याप्य तिव्याप्तिपरिहाराय परिगणन- माह भाव्ये परिगणनमिति । (भा) "यस्य हल इति (पा) लोप: "समुदायलोप इति मला “यक्क्ययोः” परिगणमं "वेभिदिता" इत्युदाईरणं च बोध्यम् ॥ ननु भञ्जिरजोरौपदे- शिकनस्यैव १ अ६ । पा ४ । सू १३२ ॥ २ बापा १ । सू६६ ॥ ३ परिगणनमिति भाष्ये । क । ४ च ६ । पा8 | सू ४६ ॥ ५ समुदायलोप इति मत्वेति । वर्णलोप इति पक्षेतु कालोपस्य स्थानि- वट्टावादेव न गुणादि प्राप्तिः। ६ वेभिदितेति । यस्यापि यन्ततया वर्गलोमपक्षे यल्लोपस्य स्थानि- वट्टावादेव गुणाभावः सिद्येत् । यलुगन्तन्तु नेदम् तत्र लुक बाई- धातुकनिमित्तत्वाभावेन निषेधाप्राप्तेः। अनारम्भो वेत्युपक्रम्य कथं "वेभिदितेति" प्रकारलोपे कृते तस्य स्थानिवद्भावादित्युत्तरभाष्य- विरोधाच । “मरीमज" इत्यत्र तु “यडोऽचि चेति" लुक समुदाय- स्यैव भवतीति नास्ति तत्र स्थानिवद्रावसम्भावना । 26

·२०२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(म धातुलोप पार्डधातुके । १।१।।) (प.पा. बा.
'भजेश्च चिणि (पा)
रखेच (पा)
'घभिच (पा)
इत्यादिना लोप इति नुम्बोप इत्यसंगतमत पाह
नुमितौति ॥ (के)
नवनिदिद् इक्षिणा इदं मिद्धमत आह
हि वृद्धाविति । (कै)
स नास्येवेति पूर्वपक्षाशयः ।
जडादेश इति। (के)
"ञ्चरत्वरसिवी- (पा)
त्यनेन ॥ भाव्ये
इत्यचापि प्राप्नोतीति । (भा)
वृद्धिरिति शेषः ॥ न प्राप्नोतौति पाठे निषेध इति शेषः ॥
निपातनादिति । (भा)
"स्यदो जवे (पा)
१ च ६ । पा8 । सू ३३ ॥
२ बापा । सू२६ ।
३ घभिच भावकरणयोः । पापा 8 । सू २७ ॥
8 न्वरत्वरसिव्यविमवामुपधायाश्च । अ६ पासू२०॥
५ पापा 8। सू२० ।

·(थ.१। पा.राचा.)
महाभाष्यप्रदोषोद्योतः ।
(न धातुलोप बाईधातुके । १।१।४।)
अवोदधौद्मप्रत्रहिमश्रथाः. (पा)
इति निपातनम् । अस्य मलोपमात्रफलकले मलोपविधानेव
सिद्धे निपातमवेयर्थ्यापत्तिरिति भावः ॥
तेनेति । (कै)
अन्यथा
पोर्गुणः (पा)
इत्यादावपि परिभाषाप्रवृत्तौ तस्थापौग्लक्षणले “लैगवायन"
इत्यादौ मिषेधः स्यादिति भावः ॥
यकपरिभाषेति । (के)
नचेक इत्यनुवयको न ते इत्येव व्याख्यानमुचितमिति वाच्यम्।
"मरोमनः" "मरोस्प" इत्यादाविकः प्रत्ययाव्यवहितपूर्ववाभावा-
विषेधानापत्तेः । तदाह भाथे
इग्लक्षणयोरिति । (भा)
यथैतदर्थलाभस्तथोकम् । (परिभाषालक्षणयोरिति तदर्थः ॥
लोपेति। (के)
प्रत्ययाश्रयत्वादिति (भा)
भायख लोपे बाईधातुकप्रत्ययनिमित्तकवाश्रयणादित्यर्थ इति
१षापासू२६ ।
२ ।पा। सू४७॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (व धातुनोप बार्डधातुके । १।१।४।) ब.पा.राया.) न प्रत्ययेति । (क) प्रत्ययस्याश्रुतत्वादनाचिनत्वाचेति भावः ॥ अवश्यं जौरदानु- सदस्येवमेव व्युत्पत्तिः कार्यात्याच एवं चेति । (कै) अवान्तरपदत्वे मत्येवावयह इत्युत्सर्गादिति भावः ॥ ननु रदानुप्रत्यये रेफाकार उदात्तः समासे त्वन्तोदात्तः स्यादत श्राह बद्धिति । (क) जौरस्थ प्रत्यवखरेणान्तोदात्तस्य बौदो पूर्वपदप्रकतिखरे- ऐत्यर्थः । जौवेर्विचि न गुणनिषेधो भवत्येव ॥ एतेमार्द्धधातुकत्वेन यत्र लोपे निमित्तता तचैव सोपे निषेध इत्यपास्तम् । वार्त्तिक- विरोधात् । 'यकोचि च (पा) इत्यचापि तत्त्वेनानिमित्तत्वा "लोलुव" इत्याचमियापत्तेछ । धिव्यादिभ्यस्त विजभाव एव । भाव्ये यावता चेदानौमिति । (भा) कित्त्वेन गुणनिषेधादिति भावः । अत्र वलोपो लोपो व्यो- (पा) रित्यनेन । इदं च यथाश्रुतसूचमते । वलोपप्रत्याख्याने तु १ अवश्यं जोरदानुशब्दस्यैवं व्युत्पत्तिः कार्यबाह - ।। २२। पासू०४॥ ३थापा। सू।

·(च.पा.बा.)
महाभाष्यप्रदोषोद्योतः ।
(न धातुलोप बाईधातुके । १।१।४।)
रकिज्य (भा)
इत्येव शरणम् ॥
पक्षयेऽपौति (के)
तन्त्रणोभयविशेषणलपोऽपौत्यपि बोध्यम् । गुणो प्याश्रयो णिलोपो
यगाश्रयः ॥
अपवादेति । (क)
"प्रकल्य चापवादविषयमिति" परिभाषयेति भावः । एतेन
गुणप्रतिषेधौ यत्र समानकालौ तत्र चरितार्थी निषेधो नान्तरङ्ग
गुणं बाधितं चमत इत्यपास्तम् ॥ न च
भेद्यते (भा)
अचः परस्मिन्निति (पा)
णिलोपस्य स्थानिवत्त्वेन तचाभावातिदेशस्य च सत्त्वेन स्थानिनि
णिचि मति अभवतो निषेधस्य लोपेऽप्यभावातिदेशात्र दोष
इति वाच्यम् । स्थानिवद्भावाश्रयणे सूचप्रत्याख्यानमेवेति तदना-
अयणेन सूत्रवत् तदनाश्रयणेनेवायं दोष इत्याशयात् ॥ भाग्थे
तस्मादिगुलक्षणा वृद्धिरिति । (भा)
प्रतिषेध्येति भेषः ॥ अत एवाभाजीत्यादिसिद्धिरिति भावः ।
१ "कि व्यः सम्मसारणम्" इत्यत्रैव भाष्ये ॥
२ परिभाषेखशेखरे स्पटम् ॥
पापा १ । सू.५०

·२.4 महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (म धातुलोय बाईधातुके । १।१।४।) (च.१। पा.बा.) प्रकारलोप इति । (भा) 'तो लोप (पा) इत्यनेन ॥ यङलुगमाणबुलि तु सूचमतेऽपि निषेधो न। पार्द्धधातुकनिमित्तलोपाभावात् ॥ मरीमुजक इति । (भा) अनासोपस्य स्थानिवत्त्वे किङत्यजादौ वेष्यते (वा) इति विकल्पो न । व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् ॥ नन्वेवं लुक- शास्त्रं व्यर्थं स्थादत श्राह कृतेऽपौति । (क) अवशिष्टे तच्चरितार्थमिति भावः । भाग्ये लुकि कृते इति । (भा) अनवकाशत्वादन्तरङ्गामपौति"न्यायाच्च लुकि कृतेऽतो लोपो न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ इतर प्राण्यानभिज्ञ पाह परत्वादिति । (भा) मनु यस्य लोपः कृतस्तस्य लुगप्राप्राह . १६।पा। सू॥ . “धन्तरङ्गानपि विधौन् बहिरको लुग बाधते" इति । परिभा-५५. १ मनु इत्यनन्वितमिति ग्रन्थकर्तुरनवधानम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोधोतः।
(म धातुलोप बार्डधातुके । १।१।४।)
(अ.पा.बा.)
लुक शास्त्रेति ॥ (क)
गौणत्वादिति । (कै)
अतिदेशविषये गौणत्वाङ्गीकारेऽतिदेशवैयापत्तेरिदं चिन्यम्।
किच भित्रविषयेऽपि बाध्यबाधकभावो दृष्टः । यथा
'व्यथो लिटौति (पा)
मंप्रमारणस्य वकारे चारितार्थऽपि हलादिः शेषबाधकता ।
भाष्यकारोऽपि
'मिदचोऽन्त्यादि- (पा)
विषयभेदेऽपि प्रत्ययपरत्वबाधकतो वक्ष्यति । तस्मात्
कते चारितार्थऽपि तत्प्राप्तिकालेऽवश्यं प्राप्याऽपवादत्वं भवत्येवेत्या-
शयः ॥
असम्भव एव बाधकत्वम् (भा)
इति वार्शिकानुयायिना
सावकाशो लुक (भा)
इत्युक्त स एव
अथापौ- (भा)
त्याइति तदुक्तिः कथञ्चिदिति ॥ भाष्ये
१चमा । सू॥
२।पा। सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोधोतः। (न धातुलोप चार्डधातुके । १।१।।) (ब.पा.राधा.) अत इत्येवेति। (भा) 'चलोऽन्त्य- (पा) परिभाषया श्रत इत्यनुवृत्तेर्वेति भावः ॥ अयं च लुकोऽप- वादः । एवञ्चार्थादवशिष्टस्य खुगिति बोध्यम् । अत्र 'भ्रस्जो रोपधेति (पा) सूत्रादन्यतरस्यां ग्रहणस्य मण्डकत्यानुवर्त्तनेन योगविभागस्येष्ट- मियर्थत्वेन च क्वचिदेव पृथगल्लोपो न सर्वत्रेति बोध्यम् ॥ मरीज (भा) इत्यत्र विकल्पस्त न। व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् । यदा तत्र विकन्य इष्ट एव। तदर्थं सूत्रकृतोऽप्येतत्कल्पनावश्यकत्वं मनसि नि- धायैव तामाश्रित्य सूत्रप्रत्याख्यानमेव वरमिति भाव्याशयः ॥ लो- लुवादावुवङि अनादिष्टादचः पूर्वस्य विधेरभावेन स्थानिवत्त्वाभा- वेऽपि नोपधागुणः । अच: पूर्वत्वेन दृष्टलोलशब्दात् परस्य गुणे कर्तव्ये पञ्चमौसमासेनालोपस्य स्थानिवद्भावमौलभ्यात् । निमित्त- त्वेनाश्रितात् पूर्वस्मादित्यर्थं तु न मानम् । अतिप्रसङ्गस्य तदनि- त्यत्वेनैव परिहारात् ॥ भाव्यानुकत्वात् तदनित्यत्वाभावेऽपि पूर्व- स्मात् परस्याव्यवहितस्यैव यहणेम हे गौरित्यवादोषः । अचः पूर्वेत्यंभे स्वरग्रहणाद् भाष्यप्रामाण्याचाव्यवधानांशबाधेऽप्यत्र तद्वा- १ ब१। पा १ । सू५२ ॥ २ बत्र चाका ग॥ ३ मस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् । थापा | 80॥

·महाभाथप्रदीपोचोवः। (ब.पा.सथा..) ( धातुलोप बाईधातुके । १।१४४५) धे मानाभावात् । अनिदेशप्रवृत्तिमाक्कासिकं च तदंशेऽव्यवधान निविष्टम् । किश्चाशास्त्रीयस्थापि तस्य “तत्खानापने नहर्मलाम इति" खोकन्यायेनातिदेश इति स्थानिवत्सूचे वक्ष्यते । खोलू इत्यस्य सोनुवादेशस्तस्य च गुपघटितो खोलोवित्यादेश इत्याडः ॥ दरौदृश इत्यत्राङ् निमित्तगुणस्तु न । अस्याङस्तकगोचर- लेन लाक्षणिकतथा प्राइसेनाग्रहणात् । अत एव दरौनक इत्यादौ यङन्ताद् खुलि अनिमित्तगुणाभावः ॥ जङ्ग्मक इत्यादौ यङन्ताद् खुलि उपधालोपत्र । अनौति निषेधाप्रवृत्तः । अङ्गम इत्यादौ वृतयुक्त्या समुदायलुगेवेति न दोषः ॥ निजेगिल इत्यादौ 'ग्रो यौति (पा) नित्यं सत्वमिटमेव । सूचमतेऽपि न लुमतेति (पा) निषेधस्थानित्यवाद् यपरत्वमस्ति । 'नवेति विभाषेति (पा) सूचे भाचे चेदं ध्वमितमिति तचैव निरूपयिष्यामः । यदि "जरी रधादेः “मापर्यतेवा"चि सम्प्रसारणगुणविष्टौ तईि सूचमतेऽपि १थापा २। सू२०॥ २ ब१। या १। सू१३॥ ३१.पा९ । सू४४. १ सम्प्रसारख्यखिचेति गुणाविद्यौ । क । म । भा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (म धातुलोप बाईधातुके । १।१।४।) (अ.पा.वा.) "न 'स्लुमतेति" निषेधानित्यत्वेन साधनौयौ भाष्यप्रामाण्यादिष्टा- विति गम्यते । अत एव पृथगल्लोपे यडो विषयापहाराभावेन प्रजे- देशे यणि “वेव्य" इति स्थादित्यपास्तम् । योगविभागस्य काचित्कत्वेन तत्र लुक एव प्रवृत्त्याऽवतेः । पुर्वादिभ्यो वान्तेभ्यो विज् मास्त्येव । अनभिधानात् । इदं च "लोपो व्योरिति- (पा) । सूत्रे भाव्ये ध्वनितम् । एतद्भाव्यविरुद्धप्रयोगाणं भाष्यानुक्तानाम- मभिधानमित्यन्ये ॥ न चैवं “न धातुलुक्यचौ”त्येव मिद्धे श्राद्ध- धातुकग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । लोपार्द्धधातुक इत्येव षष्ठीतत्यु- रुषेण लोपनिमित्तार्द्धधातुक इत्यर्थेन लूजादेावृत्तिसिद्धौ धातु- पहणवत् तस्यापि मत्त्वात् ॥ भाये लुकं वक्ष्यतीति । (भा) सुगतो लोपापवादः । अपवादश्च प्रायेण पश्चाद्भावौति भवि- १ ब १ । पा १ । सू६३ ॥ ५ ननु पुर्वधातोर्विचि "वेरएक्त" लोपाद वलि लोपो वलीयान् इति धातुवकारलोपे सूत्रसत्त्वे तेन गुणनिषेधाद "इलि "ति दौर्धे पूरित्येष भवति । प्रत्याख्याने तु पोरिति स्याद् अत बाद पूर्वा- दिभ्य इति ॥ ३ चमभिधानादिति । इदं प्रत्याख्यानपरं भाष्यमेव पुर्वादिभ्यो विचोर- मभिधाने मानम् फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतेरिति भावः ॥ थापा १ । सू६॥

·(अ.पा.१। था.) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।। (न धातुलोप आईधातुके । १।१।४।) व्यनिर्देश: ॥ मनु भिन्नाथयोरपि दौर्घच्योरियायेत्यादौ बाध्य- बाधकभावो दृष्ट इत्यत पाह तुल्यकालेति ॥ (कै) बहुखेति । (के) 'यडोऽचि चेति (पा) चकारेण ॥ अन्तरङ्ग इति । (कै प्राक प्रवृत्तिकत्वमन्तरगत्वम् । न हि तदाऽपवादप्रवृत्तिरिति भावः॥ अकित्त्वस्येति । (के) उदुपधाडावादिकर्मणोरिति (पा) विहितस्येत्यर्थः । एवञ्चाकित्त्वाभावे किङति च (पा) इत्येव निषेधः मिद्धो “निकुचित" इति भावः ॥ सन्निपात: सम्बन्धः । तद्विघात इति कर्मण्यण। (पा) me १२। पा। सू ७॥ २ उदुपधादावादिकर्मणोरण्यतरस्याम् । श्र१। मा २ । रु २१ ॥ ३ छ । पा १ । सू५॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (न धातुलोप बाईधातुके । १४९) प.पा. १ था.) अजादौ प्रत्यये इति । (क) थायायतेः किषि यातिरित्यादौ पातोपानापनेवरे"यह- पय वेयर्थ्याच चियमेतत् । अस्य समाधानं त्वस्माभिरक्कमेव ॥ ॥ अत एव न पदान्त- (पा) सूचे "वरे" ग्रहणं चरितार्थम् । मत्यकारे यदि स्थाधकारलोपस्तदा सम्भव उवङादेरिति भावः ॥ किति च ॥ १।१।५॥ तब यदीति । (के) तसिविति- (मा) परिभाषानुयायेत्यर्थः ॥ यदा विति। (क) निषेधत्वेन तयोः प्राधान्यादिति भावः । १ "ज पदान्तर्विचववरे-." इति सूत्रे । च । पा१सू ५। २ न पदान्तदिवंचनवरेवलोपखरसवर्णानुखारदीर्घषश्चर्विधिषु । ११। पा। सूपू॥ ३ब।पा। सू ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा.बा.) (किति च।१।९।५५) नहौति । (क) अनभिनिर्वृत्ते पूर्वपरव्यवहारस्य कमशक्यत्वात् तदनुपस्था- नम् । निर्वृत्तनिषेधे तु “देवदत्तहन्तृहत"न्यायेन चितमित्यादा- विकः श्रवणं न स्यादिति भावः ॥ निमित्तेति। (क) 'यस्य च भावेन (पा) इति मन्तमौ । मा च ज्ञापकत्वार्थिका । ज्ञापकत्वं च सम्बन्ध विना- १ यस्य च भावेन भावलक्षणम् । घ २ । पा ३ सू ३७ ॥ २ ज्ञापकत्वार्थिकति । वस्तुतो “गोषु दुधमानास गत" इत्यत्र गमने गोदोहनसामानकालिकत्वबोधस्य “गोषु दुग्धास गत" इत्यत्र गोदोहनौत्तरकालिकत्वबोधस्य “गोषु धोक्ष्यमाणास गत" इत्यत्र गोदोहनपौर्वकालिकत्वबोधस्यानुभवसिद्धत्वाद ज्ञाप्यत्वार्थकत्वे चोक्त- बोधे वैविध्यस्योपपादयितुमशक्यत्वात् सामानकालिकत्वादिकमेव सप्तम्या वाच्चं मन्तव्यम् । ज्ञाप्यज्ञापकभावस्तु सामामकालिकत्वादि- बोधे अर्थात् सिद्धो भवतीति सूत्रे निमित्तत्वेन रहौतः । अत एव कंदा गत इति (प्रश्नस्य "गोष दुह्यमानसु" इत्यादेशत्तरत्वमपि सह- छते । ज्ञापकत्वार्थकत्वे तु किं ज्ञाप्यं गमनम् एतत्पश्नोत्तरत्वं तस्य स्यात् । न चैतत् कोऽप्यभिप्रेति । एवञ्च न निमित्तनिमित्तिभाव- लाभस्य विवरणोक्त दारमुपपद्यते। राइपरागे सायादित्यत्र तु शब्दवृत्या सामानकालिकत्वमेव सप्तम्या बोध्यते खाननिमित्तापेक्षायां प्रत्यासन्नत्वात् उपराग एव तनिमित्तत्वेन मनसा ग्राह्यते इत्यन्यत् ॥

·२९० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (किति च । १। १।५) (घ. १। पा. १। या. 8) नुपपनं सद् विधिशास्वकृतनिमित्तत्वमादाय पर्यवस्थति। एवञ्च निमित्ततया विज्ञाप्ये गुणवृद्धौ नेत्यर्थः । तदाह किडन्निमित्ता हि तयोः प्रतिरिति ॥ (क) केचित्तु “सिद्धमाध्यममभिहार"न्यायेन निमित्तत्वं फलती- त्याः ॥ परेतु कितीत्येतद्गुणद्धिविशेषणमेव भवनक्रियातद- भावयोरमूर्तलेम किडत्परत्वासम्भवादिक इत्यस्याद्याप्यनुवृत्त्यनुक्केः । अनुवृत्तावपि तस्य शब्दपरत्वात् । तस्मानिमित्तग्रहणाभावे किङ- तौति सप्तम्या तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (पा) इत्युपस्थित्या किङति अव्यवहिते पूर्वस्य ये गुणवृद्धौ प्राप्नुतस्ते नेत्यर्थः ॥ "अनुवाद परिभाषा नोपनिष्ठत" इति तु 'इको गुणवृद्धी (पा) 'अचश्चेति (पा) सूत्रदयविषयमेवेत्युनं भाग्थे । तस्य निषेधस्थानुपलम्भाच ॥ तद्- वक्ष्यति भाग्ये ११ । पा १ । सूद६ ॥ २ विधौ परिभाषोपतिष्ठते मानुवादे । परिभाषेन्दुशे-१०२ । ३१ । पाए । सू॥ 8 छ । पा२।२२॥

·महाभाध्यदप्रोपोद्योतः (थ.१६पा.१ वा.) (किति च १।९।५।) किडत्यनन्तरो गुणभाव्यस्तौति । (भा) निमित्तग्रहणे तु तत्मामर्थ्यात् परिभाषानुपस्थानं तत्प्रत्याख्याने तु लिङ्गादिना तदनुपस्थानम् । सम्भवत्या परमतम्या यस्य चेति (पा) भातम्या असम्भवाच । २“उपपदविभक्तरिति"न्यायात् ॥ "सिद्ध- साध्यसमभिहारन्यायस्या"पि तस्मिन्विति (पा) शास्त्रेण बाध एव । अत एव निमित्तग्रहणप्रयोजनावमरे "हत" इत्युदाहरिष्यति ॥ कैयटोकरीत्या दक्पदानुवृत्तावेव "निमित्तग्रहणम् इति (भा) वार्त्तिकस्योतिसम्भवेन तत्प्रयोजनदानानुनिसम्भवः स्पष्ट एवेत्याड:॥ . उपधाया अपौति । (क) १२। पा३ । सू३०॥ २ “उपपदविभक्तो कारकविभक्तिर्वलौयसौ" इति । परिभाधे- न्दुशे-२०३॥ ३ च। पा १ । सू६६ ॥ 8 अवैवाग्रिमभाष्ये "इमाणिच भूयस्तनिमित्तग्रहणस्य प्रयोजनानि । हतो हय उयोयते यौयत लौयमानिः पौयमानिनॆनिक इति" । ५ "कितिप्रतिषेधे तनिमित्तग्रहणम्” इति अत्रैव भाष्ये उक्तम् ।

·महामाव्यप्रदीपोद्योतः ।। (किउति च । १।१।५।) (ब.पा. बा.) उपधायां रोरवौतौ चार्थः प्रयोजनं प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां प्रति- धो यस्य तत् तबिमित्तग्रहणमिति भाष्यार्थ इति भावः ॥ उप- धारोरवौतिभ्यामिति उपधारोरवीत्यर्थमिति (के) अर्थन नित्यममास इत्यन्ये ॥ नवसनिहितं पुगन्ताङ्गादि कथं तत्परत्वेन विशेष्यमत पाह आकाइयेति । (क) ननु निषेध्ये गुणवृद्धौ प्रति क्ङिन्प्रत्ययपरेयूपं निषेधविषयं प्रति चाकाङ्क्षा नाङ्गं प्रतीत्यत पाह अथवेति । (क) निषेध्यगुणादेरप्रत्यये किङत्यप्रसङ्गन प्रत्ययग्रहणमिति भावः । एवं च प्रत्ययस्यानां उत्थिताकाङ्क्षवात् तस्यैव तविशेषणमिति भावः ॥ आद्यव्याख्यायां परिहारभाध्यं योजयति ततश्च समुदेति । (कै) द्वितीयविदं बोध्यम् । नाचिप्तविशेषणत्वं न्याय्यमिति । भाष्य अङ्गविशेषणे होति । (भा) १ "अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन । घ२ । पा १ । सू ३६ ॥ २ किरात्परे । क । ख । ग ।।

·(अ.१। पा.१ या.)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(किति च । १।१।५।)
'पुगन्तलघूपधस्य (पा)
इत्यस्य बहुव्रीहिणाङ्गविशेषणत्वे इत्यर्थः ॥
यदि (भा)
इत्यनेन न स्वपक्षस्योपादेयतोच्यते किन्तूभयोः माम्यमुच्यते इत्याह
तन्निमित्तपक्षस्यापीति । (क)
मार्वधातुकनिमित्तस्य सघूपधलक्षणस्य तिग्निमित्तस्य ॥
भाष्ये
अन्तरङ्गलक्षणत्वादिति । (भा)
प्राधान्येनाच एव यत्रानन्तर्याश्रयणं तत्रैवर "नाजानन्तर्य" इति
निषेधप्रवृत्तेस्तस्था प्रभावाचेति भावः ।
ननु अदुद्रुवद् इत्यत्र
सार्वधातुकेति (पा)
गुणत् पूर्व नित्यत्वाच् “चङि"
"दिवंचनेचौति (पा)
निषेधादुवङभावे दिखान परत्वात् लघूपधगुणो दुर्वार इति चेत्र।
अन्तरङ्गत्वात् द्वित्वस्यैव प्रवृत्तेः । श्रोणेदित्करणेनोपधाकार्यस्य
।
१ च ७/पा ३। सू६ ।
२ "यदि सन्निमित्तग्रहणं क्रियते चएन्ते
दोषः । रियति पियति धियति प्रादुद्रुवत् प्रासुनुवत्" अत्रैव भाष्ये ।
३ “नाजानन्तर्ये बहिष्वप्रक्लप्तिः" । परिभाषन्दु - ५९ ॥
8 अ पा ३। सू८४ ॥
५ अ१ ।
पासू५६ ॥
६ योणधातोः।
28

·२१८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(किवति च । १।९।५।)
(बा.९ पा. १। य.४)
द्वित्वात् प्राबल्यबोधनेऽपि न क्षतिः । ज्ञापकस्य मजातौयापेक्षत्वे-
नोपधाकार्यस्य दित्वात् प्राबस्यबोधने यत्र दिवसमाननिमित्तता
द्वित्वनिमित्तार्वानिमित्तता वा तचैव तत्प्राबल्यबोधनादित्याहुः ॥
'भूयः (भा)
पुनरर्थे ।
एवमकारोऽपौति । (के)
क्डित्परे गुणवृद्धौ न प्रयोक्तव्ये इति सूत्रार्थः ॥
"चितमि"त्यादावमतो गुणादेः प्रागभावः पाल्यते एवं सतोऽपि
निवृत्तिः माध्येत । मतोऽपि निवृत्तेः
अदिग्रभृतिभ्य (पा)
इत्यादौ दृष्टत्वादिति भावः ॥
नन्विति । (कै)
तथाचेक इत्यनुवृत्तिसामर्थ्यादसत एवाप्रयोगः प्रतिपाद्यत इति
तत्र यथा
।
भावः ॥
नेनिन (भा)
"निजां बयाणां गुणः श्लौ (पा)
१ "इमानि च भूयस्तनिमित्तग्रहणस्य प्रयोजनानि” । अत्रैवोक्तम् ॥
२ २ | पा ४ । सू७२ ॥
३ "इतो हथ उपोयते बीयत
लौयमानिः पौयमानिः नेनिक्त इति" अत्रैव भाष्ये ।
४ ब७।पा ४ । सू ७५ ॥

·(अ.पा.बा.) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २१६ (किडति च । १।१।५।) दत्यभ्यामस्य गुण: ॥ 'प्रसकवानभिनित्तत्वयोर्विरोधमाशमाह सामान्येति। (के) नित्तिः। (के) अनभिनिवृत्तिः क्रियते ॥ विहितप्रतिषिद्धयोर्विकल्पस्तहि स्थादत शाह परमार्थेति । (के) गुणविध्येकवाक्यतया किङभिन्नसार्वधातुकादौ गुण इत्यर्थात् क्ङिति तयोरप्राप्तिरेवेति भावः । मा च पर्युदासविधया। यहा प्रसज्यप्रतिषेधेन वाक्यार्थबोधे तदंश सामान्यशास्त्रजज्ञानस्थाप्रामाण्यं कल्यते । एकवाक्यताफस्लमम्पत्तेस्लेकवाकातायामित्युतमिति द्रष्ट- व्यम् ॥ भूताकारेति । (कै) सिद्धाभावपरिपालनेनैव सिद्धवावसिद्धाभावविधाने गौरवादिति भावः ॥ प्रक्रियायामिति । (कै) वस्तुतस्तु तचापि लुकानुत्पत्तिरेवावाख्यायते इति बोध्यम् । नैष इति । (के) २"एकान्ता अनुबन्धा" इति भावः ॥ अयमेव न्याय्य इति १ अत्रैव भाष्ये "प्रसक्तस्यानभिनिईत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम्" । २ परिभाधेन्दुशे-५॥ ३ "वृत्तज्ञो ह्याचार्याऽनुबन्धानासजति । उभयमिदमनुबन्धेषक्तम् एकान्ता अनेकान्ता इति । किमत्र न्याय्यम् । एकान्ता इत्येव न्याय्यम् । कुत एतत् । अत्र हि हेतुळपदियः । यच्च नाम सहेतुक तमनाय्यम्" । तस्य लोय (१।३।।) इत्यत्र भाष्ये।

·२२०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(किडति च । १। ५। ५५)
(का.पा. १ वा.)
तस्य लोप (पा)
इति सूत्रे वक्ष्यति ॥
कार्यित्वादिति । (के)
अजस्य गुणो भवति तत्सम्बन्ध्यभ्यासेक इत्यर्थ इत्यभिमानः ।
उत्तरत्विति।
पक्ष इति शेषः । क्ङित्परस्य यस्य गुणः प्राप्तस्तस्य नेति
सूचार्थ इति भावः ॥ भाव्ये
धातुं किडदिति ।
"परत्वेन" निर्दिष्टं यत् “डिदि"ति त"द्धातुं" प्रति विहि-
तमिति "विशेषयिष्यामः” । तथाच धातुविहितं किङद्यतः
कुतश्चित्परं तदवयवस्य गुणो नेति सूत्रार्थ इत्यर्थः ॥ तद् ध्वनयवाह
मत्वाप्रश्न इति ॥ (कै)
धातुर्विकरणो वेति । (क)
धातुना विहितविशेषणबललब्धमेतदुभयम् ॥
येन नेति । (कै)
'पुगन्तलघूपधस्येति (पा)
१य१। पा३ । सू६॥
२ "धातुं किउत्परत्वेन विशेषयिष्यामः" । भाष्ये ॥
३ थापा३ । सूह

·२२१ (अ. १। पा. १। आ. ४) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (किति च । १॥ १।५।) तत्पुरुष इति भावः । श्रुतत्वात्मार्वधातुकादिकं किङतौति च पुगन्तादौनामेव विशेषणमित्यभिमानः ॥ प्रतिषेध्यापेक्षायामिति । (क) गुणवृद्धिश्रुत्या तद्रूपप्रतिषेध्याकाङ्क्षायां यावदुगुणवृद्धिविधाय- कशास्त्रविषयकनिषेधवाक्यानां व्यक्तिपक्षे विनिगमनाविरहादुपसव इत्यर्थः ॥ प्रधानानौति । (क) अनेन तविषयकनिषेधोपालवे वीजं दर्शितमित्याहुः ।। अङ्गविकलेति। (कै) पूर्वस्य परस्य वेति सन्देहेन तदुपस्थिते रिति भावः ॥ नेनिक्ते (भा) इत्यचापि निषेधः स्यात् । “थेन नेति"न्यायेनैकवर्णव्यवधाने एव निषेधप्रवृत्तेाधनात् ॥ न्यायव्युत्पादनार्थेति । (क) न्यायव्युत्पत्तिस्तत्प्रतिपत्तिः । श्रोतृणां तदुत्पादनायेत्यर्थः । भाव्ये रहलन्ताच्चेति । (भा) १ "येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात्" । २ अ१। पा२। सू१० ॥

·२१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विति च । ११ १।५।) (ब.पा. १। बा. ४) भवेतदिहितकित्त्वस्य न जापकत्वम् ॥ 'दिदृक्षतोत्यादावमा- गमनिषेधेन धिपतीत्यादौ नसोपेन च तच्चारितार्थ्यात् । 'इको भल् (पा) इत्यपि न । तद्विषये दुकः किङत्परस्यैव सम्भवादिति चेन्न "सृजिदृशोमुल्यमकित्मनि" "इको झल्” “दम्मे"रिति लघुन्यासेम मिद्धे सामान्यतोऽतिदेशस्य गुणप्रतिषेधार्थत्वेन जापकसाम्राज्यात् ॥ 'रुदविदमुषां (पा) कासमो- मैडमृदगुधकुषक्तिशां (पा) कः कित्त्वविधानं च ज्ञापक बोध्यम् ॥ अनाधिकार इति । (भा) खरितलिङ्गामङ्गनेति भावः ॥ 'कार्यकालमिति । (भा) तथाच तत्रोपस्थितत्वादिदमप्याङ्गमङ्गाधिकारस्थैकवाक्यतापत्र- बादिति भावः । खरितत्वामङ्गवशात् तदधिकारपठितमिव तद- १ सर्वपुस्तके परस्मैपदविशियः पाठः तथा नागेशवहस्त पुस्तके यौति ग्रन्थकर्तुरेव नमः । ज्ञाश्रुस्सदृशाम् (१। ३। ५७।) इत्यात्मनेपदस्य व्यवस्थापितत्वाद् "दिदृक्षते” इति माठः ॥ २१ । पा२। सूई॥ ३ य१ । पा२। सू॥ 8 अ१ । पा२। सू७॥ ५ परिभाषेन्दुशे-३ । कार्यकाल संज्ञापरिभाषम् ॥

·(अ. ९पा. ११ या. ४) महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (किरति च । १।१।५५) धिकारस्थैकवाक्यतापत्रमपि ग्टह्यते इति तात्पर्य्यम् । निषेधेऽपि परिभाषामादृश्यात् परिभाषावमुक्रम् । मादुश्यं च निषेध्याकासा- तया तदेकवाक्यतामात्रेणेति बोध्यम् ॥ 'छान्दसमिति। (भा) श्यकोचि चेति (पा) चेन बहुलं छन्दसौ- (पा) त्यनुकृष्य यडो लुम्बिधानादित्यर्थः ॥ न च "हुश्रुवोरिति (पा) सूत्रस्थेन “इवोरि"त्यस्य भाषायां यङलुक्सत्ताज्ञापकत्वपरभा- व्येणोवर्णान्तेभ्यो यङलुग् भाषायामप्यस्तौति लभ्यतेऽन्यथा ज्ञापितेऽ- प्यचारितार्थं स्पष्टमेवेति वाच्यम् । तत्प्रामाण्येनाजादौ किङति कचित् तत्सत्ताङ्गीकारेऽपि सर्वत्र भाषायां तत्सत्त्वे मानाभावात्। तत्रत्य भाष्यस्यैकदेश्युक्रित्वाञ्च ॥ गुणो बहिरङ्ग इति । गुणस्य बहिरङ्गता बहिर्भूतमार्वधातुकाश्रयत्वात् । नवमिद्ध- स्थानिष्यनस्यैव निषेधः क्रियते तबाह असत्त्वादिति । (क) १ "अथवा छान्दसमेतत्" । भाष्ये ॥ २२ । पा४ । सू७४॥ ३ घ २ । पा४ । सू७३॥ ४ इश्वोः सार्वधातुके । घ ६ । या ४ । सू८७ ॥

·२२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विति च । १।९।५।) (अ.१। पा. १। पा. ४) शास्त्रासिद्धत्वादचासत्त्वबुद्ध्या प्रतियोगिज्ञानाभावाविषेधानुपप- त्तिरिति भावः ॥ उभयविशेषणाय बहुव्रौद्यर्थम् (क) इत्यन्वयः ॥ 'यथेति । (क) प्रथमस्येत्येततुकर्मधारयेऽपि विशेष्यं शक्यं कर्तुमिति न तद् बडबौहिगमकमिति भावः ॥ ननु सूत्रान्तरप्राप्तनिवृत्तिः कथं सामर्थ्यादिति । (क) अयमाशयः । “आर्द्धधातुक" इति योगो विभज्यते “धातु- खोप" इति वर्त्तते षष्ठीतत्पुरुषश्च । एवं च धात्वेकदेशलोपे मति प्रत्यासत्यान्तरणतया च लुप्तधात्वेकदेशनिमित्तो गुणवृद्धिनिषेधश्चेत् आर्द्धधातुक एवेति नियमस्तत्मार्थक्यादिति तवनयन् श्राह यनिमित्तश्चेति ॥ (क) भाषेति । (के) "हुश्नुवोः सार्वधातुके (पा) इत्यत्र ग्रहणदिति भावः ॥ १ इति भावः । का २ "यथेति" इत्यारभ्य “इति भाव" इत्यन्तं नास्ति । क। ३ प्रथमस्येत्येतत्कर्मधारये । ख । ग । ६ ॥ अच।पा। सू॥

·॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २२५ (अ. १। पा. १॥ या. ४) (किति च।।१।५।) इत्यादिभ्य इति । (क) श्रादिना इ मूछी ॥ रालोप इति । (कै) तत्र हि क्डिन्तौति नानुवर्तते तदनुवृत्तिपक्षे "तोतोर्मों"- त्याद्युदाहरणम् ॥ नवेवमपि “किङति चे”ति निषेधोऽत्र दुर्वार इति तदारणं विनाऽस्य चारितार्थं कथं श्रत पाह अनेनेति ॥ (कै) बहिरङ्गरालोपस्यान्तरङ्गे यडायप्रतिषेधे कार्यसिद्धत्वाद् द्वाभ्यां व्यवधानादप्राप्तिः । मनः कित्त्वेन तु एक व्यवधानमेवाश्रि- नमिति भावः । वस्तुतस्तु भायग्रामाण्यादेषां प्रयोगाणां लोकभाव इत्येवाश्रयणीयम् ॥ नन्विग्लक्षणयोरित्युक्तावपि लैगवायने दूक स्थानिकत्वेनेगल- क्षणत्वात् स्यादेव गुणनिषेधोऽत श्राह इक इतौति। (क) अर्थाधिकारानुरोधेन पदपरमेवेक इति सम्बध्यत इति भावः । लोपादिति । (कै) उपदेशकाल एवान्तरङ्गत्वाल्लोपप्रवृत्तिरिति भावः ॥ पिद् डिन्द् नेति। (के) सार्वधातुकम् (पा) १ अ६ पासू२१॥ २ सार्वधातुकमपित् । अ १ । पा २ । सू॥ 29

·२२४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(किडति च । १।१।५।)
व.पा. १ था.)
इत्यत्र "अपिदिति” योगविभागेन प्रसज्य प्रतिषेधेनायमा लभ्यते।
तत्र योगविभागसामर्थ्यात् स्थानिवत्व प्राप्तान्या वा डिवप्राप्तिः
सर्वापि प्रतिषिध्यत इत्याशयः ॥ भाये
स्थानिवद्भावः प्राप्नोतौति। (भा)
तथा च
अधिनवम् (भा)
इत्यादौ गुणप्रतिषेधप्रसङ्ग इति भावः ॥
ननु डिन्त इति। (क)
तथा च न स्थानिवत्त्वेन ङित्त्वं प्रार्थमिति भावः ॥
डिन्द् व्यपदेश इति । (के)
स्थानिलसंबन्धिङस्येत्संज्ञाऽभाव एव ज्ञाप्यते ॥
'लस्य (पा)
इत्यस्य लघटितस्येति व्याख्या कार्येत्यर्थः ॥
यत्कार्य पूर्वस्येति । (के)
प्राप्तमिति शेषः ॥
नत्विति। (के)
प्रथमोपस्थितेत्संज्ञाशास्त्रबाधापेक्षया स्थानिवत्वबाध एव युत
दूति भावः ॥
युतयन्तरमयाह
१३ या ४ । सू७७॥

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (अ./पा. १ बा..) (किवति च । १।१।५।) अन्यथेति । (के) ललिङादेर्डिद्व्यपदेशस्योच्छिन्नलादित्यर्थः । डिन्त श्रादेश- स्थेत्यर्थस्तु नेत्युक्तमेव ॥ तदभावस्यैवेति । (के) ज्ञापकस्य सजातीयापेचत्वादिति भावः ॥ भाव्ये 'यासुट एव (भा) इत्यस्य न समुदायस्येत्यर्थः । एवस्थावधारणार्थत्वात् । यदि समु- दायस्य ङित्त्वं स्यात् तदा डिन्तो यत्कार्यं तदपि तत् प्राप्तियोग्य- मिति तदभावमपि ज्ञापयेत् ॥ तथा नित्यं ङित (पा) इत्यादेर्डित श्रादेशस्येत्येवार्थः । पचावः पचन्तीत्यादौ तु न दोषः। सार्वधातुकमपिद् (पा) इत्यत्रानुवृत्तङिदित्यस्य लुप्तसप्तमौकतया ङितौव कार्य्यस्यैवाति- देशादिति भावः ॥ न च यासुटि डिति किं कायें प्राप्नोति तनिमित्तग्रहणेन निषेधाप्राप्तेरिति वाच्यम्। संप्रसारणप्राप्तेः । न हि तत्र प्रत्यय इत्यस्तोत्याहुः ॥ नन्ववयवे कृतस्य लिङ्गस्थ समुदा- यविशेषकत्वाद्यासुड् डिदित्युनावपि समुदायस्य ङित्त्वं भवत्येव । अत एव तबिमित्तग्रहणेऽपि निषेधः मिद्यति तच्च स्थानिवत्वेन १ यासुट एव विदचनात् । भा ॥ २ अ। पा । सू६६ ॥ ३ घ । पा२ । सू.

·२२८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(किडति च । १।१।५।)
(अ. १। पा. १। आ. ४)
मिद्धमिति व्यर्थं ङित्त्वं स्थानिनो डिव्यपदेशोच्छेदेऽपि ज्ञापक
स्थाद्
डितो यत्कार्यं तदभावस्थापि वा ज्ञापकं स्थाद् अत श्राह भाव्ये
अपर्याप्तश्चेति । (भा)
अस्य डिल्त्त्वस्य केवले पागमे संप्रसारणविधानेन चरितार्थत्वा-
दवयवेऽचरितार्थस्यैव च समुदायविशेषकत्वमत एव पठिता विद्ये.
त्यादौ डौवेति भावः ॥
डितं चैनम् इति (भा)
अवयवमित्यर्थः ॥
यासुट एव हौति। (क)
थासु डिदिति सामानाधिकरण्याद् यासुट् पदस्य स्वविधा-
नाय स्वरूपपरस्य ङित्त्वसंबन्धे तदादिलक्षणायां मानाभाव इति
भावः ॥
प्रत्याख्यातत्वादिति । (क)
खरितत्वप्रतिज्ञानात्ममुदायगतनिमित्तत्वस्यावयवे श्रारोपादपि
निषेधप्रवृत्तिरित्यन्ये ।
यदि च समुदाय इति। (के)
ननु स्थानिवत्त्वेन ङित्त्वे यासुटः कथं ङित्त्वमिति चेन्न । तद्
विमाध्यफलस्य तावतापि मिद्धेरिति भावः ।।
केषां चिदिति । (के)
पत्र पाठे "यास्ट एव" इत्येवकारः प्रसिद्दार्थकः । केवलया-
सुटो ङित्त्वं व्यर्थं गुणनिषेधे तन्निमित्तग्रहणत् । संप्रमारणमपि

·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । २२६ (किति च । १।१।५।) (अ. १: पा. १। श्रा. ४) धात्वादिप्ते प्रत्यये एव । एवं च मामर्थ्यात् समुदायविशेषक तदिति भावः ॥ डिन्तञ्चैनमिति । (के) स्थानिवत्त्वेन डिवे मिद्धे पौति शेषः ॥ डिन्तो यत्कार्यम् (भा) इत्यादि ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वादिति भावः ॥ न हि यास विशिष्टस्य डिवप्रयुक्त किञ्चिदनेन डिवेन प्राप्नोति ॥ नित्यं ङित (पा) इत्यस्य च डितो स्वस्येत्येवार्थात् । श्रादेशस्य डिन्त इत्यर्थे तु दोष उक्त ए. 'सार्वधातुकम् (पा) इत्यादौ डिदित्यम्य उपमेये प्रथमादर्शनेन सप्तम्यन्तताया अन्या- य्यत्वादिति भावः । नन्विदं ङित्त्वं "स्तुयादि"त्यादावनिगलक्षण- गुणवृद्धिबाधनार्थं "चिनुयुरि"त्यादौ जुसि चेति (पा) निषेधार्थं च चरितार्थमिति चेन्न । “ङिच्च पिनेति" भाष्योतक- ल्पनयैव सिद्धेः । एतदर्थमेव हि भाष्ये तत्खौकारः । यत्तु संज्ञा- १३। पा ४ । सू६६ ॥ २ अ१। पा २ । सू४॥ ३ छ। पा३। सू८३॥

·२३. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दोधौवेवौटाम् । १।१।६।) (प. १। पा. बा..) पूर्वकविधेरनित्यत्वेन वृद्धारणम् । अत एवोत भौदिति नासपौति। तन्त्र । प्रस्थार्थस्य भाव्यास्पृष्टत्वात् । जाजनोर्जा (पा) इत्यस्याङ्गवृत्तपरिभाषाज्ञापकत्वपरभाय्यामजतेश्च । अनयेवान्यथा सिद्धेः। जुसि च (पा) इत्यत्र क्सस्याचि (पा) इत्यतोऽचौत्यनुवाजादौ "जुमि” गुणविधानान्न “चिनुयुरि"- त्या दोषः। एवं चावत्यपूर्वपक्षसिद्धान्तावेकदेशिन एवेति बोध्यम् ॥ । दौधौवेवौटाम् ।१।१॥६॥ भाषायामिति । (कै) अनन्यभावो हि विषयशब्दार्थ इति भावः ॥ दृष्टस्यैवेति । (के) भाषायान्तु सम्प्रति प्रयोगेऽदृष्टस्यापि व्याकरणान्तरानुमारेण शिष्टप्रयोगादिना वावगतमाधुत्वस्याप्यनुविधानमित्यर्थः। एवं च १ मा पा३ । सू ७६ ॥ २ अपा३। सू७२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
२१९
(अ.१४ पा. १ था.)
(दौधौवेवौटाम् । १।१।६।)
वेदे "श्रादौध्यनम्" इत्यादिलक्ष्याभावादसम्भवदुक्तिकं सूत्रमिति
भाव: ॥
अथवेति। (के)
एवं च लक्षणस्याव्याप्तिप्रतिपादकं भाव्यमिति भावः ।।
व्यत्ययेनेति । (के)
दौधौडो ङित्त्वात् ॥ परस्मैपदोपलक्षणं
तिबिति॥ (कै)
अन्तरङ्गत्वादिति। (क)
नन्वेवं बहिरङ्गस्य "जुमि" गुणस्य कथमनेन निषेध इति चेन्न
मप्रस्थापि गुणस्य प्रत्ययाश्रयत्नेन बहिरङ्गतथान्तरङ्गनिषेध्याभावा.
दिति भावः ॥
सर्वचैतन्यायामाश्रयणे हेतमाह
कार्यविशेषेति । (क)
यच्छब्देन तत्तद्रूपेण कार्याणां परामर्यादिति भावः। केषित्तु
मामान्यचिन्ताविषयेऽप्येतं न्यायं योजयन्ति तदा "येनेत्यस्य"
खतरेणेत्यर्थः ॥ भाव्ये
अकणिषमिति। (भा)
मिजन्तस्थानस्य मिपोऽमि लघूपधगुणः प्राप्नोति ॥
वः (भा)
प्रयोगो लुडर्थः । तत्र हि. तिपो डादेशे टिलोपे च ताम् प्रत्यथा-
न्तमङ्गं भवति । चि छमङ्गलाब गुण प्राप्तिरिति भावः ॥ भाव्ये

·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। २३२ (दौधौवेवीटाम् । १।१।६।) (अ. १। पा. १। था.) पुनरिड्ग्रहणस्येति। (भा) न च नेत्यस्यनिवृत्त्यर्थं तत् स्पष्टञ्चदं 'नेडशी- (पा) त्यत्र भाष्ये इति वाच्यम् । "क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते” इति न्यायन 'नेड्डशौ- (पा) त्यत्र नञो निवृत्तिमिद्धेरिति भावः ॥ वस्तुतस्तु प्रचत्यमिदं भाष्य- मेकदेश्युतिः ॥ 'बाईधातुकस्य (था) इति सूत्रस्थडग्रहणस्य च "नेड्दशी- (पा) तिसूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यानात् । तत्करणेन नियमरूपगुरुतरयत्न- माश्रित्यैतत्प्रत्याख्यानस्यायुतत्वात् । अङ्गस्थेत्यनुवृत्तावपि अाधि- कारविहितविकारस्यैव व्यावत्तेः शब्दमर्यादयाऽलाभाच्च । अन्तेऽपि सिद्धत्ववचनस्य ज्ञापकत्वाश्रयणे गौरवमिति बोध्यम् ॥ क्विबिति । (के) अप्रत्यय (भा) इत्यस्याश्रूयमाण: प्रत्यय इत्यर्थः । कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे खादयः॥ झलन्तत्वाभावादिति । (के) १. २. 8. नेवशि कृति । १७ । पा२। सू॥ ३ बाईधातुकम्येवलादेः । अ ७ । पा२। सू ३५ ॥

·(अ.१४ पा. १। बा. ४) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २२३ (दौधौवेवौटाम् । १।१।६।) खविधौ स्थानिवत्त्वाभावादजन्तलक्षणोऽपि नेति द्रष्टव्यम् ॥ मनु को लप्तस्य स्थानिवाचनिषेधादलोपस्य स्थानिवत्त्वं दुर्लभमत पार काविति ॥ (कै) अलावौदित्यचेति। (क) न च समात्यत्र 'हस्वादङ्गात् (पा) इति "मिज्" लोपाय सिद्धलवचनं चरितार्थं सिद्धवेहि परवात् सिलोपे ततो वृद्धिरन्यथा पूर्व वृद्धौ स न स्थादिति वायम् । लावस्थायामडिति (भा) पचे सर्वतो वृद्धेरन्तरङ्गत्वेन तत्पचे मिजलोपाप्राप्या तदेक- वाक्यत्वेन पक्षान्तरेऽपि मिजलोपाभावस्यैवौचित्येन "समाई" त्येवरूपस्यौचित्यात् । मत्यभिधाने । 'सिज् लोप एकादेश (वा) इति तु मिजलोपोत्तरप्राप्तसवर्णदौर्घरूपैकादेशविषयमेवेति बोध्यम् । वस्तुतो नियमस्यैकदेश्युक्तिवादिफलोऽयं विचार इति तत्त्वम् ॥ १ बापा२। सू२७॥ २ खरितो वानुदात्ते पदादौ (अछापा २ । सू६) एतत्मत्रस्थ- वार्तिकम् । सिद्धान्तकौमुद्यान्तु "इट ईटि" (अपार । सू२५) इति सूत्रे पठितम् ॥ 80 ·२३० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।७।) (च.पा. बा.१) हलोऽनन्तराः संयोगः।१।१।७॥ अन्तराशब्दो मध्ये इत्यर्थे । न त्वाधारस्येति । (के) कालमात्रस्येत्यर्थः ॥ अति । (के) वर्णवणेचारणेऽ मात्राकालस्य नियतत्वात् तदधिकोऽर्द्धमाघा- काल इत्यर्थः। अत एव "मात्राकालोऽवग्रह" इति प्रातिमाख्यान्त- रैरविरोधः । नैव दोष (भा) इत्यादेः संज्ञाभावे न दोषः । संज्ञायां च न प्रयोजनमित्यर्थ इत्याह दोषनिवृत्तये (के) इत्यादि ॥ अपसव्यशब्द इति । (क) अमुशब्दाद् दिगादि (पा) यति १ दियादिभ्यो यत् । । पा३ । सू५४ ॥

·२३५ (अ. १। पा. १। आ. ४) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।७।) 'अपो योनियन्मतुषु (वा) इत्यलुक्॥ प्रकृत्यवयवस्य । (कै) तद्धितप्रकृत्यवयवस्थ। अत्र च वैदिकसम्प्रदाय एव शरणम् ॥ अन्त इति । (क) समासे समस्यमानपदान्ते एवावग्रहः। अयमपि वैदिकसम्म- दाय एव ॥ नन्वनन्तरग्रहणदेकैकस्य संज्ञा दुर्लभेत्यत पाह अानन्तर्येति । (क) एवं च तदुपलक्षणमिति भावः ॥ “संज्ञाप्रतिबन्धे"तिपाठे कर्मणि “घ” बोध्यः ॥ संज्ञाप्रतिबद्धति (के) पाठः सुगम एव॥ कस्मादिति । (के) बहनां सबिधानेऽविशेषेण द्वयोर्बहनां च मंज्ञायाः सिद्धान्त- यिष्यमाणत्वादिति भावः ॥ परिहरति एत्वे इति । (क) "पूर्वचासिद्धीयमदिर्वचने” इति तु द्विवचने कार्येऽन्यस्यामिद्ध- त्वं नेत्यर्थकं न तु दिर्वचनस्य तदभावप्रतिपादकमिति भावः ॥ १ अलुगुत्तरपदे (अ६ । मा ३ । सू १) एतत्सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ यन्मतुब्बिति । अयं पाठो घरदत्तानुसारेण । “मति" इति युक्तः पाठः । एकवच इत्यस्यातिप्रसङ्गण्याजेनासु चरादिवदस्य भाष्ये उपन्यासात् । नहि अप्मु- मन्तावित्यच तस्य प्रसङ्गोऽस्तिशब्दपरतया तस्यैकत्वमात्रार्थत्वात् । किन्तु मतुम्विति पाठे फलं चिन्टम् । अस्य वामौयमिगादाविव लुकोऽप्राः ।

·२३६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १। १। ७।) (ब. १। पा. १ बा.४ ) संयोगो भवत्यादिश्चेति । (के प्रत्येकं संज्ञापचे स्कोः संयोगावयवत्वासंभवेन षष्ठीसमासासम्भ- वालाघवाच कर्मधारय एवेति भावः। श्रादिशब्दश्च पूर्वभूतसमीप वाची आदित्वं च प्रत्यासत्या संयोगत्वाकान्तवर्णान्तरापेक्षयैवेति पदान्तांश संयोगादिग्रहणचारितार्थं बोध्यम् । अन्यथा हि अर्कयते- रप्रत्ययेऽ इत्यादावश्यकस्यापि लोप: स्यात् ॥ कथं वृत्ताविति। (के) अयं पूर्वपक्षोऽयुकः । संयोगस्य द्वित्ववत्त्वेन प्रतौतेरेवाभावात् । मंयोगत्वेनैवानेकरुयोगप्रतीतेः। न हि वृत्तावने कबोध उपसर्जना- नेति भाव्यमम्मत संख्याविशेषानवगमस्यैव भाव्यकृतोतत्वात् । नत्वनेकानवगम इति तेनोक्रमिति विभाव्यताम् ॥ संयोगात्पर इति । (कै) न चाङ्गाद्यवयवसंयोगग्रहणायादियणम् । तत्र यद्यपि दरि- द्रातौ न फलम् । आर्द्धधातुकविवक्षायां तस्याऽऽश्लोपविधानात् । तथापि खट्वादिभ्य प्राचारविबन्तेभ्यो लिङि खट्वायादित्यादौ एत्ववारणं फलमिति वाच्यम् । 'स्यसिच (पा) सूत्रादुपदेशपदानुवृत्या "घुमास्था"धन्यस्यौपदेशिकस्यैव ग्रहणेन नामधातुम्वेवाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ खट्वादिभ्य १ स्यसिच्सीयुटतासिषु भावकर्मणोरपदेशेऽजझनग्रहदृशां वा चिण्व- दिट च । अ६ । पा ४ । सू ६२ ॥

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः।
२३.
(अ. १। पा. १ मा. ४)
(हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।७।)
'बातो धातो- (पर)
रितिसूचस्थभाष्यप्रामाण्येनाचारकिपोऽभावाच्च । सिद्धान्ते तु "निर्या-
यादि"त्यादि वारणायागावयवसंयोगग्रहणाय तदिति बोध्यम् ॥
भाग्य
आदी इति । (भा)
यद्यपि मुख्या दिवमुभयोव्हतं तथाप्येक श्रादिशब्दो गौण
इति भावः। पूर्ववद् दिवचनान्तममासेन दोषपरिहार इति न
भाष्यार्थ उभयत्रापि द्विवचनोपपादनादत माह
षष्ठीति । (क)
एवं च झलंगेऽपि संयोगादिविशेषणमर्थवद्भवतीति भावः ॥
श्रादिशब्दश्च नाद्यवयववाचौ असम्भवादित्याह
समीप इति । (कै
झलादिविशेष्यस्य संयोगस्योपसर्जनत्वेऽपि मौत्रत्वात्तिः । न च
शक्ता (भा)
इत्यत्र व्यपदेशिवडावेन स्वम्यापि स्वममोपत्वेन दोषस्तदवस्थः ।
श्रादिग्रहणमामर्थ्याापदेभिवद्भावाप्रवृत्तेः॥ वस्तुतस्तु “प्रत्येक मंज्ञेति"
वाच्यवृत्त्या सूत्रान लभ्यत एवेति व्युत्पादयितं गूढामयः
पृच्छति भाव्ये
१ थापा ४ । सू१४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।७) (स. १। पा. १. था. 8) कथं कृत्वेति ॥ (भा) तमेवालाभं व्याचष्टे संयोगेति। (क) एवं चान्वर्थमंज्ञाविरोधात् 'प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्ति- (भा) न्यायो नात्रापयितुं शक्यते इति व्यर्थ सहेती- (के) ति भावः । किं च श्रुतमानन्तय प्रत्येकमंशावादिनोपलक्षण- माश्रयितव्यं विशेषणत्वमेवोचितम् । “तत्त्वे सम्भवति उपलक्षण- वस्थान्याय्यत्वात्"। किं च श्राद्यन्तग्रहणमामाद् द्विवचनान्तेनैव विग्रह इत्यर्थस्य नियमेनालाभः । बहुवचनान्तेनापि मम्भवादि- त्याहुः ॥ वस्तुतोऽन्वर्थसंज्ञा चिन्या । तदाश्रयणे घटपटौ संयुज्यते यचेत्यादौ संयोगानुयोगिप्रतियोग्यतिरिक्तस्यैवान्यपदार्थतथा प्रती- तेयुत्पनत्वेन तयतिरिकतहटितपदवाक्यरूपसमुदायस्य संज्ञापत्ता- वनिष्टापत्तेः । तस्मान्महामंज्ञाकरणं प्राचामनुरोधेनेत्येव ज्यायः । श्रत एव भगवता "गर्गदण्डन"न्यायमाश्रित्य महग्रहणं प्रत्याख्यातं न तु महासंज्ञया इत्यलम् ॥ ननु अविशेषेण (भा) १ "प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिर्दृशेति । तद्यथा । वृद्धिगुणसंक्षे प्रत्येक भवतः" । इत्यत्रैव भाये।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २३६ (अ.१४ पा. १ बा.) (हलोऽनन्तराः संयोगः । १। १।।) इत्यस्य इयोर्बहनां चेति नार्थोऽस्थाविशेषस्याये वक्ष्यमाणत्वान्मस्जी दोषदानासङ्गतेश्चात पाह इयोरित्यस्येति (क) अत एव भाव्ये समुदाये संयोगादिलोप (भा) इति वक्ष्यति । तत्र युतिमाह यथेति (भा) भाष्ये ॥ “पूर्वं धातुरुपसर्गणे"त्याश्रित्य कचित् । कचिच वाक्यसंस्कार- पचाश्रयेण दोषोपन्यासः ॥ हल इति जाताविति । (के) वस्तुतो हलौ च हलवेत्येकशेषः । स्वरिताद् (पा) इति सूत्रे "अनुदात्तानाम्" इत्यत्र भाये तथैव वक्ष्यमाणत्वात् ॥ परे अनन्तरा इति। (के) तस्मादित्युत्तरस्य (पा) इत्युपस्थितेरिति भावः ॥ “चन्द्रौयतेः" सनोऽभिधाने “यथेष्टं नामधातः" इति द्वितीयेकाने द्वित्वं नकारसहितस्यैव । श्राद्यवयवाचः परत्वाभावेनैतविषेधाप्रवृत्तरिति बोध्यम् ॥ १ कश्चात्र विशेषः। समुदाये संयोगादिलोपो मस्जेः । समुदाये संयो- गादिलोपो मस्जेन सियति । अत्रैव भाष्ये। २ खरिवात्संहितायामनुदात्तानाम् । अ१। पा२।१९। ३ ब।पा। सू७॥

·२४० महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १॥ १। ७) (थ. १। पा. १ आ. ४) बइनां चाविवरत्वे इति । (क) "बहनां चानन्तरत्वे” इति क्वचित् पाठः ॥ नम्वत्र विग्रहे कमित्यादौ कमयोः संयोगमंज्ञा स्यात् तयोर्मध्ये वर्णशून्यछिद्रा- भावादिति क्षेत्र । वर्णशून्यकालव्यवायमात्रवारणे फलाभावात् सामर्थन सवर्णकालव्यवायोऽपि व्यावर्त्यत इत्यदोषः । द्विवचनवदिति । (के) एषाम् इति (भा) बहुवचनादिति न भ्रमितव्यम् । 'तस्य सूत्रे "हल" इतिवत् मत्त्वात् । “अन्तरा"शब्देन विग्रहेऽपि तत् सत्त्वाच ॥ अन्यथा दयोर्नस्यात् किन्वन्तरशब्देन विग्रहाहहनां सम- वधाने तेषामण्यनन्तरत्वादिति भावः । संमर्गविप्रयोगावेव भाव्य दर्शयति इयोश्चैवेति । (भा) विद्यते (भा) इत्यन्तं दृष्टान्तार्थम् ॥ “अवत्मा धेनुरि"त्यादौ विप्रयोगोऽपि विशे- षावगति हेतर्दृष्टः ॥ "अन्तराविद्यत" इति "न विद्यत" इति वा यत् तद् इयोरेवेत्यर्थः । नियताऽवधिरुपतेति । (के) ११ । पा३। सू६॥

·महामाव्यप्रदीपोद्योतः। २४१ (अ. १ मा. रा था. 8) (इलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।१) अवधित्वं हि अन्यामहितत्वे एव तयोर्नियमेन भवति। अन्य- माहित्येतुन तत्रावधित्वस्य नियमेन प्रतीतिरवधित्व विवक्षायामेव च द्वितीयेति भावः । यस्य च नियमेनावधित्वं तस्यैवावधित्वविवक्षा शब्देनेति तात्पर्यम् ।। नियतत्वमन्यासहितत्वं तद्वैशिष्ट्येन याऽवधि- रूपता मा विवक्षिता यदा भवतीत्यक्षरार्थः । अन्यथा अवधित्व- विवक्षायां द्वितीया तत्त्वाविवक्षायां षष्ठीत्यर्थस्यैव शब्दतो लाभेन नियतेति (के) कथनमधिकं स्यादिति बोध्यम् ॥ युक्तग्रहणादिति । (क) न च तदभावे "अन्तरान्तरेण" शब्दाभ्यां द्वितीयापत्तिः । तयोरव्ययत्वेन विशेषाभावात् । न च प्रथमाबाधनेन 'सपूर्वायाः प्रथमाया (पा) इत्यस्थाप्रवृत्त्यर्थम् । व्यवस्थितविभाषया तस्य सुपरिहरत्वात् ॥ तस्माद् युक्ता- (कै) ग्रहणं सम्बन्धविशेषस्य प्रतिपादनाय अवधित्वस्य प्रतियोगित्वस्य वा। तेन प्रयोगमन्तरेणेत्यपि मिद्धम् । एवं च सम्बन्धमात्र विवक्षाया षष्ठ्येवेति भावः ॥ ननु भाव्ये दयोरिति (भा) षष्ठीदिवचननिर्दिष्टस्य द्वित्वाद् १ अरपा १ । सू२६ ॥ 31 ·४ २०२ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। [ सयागः।१।१। ७१) (अ. १। पा. १। था. ४) यान् हौति (भा) बहुवचन निर्देशोऽनुपपन्न इति चेन । प्रकृते "दयोरि"त्यनेन न केवलौ वर्णे निर्दिष्टौ तथा मति तयोरेवावधित्वे द्वितीयापत्तिः । किन्वन्यमहितावपि । अत एव षष्ठौ । एवं च त्रयाणां समवधाने दयोः समुदाययोरवधित्वविवक्षणेन दयोः समुदाययोरनन्तरत्वे तत्समुदायवर्तिहला बहत्वात् तदुपपत्तिः । अनन्तरा (कै) इत्यनेन च न विद्यतेऽन्तरा यो वर्षों तौ यौ च समुदायावन्तरा न विद्यते तौ च ग्टह्यन्ते एकशेषादिति न दोषस्तत्सर्वमभिप्रेत्याह यदा हयोरिति । (क) यवयवकममुदाययोरित्यर्थः ॥ यान् (भा) वर्णान् इयोः समुदाययोरित्यर्थक- पया प्रतिनिर्दिशतीति- (भा) भाव्यार्थ इति भावः ॥ अनन्तरा (कै) इत्यस्यात्र पक्षे व्यावत्यं दर्शयम् पूर्वानमेवार्थं दृष्टान्तेनोपपाद- यितमाह यदा हि बइनामिति । (क) १ यदा बहनामिति । ख।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २४३ (अ. १। पा. १६ घा. ४) (हलोऽनन्तराः संयोगः ११॥ १।७।) न च स्रष्टत्यादौ रेफमकारयोर्वर्णयोरन्तरा कस्यचित्मत्वेऽपि सरौ रषौ चेतिममुदायौ तयोश्चान्तरा न कचिदिति तेषां संयोगत्वं स्थादिति वाच्यम् । वर्णयोरन्तरा विद्यमानत्वेनानन्तरत्वा- भावात् । सर्वविधानन्तरत्वस्यैव तबिमित्तत्वादित्याहुः । अनुषङ्गो (के) नकारस्त लोपः अनिदिताम् (पा) इत्यनेन ॥ बहनामपौति (के) न्यायतः सूत्रात् सम्भवमानेणेदमुकम् । न त फलोदाहरणमख न्याय्यमस्ति । ध्वनितं चेदम "अङ्गेन संयोगादिम् (भा) इति ग्रन्थेन भाष्ये ॥ ननु दिवचनन्यायेन समुदायस्यैव संज्ञा स्यादिति कथमेतत्पक्षोत्थानमत शाह कार्येति। (क) दिर्वचनं हि श्रवणार्थमेव न शास्त्रीयकार्यार्थम् । एकस्याची १ निमित्तत्वादित्याहुः । क । ख । ग । ३ ॥ २ "तच्चानुषङ्गालोपार्थमवश्यं वक्तव्यम्" इति कैयटे । ३ अ६।पा। सू२४ ॥ ४ "बहुवनन्तरेषु दयोईयोरपि भवति बहूनामपौत्ययमिदानीम- विशेषः" इति कैयटे। ५ "अनेन संयोगादिं विशेषयिष्यामः" इति वक्ष्यत्यत्रैव ॥

·२४४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः।१।१।७१) (च. १। पा. १॥धा. 8) बहवयवत्वं युगपविरुद्धं च । एकेन द्वित्वेन सर्वानुग्रहवेति वैषम्यम् ॥ ननु पचान्तरेण व्यवधानादासत्यभाव इत्यत माह 'पाठेति । (के) शब्दस्यार्थप्रत्यायनाङ्गत्वेन गुणत्वात् तदीयः क्रम पार्थक्रमविरोधे दुर्बल इति भावः ॥ पदधात्ववयवेति । (क) संयोगादे- (पा) रित्यादावाद्यन्त शब्दयोरवयववाचितयेति भावः ॥ अयमाशयः । अङ्गादेरादावन्ते वा व्यञ्चनत्रयाभावात् त्रयाणां फलाभावात् संज्ञाऽ- प्राप्तौ कथं इयोन स्यादिति । यद्यपि मामानाधिकरण्यान्वयऽपि अङ्गाद्यवयवस्यैव संयोगस्याश्रयणं नान्यस्येति श्रङ्गेन संयोगादिं विशेषयिष्याम (भा) इत्यनुपपर्व तथापि संयोगरूपमादिमङ्गन परिच्छस्यामः ॥ अङ्गाद्य- वयवसंयोगस्यैव बडबौहिणाऽश्रयणमित्यर्थ इति न दोषः । एवं च "बइनामपौ"त्याश्रयणे फलाभाव इति स्पष्टमेवोत्रम्। क्लिष्टकल्प- नया तादृशसंयोगानयनन्तु न। अनभिधानादित्याशयः। अदादिषु १ "पाठक्रमादार्यक्रमो बलौयान्" । २ संयोगादेरातो धातोर्यगवतः । अस।पा। सू४३ ॥ ३ 'ख' पुस्तके "न" इति नास्ति तत्त्वशुद्धम् ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (अ.१४ पा. १॥या.) (हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।।) "षम वने" इत्येव पाठो न तु "धम, मस्ति स्वप्न" इति ॥ एतद्भाव्यप्रामाण्याद् 'जक्षित्यादि- सूचस्थभाव्यप्रामाण्याचेति बोध्यम् ॥ व्याख्यानान्तरमिति । (क) पाठक्रमाबाधायैवं व्याचक्षते न प्राप्नोतीति (भा) अत्र इति शब्दो यस्मादर्थ उत्तरान्चयो यस्मादङ्गेन संयोगादि- विशेष्यतेऽङ्गावयवः संयोगो ग्टह्यते इत्यर्थः। एवं च बहनामेव संयोगवे यः संयोगो नामावड़ावयवो यश्चाङ्गावयवो नामौ संयोग- स्तस्माद रत्वं न प्राप्नोतीति (भा) यदपि तदप्यमत् ॥ यतोऽविशेषेण संज्ञोच्यते इति शेष इति तत् लिष्टं शेषपूरणत् । इतेः स्वरमतो वाक्यसमात्यर्थतायाः प्रतीय- मानत्वाच । एवं तावत् सर्वमाझं परिहृतम् (भा) इत्यस्याखारस्याच ॥ हल इतौति । (क) तद्धि प्रसावित्यादौ १६।पा। स६॥

·२०६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (हलोऽनन्तराः संयोगः । १।१।७।) (च.पा. १ था. ४) स्कोरिति (पा) सलोपवारणायावश्यकमिति भावः ॥ नचेति । (कै) अानन्तर्यस्य सप्रतियोगिकत्वादिति भावः ॥ प्रकृते चान्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपादानादुपस्थितो हलेव प्रतियोगित्वेनाीयत इति बोध्यम् ॥ भाये रउवोति (भा) प्रसङ्गोच्चारितम् । तस्य विकल्पिताम्कत्वात् । 'उवोखेति' कवर्ग- द्वितीयान्तो वा पाठः ॥ इयायेति । (के) दूण ल इत्यस्थामवस्थायां व्यपदेशिवभावादिजादित्वमस्ति गुरु- मत्त्वन्तु न । नचेयङि कृते गुरुमदिजादित्वादाम् स्यादिति वाच्यम् । लिड् धातुमनियोगेन मंपनस्य गुरुमदिजादित्वस्य तदि- घातकलाभावादिति भावः ॥ "कुलम् (क) अत्र ग्रहम् ॥ १ अपा२। सू२६ ॥ २ "इयेष उवोष इजादेश्च गुरुमतोऽन्च्छ इत्याम् प्रसज्येत" इति भाष्ये ॥ ३ “गुरुमद्दचनम् इयाय इत्यादिनिवृत्त्यर्थं स्यात्” इति कैयटे 8 "एवं कश्चित् एच्छति । अनन्तरे एते ब्राह्मणकुले इति । स बाह नानन्तरे उपलकुलमनयोरन्तरेति" इति भाष्ये ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा.१। या. ४) (हलोऽनन्तराः संयोगः । १॥ १। ७।) ब्राह्मणकुलमपीति । (क) तत्तद्रूपेण ग्रहणे तस्यापि विजातीयत्वादिति भावः ॥ भाष्ये अनयोरन्तरेति (भा) षष्ठ्युपादानादन्यसहितयोरवधित्वसूचनात् 'तत्तद्रूपेणाग्रहणबोधनाद् ब्राहाणकुलस्याव्यवधायकत्वमेवेत्यन्ये ॥ भिन्नजातीयेति। (कै) रतयोश्चान्तरा नद्यश्च पर्वताश्च भवन्तौति (भा) भाव्येणेत्यर्थः ॥ ग्रामशब्दोऽयम् (भा) "तद्यः सारण्यक (भा) इत्यस्य चाविरोधायाह केचिदिति । (कै) अन्यायश्चानेकार्थत्वमिति तदाशयः । “मामान्यं" च ग्रामशब्द- बादि । १ तपेण ! का २ "व्यवहितेऽप्यनन्तरशब्दो दृश्यते । तद्यथा । अनन्तराविमौ ग्रामा- वित्युच्यते तयोश्चैवान्तरा नद्यश्च पर्वताश्च भवन्ति” इत्यत्रैव भाष्ये ॥ ३ "ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः” अत्रैव भाष्ये ॥ 8 "अस्ति सारण्यके ससौमके सस्थण्डिलके वर्तते । तद्यथा । ग्रामो लब्ध इति । तद्यः सारण्यके ससौमके सस्थण्डिलके वर्तते तमभि- समीक्ष्यैतत् प्रयज्यते” इत्यत्रैव भाष्ये ॥

·२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (हलोऽनन्तराः संयोगः । १। १।।) (का.पा. १ था. 8) अन्ये विति। (के) व्यक्तिभेदकल्पनायां गौरवमिति तदाशयः ॥ तच चेति । (क) निरूपकभेदाच्छक्रिभेद इति भावः ॥ एकेति । (कै) समवायैकत्वनये "रमो रूपवान्" इत्यादिप्रयोगवदन्यार्थबोध- कालेऽन्यार्थबोधो वारणीयः । तदर्थसम्बन्धेन शाक्यग्रहात् । तत्तदर्थ- विशिष्टशक्रिभेदेन च नानार्थवव्यवहार इति भावः ॥ तत्र यदेति। (कै) एकशक्तित्वपक्षे त्वर्थभेदादुपचरितभेदाश्रयमिति बोध्यम् ॥ ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थ इति (भा) तु मुख्यार्थमेव । अत्र सर्वार्थनिरूपितवृत्तीनां वर्तते इत्येक शब्दबोध्य- लेनाभेदबोधनादेकशक्तित्वपक्षी भाष्यबोधितः। तत्र वर्तनक्रिया अस्तिक्रियायाः कौँ शालासमुदायादौ ग्रामशब्दस्य वृत्तिरस्तौ- त्यर्थः ॥ वाटपरिक्षेपो नाम शालासमुदाय रक्षणाय सर्वतो मार्ग- प्रतिरोधकं यत् परितः क्षिप्यते तदुच्यते ॥ मारण्यकसमीमक- वृत्तिवत्र न झते इत्याह शुचाविति । (के) सौमनौति च ॥ (के) ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (छा. १। पा. १। था.) (मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।।) मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः।११॥८॥ 'प्राण्यङ्गत्वादिति। (के) एतेनेतरेतरयोगबन्दे रूपमिद्धिरित्यपास्तम् ।। अर्थ इति । (क) अभिमतोऽर्थ इत्यर्थः । सौचत्वादिति कुतो नोक्रमित्यत पाह प्रसङ्गेनेति ॥ (2) बाधकत्वेति। (के) पक्षे तु (के) इत्यनेनाबाधकत्वखौकर्त्तवृत्तिमतममङ्गतमित्युक्तम् । भाग्यवादसम्मत- रूपापत्तेः ॥ "बाधकान्येव निपातनानीति (भा) "सर्वादि- (पा) सूत्रे भाव्योतः ॥ १ प्राण्यत्वात् समाहारहन्वे इखत्वेन भाव्यम् । के। २ छावचन मिति नज समासाश्रयणे अर्थो न सङ्गच्छत इति प्रश्नः।कै। ३ अबाधकत्वपक्षे त भाग्यमेव । बाधकान्येव हि निपातनानि भवन्ति (१।१ । २७ ) भाष्ये ५ अा९ । पा१। या २७॥ के 32 ·२५० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।।) ब. पा. १ वा.) अस्मिन् पक्ष इति । (क) पाहितस्थेति शेषः । वस्तुत प्राद्यपकवाक्यतया त्राहिते- तत्पदवचनपदाभ्यां समासस्यानभिधानमेवेत्याहुः ॥ ननु भागस्य मुखाद्युच्चार्यत्वेन मुखनासिकं वचनमुच्चारणकरणं यस्य वर्णस्येत्यर्थको मुखनामिकवचन इति प्रयोगस्तत्रामङ्गतोऽत 'यो हौति ॥ (क) सहायेति । (क) भव्युत्पनो द्वितीयशब्दः महायवाचीत्यर्थः ॥ 'माकपार्थिवादित्वाद् उत्तरपदलोपे शब्दानित्यत्वापत्तिरत आह सचेति । (क) परन्विदं चिन्यम् । भाष्यकता एवं रोत्या तदप्रत्याख्यानात् ॥ मुखस्य चेति । (क) उपशब्दस्य सामर्थ्यादिति भावः ॥ यद्यपि वचनशब्दे कर्मणि युटि मुखनामिकेनावचनः । मुखनासिकया वचन इति वा तत्पुरुषोऽपि वकुं शक्यस्तथापि कर्मणि तस्य बाडुलकराभ्यत्वात् करणे ल्युटा बत्रौहिरेवाश्रितो भाथे ॥ तवान्ययोनामिकाशब्द- मामानाधिकरण्यात् स्त्रौत्वविशिष्टस्यैव करणत्वेन स्युटि डोपि १ यो हि ईषदुच्यते स उच्यत एव । के। २ वर्गों वर्गोन । अ२। पा१। सू ६६ । एतत् सूत्रस्थवार्तिकम्।

·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. १पा. १। था..) (मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।।।) 'नवृतश्च (पा) इति कबापत्तिरत पाच पदसंस्कारेति ॥ भागस्य मुखेनोधारणाननुभवादाह सति । (क) तस्यादित (पा) इति सूत्रखरमादर्णानां सखण्डत्वमित्याशयः । ये तु तत्तद्देशा- वच्छिन्नवाय्वाधभिघातस्य तत्तवर्णजनकत्वात् स्थानानां करणवरेव । स्थानव्यवहारस्तु वर्णजनकवायुमंयोगाधारवादर्णधारत्वमारोप्य। श्रत एवोत्तरसूचे भाव्ये अस्यन्त्यनेन वर्णानित्यास्यमिति (भा) करणे व्युत्पत्तिर्दर्भितेति वदन्ति। ताते प्रासादवामिदृष्टान्ता- मङ्गतेराह भ्राष्ट्रेण चेति । (के) एतेन कण्ठादिकन्तु स्थानं नासिका तु करणमिति मन्दो- क्रमपास्तम् । अत एवाच सूत्रे हरिणा १ अ५। पा8। सू१५३ ॥ २ घ१। पा२। सू३९॥ ३ "किं पुनरास्यम् । लौकिकमास्यम् । ओठात् प्रति प्राक काकल- कात् । कथं पुनरास्यम् । अस्यन्यनेन वर्णनित्यास्यम् । अनमेतदा. स्यन्दते इति वा बास्यम्” (१ ॥ १।६) भाष्ये ॥

·२५९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (मुखमासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।।) (अ. १। पा. १ बा.) “स हि वर्णो न मुखेनैव नापि नासिकयैव चात्मवृत्तिं लभते किन्तु वायुनाऽनुपरतशक्तिना:- न्यतरकरणमभिहत्याऽ- न्यतरकरणेऽभिहन्यमाने आत्म- व्यक्तिं लभते” (हरिः) इत्युकम् । यमो माम वर्गपञ्चमे परे वर्गाद्यचतुष्टयाऽन्यतममदृशो वर्ण: । "श्रादितचत्वारो वर्णा" इति विवरणेऽपि चतुःशब्दस्य चतःमदृशे लक्षणा बोध्या। श्रत एवायोगवाहत्वप्रतिपादक- हयवरट् (५) सूत्रस्थभाव्याविरोधः ॥ न्यायानवतारेति । (क) कचटतपानामेव (भा) इत्येवकारोऽयत्रैव पक्षे नामिकाया पास्यबाह्यत्वपक्षे बोध्यः । अप्रतिपत्तिरिति । (कै) पत्र "विनोत्रम” इति वतुं शक्यम् । 'यरोऽनुनासिक (पा) १ विवनोर्यम इति । क । विवनो जम इति । ग। २ विनोम इति वक्तुं युक्तम् । ख ॥ ३ बापा। सू४५॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योसः । २५१ (अ.१। पा. ९ या. ४) (मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।।) इत्यत्र त्वप्रतिपत्तिः। तत्र "अमि अम्बा" 'इत्युक्तः सकलेष्टसिद्धेः ॥ चकारलोपेति । (के) निष्ठावत्वकुल्वयोरसिद्धत्वात्यचेः अनुदात्तोपदेशवनति (पा) इत्यनेनेति भावः ॥ ननु प्रासादवासिन्यायेन मुखग्रहणप्रत्याख्यानवत् सूत्रमेव कुतो म प्रत्याख्यायते इत्यत पाह १ इत्युक्तोः सकलेशसिद्धे। क। इत्युक्ते सकले रसिद्धिः । ख । इत्युक्त सकलेशासिद्धेः। सम् । ग। इ॥ २ अ६।पा। सू३७ ॥ ३ अथ मुखग्रहणं किमर्थम् । नासिकावचनोऽनुनासिक इतौयत्युच्य- माने यमानुस्खाराणामेव प्रसज्येत । मुखग्रहणे पुनः क्रियमाणेन दोषो भवति । अथ नासिकाग्रहणं किमर्थम् । मुखवचनोऽनु- नासिक इतीयत्युच्यमाने कचटतपानामेव प्रसज्येत । नासिकायपणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । मुखग्रहणं शक्यमकतम् । केने- दानौमुभयवचनानां भविष्यति । प्रासादवासिन्यायेन । तद्यथा। केचित् प्रासादवासिनः। केचिद् भूमिवासिनः। केचिद् उभय- वासिनः। ये प्रासादवासिनो गृह्यन्ते ते प्रासादवासिग्रहणेन । ये भूमिवासिनो एवान्ते ते भूमिवासिग्रहणेन । ये उभयवासिनो ग्रान्ते ते प्रासादवासिग्रहणेन भूमिवासिग्रहणेन च । एवमिहापि केचिन्मुखवचनाः केचिन्नासिकावचनाः केचिदुभयवचनाः । तत्र ये मुखवचना ग्टह्यन्ते ते मुखग्रहणेन ये नासिकावचना एह्यन्ते ते नासिकायहयग ये उभयवचना एह्यन्ते एव ते मुखग्रहणेन नासिकाग्रहणेन च । भवेदुभयवचनानां सिद्धम् ॥

·२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तुल्यास्थप्रयत्नं ववर्षम् । १।१।६) (अ.पा. १ बा.) भयमिति । (क) योगेन छुभयग्रहणं स रूढ़िषु नास्तीत्यर्थः ॥ अनुनासिकशब्दस्य च रूढ़िशब्दलम् । तस्य क्रियाशब्दत्वन्तु वकुमशक्यम् ॥ अनु पश्चा- बासिका व्याप्रियते यस्मिषिति योगस्य अमङपनेषु निरूपयितुम- शक्यत्वाद् विनिगमनाविरहेण युगपदुभयोर्यापतेः । एतेन अनु पञ्चाबासिको गत इत्यर्थको नासिकानुगत इति प्रयोगोऽपि परास्तः। यथा कथञ्चिद् योगोपादाने तु रूदिरेव फलितेति दिक् ॥ तुलाास्यप्रयत्नं सवर्णम् ।१।१॥ तत्पुरुष इति । (क) तुयास्यशब्दयोः मयूरव्यंसकादित्वात् पूर्वपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । श्रास्यप्रयत्नशब्दयोश्च “साधनं आते”त्यनेन समासः ॥ मनु स्थानादिकं न तुसया संमोचते प्रत पार व्युत्पत्त्यर्थमेवेति ॥ (क) किं मुखमिति । (क) व्याहत्तः २ मयूरवयसकादयश्च । अ २। पा.१ । सू ७२ ॥ १

·२५५
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
(प.पा.प्रा.)
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।६1)
प्रतद्धितान्ततद्धितान्तास्थशब्दविषयकसन्देश इत्याशयः ॥ तद्धि-
तान्तमपि लौकिकमेव न वैदिकमित्यत आह
पशुरिति । (क)
झटिति । (के)
पदश्रवणमात्रेणेत्यर्थः ॥
निमित्तवशात् (के)
अवयवार्थवशात् ॥
जातिस्फोटेति । (के)
वर्णान् इति (भा)
वर्णपदं बोधकपरं तत्र जाते!धकले तस्था नित्यवादभिव्यकि-
रमनम् । तदाश्रयव्यकौना वाचकवे तत्पत्तिरिति भावः। अत एव
वर्णानिति (भा)
बहुवचनं संगच्छते। एकव थकिस्तत्तछपेणाभिव्यका वाधिकेति
पक्षे तदसंगतिः स्पष्टव ॥ कचित्तु
व्यक्तिस्फोटपधेऽभिव्यक्तिः। (क)
आतिस्फोटपक्षे तूत्पत्तिः (के)
इति पाठः । अयमेव साम्प्रदायिकः पाठः ॥ एकैव व्यक्तिर्वाचिका।
कवादिकन्तु ध्वनिनिष्ठं ध्वनिविशेषष्यञ्च वा साच नियेति थक्ति-
स्फोटवादस्तदाभिव्यक्तिः स्पष्टव ॥ बहुवचनं लेकस्यैव बहुरूपलादा-
रोपित बडलमादाय नेयम् ॥

·२५६ महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।) (च.पा.बा.) व्यक्तयोऽनन्ता जन्याश्च तब जातिरेव शक्तति जातिस्फोटवादस्तदोत्पत्तिरित्यर्थः ॥ 'अन्येषपौति । दृशिग्रहणाद्भावन्तरादपि स इति भावः ॥ ननु माधनशब्देन कारकशकिरभिधीयते इति भावस्य साधनत्वमनुपपन्नमत पाह भावे इति ॥ (क) न। (कै) यजयाच इत्यनेन ॥ ननु तुल्यावास्यप्रयत्नमात्रौ येषां जनकावित्यर्थ नामिकास्थान- जडादिनिवृत्त्यर्थमास्यपदोपादानं स्यादत पाह नासिकापौति। (के) एवं चास्यग्रहणे कृतेऽपि तड्यावृत्तिर्दुरुपपादेति भावः । वस्तुतस्तु अवधारणगर्भसमासे इखाकारादिभिहस्खाकारादौनां सावाना- पत्तिः ॥ तन्जनकवायुसंयोगादौनामपि तुल्यत्वात् ॥ अनवधारण- गर्भसमासे त्वनुनासिकव्यावृत्तिरपि दुरुपपादेवेति भाव्याशयः । एवं च नामिकाया बाह्यत्वेऽपि न चतिः। अत एव १ अन्येवपिदृश्यते ॥ य ३। पा२। सू १०१ ॥ २ यजयाचयतविच्छपच्छरक्षो नड़ ॥ अ३। पा३ । सू६० ॥

·महाभाष्यप्रदौमोद्योवः ।। (अ.पा.सथा..) (तुख्यास्यप्रय सर्वाम् । ११११) 'मुखनासिकेति- (या) सूत्रे मुखं च नासिका चेति (भा) मुखहितीया नासिकेति (भा) च विग्रहप्रदर्शनं भाग्थे । न अवयवावयविविषये एवं प्रयोगः मचेतसाम् । सहस्तो देवदत्त इत्यादौ विद्यमानवाचौ मह शब्दः । अत एव "मुखवचनोऽनुनासिक इतौयत्युच्यमाने कचटतपानामेव प्रसज्येत (भा) इति भाये एव शब्दः मङ्गच्छते। अन्यथा यमादौना ङादौनां च मुखवचनत्वात् तदमङ्गतिः स्पष्टव। श्रास्थानन्तर्गतत्वे तु न दोषः । मुखमात्रवचनत्वाभावात् । प्रासादवामिन्यायप्रदर्शकभाष्येणापि ध्वनि- तमेतत् ॥ कैयटोकास्थान्तर्गतत्वपक्षे तु सूचे मुखपदं मुखावयवपरम् ॥ १य१ । पा९। सू॥ २ किमिदं मुखमासिकावचन इति । मुखं च नासिका च मुख- नासिकम् । मुखनासिकं वचनमस्य सोऽयं मुखनासिकावचनः । भाध्थे। ३ अथवा मुखमासिकमावचनमस्य सोऽयं मुखनासिकावचनः। अथ किमिदमावचनमिति । ईघहचनमावचनम्। किं चिन्मुखवचनं किं चिद्रासिकावचनम् । मुखद्वितीया वा नासिका वचनमस्य सोऽयं मुखनासिकावचनः । उक्तं भाष्ये।, मुखमासिकेति सूत्र भाष्ये उक्तम् ॥ 33 ·२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १। १।६।) (अ.पा. १ था. ४) ब्राह्मणवमिष्ठन्यायेन च नासिकातिरिकावयवग्रहणम् ॥ एवकार- चाप्यर्थः । दृष्टान्तोऽप्येकांशेन बोध्य इति ॥ नन्वेवमपि विसर्जनीयव्यावृत्तये तस्यादत प्रार विसर्जनौयस्येति । (क) ततश्चान्येषां कण्ठादिस्थानमेवेति भावः ॥ 'उरस्यमतेऽप्याह सावर्ष्याभावेऽपौति ॥ ननु दूदानौमेव किं नोयतेऽत श्राह नास्येति ॥ (के) इन्हे प्रयत्नस्यास्येनाविशेषणाद् (कै) इत्यस्योपयोगश्चिन्त्यः । अति । (के) एतवर्णभमूहमाध्यप्रत्याहारे इत्यर्थः ॥ ऊ अनं तस्माजात जगंजः ॥ (क) प्रास्ये इति । (के) देशविशेषणवैयाभिप्रायेण प्रश्न इति भावः ॥ न च नामि- काया श्रास्थानन्तर्गतत्वपक्षे तयावृत्तये देशविशेषणमावश्यकमिति वाच्यम् । अनुनामिकाकारादिषु कण्ठादिषु वाय्वभिघातादभि- व्यकेषु वर्णषु नासिकाभिघातेनानुनासिक्यं धर्म उत्पद्यते इत्यनु- भवेन १ विसर्जनौयस्यैकीयमतेन उरस्यत्वात् सावर्णाभावेऽपि न दौपः । इति कैयटः।

·२५८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा. १। या. 8) (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) 'वृद्धिरादैच (या) सूत्रस्थान भेदकत्वाद् गुणस्येति वाच्यम् श्रानुनासिक्यसंग्रहार्थं तद्यथा एकोऽयमात्मा इत्यादिभाष्यकैयटात् तथैव लाभेन च तेषु नासिकाया देशवा- भावस्य क्लृप्तत्वात् । ञादिष्वपि तथैवेत्यभिमानात् । देशपदेन ताल्वादिस्थानमेवोच्यते इति जबगडादिषु न दोषः ॥ भाव्ये प्रयत्नविशेषणमिति (भा) देशप्रयत्नमितिद्वन्दस्तु मौत्रत्वात् माधुरिति भावः ॥ स्पृष्टतेत्यादि । (क) अास्थान्तर्गततत्तत्स्थानेषु जिहाग्रादीनां वर्णाभिव्य निजनक- स्पषत्स्पर्शदूरावस्थानसमोपावस्थानरूपाभ्यन्तरकार्यकारिप्रयत्नविशेषा एतैः पदैरुच्यन्ते । तेषां चास्थान्तर्गतत्वमास्थान्तर्गततत्तत्स्थानेषु वायुमंयोगजनकत्वेनेति बोध्यम् ॥ १११। पा १। सू१ ॥ २ भेदकत्वादगुणस्येति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अनुनासिक्यं नाम गुणः । तट्विस्यापि ग्रहणं यथा स्यात् । किं च कारणं न स्यात् । भेदकत्वाद् गुणस्य । भेदका गुणः । कथं पुनर्जायते भेदका गुणा इति। एवं हि दृश्यते लोके । एकोऽयमात्मा उदकं नाम तस्य गुणभेदादन्यत्वं भवति अन्यदिदं शौतमन्यदिदमुष्णमिति । रहिरा- देन इति सूत्रे भाष्ये।

·२१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) (था. पा. ब.8) प्रास्ये (के) इत्यस्य यत्कार्य तन्ननक इति शेषो वा ॥ भाव्ये 'ते हापिता इति । (भा) सवर्णसंज्ञा (भा) खनिमित्तत्वेन वाह्यान् प्रयत्नान् महातौति तया ते खनिमित्तत्वं "शापिता" इत्यर्थः ॥ विवारसंवारी (भा) कण्ठविस्तस्य विकाससङ्कोचौ विकृतः कण्ठो यः श्वासोऽनुप्रदीयते यरित्यर्थः । एके। (भा) अक्रवाक्ययोः प्रथमोपात्ताः ॥ नादः (भा) वर्णोत्पत्त्यनन्तरभावौ । १ सन्ति हि वास्याबाह्याः प्रयत्नाः । ते हापिता भवन्ति । तेष सत् खसत्वयि सवर्णसंज्ञा सिद्धा भवति। के पुनस्ते । विवारसंवारी श्वासनादौ घोषवदघोषता अल्पप्राणता महाप्राणतेति । अत्रैव भाष्ये। २ तत्र वर्गाणां प्रथमद्वितीया विस्तकण्ठाः श्वासानुप्रदाना अघोषाः । एके अल्पप्राणा अपरे महाप्राणः । बतीयचतुर्थाः संहतकण्ठा मादानप्रदाना घोषवन्तः । एके अल्प- प्राणाः अपरे महाप्राणाः॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। थि.पा.पा.) (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) अनुः अपनरूपः शब्दः । 'यथा तृतीया इति । (भा) अनेन तेषामत्यप्राणत्वं बोधितम् ॥ মৰিআলাষমিনি লুঙ্কামলা মাই भानुनासिक्यमेषामधिको गुण इति । (भा) अयं भावः । अच देशपदेन तास्वादिस्थानमुच्यते स्थानशब्देन । योगरूया वर्णाभिव्यक्तिजनकवायुमंयोगानुयोगि ताल्वाद्युथते। तत्र यद्यपि अकारादीनां गुणमात्र अनिका नासिका स्वरूपस्य कण्ठा- दिभिरेवाभिव्यक्रिसिद्धेस्तथापि आदीनां स्वरूपस्य न केवलतावा- दिना नापि केवलनामिकयाऽभिव्यक्तिरितिविनिगममाविरहा. दुभयावच्छिन्नवायुसंयोगस्यैव तक,नकत्वात् तेषां नासिकाऽपि स्थानम्। न चैवं वं करोषोत्यादौ चरितार्थं परमवर्णशास्त्रं मय्य- न्नेत्यादौ न प्रवर्तत। उक्तरीत्या यादीनां नासिकास्थानत्वाभावेन स्थानत प्रान्तर्याभावादिति वाच्यम् स्थानेऽन्तरतमे इति सप्तम्यन्तपाठस्य दूषितत्वेनास्था युक्रेर्गर्भस्रावात् । अनुनासिका- कारादौनामपि सा स्थानमिति त्वयुत्तमेव । एवं हि उत्पादकमामग्री- १ यथा टतीयास्तथा पञ्चमाः। आनुनासिक्यवर्जम् ॥ २ अ१। पा १। सू५०॥

·२६२
महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १॥ १।६।) (अ.१। पा. १ बा.)
भेदात्कङयोरिव स्वरूपभेदस्यैवापत्तौ 'अभेदकगुणपक्षेऽपि निरनु-
नामिकः सानुनासिकग्रहणानापत्तिः । एवं च
यावत्स्थानसाम्ये सवर्णसंक्षेति
सिद्धान्ते नासिकारूपदेशभेदात् कडादौनामप्राप्तसावर्थसिद्धये
प्रास्येन देशविशेषणमावश्यकम् । नासिकाया श्रास्थान्तर्गतत्वेऽपि
मुखनासिकेति- (पा)
सूत्रे नासिकातिरिकावयवकमुखस्यैव ग्रहणेन तत्माहचर्यात् अत्राप्या-
स्थपदेन तादृशस्यैव ग्रहणं बोध्यम् । अन्यथाऽत्र 'स्थाने' एतत्कथन-
वैयर्थापत्तिः । श्रास्यग्रहणव्यावर्त्यानां मावर्णानुपयुकानां प्रदर्शनमेव
छत्र प्रक्रान्तम् । नचेदं प्रयत्नविशेषणास्यग्रहणव्यावर्त्यमेवास्तु । अनु-
नासिकयकारादौनां नादिभिः सावयं च व्यावय॑म् । तत्फलं च
"तञ् जुडुवे” “तन्त्रमतौ"त्यादौ
अनुस्वारस्य ययौ- (पा)
त्यनेन यकारलकारयोरनुनासिकयोरभाव इति वाच्यम् । अनु-
१ ननु च भो अभेदका अपि गुणा दृश्यन्ते । तद्यथा । देवदत्ता
मुण्ड्यपि जद्यपि शिख्यपि खामाख्यां न जहाति । तथा वालो युवा
वृद्धो वत्सो दम्यो वलौवई इति । उभयमिदं गुणोघु उक्त भेदका
धभेदका इति । किं पुदरत्र न्याय्यम् । अभेदका गुणा इत्येव
न्याय्यम् । (१।१।१। ) भाष्ये ।
२ ब पाए। सूच॥
॥
३ अ।पा। सू॥ ५॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स.पा. २। था. 8) (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) स्वारस्य नासिकास्थानत्वेन स्थानतोऽन्तरतमयो“नयोरेव प्रवृत्तेः । अनुनासिकयादीनां तु उकरीत्या न नासिकास्थानमित्यदोषात् । इदमेव ध्वनयितुं गुण- (भा) इत्युक्तम्। गुणपदेन च सावर्णानुपयोगिन प्रान्तरतम्यपरीक्षो- पयोगिनो विवारादय उच्यन्ते । एवं च तत्मादृश्याद् अत्रापि गुण- शब्दप्रयोगः ॥ अत एव बाह्यप्रयत्नानुपक्रम्य “श्रामोऽनुनासिका न हावि"ति शिक्षायामुक्तम् । अत एव उदात्तादिभिः सहैकादश वायः प्रयत्नाः (क) दूति कैयटोवक्ष्यति ॥ उदात्तादौनामपि वृद्धिसंज्ञासूत्रमेषे गुणत्वेन व्यवहारात् । अत एव एवमप्यवर्णस्य संज्ञा न प्राप्नोति । बाह्यं यास्यात् स्थानमवर्णस्य । एवमपि व्यपदेशो न प्रकल्पते । श्रास्ये येषां तुल्यो देश इति । (भा) भाव्यं खरमतः मङ्गच्छते । अन्यथा प्रयत्नविशेषणमात्रस्योनेर्देश- विशेषणवाभावेन तदसङ्गतिः स्पष्टव। श्रास्येन देशविशेषणाभावात्र- १ भाष्ये "सवर्णसंज्ञा" इत्यस्ति ।

·२६० महाभाष्यपदीपोद्योतः । (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) (ब.पा. था. ४) दोष इत्येव वक्रव्ये “सवमुखे" त्यादि समाधामस्थापि निर्दलवा- पतिथ। एके (भा) इत्यनेन सर्वमतं तु कण्ठस्थानमिति ध्वनयति । व्यवहितस्येति। (के) यद्यपि 'रूढिर्योगापहारिणौ' तथाप्यास्यपदोपादानसामर्थ्या- व्यवहितस्थापि ग्रहणमिति भावः । तावादौति । शिक्षयां तेन रूपेणैव वर्णस्थानत्वकथनादिति भावः ॥ एतेन ताल्वादिष/धोभागभेदादुदात्तादीनां सवर्णमंज्ञा न प्राप्नोतीत्य- पास्तम् ॥ श्रास्यभवशब्देन तद्रूपावच्छिन्नस्यैव ग्रहणेनादोषात् ॥ ननु प्रयत्नपदेणैव तद्वसिद्धिरत श्राह 'जिताया अग्रे- (के) त्यादि ॥ प्रत्येकं त्विति । (के) प्रत्येकनिरूपित मादृश्यग्रहणनिरामार्थमित्यर्थः ॥ यद्यपि ज्ञाप- केनापि प्रत्येकव्यापारनिरासः सुकरस्तथापि यावदास्यभवैक्य- विवक्षायां इखदौर्घयोः सावर्ष्यानापत्तिः। तत्तजनकवायुसंयोगा- मामतुल्यत्वात् । अतः प्रयवपदमास्थपदेन स्थानमाधग्रहणाय १ जिजाया अयोपायमध्यमूलानि वा । कैयटः ॥

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। २६५ (१.१। पा. १। बा. 8) (तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।६।) 'स्थानं करणं चेति (भा) भाव्ये करणपदेन वायुसंयोगोऽपि प्रयत्नग्रहणाच नातिप्रसङ्ग इति तात्पर्यम् ॥ अत एव यावत् स्थानक्यपरेण नैतौ तुल्यस्थानौ (भा) इति भाव्येण न विरोध इति दिक् ॥ भाव्ये प्रारम्भो यत्नस्येति । (भा) यत्नस्येति (भा) निर्धारणे षडौ जातावेकवचनम् ॥ श्रारम्भ इति (भा) कर्मणि घञ् ॥ यत्नानां मध्ये प्रथम वर्णोत्पत्तेः पूर्वमारभ्यमाण इत्यर्थः ॥ अत्रापि नासिकाया अग्रहणमुपपादितरीत्यैवेति बोध्यम् । अचेदं बोध्यम् । शब्दप्रयोगेच्छयोत्पन्ननाभिप्रदेशात् प्रेरितो वायु- वेगान्मूर्धपर्यन्तं गत्वा ततः प्रतिनिवृत्तो यनविशेषसहायेन तत्तत्- स्थानेषु जिहागादिस्पर्शपूर्वकं तत्तत्स्थानान्याहत्य वर्णानभिव्य- नकि । ततो यनविशेषसहायेन परावृत्तिममये गलविवरादीनां विकासादौन् करोति। तत्र थे तत्तत्स्थानानामभिघातका १ नहि लौकिकमास्यम् । किं सहि। तद्धितान्तमास्यम् । शरीरावय- वाइ यत् । किं पुनरास्ये भवम् । स्थानं करणं च । २ एवमपि प्रयत्नोऽविशेषितो भवति । प्रयत्नश्च विशेषितः । कथम् । नहि प्रयतमं प्रयत्नः । कि तईि। प्रारम्भो यत्नस्य प्रयत्नः ॥ 34 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १॥ १।६।) (प.पा.चा.) यत्रास्ते श्रास्यान्तर्गततत्तत्कार्यकारित्वाद् "प्रास्ये प्रयत्ना" इत्यु- चन्ते "श्राभ्यन्तरा" इति “प्रारम्भ" इति च । गलविवरादि- विकासादिकराश्चास्यवहिर्भूतदेशे कार्यकरत्वाद्दाह्याः ॥ एवं मात्रा- कालिकत्वादिकमपि वाय्वल्पत्वमहत्त्वकृतमिति नाभिप्रदेशात् प्रेरकयत्न एव कश्चिदिलक्षणोऽल्पवायु प्रेरयति कश्चिदधिक- मिति तस्य प्रयत्नस्य वायुप्रेरणारूपकार्यमास्थवायदेशमिति सस्थापि व्यावृत्तिरास्यपदेनोका "अषण" सूचे भाग्थे । “मूर्तीि प्रतिहते वर्णोत्पत्तेः पूर्वं स्पृष्टतादयः पश्चानिवृत्ते प्राणाख्ये" इत्यन्वयः कैटे । अत एवं २"मोदौर्णे मूर्खाभिहतो वनामापद्य मारुतः । वर्णान् जनयत-" (पा-शि) रति न भिक्षया विरोध इति दिक् ॥ भाव्ये यदि प्रारम्भ (भा) इत्यत्र "यदौ" त्यस्य यद्यपौत्यर्थः ॥ १ पत्र पूर्व स्पृछतादयश्चत्वारः पश्चान्मूर्षि प्रतिहते निवृत्ते प्राणाणे बायौ विवारादयो बाद्या एकादशप्रयत्ना उत्पद्यन्ते । के सोदोगे मूर्धमिहतो वक्रमापद्य मागतः । वर्णन् जनयते तेषां विभागः पंचधा स्मृतः ॥ पाणिनीयशिक्षा

·महाभाष्यप्रदोषोधोतः।
(ब. १। पा. १ प्रा.)
(तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।)
'श्रकारेणेति । (क)
ततच स्वमवर्णकारस्य तत्र सत्त्वेन नद्वारा स्वस्थानत्वेनावणेडोः
मावर्य “गव्यमि"त्यच
श्यस्येति (पा)
खोपप्रसङ्ग इत्यभिमानः ॥
पांखूदकेति । (क)
६ “प्रविष्टौ” इत्यस्य प्रकर्षण मिष्टौ मिलितावित्यर्थः । ततब
तदननुभवेन केवलतास्वादिस्थामकत्वेन च न तयोः बावर्यप्राप्ति-
रिति भावः ॥
विभागोऽति । (कै)
एवं च पूर्ववत् तयोः मावयं प्राप्नोत्येवेत्यर्थः । भाष्ये एतदुत्तरं
"विकृततरावर्णी (भा)
इति। एवं च तद्वारा एतयोरपि विकृततरत्वेन प्रयत्नभेदाखेन
न मावीमाकारस्य ततोऽपि विकृततरत्वात् तेनाप्यनयोन भावार्थ
फलाभावश्चेति भावः ॥
१ "एवमपोति" भाष्यप्रतीकमुपादाय “सन्ध्यक्षरेषु प्रथमभागस्या-
कारेण सादृश्यात् सवर्णसंज्ञाप्राप्तिरिति प्रश्नः" इत्युक्तम् ।
२६ । पा ४ । सू १४॥
एवमप्यवर्णस्यैडोच्च सवर्णसंज्ञा प्राप्नोति । प्रनिष्ठावर्णवेतो।
चचैव भाष्ये।
अवर्णस्य तईि ऐचोच्च सवर्णसंज्ञा प्राप्नोति । विरततरावर्णवतौ ।
भा-1

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।) (ब. १। पा. १। खा. .) एतयोरेवेति । (भा) यत्किश्चित स्थानमाम्ये सवर्णसंज्ञा इत्यभिमानः । क्वचित् । (के) अदसोऽसेर्दादु दो मः (पा) इत्यादौ । भाष्ये नैतौ तुल्यस्थानौ इति । (भा) "तोलि (पा) इति परसवर्णरहित- "तदानासाम् (पा) इति निर्देशाद् यावत्स्थानमाम्यमत्रविवचितमिति भावः ॥ यत्तु "एषां समुदितं स्थानम्" इति । तत्र । -दम्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः । ए ऐ तु कण्यतालव्यौ ॥ (पा-शि) -- " १ एतयोरेव सहि मिथः सवर्णसंज्ञा प्राप्नोति । अत्रैव भाष्ये । २ भाष्यमानेनापि क्वचित् सवर्णग्रहणदर्शनात् । छपा २। सू०॥ ४ घ। पा ४ । सू६० ॥ ५ तहानासामुपधानो मन्त्र इतौरकास लुकच मतोः। 8 ।। १२५। जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योद्यो वः स्मृतो बुधैः । ए रे तु कण्ठप्रतालव्यावो यो कण्डोजी स्मृतौ ॥१॥ पाणिनीयशिक्षा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) (अ. १। पा. १। था. ४) इति शिक्षायां प्रत्येक "तच भव (पा) इत्यधिकारस्थयद् अनापत्तेः । “दन्तोष्ठ्य” इति पाठस्वमङ्गतः । शरीरावयवसमुदायस्य शरीरावयवत्वाभावात्। वाङ्गसमुदायस्य वाङ्गत्वाभाववत् । स्वजनकवायुमंयोगावच्छेदके कण्डादौ स्वाधा- रत्वमारोप्य कण्ठे भव इत्याद्युपपत्तिः । शरीरे मे वेदनेत्यप्येव- मेवेति दिक् ॥ 'उदात्तादीनां तर्हि इति (भा) यावस्थानक्यवद् यावत्प्रयत्नैक्यविवक्षणादितिभावः ॥ "स्वशब्दा" उदात्तादिशब्दाः। एवं चात्र प्रयत्नशब्देनोदात्तादौनां न ग्रहण- मिति भावः ॥ भाव्ये 'उदात्तादीनां सवर्णसंज्ञा न प्राप्नोति (भा) इत्यस्य "पास्येन" "प्रयत्नोऽविशेषितः (भा) इत्यस्य च समाध्यन्तरमाहेकदेशौ । १ ब । पा ३ । सू५३॥ २ नैतौ तुल्यस्थानौ। उदात्तादीनां तर्हि सवर्णसंज्ञा न प्राप्नोति । बभेदका उदात्तादयः । भा ॥ "उदात्तादौनां तईि सवर्णसंज्ञा न प्राप्नोति" इति पाठोऽस्त्युपलब्ध- भाष्यपुस्तके। । अविशेषितः । “वास्येन इत्यर्थ" इति कैयटः ॥

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (तुल्यास्यमयनं सवर्णम् ।। १।६।) (ब. १। पा. १। था. 8) अथवा किं न एतेनेति । (भा) "नो"ऽस्माकमेतेन प्रारम्भोयत्नस्येत्यर्थकप्रयत्नशब्दाश्रयणेन “किम्" इत्यर्थः । लिष्टत्वादितिभावः ॥ बाह्यप्रयत्नभेदेऽपौति। एवमुदात्तादिभेदेऽपि भविष्यतीत्यपि बोध्यम् । यद्यपि सवर्ण- संज्ञाया न प्रयत्नभेदगर्भवं तथापि ज्ञापकादेतदर्थमिद्धिरित्याह झरो झरीति ॥ (पा) भाव्य सत्येव हि भेदे इति। (भा) यत्किञ्चित्प्रयत्नभेदे सत्येवेत्यर्थः ॥ कुत एतदिति । (भा) सूपाक्षरस्तदलाभ इति प्रश्नः । समाधत्ते भेदाधिष्ठाना हि इति । (भा) यत्किञ्चित्प्रयत्नभेदेत्यर्थः ॥ तत्र ज्ञापकमाह यदि हौति । (भा) सवर्णसंज्ञावचनम् (भा) इत्यस्य सवर्णपदोच्चारणमित्यर्थः । संज्ञा तु १ झरो झरि सवर्णे। छ ।पा। सू (५॥ २ सत्येव हि भेदे सवर्णसंज्ञया भवितव्यम् । भाष्ये ।

·२७१ महाभाष्यपदीयोद्योतः । (अ.पा. १ था.) (तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।६।) 'अणुदित सवर्णस्य (पा) इत्याद्यर्थमावयिकेति बोध्यम् ॥ भेदादिति । (के) बाह्यप्रयत्नभेदादित्यर्थः ॥ नन्वेवं यत्किञ्चित्स्थानक्यादेकारौकारयोः भावर्ष्यापत्तिरितिचेन्न। ज्ञापकात् प्रयत्नांशे यावत्प्रयत्नसमानत्व- त्यागेऽपि स्थानांशे तत्त्यागेमामाभाव इत्याशयात् । 'यजुष्येकेषाम् (पा) इत्यादिनिर्देशः स्थानां यावत्स्थानतुल्यत्वविवक्षणाच्च । यत्तु तुख्य- त्वस्थ भेदघटितत्वात् सवर्णसंज्ञाभेदाधिष्ठानेत्यर्थ इति। तत्र । तेन मावनियामकप्रयत्नयोः स्थानयोश्च परस्परं भेदलाभेऽपि वर्णानां यत्किञ्चित्प्रयत्नभेदस्य ततोऽलाभात् । स्थानानामन्ततस्तत् तत्कालरूपोपाधिभेदेन भेदो बोध्यः ॥ भाव्ये यदि तहि सति भेदे (भा) इत्यादि मिडान्ति वचः ॥ शकारच्छकारयोरिति । (भा) तस्मात् प्रारम्भो यत्नस्येति श्रावश्यकमिति भावः ॥ ननु “निश्छ "- त्यत्र हलः परत्वाभावात् कथं लोपप्राप्तिरत पाह १ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । ११ । पा १ । सू ६८ ॥ २ यजुष्येकेषाम् । छ। पा३। सू१.४॥ "युमत् तत् ततक्षुष परतः पक्षे सस्य मूर्धन्यो भवति" इत्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६।) (च. १। पा. १। था..) 'अनचि चेति ॥ (पा) तत्रैकदेशौ प्रौढ्या समाधानमाह एवं तहोत्यादि ॥ (भा) स्वाङ्गवाच्येवेति । (क) अमूर्खेत्यादि- (पा) पर्युदासादेव स्वाङ्गे लब्धे खाङ्गादिति पुनः श्रुतिरवधारणार्थति भावः। “मंज्ञायाम्" इत्यनुवृत्तेर्न दोष इत्यन्ये ॥ नन्वेवं भिन्न- स्थानानामपि स्यादत शाह तद्धितान्तास्येति । (क) पास्यपदोपादानसामर्थ्याच्च तह इति भावः ॥ एकत्वं विवक्ष्यत इति । (क) तद्विवक्षां विनापि प्रत्यासत्त्या प्रयत्नयोरेकास्यभवत्तित्वलाभ इत्यन्ये । त्रिपदबहुनौहौ सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातापत्तेः पूर्वपदार्थप्रधान- तत्पुरुषस्थाप्यगतिकगतित्वाद् भाष्ये हतीय श्राश्रितः ॥ रेफोमेति । (के) "रेफोमणं सवर्णा न मन्ति" इत्युक्रेरिति भावः ॥ तस्यावचनम् (भा) इति वार्त्तिके तच्छब्देन कस्य परामर्शाऽत आह १ अपा। चू४७ ॥ २ अमूर्द्धमस्तकात् खाङ्गादकामे। अ६। पा । सू १२ ॥ ३ तस्यावचनं वचनप्रामाण्यात् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (आ. १. पा. १।चा.) (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।) 'तस्येत्ययमिति । (क) तस्यावचनम् (भा) इत्यत्र षष्ठीतत्पुरुष इति भावः । एवं च “स्यो न विभक्तिरि" तिलुगभावः । वस्तुतस्तच्छब्देन पूर्वानस्य तस्य शब्दस्य परामर्श इति वक्तुं युक्तम् ॥ रेफस्यापौति । (कै) रेफोमणमित्येतद्विजातीयमवर्णाभावप्रतिपादनपरमित्यर्थः । रेफांश तुल्यास्यप्रयत्नासम्भव एव जनसत 'नान्झलौ (पा) इति निषेधादिति बोध्यम् । एवं च व्यावाभावेन सवर्णसंज्ञा- वचनसामर्थ्याद् यस्य तस्येति लस्यन इति भावः ॥ ननु "मवर्ण" इति संज्ञाशब्दस्य कथं सम्बन्धिशब्दत्वमत पाह तुल्यास्येत्यादि । (के) खार्थभिन्न प्रतियोगिकसम्बन्धनिमित्तः शब्दः सम्बन्धिशब्द इति भावः ॥ परेतु अत्र सूत्र द्वन्दनिर्देशलन्यौ तुल्यास्यतुल्यप्रयत्नशब्दो इत्यर्थी भाष्यस्य भवर्णशब्दो हि प्रदेशऽपि मवर्णपदवत्परो न तु तुल्यास्यप्रयत्नत्वप्रवृत्तिनिमित्तक इति तस्य सम्बन्धिशब्दत्वं दुरुप- पादमुपक्रमोपसंहाराभ्यां चेवमेवोचितम् । उपक्रमे हि तुल्यास्यं च तुल्यप्रयत्नं च १ तस्येत्ययमनुकरणशब्दः । तस्येत्यस्यावचनमित्यर्थः । के ॥ २ च १ पा १। सू१०। 35

·२७४
महाभाष्यप्रदोषोद्योतः।
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।।) (प.पा. था.)
सवर्णसं भवति (भा)
इत्युक्तमित्याः ॥
ऋकारलकारयोरिति । (भा)
'त्यक (पा)
इति प्रकृतिभावः । वार्तिकेऽप्येवमेव पाठ इति प्रामाणिकाः ॥
मावर्णप्रतियोग्यनिर्देशादाह
अथ चेति ॥ (क)
भाव्य
होवलकारो होतृकार इति । (भा)
खकारशब्दो देवतावाचौत्येके । विवृतस्य खकारस्य दौर्घस्था-
भावाहकारो दौर्घ पदात इति बोध्यम् ॥
नैतदस्तौति । (भा)
सवर्णसंज्ञाया इति शेषः ॥ नवौषत्स्पृष्टेन मुक्तऽपि विवृतदीर्घः
मवर्णसंज्ञां विना दुर्लभोऽत पार
तति ॥ (के)
भाव्ये तवचनद्यारमेऽपि सवर्णसंज्ञावश्यिकौत्याह
तत् सवर्णे इति ॥ (भा)
अजमावस्येति । (क)
अनज्यावृत्त्यर्थमक इति वर्तते । सवर्णसंज्ञाभावात् सवर्ण इति
मानुवर्तते इति भावः ॥ खण्ड यति
१बापा १ । सू १२८॥

·२७५
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प. १४पा. बा. ४)
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १४ १५६)
'यदेतदिति (भा)
वा
भाष्य ॥
सवर्ण इतौति । (क)
श्राद्य वार्तिके सवर्णग्रहणमनुवर्तत इति भावः ॥
तेन तृतीति। (के)
सिद्धान्तेऽपि व्यवस्थितविभाषयाऽनभिधानेन होहलकारे
पूर्ववार्त्तिकं गस्तृखकारे चोत्तरवार्तिकं न प्रवर्त्तते । एवं क इति
दीर्घस्य चुकारे परे पूर्वस्य तस्यैव स्वकारे उत्तरस्य चाप्रवृत्तिस्तत
एवेति भावः ॥
रूपदमिति। (के)
ईषतस्पृष्टघटितं विवृतदीर्घघटितं चेति भावः ॥
तचासंहितायामिति। (क)
समासे मंहिता नित्या। असमासे तु ईदृशं रूपं दुर्लभम् ।
होशब्दे विभक्तिप्रवणापत्तः । होनशब्दस्य नपुंमके
नपुंमके सम्बुद्धौ
रूपमित्यप्यतिक्लिष्टमिति चिन्यम् । भाय्ये तु
॥
१ यदेतत् सवर्णदीर्घत्वे ऋतौति रववृत इति वक्ष्यामि । भाष्ये ।
२ "संहितेकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयो। निया समासे वाक्येतु
सा विवक्षामपेक्षते"। अवैकपदशब्देन अखण्डम्पदम् । यत एव
नित्यासमास इति चरितार्थम् । अत एवाग्रे अग्रे इत्यादौ पदहित्वे
संहिता बनित्यैव । अखण्डत्वं च पदस्वाभाववदुत्तरखण्डत्वं तेव
राजीयतीत्यादौ न दोषः। अन्यथा तत्र पक्षे प्रबेकादेशोपि न
स्यादिति बोध्यम् ।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।) (च. ९/पा. १ बा. ४) होत लकार (भा) इति दौर्घप्रवृत्तियोग्यदृशोच्चारणम् ॥ इति स्थिते इति शेषः । एवं "शाकले होह स्वकार” इत्यपि चिन्यम्। सवर्णत्व विधायक- वचनाभावे एतद्विचारसत्त्वेन तत्र कात्यक (पा) इत्यस्याप्राप्तः। 'इकोऽसवर्ण (पा) इत्यपि 'न समास (वा) इति निषिद्धम् । नित्ययहणं तु तत्र भाव्ये प्रत्याख्यातमित्याहुः । सवर्णसंज्ञावचनेनैकेनैव मिद्धे तवयं न कार्यमित्याह भाष्ये तव वक्तव्यमिति ॥ (भा) इतर प्राह अवश्यमिति ॥ (भा) अईहतीयेति । (के) नावतापि स्थानप्रयत्नमाम्येन ताभ्यां ग्रहणं स्थादित्यस्चेराह । سر इकोऽसवणे शाकल्यस्य खश्च । ६ । १ । १२७॥ २ "न समासे” इति सिद्धान्तकौमुद्यामस्ति । वार्तिक पाठे तु "सित् (नित्य) समासयोः शाकले प्रतिषेधः" इत्यस्ति । --

·२७७
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(घ. १। पा. १। था. ४)
(तुल्याम्य प्रयत्नं सवर्णम् । १।१।।)
ईषत् स्पृष्टेति । (के)
विकृतत्वाभावे उपस्थितरेफौयप्रयत्नत्यागे मानाभावादिति भावः ।।
ताभ्यामिति । (के)
असावादिति भावः ॥ भाव्ये वचनदयप्रत्याख्यानवाद्याह
कारस्येत्यादि ॥ (भा)
सत्यचत्वे इति । (के)
प्रयोगवाहेषु पाठादिति भावः ||
नाच कार्यमिति । (क)
तस्य लुतसंज्ञा । तस्थाने प्लुतश्चेति भावः । अत्र पक्षेऽपि उक्रयुक्त्या
इस्वकारद्वयस्थानिकदीधैंकादेशातिरिक्तविषये आद्यस्य
कारल्लकारद्वयस्थानिकदीर्घकादेशातिरिक्तविषये द्वितीयस्य न
माधुत्वमिति नातिप्रमङ्गः। पक्षयोस्तुल्यफलता चेति बोध्यम् ।
तदेव ध्वनयन् पृच्छति भाव्ये
'किं पुनरवेति ॥ (भा)
कार इति। (कै)
विवृत इत्यर्थः ॥
लकार इति।
ईषत्स्पृष्ट इत्यर्थः ॥ भाव्ये
दीर्घत्वं चैव हौति । (भा)
ईषतस्पृष्टविवृतरूपो दौर्को वर्ण इत्यर्थः । तड्याचष्टे
१ किं पुनरच ज्यायः। सवर्णसंज्ञावचनमेव ज्यायः ॥

·२७०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।।) (प. १। पा. १। था. 8)
अपिचेत्यादिना ॥ (भा)
खट्वलकार इति । (भा)
होलखकार इत्यस्याप्युपलक्षणम् ॥ वचनस्य कायदर्शनादाह
व्याख्यास्यामोति ॥ (के)
अन्ये तु "ल" सूत्रस्थाकारस्थानुनासिकले
'श्रतो लान्तस्य (पा)
इत्यत्र भगवान् पाणिनिलकारं नोचारयेत् । प्रत्याहारेनैव निर्वा-
हात् । तस्मादपूर्वं वचनं कार्यमित्येव भाष्याशय उचित इत्याहुः ॥
श्रान्तरेति । (कै)
रश्रुते रपरो लश्रुतेर्लपर इत्यर्थः || मवर्णसंज्ञावादी तदभाववादिनं
प्रति तवाप्यावश्यकं तदित्याह
सच्चावश्यमिति ॥ (भा)
सकारास्थाण लपर इत्येतत् ।
साक्षादिति । (क)
रषाभ्याम् (पा)
इति वचनादित्यर्थः ॥ नन्वत्र सकाराभाव इत्यत पार भाव्ये
वर्णैकदेशा इत्यादि । (भा)
१ब। पा२। सू२॥
२ रवाभ्यां नो यः समान पदे । ||१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(स. १। पा. १ था. ४)
(तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् । १।१।।)
अग्रहणपधे विति । (के)
"प्रक्तृप्यमानमि"त्यच “कृप्यमानम्" इत्यत्र चेति भावः । आधे
कृत्यच (पा)
इति द्वितीय
वर्णावस्येति (वा)
प्राप्तिः ॥
भेदेनेति । (कै)
"त्रोण" "ग" रति भेदेनानुबन्धनिर्देशः ॥
"नाम्लोपिशास्वदिता (मा)
"पुषादिद्युताद्युदित (पा)
इति च भेदेनोपादानमित्यर्थः ।।
।
१ हा ताई "रषाभ्यां नो याः समानयदे" इत्यत्र ऋकारयावं
चोदितम्। मातृणां पितृणामित्येवमर्थम् । तदिहापि प्राप्नोति ।
कृप्यमानं पश्येति । अथासत्यामपि सवर्णसंज्ञायामिह कमान
भवति प्रकृप्यमानं पश्येति । 'चुटुतुलशवाये नेति वक्ष्यामि । अपर
थाह। विभिश्च मध्यमैवगैसैश्च व्यवाये नेति वक्ष्यामौति ॥
२ धापासू२६॥
३ रवाभ्यां नो णः समानपदे (18|१) एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ।
रषाभ्यां यात्व ऋकारग्रहणम् ॥
8 थ७ पासू२॥
५ पुषादिद्युताअदितः परस्मैपदेषु । च ३ । पा १ । सू ५५ ॥

·२८.
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(नाभलौ । १॥ १।१०।)
(च.पा.बा.)
नाझलौ ।१।१।१०॥
अकारेत्यादि। (के)
एवं च हरिरित्यादौ दौर्घः शयनमित्यादौ यणापत्तिरिति भावः ॥
अत एवेति। (क)
पूर्वसवर्णदौर्घनिर्देशादित्यर्थः । किं चैवं मति
'अकः सवर्णे (पा)
झरो झरि सवर्णे (पा)
इत्यस्यासङ्गतिरित्यपि बोध्यम् ॥
भेदाधिष्ठानत्वादिति । (के)
व्यत्यैक्ये हि तुल्यास्यप्रयत्नत्वासम्भव इति भावः ॥
सवर्णग्रहणेन (भा)
इति भाय्ये सवर्णग्राहकेण
अणुदित् (पा)
सूत्रेपोत्यर्थः ॥
अच हि सूचे इति। (के)
"उच्चारितस्यैव प्रत्यायकताम"चत्यपूर्वपक्षी न जानाति “प्रत्याहारेषु
१ चकः सवर्ण दीर्घः । अ६ । पा १ । सू १०१ ॥
२ छ।पा। सू॥
३ अदित्सवर्यस्य चाप्रत्ययः । अ १ । पा १ । सू ६६ ॥

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १। या. 8) ( नाभलौ । १।१।१०।) जातियहणम्" इति च न जानाति ॥ ननु सति सवर्णवे दूकारः भकारं ग्रहीयात् तदेव च न नाझलौ (पा) इति निषेधादत पाह स्वात्मनौति । (क) यद्यपि "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यात्मानमपि विषयौकरोतीति एकस्य विषयत्वविषयित्वयोर्न विरोधम्तथाप्य तदाक्यार्थबोधोत्तर- मन्यत्र निषेधेऽपि स्ववाक्यर्थबोधात् प्राक् स्वघटकपदार्थीपस्थिति- वेलायां खवाक्यार्थरूपमावाभावज्ञानाभावानात्रेकारशकारयो- स्तदभावबोधन मिति भावः ॥ 'अपवादस्यैवासम्पत्त्येति । (के) अपवादस्य नाझलौ (पा) इत्यस्यासंपत्त्या प्राग्बोधाभावेन स्वविषये प्राप्तौ तहटकपदोपस्थितयो- रिकारशकारयोनापवाद विषयत्वमित्यर्थः ॥ बहुलेति । (क) मयूरव्यंसका- (पा) दित्वात् "सुप्सपे"ति वा समास इत्युचितम् ॥ ननु कथं शस्य दिवं १ "अपवादत्वम्यवासम्पत्त्या" इति कैयटेऽस्ति । २ मयरध्यसकादयश्च । अ२। पा १ । सू ७२ ॥ ३ सह सुपा। २। पा। सू४ ॥ इत्यत्र 'सुपा' इति योग- विभागेनेत्यर्थः । 36

·२२
।
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(नामलौ । १॥ १॥ १०)
(अ. १। पा. १। आ. ४)
'अनचि चेति (पा)
शरोऽचौति (पा)
वा निषेधापत्तेरत पाह
शरोऽचौति ॥ (कै)
ननु प्रयत्नभेदेनानचत्वे सूत्रमेव व्यर्थं स्यादत श्राह
सूत्रेति ॥ (कै)
भाव्ये
ईषदित्येवेति । (भा)
"एचो:" परस्परसावर्णाभावाय विवृतत्वव्याप्यानामपि सवर्णसंज्ञा-
नियामकत्वस्य सूत्रमतेऽप्यावश्यकत्वेन तदाश्रित्य सूत्रानारम्भ एव
ज्यायान् । किं च दौर्घप्लुताकारहकारयोः सावर्ण्यव्यावृत्तये इदमपि
तस्यावश्यकमिति भावः ॥
१ असपा ४ । सू४७॥ २ अ या ४ | सू ४६॥
३ अमलोः प्रतिषेधे शकारप्रतिषेधोऽज्मल त्वात् । अज्मलोः प्रतिषेधे
शकारस्य शकारेण सवर्णसंज्ञायाः प्रतिषेधः प्राप्नोति। किं
कारणम् । अझलत्वात् । उच्चैव हि शकारो हल च । कथं
तावदचत्वम् । इकारः सवर्णग्रहणेन शकारमयि रहातीत्येवमचत्वम् ।
हलघु चोपदेशाइलत्वम् । तत्र को दोषः । तत्र सवर्णलोपे दोषः ।
तत्र सवर्ण लोपे दोषो भवति । परमातानि कार्याणि । भरो भरि
सवर्ण इति लोगो न प्राप्नोति । सिद्धमनचत्वात् । सिद्धमेतत् ।
कथम् । अनचत्वात् । कथमनचत्वम् । स्पएं करणं स्पर्शानाम् ।
ईयत्स्टयमन्तस्थानाम् । विरतमूमणाम् । ईषदित्येवानुवर्तते । खराणां
च विरतम् । ईषदिति निवृत्तम् । अत्रैव भाष्ये ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः।
२८३
(अ.१। पा.१। या. ४)
(नाभलौ । १॥ २॥ १०)
वाक्यापरिसमातेर्वेति । (भा)
अन्यथा
नाजझलौ (पा)
इत्यस्य निषेधस्य स्खस्मिन्नपि प्रवृत्तौ तव पूर्वपक्षस्यैवानुत्था नं
स्यादिति भावः ॥ अनिष्पादमुपपादयति
अस्मिन् हौति ॥ (क)
सूचे निष्यन्ने इति। (के)
जनितवाक्यार्थबोधे इत्यर्थः ।
प्रवर्तते इति । (कै)
एते परस्परं सवर्णसंज्ञा इति प्रमारूपं निश्चयज्ञानं निष्यद्यत
इत्यर्थः । तदेव च लक्ष्यसंस्कारकमिति भावः ॥
निष्यत्त्यवस्थायाम् । (कै)
वाक्यार्थबोधावस्थायाम् ॥
सवर्णत्वेषु निष्यन्नेषु । (क)
तत्र सवर्णत्वनिष्पत्तिरिष्टविषये सवर्णपदवाच्यत्वग्रहः ॥
नापि स्वात्मनोति । (क)
अनिष्यत्तेरिति भावः ॥
अगानिष्पत्त्या । (कै)
अङ्गस्येष्टविषयसवर्णपदवाच्यत्वज्ञानस्थानिष्यत्त्या ॥ भाव्ये

·२८४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(नाभलौ । १।१।११)
(अ.१। पा. १। प्रा. ४)
'तावत् । (भा)
प्रथमम् ॥
उपदेशोत्तरकालेति । (भा)
ज्ञातस्य संज्ञा विधानादिति भावः ।।
प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञा (भा)
इत्यादेरिष्टविषये सवर्णमंज्ञामंजिलग्रहणं “तदुत्तरकालमणुदिदि”-
त्येतदकारादिभिः स्वसवर्णत्वेन ज्ञातानां ग्रहणं बोधयतीत्यर्थः ।
अपरिसमाप्तिश्च सवर्णनिर्णयं विना तद्ग्रहणबोधनासामर्थ्यमित्यर्थः ।
तजन्ये शक्तिग्रहे बाधकसम्भावनोहिताऽप्रामाण्यसम्भावनासत्त्वादिति
तात्पर्यम् ॥ यत्तु
नाझलौ (पा)
इत्यतः प्राक्
'तुल्यास्य (पा)
इत्यस्य बोधाभावेन सवर्णपदार्थज्ञानाभावाद्
१ वाक्यापरिसमाप्तेर्वा । वाक्यापरिसमाप्तेर्वा पुनः सिइमेतत् । किमिदं
वाक्यापरिसमाप्तेरिति। वर्णानामुपदेशस्तावत् । उपदेशोत्तरकाला
इत्संज्ञा । इत्संशोत्तरकाल यादिन्येन सहेतति प्रत्याहारः। प्रत्या-
हारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञा। सवर्गसंज्ञोत्तरकालमणुदित्सवर्णस्य
चाप्रत्यय इति सवर्णग्रहणम् । एतेन सर्वण समुदितेन वाक्येनान्यत्र
सवर्णनां ग्रहां भवति । अव भाष्ये।
-
२ य१। पा १ । सू६ ॥

·: महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (अ.१। पा.१। व्या. ४) (नाभणौ । १।१।११) अणुदिद् (पा) इत्यस्य वाक्याबोध इत्यर्थ इति । तन । प्रभावज्ञाने प्रतियोगि- ज्ञानस्य कारणतया तुल्यास्येत्यतः प्राग् निषेधवाक्यार्थाभावो न तु विपरीतमित्यदोषादिति दिक् ॥ सिद्धमिति । (कै) अत्रत्याचपदार्थोपस्थितिकाले वाक्यार्थबोधरूपमावाभावज्ञाना- भावादिकारशकारयोः सवर्णत्वज्ञानेऽ“प्यणुदित्" सूत्रजस्येष्टविषये वाक्यार्थबोधरूपशक्रिग्रहस्थाभावानेकारेणात्र शकारग्रहणमिति भावः ॥ ननु वाक्यापरिममाप्तिन्यायस्यास्मदादौन् प्रति प्रवृत्तवेऽपि पाणिनेस्तत्तच्छास्त्रप्रणयनान्यथानुपपत्त्या तत्तद्विषयज्ञानस्य प्रागपि सत्त्वावश्यकत्वेन तन्तानस्यैतच्छास्त्रामाध्यत्वेन च नाझलौ (पा) इत्यादौ सवर्णाभिप्रायेण प्रयोग: स्यात् । अस्मदादौनां बोधस्तु तत्तात्पर्यजव्याख्यान परम्परया लक्षणया भविष्यतीति कारयोः प्रतिषेधः प्राप्नोति एवमकारयोरपौति चेन्न । ज्ञानसत्त्वेऽपि तदभि- प्रायेण प्रयोगे तात्पर्य्यग्राहकाभावात् । करिष्यमाणसंज्ञाद्यभिप्रायेण पाणिनिव्यवहाराभावस्यैव प्रतिपादनाच । अत एव "हलन्य" सूत्रे इतरेतराश्रयमाशय एकशेषेण समाहितं भाष्ये। अन्यथा पाणिनिना इल्पदार्थस्य ज्ञातत्वेन तस्यान्योन्याश्रयाभावात् तेन तदभिप्रायेण प्रयोगे बोद्धबोधस्य रूक्षणयेवोपपत्तौ तत्पर्य्यन्तानुधावनममर्थक १हलन्त्यम्। थ१ । पा३। सू३॥

·२८६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नाभलौ । १।१।१०।) (अ. १। पा. १ बा. ४) स्यात् । मम तु पाणिनेस्तथा व्यवहाराभावाबदोषः । उतार्थ ज्ञापकमप्युपन्यस्थति एवमौकारोऽपौति । (के) अत्र पक्षे दीर्घप्लुताकाराभ्यां हकारे सावर्षावारणं तु प्रश्लेषाद्दोध्यम् । तत्र तात्पर्य्यग्राहका श्वेलासु (पा) इत्यादिनिर्देशाः प्रागुनं भाव्यं चेति बोध्यम् ॥ प्रदर्शनाय। (क) बोधनाय ॥ भाव्ये यदेतदिति । (भा) तबोधवेलायां वाक्यपरिसमाप्तरिति भावः ॥ "एकचेति । (के) "तुख्यानां विकल्प” इति न्यायादित्यर्थः ॥ १ एवमौकारोऽप्यत्रेकारेण न रह्यत इतीकारशकारयोः सवर्णत्वम- तौति कुमारी ते इत्यत्र सवर्णदीर्घत्वं प्राप्तमचौत्यनुरत्त्या निवार्यते २ कालसमयवेलासु तुमुन् । य३। पा३ । सू १६० ॥ ३ नैष दोषः । यदेतदकः सवर्णे दीर्घ इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणम् । तत्र इकार ईकारं महाति शंकारं न रहाति । भा॥ ४ एकत्र हि साध्ये हेतुविकल्पो भवति इह तु साध्यभेदः । सिद्धेरणचत्वं हेतुः । पनचत्वस्य वाक्यापरिसमाप्तिः ।

·२८७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नाभालो। १।१।१०।) (अ. १। पा. १। था. ४) 'मा वा भूत्। (भा) इत्येतत् सूचितप्रतिज्ञाया श्राश्रयमाह अस्तु वेति ॥ (कै) मनु "व्यञ्जनपरस्यैकस्यानेकस्य वा नोचारणे विशेष" इति न्यायान कथं भेद इत्यत श्राह श्रुतिकृतमिति ॥ (के) भाष्ये असतिलोपे विशकारमिति (भा) वदन् प्रष्टव्यः किं दिशकारकं न स्यादिति तवाशय उत शिकार स्यादिति । श्राधे श्राह असत्यपौति । (भा) दिमकारं भवत्येवेत्यर्थः । द्वितीये श्राह । ॥ १ एतच्च समर्थितम् । कथम् । अस्तु वा शकारस्य शकारेण सवर्णसंज्ञा मा वा भूत् । भा॥ २ अस्तु वा ग्रहणमिकारेण शकारस्येति वाक्यपोषाध्याहारात् प्रतिज्ञा- विकल्पार्था वा शब्द इत्यर्थः ३ ननु चोक्तं परपूर्णतानि कार्याणि । झरो झरि सवर्ण इति लोपोन प्राप्नोति । माभूल्लोपः। ननु च भेदो भवति । सति लोपे दिश- कारम् । असतिलोपे त्रिशकारम् । नास्ति भेदः । असत्यपि लोपे दिशकारमेव । कथम् । विभाषाद्विवचनम् । एवमपि भेदः । असति लोपे कदाचित् दिशकारं कदाचित् त्रिशकारं सति लोपे दिशकार- मेव । स एष कथं भेदो न । स्यात् यदि नित्यो लोपः स्याद विभाषा तु स लोपः । यथा भेदस्तथास्तु । अत्रैव भाष्ये ॥

·२८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नामलौ । १।१।१०।) (अ. १। पा. १। श्रा. 8) एवमपौति । (भा) विभाषा दिवचनेऽपौत्यर्थः । एवमपौत्यर्थन भेद एवेत्युक्त्वा तदुप- पादनावमरे यदि लोपो न स्यादिति वाच्यं किमुच्यते नित्यो लोपः स्यादिति अतश्छित्त्वा भिन्नकर्तृकत्वेन योजयति ॥ स एष इति। (भा) विकारमिष्टमेवेति तात्पर्य्यम् ॥ भयो ह इति। (पा) इदं वृत्तिरीत्या । भाष्यरीत्या तु श्वावसान (पा) इत्यत इति बोध्यम् ॥ इति कालोपनामकशिवभट्टसुतसतौगर्भज- नागोजिभट्टकृते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ १ भयो होऽन्यतरस्याम् । अ ८ | पा ४ । सू ६२ ॥ २ वावसाने । छ। पा8 | सू ५६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः॥ ईदूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम्।१।१।११॥ व्यक्तिपचे ईदूतोस्तपरयोरुपादानं भिन्नकालनिवृत्तये वा गुणान्तरयुक्तयहणाय वा स्यात् । तत्र नाद्य इत्याह ईदूतोरिति । (क) एवं च अणुदिद् (पा) इत्यस्य प्रायभावाद् न तहाधक- तपर- (पा) सूत्रप्रवृत्तये तपरत्वमित्यर्थः ॥ “तपर" सूत्रेऽणग्रहणाननुवृत्त्या तस्य प्राप्तावपि फसाभावाब दितीय इत्याह उदात्तादौनामिति ॥ (के) १ "किमर्थमिति" भाष्यप्रतीकमुपादाय "ईदूतोरनणत्वानिकालनिक- त्यर्थं नोपपद्यते तपरत्वम् । उदात्तादौनामभेदकत्वाद्गुणान्तरयुक्तानां ग्रहणार्थमपि मोपपद्यते । जातिपक्षेऽपि दौर्बोचारणात्प्रयत्नाधि- क्याइखानां न भविष्यति नुतानां चेष्यत एवेति इशल्याधातं प्रत्युत तपरत्वं करोतीति प्रश्नः' इत्युक्तम् ॥ २१ ।.पा १ । सू१९ ॥ ३ च १ । पा १ । सू ॥ 37 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ईदूदेद द्विवचनं प्रसह्यम् । १।१।११।) (ब. १। पा. ११ वा. ५) ननु जातिपक्षे भित्रकालनिवृत्त्यर्थं स्थात् तत्पचे हि “तपर"सूत्र नियमार्थमेवेत्यत आह जातौति॥ (कै) सुतानां चेष्यत एवेति। (क) एतच्चाये भाष्ये एव स्फुटम् ॥ इष्टव्याघातमिति । (क) जातिपक्षे ईदूदंशेऽपि तपरत्वेनैव तव्यावृत्तिरित्यभिमानः ॥ भेदकाश्च गुणा इति । (के) "भेदकत्वात् स्वरस्थ” इति वार्त्तिकोतरणविषये भेदकपक्षोऽ- स्तौत्यभिमानः। इदं प्रयोजनम् ईदूतोरेव नत्वेदं "अणुदित्" सूचेनैव सिद्धेः ॥ ननु तत्कालमवर्णसंग्रहार्थं तपरत्वमुकं नातत्काल- व्यावृत्त्यर्थं तत् कुतः लुतानां न प्राप्नोतीत्यत श्राह व्यक्तिपक्षेति ॥ (क) ईदूदंगे इदम्। एदं तु तपरत्वादेव दोष इति बोध्यम् ॥ ननु इतिशब्दादिसमभिहारे कार्यार्थ प्रयामंज्ञाप्रवृत्तेरन्तरङ्गत्वात् पूचे सुते तेन स्थानिनो निवृत्तत्वेन प्लुतामिद्धत्वेऽपि कथं स्थान्या- प्रया प्रग्यासंज्ञेत्यत पाह शास्त्रेति । (के) प्रवृत्तेऽपि शास्त्रेऽसिद्धवचनेन तत्प्रवृत्तिबुद्ध्यभावेन जुतबुद्ध्यभावाद् दिमात्रविषयाया बुद्धेस्त्रिमाचे मत्त्वाद् दिमात्रबुद्ध्या त्रिमावस्थ संज्ञेत्यर्थः । एतेन शास्त्रामिद्धत्वाच्छास्त्राप्रवृत्तौ स्थानिनः प्रग्यत्वेऽपि पुनः भुते तस्य तन्त्र स्थात् । न च स्थानिवत्वम् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। पा. १। घा. ५) (ईदूदेव द्विवचनं प्रमह्यम् । १५ १।११।) 'अनविधौ (पा) इति निषेधात् । लुतस्थान्यवृत्तिधर्मवात् । एवं च “बागच्छतमनौ" इत्यादौ रणोऽप्रययस्य (पा) इत्यनुनामिकः स्याद् इत्यपास्तम् ॥ ननु प्राधान्यात् कार्यामिद्धत्व- मेव स्थादत पाह तथाहौति ॥ (क) "उत्सर्गः (के) १ स्थानिवदादेशोऽनविधौ । १ । १ । ५६ ॥ २ असपा ४ । सू५७ ॥ ३ तथाहि वक्ष्यति असिद्धत्ववचनमुत्सर्ग लक्षणभावार्थमादेशलक्षणप्रति- घेधार्थ चेति । कै॥ 8 "असिद्धः प्लुतः” इति (भा)। शास्त्रासिइत्वाश्रयणाच लुतबुद्धावसत्यां प्रग्टह्यत्वे विधीयमाने दिमात्रवियघाबुद्धिः प्रवर्तते। तथाच वक्ष्यति । "असिद्धवचन मुत्सर्गलक्षणभावार्थमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थं च” ( "ईदू- देद् द्विवचनं प्रारह्यम्” इति सूत्रस्थकैयटे कौस्तुभे च एवम्बिधभाष्य- वार्तिकपाठोऽस्ति । “घत्वतुकोरसिदः” “पूर्वत्रासिद्धम्” (= २ । ९) इत्येतत् सूत्रद्दयस्थभाष्यग्रन्थे एवम्बिधपाठोऽपि दृश्यते । तद्यथा। "वत्वतुकोरसिइवचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थंच") "धत्वतुकोरसिद्धः” (६ । १ । ८६) इत्येतत् सूत्रस्थं वार्तिकमिदम् । उत्सृज्यते निवर्त्यते धादेशेनेत्युत्मर्ग स्थानी। स लक्षणं निमित्त यस्य कार्य्यस्य तुगादेस्तस्य प्रत्यर्थमित्यर्थः । तथाचैकरूप्यार्थं सर्वत्र शास्त्रासिद्धत्वमेवेति भावः।

·२६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (ईवूदेव द्विवचनं प्रग्रह्यम् । १॥ १।१९।) (च.पा. बा.५) खानी॥ सामान्येनेति । (क) तदुत्मर्गेऽपौत्यर्थः ॥ ननु प्रकृतिभावो न खरसन्धिप्रकरणस्थस्तवाह सोत्सर्गमिति । (के) तदुत्सर्गनिरूपितापवादत्वस्यात्रापि सत्त्वेनेदमपि तत्प्रकरणस्यमेवेति भावः ॥ प्रग्टह्यत्वहेतुके प्रकृतिभावेऽपौत्यन्वयः ॥ प्रकृतिभाव एवेति। (क) मुतप्रकृतिभाव इत्यर्थः ॥ भाग्थे एतस्य (भा) इत्यस्य खरसन्धिप्रकरणविषयत्वेन ज्ञापनस्वेत्यर्थः । कार्यार्थत्वादिति । (के) तदेकवाक्यतापत्रं संज्ञासू तत्प्रकरणस्थमिति भावः ॥ १ सिद्धः सुतः खरसन्धिषु। कथं ज्ञायते सिद्धः सुतः खरसन्धिविति । यदयं लुतः प्रकृत्येति लुतस्य प्रकृतिभावं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । तो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अनुवादप्लुत इत्येतन्न वक्तव्यं भवति । किमतो यत् सिद्धः लुतः खर- सन्धिषु । संज्ञाविधावसिद्धः । तस्यासिद्धत्वात् तत्काला एव भवन्ति । संज्ञाविधौ च सिद्धः । कथम् । कार्यकाल संज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रव्यम् । अत्रैव भाष्ये । २ कार्यार्थत्वाइगुणानां कार्यस्य च प्राधान्यात् प्रधानदेशत्वस्य न्याय्य- वाहित्यर्थः । के

·॥
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(च. १। पा. १। था. ५)
(ईदूदेव दिवचनं प्ररह्यम् । १।१।११)
प्रतिषिद्ध इति । (के)
अभुतवद्भावेन बाधिते इत्यर्थः ॥ भाग्ये
प्रयमुतप्रतिषेधेति । (भा)
प्रग्टह्याश्रये प्रकृतिभावे लुतप्रतिषेधप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ प्रग्टयाश्रयस्थापि
कुतो न निवृत्तिरित्यत श्राह
अन्येनेति । (भा)
प्रग्टह्यः प्रकृत्येत्यनेनेत्यर्थः । नन्वौदृशेऽपि विषये प्रग्टयाश्रयप्रकृति-
भावे मति सुताश्रयप्रकृतिभावप्रतिषेधोऽजुतवदिति बोधितो व्यर्थ
इत्यत पाह
यति ॥ (के)
न पुनस्तपरत्वादिति । (के)
तवक्ष्यति भाव्ये
दौर्षाणां चोच्यमाना सुतानां न प्राप्नोति इति ॥ (भा)
मुतानां तु इति । (के)
तपरत्वाभावे इत्यर्थः ॥ तपरत्वे तु “तपर"सूत्रस्य जातिपक्षेऽनयपि
नियमार्थत्वान्न स्यादिति भावः ॥ ईत्वादि इत्वाचनतिरिकं मन्यते
१ ननु व्यक्तिपक्षाश्रयणात् लुतानां न सियति न पुनस्तपरत्वात् ।
बयमत्राशयः । प्राकृतिपक्ष आश्रयिष्यते । दीर्घोचारणाच प्रयत्ना.
धिक्याद्रखानां न भविष्यति जुतानां तु प्रवर्त्तिव्यते इति ॥

·२६४ महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (ईदूदेद द्विवचनं प्रयाम् । १। १।१९।) (अ.पा. १ था.५) 'आकृतिरिति । (क) विना व्यक्त्युच्चारणं जातिनिर्देशाभावादवश्यं व्यकावुच्चारणौयायां लाघवाय इख एव प्रयोक्रव्ये गुरुदौर्षीच्चारणेन तयकरुपलक्षणत्वं विहाय विशेषणत्वस्येवाश्रयण विशिष्टव्यक्तिस्थैव जातियत इति न्यूनकालव्यक्तिगताया दूवाधिककालव्यक्रिगताया अपि न ग्रहण- मिति भावः ॥ भिनभिन्नव्याप्यजातिस्वीकारे तु निर्दिष्टव्याप्यजातेः सुतेऽभाव एवेत्यपि बोध्यम् ॥ एवजातेस्तु लुते सत्त्वात् तेन सुतग्रहणं भवत्येव । ततो लघुव्यक्तरभावाच्च ॥ नन्वेवं भाष्ये अनणत्वाद् (भा) इति हेतरसङ्गतोऽत पाह प्राकृतिपक्षेऽपौति । (कै) ईदृशे विषये तत्तदित्वादिजातिविशिष्टा व्यक्तिरेव ग्टह्यते इत्यर्थः । जातिप्राधान्ये फलाभावाद् व्यकिद्वारा कार्यसम्बन्धाश्रयणे गौरवाच्च तस्या युक्त्वाच तदिभिष्टव्यक्तिग्रहणेऽप्यणवाभावान्न तौ ग्राहकाविति । भावः ॥ भाये तस्माद्दौर्घाणामेव तपराणामिति। (भा) १ आकृतिपक्षे यथा इखानां प्रयत्नाधिक्यान भवति तथा दीर्घोच्चारण- सामादिशिव्यक्तिस्यैवाकृतिर्सह्यत इति जुतानां न स्यात् । यथा स्थूलं गामानयेत्युक्ते न कृशस्यानयनं भवतीत्याकृतियक्षेऽपि विशिरीव दौर्घा व्यक्तिर्मह्यत इति । तथा च अनणत्वादीदूतौ ग्राहको न स्याताम् । अत्रैव कैयटे।

·॥
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
२६५
(अ. ९/पा. १ था. ५)
(ईदूदेद दिवचनं प्रयाम् । १॥ ९॥ ११॥)
गुणान्तरयुक्तसंग्रहायासन्देहाय. चेत्यर्थः ॥ कर्मधारयभ्रमं व्युदस्यति
'सुतो भावौति । (के)
यद्यप्याश्रयामिद्धत्वेनापि मियति तथापि शास्त्रबाधापेक्षया
लक्षणाश्रयणमुचितमिति भाष्याभिप्रायः ॥
प्रकृत इति । (के)
सुतशब्देन बोधित इत्यर्थः ॥
"बुद्ध्येति । (के)
शास्त्रीय कार्य सिद्धत्वं नचायं व्यवहारः शास्त्रीय कार्यमिति भावः ।।
कार्यकालपक्षमाश्रित्येति । (के)
अयं भावः । तत्र पक्षे संज्ञाशास्त्राणां न पृथग्बोधकत्वम् ।
पूर्वबासिहमिति (पा)
चातिदेश: कार्यार्थः । कार्यज्ञानं च वाक्यार्थबोधोत्तरमिनि
यद्देणे वाक्यार्थबोधस्तद्देशस्थत्वमेव तस्य । किं च ।
१ "प्तभावौति" भाष्यप्रतीकमुपादाय "लुतो भावी यस्य स लुवभावी
स्थानी प्रकृतः । तस्यैव प्रकृति भावः" इत्युक्तम्
२ ननु प्लुतस्यासिहत्वात् स्थान्यपि लुतभावित्वात् तथ्यपदेशं कथं
लभते । नैष दोषः। नुतोऽस्य भावौति । बुझ्या प्रकल्पनमेतत् ।
३ बसपा २। सू१॥

·२८८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ईदूदेद दिवचनं प्रयाम् । १।१।११।) ब. १। पा.१।था. ५) 'पूर्वचासिकम् (पा) इत्यस्याधिकारत्वेन पूर्ववेदमसिद्धमिति तदर्थः। तच कार्यकाल- पचे तत्तद्देशोपस्थितसंज्ञापरिभाषाणामप्यसिद्धत्वबोधनम् । एवं च सुतदृष्याऽनुनासिकविधेरसिद्धत्वेन तदेकवाक्यतापत्रस्थापि तहल्याऽ- मित्वेन मुतशास्त्रेऽनुवृत्त पूर्वचामिद्धमिति” अत्र पूर्वग्रहणेन " अदसो माद् (मा) इत्यस्य ग्रहौतमशक्यत्वमिति । यथोद्देशे तु खातग्व्येन संज्ञादीनां कार्यबोधकत्वात् तत्प्रतिभुता सिद्धत्वबोधनं शक्यमेव । एतेन कार्य- कासपोऽपि पाउकृतपूर्वत्वाचतिरित्यपास्तम् ॥ भाव्ये यत्सिद्दे प्रगृह्येति । (भा) मुते सिद्धकाण्डस्य यत्प्रग्टह्यकार्यमित्यर्थः । यत्प्रग्टह्यकार्यदृश्या सुतः सिद्धस्तदिति यावत् ॥ १ पूर्वत्रासिद्धमधिकारः। पूर्वत्रासिद्धमित्यधिकारोऽयं इश्यः। किं प्रयोजनम् । परस्य परस्य पूर्वत्र पूर्वत्रासिद्धत्वज्ञापनार्थम्। परः परो योगः पूर्वं पूर्व योगं प्रति असिद्धो यथा स्यात् । अनधिकारे हि समुदायस्य समुदायेऽसिद्धत्वविज्ञानम् । अनधिकारे हि सति समुदायस्य समुदाये प्रसिद्धत्वं विज्ञायेत। तत्र को दोषः। वत्रा- यथेवप्रसङ्गः । तत्रायथेदं प्रसन्येत । गोधुएमान् । गुड़लिण्मान् इति। घत्वात्वयोः कृतयोः "भयः" इति वत्वं प्रसज्येत । तस्माद- धिकारः । तस्मादधिकारोऽयं मुख्ष्यः । भा ८।२।१॥

·२९७ । महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (अ. १। पा. ११ घा. ५) (ईटूदेद डिवचनं प्रहम् । १।१।११।) यथोशेति । (क) नन्वत्र पोऽनौ इत्यादौ सुतस्यामिद्धत्वेन ततः प्रागेव लुताभावपक्षेऽ- नुनासिकप्रतिबन्धेन फलवत्यां संज्ञायां ततः सुते तं दिमात्रत्वेन पश्यन्या अपि संज्ञायाः पुनः प्रवृत्तौ बीजाभावाद् अस्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाभावाचाप्रग्टह्यत्वेनानुनामिकः स्यादिति चेन। संज्ञायाः कार्यार्थतया पुनः प्रवृत्तौ कार्यमिद्धिरूपबीजस्य सत्त्वेन पुनस्तस्थाः सुलभत्वात् । एतदेव ध्वनयता नुतस्यामिद्धत्वात् तत्काला एव भवन्तीत्येवकारः प्रयुक्तः । प्लुतात् प्राक् संज्ञायां च यत्काला एवेति तदर्थ इत्यलम् ॥ प्रणीयते। (क) बोध्यते ॥ ईदादय इति । (भा) प्राथम्याद 'अदसो माद् (पा) इत्यनेनेकरूप्याच्चेति भावः ॥ तदेति । (क) अन्तशब्दोऽवयववचनस्तदन्तस्येति बहुव्रीहिश्चेत्यर्थः ॥ अथेति । (के) संज्ञाया अानन्तर्यायेन विधिरित्यस्यानुग्रहाचेति भावः ॥ भाव्ये ११ । पा १ । सू१२॥ 38 ·२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दूदेद दिवचनं प्रधम् । १।१।१९।) (प. १० मा. ९। बा. ५) 'अन्त्यस्येति। (भा) द्विवचनान्तस्य वर्णस्येत्यर्थः ॥ कश्चात्र १ बबाह भगवान् महाभाष्यकारः। कथं पुनरिदं विज्ञायते ईदादयो यद्दिवचन मिति । याहोखिदौदाद्यन्तं यद्दिवचनमिति । विशेषः। ईदादयो द्विवचनं प्रसह्या इति चेदन्त्यस्य विधिः । *। ईदादयो द्विवचनं प्रह्या इति चेदन्त्यस्य प्रग्यासंज्ञाविधेया । पचेते इति पचेथे इति । वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । खट्ने इति । माले इति । अस्तु तहौंदाद्यन्तं यद्दिवचनमिति। "ईदाद्यन्तं द्विवचनमिति चेदेकस्य विधिः । * । ईदाद्यन्तं द्विवचन- मिति चेदेकस्य प्रगृह्यसंज्ञाविधेया। खट्वे इति । माले इति । नवाऽऽद्यन्तवत्वात् । न वा एष दोषः। किं कारणम् । आद्यन्तव- त्वात् । आद्यन्तवदेकस्मिन् कायं भवतीत्येवमेकस्यापि भविष्यति । अथवा एवं वक्ष्यामि ईदाद्यन्तं यद्दिवचनान्तमिति । ईदाद्यन्तं यदि- वचनान्तमिति चेल्लुकि प्रतिषेधः । * । ईदाद्यन्तं दिवचनमिति चेल्लुकि प्रतिषेधो वक्तव्यः । कुमार्योरगारं कुमार्यगारम् । वध्वोरगारम् । वध्वगारम् । एतद्धौदाद्यन्तं श्रूयते दिवचनान्तं च भवति प्रत्ययलक्ष- गेन । सप्तम्यामर्थग्रहणं ज्ञापकं प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्य । * । यदयमौ दूतौ च सप्तम्यर्थ इत्यर्थग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो न प्रया- संज्ञायां प्रत्ययलक्षणं भवतीति । तत्तहि ज्ञापकार्थमर्थग्रहणं कर्त- व्यम् । न कर्तव्यम् । ईदादिभिर्दिवचनं विशेषयिष्यामः । ईदादिवि- * दाद्यन्नमिति चेदे कस्य विधिः । दाद्यन्नमिति चेदेकस्य प्रग्रसंचाविधेया । किल्हरणमुद्रापित भाष्य पुस्तके स्वविधपाठोऽसि ॥ + भवतीत्यकस्यापि भविष्यति । नि पाठोऽपि तत्रैवाति । दाद्य द्विवचनान्त · । इति नवास्ति। 6 रनदीपावन च किल्हरण-मु-पुस्तके ।

·२६४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स. १। पा. १। खा. ५) (ईदूदेद द्विवचनं प्रयाम् । १।५।११।) गौणस्येति । (के) जघन्यत्वमामान्यात् लाक्षणिकमपि गौणपदेन ग्राह्यते इति भावः ॥ प्रथमोपस्थितेदूत्परित्यागेन एकारान्तोदाहरणदाने बौजमाह ईदूतोरिति ॥ (क) नाश्रितमिति । (कै) वार्तिककतेति शेषः ॥ तदन्तविधिरिति । (के) अस्मादेव वचनाच्छब्दस्वरूपं विशेश्यमादायेति भावः । शियेन च दिवचनेन तदन्तविधिर्भविष्यति । ईदाद्यन्तं यद्विवचनं तदन्तमौदाद्यन्तमिति । एवमप्यशुल वस्त्रे शुक्ले समपद्येताम् । शुक्रवा- स्तां वस्त्रे । अत्र प्राप्नोति । अत्र हौदादि च दिवचनं तदन्तं च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अत्राप्यते शोभावे लुग्मविष्यति । इदमिह संप्रधा- र्यम् । लक क्रियतां शौभाव इति किमत्र कर्त्तव्यम् । परत्वाच्छौभावः । नित्यो लुक । कृते शोभावे प्राप्नोत्यकृतेऽपि। अनित्यो लुक् । बन्यस्य छते शोभावे प्राप्नोत्यन्यस्याकते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिर- नित्यो भवति । शोभावोऽप्यनित्यः । न हि कृते लकि प्राप्नोति । उभ. योरनित्ययोः परत्वाच्छौभावः । शोभावे कृते लुक् । अथापि कथं चिन्नित्यो लुक् स्यात् । एवमपि दोषः। वक्ष्यत्येतत् पदसंज्ञायामन्त- वचनमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थमिति । इदं चापि प्रत्ययग्रहणमयं चापि संज्ञाविधिः। अवश्यं खल्वस्मिन्नपि पक्षे याद्यन्तवद्भाव एषितव्यः । तस्मादस्तु इत्यच - 1 किएहरण-मु-पुस्तके। + "" नास्ति । किल्हरण-मु-पुस्तके । + कृतेऽपि शोभावे - किल्हरण-मु-पुस्तके । एव मध्यमः पक्षः॥

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ईदूदेद द्विवचनं प्रग्टह्यम् । १।१।१९।) (आ. १. पा. १ था. ५) इत्ययं तृतीयः पक्ष इति । (क) व्यपदेशिवद्भावानाश्रयणमस्य बीजम् ॥ तदन्तविध्यभावोऽत्र नोक्त इति । (क) ईदादिभिः श्रूयमाणत्वेन द्विवचनविशेषणमेव न्याय्यमित्येत- पक्षासम्भवरूपो दोषो नोक्त इत्यपि बोध्यम् ॥ आदेशेनेति। (के) एकार्थयुभदादेविहितेन तवकाद्यादेशेनेत्यर्थः ॥ प्रकृतिभावेनेति । (कै) अन्यथाऽनुपपद्यमानेनेत्यर्थः ॥ एवं हि सिद्धान्ते प्रग्रह्यत्वाभावेन द्वित्वय्यञ्जकाभावादस्य प्रयोगस्यामाधुत्वापत्तिरमाधुप्रयोगे च भग- वतोऽश्रद्धेयतापत्तिरतः पूर्वपदार्थतावच्छेदकरूपेणैव बोधो न तु मयावत्त्वेनेत्येव भाष्यसम्मतम् । अतो वृत्तौ सयानवगमेप्यनेकार्थ- प्रतीत्या तथा वियहे बाधकाभाव रति बोध्यम् ॥ सुतरामिति । (के) अकरणत् करणं गुरु तस्य च ज्ञापकत्वेनाश्रयणमिति सुतरां गौरवमित्यर्थः ॥ ईदादिभिरिति (भा) भाव्य । श्रुतस्य श्रुतेन सम्बन्धो न्याय्य इति भावः ॥ साक्षात् । (कै) द्विवचनमनपेक्ष्य ॥ समुदायस्य । (क)

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(ब.९पा.राया. ५)
(ईदूदेद विवचनं प्रयाम् । १।१।११।)
प्रत्ययान्तस्य ॥ नन्वत्र पक्षे न द्विवचनेनेदादिविशेष्यत इति
कथमौदादि च द्विवचनमितौत्यत आह
ईदादौति । (के)
तदन्तवं चास्य व्यपदेशिवदावेन बोध्यम् ॥
श्रूयते सूत्र इति । (क)
यत् श्रूयते सूत्रे दिवचनं तदौदाद्यन्तमिति भाथ्थे योजनेत्याशयः ।
अनित्यत्वेऽपि लुकः शौभावो नित्यश्चेद् अतुल्यबलत्वात् परत्वादिति
पूर्वोकमनुपपन्नमतो भाव्ये
शोभावोऽप्यनित्यः (भा)
इत्युकम् । “श्ते लुकि” तदप्राप्तिस्तु प्रसङ्गरूपषष्ठ्यर्थस्याभावादिति
भावः ॥
अनौ इतौति । (क)
"खट्वे” इत्यस्याप्युपलक्षणमेतत् ॥
द्वितीय इति । (क)
प्रत्ययांशे तदन्तविधिसत्त्वेन पक्षद्वयस्यैकत्वबुद्ध्या तस्य मध्यमलो-
किरिति बोधम् ॥
एतदिति । (क)
'वृत्तिकारोक्तमित्यर्थः ॥
१चमी इत्यत्र होकार एव द्विवचनं नत्वीकारान्तम् ।

·- महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (बदसो मात् । १।१।१२।) (क. १। पा. १ बा. अदसो मात्।१।१।१२॥ 'अस्मिन्निति। (के) मात्पदघटिते इत्यर्थः। यदि तु “अदमो दाद्" इत्युच्यते दात् परच पूर्वोत्तरमाहचर्यादवर्णभिन्नोऽन् श्रीकारैकाररूप एव तदा न स्याद् दोष इति भावः ॥ इदमेव ध्वनयितुमदसः प्रन्टह्यसंज्ञा- यामिति नोकम् ॥ नन्वीत्त्वोत्त्वयोरसिद्धत्वेऽपि अदसो माद् (पा) इत्यत्रेदूदिति निवर्त्य मात्परौकारकारयोरपि प्रग्टह्यत्वान्नायादि- प्रसङ्गोऽत पाह रच शब्दान्मत्वस्येति । (क) एवं चैदौतोर्मात्परत्वाभावादेवमपि न प्रग्टह्यत्वप्राप्तिरिति भावः ॥ नवौत्त्वादीनामसिद्धत्वेऽपि तन्निवर्तितौकाराधभावेन कथमयादि- प्राप्तिः किंचायादौन् प्रत्यमित्वेऽपि प्रग्टहासंज्ञायामाश्रयात् सिद्ध- त्वेन तत्संज्ञायां तत्मामर्थ्यानाथादयोऽत पाह १ मात्पग्रहोति भाष्यप्रतीकमुपादाय “अस्मिन् सूत्रन्यास इत्यर्थः” इत्युक्तम् । २ “ऊत्त्वस्य च” इति भाष्यप्रतीकमुपादाय च शब्दान्मत्वस्यापि इत्युक्तम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा. १। या. ५) (अदसो मात् । १११।१२।) शास्त्रेति ॥ (के) नादेशलक्षणमिति । (के) प्रकृतिभाव इत्यर्थः । प्रग्टह्यत्वं तु अनुनामिकपर्युदासेन चरि- तार्थमिति भावः॥ एकादेशः। (के) एङः पदान्तादतीति ॥ (मा) नाजानन्तर्ये इति । (कै) उत्तरकालप्रवृत्तिके अयादावणानन्तर्यादिति भावः । पादि- केऽन्तरङ्गे वहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्ते "विसर्जनौय" सूत्रे भाव्ये वक्ष्यमाणत्वान्न दोष इति परे । यथोद्देशेति । (कै) नन्वाश्रयात् सिद्धत्वेन प्रग्टह्यत्वेऽपि मुत्वादेरसिद्धत्वादयादिकं स्थादेवेति चेन्न । एवमपि संज्ञाशास्त्रवैयादत्रत्याश्रयणेनायादिकं प्रत्यपि सिद्धवं ज्ञाप्यत इत्याशयात् ॥ भाव्ये १ शास्त्रस्यासिद्धत्वाच्च स्थानिलक्षणमेव कार्य प्राप्रोति नादेशलक्षण- मित्ययादिप्रसङ्गाः । के। २ अ६ । पा १ । सू १०६ ॥ ३ नाजानन्तर्ये बहिष्व प्रक्लप्तिः । परिभाधेन्दुशे - ५२ ॥ 8 "उत्तरकालप्रतिके" इति नास्ति ख पुस्तके । ५ असिद्ध बहिरङ्गमन्तरले। परिभाषेन्दुशे - ५१ ॥ ६ थापा ३। सू३४ ॥ ७ यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् । परिभाधेन्दुशे - २ ॥

·। महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (बदसो मात् । १।१।१२।) (प. १।पा. १। बा.५) 'यत् सिद्धे इति । (भा) न च तत्र पूर्वसूत्रेणेव सिद्धिः। अद्विवचने तदप्रवृत्तेः । पूर्व- सूत्रविषये यथोद्देशस्यैव भाग्यशताऽङ्गीकाराञ्च ॥ नबौदाधुपजीव- नायात्र कारणमित्यत शाह न चेति । (क) "हे असुक असुका” इत्यादौ तु अदम इत्यावर्त्य न विद्यते दस्य स्थाने मो यस्य तादृशादस इत्यर्थनानुनासिकः खमतेऽपि भवत्येवेति भाव्याशयमाजः । तादृशानामनभिधानमेवेत्यन्ये ॥ प्रकरणोत्कर्षेणेति । (के) मंज्ञाप्रकरणे उत्कर्षण गुरुभूतन्यासेनेत्यर्थः ॥ सर्वेति । (के) प्रतिभावानुनासिकप्रतिषेधेत्यर्थः ॥ भाव्ये विप्रतिषेधादेति । (भा) १ यत्सिद्धे प्रयासंज्ञाकायं तदर्थमेतत् स्यात् ॥ अणोऽप्ररह्यस्यानु- मासिक इति । नैक प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति । यद्येतावत् प्रयोजनं स्यात् तत्रैवायं ब्रूयात् । अणोऽप्रास्यानुनासिकोऽदसोनेति ॥ २ विप्रतिषेधाज्ञा । अथवा प्रयासंज्ञाक्रियताम् घयादयो वेति प्रयासंज्ञा भविष्यति विप्रतिषेधेन । नैष युक्तो विप्रतिषेधः । विप्र- तिषेधे परमित्युच्यते । पूर्वा च प्रसह्य संज्ञा परेऽयादयः। परा प्रग्टह्य- संज्ञा करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतो भवति । एवं ताई परैव प्रय- ह्यसंज्ञा । कथम् । कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (श्व.पा. १ बा. ५) (बदसो मात् । १।१।१२।) अन्तरङ्गत्वान्मत्वादौ कृते पदान्तरसमभिव्याहारे अयादिभ्यः परत्वात् संज्ञामिद्धौ तत्सामर्थ्यान्मूत्वादिकं प्रतिभावं प्रत्यपि ना- सिद्धमाश्रयाच संज्ञां प्रत्यपि नामिद्धमिति भावः ॥ ननु “प्रग्रह्यसंजाऽभिनिवर्तमाने"त्यादि वक्ष्यमाणप्रकारेण घटत एव बिरोध इत्ययुक्कमेतदित्यत श्राह इष्टेति ॥ (के) भाव्ये परैवेति । (भा) पूर्व पाठेऽपि तत्र वाक्यार्थबोधाभावेनेति भावः ॥ कथमिति । (भा) पाठकृतं स्वगतं पूर्वत्वमनपगतमिति प्रश्नः । उत्तरयति कार्यकालमिति । (भा) तत्पचे संज्ञाशास्त्रस्य प्रदेशदेश एवार्थबोधस्तदुत्तरं च विरोधो- पस्थितिस्तत्कार्यज्ञानं चेति तचत्य परत्वमेव विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्ती बौजमिति भावः ॥ परैवेत्येवकारेण पाठकृतं पूर्वत्वं विद्यमानमपि विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ न नियामकमिति सूचितम् । परिभाषाणं तु तत्पऽपि तद्देशेऽर्थबोधोऽस्त्येवेति तद्विषये विप्रतिषेध सूच प्रवृत्तौ पाठकृतमेव तन्नियामकमिति तात्पर्य्यम् । श्राकड़ारस्थभ- १ प्रगृह्यसंज्ञाऽभिनिवर्तमानाऽयादौन् बाधते । अयादयोऽभिनिवर्स- मानाः प्रयासंज्ञाया निमित्तं विषन्ति । 39 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पदसो मात् । १।९।१२।) (५.१। पा. १। घा. ५) पदसंज्ञादिविषये तु यथोद्देशपक्ष एवेति तच परया पूर्वबाध- मिद्भिः । 'ष्यङः सम्प्रसारणम् (पा) इति सूचस्थं भसंजायाः कार्यकालत्वपरं भायं त्वेकदेश्युतिरिति तचैव निरूपयिष्यामः ॥ परेतु परैव (भा) इत्यस्य संज्ञापदेन तत्काय प्रकृतिभाव उच्यते इति भावः ॥ प्राशयानभिज्ञस्य प्रश्नः । कथमिति । (भा) एकदेशिन उत्तरं कार्यकालम् (भा) इत्यादौत्याहुः ॥ एतेन कार्यकालपक्षेऽपि पाठकृतपरत्वमयादौना- मेव । अन्यथा ङमो हस्वादचि (पा) इत्यादौ त्रिपादौस्ये कार्यकालपक्षे एव परिभाषाप्रवृत्या परत्वात् ॥ १बई।पा। सू १२ ॥ २ बत्र भाष्यम् । अन्कारेणा विशेषयिष्यामः । अनाकारम् । चन्- कारान्तस्यानो योऽकार इति । एवमप्यनस्तक्ष्णा अनस्तक्षण इत्यत्रापि प्राणोति । एवं ताई कार्यकाल संजापरिभाष यत्र कायं तत्रोप- स्थितं द्रव्यम् । भस्येति तत्रोपस्थितमिदं भवति यचि भमिति । ३ एमो खादचि एमुमित्यम् । १३३२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब-१४ या. था. ५) बदसो मात् । १।१।१२।) 'तस्मादित्युत्तरस्य (पा) इत्येवेति सिद्धान्तामङ्गतिरुभयोरप्येकदेशस्थलेन परत्वासम्भवादि- त्यपास्तम्॥ वाभ्यामिति । (के) "योग” इति कर्मणि घन् । “दिकार्य" शब्दस्य “पात्राद्यन्त- वाद" प्रस्त्रीलिङ्गस्य योगशब्देन "कर्टकरणे कृतेति (पा) समासः । ईदूतोः प्रग्टह्यसंज्ञेत्यस्य तत्कार्यं प्रकृतिभाव इत्यर्थः । कदाचिदिति। (के) एवं च प्रश्ते केवलासम्भवरूपः स इत्यर्थः ॥ केवल दिकार्य- योगो म मर्यथा विप्रतिषेध इत्याह तथाहीति ॥ (कै) ई त्वमूत्त्वं चेति । (क) १ ब १। पा १। सू६॥ २ "दिकार्ययोगो हि विप्रतिषेधः” इति महाभाष्यप्रतीकमादाय "हाभ्यां कार्य्याभ्यां यो युज्यते स विप्रतिषेधविषयत्वाहिप्रतिषेधः" इत्युक्तम् ॥ ३ पात्राद्यन्तस्य न (वा) । वार्तिकपाठे तु “पात्रादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्य" इति पाठोऽस्ति । अपथं नपुंसकम् । २।।। एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ 8 कार्टकरणे कृता बहुलम् । अ२। पा १ । सू ३२ ॥

·३०७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बदसो मात् । १।१।१२।) (स.१। पा. १। बा. ५) तविघातेन संज्ञाभावे तत्कार्यप्रकृतिभावविघातः स्पष्ट एवेति भावः । केचित्तु संज्ञाकार्य व अयादिभिर्विप्रतिषेधोऽयुक्तः । वाक्य- संस्कारपचे मूत्वादितः पूर्वमेवायादिप्राण्या मूत्वाद्युत्तरं च संज्ञायां तत्प्राण्या युगपत् प्राप्यभावात् । तस्मात् प्रग्टह्यमंज्ञाशब्देन तज्जन- कमूत्वादिकं लक्षयित्वा तस्यायादिभिर्विप्रतिषेध इति वार्त्तिकार्थ- स्तमपि दूषयति भाव्ये एवमपौति ॥ (भा) कार्यित्वेनाश्रयणादिति । (के) तत्मामर्थ्यादयादीन् प्रत्यपि सिद्धुत्वमित्यर्थः । यथोद्देशे इदम् ॥ कथं कार्यकालम् (भा) इति तु प्रवतिभावायादिविप्रतिषेधविषयमिदानौं तु स नेति स्पष्टमेव ॥ असिद्धत्वाभावादिति । (के) ईत्त्वादीनाममिद्धत्वाभावादित्यन्वयः । सामान्यत एवामिद्धत्वाभाव- बोधनमित्यर्थः ॥ तेषाम् । (के) रत्वादौनाम ॥ १ 'च' इति नास्ति'' पुस्तके । "युगपत्प्राप्ति" इति "ख" पुस्तके नास्ति । ३ "कथम् । कार्यकाल संज्ञापरिभाषम्" इत्युक्तं भाष्ये ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १ था. ५) (अदसो मात् । १। १। १२।) परत्वादिति । (क) ईत्त्वादिषु जातेषु तेषामसिद्धत्वाभावादयाद नामप्रमङ्ग एवेति भावः ॥ व्याख्यानान्तरमिति । (क) प्रग्टह्यत्वकार्यप्रकृतिभावेनायादौनां विप्रतिषेधपरमेव भाष्यम् ।। 'सतोः (भा) इत्यस्य युगपत्प्राप्तयोरित्यर्थः ॥ वाक्यसंस्कारपने ईत्त्वादीनामसिद्ध- त्वेन ततः प्रागेव तत्प्राप्तिः छते त्वौत्त्वादावस्येति न तयोर्युगपत्या- प्तिरिति भावस्तदाह नचावेत्यादि ॥ (भ) श्राव। (भा) श्रयादिप्राप्तिकाले ॥ श्रमत्त्वे हेतुः । "उभयमप्यसिद्धमिति। (भा) “पूववामिद्धेने"ति शेषः ॥ परिहरति । ॥ १ "सतोहि विप्रतिषेधो भवति" इत्यत्रैवोक्तं भाय्थे । २ “नचावेत्त्वोत्त्वेस्तः” अत्रैवोक्तम् ॥ ३ “यत्रइति पूर्वोक्तभाव्यस्थ 'अत्र' शब्दो बोद्धव्यम् ॥ 8 व्यायादिप्राप्तिकाले । ख । इ॥ ५ "उभयमप्यसिद्धम्" अत्रैवोक्तं भाष्ये ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(बदसो मात् । १।१।१२।)
(अ.पा. १ बा. ५)
'आश्रयादिति । (भा)
पदमस्कारपक्ष एवानाश्रीयत इति भावः । एवं चोभयोयुगपत्
प्राप्तिः। प्राग्राह्यसंज्ञायां तत्कायं च तयोः सिद्धत्वादयादौन प्रति
चामिद्धत्वादियुपपन्नो विप्रतिषेध इति वाक्यसंस्कारपचे कृतस्य
पूर्वपक्षस्य पदसंस्कारपक्षाश्रयेण परिहार इति क्लेशः ॥ परे त्वनुके-
दादिविप्रतिषेधखण्डनतत्समर्थनपरत्वेन व्याख्यापेक्षयेदमेव युक्रम् ।
पक्षान्तरैरपि परिहारकरणादित्याहुः ॥
रोः सुपौत्यस्यानन्तरमिति । (कै)
हशि च (पा)
इत्यस्यैतदुत्तरत्वाद्
रोरौति (पा)
दृश्याऽसिद्धत्वाऽऽपत्तौ मनोरथामिद्धिः ॥
"ढो ढे लोपः (पा)
(रो रि (पा)
दूत्यनयोः
१ "आश्रयात् सिद्धत्वं च यथा रोरुत्वे। आश्रयात् सिद्धत्वं भविष्यति ।
तद्यथा। रुरुत्वे आश्रयात् सिद्वोभवति । किं पुनः कारण रगत्वे
खाश्रयात् सिद्धो भवति । इत्याद्यत्रैवोक्तम् भाष्ये ॥
२ रोः सपि । अपा। सू १६ ॥
३ अई। पा१। सू ११४॥ ४६अ। या ३। सू १४ ॥
५ सपा ३ । सू १३ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १। था. ५) (बादसो मात् । १।१।१२।) 'यरोऽनुनासिक (पा) इत्यतः पूर्वं पाठः कार्य इत्याशयात् ॥ अनुनासिकप[दामेन দাবিনামায়াত यथोद्देशेति ॥ (क) एतद्। (कै) "वचनमामर्थ्यादा" इति वार्तिकं तयाख्यानभाव्यं चेत्यर्थः । पूर्वभाव्यस्य व्याख्यान्तरवादिनस्तु वाक्यमंस्कारपक्षेऽप्याह अथवेति । (भा) वस्तुतस्तु प्रकृतिभावोपस्थितमंज्ञायां तयोनिमित्तत्वेनाश्रयणरूप- वचनमामर्थ्यादयादौन् प्रत्यपि सिद्धृत्वं ज्ञाप्यते इति कार्यकालेऽपि न दोषः। किं च यथोद्देशेऽपि संज्ञा प्रति निमित्तत्वेनाश्रयणात् तहल्या मोत्वस्य मिद्धलेन मंज्ञ अनुनामिकप्रतिबन्धेन चारितार्थ- मत्येव । प्रकृतिभावविषयकमंज्ञोपलवसामर्थ्याश्रयणे तु किं विशिष्य यथोद्देशाश्रयणेन । एवमुपक्रमस्थभाव्येऽपि बोध्यमित्याहुः ॥ भाव्ये "योगविभागादा" इति वार्तिकं व्याचष्टे अथवेति ॥ (भा) १ अपा४ । सू४५ ॥ २ “अथवा प्रयासंज्ञावचनसामर्थ्यादयादयो न भविथन्ति" इत्यचैव भाष्ये। ३ ईत्वस्य । ख। 8 "अथवा योगविभागः करिष्यते” इत्यत्रैवोक्तम् ॥

·।
३१२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(अदसो मात् । १।१।१२।)
(अ.पा.चा.५)
"अदम्" इत्यस्य पञ्चम्यन्तले उत्तरत्र "माद" इत्यस्य विशेषणा-
नापत्तिरत श्राह
सम्बन्धेति ॥ (कै)
श्यत् तत्सिद्ध इति । (भा)
भूत्वे इति शेषः । यत्र कार्य मूलं मिळू तत्प्रयाकार्यमित्यर्थः ।
अपरो यदसिझे इति (भा)
यत्र मूत्वमसिद्धं तदित्यर्थः ॥ ननु समस्तत्वात् समुदायानुवृत्तिः
स्थात् तत्कथमेतो निवृत्तिरत आह
ईदूतोरेवेति ॥ (क)
नान्यथेति । (के)
सिद्धान्ते तु व्यर्थमेव माहणमिति भावः ॥ भाव्ये "मार्था-
दौदाद्यर्थानां वा" इति वार्त्तिकं व्याचष्टे
अथवाहेति ॥ (भा)
नन्वेवं मति “दे” “श्रदौ” इत्यस्यामवस्थायां प्रग्टह्यत्वेऽपि
मौत्वमूत्वयोः कृतयोरौकारादीनामप्रग्टह्यत्वादेतद्वैयर्थम् अल्विधि-
१ "घदसो माद” इत्यत्र ॥
२ “ततो मात् । माच्च परे दादयः प्रयासंज्ञाभवत्तीति" इत्युक्तम्
भाष्ये।
३ एको यत् तत्सिद्दे पटाकायं तदर्थः । इत्यत्रैवोक्तं भाष्ये ।
"अथवाहायमदसो मादिति न च ईत्त्वोत्त्वे स्तः ।मापि मकारः। तत
एव विज्ञास्यामः । मार्थादौदाद्यर्थानामिति" इत्यत्रैवोक्तं भाष्ये

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ३१३ (आ. १। पा. १ था. ५) (बदसो मात् । १।१।१२।) बेन प्रग्टह्यत्वाभावादिति चेन्न। प्रदेश प्रग्रहस्थानिकस्यापि लक्ष- या ग्रहणेनादोषात् ॥ द्वितीयेति । (के) द्वितीयपदस्थेचि यत्किञ्चित्कार्यं तत्रासिद्धत्वं नेत्यर्थः। श्रये तु "अथवा वचमसामर्थ्यादि"त्यादिभाव्ये भाव्यकृत एवोकिरत एव माम्प्रतपुस्तकेषु वार्त्तिकापाठ इत्याहुः ॥ अन्ये तु अन्ये उक्तं वा (भा) दत्यस्य वार्तिकत्वं मत्वा कोशे वार्त्तिकपाठो भ्रष्ट इत्याहुः ॥ सिद्ध इति । (भा) प्रग्टह्यत्वे सिद्धत्वमयादीन् प्रति सिद्धत्वं विमा स प्रयोजनं नेति मामर्थ्यात् तान् प्रत्यपि तौ सिद्धाविति भावः ॥ विशेष्याऽ- मन्निधाने कथं तदन्तविधिरत शाह १ यात्रैवोक्तं भाष्ये। २ उक्तं वा । किमुक्तम् । अदस ईवोत्त्वे खरे बहिष्यदलक्षणे* सिद्धे वक्तव्ये प्रयासंज्ञायां चेति । अत्रैव भाष्ये ॥ खरितो वानुदात्ते पदादौ (८।२।६) इति सूत्रव्याख्यानावसरे भगवता एतद् वार्तिकदयमुक्तम् । तथा च वार्तिकम् । अदस ईत्त्वोत्त्वे खरे बहि- ष्यदलक्षणे । भा- वा । अदस ईत्त्वोत्त्वे खरे बहिष्यदलक्षणे सिद्धे वक्तव्ये । यमौ यत्र । घमौ बासते । यम् अत्र । प्रासंज्ञायां च। भा-वा। प्रयासंज्ञायां च सिद्धे वक्त थे। घमी पत्र । चमी घासते । अमू अत्र । "पदस खोचे खरे बरिष्यदलक्षणे प्रश्रयसंज्ञायां च सिद्ध वनाव्ये रनि" इनि पाठः किरहरणमुद्रापिनभाष्यपुस्तकेऽस्ति । 40

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(रे। १।१।१३।)
(घ. १। पा. १। था. ५)
पूर्वसूच इति । (के)
अर्थाधिकारादिति भावः ॥
शब्दमाचमिति । (क)
एवं च विशेष्याभावान तदन्तविधिरिति भावः ।।
शो।१।१।१३॥
प्रत्यक्षमेवेति । (के)
एवं च"हति" भाष्यस्य इहैवेत्यर्थः ॥
युष्मे इति । (क)
'सुपां सुलुग (पा)
इति विभक्त्यादेशः शब्द इत्यर्थः । शश्वासावर्थवाँश्च तस्य ग्रहणा-
दित्यर्थः । शनिग्रहनिरपेक्षप्रतौतिकत्वेनान्तरङ्गत्वम् ॥ अर्थप्रतौतावर
प्रतीयमानत्वमइयत्वम् ॥ शब्दान्तरैरप्रत्यायनादमाधारणत्वम् ॥ श्र
प्रादुर्भावोऽप्रतौतिः ॥ मत्वर्थोयो लोमादिश: ॥
श्रानर्थक्यमिति । (क)
प्रत्यक्षानुमानिकन्यायापेक्षया रूपग्रहणानुगतार्थवत्परिभाषा
प्रबलति भावः ॥
१ सुपां मुलुक पूर्वसवर्णाच्छेयाडाघायाजालः । ७ । १ । ३६ ॥
२ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ५।२ । १०.॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(निपात एकाजनाए।१।१।१४।)
(अ. १। पा. १ था. ५)
निपात एकाजनाङ्। १।१।१४॥
आनर्थक्यादिति । (क)
अर्थवत्त्वानिश्चयादित्यर्थः । तत्र हेतुः ।
कल्पितरूपत्वादिति ॥
ततः किं तत्राह
कल्पनाया इति । (कै)
अत एव केचिच्छतिपमन्ये शप्तिपौ वदन्ति तचेयतोऽर्थवत्त्वमिति
न निश्चेतुं शक्यत इत्यर्थः ॥ ननु निपातग्रहणाभावे “एकाजि"ति
वर्णयहणादर्थवत्परिभाषाया अप्रवृत्तावर्थवद्हणे मानाभाव इति
चेन्न। बहुबौहिरित्याशयात् । गौणमुख्यन्यायस्य तु नेह प्रवृत्तिः।
पयुदामेनैवाजूपत्वे लधे एकाज्यहणस्य गौणमुख्यसंग्रहार्थत्वात् ।
न्यायानित्यत्वाच्च । एतेन मत्यभिधाने “अनिरिरभवद् ईअभवद्"
रत्यादौ प्रग्टह्यत्वं न स्याद् गौणमुख्यन्यायादितिपरास्तम् । अत एव
रौद् (पा)
इत्यत्रैव च्व्यन्तप्रतिषेध श्रारब्धः ॥
अन्वयेति । (कै)
१ गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः। परिभाषेन्दुशे - १६ ॥
२ अ । पा३ । सू ११८॥
३ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययस्याप्यर्थवश्चमिति भावः ।

·२१५ महाभाव्यप्रदीपोद्योतः । (नियात एकाजनाए । १।१।१४।) (प.१४ पा. था. ५) व्याकरणानुसन्धानानुग्रहीताभ्यामित्यर्थः। तस्यैव चारमच्छात्र- प्रवृत्त्युपयोगित्वादिति भावः । वस्तुतोऽनर्थकनिपातेऽप्यस्य प्रवृत्तः "श्रोत्" सूचे भाव्ये वक्ष्यमाणत्वादत्रार्थवत एव ग्रहणमिति न नियमः। प्रश्नाशयस्तु "अनाङ्” इति पर्युदामाद् अप्रत्ययस्य ग्रहणमिति ॥ उत्तरापथस्तु पर्योदासेन तथाश्रयणे न मानम् । निपातग्रक्षणदेव तेन प्रत्ययानुकरणे एतत्प्रवृत्तिरिति ॥ " श्रागच्छ” इत्यचापि 'सुते प्रकृतिभावो दुरि इति सुताभावे कथञ्चिदुदाहरणत्वं यदि सवर्णदौर्घ तथा बोधः ॥ "एकग्रहणेति । (क) वाङ्गसमुदाये स्वाङ्गत्वाभाववदचसमुदायेऽच्वाभावेनैकग्रहणं विनापि कर्मधारयार्थलाभादिति भावः ॥ अन्तरङ्गवे हेतुमाह वत्तौति ॥ (के) भाव्ये इह कस्मादिति । (भा) अजन्तो निपात इत्यर्थ इति प्रश्नः ॥ . ११।पा १ । सू१५ ॥ २ अततेर्डः । + बागच्छ । बागच्छ । ३ “म सुते" इत्यस्ति "ई" पुस्तके । ४ अचाह भगवान् भाष्यकारः। एकाजिति किमर्थम् । प्रेदं ब्रह्म प्रेदं क्षत्रम् । एकाजियप्युच्यमानेऽत्रापि प्राप्नोति । एषोऽपि ह्येकाच् । एकाजिति नायं बहुव्रीहिः । एकोऽज यस्मिन् सोऽयमेकाच् एका- जिति । किं तर्हि । तत्पुरषोऽयं समानाधिकरणः । एका। अच् । एकाच एकाजिति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ११. (अ. ५। पा. १।चा. ५) (निपात एकाजनाड्।।१।१०।) अजेव य इति । (भा) निपातेनाविशेषणादित्यर्थः ॥ किं वक्तव्यमिति । (भा) निपातस्य न्यायप्राप्तविशेष्यत्वाभावायेत्यर्थः ॥ यदि हौति । (भा) अजन्तग्रहणेऽज्यहणवैफल्यमिति भावः ॥ प्रगृह्यसंज्ञायामिति । (क) ननु मान्तस्य प्रग्टह्यत्वे २"एकदेशविकृत" न्यायेन रान्तस्थापि तत्त्वात्प्रकृतिभावः स्यादिति चेन । प्रकृतिभावेऽप्यमिद्धत्वात् ॥ अथ निपातस्य विशेष्यतयाऽजन्त इति व्याख्यानेऽप्यज्यहणमामर्थ्यान्मुख्या- जन्तपरिग्रहेण केवलाजूपव्यावृत्तिरज्यहणस्य फलं स्यादिति मनसि निधाय पृच्छति एवमपीति (भा) भाव्ये ॥ अन्यतरनिहत्त्येति । (के) निपातस्य विशेषणले तदन्तपरिभाषाऽप्रसक्तिरेवनिवृत्तिः । विशेष्यत्वे त्वजितिविशेषणमामर्थात् तदन्तस्यैव ग्रहणे मुख्याजन्त- परियहादाद्यन्तवदित्यस्य निवृत्तिरिति भावः ॥ १ निपातेनाविशेषणात् । । । नियाते वाविशेषणात् । ख ॥ २ एकदेशविकृतमनन्यवत् । परिभाषेन्दुशे - ३८ ॥ ३ अन्यतरनिवृत्त्याऽजयहणस्यार्थववादजमा एयते तदन्तं निरस्यवे विपर्ययख न भवतीति विशेषाभावात् प्रश्नः ॥

·३१०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(निपात एकाजनाए । १। १।१४।) (का. १। पा. १। खा. ५)
विपर्ययः। (के)
।
निपातस्य विशेष्यत्वेनाजन्तपरिग्रहः केवलाचो निवृत्तिरिति ।
इति विशेषाभावादिति । (के)
अत्र कारणाभावादित्यर्थः ॥ १"संज्ञा" "येन विधिः” इति ।
"अतिदेशः" "श्राद्यन्तवदिति" ।।
लाव्यमिति । (कै)
"उङ् शब्दे" इत्यत आवश्यके एयदनभिधानावेति भावः ॥
यदि तहीति । (के)
एवं च “यमिह भवती"ति भाग्यमनुपपत्रमिति भावः ॥ ननु
पूर्व प्रवर्ण पश्चात्परित्यागापेक्षयाऽप्रवृत्तौ लाघवमित्यभिप्रेत्याह
अथवेति ॥ (के)
ननु एकग्रहणभावेऽचममुदायस्य स्थादिति तनिवृत्त्यर्थमेकग्रहणं
तचाह
संज्ञाया इति ॥ (के)
गुणत्वादिति । (क)
संजोपकारकत्वादित्यर्थः । पशोरपि यागोपकारकत्वाद् गुणत्वम् ।
१
भाष्ये इयोः परिभाषयोरिति । पारार्थ्यात् संज्ञातिदेशौ परिभाषा-
पूब्देनोक्तौ।
२ येन विधिस्तदन्तस्य ।१।१।७२ ॥
याद्यन्तवदेकस्मिन् । १ । १ । २१ ॥
१ बोरावश्यके। ३।१ । १२५ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स.पा. १ था. ५) (निपात एकाजनाए । १।१।१४।) नहि यागः पश्वर्थोऽपि तु यागार्थः पशः । “ग्रहं सं मा "त्यादौ तु ग्रहार्थत्वात् संमार्गस्य ग्रहस्य प्राधान्यमिति न तगतसंख्या विव- चितेति भावः ॥ परे तु संज्ञा स्वकार्यद्वारा संज्युपकारिका न तु मंजी संज्ञोपकारकः । अन्यथा ग्रहोऽपि कर्मत्वेन संमार्गार्थः स्यादिति विधेयविशेषणं विवक्षितमनुवाद्यविशेषणमविवक्षितमिति मौमांसक- मादेव ज्यायमौ भाष्यसंमता च इतौदंचिन्त्यम् । तस्मात् स्वाङ्ग- समुदाये स्वाङ्गत्वाभाववदच्ममुदायेऽच्वाभावान्न तद्ग्रहणप्रसक्रि- रित्येकग्रहणं विनापि मिद्धिरिति तज्झापकमिति भाष्याशय इत्याहुः ॥ जातिग्रहणम् (भा) इत्यस्य तज्जात्याश्रयानेकव्यकिग्रहणमित्यर्थः। अन्यथा जातिग्रहणेऽपि जातेरेकैकव्यकिव्यङ्ग्यतयाऽसंगतिरेव प्रवृत्तिनिमित्ततया जातिग्रह- णस्य सर्वत्र सत्त्वेन तस्यावतव्यत्वाच ॥ इहेत्यादि । (कै) अचेदं चिन्यम्। समुदायसंजयाऽवयवानामननुग्रहानात्र दिवचन- न्यायः । नापि निपातसमुदायस्य निपातग्रहणेन ग्रहणं स्वाङ्गसमु- दायस्य स्वाङ्गग्रहणेनेव एककच सूत्रचारितार्थ्यादिति। तस्मात् तितउशब्दकदेशे अउशब्दानुकरणे क्रममदायानुकरणे वाऽनिति- परे निपातमंजके ऽउ अकरोदित्यादौ प्रग्टह्यत्वं स्यात् । तदारणा- यैकग्रहणमिति तत्त्वम् ॥ भाय्ये दम्भेरिति । (भा) "दम्भः" मनि ·३२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (निपात एकाजनाइ। १।१।१७) (ब.पा. १। था. ५) 'दम्भ इच्च (पा) इतौवे सनीवन्त- (पा) इतौडभावपचे दूक समोपो नकारो न ततो मुखादिः मन्परः थतव भात्परः सन् न स दक् समीप इति पहलन्ताच्च (पा) इति कित्वाऽभावे "अनिदिताम् (पा) इति नतोपो न स्यादिति चोये जात्याश्रयानेकस्येकामोपत्वं मनश्च तस्मात् परत्वमिति कित्त्वे धिमतौतिमिद्धिरित्यर्थः । अनेन मामी- प्यमव्यवहिते एवेति सूचितम् ॥ "प्रदर्शनाय । (के) १७। पा ४ । सू ५६ ॥ २ सनौवन्तर्धभसजदम्भुश्रिख- यूगुंभर शपिसनाम् । ७ । २।४६ ॥ ३ हलन्ताच । १।२।१०॥ 8 अनिदितां हल उपधायाः किडति । ६ । । २४ ॥ ५ जिदपितोराकारयोविषयविभागप्रदर्शनाय महाभाष्यकारः एच्छति "पना इति किमर्थम् । या उदकान्तात् । बोदकान्तात् । इह करमान भवति । या एवं नु मन्यसे । या एवं किल तदिति । सानुबन्धकस्येदमाकारस्य ग्रहणमननुबन्धकचात्राकारः । क पुनरयं सानुबन्धकाः । क्व निरनुबन्धकः । देवदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं तिं* विद्यादाक्यस्मरणयोरपित्" । (भा) • "एतमानं तिं विचात्" इत्यत्र “विन्द्याद" इति पाठोऽपि कषिद भाष्य- पुस्तकोस्ति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१४ पा.बा.५) (निपात एकाजना। १।१।१४१) इह एतच्छब्देन पूर्वमनिर्दिकृत्वादेत मित्वस्य एनादेशो न कृत इति कश्चित् । सन्न । धन्वादेशश्च कथितानुकथनमा नत्विदमेव कथि- तस्येद मनुकथनमिति भाष्य कृता वक्ष्यमाणत्वात् । तस्माद यत्किञ्चि- विधाय वाक्यान्तरेण यदुपदिश्यते सोऽन्वादेशः । इह तु ईषदर्थादौ यो वर्तत इति तिर्नविधेया। किंतु परिचायकतामात्रेणोपात्ता । अतो न एनादेशः ॥ एतेन "नक्तं भौगरयं त्वमेव तदिमं राधे ग्टहं प्रापय" इत्यपि व्याख्यातम् ॥ भोगत्वस्य विधेयत्वाविवक्षणात् । सिडस्यैव हेतुत्वेनानुवादादिति दिक। ईघदर्थे । या उषाम् । योष्णम् ॥ या ईषदर्थे इति कुगतौति सूत्रे वार्तिकक्वता डिशवहतः (तत्रोक्तम् । “बाट ईषदर्थे । चार ईषदर्थे इति वक्तव्यम् । या कड़ारः। या पिङ्गाल" [कुगतिप्रादयः । २।२।१])। क्रियायोगे। या इतः । एतः । प्रादिषु उित्पठितः ॥ मर्यादाभि- विधौ चेति समाहारइन्दे मागमशासगस्यानित्यत्वानुमभावः । मर्या- दया सहिते अभिविधावितिमध्यमपदलोयौ वा समासः॥ मा- दायाम् । या उदकान्तात् । बोदकान्तात् ॥ अभिविधौ। या पहिच्छत्रात् । अाहिच्छन्नात् । "विना तेनेलिमर्यादा सह तेनेत्यभिविधि" था मर्यादाभिविध्योरिति च विनिर्दिछः । पूर्वप्रक्रान्तस्य वाक्या- यस्यान्यथात्वद्योतनाय याकारः प्रयुज्यते । या एवं नु मन्यसे । नैवं पूर्वममंस्थाः ॥ सम्प्रत्येवं मन्यस इत्यर्थः । वाक्यारम्भसूचनाय आकार इत्यपरे। तथा स्मृतेः सूचक चाकारः प्रयुज्यते । बता स्मतोऽर्थो निर्दिश्यते। बा एवं किल तत् इति । बत्र च वाक्य- मरणयोरखिदित्यत्रैव तात्पर्य्यम् । अतो वाक्यस्मरणाभ्यामन्यत्र ईष. दर्थाद्यभावेऽपि खित्वं बोध्यम् । तेन "बा मे न्यस्य रजसो यदम बाँचपो रणाम" इत्यत्र सप्तम्यर्थत्तेरप्याकारस्य पित्वेन "बाडोनुनासिक प्रवन्तसि" (६।१।१२६ ।) इति प्रवर्तते इति घरदत्तादयः। ॥ ॥ 41 ·३२९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( बोत् । १।१।१५।) (च. पा.१। था. ५) प्रदर्शनं कारयितमित्यर्थः । किश्चिदिधानायोपात्तस्थान्यविधानाय पुनरुपादानमन्वादेशः प्रकृते च विधानदयाभावाद् “एतम्" इत्येना- देशो न कृत इत्याहुः ॥ विना तेनेत्यादि। (क) यथा " काशौं वृष्टो देव” इत्यादौ काभौमभिव्याप्य काौं वर्जयित्वेति वार्थः ॥ ओत्।१।१।१५॥ दर्शनादिति । (कै) वेदे चादौनां पादपूरणार्थानां च लोकेऽपौत्यादिः । अर्थभेदाभावेऽपि । (के) तन्नानात्वाभावेऽपि । अवयवा अनर्थका निपातसमुदाय एवार्थवान् इति भावः। "" शब्दोऽध निरनुबन्धकः । तेन उञ (पा) इत्यनेन मिद्धिरिति म भ्रमितव्यम् ॥ पर्युदासे विति। (क) वस्तुतः पादासेऽपि दोषः । श्राभिन्नस्थाशास्त्रीयत्वात् । स्वाश्रयमाभिन्नत्वम् । पाइन्वस्थ पूर्वान्तवत्वेनातिदेशेऽतिदिश्य- मानविरुद्वस्वाश्रयधर्मप्रयुककार्यस्य निवृत्तेरतिदेशस्वभावसिद्धत्वात्। • "याकाभि-" इति पाठोऽप्यस्ति। २ ब१। पा १ । सू१७॥ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ३२९ (अ.१। पा.१। बा.५) (योत् । १।९।१५।) म चान्तवत्त्वमेव दुर्लभं शास्त्रीयका-भावादिति वाच्यम् । तत्रापि प्रतिषेधस्थ गम्यतया शास्त्रतात्पर्य विषयत्वेन प्रग्टह्यत्वाभावस्य शास्त्रीय- तयाऽन्तवत्त्वप्रवृत्तरिति बोध्यम् ॥ तस्याश्चेति । (के) प्रग्टह्येषु पदपाठे इति शब्दप्रयोगनियमादपि फले विशेषो बोध्यः । भाव्य 'श्रोतश्वीति । (भा) पूर्वसूबवदचाप्यधिकारागौणमुख्यन्यायभ्यप्रवृत्तिरित्याशयः ॥ प्रतिषिद्धार्थत्वादिति । (के) प्रतिषिद्धसंज्ञाकं पदं प्रतिषिद्धपदेनोच्यते ॥ परत्वादिति। (के) "निषेधाश्च वलीयांम" इत्यस्य तु नायं विषयः । तस्य पूर्वण मह पाठात् तनिषेधकत्वादिति भावः ।। प्रतिपदोक्तस्येति । (क) न च "प्रतिषिद्धार्थोऽयमारम्भ” इति पूर्वभाव्यासंगत्याऽचैतत् परि- १ योतचिवप्रतिषेधः । योदन्तो निपात इत्यत्र चच्यन्तस्य प्रतिषेधो अनदः। अदः । अभवत् । घदोऽभवत् । तिरोऽभवत् । न वक्तव्यः । लक्षणाप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्लम्येत्येवं न भविष्यति । छत्रैव भाष्ये ॥ २ अथवा* प्रतिषिद्धार्थोऽयमारम्भः। यो ध यातं मरतः । यातं । वहती शक्करी च। ओ चित्सखायं सख्या । वस्त्याम् । अत्रैवोक्तं भाष्ये ॥ * निषेधार्थोऽयमारम्भः । इति पाठोऽप्यस्ति । + हरती च शक्करी च । इति पाठोऽप्यस्ति । हरतौ च शकरी । । बष्टत्त्या । सम् ॥ वक्तव्यः। . - ·३२० भाव्ये पाह महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बोत् । १।१।१५।) (अ.पा. १ था. ५) भाषाया अप्रवृत्तिरेवानित्यत्वादुपितेति वाच्यम् । अस्येकदेश्युकि- बात् । तद्धनयन् एवमपोति ॥ (भा) मनु लक्षणेन प्रतिपादितत्वादिदमपि लाक्षणिकमत पार यस्य हौति ॥ (क) प्रधानत्वात् । (के) अर्थान्तरप्रतौतिनिरपेक्षतया प्रतीयमानत्वात् । तादृशार्थबोधकत्वा- छब्दस्थापि गौणत्वं मुख्यत्वं च बोध्यम् ॥ गौणमुख्यन्यायबीज दर्शयित माह तच स्वं रूपमिति ॥ (क) प्राथम्यमेवोपपादयति गौणे हौति । (क) भारोपाय हि पूर्व तदुपस्थितिरावश्यिकौति भावः ॥ मुख्यार्थारोपेणेति । (क) पारोपितसिंहत्ववान् मानवकादिममभिव्याहारे सिंहशब्दार्थ रति भावः ॥ मुख्यस्यैव ग्रहणे युक्त्यन्तर माह अनियतश्चेति । (के) मिहशब्दस्य माणवकबलौवदिषु प्रयोगादिति भावः ॥ एतेन वर्णग्रहणे लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषाऽप्रवृत्तेरोकारस्य बाणिकत्व- मित्यादि चिन्यमित्यपास्तम् । अनयैव तस्यापि वारणत् । १ गौणे ह्यर्थे शब्दः प्रवर्तमानो मुख्यारोपेणैव प्रवर्तते । अनियतच गौणोऽर्थः॥

·महामाध्यप्रदीपोधोता। ३२५ (ब.पा. १ प्रा.५) (योत् । १३ १४ १५१) 'हावामश्च (पा) इत्यादेस्तज्ञापकस्य लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषाऽनित्यत्वमात्रज्ञापक- तथा वर्णग्रहणे सर्वत्र तदप्रकृत्तौ मानाभावाच ॥ नचेयमपि अर्थवत्- परिभाषामूलकत्वात् तदेव विशिष्टरूपोपादानविषयेति कथमच वर्णग्रहणे प्रवर्ततां तत्रैवार्थीपस्थितेः मत्त्वादिति वाच्यम् । निपात इति विशिष्टरूपोपादानसत्त्वात् । निपातसंज्ञा हि चादिपदोप- स्थितचादीनां सति सम्भवेऽर्थवतामेवेति ये मार्थकास्तेषां निपात- पदेनापि तत्तदर्थविशिष्टानामेवोपस्थितिरिति प्रकृतसूचस्थनिपात- पदेन मुख्यार्थकनिपातानामेव ग्रहणं न तु गौणार्थकानामिति भावः । एवं च कार्यकासपक्षेऽपि च्व्यन्ता मिपाता इत्यस्याषानुप- स्थितिरेतत्परिभाषावशात् । विशिष्टरूपपदेन पार्थवद्रूपमेवोच्यते ॥ प्रकृते गौणत्वमुपपादयति जाद्यादिनेति ॥ (के) भारोपे पोजमाह प्रकृतेः कर्तुत्वमिति। (क) एवं च गोऽभवदित्यस्य गोभित्रकर्तृकं गोमवृतरूपेण भवनमर्थः यत्र च योगौश्वरशापादिना मुख्यगोरूपप्राप्तिस्तत्र विनेष्यते इति गोसदृशरूपेण भवनप्रतीतेस्तस्य गौणत्वमिति भावः ॥ ननु “सवर्ण- पिण्डः खदिराङ्गारसदृशे कुण्डचे भवत" इति भाव्ये विकृतेरपि कळत्वदर्शनादुकम् । ३। पा२। सू२॥ २ लक्षणप्रतिपदोक्लयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् । परिभाधेदुणे - १४४ ॥

·३२६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(धोत् । १॥ १।१५।)
(च. १। पा. १। था. ५)
'हत्ताविति । (क)
एवं च च्व्यन्ते प्रकृतेरेव कर्तृत्वमिति भावः ॥ प्रकृतेरेव कर्टवे
हेतुमाह
संघीभवन्तीति । (क)
मनु
शब्दाश्रये च (भा)
इति भाव्यस्यार्थरहितवर्णमात्राश्रये इत्यर्थः प्रतीयते स च।
सर्वनामस्थानाम् समाचितप्रातिपदिकस्यौत इत्यनेन विशेषणा-
दनयोरपि विशिष्टशब्दाश्रयत्वादत पाह
स्वार्थ इति । (कै)
खार्थादिप्रयुक्तकार्येण पूर्णस्य पदस्थार्थप्रतिपादनाय प्रयोगा
पदार्थान्तरान्वये बाधप्रतिसन्धाने गौणार्थप्रतीतेरिति भावः ।
आक्षेपे पाक्षिप्तस्य वा शाब्देऽन्वये मानाभावाच ॥
गौणापेक्षयेति । (के)
मुख्यशब्दस्य गौणापेक्षया सम्बन्धिशब्दत्वाद् गौणभावे गौणस्य
बुद्ध्यमविधाने मुख्यव्यपदेशस्य मुख्यपदस्थाभावादित्यन्वयः ॥ एवं च
शब्दाश्रये च (भा)
इति भाष्यस्य मुख्यव्यपदेशरहितस्वार्थबोधकप्रातिपदिकरूपशब्दाश्रये
१
गोऽभवदित्यत्र वृत्तौ प्रकृतेः कर्तत्व संघौभवन्ति ब्राह्मणा इति बहु-
वचनदर्शनात् ।
२ शब्दाश्रये च कृयात्त्वे । भा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १। या. ५) (घोत् । १।१।१५।) इत्यर्थः । पदव्यपदेशरहित्यस्य कार्यिलेनाऽऽश्रयणमिति फलितमिति तात्पर्यम् ॥ ननु द्वितीयादेः कर्मवाद्यर्थकस्य कारकत्वज्ञानमापेक्ष- नया गां वाहौकमानयेत्यादौ विशिष्टस्य क्रियामम्बन्धेन कर्मत्वेऽपि तदभिधानाय जायमाना द्वितीया समुदायस्थाप्रातिपदिकलात् प्रत्येक प्रवर्तते ततश्च पूर्वमेव गौणत्वादात्वं न स्याद् अत पाह सचेति ॥ (कै) श्रोतः क्रियासम्बन्ध इति । (के) द्वितीयाश्रुत्यनुपपत्त्या कल्पित इत्यर्थः । विभयन्तेन हि उपस्थिता- र्थस्य क्रियान्वयः इति ततः प्राग्गुणे माक्षात्परम्परामाधारण्येन द्रव्ये च माक्षात् मामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वादिविवक्षयोभयच विभकिरिति भावः ॥ वाक्यौयाच्यायात् । (क) आकाशादिमूलकशक्त्या | पश्चात् । (के) विभक्तत्पत्त्यनन्तरम् ॥ एवमिति । (कै) द्वितीयादेः सामान्यतः क्रियासम्बन्धज्ञानापेक्षत्वात् तज्ज्ञानमूलक- द्वितीयाद्युत्पत्तौ गोपदार्थस्य वाहीकान्वयः पश्चादेव । एवं च कर्मणोरेव विशेष्यविशेषणभावो न तु विशिष्टस्य कर्मत्वमिति भावः। यत्तु “विभक्त्यर्थस्य क्रियाकारकसम्बन्धरूपत्वेन तयोः सम्बन्धबोधः श्रुतिकृत" इति श्रुतेर्वाक्यापेक्षया गौनं प्रवृत्त्या प्रथमं तयोरवय- बोधः पश्चाद्गुणद्रव्ययोः परस्पराग्वयबोध एवं गां वाहीकमानये- ·३२८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (योत् । १।१।१५।) (अ.पा. बा.५) त्यादावपौति कैयटार्थं व्याख्याय दूषयन्ति। गां वाहीकं पाठये- त्यादौ यत्र गौणार्थप्रादुर्भावं विना क्रियासम्बन्ध एवासम्भवौ तर पूर्वमेव गौणत्वावगतेरावाद्यनापत्तिरिति तदेतेन परास्तम् । विभयन्तस्यैव प्रयोगेण तत उपस्थितानामर्थानामितरान्वयेन प्राति- पदिकमाचार्थेन पूर्वमन्वय इत्यस्य वामप्यशक्यत्वाच्च । तादृप्रबोध- दयस्य कल्पने गौरवाच । अनुभवाभावाच। किं च अपदस्थाप्रयो- गेण बोधभिः सर्वत्र पदस्यैव गौणर्थत्वग्रहेण "प्रत्वं त्वं सम्पद्यते अमहान् महान् भूतः त्वद्भवति" इत्यादौ भाष्यप्रयोगे त्वाद्यादेश- दौर्षादौना करोन चास्य न्यायस्य पदकार्यमात्रविषयत्वमुपात्त- विशिष्टरूपविषयत्वं चेत्यपि बोध्यम् । अत एव 'अत इञ (पा) इत्यादेः श्वशरमदृशस्थापत्यमित्यर्थेऽपि प्रवृत्तिः। किं च "गामित्युके १४। पा १ । सू६५॥ २ पदार्थादन्यस्यानुपलब्धिरिति चेत् पदार्थाभिसम्बन्धस्योपलब्धिः । *। पदार्थादन्यस्य अनुपलब्धिरिति चेदिदमुच्यते। पदार्थाभिसम्बन्धस्योप- लब्धिर्भवति वाक्थे। इस देवदत्त इत्युक्त कर्ता निर्दियः कर्म क्रिया- गुणौ चानिर्दियौ । गामिव्युक्त कर्मनिर्दिवं कर्ताक्रियागुणौ चानि- र्दिछौ। अभ्याजेत्युक्त क्रिया निर्दिया कर्तकर्मयौ गुणवानिर्दिछः। शुक्लामित्युक्ते गुणो निर्दिछः कर्णकर्मणो क्रिया चानिर्दिया। इहेदानौं देवदत्त गामभ्याज शुस्लामित्युक्त सर्वं निर्दिछं भवति । देवदत्त एव कर्ता नान्यः। गौरव कर्म नान्यत् । अभ्याजिरेव क्रिया नान्या । शुकामेव न वष्यामिति । एतेषां पदानां सामान्ये वर्तमानाना यहिशेषेऽवस्थान व वाक्वार्थः । मा-१-२-१५॥ ।

·। महामाखप्रदोषोधोता। (प.पा. १६पा.) (उन ऊँ।।१।१०-११) धर्वा क्रिया प्रसने त्यावर्ववत्सूपसभाबक्शात् “संस्कृत्य संस्कृत्व पदान्युत्सृज्यन्ते तेषां यथेष्टमभिसम्बन्धो भवति" इति शिसूख- भाष्याच सामान्यतः क्रियाजन्यपालाश्रयवादेरेव द्वितीयादिनियाम- कत्वेन मानाव्यास्यैव तयोचिता। प्रयोगाऽपि पदान्येवार्थ मुख्थे गौणे वा 'प्रयुयुक्षति न तु प्रातिपदिकादिक्रमेणेति सचते पदकायधिति । (क) सामानाधिकरण्यादितौदमुपलक्षवं पठनादिक्रियान्वयादित्यपि बोध्यम् ॥ उज ॐ।।१।१७-१८॥ प्रम इति । (क) एवं पात्र ॐादेशः प्राप्नोतौति भावः ।। संचासिद्धिरिति । (कै) "निपात एकाज्' इत्यनेनेत्यर्थः। स्थानिवद्भावेन तु नैतमन्धम। एकादेशस्थान्यवृत्तिधर्मत्वात् । एकादेशस्थान्यस्मात्रवृतिधर्मस्तु ना- १ संस्कृत संस्थत्व पदाव्युत्मुख्यन्ते तेषां यथेषमभिसम्बन्धो भवति । तद्यथा । थाहर पात्रम् । पात्रमाहरेति । भा-१-१-१॥ २ पत्र ग्रन्थकर्तुरेव प्रमादो यत् परम्मैपदम् । ३ पादेशचायममुनासिक इति निर्देशादेवव्यतम् । तथा च वचपाति- शाखम् । “उकारक्षेति करणेन मुक्तो रक्लो एलो प्राधित शक- लेन" इति । रहसंशोऽनुनासिकः ॥ १। पा १ । सू.१४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (उस ऊँ।१।१।१७-१८।) (अ.१। पा. १। था. ५) थम्। “उन्न" इति समुदायेऽपि सत्त्वात् । तेनान्तादिवसावेन नाद्रूप्याननिदेशेऽपि न दोषः ॥ भाव्ये यद्युभ इति । (भा) सामान्येन ज्ञापकमिति भावः । वत्वाभावपक्षे ऊँ प्रादेशो न स्थादित्यपि दोषो बोध्यः । नित्यैवेति । भादेशाभावपक्ष इत्यर्थः । न तु वितीति । (क) नच उदतीत्यस्य निरनुबन्धकोकारमादाय सिद्धत्वेन शाकल्यानु- वृत्तिमामात् पचे “वितौति” भविष्यतीति वाच्यम् । मयः परत्वे "किम्बितौ"त्यादौ मकारसहितनिरनुनासिकवकारघटित- रूपासिद्धिप्रसङ्गात् । शाकल्यानुवृत्तिामर्थ्यानिपातेति प्रग्टह्यत्वा- भावे मय इति वत्वस्यासिद्धवेन “इको यणधि" इति वत्वेऽनु- सारापत्तः। “उ इति" इत्यतः सानुबन्धकबोधस्थापौष्टत्वेन तदना- पत्तेवेति भावः । अन्ये तु अनेन प्रकरणात् प्रग्टह्यत्वस्य ऊँ श्रादे- प्रस्य च विधानेन तस्य निपात इति प्रग्टह्यमंज्ञापवादत्वादेतदा- देशविकल्पे “ऊं इति विति" इति सियति न तु “उ इति"। प्रतो योगविभागः । नचापवादे विशिष्ट ऊँ श्रादेश हि अमति निपातेति प्रग्टह्यत्वं स्यात् । अप्रवर्त्तमानापवादस्योत्सर्गबाधकत्वा- भावात् । अत एव २“पारे मध्ये" इत्यव्ययीभावाभावे उत्सर्गः १६। पा १ । सू ७७॥ २ पारे मध्ये बघा वा । २ । पा १। सू १७॥

·(अ. १४ पा. १। था. ५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उभ ऊँ।१।१।१७-१८।) घडीममामो भवतीति वाच्यम् । प्रग्टापदस्य सर्वच सालदुहे- सम्बन्धस्य कृप्तत्वेनाच विधेयविशेषणचे मानाभावात् सह विधानेन वाक्यभेदस्थाप्यभावात् स्थानिवद्भावेन च ऊँ इत्यस्य प्रग्रहकायें बोध्यम् । एवं च पक्षे प्रग्यात्वाभावेऽप्यस्य तात्पर्य्याचैतदभावे निपान इत्यस्य प्रवृत्तरित्याः । प्रगृह्यस्येति । (क) अनुवर्तमानप्रग्टह्मपदस्थादेशन सम्बन्ध मात्रस्य नित्यं प्रया- मंजकस्य ॐ भावस्य विधानापत्तौ योगविभागेन प्रग्रहमजाविधा- नस्थ वैयर्थापत्तेरनुवर्तमानं प्रग्टह्मपदं षष्ठ्यन्ततया विपरिणमय्य- स्थानिना सम्बध्यत इति भावः ॥ दे एवेति । (के) न च “उ इतौ"ति रूपमपि निरनुबन्धकोकारमादाय मिद्धम्। मानुबन्धकमतीत्यनापत्तेः । मयः परत्वे "किम्बिति" इत्यादौ मकारसहितनिरनुनामिकवकारघटितरूपासिद्धिप्रसङ्गाच। वस्तुतस्त "उत्र" इत्यस्यात्रानुवृत्तस्यार्थाधिकारादप्रग्रह्यपरतैव । “प्रग्टह्यम्" इतिचादेशविशेषणमेव । तथैव भाष्यस्वरमादिति “ॐ इति" "उ इति" च रूपे स्यातां न तु “वितौति" तदर्थं विकल्पानु- वृत्तिः। "ॐ" इति दौर्षाच्चारणात् प्रग्टह्मपदस्थात्र सम्बन्ध इति सर्वमवदातम् ॥ किम योगविभागः । (भा) प्रग्रहत्वादेशयोः शाकल्यमते एव प्राण्या एकप्रयोग एव प्रवृत्तिः खाद एवं च "ऊँ इति" "वितौति" च रूपे ते चैकयोगेऽपि मित ·महासावशेषोधोनः । । १।१।१०-११) (ब.पा.बा.) पनि प्रश्नः। छां चैकयोने वितौति न विद्यतीति प्राशयर- वित एवेति बोध्यम् ॥ शाकल्येति । (ब) एवं च योगविभागसामयिकाकस्यानिमामाच तत्र यथाश्रुतं किन्तु विकल्पमात्र तात्पर्य्यकमिति विकल्पहन सक- लेष्टमिद्धिरिति भावः । एवं च भाकयमन एव विकल्पः फलित- सदा भाव्ये शाकल्यस्य विभाषेति । (भा) मामलामते अंबादेशविकल्पे यत् पसति तदर्भवति प्रगृह्यसंज्ञाऽऽदेशश्चेति । (क) तन्मते पायेणोभयं मिातीत्यर्षः ॥ ननु “प्रधम्" इत्यस्य प्रपमान क्रयम् "उन्न" त्यनेन वच्चनीमायः इत्यत पार यद्यपीति । (के) फलरूपतयेति। (के) काल संज्ञाया बोध्यतथा मंजिनः। तेन च तद्बोधकं पदं शक्ष्यते। तद्रूपतया। तत्समानविभकिकतयेत्यर्थः ॥ "द्विवचनाद्यभिधेयः" १ ऊ वा शाकल्यस्य । शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन ॐ विभाषा यथा स्यात् । ऊँ इति उ इति । अन्येषामाचार्यायां मतेन विति । अत्रैव भाष्ये। २ तत्र यद्यपि पूर्वसूत्रे पवरूपतया निर्देशात् प्रदेशखिव प्रयाशब्दो विवचमाभिधेषः । तथापोहोन इति षडोनिर्देशात् खरूपपदा- का सम्पयते । पर औरटे। ।

·महाभाम्बप्रदीपोचोता।
(ब.बा.बा.)
(ईदूतौ च साम्यर्थे । १॥ ९॥ १९४)
इति बनौहिः । प्रधशब्दबदभिवं द्विवचनादौति बोधः ।
प्रन्ट शब्दवत्वेन च द्विवचनादि अग्रहापदाभिधेयमिति बोध्यम् ।
स्वरूपपदार्थक इति । (क)
उनो वाचकं प्रयापदमित्यर्थादिति भावः । वस्तुतः पूर्वचापि
शब्दपर एव शब्दार्थयोरभेदात् मामानाधिकरण्यं पटः एक रति
वत् । प्रकृते तु पटस्य शुक्ल इत्यवोकरीत्या वैयधिकरयनाचय
इति न कविहोषः। केचित्तु प्रदेशे वृद्धिपदाभित्रा श्रादैच् इति
उपस्थितिः। संज्ञावाक्ये तु तथा सान्दबोधः। द्विवचनाधभिधेय
इत्यस्य दिवचनादिविशेष्यकबोधजनक इत्यर्थः । षष्ठीममभिव्याहारे
तु विशेष्यतया खरूपपदार्थक इति कैयटं योजयन्ति ।
ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ।१।१।१॥
ईकारोकारात्मकसप्तम्या असम्भवं मत्वाह
सप्तमौसइत्यादि। (के)
तात्पर्यानुषपच्या सपशेति भावः ।।
सप्तम्यां वेति । (कै)
"मतमोति" पदं जुप्तमप्तमौकं व्याख्यास्थत रति भावः ।
जघन्यतिकल्पनापेक्षवेदं न्यायमिति तात्पर्यम् ।

·३३० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ईदूतौ च सप्तम्यर्थे । १॥ १।१६।) (ब. १। पा. १ बा.५) । लुप्तायामपौति । (क) न तु "लुमतेति” निषेधस्तु अनित्यत्वान्न मतम्या परत इत्यर्थ:- पौति भावः ॥ ननु प्रत्ययग्रहणेन तदन्तविधौ ईकाराद्यन्नं यत्मप्त- म्यन्तमित्यर्थ २“प्रत्ययलक्षणेन" मिळू "मोमो गौरीति" तबाह संजेति ॥ (क) सप्तम्या एवेति । (क) सप्तमौपदस्य लुप्तसप्तम्यन्तत्वे सप्तमीमहचरितलाक्षणिकले चन मानमिति भावः । यद्यपीकारोकारसप्तम्योरसम्भव एव तत्र मानं तथापि “वचनाद्" इत्यादिना तदक्ष्यतीत्यत्र तात्पर्य्यम् ॥ असत्याश्च कार्याभावादिति । (क) प्रग्टह्यासंज्ञाकार्य हि सन्धिकार्याभावफलकप्रकृतिभावः। लुप्ते षष्ठ्यर्थ प्रसङ्गस्य निरूपयितुमशक्यत्वेन सन्धिका-प्राण्या प्रति- भावानुपयोगात् तत्का-भाव इत्यर्थः । तदेवाह प्रत्ययनिमित्तमित्यादिना ॥ (के पूर्वसवर्णे इति । (के सच "सुपां मुलुग्" इत्यनेन ॥ १ न लुमताङ्गस्य । य९ । पा ९ । सू६३ ॥ २ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । अ१। पा १ । स ६२ ॥ ३ नचास्ति सप्तमौ ईदूतौ । तत्र वचनाविष्यति । वचनाद्यत्र दीर्घत्वम् । नेदं वचनालभ्यम् । अस्ति यन्यदेतस्थवचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र सप्तम्या दौर्घवमुच्यते । दृतिं न शुष्कं सरसौ शयानमिति । अत्रैव भाष्ये। • सपा मुलुकपूर्वसवर्णयाडायायाजालः । च । पा १ । सू २८ ।

·३१५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स.पा.१। था. ५) (ईदूतौ च सप्तम्यर्थे । १॥ १।१६।) एकादेशमिति । (के) "परत्वाद” “वार्णदाङ्गस्थ वलौयस्वाञ्च" इति भावः। एवं चन्ने गोरीत्यादौ लुक आवश्यकत्वेन तदर्थम् अर्थग्रहणमिति तात्पर्य्यम् । सर्वथैवेति । (क) "थयो”त्यादिभ्यो ङौ दौर्धे "तनू” इत्यादौ श्रोः सुपोः पूर्वमवर्णदेने च ईदूदन्तसप्तमौसम्भवात् कथमेतदिति चेत्र । "ईदूत्सप्तमौ प्रग्टह्यम्"। "श्रदमः” । एच्च द्विवचनम् इत्येव मिड्डे स्थलान्तरे "ईदूतौ सप्तमौ"ति गुरुवचनमामर्थन सप्तमौसहचरित- ग्रहणमिति भाव्याशयात्रदोष इति केचित् । तत्र । “न चास्ति सप्तमौ ईदूतौ” इति भाव्यामङ्गतेः। तस्मादेतद्भाव्यप्रामाण्यात् तेषा- मनभिधानमिति तात्पर्यम् ।। सरः शब्दादिति । (क) सरस् शब्दस्यासुन्नन्तत्वेनाद्युदात्तत्वेऽपि स्वरव्यत्ययाद् दृतिं न शुष्क सरसौ शयानम् (भा) इत्यत्र "मरमौ" इत्यस्यान्तोदात्तत्वं बोध्यम् ॥ निराकर्तुः मंशयार्थी यदि शब्दोऽनुपपन्न इत्यत पार सम्भावनायामिति । (के) मास्वाणि चेत् प्रमाणं स्युरितिवदमन्दिग्धे मन्दिग्धवद् वचन- मिति भावः । “भरमौ" शब्दो यदि ङौषन्तस्तदाऽन्तोदात्तत्वं न्यायमिद्धम्। असुन उगन्तत्वाद् डौबन्तत्वे तु खरव्यत्ययादेव १ वार्णहार वलीयो भवति । परिभाषेन्दु -- ५६ । ।

·महामाव्यप्रदोषोधोका। (दूतौ च सप्तबर्षे । १।९।१८।) (प.पा. बा.५) तत्वम् । एवं च ततो वोनप्रयोगरि "या" इति वार्तिके कारादेशो - विधेय रति भाव्याश्यः । तस्मात् पूवाकरोत्या अलबामालोऽपि विद्धिः । सप्तमौसहचरितत्वं च "प्रत्ययशक्षणेन" बोध्यम् ॥ संजायामितीति । (के) चत एका भावे "जहत्वार्था वृत्तिरिति” संगच्यते। कान संघाऽनवममादस्य नित्यसमासवे "वायामश्व" इति वियहो मोचित रति वाच्यम्। वाक्यात् संशिनोऽनवगमेन मित्वसमास- महमनेऽपि न तविधायके वा ग्रहणासम्बन्ध इति समामाघटको- भूतानां तविषये वियहाभावे मानाभावात् । ध्वनितं चेदं "दि- तौयवतीये"ति सूत्रे भाये इति तत्रैव निस्पषिष्यते ॥ सप्तमौसाचरितमिति । (के) "प्रत्ययानेनि" भाका वर्यवदानर्थक्यादिति । (क) ४"संज्ञायाम्" इति ममासेऽस्य हडिशम्दयादवयवार्थापतौतेरिति १ इयांडियागोकाराणामुपसंख्यानम् । (सपा मुलुक्-७।१।३८ । एवमूत्रस्थवार्षिकम् ) श्याडियागीकाराममुपसंख्थानं कर्तव्यम् । दार्विया परिष्यन् । इया । डियाछ । सक्षेत्रिया सगातुया । डियाच् । ईकार । वृति न मुष्कं सरसो भयानम् । तत्रैव भाष्ये । २ दितीयहतीयचतुर्थतुर्याख्यन्यतरस्याम् । २।२।३। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२। च। पा १०॥

·महाभाबपरोपोचोता। (ईदूतौ च सतम्बर्थे । १।९।१६।) १२ (प.पा.बा.) भावः । 'वाप्यामध इति विग्रहप्रदर्शन तु रथन्तरादिपदानां "रथेन तरति" इत्यादिविग्रहप्रदर्शनवबोध्यम् । अत एव "महत्वा तु तचैव पररूढ़िर्विरोधिनि" इति वृद्धकतम् । भाथे अथाजहतखार्थायामिति । (भा) "सप्स्पा” इति समासेन केवलयौगिकेत्यर्थः । प्रधानार्थमपीति । (कै) अश्वपदशक्तिसमुदायभनिसहकारेण हौतमतिकादापौपदात् खार्थ विभिष्टप्रधानार्थस्यैवोपस्थितरित्यर्थः । समुदायशतिः समाँश एवं तदाह स्वार्थसंसृष्टस्येत्यादि । (के) विवेकानवगमात् । (क) पृथगनुपस्थितरित्यर्थः । पांसूदकं मिखितं यथा संसृष्टमेव ज्ञानविषयो न पृथक तथा समासात् संसृष्ट एवोपस्थितिविषयो न तु पृथगित्यर्थः । “यावान्" इत्यस्य विवरणं "केवल" इति । कैवखं विवृणोति । असंसृष्ट उद्भूत इति । (क) "असंसृष्टवं" विशेषणाविशिष्टत्वम्। “हूतन्वम्” इतराविशेषणव- १ “वाप्यामचो वाप्यच" इति भाष्ये। २ "सह सपा" (२।१।।) इति योगविभागात् समासः। 43 ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (दाधा वदाम् । १।१।२०1) (च. पा.पा.) मिति बोध्यम् ॥ समुदायरूपोऽर्थः पूर्वपदार्थविशिष्ट उत्तरपदार्था- ऽभिधीयतेऽभिधाभिः परस्परसहकारेणोपस्थाप्यत इति भाय्यार्थः । अर्थग्रहणमामर्थ्यात् सप्तम्यर्थमाचपर्यवमन्नार्थग्रहणमिति भावः । "गौरी" इत्यादौ तु प्रत्येव गौादिपदानां सप्तम्यर्थपर्यवमत्रत्वम् । ममभिव्याहतपदान्तरार्थानवयित्वेनोपस्थितिविषयत्वस्यैव सप्तम्यर्थ- पर्यवमत्रत्वरूपत्वात् । न चार्थग्रहणेऽपि गौरीत्याद्यसिद्धिः सप्तम्यर्थे इकाराद्यभावात् दाद्यन्तमित्यर्थस्तु दुर्लभो विशेष्याभावादिति वाचम्। सामर्थ्याच्छब्दरूपं विशेष्यमादाय तदनाविधिरिति भावात् ॥ दाधा घ्वदाप्।१।२।२० ॥ D* दाधाशब्दयोरिति । (क) प्रयोगस्थदाधारूपाणमेव सूचेऽनुकरणदिति भावः ॥ १पत्र भाष्यम् । समुदायार्थोऽभिधीयते । ईदूतौ सप्तमौत्येव लुमेऽर्थग्रहणाद्भवेत् । पूर्वस्य चेत्सवोऽसावाडाम्भावः प्रसज्यते ॥१॥ वचनाद्यत्र दीर्घत्वं तत्रापि सरसौ यदि । ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे मा वा पूर्वपदस्य भूत् ॥२॥ २ तत्र दारूपाश्चत्वारः । डुदाम् । प्रणिददाति । दाण् । प्रणियच्छति । दो। प्रणिद्यति । देख् । प्रणिदयते । धारूपौ दौ। डुधाम् । प्रणि- दधाति । धेट । प्रविधयति वत्सो मातरम् ॥

·१२९ (अ.पा.चा.५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दाधा वदाम् । १।९।२०) दोदेधेटामेजन्तानामिति । (के) एषांचाच "प्रकृतिवदनुकरणं भवति" इति न्यायाद् "प्रशिति" इति प्रमज्यप्रतिषेधाश्रयणचाऽऽत्वमिति भावः । श्रच पक्षे लक्षण- प्रतिपदोकपरिभाषा "निरनुबन्धकपरिभाषादौना म प्रवृत्तिः । मर्वषां स्वरूपेणैवानुचतत्वात्। दारयतिधारयत्योस मातिप्रसङ्गः । तयोरनुकरणे श्रावासम्भवेनेह दृष्ट इत्यनयोरनुपात्तत्वात् । दौडो - पि नेह ग्रहणम् । एविषयाभावेन तदनुकरणे श्रात्त्वासम्भवादिति बोध्यम् ॥ मनु "आत्त्वभूतानाम्" इत्यस्य जातात्वानामित्यर्थ दाणादौनां संज्ञा न स्थाद् निष्ठायाः पूर्वनिपातच स्थादत पार भवतेरिति । (के) प्राप्तात्त्वामामित्यर्थः । प्रमाणाभावादिति । (के) प्रयोगार्थत्वाछास्त्रस्योपस्थितप्रयोगस्यानुकरणे मम्भवति अनुप- स्थितजन्तानुकरणे प्रमाणभाव इत्यर्थः ॥ गौरवाञ्चेति । (के) १ परिभाषेद्धशे - ३६ । एषा "क्षियो दौर्षा" (१२।१६) इति सूत्रे भाष्ये स्पठा। २ "बादेच उपदेशेऽशिति" (६।१।१५) इत्यच “अथिति" इति प्रसज्यप्रतिषेधः। तथाच भाष्यम् । “अस्तु तहिं प्रसज्यप्रतिषेधः शिति नेति". लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् । परिभाषेखशे-१९॥ • निरनुबन्धकग्रहणेन सामुबन्धकस्य । परिभाधेदुशे-५॥

·(क.पा. ११ वा.) महाभावदोषोयोता। (दाचा वदाम् । १११।२०) दौस्तृजादावाचे छते प्रणिदातव्या “नेर्गदने"ति णत्वाना- पत्ते त्यपि बोध्यम् ॥ एकशेषस्य सर्वदाधारूपाणमानग्येन ज्ञाना- पचवायलण्यात सामान्येति । (क) मनु ममाहारद दाधमिति स्यादन्यत्र दाधाविति स्थादत पृषक पदमिति । (क) मो बत्वे यत्वे लोपेच निर्विसर्ग साधु । विकतानां 'दो दद घोः (पा) इति सूचे धेपिनवृत्यर्थदायहणपालोचनया घुत्वं सुलभमिति मला वार्किके "शिदर्थम्" इत्युकम् ॥ भारद्वाजौर्यस्तु तावदिवेकाममर्थान् प्रति “विकृतार्थम्" इत्य- पुकम् ॥ “प्रणिदाता" इत्यादौ साक्षणिकत्वं स्फुटयति द्यतेदेंडो वेति ॥ (के) "प्रकृतय" इत्यस्य मापेक्षवादाह ईत्वादेरिति ॥ (क) षष्ठीसमासः कर्मधारयो वा उभयथाप्यव्याप्तिरिति प्रश्नः । १ नेगंदनदपतपदधुमास्यतिइन्सियातिवातिहातिमातिवपतिवहतिशाम्य- विचिनोतिदेग्धिषु च । ८ ।।१०॥ २७ । पा। सू८॥ २ संज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिदर्थम् । भा-वा। , मारहाणीयाः पठन्ति । घुसंज्ञायां प्रकृतियहां शिरिकवार्थम् । भा।

·महाभाग्यपदोपोधोता। (प.पा.बा.) (दाधा वदाम् । १।९।०१) दाधाः प्रकृतय इति । (के) दौथत इत्यादावीत्त्वादेः। दाणिति । (क) "प्राचभूता" इत्यनेन उपदेशे आकारान्ता एवोच्यन्ते । नदि- सणास्वनावभूता इति भावः ॥ प्रत्यासत्त्येति । (क) एवं च "एषाम्" इति मापूर्वमिति भावः । एतत्मामर्थादेव साक्षणिकानामप्यनुकरणमनुमास्यते रति तात्पर्यम् ॥ नवेकवाक्यत्वे दारयत्यायेकदेशानर्थकल्यावृत्यर्थमेव तत् स्थान बन्यरूपमापकमत एतद्दितीयमिति । (क) अर्थवत्परिभाषयैवानर्थकथावृत्तौ सिद्धायामर्थग्रहणनुवृति- वाक्यभेदाथै वेति भावः ॥ भाव्ये प्रौणातीति । (भा) यथा पिलभ्यः प्रौणतीत्यादौ । ननु तचोभयान्षयाय प्रतियहणदये कर्तव्येऽव करणं युक- मत माह तदुभाभ्यामिति । (के) घुप्रकतिमाशब्दानां इन्हे सविधानाविशेषादुभयप्रतिशत इनि। प्रणिदयते प्रणिमयत इति उभयचापि पत्वं सिध्यतीत्यर्थः । १ बर्षवश्याये नामर्थकस्य । परिभाषेखशे-१७। ।

·३३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (दाधा वदाम् । धरा.) ब. ५। पा. १ बा.५) श्रावविधानादिति । (के) एविषये इकारान्तानामात्त्वविधानादिति भावः ॥ भाव्ये एवं क्रियमाणेऽपौति । (भा) णत्वविधौ माझ्यतीति निर्देष्टव्यमिति भावः। यद्यपि 'लक्षण- प्रतिपदोकपरिभाषया मौनातिमिनोत्यादेशानां ग्रहणाभावो वक्तुं शक्यस्तथापि मेङोऽग्रहणवारणाय "गामादायहणेष्वविशेषः" इत्युकर्मायहणे तदप्रवृत्तिर्मा माने इत्यस्य योगे णत्ववारणय च डित्पाठ आवश्यक इति तात्पर्यम् ॥ सामान्येति । (कै) एतत्सूत्रन्टौतदाधापेक्षया परिभाषाग्रहीतगाद्यपेक्षया परि- भाषाइयापेक्षया चेत्यर्थः। निरनुबन्धकेति। म "दो अवखण्डने” इत्ययम् ॥ धेटोऽपौति । (क) अन्यथाऽस्य साक्षणिकत्वाद् पहणाऽप्रसक्तिः। यत्तु “सानुबन्ध- कलादिति”। तब । निरनुबन्धकस्य धा इत्यस्याप्रसिद्धत्वात्। ये तु दा विषयमेव तज्ज्ञापकं मन्यन्ते तन्मते धेडं ज्ञापकान्तरमा १ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणम् । परिभाषेशे-९९५॥ २ मौनातिमिमोतिदौडल्यपिच ।।१।५०॥ १ परिभाष - १९४॥

·महामाव्यप्रदीपोद्योतः। (प.१। पा.राथा.५) (दाधा वदाम् । १।१।२०) 'दो ददिति ॥ (के) समानत्वं मार्थत इत्याह श्रुतीनामिति । (के) तौ चेति । (के) एतेनानर्थक्यात तयोघुवं नेत्यपास्तम् ॥ पश्चादिति । (के प्रणिदापयतीत्यत्र पुगिवेति भावः ॥ भागमभूतत्वात्। (कै) भागमखरूपत्वात् ।। अभ्युपगम्येति । (के) "पदा" इति प्रतिषेधार्थन दैपः पित्त्वेन “दो दद्" इत्यनेन परिभाषामात्रानुपस्थानज्ञापनसम्भवादिति भावः ।। किन्विति । (क) नयोरेवक्रियावाचित्वादिति भावः ॥ भाव्ये सगुणीभूत इति । (भा) यमुहिण्याऽऽगमो विहितः स तद्गुणीभूतः मास्त्रेण नदवयवत्वेन बोधितोऽतस्तद्रणेन तबाहकेण तहोधकेन राते बोथते भागम- विशिष्ट रति परिभाषार्थस्तदाह लब्धात्मकस्येति । (क) तेन दार्धारोवृत्तिः सूचिता ॥ "अपचय" इति दृष्टान्तार्थम् ॥ १७ पासू४४७ ।

·महाभाषपदीपोयोता। (दाथा बदाम् । १।।1) (प.पा.पा.) अन्तरजत्त्वादिति । (क) इदं यथोहे। कार्यकाले तु पवदेगा संज्ञाऽसिद्धा सादिति बोध्यम् । वस्तुतः कार्यकालपचे पूर्व पुक्प्रवृत्तावपि दापो दाशब्देन यहणद् घुत्वं सुलभमेवेति चिन्यम् । धुव्यपदेशं न निवर्तयति माथर्थवत्त्वमितीति । खविशिष्टे तयोरामयनादिति भावः । अकाराकारयोरिति । (क) रेफविशिष्टयोरित्यर्थः । इह विति। (क) घुसंज्ञासूचे इत्यर्थः । अचेदं बोध्यम् । अङ्गावयवाकारस्थ सुम्विधायक- 'याने मुग (पा) इति सूत्रारम्भसामर्थन कचिदर्णग्रहणे नास्याः प्रवृत्तिः । तेन "दिदौये” इत्यादौ यणादिकं न। अयमेवार्थी भाथे "अर्थ- वकरणेम" ध्वन्यत इत्याः ॥ प्रयोगेति। (के) इदं चिक्यम्। भागमवत्प्रत्ययादेरपि प्रयोगसम्पादन उप- कारकत्वेन तेषामपि प्रतिग्रहणेन पहणापत्तिः। मूलयुक्तस्तुल्यत्वात् । अस्य मूसयुकिवाभावे तु कथनवैयर्थ्यापत्तिः। तस्माद् मदुकव्याखव व्यायमौ । भाव्ये यनित्येषिति। (भा) १७। पा२। सू२॥

·३४५ महाभाष्यप्रदीपोयोतः। (च.१। पा. बा.५) (दाधा ध्वदाप् । १।१।२०।) वियदादिवद् वर्णप्रकृतिप्रत्ययपदवाक्यादिरूपाः स्वर्गाद्यकालि- कोत्पत्तिमन्तः प्रलयकालिकनाशवन्तश्चेति पक्षे इति भावः ॥ दापशब्द एवार्थवान् न दाशब्द इति । (क) म तु न दाशब्द इत्यर्थः । एवं च घुत्वाभावे तदवस्थो दोष इति भावः । श्रौतस्थानषष्ठ्यभावात् स्थानिवत्त्वस्य नैतविषये प्रवृत्तिरिति तात्पर्य्यम् । कूटस्थत्वं व्याचष्टे भाष्ये 'अविचालिभिरिति । (भा) तद्विवरणम् "अनपाये"त्यादि। इन्हान्मत्वोंये पश्चानसमामः । नन्वेतावतापि स्वपक्षास्थापनाद्वैतण्डिकलमस्य स्थादत प्रार यश्चेति ॥ (कै) प्रसङ्गवाचौति । (क) “षष्ठीस्थान" इत्यवत्यः । प्रसङ्गश्च बुद्धेरिति भावः । सन्त एव प्रयोगे नित्या इति । (क) श्रादेशरूपा इत्यर्थः । बुड्युन्मन्जननिमचने यथाक्रममादेशस्य स्थानिनय ॥ भाव्य शब्दान्तरैरिति । (भा) तदुद्धौ प्राप्तायामित्यर्थः ॥ आदेशास्तोमे इति । (भा) १ अत्र भाष्यम् । नित्येषु नाम शब्देषु कूटस्थैर विचालिभिवणैर्भवितव्य- मनपायोपजनविकारिभिः । वागमश्च नामाऽपूर्वः प्राब्दोपजनः । २ षष्ठी स्थानेयोगा।१।१1 16 44 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दाधा वदाम् । १।१।२०१) (अ. ९४ पा. बा.५) रमे पागमलेन व्यवष्ट्रियमाण अपि तथा विधीयमामा अपि आदेशास्तत्मदृशा भविष्यन्तीत्यर्थः ॥ "श्राद्यतौ” इत्यायेकवाक्य- नयाऽऽर्द्धधातुकल्याऽऽद्यावयव इडित्यर्थ वृत्ते नित्यत्वानुपत्तिमूलक- वाक्यान्तरकल्पनेन केवखतव्यबुद्धौ प्रमकायां दूकारादिः माधुरिति बोधः । तेनाचापि बुद्धिविपरिणाममात्रस्यैव सत्त्वेन न नित्यवहा- निरिति भावः । “यदागमा" इति न्यायस्य चात्रापि पक्षे मत्त्वात् प्रणिदापयतीत्यादौ न दोषः। ये त्वत्र पक्षे त्रागमत्वं नास्येवेति वदन्ति ते मान्याः। "अनागमकानाम्" इत्यादि व्यवहारामङ्गतेः। मिरवयवकबुद्धिनिमननमावयवकबुझुन्मज्जनेनाऽऽगमत्वव्यवहारस्थापि निर्वाधस्वात्। तत्कथमिति प्रश्ने तुल्यन्यायत्वादाह सर्वेसर्वपदेति । (भा) यथा “एकः” इत्यादौ अवयवयोः श्रौतस्थान्यादेशभावेऽपि नित्यत्वानुपपत्तिमूलकः ममुदाययोरपि स कल्यते एवम् अवयवत्वेन विधानेऽपि अर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनेन निरवयवमावयव- बुद्योर्विपरिणाममात्रेणाऽऽदेशत्वव्यवहारो गौणो नित्यत्वरक्षणाय कल्यत इति। यथा च तत्र कल्यमानस्थान्यादेशभावेन श्रौतावयव- १ यदागमास्तद्गुणीभूतास्तदग्रहणेन एयन्ते। परिभाधेन्दुशे - ११ ॥ २ बादेशातहोंमे भविष्यन्ति । धनागमकानां सागमकाः । तत् कथम् । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥ भा। ३ एमः । । पा४ । सू८६॥

·(प.१। पा.१। बा.५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (दाधा वदाम् । १।१।२०) स्थान्यादेशभावस्य न त्यागोऽत एव "अचः परस्मिन्" इत्यादौना- मुक्तिसम्भवः । तथाऽत्रापि श्रौतावयवावयविभावस्य न त्याग इति "यदागमा" इत्येतत्प्रतिरव्याहतैवेति । दृशस्थान्यादे शभावे स्थानिवत्त्वस्थ न प्रवृत्तिः। स्थानिवदिति श्रुतेः श्रौतस्थान्यादेश- भावानुपपत्तिमूलकतया कल्यमानस्थान्यादेशभावके “एरुः" इत्या- दावेव तत्प्रवृत्तेः । नलष केवलानुमानिके। अत एव "सावस्थाया- मड्” इति पोऽडादिविशिष्टस्य "अपिबद्" इत्यादौ न पिपाद्या- देशा इति दिक् । तदेतदाह इड् भवतीत्येतहारेणेति ॥ (क) आगमा अपौत्यर्थ (क) इत्यस्य तथेत्यादिः । अत एवाग्रे वक्ष्यति बुद्धिविपरिणाममा स्थान्यादेशाऽऽगमाऽगमि भावहारेण क्रियत इति । (कै) एतेनाऽऽगमा अपौत्येवं सर्वपदव्याख्यायाम् “एकदेशविकारे हि" इति वाक्यशेषविरोध श्रादेशत्वोपपादिकाया विकारव्याप- कौभूताभावप्रतियोगित्वरूपनित्यत्वानुपपत्तेः सकलपक्षावृत्तिवादि- त्यपास्तम् ॥ पद्यमानमिति । (कै) कार्यवत्तया प्रतीयमानं प्रत्यादौत्यर्थः ॥ "सर्वपद" इत्यत्र घार्थ कः । सर्वशब्दवाचावयवकालयवाची ॥ १११ । पा १ । सू५७ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (दाधा वदाप । १।१।२०) (का. पा. बा.५) यद्येवमिति। (के) एवं चैतदवयवस्थानर्थक्यान्न संज्ञा । पुकः पूर्वं दा इत्यस्य तु न संज्ञा कार्यकालपचे संज्ञाया णत्वदेशस्थत्वेन पुगदृष्याऽमिद्धत्वात् पूर्वमप्रवृत्तेः। न च पुग्विशिष्टस्य दाग्रहणेन ग्रहणम् “यदागमा" इत्यस्याभावात् । पूर्वाकरीत्या स्थानिवत्वाप्रवृत्तेश्चेति भावः ॥ आदेशपक्ष इति । (के) बुद्धिविपरिणामपञ्च इत्यर्थः। कल्पितप्रक्रियादशायां तु न कल्पिताऽऽगमवादिव्यवहारत्याग इति “यदागमा" इत्यादः सत्त्वे- नाचापि पक्षे न दोष रति भावः ॥ मविपातपरिभाषया दौङ श्रात्त्वे दारूपाश्रयघुत्वं म प्रकृतिग्रहणस्य प्रत्याख्यानत्वान्न तनिबन्धन- मपौति गूढाशयः पृच्छति भाव्ये कुतः पुनरिति ॥ (भा) बाशयमविदुष उत्तरं रूपग्रहणादिति ॥ (भा) इह खलु प्रकृतिग्रहणादिति। (भा) धुमंचासूचे प्रकृतिग्रहणोऽयं दोषो जायतेऽतस्तत्र प्रकृतिग्रहणं दुष्टमिति भावः ॥ अथैकदेशौ एनं दोषं परिहर्तुमाह नचेयमिति ॥ (भा) तयाचष्टे एच एवेति । (क) १ संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । परिभाषेन्दुशे-८५ ॥

·३४ (अ.१। पा. १ था. ५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दाधा ध्वदाप् । १।१।२०) १"मौनाति" इत्यस्योपदेशकाले प्रवृत्तिममौ न जानाति । एवं च साक्षादाप्रकृतिसम्भवे व्यवहितप्रकृतेर्न यहणमिति भावः । प्रतिफल्गुत्वात्त्वतन्मते दूषणनभिनिवेशो भाव्यकृत इति द्रष्टव्यम् । यत्त्विदं वार्तिकमतं नचैतत्पशेऽवदानमित्यादावादन्तवनिबन्धन- युजाद्यसिद्धिः । तत्र “श्राकारान्तलक्षणप्रत्ययविधिः" इति वचने- नैव तमिद्धः। भाग्थे त्वेतवचनप्रत्याख्यानायज्विषये श्रावं सिद्धा- न्तितमित्यन्यदिति। तन्न। तादृशवार्तिकस्यानुपलम्भाद् विपरीतं ३"मौनाति" इतिसूचे उपदेशवचनं कर्त्तव्यम् एघञ्युन्सियर्थ- मिति वार्तिकं तत्रोपदेशे एच इति विरुद्धमित्याशय "एज्वि- षय” इति भाव्यता व्याख्यातं न तु भवदुक्तं वार्तिकं तत्प्रत्या- ख्यानं वा भाष्ये दृश्यते । एवं च प्रकृतिग्रहणं घुसंज्ञायां वार्त्तिक- कारोकं दुष्टमेव न तु तदनुरोधेन गुरुभूतवचनान्तरकल्पनाभि- निवेश: कार्यः । न कदेयुक्रमतपरिष्कारे गुरुप्रकारेण क्रियमाणे किंचित् फलमित्याहुः ॥ १ मौनातिमिनोतिदौडां ल्यपि च । का ६ । पा १ । सू ५० । मौना- त्यादौनामात्त्व उपदेशवचनं प्रत्ययविध्यर्थम् । वा । तत्रैव भाष्ये । २ यदपि प्रत्ययविधिरित्याचार्य्यप्रति पयति भवत्येजन्तेभ्य बाकारा- न्तलक्षणः प्रत्ययविधिरिति यदयं हावामश्च (३।२।२।) इत्यणं कवाधना) शास्ति ॥ यादेच उपदेशऽशिति (६।१।४५।) इति सूचे भाष्ये। ३ अ६ । पा १ । सू५० ॥ 8 णघश्युञ्चिधयस्तहि प्रयोजयन्ति (मौनाति ६।१।५० । सूत्रेभाष्ये)। ५ ते वयं विषयं विज्ञास्यामः। रविषय इति । (मौनाति-६।१।५। सूत्रे भाष्ये)।

·३५. महाभाष्यपदोपोद्योतः। (दाधा ध्वदाम् । १।१।२०।) (प.पा. १ बा. ५) अकित्येति । (क) एचो विषयस्याऽन्यथासम्भवादिति भावः ।। कित्वमिति । (क) नदभावे मस्त्रियोगशिष्टवादित्वमपि नेति कार्याभावाद् घुत्व- स्थाप्रवृत्तिरिति भावः ॥ प्रणिदातेति । (कै) मनु प्रणिदौयते इत्यत्र नित्यणत्वप्रमङ्गः णत्वविधौ प्रकृति- ग्रहणादिति चेन । दृष्टापत्तेः ॥ अन्येत्वाहुरिति । (क) अचारुचिबोज तु वार्तिकभाष्यविरोधाद् म तथा सूचतात्पर्य- मिति । अगुणेति । (के) गुणनिमित्तप्रत्ययमंज्ञाभावादित्यर्थः ॥ इत्यस्यैवेति । (के) न तु दैपइत्यर्थः। तस्य पकारे श्रूयमाणे श्रात्त्वायोगादिति भावः ॥ ननु पकारे लुग्नेऽपि कथमात्त्वम् उपदेशकाले एजन्तत्वा- भावात् । “नानुबन्धकृतम्" इत्याद्याश्रयणे तु प्रकृतेऽपि न दोष इति क्षेत्र । २"उपदेश" इति षष्ठ्यर्थ सप्तम्यास्मत्त्वेनोपदिश्यमानस्यै- जन्नस्येत्यर्थन लुप्ते श्रात्त्वप्रवृत्तेः। मति तु तस्मिन्नात्त्वम् एजन्तत्वा- भावात् । यस्मात् परो नास्ति तचैवान्तशब्दप्रवृत्तरिति दिक् ॥ १ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् । परिभाषेन्दुशे-७॥ २ श्रादेच उपदेशे शिति (६।१ । ४५) इत्यत्र ॥

·(ब. १। पा. ९। था. ५)
महाभाध्यप्रदीपोद्योतः ।
(दाधा वदाम् । १।१।२०)
तत्वमिति। (के)
'श्रच उपसर्गात्त (पा)
इत्यनेनेत्यर्थः ॥ भाव्ये
२अनेकान्ता इति । (भा)
एवं च पकारमत्त्वेपि एजन्तत्वानपायादात्त्वप्रवृत्तिरिति भावः ॥
"तच्चावश्यम्" इत्यादि विघटयितुं भाय्ये
शक्यं तावदिति । (भा)
लक्षणप्रतिपदोकपरिभाषया तु पुगन्तेऽदाविति निषेधो न
शक्यो वारयितुं गामादायहणेऽविशेषात् । “दाब्" इत्यपि
पकारोपलक्षितदाग्रहणमेवेति भावः । बान्तपक्षेऽपि चर्बन पस्य
मिद्धत्वान्नास्ति सूत्रभेदः ॥
सूचन्तौति । (भा)
"अपिदि"तिन्यासे इत्यर्थः ॥ शकते
नवयमिति । (भा)
उत्तरयति
भूतपूर्वेति । (भा)
पकारवैशिष्यं तु अनयेति भावः ॥
दात्वं श्रुत्या
१ च ७। पा। सू४॥
२ अनेकान्ता अनुबन्धा इति । परिभाषेन्दुशे-४।
३ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहमाम्। परिभाषेन्दुशे - १९३॥
8 गामादाग्रहणबविशेष इति । अत्रैवोक्तं भाय।

·२५२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दाधा वदाप । १।१।२०) (अ. ९। पा. १ बा.५) इत् संज्ञायामिति। (कै) उपदेशोत्तरकालं जातायामेवेत्यर्थः ।। मेङ इति । (कै) अन्तरङ्गत्वाहातौहारनित्यसम्बद्ध एव ग्रहते म तु पदान्तर- सन्निधानेन वहिरङ्गव्यतौहारवृत्तिरिति भावः । केचित् माङो- इनभिधानात् क्वाप्रत्ययानुत्पत्तिरिति न तस्य ग्रहणमित्याः ॥ 'उदीचां मेङ इति । (के) उदौचां म इत्यस्याप्युपलक्षणमिदम्। नचाऽनुबन्धसत्त्वे मे इत्यस्य धातुत्वाभावात् कथमात्त्वम् अनुबन्धलोपे एव धातुत्व- मित्यर्थस्य "म धातुलोप" सूत्र भाष्यकयटयोः स्पष्टत्वादिति वाच्यम्। प्रात्त्वविधायके धातोरित्यस्थासम्बन्धात् । गवादिशब्दा- नामुपदेशाभावानात्त्वम् । दरे प्रभृतीनामुपदेशेऽपि तेषामशित् परत्वाभावाद् नात्वम् । प्रसज्यप्रतिषेधेऽपिप्रत्यासत्त्या शित्प्रत्ययपरत्व- योग्यानामेजन्तानामेव ग्रहणान दोष इति दिक् ॥ दिवादिषिति । (के) ननु रताच्छौलिके चानशि दायमान इत्यत्र स्वरभेदः । 'यनि १ उदीचा माछो व्यतौहारे (३181 १९) इत्यत्र मेष इति तु न कृतम्। २१ । पा १ । सू॥ १ ताछोल्यवयोवचनशक्तिषु चानम् । ३।२ । १२६ ॥ ३ नित्यादिनित्यम् ( ६ । १ । १८७) इत्यनेन ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा..चा. ५) (बाद्यन्तवदेकस्मिन् । १ १।२१।) धातोरदात्तत्वं 'शपि चानशोऽन्तोदात्तत्वमिति चेत्र। मति शिष्टादपि 'विकरणस्वरात् मार्वधातुकस्वरस्य बलीयस्लोजोरभयथा- ऽप्यन्तोदात्तवानपायादिति दिक् ॥ आद्यन्तवदेकस्मिन्। १।१।२१॥ बहुधपौति । (क) यद्ययुत्तरा संख्या पूर्वसंख्याबाधिका । तथापीतरेषां बुद्धि- विषयलाऽभावे बडमध्यस्थप्येकत्वाङ्गीकाराव दोषः । यथा मते पञ्चाशदितौति भावः ॥ १ धातोः ( ६ । १ । १६२ ) इत्यनेन । २ सति शिशखरवलीयस्वमन्यत्र विकरमोभ्यः इति वाच्यम् । इति कौमुद्यामस्ति । वार्तिकमाठे तु "सति शिखरवलीयस्त्वं च" इत्यस्ति । अनुदात्तं पदमेकवर्नम् (६ । १ । १५८) इति सूत्रे पठितम् भगवता ॥ ३ चत्र "यात्ममाने खच" (३ । २ । ३) “अनुदात्तं पदमेकवर्नम्" (६।१ । १५८) एतत् सूत्रदयस्थ भाष्यमेव मानम् । तथाच भाष्यम् । कथात्र विशेषो यको वा श्यनो वा । यकि सत्यन्तोदात्तत्वेन भवितव्यम् । श्यनि सत्यायुदात्तत्वेन । स्यन्यपि सत्यन्तोदात्तत्वेनैव भवितव्यम् । कथम् । खशः खरः श्वनः स्वरं वाधिष्यते । सति शित्वात् यनः खरः प्राप्नोति । आचार्यप्ररत्ति पयति सति शियो- ऽपि विकरणखरः सार्वधातुकखरं न वाधत इति यदयं तासेः परस्य लसार्वधातुकस्थानुदात्तत्वं मास्ति । तास्यनुदात्तमिन्ददुपदेशामसार्वधातुकमनुदानमहिन्योः ।।१।। * 45 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (धाधन्तवदेकसिन् । १।१।२१।) प. पा.. बा.५) किमेकस्मिन्नित्यनेनेति । (के) तद्धि सभामनयने भव इत्यर्थे भाकारस्यादिले तस्य वृद्धत्वेन प्राप्तछाऽभावार्थम् । दरिद्राते रिवर्णान्तलक्षणाचोऽभावार्थं च पत्र च खरे विशेषः। उपमेये सप्तमौमत्त्वे सप्तम्यन्तादतौ मानमाह हयोरिति । (के) प्राकार पद वाच्येनेति शेषः ॥ आधाराऽऽधेयसंबन्धेति। (कै) श्राधारवाऽऽधेयत्वरूपसम्बन्धप्रतिपादनायेत्यर्थः । न गम्यतेति । (कै) उपमानप्रकारकोपमेयविशेष्यकबोधे समानविभकिकत्वस्य तन्त्र- बादिति भावः ॥ सर्वातिदेशानामिति । (के) रूपनिभित्ततादाम्यशास्त्रव्यपदेशकार्यातिदेशानां मध्ये इत्यर्थः ॥ प्राधान्यादिति। (कै) सर्वेषां कार्यार्थत्वादिति भावः ॥ मुख्थे । (क) व्यपदेशिनि ॥ गौणे। (क) व्यपदेशिमदृशे ॥ मषाधन्तवद्भावादिनि म वतिः मत्यन्यस्मिन् मुख्याधन्तत्वात् ।

·(बसपा. १४ था. ५) महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । ३५५ (आद्यन्तवदेकस्मिन् । १।१।२१।) मापि मतप् । श्राद्यन्तमब्दवच्छास्त्रमनावस्य परपूर्वमत्त्वाऽनपेक्षल्देन "मत्यन्यस्मिन्" इत्यस्यायोगादत पाह श्राद्यन्ताविति । (कै) प्राधन्तशब्दावित्यर्थः । एवं चाधन्तवभावादित्यस्याऽऽधन्तव- छास्त्रप्रवृत्तेरित्यर्थः ॥ क्वचिदिति । (कै) श्राधन्तव्यवहारादिति तदर्थः । सर्वकार्येति । (कै) श्राद्यन्तापदिाधन्तानपदिष्टसर्वकार्यमियर्थ गुर्वपि व्यपदेशिव- दिति श्राद्यन्तवदित्यस्य स्थाने कार्यमिति भावः ॥ स तेनेति । (क) तेन तुल्यम् (पा) इति हतीयायां सर्वविभत्त्यर्थान्तर्भावात्ततौयान्तादतिरुक इति बोध्यम् ॥ भाष्य तस्मिन् क्रियमाण इति । (भा) तस्मिनाश्रीयमाण दूत्यर्थः । पपाचेति । (भा) नन्वत्र धातुरेव प्रथम एकाज् न तु धातोः प्रथम एकाजिति कथमत्र व्यपदेशिवनावं विना प्राप्तिरिति चेत्र । श्रादि पर्याय- १ सत्यन्यस्मिन् यस्मात् पूर्वं नास्ति परमस्ति स यादिरित्युच्यते । सत्य- न्यस्मिन् यस्मात् परं नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्त इत्युच्यते । २ ब१ । पा १ । सू५९ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बायन्सवदेकस्मिन् । १।।२१।) (ब.१। पा. १। था. ५) प्रथमत्वस्य सूत्रेणैवातिदेशमिया तद् न ध्यपदे शिवतावारम्भस मुख्य प्रयोजनमित्याशयात् । “याये"त्यादौ तु द्विवचनेऽचि .(पा) रति रूपस्थानिववादज्व्यतिरिकाभावेन नैकाच्त्वमिति बोध्यम् । अवयवषयवेति । (भा) प्रत्ययांचे इति भावः ॥ एतस्मिन् क्रियमाण इति । (भा) अवयवषष्ठौत्वे आश्रीयमाण इत्यर्थः । विज्ञानशब्दो व्यवहारवाचौत्याह 'व्यवहारादिति ॥ (क) मत् फलितव्याख्यानं भाये "अन्तरेणैवेति। (भा) १ च ५। पा १ । सू १९५ ॥ २ अवचनालोकविज्ञानात्सिद्धम् । इति भाष्य वार्त्तिकस्थविज्ञान शब्दः । १ वचन निरपेक्षालोकव्यवहारादेव थवदेशिवदावसिद्धेराधन्तवदिति व्यपदेशिवदिति चोभयमपि न सूचयितव्यमित्यर्थः । * बत्र भाष्यम् । अवचनालोकविज्ञानात् सिद्धम् । वा । अन्तरेणैव वचनं लोकविज्ञानात् सिद्धमेतत् ॥ तद्यथा । लोके शालासमुदायो ग्राम इत्युच्यते। भवति चैतदेकसिनप्येकमालो ग्राम इति । विषम उपन्यासः । * ग्रामशब्दोऽयं बर्थः। - - यथा तहि वर्णसमुदायः पदं पदसमुदाय ऋटक्समुदायः सूक्तमित्युच्यते। भवति चैतदेकस्मिन्न- प्येकवर्ण पदमेकपदर्गेकचे सूक्तमिति । बचाप्यर्थेन युक्तो व्यपदेशः । पदं नामार्थ ऋनामार्थः सूक्तं नामार्थ इति । पोऽनन्तराः संयोगः (१।।.) इति सपयाख्यानावसरेऽप्येनदु भनवना ।

·च. १। पा. १ बा. ५)
महाभाध्यमदीपोद्योतः ।
(खाद्यन्तवदेकस्मिन् । १। १।२१।)
यथा शोके व्यवहारो वचन विनैव सिद्यति तथा प्रास्त्रेऽपि
चमं विना मिध्यतीत्यर्थः ॥
अगादित्यादि । (क)
'इणो गा लुङि (पा)
पणी गमिरबोधने (पा)
इत्यादेशौ ॥
एकोऽच । (कै)
अमहायोऽजित्यर्थः ॥ नन्येकाचोऽवयविनो द्विवचनमिति यस्या-
यमवयवस्तस्य बहरूपस्य भवितव्यं द्वित्वेनेत्यत पार
अथवेति ॥ (कै)
काल्पनिकभेदेन व्यवहारे दृष्टान्तमाह
एवमिति ॥ (कै)
व्यपदेशः । (क)
भेदनिबन्धनसंबन्धव्यवहारः ॥
शास्त्रेऽपौति । (के)
लोकाप्रमिद्धत्वमेव तत्त्यागे बीजं तच न प्रश्ते इति भावः ॥
पादपर्याय इति । (क)
वर्णसमुदायः पदमित्यच तु पदशब्दो यथाश्रुत एव ॥
पदादौनामिति । (क)
एकवर्ण पदमित्यादौ ॥ ननु अर्थस्य पदत्वं कथमत शाह
१५२। पा। सू४५॥
२ ख २। पा8 | सू४६॥

·३५. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पाचन्तवदेकस्मिन् । १॥ १।२१।) (च. १। पा. १॥ अभेदेति । (के) तदुपचारश्च शब्दार्थयोरनादिरिति बोध्यम् ॥ “पदादिभिः"। पद शब्दादिभिः॥ प्रथमेति । (के) तस्मात् पूर्वस्थाभावादिति भावः ॥ मध्यमकायें तत्सम्बन्धज- मुखादिकम् ॥ बहुकृत्वोऽपौति । (के यथा परशुरामेण रेणुका ॥ तथा येति । (क) संप्रतिगर्भिणीत्यर्थः ॥ गर्भस्थमादाय तथापि प्रथमव्यवहार इत्यर्थः ॥ ननु या सूता मा न गर्भेण हता भवति किं वपत्येनेति गर्भण हतायां तयतिरेकप्रदर्शनमयुतमत श्राह अपत्यपर्याय इति ॥ (के) तचोदरस्थं बहिर्भूतं वेत्यन्यत् । तत्र प्रथमव्यवहारे बौजमाह तस्या एवेति ॥ (क) ख्यन्तरेषु । (के) बहुप्रसववतीषु ॥ तथाविधस्येति । (क) अविद्यमानपूर्वगर्भस्येत्यर्थः ॥ नवागमनं विनेदं मे प्रथममाग- मनमिति व्यवहारामभवाद् अनेत्येदं मे प्रथममागमनमित्य- सातमत पाह ॥

·(अ. १। पा. बा.५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बाद्यन्तवदेकस्मिन् । ११ १॥ २१॥) बहुकृत्व इति ॥ (क) "अनेत्य” इत्यस्येतः पूर्वमितिशेष इति भावः ॥ तथाविधत्वादिति । (के) अविद्यमानपूर्वागमनत्वादित्यर्थः ।। पर तु पदअगादिपदानि अर्थशब्दसमुदायवृत्तीनि तस्य शब्द- मात्ररूपवर्णपाद कागाद्यवयव इत्येव भाथ्यार्थः । न तु शब्दोऽ- थोऽन्यपदार्थ इति तथाऽप्रौतेः। “एक सूत्र पठ” इत्यादिव्यव- हारानापत्तेश्च । २“एवं चार्थवतो धातरयमेकोऽज्वर्णरूप इत्यर्थस्य त्यागोपादानाभ्यां भवति व्यपदेश एकाजिति" इति कैयटोक चिन्त्यम् । एतद्भाव्यरीत्या तस्य मुख्यव्यवहारत्वेन व्यपदेशिवनावाऽ- विषयत्वात् । कैयटरीत्या शुद्धार्थस्याऽन्यपदार्थत्वेऽत्रापि तथैवाऽस्तु । शब्दार्थयोरभेदाच शब्देऽपि तत्त्वमिति अत्रापि न व्यपदेशिवनाव- प्रयोजनम् । किं चैकाजिति बहुबौहिणा प्रथमस्येत्युपस्थितावयवस्य विशेषणं तस्य चानर्थकत्वमिति अर्थस्योपादानत्यागावत्य सम्बद्धौ । एतदेवध्वमयता “पदं नामार्थ" इति भाव्ये उक्रम् । धात्ववयवत्वन्तु कैयटोक्नरौत्या वर्तुं शक्यम् । अत एव बहुबौहिनिर्देशानुपपत्तिरेव व्यपदेभिवदित्याश्रयणे बीजमुकम् । प्रचापि ३"अर्थन" इति भाव्यस्य पदादिशब्दार्थस्थार्थेन युक्रत्वादित्यर्थः। अर्थशब्दोमयवृत्तिपदत्व धक्कादौत्याशयः "पदं नामार्थ” इत्यादेरर्थोऽपौत्यर्थः ॥ १ तथाऽनेत्याऽनाजिगमिषुराहेदं मे प्रथममागममिति । भा । २ अत्रैवोक्तं कैयटेन । "अत्राप्यर्थेन युक्त" इति भाव्यस्य । । अत्रैवोक्तम्।

·महाभाध्यपदीपोद्योतः । (बाद्यन्तवदेकस्मिन् । १।१।२१।) (प.पा.बा.५) यथा तहाँति । (भा) यथैकस्मिंस्तत्तद्धर्मारोपेण युगपज्ज्येष्ठत्वादिव्यवहारस्तथैकस्मि- पारोपितानेकाऽवस्थाभिः समुदायरूपत्वस्याप्यारोपेणैकाचवादियव- हारोपपत्तिदितीये बतौये च दृष्टान्ते प्रथमेत्युपलक्षणं चरमस्यापि हतीये कदाचिचरममागमनमित्यपि व्यवहारात् । श्राद्यन्तवद्भाव शक्योऽवनुमित्यस्य प्रकारान्तरेणपौति शेष इत्याहुः ॥ वस्तुतस्तु ईदृशेषु पातञ्चलोकं विकल्पात्मकं वस्तुशून्यमेव ज्ञानमित्यारोपा- तुपयोग एव लोकव्यवहारवत् तेनापि शास्त्रीयोऽपि व्यवहार इति तत्त्वम् ॥ गोनौयपदं व्याचष्टे भाष्यकार इति ॥ (के) अनपेक्षितप्रतियोगिनोः। (के) अनपेक्षितपरपूर्वयोः ॥ "प्राचन्तयोः"। प्राद्यन्तरूपार्थयोः । "प्रवृत्तिः"। श्राद्यन्तशब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । " शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः। योगसू-समाधिपा-सू-। अत्र भाष्यम् । स न प्रमाणोपारोही न विपर्ययोपारोहौ च । वस्तु- शून्यत्वेऽपि शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धनो व्यवहारो दृश्यते । तद्यथा चैतन्यं पुरुषस्य खरूपमिति । यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन ध्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेशे वृत्तियथा चैत्रस्य गौरिति । तथा योमरबष्टतो मागेमः । शब्दश्य नजन्यज्ञानं च वे भुपातिनो यस्य सः । एवं च बापा वाधकालाविशेषेण सदैव नदुभयजनको बस्तुहन्यः प्रत्ययो विकल्प इत्यर्थः । शदनामजन्य त्यर्थ इति मित्राः । इदमेव भाष्यसंम सन प्रमा- पाना नः । बलशन्यस्वात् । नापि विपर्ययानभूतः । ज्ञानस्य याचार्थे पनि খামখালিশলী অমীমকথামালীতিমা, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा. १ बा. ५) (बाधन्तवदेकसिन् १।१।२१।) तथाऽपौति । (क) वसतो जोकनिरुत्वाद् गौणत्वमेवाच नास्तीत्यर्थः । कमिति । (के) भित्रविभवन्नयोरसमप्रधानत्वेन साहित्याप्रतीतिरित्यर्थः । इकारोकारयोरिति । (क) उपाधिषिकीर्षुरित्यादौ । सामान्यापेक्षज्ञापकत्वेऽयाह प्रतिषिडवलधर्मो निष्क्रियः पुरुषः । तिष्ठति वाणः स्थास्यति स्थित इति । गतिनिहत्तौ धात्वर्थमात्रं गम्यते। तथाऽनुत्पत्तिधर्मापुरुष इति। उत्पत्तिधर्मस्थाऽभावमात्रमवगम्यते न पुरषाग्पयो धर्मः। तस्माद विकल्पितः सधर्मलेन चास्तिव्यवहार इति । योगसूत्रमा-सू। - विपर्ययक्ष मेवं बाघोत्तरम् इदं रजनमिति शम्दप्रत्यययोरभावात् । वं विपर्यया शब्दसामानुपातिवं विशेषणं देयम् । यचा चैतन्यं पुरष साप- मिनि। पनचा चिवेरेव पुरुषलात् । भेदनियनसम्बन्धरूपस्य पडावाप्रतीत्या- पतिः। भवति च चैषा गौरिमि यथार्थमन्दवत् पापि पाय तिसचा. सनो विवेकिनामपि पोषम । एवं प्रतिषियवस्तधर्मा निः क्रेयः पुरषः रनि शाच प्रतिषिखा बसुधर्माः सुचादयो योनि क्रियारपिन इति च नरः । पन्यथाभावस्थाधिकरणमाचरूपलेनाधाराधेयभावानुपपतिः। एवं मिति वापः स्थास्यनि धिन रति।पच गतिमिरमिरभावरूपवाहपतित्वेन पिता नापि भावरूपना नचापि पूर्वापरोभाव रनि कल्पना परम्परापूर्वापरोभूनकर्मप्रचयस्थक. पहारियावनः । रवमनुत्पत्निधर्मा पुरष इत्यवोत्पत्तिधर्मस्वाभावमापापः पुरषोऽवगम्यते न तु पुरषायौ । अनुत्पत्तिरूपो धर्मोति शब्देन तु अनुत्पतियों यस्थेत्यर्थवेन विकस्पितः स धर्मः प्रनीयवे नमूलकवावं अवतारः पुरुषस्य सर्वधर्मग्रन्यवान् । एवं पुष्परमादयोऽपि विकल्पा एव । वैशेषिकापा असावासायंत्रामविशेषरूप रति दिक। योग-१पा-५-९॥ 46

·हाभाध्यमदीपोधीन।
(बाधितवदेकमिन् । १।१।२९) (अ.रा.पा.बा.५)
विशेषणार्थ बेति। (के)
अहिशुम्बकात् "प्राचामवृद्धाद्" इति फिन् । अभिषेमाद्
"गर्गादिय" ॥
खरविधाविति । (क)
नवस्य खरोद्देश्य के विधौ इत्यर्थी का स्वरप्राप्तौ इत्या
वा उभयथापि नेह प्राप्तिरिति चेत् । मत्यम् । अत्र सूत्रे जमरा-
पेचमेवाऽऽदित्वं ग्राह्यते । अन्यस्याच एव तयावर्त्यत्वेनोपस्थितत्वा-
दिति भाव्यामयात् । किं च “स्वैणम्" इत्यादावाद्युदात्तत्वन्नस्या-
दिति दोषः। नित्वन्तु वृद्ध्यर्थतया मावकाशं बोध्यम् ॥
तिन इति । (के)
अनेकाजभ्यस्तु चिरिजिर्यादिभ्योऽनभिधानात् किनभाव इति
भावः ॥ ननु तदन्नमप्तमौत्वे गार्यादौ समुदाये मुख्य एवादिः
सम्भवतीति न दोष इत्यत आह
सौवर्य इति ॥ (कै)
खेडिति । (क)
'सिब्बहुलं खेटि (पा)
रति मिप् ॥
"इट ईटौति । (पा)
प्राचामबद्वात् पिन् बहुलम् । अ । पा १ । सू १६० ॥
२ गर्गादिभ्यो यम् । छ। पा १। ९१.५।
३७३। मा १। सू३०॥
पा२॥

·महामाध्यप्रदीपोद्योतः । १. (च. पा..। था. ५) (याद्यन्तवदेकसिन् १।१०.२५।) न च "चमरमनमाताम्" इत्यत्र "वलादेः" इत्यस्य सम्बन्धे पसाभावात् कमेतज्ज्ञापकम्। २"दादिभ्यः" इति सूत्रे वक्षादेः" इत्यस्य सम्बन्धमत्त्वेन मध्येऽपि सम्बन्धस्यैव न्याय्यत्वात् । अत एव सप्तमे भाष्ये “एकाचस्तौ वलौति च” इत्युक्तम् ॥ 'येन विधिरिति । (पा) तेनैव हि "ईदूदेद् द्विवचनम्" इत्यच तदनाविधिरिति भावः ॥ अर्थवतेति । (कै) तत्र अर्थस्य त्यागोपादानाभ्यां भेदः सुकर इति भावः । इदं चिक्यम् । यद्यपि व्यपदेशिवदावेन सिध्यति तथापि गौणत्वाति यस्य भ्रान्तिस्तं प्रति सूत्रारम्भ इति पूर्वग्रन्थविरोधात् सूत्रकारेण तदज्ञानात्तदाहरणसम्भवाचार्थवतेति चामहायत्वस्यैवोपलक्षणं स- महायस्य प्रायेणानर्थकत्वात् तशब्दाकारश्चासहाय एव । येन महा- येमाचामन्तत्वस्य बङबौद्यर्थस्य चोपपत्तिस्तादृशमहायाभावात् । अन्यथाऽऽधन्तवनावोऽपि न स्यात् । विजातीयकन्यादिसाबसावे - प्येकपुत्रस्यायमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहाराद् ईशयलेऽपि लोक- मित्वमित्याः ॥ इत्यमिति । (क) "एतिस्तुशासु" रति क्यपो विधानादित्यर्थः । १७। पा२। सू७३ ॥ । पा १ । सू ७२ ॥ " सपा ९८९०६ ॥ २ छ । पा२। सू३४ ॥ । पाए। सू१९॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (वरसमपौ पः। १।१।२२।) (अ.१। पा. १॥षा ५ तरप्तमपी घः। १।१।२२॥ प्रकरणोत्कर्षणेति । (क) "प्रकरणे" मंज्ञाप्रकरणे । “तत्कर्षण" गुरुभूतन्यासेनेत्यर्थः ॥ स्वार्थे इति । (के) 'अनातिशायनिकस्यापि मंज्ञाविधानार्थमत्र सूत्रम् । पानिर्दिष्टार्थत्वात्स्वार्थ तस्य संज्ञाफलं च उच्चरेवोच्चैस्मरामित्यादौ "किमेतिडव्ययघात्" इत्याममिद्धिरिति भावः ॥ इत्याहुरिति। (के) प्रचारूचि बौ तु भाव्यानुक्तिः ॥ ननु नायंतरबित्यत पार सर्वचचेति ॥ (कै) मनुतमसापचात्तद्धित एव तरो ग्रहीय्यत इति नात्यबन्ने तरे प्रसभिरत साह साहचर्यमिति । (कै) "प्रत्ययाऽप्रत्यथयोरि"ति परिभाषाऽपि नाश्रितेति बोध्यम् ॥ '" । शाखे। १ पतिशायने तमविछनौ । ५। ३॥ ५५ ॥ किमेत्तिव्ययधादाम्बाव्यप्रकर्षे । ५। १ ।११॥ ३ प्रत्सवाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् । परिभाषेन्दशे - १९.।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (च.पा.१। था. ५) (तराममपौ पः।।१।२२।) वत्वर्थमिति । (क) तात्पर्य्यार्थमित्यर्थः । असन्देह इतिवत्प्रतिषेधस्थाभाव इत्य- र्थको नसमासः । एवं च "अनर्थक" इति भायोर्मध्यमपद- लोपौ ममाम इति न भ्रमितव्यमिति भावः ॥ "तर पाणम्" । तरप् शब्दः ॥ "श्रौपदेशिकम्” । उपदेशप्रयोजक इत्यर्थो भायस्य। उपदेशः प्रयोजनमिति । (क) प्रयोजक इत्यर्थः ॥ न चैष "उपदेशे तरए गम्द" रति भाव्यखरसादाह तच वा भवमिति ॥ (क) "उपदेश" इति भाट्ये भव इति श्रेषः ॥ सर्वेशेव सानुवन्धकग्रहणेषु (भा) इति भाव्यं प्रकृताभिप्रायं शब्दमात्रयहणेऽपि "खं रूपम" इत्यनेन रूपाश्रयणदिति बोध्यम् ॥ यचास्येति । (क) वास्यैतद्रूपं तत्र घ संशेत्यर्थः । एवं चोपदेन एव घ संज्ञा प्रयोगे तु स्थानिवद्भावेन मेति बोध्यम् ॥ काल्पनिकमिति । (क) "दोरप्" इति सूत्रपालोचनावगतत्वेनानुमानिकमित्यर्थः । ११।पा। सू९ ॥ एथ३ ।पा।सू.५७॥

·महाभाष्यपदीपोचोता। (तरजमपौ पः । ११ ११२२।) (ब.पा.वा.) स्वार्थिकाम्यात् । ) प्रत्याभिषितयोतकलात् ॥ सामानाधिकरणः । (क) प्रमत्या समानविषय इत्यर्थः । सामानाधिकरण्वं चैकविशेषक- बोधनकत्वमिति बोध्यम् ॥ ननु तौर्णिरिति । (क) पतः परस्य जिनो निष्ठावदचनाबत्वम् ॥ सामान्येनेति। (क) अनिरितकर्मविशेषेणेत्यर्थः । अत एव पुस्खं "धमजपः पुंसि" रत्युक्तः ॥ महिषौरूपमिवेति । (भा) मन्विदमममस्तं समसा वा। माघः। उत्तरपदाधिकाराद्र्पशब्दस्य चाऽनयात्वादमाप्नेः। किं च रूपशन्देनाशत्यभिधामात् कस्यातिरिव महिषौतिमाकाशं स्थात् । नान्यः । षष्ठीतत्पुरुषे वैयधिकरण्या- दुखाप्राप्तेः। विशेषणसमासे तु पूर्वनिपातवैपरौत्यापत्तिः । तस्मा- दुपनागर्भसमासस्य विग्रहवाक्यमिदं सच समासो + "उप- मानानि मामान्यवचनैः" इत्यनेन रूपशब्दस्योपमेयवाचकवेऽपि साधारणधर्मावाचकत्वात् । साधारणधर्मो पत्र विसंटुलत्वादिः । नापि “उपमित व्याधादिभिरिति” । रूपन्दस्योपमेयकाविलेन १२।पा। सू७॥ २ब।पा। सू॥

·महामाध्यप्रदीयोद्योता।
१५०
(च.पा.१ प्रा.)
(बहुगणावतुडति संख्खा ।।२RI)
पूर्वत्रिपातवैपरीत्यापत्तः । तखोपमानवाचित्वे सु कम रूपमिति
विशेषणस्य सापेक्षत्वावृत्तिर्नस्थादत पार
दवशन्द इति । (क)
'सुप सुपा (पा)
हवत्वं स्यादिति । (के)
अप्रत्यथयोरपि घत्वे तत्माहचर्याद्रूपादेरप्रत्ययस्यापि पहणं
खादिति भावः । यद्यपि रूपमित्यु कस्य रूपमित्यस्याकाक्षा
तथापि प्रधानस्य साकाशवान दोषः ।।
बहुगणवतुडति संख्या।१।१।२३॥
संख्यात्वेग प्रत्ययस्य लोकत एव सिद्धराम
एकादिकाया इति । (कै)
"संख्यासंप्रत्ययेति" वार्तिके संख्येति संप्रत्यय इत्यर्थः । “एका-
दिकायाः संख्यायाः संख्याप्रदेशेविति"शेषपूरणं बोध्यम् ॥ "संख्ये-
१२। पा १ । स॥
२ संख्यासंप्रत्ययार्थम् । भावा ।
३ एकादिकायाः संख्यायाः संख्याप्रदेशेषु संख्ोत्येष संपवयो यथा
'स्यात् । भा।

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (बजगणवतुति संख्या । १॥ १।२३।) (प.पा. बा.५) त्येष" रति भाव्यस्य संख्येत्येतचन्दाभिन इत्यर्थः ॥ "ब्दार्थ- १ * शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराऽध्यासात्मधरस्तपविभागसंयमात् सर्वभू- तरतधानम् । १० (पातञ्जलदर्शने विभूतिपादे)। बवाह योग- योगसपरजोनामेमा । गोरिनिमदो गोरित्यर्थी गौरिनिजानं देषी बस्यमाषात् संकेनरूपादपथासात् पंकरी विवेकापाषं बदनस्तेषां भेद रख पनक्षेषां प्रविभागे भेदे संयमात् पाचात् कारपर्यन्तात् सर्वभूमामा तानि जायो। पयंकादिरमुममनेन मन्देन कथयनौत्यर्थः । वागिन्द्रियजन्यः गन्दो सोकप्रमौर बाधकपररूपम् । "परी स्थानानि वर्षानामुरः कम किया। जिज्ञासून पदनाप मासिकौडो च नानु " रनि भनेः । पोवं च धनिरूपपरिणाम. मापविषयं न धनि म बागिन्द्रियादिवभिनयोदानवायो। परिक्षामभेदः मदभिधानात् सदभिसाकामोपादनको मानवाच परंपचवर्षपोड- पवाचकानाधमिरित्युचते खतौयः पदरूपः स च मादानुसंधारयुधिनियः मारामकारादिवान प्रत्येकं सौबानुपपादपा पुषिः संपनि एकाम मापादयति गोरित्येक पदमिनि नया मिर्पयोऽखंड एकः स्पोटालाः पयं चामाकरपयेव पायः। नबर्मन या "विशोका बायोतिषमतौ" (योगल- ।पा। सर) इति सूखे प्रथमे पादे **उदयपुडरौके प्रवरूप । चनुसंधारणे विमोका वा योनिमती । योग-। १पा। सूए । प्रष्टनिवपना मनसः चिनि. निवन्धिनौति बनते यतो विगतमोकोऽनो बच्यभाषा योनिपती श्रेड: खिमिरेतु- रित्यर्थः । साहिविषा । तपाया। ज्योतिभनौ यथा । पदयपुडरौके पासबने चि धारयनो या दुरिसंचित् सत्माक्षात्कारः सा यनो पुषिरूपं सनप्रवर्षे भाखरं सप्रकामकमाकाशवधिभुवन(च) मा पुगे निर्मकाण्यात् था पुतिविषया प्रति मा सूर्येन्दुमणिप्रभासमाकारेण विकल्पते विशेषेषोत्परवेऽनोविषयस्य- योनिमलेन महिषयप्रतिरपि योनिश्मनां प्रकामपा वयं प्रक्रिया । पदरोरसोर्मध्येऽषो मुखमहदसं पत्रं नरेचकप्राणायामेमोयमुच बापासम्म पि धारयेत् । मन्मध्ये हि सूर्यमबसमकारो नागरितल्यानं स चन्द्रमपर- मुबारः खमस्थानं नकू पक्रिमणसमकारः उषुभत्यानं नवं प्रबोमात्मक मारपसा यमर्षमातियोगिमः । नत्कषिकायां विचम्बापिणाचारपत्या मनो गानामा सं निडनि । यस्मा जर्ध्वमुगै एकमाल धुम्बामाकर सूर्यादिमयसमध्यतया चहासापया प्रभावा प्रावाचाम्यपि सूर्यादिमयसा- सिौनानि व मनोरामाही चितमाम तस्या धारपात चिकाचाकारो भवनि । बिनीया यषा + + योग- पा । र ।

·महाभाब्धप्रदीपोधोतः । (प.पा.बा.५) (बङगणवतुडति संस्था ।।।५।) बचानामितरेतराधामात्सरः" इति पातञ्जलसूपात् । एल पातञ्चलसूवृत्तौ उपपादितमस्माभिः ॥ "नारद प्रत्यबोधित इत्यादावण्येवमेव । एवं च कर्मस्वाक्षभिरेष। संख्याशब्दजन्य सूत्रभाष्यकारः । तत्र वाग वर्णेष्वेवार्थवती । श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाम- मात्रविषयम् । पदं पुननांदाऽनुसंहारबुद्धिनिर्माद्यम् इति । वर्ण एकसमयासम्भवित्त्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मागरलेपदसंस्पृश्याऽनुपस्था- प्याऽऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदखरूपा उच्यन्ते। वर्ग: पुन- स्कीका पहात्मा सर्वाऽभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्णान्तरप्रति- सामानाधिकरणमेव नाजनकल्वे लाघवात् । यद्यपि पूर्वबुद्धयोऽपि पर्याकार पदमेव गोचरयन्ति तथापि वविशदं परमे तु विधाने सति विममिति एवमुक्तं म चामुसंहारपनि श्रोषस्यैवास्तु । असंभवात् । चामुपूर्वैष । रकण्द- व प्रतीतिविषयो वाचम् । न चानुपूर्वो बोनमाया । श्रौतस्य शब्दमाषपार- कमात् । न च पूर्ववर्ष संस्कारैः मृतामा वर्शनामानुपूर्तो मनसा पायेति वाचम् । किमानुपूर्वा ममसानुभवः । जनस्मरणं । भाषा। सदा पनी विना- प्रेम समदुरपणानां च विनाग तरसंभवात् । सपनामदादिमनी पाद्य. बाप । पत रवानयोऽपि न पत्र प्रमाणं चैकं पदमिति प्रत्यय स्वपकेषां वनामकसमयस्थिमेरसभावात् । परस्परमसंवडखभावामां पदस्वसंस्मरतिमानां प्रत्येकर्षानुपचापकामामाविर्भूयपक्षणातिरोभूतानां प्रत्येक मिलिनामां पापद- खरूपनाथा हरतालात् । प्रत्येकमपिस्थापकल्वेऽनुभवविरोधी दिनीयारोना. मनुचारप्रवाच । चामेषादीनां परमा पूर्व खर्गे वा जमनौये यचा संसासारा मानित्यं तथा वर्णनामपि संस्कारद्वारासाहित्यम् । सामानेवसंसारवल्पने गौरवात् । न च अत्यनुरोधेन तृप्ता एव ते । वेषां खकारमानुभवविश्वनि- माधवनयमातविंचासिरितस्यापि खोकार समाचारमार्थप्रयावसासंभवः पप्रत्यापनासम्बन्धस्थाजानमा मजमकमाया पदर्शनात् । न प्रादेपर्शन- भजविससंस्कारपियामनन्मस्मृतिविषयतया जानसभावावापमा मात्राम- विपरोमानानुभूनामानविषार्थबोधकवापनः । कमस्य तपनुभवाविषयमान 47 ·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। (बडगणवतुडति संख्या । १। १। २३ । ) (अ.पा. १। था.५) रत्यर्थ संख्येत्याकारक इत्यर्थं च एषभब्दान्वयाऽनुपपत्तिस्तदुपादानि- वैयर्थ चेति बोध्यम् ॥ संख्या ग्रहीष्यत इति । (के) सूत्रं त्वधिकसंग्रहार्थमिति भावः ।। न्यायोऽयमिति । (के) अभ्यासाबेड़ितादिसंज्ञा विषये चैतन्यायोपयोगो द्रष्टव्यः । योगित्याद्वेश्वरूप्यमिवाऽऽपन्नः पूर्वश्चोत्तरेगोत्तरसपूर्वेण विशेधेऽव- स्थापित इत्येवं बहवो वः माऽनुरोधिणोऽसतेनाऽवच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिचता गकारौकारविसर्जनीयाः सानादिमन्तमथं द्योतयन्तीति । तदेतेषामर्थसतेनाऽवच्छिन्नानामुष- संवृतध्वनिक्रमागां । एको बुद्धिनिर्भामस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य . - स्मृतिविषयत्वमित्युक्तमेव । भचेष अखण्डपदेऽपि दोषः । तहिप्रत्येकमेव प्रयत्नभेद- भितध्वनिभिः परस्परविसहशतत्तत्पशकस्तल्यस्थान करणनिष्यनत्वेनगणर वत्वेनगणगौरगौरि- त्यादौ गत्वेन सदृशेरेकमण्यनेकमिवानवयवमपि सावयवमिव व्यज्यते। यथा मियत. वर्षपरिमाण संस्थान मुखमकर्माप मणिरूपागदपणादगो विभिन्नवर्णपरिमाणसंस्थान ममेकमादर्शयन्ति । न तु परमार्थतस्तम्य ने भागाः । तस्मात्ममापदभेदेऽपि एकमेव स्फोटं निर्भागमव सभागमिव सभेदमिव व्यञ्जयनि।। एवं च गोपदरूप]. कस्य स्फोटभेदस्य गकारभागा गणादिपदस्फोटसादृश्यन न निर्धारयनि स्वभागिन- मित्योकारनिशिटो निर्धारयति । एवमांकाररूपविभागः । शोचिरादिपदसशन या न शक्तस्तं निर्धारयितुमिति गकारविशिष्टो निर्धारयतौति वाचं तच्च न संभवनि मत्यादिनाभिव्यको क्षणिकत्वादिति वाच्यम्। संस्कारबारेण तेषां सहभावात् । वैमिहोपपत्तेः । न च भिन्नविषयत्वंसंस्कारयोः भागवविययोग्नुभयोस्तानानी- यसंस्कारधारेक पदविषयकत्वात् केवलभागानुभवेन पदमव्यक्तमनुभूयते । अनुसंधार. धिया तु पूर्वसंस्का कारसहशतयाव्यक्तमनुभूयते । यथा दूरावनस्पती पूर्वेऽव्यताः । प्रत्ययाव्यतवनस्पति प्रत्ययजनकाः । न चयं विधावर्णानामर्थप्रत्ययजमने सम. - - ·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । (ब. १। पा. १। आ. ५) ( बहुगणवतुडति संख्या । १। १। २३ ।) नियम्यते इति । (के) मर्वार्थबोधकत्वेऽपि लोके तत्रैव ग्रहौतशक्तिकतयाऽन्यत्र शत्यग्रहेण चाधिकसंग्रहार्थवादग्रहौतभक्तियाहकत्वाचास्य नियमत्वं चिन्यम् । न्यायबौजन्तु प्रकरणम् इति भाव्ये एव स्फुटौ- भविष्यति ॥ नियमार्थमिति । (के) नियमच मामान्यविषय एव न कालवाचिविषयो व्याख्या- मादतो गौर्याद्यन्तेऽपि न दोषः ॥ नन्वनदौसंज्ञकेभ्योऽपि खलघा- दिभ्य ऊकारान्तेभ्यः स्यादत पाह सङ्कत्यते । तदेकं पदमेक बुद्धिविषय एकप्रयत्नाक्षिप्तम् अभागमकम- मवर्ण बौद्धमन्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितं परत्र प्रतिपिपादयिषया वगैरेवाऽभिधीयमानः श्रयमाणैश्च श्रोटभिरणादिवागव्यवहारवासना- ऽनुविइया लोकबुझ्या सिद्ववत्संप्रतिपत्त्या प्रतीयते । तस्य संकेतवद्धितः प्रविभाग एतावतामेवं जातीयकोऽनुसंहार एकस्यार्थस्य वाचकति। सकतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराऽध्यासरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्द: .. विनौ न हि ते पूर्वमव्यक्तमर्थ प्रत्ययं जनयन्नौति शक्यं वक्तुं प्रत्यक्षज्ञान एव नचा नियमात् । वर्णाधस्त्वर्थप्रत्ययो न प्रत्यक्षः । वर्णेभ्यो जायमानो यर्थे प्रत्ययो जायमामः स्फुट एव जायेत न वा जायेत न त्वस्फुट इनि विधेषात् । न चानु- पूर्वोविशिसमूहस्यैकत्वादेकत्वव्यवहारस्तेन रूपेणार्थप्रत्यायकत्वं चेति वाचं नद. परस्योकत्वात् । स कौश इति चत् । पन्तकरणधर्मः स एक एव । औष. सौतमत्तमारजनेन वस्त्रस्येव जवया स्फटिकस्यव वा नजदुपरकता मत्या घरमवर्णग्रहकाले सति पदलेन प्रतीयते सत्तदुपरागनाशकं च तस्याका. करणक्यन्तरमेवेति न दोषः । अत एव तब तत्तदुत्तरत्वादिकमपि रयते । नथा बौनाङ्गुराद्यनेकायस्थो पक्षपो धर्मों क्रमिकाभ्यस्ताभ्योऽतिरिकाः । भेषा- ·। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (सजाणवतुडति संख्या । १४ ।। २।।) (अ.पा. बा.५) जकारप्रायनेति । (क) वचतच दोषग्रस्त नियमाऽपेक्षया नदीशचे अधिमासचिम- बायबापचापनमेव ज्यायः ॥ भाव्ये "तनिषेभ्यसम्"ि इति प्रावधिको मका नां व्याचले गङ्गादिभ्य इति । (के) अपगङ्गं परियमुनमित्युदाहरणे। पर हिटचि अन्नोदात्तत्वं तभावे सोऽयमर्थः योऽर्थः स शब्द इत्येवमितरेतराऽध्यासरूपः सङ्कतोभवति । इत्येवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराध्यासात्सकी। मौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरितिज्ञानम् । य एषाम्प्रविभागज्ञः स सर्ववित् । सर्वपदेषुचास्ति वाक्यशक्तिः। वृक्ष इत्युक्तोऽस्तौति गम्यते न सत्ता पदार्थो व्यभिचरतीति । तथा नासाधना क्रियाऽस्तौति । तथा च पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेषो नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकर्मकर- सानां चैत्रामितण्डलानामिति । दृशं च वाक्यार्थे पदरचनं श्रोत्रिय वस्थाथापूर्णतया व्ययते अयममक्ष इनि म च बौनादियो भिभिन्नः। मेदाभेदयोरनुभवात् । नथा गकारौकागद्यकाण्डस्यो गौरित्यादिरणपण ऋमिकाभ्यो गकाराद्यवस्थाभ्योऽतिरिक्तो विसर्जबीयादिचरमावस्याभिवयते । इदं गैरिति पदं न तु गौर इतीत्यादिरूपेण । न सकारायवस्थाको भिमा- भिवं भेदाभेदयोरनुभवात् । स चार्थम्फुटीकरणात् स्फोट इत्युभो । व च बानां पदस्वरूपलाभावे कममियन्तो वर्षाः ब्रमविविसिय मात्र गायका इति लोकव्यवहार इति वाचम् । वर्णानां प्रत्येकरुष पददेऽथव- याबस्थिनोरभेदस्थापि सत्वनैकक स्थापि वर्षस्य वौजाइरादेसिपदाभेद- स्थापि सोनाक्षः । स चैकैको वर्णः यदभावे सरकारौषि यानि बिराणि मतप्रतियोगितात् नसम्बन्धिलात् । बनम्तपररूपतामिवापो भवति पद- उपत्वात् सर्वपदार्थाभिधानयोग्यनासम्पनो भवनि । वचनकम बान शामा ."

·महाभाष्यपदीयोयोतः। २०६ (क.पा.बा.५) (बहुगणवतुडति संख्या ।।१ 'परिप्रत्युपापा बळमानाचोराचावयवेषु (पा) रति पूर्वपरप्रतिवरवमित्याः ॥ नित्यार्थ इति । (के) २"नदौपौर्णमामौ" त्वमान्यतरथा परामुभिरिति भावः ॥ १ ब । पा२ । सू ३३। एते प्रकृत्या वय॑मानवाचिनि अहोरात्रा- वयवबाचिनि चोत्तरपदे । परित्रिगत्तै यो देवः। प्रति पूर्वाहम् । प्रत्यपररात्रम्। उपपूर्वरात्रम्। अपचिमर्शम् । इतबारभ्यपंचसूचाव इन्दाव्ययीभावविषयाणि । परित्रिगतम् । अत्र पर्याप्रयोरपपरीवर्षो इति कर्मप्रवचनीयत्वात् तद्योगे पंचमी अपरिरित्यव्ययीभावः । प्रतिपूर्वाञ्चम् । लक्षणेनाभिप्रतीति समासः । उपपूर्वरात्रम् । अव्ययं- विभनौति समासः ॥ २ अ५ । पा ४ । भू११.॥ प्रन्दोऽधीते जीवति प्राणान् धारयति । तत्र वाक्ये पदार्थाऽभिव्यक्ति ततः पदं प्रविभज्य व्याकरणौयं कियावाचक कारकवाचक वा। अन्यथा भवति अश्वः अनापय इत्येवमादिषु नामाऽऽख्यातसाल्य्याद- नितिं कथं क्रियायां कारक वा व्याक्रियेतेति । तेषां शब्दार्थ- प्रत्यवानां प्रविभागः । तद्यथा श्वेतते प्रासाद इति वियायः । श्वेतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः । क्रियाकारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । समस वेलि भाम् : गोगणगौरनगर इत्यादिषु गोत्वाभिधाथिषु दृष्ट रति मजदभियानक सोमशोचिसदिषु चराचर्याभिधाथिषु पदेषु चोवर इनि कोऽपि नन्दविधानतिरिति । अनन्तपदरूपवता चैवं पूर्वो गकार गरेर कोपिदि म मच इति पदाद्यावर्त्य सत्तरच विसर्जनौयः । पूर्वेर मका- बोबालपण गोरियादिपरेभो बावर्त्य विशेष मोरिति पये पर नौख- पाप नावाध्येबावसाच्चने रनि प्रकारेण रवं ते परवो वर्ग चानुपूर्यास्पष- सामेचा पदाभेदोऽसंवेन निमिताः सरकारिविशेषण सर्वाभिधानसपर्चा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (बडगणवतुति संख्या । १॥ १। २३। ) (च. १। पा. १। था. ५) व्यवस्थितेति। (क) अत्र च शापकपरमिदमेव भाव्यं मानम् । केचिदमानाव्याद् "नदौ"ति सूचेऽन्यतरस्थ ग्रहणं निवर्तयन्ति ॥ बहुवचननिर्देशादेवेति । (भा) तस्मादपौत्यर्थः ॥ "अशब्दसंज्ञेति" निषेधादित्यपि बोध्यम् । तत्प्रत्याख्याने वयमेव हेतुः । अतोऽस्मानिषेधान् “नदीपौर्णमासी" त्यादौ स्वरूपग्रहणमपि दुर्लभमित्यपास्तम् । लक्ष्यानुसारेण तत्प्र- त्याख्यानमामर्थन तस्थाऽत्राप्रवृत्तः । कमात्। सोऽयमित्यभिसम्बन्धादेकाकार एव प्रत्ययः सोते इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्ययोरालम्बणीभूतः । स हि खाभिरवस्था- भिर्विक्रियमाणो म शब्दसहगतो न बुद्धिसहगत एवं शब्द एवं प्रत्ययो नेतरेतरसहगत इति । अन्यथा शब्दोऽन्यथार्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः। एवं तत्पविभागसंयमा योगिनः सर्वभूतमतज्ञानं सम्पद्यत इति । योगसूत्रभा-। विभूतिपा. सू१७॥ बपि सावत्याकागकारोकारविसर्जमौया गोरूपमेवार्थमुपस्थापयन्नौति । तेन प्रकारेण वर्णमुखेन तत्पदमेवाविवेकतः संकेत्यते यतः पदमेयवाचस्य वाचकम् । मचान्यस्यान्यरुष कुतः संकेतः पदाथस्य बुद्धि प्राधस्य बुद्विधर्मस्य स्फोटमा धनिकपरपरकतया नदभेदात् ! यथा संयक कपालइयं जलापरणहेतुरित्य- विवेकनो वालकेभ्य उपदिश्यते पटादिभ्यो घटस्य व्यावकारासंभवात् । ननस बासो घटस्थ कपालाविवेकेनैव अक्षाहरणहेतुत्वं ग्रक्राति तत्स्फोटागारव्याध. नाय वर्णविवेकनैव संकेतोपदेशः । संकेत ग्रहच भवतीनि म प्रागुतोक- बचारानुपपतिरिति बोध्यम् । तदिदं स्कोडायमेकवुद्धिविषयत्वादेकं परौथ- या पुषस्य प्रधानरूपया एक प्रयत्नेन जनितयावयवहारस्थापि वर्षवत् अमरहितं वर्णरहितम् । अत एव निरंशम् पन्त्यवर्णस्य प्रत्ययरूपयापारणाभि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.बा. ५) (बहुगणवतुडति संख्या । १॥ १॥ २३१) नदीभिश्च (पा) इत्यादौ तु लक्ष्याऽनुसारादेवाऽर्थग्रहणेन तवाचकानां ग्रहणमिति दिक् ॥ अस्य न्यायवाद् "कृतम्" इत्ययुक्तमत आर अनाश्रितमिति ॥ (कै) स्वरूपेति । (कै) मचैवं बहादिमामानाधिकरण्याऽनुपपत्तिः। शब्दार्थयोरभेदा- रोपेण तदुपपत्तेरिति भावः ॥ संजिनिर्देशेनेति । (के) संख्याशब्दबोध्यपंचादिशब्दपरेण मंख्या शब्दनिर्देशेनेत्यर्थः सामान्येति । (के) अर्थशब्दोकमामान्यं प्रति इहार्थो यस्येत्यस्य विशेषत्वादित्यर्थः ॥ भाव्ये ॥ १ घर । पा९ । सू२० ॥ व्यक्तं परप्रतिपिपादयिषया वकृभिरभिधीयमानः श्रोभिच यमाय चैनप. रागात् । अनादिवाग्यवहारवासना वशौकतमाली कबुद्ध्या परमार्थवत् पन्योन्या- भेदेन संवेदनेम प्रतीयते न तु नदतिरिक्तरूपण । यद्यपि साक्षायुपारपगमे स्फटिकः वधवतोऽनुभूयते उपाधि विनापि प्रकाशात् । अस्य तूपापियनि- रेकेण प्रतीत्यभावान केवलस्य प्रत्ययः । एवं च वागिन्द्रियविषयमा बोर- पावापां वाचकपदस्य चाविवेकरूपसंकरः । तस्य च पदस्य रतावनां वर्षामा. बोकमिलनमस्यार्थस्यवाचक मिति विषयव्यवस्था तु मंकेतबहाद भवनि । संकेतस्तु पदपदार्थयाः संकेतक हातरेतर भेदाप पैरसरयासकपः । पभेदारोपे वीजंतु विभाग एव । चयायामपि बुद्धिधर्मत्वेन परस्परमविभागात् । सन्देन बौदार्थस्यैव प्रत्ययात् । मनापि माधुनिकसंकेनोविषयव्यवस्थापकन खा- मेवमानुपूर्व ·महाभाव्यपरोपोद्योता। (बजगवतुडति संख्या । १।१।२१) (प.पा.पा.१) पर्यादित्यादि। (भा) बोके कनिमयपणे न धिमवं कारणं किंवन्धदेवेति भावः। अर्थः मामर्थ्यं तदेव दर्शयति । अर्थो वाऽस्येति । (भा) अस्य वाक्यस्थार्थोऽध्यापनादिरूपं प्रयोजनमेवं मंजकेन भवति ताव पामर्थमित्यर्थः ॥ प्रवतं वेति । (भा) "इदमेवं संज्ञकन कर्त्तव्यमिति" तत्र प्रयोजनं प्रकृतं बुद्धिस्थं भवति संज्ञाया बुद्धिस्थवादित्यर्थः । इदमन्येषामपि पदार्थ निषाम- कानामुपलक्षणम् । यद्यपि 'रूढियोगापहारिणो" त्यप्यत्र संभवति तथापि प्रकरणदिमहकतो योगोऽपि वलवानित्यप्रेत्येदमेवोकम् ॥ पवयमुक्काव्यतिरेकेणाऽप्यर्थादेहेतुत्वं प्रतिपादयितुं भाये मियतत्वात् । किन्नु मृत्यात्मकः पाणिग्यादिमृत्यात्मकः । किं च मृत्यालको मानविषय एव बोधकः । न खरूपः सनिति । नचाभ्यासस्य संकेतत्वं कनः "चोम इत्येकाक्षरप्रम" इत्यादि भामेषु । दिरादेष (पा-।।।। इत्यादौ शाकरणे । “कम्युग्रौवादिमान घट" इत्यादौ शोक। “अमरा निर्जरा देवा" इत्यादी को च योपशम्दः सोर्थः योर्थः स शब इत्येवंमिनरेतराथा. मरूपस्यैव संकेतस्य दर्शनात् । शब्दवाचल लक्षणायां प्रमावाभावात् । हशा. बापभेदारोवाममिनो मन्त्रार्थयोरभेदेनोपासनमाममनि । मौमाषकार मन्त्र भवी देवतामाः। एवं भूते एव संकेवे मुझे सति कर्ष चि भेदं परिकल्पना मार्चस्वाचं वाचक इत्यपि कदाचित्संकेतः बचा पारिनेः "यदि बिनीया" (पा-।।) इति । यथा वा "आमा" "प्रन्ट धम्" इनि । बापानं च नादम्यमेवे नि दिक। या वसाचन्दादयमों पोरच नौवरेश विषयत्वं मक्षिरिति" तत्कारपवादिसाधारणम् । एषमितरतरावासको निमि- ·(ब. १। पा. १ था. ५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २७७ (बहुगणवतुडति संख्या । १।१।२३।) भातश्चेति । (भा) उभयगतिरभयविषयकं ज्ञानं तात्पर्य्यसन्देहरूपमित्याशयमार किं संज्ञेयमिति । (क) वकृतात्पर्य्यविषयसन्देहवामित्यर्थः ॥ ननु रूढेोगापहारकत्वेन कथं मन्देह इति चेत्र । तत्तत्पुरुषं प्रति प्रसिद्धरूयर्थस्यैव योगा- पहारकत्वं नान्यस्येति भावात् । तदेव ध्वनयवाह साधीय इति । (के) क्रियाविशेषणमव्ययं वा सम्यगर्थकम् ॥ यष्ठिहस्तं गमिष्यति । (भा) तविषयमेव तात्पर्य ग्रहीव्यतीत्यर्थः ॥ ननु संज्ञाकरणस्य निय- मार्थत्वाद्योगार्थप्रतीतिः श्रोतुर्भमः इत्यत पाह लोके चेति । (कै) इदमपि खरीत्या ॥ “प्रच" । शास्त्रे ॥ “प्रचताः" । बुद्धौमन्त्रि- हिताः ॥ अनेनाऽत्रापि प्रकरणमस्तीत्युकं भवति । बुद्धिसन्निधि- रेव प्रकरणम् ॥ संज्ञात्वेन विनियुक्त इति । (के) ज्ञापिताऽज्ञातशक्तिक इत्यर्थः ॥ अत एव न नियमार्थतत्याह न रते शब्दार्थ प्रत्ययाः संकीर्णा सोके दृश्यते । गौरिनिशब्दो गौरित्यर्थी गौरितिज्ञानमिति । मन शब्दार्थयोरिजरेतराध्यासः संकेतपरिणेव दतिः भब्दार्थयोः प्रत्ययेन सात एकाकारत्वादन्योन्याध्यासः । य एषां प्रविभाग स सर्वा बनवित् स एव शब्दारीना नवज्ञः । यथा च पदवाक्पयोतदर्थानां च संकरखया वर्णपदयोरपि । तथापि सर्वपदेषु पदारमत्तदर्थसहकारेणास्ति 48 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बडगावतुडति संख्या । १।१।२५।) (म.पा. बा. ५) नत्विति । (क) सुख्खन्यायेन संजासूचमाचस्य नियमार्थत्वाऽभावः सूचितः । इछ। (भा) मंख्याप्रदेशे। "अधिकार्थ" त्यादिनाऽग्वेति ॥ भाष्ये "न यथा" इत्यादि व्याख्यारूपरम्परावगतवातात्पर्यानुपपत्या प्रकरणाधना- दरणोभयगतिरिति भाष्यार्थ इत्यन्ये ॥ कर्मणि संख्यायामिति । (के) कर्मगतसंख्यायामित्यर्थः । नचेति। (कै) तस्या अद्रव्यत्वेन द्रव्यधर्मलिङ्गायोगादिति भावः ॥ यद्यपि रूप” आदिसूचखभाथ्यादेको क्रियायामस्ति तथापि दिवा- धभाव इति तात्पर्यम् ॥ "कारक शक्रिमट्रव्यम्" । "माचात् क्रियायामि" त्यस्य कियायामेव न तु कर्मकारके इत्यर्थः । १ प्रशंसायां रूपम्। अ५। पा३ । सू६६ ॥ २ एकवचनमपि तहिंग प्राप्नोति । समयावविष्यति । दिवचनबहुवचना- न्यपि ताई समयात्प्राप्नुवन्ति । एवं तकवचनमुत्सर्गः करिष्यते तस्य बिलोरर्थयोर्दिवचनबहुवचने अपवादौ भविष्यतः ॥ भा५ । ३। ६६ ॥ बायाभवनशतिः किं च परेण बुभुत्सितार्थ में प्रति प्रत्यायनाय भन्दप्रयोगः । परेण च प्रष्टत्यादिविषयो बुभुमिमः स च वाक्यार्थ एवेति । सर्वे शम्दासत्परा इति यचापि देवसपदप्रयोगमवापि पदाकरसारित्येमवार्थावगमः वैवस्या- सामात् । एवं च वाक्यमेव वाचकपदानि नागनया वर्षामो पदार्थवाचकन- बत् बावार्थवाचकानि एवं च वर्षों यथा एर्वार्थाभिधामशक्तिप्रचित एवं पदमपि स्वीकं सर्वबाक्यर्थाभिधानमभिरिति । एवं हम इत्युको बाकामा

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
३०९
(थ. १। पा.राथा.)
(बड़गणवतुडति संख्या । १॥ १॥ २३।)
अन्यथा साक्षात्पदप्रयोजनं चिन्यं स्याद् न हि धातोः परम्परया-
ऽपि कारके वृत्तिरस्ति येन नद्यावृत्त्या चारितार्थं स्थादित्याः ॥
"धातुसंज्ञा" क्यङन्तस्य "मनाचन्ता" इत्यनेन ॥ "साधने" ।
कारके.॥ तव्यादयोऽन्तः कारकापेक्षितक्रियावाचिन एवोत्पद्यन्त
इत्यचयः ॥ एवं सर्वसंज्ञाविषये समाधाय प्रशत विषये समाधाना-
नराधाह
अथ वेति ॥ (भा)
ब्रह्मदत्त इत्युझिविषयस्याऽब्रह्मदत्तत्वं स्फोटयितं ब्रह्मदभव्यक्ति
निर्दिाति ।
एष ब्रह्मदत्त इति ॥ (भा)
असंख्या संख्येत्याहेति । (भा)
नियत विषय परिच्छेदे हेतुहि संख्या । एवं बहत्वादेरसंख्या-
वमिति भावः । बहत्वं हि ज्यादिसंख्याव्यापकमखण्डोपाधिरूपम् ॥
गुर्विति। (क)
नन्वतिशदन्ताया इति लिङ्गात् कन् विधौ रूपिमान
ग्यशतेति चेन। शास्त्रवाधापेक्षयोभयग्रहण ज्ञापकत्वस्यैवौचित्या-
दिति भावः ॥
१ सनाद्यन्ता धातवः । ३।१ । ३२॥
२ छ५ । पा९ । सू२२ ।
..
पूरणारचोऽस्ति पति वियते वेति पदाकाराणां योग्यताकारमानास्पादि-
वाध्याचारो गम्यते इति नकिः क्षपदस्य संकरोऽविवेकः । यचापि किया
विधेये तात्पर्यादिकं भावधार्यते नचाप्यस्तौनि गम्यते । सत्तायाः यद्यर्थेनाभि-
चाररूपयोग्यना सबात् । सोकेऽस्यय विमा सडपदार्थानवगर्वाऽयभिचार

·३८. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बहुगणवतुडति संख्या । १।१।२३।) (अ. । पा. १। था. ५) नैष इति । (क) अतिमदन्ताथा इत्यस्य बहुव्रीहिगर्भतत्पुरुषत्वेन संख्याविशेषण- तथा विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वाच्च तत्पदजन्योप- थितिकालेऽर्थवदनर्थकयोसम्भवेन पूर्वमर्थवत एव ग्रहणे निणेते पश्चात् संख्यापदार्थान्वयवेलायां जायमानाऽनुपपत्तिज्ञानेन ज्ञापक- त्वमेव कल्यते इति भावः । एतत्पचदये महासंज्ञाया अनुग्राहकत्वं वकुमयुकम् । तन्मूलकपक्षान्तरस्थाये वक्ष्यमाणत्वादित्यने ॥ भाष्ये संज्ञा च नामेति । (भा) माम प्रसिद्धमेतत् । यतोऽन्यलघीयो न भवति मा संज्ञेति॥ तदर्थानुगतानामिति । (के संख्यानकरणत्वसमानाधिकरणमंख्याशब्दवदभित्रा बहादय इत्य- ादिति भावः ॥ कथं स्यादिति । (कै) महासंज्ञाकरणस्य चरितार्थतया कृत्रिमन्यायबाधे मानाभावा- दिति भावः ॥ चाकाङ्क्षा सलाच ! नचार्थविशेष तात्पर्य्ययोऽपि सदर्थकपदानां चामन्येन मदविशेषानुमाने किं नियामकं । खेच्छाया एव नियामकत्वात् । नथा क्रियाया साधनाथा पभावात् । पचतौत्युक्ते सर्वकारकपदानामनुमान अनुमितानामपि. कारकातरव्याहत्यर्थचेत्रोऽग्निना मण्डलान् इत्यादिरनुवादः कदाचित् । क्वचि- दयाहारं विनापि पदवाक्योराभेदनियामकः संकरः । यथा छन्दोऽधीते रनि वाक्याथै श्रोचियपदस्य प्राणान् धारयतौति वाक्यार्थे नौवति इति पदस्य प्रयोग एतावतापि श्रोत्रियपदस्याद्य समभिमिलिनस्य ने विधार्थबोधे सामर्थ्य मंदमतिखभावत् । नचैवं वाक्यस्य गुरुतरस्य कदापि प्रयोगो न स्यात् । संशयवारणाय तत्प्रयोगस्यापि संभवात् ।

·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। ३१ (घ. १४ पा. १। बा.५) (बहुगवावतुडति संख्या । १।१।२६।) सर्व इति । (क) मिथतानियतसंख्यावाचौत्यर्थः ॥ पाक्षिण्यत इति । (कै) "संख्येति" विभक्कसूत्रे इति शेषः। एवं च संख्यानकरणभृताः संख्यामंज्ञका इत्यर्थः। संज्ञायासंख्याकाध्यतया तहाचकं पदमुप- स्थितान्वर्थवाचकमेव कल्यत इत्ययमेवाऽत्राक्षेप इति भावः ।। नियमार्थमिति । (के) "बहुगणेति" द्वितीयसूचे संख्येतिवर्त्तते। अनियतसंख्यावाचिनां चेद् बहादौमामेवेति भावः॥ अत एवेति। अन्वर्थत्वाश्रयणादेवेत्यर्थः ॥ संज्ञा न भवतीति । (क) प्राप्नेरेवाभावादिति भावः ॥ संख्यावाचिनोरेवेति । बहुगणयोरित्यर्थः ॥ नियमायेति (के) नियमफलक इत्यर्थः ॥ परे तु पत्यरसाहचर्यात्संख्याध्यापकार्थ- वाचिनोरेव बहुगणयोरेवग्रहणम् । न तु संघवैपुल्यवचनयोरिति पदेषु तद्भागनया मदर्थशक्तिमत्वेऽपि केवलात् सरकारिथं विमा मदर्था- प्रत्ययांच । नम्वेवं सर्वच वाक्यस्यैव बोषकत्वे किमर्थं व्याकरणे पदानामवाल्यानं किं च पदवत् वाक्यमखण्डमेव न सन्त्येव पदानौति तदन्याख्यानमसंभविषेति चेम । वाक्यात् कल्पमयैव पदं प्रविभव्य कल्पितक्रिया वाचकत्वेन कारकबाच.

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (बहुगणवतुडति संख्या । १।१।२३।) (च.पा.चा.५) थर्थाऽन्वर्थसंज्ञा। तस्मात्यदेशेषु लोकप्रसिद्धकेवलयोगार्थस्थाऽपि ग्रहणाथै महतो संजेति भाव्याशयः ॥ 'असंख्या संख्येत्याह (भा) इति भाष्येण बहादिषु संख्यापदयोगार्थाभावबोधनाचेति योगविभागो व्यर्थः ॥ “एकादिकाया चापि संख्यायते" इत्यस्य एकादिकथा संख्यायते मापि संख्याप्रदेशेषु यथा ग्रहोतेति महा- मंज्ञाकरणमित्यर्थः ॥ "चस्तु" वाक्यालङ्कारे उभावपि वाक्यालकार एव। यद्दा। बहादिकथाऽपि संख्यायते खव्याप्यत्रित्वादिद्वारेत्यर्थः वत्वन्तडवन्तयोर्यावदादिशब्दकतिशब्दयोर्यद्यपि माक्षात्संख्यामकर- पोभूतार्थप्रतिपादकत्वमुपपादयितमशक्यं तथापि “कति" इत्यत्र संख्यानकरनीभूतार्थविषयप्रश्नार्थकत्वेन तत्त्वम्। एवं वत्वन्तेऽप्युह्य- मित्याः॥ भाये संचार्थमिति । (भा) संज्ञाशब्दखरूपं तदर्थकमित्यर्थः। संजिनिरूपितसंख्याशब्दनि- शवगमार्थ स्वरूपपरमिति भावः ॥ ननु “षणान्ता" इत्यनेन संख्याविशेष्यत इति संधिविशेषणं संख्यायहणमित्ययुक्रमत श्राह १ अत्रैवोक्तम् । २चत्रैवोक्तं भगवता॥ कत्वेन बावाखानात् । पन्यथा घटो भवति । भवति भिक्षा देखिपश्चस्त्वं । पच्चोयानि । पजापया पिय । पजापयः गचून इत्यादी मामाण्यानसारूप्या- दवाखानं विना कियाकारकार्थत्वान्यारेणाजानं कथं क्रियायां कारके वा प्रयुज्येत । मन शिल गर । पचवजानिमानाच्छनि भागः पयः पिव प्रचून माशय इत्याचप्रतीतिः । सलादपोत्यावाश्यानं नत्ववाण्यानादेव पारमार्थिको विभामः पदानाम् । एवं चाचाविभागदर्शनात् । वर्षानामपि पदरविभागं मन्यन्ने ·३८३ (अ.१। पा. १। था. ५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बडगावतुडति संख्या । ।।१।२५।) 'ष्णान्तति ॥ (कै) भाथे "संजी" षट्संज्ञामंत्री विशेष्यते खेतरव्यावृत्ततया प्रति- पाद्यते येनेत्यर्थः ॥ ननु खरितत्ववलेन अनुमोथमानस्य शब्दान्तर- त्वाच्छब्दभेदेनाऽर्थभेदस्य सत्वेन नचान्यार्थमित्ययुक्तमत प्रार एकेति । (के) यस्य खरितवं प्रतिज्ञातं तदेवानुवर्तते न तु तब्जातीयं शब्दान्तरमिति भावः । अर्थाधिकार एव चाभ्यर्शितस्तदर्थस्य चायोग्यत्वादिहाऽसम्बन्ध इति भावः ॥ इत्याहेति । इंत्याशयां इत्यर्थः ॥ भाव्ये न खल्वपीति । (भा) प्रकृतमनुवर्तनादेशान्तरगमनादन्यद्भवतीति “नखवि"त्यन्वयः॥ यथेति । (कै) मर्पणस्योभयत्र तुल्यत्वेन प्रसक्रमहित्वं गोधायां वार्यत इति नार्थः । सपर्णस्याऽहिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावात् । किन्तु देशा- तरगमनं मान्यत्वापादकमित्यर्थ इति भावः ॥ "रूपान्तरम्" । अर्थभेदम् ॥ “पदार्थानाम्" इति इन्दः ॥ १य९ । पा९ । सू२४ ॥ लौकिकः । यथा च वाक्ये पदभागाः कल्पिना एवं पदे वर्णभागा इति मात्पर्य मचैव भब्दार्थप्रत्ययानामविभाग वाच । प्रतीत्याभेदय सिद्ध । नथानित इनि पाध्यकपक्रियार्थः प्रत्यय ननदर्थ भिन्न एव । मचाभेदेव प्रतीत्या संकरात् तसेषां प्रविभागः । सोऽयमित्याभिसम्बन्धरूपसकेनोपाधिक एकाकारप्रत्ययो न ·३८४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बङगणवतुडति संख्या । १।१।२३।) (अ.१। पा. १। बा.५) शक्तिवैचिच्यात्। (के) अनेकशक्तिवादित्यर्थः । एवं च पूर्वत्र तयाशत्या स्वरूप- परस्थापि उत्तरत्राऽन्यया शत्या योग्यतावशादर्थपरत्वे बाधकाभावः। शब्दाधिकारोऽत्रलक्ष्यानुरोधादाीयत इति भावः ॥ भवेद् द्रव्येतदेवं स्यादिति । (भा) "स्याद्" इति संभावनायां लिङ् “भवेद्', इति प्रार्थनायां द्रव्ये विषये पूर्वोकार्थकतका संभाविता संत्ता भववित्यर्थः । शब्द- भेदनयेऽपि नचतिरित्याह शब्दस्त्विति ॥ (भा) येन येन विशेषेणेति । (भा) विशेय्यत इति विशेषः परिच्छेद्यः। तस्य तस्य "विशेषकः" परिच्छेदकः । तत्परिच्छेदकार्थवानन्य एव शब्दो भवतीत्यर्थः ॥ तदुपपादयति । स्वरितत्वेनेति ॥ (क) अध्यर्द्धस्यासंख्यावाचिवमुक्तमुपपादयति अईशब्दश्चेति ॥ (के) मालिक इत्यदोषात् । वस्तुतः शब्दप्रत्यययोरालम्बनं श्वेतोर्थः । स च शब्दादि. व्याटलाभिर्मवपूरणत्वादिभिरवस्थाभिस्वाभिर्विनियमाणतान शब्दप्रत्यययोः सर- गलमाभ्यामभिन्नः । एवं शब्दः स्वावस्थाभिर्विक्रिमापोभार्थबुद्योः सहगतः । एवं प्रत्ययोऽपौति परस्पर विभक्ता एवैवे। देषु मनुष्यवचनविषये प्रविभागसयमात् साचात्कारपर्यन्तात् योगौसर्वभूनमनमो भवति तेषां व नरर्थभेदं तत्प्रत्ययंच योगी जामानौति दिक । सू १० ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ३८५ (स.१।पा.राचा.५) (बहुगणवतुडति संख्या । १४१।२५।) ननु समासकसिद्धये विधीयमामा संज्ञा कथं लुको निमित्त- मत शाह समासेति। (कै) ममासपदेन दिगुसमास एव । तस्यैव संख्याकार्यत्वात् । तषि- मित्तकमपि दिएनिमित्तक मेवेत्याह तेन दिग्विति ॥ (के) भाव्ये अधिकग्रहणं चेति । (भा) भिनसंख्याकार्यमिद्यार्थमधिकग्रहणं संख्यासंज्ञायां कर्तव्य- मित्यर्थः ॥ नन्विति । (के) बिदादिषु नदिधानादिति भावः ॥ परेषधिति । (के) २"तमधीष्ट" इत्यादिग्वित्यर्थः । नियतसंख्यावाचित्वमिति । (क) रनियत विषयपरिच्छेदहेतुत्वरूपसंख्यावाचित्वमित्यर्थः ॥ भाधे यदयमिति । (भा) न चे वैपुल्यवाचिनामपि संख्याकार्यापत्तिः । संख्यापदार्थ- १ विगुनिमित्तक एव । क ॥ २ तमधौठो तो भूतो भावी । च ५। पा १ । सू.. ३ नियत विषयकपरिच्छेदकत्वल्पसंख्यावाचित्वमित्यर्थः । क । 49 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (व्यान्ता बट् । १।।२०।) (का. १। पा. १। था. ५) सम्बन्धिषक्षादिग्रहणनापनेन चरितार्थस्य सर्वथा तदसम्बन्धिवैपुल्या- दिवाचकयहणज्ञापने सामर्थ्याभावात् पूगादिभ्योडड) “बडगणे"ति सूचे कृतेऽपि चापकावश्यकत्वमिति भावः ॥ केचित्त “वतोरिड्वा" इत्यनेन संख्यानकरणवाभाववतामप्यन्येषां प्रयोगेषु दृश्यमानसंख्या- कार्याणां संख्याकार्यर ज्ञाप्यते । तेनाधिकादौनामपि सिद्ध तदाह योगापेक्षमिति । (भा) प्रयोगापेक्षमित्यर्थः । एतेन “पूमादिभ्यः" प्रमादिप्रसङ्गोऽपि बारित इत्याः ॥ ष्णान्ता षट्। ।१।१।२४॥ खरूपप्रतिपत्त्यर्थाऽऽद्योच्चारणस्थाऽन्यचोपदेशत्वप्रसिद्धरुपदेश- पहणे पञ्चादिषु न स्यादत पाह प्रकृतीति। (कै) प्रतिप्रत्ययविभागेन प्रदिपादनरूपं यद्गुणैः प्रापणं तदुपदेशप- देनाच सयत इत्यर्थः । एतदभिप्रायेणेव “उपदेशेऽजितिर" सूचे वक्ष्यति मौर्णावुहेगोपदेशाविति" ॥ ११५। पाए। सू२३॥ २ संख्याकार्यत्वं ज्ञाप्यते । क॥ ३ था। या । स२॥ १ समोवुपदेशोदेशौ । क॥

·३७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा. १ था.५) (यान्ता घट । १।।२81) प्रत्ययाद्युपदेशे इति । (के) श्रादिनाऽऽगमः ॥ यथा सप्तनादौ “मप्यशूभ्यां सुट् च" इति । प्रकृत्यादिभिरूपदेशे प्रातिपदिकखरूपबोधने या ष्णान्तासंख्यानि- ध्यन्ना भवति सेत्यर्थः ॥ यद्यपि “शतानि" इत्यादावपि नुमाग- मोपदेशेन नान्तसंख्यानिष्पत्तिरस्ति तथापि विभक्त्युत्पत्त्यवधिभूत- प्रातिपदिकखरूपनिष्पादकामामेव तेषां ग्रहणं न तु विभक्रिनि- मित्तकानामपि बहिरङ्गत्वादिति भावः ॥ तचेति । (कै) नुनुटोरर्थः प्रयोजनं यस्येति बहुनौहिरिति भावः ॥ नन्वन्त- रङ्गत्वात् पूर्वमेव पटलं प्रवृत्तमात्वेऽपि बहिरङ्गतथा श्रात्वस्या- ऽमिद्धत्वान निवसतौत्यत शाह कार्यकालेति ॥ (के) सुप उदात्तत्वेति । (क) "अष्टम" इति प्राप्त्यर्थः ॥ श्राद्युदात्तत्वेति काचित्कोऽपपाठः ।। यहा दौर्घग्रहणं षट्वे यथोद्देशपचाऽऽश्रयणस्यैव ज्ञापकं तदारव षट् मंज्ञा ज्ञापकत्वं तत् पचे प्रात्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वेन नान्तलबुड्या षट्त्वमस्येव । स्पष्टं चेदम् “अष्टनो दौर्घाद्" इत्यत्र कैयटे। किं च यथोद्देशपचे षटत्वं स्थानिवद्भावेनापि सुलभं नका- रान्तसंख्यावाचकत्वममानाधिकरणधर्मविशेषरूपस्य षट्त्वस्य समुदाय- २ प्रकृत्यादिभ्य उपदेशे । क ॥ १उ-१ पा । सू१५५ ॥ ३ अ६ । पा १ । सू १७२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (शान्ता षट् । १।९।२०।) (च. पा. १। था.५) धर्मवेन सत्रिमितकमुडादेरविधिवाभावादिति बोध्यम् । नचा- स्वस्थ नित्यत्वाद् "अष्टम" इति प्रयोगएवामङ्गत इति वाच्यम् । तवैकल्पिकत्वस्यापि ज्ञापनात् । यावता विनाऽनुपपवं तत्म जाप्यत रति सिद्धान्तात् ॥ परत्वादिति । (क) अष्टन् खर श्रात्वपक्षे चरितार्थः । न च तत्प्रवृत्त्युत्तरम् "अष्टम” इत्यादौ अष्टन् स्वरः स्यादेवेति वाच्यम् । “महद्गति" न्यायाऽऽनयात्॥ अपवादत्वादिति। (के) म खरः प्रवृत्तः पूर्वमन्तरजस्याऽप्येकादेशस्याऽप्रवृत्तेः “यद्धि- सुपरम” इत्यादि सूचस्थभाव्यसम्मतत्वेनाऽष्टावित्यादावष्टन् स्वर- 1 १ ननु च नित्यमात्वम् । एतदेव ज्ञापयति विभाषात्वमिति यदयं दीर्घ- ग्रहणं करोति । इतरथा ह्यटन इत्येव ब्रूयात् (भा-६-१-१७२।) एवं च "चटाभ्य छौश" । ३ । १ । २१ । इति सूत्रव्याख्यानावसरे एतदेवोक्तं भगवता । तथा च भाष्यम् । नुनु च नित्यमात्वम् । एत- देव ज्ञापयत्वाचार्यो विभाषात्वमिति । यदयमावभूतस्य ग्रहणं करोति । पहाभ्य इति । इतरथा ह्यटन इत्येव श्रूयात् । औशधावस्तु लुक तत्र षड्भ्योऽप्येवं प्रसज्यते । अपवादो यस्य विषये यो वा तस्मादनन्तरः । १. पात्वं यत्र तु तत्रौशत्वं तथा घस्य ग्रहः कृतः । खमोलुक च त्वदादौनां कृते ह्यत्वेन लुग भवेत् ॥ २ ॥ २ पडितुपर छन्दसि । पापा १ । सू ५६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २८९ (ब.१४ पा. १ बा.५) (शान्ता घट । १।१।२४।) चरितार्थ इति वाच्यम्। अष्टनो 'तादिस्वादन्तोदात्तत्वेन “एका- देश उदात्तेन" इत्येवसिद्धेः। तादावस्य पाठे चेदमेव भाष्यं मानम् । गौणे प्रियाष्टाभिरित्यादौ षट्स्वराऽष्टनवरयोः प्रच- तिरस्येव । तेषामनभिधानाच्च । एतेन कदष्टनशब्दोऽव्ययपूर्वपद- प्रकृतिखरेणाऽद्युदात्त इति कदष्टावित्यष्टकादेशखरेणाऽसिद्धेस्तत्रा- ऽष्टन् स्वरः सावकाश इति परास्तम् । तस्याप्यनभिधानात् ॥ नमु संख्यावाचिले “एका इति" बहुवचनमनुपपत्रमन्यत्र तु षट्- मंज्ञायाः प्राप्तिरेव नेत्यत आह संख्येति ॥ (के) षट् स्वर इति। (क) । १ तादीनां च । फिट सूत्रम् । १ पा । सू १२ ॥ २ एकादेश उदात्तेनोदात्तः । बया २। सू६ ॥ ३ अत्र भाष्यम् । इहापि तहिं प्राप्नोति । सधमादो * द्युम्न एकास्ता एका इति । नैष दोषः । एक शब्दोऽयं बवर्थः। अस्येव संख्या- पदम् । तद्यथा । एको द्वौ बहव इति । अस्त्य सहायवाचौ । तद्यथा। एकामयः एकहलानि एकाकिभिः क्षुद्रकैर्जितमिति । यसहायैरि- त्यर्थः । अस्त्यन्यार्थे वर्तते । तद्यथा। प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेकेति । अन्येत्यर्थः । सधमादोद्युम्न एकास्ताः। चन्या इत्यर्थः । तद्योऽन्यार्थे बर्तते तस्यैष प्रयोग इति । एवं च "एकादाकिनिश्चासहाये ।। ३। ५२ । एतत्सूत्रस्थ असहायस्य वा इति वार्तिकश्याख्यानाव- सरेऽप्येतदेवोक्तं भगवता । धुम्बा इति एकाः । चन एवमपि पाठोऽस्ति । । वन एवम्निषपाठोऽप्यति । + ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (शान्ता षट् ।।१।२४।) (य. १. पा. १। था. ५) “षट् वि चतुर्थी हलादिः" इत्यनेन । न च षान्तनान्तमाह पर्यादाकारान्तो बड़वचनान्त एव ग्रह्यते इति नायं दोषः । माहचर्य्यस्य न सर्वत्र व्यवस्थापकत्वमित्याशयात् ॥ कृतात्वेति । (क) ततश्च कृतात्वस्य कार्यकालपक्षेऽसत्यपि षट्त्वेऽतिदेशात्रुट. विद्धिरित्यर्थः ॥ औत्वेति । (क) अत एव विभक्के जश्शमोरनुवृत्तिर्न । तथा हि मति लुगेवा- तिदिश्यतेति तद्वैयर्थं स्पष्टमेव विपरीतन्तु न व्याख्यानात् ॥ ततश्चेति । (क) न च मन्त्रिपातपरिभाषयाऽऽत्वं न स्यात् । अष्टानामितिरूपं तु नुटि रनोपधाया" इति दौर्धे न लोपे च सिद्धमिति वाच्यम् । अमिद्धस्थापि तद्विघातकविधेरनयाऽप्रवृत्तिबोधनेन लोपस्याप्यना- पत्तेः । अत एव पुग्हखत्वस्याऽनिमित्तं स्यात् "दौदपद्” इति भाव्ये "कृन्मेजन्त"मूचे उतम् । जानामित्वेन ज्ञापकेन इखवि- षये 'तदप्रवृत्तिरिति च कैयटो वक्ष्यति । अन्यथा पुगपेक्षया इखस्य बहिरङ्गामिद्धतया तस्या अप्राप्तौ भाव्याद्यमङ्गतिः स्पष्टव । । १ अ६। पा १ । सू १७६ ॥ २ अ६ । पा ४ । सू७॥ ३ अप्रवृत्तिबोधनेन न लोपस्याप्यनापत्तेः । क । ख । ग ॥ • पुगघ्रस्खत्वस्यादौदपत् । ( भा-वा) पुगघ्रत्वस्यानिमित्वं स्यात् । क्व । दौदपदिति ॥ ५ अ१। पाए । सू ३६ ॥ ६ तदप्रवृत्तिं च कैयटो वक्ष्यति । ख ।

·(घ. १। पा. १। था. ५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । २६१ (शान्ता षट् । १।१।२४।) किं चातिदेशिकनिमित्तविघाताभावमादाय नास्था अप्रवृत्तिः । एवं हि वमोत्यादौ मम्बुद्धिहस्खे कृते सम्बुद्धिलोपे छतेऽपि प्रत्ययलक्षणेन निमित्तविघाताभावात् तत्राऽस्या अतिव्याप्तिपर- तत्सूत्रस्थ भाष्यविरोधः । किं च “गयिता" इत्यादौ मविपात- परिभाषया खोपो नेति सिद्धान्तभङ्गः । यलोपस्य बहिर्भूतहज- निमित्तकत्वेन बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वात् । वस्तुतस्तु षट्त्वसन्निपात- निमित्तको नुट् न च तस्य मषिपातस्थाऽत्वं विघातकं नापि न लोपः स्थानिवद्भावेन तयोः कृतयोरपि षट्वमत्त्वात् । अब पक्षे दौर्घयहणं पुनः प्रसङ्गपक्षे "अष्टभिः" इत्यत्र षट् खरे ते- ऽष्टन्स्वरव्यावृत्त्यर्थं भदाखविकल्पज्ञापनार्थमिति बोध्यम् । अति- देशविषयेऽपि नत्प्रवृत्तौ तु मिळू न दृष्टम् । अजाधोर्जमामोस्त- यात्वं न स्यादत पाह जश्शसोरिति ॥ (कै) भाव्य प्रियाष्टान इति प्राप्नोतीति । (भा) इत्येव प्राप्नोतीत्यर्थः । अन्यथाऽपकर्षाऽभावेऽपि श्रावस्य वैक- पिकतया तस्य दुर्वारत्वेन भाष्यामङ्गतेः ॥ ननु जमि ज्ञापकमि- Sলসাগীয় মামার यति। (कै) बहुवचननिर्देशादिति भावः ॥ “षड्भ्य” इत्येतत् माह-- १ ब १ । पा १ । सू ६२।

·२८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व्णान्ता घट । १।१।२४।) (च.पा. १ था.५२) दस्य प्राधान्ये एव प्रवृत्तिरिति भावः। तस्य च यथा प्रकारान्तरेण गौणेऽप्रवृत्तिस्तथा "सर्वादि" सूचे उपपादयिष्यते । शुद्धलक्षणैक- चक्षुष्कस्थाऽत्र पूर्वपक्षित्वमिति तात्पर्य्यम् ॥ औश्त्वेनेति । (के) औशेत्यर्थः । स्वप्रत्ययप्रयोगस्तु अनुकरणादनुकार्यरूपे भावे इति बोध्यम् । “श्राव" इत्यादि भाव्यप्रयोगात् ॥ औरत्वेनेति । (के) तद्विघातकसूत्रस्थात्वनिई शेनेत्यर्थः ॥ "पत्र" । गौणे ॥ ज्ञापकादिति । (कै) अस्य प्राप्तियोग्यमपौति शेषः । क्वचित्तु ज्ञापकादिति न दृश्यते ॥ नन्धपकर्षपोऽपि "अष्टनो” विहितमात्वं कथं तदन्ते खादत प्रार पदानेति ॥ (के) बहुवचननिर्देशाभावादिति । (के) माह-भावादित्यपि बोध्यम् ॥ लक्षणेकचक्षुष्कस्यैवोत्तर- मिति मत्वा व्याचष्टे तच माभूदात्वमिति । (के) पक्षान्तरेऽपि अनभिधानादात्वाऽभाव एव बोध्यः ॥ यत्तु भव- १ च ५। पा। सू२०॥

·(ब. १४पा. १ प्रा.५) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २८ (व्यान्ता घट । १।१।२४।) त्येवाचावमित्यर्थ इति । तन्त्र । अपकर्षपचे प्रात्वसाधकोपायाभा- वेन फलभेदापत्तेः। नन्वयं भाष्यार्थी न युक्तस्तथा हिमतीव्यत एवैतदित्येव ब्रूयात् किं च "अप्रयुक्त" इति वाक्यमेषोऽसङ्गतः प्रयुक्तऽपि लक्षणानतिक्रममत्त्वात् “प्रयुकानां हौदमन्याख्यानम्" इति भाव्योक्त्यरचेराह नैव वेति । (क) लक्षणस्थाभावः। अलक्षणं तस्य योग्यता यथालक्षणमित्यव्य- यीभावः । अप्रयुक्त लक्षणाभावस्य योग्यता न तु लक्षणस्येत्यर्थः । एवं च तादृशप्रयोगोऽमाधुरिति भावः । किं च भाष्यकारस्य लक्ष्यकचक्षुष्कतया इयमेव व्याख्याज्यायसी। एवं च हरदत्ता- दौनां मियाष्टन् शब्दादिषु प्रात्वादिप्रवृत्तिविचारोऽन्यश्च तत्प्रयोग- विचारः प्रामादिक एव इत्यवधेयम् । एतेन पूर्वव्याख्यानेऽस्य माधुत्वमुत्तरव्याख्यानेऽसाधुत्वमिति विरुद्धार्थव्याख्यानदयमयुक्रम् । किं च "अष्टाभ्य” इति निर्देशात् कृताकारादेवाएनो "जशमो- रौश्” इति तद्विषयेऽप्यात्वम् । अन्यथा अष्टन इत्येव ब्रूयादिति माप्तमिकभाष्ये “एकवचन निर्देशात् प्रधान एव औरत्वे" इति प्रश्नाशयोऽपि चिन्त्य इत्यपास्तम्। गौणे प्रियाष्टादीनाम् अनभिधा- नमित्यवत्यसिद्धान्तानुसारेण तद्भाव्यसत्त्वात् । अरुच्यैव व्याख्याना- न्तरप्रवृत्तेव ॥ . 50 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इति च । १।१।२५।) (अ. १। पा. १। आ. ५) डति च।१।१।२५॥ . भाव्ये यदि तावद् इति । (भा) ष्णन्ता च षड् इति सूत्रं पायं तत्र चकाराद् यत्नात् खरि- तलिङ्गाद् अनुवर्तमानं डतिग्रहणं सम्भनत्यत इति भावः ॥ न तु पातेरिति । (क) एवं चार्थाधिकारादिहापि तद्धितस्यैव ग्रहणमिति भावः । संख्येति महामंज्ञासामर्थ्यात् तत्र संख्याप्रश्नविषयडतेरेव ग्रहण- मित्यपि बोध्यम् ॥ भाग्ये डति च इत्यति । (भा) चकारात् षट् संज्ञानन्तरं करणाचानेन संज्ञाइयस्थापि विधा- नमित्यर्थः । अन्वर्थत्वाञ्चेति। (के) संख्यायतेऽनयेति हि सः । न च तस्यार्थस्य डत्यन्ते सम्भवः संख्या प्रश्नविषयत्वं तु न तदर्थ इति चिन्यमेतत्। एतस्मादुणा- १ “पाद्यम्" इति नास्ति पुस्तके । २ खरितलिङ्गासंगात् । क । ख । म । ३ ॥ १ प्रातिपदिकविज्ञानाच पाणिनेः सिद्धम् । वा । प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदि- कानि (३।१।२।)। पत्रोच्यते । नाम खल्वपि धातुजम् इति नैवताः । वैयाकरणानां शाकटायनोऽपि धातुजम् नामेति । किम- ·(अ. १। पा. १। था. ५) महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (डति च ।। १।२५।) दौनामव्युत्पन्नवान तत्र उतिरिति अस्थाऽग्रहणमित्युषितम् । व्युत्पत्तावपि पातेः कतिनापि सिध्यतीति न तत्र डतिनियम रति बोध्यम् ॥ संख्याप्रश्नति। (2) मनियोगशिष्टन्यायाञ्च षटसंज्ञाऽपि तस्यैवेति भावः ॥ ॥ नेन महता प्रयत्नेन । भगवता पाणिनिना एकेनैव सूत्रेण सर्व प्रतिपादितम् । तथा च सूत्रम् । “उखादयो बहुलम्" । ३।३। १। एतच्च भगवता महाभाष्यकारेण व्याख्यातम् । तथा च भाष्यम् । "उणादयो बलम्" ।। ३।१॥ बहुलवचनं किमर्थम् । बाहुलकं प्रक्वतेस्तनुदृष्टः। तन्वीभ्यः प्रकृतिभ्य उणादयो दृश्यन्ते न सर्वाभ्यो दृश्यन्ते । प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । प्रायेण खल्वपि ते समुचिता न सर्वे समुच्चिताः ॥ कायंसशेषविधेश्च तदुक्तम् । कार्याणि खल्वपि स शेषाणि कृतानि न सर्वानि लक्षणेन परिसमाप्तानि। किं पुनः कारणं तन्वीभ्यः . प्रकृतिभ्य उणादय दृश्यन्ते न सर्वाभ्यो दृश्यन्ते किं च कारणं प्रायेण समुच्चिता न सर्वे समुचिता। किं च कारणं कार्याणि सशेषाणि कृतानि न सर्वाणि लक्षणेन परिसमा- मानि । नैगमभिवं हि सुसाधु ॥ १ ॥ नैगमाश्च रूभिवाश्चोणा- दिकाः भुसाधवः कथं स्युः । नाम च धातुजमाह नियक्त । माम खल्वपि धातुजम् । एवागताः ॥ व्याकरणे शकटस्य च तोकम् ॥ वैयाकरणानां च शाकटायन थाह धातुजं नामेति ॥ अथ यस्य विशेषपदार्थो न समुत्थितः कथं तत्र भवितव्यम् । यत्र विशेष- पदार्थसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥ २॥ प्रकृतिं दृष्ट्वा प्रत्यय ऊहितव्यः प्रत्ययं च दृष्ट्वा प्रकृतिरूहितया । संज्ञासु धारूपाणि प्रत्ययाश्च ततःपरे । कार्यादिद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु । ॥

·३९८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कलावतू मिष्ठा । १।१।२६) (प. १। पा. १।धा. ५) ततवत निष्ठा।१।१।२६॥ अनुबन्धानां नित्यलप्ततया विशेषणत्वासम्मवादुपलक्षणत्वेन तश- ब्दमावस्योपलक्ष्यावं मन्वानो वार्त्तिकमारभत इत्याह इहेति ॥ (के) सारूप्यम् । (के) प्रयोगे इति श्रेषः ॥ मन्यत इति । (क) निथिनोतीत्यर्थः । नियतं सविधानं येषां इति विग्रहः ॥ कारकेति । (के) न तशब्दमात्र लक्ष्यं किन्वर्थविशेषाधवच्छिनमिति भावः ॥ तदर्शनादिति । (क) कासादिज्ञानादित्यर्थः ॥ तन्प्रत्ययान्त इति । (क) ककाराऽनुपलचितः प्रयुक इति निश्चिनोतीत्यर्थः ॥ भाव्ये "नष्टं गृहमिति । (भा) अज्ञातमित्यर्थः ॥ १ मन्यमानः । क । ख । ग।६॥ २ उपलक्षणवे च । क । ख । ग ।। ३ नत् शब्दमा लक्ष्यम् । क॥ 9 भाष्ये "मई तद हमिति" ।

·(अपा. १। या. ५)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(तलावतू निष्ठा । १।१।२६।)
नष्टः प्रत्यय इति । (भा)
अज्ञातानुबन्धः प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।
सानुबन्धकस्यति । (भा)
पूर्व यः कारकवास्तस्येत्यर्थः ॥ "उद्देशम्" । अर्द्धदेशम् ॥
सिद्धविपर्यासश्चेति । (भा)
चस्वर्थ सिद्धस्तु विपर्यास इत्यर्थः । यद्यपि विप-मो भ्रमा-
त्मकनिश्चयस्तथाप्ययथार्थत्वमाम्यादिह संयोऽभिप्रेत इत्याह
संशय इति ॥ (कै)
वुद्धेरनवस्थितत्वमिति । (के
सन्देहाभिनय इत्यर्थः ॥
वौसादौति । (के)
पदार्थविषयव्याप्तीच्छा प्रयोवृधर्मो हि वौति भावः ॥ भाष्ये
"कारकेति" कालातिरिकप्रत्ययार्थपरम् ॥
वेदिकां पुण्डरीकं वा (भा)
इति भाग्थे । एवं च माक्षाद् इतरव्यावर्तकं विशेषणं खोपस्था-
प्यार्थद्वारा इतरव्यावर्तकमुपलक्षणमिति भावः ।
प्राकोष्र्टेति । (भा)
यद्यप्यत्र निघातप्रवृत्त निष्ठावातो विशेषस्तथापि यन्मा-
प्रकौटत्यस्योपलक्षणमिदम् ।
अच हि “निपातर्यद्यदि" इति
१ भाष्ये।
२ निपातैयद्यदिइन्तकुविनेचेचणकञ्चिद्यत्र युक्तम् (८।१।३०।)।
“यदने स्यामहत्वम्"। "युवा यदा कृथः" । "कृचिदण वासन"।
"यचित्तिभिश्च कमा काचेत्” । “पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति" ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (लक्तवतू निठा । १।१।२६।) (च. पा.व्या.५) निघाते निषिद्धे निष्ठा च यजनाद्" इति नित्यमायुदात्तत्वं स्थात्। असंज्ञायामपि तत्प्रवृत्तिं मन्यते "आदिः सिंच" इति विकल्पस्विष्यत इति भावः ॥ सिषोऽत्र लुप्तत्वेनादर्शनादाह श्रादिशब्द इति ॥ (के) अनिषौति । (क) यद्यप्यत्रोपलक्ष्यकालकारकाद्यभावस्तथापि गुणाभावदर्शनात् कोऽयमित्यवगतिः। एवं च सनादिविधावित्संज्ञकनकारोपलचितः प्रकृत्यर्थानुवादी दिच्छार्थी वा भकारो भवतीत्यर्थः ॥ अनुवादे "मन्यत" इत्यादौ तादृशनकारोपलक्षिते सकारे इत्यर्थः ॥ श्रत एव "पाटश्च” इत्यादेः मार्थक्यम् । अन्यथा यत्र सूचे श्राट् न तत्र वृद्धिरिव्यते । यत्र चेप्यते प्रयोगे न तत्राडिति नद्यैयर्थं स्पष्ट- मेवेति सर्वमवदातम् ॥ इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजिभट्टविरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे पञ्चमाहिकम् ॥ १ निष्ठा च यजनात् । ६ । १ । २०५॥ २ "यादिः सिचोऽन्यवरस्याम्"। ६ । १ । १८ । “यासिष्ठं वृत्तिर- श्विनौ। ॥ ३ प्रकृत्यर्थानुवादि इच्छार्थः । क । प्रकृत्यर्यानुवादीच्छार्थः । ख ॥ ४ पासू ७६ ॥ ५ अ६ । पा९ । स६०॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ॥ सर्वादौनि सर्वनामानि ।१।१।२७ ॥ नन्विति । (कै) प्रादिशब्दस्य नित्यपुस्खेन एकवचनान्तत्वेन च ममामान्तरे नपुंसकत्वबहुत्वाऽनुपपत्तेरिति भावः ॥ प्रचते तत्पुरुषः कर्मधा- रयः । दृष्टान्ते षष्ठीतत्पुरुषः । नत्वस्येति । (के) कर्मधारयघटकस्येत्यर्थः ॥ बहुनौहेरेव शेषे युतिमाह तच नपुंसकमिति । (के) तत्पुरुषस्तु पुंलिङ्ग इति भावः ॥ स्वरभिन्नानामिति । (क) खरेण विलक्षणनां स्वरूपाणां मध्ये उत्तरसूत्रेण यस्य स्वर- विधिरित्यर्थः। कर्मधारयः “समासस्थ" इत्यन्तोदात्तः । परस्तु "बडवोही प्रकृत्या” इति । परशास्त्रेणान्तोदात्तपूर्वपद इति बोध्यम् । तत्राचे सर्वशब्दस्य संज्ञा न प्राप्नोति । अन्ये तु सिध्य- तौति विशेषः ॥ "वक्ष्यमाणेन"। तहुणविज्ञानेन ॥ । १६।पा १ । सू२२३ ॥ २ बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् । ६ । २ । १ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वनामानि । १। १। २७।) (अ. १। पा. १ था.६) प्राथमकल्पिकः। (के) एकशेषनिरपेक्षत्वेन प्रथमप्रतीतः । वक्ष्यमाणन्यायानभिज्ञस्य प्रश्न इति भावः ॥ विग्रहप्रश्नोत्तरे “तानि" इत्याद्यधिककथनम- युक्तमत शाह अन्यपदार्थस्येति ॥ (क) नेष्यत इति । (कै) प्रथमान्तानामन्यपदार्थप्राधान्ये बौद्धिविधानादिति भावः ॥ मन्वेवमपि “तानि" इत्येव मिद्धे “दमानौति” व्यर्थमत आह सर्वनामदयेति । (के) सर्वनामइयोपादानेन तद्गुणमविज्ञानं सूचयतीत्यन्वयः ॥ प्रत्यक्षेति । (कै) उद्भूतावयवभेदस्थ गणपठितस्य समुदायस्येदमा परामर्शातच च सर्वशब्दस्यान्तर्भावादिति भावः ॥ गुणवं दर्शयति उपलक्षणानौति । (के) प्रकारतथाऽन्वयौनौत्यर्थः ॥ काये संविज्ञानमिति । (क) सच वेधा क्वचिद्विशिष्टस्य क्रियायां मविधानमात्रेण । यथा क्रियायोगासावेऽपि शक्लवाससं भोजयेति । कचित्तु विशे- १ अत्रैव भाष्ये। २ तस्यान्यपदार्थस्य गुणानां वर्तिपदार्थरूपाणां विशेषणानां कार्यान्वयि तया संविज्ञानं यत्र स तद्गुणसंविज्ञानः ॥

·(च. १४पा. १ बा.६) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४०१ (सर्वादीनि सर्वनामानि । १। १। २७१) षणस्यापि क्रियायोगेन एकवाससं पश्येति । कार्यं यत्र तद्भाव- भावि तत्र तहुणवमित्यर्थः फलितः । एवं तहुणमविज्ञाने तद्वि- शिष्टस्येतरान्वयः । अन्यत्र तदुपलक्षितस्येत्यपि भेदः । अयं शब्द- शनिखभावगम्यः ॥ अलर्भावः कार्यित्वं कार्य्यम निहितवं वा । एवं च यत्र संयोगममवाथान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्ध्यन्यपदार्थस्तत्र तहणः । अन्यचाऽतगुण इत्युत्सर्ग इति गोलार्थः ॥ ननु प्रकृते न संयोगो नाऽपि समवाय इत्यत पाह इहापौति । (क) एवं च समवायेन सम्बन्धिनोऽन्यपदार्थत्वेन तद्गुणत्वमेवोचितमि- त्यर्थः । बळवचमोपपत्तये पाह उद्भूतावयवभेद इति । (2) अवयवसंख्याऽरोपेण बहुवचन मिति भावः ॥ मन्वेवं समुदाय- स्यैव संज्ञास्यादत पाह तस्य चेति । (क) युगपत्प्रयोगाभावात् पृथक् प्रयोगमत्त्वाच्च कार्यार्थथा संज्ञया तदन्तर्भूतानामेव प्रवर्तितव्यमित्यन्वयः । “पृथक् प्रयोगत्वाद" इति पाठे बनौडेखो बोध्यः । सिध्यतीति । (के) विनिगमनाविरहादिति भावः ॥ नन्वेवं सर्वशब्दस्य सम्बन्धवि- मेष्यत्वाभावात् कथं तस्य सर्वनामत्वमत पाह यथेति ॥ (के) 51 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सर्वादौनि सर्वनामानि । १॥ १।२७।) (का. १। पा. १. बा. ६) खरूपेणोपलक्षणमपि मर्वशब्दः समुदायान्तर्भूततया सम्बन्धवि- शेयोऽपि । यथा देवदत्तत्वेन विशेषणमपि देवदत्तो ब्राह्मणत्वेन विशेष्य इति भावः ॥ अन्यपदार्थत्वाद् (भा) इति भाव्यस्य अन्यः पदार्थी यस्य तत्त्वादित्यर्थः ॥ ननु सर्वनाम- शब्दो यदि व्युत्पन्नस्तदा संज्ञोपमर्जनप्रतिषेधवार्त्तिकारम्भानुपप- तिर्ण चेत् पूर्वोत्तरपदविभागाभावात् “पूर्वपदाद्” इति णत्वा- । ऽप्राप्तिरत श्राह रामेति ॥ (के) मन्तम्” अन्वर्थमंज्ञायाम् ॥ “असन्तम्" शुद्धरूढे रथन्त- रादौ ॥ आश्रित्येति । (के) द्वितीयविषये श्रारोप्येत्यर्थकम्। मामविशेषे रथकरणकतरण- कर्तृत्वमारोष्ण माधुत्वाचाख्यानं यथा तथा सर्वार्थवाचकवरूपार्थ- मारोष्य प्रकृतेऽपौति न वार्त्तिकाऽनुपपत्तिर्नापि णत्वाप्राप्तिरिति भावः । ननु शब्दनित्यताविरोधात् कथमसतो णत्वस्याऽऽपादनमत प्रयोगे चेति ॥ (के) ननु संज्ञा चेत् कृत्रिमा तदा शब्दार्थसम्बन्धनित्यताहानिरसंज्ञा चेन्न णत्वप्राप्तिरत पाह १ पूर्वपदा संज्ञायामगः । ८ । ४ । ३ ॥ २ अत्रैव कैयटे। B पूब्दार्थ नित्यताहानिः ।। घटे।

·8.३ (अ.पा.१। या.) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सर्वादोनि सर्वनामानि । १।१।२१) सर्वार्थेति। (क) शक्रिनियमन शक्तिसम्बन्धबोधनमेवेत्याऊः ॥ न च 'भृशोऽसंज्ञायाम् (पा) इति सूत्रे भाव्ये “यदेतत्मज्ञायां विधीयते" । तत्र न संज्ञायां अभिधेयायामित्यर्थः किं तर्हि तत् तत्कार्यविशिष्टेन चेत् संज्ञा गम्यते इत्यर्थ इति वक्ष्यते ततशाच कथं णत्वप्राप्तिः । न हि कृतणत्वेन संज्ञावगतिरत एव रघुनाथादि शब्द न णत्वमिति वाच्यम् । श्राधुनिकविनियोगस्थले गास्त्रानुगतस्यैव विनियोग उचित इत्याशयात् । अत एव महत्या संज्ञायाः करणे एतत्प्रयो- जनमिति वक्ष्यमाणं माङ्गच्छते । अनादिविनियुक्रसंज्ञास्थले तु यथा विनियुकानामेव माधुत्वमिति रघुनाथादौ णत्वाभावोऽस्व- परिमाणसंज्ञाभूतगव्यतिशब्दे च न वलोपः संज्ञात्वभङ्गापत्तरिति दिक् ॥ सौत्रवादित्येव कुतो नोकमत पाह लोकेति ॥ (के) माम्यं दर्शयति सर्ववैवेति ॥ (क) निपातनं चेति । (कै) भावाभावयोरेकत्र विरोधादिति भावः ॥ नत्विति । (कै) प्रयोगभेदेन च भावाभावविरोधपरिहार इति भावः ॥ भाव्ये १ ब३।पा १। सू ११२॥

·gog. महाभाष्यप्रदीपोधोता (सर्वादीनि सर्वनामानि । १।१।२१) (च.पा.चा.) किमन्ये पौति । (भा) अन्ये विषयः किमेवम् एवं जातीया इति वच्चमाणाभिप्रा- येण प्रश्नः । श्राशयानभिज्ञ उत्तरयति । भवन्तीति । (भा) यथा स्थानिवदादेश इत्येतद्विषये स्थानिप्रयुकं भवति यथा प्राप्तस्थाऽऽदेशप्रयुक्तस्य न निवृत्तिरिति भावः ॥ शङ्कते इको यणिति । (पा) अस्य यदि भवन्तीत्यादिः ॥ ततश्च संहितेति । (क) स्थानिनो निवृत्तिर्नाम तत्माधुत्वबुद्धेर्निवृत्तिः । मा च संहि- तायां भाकलाभावे इति भावः ॥ प्रस्तीर्य्यन्ते इति । (कै) किन्तु तत्प्रमों भराः प्रस्तोर्य्यन्त इति शेषः । तथा च स्थान- षष्ठीनिर्देशे उभयत्रापि तात्पर्यमिति भावः ॥ विकल्प इति । (के) स्थानषष्ठ्यभावेनोभयत्र तात्पर्याभावादिति भावः ॥ परदेशस्येति । (कै) विकरणविधौ धातोः परश्चेत्यधिकारेण धातोः परो विकरण: प्रयोक्रव्य दूत्यर्थादिति भावः ॥ मनु धातोः परो विधातव्य इत्यर्थ पूर्व ध्वनि विहिते पश्चात् शबपि स्यात् तिविकरणवत् “सार्व- धातुक" इति विषयमप्तमौ स्थादत पाह १ब।पा। ७ ॥

·१०५ (ध. १। पा. १ बा.) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वनामानि । ५। १।२७।) धात्विति ॥ (क) "माशयकम्" । सहायकार्य्यम् ॥ मनु ज्यबादीमामादेशले स्थानिवद्भावात्पित्त्वे करोतीत्यादौ विकरणस्थानुदात्तत्वं स्थान च मति शिष्टखरवलीयस्त्वस्य विकरणान्यविषयत्वेनोप्रत्ययस्य कथ- मुदात्तत्वं सिद्धान्तेऽपौति वाचं सार्वधातकखरापेक्षयैव विकरण- स्वरस्य तेन दुर्वलत्वकथनादत पाह श्यनश्च शिकरणमिति । मच सित्त्वं नियमार्थ स्थात् शिदेव न पिदिति । शित्त्वस्थ नियमार्थत्वकल्पनापेक्षयाऽतिदेशबाधस्यैवौचित्यात् । प्रतिदेशबाधश्च तवाण्यावश्यक एव। क्वचिनु नित्करणमिति पाठः। तद्धिप्रत्ययाधु- दात्तत्वबाधेन "न्निति" इत्यनेन निदगास्याधुदात्तत्वाय स्थानिव- त्वात् पित्त्वेनानुदासत्वे तु लमार्वधातकस्थापि अदुपदेशादित्यम्- दात्तत्वे धातोरदात्तत्वं सिद्धमेवेति तद्व्यर्थं मत् तज्ज्ञापकमिति भावः । परन्त्वयं पाठः स्थानिवत् सूत्रस्थकैयटविरुद्धः ॥ आदित्यधिकाराद्दति । (के) तदतीत्यादौ नित्यनुम् व्यावृत्तये पूर्वोतसमाधिरेवावश्यकः ॥ १“मपश्यनोरि"ति सूचस्थं ग्यन् ग्रहणमप्यतार्थ ज्ञापकमिति बोध्यम् ॥ नन्वेवं प्रपः परः श्रम स्थादत शाह "रुधादिभ्य इति । (पा) १ भाष्ये विहितप्रत्यय इति । प्रवरूपप्रत्यय इत्यर्थः । क । ख । ग । ६॥ २ ब६ ।पा १ । सू६७ ॥ ३.पा १ । सू॥ घ३।पा।सू ७८॥

·४०६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(सर्वादीनि सर्वनामानि । १॥ १।२७।) (च. सपा. बा.६)
"सार्वधातुक" इति मतम्या "धादिभ्य" इति पञ्चम्याः षष्ठी
कल्पनात् तेषामेवान्यादचः परः अमिति भावः ॥ हणह इति
निर्देशश्च सधादौनामागमित्ले लिङ्गम् ॥ नन्वेवं शपः श्रवणं स्थादत
पाह
यथा चेति । (क)
शप इत्यस्य षष्ठौ कल्पनसामर्थ्यादिति भावः ॥ भाव्ये
विहितः प्रत्यय इति । (भा)
शबपः
ब्रपः प्रत्यय दूत्यर्थः ॥
एकार्थत्वादिति । (के)
अज्ञातादेरेकेन द्योतितवान वयोम्ममुच्चय इति भावः ॥
'येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽकजादौनां बाधकत्वे परेणोके सिद्धान्ते
तेनैव न्यायेन निपातनानामपि बाधकत्वमेवेत्याह
निपातनमपौति ॥ (भा)
भाष्ये
एतदिति । (भा)
सततं मन्नतमित्युभयमित्यर्थः ॥
श्लोकोऽन्यार्थमवश्यमिति । (क)
एकदेशानुमतिद्वारा "सातत्य" इति निर्देशन स एव सोको
जाप्यते इत्यर्थः ॥
१ "भाष्ये विहित प्रत्यय इति" इति प्रतीको नास्त्यत्र क + ग+ 1
पुस्तके । वस्तुतोऽत्रैवोचितः॥
२ येन नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति । परिभा ५॥
३ व्याख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये । गण सू-२-१३२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। अ.१४ पा. १ बा.६) ( सर्वादौनि सर्वनामानि । १। १। २७ ।) नत्विति । निपातनेन सततमिति न 'माध्यते इत्यर्थः ॥ नन्वेवं मन्ततात् व्यनि सान्तत्यम इत्यपि स्यादत पाह इति चानभिधानादिति । (क) अत एव भगवता "सन्ततमिति न सिध्यति" इत्येवोतं न तु सूत्रोच्चारितमजातीयं सान्तत्यमिति न सिध्यतीत्युक्रम् ॥ पुराणशब्देनेति। (के) "पूराणमोकेषु" इत्यत्र निपातितेनेत्यर्थः ॥ पृषोदरादौति । (क) १ "न" इति नास्तिक पुस्तके ॥ २ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्येषु । ४ । ३ । १०५ ॥ ३ एषोदरादित्वादिति । क । ग। । एषोदरादीनि यथोपदियम् (६ । ३ । १०६) एषोदरादीनौत्युच्यन्ते कानि एषोदरादौनि । पृषोदरप्रकाराणि | कानि पुनः एषोदरप्रकाराणि | येषु लोपागम- वर्णप्रकाराः श्रूयन्ते न चोच्यन्ते। अथ यथेति किमिदम् । प्रकार- वचने थाल (५ । ३ । २३) अथ किमिदमुपदिष्टानौति । उच्चरि- तानि । कुत एतत् । दिशिरुच्चारणक्रियः। उच्चार्य हि वर्णना- होपदिछा इमे वर्ण इति । कैः पुनरुपदिशाः । शिरैः। के पुनः शिष्याः। वैयाकरणाः। कुत एतत् । शास्त्र पूर्विका हि शिलिः वैयाकरणाच शास्त्रज्ञाः । यदि तहि शास्त्रपूर्विका शिशिः शिधि- पूर्वकं च शास्त्रं तदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकष्यन्ते । एवं तईि निवासत याचारसश्च । स याचार यार्थ्या- वर्त एव । कः पुनरा-वतः। प्रागादर्शात्प्रत्यकालकवनादक्षि- णेन हिमवन्तमुत्तरेण पारियात्रम् । एतस्मिनार्यनिवासे ये ब्राह्मणाः कुम्भाधान्याः अलोलुपा अरामायकारणाः किंचिदन्तरेण कस्या- शिविद्यायाः पारगास्तत्र भवन्तः शिष्टाः॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादौनि सर्वनामानि । १।१।२७।) (भ.पा.बा.) एवं च तेनैवोभयोरपि माधुत्वं न तु निपातनेनेति भावः ॥ चिप्रत्ययेति । (क) गणपठितेभ्यः संज्ञोपसर्जनानां भेदात् संज्ञाया अप्राप्तौ प्रति- धानर्थक्यमिति प्रकासुदामाय भाष्ये चिस्पात इति भावः । नत्तत्यदत्वारोपवत् तत्तदर्थ उपसर्जनत्वमप्यारोपितमिति रूपप- त्तिरिति तात्पर्य्यम् ॥ पदकार्थेधिति । (क) मच संज्ञा तथेति भावः ॥ इदमेव वार्तिकं तस्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वे खिङ्गमिति तात्पर्यम् । अत एव अत एव "अभिव्यकप- दार्थाये” इति न्यायस्याप्यत्राप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । अत्र न गुण- योगेन लाचाणिकत्वरूपं गौणमत प्रार प्रसिद्धौति। (के) तम्बाखं प्रमिला दिकमत्रापि तुस्थमित्यर्थः ॥ समासेति । (के) अनेन क्रमेणेताः संज्ञा एकसंज्ञाधिकारे कार्या इति वक्ष्यति धाकड़ारसूत्र तदनपेक्ष्यायं संज्ञाप्रतिषेध इत्यर्थः ॥ एकद्रव्योपनिवेशिनौति । (के) खौकिकसंज्ञालक्षणम् । एतेन सर्वनामादिसंज्ञाखनेकविषया- खिदमध्यातमिति परास्तम् ॥ मबतिसर्वस्य गणे पाठाभावात् मंज्ञासूत्रे विशेष्यासविधानेन तदन्त विधेरभावाच कथमत्र प्राप्तिरत ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (प.पा.बा.) (सर्वादीनि सर्वनामानि । १। ५। २०१) प्रयोजनमिति । (क) शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय तदन्तविधिरिति भावः । एतत्तद- तविधिफखत्वेन “परमस" इत्यस्योपन्यासः कषिदृष्यते स चियः । त्यदादौनाम" इत्यादावाविशेषणत्वमूलकतदन्तविधिमासिद्ध- त्वात् । मै भाबे तु विहितविशेषणमिति बोध्यम् ॥ यथेति । (कै) यथा तत् सूचं निघातविधायकं वाक्यभेदेन पाठविशेषणं च तथेहापौत्यर्थः ॥ यदि "अविभेषेण" इत्यस्य सर्वकार्यार्थमित्यर्थ- स्तईि “नेत्याह विशेषेण च" इत्युत्तरग्रन्थासङ्गतिरत पार किं यत् सर्वेषामिति । (क) यद्यपि मायाचपि न सर्वेषां कार्यम् उभभवदादावसम्भवात् । तथाप्यन्तर्गणानाश्रयणेन विधीयमान कार्यमिति तदर्थी बोध्यः । न सनिवेशेति । म सामान्यविशेषमत्रिवेशापेक्षमित्यर्थः ॥ अविशेषेणेति मंजोपसर्जनयोरपौत्यर्थः । न गणेति। (कै) म गणपठितलाकारेणेत्यर्थः ॥ भाव्ये सर्वादौनाम् । (भा) तदमा तानां त्वदादिप्रसतीनाम् । १.पा २।२१.२॥ 62 ·४१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सर्वादौगि सर्वनामानि । १।१।२७) (घ. १। पा. १ बा.६) प्रानन्तर्येण । (भा) धानन्तर्यापलक्षितत्यदादौनामित्यादिरूपेणेत्यर्थः ॥ किं प्रयोजनमिति । (भा) क प्रयोजनमित्यर्थः । असंज्ञायामिति । (भा) योगविभागो गणमूचे नाष्टाध्यायीस्थे तस्य जमि विभाषाविधा- यकत्वादिति बोध्यम् ॥ "खमज्ञाति" इत्यादावपौदमनुवर्तत इति न दोषः । सर्वादौनीत्येवं यानौति । (भा) सर्वादौनि शब्दरूपाणि इत्येवं सर्वविश्वेत्यादिक्रमेण यानि पञ्चविंशदनुकान्तानि तानौत्यर्थः ॥ प्रत्याख्यायते इति । (भा) स्त्रौप्रत्ययप्रकरणथमपि सूत्र तत्रानुपयुज्यमान कार्यान्तरार्थं परिभाषारूपं ज्ञातव्यमिति भावः ॥ नन्विति । (कै) अन्यथा समासप्रत्ययविधौ तदन्नविधिप्रतिषेधात् ग्यमाणादेव प्रातिपदिकात् स्यात् । प्रत्ययग्रहणे च प्रत्ययग्रहणपरिभाषया प्रत्य- यान्तादेव स्थान तु तदन्तादिति भावः ॥ अनेन चोत्तरच तदन- विधौ ज्ञापिते उपसर्जने निषेधात् प्रधान एव म फलवानिति प्रधानेनेत्युकम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। १९ (प.पा. १ था.) (सर्वादीनि सर्वनामानि । १॥ १॥ २७१) कौम्भकारेय इति । (के) प्रणमत्वेन कारशब्दादेवौपि कारोशब्दस्यैव स्वौप्रत्ययान्सतया तत एव स्त्रीभ्यो ढकि तस्यैव ढक्यङ्गत्वावृद्धिः स्याद् न कुम्भ- स्थेति भावः ॥ तदनाविधौ तु समुदायात् डोपि तत एव ढकि समुदायस्थानत्वात् कुम्भशब्दे वृद्धिः सिध्यति ॥ नमु कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात्तदन्त विध्यभावेऽपि कौम्भकारयः सिद्धोऽत पाह न चेति । (क) हत एव ग्रहणे मा म तु कदकग्रहणे इति भावः ॥ नैतदस्तीति । (कै) न च कदाचित् कारौशब्दादपि स्यात् । कुम्भनेकार्थीभूतस्य निष्कृयापत्येनान्वयाभावात् ॥ नन्वेवं कुम्भकारीत्यच डौबेव न स्यात् । कुम्भेनैकार्थीभूतस्याणन्तस्य केवलस्य स्त्रौत्वेनायोगात् । अत एव मूबारम्भन कदाचिदपि कारशब्दाद् ङौ । विशिष्टस्य स्त्रौत्वेन योगो न तदणन्तमिति चेत्र । श्रमहत्पूर्व- ग्रहणेन तदन्तग्रहणज्ञापनात् । न चैवं बहुकुरुचरेत्यादावतिप्रसङ्ग- वारणायायं नियधोऽपि सार्थक इति वाच्यम् । २“टिड्ढाणम्" इत्यादौ उपात्तस्य टिदादेरेव स्त्रौत्वेन विशेषणेनादोषात् । पूर्व- । यस्य । १ शूद्राचामहत्पूर्वा । वा । इत्यत्रामहत्पूर्वग्रहणेन । अनाद्यतछाप । ४।१।। एतत् सूत्रस्थ वार्तिकम् ॥ २४ । पा १ । सू१५॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (सर्वादोनि सर्वनामानि । १॥ १॥ २०१) (प.पा.वा.) पोपातं तदन्नं च स्वौत्वेन विशेषते उत्तरच चोपात्तमेवेत्यच व्या- स्थानमेव भरणमिति वदन्ति । परे तु "प्रत्याख्यायते" इत्यस्य वार्त्तिकहतेति शेषः । अनुप- सर्जनगणमनर्थकं प्रातिपदिकेन तदन्त विधिप्रतिषेधादिति हि तत्र वार्तिकं तद्रौत्यास्य तेन मिद्धिरित्याशयः । अनुपसर्जनादिति किमर्थं बजकुरुचरा तदन्तविधिमा प्राप्नोति । अत उत्तरं पठति। अनुपमर्जनग्रहणमनर्थकमिति तत्र भाष्यकदवतारणेमात्रत्यभाष्येण च तस्य वार्तिकचमिद्धान्तत्वप्रतौतेः। यत्तु तदुत्तरं वचनदयं ज्ञाप- कन्तु पूर्वच तदमाताप्रतिषेधस्थातिधीवरी । पूर्वसूचनिर्देशो वा- पिनलाब्राहाणौति तत्त्वाचार्यदेशीयस्य । तवाद्यस्य पूर्वच तद- न्तता प्रतिषेधेऽपि उत्तरच तदनाविध्यभावेन बजकुरुचरादावा- याऽस्य मार्थक्यानुपपादनात्तदुमित्वम् । अयं तु स्त्रियामित्यस्या- विशेषणत्वात् स्त्रियां योऽविहित रत्यादिना भाथ एव दूषितम्। तेनायस्यैव वार्तिकहसिद्धान्तत्वं बोधितम् । इदं नहि प्रयोजनम्। प्रधानेन तदनवियर्थमिति तु तत्र भाष्यकता स्वयं मूत्रप्रयोजनमु- कमिति न विरोधः । अयं हितत्र भाव्याशयः । अनुपसर्जन- स्वौप्रत्यये तदादिनियमाभावेऽपि कदाचित् कारौशब्दादपि स्था- दिति पक्षे कुम्भकारेय इत्यस्यापत्तिः । यदु कुम्भेनेत्यादि तत्तु- पम् । निष्कृयापत्येनैकार्थीभावाभावेऽपि समुदायेनैकार्थोभावेऽव- यवेनापि तस्यैव सत्त्वात् सामर्थ्याचतेः। विशिष्टसम्बन्ध्यपत्ये विशेष्य- सम्बन्ध स्थाव्याहतेथ । अनभिधानेन प्रत्याख्यानं तु न चमत्कार- कारि । अत एव परमगार्यकापत्यमित्यर्थं तदेकदेशगार्यशब्दात् ·वायम्। महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.१। पा. १।पा.) (सर्वादौनि सर्वनामानि । १।१।२७।) प्रत्यये परमगार्यायण इति “येनविधिरि"ति सूचे माधे उदा- तमिति तचैव निरूपविष्यामः । न च तदन्तविधावपि व्यपदे- शिवद्भावेन केवखादपि छौब् दुर्वारः । अनुपमर्जनादित्येतत् मा- मर्थन व्यपदेशिवनावाप्रहत्तेः । मुख्यव्यपदेशिनोऽभावे एव तदति- देशप्रवृत्तेश्च । न च स्त्रौप्रत्ययेषु तदादिनियमाभावेन कारौशब्द- स्थापि स्त्रौप्रत्ययान्तत्वानपायात्तस्मादपि कदाचिद् ढक् स्यादेवेति यतः प्रत्ययग्रहण इति नियमेनाधिकस्यैव व्यावृत्ति न्यनस्य । अस्थापत्यमिः । एरपत्यमित्यर्थे “यनिनोच' इति फको- ऽनापत्तेः। एवं च तविषेधेनानेन तस्यैव संग्रहो नत्वतह्यावर्त्यस्य न्यनस्य । अयमधिकारोऽप्यचार्थे भापक इत्याहुः ॥ एकपदवे उद्देश्यविधेयभावानुपपत्तेराह सुपाम् इति ॥ (पा) अअअदिति (भा) अत्र अ इति लुप्तपंचम्यन्तन्नदाह अकारादिति ॥ (2) "श्रकारान्तादिति" भाष्ये अन्नग्रहणं तु फलितार्थपरं यथा- कथञ्चिद् न खत्र तदन्तविधिरिति भ्रमितव्यम् । विशेष्यामबिधा- नात् । प्रायेण भाव्येऽपि "श्रकाराद् अकारात् कारौ" इत्येव पाठः । श्रेषेसोपस्थान्यखोपत्वपचे विधानोत्तरमकारात् परत्वसम्भ- वादाह विधीयत इति ॥ (2) १९ । पा १ । सू७२। २४ । पा १ । स१.१॥

·११० महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (सर्वादीनि सर्वनामानि । १।१॥ २२॥ (अ. ५। पा. १। था. ६) तदुकं भाथे शिष्यमाणाविति ॥ (भा) अपरिहतमेवेति । (के) एवं चैतदपरितोषानाध्ये पक्षान्तरमिति भाव इति केचित् ॥ परे तु इदं समाधानं सर्वाद्यानन्तर्यकार्यार्थमप्रतिषेधो वक्रव्य इत्य- स्यैवार्थस्य खतरादिविषये तस्य प्रधानेऽपि तदन्तेऽप्रवृत्तिरिति वि- शोषं बोधयंस्तद्वारकयुक्त्यैवोपसर्जनेऽपि व्यावृत्तिरित्येवं रौत्या तत् फलकवाभावमुपसर्जनप्रतिषेधस्य बोधयितुमेकदेशोपचान्तरमाह अथवेति । (भा) अनयं समाधान इयं तु साधारणमित्याहुः ॥ “खार्थद्वारेण" इत्यादेविवरणं “तदर्थगतेत्यादि" ॥ गृह्यमाणविभक्तरिति (भा) सम्बन्धमामान्ये पछौ तेन विभक्तौ विधीयमानत्यदाद्यत्वस्यापि संग्रह इति भावः ॥ “षड्भ्य" इति षष्ठ्यर्थ पञ्चमौति मन्वानः शकते यद्यमिति। "कनः" । "मक्ष्यायाः संजामत" इत्यनेन विहितस्य ॥ कणीति । (के) कमि कते कन्नन्त एव मङ्यावाचौ न प्रकृतिः सच जावेऽव- इति षट्वाभावात् ततः परस्य जसो न लुगित्यर्थः ॥ “षड्भ्य प्रोश्य- पार- १ब/पाए। सू२२ ॥ २ सङ्ख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु । ५ । १ । ५७ ॥ गत् ·(ब. १। पा. १। था. ६) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४१५ (सर्वादीनि सर्वनामानि । १।९।२७।) पञ्चम्येव षड्न्यः परयोः प्रत्यासत्या षडर्थगतमयाभिधायिनो - गित्यर्थ इति भावः ॥ "युभद्" इत्यादिसिध्यतीत्यन्तग्रन्थोऽत्र पुन- रक्तः । अनुपदमग्रे वक्ष्यमाणत्वात् ॥ परे तु "सह्यमाणविभक्तरि" त्यस्य ग्राह्यमाणादिहितविभक्तरित्येवार्थः । अड्विषयमेतत् । कतरान्तस्थानभिधानमभिप्रेत्य तत्रादडभाव एवेष्ट इत्यभिप्रेत्य वा। तुल्यन्यायात् “षड्म्य" इत्यचापि विहितविशेषणमेवेति तत्राति प्रमहं शङ्कते । यद्येवमिति"। परमपञ्चत्यादेलोके गणनायां व्यवहाराभावेन षट्वाभाव इति लुगप्राप्तिरिति प्रश्नः । मयाप्रकारकमद्ध्येयविशेष्यकबोधजनकत्वेन विशिष्टस्यापि षट्त्वमस्येव गणनायाम्पमिद्धानामेव मङ्ख्यावाचिना ग्रहणमित्यत्र न मानमित्यु- त्तरम् । पञ्चम्यन्तस्थ त्वदुक्कसम्बन्धन विभत्त्यन्वयो दुरुपपादः । श्रा- वृत्तौ मानाभावश्च । “षट् प्रधान" इत्यस्य वदभिमतषार्थप्रधा- नोऽतः समुदायोऽपि षट्संज्ञक इत्यर्थः ॥ षश्चन्तस्थलेऽपि विहितत्वसम्बन्धेनान्वयः' इत्यायनामकते इह तौति ॥ (भा) वैषम्यमुपपादयन् स्वाशयमाह । “इह तावद्" इत्यादिनेति भाष्यार्थमाडः ॥ शकटेति । (क) नात् न स्वाङ्गमिति भावः ॥ पाठः ॥ वादो व कैयटे। २ प्रसिद्धानामेवेह । क॥ टप्रधान एष समासः। भा॥ समुदायोऽपि घट संज्ञ इत्यर्थः । क ।।। इत्याशयेन शते । क। इ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वनामानि ।। १।२७।) (च. पा. प.६) अङ्गार्थेति । (क) प्रतिशब्देनाराम ॥ एतचापौति वक्तव्ये तच्छन्दनि शायवहित- परामोऽपि नाऽव्यवहितस्य चेत्याह गृधमाणेत्यादि । (क) अर्थद्वारकमिति । (के) उतरादिभ्यो विहितो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकखमोरित्यर्थः। तदर्थ- कप्रत्ययविधानेऽर्थस्थापि विधानमस्तोत्यभिमानः ॥ “उतरादिभ्य" इत्यस्य षष्ठ्यर्थत्वे तु भिनविभक्रित्वादिति भाव्यविरोधः ॥ परे तु विधानस्य सर्वथानाश्रयणेनार्थदारकं विधानमायितव्यमिति स्वग्र- न्यविरोधस्तस्माद् विहितविशेषणमिति यथाश्रुतमेव भाष्यम् परम- कतर रत्यवादमादेशे न भाव्यान्सरं मानमस्ति । प्रकृतभाष्यं तु विपरीतन्तदभावबोधकमेवेति प्रामाणिकाः ॥ त्यदादिप्रकृतिक- विभक्कावित्यर्थं मला शकते यद्यवमिति ॥ (भा) उताशयेनाह त्यदादिप्रधान इति । (भा) र"अङ्गस्य" इति सूत्रे “तो भिस ऐम्” इत्यादौ "विविभ- १ बदतरादिभ्यः पञ्चभ्यः । ७।१।२५। २६। पा8 | सू१॥ १। पा १ । सू॥ अनुष्यमाने तो भिस ऐसभवतीत्यत इति पञ्चम्यस्येति स्थान पछी सत्राशक्यं विविभक्तिवादत इति पञ्चम्या विशेषयितुम् । भा-६। विभशिलात् । रनि पाठोप्यति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा. १ था.६) सर्वादौनि सर्वनामानि । १।१।२०।) क्रित्वाद" असम्बन्धमाशझ्यानानिमित्तं यो भिम् इति सम्बन्ध वच्य- ति । तेन न्यायेनाचापि सम्बन्धसम्भवादियमेकदेयुकिस्तस्मालच्या- नुमारात् “षड्न्यो” “डतरादिभ्य" इति सूत्रद्वये विहितविशेषणं भाव्यसम्मतं तस्यार्थस्य लक्ष्यविरोधेन भाष्यकृता दूषणाकरणदि- त्याहुः ॥ भाव्ये अकारविषयेऽपि समाधानं वक्नुमाह इहेति ॥ (भा) इहतावदिति । (भा) लक्ष्यानुसारश्च तत्र तत्र तथा तथा व्याख्याने बीजम् । "- गस्य" "विभको" इत्यादेश्चाङ्गार्थगतार्थप्रतिपादकविभक्कावित्याद्यर्थः । षष्ठ्यन्तत्वेन तथान्वयस्य सूपपादत्वादिति भावः ॥ नत्र समासेऽपौति । (के) 'उत्तरपदार्थप्रधानत्वादिति भावः ।। "प्रतिकतरद्" इत्युक्त- रौत्या चिन्यमेव । अत्रापि पचे अतिसर्वायेत्यादौ दोष एव १ वैयाकरणमते नमसमासस्योत्तरपदार्थप्राधान्यमेव । नअसूत्रे भाष्य- कारेण त यैव सिद्धान्तितत्वात् । तथाहि । धारोपितत्वं ननर्थः । तथाच मायामनुष्यमायामगथाजनिशा करकपटब्राह्मणादिशब्देभ्य इव खारोपितो मिथ्याभूतोऽयं ब्राह्मण इत्येवं शाब्दबोधपर्यवसाने ब्राह्मणभिन्न इत्यादिकमार्थिकार्थविवरणं न तु शाब्दोऽयमर्थः । स्वत एव एतत्तदोरिति सूत्रेऽनब समास इति सार्थकम् ॥ नञ् (२।२ । ६) इति सूत्रे चब्राझणपदव्याग्यानावसरे ब्राह्मणलक्षणमाह तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् । तपः श्रताभ्यां यो हौनो जाति ब्राह्मगा एव सः । 53 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वनामानि । १॥ १॥ २७।) (च.पा. १ बा.६) परमर्वत इत्यादिसिद्धये तदन्तस्यापि सर्वनामत्वावश्यकत्वेन सर्व- मानो विहितस्य उ. मै इत्यर्थेऽपि स्मभावस्य दुर्वारत्वात् । अतोऽप्येकदेश्युक्तिरिदं पक्षद्वयमतः सर्वमाधारणं समाधिमाह भावे अथ वा नेदमिति । (भा) "'द्वन्दे च" इत्यादिभिश्च सर्वादित्वस्यैव निषेधस्तत् प्रयुक्त- कार्याभावे पर्यवस्थति । एवं विकल्पोऽपौत्यभिमानः ॥ ननु सर्वार्थ- वाचकत्वं न पूर्वादिशब्दानामित्यमङ्गतमेतदत पाह स्वविषयेति । (क) लोकनिरूढ़प्रवृत्तिनिमित्तेन या अभिधेया व्यकयस्ताः स्ववि- षयः ॥ ननु सर्वादिगणपठितानां शब्दानां सर्वेषां मर्वार्थकत्वेन पर्यायत्वाद्वथायं व्याख्यानले शोऽत श्राह न विति ॥ (क) नन्वेवं घटादिशब्दानामपि स्वविषयापेक्षसर्वनामत्वाद् घटाये- त्यादौ स्मभावाद्यापत्तिरिति चेन्न । दविधायकेषु सर्वनामग्रहण- सामर्थ्येन मद्ग्टहीतशक्त्यैव स्वप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयविरुद्धानेकजाती- यार्थबोधकानामेव मर्वनामपदेन ग्रहणात् । एतदेव ध्वनयितुं "मर्वेषां नामानौति" बहुवचनान्तपूर्वपदको विग्रहो दर्शितो भाष्ये ॥ भाव्ये संज्ञोपसर्जने चेति । (भा) संज्ञा त्वेकद्रव्यनिष्ठत्वान्न सर्वेषां नाम उपसर्जनमपि पदान्तरार्थ- १ अ९ । पा १ । सू. ३१ ॥ २ "भाष्ये" इति नास्तिक पुस्तके ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४१६ (अ. १। पा. १। या. ६) (सर्वादीनि सर्वनामानि | १।१।२७।) संसृष्टार्थवृत्तित्वाच प्राधान्येन सर्वेषामुपस्थापकं नाम पदखारस्येन तथैव लाभादित्यर्थः ॥ 'उपसर्जनांशे “विशेषे” इत्यस्य विशेषणे इत्यर्थः ॥ भाव्ये "एतेषां चापौति” दूषणान्तरम् ॥ “एतेषां चापि" । घटादिशब्दानामपि ॥ “एकैकस्य" । तस्य तस्यापि ॥ "मम विषयः” । मर्वाद्यों विषयः ॥ "तस्मिंस्तस्मिन् विषये” । मर्वाद्यर्थरूपे विषये ॥ “यो यः शब्दः" । घटादिशब्दो वर्त्तते ॥ "तस्य तस्य" | घटादिशब्दस्य सर्वार्थ वर्तमानस्येत्यक्षरार्थः ।। तयाचष्टे । ततश्चेति। पदैः पदार्थानभिधायाऽऽकासादिमूलकशक्तिवशात् संसृष्टवा- क्यार्थप्रतीतिर्जन्यते इत्यभिहितान्चयवादे गाइते नन्विति । (कै) गुणद्रव्यादिसमुदायात्मके वस्तुनि प्रतिनियता ये भागाः प्रवृत्ति- निमित्ताख्यास्तदभिनिवेशित्वात्तवाचकत्वाच्छब्दानामित्यर्थः ॥ योग्ये- तरान्विते पदानां शतः खार्थवत्पदान्तरार्थोऽपि खवाय इत्य- विताभिधानमाश्रित्य परिहरति तति ॥ (कै) "वग्रहः" । क्रोडौकारः ।। “न प्रतिपद्यते" । निश्चिततयति शेषः ॥ रूपसादृश्यादिति। (क) श्रोदनव्यतिरिक्तार्यान्वययोग्यसर्वशब्दरूपस्य तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ १ उपसना इत्यारभ्य "इत्यर्थ" इत्यन्तं नास्तिक पुस्तके ।

·४२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सर्वादीनि सर्वनामानि । १।१।२७।) (अ.१। पा. १। बा. ६) "तत्प्रतिपत्त्यर्थम्"। निर्धारितविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ अपरे तु पदे पदैकदेशप्रयोगवत् यदा सर्वस्मिन्बोदने इति वाक्ये प्रयोक्रव्ये श्रोदने इति वाक्यैकदेशः प्रयुज्यते प्रकरणाच तत एव पदात्तादृ- वाक्यार्थबोधस्तत्र दोष इति भाव्याशयः ॥ यथा च पदमति- यहकाले पदैकदेशस्यापि तप कियह इति पस्पशायां कैयटेनो- कम ॥ तथा वैयाकरणमते विशेषणविशेष्यभावे वाक्यस्य प्रत्यङ्गौ- कारण तच तत्तत्पदार्थाणिजिते समुदितस्य शकिग्रहकालेऽवयव- भूतैकैकपदम्यापि तत्र शक्रिग्रहेणेकैकपदादपि तादृशविशिष्टार्थ बोध इति “२६ग्ययणः” इति सूचे भाष्ये ध्वनितम्। आकासावा- दाने च मञ्जूषायां निरूपितमित्याहुः ॥ अतिप्रसङ्ग उद्भावित इति । (के) न च “मर्वनामः " इत्यादौ "सर्वादेः ” इत्याद्येव मू- चाणि मन्विति न कस्मादिषु दोषः । अपाणिनीयत्वापत्तेः । भाव्ये "एवं त भयमिति" ॥ सहेति । (कै) एकैकस्योद्देश्यत्वविधेयत्वसत्त्वात्माहित्यविवक्षाऽभाव इत्यर्थः ॥ अर्थ- दयबोधेच्छथा एकस्य सकच्चारणमिहतन्त्रम् || अत्रोचारणं तन्त्रण बोबोधस्तु पुनरनुमन्धानेनेत्याशयेनाह पात्तिर्वेति । (क) प्रावृत्तिश्चेत्यर्थः ॥ १ परे तु । क। ३ ब७ ।पा। सू १४॥ २ च १ । पा९ । सू४५ ॥

·४२१ -- महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (का.१। पा. १ बा.६) (सर्वादौनि सर्वनामानि ।११।२७।) प्रत्याख्यातमिति । (के) लौकिकप्रयोगाङ्गत्वेन निराकृत मित्यर्थः ॥ प्रसिद्धप्रतिनिमित्तेति । (के) तच्च सर्वशब्दस्य यावत्त्वम् । इदमुपलक्षणम् । अनेकार्थमाधा- रणशक्रिग्रहसहकारेण स्खविषयाणां सर्वेषामर्थानां प्राधान्येन बोध- कत्वं मर्वनामत्वमित्यस्यार्थस्य ॥ स्वरूपमाचोपकारोति। (क) स्वरूपमात्रप्रवृत्ति निमित्तक इत्यर्थः ॥ अतिक्रान्तार्थविशेषणतामिति । (क) एवं च प्राधान्येन न सर्वार्थीपस्थापकत्वमिति भावः । जहत्- स्वार्थत्वे तु सर्वापस्थापकत्वमेव नेति बोध्यम् ॥ भाष्ये अथ वा महतौति। (भा) अयं भावः । अनेकार्थसाधारणशक्रिग्रहसहकारतः प्राधान्येन स्वविषयसर्वार्थीपस्थितिजनकत्वसमानाधिकरणमर्वनामपदवत्तेन बो- धकमहामंज्ञया तादृशसर्वादौनामेव गणेऽनुकरणम् । नच संज्ञा- यास्तत्त्वाभावः स्पष्ट एव । उपमर्जनस्थापि न प्राधान्येन तदुपस्थाप- कत्वम् । नामपदस्खारस्येन तथैव लाभात्। उपमर्जनं हि इतर- विशेषणतयैव स्वार्थीपस्थापकम् । सर्वादौ नि तदन्तानि च सर्वार्थ- वाचकत्वसमानाधिकरणसर्वनामपदवन्तीत्यर्थः सूत्रस्य । तदन्ते च तत्प्रधानसमासे अवयवीयतादृशशक्रिमहकारेण स्वविषयसर्वबोध- कत्वं विशेष्यतयाऽस्त्येवेति दिक् ।।

·४२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वनामानि । १। १। २७१) (का. १। पा. १ बा. ततोऽपि लघीयो नामेति । (क) संज्ञेत्यर्थः। तन्नाम संज्ञा यतोऽन्यलघुतरं नास्तीत्यन्वयो भाष्ये। यदा "संज्ञा च नाम” इति पर्यायप्रदर्शनम् । तच्च यतो नान्य- लघीयस्तत् । एवं च संज्ञायां सर्वतः शब्दव्यवहारामघौयस्त्वं सिद्धम् ॥ "लघ्वर्थम्" इत्यम्य लाघवेन शास्त्रप्रवृत्त्यर्थमित्यर्थः ॥ नन्वर्थसंज्ञात्वं नाम योगरूढ़त्वं तत्र योगार्थस्य सत्यर्थणैवान्वयनिय- मात् पृथग् उद्देश्येनानन्वयात् कथं सर्वार्थवाचकानामेव मंजेत्यत अनुमीयत इति ॥ (के) नूनमेतानौति। (क) गणपठितानौत्यर्थः ॥ भाव्ये अथोभस्येति । (भा) उभयत इत्यादेखभयशब्दपाठेनैव मिद्धेरिति भावः ॥ 'विवचनविषयत्वाद् (भा) इति भाव्यस्य द्विवचनसत्त्वे एवोभशब्दः माधुरित्यर्थः । दिवच- च वृत्तिविषय एवेत्याशयेन कैयटेन "वृत्तिविषये" इत्युकम् ॥ क इदानीमिति । (भा) अस्योभशब्दस्यार्थप्रतिपादकः कः शब्दोऽन्यत्र तमिलादिविषये नासत्ता १ "दिवचनविषयत्वादिति भाष्यस्य" इत्यारभ्य "द्विवचनाभावे भवतो. त्यर्थः" इत्यन्तं नास्तिक+ग+ इ पुस्तके ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४२३ (अ. १। पा. १। या. ६) (सर्वादीनि सर्वनामानि । १। १। २७।) द्विवचनाभावे भवतीत्यर्थः ॥ ननु टावन्ते । 'मर्वनाम्नः स्याङ्" इत्या- धन्यमर्वनामकार्यसम्भवोऽस्त्येवेत्यत आह टाब विषयत्वमपौति । (कै) "अन्याऽभाव" इत्यत्र रहेतुत्वेनोपपादानादिति भावः । एवं चोभशब्दः केवल दिवचनविषयष्टापसहित दिवचनविषयो वेत्यर्थः इति टाब्ग्रहणमनुवादमात्रं नापूर्वमिति तात्पर्यम् ॥ द्विवचन टाव् विषयत्वे उपपत्तिमाह तति । (कै) "द्वित्रिभ्यामि"ति सूत्रस्थवेत्यस्याखरितत्वादेवाऽननुवृत्तौ तयप् स्थानिकत्वेनाऽयचस्तदिकल्पेनैव वाक्यमिद्धौ फलाभावेन महावि- सम्बन्धमिद्धौ प्रत्ययान्तरत्वपचे तन्निवृत्तौ दोषाच्च नित्ययहणं योगविभागेन स्वार्थिकाऽनादेशभूतायच् प्रत्ययान्तरवि- धायकमिति भावः । अत्र च मित्य शब्दस्य वाच्यार्थविरोधादिक- ल्याऽननुवृत्तिः । अयमप्याद्युदात्त एव । प्रत्ययमम्बन्धोदात्तग्रहणा- भाषाया अप्यसम्बन नुवृत्तेः ॥ त्तिविषये इति । (के) अत एव ""उभौ साभ्यासस्य" इति निर्देशः मनछते । इदं च सूत्रं योगविभागस्येष्टमिद्ध्यर्थत्वाद् उभाविति निर्देशाच्च “उभयो- १ अ ७ । पा ३ । सू ११४ ॥ २ हेतुत्वेनोपादानात् । क । ग । ६ ॥ ३ एवं चोभयशब्दः । क । इ । ग ॥ . दित्रिभ्यां तयस्यायज्वा । ५।२।४३॥ ५ यसपा ४ । सू २१ ॥

·४२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (सर्वादोनि सर्वनामानि । १। १। २७१) (अ.पा. १। श्रा. ६) ऽन्यत्रेति वार्त्तिकाच दिवचनावणं यत्र तत्रैव प्रवर्तते नान्यत्र तेन नाति प्रमङ्गः ॥ उभयोऽन्यत्रेति । (भा) एद्विवचनविषयत्वाऽभावसम्भावनायामिति भावः । लुम्विषये लुकाविषयस्यैवापहारान दोषः । सम्भावनानिवेशाचोभशब्दस्य पाठाभावेऽप्युभयत इत्यादिमिद्धिः । अन्यथा उभयात्तमिलादेः कर्तुमशक्यतया द्विवचनस्य लुगभावे तद्विषयस्यैव सत्त्वेनायजनाप- जावुभयत इत्याद्यसिद्धिः । मम तु यद्यत्र तसिलादिः स्यात् तहि लुगपि स्यादिति सम्भावमया विषयाभाव सम्भावनाऽस्त्येवेति न दोषः । इदमेव ध्वनयितुं विषयपदमुपात्तम् । “उभयोऽन्यत्रे”ति वार्त्तिके उभयशब्देन वार्थिकाऽयजन्तस्यावयवार्थकायजन्तस्य च ग्रहणमिति भावः ॥ रूपे इति । (क) नन्चकचि उभशब्देन तविशिष्टस्य ग्रहणादुभकाववयवौ यस्येत्यर्थं उभकयो मणिरिति प्रयोगः मियति के तु नेति फले विशेषः स्पष्टः । एवमज्ञातोभयोघट इत्यर्थ कचि उभकयघट इति १ "दिवचनविषयत्वादिति भाष्यस्य" इत्यारभ्य “दिवचनाभावे भवतो. त्यर्थः" इत्यन्तमत्रास्ति । क । ग । इ पुस्तके ॥ २ दिवचनत्वाभावसम्भावमायामिति भावः । क ॥ ३ चोभस्य पाठाभावे । क । चोभयस्य पाठाभावे । । ४ तसिलादि स्यात् । क । ग । ६ ॥ ५ उभयो इति । क । ग । ६ ॥ ६ उभयकाववयवौ । क । ग ॥ ७ उभयघट इति रूपम् । क । उभकघट इति रूपम् । ग । ६ ॥

·४२५
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(अ. १। पा. १। या. ६)
(सर्वादीनि सर्वनामानि । १।१। २७)
रूपम् । के अयचि उभयकघट इति स्यादितिरूपे विशेषः स्पष्ट
एवेति चेन्न । भाष्यप्रामाटेनाऽनभिधानात् । अत एव हरिणा
"उभयोऽन्यत्रेति वार्तिकमूलभूतम् 'उभयशब्दस्य द्विवचनं टाप न
लोपश्च यस्येति व्याकरणान्तरसूत्रमुदाहतम् । तन्मते ह्येषां प्रयो-
गाणामभावः स्पष्ट एवेति बोध्यम्" ॥
स्वरे चेति । (के)
चित्स्वर प्रत्ययस्वराभ्यामुभयत्रापि अन्तोदात्तत्वस्यैव मिद्धेरिति
भावः ॥ २"उभकाभ्याम्" इत्यादिः “वचमाद्" इत्यन्तोग्रन्थः
प्रचितः । पुनरये दर्शनात् ॥
श्रूयमाण इति । (क)
विषयशब्दलभ्योऽयमर्थः । श्रूयमाणत्वं च माक्षाद् भावरूपा-
देशद्वारा वेत्यन्यत् ॥
"व्यवधानादिति । (के)
द्विवचनविषयत्वस्याव्यवहितस्यैव निवेशादित्यर्थः ॥ "उभघटा-
वित्यादौ व्यवहितद्विवचनपरस्थ साधुत्ववारणाय
क विषये इति । (क)
१ उभयस्य दिवचनं टाप लोपश्च । क । उभयम्य । ग । ६ ॥
२ अवैव कैयटेऽस्ति ॥
३ साक्षाद् भावरूपादौ
। । "यादेशद्वारावेत्यन्यत्" इति नास्ति
इ पुस्तके ॥
8 "व्यवधानादिति" इत्यारभ्य "उभघटावित्यादौ" इत्यन्तं नास्ति
इ पुस्तके ।
उभयघटो
५
"

·१२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सर्वादीनि सर्वमामामि । १॥ १॥ २७।) (अ.पा. १६ था.६) एवं चैतबचनाकरणलाघवार्थमुभशब्दपाठ इति भावः ॥ भाष्ये एवमाप्यपौति । (भा) टापा व्यवधानादिति भावः ॥ अन्तरेणापौति । (भा) दौर्घ तबिशिष्टस्यान्तवद्भावेनोभाब्दवमिति भावः ॥ श्रावन्ता- देकवचनाद्यापत्तिस्तुनेत्याह स्वार्थिकत्वादिति । (कै) एवं च तत एकवचनादौ दिवचनविषयत्वं कथमिति न वक- व्यमिति भावः ॥ "किं वक्रव्यमेतद्” इत्यादिः “अनादिवशावेन" दूत्यन्तोऽपाठः । "प्रवचनादापि" इत्यस्य वक्रव्यवाभावेन "किं वक्रव्यम्” इति प्रश्नामङ्गतः । तथा भ्रममूलको वा प्रश्न इति बोध्यम् ॥ अर्थेति । (क) कृषिमाऽकृषिमन्यायस्य तु नेह प्रकृतिस्तस्येह शास्त्रेऽनाश्रयणस्य संख्यासंज्ञासूचे भाये उकः । अस्य लोकमिद्धव्यवस्थाबोधकत्वेन तत्र न्यायाप्रवृत्तेवेति भावः ॥ ननूभकावितिवद् उभत इत्याद्यपि प्रमज्यतेत्यत श्राद्ध उभयत इत्यादि। (क) तयोरव्ययत्वेन विभक्त्यन्तौयस्वार्थिकत्वेन चाधिकरणापादानन- किविशेष्यकबोधजनकत्वात् । द्विवचनत्वं च संख्याप्रकारकसंख्येयवि. १ तस्या इह । क । ग ।। २ भाष्योतक।

·महाभाष्यप्रदोषौद्योतः (अ. १। पा. १ बा.६) (सर्वादौनि सर्वनामानि । १। १। २७१) शेयकबोधजनकत्वम् ॥ "अभेदविषयः" । वृत्तिविषयः ॥ उकमर्थ प्रश्नपूर्व व्युत्पादयति । भाव्ये कथं स्वार्थिका इति । (भा) यतः खार्थिकाः प्रकृतितोऽविशिष्टा अन्यार्थविशेष्यकबोधजनका अतः प्रतियतेऽनेनेति प्रकृतियहणं तेन प्रकृतिभूतोभशब्दयाह- केण द्विवचनशब्देन तत्प्रतिकानां स्वार्थिकानां कादीनामपि ग्रहणमित्यर्थः । तेनोभयत इत्यादेावृत्तिः । “प्रकृतिग्रहणे"- त्यनेन कृत्रिमाऽकृत्रिमन्यायाप्रवृत्तिर्ध्वनिता । दिवचनं च टापमा- हचर्यात्प्रत्यय एव ग्टह्यते । एतदर्थमेव टाब्ग्रहणं तेनो भयोरु- भावित्यत्र समासे भवत्येवायजित्याः ॥ एवं प्रत्याख्यात इति । (के) किं चाकज्मात्रार्थत्वे उभाव्ययसर्वनाम्नामकजित्येव पाठेम मिद्धे संज्ञाप्रयोजके गणे पाठो व्यर्थः । साहचर्याच संज्ञादिव्यावृत्तिरिति बोध्यम् ॥ इदं त्विति । (क) भाष्ये "श्रादि" पदसंग्राह्यमित्यर्थः ॥ भावतायनिरिति । (के) मति पाठे “त्यदादौमि च” इति वृद्धत्वे "उदौनां वृद्धवाद" इति फिञ् ॥ १ उभयत उभयचेति चतसोरचयत्वादुद्धित्वाऽभिधानसामर्थ नास्तीत्य- भेदविषय उभयशब्द एव प्रयुज्यते नतुभशब्दः । २ तेनोभयोरभावभयोभावियत्र । क । ग । ३१ । पाए। सू७१ ॥ ४ ब४ पा९ । सू१५७ ॥

·४२८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विभाषा दिकसमासे बहुबीहौ ।। १।२८।) (अ. १॥ पा. १। आ. ६) 'भवद्राङिति । (के) "रविष्वग्देवयोश्च टेः” इति चेन सर्वनाम्नोऽनुकर्षणादयादेशः ॥ भवन्मय इति । (क) “नित्यं वृद्धेति" मयट् ॥ “भवन्मित्रे” बहुबौहौ सर्वनामम- ख्ययोरिति पूर्वनिपातः ॥ भवतष्ठगिति । (पा) शवन्तनिवृत्तये वृद्धग्रहणं तत्राऽनुवर्तते इत्यर्थः ॥ गुणवचनेति । (के) एकमंजाधिकारे सकलप्रातिपदिकविषयगुणवचनमंज्ञाऽतः परा सर्वनामसंजेति भावः । विभाषा दिक्समासे बहुव्रौहो।१।१।२८॥. एकस्मिन्निति। (के) सर्वत्र परत्वात् प्रतिषेधे विकल्पवैयर्थं सर्वत्र वा विकल्प भा- वाभावयोस्तेनैव सिद्धत्वात् प्रतिषेधानर्थक्यमिति तयोरेकविषय- वासम्भव इति भावः ॥ भाव्ये दिगुपदिष्टे इति । (भा) १ भवद्या इति । क । इ । ग । २ अ६ । पा३। सूह२. ३ अ४ । पा ३ । सू१४४ ॥ 8 अ । पा२। सू ११५ ॥

·४२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १। पा. १। आ. ६) (विभाषा दिक्समासे बहुबौहौ । १॥ १॥ २८1) दिक् शब्दोच्चारणेन विहित इत्यर्थः । बहुबोहाविति शेषः ॥ व्याप्यधर्मातिदेशे व्यापकधर्मस्याप्यतिदेशात्ममामोऽप्ययमत श्राह मुख्य इति ॥ (के) दक्षिणदक्षिणस्यै इति । (भा) "बाबाधे चे"ति दिर्वचन बहुव्रीहिवद्भावौ ॥ नावयवानामिति। (क) "रन बहुव्रौहौ" इति वद् द्वन्दे चिकौर्षिते नेत्यर्थी न । यद्यपि वन्देऽपि उद्भूतावयवभेदममुदायस्य प्राधान्येन तं प्रति बहुतौ हेरिव इन्दस्य गुणत्वेन तदप्राप्तेरयमेवोचितस्तथापि त्यदादौनां इन्दाभावे- नादन्ते काकचोरविशेषेण फलाभावात् । अन्यप-यत्वच्छब्दस्य सर्वनामत्वे न मानम् । बहुसम्मतत्वात् । गणे तत् पाठस्य “वि- भाषा जमि" इत्यस्याऽमङ्ग तेश्चेति भावः । एवं चेदं सूत्रमुपसर्जन- प्रतिषेधानुवादकमेव सूत्रकृता तदनुभ्युपगमादा कृतं तत् । अत एव कुक्कुटमयू-वित्यादावुपमर्जनहस्खवारणाय "द्वन्दे ने”ति वचनमा- रब्धं “गोस्त्रियोः" इति सूत्रे भाव्ये इति बोध्यम् ॥ पुब्बद्भाव इति । (के) इदं चिन्यम् । मात्रग्रहणेन सिद्धेः ॥ ननु यथा बहुबौहौ १ य ।पा १ । सू१० । पौड़ायां दोत्यायां दे स्तो बहुबौद्दिवच्च । २ अ१ । पा १ । सू२६ ॥ ३ य१ । पा १ । सू३२ ॥ 8 दन्दे च (वा) इन्वे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । कुक्कुटमयूर्यो । गोस्त्रियो- रुपसर्जनस्य ( १ । २ । ४८) एतत् सूत्रस्थवार्तिकं तद्भाष्यं च ॥ ५ अ १ । पा२। सू४८॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विभाषा दिकसमासे बजनौती।। १।२८।) (अ.१॥ पा. १॥ था. ६) इन्वे चेत्यप्राप्तावपौयं प्रवर्तते तथा इन्वे "न बडबौहौ” इत्य- प्राप्तावपौति किमुच्यते नचाप्राप्ने दौत्यत पाह अयमचार्थ इति । (के) एवं च "नचाप्राप्ते" इत्यस्य भाव्ये "बडौहावित्यादिः" । "इन्द्रे च" इत्यस्य तु दन्द इत्यादिः ॥ एवं च बहुबौहौ सर्वत्र निषेधप्राप्तिदन्द्धे तु “इन्दे च" इतस्य न सर्वत्र प्राप्ति मिविभाषया बाधादिति भावः ॥ सर्वः स्वविषय इति । (क) मा दिग् बहुनौहिरित्यर्थः ॥ न व्याप्त इति । (क) सो दिग् छन्द इति शेषः ॥ युक्त्यन्तरमण्याह यदि चेति ॥ (के) भाव्य या पूर्वा सोत्तरेति । (भा) यद्यपि वाक्ये यत्तच्छब्दाभ्यामुद्देश्यविधेयत्वं प्रतीयते । था पूर्ववप्रकारकज्ञानविशेष्या मा प्रसिद्धोत्तरा यस्येत्यर्थात् । एवं चो- त्तराभब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति तथापि ममासे तदप्रतीत्या पूर्व- पदस्य ज्ञानविशेष्यपर्यन्तलचकत्लेन गुणवाचकत्वाद् विशेषणत्वेन पूर्वनिपात इति बोध्यम् ॥ १ या पूर्वावप्रकारकज्ञानविशेष्या । क । ग ॥ २ पूर्वा पदस्य । क । ग । ६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४३१ (अ.१। पा. १! या. ६) (विभाषा दिक्समासे बहुनौहौ। १।१।२८) 'तच हि दिक्शब्दोऽस्तौति । (के) न च शेषग्रहणेमानेकग्रहणेन वा मिद्धे उभयोपादानेन पुन- विधानद्वारा सर्वत्र विशेषविहितत्वात् मोऽपि प्रतिपदोकः । स्पष्टं चेदम् “प्रान्महत' इत्यत्र भाव्ये इति वाच्यम् । पूर्वशब्द उत्तर- शब्दः समस्यते इत्येवं विधानकल्पनेऽपि दिक्शब्दः समस्थत इत्येवं विधानकल्पने मानाभावेन तत्र दिक् शब्दाभावादिति भावः ॥ भाव्ये अवयवभूतस्याऽपौति । (भा) प्रधानन्यायेनास्य न स्यात् । अस्य ममूहत्वं प्रति गुणत्वादिति भावः ॥ तदेतदवयवपदेन सूचितम् । समूहावयवत्वादतिपदार्थ- स्थति बोध्यम् ॥ वमनशब्दो ग्रहवाचौति नैकशेषः । अन्तरशब्दस्य सर्वनामत्वेऽपि परनिपातो "राजदन्तादित्वादोध्यः ॥ २ १ च्यालेण्टाइनमुद्रापितविवरणपुस्तके (तत्र दिक् शब्दोऽस्तौति) इति पाठोऽस्ति । वस्तुतः “हि" शब्दघटित एव पाठोचितः । बहुषु पुस्तकेषु तथा दृष्टत्वात् ॥ शेषवचनात्तु योऽसौ प्रत्यारम्भात् कृतो बहुव्रीहिः । तस्मात् सियति तस्मिन प्रधानतो वा यतो रत्तिः ॥ ४ ॥ यस्मात् “शेषो बहुव्रीहिः” (२।२।२३) इति सिद्दे “अनेक- मन्यपदार्थे" (२।२।२४ ) इत्याह तेन प्रतिपदं भवति । अान्म- इतः समानाधिकरणजातीययोः (६ । ३ । ४६ ) इत्यत्र भगवता महाभाष्यकारेणोक्तम् ॥ ३ अस्य समूहं । क । ग । । । 8 ध२।पा २ । सू३१ ॥

·४३२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(न बहुग्रीहौ । १॥ १। २९।)
(य. १। पा. १ बा.६)
तन्मते नेति। (क)
किं चावयवयोः सर्वनामत्वेऽपि दन्दस्य तत्त्वाभावेन मर्वना-
खोऽविहितत्वानमो न दोष इत्येकदेश्युक्रिरिदं भाव्यम् ॥
न बहुव्रीहो।१।१।२६
नियमः कथमिति । (क)
संख्याया अपि तेन पूर्वनिपातविधानादिति भावः ॥
प्राप्त इति । (के)
“सप्तमौविशेषणे” इत्यनेन ॥ न चैवं वार्तिके संख्याग्रहणं
व्यर्थं विशेषणवादेव तस्य पूर्वनिपातप्राप्तेरिति वाच्यम् । परिच्छे-
दकत्वरूपविशेषणताया अन्यत्रापि सम्भवात् ॥ भाष्ये वृत्तिकारोतं
सूत्रार्थमाह
न खल्वपौति । (भा)
अस्यार्थस्य यथा लाभस्तथा वक्ष्यते । वहिरङ्गत्वव्युत्पादनाय
"पदान्तरेत्यादि" | "वर्निपदार्थविशेषणेति" बहुव्रीहिः ॥
बहुव्रीहिणेति । (कै)
ततो वहिरङ्गाबऊवीहिनिमित्तकेन निषेधेनेति शेषः ॥
सामान्येनेति । (कै)
न लुगविषयमेवेति भावः । उत्तरपदग्रहणं चात्र ज्ञापकम् ।
१ अ२। पा२ । सू ३५ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
४३३
(अ.१। पा. १। पा.६)
(न बहुव्रीहौ । १॥ १॥ २६।)
अन्तर्वतिसुपा प्रत्ययपरत्वेनैव सिद्धेरित्यादि सप्तमे निरूपयिष्यामः ॥
"गोमप्रियः" 'इत्यत्र लुका “२हल्डयादि" लोपो बाध्यते । तेन
नुमदौ? नेति भावः ॥ भाव्ये
ननु चेहापौति। (भा)
वैयधिकरण्येन सम्बन्धाश्रयणमामादन्तरङ्गस्यापि निवृत्तिरि-
त्यर्थः ॥ प्रथमार्थ सप्तम्याश्रयणेन सामानाधिकरण्येनैव मम्बन्धो न
तु विद्यत्यध्याहारेणेत्याशयेनाह
अत्यन्यदिति ॥ (भा)
अब होति। (क)
बहुबोहेर्विभक्त्युत्पत्तौ सर्वनामकार्य्यस्मायादिप्राप्तेरिति भावः ॥
तत्राऽवयवनिषेधसामर्थ्यादन्तरङ्गस्यापि बाध इति तत् तात्पर्यम् ॥
ननु एतत्प्रकरणस्थसप्तमौ निर्देशाः प्रथमार्था अत एव द्वन्द्व
चेति” निषेधः समुदायस्यैव । एवं च वाच्यवृत्त्याऽमर्वाद्यन्तम्य
निषेधो न लभ्यत इत्यत आह भाव्ये
अयं खल्वपीति । (भा)
एतेन "बहुब्रीहौ" इत्यत्र चिकौर्षिते इत्यशाहारेण मिद्धे
बहुनौहिपदस्य लक्षणव्यर्थति परास्तं तयाचष्टे
सूचेति । (क)
भाष्ये "ऐकपद्यम्" एकार्थोभावः । एककारकगनियोगो वा
२६ । पा३ । सू॥
१ इत्यादौ । क॥
३ ध १ । पा १ । सू ३१॥
55

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४३४ (न बहुबौहौ।।। १। २६।) (स. १। पा. १। या. ६) एकविभक्निकत्वं बोध्यम् । तादत्तिाच्छन्द्यं पयो लभते तस्येदं ग्रहणमित्यन्वयः ॥ तद्यच तादर्थ्याद्” इति पाठः क्वचित् । तत्र बहुवौह्यर्थवाक्ये संज्ञाया अप्राण्या तत्स्थपदपर्यन्तं लक्षण बोध्या । तदेतत् बौद्यर्थानि पदानौत्यनेन सूचितम् ॥ ननु वाक्ये निषेधश्चेदहकं पितेनि प्रयोगो न स्यात् । किं च सुपरत्वाभावा- चाहो न स्यातामत शाह अप्रयोगेति ॥ (के) तदेतवृत्तिकारोक्नं दूषयति रकचस्वरौ विति। (भा) एषा तिरविशेषात् सर्वप्रकरणविषया ॥ सूत्रप्रत्याख्यानेति । (क) समुदाये निषेधस्य महासंज्ञया उपसर्जनप्रतिषेधेन वा मिद्धत्वा- दिति भावः । एवं च महामंजामिद्धार्थानुवादकं प्रपंचार्थ सूत्र- मिति सूत्रकतो पदयम् ॥ यथोत्तरमिति । (कै) उत्तरोत्तरस्थ बहुलक्ष्यदर्शितत्वात् । स्पष्टं चेदं “धिन्विषयोः" १ "तयत्र तादाद" इति पाठ एलफिन्सटोन् विद्यालयस्थहस्त- लिखितभाष्यपुस्तके दृश्यते । २ * गोनीय याह । अकच्खरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यक्षं मुक्तसंभयो । त्वकपिटकः मकपिटक इत्येव भवितव्यम् । ३ ३ । पा१। सू८० ॥ . गौनीयस्ता । बधु पुस्तकेषु रवम्बियपाठोऽस्ति । ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४३५ (अ.पा.वा.) (तीयासमासे । १।१।३०।) इति सूचे भाष्ये ॥ एतेन सूत्र मार्थक्याय वृत्तिकारोकं व्याख्यान- मेव प्रवलमित्यपास्तम् ॥ “भिड्” इति सर्वनामखरोदाहरणं विश्वप्रियायति ॥ भाव्ये भूतपूर्वस्येति । (भा) भूतपूर्वार्थकपूर्वाधन्तस्य समासस्येत्यर्थः । प्राधान्येनेति । (कै) प्रयोगकाशरूपस्यावधेर्झटिति बोधेन व्यवस्थासत्त्वेऽपि पूर्वार्थ- स्योपसर्जनवाब भवतीति भावः ॥ तृतीयासमासे ।१।१।३०॥ अयमपि समुदाय निषेध एव । सर्वाधन्तरतीयासमामः सर्व- नाम नेत्यर्थः ॥ प्रयोगाईस्येति । (के) मामेन पूर्वाय देहौति भाग्योदाहरणादिति भावः ॥ भाव्ये "तादर्थ्यात्" इति च लोकदृष्योकम् । लोके हि तस्मादेव वा- क्याता वृत्ति निष्पना मन्यते ॥ नन्वेवं मति ममुदायस्य निषेधो न लभ्यतेऽत पाह वाक्यभेदेन चेति । श्रावृत्त्येति भावः ॥ भाव्ये अथवेति ॥ (भा)

·११८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(तीयासमासे । १। १।३०।)
(च.पा. १। था)
'योगामिति । (भा)
योगरूपमङ्गमष्टाध्याच्या इत्यर्थः ॥
तृतीयासमासे सर्वादौनौति । (भा)
बतौयासमामरूपाणि सर्वाद्यन्नानौत्यर्थः । अन्यथा पूर्वशब्दस्य
निषेधेऽपि समासस्य तदनिषेधादुदाहरणे स्मै स्यात् । अवयवस्य
तत्त्वेऽपि ततो विभकरविहितवान्न दोषः । सप्तम्युच्चारणं तु सूत्रा-
नुरोधादिति बोध्यम् ॥
तृतीयायाः सर्वादोनौति । (भा)
बतौयान्तात् पराणौत्यर्थः ॥ तदोजं दर्शयति
पर्युदासेति । (के)
भाथे पंचम्युपादानात् पूर्वपद ते नाऽस्य प्रवृत्तिः ॥
सदृशस्येति । (क)
प्रयोगाईत्वेन समासममानपदार्थकत्वेन च मादृश्यम् ॥
प्रतिपदोक्त इति । (क)
तेन मासेन कृताय पूर्वस्मै इत्यत्र तदर्थ के मामपूर्वस्मै इत्यत्र च
न दोषः ॥ अत एव भाष्ये प्रथमोपस्थितानन्यान् सर्वादौन् विहाय
एवोदाचत इति बोध्यम् ॥
१ "योगातम्" इति प्रतीको नास्ति क+ग पुस्तके ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
४३७
(अ.१। पा. १। था.६)
(विभाषा सि । १।१।३२।)
विभाषा जसि।१।१।३२॥
इकारेणेति । (क)
तद्रूपस्य सर्वनामका[स्याऽभावादिति भावः ॥ सूत्रे “जमि"
इति च लुप्तमप्तमौकं लुप्तद्वितीयान्तं वा ॥
अन्ये विति। (क)
जसोत्यस्य च जम् घटिते सर्वनामकार्यविधायकसूत्रे इन्वे
विभाषेति संज्ञाविकल्यायोपतिष्ठते इत्यर्थ इत्यभिमानः ॥ भाव्ये
'अकल्भि न भवति (भा)
इत्यस्य समुदायनिष्ठकुत्साबोधकोऽकज् न भवतीत्यर्थः कृताऽकचा
समासस्तु भवत्येव तत्र सर्वाधन्तत्वादनेन विकल्पो भवत्येव समुदा-
यस्य कुत्माविवक्षायां केनायं विकल्पः । इन्दश्च सर्वाद्यन्तत्वाभावा-
दिति बोध्यम् ॥
पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि
व्यवस्थायामसंज्ञायाम्।१।१।३४॥
भाष्ये
पुनः सूचपाठे इति। (भा)
गणपाठोत्तरकालिके सूत्रपाठे इत्यर्थः ॥ ननु पूर्वादीनि नवे-
१ बकज न भवति । क । उपलब्धभाष्यपुस्तके "अकनभि न भवति"
इति पाठोऽस्ति ।

·४३८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि (अ. पा. १। आ. व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१।३४।) त्येतावत्युक्त गणस्थग्रहणेन प्राप्तविभाषात्वेऽभावतात्पर्यकत्वेन गौर- वादर्थान्तरे एवाप्राप्तविभाषास्यादत पार तेषामेवाचेति ॥ (कै) नवेवमर्थविशेषलाभो न स्थादत पार गणे एवेति ॥ (के) प्रकारार्थ इति । (क) वस्तुतः लघ्वक्षरत्वादजाद्यदन्तत्वाच्च सूचेऽवरशब्दस्यैव पूर्वनिपात एचित इत्याशयेन “अवरादीनाम्" इत्युक्तिर्वार्त्तिककत इति बोध्यम् ॥ ननु सर्वादोनौति व्यवहाराद् गणपाठभ्य पूर्वतानिश्चीय- तेऽत आह आदिशब्द इति ॥ (कै) ननु गणपाठम्य निदर्शनार्थत्वे श्रादिपदस्य प्रकारार्थता स्यात् तदेव कुत दूत्यत पाह तत्र वेदे इति ॥ (क) प्रकारेति । (कै) सर्वनामकार्यवत्त्वमेव मादृश्यमिति भावः ॥ छान्दसः प्रयोग इति। (क) एवं च सर्वादौनौति व्यवहारादेव गणपाठस्य पूर्ववनिश्चय इति भावः ॥ पत्र वदन्ति “तानि पूर्वादौनि" इत्यनेनैव गणपा- ठस्य पूर्ववे मिद्धे “इमान्यवरादौनौति" व्यर्थम् । अस्य हि पूर्वा- दौनौत्यर्थः केयटालभ्यते । नचाऽयं सूत्रपाठस्य पुनः पाठत्वे ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४३६ (ब. १। पा. १। या. ६) ( पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १। १। ३४।) साधकः । किं च इमान्यपि पूर्वादौनौति शङ्काऽप्यनुपपन्ना त्वदुक्क- रौत्या हेतोरभिधानात् । एवं च हेवभिधानमन्त रेपोत्यपि चि- क्यमेव । तस्मादत्र श्रादिशब्द पायवाची भौमादिश्च सुयोधन इतिवत् । तानि गणपठितानि पूर्वकालाश्रयाणि । इमान्यष्टाध्या- यौपठितानि अवरकालाश्रयाणौत्यर्थः । एवं च तत्तत्कालकतत्वात् पूर्वादिव्यवहार इति भावः ॥ तत्र मामाभावमूलकं शकते । इमान्यपि। (भा) अष्टाध्यायोपठितान्यपि ॥ पूर्वादौनि । (भा) पूर्वकालाश्रयाणौत्यर्थः । पत्राऽपिरेवार्थेऽन्यथोभयोः परस्परा- पेक्षया पूर्वकालत्वासम्भवेनाऽपिरमर्थक एव स्यात् । सर्वादौनौत्यादौ सर्वत्रादि शब्दः प्रकार एव तत्तत्कार्यवत्वेन च मादृश्यम् । अति- प्रसङ्गस्वनभिधानाचेत्याशयः । ध्वनितं चेदं “कस्येद्” इति सूत्रे भाष्य इति ॥ रनवैवेति (भा) भाष्ये । अष्टाध्यायां “पूर्व"त्यादि त्रिसूत्री पठितानीत्यर्थः अष्टाध्याय्याः पूर्वकालत्वे “पूर्वादौमौ"ति सूचेऽष्टाध्यायौमूत्रपठिता- नामेव तेषां ग्रहणं स्वादिति भावः ।। १४। पा२। सू२५.. २ "नचैवेति" पाठो बहुषु विवरणपुस्तकेषु दृश्यते । तत्त्वशु इम् । भाष्ये মুন ॥

·४४. -- महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( पूर्वरपरावरदक्षिणोत्तरापराघराणि (अ.१। पा. १। आ. ६ ) व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । १।१।३०) प्रतिनियतेति । (कै) पूर्वादिसप्तकस्यैव व्यवस्थायामित्यादि स्वशब्दस्यैवाज्ञातीत्यादि अन्तरशब्दस्यैव वहियोगेत्यादि विशेषणाभिधानायेत्यर्थः । अष्टा- ध्यायौपाठेन यथा यादिपर्युदासाभावस्तथा दर्शयति तत्र पुनरिति । (क) पुनः संज्ञा विधानेन पुनः कार्यविधानद्वारा यादि पर्युदामो- वाध्यत इत्यर्थः ॥ इति पुनर्विधानेनेति । (के) एतत् संज्ञाकल्पितेन द्वितीया पुनर्विधानेनेत्यर्थः ॥ नन्वेवं जसि विकल्यो न स्यादत श्राह वाक्यभेदेन चेति । (कै) "विभाषा जमि" इत्यनुवृत्त्येत्यर्थः ॥ 'जस् भावादिति चेदुत्तरति। (वा) "ढोढे लोप” इति सूत्रे वार्त्तिकमिदम्। 'एभिश्च सूत्रवार्तिक- प्रयोगैस्त्यदादितः पूर्वमेव गणे पूर्वादिपाठ इति बोध्यते इति भावः ॥ पाठविशेषणे प्रमाणाभावादिति । (क) व्याख्यानातिरिकप्रमाणाभावादिति भावः ॥ तथा व्याख्याने बाधकमाह १ जण भावादिति चेदुत्तरत्र स्याभावादपवादप्रसङ्गः (वा) "कोठे लोपः" (८।३ । १३) एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ २ एतैश्च | कगइ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४०१ (प. १/ पा. १। या. ६) (खमज्ञातिधनाख्यायाम् । १।। ३५) उक्तानुवादेति । (कै) भावांशे इत्यर्थः । अभावतात्पर्यकत्वेन गौरवं दोष इत्यपि बोध्यम् ॥ नवप्राप्तविभाषालवारणायाऽर्थमात्रनिर्देशः क्रियतां किं प्रतिपदपाठेनेत्यत आह प्रतिपदेति ॥ (कै) असङ्करेणेति। (क) सप्तखेव व्यवस्थासम्बन्धः खेऽज्ञातिधनयोरन्तरे वहिोगादेरि- त्येवं रूप इत्यर्थः । एवमप्याद्यसूत्र पूर्वादौनि व्यवस्थायामसंज्ञाया- मित्येव कुतो न मूत्रितम् । सप्तानामेव व्यवस्थायां वृत्तेरिति चिन्धम् ॥ स्वमज्ञातिधनाखयायाम्।१।१।३५॥ श्रात्मीयत्वमेवाहेति । (क) आत्मीयत्वेनैव ततः प्रतीतिर्न तु धनत्वादिनेत्यर्थः । ईदृशवि- शेषलाभार्थमेवाख्याग्रहणम् । तदभावे श्रात्मीयवादिना जातिधन- वाचकेऽपि निषेधः स्यादित्युत्तरम् ॥ 'प्रतिषेध इति। (के) अज्ञातीत्यादिप्रतिषेध इत्यर्थः ॥ न तु ज्ञातिधनयोरिति । (क) जातित्वधमत्वयोरित्यर्थः ।। १ प्रतिषेध इति शेष इति । क । ग । ६ ॥ 56 ·882 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चन्तरं वहिर्योगोपसंख्यागयोः । १।१।३६।) (अ.५। पा. १। था. ६) अन्तरं वहिर्योगोपसंव्यानयोः।१।१॥३६॥ भिन्नार्थ इति । (कै) नानार्थ इत्यर्थः । ततः सर्वथेति । (क) कर्मणि द्वितीयव्याख्यानेन करणे आद्यव्याख्यानेनेति बोध्यम् ॥ नवल्पमहत्परिमाणाभ्यामन्तरीयोत्तरीयत्वनिर्णयो भविष्यतीत्यत समाने इति । (कै) पदत्रयमपि सप्तम्यन्तम् ॥ भाये किमुत्तरीयं किमन्तरीयम् (भा) इत्येतन ज्ञायते इत्यन्वयः ॥ तृतीयचतुर्थयोरिति । (क) शरीरसंयुक्योरित्यर्थः । भाष्यस्य त्वयं भावः । वहिाँग इति सार्थ्यते । तेन परम्परया वाह्यसम्बद्धस्थाऽपि मिद्धिरिति ॥ ननु जमि विकल्पविधायकसूचस्थवार्निकोदाहरणं सप्तम्यन्नमयुक्तमत '. प्रार गणेति । (के) पूसाब्दस्य विशेष्यत्वे इत्यर्थः ॥ तच्च स्त्रियामेव तदाह इह विति ॥ (क) १ स च स्त्रियामेव । क । ग । । ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४४३ (अ.पा.राया.६) (स्वरादिनिपातमव्ययम् । १।। ३७१) 'स्वरादिनिपातमव्ययम्।१।१।३७॥ १ क्रियाप्रधानमिति । (क) क्रियायामेव विशेषणमित्यर्थः। यथा हिस्गादि । एतच्चोत्तर- सूत्रे कैयटे स्पष्टम् ॥ किंचिदिति । (के) यथोरादि ॥ - चादीनां हसत्त्ववाचिनामेव निपातसंज्ञा । “यथा लोधं नयन्ति पशु- मन्यमाना" इत्यत्र सम्यगर्थस्य पशब्दस्य म तु सत्त्ववाचिना यथा "पशु स्तांचके वायव्यान्" इत्यादौ खरादीनां तु सत्ववचनानामव्ययसं- जेष्यते । वस्ति वाचयति । खः पश्येति यथा । खर् इति वर्गपरलोक- योः। खर्गे । “छायैव या वर्जलधेर्जलेधु" । परलोके । “खर्यातस्य ह्यपुत्रस्य" । अन्तर् इति मध्ये । “अन्तर्वाष्पचिरमनुचरः" ॥ प्रातर इति प्रत्यधे । “प्रातः संध्यामुपासीत्" । पुनर् इति खाद्युदात्तोऽप्र- थमे विशेषे च । अप्रथमे । “पुनराकम्" । विशेष। “किं पुनर्बाह्मणाः पुण्याः" । सनुतर इति अन्तर्धाने । “सनुतश्चोरो गच्छति” । उच्चैस् इति महति ॥ नौचैस इति अल्ये ॥ शनैरिति क्रियामान्ये ॥ ऋध- गिति सत्थे । वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये ॥ ऋते वर्जने ॥ युग- पदित्येककाले ॥ धारा दूरसमोपयोः। प्रथग इति भिन्ने ॥ एते नवान्तोदाता इति काशिका । “शनश्चिद्यन्तो बहिवः” “ऋधम् इत्या समर्थ' इत्यत्र तु “मनै धक्” शब्दो घायुदात्तौ प्रयुज्यते । धम् इति व्यतीतेऽहि । श्रोनागतेऽहि ॥ दिवेति दिवसे । रात्रौ इति निशि ॥ सायमिति निशामुखे। चिरमिति बहुकाले। मनागिति ॥ ॥ ॥

·४४४ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (खरादिनिपातमध्ययम् । १। १।३७) (ब.पा. १। बा.६ ) अनेकशक्तीति। (के) 'खसिष्ठति स्वरागत इत्यादावित्यर्थः । अनेककारकपक्रियोग एव च सत्त्वमिति भावः ॥ भाव्ये सत्त्ववचनानामसत्त्ववचनानां च (भा) इत्यस्याऽव्ययसंज्ञेव्यत इति शेषः ॥ लोहितेति । (के) "अवयोभावश्चे”ति खरादिषु पद्यत इति मते इदम् ॥ न स्वसत्त्ववाचिभावाचादिषु पाठाभावाच कथं निपातत्वमत पाह 'प्रायोति ॥ (पा) १ खस्तिष्ठ ख वागत । क । ग | ॥ २ सत्ववचनानां च । क । ग । | ३ अ१ । पा ४ । सू ५६ ॥ ईषदर्थे । ईपदित्यल्पे। जोषमिति सखमौनयोः॥ तुष्णौमिति मौने । बहिस् अवस इत्येतौ बाह्ये । समयेति समीपे मध्ये च ॥ निकधा इत्यन्तिके । “विलचालवां निकषा हनिशति"। खयम् इति व्या- त्मना इत्यर्थे । “खयं कृतम्" ॥ तथेति व्यर्थे ॥ नक्तमिति रात्रौ । नञ् इति निषेधे (नमः स्वरादिम्वप्रामाणिकः पाठः)। हेतौ इति नि- मित्तार्थे ॥ इडेति प्राकाश्ये ॥ अद्धति स्फुटावधारणयोः ॥ तत्त्वातिशय- योरित्येके ॥ सामि इत्यईजुगुमितयोः। एते ह्यस प्रतियः साम्यन्ता हाविंशतिरन्तोदात्ता इति काशिका। "दिवा चित्तमः कृण्वन्ति" "वृथा सनयर्थिभिः" । "नक्तं ददृशे कुहचिद्देवेष" इत्यादौ तु याद्यु- दाताः प्रयुज्यन्ते । सना इति नित्ये । “सना तात इन्द्रः" "सनातनः" । सनत् इदमपि नित्ये । “सनत्कुमारः" ॥ तिरस् इत्यन्तीतिर्यगर्थे च। “तिरोहितः" "तिरह कई कुर"। परिभूते तु लक्षणा "तिर । ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४४५ (अ. १४ पा.वा.) (खरादिनिपातमव्ययम् । १।१।३७।) 'किमोऽद् इति । (पा) "तद्वित" इति सूत्रमपि तत्संज्ञाविधायकमेव भवति । एतत् प्रयोजनमत्त्वादेव केवलानामपि तेषां संज्ञास्यादिति भावः ।। भाव्ये एवं तयव्ययेति । (भा) प्राग्रौश्वरादव्ययं खरादौनि चादयोऽसत्त्वे इति पायमित्यर्थः । तदा चादौनामिति । (क) यदि तु "चादयः" । "असत्त्वे” इति योगविभागेनामत्त्वे इति पाठविशेषणं क्रियते तदा नायं दोषः । तस्माद्भाव्योत एव दोषः । न च तत्र प्रादौनामिति वाच्यम् । जादौनामसंग्रहापत्तः । एवं “निपाता श्रायुदात्ता" इत्यादावपि दोषो बोध्यः ॥ १५। पा३ । सू१२॥ २ अ१ । पासू६१ ॥ ३ निपाता आद्युदात्ताः ( फिट सूत्रम् । ८० )॥ खतोरिरिति यथा। सना इत्यादयस्तिरोन्ता याद्युदात्ता इति का- शिका । “सनाच्च होता नव्यश्च सत्सि” “तिरः पुरुचिदश्विने" त्यादौ तु अन्तोदात्तं प्रयज्यते ॥ अन्तरा इत्यन्तोदात्तो मध्ये विनार्थे च । "त्वां मां चान्तरा कमराहतुः" "वामन्तरा तामरसायताक्षि"। अन्तरेणेति वर्जने। ज्योगिति कालभूयस्वे प्रवेशोघ्रार्थे सम्प्रत्यर्थ च । कम् इति वारिमूईनिन्दासुखेषु। वारिणि, “कमजं पद्मम्”। मूर्द्धनि । “कजनाः कचाः" । निन्दायाम् । “कन्दर्पः" । सुखे। "क युः" । पम् इति मुखे । शंकायः ॥ सहसा इति बाकस्मिकाविमर्श- योः । “दिवः प्रसून सहसा पपात"। "सहसा विदधीत न कियाम्"।

·880 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्धितश्चासर्वविभक्तिः । १।१।३८।) (च.पा. १। था. ६) तद्धितश्चासर्वविभक्तिः।१।१३८॥ यद्यपि केवलस्येति । (के) एवं च केवलतद्धितात्कस्था अपि विभकरभावेनासर्व विभक्ति- रिति विशेषणमव्यावर्त्तकमिति भावः ॥ वाचनिक इति । (कै) शब्दरूपं विशेष्यमादाय तदन्तविधिरिति भावः ॥ किंच केवलानां संज्ञायां प्रयोजनाभावः प्रयोजकाभावश्च । अवर्थसंज्ञा- लधोऽर्थो हि तत्प्रयोजक इति बोध्यम् ॥ वार्त्तिकोत्थानाय सूत्रार्थ दर्शयति तच दृत्तिकारेणेति ॥ (कै) सर्वा विभक्तिरिति । (कै) सर्वावयविकेत्यर्थः । खधेति पिटदाने ॥ बलम् इति भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । भूषणे। "अलङ्कारः" । पर्याप्तौ। “अलमस्य धनम्" बनित्यर्थः ।। शक्ती, अलं मल्लो मनाय । शक्त इत्यर्थः । वारणे । अलमति प्रस- देन । निषेधे । “बालप्यालमिदं वमोर्यत्म दारागपाहरत्" न वक्त- व्यमित्यर्थः । वषड् इति इविने । विनेति वर्जने ॥ नानत्यनेकवि- नार्थयोः । “नानाभतं देहभतां समाजम्" । "नानारीतिनिष्कला लोकयात्रा" । खस्तौति मङ्गाले । अन्यद इत्यन्यार्थे । "देवदत्त बा- ख्यातोऽन्यच यज्ञदत्त इति" । अस्तीति सत्तायाम् । बस्ति परलोक इति मतिरस्यास्तिकः । उपांशु इति बप्रकाशोचारणहस्ययोः। क्षमा ·४४७ महाभाष्यपदीपोद्योतः। (अ. १। पा. १। था.६) (तद्धितश्चासर्व विभक्तिः । १।१।३।) प्रतिनियतेति। (के) एवं च विशेषतः कस्या अपि निमित्तत्वनाऽनाश्रयणात्सर्व विभ- किनिमित्तकोऽयमिति भावः ॥ ननु सुबन्तात्तद्धितोत्पतेरविभकि- निमित्तस्तद्धितोऽप्रसिद्धोऽत पाह अश्रूयमाणेति ॥ (के) तन्निमित्तस्यति (क) बमोहिः ॥ भनूत्सर्गत एकवचनमपि सर्वामां स्यादिति बड़- वचनान्तविग्रहे सर्व विभक्तर्निमित्तत्वमव्याहतमत पाह क्रमव्यतिक्रम इति । (क) प्रथमातिक्रमे कारणभावेन प्रथमाया एवैकवचममिति न दोष इत्यर्थः ॥ अविशेषेणेति । (क) होकयो रित्यायेकवाक्यतामनपेच्येत्यर्थः ॥ इति क्षान्तौ । क्षमा करोतु भवान् ॥ विहायसेति वियदर्थे । विद्या- यसारम्यमितो विभाति । दोषेति राघौ। मषामिथ्येत्येतौ वितथे । मुधेति व्यर्थे । पुरा इति अविरते चिरातोते भविष्यदासन्ने च । “पुरा- धौते" । अविरतमपाठौदित्यर्थः । “पुरिलए च" इति लट् । चिरा- तौते । “पुरापि नवं पुराणम्” । “पुरेदमूद्धं भवतीति वेधसा" । समनन्तरं भविष्यतीत्यर्थः। मिथो इति रहः सहायोः। मन्वयते मिथो । मिथस इत्यपि पूर्ववत् ॥ प्रायस् इति बाढल्ये । मुडस इति पुनरर्थे । प्रवाडकमिति समकाले ऊर्थेि च । केचित्तु प्रवाहिकेति पठन्ति । बार्यहलमिति वलात्कारे। शाकटायनस्वाह। चायति ॥

·880 महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (तद्धितश्चासर्वविभक्तिः । १।१।३८।) (च. १। पा. १। था. ६) उत्पन्नानां नियम इति । (कै) उत्पन्नानां शास्त्रवलानियमेन लोपेनेव निवृत्तिः क्रियत इत्यर्थः । इदमप्यर्थनियमे सजातीयापेक्षप्रत्ययनियमे च बोध्यम् ॥ विशेषस्येति । (के) देकयोरित्याकवाक्यतारूपस्येत्यर्थः । ज्ञापकाविभकिरितिपक्षे दूयमेवेति विशेषस्येत्यर्थः ॥ ननु “बलादौनाम्" इत्युक्का बलः प्राक् पठितस्य तमिल: कथमुदाहरणदानमत शाह आदिशब्दस्येति ॥ (क) ननु विनेत्यादावपि पदत्वाय विभक्त्युत्पत्तिरावज्यिकेत्यत पाह प्रयोग इति ॥ (कै) दनौत्यादाविति । (क) प्रयोगमा विभक्यभावो विवक्षित इति भावः ॥ ॥ ॥ प्रतिबन्धे । इलमिति प्रतिषेधविवादयोरिति । अभौक्षणमिति पौनः पुन्थे । सार्कसाईमित्येतो सहार्थे ॥ नमस इति नतौ ॥ हिरग इति वर्जने ॥ धिम इति निन्दाममनयोः ॥ याम् इत्यङ्गीकारे। “अाम् कुर्मः" । प्रत्यम् इति ग्लानौ ॥ प्रशान् इति समानार्थे । "प्रशान् देवदत्तो यज्ञदत्तेन" । प्रतान् इति विस्तारे॥ मा इति निषेधे । माडिति निषेधाशंकयोः (माछोऽपि खरादौ प्रक्षिप्तः पाठः)। खाकृतिगणवायम् । तेनान्येऽपि ग्राह्याः । तद्यथा | अम् इति शेथे घल्पे च । कामम् इति वाच्छन्द्य । प्रकामम् इत्यतिशये । भूय इति पुनरर्थे । साम्प्रतम् इति न्याय्ये । पर मिति किन्वर्थे । साक्षाद इति प्रत्यक्षे। साचौति तिर्यगर्थे ॥ सत्यम् इत्यर्वाङ्गीकारे ॥ मा. चिति पौधे। याश्चिति च ॥ संवदिति वर्षे ॥ अवश्यम् इति निश्चये ॥

·४४६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।। (अ. १। पा. १। या.६) (तद्वितश्चासर्वविभक्तिः । १।१। ३८।) अव्ययत्वादिति । (कै) अविभकिकत्वस्य स्वाभाविकत्वे “व्ययादापसुप” इत्यस्य वैयर्थ- प्रसङ्गादिति भावः ॥ ननु पूर्वलक्षणस्य दूषितत्वाद्दाशब्दोऽमङ्गतोऽत अविभक्तिरिति ॥ वाशब्द इति। (कै) प्रयुक्त इति शेषः । एवं चाप्यों वाशब्द इत्यर्थः । “अलि- ङ्गम्” इत्यपि यधुच्यते एवमप्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः ॥ शास्त्रादेवेति । (के) नयोतकविभकिलुक् शास्त्रादेवेति भावः ॥ वाशब्दार्थ इति । (के) वाशब्दस्वार्थ दुवार्थो यस्येति बहुव्रीहिः । अयं च पाठः स्वरा- दिषु कार्य इति बोध्यम् । स च पचतिकल्पादिव्यावृत्तये "तद्धि- १ य२। पा ४ । सू ८२॥ २ व्यलिङ्गमसंख्यमितिवा । वा ॥ सपदि शेये ॥ बलवद् इति अतिशये । बलवदपि शिक्षितानाम् ॥ प्रादुम्, याविस इति प्रकाशे। नित्यदा, सदा अजसं, मन्ततम् एते सातत्ये ॥ उति रात्रौ। उघातनोवायः॥ रोदसी द्यावा एथि- व्यर्थे । योम् इति ब्रह्मवाचौ। भूर, भुवर इति एथिव्यन्तरिक्षलो- कयोः। झटिति, झगिति तरसा शैये । द्राक, द्रुतं पाध्ये क्षिप्रमिति च ॥ अतीव इत्यतिशये ॥ सय इति प्रशंसायाम् ॥ कु इति कुत्सिते- घदर्थयोः । कापथः, कवोणम् । अंगसेति तत्त्वशीघ्रार्थयोः॥ य इति बहिरर्थे । मिथ इति दावित्यर्थ । मिथ मन्त्र येते॥ विश्वग् इति संम- 57 ·४५० । महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तडितवासर्वविभक्तिः । १।९। ३८) (अ. १। पा. १। था. ६) तश्च” इति सूचारम्भेऽष्यावश्यक इति भावः ॥ “प्रनेत्यादि"स्याल न परिगणितमध्यवर्तीत्यत पार स एवेति। (कै) "प्रकारवचन" इत्यत्र प्रकारः मादृश्यं विशेषश्च तत्र शब्द- शक्तिमाहात्यात् “प्रनादिभ्य” उत्पनेन मादृश्यमुच्यते । “किमा- दिभ्यः" थाला तु विशेषः । एवं च "प्रत्नपूर्व"ति सूत्रं व्यर्थमेव । लोकेऽप्रयोगस्वनभिधानादिति भावः ॥ "अमुच छन्दमि" इत्यम् ॥ ""किमेत्तिङः" इत्याम् ॥ "प्रतियोग” इति तमिः शम्प्रभृतिषु अस्तौति तद्ग्रहणं चिन्यम् । दृष्टान्तार्थमित्यन्ये ॥ भाष्ये वतिः "तेन तुल्यम्” इति विहितो न तु ""उपसर्गाच्छन्दमि" इति । प्रत्नपूर्वविश्वेमात्यालच्छन्दसि । ५। ३ । १११ । इवार्थे । "तं प्रत्नया पूर्वथा विश्वथेमथा" ॥ २ च ५। ३ । २३ ॥ ३ अ५। पा ४ । सू १२॥ 8 य५ । पा 8 । सू ११ ॥ ५ ५। पा४। सू४४॥ ६ च ५। पा १ । सू ११५ ॥ ७ ब ५। पा १ । सू १९८॥ नात् भावे । भाजग इति शैश्ये । भाजक पचति ॥ अन्वग् इत्यानुकूल्ये यस्तम् इति विनाशे। मानुषम् इत्यानुपूर्थे। 'आनुषक् प्रविशतीह बन्धुता"। अनुमाने अनुषग इति शाकटायनः ॥ यानुषद् इति दान्तं केचित् ॥ अमस् इवि शीघ्र साम्प्रतिकयोः । “अन एव गच्छति" । समरेवेति रेपो वा ॥ स्थाने इति युक्तार्थे । वरम् इति हि ईषदु. वर्षे । दुइ निष्कृयार्थे ॥ वलादिति हठार्थे । शु इति पूजायाम् । "शुणाशौरः" । क्षमेति क्षान्तौ । अर्वाग् इति प्राचीने ॥ शुदि शुला- पक्षे। वदि कृष्णपक्षे॥ इति खरादिः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। 8५१ (अ. १। पा. १। था. ६) (तद्धितश्चासर्वविभक्तिः । १।१।३६ ।) विहितः । “उद्दतो निवत" इत्यादौ तस्य लिङ्गसंख्याद्यन्वयदर्श- नादित्याः ॥ एकत्वादिव्यवहारवदिति । पटादिपदानामिति शेषः ॥ अलिङ्गाऽसंख्यत्वमिति । (के) तथाच संख्याऽभावादेव विभक्त्यनुत्पत्तिरिति अविभक्रिरिति न्यासोऽप्यदुष्ट इति भावः ॥ 'अव्ययादामुप (पा) इति सूत्रं तु न्यायसिद्धाया अनुत्पत्तेरेवावाख्यापकं "प्रत्ययलक्षण" प्रतिपत्तिद्वारा पदत्वादिसम्पादनार्थमिति तात्पर्य्यम ॥ नन्ववैयाकरणे: संख्याया अज्ञानादेव तद्दाचकविभनिन प्रयुज्यत इत्यत आह भाष्ये अभिज्ञाश्चेति । (भा) पट इत्यादौ तैरपि एकवचनादिप्रयोगकरणादिति भावः ॥ यत्यन्तरमण्याच पातश्चाभिज्ञा इति ॥ (भा) "वस्त्रो" मूल्यम् ॥ १ धातुर्वै शब्दः । शब्दे कार्य्यस्यासम्भवादर्थ कार्य विज्ञास्यते । कः पुन- र्धात्वर्थः । क्रिया। इदं तर्हि प्रयोजनमुत्तरपदलो यथा विज्ञायेत । धातुक्कताऽर्थोधात्वर्थ इति । का पुनर्धातुकृतोऽर्थः । साधनम् । किं प्रयोजनम् । साधनेऽयं भवलिङ्गसंख्याभ्यां योक्ष्यते । उहतानि उहतः । निगतानि निवत इति । २ च । पा । सू२॥

·४५२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्वितचासर्वविभक्तिः । ९॥ १। ३८) (अ. ९। पा. १ था. ६) अत्रैवेति । (क) अलिङ्गाऽसंख्यत्व एवेत्यर्थः । उपपत्तियुनिः क्रियाप्रधानत्वादि- रूपा । “एवमनुगम्यमानम्" इत्यम्योपपद्यमानमित्यर्थः ।। नापि साधनप्रधानमिति । (के) किन्तु द्रव्यप्रधानमिति शेषः । तस्माद्दाहुल्येति । (कै) एवं च तादृशबहमध्यपाठेन खरादौनामप्यलिङ्गासंख्यत्वमनु. मौयते । अनेककारकशक्रियोगमात्रेण तु सत्त्ववचनत्वमिति भावः । उन्मत्तगङ्गादौना वाचनिकमव्ययत्वम् अव्ययीभाव” इति महा- संजयापि सूच्यते । मत्त्वप्रधानता तु ददं "खर्" इति सर्वनाम्ना- परामर्शात् । ग्लान्याद्यर्थकप्रतामित्याद्यपि मत्त्ववचनमित्यन्ये ॥ ननु तदर्थ कारकाधयाभावाच तस्य क्रियात्वमत पाह क्रियाविशेषणत्वादिति । (के) क्रियायामेव विशेषणत्वादित्यर्थः । क्वान्ततमुबन्तादिवदिति भावः । स्वरादौनां घटादौनां च स्वः पतिर्घटोदकमित्यादौ ना- मार्थेऽप्यन्वयः । एतेन तेषामपि क्रियाविशेषणत्वात् क्रियाप्राधान्य दुर्वारमित्यपास्तम् । अत एव एतदर्थेन कारकानामन्वयः । तद- न्वययोग्यस्य माध्यत्वरूपक्रियात्वस्य तत्राऽभावात् ॥ क्रियाऽऽक्षेपादिति । (क) स्थित्यादि क्रियाक्षेपादित्यर्थः ॥ । ९ अ २ । पा १ । सू५॥

·B५३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (य । पा. १ बा.६) (तद्धितासर्वविभक्तिः । १।१।३८) द्रव्यं प्राधान्येनेति । (के) पौलुमूलममानदिक्स्थमिति हि तच बोधः ॥ द्रव्योपसर्जन इति । (के) तम् प्रत्ययाभिधेयद्रव्योपसर्जनः प्रकृत्यभिधेयस्तृतौयार्थ इत्यर्थः । हतीयार्थश्च तत्र साहित्यम् । पौलुमूलेनैकदिक् पौलुमूलतः । एकदिक्स्थपौलुमूलमाहित्यमित्यर्थः । अन्ये तु पौलुमूलेन समान- दिशौत्यर्थकम् अधिकरणशक्रिप्रधानं पौलुमूलतः इतौत्याहुः ॥ भाय्य नचैतयोरर्थयोरिति । (भा) यद्यपि कियायामेकत्वसंख्या “रूपप्” सूत्रे भाव्ये उका पचति- रूपम इत्यादिवाच्यायाश्च नपुंसकत्वयोग उकस्तथापि अव्ययवाच्य- योरेतयोलिङ्गसंख्याभ्यामयोग इत्यर्थान्न दोष इति दिक् ॥ सूचारम्भकाले इति । (क) यद्यपि न्यामान्तरेऽपि एकस्मिबिति बहेव तथापि एकग्रहणे मति ज्ञापकादितः सर्वविभक्त्युत्पत्तावस्य सूचस्याप्यानर्थक्यमित्येतत् सूत्रपाठकाले एतत्सूत्रसहितं एकस्मिन्नित्यतिबहुव्यथं क्रियत इति एकग्रहणं त्यत्वाऽस्य मार्थक्यं व योग्यमित्यर्थ इति भावः ॥ न्यासान्तरेति । (के) पाठाश्रयेणाऽलिङ्गासंख्यमित्यनेन वेत्यर्थः ॥ भाय्ये प्रतिबहु इति । (भा) १ प्रशसायां रूपम् । ५। ३ । ६६ ॥

·४५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्वितश्चासर्व विभक्तिः । १।१।३०१) (अ. १। पा. १। या. ६) बहुशब्दो वैपुल्यवाची प्रतिबद्धशास्त्रं व्यर्थं क्रियते इत्यर्थः ॥ अलिङ्गासंख्येभ्य इति । (कै) दिवचनबहुवचनविधायकयोर्दिबहुग्रहणमामर्थ्यान्महासंज्ञाबोध्ये- कत्वाभावेऽपि एकवचनप्रवृत्तिरिति भावः ॥ कथमेकवचनमिति । (क) प्रथमापि मात्र ग्रहणाद् यत्प्रातिपदिकार्थस्य कर्मत्वाद्याधिक्य- सम्भावना तवेति भावः । अप्राप्तेति । (के) द्वित्वबहत्वयोर्दिवचनबहुवचनविधाने एकवचनस्यार्थात्तदभावे कर्मादौ सिद्धत्लेन मामर्थ्यादिति भावः । प्राप्तिश्च कर्मत्वाद्यभाव- प्रयुतव न तु प्रातिपदिकत्वाभावप्रयुकापि । सुविध्येकवाक्यत्वात् । तेन तिङन्तादिभ्यो नापत्तिरिति बोधम् । किं च सर्वथाऽप्राप्तावे- वास्य विधायकत्वमिति पचतिकल्पमित्यादौ न सर्वैकवचनापक्ति- रिति बोध्यम् । यद्यप्यनिर्दिष्टार्थत्वात् स्वार्थ विधीयमानस्थाऽस्य न हित्वादौ प्राप्तिस्तथापि पंचकप्रातिपदिकार्थपचे एकत्व दूव द्वित्वादावपि प्राप्तिरित्याशयेनाह वाध्यत इति । (क) पत्र पक्षे होकयोः" इति सूत्रमपि विध्यर्थमेवेति भावः । यद्यपि अव्ययात् सर्वविभत्युत्पत्त्याऽयं न्यामो दूषितस्तथापि सामा- न्यापेक्षप्रत्ययनियमे एकवाक्यतया विधाने वा कस्या श्रष्यप्राप्येदं १ ध१ । पा । सू२२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४१५ (अ. १। पा. १। बा. ६) ( तडिनश्वासर्व विभक्तिः।१।१।३८१) विधायकमिति तत्पचे सूत्रमार्थक्योपपादनमिदम् । एवं चैतदेव तयोरन्यतरपक्षा'श्रयणस्यैकपदे वाक्यार्थाऽनवयित्वस्य च ज्ञापक- मिति बोध्यम् । एतत् सर्वम् "उत्सर्ग" पदेन भाव्ये सूचितम् ॥ तन्मत मिति। (कै) दाचिरित्यादावतिव्याप्तेः “दतराभ्योऽपि दृश्यन्ते" इत्येत- विहितत्रलादिविषयेऽव्याप्तेशेति भावः ॥ त्तिकारान्तरेति । (कै) तद्विग्रहे यस्येति अपादानस्यैव सम्बन्धत्वविवक्षया षष्ठौतिध्व- नयितुं भाये यस्मादिति (भा) उनम् ॥ विशेषेति । (कै) एकवचनान्तविग्रहकरणरूपो विशेषः ॥ नन्वेवं सर्वविभक्त्येकवच- नोत्पत्तौ बहुवचनान्तविग्रहासंगतिरतो भाव्ये नचापौति ॥ (भा) नयाचष्टे प्रकारेति । (के) "सर्वा विभकय" इत्यस्य मर्वप्रकारा इत्यर्थः । अवयवकानी तु बहुवचनं व्यर्थमिति भावः । एकवचनान्तविग्र हे तु अवयवकार एव सर्वशब्द इति नानेत्यादौ नाव्याप्तिर्नापि दाचिरित्यादावति- १ पक्षाश्रयणेऽस्यैकमदे। ग । २ अ५। पा३। सू१४॥

·४५६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्धितथासर्व विभक्तिः । १।१।१८।) (च. पा. १ बा.६) व्याप्तिरिति भावः । भावे पचतिकल्पमित्यादौ च क्रियायाः खत एवैकलादेकवचनमेव तच्च भावे प्रथमपुरुषस्यैव लान्तममाना- धिकरणयुमदाद्यभावादिति "रूपप्" सूत्रे भाव्ये स्पष्टम् ॥ श्रव्य- येभ्योऽपि प्रथमैकवचनमेवास्तु इत्याह यदात्विति ॥ (कै) प्रथमेति । (के) अनेकनियमवाधे गौरवाच्चेत्यपि बोध्यम् ॥ ननु भाष्याक्रपक्ष- ऽव्ययेभ्यो युगपत्सर्वविभक्त्येकवचनानां कर्तुमशक्यं परश्चेत्युक्तः किन्तु यत्किंचिदेव तस्य लकि नावदेव पदत्वसम्पादनाविभक्त्यन्तरोत्पत्तौ मानाभावेन बहुवचनान्तविग्रहेऽपि न दोषोऽत श्राह खले कपोतीति । (क) वाचः क्रमवृत्तित्वाद्युगपदुचारणामम्भवेऽपि बुड्या युगपासर्वोत्- पत्ति शक्येति भावः । विनिगमनविरहोऽत्र बौजम् । प्रक्रि-. यादशायां च बुद्धिरेव मुख्या । श्रमाधूच्चारणयोगात् । यद्दा । प्रधानानुरोधेन गुणवत्तेस्तावत्यः प्रकृतयः स्युरिति भावः ॥ परे तु प्राथम्यं स्वादिसूचे प्रथमाया नियमशास्त्रपालोचनया द्वितीयाया इति न तनियामकम् इति प्रथमातिक्रम इत्याद्यसंगतं तन्याया- श्रयणे “निर्जा चयाणम्" इत्यत्र त्रयाणाम् इत्यस्याऽऽद्युदात्तश्चे- व्यादावादिग्रहणस्य वैयर्थं चेत्याहुः ॥ १ स ५। पा३। सू ६६ ॥ २ युगपदुच्चारणाभावेऽपि । ग । ३७ पासू ७५ ॥

·४५७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च. पा. १६ था.६) (तहितवासर्व विभक्तिः । १॥ १।३।) तावनैवेति । (क) टाडयोरितिवक्रव्ये हतीयादिग्रहणं तु वैचियार्थमिति भावः ॥ इदमेव ध्वनयितुं पंचयोगान् प्रत्याचष्टे एवं गते इति (भा) भाये। प्रतिपदमितीति । (क) असर्व विभनौति न्यासेनेव सिद्धत्वादित्यर्थ. ॥ भाय्ये लोके सति । (भा) अव्ययसंज्ञाविधावित्यर्थः ॥ पंचेति। (कै) खरादीत्यादिरव्ययीभावश्चेत्यन्तः ॥ "ये" इति यच्छन्दस्थ तच्छब्दमाकाशवादाह तन्नित्त्यर्थमिति ॥ (क) तदेवं सूत्रं स्थापितमिति वार्त्तिको “सिद्धन्तु पाठादि"त्यप्य- भाश्रितं स्यात् । एवं चोभयनन्दादौ दोष इति शझोत्तरत्वेनोत्तर- भाष्यमवतारयति ननूभयमिति । (क) अत एव "उभयोऽन्यत्र" इत्यस्योदाहरणम् उभये उभया इति १ एवं गते कृत्यपि तुल्यमेतन्मान्तस्य कार्य ग्रहणं न तत्र । ततः परे चाभिमता न कार्यास्त्रयः कृदर्या ग्रहयोन योगाः। कृत्तहितानां ग्रहणं तु कार्य संख्याविशेषं ह्यभिनिश्चिता ये । तस्मात् खरादिग्रहणं च कार्यं कृत्तहितानां ग्रहच पाठे। २ उभयोऽन्यत्र (वा) छ ।पा। सू२७॥ 58

·81
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(सहितश्चासर्वविभक्तिः । १।१।३।) (अ.१। पा. १ बा.६)
भाष्ये 'सर्वादिसूत्रे दत्तम् ॥ “गोदावि”त्यादौ “वरणदिभ्यञ्च” इति
चातुरर्थिकलुपि युकवद्भावात्प्रत्ययार्थस्य दिखादौति बोध्यम् ॥
इत्याहेति । (क)
इत्याशङ्कायामाहेत्यर्थः ॥ भाव्ये "चस्व"थै “कृत् तद्धितानाम्"
इत्यत्र जाग्रहणेन कृतामप्यव्ययसंज्ञाविधायके सूत्रे अपि गणे पाये
इति सूचितम् ॥ कद् इत्युपलक्षणमव्ययीभाववेत्यस्थापि तदाह
तस्मादिति ॥ (कै)
तदेवं गणपाठमाश्रित्य "तद्धितश्वासर्वविभक्रिः" इत्यष्टाध्यायो-
पाठः प्रत्याख्यातस्तदाह
प्रपंचार्थस्त्विति ॥ (कै)
शकते भाव्ये
पाठेनेयमिति । (भा)
"स्वरादिनिपातमव्ययमि"तीत्यर्थः ॥ ननु "अत्यादयो द्विती-
पार्थे ।
१ सर्वादोनि सर्वनामानि ।१।१।२७॥ २ बापा२।सू२॥
३ कुगतिप्रादयः (२।२।१८) इति सूत्रे प्रादयः कार्थे ( वा ) इति
वार्तिकमुक्का "एतदेवच सोनागैविस्तरतरकेण पठितम्। “स्वतीपूजा-
याम् । -- । दुनिन्दायाम् । - -। चाडौषदर्थे । - - । कुः पा-
। प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ।
द्यर्थे दितीयया । - - । व्यवादयः क्रुशाद्यर्थे तौयया। - - । पर्या-
दयो ग्लानाद्यर्थे चतुझं । -- निरादयः कान्ताद्यर्थे पंचम्या ।--1
अध्ययं प्रबद्धादिभिः। - - | इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिवरत्वं
च।--। उदात्तवता तिडा गतिमता चाव्ययं समस्थत इति वक्तव्यम्"
इयतम्।
। अत्यादयः क्रान्ता-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
४५६
(अ. ९। पा. १। या. ६)
(तडितचासर्वविभक्तिः । १॥ १।३८१)
यया" इत्युक्त कथमुच्चैशाब्देनाऽधिकरणक्रिप्रधानेनाऽद्वितीयान्तेन
समास इत्यत पाह
शक्तौति । (कै)
द्वितीयान्तस्येति । (क)
अतिक्रान्तार्थान्चययोग्यकर्मद्वितीयानास्येत्यर्थः ॥ "दोषामन्यम्"
इत्यत्र “कर्मणि" दूत्यधिकारे “श्रात्ममाने खश्” । दिनं रात्रि
मन्यत इत्यर्थः ।
प्रश्नपीति । (के)
“व्ये ति" इत्यस्य विविध प्रकारं गच्छतौत्यर्थः ।। "के"त्यस्थ
किं विषये इत्यर्थ इति भावः । अन्यथोत्तरानुसारेण कानौति
प्रश्न उचितः । अत एवाग्रे उक्रम्
"एतानर्थान् केचिदियन्ति (भा)
इत्यादि । विपूर्वस्येणोरूपम् ॥
"ये न वियन्ति। (भा)
एतानर्थान् ये न वियन्ति विविधप्रकारप्रापकान प्राप्नुवन्ति ॥
"तत्" । तवाचकमव्ययमित्यर्थः । दिन्वादेरर्थधर्मत्वादिति बोध्यम् ।
ननु विभक्तिवचनशब्दयोः प्रत्ययपरत्वेऽन्यतरवेयर्थमत श्राह
कारकेविति।
.
१३। पा२। सू८३॥
३क पुनर्नश्चेति (भा)।
५ ये न वियन्ति तदव्ययम् (मा).
२ नव्येतीत्यव्ययम् ( भा)।
। अत्रैव भाष्ये।

·१६. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तद्वितश्चासर्व विभक्तिः । १। १। ३८१) (अ.१। पा. १। या. ६) विषयमप्तम्य एताः । मादृश्यं तत्तलिङ्गाधभावानुयोगित्वेन ॥ नम्वेवं खरादिवाच्यानां कर्मवादियोग्यत्वेन सकलकारकविषये न कारकाभावाऽनुयोगिवरूपं मादृश्यमत पाए तच यानौति ॥ (के) माधनम् । शक्तिः ॥ तादृशान्युचरादौनि। तेषु च कारक शक्त्य- मतरायोगात सर्वकारकविषयकाभावानुयोगित्वमस्त्येवेत्यर्थः ॥ गतिः । कर्मत्वादिः ॥ वचनादिति । (कै "अव्ययीभावश्च” इति वचनादित्यर्थः । संख्याभावादिति वार्थः ॥ ममकार्थ इत्यादौ प्रभावस्य फलत्ववदत्र तदभावस्य का- रणवमिति बोध्यम् ॥ यथेति । (कै) क्रिया हेतुकसम्बन्धविशेषद्योतका हि अन्वर्थवसात् कर्मप्रवच- मौयाः ॥ स्वत्योस्तत्त्वाभावेऽपि क्रियापदसन्निधौ क्रियागतविशेष- द्योतकयोरपि यथा संज्ञा तथा प्रकृतेऽव्ययीभावादौनामित्यर्थः ॥ सत्त्ववचनानामपौति । (क) खरादौनामिति मेषः ॥ "तदयोगः" । लिङ्गसंख्याऽयोग इत्यर्थः । मदृशमित्यत्रोक मादृश्यं निरूपयितुं “यव व्येति" इत्यादि । अत्रापि “लिङ्गेषु" इत्याचावृत्त्यासम्बध्यते ॥ १ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेष च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् । इति अतिराधर्वणे प्रणवविद्यायामुक्तम् । तदेवात्रोपन्यस्तं भगवता ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा.१। था.) (कृन्मेजन्तः । १।१।३६।) नानात्वमिति। (कै) एतेषु यत्र व्येति । एतद्विषये थनानात्वं न प्राप्नोति तदव्यथ- मित्यर्थः ॥ कचित्तु नाना न गच्छतौति पाठस्तदा एतद्विषयमनेक- प्रकारं न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ -news- कृन्मेजन्तः। १।१।३६॥ कि मेजन्तेति । (कै) कृतो मेजन्तस्य प्रत्ययमाचस्य संज्ञा उत कृदन्तस्येति न गवार्थः । "प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञायाम्" इति तदन्तविधेरित्याशयः ॥ पश्चाश्चिति । (क) मेजन्तो यः कृत् तदन्तमव्ययमित्यर्थ इति भावः ॥ संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधादाह प्रयोजनमिति ॥ (क) ननु तद्वचनमप्रत्ययांश चरितार्थमत आह अथवाऽन्वर्थेति। (के) एवं चाऽव्ययत्वप्रयोजकस्य महासंचालधार्थस्य केवलप्रत्ययेचभा- वात् तदन्तविधिरिति भावः । अनयेव रौत्या सर्वादिगणे डतर- उतमाभ्यां तदन्तविधिोध्यः । नानागमनमिवाऽनानागमनमपि न १ नानागमनमिवागमनमपि न सम्भवति । ग ।

·8६२ महामाव्यप्रदीपोद्योतः। (कृन्मेजन्तः । १।१।३६।) ब.पा.बा.६) सम्भवति । सम्भावितप्रतियोगिदेश एव तदभावबुद्धेः शन्देन जन- नात् सम्भावितप्रतियोगितावच्छेदक एवाऽब्राह्मण इत्यादिना भेद- बुद्धिवदित्याशयः॥ लिडच कृदिति । (कै) तिङ्भावित्वाऽभावेनाऽतिङ् इति न कृत्वप्रतिषेध इति भावः ॥ प्रतामाविति । (भा) तमेः क्विप् । “अनुनासिकस्य” इति दौर्घः ॥ श्रुत्याचेति । (के) तथा च अव्ययत्वा लुक स्थादिति भावः ॥ द्विवचनेत्यादि । (के) मनु संख्याथा अनुप्रयुज्यमानोत्तरतिङवाऽभिव्यकत्वात् कथं द्विवचनादिप्रसङ्ग इति चेत् । उपलक्षणमिदम् । सर्वेकवचनोत्पत्ति पत्रेऽमादिलुगर्थमिदमावश्यकमिति न दोषः । अव्ययात् सुपोलु- गिति ज्ञापकात् सर्वविभकिरिति पक्षे च । अकजथं तामन्तस्या- ऽव्ययत्वमेष्टव्यमत शाह रकच विति । (के) अपरिसमाप्तार्थत्वं च संख्याकारकादिविषयकोत्थिताऽऽकाङ्ग- बम् । अत एवाऽनुप्रयोगः प्रार्थते स्वार्थ परिपूर्णस्यैव चार्थान्त- १ नानागमनमपि न सम्भवति । ३ ॥ २ अकचिति । ग। ३ बावान्तरेण । ग।

·- महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४६ (अ.१। पा. १। बा.६) (वन्मेजन्तः । १ ११३६।) रेण सम्बन्ध इति भावः ॥ ननु तरवाद्यनुत्पत्तावामन्तार्थे प्रकर्षा- दिप्रतौतिः कथमत शाह अनुप्रयोग एवेति । (के) तदुत्पन्नतरपैवेतगतप्रकर्षप्रतीतिः । कारकादिवदित्यर्थः ॥ भाष्ये लुक्पदमदर्शनमात्रपरमिति भावः ॥ धातुत्वेन तुल्यजातीयतेत्याह धातोरिति ॥ (कै) तस्य विवन्तस्येति । (क) अत्र चेदमेव भाष्यं मानम् ॥ प्रणामा विति तु शान्तिमद्याच- कस्य शान्त्यर्थकस्यैव च गणे पाठस्तस्यैव स्वभावेन लिङ्गाद्यभावात् । वस्तुतो गणे मान्तपाठः प्रयोगे एव तु नत्वं यथा खरादौना गणे रेफान्तपाठः प्रयोगे तु विमर्गादौति भाव्याशयः ॥ अस्मादेवेति । (के) धातुमात्रापेवं ज्ञापकमिति भावः ॥ लाक्षणिकत्वाद्देति । (कै) वर्णग्रहणेऽपि तत्प्रवृत्तेरिति तात्पर्य्यम् ॥ भाव्ये अनिकारोकारेति । (भा) यत्वन्तग्रहणाबित्ययोगबहुनौहिणोपदेश एजन्तमित्यर्थादत्र न दोष इति । तत्र । परिभाषयैव मिद्धे अन्तग्रहणं न कार्यमिति तदाशयात् ॥ गुणे कृते इति। (कै) तत्र कृते सवनपेक्षत्वेनान्तरङ्गाऽव्ययसंज्ञासुप्मम्बन्ध्यजपेक्षत्वाद- यादयो वहिरङ्गाः ॥

·। ४६० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कृन्मेजन्तः । १।१। ३६।) (ब.पा. १। था.६) अन्तरगत्वादेवेति । (के) ननु वर्णमात्रापेक्षयाऽयादय एवान्तरङ्गाः । एवं तर्हि अन्तर- ङ्गत्वेन बाधकत्वं लक्ष्यते । तेना"ऽन्तरङ्गानपौ"ति न्यायेन लुगिति बोध्यम् । तेन च लुक व तत्प्रयोजकानामपि प्रावल्यबोधनेनाने- नैव गुणेऽयादौन् वाधित्वाऽव्ययत्वं बोध्यम् ॥ "तद्विघातस्य” इति कर्मण्यणित्याह तमिति । (कै) नचाऽनया लुको वाधेऽपि संज्ञावाधे मानाभावः । साक्षात् परम्परया वा तद्विघातकमात्रस्याऽनयाप्रतिवन्धात् । अत एवोपा- दास्त्येत्यत्र कित्त्वं न । अन्यथाऽनया साक्षादेविषयमविपातविघा- तक "किङतिचे"ति निषेधाऽप्रवृत्तिः स्यात् । कित्त्वं तु स्यादेव। तत्कालं तु मनियोगशिष्टत्त्वसिद्धिरेव । एवं चोपादेस्तेति रूपं स्थात् । अब हि किदिति न कार्याति देशः । इत्त्वकाले तत्- कार्याऽसम्भवात् तस्माड्यपदेशातिदेश एव । तस्मात् मन्त्रिपातविधा- सकशास्त्रप्रवृत्तिनिमित्तातिदेशवत्संज्ञाया अप्यनेनाऽप्रवृत्तिः। - कजाद्यर्थसंज्ञातु न। अन्तरङ्गायां तस्यां वहिरङ्गगुणादेरसिद्धत्वात् ॥ पूर्वोत्तरेति । (कै) अधिकृतेनोत्तरपदेन पूर्वपदस्याक्षेपादिति भावः ।। अवयवेति। (के) तथाप्रतीतेरित्यभिमानः । वस्तुतस्तु दगन्त पूर्वपदस्योत्तरपदस- त्रिपातविघातः पूर्वपदस्थगन्तवसत्रिपातविघातश्चेति भाव्याशयः । ११। पा १ । सू५ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५६५ (अ. १। पा. १। था.६) (कन्मेजन्तः । १।१।३६) एवं “वृहभिः' इत्यत्र नान्तस्य खादिमविपातविघातः । नाना- खादिसचिपातनिमित्तकपदत्वनिमित्तको हि नलोप इति । लोके पाण्याद्यवयवाङ्गुल्यादेर्भुजपुरुषाद्यवयवत्वव्यवहारात् कैयटोक चिन्यम् । किं च । भवितेत्यादौ तासवयवेटो लघूपधानावयवेक्- त्वेन प्राप्तस्य गुणस्य "दौधौवेवौटाम्" इति निषेधो व्यर्थः स्यात् । न च इखावयवत्वे तुको “यदागमा" इति न्यायेनेग्यहणेन तुम्बि- शिष्टस्य ग्रहणन मत्रिपात विघातः । “रानेमुग्” इति ज्ञापन तदनौकारात् । एतेनावयवावयवस्य समुदायावयवत्वे अवयवावय- वेऽपि अवयविना समवेतत्वापत्तौ घटस्यापि परमाणुषु समवेतत्वे- नाऽप्रत्यक्षसमवेततया वायुवृक्षसंयोगवदप्रत्यक्षत्वं स्यादिति परास्तम् । भूयोऽवयवमविकर्षस्यैव फलबलात्कारणत्वेनाऽचतेः । संयोगप्रत्यक्षे तु यावदायप्रत्यक्षमेव हेतुः फलवलादिति दिक् । असिद्धत्वेन समाधानं चावश्यकमित्याह यदपौति ॥ (कै) अर्थाश्रयत्वादिति । (के) इदं “त्रयादेश सन्तस्य प्रतिषेधो वक्रव्यः” इति स्थानिवत्सूत्र- स्थेन वार्तिकेन तत्प्रत्याख्यानपरेण भाष्येण च विरुद्धं प्रातिपदिक- रूपसमुदायाश्रयत्वादिति वक्तुं युक्तं तदेवाह वर्णाश्रयत्वादिति । १ छापा १ । सूद। २ अ७ | पा २ । सू२॥ ३ त्रयादेशे सन्तप्रतिषेधः (वा)।१।१ । ५६ ॥ 59 ·४६६ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (कम्मेशन्तः । १।१।३६।) (अ. १। पा. १। आ. ६) यं च वहिरङ्गत्वेन मिद्धिः "नाजानन्तर्य" इति निषेधमना- श्रित्य कुलं ग्रामणि इत्यत्र नपुंसकहखत्वे मन्त्रिपातपरिभाषयैव न तक् । प्रातिपदिकस्याजन्नत्वमधिपातेन जातहखस्य तदविघातक- वात् । एतेन परनिमित्तकत्वेन कृत्त्व पित्त्वज्ञानमापेक्षत्वेन च तुगपि इखममान इति नपुंमकहखत्वे तम् दुर्वार इत्यपास्तम् इत्यनुपद- मेव वक्ष्यामः । तुकि मधिपातपरिभाषाश्रयणे दोषमप्याह यदित्विति । (के) प्रचापि वर्णमाचाश्रयत्वेन तुगन्तरङ्गः पूर्वपदोत्तरपदाश्रयो इखो वहिरङ्गस्तदोषेष्वस्याऽगणनाच्च तस्मादत्र तुमभवत्येवेत्यन्ये । "वृत्रहभिः” इत्यादौ पदसंज्ञाद्वारा नलोपस्य मनिपातलक्षणत्वम्॥ असिहमिति । (कै) सुनिरपेक्षतुगपेक्षया पदवद्वारा तदपेक्षनलोपो वहिरङ्ग इति भावः ॥ “यदीर्घवं प्राप्नोति" इत्यस्य तत्रापि मुभावः सिद्ध इत्यर्थ इति शेषः ॥ “तत्र" इत्यस्य च एवं चेत्यादिः ॥ क्वचित्तु “प्राप्नोति तत्र तथा च तत्र" इति पाठः ॥ असिद्धत्वादिति। (के) शास्त्रासिद्धत्वादिति भावः ॥ कृतेऽदसोऽसेरिति । (के) ननु मुत्वाऽमिया उकारे एवाकारबुद्धौ “मपि च" इत्यन्त- रतमे दीर्घ श्राकारे मस्य स्वत एव सत्त्वाहात्परत्वाभावेन कथम- १ अ७ । पा ३ । सू१०२ ।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १६० (अ. ११ पा. १। था. ६) (कृन्मेजन्तः । १।१। ३६।) नेन दौ|कारप्रवृत्तिरिति चेन्न । लोकसिद्धमनियोगशिष्टन्यायेन मत्वस्यापि निवृत्तेर्दात्परत्वसत्त्वात् । न च "अचः परस्मिषि"ति स्थानिवत्त्वाद्दौर्घस्य नान्यतरापाय इति वाच्यम् । “पूर्वत्रामिडीये न स्थानिवद्” इति निषेधात् । “लक्ष्ये लक्षणस्ये”ति न्यायस्तु न । लक्ष्यभेदादित्यभिमानः । केचित्तु अमाना अदाना इति वापत्ति- रित्याहः॥ दीर्घत्वस्येति । (के) उकारखरूपविनाशकस्येत्यर्थः ॥ नम्वेवमपि टादेश एव सिद्धत्वं स्थादत प्राह अनेकेति। (के) अनेकविभक्त्यन्तपूर्वपद इत्यर्थः । सम्बन्धमामान्यषष्ठ्यासमाम इति तात्पर्य्यम् ॥ कित्त्वस्येति । (क) भाव्येऽपि "स्थाध्वोरिच" इति कित्वं प्राप्नोतीति पाठः ॥ "इत्त्वमिति” पाठे कित्त्वमहितमित्त्वमित्यर्थः । कित्त्ववारणेऽपौत्त्वं स्थादत पाह कित्येति ॥ (के) नास्ति ङोप इति । (के) यत्त्वन्तरङ्गत्वात् ममामात् पूर्वमेव डौबिति । तन्न । “अन्तर- कानपौ"ति न्यायनाऽन्तर्वर्त्तिविभत्याश्रयतिस्रादेशस्थाऽप्रवृत्तः । २१ । पा२। सू १७॥ ११।पा १ । सू५७ ॥

·४६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(वन्मजन्तः । १।९।१६)
(च. पा. था.६)
सापकमेवेति । (क)
उपते तु नास्य प्रवृत्तिविभक्तौ लिङ्गविशिष्टाऽग्रहणात् ॥ नन्वेवं
खसादिपाठो व्यर्थः स्यादत आह
ज्ञापकादेवेति । (के)
एवं चेतज्ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यात् म पाठोऽप्रामाणिक इति
भावः ॥
।
विभक्तिलुक इति । (क)
तबिमित्तसंज्ञायाश्चेत्यपि बोध्यम् ॥
अन्तग्रहणमिति । (क)
तत्मामर्थ्यादिति मन्यते ॥ सामर्थमसिद्धमिति परिहारः ।
संख्येति ॥ (के)
बनौहेः फलं संख्यासंप्रत्ययः ॥
विभक्तौति। (के)
"ः परस्य डेरौत् घेरन्तादेशश्चाकार" इति सूचार्थाद्
ड्यादेशोत्वसन्नियोगेन विधीयमानमत्त्वमङ्ग प्रत्ययमविपातकृतमि-
त्यर्थः ॥ नन्वेकादेशेऽन्तवभावान टाब् व्यवधायकोऽत पार
शास्त्रीये चेति ॥ (कै)
ननु टापि वृद्धोकादे शकटावितिमिध्येदत पाह
टापि चेति । (के)
वृद्धः परत्वादानलाच याडामाविति भावः ।
१ अ । पा३ । स ११९ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४६६ (ब. २. पा. १ बा.६) (कृन्मेजन्तः । १॥ १।३६।) सम्पद्यत इति । (क) तपरत्वाद्धि सवर्णदीर्घत्वं न स्यात् टाप्नु स्यादेव । किं च शक- टावित्यादौ वृद्धिरप्येवं न स्थादिति चिन्यमिदम् ॥ लुक् स्यादितौति । (क) लुगभावेऽपि शकटावितिवद्यत्मन्निपातेन गुणो जातस्तदानन्तर्य- विघातस्य मत्त्वेनैतत्कथनस्योपयोगश्चियः ॥ ननु उपविदेत्याम् विधानाद् "उबोष" इत्यसंगतमत पाह 'उपविदेति । (पा) तत्र न दिर्वचनात् प्राग गुरुमत्त्वमिति भावः ॥ प्रतिपदविधेरिति। (के) क्वचिद्गुणे क्वचिद्विवेकादेशे गुरुमत्त्वादिजादेरित्येतत्राप्राप्तमि- ति भावः ॥ परत्वादिति । (के) तदुक्रस्य ऊषतुरित्यस्थावकाशत्वमभ्युपगम्येदमुच्यते । उवोखेति कवर्गदितौयान्तो वा भाव्ये पाठः । उषेर्विकल्पन पक्षे त्रामभावे- ऽपि कृतदित्वाद् उपोषाद् श्राम् दुर्वार एव । रूपे चास्येव वि- शेष उवोषांचकारेति । उषेस्वामि श्रोषांचकारेति परे ॥ नित्ययोगे इति । (क) दजादेर्गुरोरित्युकावपि "अनुच्छ” इति प्रतिषेधादिजादेर्गुरु - मत इत्यर्थ लाभे मतग्रहणादितिभावः । परेवेवं मत्यनृच्छ १ च ५। पा १ । सू ३८॥ २ उबोषो दुर्वार एवाम् । क । ग । ६ ॥

·गुरुमतामामनापत्तेश्च । महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( कृन्मेजन्तः । १।१।३६) (अ.५। पा. राया. ६) इत्यस्यानर्थक्यापत्तिः । तुगुत्पत्तेः प्राग्गुरुमत्त्वाभावात् । उम्भादौनां तेषामाशौलिङि गुरुमत्त्वाभावादिति भा- स्थाशयमाहुः ॥ नविञ्प्रत्ययो नोभयाधिष्ठानसम्बन्धलक्षणमन्त्रिपा- तात्रय दूत्यत पाह प्रयोगे इति ॥ (के) "अन्वाख्यानं" माधुत्वेन ॥ “प्रत्ययस्य" माधुत्वावच्छिन्नस्य ॥ अविद्यमान एवेति। (क) मन्दमध्यानां तथैव प्रतीतः । माधुत्वाचाख्यानेऽपि माधुत्वस्य मन्निपातनिमित्तकत्वं न प्रत्ययस्येति भावः ॥ सत्यामिति । (क) “यस्माद्" इत्यस्य प्रत्ययविधावुद्देश्यताऽवच्छेदकावच्छिन्नादि- त्यर्थ वर्णन्तादिनि तदङ्गसंज्ञमिति सूत्रार्थ इति भावः ॥ यद्यङ्ग- संज्ञाऽनिमित्तं कथं तर्हि वार्त्तिके प्रत्यय इत्युक्रमत श्राह तति ॥ (के) पायेति । (के) "इतवानिञ" इति ढक् । परे तु वार्त्तिकस्यायमाशयः । निमित्तनिमित्तिनोः सम्बन्धवविशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धोऽपि मनि- पातः । एवं च प्रातिपदिकस्यादन्तत्वसम्बन्धनिमित्तः प्रत्ययस्तधि- घातस्थानिमित्तमिति । इदमाशयमजानामः शकते १ यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १ । । । १३ ॥ २ ब४ । पा १ । सू १९२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४७१ (अ.१। पा. बा.६) (कृन्मेजन्तः । १।१।२६) न प्रत्यय इति ॥ (भा) एकदेश्युत्तरयति अङ्गसंज्ञा तौति ॥ (भा) युकं चैतद् उपजीयविरोधस्यान्याय्यत्वं हि एतन्यायमूलम् । तस्य च प्रकृतेऽपि सत्त्वात् । अतिप्रसङ्गस्तु एतन्यायस्याऽनित्यत्वेन सुशकवारणः । अत एव “ग्रामणि कुलम्" इत्यादौ नपुंसक ट्रस्खत्वे तुन । 'उपजीवनस्य प्रातिपदिकाजन्तलसम्बन्धस्य विघातात् । वहिरङ्गपरिभाषयाऽसिद्धत्वं तु न । तस्य तत्वाभावात् । वो गा- अन्य इत्यादावण्यङ्गसंज्ञाया लोपनिमित्तत्वानापत्त्या वर्णाश्रय इत्यं- शस्य वार्तिके वैयर्थापत्तेश्चेत्याः ॥ “श्रावम्” । “क्रोजौना णौ" इति ॥ स्वाङ्गस्थाऽव्यवधायकत्वादाह श्राकार इति । (कै) श्रुतत्वात्तस्यैव पुगिति भावः ॥ परे त पुकोऽङ्गभनत्वेऽपि न चतिः । यादृशयोस्मन्निपातः पुग्मिमिनं तस्य विघातमत्त्वाद् २"य- दागमा” इति परिभाषया तद्ग्रहणेन ग्रहणेऽपि सूत्रश्रुतमग्नि- पातस्याऽभावात् । अत्र चेदमेव भाष्यं मानम् । “इखवं तुखि- धेरि"त्यादि । सिद्धान्ताशयस्तु परिभाषाया अनित्यत्वमाश्रय- गैयमित्येवेत्याहुः ॥ भाव्ये पुग् हस्वत्वस्येति। (भा) १ उपजीव्यस्य । क । ख । ग । ६ ॥ २ यदागमास्तद्गुणोभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते। परिभा-११ ॥

·૨ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (वन्मेजन्तः । १।१। ३६) (च. १। पा. १। बा. ६) याकारमन्निपातनिमित्तः पुक् । हस्खे हि तद्विघातः स्पष्ट- एव । च इस्वस्य चपरणिमित्तस्य णिनिमित्तपुगपेक्षया वहिरङ्गत्वेनामिद्धत्वात् कथमत्र परिभाषाप्राप्तिः । एतद्भाव्यप्रामा- एयेनानयाऽमिद्धस्यापि निवृत्तिखौकारात् । किं च तया शास्त्रीये कार्य सिद्धत्वेऽपि लौकिके सनिपातेऽसिद्धत्वाभावात् ॥ भाव्ये इविधिरिति । (भा) "वखेकाजाद" इत्याकारान्तलक्षणइट् । नियमशास्त्राणां च विधिमुखेनैव प्रवृत्तिरिति भावः ॥ पूर्वमिति । (के) हखनुझ्याम्" इत्यत्र “अन्तोदात्ताद्" इत्यनुवृत्तरिति भावः । इखत्वम् १"अम्वार्थ"त्यनेन ॥ ननु हखग्रहणं निरवकाश- खेन मनिपातपरिभाषाबाधकं स्थादत पाच सम्बुडिलोपस्येति ॥ (के) भाव्ये एते दोषाः समा इति । (भा) वार्तिककारोक्तसकलप्रयोजनापेचमिदम् । यद्यपि प्रयोजनानि नव दोषा अष्टौ तथापि अस्पान्तरत्वात् समलोनिः । यद्दाऽन्यत्रापि दोषः सम्भायत इत्यभिमानः ॥ ननदोषाणामुक्तप्रयोजनेभ्यो बड़त्वमेव न कुतस्तदतियोऽत आह दुष्टत्वेति । (क) १७ पा२। सू ६० २६ । पा १ । सू१०६ ॥ ३ । पा३। सू १०७॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
89
(अ. १। पा. १/ प्रा.६)
(कृन्मेजन्तः ।।१।३६)
अन्ये ढकेषु दूषितप्रयोजनानि त्यस्ता स्थितप्रयोजनत्रयापेक्षया
भूयस्खोकिरिति वदन्ति ॥ ध्यायतेर्विचित्रातो धातोरि"ति लोपे
“दुरोदाशनाशदभध्येषु" इति उत्वे उत्तरपदादेष्टुत्वे "दूश"इति
तदाह
दुर्धिय इति । (क)
सर्वस्य दुर्बुद्धेरहतिरुपद्रवो नोऽस्मान्मावधौदित्यर्थः । दुस्थिता
धौर्यषामिति विग्रहे गतिकारकपूर्वत्वाभावाद्यन्न ॥ "श्तस्मा-
वार्थ” इति पूर्वपक्षाऽऽशयमाह
तति ॥ (के)
मिद्धान्ती समाधत्ते भाय्ये
नहौति । (भा)
परिभाषायाः कर्त्तव्यत्वे
युक्तयन्तरमयाह मिद्धान्ती
दोषाः खस्वपौति ॥ (भा)
लक्षणमिति । (भा)
उपलनक रूपं नास्तीत्यर्थः ।
तत्र विधानेति । (के)
यादृशप्रकृतिप्रत्ययमविपातनिमित्ताऽङ्गसंजातादृशमनिपातवि-
घातं विना यस्येति" लोपस्य चारितार्थ्याभावादिति भावः ॥
१ अ६। पा४ । सू१०॥
२ अ । पा ३ । सू १०६ ( एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ) ॥
३ अत्रैव भाष्ये ॥
४ अ६। पा ४ । सू२४८॥
60

·महामाध्यप्रदीपोद्योतः । (कृन्मेजन्तः । १।१। ३८) (अ.पा. १ था.६) कष्टायेति । (कै) प्रकारमन्निपातनिमित्तो “डेयः" यत्रादिनिमित्तदीर्घस्याऽ- निमित्तं स्यादिति भावः । न चैवं "दोषाः माकल्येने ति" भाष्य- विरोधः । “कष्टायेति यादेशो दौर्घत्वस्य” इति ग्रन्थो भाष्यपुस्त- केषु भ्रष्टोऽतो न दोषः । एवं च “ममा" इत्यपि यथाश्रुतमेवे- त्याः॥ लिङ्गादिति । (के) इत्त्वनिषेधवेयर्थ्यादिति भावः ॥ नत्वपूर्व इति। (क) कादिनियमाद् “प्रार्द्धधातुकस्येड्" इत्येवेट सिद्ध इति नेडा- कारान्तमविपातनिमित्त इति भावः ॥ परे तु नियमशास्त्राणां विधित्वमेव प्रार्थो वितरनिवृत्तिरित्यर्थस्य भाव्यसम्मतत्वेनाकारा- तसन्निपातनिमित्त एवेडित्यनित्यत्वेनैवात्र समाधानं युक्तमित्याहुः ॥ आकारान्तेति । (कै) "अङ्गस्य" इत्यनेन मामानाधिकरण्यस्थोचितत्वादिति भावः । अत्र यहक्रव्यं तत्प्रागेवोक्तम् ॥ तज्ञापयतीति। (क) अत एव "भरजपौ"ति निर्देशः मङ्गच्छते। मिता खेवोप- धाया इत्यनुवर्तत इति भावः ॥ १ब ३ । पा१। सू१४॥ २ थपा १ । सू१३ ॥ ब। पा२। सू३५ । " ७ ! मा २।४६ ·४७५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१४ पा. १ वा.) (अव्ययीभावश्च । १।१।०१।) हस्वभाविनीति। (के) "अचञ्च” इत्युपस्थितेरिति भावः ॥ “अचश्च” इत्यस्य श्रुतत्वेन तदाधकल्पनापेक्षयाऽस्यैवामुमितस्य लोकन्यायमिद्धस्य बाधकम्पनी- चितेति तात्पर्यम् ॥ बाधते इति । (के) “हखनुड्भ्याम्" इत्यत्रो पस्थिततयोपस्थितिसामर्थ्यादिति भावः ॥ गुणाऽभावेति । (क) "जमादिषु छन्दसि वा वचनम्" इति वचनादिति भावः ॥ अव्ययीभावश्च । १।१॥४१॥ उपधारो नाम “'प्रतः कृ" इति विहितविमर्गस्थानिकमत्वम् । यथा मशकार्थ इति। (क) एतदेव निवृत्तिकारणम् इति पातञ्जलेर्यवतियते ॥ अनेनेति । (के) सुष्यन्तरवचनसंवादेनेत्यर्थः । तत्र वतव्य इत्यन्तं तत् । तत्र १ अ१ । पा२। सू२८॥ २ अ६ । पा १ । सू १७६ ॥ ३ उपस्थितयोपस्थिति ।क। ख । ग । इ॥ 8 छ । पा ३ । सू १०६ (एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ) ॥ ५ यसपा ३। सू४६ ॥

·१७८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(अव्ययीभावश्च । १।१।११।)
(च. १। पा. १। था. ६)
यदन्यदित्यन्यत्वे प्रतियोगिनस्त्रय उका इत्याः ॥ किं पुनस्तत्प.
राजवदित्यादिना तस्यैवोदाहरणप्रदर्शनम् ॥
पोति । (के)
अत्र च कारकत्वम् । तेन समुदायस्य पाष्ठम् “'आमन्त्रितस्य
च" इत्याधुदात्तत्वम् ॥ भाये
यदयं नाव्ययीभावादिति। (भा)
म अनन्तरत्वाद् अव्ययादाप्सुप" इत्यस्यैव निषेधो न तु
"सुपो धात्" इत्यस्येति उपमणिकमुख इत्यादौ तनिषेधेन चरि-
तार्थमिति न भ्रमितव्यम् ॥
न चोक्तमिति। (कै
भाव्ये “यदि" इत्यमन्दिग्धे मन्दिग्धवचनम् । “वेदाः प्रमाणं
चेद" इति वत् । तस्मात् तत्र ग्रहणं कर्त्तव्यम् ॥ सूत्रं च न का-
य॑मिति भाव्याशय इति वयम् ॥
अन्येविति। (के)
'चिना ह्यारोपितमव्ययत्वम् । वास्तवमनव्ययत्वं च प्रतीयत इति
यथालक्ष्यं किं चिदव्ययकायं भवति किं चिन्नेतौष्टं सिद्धमिति
भावः ॥ "विशेषे” । कार्यविशेषे ॥ किं च दिवद्धं सुवद्धमिति
न्यायेन पुनर्विधामात् मार्वत्रिकमेव स्थादित्यपि द्रष्टव्यम् । एवं
२२ ।
मासू२॥
१६पा १ । सू१६॥
३ म२ पा । सू ७१॥
विना । क । ख | ग ।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (अ. १। पा. १। था. ६) (शि सर्वनामस्थानम् । १।१।१२।) चाव्ययीभावस्थाव्ययत्वात् क्यज्नेति हरदत्ताधुकं चिन्यम् । भाष्य- विरोधात् ॥ अन्ये तु मुखस्वरे नाययीभावादिति नोक सूचं व कृतं तस्मादन्यदपि प्रयोजनं नद्या उपकुलमित्यादौ षष्ठीसमास- प्रतिषेधादौत्याहुरिति मतं हरिटौकायां स्पष्टम् । तद् "अपि 'खल्वयाहुरि"त्यादि भाष्याऽननुगुणम् ॥ शि सर्वनामस्थानम।१।११४२॥ भाव्ये "असमर्थसमामश्च” इति दूषणान्तरम् । तचासामर्थ्य- ममम्बन्धात् चेम वाक्यभेदस्थापि संग्रहः ॥ पर्युदासेति । (क) एवं हि समर्थममामैकवाक्यते लभ्यते । यद्यपि पयंदामेऽपि लक्षण तथापि दोषद्वययुक्रप्रसज्यप्रतिषेधापेक्षया लघुरेवेति भावः। वस्तुतो ननो निपातत्वेनानेकार्थत्वात् पर्युदामपचे लक्षणेति रिक वचः । पर्युदामपक्षे सुडित्यनेनैकवाक्यतया तस्याप्राप्नावपि श्राद्य- स्थाप्राप्तौ न मानमिति तात्पर्य्यम् ॥ भाव्ये नपुंसके न व्यापार इति । (भा) निषेधस्येति शेषः ॥ "अप्राप्तरि"ति वार्तिकस्य पूर्वसूत्रवि- हितसंज्ञायाः प्रतिषेधाऽप्राप्तरित्यक्षरार्थः ॥ भाष्ये तु वस्वर्थ उच्यते । १ अपि खल्वाहः। इति किल्हरसामुदामितभाष्यपुस्तकेऽस्ति । २ अप्राप्त । भा।

·४७८
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(शि सर्वनामस्थानम्। १।१। ४२।) (च.१४ पा. था.६)
अन्यथेति । (के)
सडित्यनपेक्ष्यनपुंसकसम्बन्धिमात्रस्य निषेध इत्यभिमानः ।
सट्सम्बन्धे तु ददं चिन्त्यम् । शमः शौ चरितार्थत्वात् ॥ ननु
संज्ञाया एकत्वेन कार्यक्ये विरोधाभावात् कथं परत्वमत श्राह
प्रतिषेधेति । (के)
शनि मावकाशत्वात् । एवं शोभयोगपद्यासम्भवरूपो विरोधो-
ऽस्तौति भावः ॥
पूर्वी प्राप्तिमिति। (कै)
एवं च सद्गतिन्यायेन पुमर्म प्रवर्तत इति भावः ॥
अपवादेति । (क)
एवं च स्वयमप्रवर्त्तमाना कथमन्यत्र वाधिकेति नन्यायावमरो
नेति भावः ॥
इदानौमित्यर्थ इति । (के)
तथापीत्यर्थ इति उचितम् । यद्यपि वक्तव्य इत्युपक्रमात् ॥
स्त्रीपुंसयोरिति । (क)
मात्राधिक्येऽपि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः । पुंस्त्रियोरिति तु
वनुमशक्यं तस्यासाधुत्वादिति बोध्यम् । अत्र पर्युदामप्रसज्यप्रति-
षेधयोः ममफलत्वोक्त्या शास्त्रप्रापितस्य प्रतिषेधे विकल्प इति मौमां-
मको चियम् । मामान्यविशेषन्यायेन बाधम्यैवौचित्यात् । खा-
ऽभावे सम्भावितस्येव च प्रतिषेध इत्यादि मञ्जूषायां विस्तरः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४७९ घ.१। पा. १ बा.६) (नवेति विभाषा । १।१।४४१) नवेति विभाषा।१।१॥४४॥ ननु समुदायस्थ समासग्रहणनियमेनाऽप्रातिपदिकत्वानवेति विभाषायामित्यनुपपत्रमत शाह समुदायस्येति । (के) वार्तिकोचारितसमुदायस्येत्यर्थः ॥ नन्वेवमपि समुदायस्याना बन्तत्वात् कथं याडादौत्यत पाह स्त्रीप्रत्यये चेति। (के) "स्त्रौप्रत्यये चानुपमर्जने न" इति “व्यङः मम्प्रमारणम्" इत्यत्र भाष्यपठितवचनेनेति भावः । यत्तु “हल्ल्याब्” इति दौ- घंग्रहण दिति । तत्र । “बहुश्रेयमौ"त्यादौ लोपार्थं "प्रत्ययग्रहण" इति तदन्तविधिना ङयन्तेत्यर्थं तस्य स्वादिप्रत्ययलधयस्मादिहित- स्तदादेरित्येतद्विषणतया घन्तान्तेत्यर्थन "निष्कौशाम्बि" व्या- वृत्तये दीर्घग्रहणस्यावश्यकत्वादिति दिक् । अनुकरणस्याबन्तवन्तु प्रकृतिवदनुकरणमिति न्यायात् । तस्यानित्यत्वाच न प्रत्ययान्तत्व- प्रयुक्तप्रातिपदिकत्वनिषेध इति बोध्यम् ॥ अथवेति । (कै) कृता । उच्चारिता । समामत्वादेव प्रातिपदिकत्वमममामेऽपि २ अ६। पा १ । सू१३॥ १ परिभाषेन्दु- । २६ ॥ ३ अ६ । पा १ । सू ६८ ॥

·8. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मवेति विभाषा । १।१।४81) (च. १। पा. १। था. ६) लिङ्गविशिष्टपरिभाषया विभकिरिति भावः ॥ नामपदमविधाने न वा माटोत्यादौ प्रत्यग्रार्थाऽवगतेराह क्रियापदेति ॥ (के) अन्यथेति । (के) प्रकरणदिवशाचार्थविशेषावमाय इति भावः॥ ननु “दाधाघु" इत्यादौ न घुशब्दादिना दाधादौनां प्रत्ययः किन्तु दाधाशब्द- रेवेत्यत आह प्रदेशेविति ॥ (कै) भाव्ये "घुग्रहणेव्वि"त्यादे प्रदेशेष्वित्यर्थः ॥ करणल्युटि अर्था- मङ्गते राह कर्मणौति । (के) बालकादिति भावः ॥ सामान्येति । (के) पाकं पचतौतिवत् ॥ भाव्ये “खस्मात् पदार्थात् प्रच्युतः" शब्दपदार्थकः सम्पद्यत इत्यन्वयः ॥ “खस्मात् पदार्थात्" इत्यस्य विवरणं “याऽसौ” इति ॥ दान्तिके च शब्दपदार्थकता “रखं रूपमि"ति वचनात् ॥ “तस्या" इत्यस्य “प्रच्युत" इति शेषः ॥ कोऽसौ लौकिकोऽर्थस्तत्राह नवेति यजम्यते इति ॥ (भा) १ब।पा १ सू२.॥ २ च । पा १ । सू६।

·महाभाष्यपदीपोद्योतः । ४१ (च.१। पा. १। था. ६) (नवेति विभाषा १।१।४।) तद्विवृणोति नवेति यत्प्रतीयत इति । (भा) म लौकिकोऽर्थ इति शेषः । यद्यपौति । (के) एवं च "वस्मात् पदार्थाद" इत्यनुपपन्न सर्वस्थापि स्वपदार्थ- त्वात् प्रच्युतियाऽनुपपन्नेति भावः । त्यागोनास्तौति चार्थान्तर- ग्रहणाऽभावस्थाऽप्युपलक्षणम् ॥ प्रसिद्धिवशादिति । (क) लोकप्रमिहोव तब खपदार्थत्वव्यवहारस्तेषामेवास्य ऽर्थस्यको प्रसिद्धश्च ग्टहीत इति प्रसिया भाव्ये प्रत्युत्यङ्गीकारा- वनौ इति भावः । वस्तुतो न प्रच्युत्यादिकमित्याह तत्वत इति ॥ (के) सादृश्यादिति । (कै) अर्थभेदाछब्दभेद इति पक्षे इदम् । एकशब्दत्वे वभेदादिति बोध्यम्। वस्तुतः प्रच्युत्यङ्गीकारौ तयोरर्थयोर्वाधाविषयत्वबोध- विषयत्वे एव न तु मुख्याविति बोध्यम् ॥ पदार्थविपर्यासदिति । (के) लोके शब्दविशेषणकार्थप्रतौतिः शास्त्रेऽर्थविशेषणकशब्दस्य । 'इति शब्दसमभिव्याहारे विपरीतमिति विपर्यासः । भाव्येऽपि "खस्मात् पदार्थात् प्रच्युत” इत्यस्य विशेषभूतादिति शेषः । १ इति समभिव्याहारे। क । ग ॥ 61 ·४८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नवेति विभाषा । १।१।१४।). (च. १। पा. १। था. ६) अन्यथार्थप्रतीतेराब्दामालिङ्गिताया प्रभावेन एतदसङ्गतिः स्या- दिति दिक् ॥ इति करणस्थाऽर्थनिर्देशार्थत्वे स्थिते नैव समानानां शब्दानां प्राप्पिरत पाह समान इति ॥ (क) प्रत्यग्रेति । (के) यद्यपि नचेह वयं विभाषा ग्रहणेन सर्वादौन्यभिसम्बनीम इति भाग्यपालोचनया सर्वादिविशेषणत्वलाभात् प्रत्यग्रत्वं समास- विशेषणमयुक्त तथापि दिग्वाचकमर्वादौनामर्थस्य दिशो नव- पुराणत्वाऽसम्भवादुदाहरणपरभाष्याच तत्र “सर्वादौनि" इत्यनेन तहटितसमामो लक्षणीय इति भावः ॥ तन्निमित्त इति । (क) लक्षणयेत्यर्थः ॥ तदा संज्ञेति। (क) २"न बहुतौहौ” इति निषेधे प्राप्ते इदं नित्यार्थ स्थादिति भावः ॥ भाये अचिरकृतायामिति । (भा) तस्यां बोध्यायामित्यर्थः । संप्रत्ययः स्याद् (भा) इत्यस्य संजाया इति शेषः ॥ ननु प्रदेशे "विभाषा दिग" १ छ।पा। सू२७॥ २ च । पा१।२६॥ ३ ब१ । पासू२८ ·महाभाष्यप्रदीपोधोतः। ४८३ (ध १॥ पा. बा.६) (नषेवि विभाषा । १११/81) इत्यादौ न मवाशब्द उच्चारितो “नवेति विभाषा" इति सूचे तु न किंचिद्विधायोकं पूर्वोत्तरमाहचर्येणास्य संज्ञासूचखादित्यत प्रदेशेति ॥ (क) इयं संज्ञेति। (के) "मवेति विभाषा" इत्येतत् संज्ञासूचार्थ इत्यर्थः । “कार्याणि" सर्वनामसंज्ञादौनि ॥ "नवार्थम्"। नवाशब्दार्थम् । विभाषा- शब्दस्याऽर्थसंज्ञात्वात् । कचित्तु तथैव पाठः ॥ भाव्ये “न वा इत्युच्यते” इत्यस्य तदर्थबोधको विभाषाशब्द उच्यते इत्यर्थः । प्रतिषेधवाचिन इति । (भा) प्रतिषेधवाञ्चयं शब्द इति प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।। न विति। (क) एवं च प्रदेशानुगुण्येन प्रकृतसूत्रेऽपि न प्रत्यग्रवाचिनो ग्रहण- मित्यर्थः ॥ भिनेति । (के) अग्रे "समानलिङ्ग" इति दर्शनादिशब्दो भिन्नार्थ इति भावः । न विति। (क) अव्ययत्वादिति भावः ॥ नैवेति । (के) भाग्थे "कचित क्रियत" इति “एतच्चैव न जानौम" रत्यन्वयः । । १ प्रत्ययवाचिनः । क॥

·४४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नवेति विभाषा । १।१।४81) (ब. १। पा. ११ वा.६) नवा विधौत्युकवतोऽयं ग्रन्थः। एवं च शास्त्रे ममानलिङ्गनिर्देशस्य काप्यभावान क्वापि प्रत्यग्रार्थावगतिरित्याशयः ॥ ननूभयविधान्वय- संभवे कथमन्यतरनिर्णय इत्यत श्राह तत्रेति ॥ (क) अप्राप्ते यवागूभोजन इति । (के) प्रकर्तव्यत्वेनाऽवगते इत्यर्थः । प्ररोचनायेति शेषः । न तु तदङ्गामिति । (कै) भवतिक्रिया कषुरुदेण्यरूपं तदङ्गमित्यर्थः ॥ भाष्ये विभाषा भवन्तौति। (भा) अत्र विभाषेत्यये सर्वनामानौति शेषः ॥ "भवन्ति विभाषा" इत्यस्य सर्वनामानौत्यादिः ॥ ननु दिक् ममासेऽपि नित्यनिषेधे "म बहुनौहौ" इति सामान्यसूत्रेणेव सिद्धे “विभाषा दिग” इति सूत्रस्य वैयर्थ्यापत्तिरित्यत आह परिहारान्तरेति । (कै इति मिद्धे “विभाषा दिग्” इत्यसम्बद्धं स्यादित्यर्थः ॥ ननु प्रमकस्य निषेधेऽभाव एव दृष्टो न तु विकल्पोऽत पाह प्रतिषेधादिति । (के) "विभाषा श्वेः” इत्यादौ पिद्विषये विधेरनुमानं करिष्यत इत्यर्थः । निषेधानुपपत्तिकल्पितशास्त्रेण प्रमज्येति वार्तिकार्थ इति १ कद्देश्यरूपम् । क । ख । ग । । । २ पापा १ । सू३.॥

·॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४५ (ष. १। पा. १। बा. ६) (नवेति विभाषा । १।। 881) भावः। एवं च षोड़शौग्रहणाग्रहणवदेकविषयत्वादिकल्पमिद्धिरिति तात्पर्यम् ॥ तत इति । (क) अन्यथा 'कल्पितशास्त्रं व्यर्थं स्यात् प्रक्षालनादौति न्याय- विरोधाम निषेधार्थमेव तदिति भावः ॥ ननु विकल्पो विरुद्धविषय एवेति किमुच्यते "विप्रतिषिद्धं वि"ति अत श्राद एकेति । (के) युगपदिति शेषः ॥ विप्रतिषेधोपपादकं भाव्यम् अच नेति ॥ (भा) प्रसजति । (भा) भावमिति शेषः ॥ "प्रसज्यते" इति प्रमङ्गो विधि: "प्रतिषेध- विषयाद्" इत्यस्य कालविशेषविशिष्टात्ततोऽन्यत्र तत्रैव कालान्तर- विशिष्टे इत्यर्थः। निषेधसामर्थलब्धोऽयमर्थः ॥ मामर्थ्यात् प्रतिषेध- विषयात् अन्यत्र विधिरित्युक्त यत्फलितं तदाह प्रतिषेधसामाञ्चेति ॥ (भा) इदमपि पूर्ववद्याख्येयं तद्धनयवाह पर्याय इति ॥ (कै) भाव्ये याहि प्राप्त इति । (भा) केवलोभयत्र विभाषारूपा वेत्यर्थः ।। ॥ १ अन्यथा कल्पितं शास्त्रम् । क । ॥

·get महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नवेति विभाषा ।।१।४1) (थ. १। पा. १ था.६) कृतसामर्थ्य इति । (भा) "पूर्वेणैव” । कृप्तशास्त्रेणैव । विधिः कृतसामर्थो विहितविधि- कल्पकनिषेधौयशक्तिक इत्यर्थः । एवं च तत्र विधिकल्पनाभावात् प्रतिषेधमात्रप्रत्ययः स्यादिति भावः । एतद्भाव्यादपि सामान्यशास्त्र- प्राप्तनिषेधे विकल्पं वदन्तो मीमांसकाः परास्ताः ॥ “महत्याः मंज्ञाया" इति भाष्येण संज्ञेव न कर्तव्येति विवक्षितं न तु लचौ कर्तव्यतीत्याह यदि हौति ॥ (कै) समुदायस्येति । (क) प्रत्येकधर्मावच्छिवस्योभयस्येत्यर्थः ॥ विकल्पप्रतिषेधाविति । (क) प्राप्तविभाषाविषये इत्यर्थः ॥ विकल्प एवोपेति। (के) उभयोः संज्ञाकरणेऽपि निषेधस्यान्वयायोग्यत्वाद्वितीयस्यैवोप- स्थितिरिति भावः । अत्राप्राप्तविभाषाशब्देन केवलाऽप्राप्तविभाषो- यते ॥ युगपदिति । (के) अनवगतसंशिदयक्रमोपस्थानस्य चोद्यमेतदित्यभिप्रायः ।। भावाभावाविति । (क) दमावेव भाव्ये विधिप्रतिषेधशब्देनोकौ ॥ भाष्ये पूर्वस्योत्तरेणेति । (भा) ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १। था.) (नवेति विभाषा । १।१।४।) पूर्वस्य प्रतिषेधस्थ उत्तरेण विकल्पेन । वाधश्चात्र न निषेध- प्रवृत्तिप्रतिबन्धः किन्तु तत्फलस्याभावनिष्ठसार्वकालिकत्वस्थ प्रति- बन्ध इति बोध्यम् ॥ नन्वेवमपि पूर्ववाक्येन नशब्द एवादेशः स्थात् तवार्थपरत्वे मानाभावादत श्राह इति करण इति । (भा) एवं चोभयत्रापौतिशब्दान्षय इति भावः। एवं चार्थद्वयक- संज्ञाकरणमामर्थ्यादेव वाक्यभेदेन क्रमेणवय इति भावः । एवं च केवलप्राप्तविभाषायामुभयत्र विभाषायां च क्रमेण निषेधविकल्पयो- रुपस्थितिः। शुद्धाप्राप्तविभाषायां तु निषेधस्यान्वयायोग्यत्वाच्छुद्ध- विकल्पोपस्थितिरिति तात्पर्यम् । पूर्व विकल्पाप्रवृत्तौ हेत्वन्तरमाह आनुपूर्वी चेति ॥ (के) अनुपयोगादिति । (क) "उभयगतिरिह" इत्युक्तकिग्टहीतविकल्पशत्येव मिद्धेरिति भावः । पक्षे निवृत्तिरिति । (कै) एवं च तत्र निषेधतात्पर्य्यकतयैव प्रवृत्तिरिति भावः ॥ अप्राप्तति । (कै) तत्र विधि तात्पर्य्यकतयैव प्रवृत्तिरिति भावः ॥ पित्वे वेति । (के) तत्राप्राप्तेरिति भावः ॥ एकस्योभयत्र तात्पर्य्यन्तु न सम्भवती- त्याशयः । भावतात्पर्य्यकतालोभेन पिविषयतेव स्यादिति तत्त्वम् ।

·8८७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( नवेति विभाषा । १।१।४81) (अ. १। पा. १। आ. ६) अस्योभयत्र विभाषाविषयत्वं भाष्ये "विभाषा श्वेः” इत्यस्यैवोदा- हरणदानेन बोधितम् । एवं च तदर्थमावश्यकेऽस्मिन् अन्यत्रापि खभास्नग्रहीत मोतेनैव बोधात्र या चि प्राप्त विभाषा तत्रोभय- मुपस्थितमित्याधुक्तभाव्यविरोध इति दिक् ॥ “माधुत्वप्रतिपादना- छात्रस्येति” पाठः। “शास्त्रस्य” इतिकर्तुः शेषत्वे षष्ठी। क्वचित्तु माधुत्वप्रतिपादनार्थत्वाच्छास्त्रस्येति पाठः ॥ प्राधान्यादिति । (के) यदिह परिनिष्ठितं तत्माध्विति स्र्थापत्तिकल्पितवाक्यस्यैव मुख्यत्वात्तेन मुख्यतया साधुत्वस्यैव विधानादित्याशयः ॥ तदङ्गभूतानामिति । (के) तदुद्देश्यभूतानामित्यर्थः ॥ भाष्ये यस्य विभाषा क्रियत इति । (कै) यत्सम्बन्धन विभाषीयते इत्यर्थः ॥ समासश्चैव हौति। (भा) हि यतः समासो विभाषेत्युच्यते तत्र समासोद्देशेन माधुत्व- विधानात् तस्यैव विकल्पः स्यादिति भावः । माधुत्वं च जाति- विशेषः । समासप्रकरणैयविभाषाधिकारस्य भाष्ये प्रत्याख्यानादाह "विभाषा श्वेरिति । (पा) १ अ६ । पा १ । सू३० । २ क्वचित्तु साधुत्वप्रतिपादनार्थत्वादिति पाठः । क । ख । ग । । ३ अर्थापत्तिकल्य वाक्यस्यैव । क । ग । इ ॥ ४ का ६ । पा १ । सू३०॥

·858 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा.१ था.८) (नवेति विभाषा । १।५। 881) साधुत्वविकल्पे दूषणमाह भाग्थे नचैवेत्यादिना ॥ (भा) तयाचष्टे सर्वदा त्विति । (क) मादृश्याद् अमाधुत्यागपुरस्मरं माधुपादानं दुष्करमित्यपि बोध्यम् ॥ तत्र माध्वनुशासन इत्युक्त्या शब्दनित्यत्वपक्ष एवायं दोषो न तु कार्यवपक्षे इत्युक्तं तदुपपादकं “यस्य पुनः" इत्यादि भाष्यम् । प्राधान्यात् माधुत्वस्यैव विकल्पः स्यादिति यदुक्तं तबाह साधुत्वस्येति । (क) संज्ञायाः श्रुतत्वेन माधुत्वस्याऽश्रुतत्वेन श्रुतस्य श्रुतेनैव सम्बन्धस्य न्याय्यत्वात् प्रयोगाऽसमवायिलाभादिस्यले श्रुते विधेयत्वस्थाऽवश्य- कत्वाचेत्यपि बोध्यम् ॥ पशुत्वेति । (के) साक्षात् श्रूयमाणेऽपि अयोग्यत्वाद्यदा न सम्बन्धस्तदा किं वक्रव्यमश्रूयमाणेऽयोग्ये सम्बन्धो नेतीत्यर्थः ॥ अन्यत्रेति । (कै) समर्थसूचे ॥ “मुख्यः" प्रधानः ॥ अभिन्नार्थत्वमिति । (के) एवं च तदर्थ कश्चित् साधुवेनाऽन्वाख्यायमानोऽनन्याख्यातस्य तदर्थकस्यान्यस्य निवर्त्तकः स्यादिति तस्यापि माधुत्वार्थ विभाषा- १२।पा। सू.१॥ 62 ·880 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नवेति विभाषा । १।१।४81) (य.पा. १ बा.६) धिकार श्रावश्यक इति भावः । वाक्ये व्यपेचा परस्पराऽऽकाङ्क्षा- रूपा पदार्थानामपृथगुपस्थितिविषयत्वमेकार्थोभावो वृत्तिविषयः । एवं च वृत्तिवाक्ययोभिनार्थत्वान वाक्याऽनुज्ञानाय विभाषाग्रहणं किन्तु वृत्तिविषये एव संज्ञाविकल्पार्थं वाच्यं न च वृत्तौ संज्ञायाः म दूव्यते तस्मादेकार्थोभावस्यैव मन्दमत्यनुग्रयाय म विशेषण- मिति तोक्रतात्पर्यमित्यविरोध इति भावः ॥ भाव्य समाससंज्ञा (भा) इत्यस्य तद्विषयेकार्थीभाव इत्यर्थः ॥ ननु युगपच्छब्दस्यैककाल इत्यर्थकस्य सप्तम्यर्थवृत्तेरवाचयशब्देनातादृशेन कथं इन्द इत्यत पाह युगपद्भाव इति । (क) कार्येषु शब्देषु यौगपद्यावाचयविषये तेषां योगपद्यं युगप- प्रयोगः प्राप्नोतीति वार्त्तिकाक्षरार्थः ॥ भाव्ये “युगपदचनता" इति बहुनौहेस्तल् । “अन्वाचयेन" इत्युक्का “ढक् च” इति समुच्चयोदाहरणमसङ्गतमित्यत पाह समुच्चय इति ॥ (कै स्वरितत्वेन चेति । (कै) यथा "काश्यादिभ्यष्ठञिठौ” इति वर्तमाने र“वाहीक- पामेभ्यश्च” इत्यत्र ॥ नित्य शब्दवादे तु प्रयोगदृष्टानामेव शास्त्रे कान्पनिकविधेयत्वेनेष्टप्रत्ययविभागसिद्धिः । रेखागवयस्य "श्राद्य- तौ” इति सूत्रे भाव्ये एव वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १४ । पा२। सू ११६ ॥ २8 । पा२। सू११७॥ ३ ब १ । पा १। सू४६ ॥

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। ४६९ (च. १। पा. ५। था. ६) (नवेति विभाषा ।।१।४।) व्यवहिते पौति । (के) लोके तथा दर्शनादिति भावः ॥ आनन्तर्यमारोप्येति । (के) अनेन परादिशब्दानामव्यवहित एव प्रवृत्तिरत एव "व्यव- हिताश्च” इति सूत्रं सार्थकमिति भावः ॥ शास्त्रे तु सर्वथा न व्यवहिते प्रवृत्तिरित्याह निर्दिष्टग्रहणं विति। (के) तुश्चार्थे ॥ २"छन्दसि परेऽपि" "परश्च" इत्यादावपि उत्तराङ्ग- विकल "स्तस्माद्" इति परिभाषाः प्रहत्तेरिति भावः ।। कथं तौति। (के) "सरूपसूत्रे इति भावः ॥ एकाऽऽकृतौति । (क) श्रानुपूर्वी हि एकाऽऽकृतिरच ॥ भाष्ये “नापि बम” इत्यस्य बम इत्यर्थः । अर्थाऽपि समुदायस्येति शङ्कमानं प्रत्याह तव्यदिति । (के) प्रत्यया दिसंज्ञा "तव्यत्तव्यानौयर" इति बहुवचन निर्देशात् प्रत्येकमिति प्रत्येकमेव भावाद्यर्थकत्वमिति भावः ।। नेव १ घ१ । पा ४ । सू २ ॥ २ अ१ । पा । सू१॥ ३ ३ । पा १ । सू२॥ १ ब १ । पा २ । सू६४॥ ५ ३ । पा १ । सू६६॥

·१६२ महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । (नवेति विभाषा । १।१। 881) (आ. १। पा. १। बा. ६) पुनः पुनः संकीर्तनमिति । (क) अत्र पुनः पुनरित्यस्योपयोगश्चिन्यः । एककस्मिन् शास्त्रे तद- भावाञ्च । तस्मात् संकीर्तनमाचमेवान शोलनमिति बोध्यम् ॥ तेन यत्कार्यमुच्यत इति वार्तिकारार्थः। अत एवाये भाष्ये "तत्कीर्तने च" इत्येवोत्रम् ॥ तद्विषयत्वमुपपादयति सर्वप्रयोविति। (के) इको इखो भवति तत्प्रयोकृत्वं “गालवस्थ" इत्यादि क्रमेणार्थः ॥ भाव्ये प्राक्षुचैवेति। (भा) प्राग्देश एव फिम्प्रयोगः स्थादित्यर्थः ॥ अनादित्वादिति। (के) एवं र गालवातिरिकशिष्टैरपि प्रयुज्यमानत्वानियमासम्भवः । किं चैतत्पचे शास्त्रं रेखागवयन्यायेन कल्पितशब्दविषयमिति कल्पितशब्दे प्रयोकृनियमाऽसम्भव इति भावः ॥ शास्त्रस्य प्रामाण्यमिति। (के) एवं च पूजार्थमित्यस्य स्वशास्त्रपूजार्थमित्यर्थ इति मावः ॥ नदेवाह शास्त्रस्य हौति ॥ (के) भाव्ये देशग्रहणं चेति। (भा) चनाचार्यग्रहणम् । देशग्रहणस्य पूजार्थत्वन्तु वकुमशक्यं देशस्य मर्तृत्वाधभावादिति भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ४६३ (अ. १। पा. १। बा.६) (नवेति विभाषा ।।१ ।।) स्थिरं भवतीति । (क) ततश्च देवकोत्तौं तद्देशीयाना खरवस्थानमित्यर्थः । तेन च पाणिनेरपि तदिति भावः ॥ ननु नित्य शब्दवादे गालवादि- ग्रहणस्य पूजार्थत्वे इखाभावविशिष्टस्य माधुत्वबोधनं न स्यात् तत्पचे मलघूपायेन माध्यमाधुविवेकाय शास्त्रमिति चेत्र। गालवः स्मर्त्ता नान्य इति स्मृत्यन्तराऽनुसन्धानदारेण विकल्पमिद्धेः। वा ग्रहण एव कर्तव्ये गालवग्रहणं व्यर्थमिति शङ्कानिरामार्थं तु भाष्ये “पूजार्थम्" इत्युक्तम् ॥ भाष्ये तत्कौतने चेति। (भा) आचार्यदेशकीर्तने चेत्यर्थः। यस्य कार्याशब्दास्तस्येति शेषः । तदेवाह इदानौमिति ॥ (के) प्रयुक्तमिति । (क) कृतमित्यर्थः ॥ नित्यपक्षे विति । (कै) कार्यपत्रे त्वेवं वकुमशक्यं यतो गालवेन तोऽतः कर्त्तव्यो नान्येन कृतोऽतो न कर्त्तव्य इति । अन्येन कृतस्य पुनः करण- वैयर्थ्यात्। न हन्यकृतस्य पुनः करणमस्ति । नाप्यन्येनाकृतस्या- करणम् । तादृशस्यैव करणात् । एतेनान्येन कृतस्यानुवादोऽन्या- सतत्वबोधनद्वारा विकल्पबोधक इति परास्तम् । पाणिनिरूता- नामपि १“पचो व” इत्यादौनामन्याकृतत्वेन तेषामपि विकल्पा- १ बसपा २ । सू५२ ॥

·४६8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (नवेति विभाषा । १।१।४।) (अ.१। पा. १। आ. ६) पत्तेश्च तस्मात् कार्यवादोऽसङ्गत इति दिक् ॥ ननु लोकतोऽनित्य- वार्थलाभेऽपि निषेधविकल्पयोरलाभ इत्यत आह भाव्ये आचार्यः खल्वपौति । (भा) एवं च "हकोरि"त्याधुभयत्र विभाषायां यथा तव तयोर्लाभ- स्तथा विभाषापदघटितेऽपि भविष्यतीति नार्थः सूत्रेणेति भावः ॥ वाशब्दो विकल्पे इति । (के) यत्तु अर्थस्य संज्ञित्वव दिभाषापदार्थस्यैव संज्ञात्वम् । तत्रापौतेः सम्बन्धात्। न च पदजन्यपदार्थोपस्थित्यभावेनान्वयासम्भवः । विकल्प- वाचिपदस्य तदर्थ लक्षणाभ्युपगमात् । एवं च लक्षण तात्पर्य- याहकमिदं सूत्रम्। अर्थ न संशावमिति चेत्तदर्थाचितशब्दमात्रस्य संज्ञात्वमस्त इतिशब्दमम्बन्धसामर्थ्यादिति । तन्न । एकस्याऽनेक- संज्ञायाः शास्त्रेऽदर्शनात् । “अनाकृतिः संज्ञा” इति वृद्धिसूत्रस्थ भाव्यविरोधाच ॥ तेनाकृतीति । (के) तत्पशे लिट्वजातौ विधिमुखेन प्रवृत्तौ पित्येव स्याद् निषेधमुखेन प्रवृत्तौ कित्येव स्थाद् न तु सर्वत्रेति सूत्रं कर्त्तव्यं मति च सूत्रे लिट्वजाती प्राप्तस्य निषेधे तस्यामेव विकन्यो विधीयमानस्सर्वत्र मिध्यतौति भावः ॥ प्रत्याख्यानाशयमाह व्यक्तिपक्षे विति । (क) क्वचिद्विधिमुखेनेत्यन्वयः ॥ १ अ१ । पा ४ । सू ५३ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ४६५ (य१। पा. १ प्रा.६) (नवेति विभाषा । १।। 881) किं चिल्लक्षणम् । (क) उभयत्र विभाषारूपम्। उत्तरत्र तु क्वचित् प्रतिषेधमुखेनेत्येव पाठः ॥ परे तु प्राकृतिपचे किं तज्जात्याश्रयमकलव्यनिविषयं लक्षणम् । उत तज्जात्याश्रययत्किञ्चिद्विषयम् । नाद्यः। सूत्रारम्भे- ऽपि नपदघटितवाक्यस्य तद्विषयताया वकुमशक्यत्वात् । तस्य यत्किञ्चिदिषयता वाघटितस्य सर्वविषयते ति तु दुर्लभम् । नान्योऽपि। “न ब्राह्मणं हन्याद्” इत्यादौ जातितक्षे सर्वविषयताया एव दृष्टत्वात् । किं च। तत्र विधिमुखप्रवृत्त्या पिदिषयत्वं निषेध- मुखप्रवृत्त्या किदिषयत्वं वा इत्यत्र विनिगमनाविरहात् सूत्रं विनाप्युभयमुखेन प्रवृत्ताविष्टसिद्धेः। न च भावतात्पर्य्यकता पिदि. षयत्वे विनिगमिका । “विभाषोपयमने” इत्यादौ त्रिसंशयताऽनुप- पत्तेः । भावतात्पर्य्यकतालोभेनाप्राप्तविभाषात्वस्यैव सम्भवात् । विप्र- तिषेधशास्त्रबलात् तेष्वभावतात्पर्य्यकतापि स्यादिति चेत् प्रकृतेऽपि तुल्यम्। तस्मात् पचदयेऽपि सूत्रप्रत्याख्याने भाव्यतात्पर्य्यम् । किं च सूत्रे कृते त्रिसंशयाऽप्राप्तविभाषाखपि तत्प्रवृत्तिः स्यादिति मोच्छिद्यतेव । लक्ष्यानुसारादप्रवृत्तौ तु सूत्रं व्यर्थ मेवेति भाव्या- शयः । एतदेव ध्वनयन् विसंशयाप्राप्तविभाषां दर्शयति । त्रिसंशया- खप्राप्तविभाषात्वमेवेतिभ्रमनिरासायेतरयोरपि कथन मित्याहः ॥ "इत उत्तरम्" इत्यस्य लाभे युतिमाह अधिकार इति ॥ (कै) संशयत्रयस्य काप्यभावादाह ·४८८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (नवेति विभाषा । १।१।।1) (अ.१। पा. १। या.६) चिधिति ॥ (कै) १"इन्डे च२“विभाषा जमि" इत्युक्त्वोभयशब्दोदाहरण- मसङ्गतमत शाह उपलक्षणेति । (क) "विभाषा जमि" इत्यस्य इन्दविषयतया "दन्दे च" संज्ञानिषेधेन सर्वनामसंजौ या प्राप्तविभाषावनिश्चयेन निषेधौयप्राप्तविभाषाव- निश्चयेन वा त्रिसंशयवाभावादिति भावः । इन्द इत्यस्यासम्बन्धे पूर्वादीनां जसि विकल्पाऽऽरम्भो व्यर्थः स्थादिति तात्पर्यम् ॥ ननु तयाब्देऽपि कथं संशयः प्रथमादिसूत्रेण प्रत्ययमात्रस्य संज्ञा सर्वादि- सूत्रेण तु अभयशब्दस्य समुदायस्येति भिन्नविषयत्वेनाऽप्राप्तविभाषा- वनिर्णयादत पाह तत्रेति ॥ (कै) "तयशब्देन" इत्यस्य तदन्तविधिरित्यनेनान्वयः ॥ श्रन्धर्थत्वेन कथं तदन्तविधिरत पाह केवलस्येति ॥ (क) सर्वनामत्वसम्भवात् । (के) सर्वार्थबोधकत्वमम्भवात् । तथाच तस्य सर्वार्थबोधकत्वासम्भवात् सामर्थन संज्ञाविधावपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्त विधिरिति भावः ॥ ११ । पा १ । सू३१ । २ अ१।पा १ । सू३२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः) ४६७ (य १। पा. १। था. ६) (नवेति विभाषा । १।१।४।।) पूर्वविप्रतिषेधश्चेति । (क) सर्वादिबनिबन्धना संजा जस्भिन्ने सावकाशा द्वितीयादिषु च विकल्प उभयशब्दे जस्युभयप्राप्तौ पूर्व विप्रतिषेधः। न च नित्या संज्ञाऽन्तरङ्गा । अन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तः। तथाहि । “नान्त- रङ्गं वलीय” इत्यस्या अत्र विषयः। युगपत्प्राप्यभावात् । जसा- देस्सर्वनानो विहितत्वसम्पत्तये तस्याः पूर्वमेव प्रवृत्तिरस्थास्तु जसु- त्पत्त्यनन्तरमिति स्पष्टमेव । ना"प्यमिद्धं वहिरङ्गमन्तङ्ग" इत्यस्याः । अन्तरङ्गोत्तरं वहिरङ्गप्राप्तेरनया तत्प्रवृत्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् । बहुशस्तथा मत्त्वात् । तदुत्तरमपि एतत् प्रवृत्त्या पक्षे तदभाव- विशिष्टस्य माधुत्वबोधनम् । पूर्वादिम्बिव चिसंशयत्वस्य भाष्योक्तस्या- ऽमङ्गत्यापत्तेश्चेति दिक् ॥ भाष्ये तेन वेत्यादि । (भा) तेन नित्ये प्राप्ने वा अन्यत्राप्राप्त वेयन्वयः ।। प्रत्ययान्तरेति। (के) एवं चोभय शब्दस्याप्राप्तेरप्राप्तविभाषात्वमेवेति भावः ॥ न विशेपित इति । (क) न प्रत्याहारघटक इतरव्यावर्त्तकः । समुदायानुबन्धम्यावयवान- बन्धत्वाभावादिति भावः ।। प्रमाणे इति। (क) मदृशस्यैव तत्मनिवेशे सत्त्वादिति भावः || भाष्ये १ असिहं वहिरङ्गमन्तरले । परिभाषेन्दुप्रो - ५.० ॥ 63

·४६
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
( नवेति विभाषा । ९।१।४४)
(अ.१४ पा. १। ग्रा. ६)
जर्णोतेर्विभाषेति । (भा)
ऊर्धातोः कित्त्वविषये विभाषेत्यर्थः ॥
वाक्यभेदेन (कै)
इत्यस्य विकल्यत इत्यनेनान्वयः। इदं सर्व ङित्त्वकित्त्वयो-
रेक्याभिमानेन । किमर्थं तर्हि पुरस्तात्छतमत श्राह
इडुपेति ॥ (क)
शङ्कते भाव्ये
अन्यौति ॥ (भा)
नद्याख्या
भेद इति । (के)
तथाच त्रिसंशयत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥
गुणनिषेधस्येति । (कै)
यद्यपि ङिकिन कार्याणि भिन्नानि बहूनि सन्ति तथा-
प्यूर्णतावन्याऽसम्भव इति भावः ॥
इत्यत्रेति । (कै)
इत्यवेत्यर्थः।
वाक्यभेदेनेति। (क)
पृथक् पाठसामर्थ्यादिति भावः ॥
परविप्रतिषेधे विति। (क)
"विज दूड्" इत्यतोऽर्थाधिकारादत्रेडागम एव ग्यत इति
१ष।पा। सू२।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा. १ बा. ६) (नवेति विभाषा । १।१।४।) परे वित्यपि बोध्यम्। १"यमो गन्धने" "विभाषोपयमने" इत्येते मिचः कित्त्वविधायके ॥ यदेति। (के) गन्धनं सूचनम्। उपयमनं खौकारः। गन्धनाङ्गमिति बड़- प्रीहिः। तच गन्धमपूर्वके खौकरणे यदि कित्त्वविकल्पः । ततः प्राप्तविभाषेत्यर्थः । परभूतासु २"दोपजन" इति भिनासु अप्राप्त- विभाषासु पूर्व विषयनिवृत्तिः पूर्वविप्रतिषेधाजीकाराप्राप्तविभा- पावे बीजमिति बोध्यम् । "वृत्तिमर्ग" इत्यात्मनेपदविधायकम् ॥ ननु मृगादौनाम्पाणित्वादप्राणिनामिति नित्ये प्राप्ते इत्ययुक मृगादिविषयके एव च त्रिसंशयत्वादत पाह चर्मादौति ॥ (के) प्रत्ययान्ता इति । (क) प्रत्ययः मनादिरन्तावयवो येषामित्यर्थः । उषादयच तदेक- देशा न प्रत्ययान्तरूपा इति भावः ॥ संज्ञा संजिसम्बन्धार्थ इति । (के) अत एव क्यजाद्यन्तानां संज्ञामिद्धिरावृत्तौ तु गौरवमिति भावः। केचित्तु प्रत्ययान्तादित्यनुवृत्तौ उषादिभ्यः कर्तृक्विबन्तप्रकृतिकाचार- क्विबन्तेभ्य एव स्यादिति प्राप्तविभाषा तनिवृत्तौ पूर्वविप्रतिषेधे- ऽप्राप्त विभाषा निवृत्ती परविप्रतिषेधे उभयत्रेति भाव्याशयः ॥ ११। पा२। सू१५॥ ३ ३ । पा १ । सू१॥ २ अ१ । पा२। सू१६॥ ४ अ । पा ३ । स ३० ।

·५०. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( नवेति विभाषा । १।१।४४।) (अ.पा. १ था. ६) प्रत्ययान्ता धात्वन्तराणौति। (भा) अस्थायं भावः । हलन्तेभ्यः प्राचारक्किपोऽनभिधानमेवेतरप्रत्यया- न्तास्तु नोषादय इत्यप्राप्तविभाषालमेवेति वदन्ति ॥ “एकपरिहारः" कर्मस्थभावकत्वाऽभावरूपः ॥ ननु कर्तरीत्यनुत्तिर्यों कर्मणि भावे कर्मकर्तरि च परत्वात् "चिणभावकर्मणोः" इत्यस्य प्रवृत्तेरिति चेन्न। विप्रतिषेधलब्धार्थस्यैव स्फुटत्वायाऽनुवृत्त्या प्रदर्शनादितिदिक्॥ तन्नादौनामिति । (भा) आक्रोशे च (पा) 'संज्ञायाम् (पा) "विभाषा तन्नन्नतीक्ष्णशुचिषु (पा) इति सूत्रे इत्यर्थः ॥ यद्यच्काविति । (के) 'अच्कावशक्तौ (पा) इत्यतस्तदनुवृत्तौ तु निःमन्देहमप्राप्तविभाषेति भावः ॥ एतद्भाव्य- विरोधाच्च तत्राच्कावित्यनुवृत्तिपरा ग्रन्था अयुक्ता एवेति तात्पर्य्यम् ॥ यङ्लुकौति। (क) "चि विभाषा" इत्यत्र "यङि" इति वर्तते तत्रोभयो- र्यङजाद्योरव्यवहितपरत्वासम्भवात् श्रुतस्याचौत्यस्य परविशेषणत्वं १ अ।पा १ । सू६६॥ ३ अ६ । पा२ । सू १५६ ॥ ५ अ६ । पा २ । सू१५७ ॥ २ अ६ । पा२। सू१५८ ॥ ४ अ६ । पा२ । सू १६१ ॥ ६ अपा२। सू २१ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५०१ (अ. १। पा. १। या.६) (नवेति विभाषा । १।१।४।।) यडौति विषयसप्तमौ अचि परे यविषये रेफस्य लत्वमित्यर्थः । तत्र विभाषारम्भसामर्थ्याद् यङलुकः पूर्वं “यो यडी"ति न भवति । "न लुमता" इति निषेधानित्यत्वेन पृथगल्लोपेन स्थानि- वद्भावेन वा यविषय इति प्राप्तविभाषात्वोपपत्तिः। यडौत्ये- तवित्तौ विभाषाया प्रसिद्धत्वादेव नित्यलत्वं समुदायलुक्यपि "न लुमता" इति निषेधान्न तत्प्राप्तिरित्यप्राप्तविभाषालोपपत्तिः। उभयत्रविभाषात्वे वियमुपपत्तिः । “यो यङि" इत्येतत्प्रति प्रकरणे प्रकरणममिद्धमिति विभाषाया अमिद्धत्वाभावः । लुकः पूर्वं यङीत्यस्य न प्रवृत्तिः। “अन्तरङ्गानपि” इति न्यायेन लुकस्तत्प्रयोजकाचप्रत्य- यस्य च पूर्वम्प्रवृत्तेः। न च लुकि “न लुमता" इति निषेधे यपरत्वाभावाद् “यो यडि" इत्यस्याप्राप्तेः कथमुभयत्र विभाषा- त्वमिति वाच्यम् । दत्तोत्तरत्वादिति दिक् ॥ अथ विति । (क) तथा च म पक्ष एतद्भाव्यविरुद्ध इति भावः। वस्तुतो धोतकत्व- पक्षेऽपि "व्यतिलुनौते” “गाायणै"त्यादौ द्योतकसमुच्चयस्य द्वावित्यादौ द्योतकवाचकसमुच्चयस्य च दृष्टत्वेनाऽत्राप्यात्मनेपद- प्रवृत्तिरस्तौति प्राप्तविभाषा सूपपादेति चिन्यमेतत् ॥ भाष्ये 'गतिबुधौति (पा) १ बसपा २ । सू२०॥ ३ नित्यं लत्वम् । क । ग। ५ अ१ । पा ४ । सू ५२ ॥ २ अ१ । पा १ । सू६३ ॥ । प्राप्तिरस्तौति । क । ग । ६ ॥ .

·५०२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(नवेति विभाषा । १।१।४।।)
(अ.१। पा. १ बा.६)
नित्ये प्राप्त इति । (भा)
नियमशास्त्राणां विधिमुखेन प्रवृत्तिरिति भावः ॥
तब विपूर्व इति । (क)
विहरति ग्रामम् इत्यादौ गच्छतीत्यर्थाऽवगमादिति भावः ॥
भाव्य
अप्राप्ते हरति भारमिति। (भा)
ननु गत्यर्थत्वादस्यापि प्राप्तिरस्येवेति चेन। प्रापणार्थत्वेऽपि
गत्यर्थवाभावस्य "न गती"ति सूचे वक्ष्यमाणत्वात् ॥
'दैवयज्ञौत्यादौति । (के)
अनार्षयोरित्यनुवृत्त्यादिनाऽत्रापि सन्देहसम्भव इति भावः
प्रादिना "विभाषा पुरुषे” इति ।
इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजिभट्टकते
महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य
प्रथमे पादे षष्ठमाहिकम् ॥
२ अ | पा १ । सू८२॥
१९ । पा३ । सू१५ ॥
। पा३ । सू१०६॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। इग्यणः सम्प्रसारणम्।१।१।४५॥ १ लिङ्गेति । (के) प्रदेशेषु प्रथमानिर्देशो वाक्यसंज्ञाया अन्यविभक्तिनिर्देशन वर्णसंज्ञाया लिङ्गमिति भावः ॥ ननु तर्हि लिङ्गादुभयोरपि संजित्वमखित्यत पाह युगपञ्चेति । (के) अनेकस्यार्थस्यैकशब्देन युगपदनुपस्थितेरिति भावः ॥ ननु वाक्यस्य संज्ञायां प्रदेशेषु तस्यैव विधानं स्थादन पाह वाक्यार्थ इति । (के) पूर्वसूचादितीत्यनुवर्त्य “दग्यण" इति सम्प्रसारणसंज्ञमित्यर्था- दिति भावः ॥ खं रूपमित्युक्तः शास्त्र शब्दपरत्वस्यौत्सर्गिकत्वेनेति- समभिहारं विनार्थपरत्वाऽसम्भवादिति बोध्यम् ॥ ननु यणस्थानि- कत्वौपलक्षित गेव वाक्यार्थ इति वर्णपक्षादस्य को भेद इत्यत पाए १ पादयस्यापि लिङ्गदर्शनायुगपच्चोभयोः संज्ञित्वस्यैकस्मिन् वाक्येऽनु- पादानादेकतरपक्षाऽऽश्रयणे सर्वका-सिद्धिप्रसङ्गात् प्रश्नः (भाष्ये) किमियमिति ।

·५०४ । महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इग्यणः सम्प्रसारणम् । १।१।४५) (अ. १। पा. १। ग्रा. ७ ७) भवतीति। (के) एवं चेम्भवनं वाक्यार्थ इति भावः ॥ तत्प्रतिपादितमिति । (क) संज्ञयोपस्थितस्थानर्थकत्वे तदर्थानुपयोगे वा संज्ञोपस्थितखरूप- स्यैवोपादानम् । नचैतदुभयमप्यति भावः ॥ प्रतिपादयतौति । (के) १"व्यङः सम्प्रसारणम्" इत्यादौ । “उच्चारितस्यैव प्रत्यायकत्वम्" इति २"अणुदित्" इति सूत्रस्यभाष्यविरुद्धमिदम् ॥ २"वर्णविधि- रि"त्यस्य वर्णविषयविधानमित्यर्थेऽसिद्धेरभावादाह वर्णाश्रय इति । (के) सम्बन्धमामान्यषष्ठ्या समासो विधिरिति “कर्मणि किरि"ति भावः ॥ श्रादिना एकादेशः ॥ वाक्यार्थेनेति। क्रियारूपेणेत्यर्थः ॥ "नाप्येतयोरि”ति भाष्यं व्याचष्टे तस्य चेति । (क) चोऽसम्भवादित्युत्तरं योज्यः ॥ भाव्ये एतयोः कार्ययोरिति । (भा) पूर्वरूपदीर्घयोरित्यर्थः ॥ स एव तावन्नास्तीति वक्तव्ये दुर्लभ- वोकिरनुचितेत्यत शाह १६।पा १ । सू१३ ॥ २ अ१ । पा १ । सू६६ । ३ सम्प्रसारणसंज्ञायां वाक्यस्य संज्ञाचे वर्णविधि सिध्यति । भा। ४ नाप्येतयोः कार्ययोः सम्भवोऽस्ति । भा ॥

·५०५
(अ. १। पा. १। था. ७)
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(इग्यणः सम्प्रसारणम् । १।१।४५)
कार्यपक्षे इति । (क)
अनेन भाष्येणातीतानागतयोरविद्यमानयोरप्रत्यासत्या शक्ति-
ग्रहदोलभ्यमुक्तम् । निरूपितं चेदं मञ्जूषायां नामार्थवादे ॥
नित्यपक्षे विति। (के)
अनेन "प्रथापि कथंचिद्" इत्यपि भाव्यं व्याख्यातम् ॥
शास्त्रेति। (कै)
मितमित्यादौ यणस्था
निकत्वाभावेन शास्त्रमात्रैकगम्यं तदि-
त्यर्थः । शास्त्रगम्यत्वे चेतरेतराश्रयमेवेति भावः ॥ भाष्ये
केनासाविति । (भा)
केन मानेन यणः स्थाने इति ज्ञातः स्यात् ॥
अनेन । (भा)
सम्प्रसारणमंज्ञाविधायकेन शास्त्रणमाविग् यण:स्याने स्थाप्यत
इत्यर्थः ॥ उभयोः संजालमित्यर्थोऽमंभवौ एकस्यैव संज्ञात्वादत पाह
२ उभयोः संज्ञेति । (क)
१ अथापि कथं चिलभ्येत केनासौ यणः स्थाने स्यात् । भा ॥
२ विभक्तिविशेषनिर्देशस्तु ज्ञापक* उभयसंज्ञात्वस्य । ( वा ) । उभयोः
संज्ञा ( घष्ठीतत्पुरुषः ) उभयसंज्ञा । तस्या भाव उभयसंज्ञात्वम् ।
तथ तन्त्रात्येकशेषाणामन्यतमाश्रयेगोभयोः संज्ञा सिध्यति ।
भर्तृहरिश्चाह -
'जापकमुभयसंजालस्य" इति पाठोऽयति भाष्ये ।
64

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इयणः सम्प्रसारणम् । १।१।१५।) (अ.१। पा. १। आ. ७) एकशेषश्च प्रतिपदमनेकमर्थमुद्दिश्यैकस्याः संज्ञाया एकवाक्य- तयैव विधातुं शक्यत्वादचाऽऽवृत्तेः क उपयोग इति चिन्यम् ॥ भाव्ये यथा काकादिति । (भा) अज्ञात एव काकवे तब्जानवमात्रेण तथा व्यवहारवदत्रा- पौत्यर्थः ॥ तत्र शकते नन्विति ॥ (क) “न्यच"। "एको गो" इत्यत्र ।। यदाऽनुपेति । (के) . । सम्प्रसारणसंज्ञायां लिङ्गाभ्यां वर्णवाक्ययोः । प्रविभागस्तथा सूत्र एकस्मिन्नेव जायते ॥ तथा द्विवचने चीति तन्त्रोपायादिलक्षणः। एकशेषेण निर्देशो भाष्य एव समर्थितः । तन्वं च शब्दतन्त्रम् अर्थतन्त्र वेति मतभेदेन व्यवस्था बोच्या । अर्थभेदा- । छब्दभेदे याद्यः पक्षः । शब्दक्ये द्वितीयः। श्राद्येऽपि व्यञ्चकध्वनिमात्रभेदे व्यङ्गैक्ये भारत्तिरेवेत्यादि बोध्यम् । एवं च तन्त्रत्वमेकरूप्येण भवेत्तुल्योपकारतः । उपकारान्यथात्वे तु भवेदात्तिलक्षणम् । इति मीमांसकमर्यादानुरोधो वैयाकरणैर्नकर्त्तव्यः । तस्य भाष्यादि- सकलवैयाकरणग्रन्थविरुद्धत्वात् । मूलयुक्तिशूण्यतयादुरुपपादत्वाच्च ॥ १ अन्यत्र चोक्तम् । तदेतत् - "येनैव हेतुनेकः काकस्तेनैव हेतुना द्वितीयश्च तीयच काको भविष्यति" । ४।१ । ६३ ॥ २.।पा। सू८३॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (प. १। पा. १ था. ७) (इग्यणः सम्प्रसारणम् । १।१। ४५१) न उपजातो जात्यभिव्यञ्चकः संस्थानविशेष प्राकारविशेषो यस्येत्यर्थः ॥ कथन्तर्हि तथा व्यवहार इत्यत्राह निर्मातमिति। (कै) एवं च तस्माजातत्वेनाऽवगते तच्छब्दप्रयोग उभयत्रापति दृष्टान्तत्वोपपत्तिः। अन्ये तु काकाजातो यथा काकवाभि- सम्बन्धास्काक एवं सम्प्रसारणबातोऽपि सम्प्रसारणत्वारोपात् सम्प्र- मारणमिति भाव्यार्थमाहुः ॥ वाक्येष्विति । (भा) खार्थबोधनाय वाक्येषु प्रयोक्रव्येवित्यर्थः ॥ योग्यक्रिया दर्ग- नादिरपौत्यत आह प्रकरणेति । (क) तत्तदाक्यस्य वाक्यार्थं शनिग्रहकाले तत्तदेकदेशस्थापि तत्त- दाक्याथै शनिग्रहः पदैकदेशस्य पदार्थ दुवेति शव बोधः । पूर्वपरिहारे सम्प्रसारणपदस्य तजन्यवणे उपचारात् प्रयोगः ॥ पत्र वेकदेशेनैव शक्त्या तदर्थप्रतिपत्तिरिति भेदस्तदाह आक्षेपस्यतीति । (के) पापोऽत्र बोधनमेव ॥ भाष्ये इत्येतस्य वाक्यस्यार्थे इति। (भा) पत्र वाक्यपदं पदसमुदायपरम् ॥ “इत्येतस्य" इत्येतदर्थकस्य सम्प्रसारणदुत्पत्रो यस्तस्मादिति सम्प्रसारणस्य यत्कार्यं तस्येति च वाक्यस्यार्थ इत्यर्थः ॥ पूर्वेभ्यः पक्षेभ्योऽम्य भेदमाह ·५०७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (इग्ययाः सम्प्रसारणम् ।।५।) (स. १। पा. १ प्रा. ७) यथा ब्राह्मणेति। (क) एवं च यथा तत्र संख्याऽन्वयसंख्येयद्दारा तथा प्रकृते स्खनिर्व- तदारेति भावः ॥ तदेवाह तत्फलस्येति । (क) यथा पिटनाना संकल्पितं द्रव्यं तस्थाऽयोग्यत्वे तत्पुत्राय समयंते तददिति भावः ॥ भाव्ये एकत्वेनेति । (भा) माजात्यादेकत्वेन विशिष्टानि बुझ्या कृत्वेत्यर्थः । सर्वेषामेकत्वे - नेकजातीयत्वेनेकपरिहारेण सर्वाणि परिहतानौति भावः ॥ नेदं तुल्यमिति। (भा) नित्यशब्दवादेऽपि यणस्थानिकत्वस्य शास्सैकसमधिगम्यत्वा- दिति भावः ॥ भाविसंज्ञेति। (कै) सम्प्रमारणादिपदस्य तत्त्वेन व्यवहरिव्यमाणे लक्षणेति भावः । अयं ममाधिईयादिविषयेऽपि बोध्यः ॥ बुधौति । (के) तदयं सूचार्थः । यणः प्रयोगे प्राप्ते दक्प्रयुज्यमानः सम्प्रसारण- संज्ञ इति। तज्ज्ञानं च यजाद्युपदेशज्ञानमात्रेण “वचिखपि" इत्येतज्ज्ञानं विनापि जातमिति नान्योऽन्याश्रय इत्यर्थः । “वचि- खपि” इत्यादेश्चायमर्थः । एतत्सम्बन्धियण प्रयोगे प्राप्ते प्रयोगे प्राप्ते दूक्प्रयुज्य- १ बापासू१५॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः ।
(अ । पा. था. ७)
(झ्यणः सम्प्रसारणम् । १।।१५।)
मानः माधुरितीति भावः । अमाधोः साधुत्वं ब्रह्मणप्युपपादयितु-
मशक्यमत प्राह
प्रागिति । (के)
एतदेव ध्वनयितमभिमतस्येत्युक्रम् ॥ ननु दुहेर्लङि उत्तमपुरुषे
लस्येटि तस्य सम्प्रसारणत्वेऽदुहितरामित्यादौ ह" इति
दौर्घः स्यादत शाह
यथासंख्येति । (के)
एवं हि यथासंख्याथ कारोपदेशस्यावश्यकत्वे "सकारोपदेशः
किमर्थ इति" २"मुस्टक" सूत्रस्थभाव्यामङ्गतिरिति चिन्यमिदम् ।
तस्मात् सम्प्रसारणस्येत्यादौ तद्भावितपरत्वाश्रयणान्न दोषः । ध्वनितं
चेदं वाक्यसंजापक्षस्थापने वाक्यैकदेशन्यायं वदता भगवता। एतेन
धुभ्यामचधुवावित्यपि सिद्धम् ॥
अचः पश्चादिति। (के)
समानाङ्गग्रहणस्य करिष्यमाणवादीकारस्य चानङ्गस्थत्वा-
दित्यर्थः । तत्प्रत्याख्यानेऽप्याह
वाणेति । (के)
श्राजमुवङ्॥
-------
१ अ६ । पा ४ । सू२॥
२ प्रत्याहारसूत्रम् -२॥

·५१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (आद्यन्तौ दकितौ । १॥ १॥ ४६।) (अ. १। पा. १ आ. ७) । आद्यन्तो टकिता। १।१।४६॥ 'अपि विति । (कै) एतदर्थमेव स्थानाख्यप्रमाणेन सिद्धेऽपि "यथा संख्य"सूत्रमाव- म्यकमिति भावः ॥ "अभिवस्य" । पृथग्भूतस्य ॥ सुतरामिति । (के) चत्र न माहित्यस्य नियमेन प्रतीतिः पृथगुपस्थितिश्च तत्रापि चेन क्रमव्यवस्था किमु वक्रव्यं माहित्यप्रतीतावपृथगुपस्थितौ चेत्यर्थः । तथान्वयवोधे तत्तत्पदार्थानां सर्वसाधारणव्यामज्यवृत्तिधर्मानव- छिनत्वेनोपस्थितिस्तन्त्रमिति तात्पर्यम् ॥ अन्तो निश्चय इति । (के) दर्शनस्यावसानं निधये सत्याकाङ्क्षाऽभावाद्भवतौति दृष्टान्त- शब्देन निश्चय उच्यते इत्यर्थः । एतदर्शनमिति । (के) निश्चय इत्यर्थः । एवं च यथासंख्यान्वयाभिप्रायेणेदृशप्रयोगो लोके ऽमाधुरिति भावः ॥ भाव्ये । १ लोकव्यवहारादत्र क्रमव्यवस्था न सिध्यति अपि तु शास्त्रेणैवेति - प्रदर्शनाय भाष्ये "समासनिर्देशोऽयमिति" ॥ २ छ। पा ३। सू१०॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १। पा. १ बा. ७) (याद्यन्तौ टकितौ । १।१।०६।) अस्ति वेति (भा) प्रश्नः । चपाठस्त्वयुक्तस्तस्य प्रश्ऽयुकलात् ॥ भाव्ये को पुनरिति । (भा) यौ टकितौ श्राद्यन्तौ तौ किमागमावुताऽऽदेशाविति प्रश्नः ॥ आगमावित्याहेति । (भा) श्राद्यन्तपदसत्त्वादिति भावः ॥ नित्येविति। (भा) वास्तवटिताः प्रयोगेषु श्रूयमाणः शब्दाश्च व्याकरणकाऱ्या आकाशवमित्या इतिमते इदम् ॥ तच शब्दान्तरादिति। (भा) प्रसकां शब्दान्तरबुद्धिं विहायेत्यर्थः ॥ “अनागमकानाम्" इत्यादेर्यद्यपि घुमंज्ञासूच श्राशय उक एव तथापि तं विस्मृत्य तत्कथमिति प्रश्न एकदेशी साहचर्यादस्य संज्ञासूत्रत्वेन तदुप- पतिमाह संज्ञाधिकारोऽयमिति ॥ (भा) तत्र शङ्कते १ किल्पुरणमुद्रापितभाष्यपुस्तके "अस्ति चेति" इति पाठोऽस्ति ॥ २ "युक्तं पुनर्यद” इत्यारभ्य "अनागमकानां सागमकाः । तत्कथम् सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते।" इत्याद्यन्तमुक्तम् भगवता धुसंज्ञासूत्र ( १ । १ । २० ) व्याख्यानावसरे।

·।
५१२
महाभाष्यप्रदीयोद्योतः।
(याद्यन्तौ टकितौ । १।१।०६।)
(च..पा. १। या. ७)
यद्येवमिति ॥ (के)
उपलक्ष्यत इति। (कै)
एवं चानयोरित्वमेव नेति भावः ॥
पाटजिति। (कै)
यद्यपि प्रत्ययविधौ नास्य प्रवृत्तिः षष्ठीत्यपकर्षणत् । अत एवं
"टाटिटन्” “ऐकागारिकड्” इत्यादौ नास्थ प्रवृत्तिः। तथापि
टुकः
पर्यायेणाधन्तता स्यादिति दोष इति बोध्यम् । “बाटश्च"
इत्यादिभिस्त टकारार्थादिवोपलक्षिताकाराद्यनुवादेन वृड्यादि-
विधानम् ॥ भाव्ये
संकीयैते। (भा)
प्रथमत उच्चार्यते॥
उदाहियेते। (भा)
पश्चादुच्चार्यते इत्यर्थः ॥
अन्तरतम इति । (क)
अर्थतः श्रुतितश्चेति भावः ॥ ननु प्रथमातिक्रमे कारणाभावा
दाद्युदात्तत्वेनेष्टसिद्धिरत पाह
तच्चेति ॥ (कै)
भाव्ये
१५। पा२ । सू १२५ ॥
२ छ५ । पा १ । सू११३ ॥
३ अ६ । पा १ । सू६० ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५१३ (स.१४ पा. १ था..) (खाद्यन्तौ टकितौ । १।१।७६ । ) तत्र वाक्ये एवेति । (भा) त्रिपदे वाक्य एवेत्यर्थः ॥ एवः” प्रसिद्धौ ॥ एवं च तत् समानार्थकवृत्तावष्यकारविशेषणत्वं सुलभमिति भावः ॥ प्रत्याख्यानादिति। (के) यासुड् विधायकं च “यासुडुदात्तः परस्मैपदेषु” इति पाय- मिति न दोषः ॥ "राडजादौनाम्" इति कुर्वतः सूचकृतो नायं पक्षस्तात्पर्यविषयौभूत इत्यतो घुमंज्ञासूत्रोपपादितमेव पर्व सिद्धान्याह भाय्ये अथवेति ॥ (भा) परिभाषापशेऽपौति। (के) परिभाषात्वेनाऽऽगमत्वपक्षेऽपौत्यर्थः ॥ भाग्य तेनाऽयं विशेषेणेति। (भा) "ततः पश्चादिकारम्" इत्यन्तेनेत्यर्थः । शब्दान्तरं तव्याद्यपेक्षया भिन्नसमुदायम् दूतव्यादिरूपमित्यर्थः । प्रतिपद्यते (भा) तव्यबुद्धिनिवर्तनेनेत्यर्थः ॥ नित्यं पदमिति । (क) व्याकरणानिष्याद्यमित्यर्थः ।। अन्वाख्यायत इति । (क) क्रमेण मिद्धतत्तदवयवप्रतिपादनेन पूर्वपूर्वनिरवयवकबुद्धि- १ "एवं" प्रसिद्धौ । ॥ २ अ६ । पासू७२॥ 65 ·५९४ । महामाव्यपदोपोद्योतः (बायतो टकिती। १।१।०६।) (ब. १। पा. १। था..) विपरिणमद्वारा प्रत्याय्यते इत्यादेभस्थत स्वाचापि बुद्धि- विपरिणामात्र नित्यवहामिः ॥ तदेव दर्शयति न तप कङ्कटा इति । (क) कहाटः सबाह उपरितनष्कत्वचः ॥ भाव्ये 'खदिरबबुरयोरिति (भा) सामान्यमुपदिशतीत्यध्याइतमामान्यापेक्षया षडौ। सामान्यमेव दर्शयति खदिरबबुरौ गौरकाण्डाविति। (भा) द्रव्यान्तरं ककटाविं तदवयवकं समुदायमिति पतञ्जस्लिमते गुणसमुदायस्यैव द्रव्यत्वादिति भावः। तत्र यथा गौरकाण्डवादिना खदिरेऽपि प्रमको बबुरबुद्धिं कङ्कटवानित्यनेन निवर्त्य खदिरबुद्धिः स्थाप्यते तथेहापि सामान्योपदेशात् सर्वत्र तव्यबुद्धौ प्रमकायाम् द्बोधकविशेषेणगमित्वबोधनदारैव इतव्यबुद्धिः स्थाप्यते इत्यर्थः । निरूपितं चैतद् घुसंज्ञासूचे। अत्र पक्षे वाचकस्यैवानया प्रणान्या व्युत्पादनम् । उत्तरपचे तु कल्पितस्यानेन साक्षादोधनं तेन च बोधकस्याखण्डस्य बोधममिति भेदः ॥ रूपार्थान्वयाभावादिति । (के) व्याकरणेन यस्य श्रमितिरूपस्यार्थो दर्शितस्तेन रूपेण तस्यार्थस्य प्रयोगेम्वन्धयाभावः त एधीत्यादौ व्यभिचारादित्यर्थः ॥ १ खदिरबुव॒रयोरिति । । । "बुधूर" इति पाठः किलहरणमुद्रापित- भाष्यपुस्तकेऽप्यस्ति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५१५ (ब.पा.बा.७) (बायन्तौ टकितौ । १॥ १॥ ४६ ।) असत्येति । (क) शास्त्रप्रक्रियाकल्पिता असत्या इत्यर्थः । यद्यपि सत्यगवयो रेखागवयवत्मावयव एव । अत्र कल्पिताऽवयवसदृशाऽनवयवानां तत्रान्वयात् तथापि सत्यम्पदमखण्डमेव । एधौत्यादौ शास्त्रात्- कल्पिताऽवयवसदृशानामनुपखम्भादित्येतत्पक्षनिष्कर्षः ॥ सत्यस्य पदस्येति । (के) एवं च रेखागवयवत्कल्पिताऽनित्यपदविषयकं शास्त्रं तचागमे- वपि न क्षतिर्न च तमोके प्रयुज्यमानं किन्तु तत्प्रत्याय्यमेव पदं तथेति भावः ॥ "एतया" इत्यादि भाव्यस्यायमर्थः । “एतया" वक्ष्यमाणया- "ऽऽनुपूर्या अयं" पाणिनिः "शब्दान्तरं" बोधक शब्दापेक्षया भित्रं रेखागवयस्थानीयम् “उपदिशति" प्रतिपादयति । तत्राऽगम- बुद्धावपि न शब्दनित्यताहानिरिति ॥ ननु टकितोराधन्तविधाने कस्यापि प्रत्ययस्याऽप्राप्नेः कस्य प्रतिषेधो वाव्य इत्यत आह प्रत्ययपरत्वस्यापोति । (क) अपिना स्थानेयोगत्वस्य ॥ भाव्ये युक्तं तवेति । (भा) नुमनमादीनां मित्त्वमनवकाशम् ॥ उभयम् । (भा) प्रत्ययसम्बन्धि टित्त्वं कित्त्वं च । एवं चागमटित्वकित्त्वयोरन- वकासत्वात् प्रत्ययसम्बन्धिमय मावकाशला"येन नाप्राप्तन्यायेने"दं स्थानेयोगवस्यैवाऽपवाद इति भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(पाद्यन्तौ टकितौ । १।१।०६।) (अ.पा. १ वा. ७)
सति परत्वे इति । (कै)
टिदन्तान् डौबिधानात् किति परे बालोपविधानाचेति
भावः ॥ टित्परो भवतीति वचनाऽभावादाह
ङोबादिति। (के)
यद्यप्युभयथा टित्त्वस्य मावकाशवे परत्वात् “परश्च” इत्यस्य
प्रवृत्त्या पर एव भविष्यति तथापि “मिदचोऽन्याद्" इति
साहचर्यादाध्यमामान्यचिन्तामेव न्याय्यां मन्यते ॥ अभ्युपगम्याऽपि
"परश्च" इत्यस्य परत्वात् प्रवृत्तिमाह
टितः खल्वपीति। (भा)
एष परिहारो युक्तं "त" इत्यादिनोतष्टितो यथा कथं-
चिद्भवेदपौत्यर्थः । तत्राऽसंभवरूपविरोध सद्भावात् । किति तु
तदभावात् समावेशः स्यादिति भावः ॥ तत्र दोषमाह
नोङित्यादि ॥ (भा)
अवयवत्वेति । (भा)
अन्तशब्दोऽवयववाचौति भावः ॥
पूर्वोक्तम् । (क)
“कुतो नु खलु" इत्यादिनोकम् ॥
अधिकम् । (कै)
१ बद।पा १ । सू१७५॥
२ "कुतो नु खल्वेतत् टिकरणादयं परो भविष्यति" इत्यादि-
नात्रैवोक्तं भाषणे।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (आद्यन्तौ टकितौ । १।१।०६ ।) (च. १। पा.१६ था..) डोपोऽनवकाशत्वपूर्वपक्षसमाधानम् ॥ भाथे स्यादेव हौति । (भा) वाध्यसामान्यचिन्तामेव न्याय्यां मन्यते ॥ परत्वादिति । (के) शब्दपरविप्रतिषेधात् । “धन्तावि"ति सूत्रे च किदन्त इत्यस्य परत्वादित्यर्थः ॥ भाये 'गापोष्ठगिति (भा) उपलक्षणम् । नदट्चौरडादौनाम् ॥ बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणेऽपि दोषाभावमाह सिद्धन्विति ॥ (भा) षधधिकार इति । (भा) तत्राऽनुवयेदं व्याख्येयम् । तत्रत्य षष्ठीपदं वात्राऽपक्रष्टव्य- मिति भावः ॥ प्राप्तति। (कै) एतदुपस्थितेः प्रागिति शेषः । नत्विति । (के) प्रत्ययविधौ प्रसक्तस्थानषष्ठ्यभावादित्यर्थः ॥ भाष्ये षष्ठौपदा- ऽसम्बन्धेऽपि समाधानमाह आद्यन्तयोर्वेति ॥ (भा) १८३। पा२। सू॥

·५१० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बाद्यन्तौ टकितौ । १।१।०६।) .(ब.पा. राधा..) अर्थशब्दःप्रयोजनवाची “षष्ठ्यर्थत्वाद्" इति बड़बौहिरित्याह षधाः प्रयोजकाविति। (के) षष्ठ्यर्थस्य प्रयोजकावित्यर्थः । षष्ठ्यन्तार्थस्यावयवभूतान्तिनिरूप- कत्वेन तत्प्रयोजकत्वमेतयोध्यिम्। यद्यचावयवभूतान्तिरूपोऽर्थः स्थात् तदा तस्य निरूपकाकाङ्गत्वात् स्थादेव षष्ठ्यर्थस्तबोधनाय च षष्ठीप्रयोगो न च मोऽस्ति तस्मादाद्यन्ताभावावगतिरिति भावः । भाव्य षया अभावे (भा) इत्यस्य तदर्थाभावे दूत्यर्थः । षष्ठीरूपशब्दाभावात्तदर्थाभावस्तदर्था- भावाचाऽऽचन्ताभाव इत्यर्थ मन्वानस्य शङ्का ॥ भाव्ये युक्तं पुनरिति । (भा) "नार्थ"त्यच काकुः ॥ शब्दभावेति । (के) षष्ठोसत्त्वे तदर्थसत्त्वादाद्यन्तस्थितिः षष्ठ्यभावे तदर्थाऽभावादा- धन्नाभाव इत्युक्रेरितिभावः ॥ कारकत्वे वाधकमाह सर्वेण । (के) रबादि शब्दन॥ सर्वस्य । (के) रवादिरूपस्य ॥ भाव्ये समाधत्ते अर्थनिमित्तक एवेति ॥ (भा) तयाचष्टे ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(च.१४ पा. १ था. ७)
(पाद्यन्तौ टकिती। १।१।१६।)
अर्थ एवेति ॥ (के)
अनुमौयत इति। (के)
कार्याभावेन कारणभावोऽनुमौयते यथा नदीपूराऽभावेनो-
परिदेशे षछ्यभाव इति भावः ॥ भाव्ये "श्राद्यन्तावों" षष्ठ्यर्थद्वारा
षष्ठीप्रयोजकावित्यर्थः ॥ एवं कार्याभावात् कारणाऽभावानुमाने
कारणाऽभावात्कार्यमपि नेति नियमयति भाव्ये
तयोरभाव इति ॥ (भा)
ननु प्रत्ययविधावपि कचित् षष्ठौ दृष्टेत्यत आह
'चरेष्ट इत्यादि ॥ (के)
नत्विति । (कै)
एतत्सुबोपस्थानेनेति भावः ॥ तच हेतमाह
प्रत्ययेति ॥ (के)
आकाक्षेति । (क)
देशांश इत्यर्थः ॥
अनर्थित्वात् । (कै)
एतदाकाङ्क्षाभावात् । अत एव धातोः प्रातिपदिकादित्यधि-
काराऽनुग्रहो भवति। धात्वादिभ्यः परो गादिभ्योऽनन्तर रत्यर्चात् ।
न कार्यकालेति । (क)
एतत्तत्त्वम् "दूको गुणवृद्धी" इत्यत्र निरूपितम्॥ वस्तुत स्वा-
१५३। पा२। सू१६ ॥
२छापा १ । सू.

·५२. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मिदचोऽन्त्यात् परः । १।१।४।) (अ. १। पा. १। या. ७) श्रित एव परवचनासिद्धम्” इत्यस्यैव सिद्धान्युक्तित्वाद् “नापवाद- त्वाद्” इत्यादेः पूर्वपक्ष्येकदेभिसिद्धान्येकदेशिनोकित्वादिति तत्त्वम् ॥ मिदचोऽन्त्यात् परः।१।१।४७॥ प्रयोजनप्रश्नेऽपवादत्वाभिधानममङ्गतमत शाह किमिति। (भा) किं व्यावयत्वेन प्रयोजनमित्यर्थः । किं स्थानेयोगत्वमुत प्रत्यय- परत्वमपौति प्रश्न इति भावः । उभयापवादवे बौजन्तु तत्र तत्र मित्त्ववैयर्थ्यरूपम्पूर्वसूत्र एवोक्तम् ॥ ननु “नपुंसकस्ये"ति सूत्रे "झलच" इति पंचमौति व स्थाने योगत्वप्रमङ्गोऽत श्राह नपुंसकस्येति। (के) पंचम्यां हि "तस्मादि"ति परिभाषोपस्थाने "यशामि" "ज्ञानानि" इत्युभयोरयमिद्धिरिति षष्ठ्येवेति भावः ॥ भाष्ये १ य । पा १ । सू ७२ ॥ २ तहमादित्युत्तरस्य । १।१ । ६७ ॥

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५२९ (ब. १। पा. १ प्रा. ७) (मिदचोऽन्यात् परः । १।१।७।) नैवेश्वर इति। (भा) ईश्वरो वेदः। धर्मसूचं धर्मशास्त्रम् ॥ भाष्ये "अपवादः" इत्यस्थाऽसम्भवे इत्यादिः । एकचित्तथैव पाठः ॥ “बाध्यताम्" इति लोट् ॥ मने मम्लेर्जात्पूर्वत्रुमि "अनिदिताम्" इति लोपे मस्य संयोगादिलोपे कुले निष्ठानवे रूपम् । अन्याचः परे तु मति अविशेषेण संयोगत्वे संयोगादिलोपमिद्धावपि तस्थाऽमिद्धत्वाबस्योप- धावाभावाबलोपो न स्यादिति भावः । संयोगादिलोपस्तु “बहना समवधाने बहमामेव संयोगसंज्ञा" इति पचे फलत्वेन बोध्यः ॥ “मता" इत्यादि बनुषङ्गालोपाभावेऽप्युदाहरणमुक्त भाये । १ बवाह भगवान् महाभाष्यकारः। अस्ति हि सम्भवो यदयमचो- ऽन्त्यात्परश्च स्थात् स्थाने चेति । एतदपि युक्तम् । कथम् । नैवेश्वर याज्ञापयति नापि धर्मसूत्रकाराः पठन्त्यपवादेखत्मर्गा बाध्यता- मिति । किं तहि। लौकिकोऽयं दृष्टान्तः । लोके हि सत्यपि सम्भवे बाधनम्भवति । तद्यथा। दधि ब्राह्मणेभ्यो दौयतां तक कौण्डिन्यायेति । सत्यपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तक भवति । एवमिहापि सत्यपि सम्भवे बचामन्त्यात्परत्वं * बछौस्थाने- योगत्वं वाधिष्यते। २ "अपवादैः” इत्यस्याऽसम्भव इत्यादिः । क्वचित्तथैव पाठः । इत्युक्त नागेशेन । परंतु नाद्यापि कश्चिद्भाष्यपुस्तके वंविधपाठो दृश्यते । ६।पा ४ । सू२४॥ "पडी" पनि बडगु भाषपुसके नमते ॥ 66 ·५२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (मिदचोऽन्त्यात् परः। १।१।१७।) (अ.१। पा. १ बा.७) 'ऊमौमावौणादिकौ ॥ ननु च अन्यादच: परत्वं तस्य च वर्णान्तरा- वयवत्वमिति विरुद्धमत शाह सङ्घातेति । (के) "अन्याद्" इत्यनेन समुदायाक्षेपेण समुदायस्योपस्थितत्वात्- ममुदायावयवसन्निधौ समुदायग्रहणस्टा न्याय्यत्वाञ्च वर्णस्य वर्णवय- वत्वासम्भवाचेत्याशयः ॥ नन्वादिरित्यनुवृत्तौ पूर्वादिलं कुतो न दूत्यत शाह न हौति ॥ (के) परादित्वमिति । (के) वाचनिकमेव वर्णस्य वावयवत्वं “रेड:सौति” धुडादेरिवेति भावः ॥ “भने” इति वार्त्तिकस्यैते न सिध्यन्तौति शेषः । नवभकत्वेऽपि नान्तमस्त्येवेत्यत श्राह १ "भल्जाः" इति । भृजधातोरोणादिके चि कृते गुणे रपरत्वे च जकारात् पूर्व ऊमागमः "मरौचयः” इति। चौरादिकमर्च- धातोर्णिचि "अच इः" (उ - ४ पा । सू ५७८) इति इ प्रत्यये विलोपे "मकगिाभ्यामौचि" (उ-४ पा। सू ५०६) इत्यनेन चकारात् पूर्व ईमागमः । भर्जिमीश्च (वा) भर्जिमाचाऽन्तात् पूर्वो मिहक्तव्यः ॥ वस्तुतो निपातनात् सिद्धम् । भरूजाशब्दो "अङ्गल्यादिधु" (अङ्गल्यादिभ्यष्ठक। ५। ३। १०८) पश्यते मरीचिशब्दो "बाजादिषु" (बालादिभ्यश्च । १ ।१ । ६६)। २ बसपा ३। सू२६ ॥ ३ अभक्त दीर्घनलोपखरणत्वानुखारशीभावाः । वा।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः पू२३ (च.१। पा.१। या. ७) (मिदचोऽन्त्यात् परः । १। १. ४७।) नान्तमङ्गमिति । (के) दौर्घविधावणाधिकारादिति भावः ॥ गौरवापत्तिरिति । (के) प्रतिपत्तिगौरवापत्तिरित्यर्थः ॥ चौ ते इति । (भा) २"शेश्छन्दसि बहुलम्” इति शलोपः। बौणि वाजिनानि तानि तानौत्यर्थः । नुमेति । (के) व्यञ्जनाविद्यमानवद्भावस्तु रहलस्वरप्राप्तौ स्वरोद्देश्यकविधिप्राप्तौ वा नान्यचेति भावः ॥ "सुपौति न तदन्नसप्तमौत्यभिमानेनेदम् ॥ उत्तरपदस्येति। (के) एवं च सर्वपचेष्वपौदमावश्यकमिति भावः । भगशब्दादिनौ तबकारः प्रातिपदिकाऽन्तो भवतौति भगिनौत्यत्राऽनुच्यमाने उत्तर- पदस्थेत्यस्मिन् णत्वप्रसङ्गः। भगिनौत्यच च यन्तमुत्तरपदं न नान्तम् । सूचन्तु माषवापिणा वित्यादौ चरितार्थमिति भावः ॥ स हौति । (क) नुम्बिधावङ्गस्येत्यधिकारादित्यर्थः । एवं च माषवापाणौत्यादि- १ अनेत्री ते वाजिना त्रौ धधस्था ता ता पिण्डानाम् । भा॥ २ अ६। या १ । सू७० ॥ ३ हलखरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् । परिभाषेतु ८० ॥ 8 सर्वस्य सुपि (६ । १ । १६१) इत्यत्र ।

·५२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मिदचोऽनत्वात् परः । १।१।१७) (घ. १। पा. १। खा. ७) सिध्यर्थं नुमग्रहणमिति भावः। ममामरूपप्रातिपदिकान्तस्येत्यर्थन गर्गभगिनीत्यस्य व्यावृत्तौ माषवापाणैत्यस्य मिडौ । प्रविधि- त्याद्यर्थं नुमग्रहणमावश्यकमिति तत्त्वम् । विषन्तपादौ "दिवत्पर- योस्तापेः" इति खच्। खचि इखः । २"अरुद्दिषद्” इति मुम् ॥ प्रसङ्गति । (क) विषट्वाहणेन मुम्मिभिष्टस्य ग्रहणे तस्य पदत्वात् तकारस्य संयो- गानसोपे एकदेशविद्वतन्यायेन द्विषमित्यस्य मान्तस्य पदत्वात् सिद्धोऽनुखार इत्यर्थः । वस्तुतस्तस्य न्यायस्थाद्याप्यज्ञानात्तदनाश्रये- पदम् । बहिरङ्गासिद्धवं चिपाधां नेति तखोकम् । “वहंखिहे" “वाधे लिह" इति खम् ॥ “परादौ” इति वार्त्तिके "शौभावेनकारप्रतिषेध" इति पाठः । “शोभावे' इत्यस्लुगार्षः। एते दोषस्थानानौति शेषः ॥ टजभावाय नपुंसकत्वाय चाह बहुव्रीहिरिति। (क) भाव्ये अग्नेचौ त इति ॥ (भा) मनु परादिपक्षे "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्थ” इत्यस्थाप्राप्ता- १३ । पा२। सू३६ ॥ २ बापा ३ । सू६७ ॥ १३। पा२। सू ३२॥ • परादौ गुणवड्यौत्वदीर्धनलोपानुखारशीभावेनकारप्रतिषेधः (वा)। शोभावेनकारप्रतिषेधाः । क । ग ।। (थपासू॥

·। ५२५ महाभाष्यप्रदौयोद्योतः (ब. १। पा. १ था. ७) (मिदचोऽन्त्यात् परः । १।१।१७।) बपि "श्छन्दमि बहुलम्" इत्यनेन नलोपः सिद्ध इति चेन्न । निर्दिश्यमानपरिभाषयाऽलोन्यपरिभाषया च इकारस्यैव लोपा- परित्याशयात् ॥ ततत्वात्पदान्त इति । (के) "यदागमा” इत्यस्य नवाहकेण शब्देनागमस्य ग्रहणमित्यप्यर्थ इति भावः ॥ न हि दयोरिति। (कै) ननु संयोगान्तलोपे उतरौत्याऽत्येवमस्य पदान्तत्वमितिचे- दुकमेवैतत् ॥ न तदन्तस्येति । (के) पादन्तस्यानुच्चारणादिति भावः ॥ श्रुतिसन्निपातीति । (के) उच्चारितमितियावत् ॥ धानाशष्कुलिनौति । (भा) समाहारबन्दे तद्वित्वविवक्षायां द्विवचनम् ॥ तत्र पूर्व इख- स्ततो नुमि नास्ति दोष इत्यत पाह नित्यत्वादिति । (के) १२॥ ९ बद। पा १ । सू७० ॥ २ परिभाषेन्दु ३१ । पा१ ।सू ५२ ॥ . परिभाषेन्दु - ११॥

·५२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (मिदचोऽन्यात् परः । १।१।१७।) (च.पा. १। था. ७) ददं च पदस्थ विभज्याऽन्वाख्यानपचे बोध्यम् ॥ अनजन्तत्वादिति । (क) "अच" इत्यनेन प्रातिपदिकस्य विशेषणदित्यर्थः । परत्वादिति । (के) यद्यपि कार्येक्ये यौगपद्यसम्भवेन विरोधाऽभावे परत्वादित्य- मङ्गतं तथापि नुमि कृते उभयोरप्यप्रायोभयोः सम्भवमत्त्वेन च न भाथे काचिदनुपपत्तिः। अत एव भाष्ये “नपुंसकोपसर्जनइखत्वम्" इति मंसिष्टमेवोक्तमिति बोध्यम् ॥ तथैवेति । (के) अनजन्नत्वादिति भावः ॥ अन्तरङ्गो वलीयानिति । (क) अमिळू वहिरङ्गमित्येव समानकालप्राप्तिकबहिरजामिद्धत्व- । बोधकं पूर्वजातवहिरङ्गासिद्धत्वबोधकं चेति भावः । भाग्येणाऽविरोधः । कृतव्यूहपरिभाषा तु नास्येवेति भावः ॥ पञ्चारविशब्दे समाहरे दिगुः । प्रमाणे मात्रचो लुम्वा ॥ अत एवं १ असिद्ध वहिरङ्गमन्तरले। परिभाषेन्दु-५० ॥ २ बचतथूहाः पाणिनीयाः। परिभाषेदु-१६ ॥ ३५। पा२। सू.१७॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। घ. १। पा. १ था. ७) एच इगलादेशे । १।१।१८) एच इगृहस्वादेशे।१।१।४८॥ विनापौति । (कै) वक्ष्यमाणसूत्रप्रत्याख्यानप्रकारेणेति भावः ॥ एच इति वाध्ये एङ इति अनुचितमत पाह एङ इति ॥ (क) प्रविष्टेति। (के) पांशुदकवदित्यर्थः । प्रविष्टावर्णवादिनाप्यान्सरतम्यं रखन इति भावः ॥ ऐचोस्तदप्राप्तौ हेतुमार नत्विति । (क) ऐचौ बढ़ी न स्त एवेति भावः ॥ सवर्णकारनिवृत्यर्थ- मित्येतविषयभेदेन योज्यत इति बोध्यम् । कर्मघनन्तममाहार- शब्दस्य वर्णशब्देन न बहुव्रीहिर्वक्कदेशस्य वर्णत्वाभावादत पाह समाहियमाणावयवेति । (के) मध्यमपदलापो समास इति भावः ॥ "माचावर्णस्य" रति भाष्यस्य मात्राकाखावर्णदिसदृश ऐचोरवयव इति तात्पर्य्यम् ॥ । १ समानाधिकरणाधिकारे शाकयार्थिवादीनामुपसंख्थानमुत्तरपदलो- पश्च। (वर्णी वर्णेन । २।१।६६। एतत्सूत्रस्थवार्निकम् ) ।

·५२८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (एच इगड़खादेशे । १।१।४८१) (च. १। पा. शबा.) माचावयव इति । (क) तत्मदृशश्वेतयोरवयव इत्यर्थः ॥ नन्वस्य नियमत्वेन इस्वविध्येक- वाक्यतया कथं दौर्घप्राप्तिरत आह स्वतन्त्रमिति । (क) नियमत्वेऽनुवादादिदोषादिधित्वमेव न्याय्यमित्यभिमानः । भाव्यमानस्येति । (क) सम्बन्धमामान्ये षष्ठी। देवेति । (क) देवदत्तेत्येतद्विषयक “गुरोरनृत" इत्येतत्लुतविधावित्यर्थः । पादिनोदात्तादिखरसंग्रहः ॥ नन्वनेनदौर्घ पुनस्तेन लक्षणेन इखः स्थादत शाह हस्वस्येति । (कै) अपवादस्य प्रवृत्त्या तद्विषये उत्सर्गाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ एकवाक्यभावेनैच इति। (के) एकवाक्यभावो नामैच इगित्यस्य इस्खे शेषभावो न तु परस्पर- वियोगाभावः । अन्षयस्त वाक्यभेदेनैवेति एतदजानानो नोदयति । समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यमुत्तर- पदलोपश्च वक्तव्यः । शाकभोजी पार्थिवः । शाकपार्थिवः । कुतप- वासाः सौश्रुतः । कुतपसौश्रुतः । यद्यपि पूर्वपदम्य तत्तदर्थे लक्षणायां विशेषणसमासेन सिद्ध तथापि मुख्यार्थे शाकप्रियपार्थिव इत्यादि नित्यर्थमिदम् ॥ । पा२। सूद --

·KRE
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प.१। पा.धा. ७) (एच इगङ्गखादेछ । १।१।।।)
यदौति । (क)
उकाभिप्रायेणेवोत्तरयति
पूर्व हस्वेति । (के)
एवं हि परिभाषादयस्थाप्यनुग्रहो भवतीति भावः ॥
एकारस्येति । (क)
यत्तु कण्डतावादिस्थानत्वेऽपि विप्रतिषेधेन पूर्वावधवो न
खासरतमादेशप्रयोजकः किन्तु परावयव एवेति न दोष रति ।
तत्र। सच्यगतपरत्वमादाय विप्रतिषेधशास्त्राऽमवृत्तः खानिवत्-
प्रकरणभाव्ये स्पष्टलात् । किन्वन्तरङ्गत्वेन पूर्वावधव एव तथेति
बोध्यम् ॥ भाव्ये
'अई एकार रोकारो वा न भविष्यतीति । (भा)
तयोरसत्त्वादिति भावः ॥ इतरस्तु सस्थानत्वाभावादिति हेतु-
रनेमोक इति मत्वा मोदयति ।
ननु चेति ॥ (भा)
सस्थानतराविति । (भा)
..
१ एएः संस्थानत्वादिकारोकारौ भविष्यतोऽध एकारोऽध बोकारो
वा न भविष्यति । ननु चैतः सस्थागतरावधैंकारा/कारौ। न तो
स्तः। यदि हि तौ स्यातां तावेवायमुपदिशेत् ॥ ननु च मोशन्दो.
गानां सात्यमुनिराणायनीया बर्धमेकारमर्धमोकर चाधीयते ।
"सुजाते र अश्वमूहते"। "ववर्यो यो बनिभिः सुतम्"। "शुक्र
ते ए धन्यद्यजतं ते र अन्यदिति"। पार्षदशतिरेषा वच भवतां
नैव लोके नान्यस्मिन् वेदेऽर्ध एकारोऽध बोकारो वास्ति।
67

·५३. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (एच इगहखादेशे । १।१।४८१) (आ. १. पा. १/ बा. ७) कण्ठतालुस्थानमिति पोऽपि तालुस्थानसाम्यसत्त्वमिति बोध- यितुन्तरनिर्देशः ॥ स्वाभयं प्रकटयति न तौ स्त इति ॥ (भा) तावेवेति । (के) प्रत्याहारसूत्र इति भावः। एतच "एत्रोङ” सूचे निरूपितम् ॥ पार्षदेति । (भा) तत्र भवतां या पर्षसभा तत्र भवेत्यर्थः। भाष्यप्रयोगादेव गमकत्वात्माधुलं बोध्यम् ॥ भूयस एवेति । (भा) भूयोऽशस्याऽऽन्तरतम्यप्रतियोगितया ग्रहणमित्यर्थः ॥ ब्राहाण- खामिकग्रामस्य भूयमा व्यपदेश दृष्टान्तत्वाऽमङ्गतेराह वास्तव्यत्वे इति । (के) वास्तव्यः कर्तरि तव्यान्तः । कुलालकर्मारवर्द्धकिमापितरजकाः पञ्चकारुको॥ १. र बोड़। ३ । प्रत्याहारसूत्रम् ॥ २ चकारनिरत्यर्थनापि नार्थः। ऐचोचोत्तरभूयस्त्वात्। वा। ऐचो- श्वोत्तरभूयस्वादवो न भविष्यति । भूयसौमात्रेवर्णोवर्णयोरल्यो- वर्णस्य । भूयस एव ग्रहणानि भविष्यति । तद्यथा । ब्राह्मण- ग्राम आनीयतामित्युच्यते तत्र चावरतः पंचकारको भवति । यस्य ·: महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५३१ (अ.पा. १ बा.७) (घठौ स्थानेयोगा । १॥ १॥ ६I) षष्ठौ स्थानेयोगा।१।१।४६॥ युक्तिरिति । (क) षष्ठौति स्त्रीलिङ्गविशेषणत्वादिति भावः ॥ निपातनादिति । (के) हतौयान्तस्य ममासे हतौयाया लुक्यस्यैत्वमित्यर्थः । तृतीयायाः स्थाने एतद्विधाने तु अन्तरङ्गबाधे मानाभावादिनादेशेऽत्यस्य स्थान जुम्बाधे मानाभावाञ्च वृद्ध्यापत्तेश्च । अत एवेत्वं नोक्रमिति बोध्यम् । अत्र स्थानमामीप्यादयः षष्ठ्यर्थसम्बन्धनिरूपका न तु पार्था इति म 'मतपसूत्रस्थ भाव्यविरोधः । अत एवात्र भगवता मतम्यम्म हतौयान्तेन वा ममामो दर्शितः। न तु ममानाधिकरणबड़- पौहिः । तद्धनयतोकं स्थाननिमित्तसम्बन्धेत्यर्थ इति ॥ ननु प्रादेश- विधौ स्थामशब्दाभावेन कथं स्थाननिमित्तः सम्बन्धोऽत पाह यथेति। (के) तथा च देवदत्तस्य यजदत्त इत्युक्त किमित्याकाङ्क्षावशात्पुत्र इत्यध्याहारो यथा तथा प्रदेशेषु स्थानपदाध्याहारेण वाक्यैकदेश- न्यायेन वा बोध इति भावः ।। अर्थ चेति । (क) . सदस्यास्त्वमिनिति मतुप । ५।२।६on ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बको स्थानेयोगा । १।१।६।) (प.१। पा. था. ७) वाचकत्वसम्बन्धेनेति भावः ॥ "अस्तेः प्रसङ्ग" इत्यस्य व्याख्या "प्रस्तः प्राप्तौ" इति ॥ प्रयोग इति । (क) "खाभाविक" इत्यनुषव्यते शब्दनित्यत्वभङ्गापत्या स्थानशब्दो निवृत्तिवाची नोपपद्यते इति भावः । रम विधौ रोपघटित- थार्थ रमघटित इत्यर्थ न चतिरित्यपालपिः । प्रारब्धे चेति । (कै) तपातिप्रमाकरणय "व्याख्यानत" इत्येतदाश्रयणे तयैव सिद्धौ परिभाषेयं यथेति भावः ॥ षष्ठौदण्डकपाठो ग्रन्थविशेषः ॥ भाष्ये षयर्थी इति । (भा) षष्ठीप्रयोजकातदर्थान्वयिनः शब्दाः शतमित्यर्थः । यदा वषर्थानां तत्वे तेषां शतत्वमर्थसिद्धं बोध्यम् ॥ २“एकमतम्" इति निर्णयेनाभिधाय पुनः सन्धिग्धाभिधानमयुक्तमत प्रार शब्द इति ॥ (के) वाशब्दो वाक्याबारे॥ भाव्ये प्राप्नुवन्तौति । (भा) तेषां सर्वेषां बोधः प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ “नियमेन"। प्रातसूत्रेण ॥ शासिनेति । (क) ॥ । १ बत्रैव कैयटे। २ एकपातं पद्यर्था यावन्तो वा सन्ति ते सर्वे पद्यामुचारितायां प्राप्नुवन्ति । भा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ब.९पा. १। बा. ७) (षष्ठी स्थानेयोगा।१।१। 861) तस्य स्थानषष्ठोलेनोपधाविशेषणे मासर्थाभावादिति भावः ॥ भावे अवयवषधादौनामिति । (भा) अवयवषयादौनामिष्टानां निवृत्तये नियमाप्राप्तिरिति वार्मि- कार्थः ॥ दक्षिणो यस्येति । (क) दक्षिणो हस्तो यस्य मविहित इत्यर्थः । तिर्यक्रपथः । (भा) अनृजुमार्ग इत्यर्थः । पूर्वपश्चिमाऽन्यतरदिमि गच्छतो दक्षिण- तरमार्ग इति यावत् ॥ विशिष्ट इति। (के) निर्णयविशिष्ट इत्यर्थः ॥ अयमेव भाष्येऽव्यकशब्दस्यार्थः। पच पचे योगशब्दः कर्मव्युत्पत्या सम्बन्धिपरः ॥ “योगवति" इति पशेऽप्येवमेव । स्थानरूपसम्बन्धिनियमार्थवादस्य ॥ २"विशिष्टा वा" रति वार्मिक याचष्टे। अथवा किंचिदिति ॥ (भा) भाधे १ अथवा योगवती योगा। का पुनर्योगवती । यस्या बहवो बोगाः । बुत एतत् । भूचि हि मतुप भवति । मा। २ विशिधा वा घडी स्थानेयोगा। वा । अथवा किं चिलिङ्गमासन्य वशामौत्यं लिट्टा पछी स्थानेयोगा भवतीति । भा।

·५० महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (षष्ठी स्थानेयोगा। १।१।४६I) (च.पा.१। था..) कश्चिदेकदेशस्थ इति । (भा) इदं च यथोदेशपने स्पष्टमेव कार्यकासपचेऽपि स्खविषयसर्व- शास्त्रकवाक्यत्वादेवमुनिः ॥ पठितदेशस्खेनैव तत्र तत्र नडुद्धिजन- मात्। दीपो यथा प्रभाद्वारा सर्वस्टहप्रकाशक एवमेतत्वबुद्धि- बननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकं न तु तत्पशेऽप्यचेतनस्य शास्त्रस्य खदेशं विहाय तहे गमनमस्तौतिबोध्यम्। पठितदेशस्थत्वमेव मर्वथा बोधयितुमेकदेशस्थ इत्युक्रम् ॥ तस्यानिर्देशार्थ इति । (भा) अधिक्रियमाणस्थानुच्चारणार्थ इत्यर्थः ॥ यदेवाऽद इति ॥ (भा) शब्दाधिकार प्राथयिष्यत इत्यर्थः । अनुमानमिति। (क) १“उच्चारित एव प्रत्यायक" इत्यणुदित् सूत्रस्थभाथविरुद्ध- मिदम् । तस्मादोद्धरनुमानपूर्वकमुच्चारणबत्वाचार्य्यस्येत्यर्थः । शास्त्र- प्रणयनकालिकतालतलिङ्गाऽऽसङ्ग एवैतच्छात्रप्रवृत्त्युपयोगी मान्य- कृतोऽतिप्रसङ्गात् । पाणिनिना वनुच्चारणछास्त्रप्रणयनकाले सिनामङ्गः कर्त्तमशक्य इति भावः ॥ भाये १ खसंप्रत्ययादिति चेदुच्चार्यमाणसंप्रत्यायकत्वाच्छब्दस्यावचनम् । वा। खसंप्रत्ययादिति चेदुच्चार्यमाणः शब्दः संप्रत्यायको भवति न संप्रतीयमानः । तद्यथा । ऋगित्यके संपाठमातं गम्यते नास्था पर्यो गम्यते॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
५३५
(ब. १॥ पा. था. ७)
(घठी स्थानेयोगा । १।१। 861)
सम्प्रत्ययमावमिति। (भा)
खरितत्ववलात् म एवोत्तरतिज्ञानमात्रमाचार्यकतमित्यर्थः ।
“श्रामगुम्” इत्यस्थाचार्यणेति शेषः ॥
यदि नियम इति । (भा)
स्थाननिमित्तसम्बन्धार्थकवनियम इत्यर्थः ।।
अनेकं विशेष्यम् । (भा)
प्रसङ्गरूपमवयवरूपं च तत्राऽऽयं "शा हावि"त्यादौ अयं तु
भाव्ये एव वक्ष्यति ॥
तब न सिध्यतीति। (भा)
अवयवादिनिमित्तसम्बन्धार्थकत्वं न सिध्यतीत्यर्थः ॥
अणपोति । (भा)
र"हल" इति सूत्रे हतौये दौर्घव्यावृत्त्यर्थमण्ग्रहणस्थापि
सम्बन्धादिति भावः । तत्र "खोऽन्यस्य” इत्येकवाक्यतया अक्षा-
क्यवाद्धलः परं यदङ्गान्यावयवाणरूपं सम्प्रसारणं तस्य दौर्घ इति
सूचार्थः । तत्र "अङ्गस्य" इत्यस्य "मा हावि" त्यादौ स्थानषष्ठीले
हलादिनिरूपितमवयवषष्ठीत्वं न मिध्येदित्यर्थः ।
स्थानेति । (के)
तत्त्वाद् "ह" इत्यादिनाऽवयववाचकेन विशेषणविशेष्यभावो न
यादित्यर्थः ॥
२ थ६ । पा ४ । सू२॥
१बापा ४ । सू३५ ॥
३ ब१ । पा १ । सू ५२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(बछी स्थानेयोगा । १।१1861) (ब.पा. १ बा..)
विशेषावसाय इति । (के)
तत्तदषय्यर्थकपदकम्पनयेति भावः ॥
पार्थाः। (भा)
खखामिलादयः॥
यौनाः। (भा)
पिलखादयः ।
मौखः। (भा)
गुरुशिष्य भावः॥
२सौवाः। (भा)
शुविवादयः॥
स्थाने अनन्तरे इत्यादि। (भा)
स्थानादिरूपसम्बन्धिसन्देह इत्यर्थः। श्रानन्तर्यमव्यवधानम् ।
सामौष्यं साधारणम् ॥
अन्तरजात्वादिति। (क)
स्थानशब्दोऽर्थवाची प्रमङ्गवाची वोभयथाप्यारा स्थानिवदा-
देश इतिज्ञापकमप्यत्र बोध्यम् ।
निर्दिश्यमानमिति । (क)
उच्चार्यमाणमित्यर्थः । निर्दियमानं षड्यन्तमेवेत्यषयः ।
निर्दियमानपदस्य चाध्याहार इति भावः ॥
१
"मौखाः" इति
२ बौनाश्चेति । नौचाचेति पाठान्तरम् ।
भाष्यम्॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब.पा.बा.७) (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०।) न बाध्यते इति। (के) किन्तु खव्यवस्थापकत्वेनाऽऽश्रीयत इत्यर्थः। एव "मनेकालसूत्र"- सर्वाऽप्येतत्परिभाषाबोधित एव ग्टह्यते । “पद्दन" इत्यादावपि प्रादेः पाणिनिकृतस्थान्युच्चारणाऽनुमानाट्यवस्थार्थवादा न दोषः । यतु "अलोऽन्यस्य” २"श्रादेः परस्य” इत्यम् एतदाधकाविति तत्तु ३"उदस्था” इति "पादः पद्” इति सूत्रस्थभाव्यविरुद्धम् । व्यवस्था- पकत्वे सम्भवति वाधकत्वकल्पनानौचित्यग्रस्तं च ॥ स्थानेऽन्तरतमः।१।१।५०॥ इति प्रश्न इति। (कै) एवं च परोक्तोदाहरणदूषणायाऽयम्प्रश्नो न वदाहरणासम्भव- छत इति भावः ॥ उदाहरणप्रश्ने ५"कोयणचि" इत्यस्योल्लेखो । व्यर्थाऽत पाह अस्य सूत्रस्येति । (के) मामान्यतो ज्ञातस्य विशेषाकारेण यत्र प्रतिपत्तिस्तदुदाहरण- मिति भावः ॥ २ अ१ । पा १ । सू ५४॥ ४ अ६ । पा ४ । सू१३०॥ १ अ६ । पा १ । सू६३ ॥ ३ अपा ४ । सू६१ ॥ ५ इको यणचि । ६ । १ । ७७ ॥ 68 ·- ५३८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०।) (अ.१। पा. १। बा. ७) षद् षष्टिरिति । (क) स्ववर्णस्य दौर्घाभावात् दौर्घप्लुतसकारस्य मुतखकारस्य चाऽनु- नासिकस्याऽदर्शनादिदं चिन्यम् ॥ १ सप्तति । (के) रेफस्य मानुनासिकस्याऽभावादिति भावः । इदं चिन्यम् । २"अणुदित्" सूत्रेण्ग्रहणसामर्थ्यन यणंगे गुणभेदकत्वस्यैव न्याय्यत्वेन विधीयमानत्वेन च तेषामग्रहणत् । तत्प्रत्याख्यानेऽपि प्रारम्भ- प्रत्याख्यानयोः फलाऽभेदाय भेदकत्वस्यैवाऽऽश्रयणेन तेषामग्रहणम् । अत एव मतोमस्य नानुनामिको वकार इति । संख्यातानुदेशः । (भा) क्रमेणान्वयः॥ शब्दत इति । (क) अयं भावः । यथा “स्थतामो स्टलुटोः' इत्यत्राऽर्थवैषम्ोऽपि बोधकशब्दमाम्याद् यथासंख्यं तथा दक्पदयणपदाभ्यामनेकोप- स्थितावपि बोधकशब्दतः माम्यमन्त्येवेति न दोष इति। न च सकारे लकारस्य स्टुकारे रेफस्य चाऽऽपत्तिः। ऋदिलदितो देन निर्देशात् मावोनित्यत्वेनाऽत्र कस्वभ्यान सकारसकारयोग्रहण- " पुस्तके “सन्त्येति" इति पाठोऽस्ति तत्त्वपपाठः कैयटे अदनात् । २ ब१। पा १ । सूद६ ॥ ३ ३ । पा १ । ३३ ॥

·(च. १। पा. १। आ. ७) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। પૂરુહ (स्थानेऽन्तरतमः । १।११५०1) मिति नोक्रदोष इति तदाशयात् ॥ ननु खकारोदाहरणभावात् कथं यथासंख्यमत पाह घस्लेति । (कै) वस्तुतः प्रतिपत्तिकालिक संख्यामाम्यमेव यथासंख्य प्रवृत्ति- नियामकं न तु लक्ष्यसंस्कारकालिकमपौति प्रत्याहाराहिके भाष्ये स्पष्टत्वाचायं दोष दूति बोध्यम् ॥ अनुनामिकस्थाने मानु- नासिकार्थमपि न तचैतदुपयोगः। विधेयेऽणि गुणभेदकपक्षस्यैव सत्त्वेन तत्र तदप्राप्तेः। श्रादेशानां तत्स्थानापन्नत्वेन म तदर्थत्वं किन्तु स्वभावत एव शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वादित्याशयेन भाये एकार्थ इति ॥ (भा) तावन्माचोको तमस्तमपि प्राप्नोति थसम्तामपौत्यत श्राह सादृश्येति । (के) उत्तमे प्रत्यक्वरूपोऽहङ्कारास्पदचेतनधर्मो मध्यमे अहङ्काराना- स्पदचेतनधर्मः पराकं प्रथमे त्वनियतम् ॥ भाव्ये अनुवर्तमान इति। (भा) एकदेशे खरितत्वप्रतिज्ञानादिति भावः ॥ वाक्यभेद इति । (कै) अनुवृत्तप्रसङ्गवाचिस्यानशब्देनैकं वाक्यं ताल्चादिवाचौहत्यस्थान- शब्देनापरम् ॥ अथ च "स्थाने" इति हतीयार्थ सप्तमौति भावः । तमग्रहणमनर्थकमिति। (के) १ प्रवृत्तौ नियामकम् । क । ग । ६ ॥

·५४. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स्थानेऽन्तरतमः । १। ११ ५०) (अ.पा. १ वा.) प्रसङ्ग स्थानकृतान्तयंवा नित्यनैव मिद्धे स्थानेग्रहणं न वाक्य- भेदे मानमितौदमुक्त तथैकवाक्यतायान्तु स्थानकातामार्याऽभावे तद्धमतौत्यादावयवस्यैव स्यात् । वाक्यभेदे तु सादृश्यान्तरमादाय तत्र व्यवस्थेति भावः ॥ ऊष्मत्वेति । (के) महाब्दप्रयोगोपपत्तये धर्मपर अभशब्द इति भावः । मन्व- नन्यथा सिद्धोदाहरणरूपप्रयोजनोकः पुनः प्रश्नानुपपत्तिरत आह यदौति। (क) सूत्राभावे किमनिष्टमिति प्रनतात्पर्यमिति भावः ।। बहव इति। (क) एवं चैकत्व निर्देशादित्यनुपपत्रमिति भावः ॥ प्रयोग इति । (कै) अक इत्येतदोध्यः स्थानी प्रयोगे एकत्वविशिष्ट उच्चार्य्यत इति भाव्याऽक्षरार्थः ॥ यद्यपि पूर्वपरयोरित्युतरेकः स्थानौत्ययुक्तं तथापि तत्ममुदायाभिप्रायेणेदम् । युगपदेककर्तृकं मर्वोच्चारणमशक्यमत ॥ पर्यायेणेति ॥ (कै) येन प्रकारेण संहिता पाठलक्षणेन (के) इति पाठः । अनेन संहितापाठ एव पूर्व स्थित इत्युतम् ॥ अस्तु तर्हि विच्छिद्यपाठोऽत पाह ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.१४ पा. १। था..) (स्थानेऽन्तरतमः।१।१।५०) 'पदप्रकृतिरिति । (क) षष्ठीतत्पुरुषः । बहुबौहिरित्यन्ये । तत्पशतग्रन्बाननुराणम् ॥ भाये सा किं प्रकृतित इति । (भा) "मेति" इयमित्यस्य प्रतिनिर्देशः । इदं शब्दोऽपि यच्छब्दार्थः क्वचित् । केचित्तु येत्यर्थे यथा पुनरिति अव्ययममुदायं वदन्ति । अन्तरतमशब्दार्थस्य विशेषणत्वेन या प्रतिपक्तिः मा कि मौषस्थान- शब्दस्य तिष्ठन्यस्मिनादेशा इत्यधिकरणव्युत्पत्त्याऽन्तरतमे स्थानि- नौत्यर्थात् स्थानिनम्प्रति उताऽऽदेशपतीत्यर्थः ॥ षष्ठौति वर्तत इति। (के) अन्तरतमेऽर्थादादेशस्थ स्थानिनि षष्ठौ उपसंहर्तव्येत्यर्थः २“यत्रैव षष्ठौ"त्यादि तु पर्यावसितार्थकथनम् ॥ मनु भाग्ये संख्या- तानुदेशेनेतदुदाहरणस्थ दूषितत्वात् पुनरूपन्यासोऽयुक्तोऽत पार आदेशेति ॥ (2) 'भवत्येवैतदिति । (के) दौर्धव्यावृत्तये इत्यर्थः ॥ भाव्ये १ पदप्रकृतिः संहिता॥ बुद्धौ कत्या सर्वाश्चेष्ठाः कर्ता धौरस्तवनौतिः । शब्देनार्थान्याच्यान्दृष्ट्वा बुद्धौ कुर्यात् पौर्वापर्यम् ॥ २ यत्रैव पछौ तबादेश इति प्रतिनियम्यते । ३ भवत्येतदिति । ग। इ । उपलब्ध कैयट पुस्तके "भवत्येवैतदुदाहर. णम्" इत्यस्ति ।

·५४२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०।)
(च.१। पा. १। घा. ७)
इको गुणसौ इति । (भा)
विध्येकवाक्यतापत्रस्य खण्ड इति बोध्यम् ॥ नन्धिको गुणद्धौ
इत्युक्त्वा
"चायक" इत्युदाहरणममङ्गतमत पाह
अच इति। (के)
चितु इको यत्र गुणवृद्धौ इष्टे तथेति भाथार्थाच दोष इत्याहुः॥
मनु सकारस्लेगचोरतर्भावात् पुमरुपन्यामो वृथत्यत पाह
कटकारस्येति । (क)
एवं च सप्तम्यानच्छेदो लक्ष्याऽसिया दुष्ट इति भावः ॥
याहश इति । (क)
श्रौत्यनुवृत्त्याऽचि परतो यस्य यो वान्तो दृष्टस्तस्य यि प्रत्यये
म इति व्याख्येयमित्यर्थः। अन्ये तु वाच्यवृत्त्येदृशार्थस्थाऽलाभाद्
वि प्रत्यये इति दृष्ट्वाऽचौत्यस्थाऽसम्बन्धाच भाष्योकं वचममेव व्यायः
इत्याजः ॥ भाव्ये
'क्षिज्योरेवेति । (भा)
इस्खनिर्देशात् “चौ” इति दीर्घान्तस्य “जे जय” इत्यस्य च
नेदं निपातनमिति बोध्यम् ॥
योगविभागेनेति । (के)
विनिगमगाविरहाद् "ब्रमभ्रूण" इत्यादाविवोभयतो नियम
इत्यन्ये । भाष्ये
१ क्षियोरेवैच इति । भा।
२ असणस्त्रेषु किम् । १३ । पाए । सू८७ ॥

·महाभाष्यप्रदोपौद्योतः।
५११
(ब.पा.१ था..)
(स्थानेऽन्तरतमः । १।१। ५०।)
तुल्यजातीयस्थेति। (भा)
अन्यथा वि प्रत्यय इति विधिवेयर्थं स्थादिति भावः । तत्त्वं
वयोवेन तर्हि ऐकारे आयादेशः स्थादत पाह
कण्योति ॥ (के)
भाव्ये एकारग्रहणमुपलक्षणमिति भावः ॥ एतदनभिन्नः शकते
भाव्ये
रायमिच्छतौति ॥ (भा)
तदाह
एकारस्यैवेति ।
एकारस्य तालव्यत्वमेवेति भाव्याशयः ॥
क्यजन्तेति । (क)
"रा" शब्दः “यि" यकारादिप्रत्ययः इति भाष्यार्थ इति-
भावः ॥ भाव्ये विमर्गरहित एव पाठः । एतेन रायिरित्ययुक्रम
प्रात्वस्य दुर्लभवाद् रैशब्दात्त्विक दुर्लभ इत्यपास्तम् ॥
नास्ति प्रयोग इति। के
अमभिधानादिति भावः । २“क्यच् तु” इत्यादिः “वचनाद"
इत्यन्तो ग्रन्थस्तस्यैकौयमतत्वात् । अत एव ३"नः क्ये" इति सूचे
"वाचति" इति भाव्ये प्रयुक्तम् ॥
१ एकारे। क । ।
२ "क्यच्" त्वैकारान्तामास्ति गोसमानाक्षरगान्तादिति वचनात् ।
३ व १ । पा ४ । सू १५ ॥ वाचति । सुच्चति ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः।
(स्थानेऽन्तरतमः । १।१। ५०१)
(च.पा.बा..)
अन्ये विति। (के)
प्रचारचि बौजन्तु “रायमिच्छतौ”ति भाषप्रयोगविरोधः ।
महि विग्रहम्छन्द इति बोध्यम् । भाष्ये "थि” इत्यस्य वैयर्थाच ।
भाव्ये गोह: सम्बन्धिन जकारस्थ थाऽन्तरतमा प्रततिरित्यन्वयः ॥
स्थानिन्धुपसंहियत इति । (कै)
एवं च "गोह" इति गोहावयवालाक्षणिकमूकारान्तरतमस
गोहावयवस्योदित्यर्थ इति भावः ॥ भनूपधाग्रहणाकरणलाधवे
दर्भिते "क्रियत" इत्युत्तरमसङ्गतमत शाह
अन्यथेति। (क)
परत्वाद् "श्रलोऽन्तस्य" इत्येव यवस्थापकं स्थादित्यर्थः । एवं
च पक्षदयेऽप्यावश्यकं तदिति भावः ॥ ननु तग्रहणाभावे “चरितम्"
इत्यादावपि रेफाऽनन्तरा निष्ठेति नत्वं स्यादत पाह
चरितमिति ॥ (के)
९"रदाभ्याम्" इत्यस्य प्रधानविशेषणताया न्याय्यतया परि-
भाषासंस्कृते सध्यसंस्कारके वाक्ये रेफदकाराभ्यां परस्य निष्ठा-
सम्बन्धिनोऽन्तरतमस्य नकारादेश इत्यर्थ इति भावः ॥ ४"श्रादेः
परस्थ" "स्थानेऽन्तरतम" इत्याभ्यामादेरन्तरतमस्य न रत्यर्थ
इकारस्थाऽन्तरतमत्वाभावेन तकारस्य अादिवाभावेनाप्राप्तिरिति
परे ॥ पक्षान्तरेऽपि तुल्यवान गौरवमित्याह
॥
१ क्रियते एतन्न्यास एव । भा।
३ बसपा २। सू४२॥
२१ । पा १ । सू५२॥
ब१। पा १ । सू ५०॥

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः । ५४५ (प.१। पा. १। था..) (स्थानेऽन्तरतमः । १॥ १॥ ५०1) अन्यथेति ॥ (क) दकारस्य नत्वं स्यादिति । (के) प्रमया परिभाषयेति भावः । वस्तुतस्तु "श्रादेः परस्य" इत्यनेनाऽन्यस्याऽप्राप्तिः। सूत्रं तु उभयाविरोधेन भिन्नमित्यादौ परितार्थमित्या प्रयोगे म स्थादेव नखमित्युभाभ्यामपि तगाणं कर्तयमिति भाष्यतात्पर्य्यम् । एवं च प्रथमान्तच्छेदो निहोषः । सप्तम्यन्तच्छेदस्तु दुष्ट एव । अत एव "न भूसुधियोः" इत्यादि परितार्थम् ॥ "नृनरयोवृद्धिश्च” रति गारवाद्यन्तर्गणसूत्रं यद्याचे तदा नरः अ इति व्याख्यानादाद्याकारस्यैव वृद्धिरिति न तत्र दोषः । तत्र नुमरयोरित्यावर्त्तते एकत्र पञ्चम्यर्थे षष्ठौ पृथगपि वा तौ गणे पोते इति बोध्यम् ॥ अथेति । (कै) वाक्यभेदाऽभेदाभ्यां पक्षद्वयभेद इति बोध्यम् । तत्र ततौयः सिद्धान्तो भविष्यति ॥ भिन्नरूप इति । (के) पर्यायो यद्यपि भित्ररूपस्तदर्थप्रत्यायकश्च तथापि विनिगमका- ऽभावादुभयोः स्थानित्वमादेशत्वं च वाच्यम् । तथाच सूत्रमनारम्भ- समं स्यादिति भावः । शास्त्रप्रवृत्तौ हेतुर्वचनसामर्थ्यम् । मदृशा- देशे हेतुः शब्दति ॥ (के) २ छ । पास। सू७६ ॥ १६। पा४ । सू५ ॥ 69

·५४४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(स्थानेऽन्तरतमः । १॥ १। ५०)
(च.पा. १ बा. ७)
भाष्ये
'यदि चैवमिति । (भा)
स्थान्यपेक्षयाऽऽदेशे यत्र वैरूप्यं प्रसक्तं तत्रैष दोष इत्यर्थः ।
नहि तदेति । (क)
श्रादेशरूपमस्यैव तेन षत्वविधानादिति भावः ।।
यदा विति। (कै)
तनयन् भाष्यकारच्यति
इमे वर्णी (भा)
इत्यादि ॥ नम्वस्य निर्वर्त्तकत्वे श्रार्द्धधातु केऽप्यस्त्यादौनामख्याधा-
देशाः म्युरिति कुतो मोकं किं चानेन मिद्धे नव्यर्थ नेत्यत पाह
अस्तरिति । (के)
विद्यतिनिवृत्तिस्तत्फलमिति भावः । मदृशाऽऽदेशविषयेऽपि
दोषमाह भाये
अपि च इष्टेति ॥ (भा)
ननु सदृशा देणे कथमिष्टव्यवस्थाऽमिद्धिरत श्राह
पुनरिति ॥ (के)
ननु “लक्ष्ये लक्षणस्य" इति न्यायविरोधोऽत आह
प्रयोजनमिति। (के)
मप्रयोजनशास्त्रप्रवृत्तौ हि प्रथमप्रवृत्त्यैव प्रयोजननिष्यत्तेन
१ यदि चैवं क्वचिदरूप्यं तत्र दोषः स्यात् । भा ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. १। पा. १। था. ७) (स्थानेऽन्तरतमः।१।१।५०1) द्वितीयादिप्रवृत्तिरिति तबीज न चेदं प्रक्षते इतिभावः ॥ भाये "व्यवस्था" इत्यस्य मापेक्षत्वादाह साधुत्वस्येति। (के) परिनिष्ठितत्वव्याप्यत्वात् साधुत्वस्येति भावः । एवं च दोषान्त- मेव शास्त्रं स्यादिति तात्पर्य्यम् ॥ नित्तेधिति । (के) अन्येन निर्दृत्तानां मध्येऽनेनान्तरतमस्यैव माधुत्वप्रतिपत्तिरिति भाव्यार्थ इतिभावः ।। अभिमतस्येति । (के) शास्त्रप्रामाण्यादुभयोरपि पाचिकमाधुत्वाऽऽपत्तेरितिभावः ॥ दौर्षादेरिष्टा व्यवस्था न भविष्यतीत्यत श्राह 'अक इति। (क) एकप्रमाणबोधितस्य मामान्यविशेषभावाभावेन प्रमाणन्तरण प्रात्यन्तिको निरामोऽशक्यः कर्तुमिति भावः ॥ ननु भास्व- प्रामाण्यादुभयोरपि माधुत्वे इदं व्यर्थं स्यादिति पृच्छति इदमिदानौमिति ॥ (भा) उत्तरयति अनर्थकमिति ॥ (भा) भुक्या इति। (भा) निरनुस्खारः पाठः ॥ बानर्थक्यं परिहरति १ अकः सवर्ण दीर्घः । थ६ । पा १ । १.१॥

·५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०) (च. पा.चा..) उक्तं वेति । (भा) द्वितीयपचाझेदमुपपादयति एकवाक्यतेति । (क) एवं चेतरस्थाविधानमेवेतौष्टव्यवस्थासिद्धिरिति भावः ॥ परे तु उत्पत्रानामनेन निवृत्ति गादिनेवेति भावः ॥ एतदाशयम- जानान आह नितिन सियतौति ॥ (भा) तदभ्युपेत्य समाधत्ते जक्तं वेति। (भा) भुक्रवतो भोजनफलटने तत्वाविषेधस्य वैयर्थऽपि शास्त्रे ९"वृद्धिरादेच्" सूत्रभाव्योकशास्वप्रामाण्यालुगादिनेव नातनिवृत्ति- रिति वाशब्देन सूचितमित्याहुः ॥ अात्मानमिति । (क) "नश्च" इति टच् ॥ स्थान्यात्मन इति। (क) स्थानिरूपपदार्थस्येत्यर्थः ॥ नन्वन्तरतमशब्दस्य सदृशार्थकत्वेन "तुख्यास्य प्रयत्नम्" इत्यत्रेव “सम्बन्धिशब्दत्वाद्" इति कुतो नोकमत पाह १ मित्तप्रतिपत्तौ नितिनसिध्यति । उक्तं भाष्ये। २ ब१। पा १ । सू१ ॥ ३ ब ५। पा ४ । सू १०८॥ ४ घ१ । पा १ । सू६॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५४६ (बशपा. १० बा. ७) (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०) तुल्येति ॥ (क) प्रत्यात्मं चासते इति । (भा) बखममाओवेवामत इत्यर्थः ॥ कस्यां चिदिति । (के) धर्मनिर्णयादिक्रियायामित्यर्थः ॥ अवतान> मति तदेव प्रयोजकमित्याह गुणेत्यादि। (३) पाण्डुलं गुणः । छशत्वादि प्रमाणम् ॥ विद्यादौति । (क) आदिनोत्सवाशनाधर्थित्वब्राह्मणत्वादिजातिधनादिसंग्रहः। एवं च "अमरतमो भवतीति" "यचानेकविधमिति" च न्यायमिडू- मिति भावः ॥ दृष्टान्ते विवचितार्थमाह संकीर्णानामिति। (क) भाव्ये “प्रमवो” वत्मः "तेन मह" स्वखप्रसवेन मह "रते" इति तिः स्थितौ ॥ एवं चोदनायामिति। (के) अनया रौत्या विधिशास्त्रऽपौत्यर्थः ॥ “युक्तक" शब्दो युग्म- १ घन्तरतम आदेशो भवतीति । भा। २ यत्रानेकविधमान्तयं तत्र स्थानत यान्तयं बलीयः । परिभाषेन्दु-१३ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०1) (अ. १। पा. १। आ.७ वाचौ॥ “संघुष्टक" शब्दस्तत्तद्युगवहनादिनाऽत्यन्तपरिचितवाची अनेनापि ग्रन्थेन यचाऽनेकविधमित्यर्थः साधित इत्याडः ॥ सादृश्यादिति । (कै) तत्तधुगवहनाचत्र मादृश्यम् ॥ अन्तरिक्ष इति । (के) अन्तरिक्ष भवा आन्तरिक्ष्यः । अत एव निदाघे निशि निरा- वरणे शयानानां शैत्योपलम्भः । तस्यैव च रविकिरणसम्पर्कण मेघ- रूपतया वायुयोगाइष्टिः। अान्तरिचौणमपान्परम्परया धूमो विकार इति दर्शयति तविकारः सर्वा इति ॥ (क) सूर्यविकार इति । (के) श्रत एव दावागेमध्याह्नादौ सूर्यकरसम्पर्कात् क्रौर्यातिशयो दृश्यते ॥ तदनाश्रयेणेति । (क) मन्दमध्यबुद्ध्यर्थमित्यर्थः ॥ ननु ना मात्रिक' इत्यत आह । इदमेवेति । (के) "कार्याः शब्दा" इतिदर्भने प्रमाण दिना तत्तदन्तरतम १ ननु नाईमात्रिक इगित्यत याह । क । ग । इ । २ एवं तहि भवति वै किंचिदाचार्याः कार्यवबुद्धिं कृत्वा पठन्ति कार्याः शब्दा इति (२।१।६)।

·(ब.पा. १ था. ७) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५५१ (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०) वर्णनिर्वर्त्तकमित्यर्थः । एवं च खोकवेदयोरभावेऽपि एतच्छास्त्र- मिद्ध एव म इति भावः ॥ यदमिदमेवेति तबाह नित्या इति ॥ (के) नितिपक्षेऽपौति । (क) "शास्त्रकार्याः शब्दा" इति दर्शनेऽपौत्यर्थः । उच्चारणस्यति । (क) तस्य लोकाधीनत्वादिति भावः ॥ इदमस्त्रिमात्रिकत्वेनाऽई- हतीयमात्रिक इत्ययुक्तमत अाह अत्वेति । (कै) परत्वादत्वेऽन्तरङ्गत्वादेकादेश इति भावः ॥ मुतालुतेति । (के) तादृशस्थले हि सपादसप्ताध्यायौस्थेन सुतविधौ त्रिपादौस्थ- सुतस्याऽसिद्धत्वात्तद्विषयेऽप्यनेनैव सुतविधौ तदंशेऽनुवादत्वमन्यांश विधित्वमिति शास्त्रवैरूण्यापत्तिस्तद्दौजम्। शास्त्रं त्वलुतविधानेन चरितार्थमिति । लुतमात्रविधाने तु तद्विषयकलक्षणवैयर्थापत्यांशे- ऽनुवादत्वकल्पना मोढव्यैव । मामर्थनाऽन्तरतमपरिभाषावाध- कल्पनापेक्षयाऽनुवादत्वस्य युक्त्वाच्चेति भावः ॥ संज्ञा चेति । (क) कार्यकालपचेऽपि यथा भाव्यमानत्वाभावम्तथोपपादितं वृद्धि- मंज्ञासूचे ॥ १ कार्यकाल संज्ञापरिभाषम् । परिभाषेन्दु-३ ॥

·५५२ महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०।) (च. १। या. १२ वा.) प्रत्याहार इति । (के) वार्तिके गुणोभावेविति दन्हो न तु कर्मधारयो भाष- विरोधादिति भावः॥ तच हौति। (क) प्रमाणत प्रान्तर्यादिति भावः ॥ नन्वेवं इखे सर्वगुणप्रमजस्था- ऽनुपपादनादृवर्णमात्रे सर्वप्रसङ्ग इत्यनुपपन्नमत पाह समुदायापेक्षयेति । (के) सवर्णेयहखादिसमुदायापेक्षयेत्यर्थः ॥ गुणतिशास्त्रस्यति । (क) प्रतिसक्ष्यं सक्षणभेदावर्णविषयगुणदिशास्त्रस्येत्यर्थः। श्रना- मास्येक सवर्णस्य रपरोऽणरूपो गुण इति वाक्यार्थ रति भावः । काश्रुतेरित्यनेनैकदेशद्वारा स्थानत प्रामार्यमुकम् ॥ वर्णस्येति । (कै) वर्णन्ताङ्गस्येत्यर्थः ॥ सर्वादेशाविति। (क) तत्वेऽपि ममुदायान्तवर्तित्वादृवर्णस्य तदादेशत्वमपि सट्दर्य इत्यादाविव वकुं शक्यमिति भावः ॥ पूर्वमेवेति । (क) अन्यथा सवर्णस्थानिकत्वाऽभावाद्रपरत्वमेव न स्यात् । नच समुदायान्तःपाति सकारात्रयेण रपरत्वम् । प्रत्यचे वर्णवानिले ·५५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (थ. १। पा. १ था. ७) (स्थानेऽन्तरतमः । १।१।५०) चरितार्थस्थाऽनुमानिके प्रवृत्त्वयोगात् । खट्वर्य इत्यादौ तु पूर्व- परयोरित्यधिकारात् प्रत्यक्षमेव स्थानित्वमिति भावः ॥ पूर्वप्रवृत्तमिति । (क) उपजीव्यं चेत्यपि बोध्यम् ॥ "न बाधत" इत्यत्र “अनेकाल- शित् सर्वस्य” इति सूत्रं कर्तृ। रेफवतो रेफवानन्तरतम एवेति “अथवा" इत्ययुक्रमत पाह नित्तस्येति ॥ (के) परिग्रहाचेति । (के) २“पाददन्त" इत्यादौ स्थान्यादेशभावमते वर्णमाम्यकृतस्येति भावः । मदृशमम्बन्ध्यभावकत्वमुभयोः माधारणधर्मरूपं मादृश्य- मिति तात्पर्यम् ॥ यत्नस्यति। (क) परिहारान्तराभिधानरूपस्येत्यर्थः ॥ स्थानकृतमिति । (के) "श्रान्तर्यमि"तिभाव्यस्य स्थानकृतान्तरतमाभाव इत्यर्थः । नष्टाऽश्वदग्धरथवदिति। (भा) बहुबौहिगर्भद्दन्दाद् वतिः ॥ पूतिनाऽथवेत्यनेन पौनरुत्य- परिहरति यदेति ॥ (के) केचित्तु तत्प्रत्याख्यानेऽपि लोकन्यायेन मदृशत्रयादेश इत्यर्थः । २ अ । पा १ । सू६३॥ १ अ१ । पा १ । सू५५.॥ 70 ·५५8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण रपरः । १।१।५१) (अ.पा. १। था.७) माधितो भगवतेति प्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानयोः को विशेषस्तस्मा- दनान्तर्यस्याऽभावरूपस्य मादृश्यत्वानजीकारेऽप्याह नष्टाश्चेति । (भा) भवर्णस्य स्थानित्वेनाऽवर्णस्थादेशत्वेन ग्रहणमामादमादृश्येऽपि स्थान्यादेशभावो यथा नष्टाश्वदग्धरथयोरत्यन्तभित्रयोरपि श्रम- दृशयोरपि भम्प्रयोग इति तात्पपर्यमित्याः ॥ “प्रधानत्वं” भूय- स्खेन ॥ न्यायस्तहि कत्यत पाह हस्खेति ॥ (के) उरण रपरः।१।१॥५१॥ भाव्ये उरण रपरवचनमिति । (भा) सूत्रस्थविसर्गप्राग्भागानुकरणेन षष्ठीसमासः ॥ नन्चन्यशब्देन न स्थानी श्रादेशस्य स्थानिनिवर्तकत्वखभावत्वाद् न स्थानिव्यतिरिक्त उरण इत्येतावतः स्थामिव्यतिरिक्रनिवर्त्तने सामर्थ्याभावादत श्राह षष्ठीति। (के) यत्र षष्ट्या सुवर्णस्यादेपप्रमनिस्तत्रेत्यर्थः । ৷ বানাযা विधायकवं तु को गुणवृद्धी" इत्यत्र भाट्ये एव निराहतम् । १११। पापासू३॥

·५५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१४ पा. १ था. ७) (उरण रपरः।।१।११।) तष यद्यन्यनिवृत्यर्थत्वं नियामकत्वेन तदा “अथ मतमेतद्" इति वक्ष्यमाणस्य विशेषो न स्थादत प्रानुषङ्गिकं तदित्याह तत्रेति॥ (के) अपूर्व इति। (के) वाक्यभेदेन नित्यादिः" उदात्तो भवति सुवर्णस्य लए भवति स च रपर इत्यर्थ इति भावः ॥ तच सामर्थ्यादिति । (के) विशेषविधेः सामान्यविधिवाधकवेनेत्यर्थी न तु वाच्यत्या- ऽस्य नियमपरखमिति भावः । स चोदात्तादिगुण इति । (क) अत्र पनन्तरस्थति न्यायेनाऽन्तरतमपरिभाषाया अनेन वाध इति भावः ॥ न वेति । (कै) यचोपस्थितिस्तविधेयस्य वाध इत्यभिमानः ॥ भाष्ये "कृतिः" निखरेणाधुदात्तः। “कृतम्" इत्यच प्रत्ययवरेणान्तोदात्तशेष- निघातेन मुकारोऽनुदात्तः । प्रकृते “रगतिरनन्तर” इति पूर्वपद- प्रकृतिखरे शेषनिघाते “उदात्तादनुदात्तस्य" इति स्वरितत्वम् । ""उच्चरुदात्त" इत्यादिषु षष्ठ्यन्तम् अच इत्यनुवर्त्तते इति पचे "ग्नित्यादिः” इत्यादावस्य इत्युपस्थितेः षष्ठीमद्भावाद् उरण २ थ६ । पा २ । सू 880 १थापा १ । सू१९॥ ३ बसपा । सू६६ । 8 अ१ । पा२। सू२६ ।

·५५० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण स्परः । १।१४५१) (अ.पा. १ | बा.७ इत्यस्योपस्थानमिति द्रष्टव्यम् ॥ नियमपचे वक्ष्यमाणदोषमत्राण्या- कृष्य दर्शयति प्रतिपदेति ॥ (क) तेषामिति । (कै) प्रत्यासत्योरण इत्यनेन विधीयमानस्थाणो विधीयमान- मिति शेषः॥ दुर्लभ इति। (के) इखस्य गुणाकारलाभेऽपि दीर्घस्थाऽकारगुणलाभः । वृद्धिस्नु नियमेन अण् न लभ्यत इत्यर्थः । “कर्त”त्याद्युदाहरणं भाथे दौर्घान्नस्याऽप्युपलक्षणम् ॥ “किम्" इत्यस्य विशेष्यमाह कारणमिति ॥ (के) भाये “सवणे" मदृशाभावे इत्यर्थः । ननु नियामकाभावे कदाचिदवर्णस्यापि प्रतिपत्तौ कथमवर्णऽप्रतिपत्तिरत श्राह ततश्चेति॥ (के) दोषपरिहारायाचेपवाद्येवाऽन्यनिवृत्त्यर्थमित्यस्य नियमपरतया व्याख्यानमाशय दूषयति भाव्ये अथ मतमिति । (भा) एतदक्ष्यमाणं नियमरूपत्वमन्यनिवृत्त्यर्थमिति वदतो मतं सम्मतं विवचितमित्यर्थः । सिद्धा पूर्वस्मिन्निति। (भा) अन्यनिवृत्त्यर्थ मिति पचे इत्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५५७ (अ. १। पा. १। प्रा. ७) (उरण रपरः।।१४५९।) स चेति । (क) वाक्यभेदेनेत्यर्थः ॥ न चैवमिकारोकारावपि स्थातामत शाह न च गुणेति ॥ (के) भवानिति । (क) नियमपक्षवादौत्यर्थः ॥ स एवेति। (क) विचारक एवेत्यर्थः । शङ्कते भाव्ये यद्यप्यणोऽपौति ॥ (भा) परिहरति कुतो न्विति ॥ (भा) तमब्यहणमहितस्याप्यवकाशप्रदर्शनाय "झयोह” इत्युक्रम् ॥ उरण रपर इत्यस्यावकाश इति। (क) गुणविधौ "स्थानेऽन्तरतम"परिभाषानुपस्थितिः । सवर्ण- समुदायान्तरतमगुणाभावादिति भावः । यद्यपि भाष्याद विनि- गमनाभावो लभ्यते। तथापि “एष दोषो जायते” इत्युत्तर- ग्रन्थामङ्गतेर्विनिगमकं प्रदान्तरतमपरिभाषाऽप्रवृत्तिमुपपादयति परत्वादिति ॥ (क) भाव्ये १ बापा ४ । सूद२॥ २ ननु प्रतिपदविहिता अप्यण एवेति कुतोरपरत्वाप्राप्तिरत याह यत्र हौति । ग्रोयडौति लत्वविधानादावृत्त्या तेषामपि परत्वमिति चेत् ऋकारान्तर्गते रेपस्य लत्वार्थ तत् स्यादिति न दोषः । क । ग । ६ ॥ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योवः। (उरण स्परः । १११।५।) (व. १.पा.राचा..) ये चाप्यते इति। (भा) बड़वचनेन “आप्ज्ञप्य॒धाम्” इति ईत्वसंग्रहः ॥ विधौति । (क) सुवर्णस्थानिकाऽविधिवाक्यरित्यर्थः ॥ एकवाक्यतायामिति । (के) वाक्यैकवाक्यतायामित्यर्थः ॥ ननु “उ” इति षष्ट्या स्थाने- योगत्वस्य लाभः स्यादत प्राह नहौति । (भा) एवंचायमनुवाद इति भावः । विध्यङ्गेति। (के) विधेयेन साक्षाद् यत्र सम्बन्धस्तत्र परिभाषेत्यर्थः ॥ २“उदात्त- खरितयोर्यणः” “लिः परस्मैपदम्" इत्यादावनुवादेऽप्यस्याः प्रवृत्तेः "यद्येवम्" इत्यादिभाष्यमेकदेशिनोरुकिरिति बोध्यम् ॥ उः समीप इति। (के) तथा च हतौय इत्यादावष्यणो रपरत्वप्राप्तिरित्यर्थः । सामीप्ये च षष्ठी व्यवहितेऽपौति भावः ॥ स्थाने य आदेशोऽणिति । (के) । १ अ । पा 8 । सू५५ ॥ २ बापा२। सू४॥ ३ ब१ । पा8 । सू६६ ॥ १ सामीप्यंचेषावहितेऽपौति भावः । क । ग ।।

·મૂહ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा.१था. ७) (उरण स्पर।१।९।११।) अनुवर्तमानस्थाने ग्रहणमुरित्यस्य सम्बन्धिशब्दत्वात्तत्रैव सम्ब- धतेत्यर्थः ॥ नन्वेवमादेशः स्थानेन विशेषित एवेति “आदेशो- विशेषित" इति भाव्याऽसंगतिरित्यत पाह प्रसज्यमानत्वेनेति ॥ (के) अथवा स्थानेति। (क) स्थानशब्दस्य प्राधान्यात् “रपर" इत्यनेन सम्बन्ध इति भावः ॥ तत इति। (क) अण: स्थाने पदार्थेनाविशेषणदित्यर्थः। एवंच नाऽऽदेशान्त- राणां वाधकोऽण विधीयते नाऽपि नियमो नाऽपि विहितस्य रपरत्वं प्रसज्यमानत्वेन विशेषणात् किन्तु तत्तद्विधिभिर्वाक्येक- वाक्यतैवाऽस्येति बोध्यत इति बोध्यम् ॥ अथवेति । (क) स्थानपदेन प्रसङ्गकालो लक्ष्यते इति भावः ॥ ऋकार एवेति । (क) स्थानतः प्रमाणतः स्वरूपतश्च सदृशत्वादिति भावः ॥ मनु वार्तिकोकरोरिविध्योतित्वात्तस्य चोपलक्षणत्वे प्रामाणाभावात् "के पुनरि"ति प्रश्नानुपपत्तिरत श्राह बहुवचनेति ॥ (क) "मौधातको” “सुधातुरकञ्च” इति “ञ्” । “पैटव्वसेये" ढकि लोपस्तत एव ढक् च ॥ ननु लोपस्य रपरत्वे तं विनापि यणादेशेन तत्माध्यरूपमिद्धिरत आह १४।पा। सू६७॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (उरण रपरः।।१।५१) (अ.पा. १ या.७) लापेति। (भा) रपरत्वाभिधानमुखेन सर्वादेशत्वमेव लोपस्थाभिधिमितमिति भावः। यदि सर्वादेशो लोपस्तदा : स्थाने नेति कथं रपरत्व- मितौदं चिन्यम् । तस्मालोपविधिवेयर्थ्यापादनमेव दोष इति तत्त्वम् । प्रानडनङौ “धानतो इन्हे ' “दुशने”ति विहितौ ॥ रेफस्येति । (कै) झाल्ग्रहणपकर्षणाद्यण: प्रतिषेधारम्भाच चिन्यमिदम् । तस्मा- ट्रेफग्रहणमेव दोषोऽत्रेति बोध्यम् ॥ समुदायस्येति । (के) इन्दस्य सत्त्वादिति भावः ॥ उद्भूतेति । (क) अत एव दिवचननिर्देशः । तत्मामर्थ्यादेव प्रत्येकं स्थानित्व- बुद्धिरिति भावः ॥ नववयवभेदस्योद्भूतत्वविवक्षा नाम तद्गत- संख्यायाः समुदाये आरोपो नैतावता प्रत्येक स्थानित्वलाभोऽत श्राह अवयवावेव चेति । (क) दूतरेतरयोग इति शेषः । एवंच तत्र समुदायस्यावयवाभेदेन वोधनाद् द्विवचनेन प्रत्येकं तयोः स्थानित्वलाभोऽयमेव चोद्भूताव- यवभेदः समुदाय इत्यस्याऽर्थ इति भावः ॥ भाव्येऽग्रहौताभिप्रायः समुदायस्याऽतिरिक्रस्य स्थानित्वेऽपि तदन्तर्गतावयवस्याऽपि स्थानित्व- मादाय स्थानिकत्वमनेनोक्रमित्यभिप्रायवानाह १ अ६ । पा ३। सू२५ ॥ २ अ पा १ । सू६४ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.१च्या.९। था..) (उरण रपरः । १।।१।) अवयवग्रहणात्सिवमिति चेदिति ॥ (भा) रान्तस्येति । (भा) रान्तत्वस्येत्यर्थः ॥ कवर्णान्तेति । (भा) शब्दशास्त्रप्रस्तावात् शब्दरूपं विशेष्यमादाय तदन्त विधिरिति भावः ॥ नन्विकाऽङ्गे विशेष्यमाणे तदन्तविधेरवर्णान्तस्य गुणेन भाव्यमत माह अङ्गस्येति षष्ठौति । (क) दगन्ताङ्गान्यस्य गुण इति वाक्यार्थ इति भावः ॥ भाष्ये लक्ष्यामिद्धिदोष सुवर्णान्तस्येत्यर्थ उक्रः । वयं तदर्थाऽसम्भवमण्याह नचेहति ॥ (क) भूतानुवादादिति । (के) एवं चानुवादे परिभाषाया इव संज्ञाया अप्यप्रवृत्तिः । यदा समानविभक्त्यन्तविशेष्यरहितभूतानुवादादित्यर्थः। यत्र हि माक्षा- दर्थाहा विशेषणममानाधिकरणं विशेष्यमुपादौयते तत्रैव वर्णग्रहणे तदन्तविधिः। गमकं विना शब्दरूपविशेष्यमादाय तु न तदन्त- विधिरिति भावः। न च प्रदेशेष्विति । (क) इह तदन्त विध्यभावेऽपि यदि प्रदेशेषु एवर्णान्तस्य षष्ठी- मिर्दे शेन स्थानित्वं स्यात् ततस्तदनुरोधेनाऽनुवादेऽप्येकदेशद्वारा 71 ·५६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण रपरः । १।१। ५१) (च.पा. बा..) सुवर्णान्तं ग्राह्यं तदपि नास्तौति भावः । इदं चिक्यम् । “वृद्धि- यस्य" इत्यादौ २ईदूदेविवचनम्" इत्यादौ चानुवादेऽपि संज्ञा- प्रहत्तेः। वर्णविधौ च सर्वचेति च शब्दरूपविशेष्यमादाय तदन्त- विधौ गमकमतो भाग्योक एव दोषः ॥ भाव्ये अर्थवतेति । (भा) इदमसहायत्वोपलक्षणमत एव कुरुते इत्यादौ अनर्थकेनाऽपि सः । तत्र हि म टिसंज्ञोपयोगिसहायरहित एवेति दिक् ॥ भाव्ये इह चेति। (भा) एकदेशस्योपसंख्यानमित्यौपसंख्यानिकरपरत्वप्रतिषेधश्च इत्यर्थः ॥ मातरित्यादौ तदुपसंख्यानातिव्याप्तेरिति भावः ॥ मातूरितीति । (क) उः रपर इति पूर्वोक्तभाव्यप्रयोगविरोधाद् “कात उद्” इति तपरत्वान्मादरित्यादौ न दीर्घ इत्यपास्तं वेदितव्यम् ॥ उतार्थ गमकमाह अत एवेति। (क) पंचम्यन्तात् तमिल्यर्थाऽसंगतेराह तृतीयान्तादिति ॥ (क) समुदायस्येति । (के) प्रत्येकमादेशत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ भाष्ये वक्रय १पापा १ । सू७३ ॥ २च।पा १ । सू.१९॥ प६।पा १ । सू१११॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (थ. १ पा. १। था. ७) (उरा रपरः ।।१।५१।) रात्सस्येति । (पा) मलोपे रुत्वस्थाऽमिद्धत्वादिति भावः ॥ 'असित्ययमिति। (के) प्रत्ययरूपविमर्गभिन्नस्येत्यर्थ इति भावः । अकारोऽपौति। (के) सूत्रस्थप्रत्ययशब्दस्तदवयवे लाक्षणिक इति भावः । उत्वे च कृत इति। (कै) न चैकादेशस्य परादिवत्त्वेनोर्सित्यस्य प्रत्ययतथा लोपे एक- देशविकृतन्यायेनोरित्यस्थ प्रत्ययतया विसर्गस्य प्रत्ययावयवत्व- मस्त्येवेति वाच्यम् । त्रिपाद्या अमित्वेन तत्राऽन्तादिवद्भावाऽप्रवृत्तेः। स्थानिवत्त्वेन बनिर्वाहः । उपात्तस्य स्थानिनोऽकारस्य प्रत्ययत्वा- भावात् “सर्वे सर्वपदादेशा" इत्यनेन तु मान अमित्यस्य स्थानित्वेऽपि अमित्यस्य स्थानित्वालाभात् । भाव्ये "२लुप्यतेऽत्र प्रत्ययविसर्जनौय" इति पाठे योऽत्र प्रत्ययस्थानिकत्वेन तवाऽभिमतो विसर्जनौयः स लुप्यते न दृश्यते स्थानिमः प्रत्ययस्यैव खोपादित्यर्थः ॥ एवं तर्हि भ्रातुष्युत्रेति । (भा) त्रिपाद्यामप्यन्तादिवद्भावप्रवृत्तिज्ञापनदारेति गूढ़ोऽभिसन्धिः । १ सिप्रत्ययमिति । क। २ पुण्यपत्तनस्थराजकीयदक्षिणविद्यालयस्थभाष्यपुस्तके इंगलण्डीयभाष्य- पुस्तके च "लुप्यते तत्र प्रत्ययो रात्मस्येति" इति पाठोऽस्ति । वंगौसियातिकसमाजस्थभाष्यपुस्तके "लप्यतेऽत्र प्रत्ययविसर्जनौयो रात्मस्येति"। इति पाटोऽस्ति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण रपरः । १।१।५१ ।) (च. १। पा. १। था. ७) कर्मधारये निमित्तपदवैयर्थमिति बमोहिमेकादेशपदे लक्षणं च दर्शयति एकादेशशास्त्रमिति ॥ (के) यद्यपौति। (के) तथा च तस्यैव विशेषणं स्थादिति भावः ॥ प्रधान्यादिति (के) रपरशब्दतात्पर्य्यविषयवादित्यर्थः । एवंच पूर्वान्तावयवभूत- रेफपरोऽणित्यर्थः । सूचे रपर इति समामश्च मौत्रत्वात् माधुः ॥ नवरारादिरूपेण विधानात् कथमभकत्वादिशङ्कत्यत पार यद्यपौति ॥ (के) अविधानादिति । (के) अनुचारणादित्यर्थः ॥ तात्ययेति । (के) प्राप्ताप्राप्तविवेकन्यायेनेत्यर्थः ॥ केवलेति। (के) रेफमात्रविधौ सूत्रतात्पर्यादिति भावः ॥ यत्तु अयमपि विचारो भूतस्याणणे रपरत्वमिति पक्षे नष्टाश्वरथन्यायनाऽनान्तर्य- मेवान्तर्यमिति सकारस्याकाराकारावेव गुणवृद्धौ भविष्यतः । परादिरूपेण विधानमिति पक्षे तु श्रानादौ नकारविषयो यथा म विचारम्तथाऽत्रापति तत्त्वमिति तत्तु प्रातसूत्रे तस्य पक्षस्थास्थितत्वादयुक्रम् ॥ वार्त्तिके प्रतिषेधोऽभावो निवर्तमं च आये स्थादिति शेषः ॥

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। ख. १। पा. १। घा. ७) (उरण रपरः । १।१।५१।) 'द्वितीये वक्तव्य इति। "टप्रोः” क्विपि “गौः” “पू:” “क्त दत्” “उदोष्ठ्य" इतौवोत्त्वे ॥ भाव्ये पदमिति । (भा) पदस्थेत्यनुवर्तमानमित्यर्थः । अनन्तरयोगेति । (भा) अनन्तरशब्दोऽव्यवहितवाची ॥ स्वरविधाविति । (भा) यद्यपि हल खरप्राप्तौ खरोद्देश्यकविधौ चेदम् । अत एव ""अचः कर्ट" इति सूचेऽच इति चरितार्थम् । तथापि तदना- श्रयेणैकदेश्युनिर्भाव्यमिति तत्त्वम् ॥ भाष्ये “माङ्” प्रयोगोऽड- भावाय । तस्मिन् “हि" अवरः स्यात् । हि प्रयोगो “"हिच" इति निघात निषेधाय । “म्म" शब्दो लसिद्धये ॥ अभ्यासावयवस्येति । (के) गर्भवदनवयवस्थापि तद्हणेन ग्रहणं "तन्मध्यपतित” न्यायन न त्वेतावतावयवत्वमिति भ्रमितव्यमिति भावः । यदा सुवर्णन्ता- भ्यासस्येत्यर्थ पूर्वतकारस्य “इस्लादिः शेषेण” निवृत्तौ उरदत्त्वं ततः १ द्वितीये वक्तव्यमिति । क । ग | ॥ २ य। पा १ । सू १००॥ ३ | पा १ । सू१०२॥ ४ अ६ । पा १ । सू १६५॥ ५ अ ।पा। सू३ । हि युक्त विषन्तं नानुदात्तम्। बा हिमा याति ॥

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः।
(उरण रपरः । १।१। ५१।)
(अ.१४ पा. १ वा.)
पुन ईसादिः शेषो" न स्याद् अनवयवत्वादिति भावः । न चैवं
"लक्ष्ये लक्षणस्य” इति न्यायेन पुन हलादिः शेषा"नापत्तिरिति
वाच्यम्। वक्ष्यभेदात् । 'नृकुटौशब्दानु भवादावण्। नृपते-
"९दित्यदित्यादित्य" इति यः ॥ ननु रेफान्तान सुबिधिरिति
कथं
तदन्तस्य प्रत्ययलक्षणेन
पदत्वमत शाह
यस्मादिति। (के)
यस्माद् विधिस्तत्तिनृशब्दत्वं नाशब्दस्य स्थानिवद्भावेन
तदादित्वं च रेफान्तस्य मुख्यं सुबन्तत्वं च प्रत्ययलक्षणेनेति भावः ॥
एकवचनान्ताऽनुदाहरणे बौजमाह
एकेति॥ (कै)
नित्यत्वादिति । (के)
विकरणविधौ "मार्वधातुक" इति विषयमप्तमौ अन्यथा-
भितत्वेऽनन्तरमार्वधातुकाऽभावेन विकरणाप्राप्तेनित्यत्वं व्याहतं
स्यादिति भावः ॥
नित्यत्वादिति । (के)
तमो डिवादित्वस्यैव प्रवृत्तः ॥
न प्रकल्पत इति। (क)
नियमेन विकरणस्यैव व्यवहितपरत्वं न सिध्येदिति भावः ॥
वृकल्येति । (क)
नृशब्दात् कल्पः प्रत्ययः॥
१ नकुटौशब्दावादावण। क । ग । । ।
२४ पा १ । सू५॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा. १ बा..) (उरण रपरः । १ ।। ५१।) पदसंज्ञेति । (के) "खादिग्वि"त्यनेन यद्यसौ कल्पशब्दावयवस्स्यात् तदा खाव- यवभूतरेफान्तस्य भारित्यस्य न म प्रत्ययः परः स्थादिति भावः ।। परादिरित्यत्र परशब्देन परत्वपर्याप्यधिकरणे यावान् म सर्वो- ऽपि ग्यते न तदवयवोऽपौति तात्पर्य्यम् ॥ ननु प्रत्ययस्य कथं पदवमत शाह पदशब्देनेति । (के) 'कल्पिरूपः पदसंघातः पदममुदाय इति भाय्यार्थः। तस्मात् पक्षत्रयेऽपि विमर्जनौयप्रतिषेधस्य वक्तव्यतया नायं दोष इति भावः । वृद्धेर्वहिरङ्गाऽसिद्धत्वं तु नोक्र त्रिपादौस्थेऽन्तरङ्गे तत्परि- भाषाया अप्रवृत्तः ॥ भाव्ये उपदेश इति वर्तते इति । (भा) "अचः कत्रि"त्यत्र “तास्यनुदात्तेद्" इत्यत इत्यर्थः ॥ भाव्ये अथवा पुनरस्तु परादिरिति। (भा) वधारणविसर्जनौयप्रतिषेधयोः कर्त्तव्यतायाः पूर्वान्तपरादि- पक्षयोमसमत्वात् परादिपक्षो वा वक्तव्यः पूर्वानो वा इत्यत्र न विशेष इति चेत् कश्चिद् ब्रूयात् तबाह वार्त्तिककारः “परादा- ॥ १ भाष्ये "कल्पिपदसंघातभक्तः" इति पाठोऽस्ति । क्वचिद् "कल्पपद- संघातभक्त" इति पाठोऽप्यस्ति । २६ । पा १सू १६५ ॥ इच। पा१। १९४। 8 पूर्वान्ते ववधारणं विसर्जनौयप्रतिषेधो यकखरश्च । वा ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण रपरः । १।१।११।) (अ.१। पा. १ प्रा. ७) वि"तीत्यर्थः । “परादौ" इति वार्त्तिके पुगन्तदन्दस्य प्रतिषेध- पदेन षष्ठीतत्पुरुषो वक्रव्य इति शेषः ॥ चयपधाइखत्वं वक्तव्यम् अये सर्वत्रायमेव शेषो बोध्यः ॥ उपदेश इति वर्तते इति । (भा) "अतो लोप" इत्यत्र “अनुदात्तोपदेश' इत्यत इत्यर्थः ॥ "पररूपेण" । "तो गुण" इत्यनेन ॥ नन्विति । (क) "श्रादेः परस्य" इति निर्दियमान" परिभाषावाधक- मित्यभिमानः । तस्यैवायमनुपसंहार रत्युत्तरम् ॥ ननु सूत्रे उच्चा- रितस्य णस्लो नादेशः किन्तु तत् प्रत्यायिताकारस्येति षष्ठीनिर्दिष्ट- स्थादेशा इत्ययुक्तं स्यादत पाह प्रत्याय्येति । (कै) "निर्दिश्यमानस्य” इत्यस्य प्रतिपादितस्य इत्यर्थं तु पादन्त- स्थापि पदादेशापत्तिरिति बोध्यम् ॥ यदि विति। (के) तथा तु वनुमशक्यम् । सर्वत्रादेशापत्तेरिति भावः ॥ कथं तर्हि "डपि" इत्यादि भाव्यमत शाह १ परादावकारलोपौत्व पुकप्रतिषेधचत्रपधाह्रखत्वमिटोऽव्यवस्थाऽभ्यास- लोपोऽभ्यस्तादिखरो दीर्घत्वं च । वा ॥ २ अ६।पा। सू१८॥ ३ अ६। पा ४ । सू ३७॥ 8 ब। पा १ । सू॥ ५ ब१। पा १ ।सू ५४ । ६ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । परिभाषा-१२ ॥ ७ तत्पत्यापिताकारस्य । । । तत्सत्यापिताकारस्य । ग ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प.पा. १ प्रा. ७)
(उरण रपरः।१।।१)
प्रवृत्तौ वेति । (के)
'नेवभौ"त्यचोपदेश इत्यपलव्योपदेशे वादेरेव निषेध
इति भावः ॥ भाव्य
वत इति। (भा)
कवर्णन्ताभ्यासस्थाऽदित्यर्थे पूर्व तलोपे पश्चाद्रेफामस्य लोप
इति पचे इदम् । “वत्रे' इत्यप्युदाहाय॑म् ॥
प्रकति । (भा)
बन् ॥ “एष स्वरः" । पूर्वपदप्रकृति खरः ॥ दुपदेशकालि-
कतादिप्रत्ययप्रतीत्यर्थं “रतादौ” इति सूत्रे कृद्ग्रहणम् इति
भाथोदाइतवार्त्तिकार्थः ॥ “तादौ" इति सूत्रेण गतेः स्वरो
विधीयते क्रियायोगेच गतित्वम्। क्रियावाचौ च धातः। तत्र
तिङन्ते पूर्वपदाभावेन वदन्ने एव सिद्धमितिकद्ग्रहणमुक्तार्थम् ।
न च सद्ग्रहणाभावे तादित्वमुत्तरपदस्य विशेषणं स्यात् । तथा च
प्रतरितेत्यादावेव स्यादिति तस्य कृतिशेषणत्वाय तदिति वाच्यम् ।
श्रुतनित्प्रत्ययविशेषणताया एव न्याय्यत्वादितिदिक् ॥ ननु रेफस्य
परादित्वेऽपक्रत्वाऽभावाशिलोपो न प्राप्नोतौति कुतो नोकमत पाह
अन्तरङ्गत्वादिति । (कै)
तदानौं सुपोऽभावादार
कल्पनायामिति । (के)
पदस्य विभज्यान्वाख्यानमिति भावः
२ अ६ । पा२। सू ५० ॥
१७। पा२। सू॥
72

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (उरण रपरः । १।। ५११) (अ.१। पा. १। या.) पूर्वान्तेति । (के) नार्कुटादौ वचनेनैव निर्वाहो भाष्ये उक्त इति बोध्यम् । एवं च रपर इति अवयववाचिपरशब्देन षष्ठ्यर्थ बडबौहिरितिध्वनि- तम् । अवयवत्वं चावयवसादृश्ये पर्यवस्यति न हि वर्णस्य वर्णान्तर- मवयवो भवति अत एव प्रसङ्गावस्थायां रपरत्वे गुणदिशब्देन विधानं “यदागमा" इति न्यायेन विशिष्टस्य गुणदित्वात् । एवं च अवर्णदचि पूर्वपरयोरन्तरतमो रपरोऽण् भवतीत्यर्थ इति बोध्यम् । गुणादिशब्देनाऽरारोहणाऽभावे तु कारस्य गुणवृद्धौ अरारावेव इति नियमो न स्यात् । गुण दिशब्देन प्रकारादे रेफः परो यस्मात् तादृशस्य विधानं गुणत्वादिकं चाकारादिनिष्ठभेव तेन च नान्तर्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य "२रदाभ्याम्" इति सूत्रे भाष्ये "गुणो भवति वृद्धिर्भवतीति रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिवर्तत" इति वक्ष्यति। अतएव “यद्यन्त इति वर्तते ततः पूर्वान्त" इत्युपक्रमस्थभाव्यमेकदेश्यक्तिः। तथाहि मति यथा परादिपक्षे । नार्कल्पिरित्यादौ रेफस्य कल्यौतिसमुदायावयवत्वोपपत्तये परत्व- पर्याप्यधिकरणादिरित्यर्थस्तथा “पूर्वान्त” इत्यस्य पूर्वत्वपर्याप्य- धिकरणान्न दूत्यर्थापत्तौ उक्तदोषो “रदाभ्याम्” इति सूत्रस्थ- भाव्यविरोधश्चेत्याः॥ १ परिभाषेन्दु-११॥ २ बसपा २। सू२॥ ३ अत्रैवोक्तं भाष्ये।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५७१ (बलोऽन्त्यस्य । १।१। ५२।) (ख.१४ पा.पा.७) अलोऽन्तास्य।१।१॥५२॥ भाव्ये प्रमज्येत" इत्यनन्तरं तनिवृत्तये अनेकाल सर्वस्व इति वाच्चं स्यादिति शेषः ॥ नवलन्यस्येत्युच्यमाने सूत्रभेदः खादत शाह प्रथमेति । (क) बहुत्वस्याविवचितलं दर्शयितुमेवमुक्तमिति भावः ।। प्राप्नोतौति । (के) लोपस्याभावरूपत्वेनाऽलरूपत्वाऽभावादिति भावः। एवंचायं पक्षो दुष्ट एव । “रकास्थाऽचि” इति लोपे प्रक्षते “लुम्वा दुह" इति लग्यहणस्य प्रथमान्तपक्षेऽल्ग्रहणमनेकाभिन्नलक्षकमित्यर्थ- ज्ञापकत्वमिति नाऽयं दोष इति भाष्याशयमन्ये ॥ भाष्ये इदं नियमार्थमिति। (भा) इदमा सूत्रं न परामृश्यते। अप्राप्तानयादेशविध्यर्थत्वात्तस्य किन्त्वल्पदमिति तस्य नियमार्थमुपपादयति अन्त्यस्येति ॥ (2) अलोऽपौति । (क) अलात्मकादेशस्याऽपौत्यर्थः । अपिना अनेकालोऽपि ।। ॥ । १ बनेकालप्यादेशोऽन्त्यस्य प्रसज्येत । भा। २ ब७।पा ३ । सू ७२॥ ३ य पा३ । सू ७३ ॥

·५७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चलोऽनयस्य । १।। ५२।) (अ. १। पा. १ । था. ७) न विति। (क) “षष्ठौ स्थान" इत्यनुवर्त्य स्थानषष्ठीबोधितान्यस्य इति व्याख्यानादित्यर्थः ॥ यत्तु “यथातथयथापुरयोरि"ति सूत्र यथातथाऽयथातथा अयथातथाभाव पायथातथ्थमि"ति भाष्यदर्शनात् तमामाण्येन निपातसमुदायात् प्रत्ययो निपात- समुदायेन नममाम इत्यङ्गीकार्य्यम्। तत्र यथातथाशब्दात् व्यत्रि “श्यस्येति" लोपोऽवर्णान्तानस्य भसंज्ञकस्य जायमानस्तदन्तस्य यथातथेति पदममुदायस्य स्यादिति तब। निर्दियमानपरि- भाषया सिद्धेः । तदनाश्रयेण वा तदुतिः ॥ पदस्य विति। (क) अधिकृतस्य पदस्थत्यस्य वखादिभिर्विशेषणदित्यर्थः ॥ यदि खल्विति । (भा) पराभिप्रायं वदता सूचितमन्यादृशं स्वाभिप्रायं प्रकटयति । अवश्येति ॥ (के) असौ योगः। (क) अनेकाल् शिद्" इति योगः । "तो भिम" इत्यादौ श्रादेः परस्य" इत्यादिबाधनार्थ इति भावः ॥ नवस्यावश्यकत्वे- विशेषणेऽपौ"त्यादिपन्थोऽमङ्गतोऽत पार ४, इयपि १ बसपा ११सू. २ छ।पा। सू ३१। “धयाथातथ्यम्" इथपा । सू१४॥ ४ अ१ । पा१सू ५५॥ ५ धपा १ । सू। अापा १। सू५० । बन्यविशेषणेऽपि सति तन्न करिष्यते । मा।

·(य. १। पा. १। या. ७) महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । ५७३ (बलोऽन्त्यस्य । १।१।५२) अथेति । (कै) अल् इति प्रथमान्तं मण्डूकानुवृत्त्या “श्रादः परस्य” इत्यत्र सम्बध्यते इत्यैमादौ न दोषः । तातयपि ज्ञापकात् मर्वादेशत्व- भविष्यतीति भावः ॥ भाव्ये डिदेवाऽनेकालन्त्यस्येति । (भा) अलरूपङिदित्यस्य फलाभावादनेकालिति लब्धम् । एवंचास्य सूत्रस्थानेकालादेशेऽप्रवृत्त्यैतत्माहचर्याद "श्रादेः परस्य" इत्यस्या- ऽप्यनेकालादेशेऽप्रवृत्तिरिति दिक् ॥ किमर्थं पुनरिति । (भा) किं स्यांनषष्ठीनिर्देशविषयमुत षष्ठीमात्रविषयमिति प्रश्नः । "स्थाने विजातस्य" कस्येत्यपेक्षायामाह षष्ठीति। (के) स्थाननिरूपितसम्बधार्थकत्वेन ज्ञातस्य षष्ठीरूपप्रत्ययस्येत्यर्थः । नववं विज्ञाताथा इति व युक्रमत पार आदेश इति । (के) स्थानषष्ठीसम्बन्धादादेशत्वेन यो विज्ञात इत्यर्थः । अन्ये तु "पालोऽन्त्यस्य” इति यदुच्यते तेन स्थाने विज्ञातस्य समुदाय- स्थाने प्रमकस्थान्येऽख्यनुसंहार उपसंहारस्तत्स्थानिकत्वमाचं क्रियते बोथत रति भाष्याचरार्थः । “स्थाने विज्ञातस्थ" इत्यस्य व्याख्या स्थाने प्रसस्य इति केयटव्याख्याने एतदेवयं भातीत्या ·। ५७४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अलोऽन्त्यस्य । १।१। ५२।) (अ. १। पा. १। या. ७) षष्ठीमात्रमिति। (कै) उपलक्षणमेतत् । षष्ठीमात्रोच्चारणेन विधीयमानं चेत्यपि बोध्यम् ॥ ततो यदुक्तमिति । (के आकारावयवत्वप्रणिदापयतीत्यादौ णत्वं न स्यादित्यर्थः । न च अवयवावयवः समुदायावयव इति निर्शहः । यस्थाऽवयवस्तत्र तद्विशिष्टे यत्र तदवयववृत्तिधर्मबुद्धिस्तादृशस्यावयवावयवस्य समु. दायावयवत्वबुद्धिईि लोकमिद्धा यथा भुजावयवाङ्गल्यादिविशिष्टे भुजत्वबुद्धिमत्त्वात्तदवयवकशरीरावयवत्वबुद्धिरङ्गल्यादौ मत्राऽऽकारावयवपकारादिविशिष्ट वर्णत्वबुद्धिः। अर्थवत भागमेन तु तद्विशिष्टे तदर्थवत्त्वबुद्ध्या तबुद्धिमत्त्वेन भवत्येव समुदायाव- यवत्वमिति भवितेत्यादावङ्गावयवत्वं सम्भवतीति दूटो गुणनिषेध- चारितार्थमपि । वर्णस्य वर्णावयवत्वन्तु वाचनिकं गौणं तत्र यावदचनं वाचनिकमिति न्यायेन समुदायावयवत्वे मानाभाव दूत्याशयः॥ सम्बन्धार्थमिति। (क) अन्यस्येत्यनेनेति भावः ॥ शास्त्रे येति । (के) या षष्ठी मा स्थानेयोगैव मा चाऽन्तेऽलौति तु नार्थः । स्थानेयोगेति पदाऽऽवृत्त्यापत्तेः। इदमेव प्रतिपत्तिगौरवं तस्मा- छास्त्रे या षष्ठौ मा स्थानेयोगवाऽन्त्येऽल्येव चेति वाक्यार्थ इति भावः॥

·(अ. १। पा. १ था. ७) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५७५ (डिच्च । १।१। ५३।) सा चेति । (क) मा षष्ठौ स्थानेयोगैव चेत्यन्वयः। स्थानेयोगत्वमेव वाध्यत इति । अत्र इतस्तुल्येत्यादिरुपपत्त्येत्यन्तः ॥ सम्बन्धस्येत्यादि। (के) सम्बन्धनिरूपकस्य सम्बन्धनिरूपकान्तरेणेत्यर्थः। सत्रियोग- शिष्टन्यायस्तु न परिभाषाविषये। “तस्मिनि”त्यादेहत्तराङ्ग- विकलायास्तत्र तत्रोपस्थितिखौकारादित्याशयः ॥ इत्यनेन बाध्यत इति । (कै) न “रत्वाद्यन्तौ टकितावि"त्यनेनेति भावः ॥ - ङिच्च।१।११५३॥ भाव्य कस्मान्नभवतीति। (भा) येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽस्यानेकालित्यस्थापवादत्वादिति भावः । उत्तरस्य त्वयंभावः । नेदमपूर्व विधायकं किन्तु तत्र तत्र ङित्क- रणसामर्थमिद्धानेकालित्येतदाधाऽनुवादकम् । अनुवादफलन्तु ङित्त्वसामर्थ्यादर्थान्तरकल्पनानिवृत्तिः । एवंच प्रकृते नास्य प्रवृत्तिः। प्रवृत्तौ हि शास्त्रस्यापूर्वविधायकतापत्त्या गौरवापत्तिः। एवंच १ सपा १ सू६६ ॥ २ य१ । पा१। सू.०६.

·(ब.पा.राथा..) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बिच । १।९। ५३१) या सर्वादेशे डिवस्य वैयर्यन्तच तहाधः । यत्र तु न तत्र न तदाध इति भावः ॥ विप्रतिषेधादिति । (भा) परिभाषालविरोधादित्यर्थः । यदि सावकाशङित्त्वेऽपि प्रवृत्तिः स्थात् तदाऽनुवादबासम्भवेन परिभाषाप्रकरणविरोध इति भावः । यथा चैतत् तथाऽनुपदमेव स्पष्टौ भविष्यति। "विप्रतिषेधे परम्" इति शास्त्रपरत्वे तु डिवस्य सावकाशयोकिरसङ्गता स्यात् सूत्र- मावकाशत्वमेव हि विप्रतिषेधे बीजं न त्वस्य सूत्रस्य सर्वादेशा- प्राप्तिविषये कचिच्चारितार्थम् । अवश्यप्राप्तिरेव च बाध्यत्वे बौज दृष्टम्। किं च। किं च। विप्रतिषेधशास्त्रपरवार्तिकव्याख्यानपरभाष्ये शास्त्रदयावकाभप्रदर्शनशैलीभाष्यकारस्य दृश्यते न चात्र तथोक्त- भगवता। यद्यप्यन्यवानुवादव दोष उकश शास्त्रस्य तथाऽपि परिभाषाणाषियमरूपत्वेन तास गुण एव तत्र हि प्राप्तानुवादा- देवेतरनिवृत्तिरर्थात् । यथा “नौहीनवहन्ति" इत्यवघातानु- वादेन नखविदलादिनिवृत्तिः। यथा च "तस्मिन्त्रि"त्यादौ प्राप्त- पूर्वस्येत्याचमुवादेन परादिनिवृत्तिः । किं च "टप् यप् अबादिष्व- मन्यार्थपित्वेषु परितार्थस्य अनुदात्तौ सुप्पितौ” इत्यस्य जित्व- रौत्यादौ तुसंपादनेन चरितार्थपित्त्वे करपि अन्तरङ्गेण प्रत्यया- धुदात्तत्वेन बाधापत्तिस्तदाह १ ब१। पा ४ । सू२॥ २ शाखस्या काग। अत शास्त्रस्य इति नास्तिक गइ पुस्तके। 8 कय पर बनादिषु । क । ग ।।। ५५३। पा३ । सू४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥
वृतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिमा ।
सर्वषो पायबीजानां महाभाष्य निबन्धी॥
प्रलब्धगाधे गाम्भीर्यावुत्तान इव सौष्ठवात् ॥
आ कडारादेका संज्ञा।१।४।१॥
नवविरुद्धानां संज्ञानां विषये विरोधमूलकविप्रतिषेधशास्त्रा-
ऽप्रवृत्तेरस्य वैयर्थमनुपपत्रमत पाह
आकड़ारादिति । (क)
अविरोधमानतः शङ्कोति भावः॥ निरवकाशस्थले तु अवि-
रोधं जानतोऽपि शत्याह
विशेषेति । (कै)
नत विरोधादपौत्येवकारार्थः ॥
था कडारादेका संज्ञा । १।। १ ॥
किमर्थमिदमुच्यते । अन्यत्र संज्ञासमावेशानियमार्थं वचनम् । वा।
अन्यत्र संज्ञासमावेशो भवति । कान्यत्र । लोके व्याकरणे च। बोके
तावत् । इन्द्रः शकः पुराहतः पुरन्दरः । कन्दुः कोठः कुशूल इति । एकस्य
73

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (चा कडारादेका संचा।१।।१।) (प. ५। पा. था. न च संचानामिति । (क) रद्रः शक्रः कत् कृत्य इति र संज्ञान लोकशाखयोयुग- पत्प्रवृत्तिदर्शनादिति भावः ॥ न चेति । (क) अनवकाशत्वप्रयुक्त इत्यर्थः ॥ एकफलकत्वे महानवस्थानशक्षण- विरोधे वा अनवकामं बाधकं न वैतदुभयमण्यचेत्याच भिन्नफलत्वादिति । (के) वस्तुतः समावेशदर्शनादेवाविरोधो विशेषत्वेऽप्यवाधकामिति भाष्याशयः। कैयटोकमेकफलत्वं विरोधश्च व्यभिचरितौ। पत एवाचिरादेशेन नुटो वाधमाशय “म तिर" (३।४।४) रति जापन समाहितं सप्तमे (७।२।१ ००) भाग्थे । तादृस्थले एक- फसवाभावः स्पष्ट एव । तकेण दनो वाधनमविरोधे श्राखादरूप- फलभेदे च दृष्टमित्यलम् । ते तु सूचे अन्यत्र बलवत्वेन इष्टतया . व्यवस्थाकाक्षायां परवानवकाशवाभ्यां मा इत्याः ॥ यद्यपौति । (क) एवं च दृष्टान्तो विषम इति भावः । .. व्यस्य बजः संज्ञा भवन्ति । व्याकरणेऽपि कर्त्तव्यम् हर्तव्यमित्यत्र प्रत्ययवत् कृत्यसंज्ञानां समावेशो भवति । पाचालः वैदेहः वैदर्भ इत्यत्र प्रत्ययतजिततदानसंधानां समावेशो भवति । अन्यत्र संज्ञासमावेशादेत- सात्कारणादया कड़ारादपि संज्ञानां समावेशः प्राप्नोति । इष्यते चकैव मंचा स्यादिति सचान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति नियमार्थं वचनम् । एव-

·(प.पा.चा.)
महाभाष्यप्रदीपोपयोता।
(बा कडारादेका संचा।१।।१।)
उदाहरणेति । (कै)
फलभेदेऽपि यदि समावेशः किमु वक्तव्यं तद्भेद रति दृष्टान्ता-
तेति भावः ॥ ननु इन्द्रादौनामैश्वर्यचकिमत्त्वबहुधाक्षानपूर्दारणनि
प्रवृत्तिनिमित्तानौति । कथमेते संज्ञाशब्दाः शब्दप्रवृत्तिनिमितको
हिम रति चेन। सत्यपि योगे रूढिमाण मंज्ञाशब्दत्वमिति
भगवतोऽभिप्रायात् ॥
कर्मणि विधानमिति। (के)
एवं च फलभेदादविरोधाच् न वाध इति कैयटाशयः । ननू-
भयथा पाठनिर्णये कथं संदेहोऽत पार।
गुणदोषेति । (के
किं सम्भवमात्रेण 'विधापाठोऽथाखरमादिति विवेकुंतविचारः
कार्य इति भावः ॥
यत्वः। (क)
ज्ञापकाश्रयणचकारादिरूपः॥ यद्यपि परं कार्यमिति पाठेऽपि
सूत्राणामन्यथा पाठः कार्यस्तथापि तप न वर्णगौरवं नापि प्रति-
पत्तिगौरवमिति न म दोष इति भावः ॥
१ विधापाठोऽथाखरसाद।क।
२ "पाठे" इत्यारभ्य "स दोषः" इत्यन्तं नास्ति । । ।
मर्थमिदमुच्यते ॥ अस्तिप्रयोजनमेतत् । किं तहाँति । कथं खेतत् सूत्रं
पठितव्यम् । किमा कड़ारादेका संक्षेति । चाहोखित् माक् कड़ारात् पर
कार्यमिति । कुतः पुनरयं सन्देशः। उभयथावाचार्येण शिष्याः सूत्र

·५८. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पा कडारादेका संचा।१।।१।) (प.पा.बा.) कार्यशब्देनेति । (क) संज्ञा रत्येव तु नोकम् उत्सरचानन्वयात् । यद्यप्यन्यान्यपि कार्याण सन्ति वचनपुरुषनियमपूर्वनिपातादयः तथापि तेषां केनापि वाधप्रमाणभावाद्वाधितप्रवृत्ते चैतत् सूपमत्त्वात्तलाभ इति भावः ॥ पूर्वया। (क) अनवकाशया॥ न नियमार्थमिति । (के) प्राधे पातु एकैव मंज्ञा न द्वितीयेति नियमे विधर्थत्वा- सम्भवात् ॥ अपच विध्यर्थत्वसम्भवेन नियमो न युक्त इति भावः ॥ मनु पर्यायेण प्रवृत्त्या पूर्वस्यापि चारितार्थसंभवेन संजानां विरोधाभावेन च उभयोः प्रसको प्रचापि पाठे नियम एव स्थादत एतदेव चेति । (क) नियमेऽनुवाददोषापया वरं वाधकत्वकल्पनाद्वारा विधिव- मिति भावः ॥ पर प्रतिपादिताः । केचिदा कडारादेका संचेति । केचित् प्राक् कड़ारात् कार्यमिति । कश्चात्र विशेषः। तकसंज्ञाधिकारे सहचनम्। वा। सौकसंशाधिकारे सहलव्यम् । किम् । एका संज्ञाभवतीति । भनु छ यस्यापि परं कायं तेनापि परग्रहणं कर्तव्यम् । परार्थं मम भविष्यति । विप्रतिषेधे चेति (१ । । २)। ममापि सर्वेकग्रहणं पराथै भविष्यति । मरूपाणामेक शेष एकविभक्तौ (१ ।२।६९) इति । संज्ञाधिकारवायम् । ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५८१ (प.पा. था. १) (था कडारादेका संजा।१।।१।) विप्रतिषेधे (के) इत्यस्य इष्टवाधयेति श्रेषः ॥ भाये परार्थमिति । (भा) अनच(अपि। का) अकरणार्थमित्यर्थः। परार्थं यखया सतं तदेव ममात्र तं भविष्यतीत्यर्थः ॥ ननु विशेष्यवाषिपदामविधाने नपुंसकमेव प्रयोक्नुमुचितं संज्ञाप-यनामादिशब्दानामपि विशे- व्यत्वसंभवाचात पाह संजेति। (कै) प्रचुरप्रमिद्धे (मिद्धे । र) संज्ञाशब्द एव प्रकरणादुपतिष्ठते इत्यर्थः ॥ मनु "मरूपाणाम्" (१।।६४) इत्यस्थातिकान्तत्वात कथं तदर्थतास्येत्यत पाह अस्माञ्चेति । (के) एकसंज्ञाधिकारोत्तरमित्यर्थः ।। लिङ्गविपरिणामेनेति। (क) भावमाधने शेषशब्दे विभक्रिविपरिणामेनेत्यपि बोध्यम् । बडयोगव्यवधानात् यत्त्वया परार्थं कृतं तदेव ममात्र बुद्धिस्थं भवि- तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतः संज्ञायाः। तत्रतावहाच्यम् । था कड़ारादेका । किम । एकासंज्ञा भवतीति ॥ अङ्गसंज्ञया भपदसंज्ञयोरस- मावेशः । वा। बङ्गसंज्ञया भपदसंज्ञयोः (१।४। १३.१४-१८) समा. वेशो न प्राप्नोति । सापिका । बाहिष्का । याजुष्का । धानुष्का । (७ । । ५९ ॥ (५ । १। ६३) ७।३। ५१ ॥ ८ ३। ३६ ॥ ०।२।११८) ·। महाभाष्यप्रदीपोपयोता। (था कडारादेका संचा।१।।१।) (ब.पा. बा.१) व्यति इत्यर्थकतथा तबत्यमषानुवर्तते इत्येव भाष्येण (भाव्यं न । का) व्याख्यातम् ॥ नन्वेवमपि संशत्यधिककार्यमेवेत्यत पाए संघाधिकारश्चेति ॥ (भा) किम् (भा) रतिप्रश्नः। “एका संज्ञा" इत्याद्युत्तरम्। प्रश्ने सामान्ये नपुं-. सकम्। मर्पिः मन्दादासयठक् तदस्य पश्यमिति (वा। र) इसक्तवान् कः । समाजसंजाभावे किं स्यादत पार असत्यामिति ॥ (के) अनङ्गस्थापौति । (क) यद्यपीष्टानुरोधात् समावेशोऽपि ज्ञापयितुं शक्यस्तथापि सच्च- कारणमामिष्टानिष्टे दुईथे इति भावः ॥ देवदत्तो गार्य इति । (क) वाक्यसंस्कारपने इदम् । प्रत्यययहणपरिभाषया वृद्धिवारणं शक्यमिति चिन्थम् । कुमुद्दान् इति उमतप् । सिद्धान्तस्वित एव जापकात् समावेश इति “परं कार्य्यत्वम्" इत्यत्र सुबन्तसमुदायात् कथं तद्धितस्तदुत्पत्तावपि कथं पूर्वपदे विभतिश्रवणमत पाह बामव्यः । माण्डव्य इति ( । १. १०६ । (१०५) ६ । ४ । १९६ ॥ ७।२। ११०)। अनवकाशे भपदसंज्ञे बसंज्ञा वाधेयातम् । परवचने हि निय- मानुपपत्तेवभयसंज्ञाभावः। यस्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपत्तेत- स्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्व तस्य भपदसंज्ञे परासका । कथम् । एवं स वक्ष्यति । यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिसपतिङन्तं पदम् ।

·(प. पा. बा.१)
महाभाष्यपदोपोक्द्योता।
५५३
(था कडारादेका संज्ञा । १ ।।१।)
परं कायेति । (क)
शब्दस्य भावधार्थः । सचैकदेशद्वारा एतत् सूचार्थरूपः । धनु-
वादेऽर्थविशेषणकशब्दस्वरूपप्रतीतेरितिभावः ॥
ततः इति । (क)
अनुवर्तमानस्यापि विषयकोटौ निवेगादितिभावः ॥
अङ्गं सदिति । (के)
खादिषु यदक्षं तत्पदमिति व्याख्यानेनानुवादसामर्थ्यादा-
पदत्वयोः समावेश इति भावः ॥ नन्दनुवृत्तिमामात् समावेशोऽत
एका संज्ञेति।
तदुकं भाये
एका संज्ञेति वचनाद् (भा)
इत्यादि ।
वाधे इति। (कै)
उत्सर्गापवादन्यायेनेति भावः ।।
नः क्ये (१ । । १५)। सिति च (१ । ४ । १६)। खादिवसर्वनामस्थाने
(१३।६४)। यचि भम् (१। ४ । १८)। तस्यान्ते प्रत्यये बङ्गामिति ।
वत्रारम्भसामर्थ्याच्च भपदसंज्ञे परं कार्यत्वाच्चाङ्गसंज्ञा भविष्यति । ननु च
यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्याप्यङ्गसंज्ञापूर्विके भपदसंज्ञे । कथम् । धनुत्तिः
कियते । पर्यायः प्रसन्यते । एकासंति वचनानास्ति योगपद्येन सम्भवः ।
कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् । वा । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणं कर्तव्यम् ।

·५४ महाभाष्यमदीपोद्योतः । (था कडारादेका संज्ञा । १।।१।) (प.पा. बा.१) इह विति । (क) रापि तथैव स्वादितिभावः ॥ कथमिति चेदिति । (के) पदमित्यनुवृत्तावपि उभयोर्विधेयतया कथं भसंज्ञा पदकार्य- मिति प्रत्रः ॥ उच्यते इति । (कै) नानेन पदसंज्ञा विधीयते किन्त्वनुद्यते इतिभावः ॥ पदसंज्ञा प्रवर्तते इति । (क) तद्धिः प्रवर्तते इत्यर्थः । अनुवादमामर्थ्यादितिभावः ॥ रातु "एका संज्ञेति” नियमवाधनाय विधेयतेति विशेष इति बोध्यम् । वस्तुतस्तद्वाथ्यमन्यार्थकं न तु एवमर्थकमिति तत्रैव निरूपितम् ॥ मन्वनया रौत्या परकार्यम् इति पाठेऽपि ज्ञापितसंज्ञावाधस्था- मंज्ञावाधाय पर्याय एव स्यात् न तु समावेश इति चेत्र । अनुमि- ताप्राप्यपवादभूतत्वादस्याः प्राप्तेर्स्थापितो वाधस्तदितरपर्यवसायौति समावेशसिद्धिरित्याभयात् ॥ ननु बहुवीरः संज्ञानिवृत्तये तत्र तत्पुरुषग्रहणमावश्यकमत शाह । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः (१ । २। ४२) इति । एकसंज्ञाधि- कार इति चोदितम् । प्रक्रियमाणे धनवकाशा कर्मधारयसंज्ञा तत्पुरुषसंज्ञा बाधेत। परवचने हि नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोःसंज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मधारयसंज्ञा परा तत्पुरुषसंज्ञा। कथम्। एवं स वक्ष्यति। पूर्वकालेकसर्वगरत्पुराणगवकेवलाः समानाधिकरणेग कर्मधाय ·५५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। पा. ४। बा. १) (आ कडारादेका संज्ञा ।। ४।१।) एका संज्ञेति ॥ (क) अन्यत्र वेति। यथान्यासमित्यर्थः॥ मया विति । (क) परं कार्यत्ववादिनेत्यर्थः ॥ ननु समानाधिकरणग्रहणमपि कर्त्तव्यमिति किं तत्पुरुषपदकर्त्तव्यतैव विशेयोच्यतेऽत आह भाष्ये एकसंज्ञाधिकार इति ॥ (भा) चोदितमिति। (भा) यद्यन्यत्र मा संज्ञा तदोभयं कार्यम् एकसंज्ञाधिकारे तत्पुरुष- प्रकरणे "नवकेवलाः समानाधिकरणेने"त्युत्तरं करणे तु अधि- कारादेव समानाधिकरण इति लभ्यते इति तत्कर्तव्यतेव चोदितेति भावः ॥ अनवकाशेति। (भा) यथाचानवका शत्वावबौहिसंज्ञां बाधते तथा तत्पुरुषमंज्ञा- मपि बाधेतेत्यर्थः ॥ १ किं तत्पुरुषपदकर्तव्यमिति । क । २ अ२ । पा १ । सू४९॥ ३ नोदिता । का। इ॥ इति (९।१।१६) । एवं सर्व कर्मधारयप्रकरणमनुक्रम्य तस्यान्ते श्रितादि- स्तत्पुरुष इति । (२।१। २४)। तत्रारम्भसामर्थ्याच्च कर्मधारयसंज्ञापर कार्यत्वाच्च तत्पुरुषसंज्ञा भविष्यति ॥ ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्त- स्यापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्विका कर्मधारयसंज्ञा । कथम्। अनुवृत्तिः क्रियते। पर्थ्यायः प्रसज्यते । एका संज्ञेतिवचनान्नास्ति योगपद्येन संभवः ॥ तत्पुरुषत्वे 74 ·पूज महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चा कडारादेका संज्ञा । १ ।।१।) (प.१। पा. ४ | था.) यद्येवमिति । (के) कर्मधारयप्रकरणन्ते १"द्वितीयाश्रित" इत्यादिपठनीयं श्रिता- दिमपेच्य च तत्पुरुषसंज्ञा कर्तव्येति भाष्यार्थं मला शङ्क्षयं यदि तु "द्वितीयाश्रित" इत्यादि कृत्वा कर्मधारयप्रकरणमनुक्रम्य "उप- पदमतिङिति" प्रकरणन्ते श्रितादिभिस्तत्पुरुष इत्युच्यते तदा नेयं गति ध्येयम् ॥ परन्वत्र पक्षे श्रितादिभिरित्यस्याधिकरणाद् गौरवं भवतीत्युपाध्यायोक्कमेव सम्यक् ॥ नन्वेवमपि समानाधि- करणस्य तत्पुरुषत्वं न स्यात् तत्पुरुष इत्यस्योत्तरचैव सम्बन्धादत तत्पुरुष इत्यत्र चेति। (क) तथा च कर्मधारयसंज्ञया तत्पुरुषत्वस्य पर्याये मिद्धे परं कार्यमिति समावेशार्थमिति भावः। अत्र पचे बहनौहिसंज्ञा- विषयेऽस्थाप्रमतिरेवेति बोध्यम् ॥ मनु द्वितीयाध्यायस्य तत्पुरुष- संज्ञायाः प्रथमे कथमनुत्तिरत बाह १छ।पा १ । सू२४ ॥ २ छ । पा२। सू१६। . "कर्मधारयत्वस्य पर्याये सिद्धे"। 1 । “परम्" इत्यारभ्य "बोध्यम्" इत्यन्तं नास्ति । का। विगु च ग्रहणम् । वा । तत्पुरुषत्वे दिगु च ग्रहणं कर्तव्यम् । तत्पुरुषः (२॥ १। २२) हिगुव(२ । १ । २३) इति चकारः कर्तव्यः । चक्रियमाणे हि चकारेऽनवकाशा दिगुसंज्ञा तत्पुरुषसंज्ञां बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेरमयसंज्ञाभावः। यस्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपने लस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य दिगुसंक्षा परा ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । .१। पा. 8। बा. १) (या कडारादेका संज्ञा ।१।।१।) व्यधिकरणानामिति ॥ (के) द्वितीय एव पूर्वकालैकमर्वजरत् पुराणनवकेवलाः समानाधि- करणेन कर्मधारय इत्येवं कर्मधारय संज्ञा करिष्यत इति भावः ॥ पुंवद्रावेति । (क) "स्त्रियाः पुंवद्" इति तु “न कोपधाया” इति निषिद्ध- मिति भावः ॥ यथा न्यासे तत्पुरुषानुवादेन कर्मधारयसंज्ञाया श्राकडाराद् बहिः तत्वेन समावेशमिद्धिरिति तत्त्वम् ॥ ननु "दिराच” इति सूत्रपाठाद् "दिगुच" इति अनुपपत्रमत प्रार दिगोरिति । व्याप्तिन्यायात् कड़ाराः कर्मधारये इत्ययमेवावधिरिति तात्पर्य्यम्। श्रादन्दादिति तु नोकम् । “इन्इश्च प्राणी"त्यस्याव- धित्वापत्तौ भम्बुयामन्त्रितसंजयोः समावेशानापत्तेः ॥ परस्तादिति। (कै) सर्व हिगुप्रकरणमनुक्रम्य (भा) " سر समावेश" इत्यारभ्य "इति तत्त्वम्" इत्यन्तं नास्ति । क ॥ तत्पुरुषसंज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । तद्धितात्तिरपदसमाहारे च (२ । १। ५१) संख्यापूर्वी दिगुः (२ । १ । ५२) इति । एवं सर्व दिगुपकरणमनुक्रम्य तस्यान्ते श्रितादिस्तत्पुरुष इति (२ । १ । २४) । 'तत्रारम्भसामर्थ्याच दिगुसंज्ञा पर कार्यवाञ्च तत्पुरुषसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्विका दिगुसंज्ञा । कथम् । अनुत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसन्येत । एकासंज्ञेति वचनानाति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (या कडारादेका संज्ञा । १।४।१।) (अ. १ । पा. 8 । आ १) इत्यादिग्रन्थञ्च । अन्ये तु चकारघटितं द्विगुश्चेति सूत्रं कर्तव्य- मिति भाव्यार्थमाहुः । कृतमेवेति न दोष इति तत्त्वम् ॥ ननु गत्युपमर्गसंज्ञयोः समानविषयत्वात् कथमुपर्गत्वस्यैव निरवकाश- त्वमत पाह जादौति। (के) गतित्वेनेकौ कृत्य सावकाशत्वाभिमानः। गतिखरो “गतिरन- न्तर” इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । “उपसर्गादममास” इति त्वम् । "उपसर्गात् सुनोती"ति षत्वम् । "दिवः कर्म च" इत्यत्र संज्ञयो: ममावेशेन तद्धात्वर्थमाधकतमे शनिद्वयसमावेशो बोधते ॥ समावेशस्येति । (कै) करणवादक्षाणां हतीया । अकर्मकत्वाभावात् परस्मैपदाभावः। प्रयोज्येऽकर्मकत्वप्रयुक्तकर्मत्वनिवृत्तिद्वारा यजदत्ते तृतीया च इति भावः । हतीयेव चात्र शाम्बवत्त्वाच्च निदयबोधिकेति बोध्यम् ॥ ननु कर्मवविधानमामर्थ्याड्वितीया इत्यत श्राह १ कर्मत्वाच्चाकर्मकत्वाभावात् । क ॥ २ 'अणावकर्मकाद' । १ । ३ । ८ ॥ . योगपद्येन सम्भवः ॥ गतिदिवः कर्महेतुमत्सु च ग्रहणम् । वा । गतिदिवः कर्महेतुमत्सु च ग्रहणं कर्त्तव्यम् उपसर्गाः क्रियायोगे (२ । ४ । ५६) गतिश्च (१ । । । ६.) इति धकारः कर्तव्यः । अक्रियामाणे हि चकारेऽनवकाशो- पसर्गसंज्ञा गतिसंज्ञां वाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंज्ञाभाव- सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्योपसर्गसंज्ञा परा गतिसंज्ञा । तत्रारम्भसाम- ·(अ. १ । पा. ४ । प्रा. १) महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५८९ (बा कडारादेका संज्ञा । १।४।१।) कर्मसंज्ञा चेति । (के) ददमुपचवणं कर्मणि लकारादेरपि ॥ तृतीयात्विति । (के) १“कर्तृकरणायोरि"त्यत्रास्योपस्थितिस्तु अयोगे चरितार्थेति भावः ॥ न च स्तोकं पाक इत्यादावपि षष्ठीस्यादिति वाच्यम् । कर्तृमाहचर्याद् अधात्वर्थकर्मण एव ग्रहणेनादोषात्। न चैव मनमा देव इत्यादिप्रयोगः कथं हेतुटतौयान्तेन पचाद्यजन्तो देव- शब्दम्य समासे मिद्धृत्वात् । केचित् साधकतमगतकर्मत्वशक्तिबोधे- ऽक्षान् दीव्यतीति प्रयोगे दृढ़तरं मान चिन्यम्। कार्यकालपक्ष- ऽपि परत्वात् तृतीया बाध्ये न्याय्ये उपस्थितेरेव न्णय्यत्वात् । किन तत्र फलाश्रयत्वविवक्षया कर्तरि इति कर्मत्वं न च तदा करणत्व- १ य२। पा ३। सू१८॥ २ "इत्यादावपि" इत्यारभ्य “तत्र फलाश्रयत्वविवक्षया" इत्यन्तं नास्ति इङ्गालगडीयविवरणपुस्तके ।। चिोपसर्गसंज्ञा परं कार्यत्वाच्च गतिसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्ये- कसंज्ञाधिकारस्तस्याप्युपसर्गसंज्ञापूर्विका गतिसंज्ञा । कथम् । अनुत्तिः क्रियते। पर्यायः प्रसज्येत । एकासंज्ञेति वचनान्नास्तियोगपद्येन सम्भवः । गतिसंज्ञाप्यनवकाशा सा वचनाद् भविष्यति । सावकाशा गतिसंज्ञा । कोऽवकाशः । ऊर्यादीन्यवकाशः (१ । ४ । ६१)। प्रादीनां या गतिसंज्ञा सानवकाशा । गति ॥ दिवः कर्म । साधकतमं करणम् (१ । ४ । ४२) दिवः कर्म च (१।। 8३) इति चकारः वर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (था कडारादेका संचा। १ ।।१।) (अ.१ । पा. ७ । था.) मिति न दोषः। किञ्च १"क्ङिति च" इतिसूचकैयटोकरीत्या यथोद्देशेऽपि प्रधानानुरोधेन गुणानां खात्मभेदकल्पनस्य तुल्यतया विशिष्यकार्यकासपचे इत्युक्रिरनुचिता। किञ्च कार्यकालपक्षे- ऽयादिभ्यः परव प्रग्टह्यसंज्ञा इति २"अदमोमाद्" इति सूत्रभाष्यो- करीत्या "अपादानमुत्तराणि” गां दोग्धि पय इति अत्रत्य भाव्या- मङ्गतेः । श्रा कडारारस्थसंज्ञानां यथोद्देशत्वमेवेति च तदुक्त्यमङ्गति- रित्याहुः ॥ ३"हेतुमति च" इति च ग्रहणम् इति भ्रमं वारयति हेतुसंज्ञेति ॥ (क) निबन्धन इति। (कै) ननु वात्सौबन्धुः इत्यत्र लुताप्राप्ते भाव्यस्य न्यूनतैवेति चेन्न । जुतविधायके दूराद् अाहानं ज्ञापनमाचोपलक्षणं न बभिमुखौ- कृत्य ज्ञापनरूपसम्बोधन विभक्तिनियामकस्योपलक्षणम् । एवं चाग- छतु भवान् गार्गौबन्धुर्वात्मौबन्धुरिति वाक्यवर्तिन उदाहरणत्व- ११। पा १ । सू५ ॥ ३ ३ । पा १ । सू २६ ॥ २ अ ।पा। सू १२ ॥ ४ सम्बोधनस्य । क॥ .. उनवकाशाकर्मसंघाकरणसंज्ञां बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेरभय- संज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परं कार्य्यत्वं निममानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मसंज्ञा पराकरणसंज्ञा । कथम् । एवं च वक्ष्यति । दिवः साधकतमं कर्म। ततः करणम् । करणसंइं च भवति साधकतमम् । दिव इति निवृत्तम्। तत्रारम्भसामर्थ्याच्च कर्मसंज्ञा पर कार्यत्वाच्च करणसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्येकसंज्ञांधिकारस्तस्यापि ·(प.१ । पा. 8 । बा. १) महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (या कडारादेका संज्ञा ।१।।१) मिति भाष्याशयमावेनादोषात्। अतिप्रसङ्गास्नु व्यवस्थित विभाषथा अनभिधानेन वा परिहरणीय इत्याहुः ॥ चिन्त्यम् इति । (कै) अत्रेयं चिन्ता। अस्मादेव भाव्यप्रयोगात्तस्थानित्यत्वं तेनोक- प्रयोगमिद्धिरित्याङ्गः ॥ ततो घिसंज्ञं चेति । (क) तथाच नदौघिसंज्ञाविषये ते संज्ञे नदौघिसंज्ञे पूर्विके इति भाष्यार्थ इति भावः ॥ पर्यायाथैवेति । (क) एवं हि एका संशति नियमो न बाधित इति भावः । तदन्तस्य धिनदौसंज्ञे इति सिद्धान्तः ॥ ननु चेति। (क) तत्र शत्रादिपरमिचोऽभावात् तिङ् परस्मैपदमेव ग्यते इति भावः ॥ पर्याय इति । (के) करणसंज्ञापूर्विका कर्मसंज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्थ्यायः प्रस- ज्येत । एकासंति वचनान्नास्ति योगपद्येन सम्भवः । दिवः कर्म॥ हेतुमत् । खतन्त्रः कर्ता (१ । ४ । ५४) तत्पयोनको हेतुश्च (१ । । ५५) इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा हेतुसंज्ञा कर्मसंज्ञा वाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेभयसंज्ञाभावः। यस्य पुनः पर ·५६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (या कडारादेका संज्ञा ।१।।१।) (अ. १ । पा. ४ । आ. १) एकमंज्ञाधिकारावाधायेति भावः ॥ वस्तुत दृष्टानुरोधादू ते- विभाषाग्रहणाच्च समावेशज्ञापकत्वमेवास्येति “एका संज्ञा" इति पाठेऽपि न दोषः ॥ इदानौं परं कार्यत्वपचे दोषानाह भाय्ये परवचन इति ॥ (भा) "त्विये" "तदस्य प्राप्तमि"त्यधिकारे १"तोरण" इति वर्तमाने २“छन्दमि घम्” इति घम् ॥ पदसंज्ञात्विति । (के) गुणेऽवादे ३"लोपः शाकल्यस्य" इत्यर्थमपि मेति बोध्यम् ॥ नियमार्थमिति । (के) यद्यपि परं कार्यत्वपक्षऽपि गत्यादिसूत्रं नियमार्थ तथाप्यत्र पक्षे दृष्टसिद्धिरिति भावः ॥ ननु परत्वात् कर्तृत्वे प्राप्ते कर्ममंज्ञा- विध्यर्थमेव गत्यादिसूत्रं स्यात् कथं नियमार्थत्वमित्यत पाह । १ अ५ । पा २ । सू १०६ ॥ २ अ ५ । पा १ । सू १०६ ॥ ३ अस।पा ३ । सू १६ ॥ कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तम्य हेतुसंज्ञा परा कर्टसंज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । स्वतन्त्रः प्रयोनको हेतुरिति । ततः कर्ता । कर्तुसंज्ञाश्च भवति खतन्तः । प्रयोजक इति निव- त्तम् । तत्रारम्भसामर्थ्याच्च हेतुसंज्ञा परं कार्यत्वाच्च कर्ट संज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि कर्टसंज्ञा पूर्विका हेतुसंज्ञा । कथम् । अनुत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एकासंज्ञेति वचनान्नास्ति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५९३ (घ. १ । पा. ४ । घा. १) (या कडारादेका संज्ञा । १ ।।१।) तथा हौति ॥ (कै) प्राधान्यादिति। (के) शब्दशास्त्रत्वाच्छाब्दं प्राधान्यं अन्तरङ्गत्वादिभ्यो बलवत् लोके- ऽपि अन्तरजकार्यात् प्रधानकार्यस्य बलवत्त्वं दृष्टं मन्त्रिराजस्थले इति भावः ॥ अविरोधादिति । (कै) पूर्वणापवादेन निवर्तितस्य परकार्यम्य प्रवर्तकेनानेन निरव- काशपूर्वकार्यस्य निवर्त्तयितुमशक्यतया एकमङ्गा नियमराहित्येन च विरोधाभावादित्यर्थः ॥ गत्यादौनामेवेति । (क) एषां कर्मसंज्ञैव दूति निममस्तु न । प्राक् कड़ारादिति शास्त्र- बाधापत्तेः॥ भारम्भसामाच इति (भा) भाष्ये । १"हेतुमति च" इति सूत्रे भाव्ये गतिमूत्रनियमत्वोत्तया कर्तुरित्यण्यन्तधातुविषयत्वावग्यकत्वेन एयन्तधातुविषयस्य २“कर्त- १३ । पा १ । सू२६ ॥ २ अ१ । पा४ । सू ७६ ॥ योगपद्येन संभवः ॥ गुरुन्तघुसंज्ञे नदौघिसंज्ञे । वा । गुणग्नघुसंज्ञे नदौधि- संज्ञे वाधेयाताम् (१ । ४ । ३-१२)। गार्गीबन्धुः । वात्सोवन्धुः (६ । २ । १०६॥ ८।२।०३)। वैत्रम् । (२ । २ । ३२ ॥ ५ । १ । १३१) विविनय्य (६। ४। ५६)। परवचने हि नियमानुपपत्तेगभयसंज्ञाभावः ॥ यम्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तम्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिदः । कथम् । पूर्वे तस्य 75 ·હa महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (था कडारादेका संज्ञा ।१ । ४ । १ ।) (अ. १ । पा. ४ । था. १) रोमिततमम्" इत्यस्यारम्भसामर्थ्यादित्यर्थः । यत्त्वेतद्भाव्यवलाद् गत्यादिसूत्रं विध्यर्थं परत्वान्तरङ्गत्वोपजीव्यत्वैः कर्तृत्वप्राप्तः। एवं च पाचयत्यादौ न दोषः । यत्र “श्रारम्भसामर्थ्याद्" इत्यस्य गत्यादि- सूचारम्भमामादित्यर्थ इति तन्त्र प्रधानानुरोधेन सर्वतो बल- वत्त्वात् । किं चात्र पाठे विध्यर्थत्वं दुरुपपादमुभयोरप्पविरोधात् प्राप्तेरिति दिक् ॥ यदौति । (क) ननु समावेशस्थ सिद्धत्वेऽपि पचे कर्तृत्वमात्ररूपपर्याथार्थं तदस्तु न च संज्ञयोः समावेशेऽपि तत् कार्यशक्त्योागपद्यायोगात् कार्या- न्तरस्य चाभावात् पर्यायः फलतीति वाच्यम् समावेशेऽस्य कर्मभि- बवाभावेन २"उभयप्राप्तौ” इति निषेधाप्रवृत्तौ नित्यं षष्ठी। पर्यायेत् कर्तृत्वे निषेधेऽपि कर्मत्वे तदभावात् पक्षे भाव्यं षध्येति विशेषादिति चेत्र इकविषयेऽनभिधानेन तादृशप्रयोगस्सैवाभावा- दिति भाव्याशयात् ॥ १ सम्प्रवेशे । ॥ २ घ२ । पा ३ । सू६६॥ नदौधिसंज्ञेपरे गुरुलधुसंज्ञे। तत्रारम्भसामर्थ्याच्च नदौघिसंज्ञे परं कार्य- त्वाच्च गुरुलघुसंज्ञे भविष्यतः ॥ ननु च यम्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि नदौघिसंज्ञाधिकारस्तस्यापि नदौघिसंज्ञापूर्विके गुरुलघुसंज्ञे। कथम् । धनुत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनान्नास्ति योगपद्येन सम्भवः । परस्मैपदसंज्ञां पुरुषसंज्ञा । वा। परस्मैपदसंज्ञां पुरुषसंज्ञा वाधेत (१४६६१०१) परवचने हि नियमानुपपत्तेभयसंज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तम्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा ·५६५ यदा महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १ । पा. ४ । बा. १) (था कडारादेका संज्ञा १।४।१।) हृक्राविति । (क) करा वित्युचितम् । सूत्रगतकतयणादेशे रेफान्त- कृशब्दानुकरणोत्तरपददन्दोऽयं द्विचनान्त इति बोध्यम् ॥ ननूपपा- दितरीत्या संज्ञासमावेशसम्भव इत्यत आह अयं भाव इति ॥ (क) तत्र घिलक्षणे इति। (के) गुणेन नदौत्वनिमित्तविनाशेन युगपत्तयोरसम्भवेन नदीमंञापे- क्षया परत्वादिति भावः ॥ अलं विधित्वाचेति । (के) पूर्व विध्यभावाद् परमिमन्" इत्यस्याप्यभाव १"प्रच: बोध्यम् ॥ तस्मादिति । (क) दृष्टानुरोधादेवमेव कल्प्यते नखल्विधावपि स्थानिवत्त्वादि- तिभावः ॥ भाव्य १य१ । पा १ सू५७ ॥ तस्य पुरुषसंज्ञा परा परस्मैपदसंज्ञा । कथम् । एवं स वक्ष्यति । तितस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा इति । एवं सर्व पुरनियममनुक्रम्य तस्यान्ते लः परस्मैपदमिति । तत्रारम्भसामर्थ्याच्च पुरुषसंज्ञा पर कार्य- त्वाच्च परस्मैपदसंज्ञा भविष्यति । ननु च यम्याप्यकं संज्ञाधिकार- स्तस्यापि परस्मैपदसंज्ञा पूर्बिका पुरुषसंज्ञा । कथम्। अनुत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनान्नास्ति योगपद्येन संभवः ।

·५९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (चा कडारादेका संज्ञा । १ । ४ । १।) (अ. १ । पा. ४ । था. १) आश्रयाभावादिति । (भा) नदौत्वस्याश्रयभूतहखाभावादित्यर्थः । यस्य विति। (क) नदीवाभावे चित्वानिवृत्तेगणेन यणो बाधात् यो निमित्त नदीत्वमिति भावः ॥ मास्तु शेषवचनं घिसंज्ञानिवृत्त्यर्थं बनौहि प्रतिषेधार्थ तत्कर्त्तव्यमेवेत्याह भाये बहुव्रौद्यर्थ विति ॥ (भा) अत्रेति । (कै) उन्मत्तेति कान्तय पूर्वनिपातस्तु बहुनौहित्वाभावेऽयुपसर्जन- खेन तं विना मंज्ञाया अप्रतीतेश्चार्थिक इति भावः ॥ नित्यनपुंसकत्वं तु संज्ञयोः समावेशन मिद्धम् ॥ 'पाक्षिकः कबिति । (क) शेषादिति कपो न "संज्ञायामिति" निषेधात् चिन्यमिदम। १ उपलब्धयटे "पाक्षिकश्च कम्" इत्यस्ति ॥ २ थ६। पा३ । सू३८॥ परस्मैपद- परस्मैपदसंज्ञाप्यनवकाशा वचनाद्भविष्यति । सावकाशा संज्ञा। कोऽवकाशः । टक्कर अवकाशः ( ३।२।१२४-१०७)॥ परवचने सिति पदं भम् । वा । परवचने सिति पदं भसंज्ञामपि प्राप्नोति (१।४।१६ -१८)। अयं ते योनित्वियः (५।१।१०६६।४।१४६ )। प्रजाम् विन्दाम ऋत्वियाम् । बारम्भसामर्थ्याच्च पदसंज्ञा परं कार्यत्वाच्च भसंज्ञा प्राप्नोति ॥ गतिबुद्ध्यादौनां ण्यन्तानां कम्म कर्तृसंज्ञम् । वा । गतिबुझ्यादीनां एयन्तानां कम्म कर्तसंज्ञमपि प्राप्नोति (१।४।५२५४) । यारम्भसामर्थ्याच्च ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १ । पा. ४ । बा. १) (या कडारादेका संज्ञा । १।४।१।) षग्रहणे तु नदीपदस्तिसमुदायस्यान्यपदार्थ विद्यमानस्य समा- मोनेः शेषत्वाभावाब बहुबौहिरिति बोध्यम् ॥ ननु समानाधि- करणममासोऽयम्। अत एव मृगचपलेत्यादौ पुंवत्त्वं तत् कान्य- पदार्थप्रतीतिरत श्राद्ध यदेति । (के) अयमपि पक्षस्तत्सूत्रभाष्ये स्पष्टः ॥ भावरूप इति। (क) विशेष्यभूत दूत्यर्थ ॥ समाहियमाणेति । (के) १"समाहारे च" इत्यत्र कर्ममाधनः समाहारशब्द इति भावः ॥ अशेषत्वादिति । (कै) पोषादिति सूबे ममासान्तापेक्षया शेष इत्यभिमानिनेदम् । १ नदौभिश्च (२।१।२०) इति सूत्रे भागे। २ अ२ | पा२। सू२३॥ ॥ कर्मसंज्ञा परं कार्य्यत्वाच्च कर्नुसंज्ञा प्राप्नोति । नैष दोषः । आचार्य- प्रवृत्तिपियति न कमसंज्ञायां कर्तृसंज्ञा भवतीति यदयं “हकोरन्यतर- स्याम्" ( १।४।५३) इत्यन्यतरस्यां ग्रहणं करोति ॥ शेषवचनं च घि- संज्ञानिवृत्त्यर्थम् । वा॥ शेषग्रहणं च कर्तव्यम्। “शेषोध्यसखि" (१।४।७) इति । किं प्रयोजनम् । घिसंज्ञानिवृत्त्यर्थम् । नदीसंज्ञायां घिसंज्ञा मा भूदिति । शकय पध्यत्यै बुध्यै धेन्वै ( ७।३।११२-१११)। इतरथा हि परं कार्यत्वाच्च घिसंज्ञारम्भसामर्थ्याच "डितिहखख (१।४।६) ·५६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (बा कडारादेका संज्ञा । १ । ४ । १ ।) (अ. १ । पा 8 | या. १) अनन्तरबहुनौधिकारापेचं शेषत्वमिति भाव्यसम्मतपचे तु तम्यापि प्रसङ्ग इति चिन्धम् ॥ टचश्चित् करणादिति । (कै) प्रस्थान्यत्र राजगवीत्यादौ चारितार्थ्यादिदं चिन्यमिति कश्चित् ॥ पञ्चपाचमिति। (कै) अत्र शेषत्वात् कपोऽप्यापत्तिः। एतानि प्रयोजनानि शेषग्रह- णस्य पदतः शेषार्थकत्वपचे । त्रिकतः शेषे तु अन्यं द्वयं घोषग्रहण छते सिध्यति । प्राधं तु प्रयोजनदयत्रिकतः शेषे शेषग्रहणे कृते- ऽपि न सिध्यतीति बोध्यम् ॥ समासवाच्यत्वे इति । (क) समाम एव क्रान्ताधर्थप्रतीतेः । यदागमे हौति न्यायनैकार्थों- भावबलात् समासस्यैव मोऽर्थ इति भावः ।। यदा विति। (क) एकार्थोभावस्तु पञ्चम्यर्थान्तर्भावेनेति तद्भावः ।। इति नदीसंज्ञा । न वासंभवात् । वा । न वा कर्त्तव्यम् । नदीसंज्ञायां घिसंज्ञा कस्मान्न भवति । असंभवात् । कोऽसावसंभवः । इखलक्षणा हि नौसंज्ञा घिसंज्ञायां च गुणः। वा। इखलक्षणा हि नदीसंज्ञा घि- संज्ञायां च गुणोन भवितव्यम् । (७३।१११)। तत्र वचनप्रामाण्याबदौ- संज्ञायां घिसंज्ञाभावः । वा। तत्र वचनप्रामाण्यानदौसंज्ञायां घिसंज्ञा न भविष्यति । किं कारणम् । धाश्रयाभावात् । श्राश्रयाभावानदीसंज्ञायां

·।
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
५६९
(अ. १ । पा. ३ । धा. १)
(च्या कडारादेका संज्ञा ।१।।१।)
क्रियमाणेऽपौति । (कै)
तत्करणमेव प्रथमो दोषः । कृते दोषान्तरमपौति भावः ॥
मयाममानाधिकरणनञा ममामोतः शेषत्वाभावात् तत्र बहु-
बौद्यप्राप्तिरिति बोध्यम् ॥
शेषग्रहणं न करोतीति। (के)
पदतः शेषार्थं न करोतीति विकतः शेषार्थं तु करिव्यतीत्यर्थः ।।
परत्वादिति । (क)
नञ् समासादयोऽन्यपदार्थाविवक्षायां चरितार्थाः। अव्ययो-
भावोऽपि समाहियमाणार्थत्वे चरितार्थः। बतौहिरपि अन्यत्र
चरितार्थः । न च समानाधिकरणतत्पुरुषविषये बहुबौहिः क
चरितार्थः । व्यधिकरणे चरितार्थ इत्यभिमानात् । यद्दा तस्य
तदाधकत्वमनवकाशत्वेनैव बाधकत्वोपलक्षणम् भाय्ये विप्रतिषेधा-
दित्यपि बोध्यम् ॥
प्राप्नोतौति । (क)
१ परत्त्वं च । का॥
॥
घिसंज्ञानिवृत्तिरिति चेद्यणादेशाभावः । वा। पाश्रायाभावानदौसंज्ञायां
घिसंज्ञानिवृत्तिरिति चेदेवमुच्यते । यणादेशोऽपि न प्राप्नोति । नैष
दोषः
। नद्याश्रयत्वाद्यणादेशस्य इखस्य नदीसंज्ञाभावः । वा। नद्याश्रयो
यणादेशः। यदा नदीसंजया घिसंज्ञा वाधिता तत उत्तरकालं यणा-
देशेन भवितव्यम् । नद्याश्रयत्वाद्यगादेशम्य इस्खस्य नदोसंज्ञा भविष्यति ।
बडबोरथं तु । वा। बडबौद्धिप्रतिषेधार्थ तु शेषग्रहणं कर्तव्यम् । “शेषो

·६० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । या कडारादेका संज्ञा १ । ४ । २ ।) (अ. १ । पा. ४ । या. १) तथाचानयोः पदयोन शेषत्वमिति बहुव्रौप्राप्तिः ॥ ननु दौरावतौ के नवकाशत्वा“चदौभिश्च” इत्यनेनेव भाव्यम् एवं च कथमत्र बहुव्रीहिः किमर्थं वा निषेधोऽत पाह तस्य त्ववकाश इति ॥ (कै) ननु तचापि ममाहारस्थान्यपदार्थस्य मत्त्वात् कथमयमवकाशो- ऽत अाह यदेति । (क) एवं मति पञ्चानां नदीनां समाहार इत्यर्थे परत्वाद् बहु- ब्रीहिः प्राप्नोति सोऽपि शेषग्रहणादेव वारणीयः परं कार्यव- मिति पाठे इति दिक् ॥ वस्तुतः ममाहारे चायमिप्यते इत्युक- र्भावमाधमत्वाच्च ममाहारशब्दम्य ममाहाररूपेऽन्यपदार्थ यमपवाद इति मत्वा दौरावतौके शेषे ग्रहणाद् भाये दोष उक्तः । संख्येत्यनु- वर्तमाने २“नदीभिश्च" इत्यत्रैषां पदानां ग्रहणोनाशेषत्वात् प्रपतित- पणे “प्रादयो गताद्यर्थ” इत्यस्थाप्रवृत्तेराह १ अ२ । पा १ । सू२० ॥ २ अ २ । पाए । सू२० ॥ बहुव्रीहिः" (२।२।२३) इति ॥ किं प्रयोजनम् ॥ प्रयोजनमव्ययीभावोप- मानदिगुकलोपेषु । वा । अव्ययीभावे । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् ( २।१। २१।६।२।१॥५।४।१५४) ॥ उपमाने । शस्त्रीश्यामा। कुमुदश्येनी (२।१।५५॥ ५.४१५४-१५३) ॥ द्विगु । पञ्चगवम् । दशगवम् (२।१५१-५२॥ (६ । २ । १)। कलोपे। निम्कौशाम्बिः निर्बारागसिः (२ । २ । १० (५। ७।१५३) ॥ तत्र शेषवचनादोषः संख्यासमानाधिकरणनमसमासेष, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ९०१ (अ. १ । पा. ४। था. १) (था कडारादेका संचा।१।।१।) प्रपर्णक इति ॥ (2) भाव्ये तार्थे प्रतिषेधः (भा) इत्यस्य नार्थ वाच्ये बहुबौहिप्रतिषेधो वक्रव्य इत्यर्थः ॥ मनु २"कुगति" इति सूत्रविहितः समासेऽपि सुपुरुष इत्यादौ साव- काशोऽत पाह परिगणनमिति । (के) प्रादयो गताद्यर्थ इत्यादौनामपि परिगणनद्वारा स्वतन्त्र- विधायकान्येव न तु तत्प्रपञ्चभूतान्येवेति भावः ॥ ननु कार्थ विशेष्ये तत्पुरुषः तदति “बडबौहिरिति” भिन्नविषयत्वात् “तत्पुरुष इति चेदि"त्याद्यनुपपनमत पाह इतर इति। (के) "प्रादयो गतार्थ" इति परिगणनरूपं विशेषमज्ञात्वा इत्यर्थः । १ छ २ । पा २ । सू१९॥ २ अ २ । पा २ । सू १० । इति सूत्रस्थवात्तिकम ॥ तत्र भवति । बहुव्रीहिप्रतिषेधः । वा । शेषवचनाद्दोषो संख्या समानाधिकरणनसमासेषु बहनौहे. प्रतिषेधः प्राप्नोति । संख्या । दौरावतीको देशः। चौरावतीको देशः (१।१।२०)। समानाधिकरण | वीरपुरुषको ग्रामः । (२ । १ । ५७)। नमसमासे । बबाह्मणको देशः अषलको देशः (२।२।१८)। कल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिर्न बज- बीहिः । वा। कल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिबबीहिन प्राप्नोति । 76 ·६०२ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (था कडारादेका संज्ञा ।१।।११) (घ. १। पा. बा. १) तथाच तत्र तत्पुरुषप्रतिषेधो वक्रव्य रत्याशयः। वस्तुतस्तच श्रेष- पहणमुभयोरप्यावश्यक “शेषाद विभाषा” इति सूत्रे शेषाधिकार- स्थादित्यर्थलाभाय चिकतच श्रेषस्तेन "परं कार्यमि"ति पाठे मध्यासमानाधिकरणनममामहलोपेषु दोषपरिहारार्थः । एवं च दोषोतिरेकदेण्युतिः । उन्मत्तगङ्गमित्यच न दोषः स्थित एवेति । "परं कार्यम्" इति पाठो दूषितो भगवता अलिये दोषाचेति बोध्यम् ॥ मवेतदवधिप्रविष्टमंज्ञासु फलमत्त्वात् प्रमानुपपत्तिरत पाह अस्मिविति॥ (कै) स च वाध इति। (के) मनु परत्वसमानार्थकाल्यहणेम प्रतिपादित मिति भावः ॥ समावेशे “छन्दस्युभयथा" इति व्यर्थं स्यादत पाह छन्दसौति ॥ (के) तिङाम्। (के) सडाधादेशानाम् ॥ १५। पा ४ । सू१५४ ॥ २ व ३। पा8। सू११७॥ प्रपतति पर्णः प्रपर्णकः । प्रपतति पलाशः प्रपलाशक इति (२।२।६)। बथैकसंज्ञाधिकारे कथं सिध्यति । एकसंज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बडोहिः। एकसंज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बङद्रोहिभविष्यति । एक- संचाधिकार विप्रतिषेधाहनीपिरिति चेत् ताथै प्रतिषेधः । वा । एक- संज्ञाधिकारे विप्रतिषेधाबडतोधिरिति चेत् क्लार्थ प्रतिषेधो वलव्यः ।

·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः । (ध.१। पा.पा.१) (था कडारादेका संचा।१।।१।) शेषस्यापि । (क) सव्यादेः। वस्ततोऽष भाकटायनस्यैव” इत्यत एवकारानुवृत्त समावेशः । एवं “लिङाशिषि" इत्यपापि ॥ भाव्ये “१ हदम्। (भा) गोचम्॥ अच समावेशे इति। (भा) शलोचापत्यं “बाहादौ” शलङ्कोः शलादेशश्च । ततो यूनि “यत्रोच्च” इति फक् ॥ "पैलादिभ्यश्च" इति लुक् । पौलु शब्दात् “पोखाया वा” इति गोत्रेऽण् । ततो यूनि "श्रणो यच" इति फिन् तस्य पूर्वण लुक् मच "गोड- लुगचि" इत्यनेम अलुक्यपि यूनि सुगिति परा लुगभविष्यति इति वाच्यम्। ततोऽपि परस्य परस्य "फक् फिनोरण्यतरस्थाम" १ घ३। पा 8 । सू९१९ ॥ ३। । पा १ । सू६६ ५१२। पा8 । सू ५६ ॥ ७४। पा १ । सू १५८ ॥ थ। पा १ । सू६१ ॥ २ अ३ । पा ४। सू१९६। ४ य२।पा। सू८४ ॥ ६ छ। पा १। सू१९८॥ छ । पा१ । सू०६॥ निष्कौशाम्बिः। निराणसिः ॥ तत्पुरुषोऽत्र बाधको भविष्यति । तत्- पुरुष इति चेदन्यत्र कार्यात् प्रतिषेधः । वा । सत्पुरष इति चेदन्यत्र क्वार्थात् प्रतिषेधो वक्तव्यः। प्रपततिपर्णः प्रपर्णकः। प्रपतितपणाशः

·१.४
महाभाध्यमदीपोद्योतः ।
(था कडारादेका संज्ञा । १ । ४।१।) (अ. १ । पा४। खा. १)
इत्यस्य प्रकृया पचे प्रत्ययश्रवणप्रवणादिति भावः । सिद्धान्ते तु
विकरपेनेव्यत एव इत्यार
फफिमोरिति । (क)
अन्तरजवान पैला दिनुकापहारेण सिद्धान्ने धूमिसुगप्राप्तेरिति
भावः ॥ "गोचेलुगचि" इत्यच भूचि प्राप्तस्य लुगिति भाष्योने-
रच दोषधियः । तस्मादौपगवस्य गोत्रास्थापत्यम् चौपगविरित्यादौ
"एको गोचे” इति नियमादिन नस्याद् इति फलं बोध्यम् । तु-
शब्दस्यैवकारार्थत्वादिहासमावेशो बोध्यः ।
शकथै इति। (के)
यद्यपि नदी संज्ञाविधानसामर्थ्यात् चित्वं नेति प्रागुपपादितम् ।
तथापि समावेशस्यानिष्टतामाचेणोदाहरणलमुक्तमिति बोध्यम् ॥
मन्वच धनुषः करणलेनापादानवप्रसक्रिरेव न इत्यत पाह
अपायेति। (कै)
धनुर्निर्गतमरकरणकषेधे धनुषः माक्षात् करणत्वासम्भवात् अवश्यं
१। पा १ । सू.
२ भूनौति च लुक् प्रामो वाह्ये चार्थे विधीयतेऽजादिः ।
बहिरङ्गमन्तराधिप्रतिषेधादयुक्तं स्यात् ॥
मिप्रामस्य लुको यदजादौ तद्धितेऽलुकं शास्ति ।
एतब्रवीति कुर्वन् समानकालावलुगलुक च ॥
१५।। पा १ । सू६३॥
प्रपनाशकः इति । सिद्धं तु प्रादौना कार्थे तत्पुरषवचनात्। वा। सिद्धमेतत् ।
कथम् । प्रादीनां तार्थे तत्पुरुषो भवतीति वक्तव्यम् । कानि पुनरस्य

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १०५ (अ.पा. था.१) (या कडारादेका संज्ञा ।१४।१।) निर्गमनपूर्वकवेधे विष्यति वर्तयित्वा तद्घटकनिर्गमनस्य अवधि- भावेनैव निर्वर्तकं धनुर्वेधे परंपरया करणम् इत्यवश्यं वाथमित्य- स्त्युभयोः प्राप्तिरिति भावः ॥ कंसपायाम् (भा) इत्यादरपि कंसपाचावितमचं भर इत्याधर्थ शिस्थले धनु:कंसपाचादेधान्षय रति बोध्यम् ॥ नच कार्यकालपचे मंज्ञाशास्त्राण विधिप्रदेशेष्वेव वाक्यार्थन विपरीतं परत्वं पञ्चमी- प्रदेशोपस्थितापादानमंज्ञायाः वतीयाविध्युपस्थितकरणसंज्ञातः पर- वात् । एवम् “आलोपोऽमः" इत्याधेकवाक्यतापत्रमसंज्ञया नस्लो- पाथेकवाक्यतापनपदसंज्ञायाः परत्वादसिद्धत्वाच्च वाधो न स्यादिति वाच्यम्। एतदधिकारस्थसंज्ञाविषये यथोद्देशपक्षस्यैव वाडौकारेणा- दोषात् ॥ भाव्ये गां दोग्धौति । (भा) दुहेर्विभागानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारार्थकत्वे कर्तृव्यापारजन्य- फस्नाश्रयत्वात् कर्नुरित्यस्याप्राप्तिः। विभागनिरूपितावधित्व- विवक्षणाचापादानत्वप्राप्तिः। न च पयः मंनिधौ गौनमिततमा- योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनं खसंज्ञा दीर्घनुतौ । वा । इखसंज्ञा दीर्घ- लुतसंज्ञे वाधिते (१।२।२३) ति सार्वधातुकम् लिङ् लिटोराई धातुकम् । वा। तिषः सार्वधातुकसंज्ञा लिलिटोरार्धधातुकसंज्ञा बाधते (३ । ४ । ११३-११५-११६ )। अपत्यं युवा। वा । अपत्वं रद्धं युवसंज्ञा वाधते (४।१ । १६२ । १६३ ) । धिं मदौ । वा । घिसंज्ञा नदीसंज्ञा वाधते । (१।४।३-७) ॥ लघु गुग । वा । लघुसंज्ञां गुगसंज्ञा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (था कडारादेका संज्ञा।१।४।१।) (अ. १। पा. 8। पा. १) कारकान्तरापेक्षयैव प्रकर्षस्य विवक्षितत्वात् ॥ ननु स्खकक्षायामेव कर्मान्तरापेक्षयापि । अत एवाश्वेन यथा दीपिकया गतीति अनेककरणयोगः। “अकथितं च" इत्येतत्तु अपादानवाविवक्षाया- मेवेति न तेन विप्रतिधेध रति दिक्॥ भाव्ये गई प्रविशतौति । (भा) गेहे प्रविश इति यामे पागत इत्यादि तु साध्वेव वेति बोध्यम् ॥ केचित्तु यदा तेषां संयोगसमानाधिकरणो व्यापारोऽर्थ- स्तदा कर्मत्वाप्राप्तेस्तत् माधुत्वं वोध्यम्। यदा तु व्यधिकरणो व्यापारोऽर्थस्तदोभयविवक्षायां भाग्योदाहरणोपपत्तिर्वोध्येत्याहुः ॥ तत्तु “हाभ्यां च" त्यसुविधायकवार्तिकस्थभाव्यविरुद्धम् । तत्र दिस्पृग्” इत्यादौ द्वितीयार्थ चैषां सप्तमी द्रष्टव्या इत्युकम् । धनुर्विधतीत्यच धनुर्गतपरस्तत्करणकबोधो धनुः कर्डक इति धनुः करणको धनुत्तिश्च व्यापार रति वा बोधः । १ कारकान्तरापेक्ष एव । इ । २१ । पा8 । सू ५१ ॥ ३ “हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् ॥ (८ । ३ । ६) इति सूत्रस्थवार्ति- कम् । धुभ्यां पसंख्यानम् । वा । हृद्युभ्यां उनपसख्यानं कर्त्तव्यम् । इदिस्पृक । दिविस्पृक् । वाधते (१।४।१०-११)। पदं भम् । वा । पदसंज्ञां भसंज्ञा वाधते । (१।४।१४-१८)। अपदानसत्तराणि । वा। अपादानसंज्ञामुत्तराणि कारकानि वाधन्ते । क । धनुषा विध्यति । कंसपात्यां मुक्त। गां दोग्धि । धनुर्विध्यति ॥ धनुषा विध्यतीत्यपाययुक्तत्वाच "ध्रुवमपायेऽपादानम्" (१।२४) इत्यपादानसंज्ञा प्राप्नोति "साधकतमं करणम्" ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ६०७ (अ. ५। पा. 8। बा. १) (या कडारादेक संज्ञा । १।४।१।) खव्यापारे वस्यापि करणवविवक्षासम्भवात् । एवममिग्छिनति इत्यादौ गेहं प्रविशतीत्यादौ गेहाधिकरणको गेहकर्मको व्यापार इति बोधः। पत्राधिकरणत्वकर्मत्वयोनियतत्वम् ।। षत्वं नेति । (कै) “उपसर्गामुनोति" इत्यनेनेति शेषः ॥ प्रकृति स्वरः। (कै) "रतत्पुरुष तुल्यार्थ" इत्यनेन ॥ वृद्धिः। (2) “३मिचि वृद्धि"रिति ॥ दीर्घः । (क) "क्रमः परस्मैपदेषु" इति ॥ क्रमत इति। "वृत्तिमर्ग" इत्यनेनात्मनेपदम् ॥ १ छपा ३। सू६५ ॥ २६ । पा२। सू२॥ 8 अ७ पा ४ । सू ७६ । ३ घ ७ । पा२। सू॥ ५ च १ । पा ३। सू ३८ ॥ (१।४।२) इति च करणसंज्ञा । करणसंज्ञा परा सा भवति ॥ कंस- पाब्यां मुक्त इत्यत्रापाययुक्तावाच "ध्रुवमपायेऽपादानम्" इत्यपादान- संज्ञा प्राप्नोति "बाधारोऽधिकरणम्" (९18! १५) इति चाधिकरण- संज्ञा । बधिकरणसंज्ञा परा सा भवति ॥ “गां दोग्धि"इत्यत्रापाय.

·६.७
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
(था कडारादेका संज्ञा । १।४।१।) (थ. १। पा. ४ । या. १)
अव्ययीभावः। (के)
अनवकाशवान् ॥
बहुव्रीहिः। (क)
परत्वात् ॥
समास इति । (भा)
मामान्यमंज्ञायां “महसुपा" इत्यत्र चरितार्थामव्ययीभावादि-
विशेषसंज्ञा न वाधन्ते ममामसंज्ञानुवादेन तार्मा विधानात्
अत एव ममासान्ता इत्यधिकारे अव्ययीभावे शरत्नमतिभ्यः"
इत्यादिविधानं मङ्गच्छते॥
एकेति।
एवं चोभयोर्निरवकाशवान न बाध्यबाधक भाव इति भावः ॥
नम्वेवमपि पर्यायः स्यादत पाह
चकारेति ॥ (कै)
समाविशतीति । (क)
पव्यस्तु न। “अव्ययादाप् सुप" इति ज्ञापकात् । संज्ञा
न्तरविनिर्मकस्थलाभावेनानुत्तिविनैव पर्यायमिद्धिश्चेति भावः ॥
१ ध२।पा १ । सू४॥
२ च ५। पासू१०७॥
३ य २। पा ४ । सू ८३ ॥
युक्तवाचापादामसंज्ञा प्राप्नोति “क रौमिततमं कम्म" (१।४।४५)
इति च कम्मसंज्ञा। कम्मसंज्ञा परा सा भवति । धनुर्विध्यतीत्यत्रा-
पाययुक्तत्वाचापादागसंज्ञा प्राप्नोति "खतम्लः कर्ता” (१ । ४ । ५४) इति

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ०८ (घ. १ । पा. ४ | था. १) ( या कडारादेका संज्ञा । १।४।१।) गुणवचनसंज्ञा त्विति । (क) एवं चात्र शास्त्रे गुणवचनशब्देन जातिमंज्ञाव्ययवदन्ततद्धि- तान्तममस्तमर्वनाममङ्ख्याशब्दातिरिकः शब्दो ग्राह्यते इति बोध्यम् । अत एव द्वारवतीत्वमित्यत्र न पुंवद्भाव इति बोध्यम्। अत्र कृत्त- द्वितसंज्ञे तदन्तस्य बोध्ये प्रातिपदिकमंजाममानाधिकरणत्वात् । न गुणिपरशनादौनां गुणवचनवानापत्तिः तत्र मतप् लोपादिति वाच्यम्। श्रूयमाणतद्धितान्तस्यैव तत्संज्ञा विधानेनादोषात्। गुण- गुणिनोरभेदविवक्षायां तथा लाभावेनाक्षतेश्च । मतुप् लोपस्तु भेद- विवक्षायां शुक्लवान् इत्यादेरमाधुत्वाय तदा मतुपोऽनभिधान- माश्रित्य तु प्रत्याख्यानमिति बोध्यम् । रूपादयो जातिशब्दा अमर्वलिङ्गवात् ॥ सत्त्वे निविशतेऽपैति एथगजातिष दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजच सोऽसत्त्वप्रकृतिगंगाः ॥ इति यद् गणलक्षणं “वोतो गुणवचनात्" (४ । १ । ४४) सूत्रे उक्तम् तदेकदेश्युक्ति गवताऽव्याख्यानात् ॥ २ “अत एवं” इत्यारभ्य “बोध्यम्" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । च कर्तृसंज्ञा । कर्तृसंज्ञा परा सा भवति ॥ क्रुधनुहोरपस्टटयोः कम्म- मम्प्रदानम् । वा। क्रुधद्रुहोरुपययोः कम्मसंज्ञा सम्पदानसंज्ञां वाधते (१।४।३८-३०)। करणां पराणि । वा । करणासंजां (१ | 8 | १२) पराणि कारकाणि वाधन्ते । क्व । धनुर्विध्यति । अमिश्छिनत्तौति ॥ अधि- करणं कम । वा । अधिकरणसंज्ञा कम्मसंज्ञा वाधते (१ | 8 | १५-98) क। गेहं प्रविशतौति । अधिकरणं कर्ता । वा । अधिकरणसंज्ञां कर्त- संज्ञा वाधते (१।४।४५-४८)। क्व । स्थानौ पचतीति ॥ अध्युपस्यं १ -- 77 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (था कडारादेका संज्ञा । १ । । १।) (अ.१ । पा. ४ | या. १) ष्यविधिरिति । (के) १"वोतो गुणवचनात्” २“त्वतलोर्गुणवचनस्य” इत्यादिरप्युप- लक्षणमेतत् ॥ ननु प्रातिपदिकमात्रस्य गणवचनमंजकत्वे ब्राह्मणादि- ग्रहणं व्यर्थमत पाह ब्राह्मणादौति । (के) अन्यथा ब्राह्मणगणयत्यादिभ्यः व्यञ् नस्यात् प्राणिजातिलक्षणो ब्राह्मणशब्द । वयो वचनलक्षणो वालशब्द । निपुणादयो युवादयः ॥ आश्रयतीति । (के) न लोकप्रसिद्धवामित्यर्थः ॥ एकशब्दे मङ्ख्यामंज्ञया राजपुरुषे ममामसंज्ञया बाधमाशङ्याह ऐक्यमिति ॥ (कै) राजपौरुष्यमिति। (कै) अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः ॥ भाव्ये । १४ । पा १ । सू४४ ॥ २ अ६ । पा ३ । सू ३५ । एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ । कम्मै । वा । अध्युपस्टएं कम्माधिकरणसंज्ञां वाधते (१ । ४ : ४६-४५) ॥ गत्युपसर्गसंज्ञे कर्मप्रवचनौयसंज्ञा । वा। गन्यपसर्गसंज्ञे कर्मप्रवचनीय- संज्ञा वाधते (१।४।१६-६.-.८३)। परस्मैपदमात्मनेपदम् । वा । परस्मैपदसंज्ञामात्मनेपदसंज्ञा वाधते (१ । ४ । ६६-१०० ) ॥ समास- संज्ञाश्च । वा। समाससंज्ञाश्च या या परा अनवकाशाश्च तान्ताः पूर्वाः सावकाशाश्च वाधन्ते ॥ अर्थवत् प्रातिपदिकम् । वा अर्थवत् प्रातिपदिक- संज्ञं भवति । गुणवचनं च । वा | गुणवचनसंज्ञं च भवत्यर्थवत् । समास- छत्तद्धिताध्ययसर्वनामासवलिङ्गा जातिः । वा । समास । समाससंज्ञा च

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
१११
(अ.१। या. ४ । अा. १) ( या कडारादेका संज्ञा । १।४।१।)
किमर्थमिति । (भा)
"गुणवचनं च" इत्यारभ्य “एकद्रव्योपनिवेशिनौ संज्ञा
इत्यन्तवचनजातं "किमर्थम्" इत्यर्थः ॥ वैयर्थमेवोपपादयति
यथा न्यास एवेति ॥ (भा)
समाधत्ते
सन्ति चैवात्रेति ॥ (भा)
अपूर्वा इति। (भा)
कत्संज्ञा तद्धितसंज्ञा ॥
असर्वलिङ्गा
जातिरिति । (भा)
"एकद्रव्योपनिवेशिनी"त्येताः। तदर्थमेतद्वचनं जातमित्यर्थः ।।
ममाध्यन्तरमाह
अपि चेति ॥ (भा)
सन्निविष्टानामिति । (भा)
निर्धारणषष्ठी॥ तत्र संख्या संज्ञया जातिसंजाया वाधाद
उित्थेत्यादौ टाबेव। तथा तया सर्वनामसंज्ञाया बाधात् सर्वाय
वक्तव्या। कृत् । कृत्संज्ञा च वक्तव्या । तद्धित । तद्वितसंज्ञा च वक्तथा ।
अव्यय । अव्ययसंज्ञा च वक्तया। सर्वनाम । सर्वनामसंज्ञा च वक्तव्या ।
असलिङ्गा च जातिरित्येतच्च वक्तव्यम् ॥ संख्या । वा। संख्यासंज्ञा च
वक्तव्या ॥ डु च । वा। डु संज्ञा च वक्तव्या ॥ का पुनर्ल्डसंज्ञा । घटसंज्ञा !
एकद्रव्योपनिवेशिनीसंज्ञा। एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञेत्येता
वक्तव्यम् । किमर्थमिदमुच्यते । यथान्याम एव भूयिष्ठाः संज्ञाः क्रियन्ते ।
सस्ति चैवात्र काश्चिदपूर्वाः संज्ञाः । अपि चतेनानुपूर्वेण संनिविद्वानां
वाधनं यथा स्यात् । गुणवचनसंज्ञायाश्चताभिर्वाधनं यथा स्यादिति ।
वा।
-

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४ । २ ।) (अ.१ । पा. 8 । घा. १) इत्यादौ न स्मै। एवं संख्या संज्ञया सर्वप्राचीनसंज्ञावाध इत्यायूह्यम् ॥ समाध्यन्तरमाह गुणवचनसंज्ञायाश्चेति । (भा) एवं चैतदतिरिक्तशब्दलं शास्त्रे गुणवचनशब्दत्वमित्यर्थादुक- मिति दिक् ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम्।१।४।२ शब्दखरूपे सन्देहाभावादर्थस्य विरोधस्य प्रसिद्धत्वात् कोऽय- मिति प्रश्नानुपपत्तिरत श्राह प्राचार्येति । (के) विशेषार्थकत्वे परस्परव्याघातादुभयोविरुद्धयोः शास्त्रयोरप्रा- माण्यं स्थादित्यर्थः ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४ । २ ॥ विप्रतिषेधे इति कोऽयं शब्दः । विप्रतिपूर्वात् सिधेः कर्मव्यतिहारे घम् । इतरेतरप्रतिषेधो विप्रतिषेधः । अन्योऽन्यप्रतिषेधो विप्रतिषेधः ॥ कः पुनर्विप्रतिषेधः। द्वौ प्रसङ्गावन्यार्थीवेकस्मिन् स विप्रतिषेधः । वा । दौ प्रसङ्गौ यदान्यार्थी भवत एकस्मिंश्च युगपत् प्राप्तः स विप्रतिषेधः । क्व पुनर- धाचार्य्यवचनानां सर्वेषां प्रामाण्याभ्युपगमाल्लौकिकार्थम्य विरोधवा- चिनो विप्रतिषेध शब्दस्येह ग्रहणं न सम्भवतीति मत्वा एच्छति विप्रतिषेध इति । कोऽयं शब्द इति । इतरतु लौकिकार्थवत्तिरेवोपात्तो म ह्यस्यात्रा. न्योऽर्थः परिभाषित इति मत्वाह विप्रतिपूर्वादिति ॥ कर्मव्यतिहार ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१ । पा. ४ । आ. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४ । २।) सर्वेषामिति । (कै) अनेन शास्त्रेण प्रामाण्याभ्यनुज्ञानात् तस्य प्रामाण्येऽपि अन्यस्या- प्रामाण्येन सर्वेषां तत्त्वं भग्नमिति भावः ।। इतर इति । (क) अप्रामाण्यं त्वग्रे परिहरिय्यत इति भावः ॥ कर्मव्यतिहारे घनो विधानाभावादाह सिधेरिति ॥ (कै) सेधतेरिति । (के) परस्परं प्रतिकूलं गमनमित्यर्थवोधने तस्यैव समर्थत्वादिति भावः ॥ पौनरुक्त्यं परिहरति स एवार्थ इति। (के) कस्य चित् कश्चित् प्रसिद्ध इति पर्यायोपादानमिति भावः ॥ अस्यागतिकगतित्वेनाह न्यार्थी क्व चैकस्मिन् युगपत् प्राप्नतः । रक्षाभ्याम् रक्षेवित्यन्यार्थी वृक्षेभ्य इत्यत्र युगपत् प्रातः (७।३ । १०२-३) । किञ्च स्यात् । एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्व परप्राप्तेरभयप्रसङ्गः । वा । एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्वस्याश्च परस्याश्च प्रारुभयप्रसङ्गः ॥ इदं विप्रतिषिद्धं यदुच्यत एकस्मिन् इति । सिधेर्विशेषणं व्यतिहारविशिक्रियावचनात् सेधतेभीवे घनि- त्यर्थः। इतरेतरप्रतिषेधोऽन्योऽन्यप्रतिषेध इति । स एवार्थः पायाभ्यां प्रदय ते । यहा पर्यायाप्रतिपत्तौ शब्ददयेन प्रदर्यते। विरोधं पूर्वोक्तन न्यायेनासम्भावयन् पुनः पृच्छति । कः पुनरिति । दो प्रमाविति । सर्व- ·६१७ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२) (अ. १ । पा. ४ । आ. १) यद्देति । (कै) प्रतिषेधशब्द एकत्र पाक्षिकप्रतिषेधपरः। परत्रात्यन्तिकप्रति- षेधपर इति भावः ॥ एवं च सहति पुनः प्रमङ्गपक्षयोः सिद्धये पर्यायाप्रतिपत्तिफलस्य कादाचित्कात्तिप्रतिवन्धस्य सर्वथा तत्पति- वन्धस्य च प्रतिषेधशब्दार्थत्वेन लोकमिद्धिविरोधार्थकतैव फलितेति ध्येयम् ॥ पूर्वोक्तेन । (के) अप्रामाण्यापत्तिरूपेण ॥ ननु “प्राप्नुत" इति क्रिया न म शब्देन परामर्शयोग्या । मर्वनामपरामर्शायोग्यत्वस्यैव तस्याममत्वस्य "वति" सूत्रे कैयटेन वक्ष्यमाणत्वात् । कर्तृपरामर्शस्तु न तम्य गुणत्वात् द्विवचनापत्तेश्चात (अतः । क) श्राह युगपदिति । (क) युगपदसम्भवात् पूर्वपरप्राप्तेरभयप्रसङ्ग इति । कथं ह्येकस्मिंश्च नाम युगपदसम्भवः स्यात् पूर्वस्याश्च परस्याश्च प्राप्तेरुभयप्रसङ्गश्च स्यात् । नैतदि- प्रतिषिद्धम्। यदुच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवादिति कार्ययोर्युग पदसम्भवः शास्त्रयोगभयप्रसङ्गः ॥ टनादिभिस्तुल्यम् । वा । टनादिभिस्तुल्यं पर्यायः प्राप्नोति । तद्यथा । टनादयः (३ । १ । १३३) पर्यायेण भवन्ति ॥ किं स्थाचार्यवचनस्य प्रमाणोऽपि लब्धावकाशयोर्वचनयोरेकस्मिन् विषये विरुद्धकार्यादयसमर्पणादस्त्येव विरोधः ॥ प्रसज्येते इति । प्रसङ्गौ विधी । पन्यााविति । अन्यत्र सावकाशौ । स विप्रतिषेध इति । युगपत् यासौ प्रतिः सा विरोधनिमित्तत्वादभेदोपचारादिप्रतिषेधशब्देनोक्ता। किञ्च .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६१५ (अ. १ । पा. ४ । घा. १) ( विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४ । २) पाख्यातोपात्तक्रियायाः परामर्थाभावेऽप्यध्याहतप्राण्यादिपदो- पात्तायाः परामर्श न दोषः। लिङ्गन्तु प्रतिनिर्देशाभिप्रायेणेति बोध्यम् ॥ ननु मा १च विप्रतिषेधोऽत पाह विरोधनिमित्तत्वादिति । (कै) विरोधफल्लवाधनिमित्तवादित्यर्थः ॥ नन्वनेन परस्य प्रतिपाद- नात् कथमयं प्रश्नोऽत पाह यदौदमिति ॥ (कै) तदनारम्भे ऽन्यच सावकाशयोः मामाभावेन कथं पर्याय प्राप्तिरत श्राह इतरो व्यक्तौति ॥ (के) पर्यायेति । (कै) एवं च पाक्षिकवाधो विरोधफल मिति भावः ॥ भाये २ 'न' इति पाठोऽस्ति क पुस्तके ॥ पुनः कारणं टजादयः पायेगा भवन्ति । अनवयवप्रसङ्गात् प्रतिपदं विधेय। वा । अनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदं च विधीयन्ते। अप्रतिपत्तिभियो- स्तुल्यबलत्वात् । वा। व्यप्रतिपत्तिर्वा पुनरुभयोः शास्त्रयोः स्यात् । किं कार- णम् । तुल्यबलत्वात् । तुल्य बले एभे शास्त्रे । तद्यथा। इयोस्तुल्यबलयोरेका म्यादिति । यदौदं नारभ्येत इति भावः ॥ इतरो व्यक्तिपदार्थाश्रयेण पर्याय. माह एकस्मिन्निति । अनवयव प्रसङ्गादिति । सर्वव्यायुद्दे पोन शास्त्रस्य प्रवर्ग- नादित्यर्थः । प्रतिपदविधेश्चेति ॥ अनेनोत्सगापवाटवैधयं दर्शयति न धुत्सर्गः प्रतिपदं विधीयते । तत्र पर्यायप्रस नियमार्थमिदं परमेव भवति न । ॥

·६१६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । 8 ।२।) (व्य. १ । पा. ४ । या. १) एकस्मिन् (भा) इत्यस्य लक्ष्ये इति शेषः । असम्भवाद् (भा) इत्यस्य कार्ययोरिति शेषः ॥ पूर्वपरप्राप्तेरिति । (भा) पूर्वस्य परस्य च योगस्य प्राप्तरित्यर्थः । वचनद्वयप्रामाण्यादिति यावत् ॥ भगवता तु धर्मधर्मिनोरभेदमाश्रित्य प्राप्तिशब्देन पूर्वपर- शब्दयोः सामानाधिकरण्यमाश्रितम् ॥ उभयप्रसङ्ग इति (भा) पर्यायेणेति षः ॥ सूत्रयोरेवासम्भवप्राप्तौ इति मत्वा पृच्छति इदं विप्रतिषिद्धमिति ॥ (भा) शास्त्रयोरुभयप्रसङ्ग इति। (भा) प्रेष्योभवति । स तयोः पर्यायेण कायं करोति । यदा तमुभौ युगपत् प्रेष- यतो नानादिक्षु च कार्ये भवतस्तदा यद्यसावविरोधार्थों भवति तत उभयोर्न करोति । किं पुनः कारणमुभयोन करोति । यौगपद्यासम्भवात् । नास्ति योग- पद्येन सम्भवः॥ तत्र प्रतिपत्त्यर्थं वचनम् । वा । तत्र प्रतिपयर्थमिदं व्यक्तन्यम् ॥ मिति । एतत् सूत्रारम्भाच्च । पूर्वस्य लक्षणस्य तत्रारम्भोऽनुमीयते । तदु- च्यते सकृतौ विप्रतिषेधे यहाधितं तदाधितमेवेति । इदानों जातिपक्षा- येणाह अप्रतिपत्तिर्वेति। अत्र पक्षे विध्यर्थमिदम् । परं भवतीति । तस्मिन् कृते यदि पूर्वस्य प्राप्तिनिमित्तमस्ति ततस्तदपि प्रवर्तते।

·महाभाष्यप्रदौयोद्योतः। (अ.१। पा. ४ | बा.१) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) पर्यायेण शास्त्रयोः प्राप्रुभयः प्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ननु शास्त्र- प्रसङ्गोऽपि कार्यार्थ एवेति कार्ययोर्युगपदसम्भवे कथं शास्त्रयोः সঙ্গীত স্মা तृजादिभिरिति । (भा) एवं च युगपदसम्भवः पर्यायेणोभयप्रसङ्ग इति तात्पर्य्यम् ॥ सर्वव्यत्युद्देशेनेति । (के) एव्हजचा धातुमात्राविधानेन विनिगमकाभावादिति भावः । नवनवयवेन प्रसकस्यापि सामान्यशास्त्रस्य विशेषणात्यन्तिकवाध- दर्शनादिदमप्रयोजकमत आह अनेनेति । (क) "प्रतिपदविधेश्चे” त्यस्य वाधकाभावादिति शेषः ॥ उत्सर्गस्य सामान्यविषयत्वमपवादस्य विशेषविषयत्वमिति तयनिविषयकं तव्यदादीनां त्वप्रसिद्धिः । वा । तव्यदादौनांतु (३।१ । ६६) कार्य्यस्या- प्रसिद्धिः । न हि किंचित्तव्यदादिषु नियमकारि शास्त्रमारभ्यते येन तव्यदादयः स्युः। यश्च भवता हेतुळपदियोऽप्रतिपत्तिाभयोस्तुल्यबलत्वा- दिति तुल्यः स तव्यदादिषु ॥ नैष दोषः । अनवकाशस्तव्यदादय उच्चन्ते च ते वचनाद्भविष्यन्ति । यश्च भवता हेतुर्यपदियन्तजादिभिस्तुल्यं पर्यायः प्राप्नो- ट तदुच्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धमिति । तव्यदादौनां तु कार्यस्येति । परत्वादेः साधुत्वस्य वेत्यर्थः । एकवाक्योपात्तत्वादनवकाशत्वाच्छ नाम्त्येषा परत्वेन व्यवस्था । हलादिभिरिति । अादिशब्दस्य प्रकामर्थत्वात् टनादिभ्य- 78 ·६१८ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (ब १ । पा. 9। या. १) विप्रेषशास्त्रेण सामान्यशास्त्रस्य तद्विषयकवं वाध्यते । बजादौ तु नैवमिति उभयोरपि प्रतिव्यक्तिप्रन्तिः । एवं प्रवतेऽपि दौफैं- वशास्त्रयोः कस्यापि व्यक्तिविशेषविषयकवाभावेनोभयोरपि खत्र- विषयमर्वव्यकिविषयतयोपनवेन पर्यायप्रस रति भावः ॥ नन्वेवं नदियकपूर्वलक्षणस्याप्रमाणत्वं स्थादत पाह एतत्वचेति । (क) एतच्छात्रबलेन पूर्वस्य तयतिरिकव्यक्तिविषयतैव कल्यत इति भावः ॥ ननु तुधबलत्वेनैव पर्याय उपपादितस्तन् कथं तेनैवा- प्रतिपत्तिरापाद्यते ऽत पाह इदानीमिति । (के) जतिपक्षे तजातेरेवोद्देश्यत्वेन नन्नात्युपरक्तव्यको क्वचित् कार्या- वयेऽपि शास्त्रस्य पारितार्थमिति भावः ॥ ततस्तदपौति । (के) तोति तुल्यः स तव्यदादिषु ॥ एतावदिह सूत्रं विप्रतिबेधे परमिति । पठिष्यति ह्याचार्य । सद्गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेव (६।३। ४२-१३८ । ६ ।। ६२ । ७।१।२६) इति । पुनश्च पठिष्यति । पुनः प्रसाविज्ञानात् सिमिति । किं पुनरियता सूत्रेणोभयं लभ्यम् । अभ्यमि- साव्यदादयो न भिन्ना इत्यर्थः। सवद गताविति । यथा कुरुतात्वमिति हेर्लुक् च प्राप्नोति तात चेति परत्वात् तात तस्य स्थानिवद्भावानुन प्रते। हारमिति । अप्रतिपत्त्यपनयनेन परशास्त्रप्ररत्तरिमुपायः वियत इति यावत् । पुनः प्रसङ्ग विधानादिति । हैजतुरिति । परत्वात् सम्प- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (१.१ । पा. बा.१) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) अप्रवृत्तौ मानाभावादिति भावः ॥ "वृक्षेभ्य" इत्यादौ त्वे निमित्वाभावात् दीर्घस्थाप्रवृत्तिरित्यन्यत् ॥ भाव्ये तद् यथेति । (भा) तर यथा एकः प्रेथ्य उभयोनकरोति तथा प्रकृते (प्रकृत।र) उदाहरणरूपा थकिरभयोरपि कायं नाश्रयिष्यतीत्यर्थः । वचने वन्यत्र चरितार्थः । यथा तत्र प्रेव्यः परस्पराविरुद्ध कार्यकरणेन परि- तार्थवामिनाविति भावः ॥ “प्रतिपत्त्यर्थम्" इत्यस्य विध्यर्थमित्यर्थः । ननु तव्यदादौन्येव कार्याणि किं तेषामपि कार्य्यनाम इत्यत पाह परत्वेति ॥ (कै) एकवाक्येति । (के) शास्वगतमेव पौर्वापय ग्यते इति भावः ॥ कार्यगतपौर्वा- पर्याश्रयणेऽप्याह अनवकाशत्वाञ्चेति । (क) । व्याह । कथम् । इह भवता दो हेतू व्यपदिछौ। टनादिभिक्षुत्वं पर्यायः प्रापोतीति च । अप्रतिपत्सिर्वोभयोखुल्यपलवादिति च । तद्यदा तावदेव हेतुस्त्रादिभिस्तुल्यं पर्यायः प्रामोतीति तदा विप्रतिषेधे परमित्यनेन कि क्रियते । नियमः । विप्रतिषेधे परमेव भवतीति । तदेतदुपपन्नं भवति साद सारणे कृते हिर्वचनं भवति । लक्ष्यानुरोधेन च व्यक्त्याकतिपदार्थाश्रयबा- दगयोः परिभाषयोर्विषयविभागोऽवसे यः । तस्य इवाचौति । इटानिए- विभागच व्याख्यानाद बोध्यः। अन्तर चेति । अन्तर्मध्येऽङ्गानि निमि. तानि पाराात् यस्य तदन्तरङ्गमित्युच्यते । एवं बहिरङ्गानि यस्य तदहि- ·६२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (अ. १। पा. ४ । आ. १) धातुत्वजात्याक्रान्तव्यको क प्रवर्त्तते क नेति च विनिगम- काभावादिति भावः ॥ ननु "तव्यदादि" इत्यादिपदेन हजा- दौनामपि ग्रहणात् कथं मादृश्यमत पाह श्रादौति ॥ (क) ननु पर्यायेणोत्पत्तिरेव प्रकारत्वस्य हजादावपि सत्त्वेन कथं भेदोऽत बाह तृजादौति ॥ (क) भाव्य श्राचार्यः । (भा) वार्तिककारः ॥ यथेति । (क) नवलुक् हताहतप्रमजिवेन नित्यः शब्दान्तरपाया तस्थापि १ "सादृश्यम्” इत्यारभ्य “फलकत्वात्" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेवेति । यदा त्वेष हेतुरप्रतिपत्तिो- भयोखल्यफलत्वादिति तदा विप्रतिषेधे परमित्यनेन किं क्रियते । हारम् । विप्रतिषेधे परं तावद्भवति तस्मिन् कृते यदि पूर्वमपि प्राप्नोति तदपि भवति । तदेतदुपपन्नं भवति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धमिति ॥ विप्रतिषेधे ॥ रणम् । रतच न्यायसिद्धमेवानूदितम् । कार्यमित्यत्र बहे कृत्यः । कारणा कार्य तुल्यबलं च करणाईमिति नित्यानित्योत्सर्गापवादान्तरणबहिरवस्य सूत्रस्याव्यापारः । स्योन इति । सिडिलकानप्रत्यये कृतेऽपवात्वाइलोपं बाधित्वा गुणात् पूर्वमन्तजन्वादूड् भवति । तत्र कृतेऽन्तरगत्वात् यणा ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स. १ । पा. ४ । बा.१) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् ।। ४।२।) अनित्यत्वात् । न चान्तरङ्गानपौति न्यायात् कैमुतिकन्यायेन परा- दपि लुको वलवत्त्वेन दूदमयुक्रमिति वाच्यम् । परिभाषाण- मिष्टमिद्धिमाचफलकत्वात् ॥ ईजतुरिति । (कै) न च पूर्व दिवप्रवृत्तावपि २“वचिखपि" इति "लियन्या- मस्य" इति सम्पमारणाभ्यामिष्टं मिध्यतौति वाच्यम् । ४"न सम्प्रमारणे” इति निषेधेन अभ्यासस्य सम्प्रसारणानापत्तेः ॥ व्यक्त्याक्तीति । (कै) केचित्तु न हि व्यकिपचे सर्व शास्त्र व्याप्नोति न तु जाति- पचे इत्यत्र मानमस्ति पक्षदयेऽपि सर्वव्याप्तिः "एकमेषसूत्रे भाव्ये १ "अपि" इति नास्ति क पुस्तके ॥ २ यह। पा १ । सू १५ ॥ 8 अ६ । पा १ । सू ३७॥ ३ अ६ । पा १ । सू १७ ॥ ५ अ१. पा२ । सू६४ ॥ परमित्युक्वाङ्गाधिकारे पूर्वमिति वक्तव्यम् । किं कृतं भवति । पूर्वविप्रति- बेधा न पठितव्या भवन्ति । गुणवड्यौत्वटजवावेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिबिडम् । नुमचिरटज्वट्टावेभ्यो नुड् (७ । १ । ६५ ) इति । कथं ये परविप्रतिषेधाः । इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणही भवतो विप्रतिषेधेनेति (01 १ ।१..) सूत्रं च गुणे बाध्यते । बहिरणस्याप्यूठो यणादेशे कर्तव्येऽसिद्धत्वं न भवति । मानानन्तर्य इति वचनात् । द्यौकामिरिति ॥ ननु कृतयणादेशात् तदि- तोत्पत्तौ या भाव्यमिति नास्ति युगपद यणयोः प्राप्तिः । एवं ताई यवतव्यूहाः पाणिनीया इति दि उ काम इति स्थिते बत्र यण्योर्युग- ·१२९ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । ४।२।) (आ. १ । पा. ४ | था. १) स्पष्टमुक्का न ब्राह्मणं इन्यादित्यादौ सर्वब्राह्मणहनननिषेधाय जातिपक्षाश्रयणमिति च तच स्पष्टम् । किं च भाव्यं पक्षयसाधा- रयेन दृष्टान्तभेदेन पर्यायाप्रतिपत्तीये प्राप्ते तदाश्रयेण तदच- मोपपत्तिपरं “न तु जातिपक्षाश्रयेण" इति स्पष्टमेव । अन्यथा जातिपक्षप्रवृत्तामप्रतिपत्तिमुपक्रम्य तव्यादिषु दोषाशङ्कापरं भाव्य- मसङ्गतं स्यात् । अनवकाशवेनैषां न परत्वेन व्यवस्था इति वदुता- मङ्गतत्वापत्तेश्च । अग्रे बजादितख्यताया एव तेषु प्रतिपादनाच । न हि जादयो व्यक्तिपचे एव सर्वविषया अपि तु जातिपक्षेऽपि । किं च व्यक्तिपक्षऽप्यन्यव्य क्रिविषयलाभेन चरितार्थस्येयं व्यक्तिविरो- धात् सर्वविषयकवं न कल्पयतीति उपपत्तिरस्ति । किं च जाति- पक्षे तनात्याश्रयतव्यनिविषयकत्वमेव नैतड्यक्तिविषयकव'मित्यत्र विनिगमकाभावः। तचैकः शास्त्रदृष्टान्तोऽपरो लौकिकस्तयोराश्रयणे । १ "इव्यव" इत्यारभ्य "षाच्यानुसारः" इत्यन्तं नास्ति इ-पुस्तके। ॥ भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । कथं ये पूर्वविप्रतिषेधाः । विप्रतिषेधे परमि- त्येव सिद्धम् । कथम् । परशब्दोऽयं बर्थः। अस्त्येव व्यवस्थायां वर्तते । पूर्व पर इति । अस्त्यन्यार्थे वर्तते । परपुत्रः परभार्या । अन्यपुत्रः । अन्य- भायेति गम्यते । अस्ति प्राधान्ये वर्तते । तद्यथा। परमियं ब्राह्मण्यस्मिन् पत्नसः । अथवा द्यौकामिरिति पदं यदा विभज्यान् व्याख्यायते । दिव काम इ इति तदा “दिव उद्" इत्युक्त्वे कृते यण रद्धौ प्राप्नुतः । दुधूपतीति । दिवेः सन् । सनौवन्तति पक्षे इडभावः । हलन्ताश्चेति कित्वम् । ऊडा. देशः। तत्र यण च प्राप्नोति दिर्वचनं च । नित्यत्वाद दिर्वचनं स्यात् । एतबाध्यं दूषयन्ति दिः प्रयोगो हिर्वचनं पाठिक व्यवस्थापितम्। तत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.१। पा.बा.१) (विप्रतिषेधे पर कार्यम्। १।।२।) लक्ष्यानुसारो बोजमित्येव व्यकुमुचितमन्यथा तव व्यक्रिपदार्थाश्रयण सम्यते "महति" इति न्याये कुरुताम् इति उदाहरणं दत्त- मसङ्गतं स्यात् । कुरुभन्दाद् हेढुंग इति वचनस्य तातङभावपले चारितार्थंन कुरुमब्दाडेस्तातङिति वचनस्थानवकाशत्वेन विप्रति- षेधाप्रमरिति वदन्ति । वक्ष्यमाणपूर्व विप्रतिषेधवार्त्तिकाश्रयण गौरवं मत्वास विप्रतिषेधे इति ॥ (भा) पूर्वविप्रतिषिड्वमिति। (भा) कर्मधारयः । “नुम्" शब्दखरूपस्य विशेष्यवानपुंसकनिर्देशः । अङ्गाधिकारे परविप्रतिषेधस्थापौष्टत्वेन इदमसंगतं मत्वाहान्यः कथमिति ॥ (भा) वषं च भिद्यते इति । (भा) अधिकसूचकरणादिति भावः। चेनामङ्गाधिकारस्थपूर्वविप्रति- षेधासंग्रहरूपो दोषसंग्रहः सूत्रं भिद्यते चेत्यन्वयः ॥ कुटुम्बे । प्रधानमिति गम्यते । अस्तौरवाचौ परशब्दः । तद्यथा । परं धाम गत इति । इयं धामेति गम्यते । तद्य एवाचौ परशब्दस्तस्येदं ग्रहणम् । विप्रतिषेधे परं यदिई तद्भवति । अन्तरम् च । वा । अन्तरङ्गं च बलीयो- भवतीति वक्तव्यम् ॥ किम् प्रयोजनम् । प्रयोजन योकादेशोत्वोत्वानि गुण- शब्दान्तरप्रास्या डिवचनमनित्यं यय तु नित्य इति बदन्तः । यल्लोपस्येति । ननु गाहौवधन्वनेत्यत्रास्ति सम्पधारणा। गाण्डीवधनु अन् बा इति स्थिते यदि पूर्व यणादेशः ततो "न संयोगाइमन्तात्" इत्यलोपनिषेधात् रूपं सिध्यति । अथ तु परत्वादल्लोपः स्यात्ततो यण न स्यात् । एवं तर्ष ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (च. १ । पा. ४ । था. १) व्यवस्थायामिति । (भा) तदाकाङ्क्षप्रवृत्तिनिमित्ते रत्यर्थः ॥ ननु लक्षणचक्षुषां तदि- भागो दुयोऽत श्राह इष्टानिष्टेति ॥ (कै) अङ्गशब्दस्य निमित्तेषु वृत्तौ निमित्तं दर्शयति पारार्थ्यादिति । (कै) एवं चान्तर्भूतनिमित्तापेक्ष्यं च वहिरङ्गमिति भावः ॥ एतच्च न्यायेति । (कै) म च न्यायः १“अचः परस्मिन्” इत्यत्र भाष्ये दर्शितः ॥ कारणाईम् । (कै) कारणयोग्यम् ॥ ११ । पा १ । सू ५७ ॥ वृद्धिर्दिवचनालोपखरेभ्यः । वा । गुणाद्यगादेशः। स्योनः । स्योना । गुणश्च प्रायोति यणादेशश्च (७।३।२६।६।१७७1)॥ परत्वाद्गुणः स्यात् । यणादेशो भवति अन्तरङ्गतः। वृद्देर्यादेशः । द्यौकामि।। स्योकामिः । डिच प्राप्नोति यणादेशश्च (७ । २ । ११७ ॥ ६ । १ । ७७)। परत्वाद- - नित्यत्वात् पूर्वमत्र यण भवतीति मन्यते । कृतेऽप्यल्लोपे तस्य स्थानिवत्त्वा- घणः प्राण्या नित्यत्वम् । यणि कृते नास्त्यल्लोपः प्रतिषेधादिति तस्यानित्य- त्वम्। द्यौकामिरिति । दि उ काम इ इति स्थिते यण च प्राप्नोति भनित्यादिनित्यमिति स्वरश्च । तत्र यदि पूर्व खरः स्यात् तदा उदात्त- ·१२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। अ.१। पा. 8 । या. १). (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४।२।) तुल्यवलं चेति । (कै) यद्यपि विप्रतिषेधशब्देन इदमपि लब्धं शक्यं तथापि तदे- नदर्थबोधने समर्थमिति भावः ॥ कदाचिल्लोके दुर्वलवलवतोऽपि विरोधदर्शनात् नित्यानित्येति । (के) नित्यम्य वालवत्त्वे बीजं तु ताकृतप्रमजिवेनावश्यकतैव अन्त- रङ्गं प्रथमं बुद्धवावारोहतौति तत्काले वहिरङ्गानुपस्थिते तदेव प्रथम प्रवर्त्तते एवं च क्वचिद्भाव्ये परत्वान्नित्यत्वाच्च इत्यादौ परत्वादित्यु- किरकदेशिन इति बोध्यम् ॥ पूर्वमन्तरङ्गत्वादिति । (के) अन्तरङ्गत्वाभावेऽपि नित्यत्वेनोठ सुमाधु इत्युक्तं १“येन विधिः" इति सूचे । इदमुदाहरणमुणादिषु व्युत्पत्तिपक्षवादिनां माक्टा- यनादौना मते ॥ १य१ । पा १ । सू ७२ ॥ .. वृद्धिः स्यात् । यणादेशो भवति यन्तरणतः ॥ दिवचनाद्यणादेशः। दुपति । मुस्यूषति । दिर्वचनं च प्राप्नोति यणादेशश्च ( ६ । १। ६-७७ ) । नित्यत्वाद दिवचनं स्यात् । यणादेशो भवत्यन्तरङ्गतः। अलोपम्य च यणादेशस्य च नास्ति सम्मधारणा ॥ खराद्यणादेशः । द्यौकामिः स्यौकामिः। खरच प्राप्नोति खरितयोर्यण इत्यौकारः खरितः स्यादुदात्तश्च इष्यते। युकाम इति । पूर्वपदप्रकृतिखरोऽपि यणा छन्तरङ्गत्वाबाध्यते तथैव "दिव उद" इत्युत्वेन च ॥ काइवेय इति । कद्रूशब्दात् “संज्ञायाम्" इत्यूटिकते "खौभ्यो ढक्” “घच" इति ढकि एयादेशे “हेलोपोऽकट्टा" इति लोपप्र- 79 ·६२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४ । २।) (घ. १। पा. । था. १) कृतेऽन्तरङ्गत्वादिति । (के) अन्तर्भूतनिमित्तकत्वरूपादित्यर्थः ॥ युगपत्प्रसंग इति। (क) अन्तरङ्गन्यायमनालोचयन्तः पूर्वपक्षिण इति शेषः ॥ ननु "अवतव्यूह" परिभाषा नात्येव किं च तद्विषये नान्तरङ्गन्याय इति भाव्यासङ्गतिरित्यत पाह अथवेति। (कै) एवं चानयैव मिद्धे “समर्थानाम्" इत्यत्र समर्थग्रहणं न कार्यमित्यभिप्रायः॥ स्थाने द्विवचनपचे योऽपि शब्दान्तरप्राप्य- नित्यत्वं स्यादत श्राह दिः प्रयोग इति ॥ (कै) वदन्त इति । (क) १ परिभाषेन्दुशे ५७॥ २४ । पा १ । सू२॥ यणादेशच । (६ । १ । १६७-७०)। परत्वात् खरः स्यात् । यणादेशो भव- त्यन्तरजातः । गुणादेकादेशः । काइवेयो मन्त्रमपश्यत् । गुणश्च प्राप्नोत्येकादे- शश्च । (६ । ४ । १४६ ॥ ६।२।१०१)॥ परत्वाद्गुणः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरङ्गतः । वृद्देरेकादेशः। वैक्षमाणिः सौस्थितिः। वृद्धिश्च प्राप्नो- तिषेधाद “बोर्गुणः” इणि गुणश्च प्राप्नोत्येकादेशश्च । नन्वकृत एकादेशे प्रत्यय इति निषेधात् प्रातिपदिकत्वाभावात्तद्धित एव न स्यात् । कृते त्वेका. टेशे तस्यान्तवद्भावात् प्रातिपदिकत्वात्तडितोत्पत्तिरित्यानुपूर्या सिद्धत्वाद- प्रयोजनमेतदिन्याः । चत्रोच्यते । अवतेऽप्येकादेशे "नो धात्वोः" इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च. १ पा. था. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४।२) कृतातप्रमजित्वमात्रेण कचिचित्यताभ्युपगमे तु यणोऽपि नित्यतया परत्वाद्यणेव स्यादिति तेषामाशयः ॥ अन्ये तु दिः प्रयोगपक्षेऽपि द्वितीयः प्रयोगो दिर्वचन निष्पाद्य पर एव । एवं च यस्य द्वित्वं न तस्य यण तदनन्तरं किन्तु द्वितीयस्य प्रयोगस्य दिर्वचनं यष्यपि कृते तस्यैव नित्यशब्दवादे प्रयोगभेद एव शब्द- भेदकः । प्रयोगे ताकृतप्रमञ्येव हि नित्यमिति भाग्याशयमाः ॥ तस्यानित्यत्वमिति । (कै) यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति काचित्- कमिति भावः॥ पूर्वपदमकतीति । (क) दिवि कामो यस्येति विग्रहे “बडनीही प्रत्या" इत्यनेने- त्यर्थः ॥ ननूत्वे यण् इति ततः पूर्वमेव स्वरः स्यादत प्रार च। पा२। सू१॥ त्येकादेशप (७।२ । ११७ । ६ । १।१०१)॥ परत्वादद्धिः स्यात् एका- देशो भवत्यन्तरगतः ॥ दिवचनादेकादेशः । ज्ञाया बोदनो ज्ञौदनः । सौद- गमिच्छति चौदनौयति । ज्ञौदनीयतेः सन् जुझौदनौयिषति । दिवचनं च प्राप्नोति एकादेशश्च (६ | १६-८८)। नित्यत्वाद्दिवचनं स्यात् । एकादेशो "लोपोऽकहा' इति निषेधाच ज्ञापकाविष्यति तडित इत्यदोषः । अनेति । ननु “श्वयुवा" इति सम्प्रसारणे कृते "तस्यासिइवदत्रा" इत्यति- इवान् “न संयोगाइमन्तात्" इति निषेधादल्लोपस्य नास्ति प्राप्तिः । एवं दईि प्राग्भादित्यसिद्धत्वमाश्रित्यैतदुक्तम् । प्रयोजनप्रत्याख्यानवाद्याप ·अ. १। पा. ४। बा. १) महाभाष्यप्रदौयोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) तथैवेति ॥ (के) 'स्त्रीभ्य इति । (पा) मानुषी तदा ढक । यदि कटूर्नागमाता तदानेन । यदि काचन "वृद्धाभ्य" इत्यणि प्राप्ते तदपवादो “यच" इति एकादेशात् पूर्व यचत्वाभावे "स्त्रीभ्य” इत्यनेनैव कद्रूश्च नागमातेपेत्यु- चिता ॥ ज्ञापकादिति। (कै) "स्त्रीभ्यो ढग्" इत्यादौ प्रातिपदिकादित्यस्य सम्बन्धेन लिङ्ग- विशिष्टपरिभाषया नासिद्धेपिकपर्यन्तानुधावनं किमर्थमिति चिन्यम् । अत एवणौ पादौ ढक मिद्धिरित्याः ॥ ज्ञापकमपि चिन्यम् । अन्तरङ्गं वलवदित्येतज्ज्ञापनेन कृते एकादेशे तत् प्रवृत्त्या चारितार्थसम्भवात् ॥ भाये १ घ8 | पा १ । सू १२० ॥ ३ च ४। पा १ । सू १२१ ॥ । पा १ । सू१९३॥ ४ अ8 । पा १ । सू १२० ॥ भवति अन्तरजातः॥ अलोपादेकादेशः । शुभा शुने । अल्लोच्च प्रामोत्येका- देशच (६ । ४ । १३४ ॥ ६ । १ । १०८)। परत्वादलोपः स्यात् । एकादे- शो भवत्यन्तरणतः। नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेषोऽलोपेग वा निकृत्तौ सत्यां पूर्वत्वेन वा । अयमस्ति विशेषः । अलोपेन निवृत्तौ सत्यामु- नैतदस्तीति । प्रयोजनवाद्याच अयमस्तौति । प्रत्याख्यानवाद्याह नात्रेति । प्रयोजनवाद्याह नैष इति। स एवाह यत्र तीति । यत्र पुनरित्यर्थः : अनः पश्येति । अत्र हि म गोश्वन् इति इति प्रतिषेधाभावादलोपे सति उदात्तनिवृत्तिखरप्रसङ्गः । तस्मात् पूर्वमेकादेश रथ्यः। प्रत्याख्यानवाद्याह ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स.१। पा. ४। था. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२।) परत्वाद् वृद्धिरिति। (भा) न च सा नित्या शब्दान्तरप्राप्तत्वात् । इदमपि समर्थग्रहण- प्रत्याख्यानतात्पर्य्यकम् ॥ नित्यत्वाविवचनमिति । (भा) भाव्ये शब्दान्तरप्राण्यानित्यत्वं तु काचित्कमितिभावः ॥ एवं तहाँति। (भा) तस्य प्रसोरलोप" इति तपरकरणेनानित्यत्वादनाश्रयण- मिति व युक्त “रवार्णदाङ्गम्" इत्यष्यनित्यत्वात्राश्रितम् । नवा- न्तरङ्गपरिभाषाया अपि “३श्राभौय" त्वेन तदृष्ट्या वहिरङ्गस्था- सिद्धतया मर्वथा नेदमुदाहरणमिति वाच्यम् । “वाह जल्" सूचज्ञापितामिद्धपरिभाषाया श्राभौयत्वेऽपि “अन्तरङ्ग बलीय" १ अ६ । पा ४ । सू९१२ । ३ अ६। पासू२२॥ २ परिभाषेन्दुशे ५६ ॥ 8 अ६। पा 8 । सू १३२ ॥ दात्तनिरत्तिः खरः प्रसज्येत (६ । १। १६१)। नात्रोदात्तमित्तिः खरः पाप्नोति । किं कारणम् । न गोश्वन् साववर्ण (६।१ । १८२) इति प्रतिषेधात् । नैष उदात्तनिवृत्तिखरम्य प्रतिषेधः। कस्य तईि। हतो- यादिखरस्य (६।१ । १६८)। यत्र तर्हि टतौयादिखरो भान्ति । अनः एवं तौति। प्रयोजनवाद्याह यत्र तौति । वहुशुणौति । "वहोर्न वदुत्तरपदभूमि" इत्यन्तोदात्तस्तस्मान् डोपि कृतेऽलोये क्रियमाण उदात्तनिरत्तिखरः स्यात् । प्रत्याख्यानवाद्याह यदि पुनरिति । प्रयोजन वद्याह नैवं शक्यमिति । कुमारशब्दः साववन्त इति डोप उदात्त- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् ।१ । । ।२।) (च. १। पा. ४ बा. १) इत्यस्यास्तत्त्वे मानाभावात् । धर्मियाहकमानेन तां प्रति वहिरङ्ग- स्थाभीयामिहत्वाप्रवर्तनाच्चेति दिक् ॥ भाग्ये उदात्तनिवृत्तिस्वरः। (भा) "अनुदात्तस्य यत्र उदात्तलोप" इत्यनेन ॥ नि गोश्वन् इति । (कै) गवादिभ्यः परस्य उदात्तत्वं नेत्यर्थः । हतौयादिखरस्य "मावे- काच" इति विहितस्य भानन्तर्यात् बतौयादिविभक्तिकरित्यनुवर्त्त- नाचेतिभावः ॥ एवं च मत्यलोपे उदात्तनिवृत्तिरखरः स्यादिति प्रयोजनवाद्याशयः । दूत उत्तरो “यत्र तर्हि' इत्यादिग्रन्थो ग्रन्थ- छायथा प्रत्याख्यानवादिन इति भाति तत्तु न युक्रम् । बतौ- १ बापा १ । सू१६१॥ २ न गोश्वन् साववर्णराड क्रुरु कृयः ६ । १ । १२ ३ सावेकाचस्ततौयादिर्विभक्तिः । ६ । १ । १६ । 8 "भाति" इति नास्तिक पुस्तके । । पश्यति । एवं तई न लाक्षणिकस्य प्रतिषेधं शिश्नः । किं तईि। येन केम- चिलक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिखरस्य प्रतिषेधः। यत्र तर्हि विभक्तिर्मास्ति । बडगुनौति (६।२ । १७५) । यदि पुनरयमुदात्तनित्तिखरस्यापि प्रतिषेधो विज्ञायेत । नैवं शक्यम् । इहापि प्रसज्येत कुमारौति । एवं तह्या- खरो न स्यात् । प्रत्याख्यानवाद्याह एवं तहौत । शुनीत्यत्र खोप उदात्त- निरत्तिखरस्य सिद्धत्वात् किं डोष विधानेन इत्यर्थः। तदेवमलोपादेका- देशस्य खरार्थत्वं दूषितम् । प्रयोजनान्तरं त्वस्त्येव । यदयात्राम्लोपो भवति तदा “बन उपधालोपिन" इति डोपि सन्ति बडसुनौति भवति । यदा ·महाभाष्यपदोपोड्द्योतः। (च. १। पा. । था. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । ।।२।) यादिविभावभावेन "न गोश्वन्" "न गोश्वन्" इत्यस्याप्रमोदात्तनिवृत्ति- खरो निष्पत्यूह इति फलभेदोपसंहारस्य तदपक्षापकप्रत्याख्यान- वादिविरुद्धत्वाद् अत पाह स एवेति । (के) अयं भावः। हतीयादिस्थानिकस्य लक्षणविशेषानादरेण सर्वस्थ निषेध इत्याशय उदाहरणान्तरदानमिति ॥ मनु “एवं तर्हि" भब्दो न युक इत्यत शाह पुनरिति । (के) चेत्यर्थः ॥ एतदर्थमेव तत्तदुक्रित्वं नादित अन्तन्तद्योजनमिति बोध्यम् ॥ भाथे न लाक्षणिकस्येति । (भा) हतीयादिशब्दविशेषमुपादाय विहितस्येत्यर्थः ॥ भाथे चार्यप्रवृत्तिपियति नोदात्तनिरत्तिखरः अन्यवतरतौति यदयं श्वनशब्दं गौरादिषु पठति (४ । १ । ११) । अन्तोदात्ता) यत्नं करोति । सिद्ध हि स्यान् छोपेव ॥ खरादेकादेशः । सौस्थितिः वैक्षमागिणः । खरच प्राप्रोत्ये- कादेशश्च (६।१ । १६७)। परत्वात् खरः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तर- अतः । गुणस्य च इत्त्वोत्वयोश्च नास्ति सम्मधारणा ॥ उद्धेरित्त्वोत्त्वे । तैणिः । वेकादशेनालोपो वाध्यते तदोपधालोपित्वाभावान् छौबभावाद्वहुति गोरादिलक्षणो डौष नास्ति । अनुपसर्जनादित्यधिकारात् । भाष्ये तु बह- सुनौति प्रत्याख्यानवादिमतेनोपन्यस्तम् । तत्पक्षे किल डोपा भामिति । न्यायमूलं चेदमन्तमन्तर बलीय इति । न च न्यायस्यात्र केन चिहाधो- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४ । २।) (अ.१। पा. बा. १) विभक्तिस्वरस्येति। (भा) हतीयादिरिति नानुवर्तते विभक्रिरित्येव । एवं च शुन इत्यादावपि नास्ति फलभेद इत्यर्थः ॥ ननु बहुश्वन शब्दस्य बड़- बौहित्वेन पूर्वपदप्रकृतिवरत्वात् उदात्तनिवृत्तिवरप्राप्तिरत आह बहोरिति । (भा) प्रत्याख्यानवादिनाऽश्लोपस्यैव दृष्टत्वेन तद्रीत्या "धन उपधा" इत्यस्य प्राप्तिं मत्वा “बहुशनौ” त्युदाहृतम् ॥ भाथे यदि पुनरिति। (भा) विभक्रिग्रहणमपि नानुवर्तते इति भावः ॥ कुमारशब्द इति । (के) तस्मादिभक्रिग्रहणमनुवर्तते। तथा च बहुशना इत्यत्रोदात्त- निवृत्तिखरः स्थादिति भावः ॥ १ "बडमना" इत्यारभ्य "भावः" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके ॥ पौतिः । वृद्धिश्च प्राप्नोतौत्त्वोत्त्वे च (७।२ ११७॥७१ । १००- १.२)। परत्वादृद्धिः स्यात् । इत्वोत्त्वे भवतोऽन्तरङ्गतः ॥ द्विवचनादित्वोत्त्वे । बातेस्तोर्यते आपो पूर्यते । दिर्वचनं च प्राप्नोतीत्त्व च (६ । १। ३ । ७ । १.०-१०२)। नित्यत्वाद्दिवचनं स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतोऽन्तरजातः । अलोपस्य चेत्वोत्वयोश्च नास्ति सम्पधारणा ॥ खरे नास्ति विशेषः । ऽस्तौति बहुश्वा इत्येव भाष्यमिति न्यायविद याहुः । सौयितिरिति । सु उस्थित इ इति स्थिते यद्यत्र पूर्वमुकारस्योदात्तत्वं स्यात् तदा खरितो वानुदात्ते पदादौ इति पक्षे खरितत्वं प्रसज्येत । पूर्व वेकादेशे कृते नित्य- माधुदात्तमेतद्भवति । गुणम्येति । परत्वाद्धि गणेति भाव्यम् । लैर्णिरिति.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (प. १ । पा.पा. १) ( विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) बहुशुनौति । (क) "डाबुभाभ्याम्" इति डापि तदभावे चेतिभावः ॥ नवं प्रोजनवादिग्रन्थे बडशनौत्ययुक्रमत पार भाष्ये विति ॥ (कै) ननु प्रत्याख्यानान्ततयैव अचत्य ग्रन्थपर्यवमानात् "प्रसिद्धवत्" सूत्रस्यैतदानुपूर्वोकभाष्याच बहुनौति भगवत इष्टमिति धर्म वारयति । न्याये- (के) त्यादिना ॥ ननु भाष्यमेव न्यायवाधकमस्तु इत्यत आह न्यायविद इति । (कै) भाव्यस्य उदात्तनिवृत्तिखरकतवरवैलक्षण्यपरिहारमात्रतात्य- १४ | पा । सू १३ ॥ २ अ६ । पा ४ । सू२२॥ इण विभौनामाइगुणः सवर्णदौर्धत्वात् । वा। इण डिशौनामाइगुणः सवर्ण- दौर्घत्वात्प्रयोजनम् । प्रायन इन्द्रम् अवय इन्द्रम् । दक्ष इन्द्रम पक्ष इन्द्रम् । य इन्द्रम् त इन्द्रम् । आइगुणश्च प्राप्नोति सवर्णदीर्घत्वं च (६।१।८।१०१) परत्वात् सवर्णदीर्घत्वं स्यात् । यादगुणो भवत्यन्तरगतः । न वा सवर्णदीर्घ- विभव्यान्याख्याने स्तत इति स्थितिऽन्तरात्वादित्वं ततो वृद्धिः। खर इति। लैर्णिरिति यदि पूर्व खरः तत इत्वं तथाप्यान्तरतम्यादुदात्तत्व सिध्यति । मवेति । दडायमित्यादगुणः प्राप्नोति । कुमारी ईहत इत्यादौ यणादेश इत्यवश्यं सर्वदीर्घत्वेन विध्यन्तरं वाध्यम् । ননবিবি | एकनिमित्तप्राम- 80 ·८१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२।) (ब. १। पा. 8| या. १) विभक्तिस्वरस्येति। (भा) हतीयादिरिति भानुवर्तते विभकिरित्येव । एवं च शुन इत्यादावपि नास्ति फलभेद इत्यर्थः ॥ ननु बहुश्चन् शब्दस्य बहु- बौहित्वेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वात् उदात्तनिवृत्तिवरप्राप्तिरत पाह बहोरिति । (भा) प्रत्याख्यानवादिनाऽमोपस्यैव दृष्टत्वेन तद्रीत्या “अन उपधा" इत्यस्य प्राप्तिं मत्वा “बहुशनी” त्युदाहतम् ॥ भाग्थे यदि पुनरिति। (भा) विभक्रिग्रहणमपि नानुवर्तते इति भावः ॥ कुमारशब्द इति। (क) तस्मादिभक्रियहणमनुवर्तते। तथा च बहुशुना इत्यत्रोदात्त- निवृत्तिखरः स्यादिति भावः ॥ "बडगुना" इत्यारभ्य "भावः" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके ॥ पौत्तिः । वृश्चि प्राप्नोतीत्त्वोत्त्वे च ( ७ । २ ११७॥ ७।१ । १००- १०२)। परत्वाइद्धिः स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतोऽन्तरङ्गतः ॥ द्विवचनादित्वोत्त्वे । बातेस्तोर्यते बापो पूर्यते । दिर्वचनं च प्राप्नोतौत्त्व च (६ । १ । ३ । ७।१००-१०२)। नित्यत्वाद्दिवचनं स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतोऽन्तरगतः । अल्लोपस्य चत्वोत्वयोश्च नास्ति सम्पधारणा ॥ खरे नास्ति विशेषः॥ ऽस्तौति बहुश्वा इत्येव भाष्यमिति न्यायविद याहुः। सौस्थितिरिति । सु उस्थित इ इति स्थिते यद्यत्र पूर्वमुकारस्योदात्तत्वं स्यात् तदा खरितो वानुदात्ते पदादौ इति पक्षे खरितत्वं प्रसज्येत । पूर्व त्वेकादेशे कृते नित्य- माधुदात्तमेतद्भवति । गुणस्येति । परवाडि गणेति भाष्यम् । तैर्णिरिति । ॥

·महामध्यप्रदोषोद्योतः। (प. १ । पा.पा. १) ( विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ ।।२।) बहुशुनौति । (के) “डाबुभाभ्याम्" इति डापि तदभावे चेतिभावः॥ नन्वेवं प्रयोजनवादियन्थे बहुशमोत्ययुगमत पार भाष्ये विति ॥ (कै) ननु प्रत्याख्यानान्ततयेव पचत्य ग्रन्थपर्यवमानात् "प्रसिद्धवत्" सूत्रस्यैतदानुपूर्वोकभाष्याच बहुशनौति भगवत इष्टमिति भ्रम वारयति । न्याये- (के) त्यादिना ॥ ननु भाव्यमेव न्यायवाधकमस्त इत्यत पाह न्यायविद इति । (क) भाव्यस्य उदात्तनिवृत्तिखरकतखरवैलवण्यपरिहारमात्रतात्य- १ अ । पाए । सू १३ ॥ २ ब६ । पा ४ । सू २२ ॥ इण पिशोनामागुणः सवर्णदीर्घत्वात् । वा । इण हिशोनामाइगुणः सवर्ण- दौर्घत्वात्प्रयोजनम् । अयन इन्द्रम् अवप इन्द्रम्। रक्ष इन्द्रम् क्ष इन्द्रम् । य इन्द्रम् त इन्द्रम् । बागुणश्च प्राप्नोति सवर्णदीर्घत्वं च (६१।८०१०१) परत्वात् सवर्णदीर्घत्वं स्यात् । अागुणे भवत्यन्तरणतः ॥ न वा सवर्णदौर्ध- विभव्यान्वाख्याने स्तत ह इति स्थितेऽन्तरङ्गात्वादित्वं ततो वृद्धिः। खर इति । ঝিযিনি অবি মুধ : নন দুল নঘাআলনাৱলৰ লিখনি। नवेति । दडायमित्यादरणः प्राप्नोति । कुमारी ईहत इत्यादौ यणादेश इत्यवश्यं सर्वदीर्घत्वेन विध्यन्तरं वाध्यम् । नैतदिति । एकनिमित्तप्रात- 80 ·६२४ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२।) (च. १। पा. ४। बा.१) र्यकतया न न्यायवाधकत्वम् ॥ १“डाबुभाभ्याम्" इति सूचस्थभाव्य- रीत्या "बडवा" इत्येव भाष्यसम्मतमिति भावः ॥ नवलोपे मति तस्य स्थानिवत्त्वाद्यण् स्यादिति कुतो नापादितम् “यूनस्तिः" "शुनः पुच्छ” इत्यादिनिर्देशैर्वारणसम्भवात्। वस्तुतो लोपे सर्वानु- दात्त एनेति प्राप्नोति पूर्वरूपे तु एकादेशस्तरेण आधुदात्त- मित्यपि विशेषो वोध्यम् ॥ ननु पूर्वमुदात्तत्वेऽपि तदेकादेशस्य "एकादेश उदात्तेन" इत्यनेन उदात्तत्वे इष्टमिद्धेराह तदेति ॥ (क) नित्यमिति। (कै) "नित्यादिः" इत्यनेनेतिभावः । एतदपि प्रयोजनं समर्थ- ग्रहणप्रत्याख्यानाभिप्रायेण ॥ १ म४ । पा १ । सू१३ ॥ । पा२। सू ५ ॥ २ य४ पा १ : सू ७७ ॥ ४ अ६ । पा १ । सू६७॥ त्वस्थानवकाशत्वात् । वा। न वैतदन्तरङ्गेणापि सिध्यति । किं कारणम् । सवर्णदीर्घत्वस्यानवकाशत्वात् । अनवकाशं सवर्णदौर्घत्वमागुणं वाधेत ॥ नेतदन्तरङ्गेऽस्त्यनवकाशं परमिति । इहापि स्योनः स्योनेति शक्यं वक्तुं न वा परत्वादगुणस्येति । ऊडापोरेकादेश ईत्वलोपाभ्याम् । वा । ऊखापो- विध्यन्तरवाधनेग सावकाशः सवर्णदौ?ऽन्तर वाधितुं न शकोतीति भावः। निरवकाशेन तु विध्यन्तरेण सावकाशोऽन्तरोऽपि विधिर्वाध्यते यथा “गोत्रेऽलुगचि" इत्यलुका लुक । न वा परत्वादिति । यथा त्वत्र पर. खेन न व्यवस्था अपि तु अन्तरगत्वेन तथा बागुणोऽपि समानकच्यो दोघेण ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. १। पा. बा. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । ।। २।) परत्वाखौति । (क) इदं वस्तुतत्त्वकथनं न तु (मम्मधारणा। दू। क) सम्प्रसारण- भावे हेतुः । स तु उभयोरपि वहिर्भूतप्रत्ययापेक्षत्वेन समत्वेनान्त- रजवाभाव इति बोध्यम् ॥ ननुस्तीर्णशब्दादिनि न दोषोऽत शाह विभज्येति ॥ (कै) भाव्ये इत्वोत्वे भवतोऽन्तरगत इति (भा) एकाचवानभ्यासवप्रथमत्वादिबहपाध्यपेक्षत्वेन द्वित्वस्य बहिरङ्गवं वोध्यम् । इदं प्रयोजनमेकदेयुक्तिः । इयोर्नित्यत्वेऽनित्यत्वे वा परत्वादिमिद्धे यङन्तस्य द्वित्वेन तस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरण- लाचेत्यन्थे। स्वरेणपि इत्वोत्वयोर्नास्ति सम्पधारणेत्याह खरे नास्तौति ॥ (भा) रेकादेश ईत्वकोपाभ्यां भवत्यन्तरणतः प्रयोजनम् ॥ इत्यादेकादेशः। खद्यो- यति मालीयति । इत्वं च प्राप्नोत्येकादेशश्च (७।। ३३॥६।१।१०१)। परत्वादौत्वं स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरणतः ॥ लोपादेकादेशः। कामगह- लेयः भादबाहेयः । लोपञ्च प्राप्नोत्येकादेश (418।१४७॥६११०१)। वाध्यते न त्वतरह इति भावः । खट्वीयतीति । खड्व व्याय इयि स्थिते यदि पूर्वमौत्वं स्यात् तत चागुणः प्रसज्येत । नन्वाकारस्य कृते ईत्वे “यस्येति" लोपो भविष्यति । नैतदस्ति । पूर्वविधावितोत्वस्य स्थानिवद्भावात् । गोपे स्वाभ्यामिति । ऊए ईत्वासम्भवादयं क्रमोऽयुक्त आश्रयितुमिति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( प्रतिबेधे पर कार्यम् । १।४।२।) (ब. १ पा. 8। बा १) मनु “कुमारी हिते दण्डायम्" इत्यादौ सावकाशं दीर्घत्व- मत माह दण्डामिति । (क) एवं च घणगुणाभ्यां सर्वविषयव्याप्तरवण्यं विध्यतरे बाये बाध्यसामान्यचिन्तयाऽग्टहामाणविशेषत्वात् सर्ववाध्यमित्यर्थः । अन्त- रङ्गादपि निरवकाशस्य बलवत्त्वेन "नैतदन्तरों" इत्यनुपपत्रमत भाइ एकनिमित्तेति । (के) एकस्थानिक इत्यपि बोध्यम् । एवं च खममाननिमित्तकेन खममानस्थानिकेनैव च येन नाप्राप्निन्यायो न तु विभिन्नस्थानि- निमित्तकेनापौति न तदाध इति भावः। यस्तु सर्वथानवकाशः स वाधक एवेत्याह निरवकाशेनेति । (के) परत्वालोपः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरणतः ॥ अथ किमर्थमौत्व- लोपाभ्यामित्युच्यते न लोपेत्वाभ्यामित्येवोच्यते। संख्यातानुदेशो (१।३।१०) माभूदिति । आपोऽप्येकादेशो लोपे प्रयोजयति । चौड़िः । वालाकिः (६ । ४।१४८)। बात्वनपुंसकोपसर्जनकखत्वान्ययवायावेकदेशतुग्विधिभ्यः । वा । भावः। यद्यप्यणाद्यदन्तमिति ईत्वशब्दस्य पूर्वनिपातो न्याय्यः । तथापि लक्षणे प्रायेणासौ नाहियते । चौडिरिति । पूर्वमाकारलोपे सति तस्य 'स्थानिवाबादसिद्धत्वाचाकारलोपाभावा “दाइगुण" इति गुणस्य प्रसङ्गः । ग्लानोपमिति । विभज्याम्बाख्थाने ग्लै बगीय इति स्थिते बनैमित्तिकत्वा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १। पा. 8। बा. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।।२।) एकस्थानिनिमित्तकेनेत्यर्थः ॥ वधिभूताजादिप्रत्ययापेक्षवाद- सुक् वहिरजः॥ भाव्ये इहापौति। (भा) यद्यन्तरङ्गे पौदं स्थात् तईि तत्रापि अन्तरङ्गत्वाद् यण न स्यात् गुणस्य परत्वादिति वाधकतर्कण ममाननिमित्तकमेव निरवकाश- पराभ्यां वाध्यते इति। तत् फलितमाह यथा विति ॥ (क) मनु खट्टामाब्दे मुमुत्पत्तेः प्रागेवैकादेशोऽत श्राह खड्न आय इति । (क) विभज्यान्याख्याने दोषः। 'सुनु "लिङ्गिविशिष्ट" परिभाषया इति भावः॥ १ परिभाषेन्दुशे- ७२॥ आत्वनपुंसकोपसर्जनसत्वान्ययवायावेकादेशतुगविधिभ्यो भवत्यन्तरणतः । वेञ् वानीयम् । शो शानीयम्। ग्लै ग्लागीयम्। ने स्वागीयम् । ग्लाछत्रम् । लाछत्रम् । धात्वं च प्राप्नोति एते च विधयः (१।१।७५॥ ६।११७८-७६) परत्वादेते विधयः स्युः । यात्वं भवत्यन्तरणतः। नपुंसकोपत- जनसत्वं च प्रयोजनम् । अतिर्यत्र । अतिन्वत्र । अतिरिच्छन्नम् । पतिनु- । दावमन्तरणं भवति ग्लामिति म्ला म्ला इति विवन्तम् । अत्रापि तथा विभन्यावास्थाने ग्लै छत्रमिति स्थिते यदि पूर्व तुक स्यात् तदा रजनन- वाभावादत्वं स्याद यथा ठोकितेति । उपदेशयहणानपेक्षया चैतदुदा- हरणम्। पतिर्यवेति । अतिरै पत्र इति स्थिते बायादेशे सत्यनमन्त- त्वाइखो न स्यात् । बाराशस्त्रौदमिति । वाराशस्त्रो इदमिति स्थिते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ ।। २।) (च. १ । पा. ४ । था. १) लोप इति । (के) खट्वाशब्दाकारस्थेत्यर्थः ॥ नवजाद्यदन्तत्वादीशब्दस्यैव पूर्वनिपातो युकोऽत श्राह जङ इति ॥ (कै) न्याय्य इति। (क) शास्त्रीयत्वात् क्रमवाध्योऽपि मोढव्य इति भावः ।। लक्षणे इति । (कै) 'अन्तिकवाढयोर्नेदसाधौ (पा) इत्यादिनिर्देशः क्रमानुसारस्य मर्वनिपातविधियो वलवत्त्व- ज्ञापनादिति भावः ॥ भाव्ये संख्यातानुदेश इति । (भा) १५। पा३ । सू॥ छत्रम् । पाराशस्त्रोदम्। धानाशकुलोदम् । निष्कौशाम्बीदम् । निर्वा- राणसौदम् । निम्कौशाबिच्छधम् । निर्वाराणसिछत्रम् । नपुंसकोपसर्जन- इखत्वं च प्राप्नौत्येते च विधयः (९।२।४७-४८०६।१।७८-७६-१.१)। परत्वादेते विधयः स्युः । नपुंसकोपसर्जनस्वत्वं भवत्यन्तरणतः । तुग्यणेका- यद्यत्र पूर्वमेकादेशः स्यात्तदा तस्यान्तवभावाद खे कृते रूपं न सिध्येत । यमिचिदत्रेति । पदसमुदायस्य विभज्यान्याख्याने चमिचिद् अत्र इति स्थिते यदि पूर्व यण् स्यात् तदा तु न स्यात् । नपुंसकं चात्राग्निचि इति दश्यम् । पुंसिविभत्या व्यवधानात् । सबद दुष्कृताविति । कथं पुनरत्रा- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। पा. 8। था. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) मनु नात्र स्थथासंख्यसूचप्राप्तिः । तस्य विध्यङ्गत्वात्। नापि थानाख्यप्रमाणस्य समाननिर्देशादिति चेन्न। अनूद्यमानयोरपि तत् प्रवृत्तवृष्टत्वादिति भावः ॥ असितत्वाञ्चेति। (कै) चिणो लुक् न्यायेनाच भाभीयासिद्धत्वं वोध्यम् ॥ ननु उपदेश श्रावमनैमित्तिकम् पायादयस्तु प्रत्ययोत्पत्यनन्तरभाविन इति सम्प्रधारणभावादाह विभज्येति । (कै) "अशितौति" प्रमज्यप्रतिषेध इति भावः ॥ विबन्तमिति । (क) कर्तरि किबन्तेन षष्ठीममाम इत्यर्थः ॥ नये क्षये इति। १ अ । पा ३ । सू१. । देशगुमायौत्त्वदीर्घत्वेत्वमुमत्त्वरीविधिम्यः। वा। यणेकादेशगुणयौत्त्व- दीर्घत्वेवमुमत्त्वरीविधिभ्यस्तुग भवत्यन्तरङ्गतः ॥ यणादेशात् । अमिचिदत्र- सोमसूदच ॥ त्रयादेशात् । अमिचिदिदम् । सोमसुदुदकम् । गुणात् । अमिचिते । सोमसुते । वृद्धेः । प्रऋच्छकः । प्राईकः ॥ श्रौत्त्वात् । बमि- ना प्राप्नोति । यावता विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनामदन्तानां इन्वे स विहित इति चिन्यमेतत् । धियतीति । धि धारणे तिपि शे कृते तिवाश्रयो गुणः प्राप्नोति । विकरणाश्रय इया भवत्यन्तरङ्गरत्वात् । यणादेशश्चेति । “एरने- काच" इति यण । जुङबतुरिति। हा अतुम “कः सम्बसारणम्" "अभ्यस्तस्य ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (च. १। पा. 8। पा. १) एवं च एतत् प्रयोजनमेकदेण्युकिरिति भावः ॥ अन्तवदिति । (क) "म नपुंसकमि"ति नपुंसकत्वस्यापि शास्त्रीयत्वादतिदेश इति भावः। पदसमुदायस्येति । (के) पदस्य (पा) पदात् (पा) इत्यादौ पदसमुदायस्थाप्यन्वाख्यानदर्शनादिति भावः ॥ पुंसि विभक्त्येति । (कै) न च सुबपेक्षया परत्वात् प्रथमं तुम् इति कथं सुपा व्यव- धानोकिरिति वाच्यम् "अग्निचिद्” इत्यादौ गुणतकोः सम्प्रधार- पायाः अये भाव्ये कृतत्वेन तुकः पूर्वमन्तरङ्गत्वादिभक्तिः सिद्धवत् कृत्यैवास्य भाष्यस्य प्रवृत्तिरित्याशयात् ॥ भाष्ये चिति । सोमसति । दीर्घत्वात् । जगड्याम् । जनगड्याम् । ईत्त्वात् । जग- त्यति । जनगत्यति ॥ मुमः। श्रमिचिम्मन्यः। सोममुन्मन्यः । एत्वात् । जगड्यः । जनगङ्ग्यः ॥ रौविधेः । सत्यति । पापकृत्यति । अनानाभ्यां चेति वक्तव्यम् । सछत् । सुकृहुष्कृतौ । तुक् च प्राप्नोत्येते च विधयः (६।१।१- च" इति सम्पसारणं कृते यद्याकारस्य लोपः स्यात्तदा स्थानिवत्वादसिद्ध- वदनामादित्य सिद्धत्वात् चोवङ् न स्यात् । औपगवौति । उपगोरियमित्यणि डोपि च कृते यदि प्रत्ययायुदात्तत्वात् पिदनुदानाहा पूर्व लोपः स्यात् तदो- दात्तमित्तिः खरः ईकारस्य न स्यात् । अमिरिन्द्र इति । यद्यपि प्रत्यय- ·महामाष्यपदीयोद्योतः। (ब. ५। पा. । था. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।।२। प्रच्छकः प्रार्छक इति। (भा) पत्वकोरियनपेक्षेदं वहिरङ्गत्वेनापि सिध्यति नाजानन्तर्य इति तु मास्येवेत्यभिप्रायः ॥ चिन्त्यमेतदिति। (कै) सुकतादिशब्दयोऽपि प्रकरणादिना यदा स्विविशेष पर्यव- मानं तदा रदमुदाहरणमित्याः॥ ननु शस्य डिवादगुणस्य कथं प्राप्तिः योरप्येकनिमित्तलेन अन्सरजवाद्यभावयेत्यत पाह तिबाश्रय इति । (कै) गुणः। (कै) लघूपधगुणः ॥ एरिति । (कै) “इको चण्" इति तु इयङा वाधितमितिभावः ॥ सुस्थानिक- पणस्तु पूर्वरूपमपवाद इति तात्पर्य्यम् ॥ ७६, ७७, १०९॥७।३।१११।६।९।६१५७.३।११६,१०२॥७.४।३॥६२६७)। परत्वादेते विधयः स्युः । तुग भवत्यन्तरगतः ॥ इयादेशो गुणात् । वा । इयहादेशो गुणा भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् । धियति । रियति । इयखा- देशच प्राणोति गुणच ( 410100७२)। परत्वावगुणः स्यात् । श्यया- देशो भवत्वन्तरतः॥ उवादेशवेति वक्तव्यम् । प्रादुनुवत् । प्रासखुवत् । रहितायाः प्रचते प्रयोगो मास्ति तथापि वाक्यम्य विभज्यान्याख्याने किय- माणेऽयं विचारः क्रियते । यद्यपि प्रत्ययस्य नित्यत्वं तचापि बन्तरव सिइलाज तदाश्रितम् । पचवत्रेति । यद्यत्र पूर्व पण स्यात् पणन विधाविति 81 ·६४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।।२।) (ब. १ । पा. ४ । था. १) यद्याकारेति । (कै) मनु “दनिङ” सूत्रस्थाकररीत्या चिकौर्षतौत्यादौ “प्रच: परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वेन तुगभाववत् जुडवतरित्यच पूर्वरूपे- ऽपि तस्य स्थानिवत्त्वात् उवङोः प्राप्तिरिति चेन्न। पूर्वस्य धातुत्वा- भावेन तदुद्देश्यकविधेरभावात् इत्याहुः ॥ उपगोरियमिति। (कै) अनन्तरापत्यमिति शेष इत्येके । गोत्राणि तु जातिवान् डौष एवस्यादिति न स्वरः प्रयोजनमिति भावः ॥ प्रत्ययायुदात्तत्वादिति। (के) एतदणः पिदनुदात्तत्वाद्देति (के) एलन्डनैपः पिदनुदात्तमपि उभयापेक्षलोपादनारङ्गमेवेति बोध्यम् ॥ श्वेः संप्रसारणपूर्वत्वं यणादेशात् । वा। सम्पसारणपूर्वत्वं यणादेशात् भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम्। शुशुवतुः । शुशुबुः । पूर्वत्वं च प्राप्नोति यणा- देशश्च ( ६.१।१०८.६७।८२)। परत्वाद् यणादेशः स्यात् । पूर्वत्वं भवत्यन्त- रगतः। थाकारलोपात । वा । क याकारलोपात् पूर्वत्वं भवत्यन्तरणतः प्रयोजनम्। जुङवतुः । जुहुवुः । पूर्वत्वं च प्राप्नोत्याकारलोपञ्च (६।१।१.८॥ स्थानिवत्वनिषेधात् उत्वं न स्यात् । पूर्वशाला प्रिय इति । पर्यशाला प्रिय पस्येति त्रिपाद बौछौ कृते "तद्धितार्थे"ति दयोः पदयोः तत्पुरुषः । सत्र त्रिपदाश्रयबोधिनिमित्तः पूर्वपदावतिखरो बहिरङ्गत्वान्न प्रवर्तते । ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.१.पा.बा.१) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । ४।२।) प्रत्ययस्येति । (कै) एकादेशेऽपि पूर्वान्तवत्त्वेन सुपः प्राप्तेस्तस्य नित्यत्वं नेति तवेति ॥ भाव्य परत्वाद्यणिति । (भा) शब्दान्तरप्राप्तेर्नित्यत्वं नोक्रम् ॥ लादेशशब्देन शादेशस्थानिक श्रादेशस्तदाह उत्वं नेति ॥ (के) तचेति । (के) यद्यपि मतिशिष्टत्वादिदं मि तथापि अमरगन्यायादपौष्ट- मिद्धिरिति भावः ॥ वहिरङ्गे कृते इति। (कै) अयं हि न्यायो युगपत्प्राप्तौ अन्तरङ्गस्य प्रथमं प्रवृत्तिबोधक एवेति भावः ॥ ६४।६.)। परत्वादाकारलोपः स्यात् । पूर्वत्वं भवत्यन्तरगतः। स्वरो लोपात्। वा। खरो लोपा भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् । बौपगवौ सौदा- मनौ। खरच प्राप्नोति लोपश्च (३।१।३-४।६।४।१४८ )॥ परत्वाल्लोपः स्यात्। खरो भवत्यन्तरङ्गतः ॥ प्रत्ययविधिरेकादेशात् । वा । प्रत्ययविधिरेकादेशाद भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम्। अमिरिन्द्रः। वायुरुदकम् । प्रत्ययविधिक ) तेन तत्पुरुषसमासाश्रयं शालाशब्दस्यान्तोदात्तत्वं भवति । पूर्वशब्दः “खाइभिटामदन्तानाम्" इति अाधु दात्तः। पचावेदमिति । अन्तरक- वलौयत्वेन एतन सिध्यति । बहिरकते आदगुणे एत ए इति प्राप्नोति ।

·महामाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ ।।२।) (ध.१। पा.पा.१) पूर्वोक्तति। (2) अन्तरले कर्तव्ये वहिरङ्गममिई तबहिर चिकौर्षित रत्यन्यत् ॥ ननु स्योन इत्यच परत्वादणे तसा मिलेऽपि रकोऽभावादयण न स्यादत पाह शास्त्रेति ॥ (के) मन्वेवं मौयितिरित्यादौ स्थोने गुणशास्त्रवत् वपिजमाधु- दानशास्त्रं न प्रवर्तत इत्यत पार अन्तरक्रेति । (कै) युगपत्प्राप्तौ वहिरङ्गस्य न पूर्व प्रवृत्तिः । प्रवृत्ते तु अन्तरले भवत्येव वहिरङ्गमिति भावः ॥ भाव्ये वहिरङ्गलक्षणस्येति। (भा) जठ् रति शेषः ॥ अवैकदेशीसमाधत्ते नाजानन्तर्य इति ॥ ( भा) प्राप्रोत्येकादेशच (४।१।२६।१।१०१) परत्वादेकादेशः स्यात् । प्रत्यय- विधिर्भवत्वन्तरणतः॥ यादेशाचेति वक्तव्यम् (१९७०)। अभिरत्र । वायुरत्र । लादेशो वर्णविधेः। लादेशो वर्णविधेर्भवत्यरतः प्रयोजनम् । पचवत्र । पठत्वत्र । लादेशश्च प्राप्नोति यणादेशच (दादा९७७)। परत्वात् यणादेशः स्यात् । लादेपो भवत्यन्तरणतः ॥ तत्पुरुषोन्तोदात्तत्वं अगवेति । इयं हि व्यापिका। पूर्वोक्त प्रयोजननिष्पादनात् । शास्त्रा- सिद्धत्वाप्रया बहिरणलक्षणं न तावत् प्रवर्तते । अन्तरालक्ष तु परते यत्र निमित्तसद्धावस्तत्र बहिरङ्गलक्षणपत्तिः । नाजानन्तर्य इति । बचो- ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८४५ (अ.१ । पा. ७ | बा. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ ।। २।) अचोरानन्तर्यामिति । (कै) प्रचोरिति विमविवक्षितम् । तेन वक्ष्यमाणेन बत्तुग- ग्रहणरूपेण ज्ञापन न विरोधः । श्रचोऽप्यानन्तर्यानिमित्तकेऽन्त- रङ्गे कर्तव्ये कृते च तस्मिन् प्राप्ने अन्तरङ्ग कर्तव्ये जातस्य वषि- रस्थामिद्धत्वं नेति तदर्थः । एतेन पचावेदमित्यादौ गुणेऽजान- न्तर्याश्रयणात् अमिलानापत्तिरित्यपास्तम् ॥ अयजे इन्द्रं धियति । (भा) इत्यादि च सिद्धम् ॥ अक्षयूः (भा) इत्यत्र यणि लोपाभावश्च मिद्धः ॥ तुक तु प्रतिष्यत इति। (क) समामोत्तरं ल्यप् प्रवृत्त्या पूर्वपदसम्बन्धेन ममासे जाते तत्र संहिताया नित्यत्वात् एकादेने स्यपि तुगपेक्षया पदयसम्बन्धी पूर्वपदप्रकृति खरात् ! वा। तत्पुरुषान्तोदात्तत्वं पूर्वपदप्रकृतिस्वराद भव- त्यन्तरणतः प्रयोजनम् । पूर्वशालाप्रियः चपरशालाप्रियः । तत्पुरुषान्तो- दात्तत्वं च प्राप्नोति पूर्वपदप्रकृतिवरत्वं च (६।१।२२३।६।२।१)। परत्वात् पूर्वपदप्रतिवरत्वं स्यात् । तत्पुरुषान्तोदात्तत्वं भवत्यन्तरगतः । एता. न्यस्याः परिभाषाया प्रयोजनानि यदर्थमेषा परिभाषा कया। यदि सन्ति रानन्तर्यमाश्रिय यत्र कार्य विधीयते तत्रैया परिभाषा वोपविडते। यदयमिति । कोऽसिचदधीत्येति । वहिरहस्येकादेशम्य सिद्धत्वात् पत्वं न भविष्यति । तुक तु प्रवर्तिष्यते इति किमसिद्धवचनेन । यदयमिति । दिध- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।। ४ । २ ।) (च.१ । पा. ४ । बा. १) वर्णापेक्षस्यैकादेशस्य दध्यत्र रत्यादौ संयोगान्तलोपापेक्षया यणो वहिरङ्गत्वेनामिद्धत्ववदसिद्धत्वेन तत्पत्तिरिति भावः ॥ षत्वग्रहणं तु न युक्तम ज्ञापकं चैपादिकेऽन्तरङ्ग तत्परिभाषायाः कार्यकाल- पचेऽप्यप्रवृत्तेविसर्जनौयसूचभाष्यसम्मतत्वात् । षत्वस्यापि पददय- सम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेनान्तरङ्गवाभावाच्च । न वा अधौत्य इत्यादौ "पूर्वं धातुरुपसर्गन युज्यते” इत्येकादेशोऽन्तरङ्ग' इति वाच्यम् । साधनवोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पदान्तरसम्बन्धनिमित्तकार्यात् पूर्व- मुपसर्गसम्बन्धेन तनिमित्तकस्थान्तरङ्गमिति तदर्थी न तु प्रत्यय- निमित्तादपौति तदर्थ इति “सम्पमारणाचे"ति सूचे भाष्ये स्पष्ट- त्वाच्च । तत्र हि खट्वा प्रारूढ़ इत्यत्र सवर्मदौर्धात् गुणेऽन्तरङ्ग इत्युक्तम् । “सट् कात् पूर्व" इत्यादि सूत्रेम्वप्युक्तम् । उपमर्गार्थन १६। पा १ । सू १०८ ॥ २ "भाष्ये" इत्यारभ्य "सूत्रेषु" इत्यन्तं नास्ति इ पुस्तके ॥ ३६ । पा १ । सू १३५ ॥ प्रयोजनामौत्येषा परिभाषा क्रियते ननु चेयमपि कर्तव्यासिइंबहिरङ्गलक्षण- मन्तरङ्गलक्षण इति । किं प्रयोजनम् पचावेदम् पचामेदम । असिद्धत्वाद बहिरङ्गलक्षणस्य गुण म्यान्तर लक्षणमेत्वं (३।४।६३) मा भूदिति। उभे तई कर्तव्ये । नेत्याह । कामयैव सिद्धम्। हापि स्योनः स्योनेत्यसिद्धत्वाद बहिरङ्गलक्षणस्य गणस्यान्त रङ्गलक्षणो यणादेशो भविष्यति । यद्यसिद्ध वाइ यस् इति स्थिते वाहा सम्म सारणमेव कर्त्तव्यम् । तत्र क्वते पूर्वैकादेश चव्याश्रये गुणे "वृद्धिरेचौ"ति सुद्धौ सिद्ध दित्यौह इति । अनकारान्ते चोयपदे वहेन्दसि विन दृश्यते । प्रयोगदर्शने वा सति ऊहतेः विपि ·महाभाष्यप्रदीयोद्योतः । (ध. १ । पा. 8 । घा. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम्।।३।।) सम्बन्धस्ततः प्रत्यये कृते उपमर्गन सम्बन्ध इति। मंशति रति स्थितेऽन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकत्वादु पमर्गाश्रितमुपमर्ग- निमित्तं कार्य्यमन्तरङ्गं यत्तु न तथा तच पूर्वागत'साधनकार्यमेवा- न्तरङ्गमत एव “प्रेद्धः" इत्यत्र “गुणो वहिरङ्ग” इति भाव्ये उकम् । अस्थाश्च परिभाषाया भाष्येऽन्यत्र क्वाप्यव्यवहारादियमेकदेण्यकिः । एतज्ज्ञापकेनान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यमिति तत्त्वम् । वृद्धौ मिद्धति परिभाषासत्त्वे तु विभकिनिमित्तमम्प्रमारणस्य व्याश्रये अन्तरङ्गे गणेऽसिद्धत्वात्तदभावे वृद्धौ गुणास्यामिद्धत्वात्तदभावे च वृद्ध्यर्थमूडावश्यक इति भावः ॥ नवकारान्तोपमर्ग चोपपदे अवर्ण- भावात् पररूपेण वाधाच्च । "वृद्धिरेचि" इत्यस्य प्राप्तौ "मम्प्रसार- णयोः फने विशेष इत्यत श्राह १ "साधनमेव" । इ ॥ २ "ज्ञापन" इत्यारभ्य "विभक्तिनिमित्त" यन्तं नास्ति इ पुस्तके । २६ । पा १ । सू ८८ ४ सम्प्रसारणस्य व्याश्रये ।। बहिरङ्गशक्षणमन्तरङ्गालक्षण इत्युच्यतेऽक्षयूः । हिरण्य द्यूः यसिडाहि- रणलक्षणस्योठोऽन्तरणलक्षणो यणादेशो न प्राप्नोति (६।४।१६।६।११७७ )! नैष दोषः । असिद्धं बहिरङ्गालक्षणमन्तरणलक्षण इत्युक्का ततो वक्ष्यामि "नानानन्तर्ये बहिष्वप्रकृतिः" इति । सा तडेंषा परिभाषा कर्तव्या । न कन्या । चाचार्य्यप्रतिपियति भवत्येषा परिभाषेति यदयं चत्वतु- प्रयोगो भविष्यति किमडादेशविधानेन परिभाषाया शापक ऊह विधिः । तस्यां हि सत्यां बहिरणस्य सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वादन्तरले गुणो न स्यादि- तूड विधीयते ! पूर्वेषुकामशम इति । पूर्व इध कामशमी व इति स्थिते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (प. १ । पा. ४ | था. १) अनकारान्तति । (कै) इदमकारान्तोपमोपलक्षणम् ॥ छन्दसौति । (कै) न च प्यन्तात् किपि वयादिभ्यो विहितलाभावेन सम्प्रसारणा- भावे विश्ववाढशब्दो लोकेऽप्यस्येवेति वाच्यम्। को गुप्तमित्यस्थ काचिकतया णिसोपस्य स्थानिवत्त्वेन तच “वाह जट्" सूत्रस्य प्राप्तिरेवाभावादित्याहुः । वस्तुतो लोकेऽपि वर्णिच दर्शनान छन्दमौत्युपलक्षणम् ॥ जहतेरिति। (के) धावूनामनेकार्थत्वासार्थभेदः ॥ भाव्ये तस्यैतस्येति । (भा) अमिळू वहिरङ्गमित्यस्येत्यर्थः ॥ १ घ ६ । पा ४ । सू १३२ ॥ कोरसिद्धः" (६।१ । ८६) इत्याह । इयं तहि परिभाषा कर्तव्या "वहिरलक्षणमन्तरङ्गालक्षण" इति । एषा च न कर्तथा। चाचार्यप्रति- पियति भवत्येषा परिभाषेति यदयं “वाह उठ" (६।४ । १३२) इत्यूठं शास्ति । तस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोईडिखरावेकादेशात् । वा। तस्यैतस्य लक्षणस्य दोषः पूर्वोत्तरपदयोईडिखरावेकादेशादन्तरगतो- पद्यन्तरगत्वादावगुणः स्यात् तदा पूर्वोत्तरपदयोर्थयवर्गाभावादुमयत पान- यणेऽन्तादिवद्भावनिषेधाच "दिशोऽमहाणाम्" "प्राचां ग्रामनगराणाम्' इत्युत्तर पदडि म्यात् उत्तरपदवृद्धौ सर्व चेति चशम्दाहिकशब्दाचेति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ६९ (अ.१ । पा. ७ । था. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ ।।२।) 'दिशोऽमद्राणाम् इति । (क) इत्यनुवर्तमाने इति शेषः ॥ प्रचापि स्वर उदाहतुं शक्य इत्यभिप्रायेणाह उत्तरपदेति ॥ (के) च शब्दादिक शब्दाश्चेति। (कै) अनेम विस्तिं पूर्वपदान्तोदात्तत्वं तथैव व्यपवर्गाभावान स्या- दित्यन्वयः ॥ भाव्ये उदके केवले इति। (भा) मिश्रवाचिनि ममामे उदके परे पूर्व मन्तोदात्तमिति तदर्थः । एतद्दाहरणमेकदेशिनः । ३“अनादिवच्च" इति सूत्रे पूर्वान्त- बद्भावेनातत्वरमाधनात् उभयाश्रयत्वं तु नात्र । “एकदेश- १ अ७ | पा ३ । सू१३ ॥ ३ अ६। पा १ । सू५॥ २ अ६ । पा १ । सू ६६ ॥ ४ परिभाषेन्दश ३७॥ ऽभिनिर्दृत्तान प्राप्नुतः। पूर्वेषुकामशमः । अपरेषुकामशमः (७ । ३ । १४ ॥ ६।२।१०५)। गुड़ोदकम् तिलोदकम् । उदके केवले (६ । २ । ६६) इति पूर्वोत्तरपदयोर्यपवर्गाभावान्न स्यात् ॥ नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्ति- पियति पूर्वोत्तरपदयोस्तावत् कायं भवति नै कादश इति यदयं “नेन्द्रम्य परस्य" (७ । ३ । २२) इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । तथैव पूर्वपदान्तोदात्तत्वं न स्यात् । सावकाशं च एतदुभयं पूर्वकार्याम्ट. त्तिक इति । गुड़ोदकमिति । उदके केवले इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं न म्यात् । उदश्विदुदकमित्यादावेव तु स्यात् । प्रसङ्गेन व्याकरणान्तरे लक्षणं विचार- 82 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।। २।) (च.५। पा. ४ । या. १) विकृतस्थानन्यवाद"दक शब्दस्थाप्युदकशब्देन ग्रहणादिति तप कैयटः ॥ भाव्ये 'नेन्द्रस्येति। (भा) ननूभयत आश्रयणेनान्तादिवत्त्वाभावेऽपि अन्तादिवत्त्वेऽपि व्यप- वर्गाभावे वा मोमेन्द्र इति तदुदाहरणे विकारविशिष्टे नहावेन पूर्वपदत्वेन्द्र शब्दे एकदेशविकतन्यायेन इन्द्रशब्दत्वात् सामर्थनान्न वृद्धिनिषेध एवास्तु अत पाह इन्द्रे दावचाविति । (भा) एको यस्येतीति । (भा) यद्यपि वृद्धिः परा तथापि लोपो नित्य इति भावः ॥ न च परादिवद्भावेनैकादेशविशिष्टस्योत्तरपदत्वमेवास्विति तत्सम्भव इति वाच्यम् एकदेशविकृतन्यायस्याप्याहार्यारोपबोधकत्वेन व्यपवर्गस्य १ च ७ । पा ३ । सू २२ ॥ २ "चन्तादिवत्वेऽपि व्यपवर्गाभावे वा" इति नास्ति इ पुस्तके ॥ इन्द्रे दावचौ। तत्रैको “यस्येति च" (६। 8 । १४८) इति लोपेन हियते अपर एकादेशेन । ततोऽनचक इन्द्रः सम्पन्नः । तत्र कः प्रसको वृद्धेः । पश्यति त्वाचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत् कायं भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेधं शास्ति ॥ यणादेशादि युवौ । वा । यणादेशादि- युवावन्तरगतोऽभिनित्तान्न प्राप्नुतः । वैयाकरणः सौवश्व इति । लहणं हि यितुमाह यणादेशादिति । लोपो भविष्यतीति । ननु बहिरवादियुवोर- सिद्धत्वालोपो न प्राप्नोति । चत्राहः। समुदायस्यासिदत्वं नाक्यवस्येति । समुदायस्यासिद्धत्वे सामर्थात्तदवयवस्याप्यसिद्धत्वमिति चिन्तमेतत् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च. १ । पा. ७ । बा.१) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।। ७ । २।) निरूपवितमशक्यत्वात् । किञ्च रन्द्ररूपोत्तरपदाचथानिकवृद्धे- स्तदभावेनाप्राप्तेस्ताद्रूप्यानतिदेशादिनिदिक् ॥ पाणिनीये तादृश्य- लक्षणाभावादाह प्रसङ्गेनेति ॥ (कै) तदेव दर्शयति भाष्ये लक्षणं हि भवति य्वोरिति ॥ (भा) अनवकाशवे हेतुः अचौत्युच्यते इति । (भा) यत इत्यादिः ॥ वहिरङ्गत्वादिति । (के) ऋद्धिप्रसङ्ग इत्युक्रेस्तषिमित्तकवादित्यर्थः ॥ चिन्त्यमिति । (कै) एवं च "स्ताम" इत्यादि ग्रन्थः पूर्वपच्येकदेशिमिद्धान्येक- भवति स्वोरचि वृद्धिप्रसङ्ग इयुवौ भवत इति ॥ नैष दोषः। अनवकाशावियवौ। अचौत्युच्यते ॥ किं पुनः कारणमचौत्युच्यते । इह मा भूताम् । ऐति- कायणः । बौषगव इति । तामत्र इयुवौ “लोपो व्योति" (६।१।६८). इति लोपो भविष्यति । यत्र तई लोपो नास्ति । प्रयमेधः । प्रेयंगव इति ॥ उसि पररूपाच । वा। उसि पररूपाञ्चान्तरणतोऽभिनितादि- पचेयरिति । पच् याया उस इति स्थिते यद्यत्रान्तरणत्वात् पररूपं क्रियेत तदा व्यपवर्गभावात् इयादेशो न स्यात् । एकादेशम्यान्तवत्वाविष्यतीति वेद एवमपि रूमं न सिध्येत् । यासित्यस्येति । स लोपापवाद यादेशः ।

·८५२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२।) (इ. १ । पा. ४ । घा. १) देशिनोरुकिरिति भावः । वस्तुतः परिभाषारम्भे दोषात् परिभाषा न कार्या इति पूर्वपक्षिणो वाक्ये तामादाय दोषोद्भावनयुक्रमिति चिमयमेव चिन्यम् ॥ या उसिति स्थित इति । (के) अन्तरङ्गत्वादियः पूर्व यलोपः ॥ व्यपवर्गाभावादिति । (कै) या शब्दाभावादिति भावः ।। न सिद्ध्येदिति। (के) उकारान्तस्य यापत्तेरिति भावः। यामिति केदे मौत्री निर्देश इति भावः ॥ अतो या इय इत्येव पाठ इति "श्राने मुक्” इति सूचे भाष्ये ॥ ननु नित्यान्तरङ्गत्वेन मलोपे यासेव दुर्लभोऽत १ अ७ । पा २। सू२ यादेशो न प्राप्नोति (६।१।६६ ॥ ७।२।०)। पचेयुः। यजेयः ॥ नैष दोषः। नैवं विज्ञायते या इत्येतस्येय भवतीति । कथं तहिं। यास इत्येतस्य इय् भवतीति ॥ लुग् लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः । वा । लोप- यणयवायावेकादेशेभ्यो लुग् बलीयान् इति वक्तव्यम् ॥ लोपात् । गोमान् प्रियोऽस्य गोमप्रियः। यवमप्रियः। गोमानिवाचरति गोमत्यते । अवते सलोपे नास्ति पररूपप्रसङ्गः। गोमतिपय इति। यद्यत्र लोपः स्यात् सदा प्रत्ययलक्षणेन नुमादि स्यात् । ग्रामणि कुलमिति । यणादिषु कृतेष लुकि सति रूपं न सियेत् । कादिति । पूर्वमेकादेशे ते तस्यादि- ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः । ब. १ । १. ४ । बा. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम्। १ । ०१२। सलोपापवाद इति। (कै) वार्णपरिभाषयेदं सिध्यति ॥ तदनाश्रयणे तु भाष्यम् । सुग- लोपयोः फले विशेषमाह यद्यति। (के) कि तु न लुमते"ति निषेधः इति भावः ॥ भाष्ये परत्वादेते इति । (भा) परत्वादुत्कृष्टत्वादन्तरङ्गत्वादित्यर्थः । तदाह अन्तरङ्गानपौति ॥ (कै) इति शिवभट्टसुतसतौगर्भजनागोजीभट्टकते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् १ ब १ । पा १ । सू६३ ॥ यवमत्यते ॥ यणादेशात् । ग्रामण्यः कुलं ग्रामणि कुलम् । सेनान्यः कुलं सेनानि कुलम् ॥ अथवा यावेकादेशेभ्यः। गवे हितं गोहितम् ॥ रायः कुलम् रैकुलम् । नावः कुलं नोकुलम् । सकाट्यं सकभयम् ॥ लुक् च प्राप्नोत्येते च विषयः (२।४ । ७१ ॥६।१।६-७७-७८-१०१)। परत्वादेते विधयः । लुग्वलौयान् इति वक्तव्यं लग यथा स्यात् ॥ वदावाल कि सति रूपं न सियत् । “अन्तर कानपि विधीन् बहिरको लुक बाधते" इत्यस्य प्रत्ययोत्तरपदयोश्च इत्यत्र ज्ञापितत्वात् सिद्धम् ॥

·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः॥ कृतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना । सर्वषां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने ।। अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवात् ॥ यू स्त्याख्यौ नदौ।१।४।३॥ मनु यूपदाभावे 'स्त्याख्यमात्रेऽतिप्रसङ्गः ख्याख्या विति दिर्व- पनवैयर्थं चेत्यत आह स्याख्यं नदी (के) इत्यादि ॥ ननु खट्वाशब्दस्य फिषोऽन्तोदात्तत्वेन पूर्वपदप्रतिखर-' नित्खरयोर्न विशेषोऽत श्राह १ "स्त्याख्यमाति प्रसः" इति नास्ति पुस्तके। य स्त्राख्यो नदी । १।।३। य इति किमर्थम् । खट्वा माला । किं च स्यात् । खट्वाबन्धुः माला- बन्धुः । नदी बद्धनि (६ । २ । १०६) इत्येष खरः प्रसज्येत । इह चब- खड्क इति नघृतश्च (५ । । १५३) इति नित्यः कप प्रसज्येत । नैष दोषः । बाचार्यप्रतिपियति मापो नदीसंज्ञा भवतीति यदयं राम-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
६५५
(अ.१ । पा. ४। बा.२)
(य स्त्याख्यौ नदी।१।।३।)
नित् स्वरेणेति । (के)
खटेः कनि खट्वान्दो निष्पत्तेरिति भावः ॥ ननु मानन्दस्य
जननीपरित्वाचकतया नानालिङ्गवेन त्याख्यत्वाभावोऽत पाह
मातृशब्द इति। (क)
पाख्याग्रहणमामाच लिङ्गव्यतिरिक्षार्थभेदः शब्दभेदनिया-
मक इति न दोष इति भावः ।।
बहुपितृक इति। (क)
अनन्तरामिति अध्याहार्यः ॥ समानधर्मानुपपत्तिमेव दर्शयति
न हौति ॥ (कै)
एवं तहाँति। (के)
निर्देशानुपपत्या इस्वपक्षस्यैव युक्रत्वमिति व्युत्पादनाय प्रश्न
इति भावः ॥ भाव्ये
निर्देशो नोपपद्यते इति । (भा)
छान्दमत्त्वकल्पनं वृथेति भावः ॥ दीर्घमात्रग्रहणार्थं तत् स्यादिति न
वृथावमत पाह
उत्तरच चेति ॥ (भा)
मद्यानीभ्यः (७ । ३। ११६) इति पृथग आब ग्रहणं करोति । यह
तहि मात्रे मातुरिति याण नद्याः (७। ३। ११२) इत्याट प्रसज्येत । किं
पुनरिदं दीर्घयोग्रहणम् बाहोखिन खयोः। किं चातः । यदि दीर्घयो-
गहणं
यू
इति निर्देशो नोपपद्यते । दौर्धाद्धि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते (६ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( यू व्याख्यौ नदौ । १ । । । ३।) (आ. १ । पा. ४ । था. २) ननु हखनिर्देशेऽपि “यू इख इति” भिन्नार्थकवचनत्वात् सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरत श्राह हस्व इतीति। (कै) वेदाः 'प्रमाणनि इत्यादावप्येवमेव ॥ नन्वेकत्वाविवक्षापेक्षया य दूत्यस्यासम्बन्ध एव कल्य दूत्यत पाह असतीति ॥ (के) ननु हखनिर्देशदौर्घयोन स्यादिति कुतो नोकमत श्राह दीर्घयोरपौति ॥ (के) अनुवर्तते इति। (के) तच्च मप्तम्या विपरिणमय्य शब्दमंजायां विधेयायां मवर्णग्रहणं न इत्यर्थकरणादिति भावः ॥ नास्ति विशेष इति । (के) वचमारम्भं प्रतौति शेषः ॥ अथ विति। (के) असन्दिग्धे सन्दिग्धवचनमेतत् ॥ १ प्रमाणम् । क॥ १।१०५)। उत्तरत्र (१ । ४ । ६) च विशेषणं न प्रकल्पेत य हवाविति । यदि य न खौ : अथ हखौ न यू । यू हखौ चेति विप्रतिषिदम् ॥ अथ इखयोई शकटे यत्रापि प्रसज्येत (७ । ३ । १०७) । नैष दोषः। व्यवश्य- मत्र विभाषा नदीसंज्ञेषितव्या । उभयं हीष्यते । हे शकटि हे शकट ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (स.१। पा. ४ । था.२) (यू स्याख्यौ नदो । १ । ।३।) पद्यते इति । (कै) पाठाऽभावेऽपि 'सर्वतोऽक्तिन्नाद् (ग-सू) इति डौषि "प्रकटी" शब्दस्य त(स)त्वमिति बोध्यम् । अस्ति भेद इति । (के) एवं चोभाभ्यामपि अवश्यं वचनं कार्यमित्याशयकं भाव्यमेक- देश्युकिरिति भावः ॥ ननु किं शब्दोऽनिर्धारितविशेषविषये प्रश्रे प्रश्नविषयत्वं च नियमार्थवे प्रयोजकमत पाह कोऽर्थ इति । (कै) अर्थः प्रयोजनम् ॥ सम्बन्धः। (क) विषयविषयिभावः। समासात्तद्धितोत्तरत्वादेः सम्बन्धार्थक- बादित्यर्थः ॥ प्रत्रविशयत्वे वीजं दर्शयन् तस्य प्रयोजकत्वमाह यत्र (2) १४ | पा १ । सू४५। एतत् सूत्रस्थ गणसूत्रम् । इति । इह तहिं शकटिवन्धुरिति नदी बन्धुनि (६ । २ । १०६) इत्येष खरः प्रसज्येत । दा च बहुशकटिरिति नघृतश्च (५। 8 | १५३) इति नित्यः कप प्रसञ्चेत । नैष दोषः । पिति इस्खच (१। 8 ।) इत्ययं नियमार्थी भविष्यति । शिवेव यखौ नदी संज्ञौ भवतो नान्यति। 83

·पूल
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(य स्त्याख्यौ नदी । १ । ।। ३ ।) (घ.१ । पा. ४ । घा. २)
इत्यादि ॥ एवं विधेयत्वाभिमतान्यथामिद्धिनियमप्रयोजिकेति फलितं
तदाह भाये
विधेयं नास्ति (भा)
इत्यादि ।
अस्त्री वा नदीसंज्ञौ नेति । भा
केवलस्त्रीशब्दादौ प्राण्या तदन्ते चान्यपि नित्यस्त्रीलिङ्गा-
नित्यर्थाज्ञानात् प्राप्तिं मत्वैव व्याख्यातम् ॥ ननु शेषग्रहणप्रत्याख्या-
नात् घिवेन गुणो भविस्यतीत्यत श्राह
नित्ययेति । (कै)
विभकेन हखावित्यनेन नित्यसंज्ञाया एव विधानादिति
भावः ॥ भाव्ये
शेषग्रहणं न करिष्यते इति । (भा)
नत् सत्त्वे हि स्त्रीलिङ्गहखयोर्नदीसंज्ञाया उक्तत्वेनानुक्रनदौ-
वाभावात् तत्र घिसंज्ञाविधातुमाक्येति भावः ॥ ननु चित्वेऽपि
नदीवानिवृत्तेराडाद्यपि स्थादत पाह
१ उपलब्धभाष्यपुस्तके “वास्त्री" इति पाठोऽस्ति । उपलब्धविवरणे तु
"स्त्री वा" इत्यस्ति ॥
कैमर्थक्यानियमो भवति । विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति विधेयम् ।
किम् । नित्या नदीसंज्ञा प्राप्ता सा विभाषा विधेया। तत्रापूर्वो विधिरस्तु
नियमोऽस्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः ॥ अथायं नित्यो योगः
स्यात्
प्रकल्पेत नियमः । वाढं प्रकल्पेत । नित्यस्तई भविष्यति । तत्कथम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
६५९
(अ.१ । पा. ४ | था. २)
(यू सत्याख्यौ नदौ । १ । ४ । ३।)
एकविषयत्वादिति। (कै)
"एकसंज्ञाधिकाराद्दे"ति पर्याये हेतू ॥
अविशेषेण (भा)
इत्यस्य स्वौघुमा विशेषेणेति नार्थ इत्याह
वाध्यत्वादिति ॥ (के)
सामान्यम्।
वाध्यत्वलक्षणसादृस्यम् ॥
सूत्रेष्वपौति । (के)
"छन्दोवदि"त्यतिदेशादिति भावः ॥
तादादिति । (कै
"छान्दोवदि"त्यतिदेशे बौजमुक्रम् ॥
निर्देशानुपपत्त्येति। (क)
निर्देशकल्पितातिदेशान्यथानुपपत्त्या इत्यर्थः । अतिदेविषये
तद्वैयर्थापत्त्या गौणमुख्य"न्यायाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ शब्दे मन्देहा-
भावात् कोऽयम् इति प्रश्नोऽनुपपन्न इत्यत पाह
यथार्थ इति ॥ (कै)
भाव्ये एकदेण्याह
योगविभागः करिष्यते (१। ४ । ६)। इदमस्ति । यू स्वाख्यौ नदी।
नेयावस्थानावस्त्री (१ । । ४) वामि (१।४।५) ततो विति । डिति
ध इयवस्थानौ यू वास्त्री नदीसंज्ञो न भवतः । ततो सौ। सो
च यू स्वाख्यौ दिति नदीसंज्ञौ भवतः इयवस्थानौ वा नेति च निवृत्तम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( य व्याखौ नदौ।१।७।३।) (प.१ । पा. 8। बा.२) स्त्रियमिति ॥ (भा) इतर त्राह यद्यवमिति ॥ (भा) सत्याख्याविति। (भा) कर्मण्यण्यातोयुका भाव्यमिति भावः ॥ यस्विति । (के) यद्यपि श्राचष्टे इति (भा) श्राख्या इति (मा) व्युत्पाद्य पचात् षष्ठीसमासे सिध्यति । तथापि स्त्रियमाचक्षाते (भा) रति विग्रहोल्लेखादेवमुकम् ॥ पुनरेकदेण्याह न तौदानौमिति ॥ (भा) मौचप्रयोगे विप्रतिपनप्रतिशोकानुपपत्तिकथनमसङ्गतमत श्राप शिष्टेति ॥ (कै) स एवाह यद्येवं शकटये चत्र गुणेन प्राप्नोति (७ । ३ । १९९) । द्वितीयो योग- विभागः करिष्यते शेषग्रहणं न करिष्यते (१ । । ७)। कथम् इदमस्ति यू समाख्यो नदो । नेयषुवङ् स्थानावस्त्रौ । वामि । ततो खिति । विति च इयवस्थागो यू वास्त्री नदीसंज्ञो न भवतः । ततो खौ। नखौ च यू ·महाभाष्यप्रदीयोद्योवः। (१। पा. ४। बा.२) (य व्याख्यौ नदौ । १ । । ।३।) छन्दोवदिति। (भा) इदमिष्टमिति भावः ॥ इतर पाह न द्येषेति ॥ (भा) नह्याचष्टे असाधव इति । (के) मुषोणं तपो माहात्म्यात् तदुचारथिहणामस्माकं न प्रत्य- वाय इति बोध्यम् ॥ स्त्रियामाख्यायेते (भा) इति भाये। शास्त्रेणेति मेषः ॥ मनु उपपदवाभावात् समासो न स्यादत पाह साधनमिति ॥ (के) नहौति । (कै) ईकाराचन्तस्य स्त्रियां विधानाभावावर्णयोः मंज्ञा इति वाच्यम् । एवं च पडोरेव स्थान तु तयादेरिति भावः॥ १ "ऋषीणाम्" इत्यारभ्य "स्त्रियामाख्यायेते इति" इत्यन्तं मान्ति इ पुस्तके स्वगखो पिति नदौसंज्ञौ भवतः । इयव स्थागौ वा नेति घ निहत्तम् । ततो घि। धि संजौ च भवतः । स्वायो यखौ विति। ततोऽसखि। सखि बर्जितौ च य खौ घिसंज्ञौ भवतः । स्त्रयाख्यौ प्रितीति च नितम् । यदि तषियन कियते नार्थ एकेनापि योगविभागेन । विशेषण ·६६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (यू व्याख्यौ नदौ । १ । ४ । ३।) (स.१। पा.। था.२) प्रतिपादनम् । (कै) शास्त्रेणेत्यर्थः ॥ भाध्ये एवं तहि विजिति। (भा) सूत्राणां छन्दोवत्त्वादिति भावः । विप् तु नोकम् । तस्या- दन्तेभ्योऽनभिधानात् ॥ अत एव शंस्था इत्यादौ नेत्वम् ॥ एवं चादन्तधातुप्रकृतिकमादन्तं प्रातिपदिकं लोके साध्विति बोध्यम् । श्रादन्तेभ्यो विचश्छन्दसि विधानादित्याहुः ॥ वर्णयोः त्याख्यान- कर्तृवाभावात् कथं तन्यादौ सिद्धिरत श्राह समुदायेति। (कै) डोस्तु शास्त्रकल्पितं तदस्तौति भावः ॥ अच पक्षे । (कै) तदन्तसंज्ञापचे वक्तुं शक्य इति चिन्त्यम् ॥ अत्र पक्षे । (के) "आच्छीनद्योः" इत्यादि विषये अवयवे समुदायरूपारोपेण निर्वाह इति बोध्यम् ॥ १७ । पा।१ । सू८० ॥ नदौसंशोत्सर्गः। तस्या ह्रखयोर्घिसंज्ञा वाधिका। तस्यां नित्यायां प्राप्तायामियं डिति विभाधारभ्यते ॥ अथवा पुनरस्तु दीर्घयोः। ननु चोक्त निर्देशोमोपपद्यत इति दौर्धाद्धि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते इति वा छन्दसि (६ । १ । १०६) इत्येवं भविष्यति। छन्दसौत्युच्यते न चेदं छन्दः ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१ । पा. ४। या. २) ( यू स्त्याख्यौ मदौ । १ । ४ । ३ ।) कप्रत्ययपक्षे । (कै) श्राख्याशब्दसत्त्वेनाख्याग्रहणमयुक्तमत प्रार विजिति॥ (के) प्रतिनिमित्तेति । (के) एवं चाख्याबोधकं ग्रहणमित्यर्थ इति भावः ॥ नियम इति । ( के) वार्त्तिके विषयशब्दोऽन्यत्र भावे तद्योतक एवकारो भाय्ये एवकारार्थ एव च नित्यग्रहणेनान्वाख्यायत इति बोध्यम् ॥ स्त्रियमेवेति । (के) स्त्रीत्वविशिष्टमेवेत्यर्थः ॥ क्रियाशब्दत्वादिति । ( कै) प्रवृत्तिनिमित्तभेद एव शब्दभेदे प्रयोजको न तु विशेष्य- भेदोऽपि लिङ्गभेदस्त देपि भेदव्यवहाराभावादिति भावः ॥ ङितिहस्वश्चेत्यति । (कै) १ विशेष्यभेदेनापि लिङ्गभेदस्तवेदव्यवहाराभावाद् । ६ ॥ २ अ१ । पा ४ । सू६ ॥ छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तौति॥ यदणुच्यते उत्तरत्र विशेषणं न प्रकल्पेत यू हखाविति यदि यू न इखौ अथ अखौ न यू यू इखौ इति विप्रतिषिद्धमिति । नैतदिप्रतिषिहम् । याहायं यू साविति । यदि य न खौ। अथ इखौ न यू। त एवं विज्ञास्यामः । स्वोर्यो कखाविति ।

·६८४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( य ख्याख्यौ नदौ । १ । ।३।) (आ. १. पा. ४ । खा. २) इखघटितवाक्ये दौर्घघटितवाक्ये एतदुपसंहारे स्फुटौ भविष्यति ॥ भाव्य प्रथमलिनेति । (भा) वृत्तेः पूर्व खिङ्गबोधके वृत्तिघटके शब्दे विद्यमानौ त्याख्यौ यो यू तयोवृत्तौ स्याख्यत्वाभावेऽपि नदौत्वार्थमित्यर्थः । तदन्त- संज्ञापचे वृत्तिघटकशब्दे विद्यमानत्वं तस्य व्यपदेशिवद्भावेन बोध्यम् । तदाह यः शब्द इति । (कै) यद्यप्यर्थभेदाचब्दभेदः तथापि श्रुत्यैक्यमाघेणाभेदाध्यवसायात् यत्तच्छन्दबोधितैक्योपपत्तिः ॥ प्रकारान्तरम् । (कै) दृश्यन्तरप्राप्तिः ॥ प्राचारे विपमिति । (के) 'प्रातिपादिकग्रहणे सिङ्गविशिष्टग्रहणादिति भावः ॥ चन्तादा- चारक्किए सत्वे इदम् ॥ १ परिभाषेन्दुशे-७१ ॥ कौ च खोखो। सवणे ॥ अथ स्त्रमाख्याविति कोऽयं शब्दः । स्त्रियमाचक्षाते स्वाख्यौ। यद्येवं स्त्रयाख्यायाविति प्राप्नोति (३ । २ । १)। अनुपस हि को विधीयते (३ । २ । ३) । न तहौदानौमिदं भवति यस्मिन् दशसहमाथि पुचे जाते गवां ददौ । ब्रामणेभ्यः प्रियाखेभ्यः सोऽयमुम्छन नौवति ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः।
(अ.१ । पा. ४। था. २)
( यू त्याल्यौ नदो।१।।।३। )
खरकुटौवेति। (कै)
खरकुटाम्दात् 'पिप्पधादेराक्षतिगणवान् उौष् कुटौशब्देन
समासो वा॥
पुंस्त्वस्यानिवर्तनादिति । (२)
न च तदनिहप्तौ खरकुटीः पश्य इत्यादौ नवापत्तिः ।
"प्रकृतिवद्" इत्यतिदेशेन प्रकृतिलिङ्गप्रयुककार्यातिदेशेन तदि-
रुद्धत्वाश्रयका-प्रवृत्तः स्पष्टं चेदं “२स्त्रियाम्” इति सूचे भाग्थे ।
यहा तेन स्वप्रयुक्तकार्याभावोऽप्यतिदिश्यते । स्पष्टं चेदं ""तस्मा-
छसो नः पुंमि” इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः ॥ श्रचापि पचे प्रश्ते
खाश्रयलिङ्गानिवृत्तौ मानाभावः इत्याशयः । तत्प्रत्याख्यानेऽपि
स्त्याख्यावित्यस्य स्त्रौत्वेनैव य ाहेति नार्थः किन्तु स्त्रीत्वविशिष्ट -
मेव य आहेत्यर्थः । न चायं तथा स्त्रीत्वेन रूपेण वस्तुतः पुंस्खादि.
विशिष्टस्याभिधानात् ।
च पदार्थमाचे शास्त्रीयलिङ्गत्रयम्य
मत्त्वेनासम्भवः । व्यकिवस्तुपदार्थादिपदबोध्यत्वकाले तत्तलिङ्गोपजने-
१ षिद् गौरादिभ्यश्च ( ४ । १ । ४१ ) एतत् सूत्रस्थगणसूत्रम् ॥
२ परिभाषेन्दशे-३६ ॥ ३ छ । पा १ । सू३॥
४ अ६ । पा १ । सू१०३ ॥
॥
छन्दोवत्कवयः कुर्वन्ति । न ह्येषेधिः ॥ एवं तर्हि कर्मसाधनो भवि-
यति (३ । ३। ५८)। स्त्रियामाख्यायेते त्याख्यौ। यदि कर्मसाधनः
स्त्रिया धातुस्त्रियाश्च न सिध्यति । तन्व्यै लक्ष्म्यै श्रियै भवै । एवं तर्षि
- बहुव्रीहिविष्यति । स्त्रियामाख्यानयोः स्त्राख्यो। एवमपि कृत्स्त्रिया
।
84

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (यू रत्याख्यौ नदी । १ । ४ । ३ ।) (अ.१। पा. 8। बा.२) ऽपि स्त्रीपदादिबोध्यत्वदशायां तत्मत्वे मानाभावात् । प्रकृते तु ब्राह्मणयेत्यादिविशेष्यदर्शनेन तत्मत्त्वानुमानात् तत्फलं तु श्रिये ब्राह्मणाय इत्यत्र लपि “ङिति खश्च" इति विकल्पाभावः । "प्रथम लिङ्ग च" इति तु न तद्विषयमिति वक्ष्यते । एतेन यथा दारादिशब्दैः शब्दशकिस्खभावाच्छास्त्रीयपुस्खविशिष्टस्यैव स्त्रीरूपा- र्थस्थाभिधानं तथा लुबन्तैरपि शास्त्रीयस्त्रौत्वविशिष्टस्यैव पुमादे- रभिधानम् अत एव “श्तदशिष्यम्" इत्यनेन तत्प्रत्याख्यानं संग- छते। एवं चास्यापि नित्यस्त्रौत्वमस्त्येव इत्यपास्तम् ॥ अति- शयिता तन्त्रीरिति विग्रह दोषाभावादाह तन्त्रीमतौति ॥ (कै) वहिरङ्गे इति । (के) प्रकृतव्यहपरिभाषा तु नास्त्येव इति भावः ॥ यथोद्देशे इदम् अवयवशब्देनात्र वृत्तिप्रकृतिभूतशब्दमात्रग्रहणम् । अत एव क्यजा- धन्ते न दोषः। समुदाये कार्यप्रवृत्तिस्तु नद्यन्तत्वाद् बोध्या । वस्तुतः कार्यकालपक्षेऽपि ममामस्येष्टेव तदवयवस्य तत्प्राप्तिः । अत एव भाव्य १ अ१ । पा ४ । सू६॥ २ अ१ । पा २ । सू५३ ॥ धातुस्त्रियाश्च न सिध्यति । तन्य लक्ष्म्यै श्रियै भवै ॥ एवं तईि विजभवि- व्यति (३ । २ । ७४) । अथवा पुनरस्तु क एव । स्त्रियमाचक्षाते स्त्रमाख्या- विति । अनु चोक्तम् स्त्रपाख्यायाविति प्राप्नोति अनुपसर्गे हि को विधीयत इति । मूल विभुजादिपाठात् को भविष्यति (३ । २ । ५)। एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तम् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.पा. ४। बा. २) (य स्ख्याख्यौ नदौ । १ । ४ । ३।) तदाश्रया नदीसंज्ञा भविष्यति (भा) इत्युकम् । कार्यवेशायामपि भविष्यतीत्यर्थस्तस्य । कैयटरीत्या तु "तदाश्रया नदीसंज्ञास्तौ"ति वदेत् । कुमारीत्यादावपि विशेषण- तथा नित्यस्त्रीलिङ्गरूपार्थबोधकत्वमत्येव । प्राधान्येन तन्मात्र बोध- कवनिवेशे तु न मानमित्याशयः ॥ चिन्त्यमेतदिति । (2) श्राध्यायतीत्यादिवियह इत्यभिमानः । वस्तुतस्त ध्यानं धीः श्रा ईषत् प्रष्टा वा धौर्यस्य इति विग्रहः। एवं च गतिपूर्ववाद्यपि सुलभः “अवयवस्य दयङ् स्थानत्वम्” इति भाव्यं च रमनीयमेव ॥ आध्यै (भा) इत्यादौ ममुदायस्य नित्यस्वौत्वाभावाबदौत्वाप्राप्तेरवयवस्य मा वाच्या मा च न प्राप्नोति तस्य “यस्थानत्वात्” वार्त्तिकारम्भे तु न दोषस्तेन हि नित्यस्त्रीत्वाभावेऽपि प्राक्तननित्यस्त्रौत्वं ग्रहीत्वा इदानौं मा प्रवर्त्तते न चेदानौमसावियस्थान इति निषेधाप्रवृत्तिः प्राकनेयस्थानत्वं ग्टहीत्वा निषेधस्य तु न वृत्तिर्मानाभावादिति - यस्मिन् दशसहस्राणि पुत्रे जाते गवां ददौ। ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सोऽयमुञ्छन नौवतीति ॥ अथाख्याग्रहणं किमर्थम् । नदौसंज्ञायामाख्याग्रहणं स्त्रीविषयार्थम् । वा। नदौसंज्ञायामाख्याग्रहणं क्रियते स्त्रीविषयार्थम्। स्त्रीविषयावेव यौ नित्यं तयोरेव नदौसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् । ग्रामण्ये सेनान्ये स्त्रिया इति । प्रथमलिङ्गायद च । वा । प्रथम लिङ्गग्रहणं च कर्तव्यम् । ॥

·A भावः। महाभाष्यपदीयोपयोता (य स्ख्याख्यौ नदी । १ । ।३।) (ब.१। पा. ४ । पा. २) मच गतिकारकपूर्वस्य" इत्यत्र प्रतिपदोकपरिभाषया नित्यममानस्यैव ग्रामिति । अत्र यण् दुर्लभः। अत एव रहन्मे- जन्न" सूचे “मानः समस्य दूयः” (वेद) इति मन्त्रव्याख्यावसरे दुर्षिय इति कैयटेन प्रयुक्तमिति वाच्यम्। मानाभावात् कैयट- प्रयोगे दुःस्थिता धौर्यषामिति विग्रहेण धौशब्दं प्रति गतित्वा- भावाबदोषः । अत्र वेदमपि भाव्यं मानम् ॥ सामाक्षिप्तमिति। (के) इयवङस्थानत्वस्याङ्गे एव सम्भवादिति भावः ॥ एतदार्ति- कभाष्यप्रामाण्यादियङवझ्यामुपस्थितस्याङ्गस्य भाब्देऽग्वय इति तात्पर्य्यम् ॥ अङ्गत्वं नास्तीति। (कै) मनु त्वदुक्कविग्रहे अन्तर्वनिविभत्त्वा धौशब्दस्थाप्यनलमस्येव इति चेत्र नदीसंज्ञाकार्यप्रयोजकश्रूयमाणविभक्निनिरूपिताङ्गे बच १ गतिकारकपूर्वस्येष्यते । भा । ब ६ । पा ४ । सू ८२॥ २ च १ । पा १ । स्तू ३६ ॥ प्रथमलिने यौ नगख्याविति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं क्लिप- लुप्समासाः । वा । कुमार्थे (३ । १ । ८) ब्राह्मणाय । लुम् । खरकुयै (५। ३।६८) ब्राह्मणाय । समास । अतितन्न्ये ब्राह्मणाय पतिलक्ष्म्यै मानणाय सत्ताई वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अवयवस्नीविषयत्वात् सिद्धम् । अवयवोऽत्र स्त्रीविषयस्तदाश्रया नदीसंज्ञा भविष्यति । अवयवत्रीविषयत्वात् सिद्धमिति चेदियावस्थानप्रतिषेधे यबस्थागप्रतिषेधप्रसङ्गोऽवयवस्येय ·महाभाष्यपदीपोद्योतः । (ब.१ । पा. बा. २) (यू व्याख्यौ नदौ । १।४।१) कापि यादेः स्थितिस्तपनिषेधात्। अत एव हे औरित्यादौ निषेधः । तदाह एतदर्थमेवेति । (के) यत्र नदीकार्याश्रयेऽङ्गे बाधकावाधितेयडुवङो स्थितिः कचित् प्रयोगे दृष्टान्तस्य शब्दस्य सति सम्भवे तदवयवस्य स नदीत्वं नेत्यर्थ इति भावः ॥ प्रथै इत्यत्र अन्ताक्यवनित्यस्त्रौत्वमादाय नित्यैव संज्ञा दयस्थानत्वाभावाच न "डिति इखब” (१ । । ६) इति विकल्पः । न च प्रधौशब्दावयवस्य नदौत्वे “नघृतवइति कबा- पत्तिः। समामात् पूर्वावस्थायामुत्तरपदस्य नदौल एव कपः प्रवृत्तेः॥ नम्वेवम् अतिश्रिये वाहणय इत्यादाववयवस्तीत्वमादाय विकन्या- पत्तिरित्याशय भाये हस्खेयुत् (भा) इत्यादि ॥ डित्प्रत्ययाक्षिप्तानस्यैव स्त्रियामिति विशेषणमिति अनेन अवाख्यायत इति बोध्यम् । श्राख्या पदं तु अब न सम्ब- १ च ५। पा8 । सू१५३॥ कुवस्थानत्वात् । वा । अवयवस्नीविषयत्वात् सिइमिति चेदियोवस्थान- प्रतिषेधे (१ । ४ । ४) यणस्थानयोरपि खोः प्रतिषेधः प्रसज्येत । आध्ये प्रये (६ । । ८२) ब्राझण्यै। किं कारणम् । अवयवस्य इयङ् उवङ्- स्थानत्वात् । अवयवोऽत्रेय उवास्थानः (६ । ४ । ७७)॥ सिद्धन्वारूपग्रहणाद यस्याङ्गस्येयवौ तत्प्रतिषेधात् । वा। सिद्धमेतत् । कथम् । सहरूपं ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( यू व्याख्यौ नदौ । १ । । । ३ । ) (च. पा. बा.२) ध्यते। अतिश्रिया इत्यादावङ्गस्य तत्वाभावात् पाक्षिकनदौत्वाना- पत्तेः । एवं च समुदायस्थानेन नदीत्वं क्रियते तत्र "प्रथमलिङ्ग- ग्रहणं च" इत्यस्य प्रत्याख्यानरोत्या प्राप्तभावाननं निवर्त्य विधित्वेनैव व्याचष्टे नदीसंजौ भवत इति । (भा) वस्तुतो वार्तिकेनाप्यतिमल्यै इत्यादाववयवस्यैव मा क्रियते इति समुदायस्य नैव प्राप्तिः ॥ अतिश्रिये (भा) इत्यादाववयवस्य तेन प्राप्ता “नेयङि"ति निषिद्धा। तस्य तु नानेन संज्ञा विकल्पः यतो डिदिहितस्तदादित्वाभावात् खावि- त्यादेखेवर्णद्यन्ते इयडादिस्थानेवर्णाद्यन्ते च शब्दरूपे इति वार्तिकोऽर्थः तादृशौ शब्दाविति भाव्योऽर्थः इत्यलम् ॥ ननु प्रथम- १ घ१ । पा ४ । सू४ ॥ म्यते । यस्याङ्गास्येयुवौ भवतस्तस्येदं ग्रहणं न चैतस्याङ्गस्येयुवौ भवतः ॥ इखेवस्थानप्रवृत्तौ च स्त्री वचने । वा। इखौ च इयुवस्थानौ च प्रवृत्ती च प्राक् च प्रकृतेः स्त्रीवचनावेव नदीसंज्ञौ भवत इति वक्तव्यम् । शकच्यै (५ । ३ । १८) पतिप्रकथै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् शकटये अतिप्रकटये ब्राह्मणाय । धेन्वै अतिधेन्वै ब्राझण्यै। क मा भूत् । धेनवे पति- धेनवे ब्राह्मणाय । श्रियै पतिश्रियै । क मा भूत् श्रिये अतिश्रिये ब्राह्मणाय ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (०१ (अ.१ । पा.४ । चा २) ( यू व्याख्यौ नदौ । १ । । ।३।) लिङ्गग्रहणस्य "थूख्याख्यावि" त्यत्रोपसंख्यातत्वेन “किति इखब" इत्यत्राप्रसक्तः एखयुवेत्यादिव्यर्थमत शाह अवयवेति । (कै) न्यायस्तत्रापि समान इति भावः ॥ "प्रथमलिङ्ग" इत्यस्य "२ङिति इखश्च" इत्यत्रानुवृत्तिभ्रमवारणाय इदम् इति तु भाव्ये वक्ष्यति । अतः कैयटे प्रत्याख्यानवाक्यमारम्भवाक्यस्याप्युपक्षक्षणं बोध्यम् ॥ न हि प्राक् प्रहत्तेरिति । (के) ननु नयतीति नौस्तमतिक्रान्तायै प्रतिनिये ब्राहाये हरि- मतिकान्तायै अतिर्य दूत्यत्र नदौत्वापत्तिमनिष्टमस्त्येव न वाङ्गस्य नित्यस्त्रौत्वाभावान्न दोषः । तस्य नित्यस्त्रौत्वेन विशेषणेऽनिश्रिये ब्राह्मण्ये इत्यसिध्यापत्तरिति चेन्न तादृशानामनभिधानात् ॥ नियमार्थ इति । अस्त्रीवचनातव्यावृत्त्यर्थ इत्यर्थः ॥ २ अ१ । पा ४ । सू६। १ अ१ । पा ४ । सू६ ॥ भ्रवै यति वै ब्राह्मख्यै । क्व मा भूत् । भूवे अतिधवे ब्राह्मणाय । अपर बाह । खौ च इयुवस्थानौ च प्रवृत्तावपि स्त्रीवचनावेव नदीसंज्ञौ भवत इति वक्तव्यम् । शकये अतिशकचे ब्राह्मण्यै। क मा भूत् शकटये अतिशकटये ब्राह्मणाय । धेन्वै यतिधेन्वै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् धेनवे बतिधेनवे ब्राह्मणाय । श्रियै अतिश्रियै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । श्रिये अतिथिये

·७२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(यू व्याख्यौ नदी । १ । ४ । ३ ।) (च.१ ।
पाबा.२)
शकटये (भा)
रत्युदाहरणं तु लुबन्तं बोध्यम् ॥
उपसंहारस्येति । (कै)
"प्रथमविजयहणं चोदितं तद्देष्यमि"त्यादेरित्यर्थः ॥ देव्यम्
इत्यस्यानिष्टविषयकमपौत्यर्थः ।
विकल्पते। (भा)
इत्यत्रोपसर्गाविवक्षितार्थः ॥
तदाचार्य इति । (भा)
अयाशय उतः ॥
बाह्मणाय । भूवै अतिवै ब्राह्मणै। क मा भूत् । धूवे व्यतिथवे ब्राह्मणाय ।
किमर्थं पुनरिदमुच्यते । प्रथमलिङ्गग्रहणं चोदितम् । तद्देष्यम् विजानौ-
यात् सर्वमेतद् विकल्पते इति । तदाचार्यः सद् भूत्वान्याचरे खो च
इयवस्थागौ च प्ररतौ च प्राक च प्रहत्तेः स्त्रीवचनावेवेति ।

·'महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
१। पा. १। था. ८)
(दिवचनेऽचि । १।१।५६)
शिदिति
तत्पुरुषः ।
इसंज्ञककारादिप्रत्ययभित्रप्रत्यय
इत्यर्थः ।' अन्तरङ्गत्वात्तिवादिषु एशि चकते प्रात्त्वमिति भावः ॥
दिवे. सनि "मनौवन्ते"तोडभावपचे १"
"हसन्ताच" इति कित्त्वे
"च्छोरि" त्यूठि यणिच "मन्योः” इति द्वित्वरूपम् ॥ द्वितीयं
निराकरोति भाये
"प्रत्यय इति ॥ (भा)
चपुसमिति । (के)
बपसमिति पाठान्तरं पुसमिति ॥ कर्मधारयमुपपादयति
विशिष्टावस्थेति । (के)
रूपरमगन्धान्तरयुक्तमित्यर्थः। श्राद्ये नपुसं फलविशेषः। द्वितीय
समासाभावेऽपि न चतिरितिबोध्यम् ॥
तद्रपाऽऽरोपेणेति । (के)
दृष्टान्तवलेन तथैव लाभात् ॥
अव्यभिचारेण कार्यजननप्रतौतिः प्रयोजनं प्रयते च न किं
चित्तथेतिलक्षण दुरुपपादेत्यत पार
अथवेति॥ (क)
कालेति। (के)
ननु दृष्टान्ते
लक्षणाया
१७। पा२। सू४६. २ ब१ । पा२। सू१०॥
३ च । पा। सू१९ ॥ ४ थ६। पा १ । सू६.
५ प्रत्यय इति चेदिति । ग । क॥
६ पत्र "दध्येव" इति प्रतीकः क ग चिहिवपुस्तकेऽस्ति।
85

·(७० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दिवंचनेऽचि । १३ १४ ५८1) (च.पा.बा.) दिर्वचन विधानसमय एवेत्यवधारणभाव इत्यर्थः । एवं चक्र- सुरित्याद्यसिद्धिः पुनर्यणादेशानापनेरिति भावः । प्रत्यय विशेष्यते दिर्वचनं चेत्यस्य चिकौर्षितत्वेन निर्दिश्यत इति शेषः । तचाश्रुतस्य प्रत्ययस्य कथं विशेष्यत्वमत आह द्विवचनेनेति । (के) चौत्युपादानात् पाठमिह दिर्वचनं तच्च प्रत्यये इति तेन तबाचकप्रत्ययपदाप इत्यर्थः । तद्भावभावितामात्रेण निमित्तताया पाश्रयणात्मन् यङन्तस्य दिल्वेऽपि तदाऽक्षेपः। स चाचीत्यस्य श्रवणत् सप्तम्यन्तस्यैवेति भावः ॥ अचौत्येतच्च तस्येति । (के) विशेषणमित्याचव्यते । तदादिविधिरित्यस्य तेनेत्यादिः । तदयमर्थः। दित्वनिमित्ताजादिप्रत्ययनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवद् दिले कर्तव्ये इति ॥ विरुद्धत्वादिति । (कै) एवं च महविवक्षाभावावेकशेषो वतुं शक्य इति भावः ॥ 'प्रागेव । (कै) सर्वादौनौत्यत्र || नन्वेकशेषे दिवचनाऽपत्तिरत पाह विभक्त्यन्तयोरिति । (क) १ सहविवक्षाभावेऽपि “सरूपाणाम् ” (१ । २ । ६४) इत्येकशेषः संज्ञापरिभाषावलक्षणाङ्गत्वात्तस्येति प्रागेवोतम्। विभक्त्यन्तयो- चैक शेषविधानादप्रातिपदिकत्याच दिवचनाभावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (७५ (च. पा.बा. ८) (दिवंचनेऽचि । १।९।५८1) परिभाषावच्छास्त्रमाचोपयोगित्लादिति भावः ॥ प्रातिपदिका- नामेवैकोषेऽप्याह 'अथवेति । (के) नौलोत्पलस्पर्धिनी नेत्रे तनुवैतिवदिति भावः । क्रमेण बोधा- दलावृत्तिोद्धारं प्रति उच्चारयितुम्तन्त्रम्। दह निमित्तशब्देन माक्षात्परम्परामाधारणं प्रयोजकं न तु मातादेवेत्याग्रहः। तद्भाव भावितामात्रेण निमित्तस्येहाङ्गीकारात् । अत एव चक्रतुरित्युदा- हरणसंगतिः ॥ खोकसर्व स्वित्यस्य "पुयणजिषु" इति भाव्ये निर्धारणमप्तमौनिर्देशस्य च कृत्यमाह पिपविषत इति ॥ (के) अनेन । (कै) "दिवचनेऽचि" इत्यनेन ॥ नचात्रोत्तरखण्डे जातयोरचोः "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्वेनावर्णपरत्वाभावात् कथं "श्रोः पुयण” इत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम्। एतत्मत्रारम्भमामर्थ्येनैव तद- प्रवृत्तेः। ६"मनौवन्त" इति "स्मिपूङः” इति चोभयचेट् ॥ ४० १ अथवैकशेषेण समानफलत्वातन्त्रमात्तिर्वा लक्ष्यते । २ निमित्तस्य । क । ग॥ ३ योः पुयजिषु (७। 8 | ८० ) वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावस्य । ४ थ१ । पा १ । सू५० ॥ ५ छ । पा४। सू०॥ थ| पा२। सू ४६ ॥ ७ ब७। पा२। सू०४॥ ..

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दिवंचनेऽचि । १।१।५।) (च. पा. १ था.) नववर्णपरपुयणजयो णौ प्रत्ययान्तरे च संभवन्ति तत्कथं पवित्युतमित्याशङ्कते नन्विति ॥ (क) 'येन नेति । (क) प्रकृतसूचे “परस्मिन्” इति वर्त्तते तेन द्वित्वनिमित्तेऽजादौ प्रत्यये प्रत्ययान्तरेणाव्यवहिते परे मति योऽजादेश: स स्थानि- वदिति सूचार्थः। तत्राऽनेन ज्ञापकेन व्यवाये प्रवृत्तिर्जाप्यते तत्र प्रत्ययव्यवधामं विना वर्गादौनामुदाहरणासंभवेन येन नाव्यवधान- न्यायेनैकव्यवधाने एव प्रवृत्तिः स च णेरेव मंभवतीति भावः । न च उजुअम्बुशब्दादिभ्य श्राचारक्विपि भनि इटि दिवे गुणाद्यभावे उकरविषतीत्यादावित्त्वार्थ वर्गादिग्रहणं चरितार्थम् । किं च वादिभ्यो विजन्तेभ्य श्राचारे विपि सनि विभविषती- त्यादौ चरितार्थमिति कथं ज्ञापकत्वमिति वाच्यम् । “सनिग्रह' इत्यत्रोपदेशाधिकाराभावस्य "एकाच उपदेशे” इति सूचे भाष्ये ध्वनितत्वेनोक्रप्रयोगेषु तेन निषेधेनेटो दुर्लभत्वादेषामनभिधानाच्च विचोऽसार्वत्रिकत्वाच । एतेन दवादिभ्य श्राचारकिपि मनि दिद- विषतौत्यादावेकव्यवधानस्यैव सत्त्वेन दोष इत्यपास्तम् ॥ भाव्ये १ येननाव्यवधानमित्येकेनैव प्रत्ययेन तत्र व्यवधानाश्रयणारेव केवलस्य व्यवधायकस्य संभवात् ॥ २ ७। पा२। सू १२ । ३ । पा २। सू १० ॥

·६७० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। प. पा.खा.८) (दिवंचनेऽचि । १।१।५६) 'णो स्थानिवदिति । (भा) अत्र ाविति प्रत्ययग्रहणेन यस्माद्विहितस्तदादेरित्यस्योप- स्थित्या तस्याचो णिनिमित्तकादेश इत्यर्थः । यदि बनियम- प्रसत्यभावेन नियमफलायास्तस्था नोपस्थितिरत एव २"इस्वस्थ पिति” इत्यादौ न तदुपस्थितिरित्युच्यते तर्हि मास्तु । पौ पर इत्यर्थ रेफेण व्यवधानात् पुस्कारयिषतीत्याद्यमिद्धिरिति बोध्यम् । ज्ञापनफलं तुतावयिषतीत्यादि ॥ तुल्यजातीयस्येति। (भा) प्वादिघटितधात्वचतुल्यस्थाच आदेश इत्यर्थः । षष्ठ्यन्ताच इत्यनेनैवान्वययोग्यत्वादिति बोध्यम् ॥ अत्त्वेन तुल्यत्वं तेरपौति पृच्छति "कश्चेति ॥ (भा) उत्तरयति । "यथा जातीयका इति। (भा) पादिघटितधात्वच इत्यर्थः ॥ प्वादिभिरचस्तुल्यत्वासंभवात् । (अवर्णपरा इति । (भा) षष्यन्तस्य १ श्रोः पुयणजिषु वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावम्य । यदयमोः पुयण- ज्यपर इत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवति णौ स्थानिवदवाव इति । २ च ६ । पाए। सू ७१ ॥ ३ तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् । भा। ४ कश्चतुल्यजातीयः । भा॥ ५ यथा जातीयकाः पुयाजयः । भा। ( कथं जातीयकाचैते । अवर्णपराः । कथं जग्ले मग्ले । भा।

·६७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (दिवंचनेऽचि । १।९।५६1) (च. १। पा. १ बा. ८) अवर्णपरत्वसंपादकादेशस्थानिन इत्यर्थः। एवं चावर्णपरत्व- संपादकादेशस्थानित्वेन तुल्यतेति भावः । एवं च श्रीननद भौजढ़द् इत्यादि चिन्यमेव । किं च यच दिक्तौ परभागस्याद्योऽजवर्ण- स्तदमिति "द्विवचनेऽचि" इत्यादौ भाष्यकैयटयोः स्थितमिति माधवोकं कथं भाष्यारूढ़मित्यपि चिन्यमेवेत्याहुः ॥ 'अनैमित्तिकमात्त्वमिति । (भा) अत एव २"कावामश्च" इति केञः कवाधनार्थं पुनरविधानं चरितार्थमिति पर्युदासपोऽप्यदोषम् “श्रादेच" इत्यत्र भाष्य- कारो वक्ष्यति ॥ अनचकत्वादिति । (भा) पाटिटद् इत्यत्र णिलोपे धातोदितौयस्याजहितत्वादित्यर्थो बोधः ॥ १ अनैमित्तिकमात्त्वं शिति तु प्रतिषेधः । मा । २ ध३। पा२। सू२॥ यादेच उपदेशेऽशिति । ६ । १ । ४५ । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः । ननु चोक्तमशित्येकादेशे प्रतिषेध यादिवत्त्वादिति। नैष दोषः । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्यवधानम् । यदपि प्रत्ययविधिरित्याचार्यप्रति पयति भवत्येजन्तेभ्य थाकारान्त- लक्षणः प्रत्ययविधिरिति यदयं “हावामश्च” (३।२।२) इत्यणं कवाधनार्थं शास्ति। बालोपोपधालोपणिलोपयणादेशेषु कृतेषु अनचकत्वादिर्वचनं न प्राप्नोति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा.चा. ८) (दिवंचनेऽचि । १।१।६) 'पूर्वविप्रतिषेधेनाप्येतानौति । (भा) "दिवचनेऽचि” इति सूत्रमाध्यानि पौ स्थानिवदिति ज्ञापकमाध्यामि चेत्यर्थः॥ न हि नित्यानामिति। (क) आलोपादौनामित्यर्थः। “द्विवचनेऽचि" इत्यादेरभावे दिर्वचन- मनित्यम् ॥ भाग्य रवक्ष्यति हौति । (भा) ३“दाश्चान् माहान्" इति सूचे ॥ ध्यणाच भाव्यमिति । (क) यदीयङ्न स्थात् तहि म स्यादिति तत्संभावनामत्त्वादित्यर्थः । जम्लावित्याद्यर्थं वृद्धिपाठोऽप्यत्र बोध्यः । वस्तुतोऽच यणादियहण- मच्स्थानिकस्य दिवचनात् परस्य विधरुपलक्षणं बोध्यम् ॥ सूचा- रम्भवादी पाह स पूर्वविप्रतिषेध इति ॥ (भा) उभयोः समतया हतीयः पृच्छति । १ पूर्वविप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्वानि । २ वक्ष्यति ह्याचार्यः। दिर्वचनं यणयवायावादेशालोयोपधालोपणि- लोपकिकिनोगत्वेभ्यः । वा। द्विवचनं भवति विप्रतिषेधेन । ३ दाश्वान्साहान्मौपांश्च ।। १ । १२ ॥ 8 "यणाऽत्र भवितव्यम्" इति कैयटेऽस्ति ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः । (दिवंचनेऽचि । १।१। ५९) (च. ५। पा. १। बा. ८) 'किं पुनरिति ॥ (भा) स्थानिवद्भाव एव ज्यायानिति । (भा) अयं भावः। अयं पूर्वविप्रतिषेधोऽन्तरङ्गाणां बाधको न वा। माद्यः। विभवनौयिषतीत्याद्यमिड्यापत्तेः। किं चेष्टानिष्टविवेकस्य लक्षणेकचक्षुष्कर्दुर्शेयत्वेन सर्वत्रैव पूर्वविप्रतिषेधवचनस्यावश्यकत्वेनेह नित्यान्तरङ्गवाधाय सुतरां वचनावश्यकत्वेन क सूत्रमताऽपेक्षयो लाघवमिति ॥ अन्ये दूषणमाह 'ओदौदादेशस्येति । (भा) समानाधिकरणबहुव्रौद्यङ्गीकारे चुक्षावयिषतीत्यादौ दोषः । स्थानिवत्वं त्वविधित्वान्न इत्यत श्राह श्रोदौतोरादेशो यस्मिन्निति । (क) इदमेव ज्ञापकमन्तरङ्गाणामिदमबाधकमिति न बिभवनौथि- पतीत्यादौ दोषः। अत्र मनौत्यंशोऽपि पूरणैयः । दिदवनौयिषतौत्यादी अनेनोत्त्वापत्तिः। तच ते तु निर्दिष्ट- परिभाषयाऽनेकव्यवधानान तत्र दोषः। एकणिज्व्यवधानं तु "येन नाव्यवधान"न्यायेन मयत एव । नन्विदं वचनं जोः मौवाद् णिचि चङि मनि वाजौजवत् जिजावथिषतीत्यादावतिव्याप्तम् । अन्यथा १ किं पुनरत्र ज्यायः । स्थानिवद्भाव एव ज्यायान् । पूर्व विप्रतिषेधे हि सतीदं वक्तव्यं स्यात् ॥ २ चोदौदादेशस्योद्भवति चुटुतुशरादेरभ्यासस्येति । पूर्वविप्रतिषेधे रौदं वक्तव्यं स्यात् । रति पाठः किल्हरणमुशापितभाष्यपुस्तकेऽस्ति ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः । ६८१ (घ.पा. १ था. ८) (दिर्वचनेऽचि । १। १।५८ ।) न च चकार एव पायः । गु भ्यां णिचि चङि सनि वाजू- गवदित्यादौ दोषापत्तेरिति चेन्न। जोर्नत्यस्याऽपि वाच्यत्वात् ॥ श्रोदौतोः किम् । चिखादयिषति ॥ वित्यादि किम् । विभाव- यिषतीत्यादि ॥ यद्यपि छो छेदने चिच्चामति इत्यत्रैवाति- प्रमतं तथापि औसाहचर्यादोकारोऽपि लाक्षणिक एव ग्टह्यते सदादेशो वा श्रौदादेशमाहचर्याद् अवेव ग्टह्यत इति न दोषः ॥ जणुनावयिषतौति । (के) यद्यपि “पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे" इत्यस्यानित्यतया नुशब्दस्यैव द्वित्वेनाभ्यामसंज्ञाप्रवृत्तिकाले ट्वादित्वाभावस्तथापि द्वित्वे कृतेऽपि द्वित्वनिष्यन्त्रस्य कार्य कर्त्तव्ये पूर्ववामिद्धत्वाभावबोधनात्तचानित्यत्व- कल्पने मानाभावाच्चैतत्प्रवृत्तिकाले ट्वादिलमस्येवेति बोध्यम् ॥ अभ्याससंज्ञाप्रत्तिसमय इति (के) एवं चाभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिसमये परिनिष्ठितरूपे वा यत्र चुटुतु- शरादित्वं तत्रास्य प्रवृत्तिरिति भावः । तत्रान्त्योदाहरणं चुक्षा- वयिषतीत्यादि न हि तवाद्यकाले तत्त्वं तु इति कवर्गादित्वा- दित्याहुः ॥ ननु णदित्वनिमित्तत्वाभावेन स्थानिवत्त्वाभावाद्विभाव- यिषतौत्यादिमिद्धमिति त्वयापौत्ययुक्तमत शाह 'श्रोः घिति। (क) चुक्षावयिषतीत्यादिमिद्यार्थमित्यर्थः ॥ परार्थम् (भा) इत्यत्र परशब्देन ज्ञापकापेक्षया परमित्त्वं विवलितमित्याह १य। पा ४ । सू० ॥ 86 ·६२ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (दिवंचनेऽचि । १।९। ५६।) (का. १। पा. १ । बा. ८) इक्वार्थमिति । (क) "द्विवंचनेऽचौ”ति स्थानिवत्त्वात् पिपविषते यियविषतीत्या- द्यर्थमित्यर्थः ॥ प्रसङ्गादिति । (क) वर्गप्रत्याहारजग्रहादित्यर्थः । 'सन्यत इद्भवतीति (भा) विहितमित्त्वमिहानुवर्तमानं "परार्थ भविष्यती"ति भाष्ये- ऽषयः । तत्र “मन्यत" इत्यभिधानं स्वरूपेणेत्त्वमपूर्व न भवतीति प्रदर्शनार्थं तद्धनयवाह अपूर्वमुत्त्वमिति। (क) अपूर्वत्वं तदभावमात्रेण वैषम्यमस्याभिप्रेतमिति मन्वानस्तदि- घटयितुमाह परः। ममापि तद्युत्त्वमिति ॥ (भा) तयाचष्टे उत्त्वमपौति । (कै) मापूर्वत्वं तदभावमात्रेण वैषम्यमभिप्रेतं किन्तु गौरवतद- भावाभ्यामिति दर्शयितुं भाव्य इत्त्वमपौति ॥ (भा) ध७। पा४। सू७६ ॥ २ ब७। पा४। रु ७६ ॥ ३ इत्वार्थ प्रसङ्गात्तु ज्ञापकं त्वया त्वपूर्वमुत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः । के । उत्वमप्यन्या वक्तव्यं तदेवाधिकविषये उपजीव्यत इत्यर्थः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च.पा. १। धा. ८) (दिवंचनेऽचि । १॥ ९॥ ५६।) तदुपपादयति यति । (क) गुणावादेशयोरिति शेषः ॥ वक्तव्यमिति । (क) मोनेति वक्रव्यमित्यर्थः ॥ नन्वसतीति। (कै) असत्यपौत्यर्थः ॥ यदौति । (के) लघुपरत्वाभावेत मन्वत्त्वाभावोऽचिकौतदित्यत्र दोषः। दिद- वनौयिषतोत्यादावपि दोषो बोध्यः ॥ अथ तुल्येति । (के) अवर्णपरत्वं यचाभ्यामोत्तरखण्डाद्यवर्णस्य अभ्यासमंज्ञाप्रवृत्ति- समये परिनिष्ठितरूपे वा तच द्विवचनेनान्तरङ्गनित्ये वाध्येते इत्यर्थः ॥ चक्रतुरिति । (क) दिदवनौथिषतीत्याद्यमिद्धिरित्यपि बोध्यम् ॥ इति कालोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजिभट्ट- विरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे अष्टमाहिकम् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः॥ अदर्शनं लोपः।१।१।६०॥ मनु अपत्यादिवदर्थपरोऽदर्शनशब्द इति सिद्धवार्थस्य संज्ञा इत्यत श्राह 'स्वंरूपमिति ॥ (कै) नानुवादे इति । (के) तत्र हि न संज्ञाकृतोऽभाव इत्यर्थः ॥ भाव्ये उक्तमिति । (भा) "नवेतिविभाषा" दूत्यत्रेत्यर्थः ॥ श्रमम्बद्धपदव्यवायानानुवृत्ति- रत शाह --- "लोप इतौति। (भा) तदर्थान्वययोग्यताया अर्थ एव मत्त्वाददर्शनशब्दस्य तादृशा- म्वर्थसंज्ञाकरणे फलाभाव इति भावः । प्रसकादर्शनस्येत्यर्थलाभार्थ स्थाने पदस्थेवास्याप्यनुवृत्तिः सुलभा । “लुन च्छेदने” इति धात्व- १ ब १ । पा १ । सू ६॥ २ लोपसंज्ञायामर्थसतोगक्तम् । वा । किमुक्तम् । अर्थस्य तावदुक्तम् । इति करणोऽर्थनिर्देशार्थः (वा - अ१ । पा १ । सू ४४) इति ॥ ३१ । पा १ । सू४४ ॥ ४ वपु जतु इत्यत्राणोऽदर्शनं तत्रादर्शनं लोप इति लोपसंज्ञा प्राप्नोति ॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। ६५ (१.१। पा. १ बा.६) (अदर्शनं लोपः । १।१।६.) र्थानुसारेणान्वर्थत्वासम्भवादिति तु भाष्यतात्पर्य्यम्। "प्रभावो लोप" इति अवमानसंज्ञासूत्रभाष्योकेरदर्शनशब्देन तत्समनियतो वर्णाभाव एवात्रेति बोध्यम् । "खं रूपम्" इत्यस्य प्रत्याख्याने तदनुवृत्तिं विनापि मिद्धिरिति बोध्यम् ॥ नित्यशब्दाश्रयणे इतरे- तराश्रयपरिहारेऽप्ययं दोष इत्याह यदौति ॥ (कै) अत्र प्रत्ययो नाणित्याह सोरिति ॥ (के) णिति वृद्धिनिमित्ते इति । (के) "अङ्गसंज्ञासूत्रे प्रत्यामत्त्या प्रत्ययपदार्थयोरैक्याश्रयणात् वृद्धि- विधौ णित्प्रत्ययनिरूपिताङ्गग्रहणाचतिभावः ॥ "चादिलोप" इति संग्रहायाऽऽह अर्थादेति । (कै) “एकवचनमुत्सर्गत" इत्यादिशास्त्रमर्थनिरपेक्षं विभक्तिप्रसन- १ अभावो लोपः। ततोऽवसानं चेति । (विरामोऽवसानम् । १ । । । ११° । एतत् सूत्रस्थ भाष्यम् ) ॥ २ अ१ । पा४ । सू११० ॥ ३ छ । पाए। सू ६॥ ४ अ१। पा ४ । सू१३ ॥ ५ चादिलोपे विभाषा । ८ | १.६३ । चवाहाहैवानां लोपे प्रथमा तिविभक्तिर्नानुदात्ता । चलोपे । इन्द्र वाजेषु नोऽव । शुक्ला बौहयो भवन्ति । श्वेता गा याज्याय दुहन्ति : वालोपे। ब्रोहिभिर्यजेत । यवैर्यजेत।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (घदर्शनं लोपः । १।१।।) (च. पा. था.६) कम् । अर्थाऽप्येकत्वादिर्विवक्षित एकवचनादिप्रसन्नक इति बोध्यम् । मनु कथं प्रसस्येति लभ्यतेऽत पाह स्थाने इति । (के) च पित् कृता प्रकृत्याक्षेपेणापि तुग्वारयितुं शक्यः । आक्षेपे श्राषिप्तस्य शाब्देऽन्वये च मानाभावात् । अत्र चेदमेव भाव्यं मानम्। किं चानुपपद्यमानेन खोपपादकमाक्षिप्यते यथा पौनत्वेन राचिभोजनं नचैवं प्रकृते। न हि तत्मचे श्राक्षेपं विना पिसत्प्रत्य- थानुपपत्तिरस्ति । नापि तदाक्षेपेण तदुत्पत्तिर्नापि “प्रत्ययग्रहणे यस्मात् म विहितस्तदादेरि"त्युपस्थितिः। अनियमप्रमत्यभावेन नियमफलायास्तस्या अनुपस्थितेरित्यावेदितम्। किं चात्रैव प्रकृति विमा प्रत्ययज्ञानसत्त्वेन व्यभिचारात्तदाक्षेपासम्भव इति दिक् । यत्तु ग्रामाधिकरणिका स्थितिरित्यर्थ के पामे तिष्ठतौति वाक्ये २“ल्यबलोप” इति पञ्चम्यापत्तिवारणाय प्रमकस्य इत्यावश्यकमिति । तन्त्र । तेन प्रत्यासत्त्या ल्यबन्तार्थकर्माधिकरणयोरेव पचमौविधाने- नाचाप्राप्तः । तत्त्वे त्विष्टापत्तिः पञ्चम्या इत्यलम् ॥ अदिति । (क) कर्टलक्षणादित्यर्थः ॥ शास्त्रात् । (के) "कर्मण्यण" इत्यतः ॥ १ परिभाषेन्दुशे-२४ ॥ २ घपादाने पंचमी (२ । ३ । २८) एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ ३५३।पा २ । सू१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (घ.९। पा.१था.६) (प्रत्ययस्य लुकलुपः । १।९।६९।) अणः प्रसङ्ग इति । (कै) १"यस्मात्प्रत्ययविधिः” इत्यत्र विधिः प्रसङ्ग एव भिविष्ट इत्यङ्गत्वमस्तीत्यभिमानः ॥ षष्ठीग्रहणमिति । (क) नच्च षष्ट्यन्तं वैयधिकरण्येनाऽदर्शनान्वयोति बोध्यम् ॥ अचाऽपौति । (कै) शास्त्रतः प्रमतिरेवाऽभिमतेति बोध्यमिति भावः । अर्थतोऽपि प्रमतिर्टह्यते इत्युत्तरम् ॥ अणोऽचेति । (के) परिहत्य चाऽपवादविषयमिति न्यायन प्रमङ्ग एव मास्तौति भावः ।। प्रत्ययस्य लुकश्ललपः । १।१।६१॥ मनु लुगादिविधौ प्रत्ययादर्शनविधिर्यथा स्थादित्यर्थं प्रत्य- यस्थतीत्यत पाह लुगादौति ॥ (के) साक्षादिति । (के) लुगणिनोरित्यादौ ॥ १ च १ . पासू१३॥

·६८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययस्य लुक मुलुपः । १।१।६१।) (च.पा. बा.६) कचिदिति । (के) यथा "लुवा दुह” इत्यादौ २“क्सस्ये”ति ॥ क्वचिदिति । (के) वक्ष्यमाणसूत्रेषु वक्ष्यमाणयुनिभिरित्यर्थः ॥ ननु “प्रदर्शनस्येमाः संज्ञा" इति “अप्रत्ययस्यैता” दूत्यनुपपन्नमत शाह अविद्यमान इति । (के) प्रतियोगिविशेषणत्वेनेति शेषः। वस्तुतोऽवसामसंज्ञासूचवक्ष्य- माणरीत्या प्रत्ययाभावस्यैवेमाः संज्ञा इति भाव्याभिप्रायः ॥ भाव्ये गोरपौति । (भा) "गोस्त्रियोः” इति समुदायाऽनुवृत्तेरितिभावः ॥ ननु २“गो- स्त्रियोः” इत्यत्र “स्त्रीति खरितगुणयुक्तं” इति "स्त्रियाम्" इत्यधिकारविहितप्रत्ययग्रहणन तदन्तग्रहणात्प्रत्ययान्तस्य लुक स्यादिति तद्धितलुकि तनिवृत्त्यर्थत्वमपि कुतो नोकमत पाह पञ्चेन्द्र इति ॥ (के) गोनिवृत्तिः प्रत्ययग्रहणं विनाऽपि सिध्यतौति शङ्कते गोरिति ॥ (कै) पञ्चगुः (क) इत्यत्र क्रौतार्थठको “अध्यर्द्ध"ति लुक् । १ य७।पा ३ । सू ७३ ॥ ३ च १ । पा २। सू४॥ ५ च ५। पा९ । सू२८॥ २ अ७। पा३ । सू२॥ ४ ब४ । पा १ । सू३॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (८९ (प. १। पा. १ बा.९) (प्रत्ययस्य लुकमुलुपः ।।१।९।) कृते इति । (के) परत्वादितिभावः । अन्तरजानपौति न्यायस्तु अन्तरानिमित्त- विनाशकप्रत्ययलुविषय इति तात्पर्यम्। न च समामान्ते तेन व्यवधानात् कथं लुक् । गोरित्यनुवृत्तिमामर्थन खुकप्राप्तेरिति- बोध्यम् ॥ मित्यशब्दाऽन्याख्यानाभिप्रायेण भइते नन्विति ॥ (कै) समुदायस्येति । (के) “यस्येति च” इत्यकारलोपे मिद्धे लुम्विधानमामर्थन सर्वा- देशः स्थादित्यर्थः ॥ ननु योगविभागे सूत्रभेदः कृतः स्यादत पाह एकयोगेति ॥ (के) “प्रकारान्तरम्"। योगविभागरूपम् ॥ छयताविति । (क) कंसात् "प्राक्क्रीताच्छः” परशोः २“उगवादिभ्यो यत्" । कसे “कमेः सः" परशौ श्राङ्परयोः “खनिश्टभ्यां डिच्च" इत्युप्रत्ययः । अतः कृ इति । (क) धातौ सप्तमौनिर्दिष्टे तदादिग्रहणात् कमियहणेनेव मिद्धे रति शेषः। कंसेस्तु कंस इति न रूपम् । अनभिधानादितिभावः । १ थापा । सू१४॥ २५।पा। सू॥ ३ ५। पा १ । सू२॥ 87 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययस्य लुकलुपः । १।१।६१।) ब.पा.राचा.६) अत एवेह “कमे: म: कंस" इति भाव्ये उत्तम् ॥ नन्वेवमपि विशिष्ट निर्देशाऽभावे याञोरपि लुक स्थादत पाह योरिति । (के) विकारावयवार्थप्रतीतये यौत्सर्गिकाण एव लुकं विदध्यात् । न च याञ्लुकां सामर्थ्यादिकल्पोऽस्तु वेत्यनुक्तिस्तु याभ्यां मुक्त श्रौत्सर्गिकाण: श्रवणाभावायेति वाच्यम् । याञ्लुकामेककाल- प्रतीतानामुद्देश्यविधेयभावासम्भवात् । “युव्युलौ तट च” इत्यादौ तु २"अनद्यतन" इत्यादिनिर्देशाद्वाक्यभेदाङ्गीकारः। किं च ३"कसौयपरशव्ययोः” इति षष्ठीनिर्देशादपि न यत्रनोल्क् । अन्यथा पंचम्यैव निर्दिशदिनिभावः ॥ प्रकृतीति । (क) प्रकृतिव्यतिरिक्तप्रत्ययान्तरवाचौ अन्यशब्दः । तेन नञा समासे प्रकृतिरुच्यते इत्यर्थः ॥ भाव्ये "ड्याबिति । (भा) प्रातिपदिकात्परस्य लुगित्यर्थ यात्रोविधानसामर्थ्याल्लुगभावे १ मा पा ३ । सू २३ ॥ २ च २,५। पा २,३। सू१११,१५, २१॥ ३ ब४ । पा ३ । सू१६ ॥ याम्प्रातिपदिकग्रहणमङ्गभपदसंज्ञार्थम । वा । यच्छयोश्च लुगर्थम् । वा (४।१।१)।

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च. १। पा. १ था. ६) (प्रत्ययस्य लुकम्मलुपः । १।१।६९।) उभयोः प्रातिपदिकात्परत्वाभावेन परिशेषात् 'कसौयाद्यवयव- प्रातिपदिकात् परयोश्छयतोरेव गित्यर्थः ॥ विशिष्टेति। (क) जनपदार्थकप्रत्ययसम्बन्धिन इत्यर्थः ॥ भाव्ये प्रकृतमिति । (भा) अत एव "लवणास्लुग्" इत्यत्र प्रकृतठक एव लुगिति बोध्यम् । शोभनाः पंचाला इत्यादौ इति पाठः उचितः ॥ अनन्तरस्येति । (के) अव्यवहितस्येत्यर्थः । जनपदार्थवाचके शब्दे मति तदनन्तरस्य लुबित्यर्थः इति भावः ॥ वार्तिककादभिमतषष्ठीनिर्देशार्थत्वमुप- पादयति "आगस्त्येति ॥ (क) चय इति। (क) एवं च वैषम्याद्यथासंख्याप्राप्तेरगस्ययोऽपि कुण्डिनाः कुण्डिना- धागस्तयः स्युः। लुक् च. ज्ञापकात् सर्वादेश इति विभक्रिमाचं श्रूयेतेतिभावः ॥ हावेवेति । (कै) तेन मोकापत्तिरितिभावः ॥ १ कसौयपरशथयोर्यजनौ लुक् च । ४ । ३ । १६॥ २ च ।पा। सू२४॥ ३ जनपदे लुब ( इत्यनेम) |२।२१ ४ ब२।पा। सू७०॥

·६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रत्ययस्य लुकलुलुपः । १।९।१९।) (च. १। पा. १ था.) सर्वत्रेति । (के) अजादिमाग्दोव्यतीयविषयेऽपौतिभावः ।। अड्वत्वादिति । (क) यद्यपि स्थानिवद्भावेन वृद्धत्वाच्छः सिध्यति तथाप्यत्वात् प्रकतेश्छस्य वृद्यनिमित्तत्वाच आकारश्रवणं न स्यादिति भावः । मबियोगशिष्टत्वादगस्त्यादेशाभावे प्रतिषेधप्रयुकलुगभावो हेतुः ॥ गोचे विहित इति । (क) मन्यागस्त्यस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्यैव ग्रहणं न तु अनन्तरापत्य- प्रत्ययान्तस्येत्येतदर्थं तदनुवृत्तिम्स्यात् । १"शिवादिभ्य" इत्यत्रैव गोत्र इति निवृत्तेष्यण् माधारणोऽगत्यप्रकृति व्यणन्स एवा- जागत्यः न त्वगस्तिप्रकृतिक 'गर्गादियजन्तः । “यत्रोच" इति लुका सिद्धत्वादिति चेन्न। कौण्डिन्यसाहचर्यणगस्त्यस्यापि गोचप्रत्ययान्तस्यैव ग्रहणाद् भाष्यमते गोचसंज्ञार्चपर्यन्तं गोत्रा- धिकारेण सुष्यणन्तस्यापि तत्त्वाच । वस्तुतो वार्तिककारस्थापौत्थ- मेव सम्मतमित्याह वचनेति ॥ (कै) सामर्थ्यालोपस्यैव सर्वादेशत्वं कुतो न कल्यत इत्यत आह विपर्यय इति । (के) न उपमंजातो विरोधो वैयर्थशङ्कोद्भव यस्य तत्त्वादित्यर्थः ॥ 8| पा १ । सू१९२॥ ब।पा। सू१०५। २। पा १ । सू ९१४॥ 8 ब २।पा। सू६०॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.१। पा. १ बा.९) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।।द।) नत्वयमिति । (के) अयम् अवयवदाहादौ समुदायदाहादिव्यपदेशो गौणो न किन्तु मुख्य एव अवयवलोपे समुदायस्यापि खोपादित्यर्थः । अनुनासिकेति । (के) "अनुदात्तोपदेश" इत्यनेन ॥ आघौत (भा) इत्यच "प्राडो यमहन" इत्यात्मनेपदैकवचनम् ॥ संग्मीयेति । (भा) गमेर्विधिलिङि “ममो गमौ"त्यात्मनेपदे इटि शपो "बड़ छन्दमौ"ति लुकि लिङः मलोपे इटोऽति उपधालोपे रूपम् । तत्र प्रत्ययलक्षणेन झलादिङित्परत्वादनुनामिकलोप: स्यात् । इदं च प्रयोजनम् अप्राधान्येनालाश्रयणे विध्यर्थं प्रत्ययलक्षणसूत्र- मिति वार्तिकमते बोध्यम् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्।१।१।६२॥ लक्षणशब्दार्थमाह १ब।पा। सू३७॥ २ घ १ । पा ३। सू२८॥ २ बडषु भाष्यपुस्तकेय "सं रायस्योषेण म्मोयेति" इति पाठोऽस्ति । इंलण्डौयभाष्यपुस्तके "रायस्योपेण संग्मीयेति" इति पाठोऽस्ति । ४प९।पा। सू२६॥

·६९० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।६।) (च.पा.बा.६) निमित्तमिति ॥ (क) कार्यमिति । (के) बहुनौहिसभ्यम् ॥ प्रत्यासत्त्येति। (के) क्रियमाणेऽपि प्रत्ययग्रहणेऽन्यप्रत्ययलोपेऽन्यप्रत्ययनिमित्त कार्य- वारणाय प्रत्यामत्तिराश्रयणीयेति भावः ॥ ननु “प्रत्ययलक्षणम्" इत्यस्य बबौहितयाऽनेन स्थान्यभावेऽप्राप्तकार्यप्रापणायातिदेश इति पत्र प्रत्ययस्य सत्त्वेन किं तनिमित्तका-विदेशनात पाह प्रत्ययस्य लक्षणमिति । (के) घस्य लोपस्तस्मिन् सति यः प्रत्ययो भवति तस्य तल्लोपेऽपि प्रादुर्भाव इत्यर्थलाघवात् षष्ठीतत्पुरुष एव स्यादिति तात्पर्यम् ॥ रमेः क्थनि हन्तेश्च के २“अनुदात्त” इत्यनुनामिकलोपेऽगुरुपो- तमत्वादप्राप्तः व्यङतिदेशतः स्यादित्यर्थः ॥ एवं हि लोपेति। (कै) ननु “णेरनिटि" इत्यादिसामर्थ्यात् माभूत्तत्र प्रवृत्तिः । यस्त मामान्येन लोपो पाविष्टवद् इति मोऽप्रत्ययविषये चरितार्थ इति भिक्षुमाचष्टे भिक्षयतीत्यत्र पुनः प्रादुर्भावार्थमिदं स्यादिति १ "प्रत्ययग्रहणं किमर्थम्” । इति भाष्यमुपादाय "प्रत्ययनिमित्त कार्य लोपे भवतीत्युक्ते प्रत्यासत्त्या प्रत्ययस्यैव लोप इति विज्ञास्यत इति भावः" इत्युक्तम् ॥ ६ । पा । सू३७॥ थापा। सू५१.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(अ.१। पा. था. ६) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।दर।).
चेन्न। एवं हि तचैव प्रत्ययस्य न लोप इति वदेत् । एवं प
गुरुतरन्यासो ज्ञापक इति बोध्यम् ॥
अन्यथा। (क)
व्याख्यानस्य शरणवाभावे॥
पदसंज्ञा न स्यादिति । (क)
तिङन्तत्वाऽभावादिति भावः ।।
लोपे प्रत्यय इति । (क)
अस्य प्रादुर्भवतीति शेषः ॥ ननु प्रत्ययलोप इत्युक्त कथं मति
प्रत्यय इति लभ्यतेऽत श्राह
प्रत्यय इति ॥ (कै)
यत्कार्यमिति । (के)
प्रत्ययलक्षणं यत्कार्यं दृष्टमित्यर्थः ॥
नमु "जगद्" इत्यादौ विलोपात्परत्वात् पूर्व "गमः कौ"
इत्यनुनासिकलोपे क्विपि सत्यपि तुकः प्राप्तेराह
अति ॥ (के)
भिन्नविषयत्वादिति । (के)
वार्तिकमते एतत् । अचिरादेशे नुडपवादत्वपरभाष्यरोरा
विषयभेदेऽपि तत्त्वे तु लोपेनानुत्पत्तेरेवावाख्यानेनापवादत्वं नेति
बोध्यम् ॥ वैयात्यान्यायाङ्गीकारे दोषमाह
१ धुलिगमिजुहोतीनां दे च (वा ३ । २ । १७८) ।
२बई। पा ४ । सू४०॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) (च. १.पा. १ बा.९) सति त्विति ॥ (कै) एकमेवेति । (के) अवयवस्य प्रत्ययत्वपर्यायधिकरणवाभावादितिभावः । एवं चानयोः फलान्तराभिनिवेशो भाव्यविरुद्ध इति बोध्यम् ॥ मनु दितौयप्रत्ययग्रहणाभावे बनौलखाभात्तलभ्यकार्यातिदेशो न मिध्येदत आर 'तल्लक्षणमिति ॥ (कै) वस्तुमात्रेति । (के) प्रत्ययमात्रेत्यर्थः ॥ प्रत्ययनिमित्तमेवेति । (के) प्रत्ययत्वेन प्रत्ययमिमित्तमित्यर्थः ॥ न वर्णेति । (क) प्राधान्येन वर्णनिमित्तमित्यर्थः ॥ ननु रैकुलमित्यत्रायादेशो न प्रत्ययाश्रयः किन्तु तदवयवाश्रयोऽत श्राह अवयवदारेणेति । (के) केचित्तु प्रत्ययग्रहणमित्यस्य द्वितीयप्रत्ययपदघटितं प्रत्यय- लक्षणग्रहणमित्यर्थः। प्रत्ययलोपेऽपौत्येव सूत्रं कार्यम् । तवति यत्प्रत्यये मतौति शेषः । स्थानिवदित्यनुत्तिर्वा ॥ १ प्रत्ययलोपे तलक्षणमित्युच्यमाने प्रत्ययस्य यत्र कार्ये निमित्तभावः प्रत्ययरूपाऽऽश्रयेण वर्णरूपताऽऽश्रयेण वा तत् सर्व स्यात् । सर्वनाम्रो वस्तुमात्रपरामर्शित्वात् । प्रत्ययग्रहणे सति प्रत्ययनिमित्तमेव कायं प्रत्ययलोपे भवति न वर्णरूपतानिमित्तम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १। प्रा. ६) ( प्रत्ययलोपे प्रत्यलक्षणम् । १।१।६२।) प्रत्ययलक्षणमिति। (भा) प्रत्ययत्वतयाप्यान्यतरधर्मावच्छिन्नलक्षणमित्यर्थः । वर्णलक्षणं (भा) वर्णवव्याप्यधर्मावच्छिन्ननिमित्तं प्रत्यये मति वर्णनिमित्तं भवतीति तल्लोपेऽपि स्यादितिभावः ॥ कैयटव्याख्या तु चिन्या। प्रवते तच्छब्दप्रत्ययशब्दयोः प-यत्वेन तद्विचारस्याऽयुतत्वापत्तेरित्याहुः । 'अनेनैवेति । (के) अत्र प्रत्ययग्रहणमामर्थ्यात्तथार्थलाभेऽपि तत्र तादृशार्थग्रहे न मानम् । २“पार्द्धधातुक" इत्यस्य कैयटरोत्या तोतो”त्यादि- व्यात्या चरितार्थत्वात् । पूर्वसूत्रे श्रार्द्धधातुकग्रहणमनवकाशमिति ३"किङति च” इति सूत्रस्थभाव्यविरोधाचावृत्त्यादिना तथार्थ- कल्पने तु न मानम्। किं च तथार्थकल्पने “यङ्यक्क्यवलोपे" इति वार्त्तिकं तदुदाहरणपरं “जौरदानुः” इति भाष्यं चासंगतं स्थादिति चिन्त्यमेतत् ॥ १ उपलब्धविवरण पुस्तके "यनेनेव” इति “एव"कारघटितप्रतीकोऽस्ति । कैयटे तु "चनेन" इत्येवास्ति । अनेन नागेशभट्टीयकैयटपुस्तके एवकारघटित एव पाठोऽस्तीत्यनुमीयते ॥ २ च १ । पा १ । सू४॥ ३ अ१ । पा १ । सू५॥ 8 तथाच भाध्यम् । “परिगणनं कर्तव्यम् । यष्यकक्यवलोपे प्रतिषेधः। वा । यधक्क्यवलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । या । बेभिदिता मरौम्मजः। यक् । कुषभिता मगधकः । क्य । सभिधिता दृषदकः। वलोपे। जौरदानुः" । (१।१।४)॥ 88 ·-- महाभाष्यपदीपोद्योतः। (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।।१।१२।) (प.१४ पा.पा.६) सुधे (के) इत्यादि धिविशव्योर्नुमि विचि वलोपेऽप्रकलोपे गुणे सुना समासे सौ हल्वादिलोपसलोपयोरिमे रूपे। गुणनिषेधे तु सुधिन् शब्दे “इन्हम्" इति दौर्घः । सक्षमः "सर्वनामस्थाने " रति दौर्घः। २"उपाधाया" इति इत्त्वे रपरत्वे सुनखोपयोः "वोः" इति दौर्षः स्थादितिभावः ।। स्थानिवद्भावेनेति । (के) वर्णश्रयस्य तवाऽप्यनिष्टत्वादित्यर्थः ॥ ननु शास्त्रस्य कर्डवे मतः कर्मवेन ४“उभयप्राप्तौ” इति नियमा"छास्त्रस्य" इति षड्यनुप- पना "कर्मणि च" इति समासनिषेधापत्तिय करणत्वे तु षष्ठ्युप- पोत्यत पार शास्त्रमिति। (कै) शेषलेन "उभयप्राप्तौ” इत्यस्थाप्राप्तः षष्ठीसमामौ नाऽनुपपत्रा- वितिभावः ॥ प्राचार्यः स्मर्तेति । (के) फलितार्थकथनं स्मर्चाऽऽचायणेति त्वबाख्यायत रत्यन्वययोग्यम्। १६।पा। सू१२॥ २ च । पा १ । सू११॥ ३पापा २। सू७६ 8 च२।पा। सू॥ ५ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणवचनं सदन्याख्यानाच्छास्त्रस्य । वा । प्रत्यय- जोपे प्रत्ययलक्षणमित्युच्यते सदवाख्यानाच्छास्त्रस्य । सच्छास्त्रेणावा- ख्यायते सतो वा शास्त्रमन्याख्यायकं भववि सन्याख्यानाशखस्य। २। पा२। सू१४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । प.१। पा. पा.) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) स्वतन्त्रत्वमिति । (क) करणस्य कलत्वविवतिभावः ।। अल्विधित्वादिति । (के) इमादेरितिशेषः ॥ वर्णाश्रयेति तु वर्णप्राधान्यविषयकम् । एवं चाप्राधान्येनालाश्रयणे विध्यर्थं सूचमितिभावः ॥ भाव्ये अस्ति प्रयोजनमेतदिति । (भा) उक्रप्रयोजनविशिष्टं सूचं निर्दोष वेति काका प्रश्न इति बोध्यम् ॥ किं ताँति। (भा) मम तु निर्दोषमेव तव कश्चिद्दोषप्रतिभामोऽस्ति चेददेति प्रश्न- गर्भमुत्तरम् ॥ बाधनादिति । (के) एवं च “पञ्च” इत्यादौ पदत्वं न स्यादितिभावः ॥ उपलक्षणार्थत्वादिति । (कै) तयोरपि पूर्वपक्षबीजस्य समत्वादितिभावः । तत्र मुलुपोः प्रत्यय- पक्षणस्य फलं चिक्यम् । लुकि तु पश्चेत्यादौ पदत्वं फलमस्ति ॥ समावेशदर्शनादिति । (के) जयत्यादिबितिभावः । लोपः संज्ञा यस्येति बहुनौती मत्व- यानुपपत्तिस्वान्तेन षष्ठीसमामेऽर्थाऽमङ्गतिरत नन्तेन षडौ- समास इत्याह लोपस्येति । (के) ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।६२।) (म.पा.बा.) सङ्कर इति । (क) परस्परं लोपशब्दभावितप्रत्ययाऽदर्शनविषये लोपमंज्ञया चेत्यर्थः प्रत्ययादर्शनमात्र मकलं लमत्संज्ञं प्राप्नोतीति भाथ्याऽक्षरार्थः ॥ 'उतो वृद्धिरिति । (पा) म च तत्र "नाभ्यस्तम्य" इति वर्तनाददोषः । अत्र पचे व्यभिचाराभावात् तदनुवृत्तेवकुमशक्यत्वात् ॥ हरीतकौति । (कै) नवत्र मत्यपि डोषो लकि युक्रवद्भावात् पुनमष् स्यादिति चेन्न । लक्ष्ये लक्षणम्येति न्यायादिन्याहुः । हरितक्यां "हरि- तकादिभ्यश्च” इत्यणो नुप्। यद्दा हरौतकौवेयं प्रतिकृतिरिति इत्यत्र "लवणानुक" ॥ तद्भावितग्रहणे युक्तिमाह तत्राश्रितेति । (कै) आश्रितः स्वरूपम्य व्यापारोऽदर्शनविषयो यैस्ते तथोका दूत्यर्थः श्रदर्शनबोधका लुगादिशब्दाः प्रत्ययादर्शनस्य संज्ञेत्युक प्रत्यामत्त्या यया संजया यददर्शनं भाव्यते तस्यैव मा संज्ञेति लभ्यते इति भावः ॥ प्रत्त्यापत्तिम(ईयेत्यत आह आरत्तिर्वेति । (क) तेन लुगादिशब्दभावितमदर्शनं क्रमेण तत्संजमित्यर्थः ॥ श्रदर्श- कनो लुप् । । १ य७। पा३ । सू ६ ॥ २ अ७ । पा ३ । सू८७॥ ४.४ | पा ४ । सू२४ ॥ ३ । पा ३ । मू १६७ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा.१। या.६) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) नस्य नित्यत्वेऽपि तद्भावितत्वस्य भास्वायत्तत्वादितरेतराश्रयत्वं तद- वस्थमेवेत्यत श्राह भाविसंज्ञेति ॥ (कै) नद्भावितग्रहणपक्षे १“यथैव” दूत्यादिग्रन्थोऽनुपपन्न इत्यत पाह 'तिस्मृणामिति । (के) इतरेतरायपरिहाराय भाविसंज्ञाविज्ञाने गौरवाऽऽपत्त्या मामात्तिमृणाममङ्करः प्रतिपादितो न तु तद्भावितपक्षाश्रयणे- त्यभिमानः॥ वैयधिकरण्यादिति। भवनक्रियायां प्रकृतेः कर्तृत्वादितिभावः ॥ क्वचिदिकारस्यति। (के) वस्तुतो वृत्तौ तदाक्ये च सर्वत्र प्रकृतेरेव कर्तृत्वं विकृतिशब्द- स्थापि गौण्या प्रकृतित्तित्वात् मामानाधिकरण्यम् । अत एवं गौणत्वान्महच्छब्दे प्रात्वाभावो गोमतोशब्दे तु गोमतौनदी भिन्ना गोमतीनदीभूतेत्यर्थनाभाषितपुंसकत्वात् पुंवत्त्वाभाव इति बोध्यम् ॥ भाव्य एवं लोपेति । (भा) एवं लोसंज्ञायामपि तद्भावितग्रहणं मन्वानस्य चौद्यमेतत् । “यथैव तदर्शनसामान्याल्लोपसंज्ञा लुमत्संज्ञा अवगाहत एवं लुमत्मज्ञा अपि लोपसंज्ञामवगाहेरन्" । भा। २ तिहणां संज्ञानां विधानसामर्थात् परस्परविषयावगाहनं तासां माभूत् । लोपसंज्ञाविषये तु ताः प्रवरन् । १

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।२।)
(च. १ पा.पा.)
अत्र भामर्थ्यात् तद्भावितयहणेऽपि लोपसंज्ञायां तद्हणे मानाभावः ।
न च लुगादिभ्यो खोपसंज्ञायाः पृथक्करणं मानं तस्याः प्रयोजना-
न्तरसत्त्वादित्याह
'अत्यन्यदिति ॥ (भा)
तदर्शयति
लोपमात्र इति । (भा)
भाव्ये । स्वयम्प्रयोजनान्तरमप्यार
प्रत्ययाप्रत्ययेति ॥ (क)
भाव्य
लुमति प्रतिषेधाद्देति । (भा)
भवतु खोपसंज्ञायामपि तद्भावितयहणं "न लुमतेति" निषे-
धेन तत्र लोपत्वनिमित्तकार्यप्रवृत्ति प्यते इत्यदोष इति भावः ।
अक्युपसंख्यानम् इति दोषे परिहते दोषान्तरमागरते
सतो निमित्तेति ॥ (भा)
वार्तिकतयाख्यानयोर्विरोधं परिहरति
निमित्तशब्देनेति ॥ (कै)
नन्वेवं पदत्वेऽपि भवस्थाऽपि सत्त्वादलोपः स्यादत पार
अल्लोपस्त्विति ॥ (कै)
१ बस्त्यन्यलोपसंज्ञायाः एथककरणे प्रयोजनम् ।
२१। पा १ । सू३ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(च.पा.राथा..)
(प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।।द।)
कालविप्रकर्षेति । (क)
प्रय पोत्तरस्य नाऽयमवसर इत्यर्थः ॥ भाव्ये
एतत् । (भा)
वध्यमाणवाक्यार्थरूपम् ॥
पदसंज्ञाइयमिति । (कै)
अमया पदसंज्ञया न लोपो भविष्यतीत्यादिभाष्यार्थः ।
यथेति । (के)
वर्णप्राधान्यविषय एव स निषेध रति भावः ॥ भाग्ये
'पर्यवपन्नानि । (भा)
मृतानि । अप्राप्तानौति यावत् ॥ नवतस्कार्यातिदेशे स्यात् स
एव कुतः शास्त्रनिमित्तानिदेशयोरपि सम्भवादत पार
कार्यस्येति । (के)
व्यपदेशः। (के)
निमित्तम।
विधीयते इति । (क)
इत्यभिमान रतिशेषः । वस्तुतः कार्यशास्त्रातिदेयोरभेद
एवेत्युकम् ॥ भाये
एकयोगलक्षणानि चेति । (भा)
नामानि विप्रतिषेधविषयत्वेन म प्रकल्यत इत्यर्थः ॥ मनु
१ जुमे प्रत्यये सर्वाणि प्रत्ययाश्रयाणि कार्याणि पर्यवपनानि
भवन्ति बन्ये तेन प्रत्युत्थाप्यन्ते ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१। ६२।) (अ. १। पा. १। बा.६) अन्यभाव इति षष्ठीतत्पुरुषः कर्मधारयो वोभयथापि व्यञनुप- पनो भावस्य भावान्तरेणायोगात्समाससंज्ञाया बाधाचार्थासंगतश्चेत्यत अन्यो भाव इति । (कै) भाव्ये ऽन्यरूपम्प्राप्तस्येत्यर्थकम् “अन्यभूतस्य” इत्येतत्तु फलि- तार्थी बोध्यः ॥ स्वार्थ इति । (के) चातुर्वर्ण्या दित्वात् ॥ ननु सत्ता स्थानिनश्चेविरुद्धमतिदेशसहस्रेण सत्ताया अशक्यत्वाच्चात पाह कृदादिव्यपदेशस्येति । (क) एतदर्थमेव स्थानिसंज्ञानुदेशादित्युक्तं न तु स्थान्यनुदेशादिति । तथा मति स्थानिका-तिदेश एव स्यादितिबोध्यम् ॥ भाये অনিSS 'तदक्तव्यमिति। (भा) वचनान्तरण सूत्राक्षेपपरिहारो न युक्त इति भावः ॥ परि- हरति यद्यपीति ॥ (भा) अथवैतौति । (भा) तथापौत्यर्थः । एवं लघुतरत्वादचनान्तरेणाऽपि परिहारो युक्त इतिभावः ॥ १ तदतव्यम्भवति ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १। पा. १। पा..) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) संज्ञामिति । (कै) निमित्तभूतव्यपदेशमित्यर्थः ॥ ननु मंज्ञामंजिनोमैदाडन्नईन्तिः संज्ञेत्ययुक्रमत शाह सूचोपात्त इति ॥ (के) फचान्तरमपि वचनान्तरारम्भे दर्शयति भाष्ये भेत्यादि । (भा) सिद्धमिति । (भा) इष्टमिति शेषः। वक्ष्यमाणान्यल्विधित्वादार्तिकमते नाऽति- देशन भविष्यन्ति। सूत्रारम्भे तु वर्णाश्रये इत्यस्य वर्णप्राधान्य- विषयत्वादतिदेशेन स्युरेवेतिभावः ॥ चिति । (कै) "नक्षत्रेण युक्त" इत्यणो "नुबविशेषे" इति लुप् । युक्रवद्रावात् स्त्रौत्वं ततो जातेऽर्थ २“मन्धिवेलादौ"त्यो वार्त्तिकेन लुगितिभावः । न चाणे लुकि "लुक् तद्धिते"ति टापो लुकि पुनष्टा दुर्लभो लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायादिति वाच्यम् । जातगत स्त्रौत्वबोधनरूप- फलस्वामिद्धतया प्रवृत्तेः॥ अत इत्यधौति। (क) अकारान्तादण इत्यर्थः। २ ब४ । पा२। सू॥ १४। या २ । सू३॥ ३ ब । पा३। सू १६ ॥ 89 8 ब१। पा२।५४९

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १। १। ६२।) (अ. १। पा. १। या. ६)
ननु वतण्डात् स्त्यपत्ये यो “लुक् स्त्रियाम्” इति लुकि
प्रत्ययलक्षणेन २"प्राचाम्” इति प्राप्तं ष्पं वाधित्वा परत्वाद् डौन्
स्यात् “शारिवादि” पाठादत पाह
यथेति। (के)
तत्र हि सूचे यत्र इति वर्तते ॥
सर्वत्रग्रहणादिति । (कै)
तद्धि पूर्वसूत्रेऽपक्ष्यते ॥
श्रीतोऽमिति। (पा)
एकादेशविधायकं हि तत् ॥
अचौति । (के)
अजाद्योरित्यर्थः । अत एव तद्धितशमो निवृत्तिः ॥ भाव्ये
सूत्रारम्भवादी वचनान्तरवादिनं प्रतिदूषणमाह
तस्य दोष इति । (भा)
स्थानिसंज्ञानुदेशादित्यस्येत्यर्थः ॥
इत्त्वम्। (भा)
५"शास इदङ् हलोः" इति ॥
इम् । (भा)
"हणह" इत्यनेन ॥ भाव्ये
१ ब४ । पा १ । सू१०६ ॥
३ बापा १ । सू ७३॥
५ भद।पा। सू३४ ।
२ अ४ । पा १ । सू१७॥
४ अ६ ।पा १ । सू६३ ॥
है। पा३ । सू६२॥

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः ।
(घ.१। पा. १ था.६)
(प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।। ६२।)
वक्ष्यत्यति । (भा)
नडौति ङौ नलोपप्रतिषेधाद् ज्ञापकात् प्रत्ययलक्षणेन
भसंज्ञानेत्येवं रूपमनुपदमेतत्सूत्र एवेत्यर्थः ॥
शास्त्रपरेति। (भा)
। उपदेशशास्त्रपरेत्यर्थः। प्रतिदिश्यमान कार्याणामुत्पत्तिदेश
एव विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगौतिभावः ॥ तदाह
सति प्रत्यये इति । (कै)
इदं सूत्रं तत्तच्छास्त्रनिमित्तसम्पादनदारा तत्तच्छास्त्रप्रवृत्ति-
सम्पादकमितिभावः । अत एव पूर्व तान्यनेन प्रत्युत्थाप्यन्ते इत्यु-
कम्। तानि तत्कार्यबोधकानि शास्त्राणौति तदर्थः उचितो म तु
कार्याणि क्रियन्त इत्यर्थः । क्रियन्त इत्यस्यैव वकुमुचितत्वात् ।
अत एव "टित श्रात्मनेपदानाम्” इति सूबे पर्यवपादो रूपा-
न्तरापत्तिरित्युक्तं कैयटेन विद्यमानस्य हि रूपान्तरापत्तिर्भवति
शास्त्रमेव च विद्यमानं न तु कायं तस्य रूपान्तरमेतद्विषयं
कार्यान्तरप्रवर्तकत्वम् । एवं च पर्यवपन्नत्वमपि शास्त्रस्येत्यन्ये ।
भाव्ये
कानि पुनरिति । (भा)
पूर्वमेतत्सूत्रकरणे का युकिरिति
युक्तिप्रश्न इदानौं तु
१ य३ । पा ४ । सू ७६ ॥

·७०८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) (च.पा.बा.९) प्रयोजनप्रश्न इति न पौनरूपमत एव सदवाख्यानादिति प्रागु- सरितम् ॥ यद्यप्यल्विध्यर्थमिति । (क) इदमितिषः ॥ विशेषविहितत्वादिति । (के) प्रत्ययविषये शौघ्रोपस्थितिकवादित्यर्थः ॥ ची ते (भा) इत्यादौ “मेछन्दसौ"ति लोपः ॥ “नुम्" फलं तु दौर्षः ॥ प्राश्रित्येति । (के) अपवादवाधकबानिकपूर्वविप्रतिषेधाश्रयणेनेतिभावः । न्यायन पूर्व लोपप्राप्तरत्यल्पविषयत्वात् ॥ विशेषविहितत्वादिति । (के) येननाप्राप्तिन्यायेनापवादवादित्यर्थः ॥ तदेति । (क) "अपवादविषयं परित्यज्ये"ति न्यायमापवादविषये उत्सर्गा- १५। पा १ । सू७.॥ २ "न्यायेन पूर्वम्" इत्यारभ्य “विषयत्वाई" इत्यन्तं नास्ति-क-ग- पुस्तके॥ १ प्रकल्पर चापवादविषयं तत उत्सऽभिनिविशते । परिभाषेन्दु-१३॥

·नुम- महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। (अ.पा.बा.९) (प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १।१।१२।) प्रवृत्तरितिभावः। “यदौ"त्यनेन विषयभेदादपवादखमेव नास्तीति सूचितम् । यदि तु "नुविषये रप्रतिषेधो वक्तव्य" इत्यादिमाप्त- मिकभाष्येण विषयभेदेऽप्यपवादत्वं तहिप्रत्ययलोपस्थलेऽनुत्पत्ति- रेवान्याख्यायते इति मरूपसूत्रस्थभाव्ये उक्तत्वेनापवादत्वसंभावनैव नेत्याः॥ "इतौयङिति । (के) १ "कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनमएतशिलोपे मामौ गुणवृद्धी दीर्घत्वेमडाट्सम्बिधयः । वा । अएक्लोपे शिलोपे च कृते नुममामौ गुणद्धौ दीर्घत्वमिम्बडाटौ भम्बिधिरिति प्रयो- अनानि । नुम् । अग्ने चौते वाजिना श्री षधस्था । ता ता पिण्डानाम् । नुम् ॥ अमामौ । हे अनन् अनड्वान् ॥ गुणः । अधोक् । छलेट । वृद्धिः। न्यमार्ट । दीर्घवम् । अग्ने त्रौ ते वाजिना त्रौ षवस्था । ता ता पिण्डानाम् ॥ इम्। अटणेट ॥ अडाटौ । अधोक् । अलेट । ऐयः। यौनः ॥ भम्बिधिः । अभिनोऽत्र । अच्छिनोऽत्र" | भा । "बनड्वन्" इति भाष्यमुपादायोक्तं कैयटेन तद्यथा-"पूर्व सम्बुद्धि- लोपमाश्रित्येतदुक्तम् । यदि तु विशेषविहितत्वादसम्बुद्धाविति पूर्व- मम् प्रवर्तते तदा सम्बुद्धिलोपो न स्यात्" ॥ २ "न वा नुविषये रप्रतिषेधात् । वा । न वैतविप्रतिषेधेनापि सिध्यति तिसृयाम् चतहणामिति । कथं तईि सिध्यति । नुविषये रपति- बेधात् । नुनिषये रप्रतिषेधो वक्तव्यः” एतच ."खियां च" (७।१ । ६६) इति सूत्रे उक्तम् भगवता। ३।९। पा२। सू६॥ "ऐयः" इति - 1 इयर्तेला तिप् शपः सः द्विवचनम् “बर्मिपिपोच" (018 | ७७) इतीत्वम् “अभ्यासस्थासवणे" (६ । । ७८) इतौयड्। .

·७१०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । १। १। ६२।) (च. पा. १। था.)
ततो गुणे ऽपृतलोपे उडाटावितिभावः । अडागमे रूपान्तरण
तत्तच्छास्त्रनिमित्तविघातात् केनापि कार्यणानयोन यौगपद्यमिति-
भावः ॥ लावस्थायामडिति पक्षेऽपि “बहुलं छब्दस्यमायोगेऽपि"
इति बाहुलकादत्रैवमेव प्रक्रिया बोध्या ॥ “अभिनोऽत्र" इत्यचा-
पौकारलोपातलोपाभ्यां नमो योगपद्यासंभवेन परत्वाल्लोपे तस्य
प्रवृत्तिरिति बोध्यम् ॥ भाव्ये
प्रयोजनं ङौ (भा)
इति सूत्रारम्भवादौ । प्रत्याख्यानवाद्याह
भसंज्ञेत्यादि ॥ (भा)
सूचारम्भवाद्याह
भसंज्ञायां तावदिति ॥ (भा)
"यदयं नङोति। (भा)
अङ्गाधिकारप्रतिनिर्देशपक्षेऽयं ज्ञापकोपन्यासः ॥
अकारेणाऽणन्तमिति । (के)
तद्धि "जातेर स्त्री"त्यादेराखुरित्यादौ व्यावृत्तये आवश्यकम् ॥
१ अ६ । पा 8 । सू ७५ ।
२ प्रयोजनं डौ नकारलो पेवेविषयः ॥
३ भसंज्ञाडौष्फगोरात्वेषु च दोषः । वा ॥
8 भसंज्ञायां तावन्न दोषः ॥
५ पाचार्यप्रति पयति न प्रत्ययलक्षणेन भसंज्ञा भवतीति यदयं
"न डिसंबुयोः" (८।२।८ ) इति डौ प्रतिषेधं शास्ति ।
६ य । पा १ । सू६३.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
७११
(अ.१। पा. १ प्रा.)
(प्रत्ययलोपे प्रत्यलक्षणम् । १। १। ६२ ।)
ननु प्रत्ययग्रहणमामर्थन प्रधानतया प्रत्ययत्वेन प्रत्ययस्य यत्र
निमित्तता तत्रैवाऽल्विध्यर्थमिदमेवं चाकाररूपो योऽण् इत्यर्थेऽपि
प्रत्ययलक्षणं दुर्वारमत शाह
विशेषणेति ॥ (कै)
वस्तुतोऽकार एव विशेष्य इत्याह
अणेति ॥ (के)
न तु प्रत्ययनिमित्त इति । (के)
प्राधान्येन प्रत्ययनिमित्त इत्यर्थः ॥ अज्झलात्मकयञोऽकारेण
मामानाधिकरण्यासंभवादाह
अकारावयवेति। (क)
बहुव्रीहिः। अस्य विशेषणत्वे इदम् । गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति-
न्यायादितिभावः ॥ नन्वेवं मति मत्यादिवतिप्रसङ्गवारणाय "जा-
द्यत” इत्यत्र मुख्यार्थस्योत्तरत्र लक्षायां वैरूप्यं स्थादतो व्याख्या-
नान्तरमाह
अथवेति ॥ (कै)
तविशेषणमिति । (के)
अमोऽवयवेऽचौत्यर्थ इति भावः ॥ एवं प्रत्याख्यामवाद्युकदोषेषु
परिहतेषु प्रत्याख्यानवाद्याह
प्रयोजनान्यपौत्यादि ॥ (भा)
ज्ञापनार्थमिति । (कै)
१ अ । पा १ । सू४॥

·७१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रत्ययलोपे प्रत्ययणक्षणम् । १।१। ६२।) (अ.१। पा. बा.६) प्रत्ययलक्षणेन भवं मेत्यस्येति शेषः । “न लमता" "तस्मि- बित्य"माश्रित्येदम॥ अकृते तु इति । (के) परस्मैपदिविहिताङ्माचर्य्यात् शासुधातोरेव ग्रहणं तत्रेति पक्षे विध्यर्थम् ॥ नन्वेवमण्यार्यशौरित्याधमिद्धिरिति चेत्। अचाडः। "शाम इद्” इति मामान्यसूचं ततो "अङि" अजादौ चेदधेवेति नियमार्थमिदमेवं च सूचे हल्ग्रहणं मास्विति मित्रभौरित्यादि- सिद्धिः। "श्रामासः कावि"ति तु अब शामोरेव ग्रहणे विध्यर्थम् अन्यथा नियमार्थमिति श्राशास्ते इत्यादौ न दोष इति ॥ श्रथ वार्तिकोकविध्यर्थत्वे दूषिते भाव्यकृनियमार्थं सूचमिति प्रश्न- पूर्वकमाह न तर्होत्यादि ॥ (भा) प्रत्ययं गृहीत्वेति । (भा) प्रत्ययं तयाप्यधर्मपुरस्कारेण यदुच्यत इत्यर्थः ॥ शब्दं गृहीत्वेति। (भा) उकधर्मातिरिक्तपुरस्कारेण यदुच्यते इत्यर्थः ॥ ननु ""शब्द हौवा यदुच्यते तत्प्रत्ययलक्षणेन मात्" स्थानिवत्त्वेन तु स्थादत पाह ११ । पा१। सू। २ च १ । पा १ । सू ६॥ १ शास इत्त्व बाशासः क्वौ । वा-६ । । ३४ ॥ म तौदानीयमयं योगो वक्तव्यः॥ ५ अत्रैव भागे।

·महाभाचप्रदीपोद्योतः ।
७१३
(च.९। पा.बा.)
(न सुमतानस्य ।।१
।।)
स्थानिवदिति ॥ (है)
प्रत्यय एवेति । (क)
उक्तोऽर्थः । एतदर्थमेव द्वितीयं प्रत्यथपदम् । न च "अलोमो-
घमौ” इति पर्युदासेन श्रूथमाणासन्तस्यैव ग्रहणमिति नियमोऽपि
व्यर्थ इति वाच्यम्। पादाभेन प्रत्ययामन्नस्यैव ग्रहणपत्तौ सुब
इत्यादौ खरानापत्तेरिति
भाव्याशयात् ॥ ननु स्थानिनिमित्तं
यदन्यस्य कार्य तत्स्थानिवत्वेन सोपेऽपि न तु तम्यैव हसतो
वचनशतेनापि कार्य्यित्वाप्रतिपादनादिह चामत एव कार्य्यित्वमत
तच चेति । (क)
१“मोर्मनमौ” इति सूत्रे इत्यर्थः ॥
न लुमताङ्गस्य । १।१।६३॥
खोपक्रियानिरूपिता करणे हतौया। यद्यपि लुशब्दयोगात्
संज्ञा जुमदाया न च नत्रायं प्रतिषेधः किन्तु तत्प्रतिपादिता-
१ सोमनसो अलोमौषसौ। ६। २।११७ । क्षोमोषयौ वयित्वा
म्रोः परं मन्नन्तमसन्तंचायुदात्तम् ।
90

·महाभाष्यप्रदीपोश्योतः। (न लुमताङ्गस्य । १। १। ६३ ।) (च.पा.बा.) दर्शने एवं च "लुमति प्रतिषेध" इत्यनुपप तथापि वाचकधर्मस्य वाच्य उपचार दूत्याह लुमदिति ॥ (क). मनु मोऽपि स्वरः कार्य्यित्वेनैकमेवपदं रक्षातीत्यत आह एकेति ॥ (कै) सर्वामन्त्रितेत्यनामन्त्रितपदेनाष्टमिकमपि यहीतं शक्यमिति ३"पदस्य” “पदाद्" इत्यधिकारेऽनन्तरमप्यामन्त्रितस्येत्युल्लय व्यवहितमुदाहरति दधीति ॥ (क) अङ्गस्येत्यधिकारेति। (के) वस्तुतस्तदनिर्देोऽप्यावश्यकमेतत् । तथाहि मौवरोणं मप्तमौनां १ लुमति प्रतिषेध एकपदखरस्योपसंख्यानम् । वा । २ सर्वामन्त्रिते सर्वामन्त्रितपदेन -। सम् ॥ पत्र भाष्यम् । सर्वा- मन्त्रितसिज्लुक्खरवर्जम् । वा । सर्वखरम् बामन्वितखरं सिञ्लुक- खरंच वर्गयित्वा । सर्वखर । सर्वस्तोमः । सर्वएष्ठः । “सर्वस्य सुपि" इत्यनेनाद्युदात्तत्वं (६।१।१९९) यथा स्यात् । बामन्त्रितखर । सर्पिरागच्छ । सप्तागच्छत । "बामन्वितस्य च' (६।१।१९८) इत्याधुदात्तत्वं यथा स्यात् ॥ सिजलुक्खर । मा हि दाताम् मा हि धाताम् । “धादिः सिचोऽन्यतरस्याम्" (६।१।१८७) इतेष खरो यथा स्यात् । ३ बापा १ । सू१६॥ = | पा १ । २१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ०१५ (च.१। पा. बा.६) ( न लुमतास्य । १।१।३।) २"भौधौमद" इति सूचे प्रत्ययात् पूर्वम् इति पूर्वग्रहणेन तदन्त- सप्तमोत्वस्य पाष्ठभाव्ये तत्सूत्रे एवोकत्वेन खराणां प्रत्यये परतः पूर्वकार्य्यत्वाभावात् कित्सरे षष्ठ्या एव सत्त्वाच ॥ ननु संज्ञाथा- मुपमानम् इति उपमानशब्दः संज्ञायामाधुदात्त इत्यर्थकं कनो लुपि चंचेव चंचा इत्यादावाद्युदानमाधकं २"नित्यादिरि"त्येव मिद्धे व्यर्थ मदनुवन्धलक्षणे खरे प्रत्ययशक्षणाभावज्ञापकमिति तत्- सूचे भाव्ये स्पष्टं तेनेदं विरुद्धतेति चेन्न । अत एव तत्र भाव्ये “पथिमथिस्वरार्थं वचनं कर्त्तव्यम्” इत्युक्रम् । एवं च तदर्थस्या- अत्यवचनस्य कर्त्तव्यत्वं वदताऽन्येषामकर्त्तव्यत्वमर्थादुक्कमेव । एतेन "भौछौ"तिज्ञापकं विशेषापेक्षं सप्तम्यर्थग्रहणे तदन्तयहणे च यत्र फलभेदस्तद्विषयम्। एवं च "उपोत्तम रितो"त्यादावेव तत्प्रवृत्ति- रिति कैयटाशय इति परास्तम् । “संज्ञायामुपमानम्" इति १ भौक्रीडमदजनधनदरिद्रागागरां प्रत्ययात्पूर्व पिति (६।१११८२) पथ पूर्वग्रहणं किमर्थं न "तस्मिन्निति निर्दिछे पूर्वस्य (१।१।६८) इति पूर्वस्यैव भविष्यति । एवं तर्हि सिद्दे सति यत् पूर्वग्रहणं करोति तज्ञापयत्याचार्य खरविधौ सप्तम्यस्तदन्तसाम्यो भवन्तीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । “उपोत्तमं रिति” (६ । १ । २१७) रिदन्तस्य । "चड्यन्यतरस्याम्" (६।१।२१८) चडन्तस्य ॥ यद्ये- तज्ञाप्यते "चतुरः शसि" (६।१।१६०) इति शसन्तस्यापि प्राप्नोति । शसग्रहणसामर्थ्यान भविष्यति । इतरथा हि तवायं ब्रूयाद “ऊडिदं पदाद्यप्पुमैद्युभ्यः' (६।१।१५) चतुर्थ्यश्चेति ॥ २ सपा १ । सू. १९७ ॥ ३ छ । पा १ । सू२१०। ।पा १ । सू२०४।

·महाभायपरीपादधीतः । (म लुमतानस्य ।।१।६३।) (च. ५। पा. १। बा. ९) सूपथभावविरोधात् । तस्मा शापकस्य सामान्यापेक्षत्वमेवो- चितम । तत्र सप्तम्या यथाश्रुतले कि 'न लुमते"ति निषेधा- सदप्रकृती मितीति प्रयोजनम्" इति भाष्यामङ्गतिः खटव । न चाणाधिकारप्रतिनिर्देशपछे तद्भाधं सिद्धान्तपने योजयितुं शक्यत्वादितिदिक् ॥ षष्ठीसमासादौ परत्वात् सति शिष्टलाच समासान्तोदात्तस्यैव प्राप्ते थे "पर्वस्तोम" इति बहुनौहिरुदा- तर बौहिखरस्य दिपदाश्रयत्वात् प्रतिषेधस्यैवाप्राप्तः कथं तदपवाद बदमुदाहरणमत पार सर्वस्येति ॥ (2) विधीयत इति । (के) अपवादनिवर्सनेम व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः ॥ प्रत्ययस्वरेणेति । (के) इसिप्रत्ययान्तवादितिभावः । नविषयस्य इत्यस्य तु न प्राप्तिः । अनिसन्तस्थेतिपयुदामात् । तादित्वकल्पनं तु किमर्थ- मितिचिनयम् ॥ मित्वरेणेति । (के) भनन् शब्दोहि १"मण्यशूभ्यां तटच" इति कनिवन्तः । २": संख्याया" इत्यप्याधुदात्तवं प्राप्नोतौति द्रष्टव्यम् । माहि दाताम् इत्यवाऽटप्रतिषेधाय माङ् । हि शब्दो "हिच" इति निघात- प्रतिषेधार्थः ॥ सिज्लुक्स्वरवर्णनं न कार्यमित्याह १ उणादि-१५५ ॥ २ फिट-सू-२३ । पा १ । सू ६०॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः।
(4. ९/ पा. १ था. ६)
(न लुमतापस्य । १।१।३।)
लेरिति । (क)
"गातौ"त्यनेन शेरेव लुकि "मन्ने घसे"त्यत्र पुनर्लिग्रहणं
न कार्य जुविधावात इत्येतच्च विध्यर्थं स्यादिति साधवमिति-
भावः ।
)
प्रत्ययलक्षणार्थमिति। (क)
प्रत्ययलक्षणेन मिनिमित्तकार्थिमित्यर्थः ॥ ननु “अनि
कित्खरा” इति भाष्यदर्शनाज अनिकिता स्वरविशेषणत्वेन लुका
समामोऽनुपपत्र इत्यत पाह
भित्कितामिति ॥ (क)
"प्रयोजयन्ती"त्यस्य कर्माकाङ्क्षायामाह
प्रतिषेधमिति ॥
लुबिति । (के)
वार्त्तिके लुकौत्युपलक्षणमितिभावः ॥ भाष्ये
आधुदात्तत्वं माभूदिति । (भा)
एवं प्रातिपदिकादिखरेणान्तोदात्तत्वमेवेतिभावः ॥ अत्रि-
शब्दात् "इतथानिम” इति ढकोऽ"विम्वि"ति लुक् । मनु
"प्रय" इत्यत्र किवप्रयुक्रान्तोदात्तवाभावेऽपि प्रातिपदिकखरेण
तत्वं दुर्वारमत श्राह
१२। पासू७॥
२२ पासू..
३५। पा१1११२॥
१ य२ पासू६५

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (न लुमताङ्गस्य । १। १। ६३ ।) (स.१। पा. १। बा.६) 'राशदौति ॥ (2) चिबन्त इति । (कै) नान्तस्वन्तोदात्त इति भावः । इदं प्रयोजनं कित्तद्धितान्त- स्थान्त उदात्त इत्यर्थ बोध्यम्। कितः प्रत्ययस्यैवान्तोदासत्वे तु प्रत्ययलक्षणेन कार्यिणोऽसम्पादनान दोषः । अत एव नखनिर्भित्र इत्यैखेत्याहुः ॥ पथिमथिशब्दौ इन्प्रत्ययान्ततया प्रत्ययवरेण २"फिषोऽन्त" इति वाऽन्तोदात्तौ तयोः सर्वनामस्थाननिमित्तमाधु- दात्तमचापि स्यादित्यर्थः ॥ भाव्य प्रतिषेधो माभूदिति । (भा) तेनापर्युदासत्वं सूचितं तदुपपादयति । पर्युदासे तु इति । (के) प्रत्ययत्वेन सुप्मादृश्ये तु अहर्ददातीत्यत्रापि रत्वं न स्यादि- त्यर्थः ॥ नविष्यमाणमपि न प्राप्नोति प्रत्ययक्षक्षणनिषेधेन रत्वस्यैव प्राप्रत श्राह लोपशब्देनेति । (के) ए"हल्ल्यादि" सूत्रणेतिभावः। लुमता गुप्त एव निषेध इति तात्पर्य्यम् । “न लुमता तस्मिन्निति" पचे तु नेदमावश्यकम् । उत्तरपदत्वे चेति सर्वथा कार्यम् ॥ मनु मामान्यत उत्तरस्य पदत्वे इत्यर्थं परमं चर्म इत्यचापि निषेधापत्तौ न लोपो न स्यादत पाह. १ राशदिभ्यां विष । उणादि - सू५०६) अदेस्त्रिनिश्च (उणादि- सू ५०७) इति त्रिवन्तोऽत्रिशब्द याद्युदात्तः ॥ २ पिट-सू-१॥ इथ६।पा। सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (थ. पा.१। था.६) (न लुमताङ्गस्य । १।।३।) उत्तरपदमिति। (के) अत एव वहुचपूर्वस्य नेति वचनमर्थवदितिभावः ॥ उत्तरपद- गन्दश्व समासचरमावयवे रूढ़ इत्यसमासे नातिप्रसङ्ग इति बोध्यम् ॥ समासार्थेति । (क) तत्र सप्सपेत्यधिकारादितिभावः ।। ताम् । (क) "सुपो धावि"ति लुप्ताम् ।। कुत्वादीनि । (कै) कुत्वघलढवादीति ॥ ननु भवेन पदत्वबाधोऽत पाह यस्मादिति। (कै) तथाच भिवावधित्वान्न बाध्यबाधकभाव इति भावः ॥ भाग्य पदस्येतीति । (भा) पदस्थेत्यधिकृत्य यानि विहितानौत्यर्थः ॥ ननु भोपपदात मिचेबिचि दधिषेचौ इति स्थादेव । न चेष्टापत्तिः । पदादादि- रिति पचे दुर्लभवादत प्राह अनभिधानादिति । (क) तस्य छान्दसत्वादितिभावः ॥ भाव्ये यद्यपदादौति । (भा) एकदेशन संपूर्ण वार्त्तिकमुपलक्ष्यते यतः प्रतिपेधस्थातिव्याप्तिन प्रतिषेधापवादस्थति बोध्यम् ॥ १ व २ पासू७१॥

·महाभाच्यपदीपोयोता। (न खुमताख । १५८1) (प्रा.मा.पा.) स्वरश्चेति । (क) उत्तरपदादिरित्यधिकारादितिभावः ॥ नवममाथे "खान- पिटाम्" इति कर्णस्थाधुदात्तवं सिद्धमेवेत्यत बार कर्णशब्दादिति । (क) एवमादिविधिर्न मिष्यतीति भाय्यादुत्तरपदादिरित्यधिकारस्थ- सूचाणं वैयर्थ्यस्यैव दूषणत्वेन प्रतीतिरित्येके ॥ प्रत्यासत्त्येति । (के) १"प्रत्ययग्रहणेन यस्मात् न विहितस्तदादेरित्युपस्थित्येति भावः ॥ तथाऽपौति । (कै) वस्ततो राजकुमारों इत्यचाऽपि दोषः ॥ समुदायादसौविहितो नावयवात् । अन्यथा कौरुचरेय इत्यादौ चकाराकारस्थाऽपि वृद्धिः स्थात् । “दह तरौं” त्यादिभाथं तु अभ्युपेत्यवादेन । सुतेरये तु नोत्तरपदले त्यस्य प्रवृत्तिः। श्रत एव पूर्वत्रैव दोषेणेदं दूषितं भगवतेति बोध्यम् । “ङमो एखाद्" इति सूत्रस्थं भाव्यं वेक- देयुक्तिरिति न दोष इति तचैव निरूपयिष्यामः ॥ ममासचरमा- वयवे उत्तरपदशब्दो रूढ़ दूत्यभिप्रेत्याह समासे हौति । (क) न तु पदलमपि तव्यवहारे प्रयोनकमित्यर्थः ॥ केवलरूढ़त्वे मानमुकं तुष्यात दुर्जनन्यायेन केवखयोगेऽप्यार १ परिभाषेदुशे - २३. २धरामा ३। सू३१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा. था.) (म लुमताइस्य । १।१ ।।) न च कर्णेति । (क) राजवाचककर्णशब्दस्य तु "अभिव्यकपदार्था ये" इति न्यायाच तत्र ग्रहणमितिभावः । काश्यपिणी इत्यादौ "छन्दोब्राह्मणानौ"ति तदिषयताबोधकमास्ववखात् सुबुत्पत्तेः प्रागेव तद्धित इति न दोषः । भाव्ये "मः क्ये" इत्यादि “सुबन्तं च” इति ॥ “चस्मात् प्रत्ययविधिः” इति अवश्यमुत्तरत्रानुवय॑म्परमैसर्भिरित्यादौ परमघटितसमुदायस्य पदत्ववारणय। तत्त्वे हि "प्रत्युपोत्तमम्" इति परमैरित्यस्यापि निघासापत्तिः। एवं च तस्य "मः क्ये" इत्यचापि सम्बन्धे यस्मात् क्यविधिस्तदादि यदि क्ये तबिमित्ता- नार्वर्तिसपा पदं तदा भान्तमेवेति नियमः स्यात् तथाच परम- वाच्यतीत्यादाक्यवधाक्शब्दस्य पदत्वेन कुत्वं स्यात् सूचस्तु समिध्य- तौत्येतयावृत्त्यर्थं स्यादिति सुबन्तमित्यपि सम्बध्यत इति भावः । तस्य च मध्ये चेत् सुबन्तं तदा तदपि नान्तमेव पदमित्यर्थः । अवाचयभिष्टं च सुबन्तमिति सर्वत्र मषियोगशिष्टत्वे "घड्भ्य" इत्याधमिद्धिः। "मिति च" इत्यत्र यद्यपि नास्ति उपयोगोऽवयव- सुबन्ताऽप्रसिद्धस्तथाऽपि उत्तरचानुवृत्तिं दयितुं तवाऽपि तत्- सम्बन्धो दर्शितः। व्यपदेशिवद्भावेन कथं चिदन्वयः सम्पायः । एवं "खादिवि"ति सूत्रेऽपि तदनुवृत्तिकरणमुत्तरार्थमेव । २ ब । पासू१५॥ धापा २। सू६६ ॥ ३१।पा। सू२३॥ ५११।पा । सू १५॥ ४ घ६। पा १ । सू१०.॥ ब।पा। सू९८ । 91 ·२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (म लुमताङ्गम्य । १ ।। ६३।) (ब.पा.बा.) “यचि भम्" इत्यत्रापि पदसंज्ञया तुख्यावधिकत्वसिद्धार्थ यस्मादि- त्यनुवर्णमिति बोध्यम् । संजिनां भेदादिति। (क) मति सौ तदन्तस्य सुबन्तमिति पदत्वं न तत्प्राग्भागस्य "खादिवि"तौति भावः ॥ नवपरनिमित्तकत्वेनान्तरणतया सुबन्त- मिति पदत्वं स्थादत प्राह भाव्ये प्रतिषेधाश्चेति । (भा) विष्णुमूलनं प्राप्त विधेर्निवर्त्तनम्। एवं चापवादन्यायेनाचान्तरङ्गा- सम्भव इति भावः । अचानुवर्तमानं सुबन्तमित्यपि "खादिम्बि"- ति सूत्रेण तदनुवृत्त्या मध्यस्थ सुबन्तस्य यत्प्रा, तनिषेधकं न तु अवन्तमिति सूचप्राप्तस्येति बोध्यन् ॥ भाग्थे नोत्सहते इति । (भा) स्वयमप्रवर्तमाना कथमन्यं बाधेतेति भावः ॥ ननु "सर्वनाम- सानेऽषचौ"ति पदत्वनिषेधकत्वेऽनन्तरस्येति न्यायो "खादिवि" त्यस्यैव निषेधे परमवाचा वित्यादौ सुबन्तमिति पदत्वं स्थादत पाह योगविभागे इति। (के) एवं च तत्मामादनन्तरस्येति न्यायवाध इति भावः ॥ "यचौ” त्यस्य पुरस्तादपकर्षे फलमाह न्यासस्य १-११ । पासू१८॥

·महाभाष्यपदोपोधोतः। (ब.पा.वा.) (तपरस्तत्वालस्य । त इति । (क) पत्र भायमानत्वेन सवर्णग्राहकत्वाद्यथा नपरत्वं मुखसखा तथेत्यर्थः । “फात" इति तपरत्वं तु गुणान्तरकसंग्रहार्थम् । अन्यथोदात्तोचारणे जोर्ण इत्यत्र के प्रत्ययसंनियुकाघुदानले शेषनिघाते चोदात्तत्वाभावाब स्यात् । अनुदात्तोचारणे जौर्य- तौत्यत्र न स्यादिति भावः ॥ भिन्नकालानिति । (के) परत्वेन पूर्वसूचवाधादिति भावः । अप्राप्तिरेवा निवृत्तिः ॥ भा यद्येवम् (भा) विभागयिस्य एतद्विषये पूर्वसूचाप्रवृत्तावित्यर्थः । यस्यां वृत्तो नपर- तदन्यत्र वृत्तौ प्रयोगे ऐसादौनामुपसंख्यानं कार्यमिति ६. पदा 'रतावृत्तिः प्रयोगार्थ तु मध्यमा । नत्तिरिटा विलम्बिता ॥" बिलम्बितयोगपसंख्यानं बाण- - वर्तव्यं तथा

·महाभाष्यप्रदीपोड्द्योतः।
(तपरस्तत्कालस्य ।।१।७०।)
(अ.पा. १ बा.६)
रति वृतिषु उपलधय एव भित्रकाला वर्णस्तु तत्काला
एवेत्यभिसन्धाय भाव्ये
किं पुनरिति (भा)
प्रमः॥ तत्तत्कालावच्छिन्नतापोष्टपुटव्यापारजन्या भित्रकाला
एवेत्याशयेन
कालभेदात् (मा)
रत्युत्तरम्।
चिभागाधिका इति । (भा)
हतीयभागाधिका दूत्यर्थः। कैयटात्तथा प्रतीतः । त्रयो
भागा अधिका इत्यर्थस्वचितः। केवलसंख्यावाचकानां
प्रत्ययान्तार्थकत्वे मानाभावात् । तत्रामाधुत्वाचे
यस्या नाडिकाया '
सुषुमणाया इत्यर्थः ।
विन्दवः। ब्र
योगिनाम"

·७२९ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । । पा. १ था.६) ( न लुमताहास्य । १।।१९।) हलादाविति ॥ (कै) वस्तुमात्रम् । (के) अर्थमिद्धोऽर्थः । तत्फलं नञः सर्वनामस्थामपदेनासम्बन्ध- नम् ॥ भाये लुतविकारे इति । (भा) मुतसहितविकारे इत्यर्थः । एचोऽप्रयवस्थादूराद्भूते पूर्वस्थाई- दुत्तरस्येदुतावित्यतिभावः ॥ भाष्य इह तौति । (भा) वार्तिकारम्भे त्वपदादिविधा वित्युक्रेन दोषः। प्रत्याख्याने तु हवः कुत्वाभावाय पदत्वनिषेधप्रवृत्तेरावश्यकत्वात् । एतेन योग - विभागमिद्धस्य क्वाचित्कवान दोष इत्यपास्तमितिभावः ॥ पञ्चमौतियोगविभागादिति । (क) पदादित्यस्य परशब्दान्वयेनाऽसामर्थ्यादत्र ममामशास्त्राप्राप्ने सौत्रः समाम रति वकुमुचितम् ॥ भाष्ये न तेभ्यः प्रतिषेध इति। (भा) तेभ्यः परस्य सुबन्तं पदमितिपदत्वमाश्रित्यापि न प्रतिषेधः । एव परमवाचु इत्यादावपि न दोषः ॥ भाष्ये 'पदादेनेत्युच्यमानेऽपौति । (भा) षष्ठीतत्पुरुषेऽपि न सिध्यति कुत्वाऽभावाय पदत्वाऽभावस्था- १ पदादादेने त्यच्यमानेऽपौति । क । छ । ग । । ।

·७२8 महाभाध्यप्रदीपोवद्योतः । (न मुमतानस्य । १।१।६।) (च.१। पा. १ था.) वश्यकत्वादिति अपेरर्थः । अयं बडसेचि दोषो वार्तिकारम्भेऽपि उत्तरपदवाभावेन निषेधाप्राण्या पदस्वसत्त्वेन षष्ठीतत्पुरुषेण षत्व- निषेधसाम्राज्येऽपि कुत्वप्राप्तः ॥ इदानीं प्रत्याख्यानप्रकारस्य गौरव- दुर्शयत्वाभ्यामथुमत्वं ममसि निधाय लाघवाय नहितवचन- पाठमाह एवं तौति ॥ (भा) न पदान्तविधाविति । (भा) यदान्तस्यानिकविधावित्यर्थः । मञ्चटितवार्निकस्याप्यचैव प्रवृ- त्तिाख्यानादेतदेकफलत्वायेति बोध्यम् ॥ एतावतापि बहुसेचौ रत्ययामिद्धिरिति शङ्कते कथं बहुसेचाविति ॥ (भा) सदुपपादयति समासेति। (के) एवं च नियमाप्राप्तौ प्रत्ययलक्षणेन पदत्वात् षत्वनिषेधवच् "चोः कुः" पदान्तस्येति कुत्वं स्थादितिभावः ॥ पञ्चमोसमासेऽपि षत्वापत्तिरित्याच नापि पूर्वस्येति ॥ (के) भाव्ये वहुचपूर्वस्यचेति । (भा) पाचवार्तिकारचे तत्प्रत्याख्याने च "मात्पदायोः” इत्यचेदं पापा २। सू३० । २ धापा । सू १९९।

·महाभाष्यप्रदीपोड्योतः। ६२५ (च.पा. १ था.) (न लुमताजस्य । १।१।६।) कार्यमितिगूढ़ भाभयः । न पदान्तविधौ इति प्रतिनिर्देगादुत्तर- पदले त्यस्य वार्तिकस्य डमुडादिविधौ पात्वादिविधौ चावृत्ति- रिति बोध्यम् । “डमुट्” सूचस्थं भाव्यं तु एतद्विरोधाद् "उनि च पदे” इति सूत्रस्थभाव्यविरोधाच्च मलोपादिमुत्यन्त इति. वार्तिकस्थभाव्यविरोधाच्चैकदेयुकिरिति बोध्यम् । एवं च प्रत्या- ख्यानप्रकारोऽपि योगविभागस्य काचिकत्वेन डमुडादिविषये न । इदमेव ध्वमयितुं प्रत्याख्यातमपि वार्तिकं पुनरवरान्तरैरुपात- मित्याः ॥ मुख्येत्विति । (के) उत्तरपदशब्दस्य समामचरमावयवे रूढ़ेरिति भावः । स्वास्यैव यणमित्येतदवाख्यायकं "बन्दे चेति" इति तत्वम् । प्रत्याख्याने- ऽपि न मध्यमस्य प्राप्तिः । मध्यसुबन्तस्थाऽपि स्वादिपरत्वेन विशेषण- दिति बोध्यम् ॥ प्रस्तावादिति । (के) बात इत्यारम्भादित्यर्थः ॥ सिच इति । (क) अनेन विधिवासम्भवो दर्शितः ॥ भाव्ये श्रूयमाणेति । (भा) श्रूयमाणत्वार्थकं विभक्तिविशेषणमित्यर्थः ॥ तल्लाभोपायं दर्शयति १बापा ३। सू३२॥ २ बसपा ३। सू२९. ३ थापा १ । सू११ ।

·७२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (न लुमतानस्य । १।। ६३ ।) (य. १। पा. १ बा. ९) षष्ठीत्यादि ॥ (कै) अथवा यथा रथेति । (क) स्थशब्दः साहित्यवाचौतिभावः ॥ तदवयवमिति । (क) बहुव्रीहिः । युभदस्मदोरिति तहटितसमुदाये लाचणिकमिति भावः ॥ मुख्येऽर्थ एव पदमामानाधिकरण्ये सम्भबति किं लक्षणयेत्याह अत्र हौति । (क) यद्यपि द्वितीयायां षष्ठ्यां च तयोः पदवासम्भवेन तत्र लक्ष- णाया आवश्यकत्वेनान्यत्राप्येकरूपत्वाय लक्षणा युक्ता तथापि पदस्य इत्यस्य "मादुपधाया” इत्यादाववयवषष्ठीत्वस्य क्लृप्ततया पदावयव- योरित्यर्थ एव स्यादत दृशलक्षणालाभः सर्वग्रहणसाध्य एवेत्याह सर्वग्रहणमिति । (के) २"अनुदात्तं सर्वम्" इत्यतः ॥ ननु लावस्थायामेवान्तरङ्गान- पौनिन्यायेन लुकि प्रत्ययलक्षणेनाऽपि न तिङन्तत्वमत पाह परत्वादिति ॥ (कै) नाप्राप्तधिति । (कै) अन्तरङ्गानपोतिन्यायादित्यपि बोध्यम् ॥ "इटप्रतिषेधः" इत्यत्र "न प्राप्नोतो" त्यनुषङ्गः ॥ दीर्घत्वम् । (भा) १ सपा २ । सूहा . २ घरापा १ । सू १८ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(प.१। पा. १। खा. ६)
(न लुमताङ्गस्य । १।१।६।)
१"क्रमः परस्मैपदेषु” इति ।
समुच्चिनुयादिति । (के)
तथासम्भवौतिशेषः ॥
इत्यभिप्रायेणेति । (कै)
प्रश्न इत्यर्थः ॥ भाये तटस्थोऽभिप्रायानभिज्ञ उत्तरयति
इटश्चेति ॥ (भा)
आचार्य श्राह
नेत्याहेति । (भा)
गमेरिविधिर्वतेस्तत्प्रतिषेधः क्रमेश्च दीर्घत्वं न मिध्यतीत्यर्थः
इति भावः ॥ अनन्तरोकातिव्याप्तरूपक्रमोकायाप्तेश्चाङ्गाधिकारपरत्वं
न युज्यते इत्युपसंहरति भाष्ये
इहेति ॥ (भा)
निकित्स्वरा इति। (क)
रदमुपलक्षणम् । अहर्ददातीत्यचासुपौति प्रतिषेधस्यापि ।
वस्तुतः "किञ्चिञ्च" इत्यत्र किञ्चित् पदेन "रोऽसुपौ"त्येव
नित्खरविषये मौवरोणां सप्तमौनां तदन्तमप्तमौत्वेन “न लुमता
तस्मिबिति" न्यासेऽपि वचनस्यावश्यकत्वादिति बोध्यम् ॥
तस्मिन् कार्यमिति। (के)
तस्मिन् परतस्तबिमित्तकं तत्प्रकृतिभूतस्य यत्कार्यमित्यर्थः ॥
"कित” इत्युदाहरणभूतात्रय इत्यस्योभयपक्षेऽप्यमिद्धेस्तत्परिहरति
१ थापा। सू७४ ।
२ बसपा २ । सू६६ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(न मुमतानस्य । १।१।६९।)
(च. १। पा. १ था. ६)
अचय इत्यति॥ (क)
यदन्यस्येति । (क)
प्रत्ययजमित्येव मिद्धे लक्षणयहणमामर्थन प्रत्ययनिमित्तकमेव
न तु प्रत्ययस्थानिकमित्यर्थादिति भावः॥ युक्त्यन्तरमप्याह
न होति । (क)
षष्ठ्यर्थयोचारणरूपप्रमजस्य वकुमशक्यत्वादिति भावः । अत एव
मखनिर्भिन्न इत्यादावसादिकं न । एवममतः सत्तापि न वचनेन
मक्यति बोध्यम् ॥ परस्मैपदपरमादेरङ्गत्वनिमित्तस्येडित्याद्यर्थ न
दोष दूत्यार
विशेषण एवेति । (कै)
एवं च खुप्तप्रत्ययनिमित्तकं तत्प्रकृतेस्तन्न कार्यमिति भावः ॥
ननु पार्द्धधातुक इत्यादौनां विषयमप्तमौलात् पूर्वमेव तेषां
प्रवृत्तेन प्रत्ययलक्षणपेक्षेत्यत पाह
लुकेति। (क)
एवं च विषयत्वज्ञानायावश्यं प्रत्ययलक्षपामाश्रयणीयं तच्च "म
नुमता तस्मिन्निति" न्यासे न प्राप्नोतौति भावः ।
लुङपरे चिणौति। (क)
सुपरा धातुकविषये इत्यर्थ इति भावः ॥ भाये
तच्चापौति । (भा)
न सुमता तस्मिचित्येतदित्यर्थः ॥
लुप्ते प्रत्यये यदङ्गामिति । (के

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा. १। था.६) (बलोऽन्यात्पूर्व उपधा । १।९।६५।) लुप्तप्रत्ययनिरूपिताङ्गसंज्ञकस्य यत्कार्यमित्यर्थः । उकाम इत्यादौ तु परस्मैपदनिमित्तानसंज्ञकस्य न कायें किन्तु भिवादि- निमित्तानसंज्ञकस्येति न दोषः । किं च परसौपदग्रहणस्य तङाना- भावोपलक्षणवादपि न दोषः। अगायौत्यादौ तु न दोषः । लुनिमित्ताङ्गत्ववनश्चिन्तस्य कार्याभावादिति बोध्यम ॥ भाष्ये एवमपौति । (भा) श्राङ्गाधिकारप्रतिनिर्देशाभावेऽपौत्यर्थः । 'वचनं कर्तव्यमिति। (क) सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्य इत्येतत् ॥ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा।१।१ । ६५॥ असन्देहार्थमिति। (क) अन्यात्पूर्वोऽलित्येव वदेदिति भावः ॥ अल्ग्रहणमन्यनिर्देश इत्यनयोः सामानाधिकरण्यमनुपपनमत आह अभिधीयतेऽनेनेति। (क) अल्यहणमन्यप्रत्यायकं चेदित्यर्थः। “घनपः पुंसौ"ति निर्देश- शब्दस्य पुंस्त्रम् ॥ प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्रतिषेघस्य प्राप्तिमा १ सर्वपदार्थ वचनं कर्तव्यमिति । 92 ·महाभाष्यप्रदीपोपयोवः । (बलोऽन्त्यावपूर्व उपधा । १४ १५६५।) (च.मा.पा.) पूर्वस्येति । (क) एकाजिति। (क) यद्यप्यत्र समुदायमंज्ञया नावयवानामनुग्रहस्तथापि कदाचिद- विशेषात् महातस्यापि स्थादित्यनिष्टमात्रापादने भाष्यतात्पर्यमिति बोध्यम् ॥ ननु संज्ञिवदवधिरपि कस्मानातिग्रहणप्राप्तः समुदायो म निषिध्यतेऽत पाह. अन्त्येति ॥ (कै) संख्या विवक्ष्यत इति । (के) ज्ञापकमिद्धस्थाऽसार्वत्रिकत्वादनेका व्यकिन ग्राह्यत इति भावः ॥ संख्या विवक्षा देण्यगतवादयुका ॥ पिबेरदन्तत्वेति । (कै) अल्ममुदायस्य लघुत्वाभावादिति भावः। सूचम् उखादौ चरितार्थ कदाचिदिकारस्थाप्युपधावेन चियमिदम् ॥ शब्दस्य हौति। (क) एकाधातुविषयमिदम् । अनेकाचु प्रथमस्यैकाचो द्वित्वेनार्थ- -बत्वशव नेति बोध्यम् । एवं चोत्तरखण्ड एवार्थवानिति भावः ॥ 'अव्यक्तानुकरणस्येति । (भा) अच्छब्दान्नस्याव्यकानुकरणस्येत्यर्थं सम्पूर्णस्या छब्दस्य पररूपा- नापत्तिरित्यतो वैयधिकरण्यमुकम्। अव्यकानुकरणं योऽच्छब्द इति तु नार्थः ॥ एकाचो नेति निषेधारम्भादित्यलम् ॥ नन विकल्पार्थं तदावश्यकमत पार १चापा १सूह ·७३१ महाभाष्यपदीपोद्योतः। (च. पा. था.) ( अलोऽन्यात्पूर्व उपधा । १॥ १। ६५।) 'नानेड़ितस्येति । (भा) अन्यस्य पूर्वण नित्ये पररूपे प्राप्ते इति शेषः । भेदेन निर्दिष्टौ इति । (क) यद्यप्येकदेशविकृतस्येत्यादौ लोपोऽपि विकारपदेनोच्यते तथापि व्याख्यानादेवाचेदृशार्थावगतिरिति बोध्यम् ॥ ननु लोपग्रहणाभावे २"ध्वसोरेद्धावन्यासस्य” इत्युक्त चकाराभावादन्यवचनाच्च प्रता- सम्बन्धे एत्त्वमेवस्थादत पाह तब ध्वसोरित्यादि ॥ (2) ननु चेनानुवृत्तावपि लोपोऽभ्यासस्येवेत्यच मियामकाभावान् पर्यायेण त्रयाणामप्यत्वलोपोस्थातामत पाह तच व्याख्यानादिति । (के) भागननामन्ते निवेशनाभ्यासस्य लोपसंनिहितत्वादिति भावः ॥ नन्वभ्यासपदोत्तरशकारः स्थान्यन्तरमेव समुचिनुयाद न विधेया- न्तरमिति एवमभ्यासस्थापि स्यादतः परिहारान्तरमा योगविभागो वेति ॥ (क) तति । (क) मवेत्त्वमित्यर्थः । योगविभागसामर्थ्यादितिभावः ॥ सर्वापहारेति । (के) लोप एव नावशेषः कस्यचिदित्यर्थादितिभावः ॥ ननु खोप- १ महापापासू६६॥ २६ । पासू१९९।

·०२२
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(घणोऽन्यात्पूर्व उपधा । १।९। ६५ ।) (च. १। पा. १। था.६)
शब्दस्य संज्ञालेनाऽऽनर्थक्यात्सुरेव न स्याद् उत्पत्तौ वा इल्चादि-
लोपाद् दिशकारक इत्यनुपपत्रमत पाह
लोपशब्दादिति। (कै)
पदस्य संयोगान्तत्वाभावादसंदेहाय च "झलां जश्" इत्यत्र
जश्त्ववत् संयोगान्तलोपसंयोगादिलोपो नेति बोध्यम् ॥
इत्संज्ञेति। (कै)
धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातागमादेशानां "हलन्यम्" इतौत्-
मंजायामपि न दोषः । शस्य स्वरूपेणार्थवत्तया प्रातिपदिकलात्
कुण्डिमच रव। उपदेश इति तु तत्र भानुवर्तते इति तत्र
भाव्ये स्पष्टम् ॥
उपदेश एवेति । (क)
अन्तरजात्वादितिभावः । एतेन लोपविधानकाले शित्त्वाभावात्
कथं सर्वादेश इत्यपास्तम् ॥
कार्यन्विति । (कै)
३"अनेकाल् शिद्" इत्यादौ समीपे ऽप्यवयवत्वारोपेण न दोष
रति भावः ॥ "एकान्ता अनुबन्धा" इति मुख्यपक्षे तु श्राद्यमेव
समाधानमिति बोध्यम् ॥ भाव्ये
अन्यथा व्याख्यायत इति । (भा)
न तु तत्प्रत्याख्याय तत्स्थाने वचनान्तरं पठितमिति धमि-
तव्यमितिभावः ॥
बसपा। सू५३ ॥
पाया। स५५।
२१ । पा३। सू॥
• परिभाषेद्ध
-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ब.पा.१।था.८) ( बलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा । ५। ५। ६५ ।) इत्यन्त्यस्येति । (भा) एवं च तेन दलोपे आभ्यामित्यसिद्धिरितिभावः ॥ ननु मुस्थानिकत्यदाद्यत्वेन व्यवधानाबानो हलादिविभकिपरतेत्यत आह येननेति । (के) प्राप्परत्वेनेदमो विशेषणचेत्यपि बोध्यम् । ददमिदो लोप इत्यर्थऽप्यावश्यकम् । एवं च नलोपे दयोरकारयोः पररूपे "मपि "ति दौर्घ सिद्धमाभ्यामिति ॥ अत्र ग्रहणादिति । (के) अन शब्देन पुनः मनः परामर्थात् मनि योऽभ्यासत्वाक्रान्तस्तस्य मर्वस्य लोप इत्यर्थ इति भावः ॥ भाव्ये विषयमपेक्षिष्यामह इति। (भा) यच मुचोऽकर्मकस्य गुणस्तवाऽभ्यासस्य लोप इत्यर्थः। अकर्मक- ग्रहणमाचानुवृत्तौ तु मुमुक्षते वामः खयमेवेत्यचापि स्यादिति भावः । २"विभाषा भवद्" इति वार्त्तिकेऽपि वस्येत्येव सिद्धेऽवस्थे- व्युचारणमामर्थ्याद् "अतोन्यस्य" इति न प्रवर्तते इति प्रत्या- ख्याता परिभाषा ॥ एवं च "अन्यविज्ञानात् सिद्धम्" इत्यस्य स्थितत्वादार्तिके वाशब्दप्रयोगस्तदार अथवा व्यक्तमेवेति ॥ (भा) १ १७ । पा ३ । सू १०२॥ २ विभाषा भवद्भगवदघवतामोचावस्य । ५१।पा। सू५२॥ ४ अत्रैव भाष्ये।

·७३० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १॥ १।६।।) (अ.१। पा. १। था. ६) (तस्मादित्युत्तरस्य । १॥ १।१७।) एतच्चेति । (क) अवधिमाऽवधिमतो निर्णयं ब्रूवतेत्यर्थः । संयोगोपधेत्यादिव्यव- हारस्तु गौणा रति भावः ॥ षष्ठीप्रथमयोरपौति । (के) दृष्टान्ते "श्रमौषां ब्राह्मणानाम्" इत्युपाददता भगवता सूचि- तमिदम् ॥ उक्तान्यायादिति । (के) भाव्योकादित्यर्थः ॥ जातौ बहुवचनमिति । (कै) भाव्यता' "जात्याख्यायाम्" इति सूत्रप्रत्याख्यानादिदं चिन्यम्॥ तस्मिन्नितिनिर्दिष्टे पूर्वस्य।१।१।६६॥ तस्मादित्युत्तरस्य। १।१।६७ स्वरूपपदार्थकत्वेनेति । (क) स्वरूपस्य तत्र विशेष्यत्वादिति भावः ॥ पापा २। सू॥

·महाभाष्यपदीयोद्योतः।
२३५
(च. पा. १। था. ६)
(तमिनितिनिर्दिष्टे पूर्वस्य । १।१
।।)
(तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।७।)
प्रश्न इति। (क)
"तस्मिनणि च” इत्यचैवोतान्यचापौति प्रश्न इति भावः ॥
तत्रैव पूर्वेति । (के)
ननु र"तस्मा डचि" "तस्मा दिहलः" "तस्माच्छाः"
इति सूत्रत्रये उत्तरग्रहणे विपरीतं गौरवमिति चेन्न। यतो
दिहलो नुविधायके नास्योपयोगः। तत्रागाधिकारेण लिणिमि-
त्ताङ्गसम्बन्धिदौर्घात् पूर्वस्य प्रत्यासत्या तदङ्गसम्बन्धिनोऽसम्भवेन
फनाभावात् । एवं “तस्माबुडचौ”त्यत्रापि न दोषः। उत्तरपदा-
धिकारेण प्रत्यासत्त्या मरूपपूर्वपदनिरूपितोत्तरपदस्यैव तेन
नुविधानादिति भावः ॥
तस्मिन्निति । (क)
परामृष्टखत्रव्यवधानाय सम्बुध्यन्तमुदाहरति।
यौष्माकोणेति ॥ (कै).
षकारस्येति । (के)
"तस्माद्" इत्येत्यत् माहचर्या"छम" इति पञ्चमी ममा च
मामानाधिकरणं शमवयवे लक्षणयेवेति भावः ॥ मुख्याथै मामा-
नाधिकरण्यात् सम्भवात् स्थान्याकाङ्क्षामत्त्वाच अवयवषष्ठोत्यागकते
8 । पा३। सू२॥
।पा। सू०१॥
२०६। पासू०४ ॥
४ ब६ । पा १ । सू१.३॥

·७३४
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(तस्मिन्निविनिर्दिष्टे पूर्वस्य । १॥ १।१६ ।) (च. १। पा. १। था.)
(तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।६७ ।)
अथेति । (के)
१"शस इति स्थानषष्ठीत्य" पाठः। “इति षष्ठी"त्येव पाठः ॥
"श्रान्” इत्यशब्दस्य शसि रूपम् ॥
इति करणादिति । (के)
लोकेऽर्थप्रधानस्य पदार्थविपर्यास केतिना शब्दप्रधामत्वदर्शना-
दितिभावः ॥ मन्चेकार्थप्रत्ययहयोपादानं व्यर्थमत शाह
थालेति । (क)
एवं च शब्देनेत्यनेन सामानाधिकरण्यानुपपत्तिर्जातीयस्तु
तइति स्वभावादितिभावः ॥ मन्वेवं जातीय एव प्रयुज्यतां कि
थालेत्यत आह
लौकिके इति । (क)
उभयोः प्रकारवहृत्तित्वेऽप्येवं वक्तुं शक्यमिति उनयत्रो वृथा ।
अत एव कस्य प्रयोग इति चिन्यम् ॥ ननु दूषितस्यैव कथमुदा-
हरणत्वेन दानमत शाह
सिद्धान्तेति ॥ (कै)
अर्थनिर्देशार्थ एवेति । (के).
अन्यथा तमिचिति शब्द व्यवहिते इत्यर्थः स्थादितिभावः ॥
नैतदनुकरणमिति । (क)
प्रागुक्तयुरितिभावः ॥
१ अत्रैव कैयटे॥
२ बानुपलभत इत्यादौ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। पा. १ पा.६) (वस्मिमितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।१६।) ( तस्मादित्युत्तरस्य । १।१ ।।) सर्वनाम्नेति । (के) सप्तम्यन्तार्थकमर्वनाम्नेत्यर्थः । मप्तमौ वस्य सप्तम्यन्तार्थकत्वबोध- नायानुवादिकेति भावः ॥ इति शब्दलभ्यमर्थमाह यत्र सप्तम्यर्थेति। (क) सप्तम्यर्थबोध इत्याद्यर्थः। अत एव "तस्मा डचौ"त्यादौ न प्रवृत्तिः। श्रचौत्यस्य षष्ठ्यर्थत्वादितिभावः । सप्तमीपञ्चम्यर्थावधि- करणावधौ। अयं पदोपस्थितिपक्षेऽर्थो दर्मितः पक्षान्सरेऽपि सप्तम्यन्तार्थव्यवहिते मतौत्यर्थो बोध्यः ॥ भाये सामान्यवाचौति । (भा) बुद्धिस्थत्वेनैव तदादौनां बोधकतेति भावः। सामान्यमनिर्धारित १ सर्वनाम्नाऽयं निर्देशः क्रियते । २ ब६ ।पा। सू७४ ॥ ३ सर्वनाम च सामान्यवाचौ। तत्र सामान्ये निर्दिछे विशेषा अप्युदा- हरणानि भवन्ति । किं पुनः सामान्यं को* बा विशेषः । गौः सामान्यं कृष्णो विशेषः। न तोदानौं कृष्णाः सामान्यं भवति गौर्विशेषो भवति । भवति च । यदि तहि सामान्यमपि विशेषो विशेषोऽपि सामान्य सामान्यविशेषौ न प्रकल्पते। प्रकल्पेते च । कथम् । विवक्षातः। यदास्य गौः सामान्येन विवक्षितो भवति कृष्णो विशेषत्वेन तदा गौः सामान्यं कृष्णो विशेषः । यदा कृष्णः सामान्येन विवक्षितो भवति गौर्विशेषत्वेन विवक्षितस्तदा कृष्णाः सामान्यं गौर्विशेषः। *"बा "रति नास्ति सम्पुस्तके । 93 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १॥ १। ६६ । ) (अ. १। पा. १। बा.६) (तमादित्युत्तरस्य । १।१ ।।) विशेषम् । "तस्मिवणि च" इत्यादेरपि मतमौ पञ्चमौविशेषत्वा- दित्याशयः॥ सामान्यस्य । (क) उकबुद्धिस्थस्वस्थ ॥ सर्वविशेषेषु भावात्। मत्वादित्यर्थः ॥ उकमर्थमजानानस्य चोद्यमित्यभिप्रायेणार सामान्येति । (के) "तस्मिन्नितौ"त्यस्य "तस्मिन्नणि च" इत्यादिः कथं विशेषस्त- स्थापि खनादिनिरूपित सामान्यत्वादिति अचि इत्यस्याप्यकाराद्य- पेक्षया सामान्यत्वादिति च प्रश्न इत्यपि बोध्यम् ॥ ननु कथम- नवस्थितिः पूर्वावगतं सामान्यं पश्चादवगतो विशेष इति व्यवस्था- सम्भवादाह कदाचिदिति । (के) परिछेद्यपरिच्छेदकभावोऽनियत इत्यर्थः । एवं प्रकृतेऽप्यचौत्या- दौना बुद्धिंस्थत्वेन परिच्छेदाद् बुद्धिस्थस्यापि तैः परिच्छेदादनिर्णय रति भावः॥ विशेष्यं प्रधानमिति । (के) परिच्छेद्यमित्यर्थः । १-२ च । पा३ । सू२॥

·महाभाष्यप्रदोयोद्योतः । ७३९ (अ.१। पा. १ था.६) (तमिनितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।९।१६।) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।६७ । ) परोपकारितया । (के) परिच्छेदकत्वेन ॥ एवं प्रकृतेऽपि तस्मिन्नित्यर्थस्य परिच्छेद्यलेन विवक्षणात् मामान्यत्वमचौत्यादीनां परिच्छेदकत्वविवक्षणाद्विशेषत्व- मितिभावस्तदाह इहापौति । (कै) अयं भावः । सप्तम्यन्तार्थ इत्युक्त कस्मिन्नित्याकाङ्क्षोदयादचीत्या- द्यर्थस्य परिच्छेदकत्वाद्विशेषत्वमेवेति ॥ तदेवं पर्यायेण सामान्य- विशेषभावमुपपाद्य दितीयविधया कृतं प्रश्नं समाधातुं योगपद्येनापि तमुपपादयितुमाह भाष्ये 'पितेत्यादि। (भा) यथा "पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपो निधिम्" इत्यत्र तथा राजपुरुषाश्व इत्यत्र पुरुषो राजापेक्षया विशेष्यः अश्वापेक्षया विशेषणम् । एवं प्रकृते खञादिनिरूपितमामान्यस्यापि “तस्मि- बणि च” इत्यस्य "तस्मिन्नित्ये"तत्प्रतिविशेषत्वमिति भावः ॥ इत्याहेति । (के) इत्यत आह इत्यर्थः ॥ निर्देशप्रयोजनानामिति । (कै) १ अपर प्राह प्रकल्पेते च । कथम् । पितापुत्रवत् । तद्यथा । स एव कं चित् प्रति पिता भवति कं चित् प्रति पुत्रो भवति । एव- मिहापि स एव कं चित् प्रति सामान्यं कं चित् प्रति विशेषः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तमिप्रितिनिर्दिो पूर्वस्य । १।१।१६ ।) (ब.पा.बा.६) (तमादित्युत्तरस्य । १।१।६।) बोधप्रयोजनकानां शब्दानां मध्ये इत्यर्थः ॥ 'दिवचनविभ- ब्योपपदयाभावादाह भाष्यकारेति। (कै) परेतु नैर्देशिकानां मध्येऽन्येभ्यः शब्देभ्यः इत्यप्यध्याहत्य विभ- व्योपपदे तरप्। अत एव “न खल्वपि बहनां प्रकर्षे तरपा भवि- तयमि"ति तत्सूत्रस्थभाष्येणविरोध इत्याहुः ॥ सप्तमौशब्देनेति । (कै) तथा च "मप्तम्या जनेर्ड" इत्यादावेवेदमुपतिष्ठेतेति भावः । किं च यत्र सप्तम्यन्त निर्देश इत्यर्थं “रनेवशि कृति" इत्यादौ दोषः। तच "सतौ"ति मनमौनिर्देशमत्त्वात् परन्तु षष्ठ्यर्थे म इति भावः। सप्तमौमिर्दिष्ट इति सूत्रकरणेऽपि तदर्थं ब्यादिनिर्देश इत्यर्थ स एव दोषः । यथाश्रुतमेव कस्मात्र ग्रहते इत्यत श्राह न पुनरिति । (क) अत एव किमर्थमुपसर्गनिर्देशो न दिष्ट इत्येवोच्यतेति मोक्रम् ॥ अन्तरेणापौति । (के) माकान्तयोचारिते इति पदाध्याहारादिति भावः । १ ब ५। पा३। सू५७ ॥ २ य३ । पा२। सू६७. । पा२। सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (ब. १। पा. बा.६) ( तस्मिनितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १। १। ५६ । ) (तस्मादिव्युत्तरस्य । १।। ६० ।) पुनर्निर्दिष्टेति । (के) एवं च सप्तम्यन्तार्थ बहिर्भूते उपविष्टस्य पूर्वस्येत्यर्थः । बहि- र्भावस्य चावध्यपेक्षवादवधेश्च सूचोपात्तस्यैव ग्रहौतमुचितत्वेन तस्य च शब्दात्मकत्वादवधिमामपि शब्द एवेति शब्दे सप्तमौनिर्दिष्टे पूर्वस्येति लभ्यते इति भावः ॥ ननु प्रत्ययस्यार्थन पौर्वापा- सम्भवात् कथं जनपदे इत्यत्रास्योपस्थानमत पाह तत्रायमर्थः स्यादिति । (कै) लक्षणा स्यादिति भावः ।। अर्थेन पौर्वेति । (क) तवाचकशब्द लक्षणायां च न मानमिति भावः । अवार्थनिर्देश र व्याख्यानमेव शरणम् । एवं च “अथ किमर्थम्" इत्यादिपूर्वपक्ष- सिद्धान्तावेकदेशिनोरिति बोध्यम् । किं चार्थनिर्देश जनपदै यः प्रत्यय इत्यन्वयेऽनियमप्रसङ्गाभावाचियमफलाय परिभाषा नोप- तिष्ठते इत्यपि बोध्यम् ॥ भाव्ये अानन्तर्यमाचे इति। (भा) म तु व्यवधाने इत्यर्थः ॥ ननु संहितायामिति । (कै) निमित्तस्थानिनोरन्येनाव्यवधानं संहितेति भावः ॥ उपश्लिष्ट इति । (कै) उपसमीपे मिष्टोऽत्यन्तसमीप इति हि तदर्थः ॥

·७४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।६६ ।) (अ. १। पा. १। बा. ६) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।६७ ।) नैष दोष इति । (के) वर्णशून्यकालाभावः मंहितेति भावः ॥ सत् सप्तमौति । (क) औपश्लेषिकाधिकरणत्वस्य व्यवहिते बाधात् मत्ता तु व्यव- हिते पौति भावः। एवं च निर्दिष्टग्रहणमौपश्लेषिकाधिकरण- सप्तम्यां तात्पर्यग्राहकमिति तात्पर्य्यम् । वस्तुत औपश्लेषोऽप्यल्प- व्यवहितेऽत्येव । किंचिदूरस्थितेऽपि वृक्षमूले तिष्ठतौति कट- व्यवधानेऽपि भूमौ शेत इति च व्यवहारात् ॥ ननुव्यवहिते दुकोऽचः पूर्ववाभावेनाप्राप्ते निर्दिष्टग्रहणं व्यर्थमत शाह व्यवहितेऽपौति । (के) मथुरायाः पूर्वं पाटलिपुत्रमित्यादिव्यवहारादिति भावः । यत्र विषय इति । (के) लक्ष्यभेदेन लक्षणभेद इति भावः । वस्तुतः संहिताधिकारी न कर्त्तव्य इत्यभिप्रायकमिदं भाव्यं संहिताधिकारप्रत्याख्यानं च नत् सूत्रे माये स्पष्टम् ॥ “किमुदाहरणम्” इत्यादिना सूत्र- प्रयोजनस्योकत्वात् प्रश्नानुपपत्तिरत आह किं नियमार्थमित्यादि । (क) ननु पूर्वोत्तरयोर्यागयोरिति भाष्यदर्शनेन पूर्वोत्तरयोरि- त्यस्य योगसमानाधिकरणत्वात् मापेक्षस्यासमर्थत्वेन योगाविशेष इति समासो न स्यादत पाह ·७४३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च.१। पा. राधा. ६) ( तस्मिन्नितिनिहिये पूर्वम्य । १। १। ६६ । ) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।६७ ।) कर्मणि षष्ठीति । (के) क्रियायाः कारकांशे नित्यमापेवत्वेनाविरुद्धः समाम इति भावः । पूर्वोत्तरयो-गयोरिति तु फलितार्थकथनम् ॥ अच्युपश्लिष्टस्येति । (के) औपश्लेषिकेऽधिकरणे मप्तमौति भावः। श्राद्यसूत्रोदाहरणं दध्युदेति द्वितीयसूचोदाहरणं पचत्योदेति ॥ तनु नियमपक्षात् षष्ठीप्रक्तृप्तिपक्षः प्रशस्तोऽनुवाददोषाभावादत पाह तत्र षष्ठीति ॥ (के) भाष्ये "योगयोः" इति दिवचनोपपत्तये श्राह कर्मणौति । (के) युज्यमानयोः पूर्वपरयोरविशेषात् सम्बन्धा विशेषादित्यर्थः । वस्तुतस्तु व्यधिकरणे षष्ठ्यौ प्रतियोगिदित्वेन सम्बन्धदित्वाच द्विवचननिर्देश इति बोध्यम् ॥ सत्सप्तमीपक्षेऽपौति । (के) भावेन" इति सप्तमौति भावः ॥ इदं चिन्यमित्याह उपपदविभक्तरिति। (कै) कारकविभक्रित्वं कारकाधिकारपठितसंज्ञानिमित्तक- "श्यस्य १ य२। पा३। सू३०॥ २ उपपविभक्त कारकविभक्तिर्बलोयसौ । परिभाषेन्दशे-१०२ ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १॥ १।१६ ।) (अ.१। पा. १ बा.६) ( तस्मादित्युत्तरस्य । १।१ ६७।) विभक्तित्वम्। एतच' "तत्र च दीयते” इति सूत्रे कैयटे सष्टम् ॥ न तु दिग्योगेति । (के) मत्सप्तम्या अप्युपलक्षणमिदम् । एतच्चर “श्राबलोप" इत्यत्र निरूपयिष्यामः ॥ पर्यायस्यैवाऽपादने बौजमाह न हि युगपदिति । (के) स्थानित्वेन कार्य्यित्वेन प्राधान्यं निवर्त्यत्वं च । निमित्तत्वे च पारार्थेन गुणात्वं सत्त्वं च तच्चोभयमेकदा एकस्य विरुद्धमिति भावः ॥ ननु “सन्देहः” इति भाव्योक्त्या शास्त्रस्य मूकत्वमित्या- भात्यत शाह "सन्देहरिस्वति ॥ (के) मनु कार्यकालत्वात् परिभाषयोः पौर्वापर्य्याभावात् कथं विप्रतिषेधोऽत श्राह १ तत्र च दीयते कायं भववत् । ५। १ ।। २ घ२ । पा३ । सू २६ ॥ ३ थ६। पा8। सू२३ ॥ ४ अघि पूर्वस्य अचि परस्येति सन्देशः । भा ॥ ५ उपपदविभक्तः कारकविभक्तिर्बलीयसौति न्यायादधिकरण सप्तमी कृता न तु दिग्योगलक्षणा पंचमौ तत्र दयुदकम् इत्यादौ पर्याय- प्रसङ्गः । न हि युगपदेकस्य स्थानित्वं निमित्तत्वं चोपपद्यत इति नियमार्थं वचनं पूर्वस्यैवाऽनन्तरस्यैव भवतीति स्वयं चानेन क्रियते परनित्तिय॑वहितनिरतिश्च सन्देहस्तूपक्रममात्रतयोपन्यस्तः । हि सन्देहादलक्षणमिति न्यायात् पर्यायप्रसङ्गात् ॥

·७४५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. १। पा. १। पा.६) (तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।६६ ।) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।९।७।) सूचपाठेति। (कै) प्रत एवाये “डमो एखाद्" इति चैपादिकमुदाहरणं मंगच्छते। तर हि कार्यकालपक्षाश्रयेणेव परिभाषाप्रवृत्तिरिति बोध्यम् ॥ विभक्तिविशेषनिर्देशस्यानवकाशत्वादिति । (भा) इदमुदाहरिष्यमाणोदाहरणविशेषापेक्षम् । अत एव “: सि धुड्" इत्यत्र द्वयोरनवकाशत्वेऽपि न चतिः ॥ भाव्ये वक्ष्यति तास्यादिभ्य इति । (भा) "तास्यनुदात्तेद्" इति सूचे ""अभ्यस्तमिअर्थ इति" ""अभ्यस्तानामादिः" आदि मिच" इति सूत्रयोः “समार्व- धातुक" इति सप्तम्यन्तानुवृत्तिमिद्धये इत्यर्थः ॥ ननु भाग्य "सर्वनामस्थामस्य” “गोत" इति षष्ठीदर्शनात् "पिद्" इत्य- नेनान्वयो न स्थादत पार १। बापा ३ । सू३२ ॥ २ छ । पा३। स्तू २६ ॥ ३ तास्यनुदात्तेन्दिदुपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तमनिहडोः । ६ ! १ 8 वक्ष्यति तास्यादिभ्योऽनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशोऽभ्यस्तसिनर्थ इति । भा॥ ५च। पा९ । सू१९॥ ६ धादिः सिचोऽन्यतरस्याम् । ६।१।१८७ । ७ गोतो गित् (१।६०) गोतः परस्य सर्वनाभस्थानस्य सर्वनाम- स्थाने परतो गोत इति सन्देहः। गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य । 94 ·महाभाष्यदीपोद्योतः। (तसिग्निविनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।१६।) (प. पा. १ बा.६) (तमादित्युत्तरस्य । १।१।८।) णित्त्वमिति । (के) भावप्रधानो निर्देश इति भावः ॥ गोतो णिले को दोष- 'तिष्ठतीत्यादि ॥ (कै) पदस्य चैकेति। (क) थकिपचे इदम् । व्यक्तिपक्षेऽप्येवं विधप्रयोगसाधमायैवं व्याख्या- नमिति भावः । यद्वाऽन्तशब्दस्यावयववाचित्वेनेदृविषये जाति- ग्रहणासम्भव एवेत्याडः ॥ “रेड: सि धु" इत्यादौ उभयोरप्यनव- काभवादाह पूर्वोपात्तेष्विति । (4) "बहोरि"ति पञ्चमौ प्रचरितार्थाऽत एवेष्टादिषु षष्ठी। श्रत एव “भूच बहोः” इति पृगनिर्देशश्चरितार्थः । “गोत" इत्यादौ सर्वनामस्थाने इति सप्तमी पूर्वत्र चरितार्था गौशब्दस्य णित्त्वे वैयर्थं च । तिष्ठति गौरित्यत्र गोशब्दं प्रति तिष्ठतेरनङ्ग- बार दोषः । “"रुदादिभ्यः सार्वधातुक" इति “लिङः स लोप" रत्यादौ चरितार्थम् । तत्र हि सार्वधातुके विद्यमानस्य मस्य १ यदि गोशब्दस्य णित्त्वं स्यात्तदा तिष्ठति गौरिवत्र वचनसामर्थाद- नङ्गस्यापि वृद्धिः स्यात् । का।पा। सू२९ । -8 बहोपो भू ध बहोः ।। ( १५८ ॥ पा२। सू ७६॥ ६.पा २ । सू ७६ ·महाभाथप्रदीयोश्योबः। (ब.पा. १.धा..) (तस्मिनितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।९।६।) (तमादित्युतरस्य । १॥ १।१०।) लोप इत्यर्थः । “१चामि मनाच" त्यामौति “स्वय" रत्य मावकाशम् । “म” इति सूचौति "मथ कुत्र" रति सचे चरितार्थम् ॥ भाये ""पञ्चमौनिर्देशो भविष्यति" इत्यस्य बलवान खार्थ एव भविष्यतीत्यर्थः । सप्तमी दुबळ्यर्थ इति भावः । भाष्ये एकदेशौ प्रौव्याह यथार्थ वेति ॥ (भा) तवार्थशब्दो न प्रयोजनादिवाचौत्यार यथाविषयमिति ॥ (क) प्रदेशेधिति। (कै) प्रागुकप्रित्यर्थः ॥ भाव्ये 'पूर्वस्य षष्ठौति । (क) १ च ७। पर १। सू५२ ॥ २७। पा९ । सू५३ ॥ ३ धापा ३ । सू३२। ४ बसपा ३। सू३३॥ ५ विभक्तिविशेषनिर्देशानवकाशत्वादविप्रतिषेधः। वा । विभक्तिविशेष- निर्देशस्थानवकाशत्वादयुक्तोऽयं विप्रतिषेधः। सर्वत्रवाच* कृतसामा सप्तम्यकतसामा पचमौति कवा पञ्चमौनिर्देशो भविष्यति । भा। ( यथार्थ वा षष्ठीनिर्देशः । वा । यथार्थ वा षष्ठीनिर्देश कर्तव्यः । • यत्र पूर्वस्य कार्यमिध्यते तत्र पूर्वस्य षष्ठी कर्तथा । यत्र परस्य कार्यमियते तत्र परस्य पछी कथा। * करिषद भाष्यपुस्तके "पत्र" इनि मास्ति ।

·७४ महाभाष्यप्रदोयोद्योतः । (तस्मिनितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।६६ ।) (अ. ५। पा. बा.९) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।६७।) पूर्ववोधकपदस्य षष्ठ्यन्तस्योच्चारणं कार्यमित्यर्थः । एवं चोभयोञ्चारणे गौरवमित्येकदेण्युनिरिथम् ॥ तत्र तत्र सप्तम्यन्त- पछ्यन्तयोईयोः पाठे गौरवं मत्वेतर एकदेशी पार 'स तहाँति ॥ (भा) एकदेशी प्रौव्यवाह न कर्तव्यः॥ (भा) अनेनैवेति। (भा) षष्ठीपदानुवृत्तिगौरवादयमेकदेशी। उभयोः वारणाय परवानवकाशवे चावश्यके इति च ॥ निर्दिष्टे पूर्वस्य षष्ठौति। (भा) पूर्वस्य कार्य्यित्वप्रतिपादनयोग्या षष्ठी तबोधकपदे भवती- त्यर्थः । एवमुत्तरस्येति ॥ न हौति। (क) आवृत्तिप्रसङ्गादिति भावः ॥ स्तर एकदेशो "उपदेश" इति "रहसन्यम्" इत्यवानुवर्तते इति मत्वाद प्रकल्पकत्व- १ स तर्हि तथा निर्देशः कर्त्तव्यः। न कर्त्तव्यः । अनेनैव प्रकृतिर्मवि- व्यति । तसिनिति निर्दिछे पूर्वस्य षछौ । तस्मादित्युत्तरस्य बहो । तत्तई बडीग्रहणं कर्तव्यम्। न कर्त्तव्यम्। प्रकृतमनुवर्तते । कप्रकृतम् । षष्ठीयाने योगा (१।१ । ४८) इति ।

·988 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (.प.पा.९ था.६) (तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।१।६।) (तस्मादित्युत्तरस्य । १॥ १।१७।) 'इत् संज्ञेति ॥ (भा) नह्याचष्टे उपदेशाभावादिति । (क) "स्थानेऽन्तरतम" परिभाषयाऽनुमौयमानत्वेनादेशस्योचारण- भावादित्यर्थः ॥ ननु स्थानिन्येव तस्याः प्रवृत्तेरनुमौयमानादेशो निरनुबन्धक एवेत्यत शाह 'स्थानी चेति । (के) यदा धातोः प्रत्ययस्तदानौमेवादेशो भवेदिति नेत्संज्ञादि- प्रतौलते। यत्र कार्य तांति प्रयोग एवेत्यभिमानः । एका- देयुक्तिवादच नात्यन्तं निर्भरः कार्य इति बोध्यम् ॥ . १चत्र भाष्यम् । “प्रकल्पकमिति चेनियमाभावः। वा। प्रकल्पक- मिति चेनियमस्याभावः। उक्तं चैतनियमार्थोऽयमारम्भ इति । प्रत्ययविधौ खल्वपि पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः स्युः । तत्र को दोषः । गुप्तिकिझ्यः सन् (३।१।५) गुप्तिकिड्य इत्येषा पञ्चमी सनिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयेत्तस्मादित्युत्तरस्येति । पल । न कश्चिदन्य यादेशः प्रतिनिर्दियते तत्रान्तर्यतः सनः सन्नेव भविष्यति । नवं शक्यम् । *इसंज्ञान प्रकल्पेत उपदेश इतौसंशोच्यते । २ चादेशस्योपदेशभावात्तस्येत्संज्ञान सिध्यतीत्यर्थः ३ थ। पा १ । सू५० ॥ ४ स्थानी चोत्पत्तिकाल एव निरत्यभिमुखतया प्रतिपन्न इति स्थानिन्य. पौत्संवा नास्ति। • "न" इत्यधिवम् पीयभाष्यपुस्तके।

·महाभाध्यपदीपोद्योतः । ( तस्मिन्नितिनिर्दिछे पूर्वस्य । १।। ६६ ।) (च. १ मा.बा.) (तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।१७।) ततश्चेति । (कै) पूर्वस्य जायमानो यणपि पूर्व एवेति तचापि षष्ठीकल्पन- मिति भावः ॥ विरोधाभावादिति । (के) स्थानिभेदादित्यर्थः । अत एव विप्रतिषेधाप्रवृत्तिः। यद्यपि कार्य्यित्वनिमित्तल्वे युगपबिरुद्धे तथाप्येकदेश्युक्रित्वान्नात्यन्तं निर्भरः कार्य इति बोध्यम् । एवमयेऽपि बोध्यम् ॥ यच त्वस्तौति । (के) "तस्मिबिति" इत्यस्य बहुविषयत्वलाभाय विषयभेदेन भेदान कचित् पूर्वस्य षष्ठीति विधिपरं कधिनियमार्थमित्यर्थः । सूत्र एवेति। (क) षष्ठीप्रक्लुप्तेः प्रागेव परत्वादन्तरङ्गत्वाञ्चोपदेशोत्तरकाले सूत्र एवेत्संज्ञा कार्यन्तु प्रयोग एवेति भावः। एवं च निरनुबन्धस्यैव प्रत्ययेन विधानात्तदादेशस्य कुतस्मानुवन्धकतेतितात्पर्य्यम् ॥ भाये उपदेश इति हौत्संज्ञोच्यते इति । (भा) एवं च तदुनिर्व्याहतेतिभावः ॥ “हलन्त्य” सूचे उपदेशपदा- ऽसम्बन्ध एवेति तत्सूत्रे वक्ष्यमाणपक्षेऽप्यार अथ वेति ॥ (भा) परत्वविशिष्टस्येति। (के) अनुत्पत्तौ धातोः परस्य इति वक्तुमशक्यत्वादिनिभावः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। च. १। पा. १ बा.९) (तस्मिनितिनिर्दिष्टे पूर्वस्य । १।१।१९।) ( तस्मादित्युत्तरस्य । १।१।७।) उपक्षयादिति । (क) पञ्चम्या इति शेषः। प्रवृत्त्यन्तराभावादिति । (क) पुनः प्रवृत्ती मानाभावादितिभावः ॥ अपेक्षाया इति । (कै) श्रुतयोः सम्बन्धाभावे हि तस्मिन्नित्यनेन षष्ठौ प्रलयपेक्षा न च प्रकृते तथा शिक्षाकृतेर्बलौयस्लादित्यर्थः ॥ भाष्ये अथवाऽस्तु तावदिति । (भा) प्रथमाषष्ठीनिर्देशसामर्थ्यात् प्रथमत दग्यणोः स्थान्यादेशभावो- ऽस्तु तत एतत्सूत्रबलाद्यणः स्थानित्वेऽपि न क्षतिरित्यर्थः ॥ भाष्ये यत्र नाम सौत्री षष्ठी यदिचेदानौमिति । (भा) यंत्र मौत्रौ षष्ठ्यस्ति तत्रापौदानौं यदि प्रकल्पयेत्तर्हि प्रस्तुत प्रकल्पयत्वित्यर्थः । परं विदं प्रौढ्या "अथवा नानुत्पन्ने समि" इति प्रागुनन्यायाद् “गाङ्कुटादिभ्य" इत्यादौ षष्ठौप्रक्लृप्तावपि न दोषः। डिन्त्यदस्य धर्मपरत्वादिति बोध्यम् ॥ यद्यपियुगपत्प्रतृप्ति- पिरोधात्र सम्भवति तथाप्येकदेशितादेव ज्ञापकेन परिहरति ४ अथवा नानुत्पन्ने सनि प्रकृया भवितव्यं यदाचोत्पन्नः सन् तदाकृत- सामा• पञ्चमोतिकृत्वा प्रकृप्तिन भविष्यति । मा ॥ ५ थापा २। सू॥

·ગર महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (तस्मिन्नितिनिर्दिष्टे पूर्वस्य । १।९।१६।) (च. १। पा.चा.) (तमादित्युत्तरस्य । १।१।१७) 'नोभे (भा) इत्यादिना ॥ तथैव प्रकृप्तिरिति । (2) अवर्णदचि अवर्णस्याचबैको गुणे भवतीत्यर्थः इतिभावः ॥ मनूभयोः प्रकल्पकत्वाभावेऽपि कस्य प्रकल्पकत्वमत शाह तच परत्वेति । (के) "डः सि धुड्” इत्यादौ परत्वमुकम्वनवकाशत्वमिति भावः । मनु "दौर्षाद्" इति सूत्रे पञ्चम्या पनवकाशत्वेन परत्वेन च षष्ठीप्रकल्पनं स्थादत प्राह दौर्घाच्छे इति। (के) ४"मुराच्छाये ति पदान्ते तुको वैकल्पिकत्वाञ्चिन्यमिदम् । तक्महितं पाणिनिपाठमभिप्रेत्य तु ज्ञापकोपन्यामः । युक्रञ्च तथा- पाटः । वैकषिकेषु भावानुष्ठानस्य धर्माधिक्यफलकत्वात् ॥ । १ यदप्युच्यते सप्तमीपञ्चम्योश्च मावादुभयत्र यष्टौप्रकृमिस्तचोभयकार्य- प्रसङ्ग इति । नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्ति पयति नोभे युगपत्यक- ल्पिके भवत इति । यदयमेकः पूर्वपरयोः (६।१।८४) इति पूर्वपरयहणं करोति । भा। २ बसपा ३। सू२६ ॥ ३ बापा १। सू७५ ॥ 8 विभाषा सेनासराच्छायाशालामिशानाम् ।२।।२५॥

·महाभाष्यप्रदीपोश्योतः । (प.१। पा. १ था. ६) (खरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ।।।।) स्वरूपं शब्दस्याशब्दसंचा।१।१।६८॥ 'स्वरूपस्येति । (के) शब्देनार्थप्रतौतावर्थ कोषां चित्कार्याणामसम्भवात्तहाचक शब्द- मावग्रहणादिनिभावः ॥ अन्येत्विति। (के) शब्दस्य रूपमिह याह्यत्वेन विधिस्मितमिति नेह प्रदेश विशेषा- समर्पकं लिङ्गमस्तौतिभावः ॥ ननु अब्दस्य इत्येव लिङ्गं यत्र शब्द- ग्रहणं तत्र खरूपमेव ग्राह्यं न तु पर्यायादौत्यर्थः । तेन जमपदे अपत्यम् इत्यादौ नास्थाप्रवृत्तिरत आह विध्यन्तरेति । (क) न हि खंरूपम् इत्यस्य "अमेर्डग्" इत्यादौ पञ्चम्यन्तेन मामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वा सम्बन्धः सम्भवतीति भावः ।। भाव्यकारोऽप्यार १ खरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणां च ग्रहणे प्राप्त नियमार्था परि- भाषेयमिति केचिदाहः। २ धन्ये तु लिङ्गाभावादिध्यन्तरशेषभावाभावाच्च नेयं परिभाषा अपि तु संज्ञासूत्रमिदमिति प्रतिपन्नाः । देवदत्तादयश्च संज्ञाशब्दा नियमार्था इति सिद्धान्तः। ३। पा२। सू३३॥ 95 ·०५७ महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः। (खंल्पं शब्दस्याशब्दसंघा । १।१।।) (ब.पा. था.६) रूपं शब्दस्य संज्ञा इति (भा) इत्ययमेव पक्षो युक्तः॥ ननु संज्ञापचे उभयगतिन्यायादेकस्थानेकार्थ- सम्भवाचार्थस्य प्रतीतौ तत्र कार्यासम्भवे ढगादयः पर्यायादिभ्योऽपि दुर्वारा इत्यत पाह देवदत्तादयश्चेति ॥ (2) नियमार्थत्वमुपपादयति 'सर्वार्थेति । (कै) एकस्य सकलशब्दार्थात्मकस्फोटस्यैव सर्वबोधकत्वादितिभावः । शक्तियुक्त इति । (के) प्रत्याश्रय इत्यर्थः ॥ सर्वशब्दप्रत्याय्यशक्तिरिति । (के) प्रत्याय्यत्वशक्तियुक इत्यर्थः ॥ अनेन नियमदयं दर्भितम् । अनेन शब्देनायमेवार्थो ग्रायः। अयमर्थोऽनेनैव शब्देन बोधनीय इतिचेति । वस्तुतस्त मर्वेषां सर्वार्थवाचकत्वेऽपि तबास्मदादिज्ञान- विषयः । सर्वार्थसर्वशब्दानामस्माकं विभिय्याज्ञानात् किन्तु योगि- नामेव तज्ज्ञानम् । एवं च शास्त्राधिकारिणोऽस्मदादौनप्रति निय- मार्थव शास्त्रस्थासम्भव्यव। इयं कथा तु सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वकथावन व्यवहारोपयोगिनौ। तस्मात्प्रकरणादस्यैवार्थस्य शास्त्रे उपस्थिती अर्थावियमः फलित इति बोध्यम्। तत्र द्वितीयो नियमश्चिन्यः । १ सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तो हिशब्दः सर्वशब्दप्रत्याय्यशक्तियुक्त एवार्थ इति व्यवहाराय नियमः क्रियते । के ·महाभाध्यप्रदीपोद्योता। (ष. १॥ पा. १ बा. ९) (खरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१।६।) प्राकारादौनां वृद्धिशब्दातिरिक्तैराकारादिशब्दैर्व्यवहारानापत्तेरिति केचित् ॥ मनु रूपरूपिणोरच भेदाभावाच्छन्दस्थेति षष्ठ्यनुपपना संज्ञामंशिसम्बन्धमानुपपन्न रयत पाह रूपेति ॥ (कै) सामान्यलक्षणघटकानेकसमवेतत्वसिद्धये श्राप शुकेति । (क) न च तत्रोच्चारणक्रियैव भिद्यते न शब्द इति वाच्यम्। तास्वादियापाररूपोच्चारणस्याश्रौतत्वेन शब्दश्रवणानन्तरं जायमान- वकृविशेषानुमानानापत्तेः। उदाप्तादिविरुद्धधर्माध्यामाञ्च भेदसिद्धेः। वर्णनिष्ठतया प्रतीयमानानां ध्वनिनिष्ठत्वकल्पने मानाभावादिति ननु प्रायेणसामानाधिकरणं संज्ञामंजिनोर्दष्टं नह तदित्यत पाह तत्रेति ॥ (के) खमब्दो व्यक्रिबोधको प्रात्मीयत्वेन । एवं च शब्दस्य तत्त- ब्वातिविशिष्टस्य खंव्यक्तिस्तद्रूपमामान्यसंज्ञकमित्याद्यः पक्षः। शब्दम्य खंरूपमित्युद्दिश्य स्वमित्यनेन यतिसंज्ञकत्वं विधीयते इति द्वितीयपक्षसम्भवः सामानाधिकरण्यस्यचोपपत्तिः। नचानयोः फले कश्चिविशेष इत्याह व्यक्तिरिति ॥ भावः। ९ शब्दस्य रूपम् • । क । ग ।। २ नचानयोः पक्षयोः । क । ग | ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (खरूपं शब्दस्याशब्दसंचा।।।।) (ब.पा.राथा.) व्यक्तिहारेणेति । (क) भामान्यस्य 'ढगादिभिस्माचापौर्वापासम्भवादिति भावः ।। रूपग्रहणं किमर्थम् (भा) इति भाव्यस्य खशन्देनैव जातिर्या या व्यकिर्वा शब्दस्य खं खौया जातितिर्वा बोध्येत्यर्थी भविष्यति। मामानाधिकरण्य- मेव संज्ञासंजिनोरिति तु न नियमः । “२उन" इत्यादौ व्यभि- चारादित्यायः । शब्दस्य खूपोषारितस्य स्खं स्वीयं रूपं प्रयोगस्थं संचीत्यर्थ इति केचित् ॥ भाव्ये रूपं शब्दस्य संजेति। (भा) पच संज्ञा शब्दो बोधपरः । कर्भयुत्पत्तः। अन्यथा वशब्देनार्थ- बोधनाय रूपयाणमित्युत्तरभाष्यामङ्गतेः। नार्यः शब्दस्य मंशा किन्तु बोध्य एवेति बोध्यम् ।। तत्रात्मीयवाचिमा स्वशब्देन रूपस्यैव कथं परिग्रहः इत्यत आह प्रतीताविति ॥ (कै) "उपदेशः” सम्बन्धग्रहणम् ॥ "अनारङ्गत्वं" प्रथमतः श्रोत्रे- गोपस्थित्या ॥ "हेयत्वमु"पपादयति अनुकरणेति। (के) शब्दमाचतात्पर्य्यकोच्चारणस्यैवानुकरणलात् ॥ अर्थस्य रूप सुन्दत्वमभ्युपेत्याप्याह १ ठगादिभिः । क । । २१। पा९ । सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (स.पा. था.६) (खंख्य शब्दस्याशब्दसंचा।।।।) नचार्थ इति। (के) शब्दात्मिकानामेवावर्त्तिनौत्वेन संज्ञात्वात् तादृशसंज्ञाव्या- हाराच्चेति भावः ॥ मनु स्वशब्दस्या भिधेयमित्येवार्थोऽस्त्वित्यत पार संज्ञित्वे चेति । (कै) लोकत एव मिद्धेरिति भावः ॥ ज्ञापकमिति । (कै) स्वशब्देन बहिरङ्गस्याप्यर्थस्य ग्रहणे इत्यर्थः ॥ नन्वन्यस्य खौयस्य मत्त्वेन तयावृत्त्यर्थं रूपग्रहणमित्यर्थो भाष्यालभ्यते एवं ष शास्त्रे- ऽर्थयायहणे कथमर्थवत्परिभाषामिद्धिरिति चेन्न। अनत्सीयमस्ति यतोऽतस्तम्यापि शब्दबोध्यत्वबोधनार्थमुभयोपादानमिति भाव्या- शयात् । एवं चाऽधिकमंग्रहार्थं रूपयहणं रूपग्रहणेन चान्तरङ्गा- वादिन्यायताधपूर्वकं स्वशब्देनार्थस्य शब्दबोध्यत्वं बोध्यत इति तात्पर्यम् ॥ तत्रोभयानुग्रहाय गति सम्भवेऽर्थवतो रूपस्य ग्रहणम- मति केवलार्थस्य पद्धस्य वा रूपस्य पहणं तदाह यत्र चार्थवतेत्यादि। (के) अर्थोपस्थापकेन रूपेणत्यर्थः । अत एव भिनविभक्तिनिश्च- रितार्थः ॥ इद योग्यतेति। (कै) १ खं। ग ।।. २ सत्त्वे तद्यावृत्त्यर्थम् । क । ग । ६ ॥ ३ "इह योग्येति" इति वालेण्टाइनमुदापित विवरण पुस्तकेऽस्ति तत्तु न सम्धक ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (खंरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१ ।।) (ब. पा. १। खा.) योग्यता बोधजनकतारूपा तया लक्ष्यते कल्यते इति योग्यतालक्षणः भक्तिः । तस्या उभयाश्रयकत्वेन उभयाधीनत्व- लक्षणगुणयोगात् गोण्या वृत्त्या वा सम्बन्धपदव्यवहार्यत्वमिति बोध्यम् ॥ इत्यर्थ एवेति । (क) अर्थ कार्य्यस्य सम्भवादिति भावः ॥ ननु संज्ञाविधायकस्य नप्रतिषेधार्थकत्वमयुक्तमत शाह संप्रत्यय इति। (कै) भावेऽडिति भावः ॥ नन्वर्थप्रत्ययस्य शब्दपूर्वकत्वेऽपि कथं खरूपस्यैव ग्रहणमत शाह शब्द इति (2) नथाप प्रथमप्रतीतत्वरूपकारणाचारितशब्दस्यैव ग्रहणं युक- मिति भावः ॥ शब्दपूर्वक (भा) इत्यस्य शब्दज्ञानपूर्वक इत्यर्थः । प्रत्यासत्त्येति। (कै) अर्थबोधानुकूलत्वेन ज्ञाते प्रथमप्रतीते शब्द एवार्थ सम्भवे कायं न तु तत्पर्यायादिग्विति भावः। पर्थ कार्यासम्भव हु नस्यैव । एवं पोपस्थितस्यार्थस्य सर्वथा त्यागे मानाभावादर्थवत्- परिभाषाऽपि सूचं विमा मिद्धेति तात्पर्य्यम् । एवं चैतन्यायानु- वादकमिदं सूचं मन्दमत्य नुपहायेति बोध्यम् ॥ ननु पर्थज्ञानोत्तर ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (१.१। पा. १ बा.९) (खंल्म शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१ ।।) परं प्रति तहोधनाय शब्दप्रयोग इति कथं शब्दपूर्वकालमर्थ- प्रतौतेरत पाह 'अस्योपलब्धुरिति । (के) श्रोतुरित्यर्थः ॥ माथे शब्दपूर्वको हौति । (भा) जि: प्रमिद्यर्थः । श्रोतः शब्दज्ञानपूर्वकोऽर्थप्रत्यय इति लोके प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ युज्यन्तरमथाह बातश्चेति । (भा) एवं च शब्दस्यार्थप्रतीतो कारणत्वादर्थ कार्यासम्भवे तबोध- कारणलेनोपस्थिते शब्दे कार्यमिति भावः ॥ इदानौं तत्तच्छब्द- जन्यार्थबोधे प्रकारतया भासमानशब्द एव कार्यमर्थ सम्भव इत्याह शब्दपूर्वकश्चेति । (भा) शब्दविशेषणवाऽर्थविशेष्यकः प्रत्यय इत्यर्थः । “म मोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते" इति भावः ॥ चकारेण चास्य युक्रतरत्वं सूचितम् ॥ भाष्ये तस्मादर्थनित्तिरिति । (भा) अर्थवाचकशब्दान्तरनिवृत्तिरित्यर्थः ॥ फलान्तरं शकते इदं तौति ॥ (भा) एवमर्थमिति। (कै) १ अर्थस्योयलब्धेरिति । ग । २रि।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (खंल्पं शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१।।) (च. १। पा. १ बा.६) निषेधप्रतियोगिज्ञानार्थं न्यायसिद्धस्थापि विध्वंशस्यानुवाद इत्यर्थः ॥ कि प्रत्यय इति । (क) न चैवं “पेषं वासवाहनधिषु च" इति धिग्रहणं व्यर्थं स्याद न हि धाधातोः किं विनोदकस्य ध्युत्तरपद त्वं सम्भवति तच हि "कर्मण्यधिकरणे च” इति तदुत्तरसूण किरिति वाच्यम् । उपलक्षामिदं “मनिमौमाधु" “नेर्गद” इत्यादौ घुधातोर्यहणं स्यादिति बोध्यम् ॥ कुमारी घ इति । (के) नवयं षष्ठीतत्पुरुषः कर्मधारयो वोभयथापि नाच प्राप्तिस्तत्र "स्त्रियां समानाधिकरण" इत्यनुवृत्तिरिति चेन। घोऽस्त्यस्याः मा घा कुमारी घा अस्येति बहुतौही कुमारी घ इत्याद घादिषु इखत्वं वद्भावाविप्रतिषेधेनेत्युतः पुंवत्वं वाधित्वा एख- प्राप्तिरत्याशयात् ॥ घुमंजाविधानस्य तर्हि कोऽवकाश इत्यत "ई हलौति । (कै) घसंज्ञापि “किमेत्तिङव्ययघाद्" इत्यादौ चरितार्था तत्र हि तिङन्तात्पराऽन्यघान्तप्रातिपदिकाऽसम्भवादिति बोध्यम् ॥ ३छ।पा। सू५॥ ५ घ७।पा। सू ५४ ॥ ४ य३। पा ३। सू८३ ॥ ६ छ । पा ४ । सू२०॥ ८ का ५। पा। सू ११॥ ७ च ६। पा४। सू११३॥

·महाभाष्यपदीयोद्योतः। ७६१ (च. १। पा. १। था. ६) (खंरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१।९) प्रदेशेविति। (के) सर्वप्रदेशस्वित्यर्थः ॥ संज्ञावचनसामर्थ्यगम्यप्रकरणत् प्रत्यासक्ति- न्यायो बाध्यत इत्यभिप्रायः। न च "ई हयघोः" "किमेत्तिङ. व्ययघा" इत्यत्र तयोशारितार्थम् । तावन्मात्रफलकत्वे तचैव दाधाग्रहणं तरप्तमप्यहणं च कुर्यादिति बोध्यम् ॥ उभयगतिरिति । (के) संज्ञावचनस्य प्रत्यासत्तेचानुग्रहायोभयगतिरिति भावः ॥ सूचा- रम्भमभ्युपेत्येदम्। 'षड्भ्य इति । (कै) भाव्ये संज्ञाशब्दो बोधकपरः। न हि षकारान्तो बोधक- शब्दस्तत्रोचाचित इत्यर्थ इति भावः । षकारान्तादिति। (के) जगशसोलुंकः प्राग् जगत्वाभावात् । एवं च तदर्थं तस्य षट्- संज्ञा विधीयत इति न ज्ञापकत्व मिति भावः ॥ डकारान्त इति । (क) षष उत्तरयोर्जशमोरिति स्वरूपग्रहणेन लुकि कार्य जलम- सिद्धमिति भावः ॥ तवापि मंज्ञासूत्रे टान्तोच्चारणत् “षड्म्य" इत्यादौ डवामिद्धत्वेनैव निर्वाहः । संहिता पाठेन डान्तस्य संजावे “षट्चतुभ्य' इत्यत्र चामिद्धत्वमावश्यकमिति तात्पर्यम् । १७) पा १ । सू२२ ॥ २७ । पा९ । सू २२॥ ३ छ । पा १ । सू ५५ । 96 ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (खरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा । १।१ ।।) (अ. ५। पा. १० बा.६) "प्णान्ने"त्यादि ज्ञापकं शास्त्रीयशब्दसंज्ञायान स्वरूपग्रहणमित्यर्थ बोधयात न तु गन्दपदार्थके इत्याशयेनाह भाट्ये मन्त्राद्यर्थमिति । (भा) शब्दानुविवस्यैवेति । (क) "नमोऽस्ति प्रत्ययो खोके चः शब्दानुगमाइते” इति हर्युक- रितिभावः। तदोध्यत्वेन महरितत्वमित्यन्ये । चार्थाभावमुपपादयति सामान्यशब्देनेति । (के) एवं च पदार्थभेदाभावात् साहित्यरूपचार्थासम्भव इति भावः । पर्युदासे इति । (के) कवितु "अराजेनि" केदाभावात् किं च राजशब्दः शब्द- परः मनुष्यशब्दचार्थपरः इति दुर्लभं स्यात् किं च एवममनुष्य- शब्देनापि मनुष्यपर्यायाणमेव ग्रहणं स्थादितौदं वाचनिकमेवे- त्याह । आद्यन्तौ विहाय मध्योपादानेऽभिप्रायमाह मृगेति। (कै) एवं मत्याद्यर्थमित्यादिशब्दप्रयोजनं चिन्यम् ॥ ११। पा १० सू१०॥ २ समा राजामनुष्यपुर्वा (२।।२३) इत्यत्र । अत्रैव भाष्ये। इन. समम् ईघरसमम् । तस्यैव न भवति । राजसभा। तविशेषाणां चन भवति । पुष्यमित्रसभा। • बारीटाइनमुनापिसभाष्यमुखके "पुष्यमित्रसभा । पत्रगुप्तसभा" इनि पाठोऽति॥

·महाभाष्यप्रदीपोड्योता। (प.पा. १ बा.६), (अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।१ ।।) अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः।१।१।६|| किं यद्यति। (कै) नापोऽयं किन्तु विशेषजिज्ञासेत्यर्थः । उत यौगिक इत्ययः । "किमर्थम्" इत्यत्रार्थशब्दोऽभिधेयपर रति तात्पर्य्यम् ॥ नग्विदमः परत्वात् त्वदायत्वेऽन्तरङ्गत्वाच्च पररूपे अर्धवतीयमाचस्य सवर्ण- ग्रहणेऽपि नान्तरतम आदेशः सम्भवतीति श्रुत एव भविष्यति । न च श्रुतापेक्षया दीर्घजुतयोरन्तरतमत्वात्ते एव भविष्यतः । इखोच्चारणन्तु खाघवार्थं स्यादिति वाचम्। एवं तर्हि परत्वालि- सोपे माचिकत्वान्मानिक एव भविष्यति ता मापौति वर्तते लाभावादत पाह विशेषेति । (के) येमनाप्राप्तिन्यायादितिभावः । भादौना चोपदेने एवेत्संज्ञा- खोपयोरणत्वेन सवर्णग्रहणप्रमतिः ॥ अनुनासिक इति। (2) पचे इति शेषः ॥ नियमाथें तस्यादत पार १ "अप्रत्यय इति किमर्थम्" इति भाष्यमुपादाय "किं यस्य प्रत्यया संज्ञाविहिता तस्य प्रतिषेध उत प्रतीयते विधीयते इति यौगिक प्रत्ययस्तस्यापोति प्रश्नः" इत्युक्तम् । २ भूव इव ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अणुदित्सवस्य चाप्रत्ययः । १।१।६६ ।) (भ.पा. वा.) ग्रहेरेवेति । (के) "वृतो वा" इत्यनेन विरोधादितिभाव इति केचित् । वस्तु- तस्तु यथा "दिकमध्ये" इति नियमादप्राप्तसमासविधायक "तद्धितार्थ”ति एवं ग्रहेरेवेति नियमादप्राप्तदीर्घविध्यर्थं "वृतो वा” इति स्यादिति चिन्यैषा व्याख्या। तस्माद् विधेयमकोचस्या- न्याय्यत्वात् तथा नियम इति भावः ॥ ववरिथेति। (कै) "ववर्थ" इति छन्दसि दूडभावनिपातनाभाषायां "कसम- वृस्तु” इति इट्प्रतिषेधो न। अलिब्येव “वृतो वा” इत्यर्थात् लिटि इख एवेतिभावः ।। वाग्रहणमिति । (कै) अत एव भाव्ये ६"यद् विभाषां शास्ति” इत्युक्तम् ॥ भाष्ये भाव्यमानेति । (भा) १ छ। पा २ । सू ३०॥ २ अ२ । पा १ । सू ५० ॥ ध२। पा १ । सू ५१ ॥ 8 बभूथाततस्यनाएम्भववयति निगमे । ७।२६। ५ च ७ । पा २ । सू१३॥ ६ यताई वृतो वा ( ७ । २ । ३८) इति विभाषां शास्ति । ७ भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न इत्येवं न भविष्यति । प्रत्यये भुयान् परिहारः। अनभिधानात् प्रत्ययः सवर्णान्न ग्रहीष्यति । यान् हि प्रत्ययः सवर्णान् ग्रहीयाद न तैरर्थस्थाभिधानं स्यात् । धनभिधानान्न भविष्यति इदं तईि प्रयोजनम् । इह केचित् प्रतीयन्ते केचित् प्रत्याय्यन्ते । खाः पतीयन्ते । दीर्घाः प्रत्याय्यन्ते ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.पा. १ बा.९) (अणुदित्यवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।१।१८) दूयं च जातिग्रहणप्राप्तं गुणाभेदप्राप्तं चानण साधारण्येन प्राप्त सवर्णग्रहणं वारयितुमावश्यकौतिभावः ॥ साधारणश्चेति । (कै) "भूयान्" इत्युक्ति पूर्वाऽनेकममाधानाभिप्राया किन्तु सूचीका- प्रत्ययग्रहणमपेक्ष्येति “भूयान्” इति प्रतिज्ञायैकपरिक्षारोपन्या- मेऽपि न विरोध इति भावः ॥ ननु "अस्य चौ” इत्यादाविवा- ऽर्थाभिधानाममर्थस्थापि सवर्णस्य ग्रहणं स्थादत पाह प्रत्यय इतौति । (क) प्रत्ययविधौ सवर्णग्रहणे हि तेषामपि प्रत्ययत्वमेष्टव्यम् । ताऽन्वर्थवादसम्भवौति न तत्र मवर्णग्रहणमिति भावः ॥ (उच्चार्यन्त इति । (कै) उच्चारणं चात्र साक्षाच्छब्देन बोधनं विवक्षितम् । अतो- ऽणादिशब्दप्रतीयमानेकारादिभिः सवर्णानां ग्रहणं मिद्धम् ॥ हस्वैग्रहीतैरिति । (कै) प्रकृतसूत्रस्थाण्पदेनेति शेषः ॥ ननु प्रत्याहारसूत्रोपदिष्टा एवाण इति कथमाकारो ग्राहक इत्यत पाच यथैवेति । (कै) चाऽऽक्षरमामाम्दायिकविषयकः प्रतिषेधः प्रत्याय्यमान- १७। पा ४ । सू ३२ ॥ २ प्रत्यय इत्यन्वर्या संज्ञाकृता येनाथं प्रतियन्ति स प्रत्ययः ॥ २ प्रतौयन्ते श्रूयन्ते उच्चाय॑न्ते अनादिचोदनाखित्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पदित्मवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।। ६६ ।) (प.पा. था.) विषयं तु मवर्णग्रहणमिति वैपरीत्यं किष स्यादिति वाच्यम् । सधासत्यको विधीयमानस्य पूर्वसवर्णदौर्घस्य कुमा-वित्यादाव- प्राप्ते “दीर्घाजसि च" इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यादिति भावः । एवं च वर्णममावायपठितानामेव ग्राहकत्वबोधनार्थमप्रत्ययपद- मिति तात्पर्यम् ॥ उभयार्थम् । (के) इखदौर्षाभयविध्यर्थम् । एवं च यत्नाधिक्यमेवामिद्धमिति भावः ॥ न्याय्य एवेति । (क) अनणवादित्ययमित्यर्थः ॥ यदुक तथैवेति तबाह श्रच होति ॥ (कै) "स्वात्मनि क्रिया" स्वस्मिन् प्रवृत्तिः ॥ विरोधे हेतुमाह अनिष्यादादिति । (कै) अर्थाबोधादित्यर्थः। नवल्पविषयणाप्रत्यय इत्यनेन कथं बहुविषयपरिभाषार्थः शक्यते प्रतिपादयितुमत पाह प्रतीयत इति ॥ (कै) १बद। पा१ । सू १.५ ॥ २ पत्र हि सूत्र प्रत्याहारसनिविठा व ग्रयन्ते खात्मनि बिया- विरोधादनिष्पादादग्रहणकशास्त्रान्तराभावाच पत्र सूचे चकारा• दिभिराकारादीनां ग्रहणासम्भवोऽन्येषु प्रदेशेषु बनेन सूत्रेणाका- रादिभिराकारादयो रह्यमाणा घणादिकार्याणि लभन्ते। ३ प्रतीयते विधीयते इति यौगिकस्यात्र प्रत्ययस्य ग्रहणमिति भावः ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प. पा.१। बा.६)
(अणुदित्मवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।१।६९)
भाव्ये “ज्ञापयति"
योगेन बोधयतीत्यर्थः ।
"अप्रत्यय” इति च वाक्यभेदेन निषेधार्थमः इत्यस्य च नाच
सम्बन्धः। तेनोक्तमकलार्थलाभ इति भावः । वस्तुत एकदेशानु-
मतिद्वारा तो परिभाषां ज्ञापयतौति भाव्याक्षरार्थः । “विधीयते"
इत्यर्थ “प्रतौयत" इत्यस्य प्रयोगदृष्या कैयटोकं चिन्यम् ॥
प्राकृतीति । (क)
प्रत्याहारसूचेषु “अस्य चौ” इत्यादिषु चेत्यर्थः ॥ नेयमुदिदि-
षया मका चुत्वादिजातौ मानाभावेन तस्याऽऽवश्यकत्लादित्याशये-
नाशाह
उदिदिति ॥ (कै)
कालादिभिन्नस्येति । (क)
एकोऽवर्ण उदात्तत्त्वादिकं ध्वनिगतमिति पतेऽपि उपाधि-
भेदभिन्नत्वाग्रहणं न सिध्यतीति भावः । श्रमन्ताऽवर्णव्यकय इति
पक्षे तु अग्रहणं स्पष्टमेवेति बोध्यम् ॥ नचेतत्प्रयोजनम् “अस्य
धौ” इत्यादौ वा अगादिप्रत्याहारेषु वा । तत्राचं तनाऽनुवृति-
निर्देश इत्यादिना दूषयिष्यति नाग्य इत्यार
प्रत्याहारग्रहण इत्यादि ॥ (भा)
“प्रत्याहारग्रहणे मवर्णाग्रहणमि"ति वार्त्तिकस्य देधार्थः ।
१ तज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा भाष्यमानेन सवर्णनां
ग्रहणं नेति।
२-३ च । पा । सू३२ ॥
४ तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णग्रहणमनुपदेशात् । का।

·०६८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अणुदिमवर्णस्य चाप्रत्ययः । १। १। ६६ ।) (प. १। पा. १। था. ६) "क" इत्यादावीकारादीनामगादिसंज्ञाभिर्यहणं न प्राप्नोत्यनुप- देशादक्षरममावाये तेषामनुच्चारणादित्यर्थस्तदाह यच संनयेति । (क) एकस्यैव युगपत्प्रत्याय्यप्रत्यायकवयोर्विरोधादित्यर्थः ॥ यच स्वरूपेणेति । (क) इदं चिन्यम् । व्यक्त्यानन्यैत स्थाणवाभावात् । तस्माद्यः स्वरू- पेणोच्चार्यते "क" इत्यादावकारादिरिति वकुमुचितम् ॥ "प्रत्याहारे" अउण् इत्यादौ । भाव्ये यथा जातीयकानामिति । (भा वर्णसमानायपठितानामित्यर्थः संज्ञेति । (भा) "रादिरन्येन" इति कृतागादिसंज्ञेत्यर्थः ॥ यदाऽगादावी- कारादिभिईखैर्दीर्घाणामग्रहणं कुतोऽनुपदेशाद् "श्रकोऽचि" इत्यादाविकारादीनामतुश्चारणादित्यर्थस्तदाह अथवेति । (के) भाव्यखारस्यं त्वाद्यव्याख्यायामेव ॥ उच्चार्यमाणैरेवेति । (के) पुस्तकदर्शनादौ व्यभिचारादित्यर्थः ॥ सन्निहिता इति । (कै) १६। पा १ । सू१०१ ॥ २ च ।। पा १ । सू०१॥

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (प. १। पा. १। था. ६) (अयुदित्मवर्णस्य चामत्ययः । १। ५। ६६ ।) बुद्धिमनिहिता इत्यर्थः । अयं भावः । शन्दा उपस्थिता बोध अनयन्ति । उपस्थितिस्तु मतिरूपा प्रत्यक्षरूपा च न खायेवेति नियमः । लिपिस्मारितपदैर्वाधामापत्तेरिति ॥ सन्निधानमिति । (के) प्रतीतिरित्यर्थः । यथायोगमुच्चारणेन संज्ञया वेत्यर्थः ।। प्रतीयमानो हौति। (के) यद्यप्युचारणे प्रधानमपि अर्थप्रतीतावनभावप्रतिपद्यते तथा- प्युबारणतायास्तत्तत्प्रतिविम्वविशिष्टस्फोटाभिव्यक्तचिरस्थायितयो- पपद्यते। शब्दज्ञानमात्रस्य तु न तदभियन्नकषम् । वक्ष्यमाण- तोरिति भावः॥ अन्यस्येति । (कै) दौर्षादिरूपशब्दस्येत्यर्थः ॥ भाष्ये 'हस्वसम्प्रत्ययादिति । (भा) हतीयातत्पुरुषः ॥ ऋगित्युक्ते सम्पाठमाचं गम्यते । (भा) एतेनोचारितामामेव प्रत्यायकले रहमि पुस्तकमीक्षमाणस बोधानापत्तेर्वाचक जानसामान्यस्यैव बोधे तन्त्रत्वेनेदमयुक्तमित्य- पास्तम्। मानसजपस्थल व तत्रापि खोयसूमोच्चारणादोधेनाचतेः। १खसम्प्रत्ययादिति चेदुचार्यमाण संप्रत्यायकत्वाच्छब्दस्यावचनम् । पर "मब्द" इत्यधिकम बापु भाष्यपुस्तके 97 ·महाभाष्यप्रदीपोवद्योतः । (अणुदित्मवर्णस्य चामत्ययः । १।१।६) (च.पा. खा.६) जपे हि मन्त्राणां वैखर्यनियमेन तत्तत्स्थानेषञ्चादिदेशोपलन्य- मानवरूपोदात्तत्वादेर्मात्राकालिकत्वादिरूप खत्वादेव विनोच्चा- रणमनभिव्यक्तः। यद्दा लिपेरेव चेष्टादिवत्मकतेन बोधकलमत एव लिपौ शब्दत्वभनौ वालानाम् । यहा। लिपावनादेशशब्दता- दाम्याध्यामाबोधकत्वम् । लिपौ शब्दत्वबाधज्ञानवर्ता पण्डिताना- मप्यन्तः करणादावात्मत्वप्रत्यये भ्रमत्वं जानतामनादिमिद्धारोपेणैव व्यवहारवबोधोऽपि ॥ ननु गित्युक्त तद्विशेषाप्रतीतेरर्थप्रतौति- सम्भावनाया अप्यभाव सकस्य वेदत्वस्य चार्थप्रतीतिजनकतानवच्छे- दकत्वादत माह यद्यपौति। (के) सक्शब्देन विशिष्टमनिवेशापि अक्प्रत्याय्यत दूत्यन्वयः । यच मझेतादिवशादृगित्युक्ते १“अनिमौले पुरोहितम्” इत्याद्यानुपूर्वी- प्रकारेण बोधस्तत्रापि मा खार्थ बोधनादिक्रियाकर्मलेन न प्रत्या- चयतीतिभावः ॥ प्रत्यायनमिति। (के) तचैतत्सूत्रेणैवेति बोध्यम् ॥ अनेन तत्प्रत्यायनमशक्यमित्याह भाये १ योम् अमिमोळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्न- धातमम् । ऋक्संहि-छ१ । म १ । य१। सू १ । ऋक् ।। अमिनामकं देवमौळे । स्तौमि । ईड स्तुतौ। इति धातुः। डकारस्य लकारो बङ्घचाध्येटसम्प्रदायप्राप्तः । तथा च पश्यते । यज्मध्यस्थडकारस्य लकारं बचा जगुः । बमध्यस्थाहकारस्य हकारं वै. यथाक्रमम्"।

·महाभाष्यप्रदीपोत्द्योतः। (प.पा.राधा.६) (अशुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । १॥ ९॥ ६८) 'अवरकालत्वादिति ॥ (भा) 'परा सूत्रादिति । (भा) "सूत्रात्" प्रत्याहार सूचात् "परा" परकाला क्रियत इत्यर्थः । तेषामनादित्वादेर्षा पाणिनिकृतत्वादिति भावः ॥ अवरकालैवेति । (भा) वाक्यार्थज्ञाने पदार्थज्ञानस्य कारणत्वादितिभावः ॥ "शब्दक्रमः" अष्टाध्यायोक्रमः ॥ "प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञेति । (भा) 'नाऽऽन्झलौ (पा) इत्येतद्विषयनिर्णयोत्तरं तत्परिहारेण सवर्णपदशक्रिग्रहस्यैव व्यव- हारोपयोगित्वादितिभावः ॥ वर्णानामुत्पत्ताविति । (भा) प्रतीतावित्यर्थः ॥ "क" इत्यादावाद्यवर्णवस्था एव प्रत्याथ- कवादयाहारेण व्याचष्टे १ वर्णपाठ उपदेश इतिचेदवरकालत्वात्परिभाषाया अनुपदेशः । २ किं परा सूत्रात् क्रियते इत्यतोऽवरकाला ॥ ३ नेत्याह । सर्वथावरकालेव । • वर्णानामुपदेशस्तावत् । उपदेशोत्तरकालेत्संज्ञा। इत्संज्ञोत्तर- काण यादिरन्त्येन सहेता (१।१। ७१) इति प्रत्याहारः । प्रत्याहारोत्तरकालासवर्णसंज्ञा। सवर्णसंज्ञोत्तरकालमादित्मवर्णस्य चाप्रत्ययः इति । ५५१ । पा १ । सू१० ॥

·महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (अबुदित्मवर्षस्य चाप्रत्ययः । १४१) (ब.पा.बा.९) अइउणिति ॥ (के) उत्पादयतीति । (क) प्रत्याययतीत्यर्थः ॥ “प्रत्याहारे" अणित्यादौ । न च प्रत्या- परेषु तदायवाच्ये लक्षणाङ्गीकाराम दोषः। उकभाव्यरीत्या नदाथाना प्रत्यायकवाभावेन तेषामशकवेन लक्ष्यतावच्छेदक- पक्षणामूलसम्बन्धज्ञानयोर्दुरुपपादत्वात् ॥ एवं प्रत्याहारेषु सूच- । प्रयोजनाभावमुक्का "अस्य चौ” इत्यादावपि तमाह तिचानुत्तिनिर्देश इति (भा) भाव्ये। वृत्तिं वर्णसमानायमनुगतस्तत्सदृशोऽनुवृत्तिरकारादिस्तस्य निर्देशः स्वरूपेणोच्चारणमित्यर्थः ॥ तच सवर्णयहणे हेतुमाह व्यक्तीति । (के) अनन्ता व्यकय इति पचे इत्यर्थः ॥ तदाह अवान्तरभेदेति । (के) जात्येकवेऽपि व्यकौनां परस्परं भेदसम्भवादित्यर्थः ॥ एका- वर्णव्यतिरिति पक्षे तु यद्यपि सिध्यति तथापि मोऽसङ्गतः । उदातादिविरुद्धधर्माध्यासात् यदि तु ध्वनिनिष्ठास्ते तदा कत्व- खत्वादिकमपि नविष्ठमस्तु किं वर्णेनेचेदनन्ता एवेति भावः ॥ अनणो वचनादपि कथं पाहकत्वमत पाह १७ । पा। सू३२ ॥ २ वत्रानुत्तिनिर्देशे सवर्णाग्रहणमनणत्वात् । वा।

·महामाव्यप्रदीपोद्योता।
(प.११ पा. १ बा.९) (अणुदित्यवर्णस्य चामत्ययः । १।१।१६।)
'असहश इति ॥ (क)
उभयम् । (क)
अनणत्वमनुच्चारणं ॥
मध्यपातिनामिति । (कै)
दृष्टान्नार्थम् ॥
नास्तीति । (कै)
प्रणित्यादाववादि जातिनिर्देशादेषामणत्वं प्रत्याहारग्रहणेषु
चन दोषः ॥ "च्चादय” इत्यादिनिर्देशाचावार्थ सिङ्गमित्युचते
तदा सूचमेव यर्थमित्याह
श्राकृतौति ॥ (2)
प्रत्याहारे। (कै)
अणित्यादि सूत्रे॥
अनुवृत्तिनिर्देश (के)
२"अस्य चौ" इत्यादौ ।
उपदिश्यते। (क)
उचार्यते प्रत्याय्यते वा ॥
नान्तरोयकमिति । (के)
बातेः साचादुच्चारणसम्भवात्तदुच्चारणम् । किं । जाती
१ अण्सहयोऽणिति ग्रहीष्यत इत्यर्थः
.
२७ पासू२२॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।९।६।) (स.पा.राचा.९) कार्यान्वयस्थ व्यक्ति विना साक्षादसम्भवात्तदुच्चारणं तद्दोधनमि- त्यर्थः ॥ तच दौर्घादिव्यज्याचेपे बौजमाह 'श्रत्वं चेति ॥ (कै) प्रमाणकतभेदे दृष्टान्तमभिधाय गुणकृतभेदेऽप्याह शुक्ले इति ॥ (के) श्रुतिः। (के) श्रवणोपलब्धिः ॥ भेदावेद इति । (के) जातेरिति शेषः ॥ सत्यपौति । (कै) श्रुतिभेदो हि व्यकिभेदसाधको नातिभेदे माधक इति भावः । अत एव हस्खोऽयमकारो दोषोऽयमकार इति अत्वेन सामानाधिकरण्यानुभवः । इकारादिवत्वमननुभवाम्म । अत एवो- दात्तादयो न जात्यन्तरप्रयोजका इति तात्पर्य्यम् । पाकारोऽयं न प्रकार रति प्रतीत्यनापत्तिः। तस्या व्यक्तिभेद- विषयकत्वात् ॥ भाव्ये अनेकान्तेनेति । (भा) नियमेनेत्यर्थः। अभेदेन सामानाधिकरण रति भावः॥ तदाह १ चत्वं च जखदौर्घजुतेषु विद्यते यथा गोत्वं कृशे पिण्डे स्थूले शुक्ने कृष्णे चेति। २ सत्यपि श्रुतिभेदे एकावतियोगोऽस्त्येव यथा क्शे स्थलेऽपि च गोपिण्डे गोवयोगः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (भ.पा.राधा.६) (अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । १) अभेदस्यापोति ॥ (2) प्रत्यभिज्ञानादिति । (क) स एवायमितिप्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः । कारोऽकार रत्येका- कारप्रत्ययाचेत्यपि बोध्यम् । नासावन्यत्वमिति । (क) भेदप्रतीतिमेवेत्यर्थः ॥ प्राणोति । (के) यद्यपि प्राणिलं न जातिस्तथापि साधारणधर्मवाभिप्राये- पोकम् ॥ गवाश्वरूपेति । (के) गोवाश्वत्वरूपेत्यर्थः ॥ परे त इवषड्भेदवृत्त्येव अवं दीर्घ- षड्भेदवृत्त्येवावमित्यादिः “ननु चेति” भाष्याशयः। सकलव्यापक- मत्वमप्यस्तौत्युत्तरम् ॥ मनु थापकजात्ययेऽपि व्याप्यशात्या भेदो- ऽप्यसौत्यत पाह अनेकान्तो हौति । (भा) व्यापकर्मण समानाधिकरणब्याप्यधर्मकतो भेदः केवलभेद- बुद्धिन करोतीत्यर्थ इत्याहुः ॥ ननु जातिनिई अष्टन श्रा" इत्यादावपि तबिभादकारादयः स्युर्यबाधिक्यं वभयार्थं स्यात् । इस्त्रोचारणे तु अईमाधिकेन तस्यान्तरतम्याद् इख एव स्यादत पार १७। पा२। सू४॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अणुदित्यवर्णस्य चाप्रबयः । १।१।६६ ।) (प.पा. १। था. ६) अष्टन इति ॥ (के) दीर्घव्यक्तौति । (के) व्यक्तरुपलक्षणले आन्तरतम्यास्त्र एव स्यादिति यत्नाधिक्या- मर्थक्यं तदवस्थमिति विशेषणत्वमेव तस्या इति भावः । अत्वाति- रितमात्वादि नास्त्येवेति तात्पर्य्यम् । केचित्तुदीर्घषड्भेदऋत्याव- जातेरेवात्त्वव्याप्यायास्तत्र निर्देश इति वदन्ति | अशब्दार्थ इति । (कै) शब्दजन्यप्रतीतिविशेष्यवाभाववानित्यर्थः । यदा । धक्यताव- छेदकत्वेऽप्यशक्य इत्यर्थः॥ सर्वव्यक्तीनामिति । (क) जातिवैशिध्येन प्रत्येकवृत्तिपरस्परभेदत्यागपूर्वकमभेदेनैकरूप्ये- पाश्रयणज्जात्याकान्तमर्वव्यतौनां पहणं सिध्यतीत्यर्थः। पूर्ववार्त्तिके- ऽण्यहणाकरणे प्राकृतियहणं हेतुः । आक्षतेरपि भेदशङ्कायामनन्य- वातिवार्त्तिकखण्डः । अपरमते अण्यहणा करणे सर्वव्यतीनाम- मन्यत्वं हेतुरनन्यत्वे प्राकृतिग्रहणम् । आक्षतेर्यहणं विशेषणत्वेना- अथणं रूपसामान्यादित्ययमावतिग्रहणादित्यस्यार्थोऽपरमत इत्येके ॥ जात्याश्रयणमावश्यकमित्याह तबच्चेति ॥ (भा) पूर्वा परा वेति। (क) एभयोरपि मलत्वं न स्यात् । अन्यतरस्य प्रत्याहारसूचोपात्ता- दन्यत्वादितिभावः ॥

·महाभाचपदीपोद्योतः।
प. पा. भा.)
(अणुदित्मवर्णस्य चामत्ययः । १४ १५८)
अवात्तामिति । (क)
वसेर्तुङि तमस्तामि वृद्धौ “म: मौ"ति तले “मलोझी"ति
सिजनोपे रूपम् ॥ ननु “मल" रति सूचक परितार्थमत पाए
अबुद्धेति । (क)
बुधेलुङि रूपम् ॥
भेद एवेति । (कै)
यायोः परस्परं भेद एवेति भावः ॥ भाव्ये
अनेकान्त इति । (भा)
उपात्ताभेदकधर्मममानाधिकरणो भेदकधर्म इत्यर्थः । प्रहते:-
भेदकधर्मस्तत्वम् । प्रयोगार्थ तु मध्यमेत्युतर्दुत विसम्बितयो-
रित्त्युक्रम् ॥
हस्वदीर्घादौति । (के)
वृत्या कालप्रमाणेन पृथक्त्वमिति हतीयासमास इतिभावः ।
भाव्ये तु श्रेषविवक्षया पछी हेतौ पञ्चमी वा ॥
प्राकृतिग्रहणादिति । (कै)
तदुक्कम् “अरउण्" सूचे भाव्ये “तच तपरकरणम्" । “एवं
छत्वा तपराः क्रियन्ते । प्राकृतियणेनातिप्रसमिति" कवति ॥
एकाकृतीयोग इति । (कै)
तन्माननिष्ठेत्यादिः॥
उदिदिति (के)
२ सपा २ । सू२९।
१ शिव सू१॥
शिवसू-वा।
१ धापा ४ । सू४९.
93

·। महाभाव्यप्रदीपोंदद्योतः । (अणुदित्मवर्णस्य चाप्रत्ययः । ५। ५। ६६ ।) (च. १ मा. राधा.) कुचुटुतपूना प्रार्चा संज्ञा तथेहापि व्यवहारः । न तु सर्वचेत्संज्ञा प्राप्नोति। अनुवादे तदप्राप्ते रिति बोध्यम् ॥ नन्वणग्रहणप्रत्याख्यानेऽ- नुवादेब्धिव विधावपि जातिनिर्देशात् मर्वग्रहणप्रसङ्ग इत्यत पाह भाव्यमानेधिति ॥ (के) यथाश्रुतमिति । (कै) नातिविशेषावच्छूिभव्यक्तिविशेषरूपमित्यर्थः । उत्पत्तिवाक्यत्वादिति । (कै) विधिवाक्यवादित्यर्थः । विधौ हि प्रभित्मितवाद्विशिष्टोपा- दानेन वाक्यार्थभेदोऽनुवादेत्येतस्य सिद्धत्वेनाऽप्रमित्मितत्वात्तदिशे- षणोपादानं न वाक्यभेदमन्तरेण भवति मचाऽज्याय्य इति भावः । यत्तु क्वचिद्विधावपि व्यक्त्यन्तरस्योपादानं तद् “दिव उद्" इत्यादौ नपरत्वालिङ्गादिति द्रष्टव्यमित्याहुः ॥ नान्तरौयकत्वादिति । (कै) अनेन नान्तरीयकविशेषणविषय एवं विवचाऽविवक्षाविचार प्रतिध्वनयति । अत एव "न श्रेयांसं प्रबोधयेद्" इत्यादौ अनु- वाद्यविशेषणश्रेयस्लादेविवक्षायामपि न दोषः । वस्तुतोऽन व्याख्या- नमेव शरणम् । नान्तरीयकमझ्यालिङ्गविषयन्यायस्य प्रधानव्यकि- विषयकवानौचित्यात् । उपेयिवानित्यादौ उपत्यविवक्षाया ननो विवक्षायाश्च दर्शनात् । कारेण स्लकारयहणाय तु स्ववर्णस्य वर्णवद्भावो वाच्य इति तात्पर्य्यम् । परे तु जातिपक्षेऽपि तपर- सूत्रस्य जानिग्रहणप्राप्तमवर्णग्रहणनियमार्थत्वात् तत्प्रयुक्तमवर्णग्रहण- १ घ ६ । पा १ । सू १३१ ॥

·७७९
महाभाध्यप्रदौयोद्योतः।
(च.१। पा. १ बा.६)
(तपरस्तकालस्य । १।१।७०।)
निषेधायाऽ"प्रत्यय” इति पृथक्कार्यमेव । ध्वनितं चेदं "ज्यादा-
दोयम" इति सूचे भाग्थे । किं च तत्र व्यक्निविवक्षायां पत्र
कचित् प्रयोगे एकाकारव्यक्तिः माध्वौ स्थाद् न प्रयोगान्तर इति
व्यक्तिविवक्षया समाधानं दुर्घटमित्याहुः ।।
'तपरस्तत्कालस्य । १।१।७॥
युजेः सम्बन्धवाचकत्वेन सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्ध्यन्तरा-
काक्षायामाह
न्यायेनेति ॥ (कै)
प्रसिद्धत्वादिति । (कै)
१५६। पा ४ । सू १६० ॥
२ तपरस्तत्कालम्य । १ । १ । ७० ॥
अयक्तोऽयं निर्देशः । तदित्यनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यते तदित्ययं च
वर्णः तत्रायुक्तं वर्णस्य कालेन सह समानाधिकरण्यम् । कथं ताई
निर्देशः कर्तव्यः । तत्कालकालस्येति । किमिदं तत्कालकानस्येति ।
:
तपरस्तत्काकस्य । २ । १ । ७० ॥
अयुक्त इति (भा)। न्यायेनासम्बद्ध इत्यर्थः । न्यायशब्दस्य प्रयोगः
प्रसिदत्वान्न कृतः। कदाचित् प्रसिद्धार्थम्यापि प्रयोगो दृश्यते
न्यायेनायुक्तमिति । धात्वर्थेऽन्तर्भूतस्य प्रयोगाभावः । न हि भवति

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तपरतत्वामस्य । १।१।०।) (च.५। पा. था.) निष्टान्तयुजेः प्रायो न्यायसम्बन्धिन्येव प्रयोगादित्यर्थः ॥ नन्वेवं धुज्यर्थ नातवादप्रयोग इति कुतो मोच्यते इत्यत पार धात्वर्थ इति । (क) पद्ययमन्तभूतः स्यात्तदा न्यायेनायुक्त इति प्रयोगो न स्थादिति भावः । दण्डेनायुक्त इत्यादि च न स्यादित्यपि बोध्यम् । तेन मेघो वर्षतीत्यादौ प्रमिद्या जलमित्यादेरप्रयोगादकर्म- कतेति नव्योक्तिः परास्ताः ॥ भाव्ये प्रतिनिर्दिश्यते इति । (भा) मामामाधिकरण्येन विशेष्यत इत्यर्थः । “तदित्ययं च वर्ण" इत्यस्य माकाक्षवादाच परामृष्ट इति ॥ (2) वर्णस्यैव परामर्श हेतुमार तस्य कालस्तत्कालः । तत्कालः कालो यस्य सोऽयं तत्कालकालः । तत्कालकालस्येति ॥ स तई तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्त्तव्यः । उत्तरपदलोपोऽत्र द्रश्व्यः । तद्यथा। उष्ट्रमुखमिव मुखमस्य सोऽयमुष्ट्रमुखः । खरमुखः। एवं तत्कालकालस्तत्कान्तः । तत्काल- जीवति प्राणानिति ॥ तदिदित्यनेनेति (भा)। स कालो यस्येति कालसामानाधिकरण्येन तच्छब्दोपादानात् ॥ तदित्ययं च वर्ण इति (भा)। तपरशब्दवाच्यस्यार्थस्य तच्छब्देन परामर्थात् ॥ वर्णस्येति (भा)। वर्णवाचिमस्तच्छब्दस्येत्यर्थः कालेनेति (भा)। कालवाचिनेत्यर्थः । कालो हि प्रसिद्धपरिमाणा क्रियाऽप्रसिद्धपरि- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ७ प.पा.राधा..) (तपरस्तत्वालस्य । १।१।७.1) तपरेति । (कै) तः परो यस्माद् इति विग्रहेऽवध्यवधिमतोः मात्रात्यात मवर्णवस्य वर्णनिष्ठत्वाच्च तेन वर्ण एवोच्यत इति भावः ॥ एकार्थ- दृत्तित्वरूपसामानाधिकरण्यस्य शब्दधर्मत्वात् कथं "वर्णस्य कालेने"ति भाव्यमत शाह वर्णवाचिन इति ॥ (कै) मामानाधिकरण्यानुपपत्तिप्रदर्भमायकालखरूपमा कालो हौति ॥ (के) अपरिच्छिन्नस्य विभोः कालस्य व्यवहारानुयोगिलादार प्रसिद्धेति ॥ (क) वर्णस्विति । (क) गुणरूपत्वाद्रव्यरूपत्वावेत्यर्थः। जन्यमात्र कालोपाधिरिति तु म युक्तं दिवमादिव्यवहारस्य सूर्य्यक्रियादिभिरेव दर्शनादिति स्येति । अथवा साहचर्यात्ताच्छब्दं भविष्यति । कालसह चरितो वोऽपि काल एव । किं पुनरिदं नियमार्थमाहोखित्यापकम् । कथं च नियमार्थ स्यात् कथं वा प्रापकम् । यद्यत्राणग्रहणमनुवर्तते ततो नियमार्थम् । अथ निवृत्तं ततः प्रापकम् ॥ कश्चात्र विशेषः । माणस्य क्रियान्तरस्य परिच्छेदिका यथा दिवसमधीत इति दिवस- शब्देनोदयादिरसमयान्त धादित्यगतिप्रबन्ध उच्यते स चाऽध्ययनस्य परिच्छेदकत्वात्कालः । वर्णस्तु क्रियामको न भवति । तस्य काल इति (भा)। यैव एकस्य वर्णस्य परिच्छेदिकाक्रिया- ·७८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तपरस्तत्कालस्य । १।१।७० ।) (च. ५। पा.चा.९) भावः । एतत्कालखरूपकथनं "कालाः परिमाणिना" इति सूचस्थभाष्यविरुद्धमिति तचैवोपपादयिष्यते ॥ सैवेति । (कै) नजातीयत्यर्थः ॥ तदीया क्रियेति। (के) उच्चारणरूपेत्यर्थः ॥ क्रियान्तरस्य । (कै) वर्णान्तरोचारणस्य ॥ वर्ण एवेति । (कै) वर्णाश्रितक्रियागतपरिच्छेदकत्वस्थाऽऽश्रये उपचारादर्णपरामर्शिन- साच्छब्दस्य मुख्यत्तेरेव कातशब्देन मामानाधिकरण्यमित्यर्थः । पूर्वव्याख्यातो विशेषमा १ य२ । पा२। सू ५। तपरस्तत्कालस्येति नियमार्थ मिति चेदीर्घग्रहणे खरभिन्ना- ग्रहणम् । १॥ तपरस्तत्वालम्येति नियमार्थमिति चेदीर्घग्रहणे खरभिन्नानां ग्रहणं न प्राप्नोति । केषाम् । उदात्तानुदात्तखरितानुनासिकानाम् ॥ यस्तु तईि प्रापकम् । निमेषादिः सैव यस्य परस्य स तत्कालकालः ॥ उष्ट्रमुख इति (भा)। गम्यमानार्थत्वाद् द्वितीयमुखशब्दाप्रयोगः । उष्ट्रो मुखमस्योष्ट्र- न च प्राणी प्राण्यन्तरस्य मुखमिति सामर्थ्यात् सादृश्य प्रतीतिः। समग्रेण चोरेण मुखस्य सादृश्याभावादुङ्गशब्दोऽवयवे वर्तते भुखेनैव मुखस्य सादृश्यं प्रसिद्धमिति सामर्थ्यादुलमुखमिव मुखः।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. १। पा. १। खा. ६) (तपरस्तत्कालस्य । १।। 1) वर्णसहेति । (क) अनेन लक्षणाबीज सम्बन्धो दर्मितः ॥ क्रियायाः परिच्छेदकत्वं मापेक्षं न खत इति दृष्टान्तेनाह यथेति ॥ (कै) भाव्य प्रापकमिति । (क) खतन्त्र विधायकमित्यर्थः ॥ षमामिति । (कै) अनुनासिकाकारस्य वृद्धिसंज्ञायां फलाभावादवमाने तद- भावाच्चेदं चिन्त्यम्। अत एव वार्तिके स्वरभिवेत्येवोक्तं न तु गणभिन्नेति । भाब्धेऽप्यदुत्तानुदात्तख रितानामित्येव पाठः ॥ ननु प्रापकमिति चेदखग्रहणे दौर्धशत प्रतिषेधः । २ ॥ प्रापकमिति चेद्वग्रहणे दौलतयोस्तु प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ विप्रतिषेधात् सिद्धम् । ३ ॥ श्रण सवर्णान् ग्रहातीत्येतदस्तु तपारतत्कालम्येति वा तपरस्त- त्कालस्येत्येतद्वति विप्रतिषेधेन । अगा सवर्णान् हातीत्यस्थाव- मुखमस्येत्यर्थी गम्यते । एवमिहापि वर्णः कालो न भवति इति सामर्थातदीया क्रिया क्रियान्तरपरिच्छिन्ना सती क्रियान्तरस्य परिवेदिकेति वर्ण एव परिच्छेदक उच्यते ॥ अथचेति (भा)। वर्णसहचरितायां क्रियायां तच्छब्दो वर्तते स कालो यम्येति तर्ण- समवेता क्रियापरिच्छेदिकाऽस्येत्यर्थः । यथाऽप्रमादिद्रव्यं इयान्तर. परिच्छिन्नं सुवर्णदीनां परिच्छेदकं तहत् क्रियापौत्यर्थः ।

·महाभाष्यप्रदीपीव्द्योतः। (तपस्सत्कालस्य ।।।.।) (ध.पा. १ बा.९) तत्र तपरत्वसामर्थ्यादस्थ सूत्रस्थाऽऽत्तिमङ्गौलत्याऽऽहत्तस्याण्यह- णाननुवृत्त्या विध्यर्थवान दोष इत्यत आह तपरकरणमिति ॥ (कै) नवाकडारादन्यत्र संज्ञासमावेशदर्शनादिप्रतिषेधादित्ययुक्तमत पाह विरोधो हौति। (कै) न हि संज्ञासमावेशे संज्ञात्वं प्रयोजकं किन्तु विरोधाभाव रति भावः । संख्याकृतव्यवहारस्य परस्परपरिहारेणैव दृष्टवादत्र चुगपदसम्भवरूपो विरोध इति तात्पर्य्यम् ॥ तपरत्वमामर्थ्यात् प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेदाच्च “प्रतो भिम" इत्येतद्विषयं “तपर” इति लक्षणमनवकाशमिति न युको विप्रतिषेध इति शङ्कते अत इतौति ॥ (के) नपरत्वस्य सन्दिग्धत्वात् विप्रतिषेधोपपत्तिरित्युत्तरयति नैतदिति ॥ (के) काशः । इखा अतपरा अणः । तपरस्तत्कालस्येत्यस्यावकाशः। दीर्घा- स्तपराः । इस्खेष तपरेषभयं प्राप्नोति। तपरस्तत्कालस्येत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन ॥ यद्येवं दीर्घग्रहण इति (भा)। भेदका उदात्तादय इति भावः । वृद्धिरादैज् (१।१।१) इति घमामाकाराणां वृद्धिसंज्ञेष्यते एकस्यैव तु दीर्घस्य स्यात् नपरकरणं त्वैजर्थमेव स्यात् ॥ इखग्रहण इति (भा)। अतो भिस ऐम् (७।१।६) इत्यकार: ग्रहणे पूर्वस्त्रेण दीर्घलतयोHहणं प्राप्नोति । इदं हि सूचमनण- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। च. पा.राधा.६) (तपरतत्कालस्य।.११११७.t) सिद्धं विति। (भा) उत्पत्तिपत्रेऽपि उपलन्धीनामेव कालभेदात् वृत्तिविधम् । वर्णस्तु वृत्तिभेदेऽप्येकरूपा एवेति भावः ॥ अवस्थिताः। (भा) नियतकासाः॥ चिराचिरवचनात् । (भा) चिराचिरकालोचारणजनकयवाद जायमानवैशतध्वनेरुपलधी- नामेव भेद इति भावः ॥ उपचयापचयौ। (कै) कालवृद्धिहामौ ॥ आलस्यादिभेदादिति । (के) श्रालस्यादिना गतिक्रियाया भेदेऽपि यथा न मार्गभेदस्तथाss- लम्यादिनोच्चारण क्रियातो वैकृतध्वनिभेदेऽपि न वर्णस्वरूपभेद इति भावः ॥ सिद्धं त्ववस्थिता वर्णा वक्तश्चिराचिरवचनावृत्तयो विशेष्यन्ते । सिद्धमेतत् । कथम् । व्यवस्थिता वर्णा द्रुतमध्यमविलम्बिताम् । मुखसुखार्थस्यापि तकारस्य दर्शनात् । ऋत इद्धातोः (० । १.। १००) इति यथा ॥ यद्येवमिति (भा)। यद्ययं योगतत्कालान् प्रति- पादयन् भिन्नकालान् निवर्तयतीत्यर्थः ॥ त्रिभागाधिका इति (भा)। द्रुतं लोकमचं वोच्चारयति वक्तरि नाडिकाया यस्या भव.पानीय- ॥

·महाभाष्यपदीपोरद्योतः । (तपरतवाणखा।।५ ।।) (प.पा.बा.) स दे। (क) प्रयाबभेदे । सङ्केदेनेति हतीयाः कचित् पाठः । वृत्तिभेदात् । (के) दुतादिवृत्तिभेदात् ॥ भिन्नकाला एवेति । (के) चिराचिरोपलव्युपयोगिवृद्धिद्वामयुका एवेत्यर्थः । अयं भावः । उत्पत्तिवादिनो वर्णत्पनि प्रत्युच्चारणव्यापारस्य कारणत्वात् तावत्तावत्कालावचित्रोचारणेन खदीर्घादेरिव द्रुतादेरपि सावकाशस्यैवोत्पत्तिः स्यात् । न चाऽनुनिष्पादीध्वनिरेव तत्काची मतुवर्ण इति वाच्यम् । विनिगमनाविरहादिति । अतो नित्य- मतिरिक स्फोटमादाय समाधत्ते भाव्ये एवं तौति । (भा) अति । (के) भाये रत्यर्थः ॥ सच नित्य इति । (कै) किं तलाई रत्तिविशेषः । वलचिराचिरवचबादत्तयो विशेष्यन्ते । बता कथिदायभिधायो भवति । याशुवर्यानभिधत्ते। कचिचिरेण पलानि सन्ति तस्या एव मध्यमायां हत्तौदादशपलागि सवन्ति । मवाना विभागास्त्रीणि पलानि सदधिकागि मच बादश सम्पद्यन्ते विलम्बितायां तु वृत्तौ षोड़शपलानि सन्ति । सिद्ध विति (भा)। सर्वास उत्तिषु न वर्णानामुपचयायच्यौ। यथा मन्तणामाजस्यादि- ·महाभाष्यपदोपोद्योतः । (च.पा.पा.) (तपरस्तत्वालस्य । १।१।..।) पाकाशादिवदिति भावः ॥ ननु स्फोटोऽसिद्धस्तनित्यत्वं चेत्यत पाह एतच्चेति । (कै) स एवायमकार इति प्रत्यभिज्ञानाद् एकं पदमिति प्रत्ययाच समिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ननु ध्वनिरपि शब्दविशेष एव स कथं शब्दगुणोऽत पाह शब्दस्यति । (क) ध्यच्चकत्वेन स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्तिमितवाय्वपमरणद्वारा खधर्मरूषित तदुपलब्धिहेतुलेनेत्यर्थः ॥ तद्विषयायाः पुनः पुनरुप- मधेनैरन्तो पि न वर्णभेद इति दृष्टान्तेनोपपादयति तद्यथेति । (क) पुनः पुनरुपलम्भोऽविच्छेदेन दर्शनम् ॥ हस्वदीर्घत्यादि। (के) नमेवायं विलम्बितमुच्चारित वामन्यो द्रुतमितिवदिह व्यक्ति प्रत्यभिज्ञानाभावादिति भावः । एवं च परिदृश्यमानकालभेद कश्चिचिरतरेण । तद्यथा। तमेवाध्वानं कश्चिदाशुगच्छति कश्चिचिरेण गच्छति कश्चिचिरतरेण गच्छति । रथिक प्रामु गच्छत्याधिक मेदाद गतिभेदोऽपि न मार्गभेद इत्यर्थः। विषम इति (भा)। वर्णः प्रयत्नजन्याः। सदे हत्तिभेदादिम काला एव । अध्वा तु व्यवस्थित एव न गन्तृक्रियागन्यः । एवं तहाँति (भा) । व्यक्ति- फोटोऽत्र विवक्षितः स च नित्यः। एतच "येनोपारितेग" इत्यत्र पस्पशायां विचारितमिति तत एव बोइव्यम् ।

·७६. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (तपरस्तत्कालस्य । १।१। ७०।) (अ. १। पा. १। था. ६) उपलब्धिगत एवेति तात्पर्यम् । अत्रेदं बोध्यम्। एक एव स्फोटस्तत्तद्वर्णैस्तत्तद्र पेणाभिव्यज्यते ॥ ध्वनिः शब्दगुण इति (भा) भाव्ये ध्वनिशब्देन वर्ण वैकृतध्वनिश्च। तत्र वैकतध्वनेः स्फोटस्य तत्तद्रूपेण पुनः पुनरभिव्यक्तिः कार्यामिति तदभिव्यक्तस्फोटस्य तत्कालत्वमेव । हस्खदौर्घप्लुतरूपस्फोटस्तु भिन्नकालावच्छिन्नविजा- तौयैर्ध्वनिभिरभिव्यक्तो भिन्न एव लौकिकैर्ध्वनिगतभेदेन तद्भेद- स्थापि संप्रत्ययात् । कैयटे “हुस्खदौर्घजुतास्तु खत एव भिन्ना" इत्यस्य व्यञ्जकभेदेनाऽऽरोपितभेदा एव भित्र निभिर्वर्णैर्यज्यन्त इत्यर्थः । विलम्बितादिवृत्तौ तु स्फोट एकजातीय एव । ध्वनिकता द्धिः (भा) इत्यस्य वैकृतध्वनिकतोपलब्धिकालद्धिरित्यर्थः । वर्णोपरागाभि- यक्तिजनकयनीयकालोपरागेणैव स्फोटस्य भानम् । अत एवाऽस्य प्राकृतत्वेन व्यवहारः । अयं तु वैकृतः । तत्त्वं चालस्यादिकृतत्वात् । चिरेण पदातिश्चिरतरेण । विषम उपन्यासः । चधिकरणमत्रावा व्रजति क्रियायाः । तत्रायुक्तं यदधिकरणस्य रद्धिहासौ स्याताम् । एवं तर्हि स्फोटः शब्दो ध्वनिः शब्दगुणः । कथम् । शब्दगुण इति । भा)। शब्दस्य गुण उपकारको व्यञ्जकत्वेनेत्यर्थः । तद्यथा। घटः पुनः पुनर्दृश्यमानोऽपि न भेदमवलम्बते तथा विल- म्बितायां रत्तावकार एव पुनः पुनरुपलभ्यत इति वृत्तिभेदेऽपि वर्णस्य भेदो न ग्राह्यते इति सर्ववृत्तिषु तत्कालत्वम् । इखदौर्ध- लुतास्तु खत एव भिन्नाभिन्न मिभिर्व्यज्यन्त इति तेषां कालभेदः ॥ - ·महाभाष्यंप्रदीपोद्योतः । (अ. १। पा. १ बा.९) (तपरस्तत्कालस्य । १।१।७०।) वर्णाभिव्यक्त्युत्तरकालश्चायम् । अयं तूपलब्धेरेव पौनः पुन्ये कारणम् । पौनः पुन्यं चाविच्छेदेनोपलब्धिधारामात्रेण न तु विच्छिद्योपलब्ध्या। एतदवच्छिन्नत्वेन तु न स्फोटोपलब्धिः । खाकार एवायमिति प्रत्यभिज्ञानात् । भारोपे सति निमि- त्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तोत्यारोप इति न्यायात् । उत्पत्ति- वादिनां त्वेवं वनुमशक्यमिति स्पष्टमेव ॥ ननु “भेर्या " भेरौदण्डादिसंयोगविशेषः म कथं गच्छेदत आह भेरीमिति। (भा) कर्मण्यणिति भावः ॥ भाग्ये पाहत्य (भा) तं शब्दमुपलभमान इति गोषः ॥ ननु दृष्ठान्ने ध्वनेरुपलभ्यमानस्य भेदो न तथेह वर्णस्य द्रुतादिग्विति वैषम्यमत शाह उपलब्धिसामान्ये इति। (कै) यथा तत्र तस्य ध्वनेम्तावत्कालमुपलभस्तथे हापि तत्तहत्तौ तावत्तावत्कालं तत्तदभिव्यञ्जकरूपरूषितत्वेन परिच्छिन्नम्यव भेर्याघातवत् । ५ ॥ सद्यथा भेर्याघातः । भेरीमाहत्य कश्चिविंशतिपदानि गच्छति भेर्याघात इति (भा)। भेरीमान्तीति भेधिातः। उप- लब्धिसामान्ये दृष्टान्तः । यथा प्रय नवशादुत्पन्नो भेरौशब्दः कश्चि- दल्पकालमुपलभ्यते कश्चिचिरं करिचिरतरं च एवं सतिष पनब्यौनां कालभेदो विषयस्य त्वभेद एव ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (तपरस्तत्वाजस्य । १।१।७.1) (प.१। पा. १। बा.६) स्फोटस्योपसम्ममात्रमित्येतावत्येव दृष्टान्तः । न चैतावता स्फोटभेद रति तात्पर्य्यम् ॥ मनु भेाघातस्थले स्फोटाभावात् स्फोट- स्तावानेवेत्यनुपपन्नमत पाह दार्शन्तिकेति ॥ (के) भाव्ये ध्वनिः स्फोटश्च (भा) स्त इति शेषः ॥ किन्तदित्यत पाह शब्दानामिति ॥ (भा) व्यञ्जकत्वेन । (क) उपलब्धिजनकत्वेन। वैवतध्वनेरप्युपलधिपौनः पुन्यकारण- खाद्यञ्जकत्वमिति भावः। तदुपक्रमेणैव भाव्यप्रवृत्तेस्तदुभयं खभावतः मिद्धमिति शेषः ॥ मनु तत्र प्रमाणान्तरापेक्षेति भावः । योगिप्रत्यक्षसिद्धं वैतदुभयमिति तात्पर्यम्। इदमेव कैयटेन "प्रमाणेने"त्यनेनोकम् । वस्तुतस्तु भेर्याघातस्थलेऽपि स्फोट एव भेरौताड़नाभिव्यकः श्रोत्रग्राह्यः शब्दानां चिराचिरोपलधि- कश्चित्त्रिंशत्कश्चिचत्वारिंशत् । स्फोट तावानेव भवति ध्वनि- कृत्वा रद्धिः॥ स्फोटस्तावानेवेति (भा)। दार्शन्तिकोपन्यासः । ध्वनिः स्फोट. श्वेति (भा)। व्यञ्जको व्ययश्चेत्यर्थः । शब्दानां व्यत्यानां सम्बन्धी व्याकरवेग यो ध्वनिः स एव महामस्पच लक्ष्यते व्ययवभिन्नकाल ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (च.५। पा.राधा.६) (तपरस्तकालस्य । १।। ७०।) करात्पत्वमहत्ववान् वैलतध्वनिरेवाल्पवादिना लक्ष्यते ॥ "महवं" चिरकालत्वम् ॥ वैशतध्वनिस्फोटयोः प्रमाणमाह उभयं तदिति ॥ (भा) नदु हरिणा। "वर्णस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिव्यते।" "यहणे" तत्तत्कालकत्वेन ग्रहणे ॥ "वृत्तिभेदे निमित्तत्वं वैज्ञतः प्रतिपद्यते।" इति॥ "शब्दस्योर्द्धमभिव्यकत्तिभेदाय वैज्ञतः ।" इति च ॥ “उभयम्" इत्यावृत्त्या योजनीयम् । उभयं ग्यत इति शेषः । तेम व्यक्तवाचामुभयम् । अव्यक्रवाचां वर्ण- धर्मानाक्रान्तध्वनिरेवेत्यर्थः । ध्वनिपदेन प्रारतवैकतावुभावयुच्यते । ग्रहणकर्मीभूतमुभयन्तु प्राकृतज्ञतध्वनिस्फोटरूपम्। वैकृतस्थाय- वादिचिराचिरोपलख्यनुमेयमिति बोध्यम् ॥ ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते । घल्पो महांच केषां चिदुभयं तत् खभावतः । एवेत्यर्थः । उभयमिति (भा)। व्ययो व्यनकच प्रमाणेन खभावतः खरूपेण सिद्धावित्यर्थः। केषां चिदिति (भा)। व्यक्तानामुभयं छते अश्यक्तानान्त ध्वगिरेव । 100 ·७६४ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (यादिरन्त्येन सहेता । १। ११७१ ।) (च.१। पा. १। या.९) आदिरन्त्येन सहेता। १।१।७१॥ संज्ञयैवेति । (कै) संज्ञाबोधनान्त्यसमभिव्याहतेच्छब्द महितादिशब्देनेत्यर्थः ॥ श्रा- क्षेपप्रकारमाह आद्यन्त्यौ चेति । (के) यद्यप्यादिशब्दः परमात्रमपेचते अयश्च पूर्वमाचं तथापि सह प्रयुज्यमाणो मध्यापेक्षाविति भावः ॥ "मध्यमानामेव" इत्येवकारः मौलभ्यद्योतकः ॥ खंरूपमित्यनुवर्तनादिति। (के) अन्ये श्राद्यन्यशब्दाभ्यामवयववाचकाभ्यामवयवौसमुदाय आक्षिप्त इति सम्बन्धित्वेनाविशेषादादेरपि ग्रहणम्। अन्त्यस्य तु न। “आचारादप्रधानत्वाल्लोपश्च वलवत्तर”. इत्युक्तरन्यानुबन्धा- नामिवास्यापि संज्ञाकार्याभावात् । स्वशब्देन विशेषणीभूताऽन्त्य- मात्रपरामर्थासम्भवेऽपि विशिष्टपरामर्श बाधकाभावेनाप्रधान- बतौयानिर्देशादित्यनया युक्त्या न निर्वाहः । एतत्फलितार्थकथन- मेव भाव्ये १ याद्यन्त्यौ च मध्यापेक्षाविति मध्यमानामेव संज्ञित्वम् ॥

·७६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (आ. १. पा. १। था. ६) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) स्वस्य च रूपस्येति । (भा) तेन चाद्यन्यशब्दौ पूर्वापरशब्दवत्रावधिमच्छब्दौ किन्त्ववयव- शब्दाविति सूचयतीत्याहुः ॥ समुदायादेवेति । (के) तस्यैव मंजिनार्थनार्थवत्तया प्रातिपदिकत्वादितिभावः ॥ ननु खरूपमित्यस्यानुवृत्तौ तेनादिवदन्यस्यापि परामर्शः स्यात् किं च सहग्रहणेन संज्ञात्व व मंजित्वेऽपि साहित्यापत्तावन्न्यसहितादे- विशिष्टस्य गणितिरूपम्य मंज्ञित्वे दध्यवेत्यादौ णकारमहितः स्थादत पाह स्वं रूपन्विति । (के) पत्र वदन्ति । ममुदितस्य संजात्वे प्रत्याहारेवाद्या वाचकास्तत्र ग्रहणकशास्त्रं मावकाशमिति ग्रहणकसूत्रस्थभाष्यविरोधः । टिघु- भाधेकदेशवदस्यापि ग्राहकत्वप्रसत्यभावात्। तस्मादाद्यवर्ण एव वाचकः । अन्यस्तु तात्पर्यग्राहकः सहग्रहणात्तु विशिष्टे तदारोपा- विशिष्टादिभत्त्युत्पत्तिरिति द्योतकान्तरवैषम्यमिति ॥ येन विधिस्तदन्तस्य १।१।७२ ॥ ननु येनेति करणे हतीया न कर्तरि षष्ठ्यापत्तेः । शान्ते करणं च विशेषणमेवेत्यये भाव्यदक्ष्यति । तदन्तस्येति बहुव्रीहिः ।

·७६६ महाभाष्यप्रदीपौद्योतः । (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (च.पा. १। था.१) एवं च को यण इत्यादौ विशेष्याभावात् कथमनियाप्तिरत प्राइ शब्दानुशासनेति । (क) वस्तुतोऽस्मार्थस्य भाष्योऽये वक्ष्यमाणत्वाचेतं पूर्वपक्षी जामातीति विशेष्यप्रदर्शनं व्यर्थम् । यत्सम्बन्धी विधिः म तदन्तस्य संज्ञेति सूचार्थं मत्वा शङ्का अत एवाग्रे विधेयेनापि तदन्तविधिं वक्ष्यति। विधिरिति च भावे किः। मौत्रत्वाच्च हतीयेत्याहुः ॥ नन्वयन- मित्यादितश्चयनमित्याधबोधाद् अर्थाभिधानयोग्यस्यैवाऽऽदेश- वात् कथमचाऽऽदेशोऽत श्राह प्रकरणेति ॥ (भा) भाव्ये यथैवेति । (भा) एचा तदन्तविधावयादेः कार्यत्वम् । अयादेस्तु तदन्तविधौ साधुत्वस्यायादिना बोध्यमामतया कार्यवमिनि विवेकः । अजादिरिति । (के) यस्मिन् विधिरिति परिभाषणदिति भावः ॥ षधनिर्देशादिति । (क) पूर्वपरयोरिति षष्ठी तु साधारणति भावः ॥ तदादितदन्त- विथुपस्थितिसामर्थ्याच्च तदप्रवृत्तिर्बोध्या। अत एव “अलोऽक्यस्य" इत्यादेरवृत्तिरित्याः ॥ भाष्ये ११।पा। सू५२।

·महाभाष्यपदीपोद्योतः। (प.पा. १ बा. ९) ( येग विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) अन्तरङ्गबहिरङ्गे इति । (भा) वर्णमाजाश्रयत्वेन वार्णस्थान्तरनत्वमिप्यते तदपि चेत् समु- दायस्य न कोऽपि विशेषः स्यादिति भावः ॥ अन्तरङ्गलक्षणस्य (भा) इत्यस्य तत्त्वाभिमतस्येत्यर्थः ।। बाधक (भा) इत्यस्य तव मते उभयोः ममत्वेन परत्वादिति शेषः ॥ "गुणः" ""पुगत" इत्यनेन ॥ गुणो हौति। (क) दूकारस्येति शेषः। गुणः पञ्चकाश्रयः । ऊठत चतुष्काश्रयः इति विवेकः ॥ नानेति । (कै) अचि यण प्रत्यये गुण इति भावः । इदं चिन्यम् । दयाये- त्याद्यमिद्धेः। ज्ञापकासम्भवाच । केचित्तत्रापि तदादितदन्त- विधावस्य वार्णवाभावात्तदप्रवृत्तिः मा वकं चाशक्या। वार्ण- पमिद्धेरिति भाव्याशयः। यदा तदप्रवृत्तिरनित्यत्वादुभयमातेति भाव्याशय इत्याडः ॥ व्याहतिं निराकरोति असतीति । (कै) मति तु तस्मिनान्तरंगत्वमिति भावः । इदं तु बोध्यम् । एवमपोगन्तशब्दाजादिशब्दमात्रापेक्षत्वं यो गुणस्य तमरीत्या १.पा ३। सूद।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (अ.१। पा. १ वा. :) पदार्थपञ्चकापेक्षत्वमिति कथन बहिरङ्गत्वम् । तस्मात् संज्ञापेचं न बहिरङ्ग गुणदूट् तु नित्यः । सिद्धान्ते ऊठि कृते यण बाधाद् गुणो न नित्यः । इदानों तदसिद्धिरपि दोष इति भाध्याशय इति ॥ एवमिति। (के) मति तदादितदन्तविधित्वे थणा तुल्यनिमित्त इति न स बहिरङ्ग इति भावः ॥ भाष्ये “ऊणशब्दमाश्रित्येत्या"दिना यणो बहिरङ्गलं गुणस्यान्तरङ्गत्वं दर्यते । एवं च परत्वाद्गुणः स्यादिति कैयटश्चिन्यः । अनेन हि भाष्येण परिभाषायामङ्गशब्दो निमित्त- परो न तु स्थान्यादिपरोऽपौति सूचयति । यण् निमित्तो नशब्दावयवत्वेन नशब्दस्य ततो वहिष्वाभावः । गुणनिमित्त- नशब्दादूनशब्दस्य बहिर्भूतोऽकारघटितत्वाद्यो बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ भाये अल्विधिश्चेति । (भा) स्थानिवदित्यत्र अलो जायमानो विधिरित्यर्थः । अलोs- न्यस्यादेशो नेति नियमेनेतिशेषः । थिन्नित्यस्येति । (कै) कदाचिदिचित्यस्येत्यपि बोध्यम् । सर्वथादेशस्य स्थानिवत्त्वात् सुखोपः स्यादिति भावः ॥ नन्वेवमनेकाल्शिदिति व्यर्थ कदाचि- देकालत्वस्यापि सर्वादेशत्वमिद्धेरत आह अनेकालिति ॥ (क) ·මද महाभाष्यंप्रदीपोद्योतः। (अ. १। पा. १६ घा.) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१। ७२ ।) सर्वस्यैवेति । (क) षष्ठीनिर्दिष्टसर्वस्यैवेत्यर्थः ॥ प्रकृतं नाम पूर्वत्र निर्दिष्टमनु- वर्तमानं चेद् "ईदूदेट्विवचनम्" इत्यत्र तदन्तविधिर्न स्थादत प्रस्तुत इति । (क) प्रस्तावश्च बुद्धिसनिधिः । भाव्ये प्रस्तुत इत्यर्थक"प्रकृते" इत्यस्य विशेव्ये इति शेषः ॥ तदन्तविधिमाज इति । (के) तदन्तश्चासौ विधिभाक् चेति कर्मधारयः । तदन्तशब्दे च बहुव्रीहिरिति बोध्यम् । शब्दरूपं विशेष्यमादाय तु अस्य न सर्वत्र प्रवृत्तिरव्यावर्तकत्वादिति भावः ॥ कर्मसाधन इति। (के) भावमाधनत्वेऽपि बाधकं प्रसिद्धत्वादेव विधेयं कर्म लभ्यते ॥ स शब्द इति । (कै) इह शास्त्रे प्रायः शब्दस्यैव कार्यकरणत्वादिति भावः ।। तेन विशेषणेनेति । (कै) कार्यविधाविति शेषः । विशेषणत्वलाभोऽचैवम्। व्यापारवत्त्वनियमादन्येषां च व्यापाराभावाविशेषणमेवात्र करण- शब्देनोच्यते तस्य चेतरव्यावृत्तिकरणमेव व्यापार इति भावः । करणस्य १य१ । पा १ । मू ११॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ( येन विधिस्तदन्तस्य । ५। ५। ७२ ।) (च. १। पा. १ था.) तच प्रत्यासत्या शब्दप्रयोज्योपस्थितिविषय विशेषणमेव प्रायण तदन्तग्राहकमिति “दको यणचि" इत्यादौ न दोषः । कचित्त मति गमोऽतादृशं शब्दरूपं विशेष्यमादायापि तदन्तविधिरिति नावः। तदपि अन्तरङ्गत्वात् समानाधिकरणविशेषणमेवेति बोध्यम् ॥ भाव्ये अन्येन चान्यस्येति । (भा) अनेन यस्य कार्य यस्मिन् परतस्तयोरकरणत्वं दर्शितम् । अन्यस्येत्यन्यस्मिनित्यस्थाप्युपलक्षणम। समाशो भोजनम् ॥ सेनाङ्ग- वादेकत्वं प्राप्नोतीत्यत आष "बहिति। (क) बहर्थवाचिपूर्वोत्तरपदकत्वाभावाद्वहस्येत्यर्थः ॥ "तस्य । (के) रहामाणस्य ॥ १ शब्दप्रयोज्योपस्थितिविषयं विशेषणमेव । क । ख । । । २ घ६ । पा। सू७७॥ ३ शब्दरूपविशेष्यमादाय । क । ख । ग । इ॥ • बहुप्रकृतित्वाभावादेकवद्भावाभावः । ३ येन विधिस्तदन्तस्येति चेदग्रहणोपाधौनां तदन्तोपाधिप्रसर (वा) इति वार्तिकस्थ "ग्रहणोपाधौनाम्" इति प्रतीकमुपादायोक्तम् । "एयते उच्चार्यते इति ग्रहणं तस्य ये उपाय इष्यन्ते ते तदन्तस्य संजिनः प्राप्नुवन्ति संज्ञा हि संज्ञिप्रत्यायने विशेषणभावमापन्ना कथमात्मनो विशेषणसम्बन्धमनुभवेत्" ।

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८.१ (प. १। पा..पा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।२।) उपाधय इति। (क) विशेषणनौत्यर्थः ॥ प्राप्नुवन्ति । (क) उपाधय इत्यनुकर्षः ॥ वार्त्तिके "तदनोपाधी"ति भावं- प्रधानो निर्देश रति बोध्यम् ॥ तदन्तसंज्ञायामप्युकारस्थास्त विशेषणेन सम्बन्धी विरोधाभावादत पाए संज्ञा हौति ॥ (कै) विशेषणभावम् । (के) राणभावम् । यदा मंजिप्रत्यायने तबोधे मति विशेषपाव- मापनेत्यर्थः। २"पात्मने"ति पाठे खयमित्यर्थः । “श्रात्मन" इति पाठे तु सम्यगेव। “गुणनां च परार्थत्वात् पदार्थैकदेशत्वाचे"ति न्यायादिति भावः ॥ अवधित्वेति । (के) अवधित्वं च तदनारम्भकले मति पञ्चम्यन्तपदवाचवरूपं पूर्वादियोगे अवयवित्वं च तदारम्भकल्लमिति 'ते एकस्य न सम्भवत इत्यर्थः ॥ श्रोधः पूर्वो यस्माद् (क) इति विग्रहे एष दोषः। वध्यर्थ बहुतौहौ तु यद्यपि पूर्वशब्दस्य १ तदन्त संज्ञायामप्यकारस्यास्तु विशेषणेन सम्बन्धः- इति वालेन्टाइन- मुद्रापितविवरणपुस्तकेऽस्ति तत्तु न सम्यक् । २ "कथमात्मनो विशेषणसम्बन्धम-" इत्यत्र । १ ते एक प्रत्येकस्य न सम्भवत इत्यर्थः । क । ख । ग ।।। 101 ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (अ.१। पा. १ था.८) प्रथमावयववाचित्वाद्धावावयवत्वमोठ्यस्य लभ्यते इति नायं दोषस्तथापि सुवर्षतीत्यादौ दोषो बोध्यः । एवम् “उतञ्च” इति सूत्रे पूर्वशब्दस्यावयववाचिले प्रत्ययविशेषणत्वासम्भवः। संयोग- पूर्वकोकारान्तप्रत्ययभावेन अव्यावर्तकतया २"संयोगपूर्वाद" इति निषेधस्य वैयर्थ्यापत्तः। न चाङ्गविशेषणात्वं क्षणु इत्याद्यमिद्धेरतो व्यवस्थावाची पूर्वशब्दः श्रूयमाणप्रत्ययविशेषणम् । तदुक्तं भाथे पूर्वग्रहणमुकारान्तविशेषणमिति । (भा) मच असंयोगादिति वक्तव्ये पूर्वग्रहणाविशेषणस्थाप्युकारस्य विशेषणमिति न दोष इति वाच्यम् । वाच्यवृत्त्याऽलाभात् । किञ्च व्यवहिते क्षिणु इत्यादावपि निषेधार्थं पूर्वग्रहणं स्थादिति भावः ।। भाव्ये "निपूर्त्याः” इत्यत्र "न ध्याख्या” इति न त्वनिषेधः । विशेषण विशेष्यभावे कामचारेऽपि संज्ञासूत्रस्य प्रवलत्वात् पूर्व तदन्तविधिरेव स्थादत श्राह दृड्यादौति। (2) एवं च विशेषणत्वज्ञानमापेक्षतयाऽवान्तरवाक्यार्थबोधीत्तरमेव प्रवृत्त्या बहिरङ्गलादस्य पूर्वमुकारादीनामेव तद्विशेषणमिति भावः ॥ गुणप्रधानभावानपेक्षा इति । (के) एवञ्च तत्र वाक्यभेद एवेति भावः ।। .१ब।पा। सू१०६॥ २ उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् । ६ । ४ । १०६ ॥ ३ निषेधवैयापत्तेः । क । ख । ग । ३ ॥ ४ न ध्याख्यापमूछिमदाम् । ८ । २ । ५७ ॥

·॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । COR (अ.१। पा. १ प्रा.८) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) इयन्विति। (कै) तदपेक्षत्वादिधिवाक्यैकवाक्यतापनवेत्यर्थः ॥ यदुकं संज्ञाहौति तबाह तोति । (कै) गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानोपकाराय महते प्रभवतीति न्यायादिति भावः ॥ भाष्ये 'यथेष्टमिति । (भा) विशिष्ट वैशिष्ट्यं विशिष्टस्य वैशिष्ठ्यं विशिव्ये विशेषणं तत्र प विशेषणन्तरमेकत्र द्वयमिति योगेषु यथेष्टमित्यर्थः। एवञ्च व्याख्यानात् प्रकृते विशिष्टवैशिध्यमितिरोत्यैव बोधो न तु विशेष्ये विशेषणमितिरीत्येति तात्पर्य्यम् ॥ सुबन्तस्येति । (क) "सुपा" इत्युपस्थितस्येति शेषः ॥ तविशेषणत्वेनेति । (कै) सुबन्तैः श्रितादिभिरित्यर्थ इति भावः ॥ १ सिद्वन्तु विशेषण विशेष्ययोर्य ये रत्वात् । वा। यथेष्टवादित्यनेनेदं दर्शयति । चतुर्विधेषु विशिष्टवैशिट्यबोधेष मध्ये विशिष्टस्य वैशिट्य- मेवेह सम्मतं न वितरत्रिक व्याख्यानालक्ष्यानुरोधाच्च । इह सिद्धान्ताभिमतं विशेषणविशे यभावं स्फुटौकत्तुं बहूनि वार्तिकानि प्रवृत्तानि । २ विशियस्य वैशिध्यम् । क । ग । ३ ॥ ३ विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या -। क । ख । ग ।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।०२।) (प. १। पा. १ बा.६) श्रितान्तमिति । (कै) विसर्गान्तस्य तदन्तत्वाभावादिति भावः । सम्बुध्यन्तमिति । (के) इदमुपलक्षणं कष्टं परमश्रिता इत्यादेः ।। तदन्तविध्यभाव इति । (क) भड़ादीनां विशेष्यत्वात्प्रातिपदिकस्य विशेषणत्वेऽपि तदन्तस्य नड़ादेरसम्भवादिति भावः । अत्र वदन्ति । एवं हि कृष्णश्रित- मित्यादेरणमिद्धिरिति भाव्यस्य निर्दलत्वापत्तिः । चत्तु सप्महितः श्रितादिभिरितिविवरणतः सिद्धान्ताशयवर्णनम् । तत्र । पूर्व- कालैक" इत्यादौ “सुप” इति प्रथमान्ते तथासम्भवात् । तस्मात् समर्थपरिभाषोपस्थितं समर्थपदार्थं प्रति विशेषणतया प्राप्ततदन्तविधे- निषेधार्थमिति भाव्याशयः । उपस्थितसमर्थपदं च सूचीयतत्तत्पदो- तरविभक्रिसमामविभत्यन्तं तस्य च तबकतिके लक्षणया "सुपा" इत्यनेनान्धयः । न हि मामयं सुबन्तेनैवेति नियमः कुम्भकार इत्यादौ सुपः प्रागभागेऽपि तदनौकारात्। “परिपूर्ण पदम्” इति न्यायस्त पस्योत्तरचाकाङ्गयाऽषयस्तदिषयो न तु वाचयाविषय रति “कुमित" इति सूत्रभाष्थात् स्पष्टमेवोपसभ्यते इति दिक् ॥ तच यद्यपीति । (क) एवं बडौवभावेऽपि ङीषा मिद्धिरिति भावः ॥ किं नद्या इति । (क) अत्यपि पाठे उपमर्डने डोषप्राप्तौ डीपि तस्योदात्तत्वाय १ब।पा। २५। मासू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प. १। पा. १।चा. ९) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) तच्चारितार्थ्याच्चिन्यमिदम् । एवं च तस्यावश्यकत्वे पाठो निष्फल इत्यन्यदिति कश्चित् । नन्विञो नित्वादृद्धिस्वराद्यर्थात्तदन्तविधिस्तत्र न हि अशब्दस्य ""यस्येति च" इति लोपे तेषां सम्भवोऽस्तीत्यत उत्तरार्थमिति। (कै) वाहविरित्यादौ खरादिसिद्धये इति भावः ।। अकचौति। (क) सर्वजमिति स्थिते "ऽन्तरङ्गानपौ"ति न्यायेन शोभावादि वाधि- बाऽकचि “यस्मात् प्रत्ययविधिरि"त्यारप्रत्यय इति निषेधाभावे प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि पुनर्जसि गौ नस्यादित्यर्थः ॥ लुगिति । (क) यद्यपि “रहलङयादि" सूत्रेणाऽपि सिध्यति तथाऽपि सर्व- विभत्त्युत्पत्तिपक्षे इदम् ॥ पराङ्गेति । (क) तथाच आमन्त्रितायुदात्तत्वं स्यात् “चितः म प्रकृतेः" इत्य- तोदात्तथैव्यत इति भावः ॥ अन्येत्वाहुरिति । (क) श्रमो मित्त्वेन परश्च इत्यस्य तत्राप्रवृत्तौ तत्संनियोगशिष्टाधु- १ अ६ । पा ४ । सू१४८॥ २६।पा। सू॥ ३ चितः सप्रकृतेर्बकमर्थम् (वा) चितः (६ । १ । १६३) एतत् सूत्रस्थ वार्तिकम् ।

·८.४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (अ.१। पा. १। था. ९) दात्तत्वाप्रवृत्त्या शेषनिघातेन तस्यानुदात्तत्वप्राप्तिरिति भावः ॥ ननु भिनत्तीत्यादौ “यदागमा” इति न्यायेन न दोष इति चेन्न । अवयवानामवयविग्रहणेन ग्रहणं हि तबीजम् । न चात्र तदस्ति। अन्तावयव इत्यंशस्थाप्रवृत्त्याऽवयवत्वे मानाभावात् । यस्य विहितस्तदन्तावयव इति तदर्थात् । एवं च नन्दतीत्यप्येतदुदा- हरणं बोध्यम् । भाव्ये च “अम्वत” इत्युपलक्षणम् बोध्यमिति कश्चित् ॥ ननु तदन्तान्तस्येति पाठेऽपि विशेष्यासंनिधानात् कथं ""सर्वादीनि” इत्यादावस्य प्रवृत्तिरत श्राह तवेति । (कै) अव्ययेत्यस्थान्वर्थत्यादिः । वस्तुतः शब्दरूपं विशेष्यमादाय वाच- निक एवोभयत्रापि तदन्तविधिरिति वक्ष्यते । इदं तु चिन्त्यम् । शब्दमंज्ञिनोऽमत्त्वे हि स्थादप्याक्षेपः सत्त्वे त्वाचेपे पाक्षिप्तस्य वा विशेष्यत्वे मानाभावात् । किश्चान्वर्थत्वं योगरूढ़वं योगरूढस्थले हि योगान्वितारूढार्थस्यैव प्रतीतिर्दृष्टा न त तयोः परस्परमुद्देश्य- विधेयभाव इति कस्य विशेष्य तया तदन्तविधिः स्यादिति बोध्यम् ॥ वा प्रकारा इति । (क) वा मदृशा इत्यर्थः । “भूवादय" इति सूत्रे दन्दैकमेषगी १ परिभाषेन्दुशे - ११ ॥ .२ एवं च नन्दतीत्यपि तदुदाहरणं बोध्यम् । क । ख । ग । ॥ ३ यकचनम्बतः सर्वनामाव्ययधातुविधावुपसंख्यानम् । वा ॥ ४ तदन्तान्तस्येति वक्तव्यम् । भा ॥ ५ य१। पा १ । सू २७॥ ६ योगान्वितरूष्यर्थस्यैव । क । ग ।। ७ अ१। पा३। सू१॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा. १। या. ६) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ।) बहुव्रीहिरितिभावः । एवं हि प्रभूपराभू इत्यादौनामपि धातुसंज्ञा स्यादिति बडाद्यव्यवस्थापत्तिरिति चिन्यमिदम् । तस्मादयं समाधि- रकविषय एवेति बोध्यम् । "एरज्" इत्यादौ तु व्यपदेशि- वद्भावेनैतन्यासे सिद्धिोध्या ॥ न तु सामर्थ्यादिति। (के) उष्ट्रमुखवत् तदभावादित्यर्थः ।। यथाऽवयवेति । (के) अवयवी प्रत्यवयवमवयवान्तरसन्निधौ समवेत इति भावः ।। नन्वेवमपि भूयोऽवयवसन्निकर्षस्यैवावयविप्रत्यक्षे हेतुत्वादेकावयव- दर्शने तबुझ्यभाव इत्यरुचेराह अथवेति ॥ (क) ननु मुख्यविशेषणे चरितार्थ सूत्रं कथमारोपिते स्यादत शाह गौणेनापौति । (क) खरितत्वगुणयोगाद्यथाऽन्यवारोपितार्थकस्य ग्रहणं तथेहापौत्यर्थः॥ तदेवाह 'छत्रेत्यादि । (क) छत्रं गुरुच्छिद्रावरणं गौण्योचते तवैव हि छात्र दुय्यते । १३ । पा३ । सू ५६ ॥ २ किं यस्य छत्रधारणं शौलं स छात्रः । किं चातः । राजगुरुधे प्राप्नोति । एवं त त्तरयदलोपोऽत्र द्रव्यः । छत्रमिव छत्रम् । गुरुश्चकत्रम् । गुरुणा शिष्यछत्रवच्छाद्यः शिष्येण च गुरुश्चछत्र- वत्परिपाल्यः॥

·महाभाष्यप्रदीपोड्योतः। (येन विधिन्तस्तदस्य । १।१।७२।) (प.१४ पा. ११ वा.) एवं पार्श्वशब्दोऽनृजपाये अथः शूल शब्दस्तौक्षणोपाये दण्डाजिनो दम्भे गीतोऽलसे उष्णः अध्ये गौणः । नव पार्श्विकायापलिक- दान्ताजिनिकशोतकोष्णकादिप्रयोगेष्टेः । "तस्यादित" इत्यत्र चाईहखशब्दोऽर्द्धमात्रालाक्षणिक इत्याधुह्यम् । श्रादिनाऽऽ"धा- रोऽधिकरणमि"त्यादिसंग्रहः ॥ मध्यपातिन इति । (कै) यस्थाकजादितदेकदेशवेनाकजादेर्विज्ञानादिति वार्किकार्थः ॥ भाव्ये 'अनपरिमाणानामिति । (भा) १ किं यः पार्श्वनान्विच्छति पार्यकः । किं चातः । राजपुरो प्राप्नोति । एवं. तद्युत्तरपदलोपोऽत्र इश्व्यः । पार्थमिव पार्श्वम् । य ऋजुनो- पायेनान्वेष्व्यानर्थाजुनोपायेनान्विच्छति स उच्यते पाचक इति । २ किं योऽयः शूलेनान्विच्छति स बायः शूलिकः। किं चातः । शिव- भागवते प्राप्नोति । एवं तद्युत्तरपदलोयोऽत्र द्रव्यः । अयः शूलमि. वायः शूलम् । यो दुनीयायेनान्वेशव्यानर्थावभसेनान्विच्छति स उच्यते यायः शूलिकः । ३ किं यः शीतं करोति स शीतको यो वोष्णं करोति स उषाकः । किं चातः। तुषार धादित्ये च प्राप्नोति । एवं तद्युत्तरपदलोपोऽत्र प्रथ्यः। शौतमिव शौतम् । उष्णमिवोषणम् । य याशु कर्तव्या- मचिरेण करोति स उच्यते भौतक इति । यः पुनराशु कर्तव्या- नर्थानावेव करोति स उच्यते उपाक इति ॥ ४ च १ । पा२। सू३२॥ ५ च १ । पा४ । सू४५॥ ६ केचिच्छब्दा बक्तपरिमाणानामर्थानां वाचका भवन्ति । संख्याशब्दाः परिमाणशब्दाश्च । भा। य रते ·CoC महाभाष्यपदीयोद्योतः । (च. पा. १ बा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य ।।१।०२।) परिमाणमानुपूर्वो विशेषोऽपि ॥ परिमाणेत्युपलक्षणम् परिछिनार्थानां तदाह संख्येति ॥ (भा) भाव्य अर्थानामिति । (भा) मंजिभूतानां शब्दानामित्यर्थः ॥ मन्वधिकगवादिजननेऽपि एनः श्वत्ववदकस्याऽधिकस्योपजनेऽपि सर्वकस्य सर्वशब्दमक्षतमेवेत्यत नित्या इति। (क) वस्तुतः परिच्छिनपरिमाणकग्रहणे एकदेशविकृतन्यायस्थाप्य- प्रवृत्तिरितिभाथ्याशयः॥ मनु नित्यशब्दवादेऽकज्वतः शब्दाकारला- दकजादेः सर्वाधेकदेशत्वममिद्धमता पाह यद्यपौति ॥ (के) अव्यतिरेकछत इति। (के) अनवयवत्वेऽपि ज्ञापका दबुद्धिं न कुर्वन्तीत्यर्थः । एकदेश- सादृश्यं च मध्यपातित्वेन बोध्यम् ॥ मनु सर्वनामले संज्ञोपसर्जन- प्रतिषेधवार्तिकारम्भेण वार्तिकशतोऽन्वर्थवं नेष्टं किं च मंज्ञिना- मुपात्तत्वेनाये मानाभाव इत्यत पाह १ नित्या हि शब्दा विकारोपजनरहिता इति । २ इत्यत ब्याह । काग।. ३ यद्यपि नित्याः शब्दास्तथापि प्रक्रियायामकजादयो विधीयमाना ज्ञापकाव्यतिरेककृत इत्यर्थः। 102 ·८९. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (ब.पा. १।था.) अपूर्वो वेति । (क) एतद्दार्तिकमूलाद् व्याख्यानादव्यावर्त्तकमपि शब्दरूपं विशेश्य- मादाय तदन्तविधिरितिभावः ॥ भयं चाब्यादिचेति इन्दमभि- प्रेत्याह क्षेमेति ॥ (क) विधीयत इति । (कै) सूचे विधिशब्देन प्रतिषेधविरोधो न विवक्षित इति भावः । मनु “खंरूपमि"त्यनुवृत्त्या खस्यापि संज्ञासिद्धौ किं तस्य " इत्यनेनात पाह स्वमिति । (कै) तेन सूत्रप्रत्याख्यानादिति तात्पर्यम् ॥ प्रत्ययान्तत्वादिति । (के) स्त्रीप्रत्ययान्तत्वादित्यर्थः ॥ स्वरूपविधिविषयैवेति। (कै) प्रातिपदिकविशेषोपादानविहितकार्यविषयवेत्यर्थः । किं पुनः कारणम् (भा) रति भाव्ये कारणशब्दः प्रयोजनवाचौ ॥ तज्ज्ञापयतीति । (भा) बोधयतीत्यर्थः । अन्तग्रहणं नियमार्थमिति तात्पर्यम् । १ एतत्सूत्रस्थ वार्तिकमिदम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । १९ ब.पा.राथा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२। नाव तदन्तादिति। (भा) मनु ममासप्रत्ययविधौ” इत्यस्य विशेषणविशेष्यभावव्यत्या- सतात्पर्य्यग्राहकतया दित्यादाविवात्रापि तदन्तविधिसम्भवेमात- ग्रहणमामादेव केवलेऽप्रवृत्तावप्रातिपदिकेनेति व्यर्थम्। एतेन “ग्रहणवतेति” निषेधात्तदन्तविधिदुर्लभ इत्यपास्तम्। किं च परमदित्यादिभ्य इवाऽनभिधानेन केवले ऽप्रवृत्तिरितिष्यथैव मेति चेन्न। विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासतात्पर्य्ययाहकतया "समास" इत्यादिप्रतिषेधवचनवदस्याप्यावश्यकत्वात् सूत्रभाष्यवार्त्तिकारूढ़- तात्पर्यग्राहकाभावेऽपि तदन्तविधिकल्यने ऽतिप्रसङ्गापत्तेः। श्रत एव “उगिदर्णग्रहणवर्जम्" इत्यादेशारितार्थम् । अनभिधानेन प्रत्याख्यानं तु न चमत्कारकारि ॥ "सा तोषेति । (भा) "व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन" इत्येषा । यदयमिति। (भा) “पूर्वाद्” इत्यंशो ज्ञापक इत्यर्थः ॥ १ समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः । वा । २ ग्रहणवताप्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति । परिभाषेन्दुशे -३१ ॥ ३ एतत्सूत्रस्थ वार्तिकम् ॥ 8 सा वा घा परिभाषा कर्तव्या। न कया। प्राचार्यप्रवृत्ति प- यति व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन इति यदयं “पूर्वादिनिः" "स पूर्वाच्च” (५-२-८६, ८७) इत्याह । नेतदस्ति ज्ञापकम् । व्यस्ति हि अन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । स पूर्वात्पूर्वादिनि वच्या- मौति । तत्तहियोगविभागं करोति ।

·८९२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) (अ.पा. ११ या.) सर्वस्मादिति। (के) पूर्वमन्दव्यतिरिकादपौत्यर्थः ॥ भाष्ये यत्तहि योगविभागमिति। (भा) न च "दृष्टादिभ्यश्च" इत्यत्रानुवृत्त्यर्थं तथा पाठोऽत एवानि- टौति प्रयोगमिद्धिरिति वाच्यम् । एतद्भाव्यप्रामाण्येन तत्प्रयोगा- भावानुमानात् । प्रकारान्तरेण सिद्धौ तु नास्माकं तिः। एक- योगेऽपि तावति स्वरितत्वप्रतिज्ञासामर्थन तावत उत्तरत्रानुवृत्ति- मिडेवेति दिक् । एवं च “रोणी"त्यादौ केवलस्याप्राप्ते"स्तस्य चेति वक्रव्यमि"ति सिद्धम् ॥ ननु तदन्तविधिविषये "तस्य च" इत्यनेम केवलादपि चेद् “व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन" इति व्यर्थमत शाह अप्रातिपदिकेनेति । (के) ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षवादितिभावः। अत एव “पूर्वादिनि- रि"त्येव तदना विधिमा मिद्धे "म पूर्वाञ्च" इत्यस्य "ग्रहणवते"ति परिभाषाज्ञापकलं कैथटो मंगछते । यचान्तेति । (कै) अन्तग्रहणमुपलक्षणम्। अत एव ""एकगोपूर्वाद" इत्यस्थ कोबलेकशब्देन प्रवृत्तिः। “ग्रहणवते"त्यपि प्रत्ययविधौ निषेधस्यै- १ अ५। पा२। सूद २ च । पा२। सू७८॥ ३ तस्य च । वा । तस्य चेति वक्तव्यम् । मा । ४ च ५। पा२। सूह। ५ ब ५। पा२। सू७॥ ६ परिभाषेन्दुशे - १. ७ ब५ पासू११॥

·॥
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
८१३
(स.१। पा.१। बा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।)
वानुवादकं लाघवात् । स्पष्टं चेदम् “असमासे निष्कादिभ्य" इति
सूत्रे भाष्यकैयटयोः ॥ रथ्ये “तिदहति रथ" इतियत् । सौत्ये
“नौ वयोधर्म" इति। हल्ये ""मतजनहलात् करणअल्पकर्षेषु"
इति यत् ॥ भाव्ये
परमरथ्य इति । (भा)
रथाद्रथाङ्गवोहोरित्येवं शैषिकप्रकरणे पाठे मिद्धे “तबहती"-
त्यत्र रथग्रहणं रथां तदन्तविधौ ज्ञापकं शैषिके यति हि दिरथ
इत्यादौ “दिगोलुंग" इति लुक् तत्र सूत्र चौति न सम्बध्यते-
ऽनभिधानाच नातिप्रसङ्गः। वहत्यर्थे तु दिरथ्य इत्येव । तस्या-
प्राग्दोव्यतीयत्वात् । इतरयोस्तु वाचनिक एव ॥ यत्तु हस्लमो-
राहग्” इत्यपि तस्येदम" "तदहति" इत्यधिकारे च दिः
पयते तत्तु इदं शब्देन वोढरूपार्थायहणज्ञापकं तदाह
उन्म भवतीति ॥ (के)
भाव्ये
सुपाञ्चालक इत्यादि। (भा)
""जनपद” इत्यधिकारे “वृद्धवादपि बहु” इति वुञ्
१ च ५। पा १ । सू२०॥
२४ ।पा। सू७६ । थापा ३। सू१२९ ।
३५४ । पा३ । सू६१॥ ४ छ ।पा। सू६७॥
५ ब४ । पा १ । सू.
ब४ । पा ४ । सू।
७४।पा ३। सू१२० ॥ ब।पा २ । सू १२४ ।
६ ४। पा२। सू १२५ ॥

·१०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।०२।) (प. १। पा. १ बा.६)
तविधौ चायं तदन्तविधिः । “सुसज्जिनपदस्य” “रदियो-
मद्राणम्" इत्युत्तरपदवृद्धिः ।
वृद्धिमानिति । (क)
वृद्धिंनिमित्तमित्यर्थः ।
अवयवानामिति । (के)
पूर्वपदत्वे इति शेषः। “पूर्वापराधरे"त्येकदेशिममामः ।
सन्धिवेलावृत्" इत्यण । “"अवयवादृतोः" इत्युत्तरपदवृद्धिः ॥
ननु शरच्छन्द एव कालवाचौ न तु पूर्वशरच्छन्द इति कथं
ठञ् इत्यत शाह
तत्र हौति । (के)
अत एव "सन्धिवेलादि"सूचे नक्षत्राणां कालेन विशेषणं
संगच्छते ॥ भाव्ये
ठविधौ संख्याया इति। (भा)
"तदस्य परिमाणम्” “संख्यायाः मंज्ञा" इति सूत्रे इति
भावः॥
दे षष्ठी परिमाणमस्येति । (के)
संघादिरस्थ विशेष्यः ॥
१७। पा ३ । सू१२॥ २ ७.पा ३। सू १३ ॥
२। पा२। सू१॥ ४ अ । पा३ । सू१६ ॥
५ ब७।पा ३। सू११ । है। या३। सू१६॥
७ ठविधौ संख्यायाः । वा । ठविधौ संख्यायाः प्रयोजनम् । भा।
घ ५। पा १ । सू५७॥ ६ च ५। पा १ । सू५७।

·महाभाष्यप्रेदीपोद्योतः । (ब.पा. १४ था.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।०२।) प्रतिषेधादिति । (के) “आदिगोपुच्छाद्" इत्यनेन तस्य प्रत्ययप्रतिषेधत्वात्तत्र तदन्तविधिर्भविष्यत्येव । तेन “प्राम्वतेः" इति ठविधायके "संख्यायाः संज्ञा" इति सूचे तदन्तविधिमत्त्वेन “प्रागवतेः" इत्यधिकारप्राप्तष्ठञ् भवतीत्यर्थः ॥ पुनः प्रत्ययार्थसमर्थेति। (क) अस्येति प्रत्ययार्थः। तदितिसमर्थविभक्तिः। अनुवर्तमानस्य लुक्सम्बद्धतया पुनरुपादानेन तदिखक्षणत्वसूचनादनेन विहितस्य लुगभाव इत्यर्थः ॥ कृते वेति। (के) अनुवर्तमानमोऽस्येति सहितपरिमापमित्यनेन विहितस्य लुकि पुनस्तदस्य परिमाणमिति वचनमामर्थ्यात् स्वार्थ तज्जातीयप्रत्यये तस्य विधानमामर्थ्याद् दिगनिमित्तत्वाभावाद्दा लुगभाव इत्यर्थः । इदं वृत्तिकारमतेनोक्तम्। वस्तुतस्तु तदस्थति" पुनरुपादान- मात्रेणाीयत्वापगमे तत्त्वेपि लुगभावे वा द्वे षष्टौ जौवितपरि- माणमस्येत्यर्थेऽनेन उनि लुकमाशय “कालाद्" इत्यधिकारस्थेन "तमधीष्ट" इति सूत्रेण टञा द्विषाष्टिकः माधितो भाव्ये । १ च ५। पा१। सू१९ । २ तदन्तविधिर्भवत्येव । क । ख । ग। इ॥ ३५ । पा १ । सू१८॥ ४ न्य५। पा १ । सू५७॥ ५ छ५ । पा १ । म ५७॥ ६ ५। पा१।मू० ॥

·१६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ।) (ब. ५। पा. १ बा. ९) कालयहणेन यथाकथंचित्कालवाचिनो ग्रहणमिति चोकं तद्वि- विरुध्येत । तद्रीत्याऽनेनापि उत्रि लुगभावात् । तस्माद् दे षष्ठी परिमाणमस्य संघस्य म परिमाणमस्येति भाष्योदाहरणार्थः । तच द्विगुनिमित्तत्वाभावाच लुक् । संघे विषयानतिरेकस्यापि मत्वात् तथापि संख्याशब्दत्वमित्यपरे। भाव्ये 'पदाङ्गेति । (के) तदन्तविधेरपवादोऽयम् । अत एव "तस्य च" इति पुनर- भिहितं तदन्तविधौ हि बहुच् पूर्वऽपि स्थात् तच्च नेष्टमिति वार्तिकाशयः ॥ पदशब्देनेति । (कै) अत एव भाव्ये उत्तरपदाधिकारे प्रयोजनदानम् ॥ तदन्त- विध्यपवादवादस्थापि विशेषण एव प्रवृत्तिरित्याशयेनाइ उत्तरपदेनेति । (के शब्दरूपं विशेष्यमादायत्यन्ये ॥ समासान्त निषेध इति। (क) "काक् पूरब्” इति प्राप्ते । अत एव “यन्तरुपसर्ग" इतौत्त्वं म तत्र छप इति कृतसमासान्तानुकरणं व्यत्ययेन व्यत्ययेन षष्ठ्यर्थ प्रथमा । अत्र चेदमेव भाव्यं मानमित्याः ॥ १ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुक्तरपदस्य च ॥ २ च ५। पा४। सू७४॥ ३ थ६। पा३। सू६॥

·.
महाभायंप्रदीपोद्योतः।
१०
(प. १। पा. १। बा.६) ( येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।)
तत्वमपौति । (के)
.वार्तिकस्थेन दौविधौ” इति विषयनिर्देशेनेदं विरुध्यते ॥
भाव्ये
'पद्युष्मदस्मदस्थ्यादीति (भा)
ममस्तं पृथक् पदम् ॥
अनडुहः (भा)
इति त्वसमस्तमेव ।
नुमोऽनडुच्छब्दमात्रान्वयित्वेना-
सामर्थ्यात्ममामो न स्यात् । पदादयोऽनडुहो नुम् च तदन्तविधि
प्रयोजयन्तीत्यर्थः । ममामे एव “३पादम्य लोप" इत्यन्तलोपविधा-
नात् सामर्थ्यादेव तदन्तविधिर्भविष्यतीत्याशयेन काका पृच्छति
अन्यथा
।
भाव्य
"अस्तिचेति ॥ (भा)
प्राचार्यदेशीय श्राह
एवं तौति । (भा)
मनिधेर्लिङ्गं वलौय इति भावः ॥
१ महदपखसृनतृणां दीर्घविधौ । वा ।
२ पाश्मदस्मदस्थ्याधनडुहो नुम् । वा ॥
३ ब ५ । पा ४ । सू१३८॥
। अस्ति चेदानी कश्चित् केवलः पाच्छब्दो यदर्थो विधिः स्यात् ।
नास्तीत्याह। एवं ताधिकारे प्रयोजनं नास्तीति कृत्व।
पदाधिकारस्य प्रयोजनमुक्तम् ॥
103

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(येन विधिस्तदन्तस्य ।। ५। ७२ ।) (अ. १। पा. १६ घा. ६)
तदन्तविधिरिति । (क)
सदपवाद उत्तरपदविधिरित्यर्थः ॥
अर्थाधिकारायण
परिहरति
नैषेति ॥ (कै)
नन्वेवं पादशब्देन तदन्तविध्यभावे परमपत्काषिणविति पूर्वोदा-
हतासङ्गतिरत आह
एवं चेति । (कै)
अर्थभेदेन तत्साध्विति भावः ॥ पादशब्दादाख्यानणिचि
णिनिमित्तकटिलोपस्य स्थानिवत्त्वात्पदादेशाऽ प्राप्तेराह
पदेरिति । (क)
"को लुप्तम्" इति निषेधान्न णिलोपस्य स्थानिवत्त्वमित्यर्थः ।
अत एव “पादस्य पादहस्त्यादिभ्य' इति नासूचि तथा मति
तस्यैव प्रतिपदोकत्वात् पड़ावः स्थानास्येतितात्पर्य्यम् ॥
इह। (कै)
"धुपथि" इति प्रयोजनवार्तिके ॥
इत्यत एवेति । (कै)
“पद्युभदि"ति वार्तिकस्थादित्यर्थः ॥
आदित्यधिकारादिति । (के)
च्छी"त्यतः । अन्यथा नुम् बाधकः स्यात् । श्रम् च
नमो बाधकः स्यादिति भावः ॥
१ युपथिमथिपुगोसखिचतुरनडुलिग्रहणम् । वा ॥
२७ । पा १ । सू० ॥

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । १९ प.१। पा.पा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ।) अन्यथाऽमामोरेवेति । (क) "चतुः" साहचर्यादितिभावः ॥ अन्यच चेति । (भा) भाष्यादङ्गांधिकारादन्यत्र प्रत्ययविधानेऽपि वर्णग्रहणे तदन्त- विधिरिति मत्वा नोदयति ॥ यद्येवमिति। (के) "अन्यच" इत्यनेन भायेण “'को झल्" इत्यादौ निषेधा- भावात्तदन्त विधिरनुज्जायते । एवञ्च प्रत्ययविधौ वर्णग्रहणे म प्रतिषेध एव स्यादतस्तच वर्णग्रहणमिति परिहरति उच्यत इति ॥ (क) सिद्धे तदन्तविधाविति । (के) उक्तवचनेन वाचनिक इत्यर्थः। यत्तु प्रत्ययाचिप्तप्रकृति- प्रत्ययावयवकममुदायस्य विशेषणदेतत्सूत्रसिद्ध एव स इति । तन्त्र । तादृशार्थस्य नियताचेपे श्राषितस्य वा शाब्देऽन्वये माना- भावात् । किञ्च “वनो रच" इत्यादौ "ममामप्रत्ययविधौ" इत्यनेन अस्यापि निधेधापत्तिः । मम तु सौचस्यैव म निषेध इति न दोषः ॥ पञ्चम्यन्तात् परः प्रत्ययो यच कार्यान्तर विधा- नायाऽनुद्यते तद्भिवस्थले प्रत्ययग्रहणं तदन्तविधेः प्रयोजनम् इति वार्त्तिकार्थस्तदार यचेत्यादि ॥ (के) ११.पा २। सू६॥ २ च । पा १ । सू७॥

·२०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(येग विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ । ) (प. १। पा. १। था.)
परिगृह्यते। (कै)
अनुद्यते ॥
नत्वं स्यादिति । (कै)
दृषत्तीर्णत्यादौ धातोस्तकारस्य तत्पूर्वदस्य च तत्स्यादित्यर्थः ॥
न च संज्ञाविधाविति । (के)
संज्ञया विधावित्यर्थः इत्यभिमानः ॥
यत्र हौति । (कै)
संज्ञाया विधौ म निषेधो न तु संज्ञया विधौ ।
तहौति । (के)
प्रदेशेषु तदन्तग्रहणं यदि तौत्यर्थः ॥
पुनस्तदन्तेति। (क)
घादिभिरुत्तरपदस्य विशेषणादिति भावः ॥
तस्मादिति । (कै)
मंज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे” इति “प्रत्ययग्रहणे चापश्चम्या"
इति वचनाभ्यामिति भावः ।।
नायमर्थ इति । (कै)
प्रत्यासत्या चास्यार्थस्य प्रसक्तिः ॥
पञ्चम्यन्तादिति । (कै)
पञ्चम्यन्तनिर्दिष्टप्रत्ययादित्यर्थः। “ममामप्रत्ययविधौ” इति
तु मौत्रस्य निषेध इति न तेनाऽस्य गतार्थतेतिभावः ॥
१ परिभाषेदुशे २८॥
२ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥

·. ॥ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (च. १। पा. १ बा.६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ।) तत्प्रत्ययादेव। (के) विकारावयवविहितप्रत्ययादेव । एवं चोष्ट्रविकारादौष्ट्रकादनि वुञ एव वृद्धिखरौ स्यातामित्यर्थः ॥ भाष्ये 'यत्रियोः फगिति । (भा) यद्यपि “ड्याप् प्रातिपदिकाद्" इत्यधिकाराद् "श्रपञ्चम्या" इति निषेधस्तत्र प्राप्नोति तथापि न तद् व्यधिकरणं विशेषणं किन्तु “यनिञोः” इति पञ्चम्यर्थ षष्ठीमत्त्वात् तस्य ममानाधि- करणं विशेष्यमिति "अपञ्चम्या” इत्यस्याऽविषयोऽयमितिभावः ॥ तस्मादिति । (के) "प्रत्ययग्रहणे यस्मात् म यस्मात् म विहित" इति नियमोऽत्रापि तदन्तविधावपेक्ष्य एव। एतमिद्ध एव च तदन्तविधिस्तचानूद्यते उक्रनियमबोधनाय। अन्यथा परमगार्यशब्दात् फकि पारम- गाायण इति स्यादितिन्यायव्युत्पादनार्थमित्यर्थः ॥ नन्वेतद्रीत्या परमश्चासौ गाायण इति भाष्योदाहरणार्थः। नहौदृशेऽर्थ परमगार्यशब्दस्य प्रकृतित्वसंभावनापौति कथमेतन्यायप्रदर्शनमनेन भाष्येणेति चेत्र। परमगायैकदेश गाय॑शब्दादेव प्रत्ययः परम- गार्ग्यस्थापत्यमित्यर्थेऽपि उकन्यायादित्यदोषात् । विशिष्टेनेकार्थों- भावेऽवयवेनापि तस्य सत्वमस्त्येव निष्कृयैकार्थीभाव एव वृत्तौ । مر यनिमोः फग भवति । ३४।पा १ । सू१०१॥ २ अ । पा १ । सू१॥ * परिभाषेन्दुशे २४॥

·भाव्ये। २२ महाभाष्यप्रदीपोषद्योतः। (येन विधिलदन्तस्य । १।१।७२ ।) (ब.पा. १ वा.) निमित्तमित्यत्र न मानम् । अत एवं अत एव अनुपसर्जनाद्” इति सूचे कुम्भकारोभब्दैकदेशात् कारौशब्दादप्युत्पत्तिः शशिता अस्य कैयटस्थाप्यचैव तात्पर्यम् । “एतच्याय" इत्यस्यापि “यस्माद्विहित” इत्यादिन्यायेन समस्तैकदेशात् प्रत्यय इत्येतळ्या- येत्यर्थः । नवं “सुपि च” “रोः सुपि” इत्यादौ सुबन्ते इत्यर्थापत्तिः। न हि तत्र पञ्चम्यन्तात्परत्वेन प्रत्ययो विशेष्यत इति वाच्यम्। "तस्मिबिति" परिभाषया सुपि परे इत्यर्थ नियमेन कस्मादित्यवधिमाकाबलेनोपस्थिताङ्गादेरेवावधित्वेनान्वयेन पञ्चम्यन्तस्य विशेषणत्वेन निषेधप्रवृत्तेरित्याः ॥ ननु "येन १ च । पा१। सू १४ । बत्र भाष्यम्-इदं तर्हि प्रयोजनम् प्रधानेन तदन्तविधिर्यथा स्यात् । कुम्भकारौ नगरकारौ । अत्र हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेर्यहणं भवतीत्यवयवादुत्पत्तिः प्राप्नोति अश्यहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीति संघातादुत्पत्ति- भविष्यति । ग्रहण इत्युच्यते नचैतत्कृग्रहणम् । वदवग्रहण- मेतत् कृदप्ययमण् तद्धितोऽपि एवं तौकारान्तेन समासो भवि- व्यति । यद्येवं लभ्येत कृतं स्यात्त न लभ्यम् । किं कारणम् । पत्र हि गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासो भवतीति समास एव तावद्भवति समासे च कृतेऽवयवादुत्पत्तिः प्राप्नोति । अवयवादुत्पत्ती सत्यां को दोषः। कौम्भकारेयो न सिध्यति । अवयवस्य रडिखरौ स्याताम् । तस्मादनुपसर्जनाधिकारः । २अत्रैव कैयटे ३७। पा३।५१०२॥ पा २। सू६६। ५ बसपा १ । सू६६॥

·२१ महाभार्थप्रदीपोद्योतः। (ब.पा. १।चा. ६) (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२।) नामाप्ति" न्यायेनायं निषेधो वाचनिकतदन्तविधेरेवेति “घरूप" इत्यादौ उत्तरपदस्य विशेष्यतया प्राप्ततदन्तविधिः स्यादेवेत्यत पाह उत्तरपदेति । (के) अन्यथा “दयस्य इलेखयदण" इत्यत्राण ग्रहणेनैव सिद्ध लेखग्रहणं व्यर्थं स्यात् । लेख इत्यणन्तमेव तत्र ग्टह्यते घनन्तस्य वनभिधानात्तत्राग्रहणमेवेति भावः । अयमपि निषेधो विशेषण- विशेष्यभावव्यत्याससूचक एवेत्याह तचेति ॥ (क) प्राधान्येनेति । (कै) शब्दरूपापेक्षयेत्यर्थः ॥ धातोरिति । (के) इदं “स्थतामि" विशेषणमिति चिनयमिदम् । "सुपि च" इत्यादौ अस्मदुकरीत्यैवाचापि समाधानं बोध्यम् ॥ नवलाऽनर्थ- केनेत्ययुगमर्थवत्परिभाषया विरोधादत आह अर्थवदिति ॥ (कै) स्थितमिति । (क) ""स्वरूपम्" इतति मेषः ॥ कुतो हेतोरित्यत आह १ छापा ३। सू३॥ २ छ। पा३। सू५०॥ |पा ३। सू१०२ ॥ ३३।पा १ । सू ३३ ॥ ५ घ१ । पा १ । सू६॥

·८२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ । ) (अ. १। पा. । खा. ६) वर्णरूपतया तस्येति । (के) "वर्णरूपतया यस्ये"ति पाठे नार्थवत्तारूपमित्यतः प्राक् तस्य हौतिशेषो बोध्यः ॥ अर्थवत्तेति। (के) तत्त्वममानाधिकरणं रूपमित्यर्थः । “वर्णसमुदायग्रहणं प्राप्तम्" इति पाठे ऽनर्थकेत्यादिः । तदपि प्राप्तमिति शेषः ॥ गुणत्वादिति। (क) तदन्तविधिनियमशेषत्वादित्यर्थः । वर्णसमुदायेन चेत्तदन्त- विधिस्तमुवतैवेति फलितम् । अन्ये तु अङ्गाधिकारे तदन्त- विधेरतिप्रसङ्गस्य निवारणायेदम् । वर्णग्रहणं च (वा) इत्यम्वाख्यानवार्त्तिके ज्ञापकमिद्धजातियहणे न मानम् । एवम् । "अलैव" इत्यत्रापि “एकत्वमंख्यागुणत्वाद्" इत्यपि चिन्यम् । जातिपरत्वे तगतसंख्याया एव तदुत्तरविभकिवायलेन तद्वि- वक्षयाऽपि दोषानुढारादित्याहुः ।। दौ?भवतीति। (के "दन्हन्” इति नियमेनानिवर्तितत्वादिति भावः । अर्थवत् परिभाषामिद्धार्थानुवादोऽयम् ॥ .१ वर्णग्रहणं च सर्वत्र । वा ॥ २ अलेवाऽनर्थकेन नान्येनानर्थकेनेति वक्तव्यम् ॥ ३ लैवेति चैकत्वसंख्या गुणत्वाद्विवक्ष्यते । के । ४ छ । पा ४ । सू २१॥

·'महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८२५ (छ । पा. १। खा. ६) (येन विधिस्तदन्तस्य ।।१।७२।) संपर्युपेभ्य इति । (कै) वृत्तिपाठमनुसृत्येदम् ॥ तस्योच्छब्देनेति । (के) 'वा पदान्तस्य (पा) इत्यतः पदग्रहणमनुवर्त्य तस्योदा विशेषणादुदन्तस्य पदस्य इत्यर्थ उचितः ॥ नम्वव्यभिचारात्तवर्गणोदोऽपि विशेषणं व्यर्थमत शाह वा निवृत्तत्वादिति । (कै) पदग्रहणमपि फलाभावानिवृत्तं विशेषणं चेत्यपि बोध्यम् ।। पदप्रकरणात् । (क) एड: पदान्तादति (पा) इत्यतः ॥ नम्वत्र करोतिर्न भूषणार्थीऽत आह भूषणेति । (क) पायम भूषयतीत्यर्थसम्भवादिति भावः ॥ केवलपदाधिकारोऽपौति । (क) अन्यथाऽसन्देहायोत्तरपदेत्येव वदेदिति भावः ॥ भाव्ये नापीति। (भा) समासचरमावयवे तस्य रूढ़त्वादिति भावः ॥ नववं तदन्त- विध्यभावे वृत्रहणावित्याद्यसिद्धिस्तदन्तविधौ तु लौहानावित्यत्र दोषोऽत पाह १ अपा ४ । सू५६ ॥ २ पापा १ । सू१०६ ॥ ३ पदाधिकारे इत्यत्र च केवलपदाधिकारोऽपि ग्रहीयते ॥ 104 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ।) ( स. १। पा. १। था. ६) अलैवेति ॥ (कै) ननु वार्त्तिकोतोऽपि फलतस्तदन्तविधिरेवेत्यत पाह प्राथम्येति । (क) सौचतदन्तविधिरेव ज्यायान् न तु वार्तिकोकोत्तरपदस्य दूत्यंश इति नियम आवश्यक इति भावः ।। परमादिरिति । (के) परमादिः समास उद्देश्यो महच्छब्दो न भवतीति विधेयं बोध्यम् ॥ भाव्य अन् इति । (भा) "अल्लोपोऽनः” “न्हनपुषे”ति "प्रत्वसन्तस्य" ""मन" इत्यादिषु वर्तमानानौत्यर्थः ॥ अर्थवानेवासिति। (के) इदं चिन्यम् । कृते ह्यागमे तविशिष्टस्यैवार्थवत्ताया न्याय्य- वादन्यत्र भाचे स्पष्टमुक्रत्वाच्च । न्यायेनेति । (कै) अत एव "दूको यणचौ” त्यादौ न दोषः । 'यस्मिन् विधिः (वा) इति वाचनिकमेव “यस्मिन्” इति सप्तम्यन्तोपलक्षणं सप्तम्यन्तं यत्र विशेषणं तति यावत् ॥ १ ब । पा ४ । सू १३४ ॥ ३ घ ६ । पा ४ । सू १४ ॥ २ अ६ । पा ४ । सू१२॥ ४ अ ३-४ । पा२-१ । सू२-६ ॥ ६ यस्मिन्विधिस्तदादावल ग्रहणे । वा ॥ ५ अ६ । पा १ । सू७७॥

·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः । (घ. १॥ पा. १। था. ९) (डियस्याचामादिस्तवृद्धम् । १।१।७३ । ) वृद्धिर्यस्याचामादिस्तढवम्।१।१।७३॥ ननु वृद्धिग्रहणाभावे सर्वच वृद्धमंज्ञायां विशेषणन्तराणां वैयर्थ- मेव स्यादिति तन्मात्राक्षेपोऽनुपपन्न इति शङ्कते असतौति। (के) मंकोचे प्रमाणभावादच् शब्देन सर्वेष्वच ग्टहौतेषु तदादिः समोपो हलेव भवतीति परिहरति यस्येति ॥ (कै) ननु “प्रचाम्" इति निर्धारणे षष्ठी निर्धारण च तुल्य- जातीयस्येति यस्थादिरचा मध्ये कश्चिदिति विज्ञायमाने दत्तादौ नाति प्रमतिरत अाह असतौति ॥ (के) समीपार्थ इति । (के) पूर्वसमौपार्थ इत्यर्थः । एवं च तबिरूपितसम्बन्धे षष्ठी न तु निर्धारण इति भावः । यस्थाचामादिर्हलित्यर्थ: स्यादिति तात्पर्यम् ॥ नामधेयस्य त्विति । (कै) "वा नामधेयस्य" इति वचनादिति भावः ॥ भाष्ये १ यतश्च निरिणम् (२ । ३ । ४१) इत्यनेन षष्ठी ।

·२७ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः । (सद्धियस्थाचामादिस्तहम् । १। १। ७३ ।) (अ.१। पा. १। या. ६) अचाऽपौति । (भा) श्रणाप्रतावपौत्यर्थः । नन्वेवं हलादेः सर्वस्व वृद्धवे "प्रस्थेऽद्धम्" इति सूचे कादिप्रतिषेधोऽनर्थकोऽत आह प्रस्थ इति ॥ (क) तदित्यस्यानुपादान इति। (के) तदित्यस्याप्यनुपादाने इत्यर्थः ॥ वृड्वेरेवेति । (कै) तथाच प्रदेशेषु त्यदादिविषये मुख्यो वृद्धशब्दोऽन्यत्र वृद्धघटिते लाक्षणिक इति वैरुप्य प्रसङ्ग इति भावः ॥ ननु “रमालादीनाम्" इति खिङ्गादादिसहचरितो यस्य वृद्धिस्तस्यापि संज्ञा स्यादत पाह मालादौति ॥ (के) भाव्ये अथादीति । (भा) "अचाम्" इति षष्ठ्युपादानमामर्थ्यादादिशब्दोऽध्याहरियत इति प्रश्नः । यस्यावयविनोऽवयवानामचा मध्ये वृद्धिरप्यवयव इत्य- ध्याहारं विनैवार्थसम्भवेऽध्याहारे मानाभाव. इत्युत्तरामयः ॥ तत्र प्रमङ्गादादिग्रहणमत्त्वासत्त्वयोराद्यन्तवत्सुत्रस्यैकग्रहणप्रयोजनं दर्शयति सति चेति। (कै) असत्येकग्रपणे पूर्वसहितेऽपि भाशब्दाकारे प्रादिवत्त्वात् सभामनयनस्थापि वृद्धत्वं स्यादिति भावः । १ प्रस्थेऽद्धमकादौनाम् (६।२ । ८७ ) ॥ २ ब६ । पा२। सू॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (आ. १। पा. १। बा.६) (बहिर्यस्याचामादिस्तद्धम् । १।१।०३।) अच इति । (क) “एरच" इत्यर्थः । तत्र हि धातोरित्यधिकार इति भावः । घनचोः खरे विशेषः ॥ नम्वेवं यस्य वृद्धिरवयव इत्येव मिद्धेऽ- चामितिव्यर्थमत पाह अचामिति । (कै) तथाच राट्शब्दादेव त्वं नेति भावः। कृते त्वादिग्रहणे यत्र वृद्धेरादित्वमेवाजपेक्षया नत्वनादित्वं तस्यैव तेन ग्रहणान सभासब- यने दोषः । श्रचामिति बहुत्वमविवक्षितं तेन मालोयादिमिद्धिः ॥ ननु यत्र हलटिता च एव सन्निविष्टास्तत्रास्य प्रवृत्तिरुचिता न तु हलन्तरितेवचु इति मन्यमामः शङ्कते भाष्ये 'वृद्धसंज्ञायामिति ॥ (भा) नन्वस्त्येव मानकापाठे सनिवेशोऽत पाह सर्वस्येति । (के) वृद्धत्वप्रयुककार्यभाज इत्यर्थः । वृद्धवनिवन्धनकार्य्यस्य प्राति- पदिके सत्त्वादिति भावः ॥ अचामित्यनेन च केवलानामिति । (के) सर्वपदानां मावधारणत्वेन प्रथमतस्तथैव प्रतीतेरिति भावः । अज्माचसम्बन्धिनो यस्य समुदायस्याऽऽदिईद्धिरित्यर्थः स्यादिति तात्पर्य्यम् ॥ ननु प्रथमान्ताच्पदाभावादजेवादिरित्ययुकमत आह १ शुद्धसंज्ञायामजसंमिवेशादनादित्वम् । वा ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्धम् । १। १। ७३ ।) (अ. १। पा. १। या. ६) अजिति । (कै) निर्धारणषट्याश्रयणानिर्धारणस्य समानजातीयविषयत्वाच्च त- लाभ इति भावः । अज्झलममुदायेऽप्यजपेक्ष एवादिग्रहीप्यते इति भाव्याचरार्थः ॥ वृद्धिविशेषणार्थेति। (के) तस्थाः प्रधानत्वादचामिति तस्या एव विशेषणं स्थादित्यर्थः । निर्धय॑माणनिर्धारणबध्योः सजातीयत्वाच्च वृद्धेरचत्वलाभः । तत्र वृद्धेरच्याव्यभिचाराद् विशेषणसामर्थन प्राक्षरसमानायिकाजूप- लक्षणवृद्धिपरिग्रह इति भावः ॥ आकारस्य नित्तिप्रसङ्ग इति। (क) वृद्धसंज्ञानिमित्तत्वनिवृत्तिराकारस्य स्थादित्यर्थः ॥ तचामाधा- रणं प्रत्युदाहरणमाह ततश्चेति ॥ (कै) भाग्योकस्य साधारणत्वं ध्वनयवाह समुदायेति । (कै) यस्येत्याद्यपेक्षया षष्ठौतिभावः। एवं यस्येति श्राद्युपजनित- व्यतिरेके षष्ठीमङ्गौलत्याऽचामिति निर्धारणषष्ट्या दोषोऽभिहितः ॥ अनुपजनितव्यतिरेके यस्येति षष्ठ्यामपि तं वर्ल भाष्ये एकान्तादि- त्वमुक्तं तयाचष्टे १ वृद्धिविशेषणार्था निरिणे घठौ स्यात् ॥ २ ततश्चाश्वलायन इत्यत्र न स्यात् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८३१ (अ. १। पा. १। था. ६) (दद्धिर्यस्थाचामादिस्तद्धम् । १॥ १। ७३ ।) 'एकान्ता इति । (कै) यस्य प्रातिपदिकस्यतिसम्बन्धः । एवं च यत्प्रातिपदिकावयव- भूताऽचामादिवृद्धिस्तत्प्रातिपदिकं वृद्धमिति सूचार्थः ॥ नन्वादि- शब्दोपादानादेव सर्वेषामचामिति लस्यतेऽत पाह आदिग्रहणमिति ॥ (कै). उभयरूपत्वेऽपौति। (के) अज्झरूपत्वेऽपौत्यर्थः । यस्येति नाचां विशेषणं तेषामन्य- विशेषणत्वाद् नाप्यादेर्व्यवहितत्वात किन्तु वृद्धेः। अचामिति चादे- विशेषणं मनिधानाद् न वृद्धेयवहितत्वात् । एवं च यस्य वृद्धिर- . चामादिरित्युक्त लब्धस्याऽजपेक्षादित्वस्योपपत्तये मध्येवर्तमानापि हलाकृतिर्न बिवक्ष्यते इति भावः ॥ सकलाजिति। (क) संकोचे मानाभावः ॥ सतोऽपौति । (के) श्रादौ मध्ये वेतिशेषः ॥ अचामितीति । (के) केवलाच् सनिवेशासम्भवादिति भावः ।। १ एकान्ता अवयवा अचः प्रातिपदिकस्य तेषामचाम् यादिईद्धिर्यस्य तहमित्यर्थः ॥ २ यादिग्रणं त्वन्यनियर्थ स्यात् ॥ ॥

·८३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (वृद्धियस्याचामादिस्तद्धम् । १।१। ७३ ।) (अ. १। पा. १। था. ६) 'स्वरविधाविति । (क) खरे विधेये इत्यर्थः ॥ अयोग्यत्वादिति । (के) खराणामधर्मत्वादिति भावः । अत एव “रयतोऽनाव" इत्यनाव इति प्रतिषेधः सार्थकः ॥ नुड् ग्रहणादिति । (कै) हलवरप्राप्तिविषयकमेवाऽनाव इति ज्ञापकमितिभावः । अन्यथा नुटोऽविद्यमानत्वादक्षयानित्यादौ “इखाद्” इत्येव मतप उदात्तत्वं सिद्धमिति तयथे स्थादिति तत्तात्पर्यम् ॥ "पौरषेयमिति। (के) अाधुनिकमित्यर्थः ॥ गृह्यते इति । (क) अत्र वार्त्तिकेत्यादिः। अत एव ""एड् प्राचां देशे” इति चरितार्थ रूढ़माचस्य नामत्वेन ग्रहणे तद्वैयर्थं स्पष्टमेव । घटीय इति गहादि” त्वात्माधु घाट इति त्वसाधु । अत एव भाव्ये देवदत्तशब्द उदाहत इति भावः ॥ भाव्ये । १ यथा खरबिधौ अयोग्यत्वाद्यञ्जनमविद्यमानवदेवमिहाप्यचामिति वच- नादित्यर्थः। २ अ६।पा १। सू २१३ ॥ ३ कखनुड्भ्यां मतुप । ६ । १ । १७६॥ ४ वा नामधेयम्य (वा) इति वार्तिके पौरपेयं नाम रह्यते ॥ ५ अ९ । पा १ । सू ७५ ॥ ६ अ४ । पा२। सू१३८॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
८३३
(अ. १। पा. १। था. ६) (डियस्याचामादितम् । १॥ १॥ ७३ ।)
'गोचान्ताद्देति । (भा)
गोत्रप्रत्ययान्तोत्तरपदादित्यर्थः । चारायणो गोचान्तो यथा-
ऽसमासे वृद्धत्वाचं लभते तथा समासे वृद्धत्वाभावेऽपौत्यर्थः ।
वेत्यनेन वृद्धसंज्ञा वा कर्त्तव्या ददमुपसंख्यानं वेत्युकं भवति ।
युवेतौमिति । (क)
प्रकृते च गोत्रशब्देनापत्त्यमाचम् । अपत्याधिकारादन्यत्वादिति
भावः ॥ ननु "श्रोदनपाणिनीया" इत्यत्र वृद्धत्वे छोऽसमस्तवदतिदेशे
इनन्तत्वाद् “ञश्च" इत्यणिति भेदः स्थादत शाह
तेनेभश्चेति । (कै)
येन यूनि विहितो न गोचे तेनेत्यर्थः । “नश्च" इत्यत्र
गोत्र इति वर्तते पारिभाषिकं च तत्र गोत्र झते इति भावः ।
यत्तु तेन लुकेति तत्र प्रत्ययलक्षणस्य दुर्वारत्वात् ॥ भाष्ये
जिहाकात्यादिवर्जनं वृद्धसंज्ञापत्रेऽपि द्रष्टव्यम् ॥
"अणिति। (कै)
म च केवलेभ्यः कखादिभ्यग्छस्थापवादः। वृद्धसंज्ञापचे तु
समुदायस्य कखादिषु पाठाभावात् प्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रति-
षेधाच न तत्प्राप्तिरिति भावः ॥
१ गोत्रान्ताहाऽसमस्तवत् । वा । २ छ। पा२। सू११२॥
३ जिताकात्यहरितकात्यवर्नम् । वा ॥
४ करावादिभ्यो गोत्र।४।२। १११ ॥
105

·८३४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (यदादीनि च १।१।७8 ) (च.१। पा. था.) त्यदादीनि च ।१।१।७४॥ भाव्ये 'अनुवर्तते इति । (भा) पूर्वसूत्रात् परतो गच्छति नवेति विचारः ॥ ननपसर्जनानां गणवहिर्भावेन कथन्तदादित्वमत बाह आदौति । (के) मामर्थ्याद् भूतपूर्वगतिराश्रयिष्यत इति भावः । प्रचामित्यस्य विति। (कै) दहादिग्रहणमम्बन्ध एव भाव्यतात्पर्यमिति भावः ॥ व्यपदेशि- बद्भावेन केवलेपि मिद्धमिति दहच नेति भाव्यमयुकमत पार व्यपदेशिवदिति । (क) म निषेधः प्रत्ययविधौ तन्मात्रीपयोगिसंज्ञाविधौ चेति भावः । तदमाश्रित्यवेदम् ॥ ननु नपुंमफे भावे कल्युटौ घणपवादौ त्यधिकारात् परतो वामरूपविधिश्च नेति सम्बन्धमिति नपुंसक- प्रथमैकवचनमनुपपत्रमत पाह द्वितीयान्तमिति ॥ (कै) नपुंसकेपौति । (क) "घत्रजपः पुंमि” इति भावविषयकं काचित्कञ्चेति भावः ॥ यस्याचामादिग्रहणमनुवर्तते उताहो न ।

·महाभाष्यपदीयोद्योतः । ८३५ (ब. १। पा. १ बा. ९) (ए प्राचां देशे । १।१। ७५।) चेतनावतस्त्यागोपादाने सम्भवतो यस्यादिरित्यस्य तु कथं ते स्थातामत शाह एतदिति । (कै) योग्यत्वादादिरित्यस्यैडित्येकवचनान्सेन सम्बन्ध इति शेषः । तुख्यजातीयस्येत्युपलक्षणं "त्यदादौनि” इत्यनेनाऽऽदिरित्यस्य भित्र- विभक्तिकत्वाचेत्यपि बोध्यम् ॥ एङ् प्राचां देशे। १।१।७५॥ 'कुणिनेति। (के) विधेयसम्बन्धलाभात् प्राङ्ग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थमन्यथा प्राग्- देश इत्येव वदेदिति भावः ॥ लक्ष्यावैषम्याय च व्यवस्थित विभाषा- श्रयणं तत्फलमाह तेनेति ॥ (के) अन्येन विति। (कै) श्रुतान्वये सम्भवत्यन्येमाग्षयोऽनुचित इति तद्भावः ॥ वाहौकश देशविशेषस्तच स ग्रामः प्राग्देभबहिर्भतः। वाहीकदेशश्चोभय- सम्बद्धः प्रागदेवहि तो वा । अत एव “भव्ययात्यप्" इति सूचे १ कुणिना प्राग्यहणमाचार्यनिर्देशार्थं व्यवस्थित विभाषात्वञ्च । "ऋषि- रासौन् महावीर्यः कुणिर्ग महायशाः" । महाभारत - कर्णपर्व - ५३ अध्याय ॥ २ छ ।पा २ । सू१०४ ।

·८३६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (एड प्राचां देशे । १।१। ७५।) (घ. १। पा. १ था.८) शाकलनानो ग्रामस्य उदौथवाहीकोभयरूपता भाग्यश्तोका। एतेनोभयवहिर्भूता वाहीका इत्यपास्तम् ॥ चणाररूप्य १ “तेभ्यजिठो” इति वारिकव्याख्यानावसरे उक्तं भगवता तथा च भाष्यम् “तेभ्यस्त्यबादिभ्यठभिठौ भवतो विप्रतिषेधेन । अव्यया- त्यब्भवतीत्यस्यावकाशः । अमात्यः । ठनिठयोरवकाशः । कारन्त- विकी। कारन्तविका । बारानाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । बारात्को। बारात्का । तौरोत्तरपदादजभवतीत्यस्याव- काशः । कखतौर । काखतौरौ । ठनिठयोः स एव । कास्तौरो नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । कालीरिकी। कास्ती- रिका। रूप्योत्तरपदाज्ञो भवतीत्यस्यावकाशः । चाणाररूप्या । ठठियोः स एव । दासरूप्यं नाम वाहीक- ग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । तौ चापि ठअभिठौ परत्वाद्योपधलक्षणो बुभवाधते । दासरूप्यकः। उदोच्च ग्रामाच्च बहवोऽन्तोदात्ताद भवतीत्यस्थावकाशः। शिवपुर शैवपुरः । ठञ्जिठयोः स एव । शाकलं नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । शाकलिको । शाकलिका । कोपधादण भवति इत्यस्यावकाशः । निलौनक नैली- नकः । ठभिठयोः स एव । सोसुकं नाम वाहीकग्रामस्तस्मादुभयं प्राप्नोति । तौ चापि मिठो पर स्वात् कोपधलक्षणश्छो बाधते । सौसकीयः" । २ । १०४ ॥ शाकलं नाम नगरम् यापमा नाम निमगा। जर्तिका नाम वाहीकास्तेषां सत्तं सुनिन्दितम् ॥ नगरे शाकले कौते याहत्य निशि दुन्दुभिम् । कदा वाहेयिका गाथाः पुनर्गास्यामि शाकले ॥ महाभारत - कर्णपर्व- १४ अध्याय । ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.पा.१६ घा.६) (एड प्राचां देशे । १।१। ७५ ।) वाहीकग्रामाविति । (क) पाचे प्रस्थाप्रागदेशीयाविति शेषः पूरौय इति बोध्यम् । अन्यथा कुणिमताश्रयणेऽस्य प्रमाणता नोपपद्यते ॥ ठनिठाविति। (के) “वाहीकग्रामेभ्यश्च” इत्यत्र वृद्धवादित्यनुवृत्तेः। प्रागुदम्बि- भागस्तु “रेशरावत्यास्तु योऽवधेः । देशः प्रागदक्षिण: प्राच्य उदीच्या पश्चिमोत्तर" इत्यमरेण दर्शितः। भरावतौ चोत्तरपूर्वाभिमुखौ- त्येके। ऐशामौतो नैर्ऋत्यां पश्चिमाधिगामिनी अत्यन्ये । उभय- थापि प्रगुदक्वरूपे नं विवादः। वाहीकलक्षणं च “२पश्चानां ३ १ छ । पा २ । सू१९७॥ लोकोऽयं भारतं वर्ष शरावच्यास्तु योऽबधेः । देशः प्राग दक्षिणः प्राच्य उदीच्या पश्चिमोत्तरः। अमरकोष - भूमिवर्गः॥ देशांश्च विविधान् चित्रान् पूर्वदत्तांश्च पार्थिवान् । ब्राह्मणाः कथयन्ति म धृतराष्ट्रनिवेशने ॥ तत्र वृद्धः पुरात्ताः कथाः कश्चिद् द्विजोत्तमः । वाहोकदेशान् मद्रांश्च कुत्मयन् वाक्यमब्रवीत् । वहिष्कृता हिमवता गङ्गया च वहिष्कृताः । सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये। पञ्चानां सिन्धुधष्ठानां नदौनां ये ऽन्तराश्रिताः । तान् धर्मवाह्यानशुचौन् वाहीकान् परिवर्जयेत् ॥

·३०
महाभाष्यप्रदोषोपयोतः।
(ए प्राचां देशे । १।५।०५।)
(ब. १। पा. १ बा.९)
सिन्धुषष्ठानामन्तरं ये समाश्रिताः । वाहीका नाम ते देशा न तत्र
दिवस वसेद्” इति कर्णपर्वणि। एवं च धर्मवधिभूतवादाही-
गोवईनो नाम वटा सुभद्रं नाम चत्वरं।
एतद्राजकुलद्वारमाकुमाराव् मराम्यहम् ।
कार्येणात्यर्थगून वाहीकेषितं मया ।
तत एषां समाचारः संवासाद विदितो मया।
शाकलं नाम नगरमापगा नाम निम्नगा।
जर्तिका नाम वाहीकातेषां वृत्तं सुनिन्दितम् ।
धाना गौद्यासवं पौवा गोमांसं लशुनैः सह ।
अपूपमासमद्यानामाशिनः शोलवर्जिताः ॥
गायन्त्यथ च सत्यन्ति स्त्रियो मत्ता विवाससः ।
नगरागारवप्रेषु वहिर्माल्यानुलेपनाः ॥
मत्तावगौतैर्विविधैः खरोचनिनदोपमैः ।
बनासता मैथने ताः कामचाराश्च सर्वशः ।
थाइरन्योन्यसतानि प्रवाणा मदोत्कटाः ।
हे इते हे हतेत्येवं खामिभटहते ति च ॥
खाकोशन्त्यः प्रमृत्यन्ति व्रात्याः सर्वखसंयताः।
तासां किलावलिप्तानां निवसन् कुरुजाङ्गले.।
कश्चिद वाहीकदुष्टानां नातिहटमना अगौ ।
सा नूनं वृहती गौरौ सूक्ष्मकम्बलवासिनी ।
मामनुस्मरतो शेते वाहोकं कुरुजाङ्गले ।
शतद्रुकामहं तोडें तां च रम्यामिरावतीम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
२९
(च.पा. १ था. ६)
(ए प्रार्चा देशे । १।१।७. ।)
कत्वम्। मतद्रुविपाशैरावतीवितस्ताचन्द्रभागेति पञ्चनद्यः सिन्धुः
षष्ठस्तन्मध्यदेशो वाहीक इति तड्याख्यातारः । कुणिमताश्रयणे
गत्वा खदेशं द्रच्यामि स्थूलशहाः अभाः स्त्रियाः ।
मनः शिलोज्ज्वलापायो गौर्यस्त्रीककुदोऽमनाः ॥
कम्बलाजिनसंवौताः कदन्त्यः प्रियदर्शनाः ।
मदनानकशहानां मङ्गलानां च निःखनैः ॥
खरोटोवतरश्चैव मत्ता यास्यामहे सुखम् ।
शमोपौलुकरोराणां बनेषु मुखवमसु ।
अपूपान् सक्नुपिण्डांच प्रान्तो मथितान्वितान् ।
पथि सुप्रवला भूत्वा कदा सम्पततोऽध्वगान् ।
चेलापहारं कुर्वानास्ताडयिष्याम भुयशः ।
एवं भौलेषु व्रात्येषु वाहीकेषु दुरात्मसु ।
कश्चेतयानो निवसेत् मुहूर्तमपि मानकः ।
इदृशा ब्राह्मणेनोक्का वाहीका मोघचारिणः ।
येषां बड्भागहर्ता त्वमुभयोः शुभपापयोः ।
इत्युका ब्राझणः साधुरात्तरं पुनशक्तवान् ॥
वाहोकेष्वविनौतेषु प्रोच्यमानं निबोध वत् ।
तत्र म राक्षसी गौतिः सदा कृष्णचतुर्दशौम् ।
नगरे शाकले सौते पाहत्य निशि दुभम् ।
कदा वाहेयिका गाथाः पुनर्गस्यामि शाकले।
गव्यस्य हप्ता मांसस्य पौवा गौड़ मुरासवम् ।
गौरीभिः सह नारीभिईहतीभिः खलता ।

·४.
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
(ए प्राचां देशे। १।१।७. 1)
(ब.पा. १। था. ६)
शैषिकेम्वित्यस्य वैयर्थं व्यवस्थितविभाषयैव सिद्धेः। श्रतोऽन्यमता-
येणैव
भाव्यम् । भाष्यप्रामाण्याश्चैताववाहीकयामावपौत्यन्ये ।
पलाण्डुगण्डूषयुतान् खादन्ती चैडकान् बहून् ।
वराई कौकुटं मांसं गव्यं गर्दभमौलिकम् ।
ऐडं च ये न खादन्ति तेषां जन्मनिरर्थकम् ।
इति गायन्ति ये मत्ताः सौघुना शाकलाश्च ये॥
स बालद्धाः क्रन्दन्तस्तेषु धर्मः कथम्भवेत् ।
इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ॥
यदन्योऽप्युक्तवानस्मान् ब्राह्मणः कुरु संसदि ।
पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र पौलवनान्युत ।
शतद्रुश्च विपाश च टतोयैरावती तथा ।
चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठो वहिगिरेः ॥
खारट्टा नाम ते देशा नराधर्मा न तान् ब्रजेत् ।
खात्यानां दासमौयानां वाहीकानामयज्वनाम् ॥
न देवाः प्रतिग्टहन्ति पितरो ब्राह्मणास्तथा ।
तेषां प्रनधाणां वाहीकानमितिश्रुतिः ॥
ब्राह्मणेन तथा प्रोक्तं विदुषा साधुसंसदि ।
काठकुण्डेषु वाहीका मण्मयेषु च भुञ्जते ।
सक्नुमद्यावलिमेषु श्वावलौनेषु निर्छणाः ।
धाविकचौलिकञ्चैव क्षौरं गईभमेव च ।
तविकारांश्च वाहीकाः खादन्ति च पिवन्ति च ।
पुत्रसपरिणो जाल्माः सर्वान्नक्षीरभोजनाः॥

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
८४१
(ब. १। पा. १॥ या.८)
(ए प्राचां देशे । १।१।०५।)
भाग्योकव्यवस्थितविभाषातिरिका व्यवस्थिता इत्यस्यार्थस्य
गेषिकेविति ज्ञापकमित्यपरे ॥
आरट्टा नाम वाहीका वर्जनीया विपश्चिता ।
हन्त शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ॥
यदन्योऽप्युक्तवान् मह्यं ब्राह्मणः कुर संसदि ।
युगन्धरे पयः पौत्वा प्रोष्य चाप्यच्युतस्थले ॥
तहतिलये सात्वा कथं वगै गमिष्यति ।
पञ्चनद्यो वहन्त्येता यत्र निःसृत्य पर्वतात् ॥
बारट्टा नाम वाहीका न तेष्वार्या यहं वसेत् ।
वहिश्च नाम होकश्च विपाशायां पिशाचकौ॥
तयोरपत्यं वाहीका नैषा सृष्टिः प्रजापतेः।
-
कारखरान् माहिषकान् कालिङ्गान् केरलांस्तथा ।
कोटकान् वौरकांच सधीच विवर्जयेत् ॥
महाभारत - कर्णपर्व- ४४ अध्यायः ।
थामत्स्येभ्यः कुरुपाचालदेश्या
आनमिषाच्चेदयो ये विशियाः ।
धर्म पुराणमुपजीवन्ति सन्तो
मद्रादृते पाञ्चनदांश्च जिह्मान् ।
पूज्यमाने पुराधर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते।
धर्म पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः ।
106

·८४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (एए प्राचां देशे । १। १। ७५ ।) का.१। पा. १ बा.:) अपत्त्येत्यादि। (के) "उदीचां वृद्धवाद्” इति “नित्यं वृद्ध" इति चेति सर्वेष्ट- मिद्धिः॥ इति कालोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजि- भट्टविरचिते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमा- ध्यायस्य प्रथमे पादे नवममाह्निकम् पादश्चायं समाप्तः॥ इति शिवम् ॥ १ ब ४ । पा १ । सू १५७ ॥ २ च ४ । पा ३ । सू१४४॥ ब्राझं पाञ्चालाः कौरवेयास्तु धन्य सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश्च यज्ञम् । प्राच्या दासा रघला दाक्षिणात्या- स्तेना वाहीकाः सङ्करा वै मुराष्ट्राः । कृतघ्रता परवित्तापहारो मद्यपानं गुरुदारावमईः । वाक्पारण्यं गोवधो रात्रिचा वहिर्गेहं परवस्त्रोपभोगः ॥ येषां धर्मस्तान् प्रति नास्त्यधर्मों ह्यारट्टानां पञ्चनदान् धिगस्तु । बापाञ्चालेभ्यः कुरवो नैमिषाश्च मत्स्याश्चैतेऽप्यथ जानन्ति धर्मम् । महाभारत - कर्णपर्व-४५ घध्यायः ।

·शुद्धिपत्रम् । 40 पृष्ठाः । परजाः । अाडम् । নাই १०२ मास तु १२ शाडम् ॥ तद्दाव। मास्तु । अथवेत्युक्तः। पूर्वकृतो। इशिरिति । नेन्द्रस्येति (पा)। अथवेत्य पूर्वकृतो হস্তিহিনি सेन्द्रस्येति অসুবা १०८ १२० अर्शः शब्दात् । ... है १६ १६ ... अनुवयस्यादिति । भाष्यकारस्विति । १४. १४. १. . १५२ २ अनुवत्त्यस्यादिति भाष्यकारास्विति भाष्ये गुणरडिग्रहस्यो- उगादिनाम- दूशणो- विधायकत्वे गुणवृद्धिग्रहणस्यो। उणादीनाम। दूषणो- विधायकत्वे। १०१ १४ २१३ ३२४ दुह्यमानासु। सिंहशब्दस्य। ३६५ १७ सुसाधवः। दुह्यमानस मिहशब्दस्य शुसाधवः धारूपाणि एतत्सुत्रो- नखविदलादि- शिककरणादेवात्र धातुरूपाणि । एतत्सूत्रो-। नखविदलनादि। शिकरणादेवात्र । १६ ·२ ठाकः । पतः । પૂ૭ १२ पदम्। पञ्चमौ-। तवारके। प्रतिपद्यते । प्रश्लेष-। तिस- २२ १ २१ अभडम् । पंचमी- तहारके पतिपद्यते प्रश्रेष- तिस्त्र- ऽवि पदान्तरस्थस्यैव पंचमी वैयात्या धादि सिच ११३ ६२२ . my ऽपि । ६२१ २९ पदान्तरस्यैव । पञ्चमी। वैजात्या यादिः सिच। १६ । ७४५ १०

·सङ्केतचिहम् ॥
बध्यायः ।
पादः ।
चाफिकम् ।
पा
भा
...
वा
उ
शि-सू
न-का
पाणिनिसूत्रम् ॥
महाभाष्यम् ॥
वार्तिकम् ॥
उणादिसूत्रम् ॥
शिवसूत्रम् ।
नन्दिकेश्वरकृतकाशिका।
गोतमसूत्रम् ।
सांख्यसूत्रम् ॥
योगसूत्रम् ॥
भर्तृहरिकारिका ॥
ऋग्वेदसंहिता।
गो-सू
...
सा-सू
...
यो-सू
...
ऋ-सम्
...

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतान्तर्गतानां शिवसूत्राणां पाणिनिखूचाणाञ्च वर्णानुक्रम- सूचीपत्रकम् ॥ यहउण ... ... ५३, १. (शि-सू) (पा) ... ... अचः परस्मिन्पूर्वविधौ... अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः अदर्शनं लोपः ... ६१५, १२. ७६३, १. 108,१. ३०२, १. ५७८,१. अदसो मात् ... ... ४४२,१ ... ... ... ... ५७१,१. ७२६, १०० ७६४,१. ... अनेकाशित्सर्वस्य अन्तरं वहियोगोपसंख्यानयोः अलोन्त्यस्य घलोन्त्यात्पूर्व उपधा धादिरन्त्येन सहेता खाद्यन्तवदेकसिन् खाद्यन्तौ टकिती इको गुणरही इग्यणः सम्प्रसारणम् ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ईदूदेद्विवचनं प्ररह्यम् ३५३, ४. ... ... ५२०, ... १५२, १. ... ५०३,१. ... ... ... ३३३, १९. २८६,१. ३२६, ६. ५५४, ६. • ३२६, उरण रपर ... ... ... ... (शि-सू) ६७, १३. ऋल्लक एयो एए प्राचां ट्रेश ७७,१५. ८३५,७. (पा) ...

·५ ५२७, १. ... ... एच इग खादेशे ऐ चौच बोत् कृन्मजन्तः किति च (शि-सू) (पा) ७७, १५. ३२२,७. ४६१,५. ... ... तक्तवतू निष्ठा ... ... डिच्च ... (शि-सू) भभ अमख्णनम् ३९५,१. ५७५, १०. १०५, ५. १०७, ५. ३६४,१. ... डति च (पा) ... तद्धितश्वासर्व विभक्तिः ... 88६, १. ७७६, ५. ... ३६, १. ... ... ७३४, १३. ... ... ७३४, १२. ... ... २५४, ४३५,६. ... ... तपरस्तत्कालस्य तरतमपौ धः तस्मादित्युत्तरस्य तस्मिनिति निर्दिछ तुल्यास्य प्रयत्नं सवर्णम् हतीयासमासे त्यदादीनि च दाधाध्वदाप् (पा) दौधौवेवौटाम् द्विवचनेऽचि ... न धातुलोप बाईधातुके न पदान्तर्विचनवरेयलोपखर- सवर्णानुखारदीर्घजश्चर्विधिष!" न बहुव्रौद्यौ न लुमताजस्थ न वेति विभाषा ... ... ८३४, ९. ३३,.. २३०, १९. ६.०, ९९. १६५,१. ... ... ... ... ... ६४७, १०० ... ... ... ... ... ४३२,४. ७१३, १२. ४७६,९. ... ...

·... २६.. ३१५७९. ... ... ... माज्यालो निपात एकाजनाए पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरा प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् प्रत्ययस्य लुकलुपः बहुगणवतुडतिसंख्या मिदचोऽन्त्यात्परः मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः येन विधिस्तदन्तस्य ४३०.१. ६८३, १४. ६८०, १२. ३६७, १०. ... ... ५२०,8. ... २४६,९. ... ... (शि-सू) (पा) ७६५, १६. १०३, ३. १३७, १. ... ... ... ४२८, १९. ... लण विभाषा सि विभाषा दिकसमासे वृद्धिरादैच वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्दद्धम् शि सर्वनामस्थानम् थे षष्ठीस्थानेयोगा ... २७, १. ... ... ... ४७७,९. ... ... ... ... ३१०,५. ५३१,९. ३८६, १०. ... ... ३६६, १. ... ... ... ... ... ... ५५७,८ बान्तावट सर्वादौनि सर्वनामानि स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ स्थानेऽन्तरतमः खमज्ञातिधनाख्थायाम् खंरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा खरादिनिपातमव्ययम् इयवस्ट हनोऽनन्तराः संयोगः ... ४४९,१७. ७५३,१. ... ... 888,१. ... ... (शि-सू) (पा) २२४, १. .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतस्थप्रथमपादान्तर्गताना सूत्रवार्तिकमहाभाष्यादौनां वर्णानुक्रम- सूचीपत्रकम् ॥ ... १४९, २८. १ थप पदिनि (भा) ४१२, १२. थकाराकारयोरिति (कै) १४४, १. बाउण् (शि-सू) (भा) ५२, १. अकारादिति (के) ४१३, १५. बदपिति (के) ७७९, १. | पकारामतमेदिति (भा) .. पकः (पा) ५४, ३. ५८, ९५. चकारावयवेति (के) ७११, १.. थकारणाऽणन्तमिति (के) चकचौति (क) चकारेणेति (के) पकन्विति (के) पकारेत्यादि (क) २. चकचखरौ (भा) ४३४,९. चकारोऽपौति (2) पकमि न भवति (भा) चकारी नेति (भा) चकणिषमिति (भा) चकिती पौति (2) ५१, १९. चकारः सर्ववर्णाग्यः प्रकाशः कित्त्वस्येति (के) परमेश्वर (न-का) ११८,१७. कित्त्वनि (के) २५., १. पकारजातिरिति (क) १४, १८. चहंत एवेति (के) पकारमपि नोपलभत इनि वक्तपरिमाणानामिति (भा) ८.८,९. (भा) ११, १८. अक्षरम् (भा) सकारखोप इति (भा) २.६, १. १.८, १९. पकारस्यामिति (भा) ७९,५. पक्षरसमाम्नाय उपदिशा(भा) १९८, ९. पकारस्यनि (के) १८. १५२, १५. ५९९, १७. चगादित्यादि (कै) ३५०, २. 1 ८४, चक्षु (भा) ...

·देसम् . . पचामिति ... ... बच रति (क) ५४९, ५. (१४, १५. पग्निमौड़े १.१.१. E१५,१. सू-१-पटक-१ पचा परसिग्निति (पा)) चनौ तौति (क) ७०१, १२. २.५, १.. धगुणेति (के) ०५०, १२. बचः पवादिति (के) अग्ने चौ (भा) ५.२४, १५. अचव (पा) १९८, १. १०१, १९. अग्रहणपक्षे (कै) २७९, १. ८२९, ५. पपरणेनि (के) पचामितौति (के) ११,११. पात्वात् (क) ११५, १५.पचामित्यनेन च केवताना. बाभूयस्त्वादिति (क) ११, १२. मिति (क) ८११, १२. बाममिति (के) (२२,१२. चचामित्यस्य विनि (के) ८३४,८, चाविकलेति (क) १११,१. अचिरशनायामिति (भा) ४८२, ११. चाविशेषणे हौनि (भा) २१८, १०. बचौति (के) १०१, ११. ०.५, १०. चासंज्ञा तहाँति (भा) १०१, ३. अचौत्यतच तस्येति (के) १७४, १.. चास्येति (के) १८०, १. १९९८. धचो निती (पा) पास्यति च स्थानषडौति अचो रहाभ्याम् (पा) ११, ५. (भा) १६०, १५. चचोरिति (के) २.., ८. पास्यति षडौति (के) बचो ौति (भा) १०१, १२. चास्यत्यधिकारेति (के) ०१५, १.. पचलाभावादिति (के) बङ्गस्येत्यपि स्थानषष्ठीति अच्युपलिहस्येति ७४३, ४. (भा) १६८, ९. बजपेक्षयेति (के) २२५, १२. बझाधिकार रति (भा) २९९, ११.बजादाविति (भा) १८६, ६. बहानामिति (के ११, ४. बजादिरिति (क) ०९१,१५. महानिष्यच्या (क) २८१, १८. पजादौ प्रत्यये इति (के) १. पजाति (क) ४१५, १. बनिति (के) १४७, ११. ८९० १. पोन संयोगादिम् (भा) १७९, ११. २४९, १९. जुदिदिनि (भा) परेन संयोगादि विषय- बनेव य रति (भा) थामा (भा) २४४, १२. पण पायेन (भा) २१२, ...

·(. ३ ) , ... ५८, ८२९, , ... बन पायेषु (भा)... १९, १०. पतिप्रसा झाविस पज् मावस्येति (क) २०४, १९. इति (के) पश्चिटपौति (के) ३९८, ५. पति बड इति (भा) पटि ते रति (2) १८१, ५. चतो रोरि (पा) घट कुधिति (पा) चमो लोप (पा) १०१, १. बडागमात्पूर्वमिति (के) १८१,९. चतो नानास्य (पा) ... बड्परचेष्विति (भा) ८८, २.. अत्यनाय (भा) १९,१९. चषः प्रसङ्ग इति (क) (८७, १. बत्यररानदिति (के) १४२, १४. चपपीति (भा) ५१५, १०. अब (भा) २०९, ११. पथिति (के) १४. चन ग्रहणादिति (के) ७३२, ८. चदिलवर्णस्य (पा) पन चाचाय्यस्येति (2) ५, १. पपुदित् (पा) २८०, १२. बन चेनि (2) ५, १.५४, १२. चणेति (कै) १७८, १५. १०,४८. पयोऽति (के) ९८७,९. धन नेति (भा) ४८५, र. पषोऽप्रश्रयस्य (पा) २५०, १५. पचय इत्यनेति (क) ०२८, १. चण लवेति (क) १०३, १. चन शसस्पति (2) १४१, १५. अण् सदृश इति ००१, १. पत्र हि सूबे रति (के १८., १५. 'चन इतौति (क) ००४.१९. अब ौति (के) ४३३, ६. ७१९, चत इत्यधीति (2) पत इत्येवेति (भा)... २०८, १.पचापौट एवस्था मित्वमिति पत एवेति (2) २८०, ४.२८१. १०. ५९९, १२.६१९,१४. अपापोनि १२०, १०. १८७, १. चत रव सिकादिति (के) १४७, ४. (भा) १८, १. .चतः क इति (के) (८९, ११. बनाऊरिति १०२, १५. बतिक्रान्तार्थविषयतामिति पति (1) १४., १४. ४९१,९. (भा) १४४, ११. (के) २५८, ११. पनिषद रति (भा) ९.८, १२. ५८१,७.१९५, १५.०८८,१२. बतिखकायेति (भा) 1.९, १.अनि (क) ४५२, १. (के) ५९९,t. ... . . ...

·( ४ .) ... - ७ १४. ... (क) १९५, . पर्व चेलि (क) ७.७४, २. (भाष्ये) अथवेति १६, ११. ११, १० चत्वति (के) २१,८. अथ स्वकारेति (भा) ११, १८. ०६, १८. (के) ११., अथ गौरिति (भा) २. ९. १५८, १२. (भा) १८५, अथ तचेति (भा) १९७, १.. १०. १११, १०. अथ तुल्यति (के) ₹८०, ११. २३१, ३. (भा) ३११, ८. १११, पथ लिति (के) ५० १,११. ११५, ९. १६. (के) ११८, ११. २५०, अथ मतमिति (भा)... ५५१, १७. १०. (भा) ३७९, ७. ४१४, .. अथ थोऽवागयोगविदिति ४१८, ४. ४२५, २९. (क) (भा) १९, १८. ४०९, १५. (भा) ५१९, र पथ वाऽन्वर्थेति (के) (क) ५५९, १२. अथवाऽस्तु नावदिति (भा) ०५१,८. ५८५, ४. (भा) १००, ११. अथवा किंचिदिति (भा) ५२३, १६. ५१, १. अथवा किं न एतेनेति (भा) १७०, १. अथवा कूपेति (भा) ४४, ९.. ७११, १५. (भा) ७५°, १८. अथवा पुनरस्त परादिरिति २) ७६८, १९.८०८, ११. (भा) ५९७, १४. अथवैतति (भा) ५१, ४.००४,१८, (भाष्ये) अथवा प्रतीतपदार्थक अथाजहत्खार्थायामिति (भा) १३७, ६.. रति (भा) ११, १५. अथादौति (भा) ८१८, १३. अथवा महतौति (भा) ४११, १२. अथापि कथंचिदिति (भा) १७५,०. अथवा यथा रथेति (क) ०१५, १. थापौति (के) १४,९. अथवा योऽनेति (भा) ९१८,९. (भा) १०७,११. (क)९७०,११. अथवा वत्यन्तमेतदिति (भा) १६, १९. | अथेति (के) १८०, १८.५४५, ११. अथवा व्यतामेवेति (भा) २२, १८. १. अथवा सिद्धनिवति (भा) २०४, १. बथोभस्येति (भा) १९. अथवा स्थानेति (के) ५५९, ५. बदसो मादिति (पा) १५०, १. पथ डिग्रहणमिति (भा) १२.,.. बदाग्धामिति (भा) ८९, ११. पथ लचोरिनि (भा) २४१, ११. पदुग्धेनि (भा) १८,१. १ , . ४१२, .

·( ५ ) ... ... ४ ... ... , ४५, १५, अदुकौति (क) ४५,.. पानभिधामादिति (के) ७. पहश्यमित्यादि (क) पदेङ गुणः (पा) बनभौति (क) ११, २. अद्यत्वेऽपौति (कै) ७१, ११. अनभ्युपाय इति (भा) २९, १८. तेनेति (के) अनयोः (भा) १११, ५. अधिकपरणं चेति (2) ३८५, चनयोरन्तरेति (भा) १४०, . अधिकम् (क) ५१६, १८. अनयोरि (क) .१०, ११. अधिकार इति (भा) २, ११. अनर्थकत्वादिनि (के) (क) ४९५, १.. अनर्थकमिति (भा) ५४७, १८. अधिगलयाचासच्या (भा) १९. अनर्थकानि वाक्यानौति (भा) १२२, अध्यापननितिः (क) २४, १३. पनर्थकास्विति (भा) १८, ११. अध्यापनमिति (के) १८. अनर्थगतेरित्यस्थ (भा) अध्येतारच (भा) २४, ११. चनर्थित्वात् (के) ५१९, १५. सनचि चेति (पा) १०९, १. १०, .. चनस्विधाविनि न कर्तव्यम्(के)५.८९,१९. बनचकत्वादिति (भा) ६७८, चमादित्वादिति (क) ४९, ११. चनजन्नत्वादिति (के) ५२६,९. बनाश्रिममिति (के) २७५, ४. पनदुरः (भा) चनाश्रित्येति (के) १७, ८. ७९९,११. चनण् लादिनि (भा) ५८, १५. बनिकारोकारेति (भा) ४६१, १६. पनम्तरयोगति (भा) ५६५, ५. नित्यत्वमेवं स्यादिति (भा) १,११. अनन्तरस्येति (के) १७१, ४. १६१, ८. पनित्यत्वादिति (के) चमन्तरा (के) २४१, ०.१२, ११. बनिदिताम् (पा) घनन्तविकारे इति (भा) १२. पनियतथेति (2) अनन्यत्वादिति (भा) १३. चनिष्पादादिति (के) १८६, १५. २११, १. धनन्यस्य चेक रति (के) १०६, २. चनुकरनि (के) ११५, १.०५६, १७. अनन्त्यस्याप्युकारस्येति (के) १.., १. अनुकार्यस्य दुष्टत्वादिनि (के) ०३, ११. चमपायेति (भा) ३६, ११. चनुत्पत्तिज्ञानम् (के) १५, १८. चनपेक्षित प्रतियोगिनोः ३१०,११. पनुत्पत्तीति (भा) ११, ११. १७८, २४९, १८ , १६०, धनुः (भा) ...

·अनुदात्तोपदेशवनति (पा) १५१, ४. बात इति (पा) अनुनासिकपरेति (के) १०, ११. बनेकमनुबन्धमानमिति (भा) चमुमासिक इति (के) (११, ४. बनेकं विशेष्यम् (भा) ०६२, १५. बनेकयोगेति (क) अनुपपतिरिति (भा) ५८,१. बनेकशकौनि (के) ४४६, १. अनुपजनेति (भा) ३१, ११. अनेक गरिति (के)... ११४, ४. अनुपयोगादिति (के) ४८७, १९. चनेकार्थत्वादिति (के) अनुपस्थानम् (के) २००, १०. बनेकान्त इति (भा). ०७७, ८. अनुप्रदानम् (के) २८, १९. अनेकान्ता इति (भा) २५१, ४. अनुप्रयोग एवेति (2) ४६२, २. चनेकाम्नेति (भा) ७७४, १७. पनुबन्धकरणार्थमिनि (भा) ११९,.. चनेकालेष्विनि (के) ५८०, १२. अनुबन्धसहर (भा) ५९,४. बनेकान्तोनौति (भा) चमुबन्धकरणार्थश्चेनि (भा) बनेकालेति (के) ५०८, १२. अनुमति (के) बनेकेसि (के) . ४, ८.११२, १४. अनुबन्धविनि (के) २९१, १९. १०. अनुमानमिति (के) ... ५९४, १२. बनेन (भा) ५०५, ११. (क) ९७५,११. अनुमोयन इति (के) ४९९,९. चनेनाऽपौति (भा) २३०, २. अनुमौयन्त इति (क) बनेनेति (भा) २२५, ०.४०५, १४. अनुमेव मतेलि (क)... १४, १..पनवेति (2) ८, ५.९९७, ७. अनुमक रति (भा)... १५,१. (भा) ०४८, ०. अनुवर्तन (भा) १.२, ०. चनैमितिकमाञ्चमिति (भा) १०८, १.. अनुवर्तते इनि ८२४, २. बम् रति (भा) ८१९,९. अनुवर्तमान इति (भा) अन्त इति (के २१५,". अनुवत्यै स्यादिति (भा) १११, ११. चन्तरणमिति (के) ४९८,. अनुष्टनिनिर्देश (क) ७७२, १२. घकात्यन्ताध्वदूरपारेति (पा) १५६, १. अनुषो (क) ५. अनारज इति (क) २११, ७. अनुखारस्थ ययौ (पा) १११, १२. चारजवादिति (के) ३४४, १. ११६, अनुस्वारस्य भवदिति (पा) ८५, १४.. १४. २११, ८.५९९, १०. ४९०, ... २४६, ·. ... ... चकारात्वादेवेति (क) अन्यथाऽमाम रेवेति ८१९, १. चन्नरलक्षणत्वादिनि (भा) २१७, ८. चन्यथा एढेरिति (2) घसरणलक्षणस्य (भा) ७९७, ४. अन्यथा व्याख्यायत रनि (भा) ०१२,१८. चारजभिसे इति (भा) ७९७, १. अन्यथा इसमेवेनि (भा) बसरहानपौसि (के) ९. अन्यथेति (के) १८, ११. ११९, ११. सन्नरको बलीयानिति (के) ५९६, ११. ५०, १८. ४०८, १. ११०, १. बन्तरतम इति (के) ५१२, १४. ५४४, ९.५४५, १. अन्तरिक्ष रति (के) ५५०, ५. चन्यपदार्थस्येति (2) अकारेणापौति (भा)... ४१६, ४. अन्यपदार्थत्वादु (भा) ४०९, ४ (क) ५७७, १८. ७४०, ११. अन्य व्यवधाने (के) (५९, १. चन्तरेवेति (भा) ... १५६, ११. अन्यस्यासम्भवादिति (के) ०९, १०. अन्तोनिमय इति (के ५१०, १०. चन्यस्येति (क) अन्त्यममिति (क) १६८,०. (भा) ५९०, १९. (क) ७१९, ११. चन्यमिकमुषसंक्रान्ते (भा) १६८, ११. धन्ये (के) ३१, ११. चन्त्यमिति (भा) १८३, ११. धन्ये तु (के) १५१,११. चन्त्यस्येति (भा) २९८, १. अन्येत्वाडरिति (के १५०, र. ५.१, १५. ८.५, १०. चन्त्येन (के) पन्येविति (क) ११,२०.४., १. चन्यतरनिष्टयति (के) १३९, १०. १३३,५. १३१, १. अन्यतरान्येनि (के) १८, १९. १४६, ६. १९९,१२.२४८,१. धन्यहोति (भा) ४९८,८. ४३०, ५. ४७६, १४. ५४४, १, अन्यत्र (के) १६८, ५. ०५१,५. अन्यत्र चेति (भा) ८१९,३. चन्येन चान्यस्येति (भा) (भाष्य) धन्यबानियम इति (भा) ४ ५, ७. धन्येन विति (के) ८२५, ११. चन्यवापि (भा) ८९, १०. | पन्येनेति (भा) २९३,.. बन्यति (क) ११, १६.१ ६. | चन्येष्वपि हश्ववे (पा) १५१,८. ४८८, १९. चन्येष्वपौति (पा) पन्यथा (2) ५५, १८. १९५, १. पन्यो भाव इति (क) ... ... १ ... ८.., ... ... . ४ .

·( C ) २२४, ४१४, ... ४ बच्चयेति (क) ११५, ११. ६४१, .. | अपेक्षाया रनि (क) ७५१, ५. चन्वर्थत्वाचेति (के) १९५, १३. | चपी यौनियमतुषु (वा) चन्वाण्यायत इति (क) ५१२, ११. यभव्यशब्द इति (के (भाष्ये) पप एवेति (भा) ११, १६. अप्रतिपत्तिरिति (2) २५.९.१५. चपलष्यमाणानिति (भा) अप्रत्यय (भा) १३.,. अपनेत्यादि (क) ८४९, १. चप्रयोग एवेति (क) ५८७, १९ अपरिहतमिति (के) २. प्रयोगति (के) पपरो यदसिई इनि (भा) ११२, ६.चप्रानि पदिकैनेप्ति (क) ८१२, १९. चपातनि (भा) २२८, ३. अप्राप्तेति (कै) ४५४, ८. ४८०, १७. अपवाद त्वमेवेति (क) ५७०, ६. अप्राप्ते यवागूभोजन इनि (के) ४८४, ५. स्वपवादत्वादिति (क) ३८८,ए. चप्राप्ते परति भारमिति (भा) ५०२,९. अपवादस्यैवासम्पत्त्येति (के) १८१, ११. धबधौदिति (भा) अपवादेति (कै) २०५, ६. ४७८, १०. अबाधकत्वेति (के) अपशब्दजानम (के) ४४, ११. अबुद्धेति (के) चपध्दजाननामारीयकत्वादिति चयपधात् (भा) ५. (के) ४४, १६. अभिजाति (भा) पपाणिनीयमिति (भा) १४. अभित्था इति (के) ५. चपाणिनीयनिवमि (भा) ५. अभिधीयतेऽनेनेनि (के) ७९९, १४. चपादामस्थानप्राप्ता (क) १४२, ८. अभिन्नबुद्धिविषयस्य (क) ८३, १५. पपिचरति (भा) ५४६, १४. | अभिन्नार्थ इति (के) ४८९,१८. बपि चेत्यादिभा (भा) २७८, १. अभिमनस्येति (के) ५४०, चपिलिनि (क) ५१., १.चभिव्यक्तौति (के) अपि प्रयोनुरात्मानम (परिः) २१, १२. अभिसम्बद्धः (भा) १२९, १. १९०, ५. बपि शब्दादिति (2) १८५,९. अभेद इति (भा) ५. अपूर्व इति (क) ५५५, ४. बभेदव्यवहार रति (के) चपूर्व बेति (के) ८१०, १. अभेदस्थापौति (के) ७७५, १. चपूर्व मुखमिति (के) (८२, १० अभेदेति (के) २५८, १. अपेनि (के) ११४, १. अभेदेन सोके इति (के) ४५१, ५१, १२६, १०२, ... . .

·. ... , ६२४, .. ... पम्यारति (भा) ... ८१,११. पर्थतन्त्रा इनि (भा) पभ्यासक म सिध्यतौति (के) १०१, १. पर्थदर्शनादित्यस्य (भा) १८, १८. वयाससंज्ञाप्रतिसमय इति अर्थनिर्देशार्थ एवेति (क) ०३६, १९. (कै) 40१, ११. पर्थनिमित्तक एवेति (भा) ११८, ... अभ्यासाथै छुतात्तिः (हरिः) ७८५, १५. अर्थद्वारकमिति (के) अभ्यासावयवस्येति (2) ५१५, १३. (भाषे) पर्थप्रयुक्त इनि (के) अभ्यासे चर्च (पा) १४, ../पर्थभेदाभावेऽपि (के) २२९, १.. अभ्युपगम्येति (के) १८, १. १४१, १०. अर्थमश्रुते (के) १०८, (भाष्ये) अभ्युपाय एवेति (भा) ४४, ८. पर्थववेति (के) पयं पखपौति (क) ७४, १४. (भा) ५६२,.. ४३९,१५. पर्थवाति (क) चयं बल्विनि (क) पर्थवदिति (के) १८, १०. ८२१, १५. अयनवन्य इति (के) ०४, ८.पर्थवाः (भा) चयनिवनि (के) ८२, १५. पर्थवानेवासिनि (के) ८२, १२. षयमनार्थ इति (के) ४१., ए.पर्थसद्भाव रति (क) ४. यमिति (भा) १, ११. १५४, १. अर्थातौति (भा) अथादौनामिति (क) ८१, १४. पर्यादिति (के) अयुता इत्यस्यैव हेतु कथन मिति पर्यादित्यादि (भा) १९, ८. अर्थाद्देति (के) १८५, १२. घयोगति (के) १४२, ८. पर्थानामिति (भा) ८.९, ५. योग्यत्वादिति (कै) ८२९, ३. अर्थान्नरेनि (के) ११, १०. धर्क इति (भा) १०, १०. अर्थात्रयत्वादिनि (के) ४५, १५. चर्तिप्रष्टत्तिथैवेति (भा) ७१, ५. पर्याश्रयेणेति (के) (१,२. परिति ९. पर्थिवादिनि (के) २८,११. बर्थः (के) २१, १..यें चेति (के) ५.३१, १७. पर्थ इति (2) २४९,४ पर्थेण पौति (के) चर्थ एवेति (क) ५१९, १. (भाष्य) अर्धे शब्दप्रयोगादिनि अर्थगन मिति १८,४. (भा) ५१,१. 2 ४१, . ... ... ... ...

·( १० ।) ... . ... . बर्थी वास्येति (भा) अवयवत्वेति (भा) ५११,१४. बई एकार बोकारो वा न अवयवहारणेनि (2) १,१५. भविष्यतीति (भा) ५९९, ११. अवयवपरचेति (क) ८१,... बईचतुर्रतेति (के) ८५, १..| पवथवभूनस्थापौति (भा) ४३१,८. पईटतीयेति (के) १०१, १५. अवयवषयादौनामिनि (भा) ११२, २. बई शब्दथेति (क) ३८४, १६. अवयवषप्रवेति (भा) २५६,५. पति (के) २३४, ५. अवयवामामिति (के) ८१४, ५. चर्डेनेति (के) १०६, १२. अवयवात्रयः (भा) ८३,१. चलमित्यादि (भा)... ५२, ४. अवरकास्तत्वादिति (भा) पहावौदित्यचेति (के) १९३, ४ चयरकालवेति (भा) ७०१,५. बलिशमध्यभ्य इति (2) ४५४, ..पवर्णपरा इनि (भा) पलिङ्गाऽसंवत्वमिति (के) ४५१, ५. पवर्शनोपविधिमिति (भा)६५०, १२. पक्षोऽन्त्येति (पा) १७९, ११. पवश्यमिति (भा) २७७, १४. पलोपोनि (कै ५०१, १६. अवश्यमिवेति (भा) ६११, १०. बलेवेति (के) ८२६, १.| अवश्येति (के) ५७२, १४. बल् इति (के) ६१५, १५. अवस्थिताः (भा) ७८७, ४. चल्चिधित्वादिति (के) द६९, . अवयिते इति (के) 1.९०, १४. बल्विधिति (भा) ७१८, १४. बवानामिति (भा) (७, २. बस्पोयांसः शब्दा इति (भा) १९, १६. (के) ७७७,१. चल्पेति (क) ६७, १०. पवारभेदेति (क) ७७२, १३. अशोपोऽना (पा) ०६, ७. विचालिभिरिति (भा) ३४५, चलोपस्त्विति (के) ७०९, १८. पविचालिष्विति (भा) ५. अवधारणार्थमिति (के) बविजानत रति (भा) ४८, ०. अवधिवत (क) ८१, १५. विदिवेति (के) १८,१. • अवयव इति (के) ५८४, १४. विद्यमान इति (के) अवयवकार्यम् (कै) ८१, ११. विद्यमान स्वेति (क) अवयवग्रहणात् सिमिति पविधानादिति (के) चेदिति (भा) ... ५१, १. पविभक्तिरिति (के) ४४९,.. ... ... १२, ७ ·(' ११ ) ४४०, ... . ... ... पविमयोति (भा) 1८८, १. | अश्रूयमाणेति (के) ५. पविधिमत्वादिनि (कै) ५०,१. पहन इति (के) १९, ५. ७७६, १. पविशिख इति ( पसबारेषेति (के) ४४१, १. विशेषण (भा) २१८, १९. पसंख्यां संयत्यारेति (भा) १०९, ११. विशेषणे (भा) ५८९, १७. १८९,. विशेषणति (भा)(५,१.११०,११. असंज्ञायामिति (भा) ४१.... के) ४०९, १५. ४४७, १२. पसंदृष्ट उद्भून इनि (के) ११०, १७. बइत्यादिति (क) १९२, २. असच्चमि (भा) ८८, १. अदौत्यनेन (भा) चसमि स्तोपे चिशकारमिति चोदेगौनप्रधिमप्रथाः (भा) २८७, ८. (पा) १.६, १. चमनौति (कै) ७९०, १८. १८, ४. पव्यतानुकरणस्येति (भा) १५०, १०. चमचादिमि (के) २२३, २८. पव्यतिरेक कृत रति (क) ८. ८०९, १५. असत्यपौनि (भा) ५८९.१२. पव्यपहत्तमिति (भा) ८४, १२. ५८, २.२८०, ११. पव्यवहत्तस्येति (भा) ६३, १८. बमबभूवेति (के) अव्ययत्वादिति (क) ४४९, १. चमत्येति (के) १५, १४. ५१५, १. अव्ययेति (के) ३५, १४. ४६४, १९. पसत्यायका-भावादिनि विकेति (के) के ११४, १९. अयुत्पत्तौति (के) ४. असत्योपाधौति (2) ३२, १५. पयुत्पन्नवादिति (के) ११९,..बसन्तमपौनि (के)... अव्युत्पति (के) ७६, २. बसन्टेशार्थमिति ७९९, १. पनिजत्वादिति (के ७१, १. बसमासामबारेनि (के) १८, १४. घशक्तिलेति (के) ७०, १. बसम्बदमिति (के)... १९५,४. पशावादिनि (भा) असम्बद्धमनयेति (भा) १०२, ४. पशब्दार्थ इति (के) ७०६, ७. पसम्बद्धति (के) बरलाप्यवयवे रति (के घसम्भव एव वाधकत्वम् (भा)२०७, चमत्वमपौति (2) ८९, १. असम्भवति (भा) ... ८४, १. पन्नोवेर्वा (भा) १.८, ७. बसम्भवादिति (क) ७०, ०२, ५८, ८ ... १२.

·( १२ ) ... ... . ४ ए. ... . ... ... ७४, १. बसाधारणमिति (क) १५१,९. पस्य बी (पा) पमित्ययमिति (के) ५१९, २. बसिद्धवनिषेषादिनि (के) ११८, १. पस्यन्यमेन वर्षानित्यास्थमिति पसिद्धत्वादिति (के)... (भा) १५१, ११. बसिहस्वाभावादिनि (के) ३.८, ११. अस्मीति (क) बसिडमिति (क) ४९५, ११. अस्य सूचस्पति १२. बसिडवदिति (क) ८९, १२. पस्याक्षरसमाम्बायस्य वाग पसंयोगः (क) ५०१, १५. व्यवहारजनकस्य (हरिः) १०९, १४. पति चेति (भा) ८१०, ११. अस्येति (के) १९४, पति पुनः कचिदित्यादि पस्योपसयुरिनि (क) ०५९, . (भा) १८५, १२.अक्षयनेनि (के) बस्ति पुनरिनि (भा) ६५१, ४. पखेति (के) ७४, 1. पति प्रयोजनमेनदिनि (भा) १९, १. परकाराणिस्युरिति (भा) घर,. १४१, १२. परिभुवोरिति (भा)... पतिवेति (भा) ५११, १.पो इति (2) अप्ति सामानाधिकरणमिति ) १११, १. पक्षिौति (भा) ८२, १९. श्रा। पनवेति (के) पोरिति (क) ५४५, ११. बाकायेति पश्यन्यदिनि (भा) ५०८, ११.पाकाक्षेति (के) चाकार इनि (कै ४७१, ११. पस्येषा परिभाषेति (भा) १०९, १९. चाकारतोप इति (क) पद्याने (भा) ११७, १. चाकारस्थापौति मादेवेति (भा) ४११,११. चाकारस्येति (के १५१, १.. चमिचिति (के) १.१,....१,२. १५२, १५. बसिन् पक्ष रनि (के) १५.,.. पाकारस्य गुणः (भा) ४. पखिनौति (3) १,१.पाकारादयोऽपौति (के) ८८,१६. ... ... पस्यप्रयुक्त (भा) ... .., १५, ·(• १३ ) ... : (१९, पाकाराकोनि (के) ४०४, १७. चारजिनि (2) ५११, पाकारामादिति (भा) ०१२, ११. बालसाभिन्ना रति (भा) ५५१, १५. बाकारस्य नितिः प्रसा पाननि (भा) ०५६, ८.१००, १. इति (कै) ८९०, १०. बातो सोपः (पा) चाकाति (के) ६४, ..चात्वविधामादिति (के) २४९, १. चाकतावपि पदार्थः (भा) ३६, १०. चात्मनेपदमिति चाकतिपणादिनि (भा) (५, १७. चात्माममिति (2) ५४८. १२. ०, १५. चात्मीयत्वमेवाडेनि (के ४४१, ११. चाकतिपक्ष रति (क) १०, १४. पायेति (के) ४७०, १५. चाकतिपक्षेऽपौति (के) २९५, ११.| धादिः कालमर (क) ५१, १२. चाकति मत (भा) ११५, ६. धादिपहणमिति (क) ८६१,५. चालतिरिनि (क) २९५, १. चादित्य (भा) १०२, १४. पाहतौति (कै) ०६०,५. ७०९, १०. धादित्यधिकारादिति (के) ८१८, ८. पालत्येति (के) ११४, १५.पादित्यधिकाराद्देति (के) ४.५, १५. पाक्षिप्यत इति (के) २८१, २. पादिरन्त्येने (पा) ११५, ३. चाक्षेप् स्यनीति (2) ५००, ११. १.२८. चागत्येति (भा) ११८, १७. बादिशब्द रनि (के) भागमः (क) ४१८, ११. बागमग्रहणे हौति (भा) ११५, ८. धादिशब्दस्येति (के) ४४८, ८. भागमभूतत्वात् (क). १४१,८.पादिश्यन्त रति (भा) ५९९,५. चागमावित्यारेति (भा) ५११, ५.चादिर एवेति (के) ५९५, १०. पागस्त्येनि (क) ११, १२. बादौ इति (भा) २७५, .. चाचार्यः (भा) १०१, १८. चादौति (के) पाचार्यः बल्वपौनि (भा) ४९५, १.चादेशात मे (भा) पाचार्यः स्पति (के) १६८, १५.चादेनेति (के) पाचार्यस्पेनि (भा) १.., . पादेशपच इनि (के) पाचायेति (भा) १०३, १.पादेोनि (2) ५४१, १४. पाचार्येष (भा) ०९, ...चादेश रति (के ५०१, १५. ...

·( १४ .) ... १४७, ... . १११,५. चार्थाः (भा) ... ७९५, बादेशमाचमिति (के) ५८४, २. पावधि पनि (भा) चादशोऽस्येति (क) ५९५,८.बाम्नायति (के) चादेश इत्यादि (भा) ५९९,८. चार चेति (के ५२२, ०. चादेशो रधन रति (के) ६१८, १६. पारम्भ इति (भा) चादेशन मिति (क) १३५, १६. चारोपादिति (के) ४०, १७. चादेजदेवमाणमिति (भा) १६., ५. चार्थवन्यथेति (के) ११५, १५. चादजमानस्येति (भा) ५३६, ३. चाद्यन्नयोति (भा) ५१०, १९. पार्थेन (2) १५४, १३. चाचताविति (के) ३५५, २. पार्डधातुकोपदेश इति (के) १५३, ९. चावन्तौ चेति (के)... चाईधातुकनिमिने ये इति चायुदानार्थमिति (के) ५.६, ११. (भा) १९८, ५. बाघदानत्वं माभूदिति (भा)७१७, १४. चाधाराधेयकल्पनयाविति (के) २८,१०. चाईधातुकमिमि लोप इति चाधाराऽऽधेयसम्बन्धेति ) १५४, ७. (भा) १९०, १७. चाईधातुकस्य चेति (के) चानन्तर्यमारोप्यमि (के १९७, १३. ४११, २. बाईधातुकसामान्ये इति (भा) ६१२, ०. चामनति (क) १३५,९. चानस्यादिभेदादिति (क) ०८७, ११. पानमार्येण (भा) चायतर्यमाचे इति (भा) ०४१, १५. चारनिति (क) ४२०, १९. चामर्थक्यमिति चारतः संख्यानात् (भा) बानर्थक्यादिति (क) पानर्थक्षे तु प्रत्येकमिति (के) १०, ११. थाश्रयादिति (भा) ३१०, १. पाश्रित्येति (के) १५८, २. चानुनासिकामेषामधिको गुण इति (भा)... ४०२, १२.७०८,९. चाबीयत इति (क)... चानुपूर्वी चेनि (के) ४८०, ११. ५९५, १.. थानीयमाण रति (भा) वामुषजिकत्वादिति (के) १४७, १.. चान्तरेति (के) २७८, ९. चात्रीयत इत्यर्थ इति (के) ५९९, १७. चान्तयंत चौकार इति (भा) १५६,१९. चासतस्वरूपः (क) ११६, ५. चान्यभाव्यम् (भा) ११, १०. चास्ये इनि (के) १५८.१४.१६०,१. ४१., ·( •१५ ) ४०१, ho चाहारिकाणौन्द्रियानौति इति (भा) (सा-सू) ६४, १४. इट विनि (क) ५१, १५. चाहानि (भा) ५२, ५. रडागमति (क) ५५, २. चाहत्य (भा) ७९१, १०. इडुपति (के) ४९८,६. चाहो पुरषिकेति (भा) ५६, १.. भवतीत्येतद्दारेणेति (के) १४०, ८. पाखिदिति (भा) ४३, ६. इविधिरिति (भा) इविधिति (भा) इण् प्रायनेति इतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः (भा) ११८, १. एक इतौति (क) २९५, १४.| इति (भा) १४२, १६. रक इत्येतदिति (भा) १. इति करण इति (भा) ४८०, ५. एका स्थानित्वादिति १६६, १३. रवि करणादिति (क) इकारादौनामपौति (के) ५६, १.| इति चानभिधानादिति (कै) ४०७, ४. इकारेणेति (के) २. इति पुनर्विधानेनेति (के ४४०, ८. इकारोकारयोरिति (के) ३६ १, ५. रमि प्रश्न इति (के) इको गुणष्टधौ (पा)... १९८, १.] इति विशेषाभावादिति (कै) ११८, ३. १९८, १६.] इनि व्यवहारादिति (के) १००, १५. इको गुणदौति (भा) १६५, ६. इतौडिति (क) इको गुणटडौ इति (भा) ५४२, १.| रत्वमपौति (भा) ६८२, १८. इको यणचि (पा) ११, ४. इत्वम् (भा) ०.६, १५. रको यणिति (पा) ४०४, ७. रत्वार्थमिति (के) (८२, १. इक प्रकरणादिति (भा) १९९, . इत्यं भूतलक्षण (पा)... रग परणमिति (भा) १५२, ५. इत्यत एवेति (के ८१८, १६. इग्यण (भा) १३९, ५. १९९, १३. इत्यत्रापि प्रामोनौति (कै) २६२, ११. इग लक्षपयोरिनि (भा) २०३, १२. इत्यवेनि (कै) ४१८, १५. र इति (के) इत्यनेन बाध्यत रनि (के) ५७५, ८. र ईगति (पा) ३१२, १८.! इत्यन्तस्यति (भा) ... ४३०, ५९०, ... ... ७११, १.

·( १६. ) .१८, ... . . के) ... , इत्यभिप्रायेणेति ०१७, ४. इदानौमिति (के) इत्यमिति (क) ४९२, १९.४९५,६. इत्ययं खतौयः पक्ष इति (क) ९००, १.| इदानीमित्यर्थ इति ४०८,.११. इत्यर्थ एवेति (के) ७५८, ५. दुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य (पा) १५, ६. त्यस्वेति (क) १५०, १४. रति (के इत्यादिभ्य इति (के) १९५, १. इन्द्रशचुत्वस्येनि (के) १. रत्याइरिति (2) २९५,८. इमानि च (भा) हत्यारेति (के) १८४, १४. २८३,९. इमान्यपि (भा) ४२९,७. ४५८, ९. ७९६, १५. दम पौति (भा) ५९८,१८. स्त्युभयोरिति (के) १३१, २. इमे चेति (भा) ree, ६. इत्येतस्य वाक्यस्यायें इति रमे वर्ण (भा) ५४६, ८. (भा) ५०७, १८. इम (भा) इत्येवमर्थमिति (के इयनिवति इत्येव न्याय्यमिति (भा) १४५, १. यं संज्ञेति (क) ४८२, ५. इत् संचाथामिति ( २५१, १. ७३२,९. यायेति (के) २४६,१०. (भा) ०४९, १. रव शब्द इति (कै)... २. दंषपौति (भा) १२०, १५. इष्ट इति (के) ५८५, दंबल्वपौत्यादि (भा) ८८, ११. दृष्टयुद्ध्यर्थमित्यादि (क) ११०, १५. इदं नीति (भा) इष्टव्याघातमिति ७५९, १८. सिद्धये रति (2) इदं विति (के इटिरिति (के) इदं निथमार्थमिति (भा) ५०१, ११. इटेति (के) इदमपौति (भा) ७८, १९. रह (भा) १०८, दमिदामौमिति (भा) ५५०, १६. ) ८१८, १४. इदमेवेनि (2) ५५०, १६. सकस्मादिति (भा) इदं भाखमिति (भा) १४. र कानौति (भा) (५१, १. दामौन्विति (के)... दए किं चित्चपो १.५,९. ... रत् संप्रेति १६७, ... १४७, २९, ६०६, ४ १ . .. २८, १६. .

·। १७ ) . . र खस्नु प्रवतिग्रहणादिति ईदादौति (भा) १४८, १५. दूसोरिति (के) १८९, ४. २९९, ४. इस चेति (के) १,९. (भा) ५६१,८. ईदूतोरेवेति (के) २१२,१. दर नीति (भा) ७, २. दूदेद्विवचनं प्रचमिति ४१५, १५.७२३, ८. (पा) १४९, १५, ' नावदिति (भा) ४१७, ०. ईषत् स्पृष्टेति (के) रह तु लुकौनि (कै) ... ६६४, १७. ईषदित्यवे नि (भा) २८९,८. इस विति (के) १६१, १५. ईलौति (2) १४४, ८.४४२, १९. र योग्यतेति (के) ७५७, १८. रहापि नाई (भा) १०५, ५. उ। पौति (क) १३, १४. ४.१, ८. समिति (भा) सापि प्रतिषेधे (भा)... ५९९, ८. उक्तमिदमिति (भा) ४५, १८. दार्थमेवेति (भा) १८२, ९. उतं वा (भा) २१९, ७. १, २. हेनि (भा) १२, ४.८०, १६. उनं वेति (भा) ५४८, १.९.१३७,५. (क) १६०, ११. ३९६, ४. उक्तं नि (2) .५८, १. (भा) ४१७, ६. ७२७, १२. उत्तानुवादेति (के ४४१, १. रहेत्यादि (क) २१९, १४. कान्यायादिति (कै)... वेति (भा) ११४, १.| उगवादिभ्योषत् (वा)... १७१, ८. पचारपमिति (भा) उच्चारणं नाम (भा) ११, १९. उच्चारणस्येनि (क) ५५१,९. उचार्यन्न नि (क) चमूलं चेति (क) ३०७, १९. उचार्यमानरेवेति (के ०१८, १७. वादेरिति (के) २४०, १६. उचत रति (के) १८,१.. दादय रति (भा) १९०, ११. (भाष्ये) उच्छ्रित्यानुच्छ्रित्यवेनि रंदादिभिरिति (भा) (भा) १९,. 3 ... . १ ४९, ५. ... ई। ... .. १, १.

·( १८ ) ... ... ... २०, १२, ... . ... .., .. दोचा वादगोगादिनि समत्व रनि (भा) २",". (पा) ११८, १०.८४१, १ तो वही (भा) २५, ११.| दोचा मेक रति (क) २५१,७. तो डिरिन (पा)... १.., उत्सर्गः (क) १२१,८ उत्कृष्टधति (के) ४५, १. उदानवमिति (के) जारपदमिति (क) ७१९, १०. दुपधामावादिकर्मयोरिति उमरपदाममनस्येनि (क) ५, १४. (पा) १११, ११. उत्तरपदस्थति ५९९, ११. उदुम्बरम (भा) उखमपीति (क) ९८९, १५. दमानियाभोवेनि (के) उत्तरयति य एष इति (के) १५, १४. उदियमानेति (के) , ११. उत्तरस्विति (2) ११., ". जनावथवभेद इनि (के) ४०१, ११. उत्तरार्धमेतदिति (भा) ८१, १५. भवेनि (2) ५१०, ११. तरार्थमेवेति (भा) १०५, १. पक्षयादिनि (क) ७५१, १. उत्तरार्थमिति (क) ८०५, ५. उपचयापचयो (क) ७८०,९. उत्पतिपक्ष इमि (क)... १०, १६. उपजायन (भा) उत्पन्नामा नियम इति (क) ४४८, १. पतित इति (के) उत्ले चकन इति (क) ५१५,... उपादानादिनि (2) १४३, १५. पदकत्वेति (क) १४४, ३. पदिश्यत इनि (भा) १.८, ११. उदातादीनां सदिनि (भा) १८. उपदिश्यन्त इति (भा) पदानादौमा सवर्षसंज्ञा म उपदेश इति (भा) ५९,. प्राप्नोति (भा) ११९, ११./ उपदेश रनि औत्संजोचते रति उदानादौनामिनि (कै) १८९, ११. (भा) ०५०, १५. उदानादिभिः सरकादशवाचः उपदेशः प्रयोजनमिनि (क) ११५,.. प्रयता २९९,. उपदेश रति वर्मते रति उदाहरनौति (के) (भा)......॥१८,.. पदाहियेते (भा) ५११, १२. उपदेशाभावादिति (के) ७४९, . दिदिति (के) ०९७, १.. उपदेति (क) २९, . दौचामान रनि (पा) ..... खपदेश एवेति (क) ०३१, ११. ... ... १ ·(. १६ ) २४६, ... ... ... •°, उपदेपोतरकालीन (भा) २८४, १. उरएरपरः (पा) २९१, १.. उपधाया बजौति (के) २१५, ११. पुरणपरवचन मिति (भा) ५५४, ११. उपधारोरवीत्यर्थमिति (के) ११६, ४. परदत्त्वे इति (क) उपधात्वविधिप्रतौति (भा) (५८, १. उरणपरत्यथावकाश रति उपपरविभवेरिति (2) ५५०, ११. उपलक्षणानौति (के) ४.०, १४. जवोधेति (भा) उपसक्षणार्थत्वादिति (१५, १५. उपविदंति (पा) ४६९,८. २८९,१४, जा समौप नि (क) ५५८, १४. उपमक्षति (क) ४९६, ४. उपलक्ष्यत इति (क) ५१२,९. उपसचिसामान्ये रनि (के) ०९१, ११. उपनिर रति (2) ०४१, १९. जकारगरणेनेति जपान इति (के) २. जलनेति (भाष्ये) उभयथापौति (भा) जडादेश इति (कै) उभयनि (क) २.९,९. जगंजः (के) भयसंज्ञान्यपौति (भा) ९५८, १२. जनायविषनौति (के) उभयलि (क) १४.,१. जनिर्विभाषेनि (भा) ४९८, १. उभय नितमिलि (भा) १. जमवेनि (क) ५४.,.. उभयमप्यसिद्धमिति (भा) १.९, ११. बधमानस्य चेति १८,.. अभयान इत्यादि (क) उभयम् (भा) ५१५, १८. उभयन रनि (भा) उभयगतिरिति (के खभयं नदिति (भा) रकार रति उभयार्थम् (के) एकारलकारयोरिनि (भा) १०४, उभयोऽन्यति (भा) ४१४, १.कारस्त्यादि (भा)... उभयोःसंशति (के) पकारस्येति (क) उसकेपेनि (भा) सकार एवेति ५९, १५. १., ... २००, . ... ...

·( २० .) ... ... ... . काराकारेणनि (के) एक कालेति कारणति ८, १९. एक ग्रहणेति (क) गित्युक्त संपाठमा गम्यते एकं च पुनराकामिति (भा) ६५, ४. (भा) ७१९, १५. एकत्वम् (के) तक एवासाविति (भा) ७०, १२. एकत्वं विवक्ष्यत इति (के) २७९, ११. पटनकशब्द इति (भा)... १, १. एकचेति (के) २८९, १९. तो पो पइति (भा) एकत्वालम्बनज्ञानग्राधस्यति पटत्यकः (पा) २७४, ५. (के) २७६,५. (क) ८३, १६. स्वर्णस्येति (के) ५५९, १३.| एकत्वादिष्यवहारवदिति (के) ४५१.१. वर्णान्तति (भा) ५६१, ४. एकत्यनेति (भा) ५०८, ७. पहषयः सहसम् (भा) १०, १५.) एकखेति (के) एकदेशेत्यादि (क) ३०, १. एकदेशेनि (भा) एकदेशविष्ठतस्येति (के) ₹४५, १२. डकार इति (के) २०७, १६. एकद्रव्योपनिवेशिनौति (के) ४६८, १०. चत इति (के) ७८५,१. एकमपौनि (के) १९., ११. एकमेवे नि (क) १९,२. ल्ट। एक योगेनि (क) (९, १. एक्योगमक्षणानिचेति (भा) ७.३, १८ ल्टकारेति (के) एकवाक्यभावेनव इति (के) ११८, १. लसकशब्दस्येति (क) एकशेषति (क) एकमुशब्द इति (भा) ४२, १९. एकश्रुत्येति (के) ४८, १८. पकार रति (भा) एकस्मृतीति (के) एकस्मिनित्यादि (क) १९६१०. एकमिनिति (के एक रति (के) एक कर्मकवादिति (क) ५.८, १५. एकस्येति (के) . . १ ८., ... ... . .. ... एकस्य नि 1,..

·( २१ ) ... एतद् (क) ... ३. ... ४ , ... एकस्यैवेति (के) १५. एचामिति (के) १५९ एकस्यैव विशन्तित्वादिति (के) ८०, ९. एतच्चेति (2) ७५, १. एकवाक्यते नि (क) ५४८, २. ७३४, १. ७८९, २. एकवाक्यताया मिति (के) ५५८,५. एतत् (भा) १.१, १७.७.३, १. एकं वाक्यमिति (भा). २११,५. एकाऽऽतौति (के) ४९१, ११. | एतद्वितीयमिति (के) एतद्वितीयमिति (के) ३४१, ११. एकाजिति (क) ४९१, ११. एतद्दर्शन मिति (के) ५.१०, १२. एकादेशः (के) १३, ५. | एनदपौति (भा) एकारादौनां संयतत्वमिति (के) ५०, ६.| एतदिति (के) ३०१, १८. एकादेशमिति (क) ३२५, १. (भा) ४०६, १५. (के) ८२५, २. एकादिकाया इति (कै) १२. एतयोः कार्ययोरिति (भा) ५०४, १७. एकादेश शास्त्रमिति (के) एसयोरेवेति (भा) एकादेश इति (भा) ६४२, १८. एतस्मिन क्रियमाण इति (भ) ३५९,५. एकादेशस्यैवेति (के) ५५१, १. एतानर्थान् केचिद्दियन्ति (भा) ४५.९,१२. एकाम्नेषुवेति (के) ५८०, एतावभिरेवेति (के) एकारस्थति के ५१९,५. एतावदिति (के) एकारस्यैवेति (के) ५४३,९. एतावन्त्येवेति एकार्थत्वादिति (कै) एतेऽपौति (भा) एकार्थ इति (भा) ५३९, १०. एते दोषाः समा इति (भा) ४.९, १५. एकासिकतेति (भा) एत्वं न प्राप्नोतौति (भा) १४५, १२. एके (भा) २६०, ११.२६४, ३. एत्वे इति (के) एकैति (भा) १५, १६. (क) १४८, ५. एरनेकाच रति (पा)... ६११, १. २८१, ५. ४८५, ७. एर रित्यनेति (के) ५१८, १०. ५६१,१०.५४,१. एवं क्रियमाणमिति (2) ५. एकोऽच (2) २५७, ०. एवं सौति (के) ३, १०.५८०, ११. एकोऽयमात्मा (भा) २५९, ५. एवं नीति (भा) १०, १८. (के) १९, एक इनि ११. १८१, १. (भा) ०१४,१. एच एवेति (के) २४८, ९.. एवं सत्यादि (भा)... २०२, २. ... , ४०, ...

·( २२ .) एक शब्देति . ... . ... ... ११, १२. स्वाथोऽप्ररस्य एवमपि पचागमा रति १०७, ९. (भाष्ये) एष एवार्थ इति (भा) १. १, ४. एवमकारोऽपौति (के).. २१८,६. एषां नास्तीति १२, १९. एवं तावत् सर्वमाझं परिहतम् एष ब्रह्मदत्त इति (भा) २०९, १०. (भा) २४५, ११. एषाम् इति (भा) एवमपि थपदेशो न प्रकल्पते एक पदामादति (पा) ८.५, १.. (भा) १११, १६. एकाना इति (के) ८११, १. एवमण्यवर्णस्य संज्ञान प्राप्नोति (भा) १११,१४. ऐ। एबमाकारोऽपौति एवमपौति (भा) १८८, १. २.८, ०. रेपो रनि (भा) ११०, १२. १२५, १. ११५, ४.६१२, ०९९,९.०८८, श्रो। १२. ८१०, १४. एवमिति (के) १०, १५.२५०, ११. पोनरचौति (भा) एवं क्रियमाणेऽपौति (भा) १४२,१. चोदोतीरादेशो यस्मिन्निति एबमाणपीति (2) ४२६, (८., ११. एवं प्रत्यायात इति (के) ४१७, चोदौदादेशस्थति (भा) एवं तव्ययेति (भा) घोमित्युक्तनि (भा) १८, २. ५. एवं चोदनायामिति (के) ५४९, ११. घोड्यः पूर्वो थमाद (क) ८.१, १०. एवं नरिधातुष्पुनेनि (भा) १११, ११. चोः पिति (के) २८१, १८. एवं चेति (के) एवमचिनौति (के) एबमादेशेऽपि म भवनौति (भा) (१८,चौतोऽमिति (पा) एवं वि सोपेनि (क) २९४, १७.चौस्वेने नि (क) २९२,४. १८.... एवमर्थमिति (के १९४, १५. चौस्खेति (क) २९., एवं सोपेति (भा) ७५९, ११. ... ४४५, ... श्रौ। ...

·( २३ ) का कर्मणोमि (के) ४८., ११. ७४, ... ... (३४, ४ ... ... ... . ... ... कमि (भा) ५८९, १९. | कर्मणि पडोति (के) ५. करदानौमिनि (भा) ४११, १८. कर्मभावमिति कनौति (के) ४१४, १७. कर्मसाधन इनि (के) ७१,१२. कण्ाति (के) ५.४१, ४. कर्मसाधनस्पति (भा) ... ८. कण्डति शब्दस्मेति (के) १५८,१. कर्मादीनिविति (2) कतमस्मिन्निति (भा) १०१, ४. | कक्षादौमि (भा) कथं शनि (भा) कल्पनाया इति (के) कथं न ति (क) ४११, १० कल्पनायामिति ५९९, ११. कथम्पुनरिनि (भा) २२, ४. कल्पितरूपत्वादिनि (2) कथमिति (के) १४५, ७. (भा) १.५, कविषये इति (के) ४९५, १९. १०.१.१,९. (के) ११,..| कचिदेकदेशय रमि (भा) ५२४, १. (भा) ९, १. १०१, १५. कश्चेति (भा) (७०, १२. कथं हताविति (क) २९५, ७. कदागौमिति ४., १८. कथं बडसेचाविति (भा) ७२४, ११. कः शब्द रनि (भा)... कथं प्रावध्विति (भा)) (५४, ४. करायेनि (क) १. कथमेकवचनमिति (क) ४५४, ५. | कसा रेफ रनि (भा) कथं स्यादिति (क) ... १८., ११. कमादिति (के) ११५, १४. कथं खार्थिका रनि (भा) ४१०, १.| कस्मानभवनौमि (भा)... ५०५, ११. कदाचिदिनि (3) कस्य पुमरित्यादि (भा) ७९८, ११. काचिदिति (के) ५४९,४. करणम् (भा) १८,८ कामिनि (भा) ঘলননি ५९,. कामि पुनरिति (भा)... ..., १०. करणे रमि (के) कामानामिति ११. कर्मयोऽति (भा) कामचार रन (भा) १९९,११. कार्ट रनि (भा) काममिति (भा) कमषिसंयायामिति (क) कारक रनौनि (क) ५८, ११, . ... ... २१, ... १०४, १. (२८,१.

·( २४ ) 0 ... , ० . ... कारकेति (2) २९५,९. कानविप्रकर्षेति (के) १. कारकेविति (के) ४५९, १८. कानशब्दाभ्यामिति १२, १३. कारणमिति (के) ५५६, ११. कालादिभिन्नस्येति (के) ७६०,.११. कार्यभान इति (भा) कायतगिति (के) ६६८, १८. कार्य कालं संज्ञापरिभाष भस्येत्युप- काने ति (के) स्थितमिदं भवनि (भा) १४९, ७. १९. कित्त्वस्येति (के) ४६०, १३. कार्यकासमिति (भा) १११, १३. कित्त्वनि (के किन्विति (क) ३४१, १२. कार्यकालपक्षमाश्रित्येति (के) १९५,९. किप्रत्यय इति (के) कार्यकालेनि (के) २८०, १९. किमत रति (भा) ११७, ७.४०, १९. कार्यस्विति (2) ७१२, १४. किमर्थ इति (भा) ४८,. कार्यपक्षे इति (के ५०५ १. किमर्थमिति (भा) १४३, १. कार्यमिति (के) १९४, १. किमर्थोयोग विभागः (भा) १११, १. कार्यविशेषेति (2) १९१, ११. कित्त्वमिति (के) ४३, १२, कार्यस्येति (क) ७०३, १२. किमर्थ पुनरिति (भा) ५७१,९. काय्यभन्दकालमिति (कै) ३१, १५. | (भाष्ये) किमिदमिति (भा) ४९,९. कार्याणामिति १२, १४. किमन्येऽपौनि (भा) कार्य ७८, १. किमिति (के) ५९५, १२. १०१, १. कार्यावादिति (2) २९१, ११. | किमेकस्मिन्नित्यनेनेति (के) २५४, १. ६४०, १. किमोद रति (पा) ४४५, १. काऱ्यांयेति (भा) ५९, १५. किमुच्चरौयं किमतरीयमिति काऱ्यांनिदेशोऽयमिति (क) ५८३, १.. (भा) ४४९, १०. कार्य्यित्वादिति (के) २२०, २. किं च कारणमिति (भा) कार्यिवेनाश्रयणादिति (के) १०८,८. किंचिदिति (के) ५. कायति (क) १७१, १५. किंचिक्षणम् (के) १. पायें संविधानमिति (के) ४.०, ११. किंसकार इति (भा) १५१, . बायेति (क) १४४, ११. किं तर्षि पूर्वपरविधिरिति कालभेदात् (भा) (भा) (५.११. ... ... ४०४, ... ... ... ४४१, ... ४९५, ·( २५ ) नया इनि (क) . ४८, ... ... ४२, १९५ . . किनौति (भा) १५१, १४. कुक्षम् (क) (क) ६१४, १. (भा) १९E,R. कूटस्थमिति (भा किं.नियमार्थमित्यादि (क) ७४२, १७. कटस्थेष्विति (भा) ८१४,१.. कृतम् पनयोः साधुत्वम् (भा) ११, १. किं पुनरिति (भा) वनसामर्थ्य रति (भा) १. ४५, ५. लनात्वेति (2) २९०, ४. किं पुनरिनि (भा) तान्तेषु १५, १३. ११८,१२.७८१, १.४७, ११. शवेऽदसोऽसेरिति किं पुनरव न्याय्यमिति (भा) १४४, १२. कृतेऽपोति (2) २०१, १०. किं पुनाति (भा) १७७, १४. छते इति (के) ११, १८.१८९, १. किं पुनः कारणम् (भा) ८१०, ११. १., ११. कृते वेति (2) ८१५, १०. किं प्रयोजनमिति (भा) कृत्वा (भा) ८. ४१०, १.| छत्वस्येति (के) किं मुखमिनि (2) २५४, ११. रुदतमिनि कि मेजमाति (क) ४६११. सदादिव्यपदेशस्यनि (के) ७.४, १.. किं यत्सर्वेषामिति (के) ४०९,१.. कृपोरोलः (पा) ६८,२. किं यद्येति (2) ७६९, ९. कृप उरिनि (भा) कि सन्ध्यति १२, ३. कन्मेजन्त (पा) किं सूचकारण ति ५५, १४. केचिदाऊरिति (के) किं वायमिति (भा) २. केचिदिति (के) १५४, १.. किं संज्ञेयमिति (के) २४०, ११. कपिनेति (के) ८१५, ८. केनासाविति (भा) ५.०५, ए. कुत एतदिति (भा) २०., ११. के परे (भा) १.९, ११. कुनः पुनरिति (भा) २४८, ११. केवहानामिति (क) कुतो ऽम्बित (भा) केवलः (क) ११८, १६. कुत्वम् (भा) ५५०, १०. केवलोऽपौति (कै) कुत्वादौनि (क) ७१९,८. केवनस्पति (के) ४, १५. कुमारोध इति (के) कैवलेति (के) ५१४, १५. 4 . ५.२, ·( २६ ) ११८, १९. . ... ५ . = ... ८१°, १७८, ३. कसम्येति (के) ... १ 0 . केमिमि (भा) ४, १५. कचिद्विकारस्येति (2) ७०१, ११. केषांचिदिति (क) काविति (के) २३३, ३. कोपधप्रतिषेधे नडितबुग्रहणादा विविति (के) २३२, १५. (वा) ११४,१. को लुप्तमिति (भा) ६५१, १. को पुनरिति (भा ५११, २. (भा) ६६१, १८. कौम्भकारेय दति (के) ४ ११, १. क्षिज्योरेवेति (भा) ५४१, १४. किति च (पा) १८०, ३. क्षेमति (के) किडन्तौ (पा) किङतौति (भा) १८०, १६. किडत्यजादौ वेष्यते (वा) क्डित्यनन्ारो गुणभायस्तोनि ख। (भा) २१५, १. वोऽप्राप्ताविति (क) किनिमिता हितयोः प्रतिरिति खवल्सकार इति (भा) २७८,२ (क) २१४, ३. खड्व इति (के) किन इति (के) ३६२, १.. स्वदिरबबूरयोरिति (भा) क्रसनोरिति (के १८०, १. खदिरपबूरी गौर का गडाविति क्यजन्तनि (क) ५ ४२, ११. (भा) ५१४, ५. क्रमव्यतिक्रम इति (के) ४४७,ए. (भाष्ये) खदिरागारमवणे कुण्डले क्रमेणेति (के) भवत इति (भा) क्रियमाणोऽपौति (के) ... खेद रति २९,.. क्रियाऽऽक्षपादिति (क) ४५२, १९. क्रियापदेति (क) ४८०, ३. क्रियाप्रधानमिति (के) ग। ४४१, २. क्रियाविशेषणत्वादिति (के) ४५२, १२. गणे एवेति (के) ४३८, ५. कोष्ट्रीयमतम् (क) गयोति (क) ४४२, १७. कचिदपेक्षा मास्तौति (के) १, १.. गतार्थत्वादिति (के १. क्वचिदिति (के) १८० १०.३५५,९. गतिरनन्तर इति (पा) कचित् (के) गमनाभावादिनि (क) ६४,.. , १९०, ५८९, ... - , , ·(° २७ ) ... . गादिभ्य इति (के ... ४१६, ४ . . - १ १४१, ६६२, ७ ... गमेरप्ययं ड इति (भा) १५५, १८. गुर्विति (के) ३७९, १४. । भाष्ये) गर्गादि विदादि पाठादिति गुहेति (भा) २३. १.. (भा) ५०, ११. रामापविभक्तरिति (भा) ४१४, १२. ३०१, ५. ग्रछामाणेत्यादि (के) गवाश्वरूपति (के) ७७५, १०. रयते इति (के ८३१, १२. गापोछकः (पा) १६८,१४. गोऽर्थ मेतदिति (भा) ६२२, ४. गापोटगिति (भा) गोका (भा) १०३, ११. गार्य इत्यादौनामिति (के) ५०, १३. गोचाणोति (के) गान्यादानामिनि (क) ६९, ३. गोचान्तावति (भा) ८२३, १. गौतादिति (के) ४. गोन विहित रति (क) गुण इति (भा) २६३, ४. गोद्य चोऽसहमति (पा) ८३, १०. गुणत्वादिति (के) ३१८, १५. गोरपौति (भा) ६८८,. ६४२, १.८१४, ७. गोरिति (के) ६८८ १६. गुणनिषधम्येति (कै) ४९८, १२. गोशब्दार्थे चेषां सम्भवादिति गुणवदिति (के) १५५, ७. (भा) ८, १६. गुणवचनेनेति (के) ८. गौस्वियोः (पा) ८८, १०. गुणहिशास्त्र स्येति (के) ५५२,९. गौरित्यत्यादि (भा) ... १६ ४, १४. गोरिति विज्ञान इति (भा) १३. गुणा अनुवन्धा इति ५९, १३. गौणत्वादिति (के) २००,९. गुणा धभदका इति १.१,१५. | गौणस्यति (के) २९९, १." गुप्पाऽभावेति (के) ४०५, ८. मौण (क) २५४, १७. गुणेति (के) ०९, ५. गौणे हौति (के) ३१४, १२. गुपे कते इति (के) ४६३,२. गौणापेक्षयति (क) ३१६, १४. गुणेत्यादि (के) ५.४९, ७. गौरवाञ्चेति (के) ३३१, १५. गुणो भवतीति यचे (भा) १०६, २. गौरवापनिरिति (के). ५१३, २. गुणो वहिरा इति (के २२३, १९. गौणेनापौति (के) ८.७, १२. गुणो हौति (के) ७९७, ९. गौरादित्वादिति (के). गुरीरसता (पा) १०, ४. ग्रहण कवाक्यादिति (के) १६१, ८. स ४२८, ७ १ गुगयुत्या (के) , ... ... ... ... ... " ·( २८ ) ... ... २०, . ... . पणमिति ग्रामशब्दोऽयम् (भा) २४७,९. चकार रति (भा) ग्रामशब्दोऽयम् बर्थ इति चकार लोपेनि (के) २५९,१. (भा) २४८, ११. चकारोमि (क) ग्ररेवेति (क) चक्रतुरिति (के) ६८२, ५. मायत इत्यादौति (क) १५४, १५. चतुरः शसौ (पा) १४५, १८. १४६, ४. चतुर्थले इति (भा) घ। चतुर्भिरिति (भा) चस्लेति (के ५३९, ३. चतुरायोनि (भा) घ्नन्तीत्यादि (भा) चत्वारौति (भा) २१, २२, २१, २० चन्द्रनारकवत् प्रतिमण्डित ङ। (सरिः) ११.,. चरत्यर्थे इति (के) कारस्यति (क) ९७९, १. चरितमिति (के) ५४४, १३. कारादिग्विनि (क)... १२५, ६५. चरेष्ट इत्यादि (क) ५१९,ए. डितं चैनमिति (भा) ११८, ७. चर्चापदानि (भा) (के) २२९, ३. चर्मादीति (के) डितो यत्कार्यम् (भा)... १२९,". च शब्दाममत्वस्यति (के) २०९, १०. डित्वादिति (क) ५.७७, १५. चिकीर्षक इति (के) १८३,५. जिदेवानेकालान्यस्येति (भा) ५७३, ५. चिति (के) ७.५, ११. डिव्यपदेश इति (के) चिराचिरवचनात् (भा) ७८०, ६. डोवादिति (के ५८, ५. चिरप्रत्ययेनि (के) डौबुत्पत्तरिति (के) ड्याधिति (भा) याव्यपणे पदोध इति (भा) 4.७, १४. चेत्यादि (के) ८००, १६. क्यताविति (के) ६८९, १२. ... ... ... , ४०८, ८ ·( २६ ) ... ... १५.१, छान्दसः प्रयोग इति (कै) ४६८, १७. ४६८, १७.| जानी पहुवचन मिति (के) ०३४, ९. छान्दसवेति (के) ६७१, ५. जात्यभिव्यक्तीति ८६, १४. हाम्दसमिति (भा) २२३, ४. जात्याकृति व्यायः पदार्थः बिपौति (के) (न्यायसूत्रम्) २५, (भाष्य) मात्यायायामिति (भा)३१,६. जात्याव्यायाम् (पा) १०. जिकाया बो (क) २६४, १३. जक्षित्यादि (पा) २४५, ३. ज्ञानेति (क) २, १. जगल्या दिवादेशस्येति (भा) ६ ४ ५, १०. जानेवेति २५, १६. जनपद (पा) ८१३, १६. ज्ञापकत्वमस्य विघटयनीति जनपदानारेमि (भा)... ४७, १४ (के) १०२, १५. जश्त्वं प्राप्नोनौति (भा) ६५०. १८. ज्ञापकचारगति (क) जशत्वमपौति (भा) जापकादिति (के) अश्शसोरिति (के) २९१, १३.: ज्ञापकादेवेति (के) जस् भावादिति चेदुलरचेति जापकमेवेति (क) (वा) ४४., १२. जापकमिति (के) तत्रैव यच रूढ़ि. ज्ञापमार्थमिति (क) १११, २.. विरोधिनि (युद्धगतम्) २३०, ३. जाद्यादिनेति (के) ३२५, १२. जातिग्रहणम् (भा) ३१९, १०. भा जातिपक्षेविति (के) ... १२, १५. भकारभकारयोरपि हि पदासयो- जानिस्फोठस्य चेनि (के) १.८,. रिति (के) ७. जातिस्फोटेति (के) झटिति (के) १२३, ८.२५५, ४. २.. भरो झरोति (पा) जातिस्फोटपक्षे तूत्पत्तिः ) २५५,११. झरो झरि सवर्णे (पा) २८०, ७. जातौति (के) ८५, १६. भयो र इति (पा) २८८, ७. ११५, ११.२९०, ३. भरलो भौति (पा) ६६८, ४. जारपौति (2) २५, ११. + महत् स्वार्थी ... २५.५, ६२, २००, ...

·( १०) ... भ। जिननि वृद्धिनिमित्त इति (के) ८५, ९. णकारोऽति (के) निकितामिति (के) ७१७, . पोरणावि- (पा) १६१, १. ११. नित् कित्खरा इति (के) २७, १३. पौ स्थानिवदिति (भा) एयज्ञोपाविति (वा) १५२, १. ' वाणविया (भा) १८१, ३. ट। ४६८, १९. डापि चेति (के) टाविषयत्वमपौनि (क) टितः खल्वपीति (भा) त। ४२३, २. तश्चापीति (भा) तचाव म्यमिति (भा) २०८, १९. तचेति (के) ५५२, १७. ५.६०, ५. ... ... १०१, . , १०७. १७. १४०, १०. तकमिति (के) ठग्न भवतीति (के) ८१३, १२. ठनिठाविति (के) तच्छेष (भा) ८३, ४. १२. ठविधौ संख्याया इति (भा) ८१४,१३. तनापयनौनि के ४७४, १७. स्विति (के) (भा) ८१०, १८. सतश्चेति (के) ५०, १४. ८५, १०. ३९ ४१९,९. ५५६, १४. ७५०, १. ८३०, १३. डकारान्त इति (के) ततश्च समुदायेति (क) इति च इत्यति (भा) २९४, ततश्च संहितेति (के)... ४०४, र. तत इति (के) ४८५, ३. ५५६, ७. ६५८, ५. सतः सर्वथेति (कै) ढको विधिरिति (के) ततोऽपि लघीयो भामेति (के) ४२२, १. दलीपस्यासिदत्वादिति (के)१८६, १२. ततो यदुक्तमिति (के) ४. तत्कीर्तने चेति (भा). ४१३, ० (के) ... ४ ४२, ... . ५०४, ...

·... ... १२. ४७३, -- . ... १ ८२१, १ . --- ५०८, ८०४, ... ७४९, तत्तही (मा) ५.१, २. तब ध्वमोरित्यादि (के) ७३१, ८. तत्त्वत इति (के) ४८१, ११. सण परत्वनि (के) ७५२, कत्त्विति (के) १२२, तत्र न्यायेनेति (के) ६६, १५. तत्पुरुष इति (के) तन विधानेनि (के) तत्पूर्वमिति (के) ६३३, १५. तच विपूर्व इति (के) ५०२, १. तत्प्रतिपादितमिति (के) ५. ०४, ३. तत्र वाक्य एवेति (भा) तत्प्रत्यगादेव (क) तत्र व्याख्यानादिति (के) ७३१, ११. तत्परतस्येति (के) ४. तत्र यद्यपौति (के) तत्वमिति (के) २५१, १. तन शब्दानारत्वादिति (भा) ५११, २.. तत्वमपोति (क) तत्र पठौति (के) नत्र कारेति (के) ८५, १३. नत्र समुदायेन (के)... ८१, २. नम केवले ति (के) ८०, २०. तब मप्तदशेति (के) ८५,२. तत्र च साक्षादिति ८१, ११. तब सामर्थ्यादिति (के) तत्र चेति (के) २४८, ३. तब होति (के) ११९, १०. नत्र यदौति (के) १६ ४, १६ . २ १२, ९. १२. ५५२, नन नपुंसकमिति (के) ८१४, १०. तव पुनरिति (के) ४४०, ५. तत्र हि सूत्रे इति (क) १८१, १. नब माभूदात्वमिति (के) २६२, १७. तब हि दिक मन्टोऽस्तौति तत्र यति (के) ए. तत्र यानौति (क) ४६ ०, ४. तवानुत्तिनिर्देश इति (भा) ११२, ८. तन वा भवमिति (के) ३६५, १.. लबाग्नेरिति (के) १२, १२. तब निकारणति (के) ४४ ६. १.. तत्रानुह तौति (भा) ५८, १४. तत्र वेदे इति (के) १४. तत्रासत्यामपौति (के) तत्र विति (के) (१२, १५. सवामहितायामिति (के नचामंहितायामिति (के) २७५, १२. तत्र न मिध्यतौति (भा) ५.३५,८. तत्राश्रितेति (के) १३. नत्र भव (पा) २६८, २. तनाश्मर्थःस्यामिति (के) नत्र भावमाधनस्यति (मा) ६५ . तत्राऽमरूपति (भा) ५५ नत्र वेति (कै) ७१३, १० तति (के) ६,९.६८, १.११, १०. . ४ . ३र, ०४८, (क) ४३१, . ... ४ २८, . ७४१, १. ८० ·( ३२ " . १३०, ... . ... ... ११६, ४. २५.०, ११.२५१,५. मदपेक्षिष्यामर-रति १९४, २७४, १६.२२०, ६. ३८७, ८. नदभावस्येवेति (के) ४१९, ४११, ८. (भा) तदन्तविधिरिति (के) २९९,७. ४५७, ८. (के) १५. नदन्तविध्यभायोऽव नोशारनि ४७२,९.४८४, ४. ४११, १२. के) ..... ५५५, ३. ५८५, १. ०११, १. नदर्थ सावादिति (के) ७५५, १३. ८०३, ४. ८०५, ९.. सदानुगतानामिति (के) १८०, १.. ८१३, ८. मदनाश्रयण नि (के) ५५°, १४. तन्द्रस्येति ( १०, ११. नदपक्षय एव स्यादिनि नबेगममध्येवेति (के) ११८, १. (क) ५८५, १२. नवैचामिति ७८, ८. तदसंनिधाविति १०१, ४. नचैव पूर्वेति ( ०३५, २. नदनुरप्नोति (के) ६२२,८. तनोत्तरमाहेति (के ५.८६, १९. नदअभूतानामिति ४८८,१.. तत्मवणे इति (भा) २७४. १८. तद्न यवमिति (के) तथापीति (क) २, १३. सदाविध्यभाव इति (2) ८.४, ५. १६, १३. ३११, १. ७२०, ९. नदस्य परिमानम् (पा) ८१४, १४. तथाचेति (के) ५९०, ९. नदना विधिरिति (के)... ८१८, १. तथागौष्कति (के) १ ० ३, ८. नदाक्षुधमिति (के) २८, १६. तथाौति (क) २९१, ०. तदात्रये (भा) ५९, १२. सदा तस्यायं विशेषणत्वादिति नथायेति (क) ३५८, ए. ४. तथाविधस्येति (क) ३५८, १८. नदा चादौनामिनि (के) ४४५, ७. तथाविधत्वादिति (के) नदा संजलि (क) ४८२, १३. तथेति (के) ५.९१, १८. नदाश्रये इति (क) १२. तयैवेति' (के) ५२६, ९. तदित्यस्यानुपादान इनि नथैव प्रकृप्तिरिति (के) ७५२, ३. (क) १८, .. तदनुगत इति (क) १८. नदीया क्रियेति (के) ७८२, ५. तदन्तर्गन त्वादिति २०, ३. नदुभाभ्यामिति (के) ३४१, ८. ... ... ३५९, ६६९, ... 4, ...

·( ३३ ) ... ... ... , ... ... ८०१, - १२८, . १४२, ४ ३४७, २०२, नदेति (के) २९०, ११. सवतव्यमिति (भा) ७०८, १४. तन्प्रत्ययान्त इति नदेवमिति (क) नम्नतेनेति (क) नदेव नामेति (भा) १३०, ७. तनिमित्नस्येति (के) ४४७,१. नगुग भवति भस्मादिति तन्मन मिति (क) ४५५, ४. (भा) ५७, १२. तविमित्त इति (के) ४८९, ११. तद्गुण एवेति (भा) ५९, २०. तविकृत्त्यर्थमिति (के) ४५०, १२. मवचेति (भा) 44, १३. | नन्वन्यायेति (के) ८०,. मद्यथा एक्ष इति (भा) ८१, २०. तपरेति (के) ७७, १७.७८१, १. नवत्युत्तर पद इमि (भा) ११९, ५. तपरसूचे चेति (के) नावितानामेवेति (के) १९१, ०. नपरसंज्ञौति (के) ८०, ४. मविशेषणत्वादिति (क) १६७, ३. तपर रति (पा) १. नद्यः सारण्यक (भा) सपरकणं क्रियते (भा). नहितान्तस्येति (के) तपरकरणमामादिति (भा) ६१५, १. नद्गुणीभूत इनि (भा) ३४३, १५. नपरकरणमिति (के) ७८४, ३. नदर्शनादिति (के) २९१, ११, ममपणमनर्थकमिति (के) ५३९, १०. मास्यात्पदाम इति (के) ५२५, ४. तमिति (क) तद्विकारः सर्वा रति (के) ५५०, १०. नयोर्योगयोः (क) १०९, १२. नदितत्वमिति (क) ५१६, १. नयोखान्तरा नद्या पर्वतास नवतव्यमिति (भा) ७०, १४. भवन्तौति (भा) माविशेषणमिति (क) ७११, १६. वयोरभाव इति (भा) सदश्चेति (भा) ०७१, १८. नीति (के ८९०,९. ननेदे (के) ७८८, १. नस्लोपस्य चेति (भा) तद्यथेति (के) ७८९, ११. तलिमिति (के) तद्विशेषणवेनेति (क).. ८०९, ४. सविस्तति (भा) नपाऽरोपणेति (के)... १७३.१२. समिति (क) नन् ति (के) ८७, १.. तव्यदिति (क) ४९१, १५. ननिमितपक्षस्थापौति (के) ११७, ५. नव्यानव्यानौयरः (पा) ... ४९१, १९. 5 ७ २४७, ... ... , ... ... ... ...

·( ३४ ) ... ६ ०२, ६६, ... ... ... सस्य (क) ८.०, १२. तस्य सर्वचेति (भा) नस्य भावः (पा) ७२, १. तस्या पनन्तरमिति (कै) ६०२, १४. नस्य लोपः (पा) १२., १. नस्यादिवसावादिति (के) १४१, ११. तस्याम्प्रनौतायामिति (के) ३०, १९. नस्मादर्थनिष्टनिरिति (भा) ७५६, ११. मस्थानि तस्य दोष इति (भा) ७.१, १२. तस्यैवेति (भा) ११५, ११.| तस्मिन् कार्यमिति २७, १८. तस्मानचेति (भा) १०५, ९. नस्मिन्निति (के) ७३५, ११. नस्याहतः (भा) तस्योच्छब्देनेलिक) ८२५, ६. नस्मादेव घेति (कै) १०९, ७. नस्यैवान्वयेति (के १६, ६. तस्मान्जेरिति (भा) ... १८१, १७. | तस्यैकवर्णत्वमिति (के) ८७, १४. तस्मादिमि (भा) १९०, ८. तात्पर्येति (के) ५१४, १३. (क) ४५८, ७.५८९,१.८९१,९.] ताभ्यामिति (के) २०७, २. तस्मादिगुलक्षणाष्टद्धिरिति सावत्येवेसि (भा) ३०, ५. (भा) १.५, १७. तालव्य इति ७८, ११. नस्मादित्युत्तरस्य (पा) ... १३९, १५. नावेवेति (भा) ७६, ३. ५३०,४. नमादित (पा) १५१, ५. मास्वादौति २६४,८. नस्थावचनम् (भा) २०२, १७. २८४, १. २७४, २. तावनैवेति (के) ४५७, १. सस्येत्ययमिति (के २७२,९. नादौर्धाणामेव तपराणामिति तिविति (क) (भा) २९४, १६. निरोहितत्वादित्यादिना ८१,११. नस्याति (क) २९४, ४. तिसो मात्रा पति (भा) १०६, १३. मसिन् क्रियमाण रति (भा) १५५, १५. तिचतह (पा) १४६, १४. नस्या एवेति (के) १५.८, १५. निर्यक् पथः (भा) ५२३,८. नस्य चेति (के) ४.१, १५.५०४, १५. नित्वात् (के) मस्माद्वाजस्येति (के) ४५१, १. नित्वम् (क) नस्य विबकास्येति ४१६, ७. तिठतीत्यादि ७४१, ४. नस्यानिर्देशार्थ इति (भा) ५३४, ८. निरुणामिति (के) ५. ... नावत् (भा) ... नाम (के) ... ... ७०१, ·( ३५ ) १५, ११.| देनेनि (क) ... ... १८५, . ... ... तुन्नेति (के) १५८, ६.१५९, १६. तुल्यास्य प्रयत्नम् (पा) ५२, १४. २०२, ४.८२५, १९. तुल्यन्यायेति (के) १९१, १७. तेनैव तस्मायुक्त इति (भा) १७२, ८. तुल्यकालेति (के) २११, ३. ते हापिता इति (भा) २६. ४. तुल्यास्यं च तुल्यप्रयत्नं च सवर्ण संज्ञं तेन स्तुतीति (के) भवति (भा) २७२, १९. तेषाम् (क)... ३०८, १४. तुल्यास्येत्यादि (कै) २७२, १३. तेन विग्विति (के) तुत्यजातीयस्येति (भा) ५४३, १. वेषामेवाचेति (2) ४३८, ३. ६७७, ८. तेनाकृतीति (क) ४९४, १४. तुल्येति (के) तेन वेत्यादि (भा) हतिफलत्वाचेति (क) १४१, १. वेनाऽयं विशेषेणेति (भा) ५११, १२. हतीयासमासे सर्यादौनौति तेषामिति (क) (भा) ४३६, २. तेम विशेषणेनेति (कै) तौयायाः सर्वांदौनौति (भा) ४३६, ८. वेनेजति (के) ८२२,९. स्तौयचतुर्थयोरिति (के) ४४१, ११. नैरपौति नादौनामिति (भा) ५००, ७. तो चेति (क) २४३, ४. हतोयानादिति (2) ५१२, १५. न्यदादिप्रधान इति (भा) ४१६, १६. तौयेति (के) ५१७, ४. त्यदादीनामः (पा) तेषांविनि ५, २१.| पिपुरषानूकम् (भा) ते लोकवेदेति २८, ९. चिराष्टत्त्येति (क) तेनाप्येतदक्तव्यम् (भा) चयोचेति (भा) ७१, १५. तेनेचेति (के विष्विति (के) तेषु च तेष्विनि (क) १०३, ६. चपूसमिति (क) तेषामवेनि (के) १२०, १२. १९१, १२. तेन (भा) १२४, १३. निबन्न रति (2) ७१८, १. तेषां चेति (कै) २०. विभागाधिका इति (के ७८६, ८. वेभ्योऽपि विष्टतावेडी नाभ्यामिचौ ची ते रमि (भा) ५९२, ५. तथैव च (शिवा) १५१, ११. ... , ... ० ... ९८, ... ५. जय रति ...

·थ ... ... १०९, १. ... .. ४ दौति (के) ५११, १२. दौर्घत्वम् (भा)... चावति (क) दौर्घाच्छे इति (क) थिनित्यस्येनि (क) ७५२, १.. ७१८, १०. दौर्षोभवतौति (क) ८९४, १६. दौर्घस्येति (क) दुष्टत्वमिति (के) १०, १.. दकारस्य नत्वं स्यादिति (के) ४४५, १. दुरवधारत्वादिति ५५, १०. दक्षिणदक्षिणस्य इति (भा) ४२९, ५. दुरौचोलोपञ्च (दिसूनम् ) दक्षियो यस्येति (क) ५.३३, ४. १२५, ८. दनीत्यादाविति (के) ४४८, ११. दुर्षिय इति (के) ४७३, ५. दौति (कै)... ०१४, १. दुर्लभ इति (के) ५५१, ०. दम्भेरिति (भा) ... ११९, ११. दुष्टत्वेति (के) ४७९,२.. दर्शनादिति (क) १११,८. दृष्टमिति दाथिति (क) दृष्टा हौति १२. दाडिमायनादि (पा)... १४७, १. दृष्टस्यैवेति (के) २१०, १४. दातिसवणार्थ इति (भा) ४२, १५.| दृतिं न शक सरसौ शयानम् दाधाशब्दयोरिति (के) २९८, ११. (भा) ११५, १४. दाधाः प्रकृतय इति (क) देवत्वम् (के) दाप शब्द एवार्थवाम् न दाशब्द देशपथनेविति (के) १९. रति (के) १४५, १. देशभेदेन बिति ९५, ८. दिवादिविति (क) ३५२, १५. देविका शिंशपेति (पा) १२१, १२. दौर्धार (भा)... ८२, ९. देति (के) १२०, १२. दौ?ऽच इत्येवेति (के) देशरणं चेति (भा)... ४९२, १.. दोघेवं चैवौति (भा) २०७, १९. देवेति (क) ५१८,८. दौर्षाणां चोचमाना भूतानां न देवयतेरिति (के प्राप्नोति रति (भा) २९३, १२. देवदत्तादयति (के ७५४, ५. दौर्घवस्येति (के) ४५०, ७. देवयज्ञौत्यादौति (के) ५०१,९. दौर्षेक्षन इति (के) ५९१,९. दोषापतिरिति (क) ५४, १८. ... १७, हए, ३४१, ... ... ...

·(. ३७ ) : २४°, . दोषप्रयोजनेति (के .., १. द्वितीय रति १.१, १५. दोषनिएनये (क) १९४, १२. द्वितीयेति (क) २१३, . दोधेगमेजन्तानामिति (क) १३९, १. द्वितीयासस्येति ४५९, ४. दो ददिति (के) ३४९, १. द्विनौये वक्तव्य इति ५९५, १. दो दद् धोः (पा) २४०, १. द्वितीयानमिति (के) ८२४, १६. दोषा खल्वपौति (भा) ४७१, १३. विपदिति (भा) दोषदर्शमादिति (क १९, २. द्विः पचन्विनि (भा)... ७५,.. दौर्वत्यादिति (क)*... ५०७, १. दिर्वचनं इति (भा) यतेदंडो वेति (के) १४. द्विवचनं कथमिति घुकामः T: (क) ५८५, १९. द्विवचनं प्रयोजनमिति (भा) ९५,. हुतादौति ५५, १३. विर्वचनवदिति (के) २४., (. द्रव्यं प्राधान्येनेति (क) ४५९, १. द्विवचनेनेति (के) द्रव्यपक्षे इति २५, विसकारक इति (भा) १०१,९. योपसर्जन इति (के) ४५३, १. द्विवचनेत्यादि (कै) ४६९, १०. इन्दत्वादिति (के) विविध इति (के) ५८२, १७. बयोरिति (क) १७४, १०. विष्ठानौत्यस्य (भा) २.. २५४, ५. दिसकारको निर्देश इनि द्वयोरित्यस्येति (कै) २३९, १. (भा) ६१०, १८. वयोवेति (भा) २४०, १४. दे एवेति (क) २२१, ११. द्वयोरिति (भा) २४१, १९. वे पठौ परिमाणमस्येति दग्वे प्रयत्नस्यास्येनाविशेषणात् (क) ८१४, १५. (क) २५८, ९. धणेति (के ७५, ४. ४१६, १२. इयोः (भा) ५७, ८. द्वाभ्यामित्यादि (के) ४६, २. ३०७, ४. धावेवेति (के) ६९१, १०. हिवायंयोगः (भा) धातवः (भा)... द्विगुपदिष्टे इति (भा)... ४९८, ११. धातुं किडदिनि (भा) २२.,८, द्वितीयमिति (क) २९१, ११.[ धातुपरति (के) १०५,९. ... ५१, ... ...

·. . ... ०८०, १२१, ... ११, धातुग्रहणमिति (कै)... न च राजनिति (के) ७९, १९. धातुप्रातिपदिके (भा) १५, १८. मच वर्षहयेनेनि (क) धातुर्विकरणो वेति (कै) २२०, ११. म च गुणेति (कै) ५५७१. धातोरिति (के) ४६३, १.८०३, ११. म च प्रदेशेष्विति (क) ५६१, १८. धात्वर्थ इति (के) ३. म च तस्मादिति (2) ६२४, ६. धात्वादिस्थस्थापौति ६२४,९. धात्वादीति (2) १८, १९. मच ड्मतुबिति (के) ६५५, १. धाविति (के) ४०५, १. न च कति (के) धानामष्कुलिनौति (भा) ५२५, १४. न च संज्ञाविधाविति (के) २१., .. धिन्वन्तीत्यादि (भा) म चाचेत्यादि (भा) ३०५, १० धिन्वनौति (के) १९६, ३. न चास्तिसम्भवो युगपदिति धीमतः (क) २, ८. (क) १७४, १६. 'धेठोडपौति (के) १४२, १४. म चापौति (भा) ४५५, १५. ध्वनिरिति न चार्थ इति (के) १. ध्वनिष्ठता द्धिः (भा) ७८°, ११. न चेति (क) १७४, ९. २४६, २. ध्वनिः शब्दगुण इति (भा) २०४, ५. ३०८,९. ५८४,१.१०१,१२. ११५, १२. न चेयमिति (भा) १४८, १८. न चेति (क) ५६१, ११. न कर्तव्यः (भा) न चैवेति (भा) म कार्यकालेति (के)... ५१६, १८. सयौरर्थयोरिति (भा) ४५६,९. न कामनावाधीयत (भा) ८४, १. म वेत्यादिना (भा) न कूपसूपति (कै) (९,२. म चोक्तमिति (क) ४७६, १०. न बल्वपीति (भा) ४३९, १२. न भकारीत्यादि (भा) ५. १५, ६.३८२, ११. मञ् समासेऽपौति ४१०, ११. म गति (2) न तथेति (के) २८, १३. न गम्धेतेति (के) ३५४,९. न त कार्येति (2) नह (के) २५५, ८. न तु वाक्यभेदेनेति (के) १९२, ११. ७५०, ४८९, ... ...

·(• ३६ ) . ४८४, २२१, ४५७, ... ४२३, ८.०, न तु विनौति १३०, ८. ननु चेति (भा) न तु पावेरिति (के) ५१९, १४. ५०, न तु ज्ञातिधनयोरिति (के) ४४१, १७. १४९, १४. न तु सदामिति (के) नमु डिन्त इति (के) न सत्र काटा इति (के) ५१४. १. ननु तौर्णिरिति (के) न तदास्येति (के) ५२५, १.. मनूभयमिनि (के) म तौ स्त रति (भा) ५६०, २. ननु चाचापौति (भा) ... ५७८, १४. न तु प्रत्ययनिमित्त रनि (के) ७११, ७. ननु चेदानौमिति (भा) ९०९, ११. न तीत्यादि (भा) ०११, ११. नमु संहितायामिति (के) ७४१, १७, म तेभ्यः प्रतिषेध इति ननु चेहापौनि (भा)... ४. (भा) ७१९, १५. मन्विति (के) ५१, १.०५, ४. दिग्योगति (के) ७४४, ३. ८१, १५. १४८, १.२.०, ३ न तु सामर्थ्यादिति (के २१८, १२. ३८५, ११. २९९, न विनि (के) १११, ११. १७८, १. २. ४१०,१५. ५०६,९. ५८९, ४०१, ११.४०७, १. ४१८, २. २५, ८.०६, २. १८९, १२. ४८३, १३. ५२७, ९. ६.५१८,७. ५१५, ११.५७९, १.२.., .. | मन्चनुपदिष्ठाचेनि (के) १३, ४. न त्वनानिरेवेति (क) ८५, ११. मन्याद्गुण इति (क)... १८, १२. न त्वाधारस्येति (कै) २३४, ३. नवसतौति (के) १८१, १. न त्वस्येति (के) ३९९, १. नपुंसकस्येनि (के) १५९, ११. न त्बपूर्व इति (के) ४०४,९. ५२., ११. न त्वानन्तर्य रति (के) १२,१२. न प्रत्ययेति (के) न त्वयमिति (क) २६३, १. न पदान्त- (पा) २१९, ५. नत्वं स्यादिति (के) ८९०, ३. न प्रानोनौति (भा) नाति (क) १४१, ४. (क) ६१८, १५. न धात्वि- (पा) १५९, २. न पुनसपरत्वादिति (के) २९९, ११. न ध्यायेति (के १५५, १. न पदान्तविधाविति (भा) ०१४, ०. म निमिषनौति २३, १४. न पुनरिति (के ... ... ... , १३. ... , ·(४. ।) ... ... ०४४, मपुंसके पौति (के) ८३४, १७ १. ११६, १. (भा) ४०३, ११. न भवनौति (भा) १८५, १७. (क) ५९२, ८. (भा) ५५८, ८. न प्रत्यय इति (भा) ४०१, १. ५८९, ४. ११०, ११. मपुंसके न व्यापार इति ७२८, ५.७४८, १३. (भा) ४७७, १५ न हि रेफरनि (के) १०, १२. मलेच्छित वै (भा) म हिलोप इति १.१, ६. न याभ्यामिति (पा) ... १११, ८. न घ्यमिति (भा) १५१, १४. नरसिंहवदिति (2) ८२, ४. न हि इयोरिति (के) ५९५, न वेति (पा) न हि नदेति (क) ५४१, २. न वेति विभाषेति (पा) न हि देवदत्तस्येति (भा) (३०, ३. म व्याप्त इति (के) म धभावेति (के) १८, ४. न वेति यगम्यते इति (भा) ४८०, १९. महिमित्यानामिति (के) ९०९, ४. न प्रकल्पत इति (के) ५१,१२. न हि युगपदिति (के) न मांसपिण्ड इति (भा) १२४,९. नारायणमित्यादि (क) ९, . मवेति यत्प्रतीयत रति (भा) ४८१,९. मादेति न विधेषित रति (के) नामाख्यावेति (भा). २२,१. न वाध्यते इति (के)... ५२७, १. नायमिति २८,८. म वेति (के)५५५,१३. (भा)५९४,१५. नानाशब्दमिति ५९, ११. नचैवेति (भा) ४१९, १५. नानात्वमकारस्येति १२,५. नई ग्रामिति (भा)... २९५, १५. नास्तौति ७४,९. महः प्रत्ययः इति (भा) ३६७, १. नापौति (भा) ९., ११.८९५, ११. मष्टाचदग्धरथवदिति (भा) ५५२, १९ मामलाविति (पा)... ११, ११. महाश्वेति (भा) ५५४, २. नार्थव्यत्ययः (८,१०. म साधीय इति (भा) १,११. माभिनभम् (पा) ११९, ५. न सनिवेति (के) ४.९,१२. नामन्विते समानाधिकरणे म सिध्यन्तीति (भा)... १४१, १८. (पा) ११२, ५. मौनि (के) ४१, १२.४८, ११ मामावाक्यत्वमिति (के) ५. नान्त इति (के) १८५, १५. ... ११, ... ... ११०, 1 ·४१ ) ... ... २५.८, ... १४, ... - 3 . ४१९, नान्यथेति (के) १९७, ८. नामधेयस्य विति (के) नासिकापौति (क) १५१, ११. मानुवादे इनि (कै)... ५. नास्येति (के) निपातानां चौसकत्वमिति २,१८. मादः (भा)... २६०, १३. नित्यकर्मतामिति १२, २.. माच् कार्यमिति (क) निष्कारण रन (भा) १४, २. नामलो (पा) २८३, २. १८५, १२. मिन्दार्थवादेनेति (के) १६, १२, निष्पनवेति नापि स्वान्मनौति (के) २८२, १६. नित्योऽधार्थवतामिति (भा) २५, ८. नाश्रितमिति (के) २९९, ५. नित्यत्वमिति (के) नादेशलक्षणमिति (के २०१,२. निरूढ़िमागता इति (क) ३९, १५. म.जानन्तर्य रनि (क) ६५२, ७. निदर्शनार्थत्वादिति (के) नावयवानामिति (कै) ६. निठुर इति (के) मापि साधमप्रधानमिति (के) ४५२, ४. नियमादिति (के ५९, १०. नानात्वमिति (कै) (भा) १७२, ६. नासमझमिति (के) ५९३, १. नित्याच शब्दाः (भा) ६२, ३. भानुबन्धहत मिनि (भा) ५७९, १२. निष्प्रयोजनमिति नाभौति (के) ६०५, २. नियमज्ञापकस्य (के) ८५, १२. नाथं एसिति (भा)... ११, ७. निषेधात् सम्प्रसारणप्रसा नापि पूर्वस्येनि (के)... इति (के) १.४, ५. माप्राविति (के) ७११, ११. नित्यत्वाचति (के) नाड़ितस्येति (भा)... नित्यं दृद्दभरादिभ्य (पा) ११५, ६. मास्तौति (के) ८४९, १. नामारौयकमिति (के) निमिति (क) १२१, १. नामावन्य त्वमिनि (क) ७७५, ५. मिमित्तकारण हेतुधिति नान्तरौयकत्वादिति (क) ७७८, १३. (वा) १४३, १.. नामनि (2) ७५०, ११. मिर्दिति (2) भाव तदन्नादिति (भा) ७११, १. नियमाद्विधेरिति (क) नायमर्च इति (के ८२, १८. भिगायत इति (भा) ... ... ७२४, ... ... ११२, १ 6 ·( २ ) I ५२५, १९१,५. ४१२,१८. . निधानप्रतिषेधति (क) ५१९,. नियमायेनि (के) २८१, ११. नित्यं ति (पा) १९०, १०. नियतसंख्यावाचित्वमिति नित्यत्वादिति (2) १८५, १५. (के) ५१५, १५. ५२३, ११. नियमः कथमिति (क) ५६६, १५. ५१६, १. निघताऽवधिरूपतेति (क) मित्ययोगे रति (कै)... नियतेति (क) २४१, ०. मित्यपचे निति (के) ४९३, १५. | भिरनुबन्धकेति (के)... ३४२, १२. (क) ५.५, ४. निर्मातमिति (के) ५०७, ३. नित्यं पदमिति (कै)... ५१२, निर्दिश्यमान मिति ५३६, १७. मित्यार्थ रति (के) ३७२, ३. निर्दिष्टे (भा) ५८७, १. नित्या इति (के) ५५१, ३. ८०९, ९. निर्दिएगाणं विति (क) ४११, नित्यादपौमि (क) द१९, १०. निर्देश प्रयोजनानामिति मित्ये प्राप्ने इति (भा) २) ७३९, १७. नित्येष्विति (भा) निर्दिष्टे पूर्वस्य पढौति(भा) ७४८, १.. नित्यपौति (क) १५. माह सब्विति (क) नित्यैवेति (के) नितिन सिहानौति (भा) ५४८, ०. निपानमादिनि (भा) नितिपक्षपौति (के) ५५१, ४. (के) ५९१, ५. निस्पति (क) ५५२, ७. निपातनं चेति (के) निवनात इति निपातममपौमि (भा) ४.६, १२, निवृत्तिः (क) २१९, ३. नित्वरेणेति (के) ०१५, १६. निष्यत्यवस्थाथाम् (के) १८१, १२. मिमिति (के) ११३, ५. ६१६, १. नुग्रहणादिनि (के) ८३१,१. निमितपणम् इति (भा) ११५, १.. नुडादौति (के) ८१, १. मिमिनवशात् (के) २५५, ६. नुमिनौति (के) २०२, ५. निमित्तमिति (क) ५६४, १. | मुमेति (के) ५.९३, ८. नियमाथमिति २७१, ६. भूनमेनानौति (के) ४२१, १०. ९८१, ६. वृकल्पेति (के) ५११, १५. नियम्यते इति (के)... २०१, १. सनमनशब्दमिति (पा) ८६, २.. ६२२, ३३०, २०२, १४. ... ... ... .

·३ ) बेठी (पा) ... . ... ... नेन्द्रस्यति (पा) ... ३४, ७ १८५, १. नैष दोष इति (क) ७४२, १. नेयमौ (पा) २१२, १. ५. १०. मोडित्यादि (भा) ५१६, ११. नेत्याहेति (भा) ८०, ०.०९०,८. नौ- (के) १३८, ५. (पा) ८१, ११. नेदं तुस्थमिति (भा) ५०८, १०. नोत्महते इति (भा) ७१२, १२. ११९, ११. नौ घपठविनि (पा) ५९,९. नेष्यत इति (क) ४.०,१. प्रः संख्याया (पा) १४५, १. नैकलि (के) १८४, ११. न्यायप्राप्तः क्रम इति (क) १४,५. तदस्ति ज्ञापकमिति (भा) १८९, ४. न्यायव्युत्पादनार्थेति २११, १४. नदस्तौति (भा) २०४, १३. न्यायाति (के) (के) ४११, १.. न्यायादिति (के) १.०, १. १४२, १४. नैतदनुकरणमिति (के) ७६९, १८. न्यायादपोत्यादि (क) १८८, १२. मैतदिति (के) ७८४, १४. न्यायानवनारैति (के) २५९, १२. मैतद धमनमुनि (भा) १९०, १२. न्यायेति (के) १३९, ९.५९५,४ नेविदामा रति (भा).५५, १. न्यायनेति (क) ७७९,९. २५, १५. नैनानि सन्ति ज्ञापकानौति न्यायोऽयमिति (के) (भा) १५४, ४ न्याय्य इति (2) .., ए. मितेभ्य इति (के) (११, १०. न्याय्य एवेति (कै) मैतौ तुख्यस्थानो (भा) १९५५.1 न्यासामारेलि (के) ४५२, १८. धेय रति (भा) (१२, १२. वि मन्थ्यक्षरमिति (भा) १८३,९. ... नेव १८४,९. प। नेव वेति (के) ३९३,९. नवमिति (भा) ६५४, १७. मैवं विज्ञायते क्को लुमिनि (भा) ६६३, नैवेति (के) ४८२, १९. नैवेश्चर इति (भा) ५२१, मेष इति (के) २१९, १०.९८०, १. पक्षातरैरपौनि (भा) पक्षाश्रयणाचेति (के) पक्षे तु (क) पक्ष नितिरिनि (के) पचे स्यादिति (के) १४९,८. ४८०, १५. ६५९, ... पञ्चगुः (कै) ६८८, १७.

·(४४) ॥ ... ४०८, ७ ५४१, पञ्चभौति योगविभागादिति पदाको विधातयो इति (क) २५, १९. (के) १७, ३. ७२३, १९. पदादेत्युचमानेऽपौति (भा) ०९३,१८. पञ्चमीसमास इति (क) १७९, १०. पदेति (के) १,०.१५, १. ११, १८. पञ्चम्यन्मादौति (के) ८२, १८. पदावयवस्येति (के)... २१८, १९. पचारमा इति (भा) पदार्थविपर्यासदिनि (के)४८१, १९. पञ्चेति (के) ४५०, १०. पदान्नेति (क) (८,१४. पञ्चेन्द्र इति (के) ६८८, १४. पदे वर्तते १०१, २. पदकार्यविनि (क) २१९, इ. पदेरिति (के) १८ १.. पद्यमानमिति (क) २४७, १८. पदत्वेलि (क) ५८४, ७. पशुपदस्थादौति (भा) ८१०,४. पदधात्ववयवेति (क) २४४,७. पपाचति (भा) पदशतिरिति (के) १. पर रतौयतेति (भा) ७९, १९. पदप्रकरणात् (के) ८९५, १. परत्वविशिस्येति ०५., १९. पदमिति (भा) ५६५, ३. परत्वात् । पदशब्देनेति (के) ५८०,७. ८१५.१.. परत्वादति (के) पदसंज्ञादयमिति (के) ७०३, ५. परत्वादिति (भा) २.९, १५. पदसंज्ञा न स्यादिति (के) ६९५, ५. (के) ३.९, १.३१३, ११.४६९, पदसंज्ञेति (के) १३. ९८८, ५. ५१७, ४.५११, पदसंखारेति (के) २५१, ३. ४. ५५७, १७. (भा) १११, ४. पदस्य विति (के) ५७९, १०. (2) ०११, १५. पदस्थान (भा) १५५, १५. परत्वालिटभाव इति (भा) ११, ८. पदस्य चैकेति (क) ७४६, ५. परमतापेक्षयेति (के)... ११, १९. पदस्थेनौति (भा) ०१०, ११. परमार्थनो नित्यमिति (के)१००, १८. पदार्थानाम् (कै) १११, १०. परदेशस्ये (के) ४०४, १७. पदानोति (के) २९२, १३.१६६. परमार्थेति (के) २१९,९. पदानरसपिन रनि (के) परमरथ्य इति (भा) ८१२, . पदान्तताया अविधानादिति परमादिरिति (के) ८२६,६. ६५९, ११. परमार्थ संविषचणा (के १ ... ...

·... ... ... ... ... . ८२., ... परविप्रतिषेधे विति (के) ४९८, १९.। पायेणेति ५४., १७. परसवर्षे नर्सेन (2) १.१, .. पर्युदासे विति (2)... १११, १५. परस्पति (क) १७१, १५ | पर्युदाति परस्मिनितौति (भा) (के) ४७७, ९. ६४४, १३. (के) १४१, ४. पर्युदामाश्रयणे विति (के) ४८, १९. पराशति (के) ८.५, १४.| पर्युदासे तु इति (के) परादित्वमिति (के) ५९९, ९. पर्युदासे इनि (के) ०६९, ९. परामख इति (के) ७८०, ११. परत्वेति (क) ४८९, १२. परामर्शः (क) १९६१. पशरिलि (क) २५५, २. पराति (2) १००,२. पश्चात् (कै)... ११७, १४. परार्थम् (क) पशाचिति (क) ४९१,९. परिगणनमिति (भा) २०१, १.. पवादिति पचादिति (के) परिग्रह्यते (क) (भ.ध्ये) पाठवेति (भा) ५.१, १९. परिपवाति (क) * ५५२, ८. पाठाभावादिति (के) १२, १. परिप्रत्युपापा वय॑मानाहो- पाठति (के) २४४,४. रानावयवेषु (पा) पाठक्रमादिति (क) १९१,९. परिभाषेति (के) पाठविशेषणे प्रमाणाभावादिति परिभाषापक्षेऽपौति (के) ५११, १०. ) ४४., ११. परिमारामारेति (क) ४८४, १४.| पाठेनेयमिति (भा) १९. परिहारं वक्ष्यतीति (भा) (२९, ४. पादपाय रति (के) परिहाराारस्येति (2) पार्षदेति (भा) परे अमनरा इति (के) २३९, १४. पांसदकेति (के परेवथैब्धिति (के) १८५, ११. पिद् डि नेति (के) २९५, १८. परोपकारितया (के)... ७९९, १. पिपठौरिनि (भा) २.५, ८. पिपविषत इति (के) २१५, १०. पर्याय इति (क) ..: ४८५, १०. पिबेरदनदेति (क)... ०२०, ११. पालोचनयेति (के) १७६, १२. पिवेत्यादि (भा) ०५९,१.. पर्यवपधानि (भा) ७०३, ८. पित् खेवेति (क) ४८०, १९. ... ... ४५८, परवेनि (भा) ...

·(४६) . ... ... ... पुकि बम रनि (क) १०८, १. पूर्वी प्राप्तिमिति (क) ४७८,८. पुकौति (के) १७०, १४. पूर्वस्योपरणेति (भा) ४८१, ११. पुगमासघपषस्य (पा) २१७, १. पूर्वविप्रनिषेधश्चेति (के) २१०, ११. पूर्व हवेति (क) "१६, १. पुगइखस्त्रेति (भा)... ४७१, १६. पूर्वमेवेति (क) ५५२, १८. पुनरिति (2) १५, ६. | पूर्वप्रष्टतमिति (के) ५५२, १. पुनः श्रुतिः (क) १७०, १. पूर्वान्नेति (के) पुनरिड पाणस्येति (भा) १९१, १. पूर्वः स्यादिनि (भा) पुनः सूत्रपाठे इति (भा) ४१०, १५. पूर्वमाचेनि (के) (४१, १. पुराणशब्देनेति (भा) ४००, पूर्वः स्याद् (के) पुग्बसाव इमि (भा) ४२९, ११. पूर्वनासिझे इति (भा) पुनः पुमः संकीर्ननमिति (के) ४६९, १. पूर्वथैवेति (के) पुनरिति (के) ... ५४१, १५. | पूर्वविप्रतिषेधेनाप्येनानौनि पुननिर्दिष्टेति (के) ७४१, १. (भा).०९, १. पुमः प्रत्ययार्थसमर्थेति (के) ८१५, १.| पूर्वस्येनि (के) १. पुमसदोमि (क) १०, ११. | पूर्वस्य षष्ठीनि (के) पुरषा इनि (क) २, ५. | पूर्वापगवेति (के) पुरषाणामिति (भा) १६, १०. पूर्वपूर्वेति (क) पुराकरपे इति (भा) २८, ७. | पूर्वसवर्णदौर्घवद् धेरपौनि(क)१८६,१. पुंयोगादिति (पा) ८९, १५. पूर्वविप्रनिषेधेति (के)... १८९, २. १४, १६. | पूर्वोत्तरैनि (के) ४९४, १७. पुष्पितः ... १.६, १.. पूर्वोक्तम् (क) ५१५,११. (हरित) ११०, ८. पृथक् पदमिति (के) पूर्वपक्षणमुकारामविशेषणमिनि षोदरादौति (के) ४०७,९. (भा) ८.९,७. | पौरषेयमिति (के) ८३१, १० पूर्वचासिद्धमिति (पा) १९५, ११.| प्रकरणादिति (के पूर्वसूब इति (के) २१४, १. प्रकरणोत्कर्षेणति (के २०४,९. पूर्वादौनि (भा) ४२९. २१४, १. ७१, ... ४७ ... ... पुस (क) ... २४०, ... ... ... ...

·( ४७ ) ४१८, ५००, ४ . ... ३०°, ... ४४१, . ... प्रकारार्थ इति (के) t. प्रतिविम्बप्रतिभासभेदवदिति प्रकारेति (क) ४३८, १५. ४५५, १०. (के) ५८,२.. प्रकरणेति (क) ११. प्रनिपत्रिकाले (क) (भा) ७९६, १.. प्रतिपत्तिलाघवम् (के) प्रकाशितेनेति (के) ११, १५. प्रतिपादित मिति (क) १९१,९. प्रशसमिति (भा) १९१, ५. प्रतिषेध्यापेक्षयायामिति (के) १.१, १. प्रकृतिवदिति प्रतिषि इति (के) ... प्रकृतस्यैवेति (क) १७१, १. प्रतिषिद्धार्थत्वादिति (के ३२१,. पशत इति २९५, ५. प्रतिपदोकस्येति (के) प्रतिभावेनेति (के) प्रथमेति (क) ३५८, ४.४५६,१. प्रशतेः कत्तु त्वमिति (के) ३२५, १५. प्रतिपदोन इति (के) प्रकृत्यवयवस्य (क) प्रतिनियतेति (के) ४४०, १.४४७, १. प्रशनिभाव एवेति (कै) २९२,७. प्रतिपदेनि (क) प्रशतं वेति (भा) प्रतिषेध इति (के) ४४१,१५. प्रकृतौति (के) ३८६, १३. प्रतिपदमिनौति (के)... ६८०, ११. प्रतिपदविधेरिति (के प्रकृतिम्वरस्य (भा) १११, १९. प्रतिषेधेनि (के) ४७८,.. प्रकृत्याद्यर्थे नि (कै)... (३३,१. प्रतिषेधवाचिन इति (भा) ४०३, १.. प्रक्रियाथामिति (कै) २१९, १५. प्रनिषेधादिति (के) प्रधान प्रतिषेधेति (भा) २९३, ३. प्रतिषेध सामर्थ्याचेनि (भा) ४८५, १५. प्रयधमंज्ञायामिति (के) २१७, ७. प्रतिपादयतौति (के) ५०४,६. प्रग्रसंज्ञाऽदेशवेति (के) ३३१, १०. प्रतिपद्यते (भा) ५१२, १५. प्रययस्येति (के) २९१, १. प्रतिपदेति (के) ५५.९, २. प्रज्ञानेनेति २५, १३. प्रतिषेधे (भा) ५८०, १ प्रणिदातेति (क) १५०, १. प्रतिषेधस्विति (भा)... ५९५, १३. प्रतामाविनि (भा) ४११, ६. प्रतिपादयितुमिति (के) ५९५, प्रतिभासमानेष ०, ५. | प्रतिपत्तृवशादिति (के) प्रतिपत्तौ (भा) १६, १७. प्रतिषेधः प्रामोनौनि (भा) ६११, १५. ... ४८४, . ...

·(४८) . ... ... ... , प्रतिषेधमिति (के) प्रत्ययेति (के ५१९, १९. प्रतिषधीमाभूदिति (भा) ७१८, ९. प्रत्ययानुकरणमिति (के) प्रतिषेधाति (भा) प्रत्ययखरम् (भा) प्रतिनिर्दिश्यते इति (भा) ७८. प्रत्यासमिति (के) प्रतिषेधादिति (2) ८१५, १. प्रत्ययविधाविति (भा) प्रतीयत रति ४,९.३१, ३. प्रत्यय इति (भा) ११,१५. प्रत्यासत्तेति (के) १४.४. प्रतीयत नि प्रत्ययस्य लक्षणमिति (के) १९४, ९. प्रपौयते (के) २९७, १०. (भा) ६९७, १. प्रतौसाविति (के) ७५६, १४. प्रत्ययनिमित्तमेवेति (के) प्रतीयमानस्येनि .३,१८. प्रत्ययाप्रत्ययेति (के)... २, ८. प्रतीगमानो ौति (के) ७६८,१. प्रत्ययं को वेति (भा) ७११, १३. प्रसौनपदार्थकयोरिति (भा) १२३,७. प्रत्यय एवेति (के) ७११, १. प्रत्यभिज्ञानं चेति प्रत्यय खरेणेति (के)... प्रत्यभिज्ञानादिति ७६, २. प्रत्ययस्म क्षणार्थ मिलि (क) ०१७, ५. प्रत्यय इतौति (क) प्रत्यभिज्ञानिमित्तकम् (कै ११५, ७. प्रत्यभिज्ञामादिति (के) प्रत्यवयवमिति (के) १४०, ११. प्रत्ययान्सत्वादिति (के) ८१., १२. प्रत्ययाश्रयत्वादिति (भा) २०३, प्रत्याहारशब्देनेति प्रत्यक्षमेवेति (क) २१४, १. प्रत्याहार इति ५१,१.. प्रत्ययनिमित्तमित्यादिमा(क)३३४, १४. प्रत्याख्यायते एतदिति (भा) ७८, १८. प्रत्यवायुपदेश इति (के) १८७, १. प्रत्याहाराधीः (६,१०. प्रत्यक्षेति (के) ४.०,११. ५००, ११. प्रत्यायन पक्तिः (कै)... प्रत्यग्रेन (के) ४८२, ५. प्रत्याख्यानत्वादिति (क) २२०, ११, प्रत्ययाकारेति (के) ४९०, १४. प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्ण प्रत्ययान्ता इति ४९९, १२. संज्ञा (भा) २८४, ५. प्रत्ययान्ता धात्वतराणीति (भा)५००,१. प्रत्यास त्येति (के) ४४१,९. प्रत्ययपरत्वस्यापोति ५१५, १४. ७५८, १६.७२, ७.१,१. प्रत्यक्षति ... . ... , ... . ११४, ५. ... ...

·(६ ) ५१९, - ... ... ... १०. प्रथमो (भा) ... प्रत्याख्यायते इति (भा)) ४१०, ११.। प्रमाणाभावादिति (के) २९९, १२. प्रत्याख्यासमिति (के)... ४११, १. (भाष्य) प्रमाणमिति (भा) प्रत्याख्यानादिनि (कै) ४. प्रमादः (क) ११६, १२. प्रत्यात्म यासते इति (भा) ५४९,९. प्रपचार्थस्त्विति (के)... ४६८, १०. प्रत्याहार इति (के) ५५२, १. प्रयत्नाभौति ५५, २. प्रत्याय्येति (क) ५१८, १२. प्रयत्नम् (क) ४५, ५. प्रत्यहार ग्रहणादिति (के) ६१५, १८. प्रयत्नविशेषणमिति (भा) प्रत्याहार ग्रहण इत्यादि प्रयत्नो विशेषितः (भा) २१९, ११. (भा) ०६७, १७. प्रयाजेति प्रत्याहारोत्तरकाक्षासवर्ण प्रयुज्यते (भा) संशति (भा) সম্মা নি ३४, १७. प्रधानं च षटखनेषु व्याकरण- प्रयुञ्जान एवेति (भा)... मिति (भा) ११६, १८. प्रयुज्यते इति ६५, ३. (क) १२८,९. १२५, १२. प्रयुक्तमिति (के) ४११, १२. प्रधामकर्मण्याख्येये लादौ. प्रयोगेनाभिव्यलिन इति (भा) ८५,९. भाईिकर्मचाम् (हरि) १४१, ६. प्रयोजनप्रयोजनानौति ३, ५. प्रदेशार्थवादिनि (2) १०५, १४. प्रयोग मूलत्वादिति ०, प्रधानानौति (के) २२१, ७. प्रयोगादिति ४०, १४. प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्ति (भा) १३८, ५. (भाष्ये) प्रयोगान्यत्वादिनि प्रत्येकं विनि (के) २१४, १५. प्रयोगे इति प्रदर्शनाय (क) २१०, १२. प्रयोगाभावादिति ५४, १२. प्रधानत्वात् (क) २२४, ६. प्रयोगविषय इति (भा) प्रधानार्थपौति (के ३३७, ७. प्रयोक्कभिप्रायवेति प्रदेशेविति (के) ४८०, ८. प्रयोगस्थस्थति प्रदेशति (2) ४. प्रयोग प्रथमेति (2) ००१, ५. प्रयोजनार्थ रति प्रत्येकं चेति (कै ६४०,९. प्रयोजनविशेषमिति प्रमादेनेति १°, १२. प्रयोजनेति (के) १९५, १. 7 ५. ७ ४१,". ४१, ... ७" ४८३, ... . ... घर, १२. ५, २.

·( ५. ) ... ... प्रस्तुत इति (के ... ... प्राधान्येन .. प्रयोगनि २४४, १५. प्रसजनि (भा) ४८५, १.. प्रयोगे घेति (2) ४.९, १८. प्रस्ताव इति ३, १६. (क) ५८२, ४. प्रयोजनमिति (क) ४.९, १. प्रस्थेऽष्टडमिति (पा) १११,११. ५४६, प्रतीयमा रति (क) ४.४, १२. प्रयोगास्थेनि (क) ४९५, १९. प्रस्तावेनि (क) १९२, ४. प्रयोग रति (क) ४४८, १०. २६..१.. ४७० ५. ५४०, १२. प्राभौति (भा) प्रयोजनमामेति (भा) ५७७, १०. प्रागभाव रति १५, १४. प्रयोजमान्यपौत्यादि (भा) ७११, १८. प्राणौति (क) पर्युदासनेति १०२, ११. प्राण्यत्वादिति २५९,. प्रवर्तक इति प्रातिपदिकानौति ५०, १०. प्रवते इति (के) २८३,९. प्राथमकल्पिकः (क) ४.०, १. प्रथस्य रूपेति ०१, १०. प्राधान्येनानिर्देशादिति ८१, १७. प्रश्न इति (कै) ३२१,१०. प्रश्न पौति (के ५११, ८. प्राधान्यादिति (के) प्रतिनि (के) ४८८, ७.३५४, १४.५१४,६. प्रविनिर्देशादिमि (भा) १०९, १५. प्राधान्येनेति (के) ४३५, ६. ८११,१. १२, १५. प्रापपरिपाकेति प्रवेति १९, ५. प्रानुन (भा) प्रसिद्धति ५५, १. प्रनिति (2) ५१७, १४. प्रसिद्धौनि (के) १३१,१.. ४.८,११. प्रापकमिनि (के) ७८३, ६. प्रसानेनि (क) २५६, ६. प्राप्नुवन्ति (क) ८०१, ३. प्रसिद्धप्रतिनिमित्तेति (के) ४११, २. प्रामाण्यमिति (के) १२६, १०. प्रसिडिवणादिति (2) ४८, १७. प्रायग्रहणादिति ५४, १५. प्रसाति (के) ५२४, ५. ७८१, १०. प्रारम्भी यत्नस्येति (भा) प्रसव्यमानत्वेनेति की ५५९, ४. प्राप्ते इति (के) ४३९, ७. प्रसङ्गादिति (के) ९८२, ४. प्राप्नोतौति (के) प्रसिदत्वादिमि (क) ७७९, . प्रियतद्धिता इति १८, ७. ... . . ... ... ... १ ५०१, ७ ।..

·( ५१ ) १४१, ... C ४२२, ... ७२९, प्रियाहाम रति प्राप्रोनौति बलबन्दसौ. (पा) (भा) १११, १५. १८४, ५. प्रौपानीति (भा) बहले नि (के २८१, १६. सुमश्चेनि. पाव इनि (क) ५४०, १०. मुनो म प्रात्रीनौति (भा) बकवचननिर्देशादेवेति (भा) १७५, ४. सुनस विषये इनि पवचन निर्देशाभावादिमि मुतावैच (पा) १४७, १७. (क) ३९२, १४. भुनानां तु रति (कै) ... १९३, १४. बहुनौति (के) १९८, ८. भुतो भावौति (के) २९५, ९. बडबौरिणति (के) १५. प्लुनानां चेष्यत एवेति (के) २९०, ४. बौद्यर्थम् (क) २१४, १. मुनामुनि (के) ५५१, ११. पहुचपीति (के) मुनविकारे रति (भा) बहनामपौति (के) २४२, रे. बहिनि (के) ५८१, १५. ८००, १०. फा बाधकान्येव निपातनानौति पईचेदिनि ७८,९. (भा) २४९, ११. पसरूपतयेति (के) ३३१, १४. बाधक (भा) (भाष्ये) फलाद व्यनिरेच इनि बाधवौया रति (पा) १२,१. (भा) ४३, ११. बुद्धिविपरिणाममा स्थान्यादेशा फलानि (2) ऽऽगमाऽऽगमिभावबारेण क्रियत फलिनः (रिः) १०९, ११. इति (के) पिमिति (भा) ११८,. बुद्धिप्रतिभास इनि बुद्धौति (के) ६ ०१, ११. ५.८, १६. बुझेरनवस्थिनस्वमिति (क) २९७,९. बुधापरामटेति ७०, १०, बधेरैवेति (भा) ५८१. ८. | बुद्घनि, (कै) ११४, १५. २९५, .. बलत्वोऽपौनि (क)... ३५८, ०. प्रझनचमेवेति बहादक रनि (भा) नाकाषकुक्षमपीति (क) १४७, १. बहुति (के) ५८५, १७. ... ७८६, .... ... . ...

·( ५२ ) ... भाष्य थियोऽवाग्योगविदिनि भा (क) १६, १८. भच्यमियम इति (भा) २९, १६. भाष्ये यो प्रजानन् इति (के) १.१३. भवतौति (के) ५०४, १.| भाष्ये अविदास इति (के) भाष्ये चविट्वास इति (के) १०, १८. भवेतदर्थनेति (भा) ७४, १२. भाष्ये स्त्रीवदिति (क) २१,९. भवेदाशितः काय परिहत. भाष्ये पदमानानि (के) २२, ५. मिति (भा) १.,. भाष्य महानदेव इनि (के) १२, १९. भवेद् द्रव्ये श्वेतदेवं स्यादिति भाष्ये मनस ईषिणः (क) २३,८. (मा) ३८४,५. भाष्ये यन्मनुष्येषु वर्गवे इति भवन्तौति (भा) ४०४, ४. (क) १३, १५. भसंज्ञाऽति (भा) ६४८, १०. भाष्ये वाग्विदे (क) २४,२० भाषा शब्दानामिति ... ६, १. भाष्य सक्नुमिव (कै) २४,२.. भाष्येति (क) १, ११. भाष्य वाग्विषय इति छेदः भाथकार इति (के).. (के) १५, १०. भाष्य लौकिकास्तावदिति (के) ५, ११. भाष्य नरौति (के) भाष्ये अथवा प्रतौनपदार्थक भाष्य उक्तशशब्द इति (के) १८, १५. इति (के) ११, १५. भाष्ये पर्युपयुक्रमिति (के) भाष्ये कानि पुनशब्दानुशासन- भाष्य कथं जातीयक इति (के)३०,११. स्येति (के) १२, १. भाष्यकार स्विति (के)... ५.९, ११. भाष्ये सल्वपीति (2) १४०, ७. १११, ११. भाष्य प्रधाने तो धन रनि भाष्य इनार्थकनेति (भा)... १२७, १. (के) १५, १. भाव्यमानस्येति (क) ५२८,६. भाये याज्ञिकाः पठने । (क) १५, १७. भाष्यकारेण विति (के भाषण प्रयोजनाने कि) भसंजेति (क) भाशे तस्मादनथरमति १८, १२. भाष्यकारेति (के) ७४०, ३. भाष्य यस्विति (के १८, १६. भाव्यमानेति (भा) ७६४, १३. भाष्य कुन एतदिति (के १६,५.| भाव्यमामेचिनि (कै)... ७७८, १३. भाष्यपथवेति (क) १६, १२.] भिन्नजानौयेति (के २४०,.. . . * ...

·। ५३ ) २२, ७८८, भूयः (भा) , ५४०, ... ... ... .... भिन्नार्थ इति (के) ४४२,९. मरीमजक इति (भा) २०६,५. भिन्नकालानिति ७८५, ७. महता देवेनेति २१. भित्रकाला एवेति (के) ५. महाभाष्येति (क) १, ८. ११८, ४. महा हि स इति (भा) ८९,५. भूताकारति (क) ... २१९, १२. मरिषौरूपमिवेति (भा) भूतपूर्वस्येति (भा) ४३५, ४. माचाकालोवेति (भा) ८०, ११. भूयस एवेति (भा) मामलिकः (भा) १३५, ५. भूक्था इति (भा) मा वा भू (भा) १८७, १. भूतानुवादादिनि (के) ५६१, ११. मातुरितीति (के) ५६२, ११. भूषचेति (क) ८२५, १२. माचावयव इति (के) ५१८, १. भेत्यादि (भा) ७०५, ६. मालादौनि (के) ८२८, ११. भेदकत्वादिति (2) १४३, १८. मिदादिष्विति (के). १९९,.. भेदेनेति (के) १९८, १. मिदादौनामिति (के) भेदाधिष्ठाना हि इति (भा) १७०, १३. मिदेरिति (पा) १७४, १५. भेदादिति (2) १०१, १. मुखं च नासिका चेति (भा) २५७, १. भेदाधिष्ठामस्वादिति (2) २८०, ९. मुखद्विनौया नासिकेति (भा) १५७, ५. भेदकास गुणा इति (2) २९०, ८ मुखनासिकेति (पा)... २६७, १. भेरौमिति (भा) ७९१,८. मुखवचनोऽनुनासिक इतौयत्युच्च- माने कचटतपानामेव प्रसयत मा (भाष्ये) मङ्गलादौनि (क) मुखस्य चेति (के) २५९, १२. (भा) ११५, ११. मुण्णमिति मत्वा प्रश्न इति (के) ११०, ११. मुख्यारोपेथेति (के) २१४, १४. मध्यपातिन रति (के ८०८, १. मुखो २५४, ११. मध्यपातिनामिनि (के) ०७१, ४. मुख्थेयिनि (क) ७९५, ९. मन्त्र अद्यत इति १३, ११. मति (का मन्यत इति (क) २९६, ७. मौ खः (भा) ममापि न बमिति (भा) १८१, १३. ... (भा) १५०,८. . ...

·( 8 ) ... ... ८२°, 0 यचि भम् (पा) ४२, , या पावते य। १०९. ४. यक् परिभाषेति (के) २०२, १. यस चभमेवं वेदेति ४४, १. यवेति (क) ... १९३,१.. य एते इति २९, ११.| यसिद्धे प्रश्रोति (भा) २९१,११. यो चि चेति (पा)... १११, ५. यसिद्ध इति १०७, १. १०४, ११. १११, ५. यवासौति (के) ... ८११, १६. यङ् निमित्तथेति (के) १९४, १५. यवेत्यादि (कै) ८१९, १८. यङ रवेति (क) १४४, १०. या दौति (के) या लुकौति (के) ५००, १६. यथागमम् (के २, १४९,९. यथा यथमिति १३, १८. थच करोतौति (भा) १८९, ११. यथा श्लेष्मण इति यजेस वेति (भा) ७३, १९. यथेति होति. यमबोरिति (के) ६.०, ३. यथेति (भा) १८, १.२५, ११. यविनोः फगिनि (भा) ८११,४. ७७, १९. (के) ३. ११९, यथादिपरं गुण इति (भा) १७८, ७. १२. १२५, ५. ७८९, ४. यणाव भाव्यमिति (2) यथा तीया रति (भा) यण युक्तस्यैवेति (के) ... १००, १५. यथोनि (के) १९०, १. १०६, ११. यत्कार्य पूर्वस्येति (के) यत्कार्यमिति (क) ५१०, १४. यथा नीति (भा) ५९९, ११.१९५, ११. यथा मशकार्थ रति (क) ४७५, १२. यादिति ०, ११. यथासंखोनि (के) यत्तर्षि विश्व्योरिति (भा) १८९, ८. यथाश्रुन मिनि (2) यवस्थेति (भा) २६५, ८. ५ ५३, १२.| यथैवेनि (भा) ७९१, ११. यत् तसिख इनि (भा) १११, ४.| यदि च द्रव्येति यसरि योगविभागमिति (भा) ८.५१, १.| यदति ५९,२०. यद्यप्येकोऽपौति १. यत्र यत्यादि यदि पुमरिनि (भा)... या च (भा) ३११, ५०९, ०. ... . ... ५०, स . १.९, ... ६९, १.८८, ·(५५) १४२, - ७७°, ८९, यदि किचिदिनि (भा) घर, १२. येम येन विशेषेणेनि (भा) १८४, १.. घदुतमिति १८, १७. योगरूढ़ इति (के २९,.. पदि बित्यो लोपः स्यादिति १०१, ३. पोति (भा) ४४, १३. यययुचवे इनि (के)... १५४, ११. योगविभागेति (के यदि नीति (भा) १९०, . योगापेक्षमिति (भा) २८९, ७. यदा विति (क) २१२, १०. योऽवेति (भा) ५९९, १.. यदि प्रारम्भः (भा) २१६, १४. यौनाः (भा) ५२१, ५. यदेतदिति (भा) २०५, १. योग्माकोषेति (के) ७९५, १२. यधुभ रनि (भा) २३०, २. यद्यपौनि (2) ८.९, ११. रंहतिः (भा) ४९, १५. यचेमत् (मा) ७८५, १०. रषाभ्यामिति (पा) १०. थदधमिनि (भा) राज इति... यवमिति (क) ८१९,६. रात्सस्येति (पा) ५१२, १. यनित्यमिति २६, १९. रान्तस्येति (भा) ५६१, १. यमितत्त्वमिति (भा)... ३१, १६. रायमिच्छनौति (भा) ५४३,.. बमादिति २: राशोप रति २१५, . यस्य च भावेन (पा) १११, ०. रामदौति (क) ७१८, १. यस्था नाडिकाया इति (के) ७८९, १२. धादिभ्य इति (पा) ४०५, १९. यमिन् विधिः (वा) ८११, १७. कड़िरिनि... १०८, ११. यस्येति (2) ८९७, ७. रूपदयमिति (के) २७५, १.. यानि सधंयवानौति (भा) ५२, रुपमहणादिनि (भा) ... १४८, १४. युगपत्समवस्थानम् (भा) ५०, ८. रुपमहणं किमर्थम् (भा) ७५., १. युगपञ्च देसि (भा) ११, २. रूपप्रक्षणस्येति (के) ...: १५५, १.. युलोपेनि (भा) १४३, १. युवेनौमिति (क) ८२१, ५.. रूपमास्यादिनि (कै)... ४१९, १.. येन शास्त्रेणेनि १४, ८. १००, १८. रूपं शब्दस्य संज्ञ इति (भा) ०५४, , १. येन नेमि २२., १५. ७५६,. ... ... कपसामन्यादिनि (भा) ...

·... . १७, १ रूपान्तीति १२, ४. | लुक् शालेति (के) २.७, १. रूपैति (क) ७५५, ४. स्तुकं वक्ष्यतीति (भा) ... ११०, १२. रेफ भागस्येति ७६, १. लुगादौति (के) १८७, १२. रेफोरमणामिति (भा) ९०, ९.९१, ८. लुकेति (के) ७९८,४. रोऽस्यास्तौति ७७, १. लूशब्दस्यैवेति (2) १९०, १. रौरवीनौति (भा) लेडिति (के) मेरिति (क) लोपस्विति ३४, २. ल। लोकत ८. लक्षणमिति (भा) ४०९, १५. लोकेचंति (के) १२८, १४. लक्षणा २६, २०. लोपविशेषणमिति १९१,५. सक्षण प्रपश्चाभ्यामिति ४७, ६. | लोपव्योरिति (पा) लक्ष्यति ८१, ८. लोपशब्देनैति (के) ७१८, १५. लवर्थमि. (भा) १९४, ७. लौकिकार्थयणादिति (के) ५८२, १८. १७, १. लौकिके इति (के) ७३१, ११. लभ्यत एवेति (के ६४१,८. नाक्षणिकत्वाति (क) ४१२, १४. लाघवार्थमिति (के) १२४, १८. व। लावस्त्राचामडिति (भा) १८१, १०. वक्तव्यमिति (के) ५६, १०. १८३, ४. २३२, १.. वक्षत्येतदिति (भा) १०१, ११. लावयवेरिति (भा) ५९,८. वक्ष्यति हौति (भा) स्वाश्थमिति (2) २१८, ६. वक्ष्यत्यति (भा) १. लिखादीनि १७. १७. वक्ष्यति तास्मादिभ्य इति लिङ्गार्थाविति (भा) ५० २१. (भा) ७४५, ८. लिङ्गादिमि ..८. (के) १४१, ९.| वचनं कर्तव्यमिति (2) ७९९, ८. सिन वेत्येतदिति (क) १९५, ११. वचनादिति ८२, ६. बचनादिति ८२, ६. (कै) ४५०, ११. लिडरकृदिति (क) ४६२, ४. वचनेति (के) १९२, १६. लुकिकृते इति (भा) २०६, ११.। वर्णात्मकमिति ३१, १५. स्तत्वं चेति ... ... ... ...

·वः (भा) ... ... ... . ५३०, वर्षावयवाश्यकाऱ्यांमावस्येति ०१, ११.| वामबहारस्येनि १.९, १७. ५, १०. वाविषयः ११९, वर्षयत्यये पेनि २१,४. वार्मिकमिति (क) ... १२१, १. वर्षानुपहली पेनि १,९. वाक्याध्यासारणेति (के) वर्षबाङरिति ... १.०, ११. वाक्यभेदेनेति (के) १८२, १. वज्ञानमित्यस्य ११०,१. वाखापरिसमाप्नति (भा) बधिरजखासिदत्वादिति वाक्यभेदेन चेति (के) २९९, ११. ४४., ११. वर्षानिति (भा) २५५, ९.२५५, १२. वाध्यत इति ४५४, १०. बकदमा त्यादि (भा) १०८, १०. १७८, १७. बाशब्दो विकल्प इति (के) ४९४, १. पबदामर्थयादिति (के) १११, १४. बाकपामाविति (भा) ८९०, स्वर्थमिति (2) वास्तव्यस्वे रति (क) वर्षात्रयावारिति () १५, १९. वासदेति (के) ५, ८. पत्रिय रति (क) .... ४.४, १९. बार्षमानिकानौति (भा) ४२,५. ५९९, ४. वास्वोरिति (भा) वर्षनिर्देखिनि १२. वा पाणमिति (क) बपिन सिद्धनौति (भा) १३१, १. मिस्पति ... बरेषछोपसरवर्जमिति (भा) Ce,.. विनेनि ५, ११. परमपम् (भा) १९०, १. विसरणेति ११, ४. बचपूर्वक चेनि (भा) ७१५, १६. विकार रति ११, १६. वर्षस्य पाये हेतुः प्रानो विद्यानिमि २१, १९. भनिरिषवे (परिः) ०९१, ५. विक्षारति २५, ११. बाना प्रत्येकमिति १., १९. विशेष रति १८, १८. बागेवेति १०,११. विधिरिति बाग्योकि १., . विप्रतिपति ... बालायाहार रनि ४०, १.. विनापि पेनि बा दसौ (पा) विचारः बाकसमाबायः १०९,९. विधानादिनि . (२५, १२१, ... :: २९,.. ... ११, 8 , ·... a ... ... ३२.. ६२, विहतोपदेश इत्यवेनि .. ५५, १... वैयाकरणेति (2) ₹५९,१. विकारभेदादिति (भा) ५६, १८. वैदिकामामिनि बिनाः (भा) ८५, १.. वैयाकरणा रति विनियोगः (क) ११३, १.. १०. व्यक्तिस्फोटेति १२. विभाषाछन्दसौति (पा) १४१, ८. व्यक्तिस्फोटवादिन इति विसर्जनौयस्येति २५८, ४. व्यक्तिस्फोटपक्षऽभिव्यक्ति विभागोऽति (क) २६०, १०. (क) २५५, १५. विमा देनेत्यादि (क) ३२२, ४. व्यनायोऽनन्ताजन्याच सच जाति- विधौति (कै) ५५८, २. रेव पति २५९,१. विधिपर किमर्थमिति (भा) ५८४,११. व्यक्तिबारणेनि ७५५, १. विशेषेति (के) वृहस्पतिः (भा) २९, १९. डिलक्षणो मयडिति (भा) ११८, ५. दृह्यादयो यथा शब्दाः खरूपोप- शकडेति (के) ४१५, १८. निवन्धनाः ।. चादैच प्रत्या सकारच्छकारयोरिति (भा) १०१,१५. पितः शब्दः सम्बन्ध चाग्नि शक्यं क्षुदिति संशिभिरिति (परिस) १९४, १.| शब्दादौनानियत्वमिति २७,४.' हुत्तिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रति- মহালানী বী परते (परिः) विकल्पः (यो-सू) ४८, ४. वेदात्वादिति ५, १६. शब्दस्योद्धम् (हरिः) ... वेदार्थ चेति १२, १३. माकल्यस्य विभाषेनि (भा) वेदामोविनि ११,१. शास्त्रादेवेति (के) ४४९,९. वेदमणैति १८, १. शास्त्रोधस्य (भा) १९५,९. वेदे याज्ञिका (भा) ... १११, १५. शिवायामिति २. वैखा मध्यमायाच पश्यन्त्याच शोभावोऽप्यनित्यः (भा) २.१,१. तदझुतम् । बनेकतीर्थभेदा- प्रचाविति (क) याखय्या वाचः परं पदम् सनच शिकरणमिति (के) ४.५,.. (हरित) २९, १०. श्रुत्या चेति (के) , ... २०, . .

·No text on this page.

·No text on this page.

·ASALAN LAMADER