·Śri Agamodaya Samiti Series, No. 60.
śrî ÂVAŚYAKA SỨTRA
Part II
WITH
NIRYUKTI (gloss) by ŚRUTAKEVALIN Śrî BHADRABAHUSVAMIN
ALONG WITII
The Commentary by Śrî Malayagirisûri.
Price Rs. 2-8-0
[A. D. 1932.
Copies 1250.]

·॥ द्वितीयभागः ॥ साम्प्रतं समवसरणवक्तव्यतां प्रपञ्चतः प्रतिपिपादयिपुरिमां द्वारगाथामाह- समुसरणे केवइआ रूव पुच्छ वागरण सोअपरिणामे । दाणं च देवमल्ले मल्लाऽऽणयणे उवरि तित्थं ॥ ५४३ ॥ प्रथमं समवसरणविषयो विधिर्वक्तव्यः, ये देवा यत्प्राकारादि यद्विधं यथा कुर्वन्ति तथा वक्तव्यमिति भावः, 'केव- इय'त्ति कियन्ति सामायिकानि भगवति कथयति मनुष्यादयः प्रतिपद्यन्ते, कियतो वा भूभागादपूर्व समवसरणेऽदृष्टपूर्वे वा साधुना आगन्तव्यम् , 'रूव'त्ति भगवतो रूपं व्यावर्णनीयं, 'पुच्छत्ति किमुत्कृष्टरूपतया भगवतः प्रयोजनमिति पृच्छा कार्या उत्तरं च वक्तव्यं, कियन्तो वा हृद्गतं संशयं पृच्छन्तीति, 'वागरण'ति व्याकरणं भगवतो वक्तव्यं यथा युगप- देव सत्यातीतानामपि पृच्छतां व्याकरोतीति, 'पुच्छवागरण'ति एक वा द्वारं, पृच्छायां व्याकरणं तद्वक्तव्यं, 'सोयपरि- णामोत्ति श्रोतुश्च परिणामः श्रोतृपरिणामः स वकव्यो, यथा सर्वश्नोतणां भागवती वाक् स्वभापया परिणमते, 'दान चेति वृत्तिदानं प्रीतिदानं च कियत्मयच्छन्ति चक्रवर्त्यादयस्तीर्थकरप्रवृत्तिकथकेभ्य इति वकव्यं, 'देवमलेत्ति गन्ध- प्रक्षेपाद्देवानां सम्बन्धि माल्यं देवमाल्य-वल्यादि कः करोति, कियत्परिमाणं चेत्यादि, 'मछाणयणेचि माल्यानयने यो विधिरसौ वकव्यः, 'उवरि तित्थति उपरि पौरुण्याः, किमुक्तं भवति ?-पौरुष्यामतिक्रान्तायां तीर्थमिति-प्रथमगण- आ.सू.५१

·द्वारग
आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
देवकृत्य
॥३०॥
धरोऽन्यो वा तदभावे देशनां करोतीत्येप द्वारगाथासमासार्थः । विस्तरार्थ प्रतिद्वारं वक्ष्यामः, तत्र नन्विदं समवसरणं
यत्र भगवान् धर्ममाचप्टे तत्र नियमतो भवत्युत नेत्याशङ्कापनोदमुखेन प्रथमद्वारं व्याचिख्यासुरिदमाह-
जत्थ अपुरोसरणं जत्थ य देवो महड्डिओ एइ । वाउदयपुप्फबद्दलपागारतिअंच अभिओगा ॥५४४ ॥
यत्र क्षेत्रे ग्रामे नगरे वा अपूर्वम्-अभूतपूर्वं समवसरणं भवति, यत्र वा भूतपूर्वसमवसरणे क्षेत्रे महर्द्धिको देव एति-
मागच्छति, तन किमित्याह-वात रेण्वाद्यपनोदाय उदकं (उदक) पाईलं भाविरेणुसन्तापोपशान्तये, पुष्पवृष्टिनिमित्त
वाईलं पुष्पवाईलं तत् क्षितिविभूषणाय, वाईलशब्द उदकपुष्पयोः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तथा प्राकारत्रिक च, सर्वमेतत्
अभियोगमहन्तीत्याभियोग्या देवाः, कुर्वन्तीति वाक्यशेपः, अन्यत्र त्वनियमः ॥ एवं तावत् सामान्येन समवसरणकर-
णविधिरुक्तः, सम्प्रति विशेषेण प्रतिपादयति-
मणि-कणग-रयणचित्तं भूमीभागं समंतओ सुरहिं । आजोअणंतरेणं करिति देवा विचित्तं तु ॥ ५४५ ॥
इह यत्र समवसरणं भवति तत्र योजनपरिमाणं क्षेत्रमाभियोग्या देवाः सम्वतंकवातं विकुर्वित्वा तेन विशुद्धरजः
कुर्वन्ति, ततः सुरभिगन्धोदकवृथ्या निहतरजः, तत आयोजनान्तरेणा-योजनपरिमाणं भूमिभाग मणयः-चन्द्रकान्ता-
दयः कनक-देवकाञ्चनं रत्नानि-इन्द्रनीलादीनि अथवा स्थलसमुद्भवा मणयो जलसमुद्भवानि रत्नानि तैश्चित्रं समन्ततः-
सर्वासु दिक्षु सुरभि-सुगन्धिगन्धयुकं, मणीनां सुरभिगन्धोदकस्य पुप्पाणां चातिमनोहारिगन्धयुकत्वात, विचित्रम्-
अपूर्व देवा आभियोग्याः कुर्वन्ति ॥
॥३०१॥

·पिंदवाई सुरहिं जलथलयं दिपकुसुमनीहारिं। परिति समंतेणं दसद्धचन्नं कुसुमवासं ॥ ५४६ ।। आभियोग्या देवाः प्रकिरन्ति समन्ततः सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च दशार्द्धवर्ण-पञ्चवर्ण कुसुमवर्ष, किंविशिष्टमित्याह- 'गुन्तस्यायि' पृन्तमधोभागे पत्राण्युपरीत्येवंस्थानशीलं सुरभिगन्धोपेतत्वात् 'दिव्यकुसुमनिहरि' दिव्यः-प्रधानः गुगुमानां निरी-प्रबलो गन्धप्रसरो यस्मात् तत् दिव्यकुसुमनिहारि ॥ मणि-कणग-रयणचित्ते, चउद्दिसि तोरणे विउपिति । सच्छत्तसालिभंजिअमयरद्वयचिंधसंठाणे ॥५४७॥ पतरप्पपि दिक्षु मणिकनकरसविचित्राणि तोरणानि व्यन्तरा देवा विकुर्वन्ति, किंविशिष्टानीत्याह-छत्रं-प्रतीतं, शालभझिकाः-स्तम्भपुत्रिका मकरेति-मकरमुखोपलक्षणं ध्वजाः-प्रतीताः चिह्नानि-स्वस्तिकादीनि संस्थानम्- गत्यगुतो रपनाविशेषः सन्ति-शोभनानि छत्रशालभलिकामकरध्वजचिह्नसंस्थानानि येषु तानि तथोच्यन्ते । तिमि य पायारयरे रयणविचित्ते तहिं सुरगर्णिदा । मणिकंचणकविसीसयविभूसिए ते विउति ॥५४८॥ तत्र समयसरणे ते वक्ष्यमाणाः सुरगणेन्द्रास्त्रीन् प्राकारवरान् रलविचित्रान-मणिकाञ्चनकपिशीर्पकविभूपितान् | विफुर्वन्ति, भावार्थ उत्तरगाधायां व्याख्यास्यते । सा चेयम्- अमितर मज्झ यहि विमाणजोइसभवणाहियफयाउ । पायारा तिन्नि भवे रयणे कणगे य रयए य ।। ५४९॥ अम्यन्तरे मध्ये वहिः विमानज्योतिर्भवनाधिपकृताः प्राकारास्त्रयो भवन्ति, रले कनके रजते च-यथाक्रम रत्नमयः

·देवकृत्य
आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
॥३०२॥
कनकमयो रजतमय इत्यर्थः । एष भावार्थः-अभ्यन्तरः माकारो रालस्तं विमानाधिपतयः कुर्वन्ति, मध्यमः कनके भवः
कानकः तं ज्योतिर्वासिनः कुर्वन्ति, वाह्यो राजतस्तं भवनपतयः कुर्वन्ति ।
मणिरयणहेमयाऽविय कविसीसा सवरयणिया दारा । सघरयणामयचिय पडागझयतोरणविचित्ता ॥ ५५० ॥
यथाक्रम मणिरलहेममयानि कपिशीर्पकाणि, तद्यथा-प्रथममाकारे पञ्चवर्णमणिमयानि कपिशीपाणि, तानि वैमा-
निका कुर्वन्ति, द्वितीये रतमयानि तानि ज्योतिष्का विदधते, तृतीये हेममयानि तानि भवनपतयः कुर्वन्ति, तथा
सर्वरत्तमयानि द्वाराणि, तानि भुवनपतयः कुर्वन्ति, तथा सर्वरलमयान्येव मूलदलापेक्षया पताकाध्यजप्रधानानि तोरणानि
विचित्राणि-कनकस्वस्तिकादिमिश्चित्ररूपाणि तानि व्यन्तरदेवाः कुर्वन्ति ।
तत्तो असमंतेणं कालाऽगुरुकुंदुरुधामीसेणं । गंधेण मणहरेणं धूवघडीओ विउति ॥ ५५१ ॥
ततः समन्ततः सर्वासु दिक्षु कृष्णागुरुकुन्दुरुक्कमिश्रेण गन्धेन मनोहारिणा युकाः, किं-धूपघटिका विकुर्वन्ति
व्यन्तरा देवाः॥
उफिहिसीनायं कलयलसदेण सबओ सधं । तित्थयरपायमूले करिति देवा नियमाणा ॥ ५५२ ॥
तीर्थकरपादमूले निपतन्तो देवा उत्कृष्टिसिंहनादं कुर्वन्ति, उत्कृष्टि: हर्पविदशेपमेरितो ध्वनिविशेषस्तत्मधानः सिंह-
नाद उत्कृष्टिसिंहनादस्त, तथा कलकलशब्देन समन्ततः-सर्वासु दिक्षु युकं सर्वमशेपं कुर्वन्ति ॥
चेइतुम पीढछंदय आसण छत्तं च चामराओ अजं चऽन्नं करणिनं करिति तं वाणमंतरिआ ॥५५३ ।।
॥३०॥

·अभ्यन्तरमाकारस्य रसमयस्य बहुमध्यदेशभागे अशोकवरपादपो भवति, स च भगवत्प्रमाणाव द्वादशगुणा, तस्या- धरलारसर्वरतामयं पीठं, तस्य पीठस्योपरि चैत्यवृक्षस्याधो देवच्छन्दकः, तस्याभ्यन्तरे सिंहासनं सपादपीठं स्फटिकमयं, खोपरि छनातिनं, पशन्दः समुच्चये, चामरे च उभयोः पार्थयोः यक्षहस्तगते, चशब्दात् धर्मचक्र पनप्रतिष्ठितं, यचान्यदातोदकादि फरणीयं तद् व्यन्तरा देवाः कुर्वन्ति, एष सर्वतीर्थकृतां सर्वसमवसरणन्याया, अस्मिंस्तु भगवतः नपसरणेऽशोरुपादपं शक्रः छत्रातिच्छत्रमीशानो विकुर्वितवान, चामरे चामरधारौ वलियमराविति सम्प्रदायः । माह-यत् यत्समवसरणं भवति तत्र सर्वत्रापि पूर्वोक्त एव नियोग उत नेत्यत आह- साहारण ओसरणे एवं जत्धिहिमं तु ओसरह । इफु चिय तं सघं करेइ भयणा उ इयरेसिं। १५४ ॥ साधारणं-सामान्यं यत्र सर्ने देवेन्द्रा आगच्छन्ति तस्मिन् साधारणसमवसरणे एवम्-उक्तप्रकारेण नियोगः, यत्र पुनःधिमान-इन्द्रसामानिकादिः समवतरति तत्र एक एव तत्माकारादि सर्व करोति, 'भयणा उ इयरेसिं ति यदि इंद्रा इन्द्रसामानिफा या फेचिन्महर्द्धिका नायान्ति ततो भवनवास्यादय इतरे समवसरणं कुर्वन्ति वा नवेत्येवं भजना इतरेपां॥ सूरुवपपच्छिमाग ओगाईतीइ पुषओ एइ। दोहिं पउमेहिं पाया मग्गेण य हुंति सत्तन्ने ॥५५५॥ एवं देयनिपादिते समवसरणे, सूर्योदये-प्रथमायां पौरुप्या अन्यदा पश्चिमायां 'ओगाहतीए'त्ति अवगाहमानायां-- मागच्छन्त्यामिति भाया, पूर्वद्वारेण 'एति' आगच्छति, प्रविशतीत्यर्थः, कथमित्याहद्वयोः पद्मयोः-सहस्रपत्रयोर्देवप- ·पर्पदो द्वादश आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे ३०३॥ रिकल्पितयोः पादौ, स्थापय निति वाक्मशेषः, 'मग्गेण य होति सत्तन्ने मार्गतः-पृष्ठतो भगवतः सप्तान्यानि पद्मानि भवन्ति, तेषां च यत् यत् पश्चिम तत्पादन्यासं कुर्वतो भगवतः पुरतस्तिष्ठती ति । आय हिण पुधमुहो तिदिसि पडिरूवगा उ देवकया । जिगणी अन्नो वा दाहिणपुचे अदूरम्मि ॥ ५५६ ॥ स एवं भगवान् पूर्वद्वारेण प्रविश्य 'आयाहिणति चैत्यगुमनदक्षिणां कृत्वा पूर्वाभिमुख उपविशति, शेपासु तिसपु विक्षु प्रतिरूपकाणि तीर्थकराकृतिमन्ति सिंहासनादियुक्तानि देवकृतानि भवन्ति, शेपदेवादीनामवसाकं कवयतीति प्रतिपत्त्यर्थ, भगवतश्च पादमूलमेकेन गणधरेणाविरहितमेव भवति, स च ज्येष्ठोऽन्यो वा, प्रायो ज्येष्ठ इति भावः, स च ज्येधगणी अन्यो वा दक्षिणपूर्व दिग्भागे अदूरेऽप्रत्यासने भगवतो भगवन्तं प्रणम्य निपीदतीति क्रियाध्याहारः, शेषगणधरा अप्येवमेव भगवन्तमभिवन्द्य तीर्थस्य मार्गतः पार्वतश्च निपीदन्ति ॥ भुवनगुरुरूपस्य त्रैलोक्यगतरूपेभ्यः सुन्दरत्वात् त्रिदशकृतप्रतिरूपकाणां किं साम्यमसाम्यं वेत्याशङ्कानिरासार्थमाह- जे ते देवेहि कया तिदिसि पडिरूवगा जिणचरस्म । तेसिपि तप्पभावा तयाणुरूवं हवइ रुवं ॥ ५५७ ॥ यानि तानि देवैः कृतानि जिनयरम्य तिसृषु दिक्षु प्रतिरूपकाणि तेषामपि तत्मभावात्-तीर्थकरप्रभावात् तदनु- रूपं तीर्धकररूपानुरूपं भवति रूपमिति ॥ तित्थातिसेससंजय देवी वेमाणियाण समपीओ ! भवणवइवाणमंतरजोइसिपाणं च देवीओ ॥ ५५८ ॥ तीर्थ-(प्रथमो) गणधरः, स पूर्वद्वारेण प्रविश्य तीर्थकरं त्रिकृत्वो वन्दित्वा दक्षिणपूर्व दिग्भागे निषीदति, एवं शेषगण-

·धरामपि, नरं ते तीर्थस्य मार्गतः पाषु च निपीदन्ति, तदनन्तरं अतिशेपसंयता-अतिशायिनः केवल्यादयः संयता
एवं निपीदन्ति, किमुक्कं भाति !-ये केलिनस्ते पूर्वद्वारेण प्रविश्य भगवन्तं विकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य नमस्तीर्थायेति
भणित्या तीर्पस्य-प्रथमगणधरस्य शेषगणधराणां च पृष्ठतो निपीदन्ति, येऽप्यवशेपा अतिशायिनो मनःपर्यवज्ञानिनो-
पपिशानिन चतुर्दशपूर्वधराः त्रयोदशपूर्वधरा याबद्दशपूर्वधरा नवपूर्वधराः खेलौपधय आमपोपधयो जल्लोपध्यादयश्च
तेऽपि पूर्णद्वारेण प्रविश्य विकृत्वो भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा नमस्तीर्थाय प्रथमगणधररूपाय नमः केवलिभ्य
दरगुपस्या केलिनां पृष्ठतो यथाफम निपीदन्ति, ये चावशेषा अनतिशायिनः संयताःतेऽपिपूर्वद्वारेणैव प्रविश्य विकृत्वो
भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य यन्दिरया नमस्तीर्थाय नमः केवलिभ्यः नमोऽतिशायिभ्य इत्युक्त्वा अतिशायिनां पृष्ठतो निपी-|
दन्ति, पैमानिकानां देव्यः पूर्वद्वारेणैव प्रविश्य भगवन्तं विकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा नमस्तीर्थाय नमः केवलिभ्यः
नमोऽतिशायिभ्यः नमः साधुभ्य इति भणित्या निरतिशयिसंयतानां पृष्ठतस्तिष्ठन्ति, नतु निपीदन्ति, श्रमण्यः पूर्वद्वारेण
प्रपिश्य तीर्पकरं त्रिकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा नमस्तीर्थाय नमः केवलिभ्यो नमोऽतिशायिभ्यो नमः शेपसाधुभ्य
इत्युक्या पैमानिकदेवीनां पृछतस्तिष्ठन्ति, न तु निपीदन्ति, भवनपवासिन्यो व्यन्तों ज्योतिष्क्यश्च दक्षिणद्वारेण |
मविश्य निकृत्यस्तीर्घकरं प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा दक्षिणपश्चिमायां दिशि, नैर्ऋतकोणे इत्यर्थः, तिष्ठन्ति, न तु निपी-
दन्ति, भवनवासिनीनां पृष्ठतो ज्योतिप्कदेव्यस्तासां पृष्ठतो व्यन्तर्यः । एतदेव सविशेष प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-
फेवलिणो तिउण जिणं तित्थपणामं च मग्गओ तस्स । मणमाईवि नमंता वयंति सहाण सहाणं ॥ ५५९ ॥

·भावश्यक श्रीमलय- पर्षको समवसरण ॥३०॥ कैवलिनत्रिगुण-निः प्रदक्षिणीकृत्य जिनं-तीर्थकर तीर्थप्रणामं च कृत्वा तस्य तीर्थस्स-गणधरस्य मार्गतः गृष्ठतो, निषी- दन्ति कियाध्याहार, 'मणमाइयी'त्यादि, मनादयोऽपि-मनःपर्यावज्ञान्यवधिज्ञनिचतुर्दशपूर्वधरा यावन्नवपूर्वधर- खेलौपचादिनिरतिशयसंयतवैमानिकदेवीश्नमण्यस्तथा ज्योतिष्कभवनपतिव्यन्तरदेव्यः पूर्वक्रमेण तीर्थंकरादीन नमन्त्यः प्रजन्ति स्वस्थानं स्वस्थानं, खं स्वं स्थानमित्यर्थः, भावार्थः प्रागेवोकः । भवणवई-जोइसिया योद्धया वाणमंतरसुरा य । वेमाणिया य मणुआ पयाहिणं जं च निस्साए ॥५६॥ भवनपतयो ज्योतिप्का व्यन्तरसुरा पते पश्चिमद्वारेण प्रविश्य भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दित्वा नमस्तीर्थाय नगः केवलिभ्यः नमोऽतिशायिन्यः नमः शेषसाधुभ्य इति भणित्वा यथोपन्यासमुत्तरपश्चिने दिग्भागे निषीदन्ति, तद्यथा-भवनपतीनां पृष्ठतो ज्योतिप्कास्तेपामपि पृष्ठतो व्यन्तरा इति, तथा वैमानिका मनुष्याश्चशब्दात् स्त्रियश्च, अस्य चशब्दस्य व्यवहित उपन्यासः, किं?, 'पयाहिणं ति उत्तरद्वारेण प्रविश्य प्रदक्षिणाः कृत्वा तीर्थकरादीनभिवन्द्य उत्तर- पूर्व दिग्भागे यधोपन्यासं निपीदन्ति, तद्यथा-वैमानिकानां पृष्ठतो मनुष्यास्तेपामपि पृष्ठतो मनुष्यखिया, इहैवं सम्म- । दायः-देव्यः स एव न निपीदन्ति, देवा मनुष्या मनुष्यत्रियश्च निपीदन्ति, तथा विवृतं, 'जं च निस्साए' यः परिवा- रो य प निश्नां कृत्वा समायातः स तत्मार्थ एव तिष्ठति, नान्यत्र । साम्प्रतमभिहितमैवार्थ भाष्यकारः पूर्वद्वारादिप्रवे- शविशिष्टं स्पष्टतरं प्रतिपादयति- संजय चेमाणित्थी संजइ पुत्वेण पविसिउँ वीरं । कार्ड पयाहिणं पुष्वदक्खिणे उंति दिसिभाए ॥ ११६ ॥ ~ ॥३०४ ·जोइसिगमवणयंतरवेपीओ वविखणेण पविसे । चिट्ठति दक्षिणावरदिसिम्मि तिगुणं जिणं फाउं ॥११७॥ अपरेण भवणवासीयंतरजोइससुरा य अतिगंतुं । अवरुत्तरदिसिभाए चिट्ठति जिणं नमंसित्ता ॥ ११८ ॥ समाहिदा फापसुरा राया नरनारिओ उईणेणं । पविसित्ता पुयुत्तरदिसीइ चिट्ठति पंजलिया ॥ ११९ ॥ इपि.काइ दिसाए तिर्ग तिगं होड़ संनिवि तु । आइचरिमे विमिस्सा धीपुरिसा सेस पत्तेअं॥ ५६१ ।। संयता धैमानिफखिया संपत्या पूर्पण-पूर्वद्वारेण प्रविश्य वीरं प्रदक्षिणं कृत्वा पूर्वदक्षिणे दिग्भागे तिष्ठन्ति । ज्योति- भवनप्यन्तरदेण्यो दक्षिणेन द्वारेण मविश्य त्रिगुणं प्रदक्षिणं जिनं कृत्वा दक्षिणापरदिग्भागे पूर्वनामेण तिवन्ति । अप- रेण-पक्षिमतारेण भवनयासिनो व्यन्तरा ज्योतिष्कसुराश्च अतिगत्य-प्रविश्य जिन नमस्कृत्यापरोचरदिग्भागे, वायव्य- फोणे इत्यधी, पूर्वक्रमेण तिधन्ति ॥समहेन्द्रा-महर्जिभिरिन्द्र सहिताः कल्पसुरा:-कल्पोपपन्नदेवाः राजानः नराः सामा- न्यपुरुषा नार्य उदीच्येन-उत्तरेण द्वारेण प्रविश्य भगवन्तं प्रणम्य प्राञ्जलयः पूर्वोत्तरदिग्भागे तिष्ठन्ति । अभिहितार्थो- परमाद-एफैफस्या पूर्वदक्षिणादिकायां दिशि निकं त्रिकं भवति सन्निविष्ट, तद्यथा-पूर्वदक्षिणस्यां संयतवैमानिकदेवी- श्रमणीरूप, दक्षिणापरस्या भयनवासिज्योतिष्फव्यन्तरदेवीरूपं, अपरोत्तरस्यां भवनपतिज्योतिष्कन्यन्तरदेवरूपं, उत्तर- पूर्वस्यां मानिकमनुष्यमनुष्यस्त्रीरूपमिति, आदिमे च त्रिके-पूर्वदक्षिणदिग्गते परमे च त्रिके-पूर्वोत्तरदिग्गते विमिश्रा भवन्ति, स्त्रियः पुरुषाच तिछन्तीति भावः, शेपे-निकद्वये प्रत्येकं भवति, अपरादक्षिणे दिग्भागे केवलास्त्रिय एव अपरोत्तरे प दिग्भागे केवलाः पुरुषा एवेति भावार्थः । तेषां चेत्थं स्थितानां देवनराणामियं मर्यादा, ·देवादीनां व्यवर श्रीमलय- समवसरणे प्राकारा- बहिः ॥३०५॥ इत महिहि पणिवयंति ठियमवि वयंति पणमंता । नवि जंतणा न विकहा न परुप्पर मच्छरो न भयं ५६२ ये अल्पर्द्धयो भगवतः समवसरणे पूर्वनिषण्णास्ते आगच्छन्तं महर्द्धिकं प्रणिपतन्ति, अथ महर्टिका प्रथम समवसरणे निष- ण्णास्ततः पश्चात् ये अल्पर्द्धिकाः समागच्छन्ति ते तान् पूर्वस्थितान् महद्धिकान् प्रणिपतन्तो प्रजन्ति, तथा तेपांनाऽपि तथा स्थितानां यन्त्रणा-आयत्तता नापि विकथा न च परस्परं मत्सरो, नापि विरोधिनामपि सत्चानां परस्परं भयं च, भगवतोऽनु- भावात् ।। एतत्सर्वप्रथममाकारान्तरे व्यवस्थितम् , अथ द्वितीयप्राकारान्तरे तृतीयप्राकारान्तरे चकिं व्यवतिष्ठते इत्याह- वियम्मि हुंति तिरिया तइए पायारमंतरे जाणा । पायारजढे तिरियावि टुति पत्तेअ मिस्सा वा ॥ ५१३ ॥ द्वितीयप्राकारान्तरे भवन्ति तिर्ययः, तथा तृतीयमाकारान्तरे यानानि, प्राकारजढे-प्राकाररहिते पहिरित्यर्पः, तिये- चोऽपि भवन्ति, अपिशब्दात् मनुष्यदेवा अपि, ते च प्रत्येकं कदाचियन्ति-कदाचित्तिर्यञ्च एव कदाचिन्मनुप्या एवं कदाचिद्देवा एय, तथा कदाचिन्मिना वा, एते च प्रत्येक मिश्रा वा प्रविशन्तो निर्गच्छन्तश्च वेदितव्याः ॥ गतं समवस- रणद्वारम् , अधुना द्वितीयद्वारप्रतिपादनार्थमाह- सर्व च देसविरई सम्मं घेच्छइ व होइ कहणा छ । इहरा अमूढलक्खो न कहेइ भविस्सइ न तं च ॥५६४ ॥ बिरतिशब्द उभयत्रापि सम्बध्यते, सर्व-सर्वविरतिं देशविरति सम्यक्त्वं वा ग्रहीष्यति, वाशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, ततः कथना कथनं भगवतः प्रवर्तते, 'इहर'त्ति इतरथा अमूढलक्ष्या समस्तज्ञेयाविपरीतवेदना, किन कथयति । आह यद्येवं समवसरणकरणप्रयासो विवुधानामनर्थका, कृतेऽपि नियमतोऽकयनादित्यत आह--भविष्यति १३०५॥

·न तच यद्भगवति कथयति अन्यतमोऽप्यन्यत् सामायिकं न प्रतिपद्यत इति, भविष्यत्कालनिर्देशस्विकालोपलक्षकः । अथ कियन्ति सामायिकानि मनुच्यादयः प्रतिपद्यन्त इत्येतदाह- मणुए चउमन्नयरं तिरिए तिन्नि व दुवे व पडिवजे । जइ नत्थि नियमसुचिय सुरेसु संमत्तपडिवत्ती ॥५६५ ।। मनुप्ये प्रतिपत्तरि चतुर्णा सामायिकानामन्यतरत्-अन्यतरसामायिकप्रतिपत्तिर्भवति, पाठान्तरं 'मणुओ चउमन्नयर वत्र मनुष्यश्चतुर्णामन्यतरत् प्रतिपद्यते इति व्याख्येयं, तिर्यक् त्रीणि वा सर्वविरतिवर्जानि द्वे वा सम्यक्त्वश्रुतसामायिके | प्रतिपद्यते, यदि नास्ति मनुष्यतिरश्चां कश्चित् प्रतिपत्ता ततो नियमत एव सुरेषु सम्यक्त्वप्रतिपत्तिर्भवति । स च भगवानित्यं धर्ममाचष्टे- तित्थपणाम कार्ड कहेइ साहारणेण सद्देण । सधेसि संनीणं जोअणनीहारिणा भयवं ॥ ५६६ ।। नमस्तीर्याय प्रवचनरूपायेत्यभिधाय प्रणामं च कृत्वा कथयति, प्रतिपत्तिमङ्गीकृत्य साधारणेन शब्देन-अर्द्धमाग- धभापात्मकेन, केषां साधारणेनेत्याह-सर्वेपाम्-अमरनरतिरश्चां संज्ञिनां, किंविशिष्टेन ?-योजननिर्हारिणा-योजन- व्यापिना भगवान्, किमुक्तं भवति ?--भगवतो ध्वनिरशेपसमवसरणस्थसंज्ञिजिज्ञासितार्थप्रतिपत्तिनिवन्धनं भवति, भगवतः सातिशयत्वादिति । ननु कृतकृत्यो भगवान् ततः किमिति तीर्थप्रणामं करोति !, उच्यते-- तप्पुधिआ अरिहया पूइअपूया य विणयकम्मं च । कयकिचोऽवि जह कह कहेइ नमए तहा तित्थं ॥ ५६७ ॥ तत्पूर्विका-प्रवचनरूपतीर्थपूर्विका अर्हत्ता-तीर्थकरता, प्रवचनविषयाभ्यासक्शतस्तीर्थकरत्वप्राः, यश्च यत उपजा-

·आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
सामायि-
कानि सा-
ध्यागमः
रूपंच
यते स तं प्रणमतीति भगवान तीर्थ प्रणमति, तथा पूजितेन पूजा पूजितपूजा सा चास्य कृता भवति, पूजितपूजको हि
लोकः, भगवांश्च जगन्नयेऽपि पूज्यः, ततो यदि भगवता पूजितं भवति ततः सकलेऽपि जगति तत्पूजितं भवतीति प्रण-
मति, तथा विनयकर्म च वक्ष्यमाणवैनयिकधर्ममूलं कृतं भवति, किमुक्तं भवति ?-विनयमूलो धर्मो भगवता प्रज्ञा-
पनीयः, तद् यदि प्रथमं स्वयमेव भगवान् विनयं प्रयुङ्क्ते ततो लोकः सम्यग्विनयं प्रज्ञाप्यमानं अधत्ते करोति च, अथवा
यथा कृतकृत्योऽपि भगवान् कथां कथयति तथा तीर्थमपि नमति, आह-नन्विदमपि धर्मकथनं भगवतः कृतकृत्यस्सा-
युक्तमेव, न, तस्य वीर्थकरनामकर्मविपाकप्रभवत्वात् , उक्तं च प्राक् 'तंच कहं वेइजई इत्यादि । आह-क केन साधुना
कियतो वा भूभागात् समवसरणे खल्वागन्तव्यम् ? अनागच्छतो वा किं प्रायश्चित्तमित्यत आह-
जत्थ अपुरोसरणं अदिट्टपुर्व च जेण समणेणं । वारसहिं जोअणेहिं सो एइ अणागए लहुआ ॥ ५६८ ॥
यत्र तत्तीर्थकरापेक्षया अपूर्वम्-अभूतपूर्व समवसरणं न दृष्टपूर्व वा येन श्रमणेन स द्वादशभ्यो योजनेभ्य आग-
च्छति, अथ नागच्छति अवज्ञया ततोऽनागते सति 'लहुय'त्ति चतुर्लघवः प्रायश्चित्तम् ॥ गतं केवइअत्ति द्वारम्, अधुना
रूपगृच्छाद्वारप्रकटनार्थमाह-
सबसुरा जइ रुवं अंगुट्टपमाणयं विउविजा । जिणपायंगुटुं पइ न सोहए त जहिंगालो ॥ ५६९ ॥
अथ कीहरभगवतो रूपं ?, उच्यते- सर्वे सुरा अशेषसुन्दररूपनिर्मापणशक्त्या यदि अङ्गुष्प्रमाणकं रूपं विकुरिन्
तथापि तजिनपादाङ्गुष्ठं प्रति न शोभते यथाऽझारः॥ साम्प्रतं प्रसङ्गतो गणधरादीनां रूपसम्पदमभिधिसुराह--
॥३०६॥

·गणहर आहार अगुत्तरा य जाव वण-चकि-वासु-पला । मंडलिया जा हीणा छट्ठाणगयां भवे सेसा॥५७० ॥ तीर्थकररूपात् गणधराणां रूपमनन्तगुणहीनं भवति, तीर्थकरेभ्यो गणधरा रूपेणानन्तगुणहीना भवन्तीति भावः, गणधरेभ्यो रूपेण खलु आहारकदेहा अनन्तगुणहीनाः आहारकदेहेभ्यो रूपेणानन्तगुणहीना अनुत्तरा:- अनुत्तरवैमा- निफा, एवं अवेयकाच्युत्तारणमाणतानतसहस्रारमहाशुकलान्तकब्रह्मलोकमाहेन्द्रसनत्कुमारेशानसौधर्मभवनवासिज्योति- कव्यन्तरचक्रवर्तिवासुदेववलदेवमहामाण्डलिकानामनन्तरानन्तरापेक्षया रूपेणानन्तगुणहानिरवगन्तव्या, तथा चाह- 'जाव वणचफिवासुवला मंडलिया जा हीणत्ति यावद् व्यन्तरचक्रवर्जिवासुदेवपलदेवमाण्डलिकाः तावदनन्तगुणहीनाः, 'छटाणगया भवे सेस'त्ति शेपा-राजानो जनपदलोकाश्च पदस्थानगता भवन्ति, अनन्तभागहीना वा असङ्ख्येयभागहीना वा सहययभागहीना वा सोयगुणहीना वा असत्येयगुणहीना वा अनन्तगुणहीना वा इति ।। उत्कृष्टरूपतायां भगवतः प्रतिपादयितुं मकान्तायामिदं प्रासङ्गिक रूपसौन्दर्यनिवन्धनं संहननादि प्रतिपादयन्नाह- संघपण स्वं संठाण यन्नगइसत्तसारऊसासा । एमाइऽणुत्तराई हर्वति नामोदया तस्स ।। ५७१ ।। संहनन-वनपभनाराचं रूपमुक्तलक्षण संस्थान-समचतुरनं वर्णो-देहच्छाया गतिः गमनं सत्त्वं-वीर्यान्तरायकर्म: क्षयोपशमादिजन्य आत्मपरिणामः, सारो द्विधा-बाह्य आन्तरश्च, वाह्यो गुरुत्वं आन्तरो ज्ञानादि, उच्छासा प्रतीतः, तत एतेषां पदानां द्वन्दः, एचमादीनि वस्तूनि, आदिशब्दात् रुधिरं गोक्षीराममित्यादिपरिग्रहः, अनुचराणि वस्य भगा ·आवश्यक श्रीमलय- श्रीजिनर्स- हननादि समवसरण ॥३०७॥ वतो नामोदयात्-कर्मोदयायन्ति ॥ आह-अन्यासां प्रकृतीनां वेदना (1) गोत्रादयो नानो वा ये इन्द्रियादयः प्रशस्ता उदया भवन्ति ते किमनुत्तरा भगवतश्छद्मस्थकाले केवलिकाले वा भवन्ति । किं वा नेति, उच्यते- पगडीणं अन्नासुवि पसत्थ उदया अणुत्तरा हुंति । खयउवसमेवि अ तहा खयम्मि अविकप्पमाहंसु ॥५७२॥ 'अन्नासुवि'त्ति पष्ठ्यर्थे सप्तमी, अन्यासामपि प्रकृतीनां अपिशब्दान्नानोऽपि प्रशस्ता उदया-उच्चैर्गोत्रादयो भवन्ति, किमितरजनस्येव ?, नेत्याह-अनुत्तराः-अनन्यसदृशा इत्यर्थः, 'खओवसमेऽविय'त्ति क्षयोपशमे सति ये दानलाभा- दयः कार्यविशेषा अपिशब्दादुपशमेऽपि ये केचन तेऽप्यनुत्तरा भवन्तीति क्रियायोगः, तथा कर्मणः क्षये-आत्यन्तिक- प्रक्षये सति क्षायिकज्ञानादिगुणसमुदयमविकल्पं-व्यावर्णनादिकल्पनातीतं सर्वोत्तममाख्यातवन्ततीर्थकरगणधराः।। आह-असातवेदनीयाद्याः प्रकृतयो नाम्रो वाऽप्रशस्ताः कथं तस्य दुःखदा न भवन्ति ?, उच्यते- अस्सायमाइआओ जाविअ असुहा हवंति पयडीओ। निंबरसलवुच पए न हुति ता असुहया तस्स ॥५७३॥ असाताद्या या अपिच प्रकृतयः अशुभा भवन्ति ता अपि निम्बरसलव' इव लवो-विन्दुः पयसि-क्षीरे, न भवन्ति, असुखदास्तस्य-भगवतः तीर्थकृतः ॥ उक्तमानुपङ्गिक, प्रकृतं द्वारमधिकृत्य प्रोच्यते-तत्र कश्चिदाह-उत्कृष्टरूपतया भग वतः किं प्रयोजनम् , अत आह- धम्मोदएण रूवं करिति स्वस्सिणोऽवि जइ धम्मं । गेज्झवओ अ सुरूवो पसंसिमो तेण स्वं तु ॥ ५७४ ॥ धर्मस्योदयो धर्मोदयस्तेन रूपं भवतीति श्रोतारोऽपि धर्मे प्रवर्तन्ते, तथा कुर्वन्ति रूपस्विनोऽपि-रूपवन्तोऽपि ·यदि धर्म ततः स शेषैः सुतरां कर्तव्य इति श्रोतबुद्धे प्रवर्त्तनम् तथा ग्राह्यवाक्यश्च-आदेयवाक्यश्च सुरूपो भवति, चशब्दात् श्रोतृणां रूपाद्यभिमानापहारी च, अत एतैः कारणैर्भगवतो रूपं प्रशंसामः, अथवा पृच्छति भगवान देवनर- तिरथा मभूतसंदायिनां कथं व्याकरणं कुर्वन् संशयविरिछत्तिं करोति', उच्यते-युगपत्, किमित्याह--- कालेण असंखेवि संखाईयाण संसईणं तु । मा संसयधुच्छित्ती न हुन्ज कमवागरणदोसा ।। ५७५ ॥ यदि एकैकस्य परिपाट्या एकैकं संशयं परिच्छिन्द्यात् ततः सङ्ख्यातीतानां देवानां संशयिनामस येनापि कालेन संश- यविच्छित्तिर्न स्यात् , कुत इत्याह-क्रमेण व्याकरणं क्रमव्याकरणं स एव दोषः कमव्याकरणदोपस्तस्मात, ततो युग- पद् व्याकरोति ।। युगपद्व्याकरणे गुणमुपदर्शयति- सपत्यवि असम रिद्धिविसेसो अकालहरणं च । सघन्नुपचओऽवि अ अचिंतगुणभूइओ जुगवं ॥ ५७६ ॥ सर्वत्र-सर्वसत्त्वेषु समत्वम्-अविपमय युगपत्कथनेन भगवतो रागद्वेपरहितस्य प्रथितं भवति, अन्यथा तुल्यकालसंश- यिनां युगपजिज्ञासुतयोपस्थितानां कालभेदकथने रागेतरगोचरचित्तवृत्तिप्रसङ्गः, सामान्यकेवलिना ततासङ्ग इति चेत्, न, तेपामित्वं देशनाकरणायोगात्, तथा ऋद्धिविशेष एवं भगवतः प्रथितो भवति, यत् युगपत् सर्वेपामेव संशयिनाम- शेपसंशयव्ययच्छित्ति करोति, तथा अकाठहरणं भवति, भगवता युगपत्संशयापनोदात , क्रमेण कथने तु कस्यचिसंश- विनोऽनिवृत्तसंशयस्यैव मरणं स्यात्, न च भगवन्तमप्यवाप्य संशयनिवृत्त्यादिफलरहिताः प्राणिनो भवन्तीति युक्तं, सर्वज्ञप्रत्ययोऽपि तेषामेवमुपजायते, यथा सर्वज्ञोऽयं हृगताशेपसंशयापनोदात, न खल्वसर्वज्ञ एककालमशेषसंशयापनो-

·आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
शंकाछेद:
भाषापरि-
णामय
॥३०॥
दायालमिति, कमव्याकरणे तु कस्यचिदनपेतसंशयस्य सर्वज्ञमतीत्यभावः स्यात्, तथा अचिन्त्यगुणभूतिः-अचिन्त्या
गुणसम्पद्भगवतः स्वाभाविकी, ततो यस्मादेते गुणा अतो युगपत् कथयति ॥ गतं पृच्छाद्वारमधुना श्रोतपरिणामः पर्या-
लोच्यते, तत्र यथा सर्वसंशयिनां सा पारमेश्वरी पाग अशेषसंशयोन्मूलनेन खभापया परिणमते तथा प्रतिपादयति-
वासोदगस्स व जहा वनाई हुंति भायणपिसेसा । ससिपि सभासं जिणभासा परिणमे एवं ॥ ५७७ ॥
वर्पोदकस्य-पृशुदकस्य वाशब्दादन्यस्य वा यथैकरूपस्य सतो भाजनविशेषात् वर्णादयो भवन्ति, कृष्णसुरभित्र-
त्तिकायां स्वच्छ सुगन्धि रसवञ्च भवति, ऊपरे तु विपरीतम्, एवं सर्वेषामपि श्रोदणां स्वभाषया जिनभाषा परिणमते ।।
तीर्थकरवाचः सौभाग्यगुणप्रतिपादनार्थमाह-
साहारणासवत्ते तदुचओगो उ गाहगगिराए। न य निधिजइ सोआ किढिवाणियदासिओहरणा ॥ ५७८ ॥
साधारणा भगवतो वाणी अनेकप्राणिपु स्वभापात्वेन परिणमनात् , नरकादिभयरक्षणपरत्वात् असपला-असदृशी अद्वि-
तीया, सांधारणा चासौ असपत्ना च साधारणासपना तस्यां साधारणासपलायां सत्यां, तस्यामुपयोगस्तदुपयोग एव भवति
श्रोतुः, तुशब्दस्वावधारणार्थत्वात्, कस्यां -ग्राहयतीति ग्राहका सा चासो गीश्च ग्राहकगीस्तस्यां ग्राहकगिरि, उपयोगे
सत्यपि अन्यत्र निर्वेदो दृश्यते, तत आह-न च निर्विद्यते श्रोता, कथमर्थः खल्ववगन्तव्य इत्याह-किठिवणिग्दास्युदा-
हरणात् । तच्चेदम् - एगस्स वाणियरस एगा किढी दासी, किढी नाम थेरी, सा गोसे कट्ठाणं गया, तण्हाछुहाकिलंता
मज्झण्हे आगया, अतिथोवाणि कट्ठाणि आणियाणित्ति पिट्टित्ता भुक्खियतिसिया पुणो पट्टविया, सा य वर्ल्ड कट्ठभारं
॥३०॥

·गहाय ओगातीए पोरसीए आगच्छति, कालो य जेट्टमासो, अह ताए थेरीए कहभारातो एग कई पडियं, ततो ताए
ओणमित्ता तं गहियं, तंसमयं च जोयणनीहारिणा सरेण भयवं तित्थयरोधम्मं कहेइ, साथेरी तंसद सुणंती तहेव ओणया
सोउमाढत्ता, उण्हं खुह पिवासं परिस्समं च न दिइ, सूरत्थमणे तित्थयरो धम्म कहित्ता उद्वितो, थेरी गया।एवम्-
सवाउअंपि सोआ झविज जइहु सयचं जिणो कहए।सीउण्हखुप्पिवासापरिस्समभएऽवि अविगणतो ॥५७९ ।।
भगवति कथयति भगवत्समीपवर्येव सन् सर्वायुष्कमपि श्रोता क्षपयेत् यदि हु सततम्-अनवरतं जिनः कथयेत्,
किंविशिष्टः सन् इत्याह-शीतोष्णक्षुत्पिपासापरिश्रमभयान्यविगणयन् ॥ गतं श्रोतृपरिणामद्वारम्, सम्प्रति दानद्वार
भाव्यते-तत्र भगवान् येषु ग्रामनगरादिषु विहरति तेभ्यो वार्ता ये खल्वानयन्ति तेभ्यो यत् प्रयच्छन्ति वृत्तिदानं
भीतिदानं च चकवादयस्तदुपदर्शयन्नाह-
वित्ती उ सुवन्नस्सा पारस अद्धं च सयसहस्साई । तावइयं चिय कोडी पीईदाणं तु चकीणं ॥ ५८० ॥ .
वृत्तिस्तु-वृत्तिरेव नियुक्तपुरुपेभ्यः सुवर्णस्य द्वादश शतसहस्राणि अर्द्ध च, अर्द्धत्रयोदश सुवर्णलक्षा इत्यर्थः, चक्रव-
तिना दीयते, तथा एतावत्स एव कोव्यः प्रीतिदानं चक्रवर्तिनः, तत्र वृत्तिर्या कालमानेन परिभापिता नियुक्तपुरुषेभ्यो
दीयते, प्रीतिदानं यद्भगवदागमने निवेदिते परमहर्षानियुक्तरेभ्यो दीयते, तथा वृत्तिः संवत्सरनियता, प्रीतिदानम-
नियतमिति ।।
एवं चेव पमाणं नवरं रययं तु केसवा दिति । मंडलियाण सहस्सा वित्ती पीई सयसहस्सा ॥ ५८१ ॥

·मावश्यक
। श्रीमलय-
। समवसरणे
वृत्तिप्रीति-
दानं
॥३०९॥
एतदेव प्रमाणं वृत्तिप्रीतिदानयोः केशवानां, नवरं रजत-रूप्यं केशचा-बासुदेवा ददति, तथा माण्डलिकानां राज्ञां
अर्द्धत्रयोदश सङ्ग्यानि सहस्राणि रूप्यस्य वृत्तिदान, प्रीतिदानं शतसहस्राणि-लक्षाणि अर्द्धत्रयोदशसथानि । किमेते
एव महापुरुषाः प्रयच्छन्तीति, नेत्याह-
भत्तिविहवाणुरूवं अमेचि य दिति इन्भमाईआ । सोऊण जिणागमणं निउत्तमनिओइएसुं वा ॥५८२ ॥
इभ्यो-महाधनपतिः, आदिशब्दानगरमामभोगिकादिपरिग्रहः, अन्येऽपि च इभ्यादयो ( यथा) भक्तिविभवादिक
श्रुत्या जिनागमनं ददति, केभ्य इत्याह-नियुक्तेभ्योऽनियोजितेभ्यो या ॥ अथ तेषामित्थं प्रयच्छतां के गुणा, उच्यते-
देवाणवित्ती भत्ती पूआ थिरकरण सत्तअणुकंपा । साओदयदाणगुणा पभावणा चेव तित्थरस ॥ ५८३ ।।
देवानुवृत्तिः कृता भवति, देवा अप्यनुवर्तिता भवन्ति, कथं ?, यतो देवा भगवतः पूजां कुर्वन्ति, प्रवृत्तिकथकेभ्यश्च
दानं ददति, अतस्तेऽप्यनुवर्तिता भवन्ति, तथा भक्तिभंगयतः कृता भवति पूजा च, तथा अभिनवश्रायकाणां स्थिर-
करणं, तथा वा निवेदकस्य सत्त्वस्यानुकम्पा कृता भवति, तथा सातोदयं-सातवेदनीयं कर्म एवमुपचीयते, एते धृत्तिप्री-
तिदानगुणा भवन्ति, तथा प्रभावना तीर्थस्यैवं कृता भवतीति ॥ गतं दानद्वारम् , अधुना माल्यद्वारमधिकृत्य मोच्यते,
तत्र भगवान प्रथमा सम्पूर्णपौरुषों धर्ममाचष्टे, अत्रान्तरे देवमाल्यं प्रविशति, पलिरित्यर्थः, अथ करतं बलिं करोतीत्यत आह-
राया व रायमचो तस्साऽसह पडरजाणक्ड वापि । दुयलिखंडियलिच्छडिअ संदुलाणादयं कलमा ॥५८४ ।।
राजा ब-चक्रवत्तिमाण्डलिकादिः राजामात्यो वा, अमात्यो-मन्त्री, तस्य राज्ञोऽमात्यस्य वा असति-अभावे नगरनि.
॥३०॥

·पासिविशिष्टलोकसमुदायः पौरं तत् करोति ग्रामादिपु जनपदो वा, अत्र जनपदशब्देन तन्निवासी लोकः परिगृह्यते । स यलिः फिविशिष्टः किंपरिमाणो वा क्रियते ? इत्याह-'दुब्बले'त्यादि, दुर्वलिकया कण्डितानां बलीति वलिकया छटि- तानां तन्दुलानां कलमा इति प्राकृत्तशैल्या कलमानां आढकं-चतुःप्रस्थप्रमाणं करोति ॥ किंविशिष्टानामित्याह- भाइयपुणाणिआणं अखंडफुडिआण फलगसरियाणं । कीरइ यली सुराविय तत्धेव छुहंति गंधाई ॥ ५८५ ॥ भाजिता-ईश्वरादिगृहेषु चीननार्थमपिताः प्रत्यानीतास्तेभ्यः पुनरानीताः, भाजिताश्च ते पुनरानीताश्च २ तेपा, किंवि- शिष्टानामित्याह-अखण्डा:-सम्पूर्णावयवा अस्फुटिता:-राजीरहिताः, अखण्डाश्च ते अस्फुटिताश्चेति विशेषणसमासः, तेपां, 'फलकसरिताणं'ति फलिकवीनितानां, एवंभूतानामाढकः क्रियते, बलिः सिद्धः, सुरा अपि च तत्रैव-बलौ प्रक्षि- पन्ति गन्धादीन् ॥ गते देवमाल्यद्वारम् , अधुना माल्यानयनद्वारमभिधीयते-तमित्थं निष्पन्नं वलि राजादयस्त्रिदश- सहिता गृहीत्या सूर्यनिनादेन दिग्मण्डलमापूरयन्तः खल्वागच्छन्ति, पूर्वद्वारेण च प्रवेशयन्ति, अत्रान्तरे भगवानपि धर्मकधामुपसंहरतीत्याह- पलिपविसणसमकालं पुवदारेण ठाइ परिकहणा । तिगुणं पुरओ पाडण तस्सद्धं अवडियं देवा ॥ ५८६ ॥ पूर्वद्वारेणेति व्यवहित उपन्यासः, पूर्वद्वारेण वलेरभ्यन्तरमाकाराभ्यन्तरे प्रवेशनं बलिप्रवेशनं तत्समकालं तिष्ठते-उप- रमते धर्मकथना धर्मकथा, किमुक्तं भवति ?-अभ्यन्तरमाकाराभ्यन्तरे यदा वलिः प्रविशति तदा भगवान् धर्मकथा-

·बलिविधि:
आवश्यक
श्रीमलय.
समवसरणे
मुपसंहृत्य तूष्णीकोऽवतियते, ततः स राजादिवलिव्यग्रहस्तो देवपरिवृतो भगवन्तं तीर्थकरं त्रिकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य
तं वलिं तत्पादान्तिके पुरतः पातयति, तस्यार्द्धमपतितं देवा गृह्णन्ति ।।
अद्धद्धं अहिवइणो अवसेसं होइ पागयजणस्स । सघामयप्पसमणी कुप्पइ नऽनो य छम्मासे ॥ ५८७ ।।
शेपस्वार्द्धस्यार्द्धमा तदधिपतेर्भवति, राज्ञ इत्यर्थः, अवशेष यद्धलेरास्ते तद्भवति कस ?-प्रकृतिषु भवः प्राकृतः
स चासौ जनस्तस्य । स चैवंरूपसामर्थ्यः-ययेकमपि सिक्थं तत्सम्बन्धि यस्य शिरसि प्रक्षिप्यते तस्य पूर्वोत्पन्नो व्याधिः
खलूपशमं याति, अपूर्वश्च पण्मासान यावन्न भवति, तथा चाह-सर्वामयप्रशमनः, सूत्रे स्त्रीलिङ्गनिर्देशः प्राकृतत्वात् ,
कुप्यति नान्यश्च पण्मासान् यावत् ॥ इत्थं वलौ प्रक्षिप्ते भगवान् प्रथमप्राकारादुत्तरद्वारेण निर्गत्य द्वितीये प्राकारान्तरे
पूर्वस्यां दिशि देवच्छन्दके यथासुखं समाधिना व्यवतिष्ठते ॥ सम्प्रति 'उवरि तित्थ'मिति द्वारमभिधीयते-भगवत्युत्थिते
द्वितीयस्यां पौरुष्यामाद्यगणधरोऽन्यो या गणधरो धर्ममाचष्टे, स्वान्मतिः-किं कारणं द्वितीयस्यामपि पौरुप्या तीर्थकर
एव धर्म न कथयति ?, तत आह-
खेयविणोओ सीसगुणदीवणा पचओ उभयतोऽवि।सीसायरियकमोऽविअगणहरकहणे गुणा हुंति ॥ ५८८॥
खेदविनोदः परिश्रमविनाशो भगवतो भवति, तथा शिष्यगुणदीपना-शिष्यगुणप्रख्यापना च कृता भवति, तथाप्रत्यय
उभयतोऽपि श्रोतॄणामुपजायते, यथा भगवताऽभ्यधायि तथा गणधरेणापि, यदिवा गणधरे तदनन्तरं तदुकानु-
वादिनि प्रत्ययः श्रोतृणां भवति, यथा नान्यथावाद्ययमिति, तथा शिष्याचार्यक्रमोऽपि दर्शितो. भवति, आचार्या-
॥३१॥

·दुपश्रुत्य योग्यशिष्येण तदर्थान्याख्यानं कर्त्तव्यमिति, एते गणधरकथने गुणा भवन्ति ॥ आह-स गणधरः क निषण्णः कथयति ? उच्यते- राओवणीयसीहासणोवविट्ठो य पायपीढे वा । जिट्ठो अन्नयरो वा गणहार कहेइ वीयाए ॥ ५८९ ।। राज्ञा उपनीतं राजोपनीतं तच तत् सिंहासनं २ तत्र वा उपविष्टः, तदभावे तीर्थकरपादपीठे वा उपविष्टो ज्येष्ठोड- न्यतरो या गणं-साध्वादिसमुदायलक्षणं धारयितुं शीलमस्येति गणधारी कथयति, द्वितीयायां पौरुष्याम् ॥ आह-स कथयन् कथं कथयति !, उच्यते- संखाईएवि भवे साहइ जं वा परो उ पुच्छिन्ना । न उ(य)णं अणाइसेसी वियाणई एस छउमत्थो ॥ ५९०॥ सहलातीतान् , असोयानपीत्यर्थः, भवान् ‘साहेई' इति देशीवचनमेतत् कथयति, किमुकं भवति ?-असत्येयेषु भवेषु यद्भवत् भविष्यति, यद्वा वस्तुजातं परः पृच्छेत् तत्सर्वं कथयति, अनेनारोपामिलाप्यपदार्थप्रतिपादनशक्तिरा- वेदिता, किं बहुना ?, 'न च' नैव णमिति वाक्यालङ्कारे अनतिशेपी-अनतिशायी, अवध्याद्यतिशयरहित इत्यर्थः, विजा- नाति यथा एपः-गणधरश्छद्मस्थ इति, अशेषप्रश्नोत्तरप्रदानसमर्थत्वात् तस्य, एवं तावत् समवसरणवकव्यता सामान्ये- नोका, सम्प्रति प्रकृतमभिधीयते, तत्र भगवतः समवसरणे निष्पन्ने सति अत्रान्तरे देवकृतजयजयशब्दसम्मिश्रदिव्यदु- न्दुभिशब्दाकर्णनोफुल्लनयनगगनावलोकनोपलब्धस्वर्गवधूसमेतसुरवृन्दानां यज्ञपाटकसमभ्यागतजनानां परितोपोऽभवत् अहो स्विष्टं यद्विग्रहवन्तः खल्वागता देवा इति, तथा चाह- ·गणधरदे- शना ११ गणधरा: ॥३११॥ आवश्यके । तं दिध देवघोस सोऊणं माहणा तहिं तुहा । अहो! जनिएण जर्ट्स देचा किर आगया इहयं ।। ५९१ ।। श्रीमलय तं दिव्यं देवघोपं श्रुत्या मनुष्यास्तत्र यज्ञपाटके तुष्टा, अहो विस्मये, यज्ञेन याजयति लोकानिति याज्ञिका तेन इष्टं समवसरणे पत्तो देवाः किल आगता अन्नेति, किलशब्दः संशय एव, तेपामन्यन गमनात्, तन यज्ञपाटके वेदार्थविद एकादशापि गणधरा ऋत्विजः समन्वागताः॥ तथा चाह-- इकारसवि गणहरा सधे उन्नयविसालकुलवंसा। पावाइ मज्झिमाए समोसढा जन्नवाडम्मि ॥१९२ ।। एकादशापि गणधराः समवसृता यज्ञपाटे इति योगः, किम्भूता इत्याह-सर्वे-निरक्शेपाः उन्नताः प्रधानजातित्वात् विशालाः पितामहपितृपितृव्यायनेकजनसमाकुलाः कुलान्येव वंशा-अन्वया येषां ते तथाविधाः, पापायां मध्यमायां समवस्ता-एकीभूता यज्ञपाटे ॥ आह–किमाद्याः किनामानो वा ते गणधरा इति ?, उच्यते- पढमित्य इंदभूई वीए पुण होइ अग्गिभूइत्ति । तइए अवाउभूई तओ विअत्ते सुहम्मे अ॥ ५९३ ॥ मंडिअ मोरिअपुत्ते अकम्पिए चैव अयलभाया य । मेअजे अ पभासे गणधरा हुंति वीरस्स ॥५९४ ।। प्रथमोऽत्र गणधरमध्ये इन्द्रभूतिः द्वितीयः पुनर्भवति अग्निभूतिस्तृतीयो वायुभूतिश्चतुर्थों व्यक्तः, पञ्चमः सुधर्म- स्वामी, पठो मण्डिकपुत्रः सप्तमो मौर्यपुत्रः, पुनशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, अष्टमोऽकम्पिका नवमोऽचलभ्राता दशमो मेतार्यः एकादशः प्रभासः, एते गणधरा भवन्ति वीरस्य । जकारण निक्खमणं वुच्छ एएसिं आणुपुधीए । तित्थं च सुहम्माओ निरवच्चा गणहरा सेसा ॥ ५९५ ।।

·यत्कारण-यनिमित्तं निष्क्रमणं यत्तदोर्नित्याभिसम्मन्धात् तत् एतेषां गणधराणामानुपूर्व्या-परिपाट्या वक्ष्ये, तथा तीर्थ सुधर्मात्-पयमात् गणधरात् जातं, यतो निरपत्याः-शिष्यरहिताः शेषाः-इन्द्रभूत्यादयो गणधराः ॥ तत्र जीवा- दिसंशयापनोदनिमित्तं गणधरनिष्क्रमणमितिकृत्वा यो यस्य संशयस्तदुपदर्शनार्थमाह- जीवे फम्मे तज्जीव भूअ तारिसय पन्ध मुक्खे य । देवा नेरइया वा पुन्ने परलोअ निवाणे ॥ ५९६ ॥ आद्यस्य गणभृतो जीवे संशयः, किमस्ति नास्तीति, द्वितीयस्य कर्मणि, यथा ज्ञानावरणीयादिलक्षणं कर्म किमस्ति किं वा नास्तीति, तृतीयस्य तज्जीवेति किं तदेव शरीरं स एव जीवः किं वाऽन्य इति, न पुनर्जीवसत्तायां तस्य संशया, चतुर्थस्य भूतेषु संशयः, किं पृथिव्यादीनि भूतानि सन्ति किं वा नेति ?, पञ्चमस्य 'तारिसय'त्ति किं यो याहश भवे सोऽन्यस्मिन्नपि भवे तादृश एव उतान्यधापीति संशयः, षष्ठस्य बन्धश्च मोक्षश्च बन्धमोक्षं तस्मिन् संशयो- यथा बन्धमोक्षी स्तः किं वा नेति, आह-कर्मसंशयादस्य को विशेषः ?, उच्यते, स कर्मसत्तागोचरः, अयं तु तद- स्तित्वे सत्यपि जीवकर्मसंयोगविभागगोचर इति, सप्तमस्य किं देवाः सन्ति किं वा न सन्तीतिसंशयः, अष्टमस्य नारकाः संशयगोचरः, किं ते सन्ति किं वा न सन्तीति, नवमस्य पुण्ये संशयः, कर्मणि सत्यपि किं पुण्यमेव प्रकर्षप्राप्त प्रकृष्टसुखहेतुः तदेव चापचीयमानमत्यन्तस्वल्पावस्यं दुःखस्य, उत तदतिरिकं पापमस्ति, आहोस्विदेकमेवोभयरूपमुत स्वतन्त्रमुभयमिति, दशमस्य परलोके संशयः, सत्याप्यात्मनि परलोको-भवान्तरलक्षणः किमस्ति किं वा नास्तीति, एकादशस्य निर्वाणे संशया, निर्वाण फिमस्ति किं वा नेति, आह-बन्धमोक्षसंशयादस्य को विशेषः, उच्यते-स शुभयगो- ·आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे शंकावि यः परिव रमानं ॥३१२॥ चरा, अयं तु केवलविभागविषय एव, तथा कि संसाराभावमात्र एव मोक्षः किं वाऽन्य इत्यादि । साम्प्रतं गणधरपरि- पारमानप्रदर्शनार्थमाह- पंचण्हं पंच सया अधुसया य हुंति दुण्ह गणा। दुण्हं तु जुअलयाणं तिसओ तिसओ हवइ गच्छो ॥१९७॥ पश्चानामाद्याना गणधराणा प्रत्येक परिवारः पञ्च शतानि, तथा अर्द्ध चतुर्थस्य येषु तानि अर्द्धचतुर्थानि अर्द्धचतु- र्थानि शतानि मानं ययोस्तौ अर्द्धचतुर्धशती भवतो द्वयोः प्रत्येक गणो, इह गणः समुदाय एवोच्यते, न पुनरागमिका, तथा द्वयोर्गणधरयुगलकयोः प्रत्येकं निशतस्त्रिशतो गच्छः, किमुक्तं भवति ?-उपरिस्थितानां चतुर्णा गणभृतां प्रत्येक प्रत्येक त्रिशतमानः परिवारः ।। उक्तमानुपनिकं, प्रकृतमुच्यते-ते हि देवास्तं यज्ञपार्ट परिहत्य समवसरणभुवि निपतित- वन्तः, तांश्च तथा दृष्ट्वा लोकोऽपि तत्रैव जगाम, भगवन्तं निदशलोकेन पूज्यमानं दृष्ट्वा अतीव हर्ष धने, प्रवादश्च सञ्जात:-सर्वज्ञोऽत्र समवसृतस्तं देवाः पूजयन्तीति, अत्रान्तरे खल्वाकर्णितसर्वज्ञपवादोऽमाध्मात इन्द्रभूतिर्भगवन्तं प्रति प्रस्थिता, तथा चाह- सोऊण कीरमाणि महिमं देवेहिं जिणचरिंदस्स । अह एइ अहंमाणी अमरिसिओ इंदभूइत्ति ॥ ५९८ ॥ श्रुत्वा-जनपरम्परात आकर्ण्य, पाठान्तरतो दृष्ट्वा वा, महिमां-पूजां देवः क्रियमाणां जिनवरेन्द्रस्य भगवतो वर्द्ध- मानस्वामिना, अथास्मिन प्रस्ताव एति-आगच्छति भगवत्समीपम् , अहमेव विद्वानिति मानोऽस्येति अहंमानी अम- र्पितोऽमो-मत्सरविशेषः स सञ्जातोऽस्य सोऽमर्पितः, मयि सति कोऽन्यः सर्वज्ञ इत्यपनयाम्यद्य सर्वज्ञवादमित्यादि- ·समापिठातरारमा, फोऽसापित्याह-इन्द्रभूतिरिति नाम्ना प्रथिता, स भगवत्समीपं. प्राप्य भगवन्तं च चतु- सिंचतिशयसमनिवं देवासुरनरेश्वरपरिमृतं दृष्ट्वा साशकस्तदनतस्तस्यौ । एतदेव सविस्तर भाष्यकार आह- मुण ममं लोगो, कि यह एस तस्स पोमूले १। अग्लोऽवि जापाद मए ठिमम्मि फचुचियं एवं? ॥१२०॥ मांसाशास्त्रपारगं मुस्त्या क्रिमेष लोकस्तस्य पादमूलं प्रजति !, न चासौ मदपेक्षया किमपि जानाति, तथाहि- मपि प्रतिगादिनि स्थितेऽन्योऽपि फिमपि जानातीति मौतस्त्यमेतत् ?, न चैतत्सम्भवतीति भावः॥ पुनरप्याह- गणित व सुपाजणो देवा फहणेण पिम्हयं नीया । चंदंति संथुणंति अजेणं सबसुबुद्धीए ॥ १२१ ॥ मोया नरपादमूल मूर्गजनो, मूर्सतया युक्तायुक्तविवेकविकलत्वात, देवास्तु कथमनेन विसायं नीताः१, येन विस्मय- नयनेन समावुवा तं पन्दन्ते संस्तुवन्ति च । अहगा जारिसओ पिप सो नाणी तारिसा सुरा तेऽवि । अशुसरिसो संजोगो गामनडाणं व मुक्खाणं ॥१२२॥ अधया याटश पा समानी तेऽपि सुरास्तादशा एव, मूर्खा इत्यर्थः, ततोऽनुसदृशं-अनुरूपः संयोगस्तस्य ज्ञानिनः पोषांग यानां, कयोरियेत्याह-ग्रामनटयोरिय मूर्खयो, यथा ग्रामो मूर्यो नहोपि च तनाविधविद्याविकलावात् मूर्स इति परस्परं तयोः संयोगोऽनुरूपः, एवमेपोऽपीति ।। फा यापपाय पुरतो याण दाणवाणं च । नासेहूं नीसेसं खरोण सबसवायं से ॥ १२३ ।। मा.ग.५३ ·गौतमा- आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे गमन ॥३१॥ देवानां दानवानां च पुरतः-अमे तथाविधप्रश्नजालैर्हतमतापं कृत्वा क्षणेन-क्षणमात्रेण 'से' तस्य सर्वज्ञवादं निम्शेषमहं नाशयामि। इस पुत्तूर्ण पत्तो द तेलुकपरिवुडं वीरं । चउतीसाइसपनिहिं स संकिओ चिडिओ पुरओ॥१२४ ॥ इति-पूर्वोतमुक्त्वा प्राप्तो भगवत्समीपं, दृष्ट्वा च भगवन्तं वीरं त्रैलोक्यपरिवृतं चतुर्विंशदतिशयनिधि स शङ्कितः पुरवोऽवस्थितः ॥ अत्रान्तरे- आभट्ठो य जिणेणं जाइ-जरा-मरणविप्पमुफेणं । नामेण य गुत्तेण य सबन्न सघदरिसिणा ॥ ५९९ ॥ आभापितः-संलप्तो जिनेन-भगवसा महावीरेण जाति:-प्रसूतिर्जरा-बयोहानिलक्षणा मरणं-दशविधप्राणविप्रयोग- रूपं एभिर्विप्रमुफस्तेन, कधमाभापित इत्याह-नाम्ना-हे इन्द्रभूते ! इत्येवरूपेण तथा गोत्रेण च-यथा हे गौतमगोत्र 1, किंविशिष्टेन जिनेनेत्याह-सर्वज्ञेन सर्षदर्शिना ॥ आह-यो जरामरणविषमुक्तः स सर्वज्ञ एवेति गतार्थमिदं विशेषणं, ना नयवादपरिकल्पितजात्यादिविप्रमुक्तमुक्तनिरासार्थत्वात्, तथाहि-कैश्चिद् गुणविप्रमुक्तमोक्षवादिभिरचेतना मुक्ता इप्यन्तेs- तस्तन्निरासार्यमूचे सर्वज्ञेन सर्वदर्शिनेति ॥ इत्थं नामगोत्राभ्यां संलप्तस्य तस्य चिन्ता अभवत्-तथा चाह- हे ! इंदभूइ ! गोअम ! सागयमुत्ते जिणेण चिंतेइ । नामपि मे विआणइ, अहवा को मं न याणेइ १ ॥१२५ ॥ हे इन्द्रभूते 1 गौतम ! स्वागतमिति जिनेनोके स चिन्तयति-अहो नामापि मे विजानाति, अथवा सर्वत्र प्रसिद्धोऽहं को मां न जानाति ॥

·जय पा दिअयगयं मे संसप मशिन अहव छिदिला । ता हुज विम्हओ मे इय चिंतंतो पुणो भणिओ॥१२६॥ यदि में हमतं संशयं मन्येत-जानीयात्, अथवा छिन्द्यात्-अपनयेत्, ततो मे विस्मयो भवेत्-भविष्यति इति चिन्तयन् पुनरपि भगयता भणितः॥ किं भणित इत्याह- कि ममि अत्यि जीयो उयाटु नस्थित्ति संसयो तुज्झ । चेय पयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्यो॥६००॥ हे गौतम 1 किं मन्यसे-अस्ति जीयः उत नास्तीति, नन्वयमनुचित एप तव संशयः, यतोऽयं संशयस्ते विरुद्भवेदपद- श्रुतिनियन्धना, तेषां च वेदपदानामर्थ न जानासि, यथा न जानासि तथा वक्ष्यामः, तेषामयमों-वक्ष्यमाणस्वरूपः, मन्ये तु फिशन्दं परिप्रश्नार्थे व्याचक्षते, तच न युज्यते, भगवतः सकलसंशयातीतत्वात् , संशयवतः परिप्रश्नार्थः किंश- दमयोगो, यथा फिमित्थमन्यथा वेति, अथवा किमस्ति जीव उत नास्ति इति मन्यसे, अयं तव संशय इत्येवं व्याख्येयं, दोपं तथैग, यदुर्फ संशयस्तय विरुद्धपदश्रुतिनिवन्धन इति, तान्यमूनि वेदपदानि-विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय पुनस्तान्येवानु यिनश्यति न मेत्य संज्ञास्ती'त्यादि, तथा 'स वै अयमात्मा ज्ञानमय' इत्यादीनि च, एतेषां च पेदपदानामयमों भवयेतसि विपरिवर्तते-विज्ञानमेव-चैतन्यमेव घनो-नीलादिरूपत्वात् विज्ञानधनः स एव एतेभ्यः- गयक्षता परिपिछधमानस्वरूपेभ्यः पृथिव्यादिलक्षणेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय-उत्पद्य पुनस्तान्येवानु विनश्यति-तान्येव | भूतानि गनुयला विनश्यति, तत्रैवाव्यफरूपतया संलीनं भवतीति भावः, न प्रेत्य संज्ञास्ति-मृत्वा पुनर्जन्म प्रेत्येत्यु. प्यते ग तरसंशास्ति, न परलोकसंशास्तीति भावः, ततः कुतो जीवः १, युक्त्युपपन्नश्चायमर्थ इति ते मतिः, यतो ·-- जीवसि- आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे ॥३१४) नामी प्रत्यक्षेण परिगृह्यते, अतीन्द्रियत्वात, नाप्यनुमानेन, यतस्तल्लिङ्गालिशिसम्बन्धपूर्वकं, न चात्र लिङ्गस्य लिङ्गिना सह सम्बन्ध प्रत्यक्षगम्यो, लिङ्गिनोतीन्द्रियत्वात् , नाप्यनुमानगम्योजवस्थाप्रसक्तः, तदपि हि लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धग्रहण- पूर्वकं, तत्रापि चेयमेव वार्ता इत्यनवस्थानुपङ्गः। नाप्यागमगम्या, परस्परविरुद्धार्थतया तेपामागमान प्रमाणत्वाभावात्, तथाहि केविदेवमातुः-एतावानेव लोकोऽयं, यावानिन्द्रियगोचरः । भद्रे ! वृकपदं पश्य, यद्वदन्त्यबहुश्रुताः॥ १ ॥ इत्यादि, अपरे माहुः-"न रूपं भिक्षया पुद्गला"इत्यादि, पुद्गले रूपं निषेधयन्ति, अमूर्च आत्मेत्यर्थः, अन्ये पुनरेवं- 'मक निर्गुणो भोक्ता इत्यादि, अपरे एवं-“स चै अयमात्मा ज्ञानमय' इत्यादि, नचैते सर्व एव प्रमाणं, परस्पर- विरोधेन, एकार्थाभिधायिपरस्परविरुद्धयाक्यपुरुषवातवत्, अतो न विद्मः-किमस्ति नास्तीत्ययं तवाभिमाया, तत्र वेदपदानां पार्थ न जानासि, चशब्दात् युक्किं हृदयं च, तथाहि-वेदपदानामयमर्थः-विज्ञानघन एवेति ज्ञानोपयो- गदर्शनोपयोगरूपं विज्ञानं ततोऽनन्यत्वात् जात्मा विज्ञानघना, प्रतिप्रदेशमनन्तविज्ञानपर्यायसवातात्मकरवावा विज्ञा- नधना, एपशब्दोऽनधारणे विज्ञानधनादनन्यत्वात् विज्ञानघन एव, एतेभ्यो भूतेभ्यः-क्षित्युदकादिभ्यः समुत्थाय- कश्चिदुत्पधेति, घटविज्ञानपरिणतो हि आत्मा घटाद् भवति, तद्विज्ञानक्षयोपशमस्य तत्सापेक्षत्वाद्, अन्यथा निरालम्ब- नत्या तस्य मिथ्यात्वप्रयतः, पत्रं सर्वत्र भावनीय, उत उर्क-तेभ्यः समुत्थाय कथविदुत्पद्येति, पुनस्तान्येष-भूतानि 'अनु विनश्यति' तेषु विवक्षितेषु भूतेषु व्यवहितेषु अपगतेपु वा आत्मापि तेन विज्ञानधनात्मना उपरमतेऽन्यविज्ञानात्मना उत्पद्यते, यदिवा सामान्यचैतन्यरूपतयाऽचतिहते इति, न प्रेत्य संज्ञाऽस्तिन प्राकनी घादिविज्ञानसंज्ञाऽवतिष्ठते, ·साम्प्रतविज्ञानोपयोगविधितरया, अथवा एवं व्याख्या-विज्ञानापन एयैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय पुनस्तान्येवानु विनश्यती. येतात, यता त्यसंशाऽस्ति-परलोकसंशास्ति। यदप्युफ नासी प्रत्यक्षेण परिगृह्यते इति तदप्यसमीचीनम, आत्मनः प्रत्यक्ष- सिरयात्, तद्गुणस्य शानस स्वसंवेदनप्रमाणसिद्धत्वात् , तथाहि-स्वसंविदिता एवावग्रहहापायादयः उत्पद्यन्ते व्ययन्ते या, वतनद्गुणस्य स्वसंविदितत्वात्सितमात्मना प्रत्यक्षत्वं, अथ प्रवीथा भूतगुणश्चैतन्यं, तथा च वेदेऽप्युक्तम् , एतेभ्यो भूतेम्पा समुत्यायेत्यादि, ततः कथं ज्ञानस्य स्वसंविदितत्वे आत्मनः प्रत्यक्षत्वं , ज्ञानस्यात्मगुणत्वाभावात् ,तदयुक, भूतगु- परये सति पृथिव्याः काठिन्यस्पेय सर्वत्र सर्वदा चोपलम्भप्रसङ्गात्, न च सर्वत्र सर्वदा चोपलभ्यते चैतन्यं, लोडादौ मृताव- स्सायां पानुपउम्भाव, अध तत्रापि चैतन्यमस्ति केवलं शक्तिरूपेण ततो नोपलभ्यते, तदसम्यक्, विकल्पद्वयानतिक्रमात्, मा दि शक्तिश्चैतन्यामिठाणा उत 'चैतन्यमेव!, यदि विलक्षणा ततः कथमुच्यते शक्तिरूपेण चैतन्यमस्ति, नहि मटे विद्य-| माने पटरुपेण घटसिष्ठतीति पहुं शक्यं, तथा चाहान्योऽपि-"रूपान्तरेण यदि तत्तदेवास्तीति मा रटीः । चैतन्याद- व्यरुपरस, भाये नवियते फथम् ॥ १॥ अथ द्वितीया पक्षस्तर्हि चैतन्यमेव सा, कथमनुपलम्भा , आवृतत्वादनुप- उम्भ इति पेव, गन्यापूतिरापरणं, तनावरणं किं भूतानां विवक्षितपरिणामाभाव ड़त परिणामान्तरं आहोस्विदन्यदेव भूवासिरिफ फिभित् ।, तत्र न तावद्विवक्षितपरिणामाभावा, एकान्ततुच्छरूपतया तस्यावारकत्वायोगात्, अन्यथा तपाप्यारूपतया भापरूपतापत्ति, भावत्वे च पृथिम्यादीनामन्यतमो भावो भवेत् 'पृधिव्यादीन्येव भूतानि तत्त्व'मिति पपनाव, प्रथिन्यादीनि च भूतानि चैतन्यस्य व्याकानि नावारकाणीति कथमावारकत्वं तस्योपपत्तिमत् , अथ परि- ·जीवसि: आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे णामान्तरं तदयुकं, परिणामान्तरस्यापि भूतस्वभावतया भूतवत् व्यञ्जकत्यस्योपपत्तेनोवारकत्वस्य, अधान्यदेव भूताति- रिक किथित् तदतीवासमीचीनं, भूतातिरिक्ताभ्युपगमे 'चत्वार्येव पृधिव्यादीनि भूतानि तत्त्व'मिति तत्त्वसझ्याव्याघात. प्रसङ्गात्, अपि च-इदं चैतन्यं प्रत्येकं वा भूतानां धर्मः समुदायस्य या?, न तावत्प्रत्येकमनुपलम्भात् , नहि प्रतिपरमाणु संवेदनमुपलभ्यते, अपि च यदि प्रतिपरमाणु संवेदनं भवेत्तर्हि पुरुपसहनचैतन्यवृन्दमिव परस्पर भिन्नस्वभावमिति नैकरूपं भवेत् , अथ चैकरूपमुपलभ्यते, अहं पश्यामि अहं करोमीत्येवं सकलशरीराधिष्ठानादेकरूपतयाऽनुभवात्, अथ समु- दायस्य धर्मस्तदप्यसत्, प्रत्येकमभावात् , नहि प्रत्येकं यदसत्तत्समुदाये भवति, यथा रेणुषु तैलं, स्यादेतद्-यद्वत् मद्या. द्वेषु प्रत्येकं मदाक्तिरदृष्टापि समुदायेऽपि भवन्ती दृश्यते तद्वचैतन्यमपि भविष्यति को दोपः १, तदसम्यक, प्रत्ये- कमपि मद्याङ्गेषु मदशक्त्यनुयायिमाधुर्यादिगुणदर्शनात् , तथाहि-दृश्यते माधुर्य मिथुरसे धातकीपुष्पेषुच मनाक् विकलतो- त्पादकत्वादि, न चैवं चैतन्यं सामान्यतोऽपि भूतेषु प्रत्येकमुपलभ्यते, ततः कथं समुदाये तद्भवितुमर्हति ?, मा मापत्सर्वत्र सर्वस्य भावप्रसक्त्याऽतिप्रसङ्गः, किश्च-यदि चैतन्यं भूतधर्मत्वेन प्रतिपन्नं ततोऽवश्यमस्यानुरूपो धर्मी प्रतिपत्तव्यः,आनु- रूप्याभावे जतुकाठिन्ययोरिव परस्परं धर्मपर्मिभावानुपपत्तेः, न च चैतन्यं भूतानुरूपो धर्मी, वैलक्षण्यात् , तथाहि- चैतन्य बोधस्वरूपगमूर्त च, भूतानि च तद्विलक्षणानि, ततः कथं परस्परमेपां धर्मधर्मिभावसंभवः, न च चैतन्यमिदं भूतानां कार्य, अत्यन्तविलक्षणतया कार्यकारणभावस्याप्ययोगात् , तथा धोक्तम्- काठिन्यावोधरूपाणि, भूतान्यध्यक्ष. सिद्धितः। चेतना च न तद्रूषा, सा कयं तत्फलं भवेत् १॥१॥ अपि च-यदि भूतकार्य चैतन्यं तहिं किं न सकलमपि जगत् ·प्राणिमयं भवति, परिणतिविशेषसभावाभावादिति चेत्, ननु सोऽपि परिणतिविशेपसद्भावः सर्वत्रापि कस्मान्न भवति? सोऽपि हि भूतमात्रनिमित्तक एव, ततः कथं तस्यापि क्वचित्कदाचिझावः, अन्यच्च-स किंरूपः परिणतिविशेष इति पाच्यम् , कठिनस्वादिरूप इति चेत्, तथाहि-काष्ठादिषु दृश्यन्ते घुणादिजन्तवो जायमानास्ततो यत्र कठिनत्वा- दिविशेषस्तत्माणिमयं न शेपमिति, तदप्यसत् , व्यभिचारदर्शनात् , तथाहि-अविशिष्टेऽपि कठिनत्वादिविशेपे क्वचि- भयत्ति, कचित्कठिनत्वादिविशेषमन्तरेणापि संस्वेदजा नभसि च संमूच्छिमा जायन्ते, किश्य-समानयोनिका अपि विचित्रवर्णसंस्थानाः प्राणिनो दृश्यन्ते, तथा गोमयाघेकयोनिसम्भविनोऽपि केचिन्नीलतनवोऽपरे पीतकाया अन्ये विचित्रवर्णाः, संस्थानमप्येतेषां परस्परं विभिनं, तद्यदि भूतमात्रनिमित्तं चैतन्यं तत एकयोनिकाः सर्वेऽप्येकवर्णसंस्थाना भवेयुर्न च भवन्ति, तस्मादात्मान एव तत्तत्कर्मवशात् तथा तथोत्पद्यन्ते इति ॥ स्यादेतत्-आगच्छन् गच्छन् वा आत्मा नोपलभ्यते, केवलं देहे सति संवेदनमुपलभामहे, देहाभावे च भस्मावस्थायां न, तस्मान्नात्मा, किन्तु संवेदनमा- नमेवक, तच देहकार्य देह एव प समाश्रितं, कुज्ये चित्रवत्, नहि चित्रं कुख्यविरहितमवतिष्ठते, नापि कुड्यान्तरं सका- मति, आगतं वा कुड्यान्तरात्, किंतु कुख्य एवोत्पन्नं कुड्य एव च विलीयते, एवं संवेदनमपि, तदप्यसत्, आत्मा हि स्वरूपेणामूर्तः, आन्तरमपि शरीरमतिसूक्ष्मत्वान्न चक्षुर्विपयः, तदुक्तमन्यैरपि-"अन्तरा भवदेहोऽपि, सूक्ष्मत्वा- मोपलभ्यते । निष्क्रामन् प्रविशन् वापि, नाभावोऽनीक्षणादपि ॥ १॥" तत आन्तरशरीरयुक्तोऽप्यात्मा आगच्छन् गच्छन् वा नोपलभ्यते, लिङ्गतस्तूपलभ्यते, तथाहि-कृमेरपि जन्तोतत्कालोत्पन्नस्याप्यस्ति निजशरीरविपया प्रति-

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
जीवसि-
द्धि:
॥३१॥
बन्धा, उपशतकमुपलभ्य पलायनदर्शनात्, यश्च यद्विषयः प्रतिबन्धः स तद्विपपपरिशीलनाभ्यासपूर्वका, तथा दर्शनाद,
न खल्लत्यन्तापरिज्ञातगुणदोषयन्तुविषये कस्याप्याग्रहं उपजायते, ततो जन्मादी शरीराग्रह। शरीरपरिशीलनाभ्यासज-
नितसंस्कारनिबन्धन इति सिद्धमात्मनो जन्मान्तरादागमनं, तथा च केचित् पठन्ति-"शरीरामहरूपस्य, चेतसः
सम्भवो यदा । जन्मादौ देहिनो दृष्टः, किं न जन्मान्तरागतिः । ॥ १॥" अथागतिः प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते ततः कय-
मनुमानादवसीयते, नैप दोपः, अनुमेयविषये प्रत्यक्षवृचेरनभ्युपगमात्र, परस्परविपयपरिहारेण हि प्रत्यक्षानुमानयोः
प्रवृत्तिरिष्यते, ततः कथं स एव दोप, आह च-"अनुमेयेऽस्ति नाध्यक्षमिति कैचात्र दुष्टता । अध्यक्षस्यानुमानस्य,
विषयो विपयो महि ॥१॥" अर्थ तज्जातीयेऽपि प्रत्यक्षवृत्तिमन्तरेण कथमनुमानमुदयितुमुत्सहते , न खलु यस्याग्नि-
विपया प्रत्यक्षवृत्तिर्महानसेऽपि नासीत् तस्यान्यत्र क्षितिधरादौ धूमात् घूमध्वजानुमानं भवति, तदप्यसम्यक्, अत्रापि
तज्जातीये प्रत्यक्षवृत्तिभावात्, तथाहि-आग्रहोऽन्यत्र परिशीलनाभ्यासप्रवृत्तः प्रत्यक्षत पवोपलब्धस्ततस्तदुपष्टम्भेने-
हाप्यनुमानं प्रवर्तते, उक्तं च-आग्रहस्तावदभ्यासात्,प्रवृत्त उपलभ्यते । अन्यत्राध्यक्षतः साक्षाचतो देहेऽनुमान किम् ?
॥१॥" योऽपि चित्रदृष्टान्तः प्रागुपन्यस्तः सोऽप्ययुक्तो, वैपस्यात्, तथाहि-चित्रमचेतनं गमनस्वभावरहितं च,
आत्मा च चेतनः कर्मवशात् गत्यागती च कुरुते, ततः कथं दृष्टान्तदान्तिकयोः साम्यम् !, ततो यथा कृश्चिद्दे
वदत्तो विवक्षिते मामे कतिपयदिनानि गृहारम्भं कृत्वा ग्रामान्तरे गृहान्तरमास्थायावतिष्ठते, तद्वदात्माऽपि विवक्षिते
भवे देइं परिहाय भवान्तरे देहान्तरमारचय्यावतिष्ठते । यचोकमू-तब संवेदनं देहकार्य मिति, वन, चाक्षुषादिक संमे-
॥३१६॥

·दन देहाप्रितमपि कवधिभवतु, चक्षुरादीन्द्रियद्वारेण तस्योत्पत्तिसम्भवात्, यत्तु मानसं तत्कथं १, नहि तदेहकार्य- मुपपत्तिमत्, युक्त्ययोगात् , तथाहि-तन्मानसं ज्ञानं देहादुत्पद्यमानमिन्द्रियरूपाद्वा समुत्पनेत अनिन्द्रियरूपाद्वा केश- नसादिलक्षणात्?, तत्र न तावदाद्यः पक्षः, इन्द्रियरूपात् तदुत्पत्ताविन्द्रियबुद्धिवद् वर्तमानार्थग्रहणप्रसतो, इन्द्रियं हि पा-मानिक एवार्थे व्याप्रियते, तत्सामर्थ्यादुपजायमानं मानसमपि ज्ञानं पञ्चेन्द्रियज्ञानमिव वर्तमानार्थग्रहणपर्यवसि- तसत्ताकमेव भवेत् , अध यदा चक्षु रूपविपये व्याप्रियते तदा रूपे विज्ञानमुत्पादयति न शेपकालं, ततस्तद्रूपविज्ञानं वर्तमानाविषय, वर्चमान एपार्षे घापो व्यापारात्, रूपविषयव्यावृत्यभावे च मनोज्ञानं, ततो न तत्प्रतिनियतकाल- विपर्य, एवं शेपेप्यपि इन्द्रियेषु चाच्य, ततः कथमिव मनोज्ञानस्य वर्तमानार्थग्रहणप्रसक्किा ?, तदसाधीयो, यत इन्द्रियानितं तदुच्यते यदिन्द्रियव्यापारमनुसृत्योपजायते इन्द्रियाणां च व्यापार प्रतिनियते एव वार्त्तमानिके स्वस्वविपये, मनोज्ञानमपि यदीन्द्रियव्यापाराश्रितं तत ऐन्द्रियज्ञानमिव वार्त्तमानिकार्धग्राहकमेव भवेत, अन्यथा इन्द्रियानिवमेष तन्न स्यात्, तथा च केचित्पठन्ति--"अक्षव्यापारमानित्य, भवदक्षजमिष्यते । तद्व्यापारों न तत्रेति, फथमक्षभवं भवेत् ? ॥१॥" अथानिन्द्रियरूपादिति पक्षस्तदप्ययुक्तः, तस्याचेतनत्वात् , नन्वचेतनत्वादिति कोऽर्थः?, यदि इन्द्रियविज्ञानरहितत्वादिति, तदिष्यत एव, यदि नामेन्द्रियविज्ञानं ततो न भवति मनोविज्ञानं तु कस्मात् न भवति ?, मनोविज्ञानं नोसादयतीत्य चेतनत्वं तवा तदेव विचार्यमाणमिति प्रतिज्ञार्थंकदेशा सिद्धो हेतुः, तदप्यसत्, अचेतन- त्यादिति किमुकं भवति । स्वनिमित्तपिज्ञानैः स्फुरच्चिदूपतयाऽनुपलब्धेः, स्पर्शादयो हि स्वस्वनिमित्तविज्ञानः स्फुरच्चिद्रूमा ·जीवसि- आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे उपलभ्यन्ते, कथं तेभ्यो मनोज्ञानं भवतीति प्रतियन्ति सुधिया, आह च-"चेतयन्तो न दृश्यन्ते, केशश्मश्रुन- खादयः । ततस्तेभ्यो मनोज्ञानं, भवतीत्यतिसाहसम् ॥ १ ॥ " अपिच-यदि केशनखादिप्रतिवद्धं मनोज्ञानं ततस्तदुच्छंदे मूलत एव न स्यात्, तदुपघाते चोपहतं भवेत्, नच भवति, तस्मानायं पक्षः क्षोदक्षमः । किञ्च-मनो- ज्ञानस्य सूक्ष्मार्थभेत्तृत्वस्मृतिपाटयादयो विशेषा अन्वयव्यतिरेकाभ्यामभ्यासपूर्वका दृष्टाः, तथाहि-तदेव शास्त्रमी- हापोहादिप्रकारेण यदि पुनः पुनः परिभाव्यते ततः सूक्ष्मतरार्थावबोध उल्लसति स्मृतिपाटवं चापूर्वमुज्जृम्भते, एवं चैकशास्त्राम्यासतः सूक्ष्मार्थमेतृत्वशक्ती पाटवशको चोपजातायामन्येष्वपि शास्त्रान्तरेषु अनायासेनैव सूक्ष्मार्थावयोधः स्मृतिपादयं चोलसति, तदेवमभ्यासहेतुकाः सूक्ष्मार्थभेत्तृत्वादयो मनोज्ञानस्य विशेपा दृष्टाः, अथ च कस्यचिदिदं जन्मा- भ्यासव्यतिरेकेणापि दृश्यते, ततोऽवश्वं पारलोकिकाभ्यासहेतुका इति प्रतिपत्तव्यं, कारणेन सह कार्यस्यान्यथानुपपन्न- रवप्रतिवन्धतोऽदृष्टतत्कारणस्यापि तरकार्यत्वविनिश्चिते, ततः सिद्धः परलोकयायी जीवः, सिद्धे च तस्मिन् परलोकया- पिनि यदि कथञ्चिदुपकारी चाक्षुपादेविज्ञानस्य देहो भवेत् भवतु न कश्चिद्दोपा, क्षयोपशमहेतुतया देहस्यापि कथञ्चि- बुपकारित्वाभ्युपगमात् , न 'चैतावता तन्निवृत्तौ सर्वधा तन्निवृत्तिः, नहि वह्रासादितविशेपो घंटो वह्निनिवृत्तौ समूलो- च्छेदं नियते, केवलं विशेष एव कश्चनापि, यथा सुवर्णद्रवता, एवमिहापि देहनिवृत्ती ज्ञान विशेष एव कोऽपि तत्म- तिबद्धो निवर्त्तता, न पुनः समूलं ज्ञानमपि, यदि पुनर्देहमाननिमित्तकमेव विज्ञानमिप्येत देहनिवृत्तौ च निवृत्तिमत्तर्हि देहस्य भरमावस्थायां मा भूद्, देहे तु तथाभूते एवावतिष्ठमाने मृतावस्थायां कस्मान्न भवति ?, प्राणापानयोरपि हेतु- ॥३१७ ·सासदभागे न भवतीति चेत्, न, प्राणापानयोनिहेतुत्वायोगात्, ज्ञानादेव च तयोरपि प्रवृत्तः, तथाहि यदि मन्दौ माणापानी निरामिष्यते ततो मन्दी भवतो, दीपों लेतहि दीर्घाविति, यदि पुनदेहमात्रनिवृत्ती प्राणापानौ माणापान- निमिप विज्ञानं तहि नेत्यमिच्छायशात् प्राणापानप्रवर्त्तनं भवेत् , नहि देहमात्रनिमित्ता गौरता श्यामता वा इच्छाय- शारमपर्णमाना हटा, माणापाननिमित्तं च यदि वो विज्ञानं ततः प्राणापाननिहासातिशयसंभवे ज्ञानस्यापि निर्हासातिशयो साताम्, अयश्यं हि कारणे परिहीयमाने अभिवर्द्धमाने व कार्यस्यापि हानिरुपचयश्च भवति, यथा महति मृपिण्डे महान् पटोऽल्पे पाल्पीयान, अन्यथा कारणमेव तन्न स्यात्, न च भवतः प्राणापाननिर्हासातिशयसंभवे विज्ञानस्यापि निसातिशयो, विपर्ययस्यापि भावात्, मरणावस्थायां प्राणापानातिशयसम्भवेऽपि विज्ञानस्य हासदर्शनात्, स्यादेतत्- तदानी पातपिचादिभिर्दोपदेहस्य विगुणीकृतत्वात् न प्राणापानातिशयसंभवेऽपि ज्ञानस्यातिशयसम्भवोऽत एव मृताव- स्थायामपि न पैतन्यं, देहस्य विगुणीकृतत्यात्, तदसमीचीनतरमेव, एवं सति मृतस्यापि पुनरुज्जीवनास, तथाहि- मृतस दोपाः समीभवन्ति, समीभवनं च दोषाणामवसीयते ज्वरादिविकारादर्शनात्, समत्वं चारोग्यं, तथा चाहु- प्रेमा:-"तेषां समत्वमारोग्य, क्षयवृद्धी विपर्यय"इति, आरोग्यलाभत्वे देहस्य पुनरुज्जीवनं भवेत् , अन्यथा देहः कार- णमेव घेतसो न स्यात् , तद्विकारभावाभावाननुविधानात्, एवं हि देहकारणता विज्ञानस्य श्रद्धेया स्यात् यदि पुनरुज्जीवन भवेत्, स्यादेतद्-अयुक्तमिदं पुनरुज्जीवनप्रसङ्गापादनं, यतो यद्यपि दोषा देहस्य वैगुण्यमाधाय निवृत्तास्तथापि न तत्कृतस्य वैगुण्यस्य निवृत्तिः, नहि दहनकृतो विकारः काठे दहननिवृत्ती निवर्तमानो दृष्टः, तदयुक्तम्, इह हि कचि-

·जीवसि-
भाषश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
॥३१८॥
दनिवर्त्य विकारारम्भर्फ, यथा पहिर काटे, श्यामतामात्रमपि वहिना कृतं काठे वह्निनिवृत्तौ न निवर्तते, किश्चित् निव-
यविकारारम्भकं, यथा स एवामिः सुवर्णे, तथाहि-अग्निना कृता सुवर्णे द्रवता अग्निनिवृत्ती निवर्तते, तत्र वावा-
दयो दोषा निवर्त्यविकारारम्भकाश्चिकित्साप्रयोगदर्शनात्, यदि पुनरनिवर्त्यविकारारम्भका भवेयुस्तहि न तद्विकार-
निवर्त्तनाय चिकित्सा विधीयेत, पैफल्यप्रसगात्, न च वाच्यं मरणात प्राक्तनदोपा निवर्त्यविकारारम्भका मरणकाले
त्वनिवर्त्य विकारारम्भका इति, एकस्य एकत्रैव निवानिवर्त्यविकारारम्भकत्वायोगात्, नोकमेव तत्रैव निवर्त्यविका-
रम्भकमनिवर्त्यविकारारम्भकं च भवितुमर्हति, तथा अदर्शनात्, ननु द्विविधो हि व्याधिः- साध्योऽसाध्यश्च, तन
साध्यो निवर्त्यः, तमेव चाधिकृत्य चिकित्सा फलवती, असाध्योऽनिवर्तनीयः, न च साध्यासाध्यभेदेन व्याधिद्वैविध्य-
मप्रतोतं, सकललोकप्रसिद्धत्वाद्, व्याधिश्च दोपवैपम्यकृतः, ततः कथं दोपाणां निवानिवर्त्य विकारारम्भकत्वमनु-
पपन्नमिति, तदप्यसत्, भवन्मतेनासाध्यव्याध्यनुपपत्तेः, तथाहि-असाध्यता व्याधेः क्वचिदायुःक्षयात्, तथाहि-तस्मि.
नेय व्याधौ समानेऽप्यौषधवैद्यसम्पः कश्चिन्धियते कश्चिन्न, कचित्पुनः प्रतिकूलकर्मोदयात् , प्रतिकूलकर्मोदयजनितो
हि विनादिव्याधिरोपधसहस्रैरपि कश्चिदसाध्यो भवति, एतच्च द्विविधमपि व्याघेरसाध्यत्वमर्हतामेव मते सङ्गच्छते,
न भवतो भूतमात्रतत्त्वदिना, कचित्पुनरसाभ्यो ब्याधिदोपकृतविकारनिवर्तनसमर्थत्यौपधस्याभावात् वैद्यस्य वा, वैद्यौ-
पघसम्पर्काभावे हि व्याविः प्रसर्पन सकलमप्यायुरुपक्रमते, ननु वैद्यौपघसम्पाभावादेवास्माकमपि पुनरुज्जीवनं न भवि.
प्पति, नहि तदस्ति किश्चित् औप, वैद्यो वा यत् पुनरुज्जीवथति, तदप्ययुक्तं, वैद्यौषधे हि दोषविकारनिवर्चनार्थ मिप्येते,
॥३१८॥

·न पुनरगन्तामर्थितन्यस्पोसादनाथै, तथाऽनम्गुपगमात्,दोपकृताश्च विकारा मृतावस्थायां स्वयमेव निवृत्ताः, जरादेरदर्श- नारा, ताकि पीपपान्यपणेनेति तदवस पर पुनरुज्जीवनप्रसा, अपि च-कश्चिद्दोपाणामुपशमेऽप्यकस्मान्सियते, फधिधानिदोषारोऽपि जीवति, तदेवभवन्मते कधमुपपत्तिमर्हति ?, तथा च फेचिडवते-'दोपस्योपशमेऽप्यस्ति, मरणं करागित् पुनः । जीयनं दोषदुष्टत्वेऽप्यतन स्याद् भवन्मते ॥ १॥ अर्हतां तु शासने यावद् आयुःकर्म पितृम्भते तावद दोऔरतिपीडितोऽपि जीयति, आयुःफर्मक्षय च दोषाणामधाकृतायपि घियते, तन्न देहमात्रकारणं संवेदनं, अन्यच्च-देहः फारण मंपेदनरा सहकारिभूतं या उपादानभूतं या १, यदि सहकारिभूतं तदिप्यत एव, देहस्यापि क्षयोपशमे हेतुतया फर्मपिविभान हनुमाम्युपगमात्, अथोपादानभूतं तदयुकं, उपादानं हि तत् तस्य यद्विकारेण यस्य विकारो, यथा मृद् पटरप, न प देहपिकारेणैव पिकारः संवेदनस्य, देहविकाराभावेऽपि भयशोकादिना तद्विकारदर्शनात्, न तद् देह उपादानं संवेदनस्य, तथा च यदन्युपादानलक्षणमपरे-"अविकृत्य हि यद् वस्तु, यः पदार्थो विकार्यते । उपादानं न तरस्य, गुफ गोगरयादियत् ॥१॥" पतेन यदुच्यते-मातापितचैतन्यं सुतचैतन्यस्योपादानमिति, तदपि प्रतिक्षिप्तं, तत्रापि तद्विकारे विफारित्वं तदपिकारे चापिकारित्वमिति नियमादर्शनात्, अन्यच्च-यद्यस्योपादानं तत्तस्मादभेदेन व्यवस्थितं, यधा मृदो घटः, मातापितृचैतन्यं च सुतचैतन्यस्योपादानं ततः सुतचैतन्यं मातापितृचैतन्यादभेदेन व्यवतिष्ठते, तस्माई यत्किथिदेतत्, तम भूतधर्मो भूतकार्य वा चैतन्यं, किं त्यात्मनो गुण इति, तद्गुणस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्प्रत्यक्षसिद्ध आत्मा, अनुमानसिद्धश्च, तच्चानुमानमिदं रूपादीन्द्रियाणि विद्यमानप्रयोजकानि कर्मकरणत्वे सति ग्राह्यमाहकरूप- मा.गु.५४ ·जीवसिद्ध आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे प्रथमगण ॥३१॥ त्वात् , ये कर्मकरणत्वे सति ग्राह्यग्राहकरूपे ते विद्यमानप्रयोजके, यथा संदंशायःपिण्डौ, कर्मकरणरूपाणि च सन्ति ग्राह्यग्राहकरूपाणि रूपादीन्द्रियाणि ततो विद्यमानप्रयोजकानीति, न चेन्द्रियाणां स्वत उपलम्भकत्वं येन रूपादिग्रहण प्रति तेषां कर्तृत्वमेवोपगम्येत न करणत्वं, अचेतनत्वेन स्वत उपलम्भकृत्त्वायोगात्, तथा चात्र प्रयोगः यदचेतनं तन्नो- पलब्ध यथा घटा, अचेतनानि च द्रव्येन्द्रियाणि, न पायमसिद्धो हेतुः, यतः खलु द्रव्येन्द्रियाणि निर्वृत्त्युपकरण- रूपाणि, निर्वृत्युपकरणे च पुद्गलमये, पुद्गलमयं च सर्वमचेतनं, पुद्गलानां काठिन्यायोधरूपतया चैतन्यं प्रति धर्म- त्यायोगात् , धर्मानुरूपो हि सर्वत्रापि धर्मी, यथा काठिन्यं प्रति पृथिवी, यदि पुनरनुरूपत्वाभावेऽपि धर्मधम्मिभावो भवेत् ततः काठिन्यजलयोरपि स भवेत् , न च भवति, तस्मादचेतनाः पुद्गलाः, तथा चोक्तम्-"वोहसभावममुत्तं विसय. परिच्छेयगं च चेयन्नं । विपरीयसहावाणि य भूयाणि जगप्पसिद्धाणि ॥ १॥ ता धम्मिधम्मभावो कहमेएसिं अणन्भु- वगमे य । अणुरूवत्ताभावे काठिन्नजलाण किं न भवे ? ॥२॥ (धर्मसं. ५०-५१) ततः स्वत उपलम्भकत्याभावात् रूपादिग्रहणं प्रतीन्द्रियाणां करणभाव एव, न कर्तृभाव इति स्थितम् । अथवेदमनुमान-सभोक्तृकमिदं शरीरं भोग्यत्वात्, स्थालस्थितौदनवत्, भोग्यता च शरीरस्य जीवेन तथा निवसता भुज्यमानत्वात्, द्वयोरपि च प्रयोगयोः साध्यसाध. नप्रतिवन्धः, प्रतिवन्धसिद्धिदृष्टान्ते प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धेति नोक्कलिङ्गालिङ्गिसम्बधामहरूपदोपावकाशः, आगमगम्योऽप्येप जीवः, तथा बागमः-"अणिदियगुणं जीवं, दुन्नेयं मंसचक्खुणा । सिद्धा परसंति सवन्नू, नाणसिद्धा यू साहुणो ॥१॥" (द०अ०५-३४ भा.) अत्र ज्ञानसिद्धाःसाधवो भवस्थकेवलिनः, शेपं सुगम, न चागमाना परस्परविरुद्धार्धतया सर्वेपामप्य- ॥३१९॥ SRK- ·सामान्यममपुरैप, गर्यसम्परतापश्यं मगाणस्पेना गुपगमाईत्याद्, गन्यथा सम्यक्प्रमाणाप्रमाणविभागापरिणतेः प्रेक्षाव- गासिनिमगर, गप कथमेतरमत्येयं यथाऽयमागमः सर्वज्ञमूल इति !, उच्यते, यदुकोऽर्थः प्रत्यक्षेणानुमानेन चन या मते गापि पूर्णपरम्यादतः गोऽयसीयते सशिमणीतोऽन्यस्य तघारूपत्वासम्भवात् , ततस्तस्माद्यसिद्ध तत्सर्व सुसि- मग, ई -दिहण य इद्वेण यमि विरोहो न जुजइ कहिचि । सो आगमो ततो जं नाणं सम्मनाणंति ॥१॥ (५० ५१९) ततः प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणसिद्धत्याद्वेदमतिष्ठितत्याच सौम्य ! अस्ति जीप इति प्रतिपत्तव्यम् , इद पदपदोन्यामतेन पेदानां प्रमाणत्वेनाजीकृतत्यात् ॥ सिम्मि संसपम्मि अलिणेण जर-मरणयिप्पमुफेणं । सो समणो पपइओ पंचहि सह खंडियसरहिं ॥३०॥ माणेन गिनेन-भगपता पर्बमानस्वामिना जरामरणायामुक्तलक्षणाभ्यां विषमुक्त इव विप्रमुक्तः तेन छिन्ने- निराकृते संशये स इन्द्रभूतिः पयभिः राण्डिकशतैः-छात्रशतैः सह श्रमणः प्राजितः, प्रमजितः सन् साधुः संवृत्त इत्यर्थः, ॥ प्रथमो गणधरा समात: सं पदप सोउं पीओ आगच्छई अमरिसेणं । वधामि णमाणेमी पराजिणित्ता ण तं समणं ।। ६०२॥ [सं-इन्द्रभूर्ति प्रमजितं श्रुत्या दितीय-सत्यग्निभूतिरत्रान्तरे अमर्पण माग्व्यावर्णितस्वरूपेण हेतुभूतेन आगच्छति भग- परसमीप, केनाभिमायणेत्याह-प्रजामि, णमिति वाक्यालङ्कारे आनयामि, निजभातरमिन्द्रभूतिमिति गम्यते, पराजित्य णमिति पूर्ववत् तं श्रमणमिन्द्रजालिककल्पमिति । पुनरपि किं चिन्तयत्नसावागत इत्याह - ·आवश्यके श्रीमलय- समवसरणे कर्मवादे द्वितीयो गणधर: ॥३२॥ छलिओ छलाइणा सो मन्ने माइंदजालिओ वावि । को जाणइ कह वत्तं इत्ताहे वहमाणी से ?॥१२७ भा०॥ दुर्जयस्त्रिभुवनस्यापि माता इन्द्रभूतिः, केवलमहमिदं मन्ये-छलादिना छलितोऽसौ तेन, स हि छलजातिनिग्रहस्था- नग्रहणनिपुणः सम्भाच्यते, अथवा मायेन्द्रजालिकः कोऽपि निश्चितमसौ येन तस्यापि जगद्गुरोर्मातुभ्रमितं चेतः, यदिवा को जानाति तयोः किमपि वादस्थानं कथमपि वृत्तं ?, मसरोक्षत्वाद्, अत ऊई मयि तत्र गते 'से' तस्य छला- दिकुशलस्य मायेन्द्रजालकुशलत्य वा 'वट्टमाणी'ति या काचित् वातों वर्तनी वा भविष्यति, तां द्रक्ष्यत्ययं समग्रोऽपि लोक इति गम्यते ॥ इदं च तेन तत्रागच्छता प्रोक्तम्-- सो पक्खंतरमगंपि जाइ जद मे तओ मि तस्सेव । सीसत्तं हुन गओ वुत्तुं पत्तो जिणसगासं ॥१२८ भा०॥ को जानाति तावदिन्द्रभूतिस्तेन कथमपि निर्जितः ?, मम पुनरेकमपि पक्षान्तरं-पक्षविशेपं स यदि याति, किमुकं भवति ?-मद्विहितस्य सहेतूदाहरणस्य पक्षविशेषस्य यद्युत्तरमदानेन कथमपि पारं गच्छति ततो मीति वाक्यालङ्कारे तस्यैव श्रमणस्य शिष्यत्वेन गतोऽहं भवेयमिति उक्त्वा प्राप्तो जिनस्य भगवतो महावीरस्य सकाशं-समीपम् ॥ ततः किमित्याह- आभट्ठो य जिणेणं जाइजरामरणविष्पमुक्केण । नामेण य गोत्तेण य सबसबरिसीण ॥ ६०३ ॥ हे अग्गिभूति गोयम ! सागयमुत्ते जिणेण चिंतेइ । नामंपि मे वियाणइ, अहवा को मंन याणाइ ?॥१२९ भा०॥ घा हियपगपं मे संसय मन्नेज अहव छिदिजा।तो होज विम्हा मेहर ॥३२॥ Ge Partynisms ·किमो अत्यि फम्म? उयाटु नत्यित्ति संसओ तुज्झं। वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो ॥६०४॥ हे अभिभूते ! गौतम ! त्वमेतत् मन्यसे-चिन्तयसि, यत कर्म-ज्ञानावरणीयादि किमस्ति उत नास्तीति ?, नन्वयम- नुचितस्त्रय संशयः, यतोऽयं संशयस्तय विरुद्धवेदपदश्रुतिनियन्धनः, तेपां च वेदपदानामर्थ सम्यक् न जानासि, यथा न जानासि तथा यक्ष्यामः, तेपामयमों वक्ष्यमाणलक्षण इति गाथाक्षरार्थः। तानि च वेदपदान्यमूनि-"पुरुष एवेदं नि गां यन्तं यच भाव्यं उतामृतत्वस्पेशानो यदनेनातिरोहति यदेजति यन्नेजति यद् दूरे यदु अन्तिके यदन्तरस्य सर्वस्यास्य पानत" इत्यादि, तथा 'पुण्यः पुण्येने त्यादि, तेपामयमर्थस्तव चेतसि विपरिवर्त्तते-पुरुषः-आत्मा, एवकारोऽवधारणे,सच पुरुषातिरिफस्स कर्मप्रकृतीश्वरादेयवच्छेदापः, इद-सर्व प्रत्यक्षं वर्तमानं चेतनाचेतनस्वरूपं निमिति वाक्यालङ्कारे यन्द्र- यम्-अतीतं यय भाव्य-भविष्यत् , मुक्तिसंसारावपि स एव, पुरुप इत्यर्थः, उतामृतत्वस्येशान इति, उतशब्दोऽपिशब्दार्थः, सघ समुघये, अमृतत्वस्य च-अमरणभावस्य मोक्षस्य ईशानः-प्रभुः, यदन्नेनातिरोहतीति चशब्दस्य लुप्तस्य दर्शनाद् यशान-आहारेणातिरोहति-अतिशयेन पृद्धिमुपैति, तथा यत् एजति-चलति पश्चादि, यत् नेजति-न चलति पर्वतादि, अब ऐकारो न भयत्यार्पत्यात्, यद् दूरे मेदि यदु अन्तिके उशन्दोऽवधारणे यदन्तिके-समीपे तत्सर्वे पुरुप एव, तथा यत् अन्त:-मध्ये अस्य-चेतनाचेतनस्य सर्वस्य यदेव सर्वस्यास्य वाद्यं तत्सर्व पुरुष एव, ततस्तदतिरिक्तस्य कर्मणः किल राधा युननेयेति । तथा न प्रत्यक्षप्रमाणगम्यमिदं कर्म, अतीन्द्रियत्वात् , नाप्यनुमानगम्यं, तत्र प्रत्यक्षाप्रवृत्तेः, गाप्यागमगम्यम्, आगमानां. परस्परविरुद्धार्थभापितया प्रामाण्यायोगात्, अन्यच्च-अमूर्त आत्मा मूतं च कर्माभ्युपग-

·आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
कर्मवादे
द्वितीयो
गणधरः
॥३२०॥
छलिओ छलाइणा सो मन्ने माइंदजालिओ वावि । को जाणइ कह वत्तं इत्ताहे वहमाणी से ? ॥१२७ भा०॥
दुर्जयत्रिभुवनस्यापि मदाता इन्द्रभूतिः, केवलमहमिदं मन्ये-छलादिना छलितोऽसौ तेन, स हि छलजातिनिग्रहस्था-
नग्रहणनिपुणः सम्भाव्यते, अथवा मायेन्द्रजालिकः कोऽपि निश्चितमसौ येन तस्यापि जगद्गुरोमद्रातुर्धमितं चेतः,
यदिवा को जानाति तयोः किमपि वादस्थानं कथमपि वृत्तं ?, मत्सरोक्षत्वाद्, अत ऊई मयि तत्र गते 'से' तस्य छला-
दिकुशलस्य मायेन्द्रजालकुशलस्य वा 'वट्टमाणी'ति या काचित् वार्ता वर्तनी वा भविष्यति, तां द्रक्ष्यत्ययं समग्रोऽपि
लोक इति गम्यते ॥ इदं च तेन तत्रागच्छता प्रोक्तम्-
सो पक्खंतरमगंपि जाइ जइ मे तओ मि तस्सेव । सीसत्तं हुन गओ वुत्तुं पत्तो जिणसगासं ॥१२८ भा०॥
को जानाति तावदिन्द्रभूतिस्तेन कथमपि निर्जितः १, मम पुनरेकमपि पक्षान्तरं-पक्षविशेपं स यदि याति, किमुक्त
भवति ?-मद्विहितस्य सहेतूदाहरणस्य पक्षविशेषस्य यद्युत्तरप्रदानेन कथमपि पारं गच्छति ततो मीति वाक्यालङ्कारे तस्यैव
भमणस्य शिष्यत्वेन गतोऽहं भवेयमिति उक्त्वा प्राप्तो जिनस्य-भगवतो महावीरस्य सकाशं-समीपम्॥ ततः किमित्याह-
आभट्ठो य जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुकोण । नामेण य गोत्तेण य सबन्नसबदरिसीण ॥ ६०३ ।।
हे अग्गिभूति गोयम ! सागयमुत्ते जिणेण चिंतेइ । नामंपि मे वियाणइ, अहवा को मंन पाणाइ ?॥१२९ भा०॥
जह वा हिययगय मे संसय मन्नेज अव छिदिजा । तो होज विम्हओ मे इय चिंतेतो पुणोभणितो॥१३० भा०॥
इदं गाथात्रयमपि पूर्ववदेव ॥
॥३२०॥

·मशरीरी अशरीरीति पा ,तत्र यद्याधः पक्षस्ततःस शरीरी कथम् , अन्येन तच्छरीरकरणादिति चेत् ननु तनापीयमेव यात्यिनवस्थानुपा, अधाशरीरीति पक्षस्तदप्ययुक्तम्, अशरीरितया तस्याप्यारम्भकत्यायोगात्, स्यादेतद्-एप नः गिद्धान्तो यदा कम्मरहितस्याप्यात्मनः शरीरकरणेच्छोपजायते तदा शरीरमारभते, आत्मनः सकलशक्तिसमन्वितत्वात् , भत एर मुफात्मनो न भूयः शरीरित्वमसङ्गा, शरीरकरणेच्छाया एवाभावात् , तदप्यश्लीलं, शुद्धस्य सतो रागद्वेपरहित- तया शरीरकरणेच्छाया एवामवृत्तेः, मुकात्मवत्, ततः कर्मसद्वितीयः पुरुषः कर्तेति न सर्वाणि वेदपदानि कर्मसत्ताप्रति- पेपकानि, न तत् फर्म मत्यक्षप्रमाणगोचरातिक्रान्तं, मया साक्षात्मत्यक्षत उपलभ्यमानत्वात् , नाप्यनुमानगोचरातीतं भवतो- ऽप्यनुमानमिद्धत्वात्, तच्चेदमनुमान-शरीरान्तरपूर्वकं वालशरीरमिन्द्रियादिमत्त्यात् युवशरीरवत्, न च वाच्यं जन्मान्तरानीवदारीरपूर्वकत्वस्यास्यामिरभ्युपगतत्वात्सिद्धसाध्यता, जन्मान्तरशरीरस्थापान्तरालगतावभावेन तत्पूर्वक- स्यायोगात, तस्मात्कार्मणशरीरपूर्वकं पालशरीरमिति सिद्धं कर्म, अन्यथा प्रतिनियतदेशस्थानगर्भप्राप्तिर्नरपवादिरू- पेण पैचिश्यं या नोपपत्तिमत्, नियामकाभावात् , उकं च--"आत्मत्वेनाविशिष्टस्य, वैचित्र्यं तस्य यद्वशात् । नरादिरूपं तचिमगादं फर्मसंज्ञकम् ॥१॥ अथ स्वभाव एव नियामको वैचित्र्यस्य न कर्मेति कर्मासिद्धिः, तदप्यनुपपन्नं, विकल्पा- म्यामपोगात, स हि स्वभावो यस्तुविशेपो वा स्यात् वस्तुधर्मों या?, न तावत् यस्तुविशेषस्तस्याप्रामाणिकत्यात् , नहि स वस्तु: विशेषः प्रत्यक्षममाणसिद्धो नाप्यनुमानसिद्धो न छाप्यागमगम्य इत्यममाणक एव, अन्यच्च-स वस्तुविशेपो मूतॊ वा अमूर्तों पा?, यदि मूतः कर्मणोऽस्य न कश्चिनेदोऽन्यत्र संज्ञाभेदात्, भवता हि वस्तुविशेप इति व्यवहियते मया तु कम्र्मेति,

·कर्मवादे
द्वितीयो
आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
॥३२॥
म्यते, ततः कथममूर्तस्य मूर्तेन सह संयोगः, संयुज्यमानता किल मूर्तानामेव धर्म इति प्रवादः, तथा कथममूर्तस्य मूर्तेन
कर्मणाऽनुग्रहोपघाती !, न खलु नभसश्चन्दनादिनोपग्रहो लकुटादिना चोपघातो भवति, अथ च श्रुतिपु कर्मसत्ता
गीयते "पुण्यः पुण्येन कर्मणा, पाप: पापेन कर्मणा" ततो न विद्मः-किमस्ति कर्म किं वा नास्तीति तवाभिमायः, तत्र
वेदपदानामर्थ न जानासि, चशब्दात् युक्ति भावार्थ च, तेपा हि वेदपदानामयमेकवाक्यतया व्यवस्थितोऽय:-इह त्रिवि-
धानि वेदवाक्यानि-कानिचिद् विधिवादपराणि कानिचिदर्थवादभधानानि अपराणि स्वनुवादपराणि, तत्र 'अग्निहोत्रं जुहुया-
स्वर्गकाम' इत्यादीनि विधिवादपराणि, अर्थवादस्तु द्विधा-स्तुत्यर्थवादो निन्दार्थवादश्च, तन स्तुत्यर्धवादप्रधानानि यथा
'स सर्ववित् यस्यैपा महिमा भुवि आदित्ये, ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्नि आत्मा सुप्रतिष्ठितस्तमक्षरं वेदयते, अथ यस्तु सर्वज्ञः स
सर्ववित् सर्वमेवाविश' इत्यादि, निन्दार्थवादप्रधानानि यथा 'एप का प्रथमो यज्ञो, योऽसिष्टोमः, योऽन्नेन अनिष्ट्वा अन्येन
पजते स गर्तमभ्यपत'दित्यादि, अन पशुमेधादीनां प्रथमं करणं निन्द्यते इत्ययं निन्दार्थवादः, द्वादश मासाः संवत्सरः
अग्निरुष्णोऽशिहिमस्य भेषज मित्यादीनि स्वनुवादप्रधानानि, लोके प्रसिद्ध वैवार्यस्य एतैरनुवादात्, पुरुप एवेदं मिमि:
त्यादीन्यपि पुरुपस्तुतिपराणि, यदिवा जात्यादिमदत्यागायाद्वैतभावनामतिपादकानि न कर्मसत्ताप्रतिपेधकानि, इत्थं
चैतदङ्गीकर्तव्यं, न खल्वकर्मण आत्मनः कर्तृत्वोपपत्तिः, एकान्तशुद्धतया प्रवृचिनिवन्धनाभावात्, न च वाच्यं शरीर-
वान खावीशान आरम्भ उपपत्तिमान, स्वशरीरारम्भेऽपि तस्योकदोपानतिक्रमातू, अथ ब्रूपे अन्यस्ततशरीरारम्भाय
व्याप्रियते, स च शरीरखान सत्तारम्भक इति, तदप्यसम्यक् तत्रापि विकल्पद्धयप्रवृत्ते, स ह्यन्यस्ततूशरीरारम्भाय व्याप्रियते
॥३२॥

·मशरीरी अशरीरीति या तत्र यद्याचः पक्षस्ततास शरीरी कथम् , अन्येन तच्छरीरकरणादिति चेत् ननु तत्रापीयमेव पात्यनयस्थानुपता, अधाशरीरीति पक्षस्तदप्ययुक्तम्, अशरीरितया तस्याप्यारम्भकत्यायोगात्, स्यादेतद्-एप नः गिरान्तो यदा कम्मरहितस्याप्यात्मनः शरीरकरणेच्छोपजायते तदा शरीरमारभते, आत्मनः सकलशक्तिसमन्वितत्वात्, अत एवं मुफात्मनो न भूयः शरीरित्यप्रसङ्गः, शरीरकरणेच्छाया एवाभावात्, तदप्यश्लीलं, शुद्धस्य सतो रागद्वेपरहित- वया शरीरकरणेच्छाया एवामवृत्त, मुकात्मवत् , ततः कर्मसद्वितीयः पुरुषः कर्तेति न सर्वाणि वेदपदानि कर्मसत्ताप्रति- शानि,न तत् कर्म प्रत्यक्षप्रमाणगोचरातिक्रान्तं, मया साक्षात्प्रत्यक्षत उपलभ्यमानत्वात्, नाप्यनुमानगोचरातीतं भवतो- |ऽप्यनुमानसिदत्वात् , तच्चैदमनुमान-शरीरान्तरपूर्वकं बालशरीरमिन्द्रियादिमत्त्वात् युवशरीरवत्, न च वाच्यं चन्मान्तरानीतशरीरपूर्वकत्यस्यास्माभिरभ्युपगतत्वात्सिद्धसाध्यता, जन्मान्तरशरीरस्यापान्तरालगतावभावेन तत्पूर्वक- रपायोगात, तस्मात्कार्मणशरीरपूर्वकं वालशरीरमिति सिद्धं कर्म, अन्यथा प्रतिनियतदेशस्थानगर्भप्राप्तिर्नरपश्वादिरू- पेण वैचिम्यं या नोपपत्तिमत्, नियामकाभावात् , उकं च-"आत्मत्वेनाविशिष्टस्य, वैचिव्यं तस्य यद्वशात् । नरादिरूपं तचित्रमदृष्टं फर्मसंज्ञकम् ॥१॥" अध स्वभाव एव नियामको वैचित्र्यस्य न कर्मेति कर्मासिद्धिः, तदप्यनुपपन्नं, विकल्पा- भ्यामयोगात्, सहि स्वभावो वस्तुविशेपो वा स्यात् वस्तुधर्मो वा ?, न तावत् वस्तुविशेपस्तस्याप्रामाणिकत्वात् , नहि स वस्तु- विशेषः प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धो नाप्यनुमानसिद्धो न चाप्यागमगम्य इत्यप्रमाणक एव,अन्यच्च-स वस्तुविशेषो मूत्तों वा अमूर्ती पा, यदि मूर्त फर्मणोऽस्य न कश्चिन्भेदोऽन्यत्र संज्ञाभेदात्, भवता हि वस्तुविशेष इति व्यवहियते मया तु कर्मेति,

·आवश्यक
श्रीमलय-
कर्मवादे
द्वितीयो
गणधरः
॥३२२॥
अथामूर्तो न तहि वैचित्र्यहेतुर्देहकारणं च अमूर्तत्वात् गगनवत् , अथ वस्तुधर्मः स्वभाव इति पक्षस्तत्रापि विकल्पद्वयं,
स खात्माख्ययस्तुधर्मों वा स्थावस्त्यन्तरधर्मों वा?, तत्रात्माख्यवस्तुधर्मत्वे देहादिकारणत्वानुपपत्तिरमू-यात् गगनयत् ,
वस्त्वन्तरधर्मत्वेऽपि विकल्पयुगलप्रयेशः, तद्धि वस्त्वन्तरममूर्त वा स्यान्मूर्त वा ?, अमूर्तये तोऽप्यमूर्च इति पूर्व-
वत् देहादिकारणत्यायोगः, अथ मूर्त तर्हि स मूर्त्तवस्तुधर्मः पुद्गलपर्याय एवान्यस्य मूर्त्तवस्तुधर्मत्वायोगात्, कर्मापि
च पुद्गलपर्यायानन्यरूपमिति कर्मसिद्धिः। अन्यच्च-समानेऽपि च सेवाद्यारम्भे समानेऽपि च स्वामिचित्तपरिज्ञानादि-
रूपे तदुपाये यः खलु परस्परं मनुष्याणां फलभेदः स हेत्वन्तरं विना न युक्तिमिति, कारणभेदमन्तरेण कार्यभेदायो-
गात्, ततो यदेव तत्र किश्चनापि हेत्वन्तरं तत्कर्मेति प्रतिपत्तव्यम्, उक्तश्य-"तथा तुल्येऽपि चारम्भे, सदुपायेऽपि
यो नृणाम् । फलभेदः स युक्तो न, युक्त्या हेत्वन्तरं विना ॥१॥ तस्मादवश्यमेष्टव्यमन हेत्वन्तरं परैः । तदेवादृष्टमि.
त्याहुरन्ये शास्त्रकृतनमाः ॥२॥ (शास्त्रवा०) आगमगम्यं चैतत् , 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा, पापः पापेन कर्मणे ति श्रुति-
वचनप्रामाण्यात , अथ कर्मास्तीति प्रतीमः, तच्च कर्म पुद्गलस्वरूपं नामूर्त्तमिति कथं प्रतिपत्तव्यम् ?, उच्यते, अमू-
चैत्वे सति ततः सकाशादात्मनामनुग्रहोपघातासम्भवादाकाशादिवत्, न खल्याकाशमात्मनामनुग्रहमुपघातं वा विधातु-
मलममूर्चत्यादेवं कापि स्यात्, एतेन यदबोचन सौगताः-वासना कर्मेति, तदपि प्रतिक्षिप्तम्, वासनाया अमूर्त्तवे-
नोक्तदोपानतिक्रमात् , उक्तं च-"अन्ने उ अमुत्तं चिय (केई अमुत्तमेव उ) कम्मं मन्नंति वासणारुवं । तं च न
जुज्जइ तत्तो उपधायाणुग्गहाभावा ॥शानागासं उवघायं अणुग्गहं वावि कुणइ सत्ताणमित्यादि" (धर्म. ६२७.८) अन्यच्च-
॥३२२॥

·कामना गागामिना पा सिगरी गम्भया मातीपादिरामहेतुका, तो यदि योधसंताने गणना सादिदेगुरागापरे तर पोषाविरिणं किचिमासफमभ्युपगन्तव्यम, गन्यथा पासनानपाने, तथा MARौरछि कर्म, उफ. -"वासनाऽपन्यसम्बन्ध, विना नयोपपद्यते । पुप्पादिगन्धंफल्ये, विलादी अपने पा॥१॥ पोपमावाविरतंतु, यासर्फ किशिदिप्यताम् । मुख्यं तदेव नः फर्म, न युका पासनाऽन्यथा ॥२॥ (साग) पे पुनरे मारामशफिम्पं फर्मेति त एवं प्रष्टव्या:--सा शकिरात्मनः स्वाभाविकी जवान्यसम्प- गगुना, राय: पलदा मोवामारप्रसा, आरमस्वरूपस्य तस्याः शफेरपनेतुमशक्यत्वात् , अन्यधानिरुपा- शिमार, मागास्यपरतुपर्मस्वभारीफदोषानुपास्तु तदयस्य एच, अध द्वितीया पक्षा, तथा सति यस्योपाधेः imirem गा माहिरामनो नारकादिभयभ्रमणरूपा समुदपादि तदेयास्माकं पोहलिक फर्मेति न काचिरक्षतिः। यद- गुम यास भागा मूसंप कर्मे त्यादि, तदप्यसम्या, अमूर्तस्याप्याफाशस्य मूर्तेन घटादिना सह यदिया नयार परामिाणानुसया जियया सह संयोगभागात, कंघ---"मुत्तरसामुत्तिमया जीवण कई हवेज संबंधी। गोगा पाप नमसा नद या दयस्य फिरियाय ॥१॥" (वि.१६३५) तथा अमूर्तस्याप्यात्मनो मूर्तकर्मकृतावनुग्रहो- पालिची, विशनप माइयापयादिमदिरापानादिभिरनुग्रहोपघातदर्शनात्, आह घ---"मुत्तेणामुत्तिमतो उपधा- मागको कई होना। विनामाई मदिरापाणोसहाईहिं ॥१॥” (वि. १६३७) एवं भगवताऽभिहितेऽग्निभूतिः

·आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
छिन्नंमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुक्केण । सो समणो पचइओ पंचहि सह खंडियसएहि ॥ ६०५॥
व्याख्या पूर्ववत् ।
द्वितीयो गणधरः समाप्तः ।।
शरीरभिन्न.
जीवसिद्धि
वायुभूति
॥३२३॥
अध तृतीयस्य गणधरस्य वायुभूतेर्वक्तव्यतामभिषित्सुराह-
ते पवइप सोउं तइओ आगच्छई जिणसगासं । वचामि ण वन्दामि वंदित्ता पजुवासामि ॥ ६०६ ॥
तौ इन्द्रभूत्यग्निभूती प्रबजितौ श्रुत्वा तृतीयो-वायुभूतिनामा द्विजोपाध्यायो जिनसकाशमागच्छति, सातिशयनिज-
वन्धुद्वयनिष्क्रमणाकर्णनादपगताभिमानो भगवति सञ्जातसर्वज्ञप्रत्ययः सन्नेवमवाधारयत्-वजामि ण इति वाक्यालङ्कारे
तथा वन्दे भगवन्तं वन्दित्वा पर्युपासे इति ॥ अपरं च किं विकल्प्य समागतोऽसावित्याह-
सीसत्तेणोवगया संपइ इंदऽग्गिभूइणो जस्स। तिहुअणकयप्पणामो स महाभागोऽभिगमणिनो॥१३१ भा०॥
तदभिगमवंदणनमसणाणा हुज्ज पूअपावोऽहं । धुच्छिन्नसंसओ वा वुत्तुं पत्तो जिणसगासं ॥ १३२ भा०॥
गाथाद्वयमपि सुगम, पूतपापो-विशुद्धपापोऽपगतपाप इत्यर्थः ॥ ततः किमित्याह-
आभट्टो य जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तेण य सबन्न्सबदरिसीण ॥ ६०७ ॥
अस्या व्याख्या प्रागिव ॥ इत्थं सगौरवमाभापितोऽपि भगवता सकलत्रैलोक्यातिशायिनी तस्य रूपादिसमृद्धिममिस-
मीक्ष्य क्षोभादसमर्थो हरतं संशयं प्रष्टुं विस्मयातूष्णीमाश्रितः पुनरप्युक्ता, किमित्याह-
॥३२३॥

·सनीयतस्सरीरंति संसओ नयि अ पुच्छसे किंचि । वेयपयाण य अत्यं न याणसी तेसिमो अत्यो ॥६०८।। हे आयुष्मन् ! यायुभूते ! तयायं संशयो, यदुत-स एव जीवस्तदेव च शरीरमिति, नापि च पृच्छसि किञ्चित् विदिताशेपतत्त्वं मापक्षणं क्षोभात् , अयं च संशयस्तय विरुद्धवेदपदश्रुतिनिवन्धनः, तेषां च वेदपदानामर्थ न जानासि तेन संशयं कुरुपे, तेषां च तय संशयनिवन्धनानां वेदपदानामयमों वक्ष्यमाण इति गाथार्थः । तानि चामूनि परस्प- रविरुधानि पैदपदानि-विज्ञानपन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय पुनस्तान्येवानुविनश्यति, न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति' इत्यादि, तया-'सत्येन उभ्यस्तपसा ह्येप ब्राह्मचर्येण नित्यं ज्योतिर्मयो हि शुद्धो यं पश्यन्ति धीरा यतयः संयतात्मान' इत्यादि प, एतेषां चायमर्यस्तय बुद्धी प्रतिभासते- देहात्मनो दसंज्ञास्ति, विज्ञानघनेत्यादीनां व्याख्या पूर्ववत्, नवरं न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति भूतसमुदयमात्रधर्मत्याचैतन्यस्य, तेन चामूनि फिल शरीरातिरिकात्मोच्छेदपराणि वर्तन्ते, 'सत्येन लभ्य- स्तपमा धेष' इत्यादीनि तु देहातिरिकात्मप्रतिपादकानि ततःसंशयः, युक्ता च भूतसमुदायमानधर्माता चेतनायाः, तस्याः भूतसमुदायमात्र एकोपलम्भात् गौरतादिवत्,प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरातिक्रान्तश्च देहातिरिक्त आत्मा इति,तत्र वेदपदानां चार्थे न पानासि, पशब्दात् युक्तिहृदये च, तेपामयमर्थ:-तत्र विज्ञानघनेत्यादीनां वेदपदानामर्थः प्रागेव व्याख्यातः, सत्येन उम्य इत्यादीनि तु सुप्रतीतानि भूतातिरिक्तात्मप्रतिपादकानि, तथाहि-सत्येन-सत्यवचनेन तपसा-अनशनादिरूपेण महाचर्येण च स्फुट नित्य-नियमेन ज्योतिर्मयो-ज्ञानमयः शुद्धो भवति, यं तथाभूतमात्मानं धीराः-परमज्ञानकलिता यतयो-महर्षयः संयतात्मानो-ध्यानैकनिषण्णाः पश्यन्ति, न च चेतनाया भूतसमुदायमात्र एवोपलम्भात् भूतधर्माता,

·शरीरभिन्न-
जीवसिद्धि
वायुभूतिः
भारत्यके
श्रीमस्य-
समानरणे
॥३२४॥
विलक्षणतया तस्या मूर्तत्वायोगात्, एतच्च मागेव भावितम्, न च तस्मिन् सत्येवोपलम्भस्तद्धर्मत्यानुमानायालं, व्यभि-
चारदर्शनात, तथाहि-स्पर्शे सत्येन रूपादय उपलभ्यन्ते, न च तेषां तद्धर्मातेति, ततः शरीरातिरिकामाख्यपदार्थ-
धर्मश्चेतनेति स्थितं, प्रत्यक्षसिद्धोऽप्येप आत्मा,तद्गुणस्यावग्रहादिज्ञानस्य स्पष्टसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वात् ,अनुमानगम्योऽपि,
सच्चेद-देहेन्द्रियातिरिक्त आत्मा, तद्विगमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणात् , पञ्चवातायनोपलव्धार्थानुस्मर्तृदेवदत्तवत् , इह
स्मरणमनुभवपूर्वकतया व्यावं, व्याप्यव्यापकमावश्चानयोः प्रत्यक्षेणैव प्रतिपन्ना, तथाहि-योऽर्थोऽनुभूतः स मर्यते न
शेपस्तथा स्वसंवेदनप्रत्यक्षेपा प्रतीते, विपक्षे चातिप्रसङ्गो बाधकं प्रमाणं, अननुभूते हि विपये यदि स्मरणं भवेत् ततो-
ऽननुभूतत्यापिशेपात् सरविषाणादेरपि स्मरणामसक्तिरित्यतिप्रसङ्गा, विवक्षिते देहे विवक्षितेषु च इन्द्रियेषु सत्सूपलभ्यो
योऽर्थः स भवान्तरे तद्विगमेऽपि जातिस्मरणे मर्यते, ततोऽवश्यं तस्यार्थस्योपलम्भको देहातिरिक्त आत्मा प्रतिपत्तन्यो,
न तन्मात्रः, तन्मात्रत्वे तद्विगमे तदुपलब्धार्धानुस्मरणायोगात्, अधिकृतदेहेन्द्रियमात्रेण तस्यानुपलब्धत्वादिति, आग-
भगम्यता वस्य सुप्रसिद्धव, सत्येन लभ्य इत्यादिवेदममाणाभ्युपगमात् । एवं भगवता व्याकृते स किं कृतवान् ? इत्याह-
छिन्नंमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुक्केण । सो समणो पबहतो पंच सह खंडियसएहि ॥ ६०९ ॥
अस्या व्याख्या पूर्ववत् । प्रथमगणधरादिदं नानात्वं-तस्य जीवसत्तायां संशयः, अस्य तु शरीरातिरिक्त खल्वात्मनि,
न तु तत्सत्तायामिति ।
तृतीयो गणधरः समाप्तः ॥
१॥ ३२४॥

·मम्मति पर्पस गणधरस्स.वपच्यतामभिधिरसुराह- से पाइप सोरं वित्त आगच्छई जिणसगासं । यचामि ण चंदामि चंदित्ता पजुवासामि ॥ ६१० ।। तार-इन्द्रभूतिप्रमुगान् ममजिवान श्रुत्या व्यको नाम चतुर्थो गणधरो. जिनसफाश-भगयत्समीपं आगच्छति, सनाध्ययमायेनेत्याह-प्रगामिणमिति वाक्यालयारे बन्दे भगवन्तं वर्द्धमानस्वामिन, वन्दित्वा च पर्युपास इति ॥ एवं भूनन म सङ्कल्पेन गत्वा भगवन्तं प्रणम्य तत्पादान्तिके भगवत्सम्पदुपलब्ध्या विस्मयोत्फुल्लनयनस्तस्थौ । अत्रान्तरे- आमहो म जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुफोणं । नामेण य गोत्तेण य सघत्सवदरिसीणं.॥ ६११॥ गत्सा अपि व्याख्या पूर्वपत् ॥ आभाग्य च भगवता किमुकोऽयमित्याह- किं मारे पंच भूगा अस्थि नरिधत्ति संसओ तुझं । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो ॥ ६१२ ॥ कि पच भूतानि-पृधिव्यादीनि सन्ति किं या न सन्तीति मन्यसे, व्याख्यान्तरं पूर्ववत् । अयं च संशयस्तव विरु- वेदपशुविनिपन्धनः, तानि घामूनि वेदपदानि, स्वप्नोपमं वै सकलमित्येप ब्रह्मविधिरजसा विज्ञेय'इत्यादि, ती 'पाया प्रथिवी इत्यादि तथा "पृथिवी देवता आपो देवता" इत्यादि, तेषां च वेदपदानामयमर्थः तव प्रतिभासते-स्वमों- पर्म-स्वासटप निपातोऽयधारणे सकलम्-अशेपं.जगदित्येप प्राविधि-परमार्थप्रकारः अञ्जसा-प्रगुणेन न्यायेन पिज्ञेयो-ज्ञातव्यः, एपमादीनि किळ वेदपदानि भूतनिहवपराणि, 'द्यावा पृथिवी'त्यादीनि तु सत्तांप्रतिपादकानि, ततः संदाया, तया एवं ते वित्तविभ्रमो यथा भूताभाव एवं समीचीनस्तेषां प्रमाणेनाग्रहणात्, तथाहि-चक्षुरादिधि-

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
भूतपंचक-
सिद्धिः
व्यकगण-
घर:
ज्ञानवालम्बनं परमाणको वा स्युः परमाणुसमूहो वाऽवयवी वा ?, तत्र न तावत्परमाणवस्तेपामिन्द्रियविज्ञाने प्रतिभा-
साभावात्, न खलु चाक्षुषे विज्ञाने परस्परविशकलिताः परमाणवः प्रतिभासन्ते, नापि समूहः, समूहो हि नाम द्वित्रा-
दिपरमाणूनां संयोगः, स चानुपपन्न एव, विकल्पद्वयानतिक्रमात्, तथाहि-परमाणूनां संयोगो देशतो वा स्यात्
सर्वात्मना था ?, तत्र न तावदेशेन, परमाणोर्देशाभावाद्, अन्यथा परमाणुत्वक्षतेः, परमोऽणुः परमाणुरिति व्युत्पत्ते,
अध सर्वात्मना पक्षस्तर्हि परमाणोः परमाणौ प्रवेशादणुमात्रप्रसक्तिः, तथा च पठन्ति-"संजोगोऽविय तेर्सि देसेणं सवहा
प होजा हि। देसेण कहमणुत्तं? अणुमेत्तं सयहा भवणे ॥१॥(धर्म.६५१) अथ पे-परस्परं प्रत्यासन्नत्यमानमेवात्र संयोग-
समूहो, न देशेन सर्वात्मना या, ततो न कश्चिद्दोपः, तदप्यसम्यक्, प्रत्येकमिव समुदितानामपि तेपामग्रहणप्रसङ्गात्,
स्वस्वरूपायस्थितानां तेपामिन्द्रियगम्यत्वाभावात्, न च परस्परप्रत्यासन्नत्यमभ्युपपन्नं, तझ्यवश्यं पड्दिग्भेदतो भवति,
दिग्भेदे च देशसम्भवादणुत्वव्याघातः, आह च-हाणी य अणुत्तस्सा दिसिभेदातो न अन्नहा घडइ । तेसि मिहो पञ्चा-
सन्नयत्ति परिफग्गुमेयंपि ॥१॥(धर्म०६५३) अथावयवीति पक्षः सोऽप्ययुक्तः, अवयविन एवासम्भवात् , तस्यावयवेषु
वृत्त्ययोगात्, तथाहि-सोऽवयवी देशेन वा प्रत्येकमवयवेषु वर्तते सर्वात्मना वा?, तत्र न तावद्देशेन अवयविनो देशाभावात्,
अन्यथा तेप्वपि देशेषु देशेन वर्तेत, तत्रापि स एव प्रसङ्ग इत्यनवस्था,अथ सर्वात्मना तर्हि यावन्तोऽवयवास्तावन्तोऽवयविन
इत्यवयविवहत्वप्रसङ्गः, अथ न ब्रूमो देशेन वर्त्तते सर्वात्मना वा, किन्तु वर्त्तते इत्येव, तत उक्तदोपाप्रसङ्गः, तदप्यश्लीलम्,
उकरूपमकारद्वयव्यतिरेकेणान्यस्य वृत्तिप्रकारस्यासम्भवात् , अथ समवायलक्षणेन सम्बन्धेन वर्तते इति मन्येथास्तदप्ययुकं,
॥३२५॥

·ममरावस्पैचासिद्धलात्, न सलु यस्तुद्वयापान्तरालवी तत्सम्बन्धनिवन्धनभूतो जतुकल्पः क्वचित्समवायो नाम पदार्थः प्रत्यधादिममाणविषयोऽस्ति ततः कथं तमस्तित्वेन मन्यामहे?, अन्यच्च-सोऽपि समवायः स्वसमवायिपु कथं वर्तत इति वाच्यं, वदन्यममाययलादिति चेत्, ननु तत्रापि स एव प्रसङ्ग इत्यनवस्थानुपक्तिः, अथ स्वपरोभयसम्बन्धस्वभावः समवायो यथा सरकाराधर्मा प्रदीपः, तेनात्मानं स्वसमवायिभिः सह सम्बन्धयति स्वसमवायिनश्च परस्परमिति, तदप्यमनोरम, विकल्पगुगठानतिकमात्, तथाहि-तौ हि स्वभावौ समवायादिन्नौ वा स्यात् अभिन्नौ वा ?, यद्याद्यः पक्षस्ततो न समवायस्य तो, समन्धाभावात् , यस्त्वन्तरधर्मवत् , अयाभिन्नौ ततः समवाय एव तो, तदव्यतिरिकत्वात् तत्स्वरूपवत् , कुतः स्वभाव- व्यसनेति भूतविषयममाणाभावः, एवं विभ्रमे स्फुटीकृते भगवानुत्तरमाह-वेदपदानामर्थ न जानासि, चशब्दात् विपि भावार्थ च, तर तप संशयनियन्धनानां वेदपदानामयमर्घः-स्वप्नोपमं वै सकलमित्यादीनि अध्यात्मचिन्तायां मणिकनकाशनादिसंयोगस्य अनियतत्यात् अस्थिरत्वात् विपाककटुकत्वात् आस्थानिवृत्तिपराणि, न तु तदत्यन्ताभावप्रति- पादकानि, चाया पृधियीत्यादीनि तु भूतसत्ताप्रतिपादकानि भवतोऽपि प्रतीतानि, ततो वेदसिद्धा सिद्धा भूतानां संचा, यदगुफ-भूताभाय एव समीचीनस्तेषां प्रमाणेनाग्रहणादित्यादि तदप्यसम्यक, भूतानां प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध- स्वात्, तथाहि --द्विविधं परमाणूनां रूपं-साधारणमसाधारणं च, तत्र यदसाधारणं रूपं तेन चाक्षुपविज्ञाने न ते प्रति- भासन्ते, साधारणेन तु रूपेण प्रतिभासन्त एव, न च घाच्य-साधारणं रूपं नास्त्येव, तदभावे खल्वेकपरमाणुव्यतिरे- फेणान्येपामपरमाणत्वासनात्, परमाणुत्वेनापि तुल्यरूपत्वाभावाद्, अन्यथाऽस्मदभ्युपगमप्रसक्तः, अथ यदेतत्परमा-

·भारण्यके
श्रीमलय-
समयसरणे
भूतपंचक-
सिद्धिः
व्यकगण-
धरः
ज्ञानस्वालम्बनं परमाणयो वा स्युः परमाणुसमूहो वाऽवयवी वा ?, तत्र न तावत्परमाणवस्तेपामिन्द्रियविज्ञाने प्रतिभा-
साभावात् , न सनु चाक्षुपे विज्ञाने परस्परविशकलिताः परमाणवः प्रतिभासन्ते, नापि समूहः, समूहो हि नाम द्वित्रा-
दिपरमाणूनां संयोगः, स चानुपपन्न एव, विकल्पद्वयानतिक्रमात्, तथाहि-परमाणूनां संयोगो देशतो वा स्यात्
सर्वात्मना वा !, तत्र न तावद्देशेन, परमाणोर्देशाभावाद्, अन्यथा परमाणुत्वक्षतेः, परमोऽणुः परमाणुरिति व्युत्पत्तः,
अध सर्वात्मना पक्षस्तहि परमाणोः परमाणौ प्रवेशादणुमात्रप्रसक्तिः, तथाच पठन्ति-"संजोगोऽविय तेर्सि देसेणं सबहा
व होजाहिदेसेण कहमणुत्तं अणुमेत्तं सयहा भवणे ॥१॥ (धर्म.६५१) अथ पे-परस्परं प्रत्यासन्नत्वमानमेवात्र संयोग-
समूहो, न देदोन सर्वात्मना वा, ततो न कश्चिद्दोपः, तदप्यसम्यक्, प्रत्येकमिव समुदितानामपि तेपामग्रहणप्रसङ्गात्,
स्वस्वरूपावस्थितानां तेपामिन्द्रियगम्यत्वाभावात्, न च परस्परप्रत्यासन्नत्वमभ्युपपन्नं, तझ्यवश्यं पड्दिग्भेदतो भवति,
दिाभेदे च देशसम्भवादणुत्वव्याघातः, आह च-हाणी य अणुत्तस्सा दिसिभेदातो न अन्नहा घडइ । तेसि मिहो पञ्चा-
समयत्ति परिफरगुमेयंपि ॥१॥(धर्म०६५३) अथावयवीति पक्षः सोऽप्ययुक्तः, अवयविन एवासम्भवात् , तस्यावयवेषु
वृत्त्ययोगात्, तथाहि-सोऽवयवी देशेन वा प्रत्येकमवयवेषु वर्तते सर्वात्मनावा?, तत्र न तावदेशेन अवयविनो देशाभावात् ,
अन्यधातेप्यपि देशेषु देदोन वर्तेत, तत्रापि स एव प्रसङ्ग इत्यनवस्था, अथ सर्वात्मना तहिं यावन्तोऽवयवास्तावन्तोऽवयविन
इत्यययविवहुत्यप्रसङ्गः, अथ न बमो देशेन वर्तते सर्वात्मना वा, किन्तु वर्त्तते इत्येव, तत उक्तदोपाप्रसङ्गः, तदप्यालीलम,
उकरूपप्रकारद्वयव्यतिरेकेणान्यस्य वृत्तिप्रकारस्यासम्भवात् , अथ समवायलक्षणेन सम्बन्धेन वर्तते इति मन्येथास्तदप्ययुक,
॥३२५॥

·यत् मत्यामन्नत्यं तदेय परमाणुसमूहां, एप एव च देशतः परमाणूनो सम्बन्धों, तथा चापम् ज व खलु अणूण पाससाणं मिहो एघ । तं घेव उ संबंधो विसिट्ठपरिणामसापेक्वं ॥१॥ देसेणं उ संबंधों इह देसे सति कहम णुत्तपिं ।। भपतराभायातो न अप्पतरयं ततो अस्थि ।। २ ।। (धर्म. ७१०-७११) अथ दिग्भेदतो यो भेदः स एवान्यदल्प- तरमनीति कथं न परमाणुत्वव्याघात, तदपि अयुक्तम् , सम्यक् तत्त्वापरिज्ञानात्, परमोऽणुहि स उच्यते यो द्रव्यतो- साफ्यभेदो, न च विवक्षितस्य परमाणोर्द्रव्येण शस्त्रादिना भेद आपादयितुं शक्यते, तथा चोकम्-"सत्थेण सुति- परोणावि छेजु भेनुं व जे किर न सफा । तं परमाणु सिद्धा वयंति आई पमाणाणं ॥१॥ (अनु-१००*) ततोऽन्यस्य पृथग्दव्यरूपस्याल्पतरस्याभायादव्याहतं पदिग्भेदेऽपि परमाणुत्वं, उकं चं-"दिसिभेदातोच्चिय सकभेयतो कह न अप्प- तरगति । दपेण सफभेयं विवक्सियं ता कुतो तमिह ? ॥२॥ (धर्म. ७१३) योऽपि सर्वात्मपक्षे दोप उक्तः यथा- परमाणुत्यमात्रप्रसङ्ग इति सोऽप्ययुक्तो, यतो न परमाणोः परमाणुर्विनांशकः, सतः सर्वथा विनाशायोगात्, ततो वायपि परमाणू तथाविधपरमाणुविशेषतः सर्वात्मना सम्बन्धमापद्यमानौ सत्तोपचयविशेषात् स्थूलब्यणुकरूपतामेव मामुतो न परमाणुत्वमात्रमित्यदोपः, उकं च-"न य जुत्तं अणुमेत्तं सत्चातो सबहावि संजोगे । वायरमुत्तत्ताणासभावतो उपपयविसेसा ॥ १॥" (धर्म. ७१७ ) अवयविपक्षोकं दूपणमनवकाशं, पृथग्द्रव्यान्तररूपस्यावयविनोऽस्माभिरनभ्युपग- मात्, च एव हि परमाणूनां तथाविधदेशकालादिसामग्रीविशेपसापेक्षाणां विवक्षितजलधारंणादिक्रियांसमर्थः समानः परिणामविशेषः सोऽययवी, ततः फुतो देशकारस्य॑वृत्तिविकल्पदोपावकाशः, शेपं तु समवायपक्षोकमनभ्युपगमाव न

·भूतपंचक-
सिद्धिा
व्यक्तगण-
घर:
प्रापश्यक णुत्वेन तुत्यरूपत्वं तत्तदन्यन्यावृत्तिमानपरिकल्पितसत्ताकं, यथाऽयमपि परमाणुः परमाणोावृत्तोऽयमप्यपरपरमाणा-
ावृत्त इति, नतु परमार्थिक, तदेतदयुक्तं, स्वतस्तुल्यरूपत्वाभावेन तदन्यव्यावृत्तेरपि साधारणाया असम्भवात्, न
श्रीमलय.
खलु यथा घटस्याघटाद् व्यावृत्तिस्तथा पटस्यापि, घटेन सह पटस्य तुल्यरूपत्वाभावात् , अर्थ सर्व स्वलक्षणं सकलं सजा-
समयसरणे
तीयपिजातीयच्यावृत्तिस्वभावं, ततः समानरूपत्वाभावेऽपि विजातीयव्यावृत्तिः समाना, तदपि न युक्तिक्षम, विजाती-
॥३२॥ येभ्यो व्यावृत्ती परमाणुरवस्येव सजातीयेभ्यो व्यावृत्तावपरमाणुत्वस्य प्रसङ्गात् , न्यायस्य समानत्वाद्, न च भवन्मते
सजातीयव्यावृत्तिर्युका, सामान्यस्यैवानभ्युपगमात् , न च सजातीयत्वाभावेऽपि विजातीयव्यावृत्ततापि वस्तुन उपपद्यते,
गनेकस्वभावानभ्युपगमात्, न चैकेन स्वभावेन सर्वेभ्यो व्यावृत्तिः, तेषां सर्वेपामपि व्यावृत्तिविपयाणामेकरूपताप्रेसता,
सथाहि-घटादू व्यायर्तते पटो, पटव्यावृत्तिस्वभावतयैव च्यावर्त्तते तर्हि बलात् स्तम्भस्य घटरूपतानुपक्तिः, अन्यथा
ततस्तरस्वभावतया व्यावृत्त्ययोगात्, तस्मादवश्यं परमाणूनां द्वे रूपे प्रतिपत्तव्ये तुल्यमतुल्यं च, तत्र तुल्यरूपेण चाक्षुपे
विज्ञाने समुदिताः परमाणवः प्रतिभासन्ते इति भूतानां प्रत्यक्षविपयता । यदपि समूहपक्षेऽभिहितं 'परमाणूनां संयोगो
देशतो या स्यात्सर्यात्मना या' इत्यादि, तब पक्षद्वयेऽप्यदोपः, परमाणूनां विचित्रपरिणमनशक्तिसमन्विततया कदाचि-
देशतः कदाचित्सर्वात्मना सम्बन्धभावात् , न च वाच्यं देशाभ्युपगमे परमाणोः अपरमाणुत्वप्रसङ्गः, परमाणुर्हि स
उच्यते यतो नान्यदल्पतरं, परमोऽणुः परमाणुरिति व्युत्पत्तेः, न च विवक्षितात्परमाणोरन्यदल्पतरमस्ति ततः पर-
माणुत्याव्याघाता, तथा च सति देशकालादिसामग्रीनिशेपसम्पादितपरिणामविशेषपरिकल्पितानो परमाणूनां परस्पर
॥३२६॥

·स्यमापकानि ततः संशयः, अन्यत्र-यवेऽभिप्रायो यथा कारणानुरूपं कार्यं भवति, न खलु शालिपीजा गोधूमा- कुरमतिः, ततो भयान्तरसादृश्यमेवोपपत्तिमत्, तत्र घेदपदानामर्थ पशब्दात् युक्ति भावार्थ च न जानासि, तेपां दादानामयमर्यः-पुरुषः सल्विह जन्मनि स्वभावेन माईवाजवादिगुणयुको मनुष्यनामगोत्रकर्मणी बझा मृतः सन् पुरु- परमनुते, न तु नियमतः, एवं पशवोऽपि पशुभावमायादिगुणयुक्ताः पशुनामगोने कर्मणी बद्धा मृताः सन्तः पशु- पमामादयन्ति, न तु नियोगतः, जीवानां गतिविशेषस्य कर्मसापेक्षत्वात् , शेपाणि तु वेदपदानि सुगमानि, न च निय- मत पारणानुरूप कार्य, पैसदृश्यस्यापि दर्शनात् , तथाहि-शृङ्गाच्छरो जायते, तस्मादेव सर्पपानुलिप्तात्तु तुणानीति, गोलोमारिटोमभ्यां दूर्वा, ततो न नियमः, अथवा कारणानुरूपकार्यपक्षेऽपि भवान्तरवैचित्र्यमस्य युक्तमेव, यतो भयारपीनं मात्मकं कर्म, तय तिर्यग्नरामरनारकायुप्कादिभेदभिन्नत्वात् चित्रम्, अतः कारणवैचित्र्यात् कार्यवै- नियगिति, परतुस्थित्या तु सौम्य ! किशिदिह लोके परलोके वा न सर्वथा समानमसमान वाऽस्ति, तथा चेह भवे युवा नियतीतानागतर्यालद्धादिपर्यायैः सर्वथा न समानोऽवस्थाभेदग्रहणात्, नापि सर्वाऽसमानः सत्ताद्यनुगमात्, पर्ण परलोकेऽपि मनुजो देवत्वमापनो न सर्वधा समान:, शरीरान्तरादिभावात्, नापि सर्वथाऽसमानो जीवत्वाद्यन्व- पाय, त्यतपक्षीकर्तव्यमन्यथा दानदमदयादीनां वैयर्यप्रसङ्गात् । एवं भगवताऽभिहिते स किं कृतवानित्याह- व्याख्या पूर्वपत् ॥ जिभि संसर्गमी जाइजरामरणविप्पमुफेण । सो समणो पचाओ पंचहिं सह खंडियसएहिं ।। ६१६ ।। ॥ पचमो गणधरः समाप्तः॥

·आवश्यक
श्रीमटय-
नः क्षितिमावहति । एवं भगवताऽभिहिते स किं कृतवानित्याह-
छिमि संसपमी जाइजरामरणविप्पमुफेणं । सो समणो पवइओ पंचहिं सह खंडिपसरहिं ।। ६१३ ॥
अस्या व्याख्या पूर्ववत् ।
चतुर्थो गणधरः समाप्तः।।
समरसरणे
याहशता-
दृशखंडन
सुधरे
गणधर:
॥२७॥
पञ्चमगणधरवकव्यतामाह-
ते पहए सोउं सुहम्म आगच्छई जिणसगासं । वचामि ण वंदामी वंदित्ता पज्जुवासामि ॥ ६१४ ॥
तान्-इन्द्रभूतिप्रमुखान प्रवजितान् श्रुत्वा सुधर्मः पञ्चमो गणधरो जिनसकाश-भगवत्समीपमागच्छति, किंभू-
तेनाध्यवसायेनेत्याह, पश्चार्द्ध पूर्ववत् ॥ स च भगवन्तं दृष्ट्वाऽतीव मुमुदे, अत्रान्तरे-
आनट्टो प जिणेणं जाइजरामरणविष्णमुक्केण । नामेण य गोत्तेण य सबसवदरिसीण ॥ १५ ॥
अस्या व्याख्या पूर्ववत् ।
किं मन्ने जारिसो इह भवंमि सो तारिसो परभवेऽपि । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो॥१६॥
किं मन्यसे यो मनुष्यादिशि इह भवे स परभवेऽपि तादृश एव, नन्वयमनुचितस्तव संशयो, यतोऽसौ विरुद्ध-
वैदपदश्रुति नियन्पना तानि चामूनि पदानि-'पुरुषो वै पुरुषत्वमश्नुते पशवः पशुत्वमित्यादि, तथा शृगालो वै एप जायते यः
सपुरीपो दह्यते' इत्यादि च, तत्र वेदपदानां त्वमित्थमर्थमववुद्ध्यसे-पुरुषो मृतः सन् पुरुषत्वमश्नुते-प्रामोति, पशयो-
गयादयः पशुत्वमेव, अमूनि वेदपदानि किल भवान्तरसादृश्यप्रतिपादकानि, तथा ऋगालो वै एष इत्यादीनि तु वैस-
॥३२७॥

·स्यमापफानि ततः संशयः, अन्यध-यचेऽभिप्रायो यथा कारणानुरूपं कार्य भवति, न खलु शालिवीजात् गोधूमा- दूरपतिः, ततो भयान्तरसादृश्यमेवोपपत्तिमद, तत्र वेदपदानामर्थ चशब्दात् युकिं भावार्थ च न जानासि, तेषां पैदपदानामयमर्यः-पुरुषः सल्यिह जन्मनि स्वभावेन माईवाजवादिगुणयुक्तो मनुष्यनामगोत्रकर्मणी वट्वा मृतः सन् पुरु- पत्तमश्नुते, न तु नियमतः, एवं परापोऽपि पशुभावमायादिगुणयुक्ताः पशुनामगोत्रे कर्मणी वढा मृताः सन्तः पशु- स्पमासादयन्ति, न तु नियोगतः, जीयानां गतिविशेषस्य कर्मसापेक्षत्वात्, शेपाणि तु वेदपदानि सुगमानि, न च निय- मतः पारणानुरूप काय, पैसदृश्यस्यापि दर्शनात्, तथाहि-शृङ्गाच्छरो जायते, तस्मादेव सर्पपानुलिप्तात्तु तृणानीति, गोटोमारिलोमभ्यां दूर्यो, ततो न नियमः, अथवा कारणानुरूपकार्यपक्षेऽपि भवान्तरवैचित्र्यमस्य युक्तमेव, यूतो भगाएरयो सारमकं कर्म, तच तिर्यग्नरामरनारकायुप्कादिभेदभिन्नत्वात् चित्रम्, अतः कारणवैचिच्यात् कार्यवै- पिश्यमिति, यस्तुस्थित्या तु सौम्य ! किचिदिह लोके परलोके या न सर्वथा समानमसमानं वाऽस्ति, तथा चेह भवे युवा निजरप्यतीतानागतैर्यालयद्धादिपर्यायैः सर्वथा न समानोऽवस्थाभेदग्रहणात्, नापि सर्वथाऽसमानः सत्ताद्यनुगमात्, एवं परोफेऽपि मनुजो देयत्वमापनो न सर्वथा समानः, शरीरान्तरादिभावात्, नापि सर्वथाऽसमानो जीवत्वाद्यन्व- यात्, इत्थं तदनीकर्तव्यमन्यथा दानदमदयादीनां वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । एवं भगवताऽभिहिते स किं कृतवानित्याह- छिमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुफेण । सो समणो पबइओ पंचहिं सह खंडियसपहिं ॥ ६१६ ।। व्याख्या पूर्ववत् ।। ॥ पञ्चमो गणधरः समाप्तः ॥

·आरश्यक
श्रीमलय.
समयमरण
बन्धमोक्ष-
योः मंडि-
कगाधर
॥३२॥
अधुना पष्ठगणधरवक्तव्यतामाह-
ते पाइए सोउं मंडित आगच्छई जिणसगासे । वचामिण बदामी वंदित्ता पजुवासामि ॥ ११८॥
तान्-इन्द्रभूतिप्रमुसान् प्रव्रजितान् श्रुत्वा मण्डिकः पठो गणधरो जिनसकाश-भगवत्समीपमागच्छति, किंभूतेना-
ध्यवसायेनेत्याह-पच्चामि णेत्यादि पश्चार्द्ध पूर्ववत् ॥ स च भगवत्समीपं गत्वा भुवननाथं प्रणम्य प्रमुदितस्तदग्रत-
स्तस्यौ, अत्रान्तरे-
आभट्ठो य जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तेण य सवण्णूसबदरिसीण ॥ ६१९ ॥
व्याख्या पूर्ववत् ॥
किं मन्ने पंधमोक्खो अस्थी नस्थित्ति संसओ तुज्झ । वेपपयाण य अंत्यं न याणसी तेसिमो अत्थो ॥१२०॥
फि मन्यसे वन्धमोक्षी स्तो न वा स्त इति, नन्वयमनुचितः तव संशयः, व्याख्यान्तरं पूर्ववत्, यतोऽयं तव संशयो
विरुद्धपेदपदश्रुतिसमुत्थो वर्तते, तानि च वेदपदान्यमूनि-"स एप विगुणी. विभुः न बध्यते संसरति' चा न मुच्यते
मोघयति वा, न या एप वाह्यमाभ्यंतरं या वेद" इत्यादीनि "न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहेतिरस्ति, अशरीरं चाव-
सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत" इत्यादीनि च, एतेषां च वेदपदानामयमर्थस्तव चेतसि प्रतिभासते-स एष:-अधिकृतो जीवो
विगुणः-सत्यादिगुणरहितो विभुः सर्वगतः न वध्यते, पुण्यपापाभ्यां न युज्यते इत्या; संसरति वा, नेत्यनुवर्तते,
न मुच्यते-न कर्मणा पियुज्यते, पन्धाभावात्, नाप्यन्यं मोचयति, क्रियारहितत्वोत्', अनेनाकर्तृत्वमावेदयति, न
॥३२८॥

·पा एप पाह्यम्-आत्मव्यतिरिकं महदहङ्कारादि आभ्यन्तरं वा-स्वरूपमेय वेद-जानाति, प्रकृतिधर्मत्वात् ज्ञानस्य, मधापेतनरवादिति यन्धमोक्षानुपपत्तिरिति भावः, तदेवममूनि किल वन्धमोक्षाभावप्रतिपादकानि, तथा नह वै, मेरेत्यर्थः, मशरीरस्य पायाध्यात्मिकानादिशरीरसन्तानयुकस्य प्रियायियोः-सुखदुःखयोरपहतिः-विनाशोऽस्ति; संसा- रिणा मुरादाराभा नास्तीत्यर्थः, अशरीरं-शरीररहितं सन्तं, वावशब्दो निपातो वाशब्दार्थः, अशरीरी वा सन्तं प्रिया मिये न स्पृशतः, न सुसदुःसे अनुपजतः कारणाभावात् , अमूनि किल वाक्यानि मोक्षाभिधायकानि; ततः संशयः, अन्यः च-गयं सौम्यताभिप्रायः-न्धो हि जीवकर्मसंयोगलक्षणः, स आदिमान् आदिरहितो वा ?, तत्र यदि प्रथमो विकल्प- सतो बिफरपत्रयप्रसा, कि पूर्वमात्मनः प्रसूतिः पश्चात्कर्मणः यदिया पूर्व कर्मणः पश्चादात्मनः आहोश्चित् युगपदुभ- यस्पेति, फियातः, सर्वत्रापि दोपः, तथाहि-न तायदात्मनः पूर्व प्रसूतिनिर्हेतुकत्वात् , व्योमकुसुमवत्, नापि कर्मणः मामसूतिः कषुरभावात्, न घाकृतं कर्म भवति, युगपत्मसूतिरप्ययुक्ता, कारणाभावात्। न च अनादिमत्ययात्मनि परमो पदामटाव्यते, कारणाभावात् , गगनस्पेय, इत्थं चैतदगीकर्त्तव्यमन्यथा मुक्तस्यापि वन्धप्रसङ्गो विशेपाभावात्, तथा प सति नित्यमुफत्वात् मोक्षानुष्ठानचैयर्यमिति, अध द्वितीयः पक्षस्तर्हि नात्मकर्मवियोगो भवेद् अनादित्वाद् आकाशसंयोगपदिति मोक्षानुपपत्तिरिति, तत्र येदपदानामयमर्थः स एषः-मुक्तात्मा विगताः छानस्थिकज्ञानादयो गुणा यस्य स पिगुणः विभुः-ज्ञानारमना सर्वगतः, केवलज्ञानस्य सकललोकावभासित्वात, तथा न वध्यते, मिथ्यादर्शनादि- पन्धकारणाभावात् , संसरति या मनुष्यादिभवेषु, नेत्यनुवर्तते, कर्मवीजाभावात् , नापि मुच्यते, मुक्तत्वात् । न मोचयति ·आवश्यक श्रीमलय. समपसरणे बन्धमोक्ष- योः मंडि- कगणधरः ॥३२९॥ उपदेशदानविकटत्वात्, तथा सांसारिकसुखनिवृत्त्यर्थमाह-नवा एप मुक्तात्मा वाह्यं-नक्चन्दनादिजनितं आभ्यन्तरम्- आभिमानिकं वेद-अनुभवात्मना विजानाति, एवमेतानि वेदपदानि मुक्कात्मस्वरूपप्रतिपादकानि, दोपाणि तु सुप्रती- तरन्येव, तथा जीवोऽनादिनिधनः सत्त्वे सत्यहेतुकत्वात् , कर्मापि प्रधाहतोऽनादिमत्, ततो जीवकर्मणोरनादिमानेव संयोगो, धर्माधर्मास्तिकायाकाशसंयोगवदिति प्रथमपक्षोकदूपणानवकाशः, योऽपि द्वितीयपक्षेऽभिहितो दोपोऽना- दित्यासंयोगस्य वियोगाभाव इति, सोऽप्यसमीचीनः, तथादर्शनात्, तथाहि काथनोपलयोः संयोगोऽनादिसन्त- तिगतोऽपि क्षारमृत्पुटपाकादिद्व्यसंयोगोपायतो विघटमानको दृष्टस्तथा जीवकर्मणोरपि ज्ञानदर्शनचारित्रोपायतो वियोग इति न कश्चिद्दोषः, अध यद्यनादि सर्व कर्म ततस्तस्य जीवकृतत्वानुपपत्तिः, जीवकृतत्वेऽनादित्वविरोधात्, तदसम्यक, वस्तुगत्यनववोधात्, तथाहि-जीवेन तथा तथा मिथ्यादर्शनादिसव्यपेक्षेण तदा तदोपादीयते कर्म तेन जीवेन कृतमित्युच्यते, तच्च तथा प्रवाहापेक्षया चिन्त्यमानमादिविकलमित्यनादि, निदर्शनं चात्र कालो, यथा हि यावान् अतीतः कालोनादोषेण पर्तमानत्यमनुभूतमथ चासौ प्रवाहतोऽनादिरेवं कर्माणीति, यदप्युक्तं 'मुक्तस्यापि वन्धप्रसङ्गो विशेपाभाया'दिति, तदप्ययुक्तम् , विशेपाभावासिद्धेः, तथाहि-संसारिजीवः कपायादियुक्तः, कपायादियुक्तश्च कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्ते इति तस्य कर्मवन्धोपपत्तिः, मुतस्तु कपायादिपरिणामविकलः, शुक्लध्यानमाहात्म्यतरतेपां समू- उमुन्मूलितत्वात् , ततो मुक्त्यवस्थायां कर्मवन्धाप्रसङ्गः, न च वाच्यम्-एवं सति तर्हि निरन्तरं मुक्तिगमनतो भव्या- नामुच्छेदमसङ्गः, अनन्तानन्तसयोपेतत्वात् , इह यदनन्तानन्तसहयोपेतं तत्मतिप्तमयमेकद्वियादिसयाध्यगच्छदपि ॥३२९ ·न कदाचन निपीभयति, यथाऽनागतकालः, तथा च अनन्तानन्तसक्योपेता भव्या इत्यनुच्छेदः, अथ सिद्धा अप्य- नन्तापामपि प्रयाहतोऽनादित्यात्ततः कथं तेषां तावत्सयाकानां परिमितक्षेत्रेऽवस्थानाविरोधः ?, उच्यते, अमूर्त्तत्वात्, तथा खमूर्तानां प्रतिद्रव्यमनन्तानां केवलज्ञानदर्शनानां सम्पातोऽस्ति न च विरोध इति, . छिमि संसपम्मी जाइजरामरणविप्पमुफेण । सो समणो पदइओ अछुट्टहिं सह खण्डियसएहि ॥ १२१ ॥ व्याख्या पूर्ववत्, नवरम् अर्द्धचतुर्थैरिति-साखिभिः सह खण्डिकशतैरिति ॥ पष्ठो गणधरः समाप्तः॥ 7 ते पपइए सोलं, मोरिअ आगच्छई जिणसगासं । वच्चामि ण वंदामी वंदित्ता पशुवासामि ॥ ६२२ ॥ व्याख्या पूर्ववत्, नवरमिह मौर्य आगच्छति जिनसकाशमिति नानात्वम् । आमहो य जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुफेणं । नामेण य गोत्तेण य सबनूसबदरिसीण ॥ ६२३ ॥ अस्या अपि सपातनिका व्याख्या पूर्ववत् । किं मन्ने अत्थि देवा उआहु नत्यित्ति संसओ तुज्झं । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्यो॥ ६२४॥ फि सन्ति देवा उत न सन्तीति मन्यसे, व्याख्यान्तरं प्राग्वत् , अयं च संशयस्तव विरुद्धवेदपदश्रुतिप्रभवो वर्त्तते, तानि घामूनि वेदपदानि-"स एप यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्गलोकं गच्छती"त्यादीनि, तथा “अपाम सोमं अमृता ·देवसिद्धि मौर्यों गए आवश्यक श्रीमलय- समवसरणे ॥३३॥ अमूम भगमज्योतिर्षिदाम देवान् किं नूनमस्मात्तृणवदरातिः किमु धूतिरमृत महँखें त्यादीनि 'को जानाति मायो- पमान गीर्वाणान इन्द्रयमवरुणकुवेरादी नित्यादीनि च एतेषां चायमस्तव मतो प्रतिभासते स एष यज्ञ एवं दुरित- दारणक्षमत्वादायुध-प्रहरणं यज्ञायुधं तदस्यास्तीति यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा-प्रगुणेन न्यायेन स्वर्गलोकं गच्छतीति, तथा अपाम-पीतवन्तः सोम-लतारसं अमृत-अमरणधर्माणो अभूम-भूताः म अगमन्-गताः ज्योति:--स्वर्ग अवि- दाम देवान्-देवत्वं प्राप्ताः स्म, किं नूनमस्मादूर्ध्वं तृणवत्करिष्यति, कोऽसावित्याह-अराति:-व्याधिः, तथा किमु प्रश्ने धूतिः-जरा; अमृतवत्तस्य अमृतत्वं प्राप्तस्य मर्त्यस्य पुरुषस्यैत्यर्थः, अमरणधर्मणो मनुष्यस्य किं करिष्यति जरा- व्याधय इति भावः, तदेवममूनि किल वेदपदानि देवसत्ताप्रतिपादकानि, 'को जानाति मायोपमानि'त्यादीनि देवंसत्ता- प्रतिषेधकानीति तव संशयः, तथा सौम्य ! त्वमित्थ मन्यसे-नारकाः किल सङ्किटासुरपरमाधार्मिकायत्ततया कर्म- वशतया च परतन्त्रत्वात् स्वयं च दु:खसन्तप्तत्वात् इहागन्तुमशक्का, वयमपि तत्रानेन शरीरेण कर्मवशतयैव गन्तुमशक्काम, ततः प्रत्यक्षकरणोपायासम्भवात् श्रुतिस्मृतिग्रन्थेषु शूर्यमाणा आगमप्रामाण्यतः श्रद्धेया भवन्तु, ये पुनर्देवास्ते स्वच्छन्दधारिणः कामरूपिणः प्रकृष्टदिव्यप्रभावा इहागमनसामर्थ्यवन्तस्ततः किमितीह नागच्छन्ति येन न दृश्यन्ते इति, तस्माते न सन्त्यस्मदायप्रत्यक्षत्वात् खरविपाणवदिति, तन्त्र वेदपदानां चेत्यादि पूर्ववत्, तत्र वेदपदानामयमर्थः-को जानाति मायोपमान गीर्वाणान् इन्द्रयमवरुणकुबेरादीनित्यादि, तत्र परमार्थचिन्तायां सन्ति देवा' मरप्रत्यक्षत्वात् मनु- प्यवत्, भवतोऽप्यागमनमाणतः सिद्धा, केवलं सर्वमनित्यं मायोपम, देवा अपि हि स्त्रकृतभोगफलकर्मपर्यन्ते विनश्वराः, ·किं पुनः शेरसिमुदाया इत्यनित्यत्वभावनाप्रतिपादकमिदं वाक्य, न तु देवसत्तानिषेधकमिति, तथा स्वच्छन्दवारि- गोयामी यदिह नागन्ति तत्रेदं कारणं-नागच्छन्तीह सदैव सुरगणाः, सान्तदिव्यप्रेमतया विषयमसफत्वात् , प्रष्टरूपगुणखीप्रसफविच्छिन्नरम्यदेशान्तरगतमनुष्यवत् , तथा असमासकर्तव्यत्वात् , बहुकर्तव्यताप्रसाधनप्रयुक्तवि- मीतपुरुपयत् , तथा अनधीनमनुजकार्यत्यात् नारकवत अनभिमतगेहादौ निःसनयतिवदेति, अशुभत्वान् नरभवस्य उदगन्धासहिष्णुवया नागच्छन्ति, कडेवरमिव हंसा इति, जिनजन्ममहिमादिषु पुनर्भफिविशेषात् भवान्तररागतश्च कपिदागच्छन्त्येय, तथा चैते साम्प्रतं भवतोऽपि प्रत्यक्षा एव, शेपकालमपि सामान्यतश्चन्द्रसूर्यादिविमानप्रत्यक्षवात् तहासिसिद्धिरिति कृतं मसऊन, जिमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुफेण । सो समणो पघइओ अनुहहिं खंडियसएहि ॥ १२५ ॥ व्याख्या पूर्ववत् । ॥ सप्तमो गणधरः समाप्तः॥ ते पपइए सोर्ड अफपिओं आगच्छद जिणगासं। वचामि ण चंदामी वंदित्ता पजुवासामि ॥ ६२६ ।। व्याख्या पूर्ववत्, नयरमनाकम्पिक आगच्छति-जिनसकाशमिति नानात्वम् । आभटो जिणेणं जाइजरामरणविष्पमुफेणं । नामेण व गोत्तेण प सघनूसवदरिसीण ।। ६२७ ।। 'अस्याः सपातनिका व्याख्या माग्वत् । मा.प.५६

·आवश्यक
श्रीमलय-
अकंपितः
समयसरण
सिद्धिः
॥३३॥
सिं मन्ने नेरच्या अस्थी नत्यित्ति संसओ तुज्झं । वेयपयाण य अत्यं न याणसी तेसिमो अत्यो॥ ६२८॥
नरान् स्वयोग्यान कायन्ति-शब्दयन्ति आकारयन्तीति नरकास्तेषु भवा नारकाः,ते नारकाः किं सन्ति उत न सन्तीति
मन्यसे, व्याख्यान्तरं माग्वत् , अयं च संशयस्तव विरुद्धपदश्रुतिसमुद्भवो वर्त्तते, तानि चामूनि वेदपदानि-नारको चै एप
जायते यः शूद्रान्नमश्नाति' इत्यादि, अस्यायमर्थः-'एप' ब्राह्मणो नारको जायते यः शूद्भान्नमश्नातीत्यादीनि किल वेदवाक्यानि
नारकसत्तामतिपादकानि, 'नह वै प्रेत्य नारकाः सन्ती'त्यादीनि तु नारकाभावप्रतिपादकानि, तथा सौम्य ! त्वमित्थं
मन्यसे-देवा हि चन्द्रादयस्तावत्प्रत्यक्षा एव, अन्येऽपि औपयाचितकादिफलदर्शनतोऽनुमानतोऽवगम्यन्ते, नारकारत्व-
भिधानव्यतिरिकार्यशून्याः कथं प्रत्येतव्या इति तदभागः, तथा चात्र प्रयोगः-न सन्ति नारकाः साक्षादनुमानतो वाऽ-
नुपलब्धेः, व्योमकुसुमवत् , व्यतिरेके देवाः, तत्र 'वेदपदानां चेत्यादि, तत्र वेदपदानामर्थ चशब्दाधुक्तिं भावार्थ च न
जानासि, यतस्तेषां वेदपदानामयमर्थः-ये सलु निरुपाधितप-संयमादिना उपचितपुण्यपोग्भारास्ते न हवै-न प्रेत्य-परलोके
नारफाः सन्ति-भवन्ति जायन्ते, तेषां स्वर्गसत्कुलपत्यायातिपरम्परया केपाश्चित्तद्भवेऽपि मोक्षगमनात्, ततो नामूनि
नारकामायप्रतिपादकानि येदपदानि, किन्तु पुण्यवता नारकभवनप्रतिषेधकानीत्ययुक्तः संशयः, तथा सौम्य! ते नारकाः
कम्मपरतन्त्रत्वादिहागन्तुमशका, भवद्विधानामपि कर्मपरतन्त्रत्वादेव तन गमनशक्त्यभावः, ततो न युप्मादृशां तदुप-
लन्धिः, क्षायिकज्ञानसम्पदुपेतानां तु वीतरागाणां ते प्रत्यक्षा एव, अपास्तसमस्तावरणतया समस्तवस्तुज्ञानोपेतत्वात् ,
न च वाच्यमशेषपदार्थविद एव क्षायिकज्ञा न सन्तीति, यतो स्वभाव आत्मा, केवलं यथा ज्ञानावरणीयस्य कर्मणः
॥३३॥

·धयोपशमसया तस्य रूपाविर्भावविशेषो दृश्यते, तथा च कश्चिद्वहु जानाति कश्चिद्वहुतरमिति, न चायं ज्ञानविशेषः खल्वा- त्मनस्तरस्वभावतामन्तरेणोपपद्यते, ततोऽअश्यमसौ ज्ञस्वभावः प्रतिपत्तव्यः, तस्स चाशेपावरणविलये समस्तज्ञेयपरिच्छेद- फता शस्वभावत्वात्, तथा चास्मिन्नर्थे लौकिको दृष्टान्तो, यथा पद्मरागादिरुपलविशेषो भास्वरस्वरूपोऽपि स्वगतमलक- सदाशिसस्तदा यस्वप्रकाशयन्नपि क्षारमृत्पुटपाकाद्युपायतः स्वगतमललेपापगमे प्रकाशयति, एवमात्मापि ज्ञस्वभावः कर्म- मलकराद्वितः प्रागशेष वस्त्वप्रकाशयन्नपि सम्यक्त्वज्ञानतपोविशेपसंयोगोपायतोऽपेतसमस्तावरणः समस्तं वस्तु प्रकाश- यति, प्रतिबन्धकाभावात् , न चामतिवद्धस्वभावस्यापि तस्य सर्वत्र प्रकाशनव्यापाराभावो, ज्ञस्वभावत्वात्, न हि ज्ञो शेये सति प्रतिवन्धशून्यो न प्रवर्तते, अध पद्मरागोऽपि प्रकाशकस्वभावः, न चासौ प्रतिबन्धाभावे सर्व प्रकाशयति, ततरतेनेय व्यभिचार इति, तदसम्यक् तस्य सन्निकृष्टार्थप्रकाशनस्वभावत्वाद् विप्रकृष्टविषये देशविप्रकणैव प्रतिवन्धमा- पार न पारमनोऽपि देशविमर्पः परिच्छेदमतिवन्धहेतुः तस्यागमगम्येषु सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेप्पखिलपदार्थेष्वधिगतिसा- मर्यदर्शनात्, तथा च परमाणुमूलकीलकोदकामरलोकचन्द्रोपरागादिपरिच्छेदसामर्थ्यमस्यागमोपदेशतः क्षयोपशमवतोऽपि दृश्यते, एवं साक्षात्कारि क्षायिकमिति प्रतिपत्तव्यमिति क्षायिकज्ञानवता प्रत्यक्षा नारकाः, भवतोऽप्यनुमानगम्या, तवेदमनुमान-विद्यमानोत्कृष्ट प्रकृष्टपापफलं कर्मफलत्वात् पुण्यफलवत्, न च तिर्यभरा एव प्रकृष्टपापफलभुजः, तस्यौदारिकदारीरपता वेदयितुमशक्यस्यान, अनुत्तरसुरजन्मनिवन्धनमकृष्टपुण्यफलवत्, तथा आगमप्रमाणाम्याश्चैते,

·भीमलय.
समयसरण
पुण्यपाप-
सिद्धिः
॥३३॥
यत एवमायम:-"सततानुयन्धयुक्तं दुःखं नरकेषु ती परिणामम् । तिर्यक् तृष्णाभयावधादि दुःख सुखं चाल्पम् ॥१॥
मुखदुःखे मनुजानां मनःशरीराश्रये बहुविकल्पे । सुखमेव तु देवानामल्पं दुःखं तु मनसिभवम् ॥२॥” इत्यादि, एवम्-
छिन्नंमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुझेणं । सो समणो पचहतो तिहिं तु सह खंडियसपहिं ।। ३२९ ।।
व्याख्या पूर्ववत् , नवरमत्र नानात्वं त्रिभिः खण्डिकञ्चतैरिति ॥
अष्टमो गणधरः समाप्तः ॥
ते पपइए सोउं अपलो आगच्छई जिणसगासं । वच्छामि ण वंदामी वंदित्ता पन्जुवासामि ॥ ६३०॥
व्याख्या पूर्ववत्, नवरमचलभ्राता आगच्छति जिनसकाशमिति विशेषा,
आभट्टो प जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुक्केणं । नामेण य गोत्तेण य सबनूसघदरिसीण ॥ ६३१ ॥
अस्याः सपातनिका व्याख्या पूर्ववत् ।
किं मने पुण्णपावं अत्पी नत्यित्ति संसओ तुझं । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्यो ॥६३२॥
किं पुण्यपापे स्वः किं वा नेति मन्यसे, व्याख्यान्तरं पूर्ववत् , अयं च संशयस्तव विरुद्धवेदपदश्रुतिमभवो दर्शना-
न्तरविरुद्ध नुतिप्रभवश्थ, तानि चामूनि वेदपदानि-पुरुष एवेदं निं सर्व'मित्यादि, अस्य यथा द्वितीयगणधरवक्तव्यतायां
व्याख्या तयाऽत्रापि, तथा सौम्य ! अचलभातस्त्वमित्थं मन्यसे-दर्शनविप्रतिपत्तिश्चात्र, तत्र केषांचिदर्शन-पुण्यमे-
॥३३२॥

·कमस्ति न पापं, तदेव चावाधप्रकर्षावस्थं स्वर्गाय क्षीयमाणं मनुष्पतिर्यगरकादिभवफलाय, तदशेपक्षयाच मोक्ष इति, यथा अत्यन्तपथ्याहारसेवनादुत्कृष्टमारोग्यसुखं भवति, किश्चित्मध्याहारपरिवर्जनाचारोग्यसुखहानिः,अशेषाहारपरिक्षयाच सुखाभावकल्पोऽपवर्गा, अन्येपा तु पापमेवैकं, न पुण्यमस्ति, तदेव चोत्तमास्थामनुप्राप्तं नारकभवायालं, क्षीयमाणं तिर्यगरामरभवायेति, तदत्यन्तक्षयाच मोक्ष इति, यथा अत्यन्तापथ्याहारसेवनात् परममनारोग्यं, तस्यैव किचित्किञ्चि- दपकर्षादारोग्यसुखं, अशेपपरित्यागात् मृतिकल्पो मोक्ष इति, अन्येषां तूभयमप्यन्योऽन्यानुविद्धस्वरूपकल्पं सम्मिश्न- सुखदुःखाख्यहेतुफठभूतं, तथाहि-नैकान्ततः किल संसारिणः सुखं दुःखं वाऽस्ति, देवानामपि चेादियुकत्वात् , नार- काणामपि वा पञ्चेन्द्रियत्वानुभवात् , इत्थंभूतपुण्यपापाख्यवस्तुक्षयाच मोक्ष इति, अपरेषां तु स्वतन्त्रमुभयं विविक्त- सुखदुःखकारणं, तत्क्षयाच निम्श्रेयसावाप्तिरिति, तदेवं दर्शनानां परस्परविरुद्धत्वेनाप्रमाणस्यादस्मिन् विषये प्रमाणाभाव इति । तथा 'पुण्यः पुण्येने त्यादिना प्रतिपादिता तत्सत्ता, ततः संशयः, तत्र वेदपदानां चार्थ, शब्दात युक्किं हृदयं च, न जानासि, यतस्तेपामयमर्थः, तत्र यथा द्वितीयगणधरवकन्यतायां चेदपदानामर्थः स्वभावपक्षनि- राकरणप्रवणोऽभिहितस्तथान वक्तव्यः, सामान्यकर्मसिद्धिरपि तथैव वक्तव्या, यच्च दर्शनानामप्रामाण्यं परस्पर- विरुद्धत्वेन मन्यसे तदसाम्प्रतम् , एकस्य प्रमाणत्वात्, तथाहि-पाटलिपुत्रादिविविधस्वरूपाभिधायकाः सम्यक्स्वरू- पाभिधायकयुकाः परस्परविरुद्धवचसोऽपि न सर्व एवाप्रमाणतां भजन्ते, तत्र यत्प्रमाणं तत् अप्रमाणनिरासद्वारेण प्रदर्शयिष्यामः, तत्र न . तावत्पुण्यमेवापचीयमानं दुःखकारणं, तस्य सुखहेतुत्वेनेष्टत्वात्, स्वल्पस्यापि स्वल्पसुख- ·अचल: आवश्यक श्रीमलय- समवसरणे पुण्यपाप- सिद्धिः साधकरपात्, तथा चाणीयसो हेमपिण्डादणुरपि सौवर्ण एव घटो भवति, न मार्तिको राजतो वेति, न च पुण्याभायो दुःखहेतुस्तस्य निरुपाख्यतया हेतुत्वायोगात्, न च सुखाभाव एव स्वसत्ताविकलो दुःखं, तस्यानुभूयमान- वात, ततः स्वानुरूपकारणपूर्विका दुःखानुभूतिः अनुभूतित्वात् सुखानुभूतिवदिति केवलपुण्यवादनिरासः, केवलपाप- पक्षेऽपि इदमेयोपपत्तिजालं विपरीतं वक्तव्यं, नापि सर्वथाऽन्योऽन्यानुषिद्धस्वरूपमुभयात्मकमेकं निरंशवस्त्वन्तरमभ्युप. गन्तुं युक्त, सम्मिश्रसुखदुःखाख्यकार्यप्रसङ्गात्, अथ च परस्परपरिहारेण विविक्ते सुखदुःखे अनुभूयेते, तथा स्वसंवेदन- प्रमाणसिद्धत्वात्, अन्यच्च-केवलसुखानुभवः श्रूयतेऽनुत्तरसुराणां, केवलदुःखानुभवो नारकाणां, न च सर्वथा सम्मि- श्रेकरूपाकारणादेवं विविक्तः कार्यभेदो युक्तः, तस्मादन्यदेव निमित्तं सुखातिशयस्यान्यदेव च दुःखातिशयस्य, न च सधैकरूपस्य मुसातिशयनिवन्धनांशवृद्धिर्दुःखातिशयकारणांशहान्या सुखातिशयप्रभवाय दुःखातिशयनिवन्धनांश- पृद्धिः मुखातिशयकारणांगहान्या दुःखातिशयप्रभवाय कल्पयितुं न्याय्या, भेदप्रसङ्गात्, तथा च यद्वृद्धावपि यस्य वृद्धिर्न भरति तत्ततो भिन्न प्रतीत्तमेवेति सर्वथैकरूपता पुण्यपापयोर्न सद्भता, कर्मसामान्यापेक्षया त्वविरुद्धाऽपि) क्याहि-सातसम्यक्त्सहास्यरतिपुरुषवेदशुभायुनर्नामगोत्राणि पुण्यमन्यत् पापं, सर्व च तत् कर्मेति, तस्माद्विविक्ते पुण्य- पापे इति प्रतिपत्तव्यम् , सर्वस्यापि च संसारिण एतदुभयमप्यस्ति, केवलं किश्चित् कस्यचिदुपशान्तं किश्चित्क्षयोपशम- मुपगत किशित् क्षीणां किश्चिदुदीर्ण ततः सुखदुःखवैचित्र्य जस्तूनामिति । १३३३॥

·छिमि संसयंमी जाइजरामरणविप्पमुफेण । सो समणो पपइओ तीहिं उ सह खंडियसपाहि ॥ ६३३ ॥ व्याख्या पूर्ववत् ।। नयमो गणधर: समाप्तः । ते पपइए सोउं मेयत्रो आगच्छई जिणसगासं । पञ्चामि ण वंदामी वंदित्ता पजुधासामि ॥ ६३४॥ पूर्ववत, नवरं मेतार्य आगच्छत्तीति नानात्यम् । आभहो य जिणेणं जाइजरामरणविषमुक्षेणं । नामेण य गोतेण य सघनूसघरिसीण ॥ ३५॥ अस्याः सपातनिका व्याख्या पूर्ववत् । फि भन्ने परलोगो अस्थी नस्थित्ति संसओ तुझं। वेयपयाण य अत्यं न यापासी तेसिमो अत्यो ॥ ६३६ ॥ फि परलोको-भवान्तरगतिलक्षणोऽस्ति किंचा नास्तीति मन्यसे, व्याख्यान्तरं पूर्ववत् । अयं च संशयस्तव विरुद्धवेद- पदश्रुतिनियन्धना, तानि च घेदपदान्यमूनि-विज्ञानधन एफ्तेभ्यो भूतेभ्य' इत्यादीनि, तथा 'स चै अयमात्मा ज्ञानमय' इत्यादीनि च प्रथमगणधरवक्तव्यतायामिव भारतीयानि, तथा सौम्य । त्यमित्थं मन्यसे भूतसमुदायधर्म- चैतन्यमिति कुतो भवान्तरलक्षणपरलोकसम्भवो, भूतसमुदायविनाशे चैतन्यस्यापि विनाशात् , अन्यञ्च भवेदारमा तथापि स नित्योऽनित्यो वा ?, तत्र नित्यपक्षेपच्युतानुत्पन्न स्थिरैकस्वभावतया विभुतया च परलोकाभावा, अनित्य- पक्षेऽपि निरन्ययविनश्वरस्वभावतया कारणक्षणस्य सर्वथा विनाशे उत्तरकालमिह लोकेऽपि क्षपान्तरामभव इति

·भावश्यक
श्रीमस्य-
समयसरणे
मेतार्यः
परलोक-
सिद्धि:
॥१५॥
फुतः परलोकसम्भवः , तत्र वेदानां चाथै, चशब्दाद्युति हृदयं च, तेषां च वेदपदानामयमर्थः-तत्र विज्ञानघनेत्यादीनां
पूर्ववद्वाच्यः, न च भूतसमुदायश्चैतन्यं, सन्निकृष्टदेहोपलब्धावपि चैतन्यविशेषानुपलम्भात्, इह यस्मिन्नुपलब्धेऽपि
पदश्यं नोपलभ्यते तत् ततो भिन्नं, यथा घटात् पटः, नोपलभ्यते च देहोपलब्धावपि चैतन्यविशेष इति, इतश्च
देहादन्यचैतन्यं 'घलनादिचेष्टानिमित्तत्वात् , इह यत् यस्य चलनादिचेष्टानिमित्तं तचतो भिन्नं दृष्टं, यथा मरुत्
पादपात्, पठनादिघेष्टानिमित्वं च चैतन्य देहस्येति न देहस्य धर्मश्चैतन्यं, किन्त्वात्मनः, तस्स चानादिमत्कर्मसन्तति-
समालिस्तित्वादुत्पादव्ययधौव्ययुफत्वाच्च कर्मपरिणामापेक्षा मनुष्यादिपर्यायनिवृत्त्या देवादिपर्यायान्तरप्राप्तिरस्त्यवि-
उद्धति परलोकसिद्धिः, यदपि च नित्यानित्यैकान्तपक्षोकं दूपणं तदपि जात्यन्तरात्मकनित्यानित्यशवलरूपपक्षाभ्युप-
गमेन तिरस्कृतत्वान्न नो दौकत इति ।।
सिमि संसपंमी जाइजरामरणविप्पमुक्केण । सो समणो पछइतो तिहिं उ सह खंडियसएहि ॥ ६३७ ॥
व्याख्या पूर्ववत् ।
दशमो गणधरः समातः॥
ते पाए सोडे पभांस आगच्छई जिणसगासे । वचामि ण वंदामी वंदित्ता पञ्जवासामि ॥ ६३८ ॥
च्याख्या पूर्ववत्, नवरं प्रभास आगच्छतीति नानात्वं ।
आमो य जिणेणं जाइजरामरणविप्पमुफेण । नामेण य गोतेण य सवन्सनदरिसीण ॥ ६३९ ।।
॥३३४॥

·अस्याः सपातनिका व्याख्या पूर्ववत् । किं मन्ने निधाणं अत्थी नस्थित्ति संसओ तुज्झ । वेयपयाण य अत्थं न याणसी तेसिमो अत्थो ॥ १४०।। फि निर्वाणमस्ति किंवा नास्तीति गन्यसे, व्याख्यान्तरं पूर्ववत्, अयं च संशयस्तव विरुद्धवेदपदश्रुतिनिवन्धनः, तानि च वेदपदान्यमूनि-जरामय वा एतत्सर्व यदग्निहोत्रं' तथा 'सैपा गुहा दुरवगाहा' तथा 'हे ब्रह्मणी परमपरं च, तत्र परं सत्यं ज्ञानमनन्तरं नहीं'ति, तेषां चायमर्थस्तव चेतसि वर्तते यदेतदग्निहोत्रं तत् जरामर्यमेव-यावज्जीवं कर्तव्य- मिति, अग्निहोत्रक्रिया च भूतवधहेतुत्वात् सवलरूपा, सा च स्वर्गफलैच सात्, नापवर्गफला, यावज्जीवमिति चोक्ते कालान्तरं नास्ति यत्रापवर्गहेतुभूतक्रियान्तरारम्भः स्यात् , तस्मारसाधनाभावात् मोक्षाभावः, तदेवममूनि किल वेदपदानि मोक्षाभावप्रतिपादकानि, शेपाणि तु तदस्तित्वसूचकानि, यतो गुहाऽत्र मुकिरूपा, सा च संसाराभिनन्दिना दुरव- गाहा दुष्प्रवेशा, तथा परं ब्रह्म सत्यं-मोक्षः, अनन्तरं तु ज्ञानमिति, अमूनि मोक्षास्तित्वप्रतिपादकानीति तव संशयः, तथा सौम्या त्वमित्थं मन्यसे-संसारभवो मोक्षः, संसारश्च रागादिनिवन्धनः, रागादीनां चात्यन्तिकः क्षयोऽनुपपन्नः, तथा- हि-रागादयो जन्तोरनादिमन्तो, यच्चानादिमत् न तद्विनाशमाविशति, तथा प्रमाणेन प्रतीते, तच्च प्रमाणमिदं-यद् अनादिमत् न तद्विनाशमाविशति, यथाऽऽकाशम् , अनादिमन्तश्च रागादय आत्मनो व्यतिरिका वा भवेयुरव्यतिरिका वा, व्यतिरेके सर्वेषां पीतरागत्वप्रसङ्गः, रागादिभ्यो व्यतिरिक्तत्वात्, विवक्षितपुरुषवत्, अथाव्यतिरिक्तास्ततस्तत्प्रक्षये आत्मनोऽपि क्षयप्रसङ्गा, तदव्यतिरिकत्वात् , तत्स्वरूपवत्, तथा च कुतस्तस्य वस्तुतो मोक्ष ?, तस्यैवाभावादिति, तत्र ·आवश्यक श्रीमटय- समवसरणे वेदपदानां पार्थ, घशब्दात् युक्किं हृदयं च न जानासि, यतस्तेषामयमर्थः 'जरामयं वेति वाशब्दोऽप्यर्थे, ततश्च यदेतद- मिहोनं तत् याचजीवं-सर्वमपि कालं कर्त्तव्यम् , वाशब्दात् मुमुक्षुमिमोक्षहेतुभूतमप्यनुष्ठान विधेयमिति नापवर्गमा निर्वाण- पणक्रियारम्भकालास्तिता निषिद्धा, तथा यद्यपि रागादयो दोपा जन्तोरनादिमन्तस्तथापि कस्यचित्स्त्रीशरीरादिषु सिद्धिः यधावस्थितवस्तुतत्त्वावगमेन तेषां प्रतिपक्षभावनातः प्रतिक्षणमपचयो दृश्यते, ततः सम्भाव्यते विशिष्टकालादिसामग्री- सद्भावे भावनामकर्षविशेषभावतो निर्मूलमपि क्षयः, अथ यदि प्रतिपक्षभावनातः प्रतिक्षणमपचयो दृष्टस्तथापि तेपामात्य- न्तिकोऽपि क्षयः सम्भवतीति कथमवसीयते ?, उच्यते, अन्यत्र तथा प्रतिबन्धग्रहणात् , यथा शीतस्पर्शसम्पाद्या रोमह- पदियः शीतप्रतिपक्षस्य वर्मन्दतायां मन्दा उपलब्धाः उत्कर्षे च निरन्वयविनाशधर्माणः,ततोऽन्यत्रापि वाधकस्य मन्दतायां वाध्यस्य मन्दतादर्शनाद्वाधकोत्कर्षे वाध्यस्यावश्यं निरन्वयविनाशो वेदितव्यः, अन्यथा वाधकमन्दतायां मन्दता न स्यात्, अथास्ति ज्ञानस्य ज्ञानावरणीयं बाधक, ज्ञानावरणीयकर्ममन्दतायां च ज्ञानस्यापि मनाक् मन्दता, अथ च प्रबलज्ञाना- वरणीयकर्मोदयोत्कर्षेऽपि न ज्ञानस्य निरन्ययो विनाशः, एवं प्रतिपक्षभावनोत्कर्षेऽपि न रागादीनामत्यन्तोच्छेदो भवि- प्यति, तदयुक्त, द्विविधं हि वाध्यं-सहभूस्वभावं तदन्यथाभूतं च, तत्र यत् सहभूस्वभावभूतं तन्न कदाचनापि निरन्वयं विनाशमुपयाति, ज्ञानं चात्मनः सहभूस्वभावम् , आत्माच परिणामिनित्यः, ततोऽत्यन्तमकर्षवत्यपि ज्ञानावरणीयकम्र्मोदये ज्ञानस्य न निरन्ययो विनाशः, रागादयस्तु लोभादिकर्मविपाकोदयसम्पादितसत्ताकास्ततः कर्मणो निर्मूलमपगमे तेऽपि निर्मूलभपगच्छन्ति, नन्यासतां कर्मसम्पाद्या रागादयः, तथापि कर्मनिवृत्ती ते निवर्तन्ते इति नावश्यं नियमो, नहि ।

·दहननिवृत्तौ तस्कृता काठे अगारता निवर्त्तते, तदसत्, यत इह किश्चित् क्वचित् निवर्त्यविकारमापादयति, यथा अग्निः सुवर्णे द्रवता, तथाहि-अग्निनिवृत्तौ तस्कृता सुवर्णे द्रवता निवर्तते, किश्चित् पुनः क्वचित् अनिवर्त्यविकारारम्भकं, यथा स एवाग्निः काठे, न खल झ्यामतामात्रमपि का दहननिवृत्तौ निवर्तते, कर्म चात्मनि अनिवर्त्यविकारारम्भक भवेत्तहि यदपि तदपि कर्मणा कृतं न कर्मनिवृत्तौ निवतेत, यथा अग्निना श्यामतामात्रमपि काठे कृतमग्निनिवृत्ती, ततश्च यदेकदा कर्मणाऽऽपादितं मनुष्यत्वममरत्वं कृमिकीटत्वं शिरोवेदनादि च तत्सर्वकालं तथैवावतिष्ठेत, न चैतत् दृश्यते,तस्मानिव_विकारारम्भकं कर्म, ततः कर्मनिवृत्तौ रागादीनामपि निवृत्तिः, यदपि च प्रागुपन्यस्तं प्रमाण 'यदनादिमत् न तद्विनाशमाविशति यथाऽऽकाश मिति, तदप्यप्रमाणं, हेतोरनैकान्तिकत्वात् , प्रागभावेन व्यभिचारात्, तथाहि-प्रागभावोऽनादिमानपि विनाशमाविशति, अन्यथा कार्यानुत्पत्तेः, भावनाधिकारी च सम्यग्दर्शनादिरत्नत्रय- सम्पत्समन्वितो पेदितव्यः, इतरस्य तदनुरूपानुष्ठानप्रवृत्त्यभावेन तस्या मिथ्यात्वरूपत्वात्, आह च प्रवचनम्-"नाणी तवमि निरओ चारित्ती भावणाए जोगो"त्ति, सा च भावना रागादिदोपनिदानस्वरूपविषयफलगोचरा यधागममवसा- तव्या, “जं कुच्छियाणजोगो पयइविसुद्धस्स चैव जीवरस । एएसिमो नियाणं वुहाण न य सुंदरं एयं ॥१॥-रूबंपि संकिलेसोऽभिरसंगापीइमाइलिंगाउ । परमसुहपञ्चणीओ एयपि असोहणं चेव ॥२॥ विसओ य भंगुरो खलु गुणरहिओ तह य तहऽतहारूयो । सपत्तिनिष्फलो केवलं तु मूलं अणत्थाणं ॥ ३ ॥ जन्मजरामरणाई विचित्तरूयो फलं तु संसारो। बुहजणनिधेयकरो एसोवि तहाविही चे ॥४॥ (धर्म. ११६९-७०-१-२) अपिच-सूत्रानुसारेण ज्ञानादिषु यो ·आवश्यक श्रीमटय- समयमरणे प्रभास: निर्वाण- सिद्धिः नरन्तयेणाभ्यासस्तद्रूपा भावना वेदितव्या, तस्या अपि रागादिप्रतिपक्षत्वात्, नहि तत्ववृत्त्या सम्यग्ज्ञानाद्यभ्यासव्या. पृतमनस्कस स्त्रोदारीररामणीकादिपियः चेतःप्रवृत्तिमातनोति, तथानुपलम्भात् , यदप्युक्तं 'किञ्च-रागादय आत्मनो व्यतिरिका वा भवेयुरव्यतिरिक्ता वा इत्यादि, तदप्ययुक्तं, भेदाभेदपक्षस्य जात्यन्तरस्याभ्युपगमात्, केवलभेदाभेदपक्षे धर्मपम्मिभाषानुपपत्तेः, तथाहि-धर्मधर्मिणोरेकान्तेन भेदेऽभ्युपगम्यमाने धर्मिणो निस्वभावतापत्तिा, स्वभाव- स्थापि धर्मवात्, तस्य च ततोऽन्यत्वात् , स्वभावः स्वभाषः स्वस्यैव चात्मीया सत्ता, नितु तदर्थान्तरं धर्मरूपं, ततो न निःस्वभावतापत्तिरिति चेत् न, इत्थं स्वरूपसत्ताभ्युपगमे तदपरसत्तासामान्ययोगकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् , अपिंच- ज्ञेयत्वादिभिर्धर्मरननुवेधात् तस्य सर्वयाऽनवगमप्रसङ्गो, 'न ह्यज्ञेयस्वभावं ज्ञातुं शक्यते' इति न्यायात् , तथा च तदभा- वपासना कदाचिदप्यवगमाभावात् , तथापि तत्सत्त्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गा, अन्यस्यापि यस्य कस्यचित् अनवगतस्य पष्ठभूतादे- भावापत्ते, पवं च धर्म्यभावे धर्माणामपि ज्ञेयत्वप्रमेयत्वादीनां निराश्रयत्वादभावांपत्तिः, नहि धर्माधाररहिताः क्वापि धर्माः सम्भवन्तीति, अन्यच्च-परस्परमपि तेषां धर्माणामेकान्तेन भेदाभ्युपगमे सत्त्वाद्यभ्युपगमेऽपि सत्त्वाद्यननुवेधात् कथं भाषाभ्युपगमः , तदन्यसत्यादिधर्माभ्युपगमे चम्मित्वप्रसकिरनवस्थावत्ता च, तनैकान्तभेदपक्षे धम्भिधर्मभावो- पपत्तिः, नाप्येकान्ताभेदपक्षे, यतस्तस्मिन्नभ्युपगम्यमाने धर्ममानं वा स्यात् धर्मिमात्रं वा, अन्यथैकान्तभेदायोगात्, अन्यवराभावे चान्यतरस्याभावः, परस्परनान्तरीयकत्वात् , धर्मानन्तरीयको हि धीं धम्मिनान्तरीयकाश्च धर्माः, ततः कथमेकस्याभावेऽपरस्यावस्थानमिति, कल्पितो धर्मघम्मिभावस्ततो न दूपणमिति चेत्, तर्हि वस्त्वभावप्रसङ्गः, नहि ॥३३६।।

·धर्मधम्मिस्वभावरहितं किशिद्वस्त्वस्ति, धर्मधर्मिभावश्च कल्पित इति तदभावप्रसङ्गः, धर्मा एव कल्पिता न धमी तत्कथमभावप्रसङ्ग इति चेन्न, धर्माणां कल्पनामात्रत्वाभ्युपगमेन परमार्थतोऽसत्त्वाभ्युपगमाद्, तदभावे धम्मिणोऽ- प्यभावापत्तेः, अथ तदेवैकं स्वलक्षणं सकलसजातीयव्यावृत्त्येकस्वभावं धम्मि विजातीयव्यावृत्तिनिवन्धनाश्च या व्यावृत्तयो भिन्ना इव कल्पितास्ता धर्माः, ततो न कश्चिद्दोपः, तदप्ययुक्तम्, एवं कल्पनायां वस्तुनोऽनेकान्तात्मकताप्रसक्तः, अन्यथा सकलसजातीयविजातीयव्यावृत्त्ययोगात् , नहि येनैव स्वभावेन घटाद् व्यावर्त्तते पटस्तेनैव स्तम्भादपि, स्तम्भस्य पटरूपता: प्रसकेः, तथाहि-पटाद् व्यावर्तते पटो घटव्यावृत्तिस्वभावतया, स्तम्भादपि चेत् घटव्यावृत्तिस्वभावतयैव व्यावर्त्तते तर्हि वलात् स्तम्भस्य घटस्वरूपतामसक्तिः, अन्यथा ततस्तत्स्वभावतया तव्यावृत्त्ययोगात् , तस्मात् यतो व्यावर्त्तते यत् तत्तव्यावृत्तिनिमित्तभूताः स्वभावा अवश्यमभ्युपगन्तव्याः, ते च नैकान्तेन धर्मिणो भिन्नास्तदभावप्रसङ्गात् , तथा च तदवस्य एवं पूर्वोको दोपः, तस्मानिन्नाभिन्नाः, भेदाभेदोऽपि धर्मधर्मिणोः कथमिति चेत्, उच्यते, इह यद्यपि तादात्म्येन धर्मिणा धर्माः सर्वे लोलीभावेन व्याप्तास्तथाऽप्ययं धर्मी एते धर्मा इति परस्परं भेदोऽप्यस्ति, अन्यथा तभावानुपपत्तिः, तथा च सति प्रतीतिवाधा, मिथो-भेदेऽपि च विशिष्टान्योऽन्यानुवेधेन सर्वधर्माणाधर्मिणा व्याधत्वात् अभेदोऽप्यस्ति, अन्यथा तस्य धर्मा इति सम्बन्धानुपपत्तिः, ततश्च न सर्वेषां वीतरागत्वप्रसङ्गः, केवलभेदस्यानभ्युपग- मात, नापि दोपक्षये तदात्मनोऽपि क्षयः, केवलाभेदस्यानभ्युपगमादिति न.काचित् क्षतिः ।। भा.सू.५७

·गणधराणां
प्रामावि
आवश्यक
श्रीमलय-
समयसरणे
जिमि संसयंमी जाइजरामरणविष्पमुकणं । सो समणो पधइतो तिहिं उ सह खंडिपसरहिं ॥ ६४१॥
व्याख्या पूर्ववत् ।
एकादशो गणधरः समाप्तः॥
उका गणधरसंशयापनयनवकव्यता, साम्प्रतमेतेपामेव वक्तव्यताशेपप्रतिपादनार्थ द्वारगाथामाह-
खित्ते काले जम्मे गुत्तमगारछउमत्थपरिआए । केवलिअ आउ आगम परिनिधाणे तचे चेव ॥ ६४२।।
अत्र एकारान्ताः शब्दाः प्राकृतत्वात् प्रथमाद्वितीयान्ता द्रष्टव्याः, ततोऽयमर्थः-गणधरानधिकृत्य क्षेत्रं-जनपदग्रा-
मनगरादि वक्तव्यं, जन्मभूमिर्वाच्येत्यर्थः, तथा कालो नक्षत्रचन्द्रयोगोपलक्षितो वाच्यः, तथा जन्म वक्तव्यं, जन्म च
मातापित्रायत्तमित्यतो मातापितरौ वाच्यौ, तथा गोत्रं यत् यस्य तद्वाच्यम्, 'अगारछउमत्थपरियाए' इति पर्यायशब्दः
प्रत्येकमभिसम्बध्यते, अगारपर्यायः-गृहस्थपर्यायो वाच्यः, तथा छद्मस्थपर्यायश्चेति, तथा केवलिपर्यायो वाच्यः, सर्वायुष्क
याच्य, तथा आगमो वाच्या-कस्य क आगम आसीदिति, तथा परिनिर्वाणं वाच्य-कस्य भगवति सति परिनिर्वाण-
मासीत् ?, कस्य वा भगवति परिनिवृते इति, तथा तपो वक्तव्यं यथा कि केनापवर्ग गच्छता तप आचरितमिति,
पसन्दात् संहननादि च पकव्यमिति, गाथासमुदायार्थः ॥ इदानीमवयवार्थः प्रतिपाद्यते, तत्र आद्यद्वारावयवाथों-
॥३३७॥
भिधित्सया प्राह-
मगहा गुब्बरगामे जाया तिन्नेव गोयमसगुत्ता। कुल्लागसनिवेसे जाउ वियत्तो सुहम्मो अ ॥ ६४३ ॥

·मोरीअसंनिवेसे दो भायर मंडि-मोरिआ जाया। अयलो अ कोसलाए मिहिलाए अकंपिओजाओ॥३४४॥
तुंगीअसंनियेसे मेअजो पच्छभूमिए जाओ। भगवंपि य पभासो रायगिहे गणहरो जाओ ॥ ६४५ ॥
मगधेषु जनपदेषु गोवरग्रामे जातात्रय एवाद्या गणधराः, कथम्भूता एते त्रयोऽपीत्याह-गौतमसगोत्राः' सह
गोत्रं येषां ते सगोत्राः गौतमेन गोत्रेण सगोत्रा गौतमसगोत्राः, गौतमाभिधगोत्रयुक्का इत्यर्थः, तथा कोल्लाकसन्निवेशे
जातोऽव्यक्तः सुधर्मश्च, मौर्यसन्निवेशे द्वौ भ्रातरौ मण्डिकमायौं जाती, अचलश्च कोशलायां मिथिलायामकम्पिको जात
इति, तुझिके सन्निवेशे वत्सभूमौ कौशाम्बीविषये इत्यर्थः, मेतार्यो जातः, भगवानपि च प्रभासो राजगृहे गणधरो
जातः ॥ सम्प्रति कालद्वारावयवार्थः प्रतिपाद्यः, कालश्च नक्षत्रचन्द्रयोगोपलक्षित इति यत् यस्य गणभृतां नक्षत्रं
तदभिधित्सुराह-
जेहा कत्तिय साई सवणो हत्युत्तरा महाओ अ। रोहिणि उत्तरसाढा मिगसिर तह अस्सिणी पुस्सो॥६४६॥
इन्द्रभूतेर्जन्मनक्षत्र ज्येष्ठा अग्निभूतेः कृत्तिकाः वायुभूतेः स्वातिय॑तस्य श्रवणः सुधर्मस्य हस्त उत्तरो यासां ता
हस्तोत्तरा उत्तराफाल्गुन्य इत्यर्थः, मण्डिकस्य मघाः, मौर्यस्य रोहिणी, अकम्पिकस्य उत्तरापाढाः, अचलभ्रातुः मृगशिरः,
मेतार्यस्य अश्विनी, प्रभासस्य पुष्यः ॥ अधुना जन्मद्वारं प्रतिपाद्यं, जन्म च मातापित्रायत्तमिति गणभृतां मातापितरा-
वेव प्रतिपादयति-
वसई धणमित्तो धम्मिल धणदेव मोरिए चेव । देवे वसू अ दत्ते चले अ पिअरो गणहराणं ॥ ६४७॥

·आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
गणधराणां
पित्रादि
आद्यानां त्रयाणां गणभृतां पिता वसुभूतिः, व्यकस्य धनमित्रः, सुधर्मस्य धम्मिल्ला, मण्डिकस्य धनदेवः, मौर्यस्य
मौर्यः, अकम्पिकस्य देवा, अचलभातुर्वसुः, मेतार्यस्य दत्तः, प्रभासस्य वलः, एवं पितरो गणधराणां भवन्ति ॥
पुदवी अ वारुणी भदिला य विजयदेवा तहा जयंती य । नंदा य वरुणदेवा अईभद्दा य मायरो ॥६४८॥
आयानां त्रयाणां गणभृतां माता पृथिवी, व्यक्तस्य वारुणी, सुधर्मस्य भद्रिला, मण्डिकमौर्यपुत्राणां विजयदेवा
पितृभेदेन, धनदेवे पञ्चत्वमुपागते मण्डिकपुत्रसहिता मौर्येण धृता, ततो मौर्यो जाता, अविरोधश्च तस्मिन् देशे इत्य-
दूषणं, जयन्ती माता अकम्पिकस्य, नन्दा अचलभ्रातुः, वरुणदेवा मेतार्यस्य अतिभद्रा प्रभासस्य ॥ सम्प्रति
गोत्रद्वाराभिधानार्थमाह-
तिम्ति य गोयमगुत्ता भारदा अग्गिवेस वासिट्टा । कासव गोअम हारिअ कोडिन्नदुगं च गुत्ताई ।। ६४९ ।।
त्रय आद्या गणभृतो गौतमगोत्राः, भारद्वाजो व्यक्ता, अग्निवेश्यायनः सुधर्मः, वासिधो मण्डिका, काश्यपो मौर्यिका,
गौतमोऽकम्पिका, हारितोऽचलनाता, कौण्डिन्यौ मेतार्यः प्रभासश्च । अधुना अगारपर्यायद्वारप्रतिपादनार्थमाह-
पना छायालीसा पायाला होइ पन्न पन्ना य । तेवन्न पंचसट्ठी अडयालीसा य छायाला ॥ ६५० ।।
छत्तीसा सोलसर्ग अगारवासो भवे गणहराणं । छउमत्थं परियागं अहकमं कित्तहस्सामि ॥ ६५१ ।।
इन्द्रभूतेरगारपर्यायः पञ्चाशद्धर्माणि, अग्निभूतेः पद्दत्वारिंशद्, वायुभूतेाचत्वारिंशत्, व्यक्तस्य पञ्चाशत, सुधर्मणः
॥३३॥

·पचाशत् ; मण्डिकस्य पञ्चपष्टिः, मौर्यस्य त्रिपञ्चाशत् , अकम्पितस्याप्टाचत्वारिंशत्, अचलभ्रातुः पट्चत्वारिंशत्, मेता- यस्य पत्रिंशत् , प्रभासस्य पोडश । अत ऊर्भ छद्मस्थपर्यायं यथाक्रम कीर्चयिष्यामि ॥ प्रतिज्ञातमेवाह- तीसा यारस दसगं बारस यायाल चउदसदृगं च । नवगं बारस दस अट्टगं च छउमत्थपरिआओ॥६५२॥ इन्द्रभूतेश्छद्मस्थपर्यायस्त्रिंशद्वर्षाणि, अग्निभूतेदश वायुभूतेर्वदशकं व्यक्तस्य द्वादश सुधर्मणो द्वाचत्वारिंशत् मण्डिकस्य चतुईश मौर्यस्यापि चतुर्दश अकम्पितस्य वर्षनवकं अचलभातुर्दादश वर्षाणि मेतार्यस्य दश प्रभासस्य वर्षा- एकमेपामेव यथाक्रम छद्मस्थपर्यायः ॥ केवलिपर्यायपरिज्ञानोपायमाह- छउमत्थप्परियागं अगारवासं च बुफसित्ताणं । सवाउअस्स सेसं जिणपरियागं वियाणाहि ॥ ६५३ ॥ पारस सोलस अट्ठारसेव अट्ठारसेव अटेव । सोलस सोलस इगवीस चउदस सोले असोले अ॥६५॥ छनास्थपर्यायमगारवासं च व्यवकलय्य यत् सर्वायुष्कस्य शेपं तत् जिनपर्यायं विजानीहि, स चायं जिनपर्याया, इन्दभूतेः केवलिपर्यायो द्वादश वर्षाणि, अग्निभूतेः पोडश, वायुभूतेरष्टादश, व्यक्तस्याष्टादश, सुधर्मणोऽष्टी, मण्डिकस्य पोडश, मौर्यपुत्रस्य पोडश, अकम्पितस्य एकविंशतिः, अचलनातुश्चतुर्दश, मेतार्यस्य पोडश, प्रभासस्य पोडश ॥ वाणउई चउहत्तरि सत्तरि तत्तो भवे असीई य। एगं च सयं तत्तो तेसीई पंचनउई आ ॥ ६५५ ॥ अत्तरिं च वासा तत्तो वावतारं च वासाई । चावट्टी चत्ता खलु सवगणहराउअं एअं॥ ६५६ ॥ सम्मति सर्वायुष्कमाह-

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
गाधरा-
णामा-
युरादि
॥३३॥
इन्द्रभूतेः सर्वायुद्धिनपतिर्वाणि, अग्निभूतेश्चतुःसप्ततिः, वायुभूतेः सप्ततिः, व्यक्तस्य अशीतिः, सुधर्मस्य एकं चर्पशतं,
मण्डिकप पचनपतिर्वर्षाणि, मौर्यपुत्रस्य त्र्यशीतिः, अकम्पिकस्याटसप्ततिः, अचलभ्रातु सधतिः, मेतार्यस्य द्वापष्टिा,
प्रभासस चत्वारिंशत्, एवं क्रमेण गणधराणां सर्वायुष्कमिति ॥ आगमद्वारप्रतिपादनार्थमाह-
सघे य माहणा जचा, सबे अज्झावया विऊ । सबै दुवालसंगीआ, सवे चउदसपुविणो ॥ ६५७॥
सर्वे ब्राह्मणा जात्याः-प्रशस्तजातिकुलोत्पन्नाः, तथा सर्वेऽध्यापका-उपाध्याया विदन्तीति विदो-विद्वांसः, चतु-
ईशयिद्यास्थानपारगमनात्, तानि चतुर्दश विद्यास्थानान्यमूनि---"अगानि वेदाश्चत्वारो, मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्म-
शाखं पुराणं च, विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥१॥" तत्राङ्गानि पद, तद्यथा-शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिष
पेति, पा गृहस्थागम उक्तः, लोकोत्तरागमप्रतिपादनार्थमाह-सर्वे द्वादशानिनः, तत्र स्वल्पेनापि द्वादशानाध्ययनेन
द्वादशाङ्गिनोऽभिधीयन्ते ततः सम्पूर्णद्वादशाज्ञापनार्थमाह-सर्वे चतुर्दशपूर्विणः ॥ परिनिर्वाणद्वारमाह-
परिनिघुया गणहरा जीवंते नायए नव जणा उ । इंदभूई सुहम्मो अ रायगिहे निवुए वीरे ॥ ६५८ ॥
जीपति ज्ञातके-जातकुलोत्पन्ने बारे भगवति नव जनाः-इन्द्रभूतिसुधर्मस्वामिवाः परिनिवृता, इन्द्रभूतिः
मुपर्मश्च स्वामिनि वीरे निदृते परिनिर्वृतः, तत्रापि प्रथममिन्द्रभूतिः पश्चात्सुधर्मस्वामी, यश्च यश्च कालं करोति सस
मुधर्मास्वामिनो गणं ददाति, तेषां तथाविधसन्तानप्रवृत्तिहेतुभूताचार्यासम्भवात्, सुधर्मस्वामी तु कालं कुर्वन्
निजशियाय जम्बूस्वामिने गणं समापितवान् । अधुना तपोद्वारमाह-
॥३३॥

·मासं पाओधगया सवेऽचि य सबलद्धिसंपन्ना । बजरिसहसंघयणा समघरंसा य संठाणे ॥ ६५९ ॥ सर्व एय गणधरा मासं यावत् पादपोपगमनगता, द्वारगाथोपन्यस्तं चशब्दार्थमाह सर्वेऽपि सर्वलन्धिसम्पन्ना:- आमपिध्यायशेपलब्धिसम्पन्नाः, तथा वज्रर्पभसंहननाः समचतुरनाश्च संस्थाने संस्थानविषये ॥ उक्तः सामायिका- घसूत्रमणेवणां तीर्थकरगणधराणां निर्गमः, सम्प्रति क्षेत्रद्वारं प्राप्तावसरं, परमनन्तरमेव द्रव्यनिर्गमस्य प्रतिपादितत्वात कालस्य च द्रव्यपर्यायत्येनान्तरङ्गरवाद अन्तरङ्गवहिरङ्गयोश्चान्तरङ्ग एप विधिर्वलवानिति न्यायसामात् क्षेत्रद्वार- मुच्यते, द्वारगाथायां तु क्षेत्रस्याल्पवक्तव्यत्वात् प्रथममुपन्यासः कृतः, तन कालो नामाघेकादशभेदभिन्नः, तत्र नामस्थापने सुझाने इति ते अनादृत्य द्रव्यादिकालप्रतिपादनार्थमाह- दघे अद्ध अहाजअ उवधामे देस कालकाले य तह य पमाणं वन्ने भावे पगयं तु भावेणं ।। ६६०॥ तत्र द्रव्य इति वर्तनादिलक्षणो द्रव्यकालो वाच्या, 'अद्धा' इति चन्द्रसूर्यादिक्रियाविशिष्टोऽर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्त- ती समयादिलक्षणो अद्धाकालो वाच्यः, तथा आयुष्ककालो देवाद्यायुष्कलक्षणो वाच्या, तथा उपक्रमकालः अभि- प्रेतार्थसामीप्यानयनलक्षणः सामाचारीयथायुकदमिनो वाच्या, तथा देशकालो पाच्या, देशः प्रस्तायोऽवसरो विभागः पर्याय इत्यनान्तरं तस्य कालो देशकाल, अभीष्टयस्त्ववास्यवसरकाल इति भावः, तथा कालकालो वाच्या, तत्र कलनं कालः, द्वितीयः कालशब्दोमरणवाची, कालस्य काल कालकालो, मरणक्रियाकलनमित्यर्थः, चः समुच्चये, तथा प्रमाणकाल:- अद्धाकालविशेपो दियसादिलक्षणो वाच्या, तथा वर्णकालो वाच्यः, वर्णश्चासौ फालश्चेति वर्णकालः, तथा

·द्रव्यकाल
आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
॥३४॥
'भावे' इति जीदयिकादिभावकाला, सादिसपर्यवसानादिभेदभिन्नो वाच्यः, प्रकृतं तु भावकालेनाधिकारः, एप गाथा:
समासार्थः ।। साम्प्रतमवयवार्थोऽभिधीयतें, तत्र आद्यद्वारावयवार्थमभिधित्सुराह-
चेयणमचेयणस य दवस ठिई उ जा चउविगप्पा । सो होइ दधकालो अहवा दचिों तु तं चेव ॥३६१॥
चेतनत्य-देवादेरचेतनस्य-पुद्गलादेः द्रव्यस्य या स्थान स्थितिः चतुर्विकल्पा:-सादिसपर्यवसानादिभेदेन चतुर्भेदा
स भवति द्रव्यस्य कालो द्रन्यकालः, अथवा द्रव्यं तु तदेव-द्रव्यमेव कालो द्रव्यकालः ॥ चेतनाचेतनद्रव्यस्य चतुर्वि-
पस्थितिप्रदर्शनार्थमाह-
गइ सिद्धा भविआ या अभविष पुग्गल अणागयद्धा य । तीयद्ध तिनि काया जीवाजीवढिई चउहा ॥६६२॥
'गइ'त्ति देवादिगतिमधिकृत्य जीवाः सादिसपर्यवसानाः, 'सिद्ध'त्ति सिद्धाः प्रत्येकं सिद्धत्वेन साद्यपर्यवसानाः,
'भविया या इति भव्याश्च भव्यत्वमधिकृत्य केचन अनादिसपर्यवसानाः, अभविय'त्ति अभव्याः खल्वभव्यतया:-
नाथपर्यवसानाः, एवं जीवस्थितिश्चतुर्भशिका, 'पुग्गल'त्ति पूरणगलनधर्माणः पुद्गला-द्विपदेशादयः स्कन्धाः, ते च
पुद्गलत्येन सादिसपर्यवसानाः, तथा 'अणागयदा य' इति अनागताद्धा-अनागतकालः, स च वर्तमानसमयादि-
तया सादिः अनन्तत्यादपर्यवसानः, तथा 'तीयद्धति अतीतः कालोऽनन्तत्वादनादिः साम्प्रतसमयविवक्षायां सपर्यव-
मान इति, तथा 'तिलि कापति प्रयः कायाः-धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायाः खल्वनाद्यपर्यवसाना, एपा
अजीयचतुर्भरिका, एवं जीवाजीवस्थितिश्चतुर्धेति । साम्प्रतमद्धाकालद्वारावयवार्थप्रतिपादनार्थमाह-
॥३४॥

·समयाऽऽचलिअ मुटुता दिवस अहोरत्त पक्ख मासोय।संवच्छर जुग पलियासागर ओसपि परिअहा॥६६॥ परमनिकृष्टः कालः समयोऽभिधीयते, स च प्रवचनप्रतिपादितपट्टसाटिकापाटनदृष्टान्तादवसेयः, जघन्ययुक्तासंख्या- तकसमयसमुदायलक्षणा मावलिका, द्विघटिको मुहूर्तः, चतुष्प्रहरात्मको दिवसः, यदिवा यावदाकाशखण्डमादित्येन स्वप्र- भाभितिं तापदाकाशपरिभ्रमणच्छिन्नः कालो दिवसः, अहोरात्र अप्टप्रहरात्मकः, रात्रिंदिवमित्यर्थः, पक्षः पञ्चदशाहो- रात्रात्मका, मासस्तद्विगुणः, चः समुच्चये, संवत्सरो-द्वादशमासात्मको, युगं पञ्चसंवत्सरं, असोययुगात्मक पलिय'त्ति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् पयोपर्म, 'सागर'त्ति पल्योपमदशकोटीकोव्यात्मकं सागरोपमम्, उत्सर्पिणी-सागरोपमद- शकोटीकोट्यात्मिका उत्सप्पिणी, उत्सर्पिणीमहणेनावसर्पिण्यपि सूचिता, सापि सागरोपमदशकोटिकोट्यात्मिका, अनन्तो- रसप्पिण्यात्मफः परावर्तः, स च द्रव्यादिभेदभिन्नः पञ्चसमटीकातो वेदितव्यः ।। सम्प्रति यथायुष्ककालद्वारमुच्यते- तत्राद्धाकाल एवायु:कर्मानुभवविशिष्टः सर्वजीवानां वर्तनादिमयो यथायुप्ककालोऽभिधीयते, तथा चाह- नेरइय-तिरिय-मणुस्स-देवाण अहाउअं तु जं जेण । निधत्तिअमन्नभवे पालंति अहाउकालो सो ॥६६४ ॥ नारकतिर्यइमनुष्यदेवानां यथायुष्कमेव यत् येन निर्वर्तितं-रौद्रध्यानादिना कृतमन्यभवे-अन्यस्मिन् जन्मनि तत् यदा विपाकतस्त एवानुपालयन्ति स यधायुष्ककालः॥ साम्प्रतमुपक्रमद्वारमाह- दुविहीवकमकालो सामायारी अहाउअं चेय । सामायारी तिविहा ओहे दसहा पर्यविभागे ।। ६६५ ।। विविधश्वासावुपक्रमकालश्च द्विविधोपक्रमकालः, तदेव द्वैविध्यमुपदर्शयति-'सामायारी अहाउयं चेय'त्ति पदैकदेशे

·आवश्यक
श्रीमठय-
समवसर
अद्धाका-
ला यथा-
युष्को-
पक्रमः
॥३४१॥
पदसमुदायोपचारात् सामाचार्युपक्रमकालो यथायुप्कोपक्रमकालश्चेति द्रष्टव्यं, तत्र समाचरणं समाचार:-शिष्टाचरितः
क्रियाकलापः, समाचार एव सामाचार्य, भेषजादित्वात् स्वार्थे व्यण, स्त्रीविवक्षायां डी, डयाम् 'अत' इत्यकारलोपः,
'तद्धितव्यञ्जना दिति यकारलोपः, उपक्रमणम्-उपरितनश्रुतादिह तस्याः सामाचार्या आनयनमुपक्रमः, सामाचार्यो
उपक्रमः सामाचार्युपक्रमः स चासौ कालश्च सामाचार्युपक्रमकालः, तथा यथायुष्कस्योपक्रमणं-दीर्घकालभोग्यस्य स्वल्प-
तरकालेन क्षपणं यथाऽऽयुष्कोपक्रमः स चासौ कालश्च यथायुप्कोपक्रमकालः, तत्र सामाचारी त्रिविधा-ओघे दशविधा
पदविभागे च, तत्र ओघः-सामान्यं ओघसामाचारी-सामान्यतः सङ्केपाभिधानरूपा, सा च ओघनियुक्ति, दशधा-
सामाचारी-इच्छाकारादिलक्षणा, पदविभागसामाचारी छेदसूत्राणि, तत्र ओघसामाचारी नवमात् पूर्वोत्तृतीयाद्वस्तुन
आचाराभिधानात्, तत्रापि विंशतितमात् प्राभृतात्, तत्राप्योधप्राभृतात् निव्यूढा, एतदुक्तं भवति-साम्प्रतकालमनजि-
सानां तायछुतपरिज्ञानशक्तिविकलानामायुप्कादिहासमपेक्ष्य प्रत्यासन्नीकृतेति, दशविधसामाचारी पुनः पड्विंशति-
तमादुत्तराध्ययनात् स्वल्पतरकालप्रवजितपरिज्ञानार्थं नियूंढा, पदविभागसामाचार्यपि छेदसूत्रलक्षणा नवमपूर्वादेव
नियूदेति ॥ साम्प्रतमोघनियुकिर्यकव्या, सा च महत्त्वात् पृथग्ग्रन्थान्तररूपा कृता । सम्प्रति दशविधसामाचारीप्रति-
पादनाघमाह-
इच्छा मिच्छा तहकारे आवस्सिआ य निसीहिआ। आपुच्छा य पडिपुच्छणा छंदणा य निमंतणा॥ ६६६ ॥
उपसंपया य काले सामायारी भवे दसविहा उ । एएसिं तु पयाणं पत्तेय परूवणं चुच्छं ॥ ६६७ ।।
॥३४॥

·एपणमिच्छा करणं कारः, तन कारशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, इच्छया-वलाभियोगमन्तरेण करणमिच्छाकारः, तथा च-इच्छाकारेण ममेदं कुर्विति, तथा मिथ्या वितथमनृतमिति पर्यायाः, मिथ्याकरणं मिथ्याकारः, मिथ्याक्रियेत्यर्थः, तथा च संयमयोगवितथाचरणे विदितजिनवचनसाराः साधवस्तक्रियाया वैतथ्यप्रदर्शनाय मिथ्याकारं कुर्वते, मिथ्या- क्रियेयमिति, तथाकरणं तथाकारः, स च सूत्रप्रश्नगोचरो यथा भवद्भिरुक्कं तथेदमित्येवंस्वरूपः, अवश्यपर्यायोऽवश्यशब्दो- ऽकारान्तोऽप्यस्ति, ततोऽवश्यस्य-अवश्यं कर्त्तव्यस्य क्रिया आवश्यकी 'योपान्त्यगुरूपान्त्यमादुनिति वुञ् आवश्यकी, चः समुच्चये, तथा निषेधेन निर्वृत्ता नैपेधिकी, आपृच्छनमापृच्छा विहारभूमिगमनादिपु प्रयोजनेषु गुरोः कार्या, चा पूर्व- वत् , तथा प्रतिपृच्छा, सा च प्राग्नियुफेनापि करणकाले कार्या, निपिद्धेन वा प्रयोजनतः कर्तृकामेनेति, तथा छन्दना- पारगृहीतेनाशनादिना आमन्त्रणा कार्या, तथा निमन्त्रणा-अगृहीतेनैवाशनादिना अहं भवदर्थमशनाद्यानयामीत्येवं- भूता, उपसम्पच विधिना देया, एवं काले-कालविपया सामाचारी भवेदश विधा ॥ एवं तावत्समासत उक्ता, सम्प्रति प्रपश्यतः मतिपदमभिधित्सुरिदमाह-पतेपां पदानां तुर्विशेषणे विपयप्रदर्शनेन प्रत्येकं पृथक् पृथक् प्ररूपणां वक्ष्ये इति गाथाद्वयसमासार्थः ॥ तत्रेच्छाकारो येप्वर्थेषु क्रियते तत्प्रदर्शनार्थमाह- जइ अन्भत्धिन परं कारणजाए करिज से कोइ । तत्थवि इच्छाकारो न कप्पइ पलाभिओगो उ॥ ६६८ ।। 'यदि' इत्यभ्युपगमे, अन्यथा साधूनामकारणे अभ्यर्थनैव न कल्पते, ततश्च यदि अभ्यर्थयेत् परं-अन्यं साधुं प्रामादौ कारणजाते समुत्पने सति, ततस्तेनाभ्यर्थयमानेन इच्छाकारः प्रयोक्तव्यः, यदिवा अनभ्यर्थितोऽपि कोऽप्यन्यः साधुः ·आवश्यक थीमलय- समवसरणे सामाचा- झुपक्रमः ॥३४२॥ 'से' तस्स कर्तृकामस्य कस्यचित्साधोः कारणजातं फुर्यात् तत्रापि तेनानभ्यर्थितेन साधुना तस्य चिकीर्पितं कर्तुकामेन इच्छाकार प्रयोकव्यः, इह विरला केचिदनभ्यर्थिता एव परकार्यकार इति कोऽपीति ग्रहणं,अथ कस्मादिच्छाकारमयोगः क्रियते ?, उच्यते, वलाभियोगो न कल्पते इति सूचनार्थी, उकं यतो न कल्पते बलाभियोगः साधूनां, तत इच्छाकार- प्रयोगः कर्त्तव्यः, तुशब्दः क्वचित् वलाभियोगोऽपि कल्पते इति सूचनार्थः ॥ उक्तगाथावयवार्थप्रतिपादनार्थमाह- अब्भुवगयम्मि नजइ अन्भत्थेउं न वइ परो उ(ओ)। अणिमूहिअवलविरिएण साहुणा ताय होअयं ॥६६९॥ यदि अभ्यर्थयेत् परमित्येतस्मिन् यदिशब्दप्रदर्शितेऽभ्युपगमे सति ज्ञायते, किमित्याह-अभ्यर्थयितुं न वर्चते-न युज्यते परः, किमित्यत आह-न निगूहते बलवीर्य यस्तेन, वलं शारीरं वीर्यम्-आन्तरः शक्तिविशेषः, तावच्छन्दः प्रस्तुताः र्थप्रदर्शक एव, अनिहितवलवीर्येण तावत्साधुना भवितव्यं, पाठान्तरं वा "अर्णिगूहियबलविरिएण जेण साहूण होय" अस्थायमर्थः-येन कारणेन अनिहितबलवीर्येण साधुना भवितव्यमिति युक्तिः ततोऽभ्यर्थयितुं न युज्यते पर इति ।। आह-इत्थं तयेभ्यर्थनाविपयेच्छाकारोपन्यासोज्नर्थका, उच्यते-- जइ हुन तस्स अनलो कन्जस्स वियाणइ न वा वाणं । गेलनाइहिवि हुन्जा वावडो करणेहिं सो॥१७॥ यदि भवेत्तस्य-प्रस्तुतस्य कार्यस्यानल:-असमर्थः, यदिवा न विजानाति तत्कार्यं कर्तु, वाणमिति निपातः पूरणार्थ, ग्लानादिभिर्या भवेत् च्यातः कारणैरसौ तदा सजातद्वितीयपदोऽभ्यर्थनागोचरमिच्छाकारं रत्नाधिकं विहायान्येषां ॥३४२॥ करोति । तथाचाह- ·राइणियं पबित्ता इच्छाकारं करेइ सेसाणं । एअंमज्झं कजं तुम्भेह करेह इच्छाए ॥ ६७१।। रनानि द्विविधानि-द्रव्यरत्नानि भावरतानि च, तत्र मरकतवजेन्द्रनीलवैडूर्यादीनि द्रव्यरलानि, सुखमधिकृत्य | वेपामभकान्तिकत्यादनात्यन्तिकत्याच, भावरतानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि, सुखनिवन्धनतामङ्गीकृत्य तेपामेका- न्तिकत्वात् आत्यन्तिकत्याच, भावरत्नैरधिको रत्नाधिकरत रत्नाधिकं वर्जयित्वा इच्छाकारं करोति शेषाणां, कथमि- त्याह-एतत् मे कार्य-वस्त्रसीवनिकादि यूय कुरुत इच्छया, न वलाभियोगेनेति। तत्र यदुक्तम्-'जइ अभत्थेज परं कारण- जाते इति, तत्र प्रथमगाधया यदीत्यस्य भावार्थ उपदर्शितः, द्वितीयगाथया कारणजातानि कथितानि, अनया'तु पूर्वार्धनाभ्यर्थनाविषयो दर्शितः उत्तरार्द्धन त्वभ्यर्थनायाः स्वरूपम् ॥ सम्प्रति 'करेज वा से कोई' इत्यस्य गाथावयवस्या- यययार्थः प्रतिपादनीयः, तत्रान्यकरणसम्भवकारणप्रतिपादनायाह- अयावि विणासंतं अन्नत्यंतं च अन्न दणं । अन्नो कोइ भणिजा तं साहुं निजरहिओ ॥ ६७२ ॥ अधयेति 'जइ अभत्धेज परं कारणजाए' इत्यपेक्षया प्रकारान्तरताद्योतनाथै, विनाशयन्तं चिकीर्पित कार्यम् , अपिशब्दात सोऽन्यस्मिन् गुरुतरे कार्ये समस्ततो यदि स तत्र व्याप्तो भवति तर्हि तत्तो गुरुतरं प्रयोजनं सीदतीति परिभाब्याविनाशयन्तमपि, यदिया स्वयमसमर्थतयाऽभिलपितकार्यकारणाय साधुमन्यमभ्यर्थयन्तं दृष्ट्वा निर्जरार्थी। कोऽप्यन्यः साधुस्तं साधु भणेत् । किं भणेदित्याह- अहयं तुम्भं एरं कन्जंतु फरेमि इच्छकारेणं । तत्थघि सो इच्छं से करेइ मजायमूलीअं ।। ६७३ ॥ मा.सू.५८

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
इच्छाकार-
सामाचारी
॥३४३॥
अहमित्यात्मनिर्देशे, युष्माकमेतत्कर्तुमभीष्टं कार्य करोमीच्छाकारेण-युष्माकमिच्छाक्रियया, न चलादित्यर्थः, तत्रापि स
कारापकः साधुः 'इच्छन्ति इच्छाकारं 'से' तस्य स्वयमिच्छाकारेण कर्तुमभ्युद्यतस्य करोति, नन्वसौ तेनेच्छाकारण
याचितः किमर्थ इच्छाकारं करोतीत्यत आह-मर्यादामूलीयं' मर्यादा-साधूनां व्यवस्था तस्यां मूलं मर्यादामूलं तत्र
भवो मर्यादामूलीयः इच्छाकारस्तं, 'निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां विभक्तीनां प्रायो दर्शन मिति हेतौ द्वितीया, ततोऽय-
मर्थः-मर्यादामूलभूत इच्छाकारः, तथाहि-साधूनामियं मर्यादा-न किचिदिच्छाव्यतिरेकेण कश्चित्कारयितव्यः ॥
तदेवं व्याख्यातोऽधिकृतो गाथावयवः, सम्प्रति 'तत्थवि इच्छाकारों' इत्यत्र योऽपिशब्दस्तस्य विषयं प्रदर्शयति-
अहवा सयं करतं किंची अन्नस्स वावि दट्टणं । तस्सवि करेइ इच्छं मज्झपि इमं करेहत्ति ॥ ६७४ ॥
अथवा स्वकम्-आत्मीयं पात्रलेपनादि किञ्चित्कुर्वन्तमन्यत्य वा किश्चित् कुर्वन्तं दृष्ट्वा तथापि, आस्तां प्रागुक्तस्येत्यपि-
शब्दार्थः, आपन्नप्रयोजनः सन् इच्छाकारं कुर्यात् , कथमित्याह-ममापीदं-पात्रलेपनादि इच्छाकारेण कुरुतेति ॥ इदानी-
मभ्यर्थितसाधुविपयं विधि प्रदर्शयति-
तत्ववि सो इच्छं से करेइ दीवेइ कारणं चावि । इहरा अणुग्गहत्थं कायवं साहुणो किचं ॥ ६७५ ॥
तत्रापि-एवमभ्यर्षकेऽपि साधावभ्यर्थितः साधुरिच्छाकारं करोति, इच्छाम्यहं तव करोमि, अनेन गुा दिसत्कं कार्या-
न्तरं कर्त्तव्यं तर्हि दीपयति कारणं वापि, इतरथा-गुर्वादिकार्यकर्त्तव्याभावे सत्यनुग्रहार्थमवश्यं साधोः कृत्यं कर्त्तव्य-
मिति ॥ अपिशब्दाक्षिप्तेच्छकारविषयविशेषप्रदर्शनार्यवाह-
॥३४॥

·अहया नाणाईणं अहाए जइ करिज कियाणं । आवचं कोई तत्थवि तेसिं भवे इच्छा ॥ ६७६ ॥ गधपा ज्ञानादीनाम् , आदिशब्दादर्शनचारित्रपरिग्रहः, अर्थात् यदि कुर्यात् कृत्यानाम्-आचार्यादीनां वैयावृत्त्यं कश्चिरसाधुः, पागन्तरं वा 'किच्ची'ति किश्चिद्-विश्रामणादीति, अत्रापि तेपां कृत्यादीनां साधु चैयावृत्त्ये नियोजतां 'भये इच्छ'त्ति भवेदिच्छाकारः, इच्छाकारपुरस्सर योजनीय इत्यर्थः ॥ किमित्यत आह-यस्मात् आणा पलाभिओगो निग्गंधाणं न कप्पए काउं । इच्छा पउंजिअघा सेहे रायाणिए य तहा ।। ६७७ ॥ आज्ञापनमाज्ञा-भवतेदं कार्यमेवेत्येवरूपा, तथा विवक्षित कार्यमाज्ञापितस्याप्यकुर्वतो वलात्कारेण नियोजनं वला- भियोगा, एतौ द्वायपि निर्ग्रन्धानां-साधूनां न कल्पते कर्तु, किन्तु 'इच्छ'त्ति इच्छाकारः प्रयोक्तव्यः प्रयोजने उत्पन्ने सति, मौसके तथा रत्नाधिके च-भारमाधिके च आलापादिप्रष्टुकामेन, 'आद्यन्तग्रहणान्मध्यस्यापि ग्रहण मिति न्याया- दन्येषु च ॥ एप तावदुत्सर्ग उक्का, अपवादतस्त्याज्ञावलाभियोगावपि दुर्विनीते प्रयोक्तव्यौ, तेन च सहोत्सर्गतः संवास एव न कल्पते, बहुस्वजनादिकारणप्रतिवद्धतया त्वपरित्याज्ये अयं विधिः-प्रथममिच्छाकारेण योज्यते, अकुर्वन्नाज्ञया, पुनर्यलाभियोगेनेति, आह च- जह जयवाहलाणं आसाणं जणवएसु जायाणं । सयमेव खलिणगहणं अहवावि पलाभिओगेणं ॥ ६७८॥ [पुरिसजाएवितहा विणीअविणयम्मिनस्थि अभिओगोसेसम्मि अ(उ)अभिओगोजणवयजाए जहा आसे ३७९ यथा जात्यवाहीकानामधानां जनपदेषु-मगधादिषु जातानां च, चशब्दलोपोऽन द्रष्टव्यः, स्वयमेव खलीनग्रहणं

·मावश्यके
धीमलय-
समवसरणे
इच्छाकार-
सामाचारी
॥३४४॥
भवति अथवाऽपि वलाभियोगेन, खलीनं-कविकं, किमुक्तं भवति ?-यथा जात्यवाहीकानामश्वानां स्वयमेव खलीनग्रहणं
भवति, जनपदजातानां च बलाभियोगेन, एवं पुरुषजातेऽपि-जातशब्दः प्रकारवचनः पुरुषप्रकारेऽपि, कथम्भूते
इत्याह-'विणीयविणयंमित्ति विविधम्-अनेकप्रकारं नीतः-प्रापितो विनयो येन स विनीतविनयस्तस्मिन् नास्त्य-
भियोगः, स्वयमेव विनये प्रवर्तनात् , खलीनग्रहणे जात्यवाहीकाश्ववत् , 'सेसम्मि उ अभिओगो'त्ति शेपे-विनयर-
हिते अभियोगो-चलाभियोगः प्रवर्त्तते, जनपदजाते यथा अन्धे । एप गाधाद्वयसमुदायार्थः, अवयवार्थः कथानकादव.
सेयः, तच्चेदम्-याहलविसए एगो आसकिमारो, सो दमिजिउकामो वेयालियवेलाए अहिवासिऊण पभाए अग्घेऊण
वाहियालीए नीओ, खलिणं से ढोइयं, सयमेव तेण गहियं, विणीयत्ति, ततो राया सयमेवारूढो, सो य हियइच्छियं
बूढो, रपणा ओयरिऊण आहारलयणादिणा सम्म पडियरिओ, पइदियह च सुद्धत्तणतो एवं वहति, न तस्स बलाभि-
योगो पयत्तइ । अवरो पुण मगहादिजणवयजाओ आसो, सो दमिजिउकामो वियालवेलाए अहिवासितो, मायरं पुच्छति-
'किमयंति',तीए भणितं-कल्ले वाहिजिहिसि, तं सयमेव खलिणं गहाय वहतो नरिंदं तोसेजासि, तेण तहा कयं,रण्णावि
आहाराइगो सबो से उवयारो कतो, माऊए सिटुं, तीए भणियं-पुत्त ! नियगुणफलं ते एयं, कलं पुण मा खलिणं पडिच्छि-
हिसि मा वा चहति, तेण तहेव कयं, रण्णावि खोरेण पिट्टित्ता चला कवियं दाऊण वाहिओ, पुणो जवसं से निरुद्धं, तेण
माऊए कहियं, सा भणइ-पुत्त ! दुबहियफलमिणं, तो दिवोभयमग्गो जो ते रुचाइ तं करेहिसि । एस दिलुतो, अयमुव-
पतो-जो सयं न करेइ चेयायच्चादि तत्थ बलाभियोगो पयहाविजइ जणवयजाए जहा आसे इति । तस्मात् बलाभि-
॥३४४॥

·योगमन्तरेणय मोक्षाधिना स्वयमेव प्रत्युतेच्छाकारं दत्त्या अनभ्यर्थितेनैव वैयावृत्त्यं कार्य ॥ आह-तथापि अनभ्य- धितस्य स्वयमिच्छाकारकरणं न युक्तमित्याशझ्याह- अम्मत्यणाइ माओ वानरओ चेय होइ दिलुतो । गुरुकरणे सयमेव उ वाणिअगो दुन्नि दिहंता ॥ ६८० ॥ अभ्यर्थनायो मरुको दृष्टान्तः, पुनः शिप्यचोदनायां वानरकश्चैव भवति दृष्टान्तः, गुरुकरणे स्वयमेव तु द्वौ वणिजौ दृष्टान्तः, एप गाधासमासार्थो, व्यासार्थः कथानकेभ्योऽनसातव्यः, तानि चामूनि-एगस्स साहुस्स लद्धी अस्थि, सोन करेइ येयावचं वाल युट्ठाणं, आयरिएण चोइओ भणइ-को मं अब्भत्थेइ ?, आयरिएण भणितो-तुमं अन्भत्थणं मग्गंतो जुफिहिसि जहा सो मरुगो, एगो मरुओ नाणमयमत्तो कत्तियपुण्णिमाए नरिंदजणवएसु दाणं दाउमभुट्टिएसुन तत्थ यचइ, भजाए भणितो-जाहि, सो भणइ-एगं ताव सुद्दाणं परिग्गहं फरेमि, विइयं घरं तेसिं गच्छामि, जस्स आसत्त. मरस फुलस्स कजं सो मम आणेत्ता देउ, एवं सो जावजीवाए दरिदो जातो, एवं तुमंपि अन्भत्थणं मग्गमाणो चुकि- हिसि निजराए, एएसि पालवुहाणं अण्णे अत्धि करेंतगा, तुज्झ एस लद्धी एवं घेव जाहिई, ततोसो एवं भणितो भणइ- एवं सुंदरं जाणह ता अपणा कीस न करेह ?, आयरिया भणंति-सरिसो तुम तस्स वानरस्स, जहा एगो वानरो रुक्खे अच्छइ, वासासु सीयवाएहिं अभिदुइजमाणो सुघराए सउणियाए भणिओ-वानरगा पुरिसो सि तुमं निरत्थयं वहसि वाहुदंडाई । जो पायास्स सिहरे न करेसि कुडि पडालिं वा ॥१॥ केइ पुण एवं भणति-'वासेण झडिजंतं दलूणं वा- नरं धरथरेतं । सुघरा नाम सउणिया भणइ तयं निडए संती ॥ १॥ छित्तूणिमे तणाई आणेऊणं च रुक्खसिहरंमि

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
इच्छाकार-
सामाचारी
॥३४५॥
वसहीकया निवाया तत्थ बसामी निरुवसग्गा ॥२॥ तत्थ वसामि रमामि य वासारते य नविय उल्लामि । अंदोलयामि
वानर ! वसंतमासं विलंवेमि ॥ ३ ॥ हत्था तव माणुसगे जारिस तारिस हियम्मि विण्णाणं । जीविय चऽम्मोहफलं तुवि
सहसि धारवातेहिं ॥ ४ ॥ (छिंदेऊण तणाई) इच्छसि वसहिं न अप्पणों काउं । वानर ! तुमे असुहिए अम्हेवि
घिई न विंदामो॥५॥ इति, एवं सो तीए भणितो तुहिको अच्छइ, ताहे सा दोचंपि तच्चपि भणइ, सो रुहो तं रुक्खं
दुरुहिउमारद्धी, सा नट्ठा, तेण तीसे घरगं सूर्य सूर्य विक्खित्त, अण्णे एवं भणंति-जह पढमं तह विइयं तह तइयं तह
चउत्ययं भणियं । पंचमयं रोसविओ संदिछो वानरो पायो ॥१॥ कुद्धो संदट्ठोट्ठों लंकादाहे य जह स हणुमंतो।
रोसेण धमधतो उल्फिडितो भंगिउं मालं ॥ २॥ आकंपियंमि तो पायमि फिरिडित्ति निग्गया सुपरा । अण्णंमि
दुर्ममि ठिया झडिजए सीयवाएणं ॥ ३ ॥ इयरोवि य तं निहुँ घेत्तूणं पायवस्स सिहरातो । सूर्य एक्कक छिदिऊण तो
उन्झई कुविओ ॥ ४ ॥ भूमिगयंमि य तो नेड्डयमि अह भणइ घानरो पावो ।सुघरे! अवहियहियए सुण ताव जहा अहि-
रियासि ॥ ५ ॥ नवऽसि मम मयहरिया न यऽसि ममं सोहिया व निद्धा वा । सुघरे ! अच्छसु विघरा जा बसि
लोगतत्तीसु ॥ ६ ॥ निभग्गे ! इयाणि सुहं अच्छ, एवं तुमंपि मम चेव उवरिएण जातो, किं च-ममं अन्नपि निजरा-
दारं अस्थि तेण अहं वद्धतरिवाए निजराए लाभातो चुकामि जहा सो वाणियगो, दो वाणियगा चवहरंति-एगो पढम-
पाउसे मोठं दावेगवं होहिइत्ति सयमेव आसाढपुन्निमाए घरं पच्छइउं लग्गतो, विइएण स्वयं दाऊण छायावियं, सयं
वहरति, तेण तदिवस विउणो लाभो लद्धो, इयरो चुक्को, एवं चेव जई अहं अप्पणा यावच्चं करेमि तो अचिंतंतेण
॥३४५॥

·मुत्तत्या नरसंति, तेहि य नहिं गच्छसारवणाभाषेण गच्छरस अपडियप्पणे वहुतरं मे नासइ इति, तथा चाह-सुत्तत्थेसु अचिंतण गावेसे युद्ध सेहगगिलाणे । पाले समए वाई इडीमाई अणिड्डीया ॥१॥ एएहिं कारणेहिं तुम्वभूतो उ होइ शायरियो । येयायचकरेणं फाययं तस्स सेसेहिं ॥ २॥ जेण कुलं आयत्तं तं पुरिसं आयरेण रक्खेजा। नहि तुंवंमि विणढे अरया साहारया होति ॥ ३ ॥ आदेशे-माघूर्णके वृद्धे शैक्षके ग्लाने तथा वाले-लघुवयसि क्षपके च, यद्वा आचार्यः स्वयं पैयावृत्त्यं करोति तहिं सूत्रार्घयोरचिन्तनं भवति, तथा वादिनि आगते ऋद्धिमति च नगरश्रेष्ठ्यादौ, आदिशब्दात् राजादिपरिग्रहा, आचार्ये यावृत्त्याय पानकादिगते प्रवचनलाघवं भवति, यथा--अनर्द्धिका एते, अनी. श्वरप्रमजिता पते इत्या, तत एतैः कारणैराचार्यः शेपसाधूनामरकप्रायाणां तुम्बभूतो भवति ततो वैयावृत्त्ये-वैयाव- यविपये यरकरणं-करणीयं तत् तस्याशेपैः कर्त्तव्यं, न पुनः स स्वविपये परविषये वा वैयावृत्त्ये प्रवर्त्तमान उपेक्ष- णीयः। एतदेवाह- जेण फुलं आप तं पुरिसं आयरेण रक्खेह । नहु तुंबम्मि विणढे अरगा साहारगा हुन्ति ॥ १३३ ।। येन पुरुपेण फुलमायत्तं तं पुरुपमादरेण रक्षेत्, यतो नहु' नैव तुम्ने विनप्टे अरकाः साधारका:-साधारा भवन्ति । आह-इच्छाफारेणाहं तव मम च प्रथमालिकादिकमानयामीत्याद्यभिधाय यदा लब्ध्यभावान सम्पादयति तदा निर्जरा- खाभषिफलस्वस्येच्छाकार, ततः किं तेनेत्याशझ्याह- घेयायचे अन्मुहिअस्स सद्धाइ काउकामस्स । लाभो चेव तवस्सिस्स होइ अद्दीणमणसस्स ।। ६८१ ॥

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
इच्छाकार:
मिथ्या-
कार:
॥३४६॥
वैयावृत्त्यै-संयमव्यापारे अभ्युस्थितस्य तथा श्रद्धया-प्रसन्नेन मनसा इहपरलोकाशंसाविममुक्तन कर्तुकामरूप 'लाभो
चेव तपस्सिस्स'त्ति प्रकरणानिर्जराया लाभ एव तपस्विनो भवति अलन्ध्यादौ, अदीनं मनोऽस्यासावदीनमनास्तस्यादी.
नमनसः ॥ सम्मति मिथ्याकारविषयप्रतिपादनार्थमाह-
संजमजोगे अन्मुहिअस्स जं किंचि वितहमायरि। मिच्छा एअंति विआणिऊण मिच्छत्ति काय ॥६८२||
संयमयोगः-समितिगुप्तिरूपः तस्मिन् विपयेऽभ्युत्थितस्य सतो यत्किश्चिद्वितथम्-अन्यथा आचरितम्-आसेवितं,
भूतमिति वाक्यशेषः, मिथ्या-विपरीतमेतदिति विज्ञाय, किं ?, 'मिच्छत्ति कायब'मिति मिथ्येति कर्त्तव्यं, तद्विपये मिथ्या-
दुष्कृतं दातव्यमित्यर्थः ॥ संयमयोगविषयायां च प्रवृत्तौ वितथासेवनमिथ्यादुष्कृतं दोपापनयनायालं, नतूपेत्यकरण-
विषयायां नाप्यसकृत्करणगोचरायां, तथा चामुमेवोत्सर्ग प्रतिपादयन्नाह-
जइ अ पडिकमिअवं अवस्स काऊण पावयं कम्मं । तं चेव न कायचं तो होइ पए पडिकतो ॥ ६८३ ।।
यदि च प्रतिक्रन्तव्यं-निवर्तितव्यं, मिथ्यादुष्कृतं दातव्यमित्यर्थः, अवश्यं-नियमेन कृत्त्वा पाप कर्म, ततस्तदेव
पापकं कर्म न कर्त्तव्यं, ततो भवति पदे-उत्सर्गपदविपये प्रतिक्रान्तः, अथवा पदे प्रतिक्रान्त इति किमुक्तं भवति ?-
सुतरां प्रतिक्रान्त इति ।। सम्पति यथाभूतस्येदं मिथ्यादुष्कृतं सुदत्तं भवति तथाभूतमभिधिसुराह-
जं दुमडंति मिच्छा तं भुजो कारणं अपूरंतो । तिविहेण पडितो तस्स खलु दुकर्ड मिच्छा ॥ ६८४ ॥
यदिति अनिर्दिष्टस्य निर्देशः कारणमिति योगा, ततश्च यत्कारणं-यद्वस्तु दुष्टं कृतं दुष्कृतमित्येवं विज्ञाय 'मिच्छे'ति
॥३४६॥

·सूचनात्यूपमितिफरया मिथ्यादुष्कृत (दत्तं तत्) कारणमपूरयन् अकुर्वन् अनाचरनिति भावः, यो बत्तत इति यास्यशेषः, तत्र स्वयं कायेनाप्यकुर्वन् पूरयन्नभिधीयते तत आह-'तिविहेण पडिकतो तरस खलु दुक्कडं मिच्छा ।' 'त्रिविधेन' मनोवाकायलक्षणेन योगेन कृतकारितानुमतिभेदयुक्तेन प्रतिक्रान्तो-निवृत्तः तस्माद्-दुष्कृतकारणात् तस्यैव सलुशब्दोऽयधारणे दुष्कृतं-प्रागुक्तं दुष्कृतं फलदातृत्वमधिकृत्य मिथ्या, भवतीति क्रियाध्याहारः, अथवा तस्यैव मिथ्यादुष्कृतं भवति, नान्यस्येति ॥ साम्मतं यस्य मिथ्यादुष्कृतं दत्तमपि न सम्यग्भवति तत्प्रतिपादनार्थमाह- जं दुफरति मिच्छा तं चेव निसेवए पुणो पावं । पचक्खमुसाबाई मायानिअडीपसंगो अ॥ ६८५॥ यत् पापरूपं किथिदनुष्ठानं दुष्कृतमिति विज्ञाय 'मिच्छत्ति मिथ्यादुष्कृतदानविषयीकृतं, यस्तदेव निपेवते पुनः पापं स मत्यक्षमृपावादी, कथम् ?, दुष्कृतमेतदित्यभिधाय पुनरासेवनात् , तथा तस्य मायानिकृतिप्रसङ्गश्च, स हि दुष्टान्त- रारमा निश्चयतश्चेतसा अनिवृत्त एव गुर्वादिरजनार्थ मिथ्यादुष्कृतं प्रयच्छति, कुतः ?, पुनरासेवनात् , तन मायैव निकृतिः तस्याः प्रसङ्गो मायानिकृतिप्रसङ्गः ॥ कः पुनरस्य मिथ्यादुष्कृतपदस्यार्थ इत्याह- 'मिति मिउमइयत्ते छत्ति अदोसाण छायणे होइ। मिति अमेराइ ठिओ 'दु'त्ति दुगुंछामि अप्पाण॥१८३॥ 'क' तिकडं में पायं 'ड' ति अ डेवेमि तं उवसमेणं । एसो मिच्छादुकडपयक्खरत्यो समासेणं ॥ ६८७ ॥ मीत्ययं वर्णो मृदुमार्दवे वर्त्तते, तत्र मृदुत्वं-कायनवता [मृदु]माईवंच-भावनम्रता मृदुमाईवे ते अस्य स्त इति मृदु- माईवः, अनादिभ्य इतिमत्वर्थीयोऽप्रत्ययतनावस्तत्त्वं तस्मिन् , तथा छ इत्ययं वर्णो दोषाणाम्-असंयमयोगलक्षणाना-

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
मिथ्या-
कार:तथा-
कारश्च
॥३४७॥
माच्छादने-स्थगने भपति, मित्ययं वर्णो मर्यादायां-चारित्ररूपायां स्थितोऽहमित्यस्यार्थत्याभिधायका, दुरित्ययं वर्णो
जुगुप्से-निन्दामि दुष्कृतकारिणमात्मानमित्यस्मिन्नर्थे वर्तते, क इत्ययं वर्णः कृतं मया पापमित्येवमभ्युपगमार्थे वर्त्तते,
ड इत्ययं वर्णो डेमि-लंघयामि अतिक्रामामि तत्-कृतं पापं, केनेत्याह-उपशमेनेत्यस्मिन्नर्थे, एषः-अनन्तरोक्तः
प्राकृतशैल्या मिष्यादुष्कृतपदस्यार्थः, 'समासेन' सङ्केपेण ॥ आह-कथं प्रत्येकमक्षराणामुक्तार्थता ?, पदवाक्ययोरेवार्थ-
दर्शनात् , उच्यते, इह यथा वाक्यैकदेशत्वात् पदस्थार्थोऽस्ति तथा पदैकदेशत्वाद्वर्णस्यापीत्यदोपः, अन्यथा पदस्थाप्यर्थ-
शून्यत्वप्रसङ्गोऽक्षरेष्वाभावात्, प्रयोगश्च-यत् यत्र प्रत्येकं न विद्यते तत्समुदायेऽपि न भवति, यथा सिकतासु तैलं,
इग्यते च पर्णसमुदायात्मकस्य पदस्यार्यस्तस्मादन्यथानुपपत्तेर्वर्णानामप्यर्थः प्रतिपत्तव्य इत्यलं प्रेसलेन ॥ साम्मतं तथा
कारो यस दीयते तत्मतिपादनार्थमाह-
फप्पाकप्पे परिनिटिअस्स ठाणेसु पंचसु ठिअस्स । संजमतवद्गस्स उ अविगप्पेणं तहकारो ॥ ६८८॥
फल्पो विधिराचार इति पर्याया:, कल्पविपरीतरत्वकल्पः, जिनस्थविरकल्पादि वा कल्पः चरकादिदीक्षा पुनरकल्पः,
कल्पश्चाकल्पश्चेति समाहारो द्वन्दः कल्पाकल्प तस्मिन् कल्पाकल्पे परि-समन्तात् निष्ठितः परिनिष्ठितो-ज्ञाननिष्ठां
प्रासः तस्य, तथा तिष्ठन्त्येतेषु सत्सु शाश्वते स्थाने प्राणिन इति स्थानानि-महानतान्यभिधीयन्ते, तेषु स्थानेषु पञ्चसु
स्थितस्य, महामतयुक्तस्येत्यर्थः, संयमतपोभ्यामादयः-संपन्नः संयमतपाध्यः, अनेनोत्तरगुणयुक्ततामाह, तस्य क्रिमि-
त्याह-'अविकल्पेन' निश्चयेन तथाकारः, फर्त्तव्य इति क्रियाध्याहारः ॥ सम्प्रति तथाकारविषयप्रतिपादनार्थमाह-
॥३४७॥

·पायणपहिसुणणाए उपएसे सुत्तत्थकहणाए । अपितहमेअंति तहा पडिसुणणाए अतहकारो॥ ६८१ ।। पापना-सूत्रदानलक्षणा तस्याः प्रतिश्रयणा तस्यां वाचनापतिश्रवणायां तथाकारः कार्यः, एतदुकं भवति-गुरौ पापन प्रपन्चति सति सूत्रं गृहता तथाकारः प्रयोकव्यः, तथा सामान्येनोपदेशे चक्रवालसामाचारीप्रतिवद्ध गुरोरन्यस्य या सम्बन्धिान तथाकार: कार्यः, तथा सूत्रार्धकथनायां,व्याख्याने इत्यर्थः, किं-तथाकारः कार्यः, तथाकार इति कोऽर्थ इत्याइ-गवितधमेतत् यद् थ यूयमिति, न फेवलममीप्वेवार्थेषु तथाकारः प्रयोक्तव्यः, किन्तु 'तहा पडिसुणणाए' इति प्रतियोत्तरकालमाचार्य कथयति सति प्रतिश्रयणायां च तथाकारः कार्यः, चशन्दलोपोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ साम्प्रतं स्पत्याने स्वस्थाने इच्छाकारादिपयोः फलं प्रतिपादयति- जरस गइच्छाकारो मिच्छाफारो अ परिचिआ दोधि । तइओ अ तहफारो न दुल्लहा सुग्गई तस्स ॥६९०॥ यस्याफारो मिष्याकारश्च वायपि परिचिती तृतीयस्तु तथाकारः तस्य सुगतिर्न दुर्लभा ॥ साम्प्रतमावश्यकीनपेधि- कीयारययापयवार्थमभिधित्सुः पातनिकागाधामाह- भापस्सप निन्तो जंच अइन्तो निसीहि कुणइ । एअं इच्छं नाउं गणिवर ! तुझंतिए निउणं ॥२९॥ गापश्यफी पूर्योफशब्दार्था तो आवश्यकी 'नितो' निर्गच्छन् यो च ' अइंतो' आगच्छन्, प्रविशन् इत्यर्थः, नैपे. पिकी फरोति, एतत्-गावश्यकी पैधिकीरूपं यमपि स्वरूपादिभेदभिन्न इच्छामि ज्ञातुं हे गणिवर ! युष्मदन्तिके निपुण-सूक्ष्म पतरशातुमिच्छामीति मियाविशेषणं । एवं शिष्येणोफे सत्याहाचार्य:-

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
आवश्य-
कीनिपे.
धिक्या
॥ ३४८॥
आवरसई च नितो जं च अइंतो निसीहि कुणइ । वजणमेअं तु दुहा अत्यो पुण होइ सो चेव ॥६९२॥
आवश्यकी निर्गच्छन् यां च प्रविशन्नैपेधिकी करोति एतद् व्यञ्जन-शब्दरूपं द्विधा, किमुक्तं भवति ।-आवश्यकीति
मैपेधिकीति चेति द्वयं शब्दत एव भिन्नम्, अर्थः पुनर्भवत्यावश्यकीनैपैधिक्योः स एव-एक एय, यस्मादवश्यकर्त्तव्य.
योगक्रिया आपश्यिकी निषिद्धात्मनश्चातिचारेभ्यः क्रिया नैपेधिकी, न ह्यसावप्यवश्यकर्त्तव्यं व्यापारमुलङ्घच वर्तते,
आह-यद्येवं भेदोपन्यासः किमर्थः, उच्यते, गमनस्थितिक्रियाभेदात् ॥ आह-'आवश्यकी निर्गच्छनित्युक्तं तत्र साधोः
किमवस्थानं श्रेय उताटनमिति ?, उच्यते, अवस्थानं ?, कथं ?, यत आह--
एगग्गस्स पसंतस्सं न हुंति इरिआदओ गुणा हुंति । गंतवमवस्सं कारणम्मि आवस्सिआ होइ ॥ ६९३ ॥
एकमग्रम्-आलंम्बनं यस्येत्यसावेकाग्रस्तस्य, स चाप्रशस्तालम्वनोऽपि भवति तत आह-प्रशान्तस्य' क्रोधरहि-
तस्य सतस्तिष्ठतः, कि ?-न भवन्ति ईर्यादयः, ईरणमीर्या गमनमित्यर्थः, इह ईर्याकार्य कर्म ईयाशब्देन गृह्यते, कारणे
कार्योपचारात्, यो आदिउँपामारमसंयमविराधनादीनां दोपाणां ते ईदियो न भवन्ति, तथा गुणाश्च-स्वाध्याय-
ध्यानादयो भवन्ति, प्राप्तं तर्हि संयतस्य अगमनमेव श्रेय इत्यपवादमाह-न चावस्थाने खलूक्तगुणसम्भवान्न गन्तव्य-
मेव, किन्तु गन्तव्यमवश्यं-नियोगतः कारणे गुरुग्लानादिसम्बन्धिनि, यतस्तत्रागच्छतो दोपाः, ततः कारणे गच्छत
आवश्यकी भवति ।।आह-कारणेन गच्छतः किं सर्वत्यैवावश्यकी भवति उत नेति ?, उच्यते, नेति, कस्य तर्हि ?, तदुच्यते-
आवस्सिआ उ आवस्सएहिं सबेहिं जुत्तजोगिस्म । मणवयणकायगुत्तिद्रियस्स आवस्सिया होइ ॥ ६९४ ।।
॥३४८॥

·F आवश्यफी आवश्यकैः-प्रतिक्रमणादिभिः सयुक्तयोगिनो भवति, शेषकालमपि निरतिचारस्य क्रियास्थस्येति भावार्थः, सप प गुगनियोगादिना प्रगृत्तिकालेऽपि 'मण' इत्यादि मनोवाफायेन्द्रियैः गुप्तस्य, किम् ?-आवश्यकी भवति, सूत्रे इन्द्रि- पराम्पस गायामभयाद् व्यवहित उपन्यासः, कायात् पृथगिन्द्रियग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् , अस्ति चायं न्यायः 'सामान्यमहणे सत्यपि प्राधान्यख्यापनार्थ भेदेनोपन्यासो' यथा ब्राह्मणा आयाता वशिष्ठोऽप्यायात इति ॥ उका भारश्यकी, साम्प्रतं नैपेषिकी प्रतिपादयताह- सिमं ठाणं पजाहिं पेएइ तहिं निसीहिआ होइ । जम्हा तत्थ निसिद्धो तेणं तु निसीहिआ होइ ॥ ६९५ ॥ शेरते असामिति शय्या-शयनस्थानं तां शय्या 'स्थानं चेति स्थानम्-ऊर्चस्थानं, कायोत्सर्ग इत्यर्थः, यत्र चेतयते 'मिती संशाने अनुगपरूपसया विजानाति, येदयते इत्यर्थः, अथवा चेतयते-करोति धातूनामनेकार्थत्वात् , शयनक्रियां च संता निक्षगतः शच्या कुता भपति, सतश्च यत्र स्वपितीत्यर्थः, पशब्दो वीरासनायनुकसमुच्चयार्थः, अथवा तुशब्दार्थे HERE सप पिरोपणापा, किपिशिनधीति पेत्, उच्यते, तमतिक्रमणायशेषावश्यकः सन् अनुज्ञातो गुरुणा शय्यां भारत तनस्थितियाविशिष्ट स्थान नधिको भवति, नान्यत्र, किमित्यत आह-यस्मात्ता निपिनोऽसौ तब कारणे नविकी गति, निषेधारमफरपात् तसा शति, पागन्तरं या- Now , जया सेता निहिणा हो। तन्हा तया निसेहो निसेहमइया य सा जेपा ।। ३९९ ॥ भYफामा गरे भने गन्न जगायाणा भाको निर्गछन् यांच आगच्छन् नैपेधिकी करोति व्या-

·आवश्य-
आवश्यके
श्रीमलय-
समवसरणे
धिक्यौ
॥३४९॥
समेतत् विधा' इत्येतावत् ( गतिरूपावश्यकी ) स्थितिरूपनैपेधिकीमतिपादनव्यञ्जनभेदनिवन्धनमधिकृत्य व्याख्यातम् ॥
साम्प्रतममुमेवार्धमुपसञ्जिही(राह भाष्यकार:-
आवस्सियं च नितो जं च अइंतो निसीहियं कुणइ । सेन्जानिसीहियाए निसीहिया अभिमुहो होइ ॥१३४॥
आवश्यकीं निर्गच्छन् यां च आगच्छन् नैपेधिकीं करोति तदेतत् व्याख्यातमिति शेपः, उपलक्षणमेतत् ततः सह
तृतीयपादेन 'व्यन्जनमेतत् द्विघे त्यनेनेति द्रष्टव्यं, साम्प्रतम् 'अर्घः पुनर्भवति स एवे' ति गाथावयवाः प्रतिपाद्यते, तत्र
इत्यमेक एवार्थो भवति, यस्मान्नैपेधिक्यपि नावश्यकर्त्तव्यव्यापारगोचरतामतीत्य वर्तते, यतः प्रविशन् संयमयोगानुपाल-
नाय दोषपरिज्ञानार्थं चेत्थमाह । 'सेज्जानिसीहियाए निसीहियाअभिमुहो होइ' इति शय्यैव नैपेधिकी शय्यानैपेधिकी तस्यां
शय्यानैपेधिक्यां विषयभूताया, किं?, शरीरमपि नैपेधिकीत्युत्यते इत्यत आह-शरीरनैपेधिक्या करणभूतया आगमनं
प्रत्यभिनुसः, ततः संवृतगात्रैः साधुभिर्भवितव्यमिति संज्ञां करोति, ततोऽवश्यकर्त्तव्यव्यापाररूपत्वात नैपेधिक्ययावश्य-
कीत्येक एवार्थः ॥ (भा० १२० हा०) एतदेव सुव्यकं भावयति-
जो होइ निसिद्धप्पा निसीहिआ तस्स भावओ होइ । अनिसिद्धस्स निसीहिआ केवलमित्तं हवद सदो ॥१३॥
यो भवति 'निपिद्धात्मा' निषिद्धो मूलगुणोत्तरगुणातिचारेभ्य आत्मा येनेति समासः, नैपेधिकी 'तस्य' निषिद्धात्मनो
'भावतः' परमार्यतो भवति, न निषिद्धोऽनिपिङः-उपन्य एवातिचारेम्वस्तस्यानिपिद्धस्यानुपयुक्तमागच्छतो नैपेधिकी,
॥३४९॥

·किम्-'केयलमेचं हवइ सहो केवलं शब्दमात्रमेव भवति, न भावत इति गाथार्थः (भा०१२१हा०)। यदि नामैवं तत पकातायाः किमायातमितिी, उच्यते, निषिद्धात्मनो नपेधिकी भवतीति उकं, स च- आयस्सयम्मि जुत्तो निअमनिसिद्धत्ति होइ नायघो। अहवावि निसिद्धप्पा नियमा आवस्सए जुत्तो॥१३॥ आवश्यफे-मूलगुणोचरगुणानुधानरूपे युक्तो 'नियमनिसिद्धत्ति होइ नायबो' इति नियमेन निपिद्ध इत्येवं भवति ज्ञातव्यः, आयश्यक्यपि पावश्यकयुकस्यैवेत्यत एकार्यता, अथवेति प्रकारान्तरदर्शनार्थः, अपिशब्दस्य व्यवहितः सम्वन्धः, निपिधारमाऽपि नियमादावश्यके युकोऽतोऽप्येकार्यतेति, पाठान्तरं 'अहवावि निसिद्धप्पा सिद्धाणं अंतियं जाई' इति, अस्यायम:-तदेवं तावत् क्रियाया अभेदेन एकार्यता उका, इह तु कार्याभेदेनैकार्थतोच्यते-अथवेति प्रकारान्तरे, निपि- बारमापि सिमानामन्तिक-समीपं याति-गच्छति,अपिशब्दादावश्यकयुक्तोऽपि,अतः कायोमेदादेकार्थता(भा०१२२हा०)। साग्मतमाच्छादिद्वारचतुष्टयमेकगाधयैव प्रतिपादयन्नाह- आपुच्छणा य कने पुषनिसिद्धण होइ पडिपुच्छा । पुवगहिएण छंदण निमंतणा होअगहिएणं ॥ ६९७ ॥ आपृष्ठनमापृच्छा, सातु कर्तुमभीष्टे कार्ये प्रवर्त्तमानेन गुरोः कार्या-अहमिदं करोमीति।द्वारं। तथा पूर्वनिपि न सता यया भपतेदं न कार्यमिति, उत्पन्नेऽध प्रयोजने क कामेन 'होइ पडिपुग्छ' त्ति भवति प्रतिपृच्छा कर्तव्या, पाठान्तरं 'पुपनिउरोण होइ पडिपुच्छा पूर्वनियुफेन सता यथा भक्तेदं कार्यमिति, तत् कर्तृकामेन गुरोः प्रतिपृच्छा भवति कर्त्तव्या- पदं तत्करोमि, तम हि कदाचिदसौ कार्यान्तरमादिशति समाप्तं वा तेन प्रयोजनमिति । द्वारं । तथा पूर्वगृहीतेनाश-

·आपृच्छा-
आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
द्याःसामा
चार्यः
॥३५॥
नादिना छन्दना शेपसाधुभ्यः कर्त्तव्या, यथेदं मया अशनाद्यानीतं यदि कस्यचिदुपयुज्यते ततोऽसाविच्छाकारेण ग्रहणं
करोत्विति द्विारं । तथा निमन्त्रणा भवत्यगृहीतेनाशनादिना, यथाऽहं भवतेऽशनाद्यानयामीति ॥ इदानीमुपसम्पद्वारा-
वयवार्थः प्रतिपाद्यते, सा चोपसम्पद् द्विधा भवति-गृहस्थोपसम्पत् साधूपसंपच्च, तवास्तां गृहस्थोपसम्पन्, साधूप-
संपत् प्रोच्यते, सा च त्रिविधा-ज्ञानादिभेदात् , तथा चाह-
उपसंपया य तिविहा नाणे तह दंसणे चरित्ते अ। दंसणनाणे तिविहा दुविहा य चरित्तअहाए ॥ ६९८॥
उपसम्पत्तिः विधा, तद्यथा-'ज्ञाने' ज्ञान विपया, एवं दर्शनविपया चारित्रविषया च, तन्न दर्शनज्ञानयोः सम्बन्धिनी
त्रिविधा, द्विविधा च चारित्रार्थायेति । तन्न यदुक्तम् 'दर्शनज्ञानयोस्त्रिविधे'ति तत्प्रतिपादनार्थमाह-
वत्तणा संधणा चेच, गहणं सुत्तत्थतदुभए। वेयावचे खमणे, काले आवकहाइ अ॥ ६९९ ॥
वर्तना सन्धना चैव ग्रहणमित्येतत् त्रितयं 'सुत्रात्यतदुभपति सूत्राभियविषयमवगन्तव्यमित्येतदर्घमुपसम्पद्यते, तत्र
वर्चना प्राग्गृहीतस्यैव सूत्रादेर स्थिरस्य गुणनमिति, सन्धना तस्यैव प्रदेशान्तरे विस्मृतस्य मेलना योजना घटनेत्येकोऽर्थः,
ग्रहणं पुनस्तस्यैव तत्प्रथमतया आदानं, एतत्रितयं सूत्रार्थोभयविपर्य द्रष्टव्यम् , एवं ज्ञाने नव भेदाः, दर्शनेऽपि दर्शनमभा-
वनीयशास्त्र विषया एत एव भेदा द्रष्टव्याः, अत्र सन्दिष्टः सन्दिष्टस्यैवोपसंपद्यते इत्यादिचतुर्भशिका, तत्र प्रथमो भङ्गः
शुद्धः, शेपास्त्वशुद्धाः, द्विविधा चारित्रार्थेति यदुक्तं तदुपदर्शयन्नाह-यावच्चे खचणे काले आवकहाइ य इति चारित्रोप-
सम्पत् वैयावृत्त्यविषया क्षपणविषया च, इयं कालतो यावत्कविका च भवति, चशब्दादित्वरा च, एतदुक्तं भवति-चारि-
॥३५॥

·पानापार्याय फधित् ययागृत्यफरत्यं प्रतिपद्यते, स च कालत इत्यरो यावत्कथिकश्व, क्षपकोऽपि उपसम्पद्यते द्विधा- इत्यरो यायकधिषधेति गाधासोपार्थः । साम्प्रतमयमेवार्थो विशेषतः प्रतिपाद्यते, तत्रापि सन्दिष्टेन सन्दिष्टस्योपसम्प- पावव्येति मौलोऽयं गुणः, एतत्प्रभवत्यादुपसम्पद इत्यतोऽमुमेपार्थमभिधित्सुराह- संविट्ठो संदिहस्स चेव संपन्नई उ एमाई । चउभंगो इत्थं पुण पढमो भङ्गो हवइ सुद्धो ॥७०० ॥. सन्दिष्टो-गुरुणाऽभिहितः सन्दिष्टस्यैवाचार्यस्य, यथा अमुकस्य सम्पयस्व, उपसम्पदं प्रयच्छतेत्यर्थः, एवमादिश्च- गुर्भही, तद्यथा-संदिष्टः सन्दिष्टस्य, एप भङ्ग उक्त एव, सन्दिष्टोऽसन्दिष्टस्य अन्यस्याचार्यस्येति द्वितीयः, असन्दिष्टः संदिष्टस्य, न तापदिदानी गन्तव्यं गन्तव्यं त्वमुकस्येति तृतीयः, असन्दिष्टोऽसन्दिष्टस्य, न तावदिदानी न चामुकति, अत्र पुनः मधमो भङ्गो भवति शुद्धः, पुनःशब्दस्य विशेषणार्थत्वात् द्वितीयपदेनाव्यवच्छित्तिनिमित्तमन्येऽपि द्रष्टव्याः। सम्मति पर्चनादिस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- अधिरस्स पुषगहिअस्स वत्तणा जं इहं थिरीकरणं । तस्सेय पएसंतरनहस्सऽणुसंधणा घडणा ॥७०१ ॥ गहणं तप्पढमतया सत्ते अत्थे तदुभए घेव । अत्थगहणम्मि पायं एस विही होइ नायबो ॥ ७०२ ॥ पूर्वगृहीतस्य सूत्रादेर स्थिरस यत् स्थिरीकरणं सा वर्तना, तस्यैव सूत्रादेः प्रदेशान्तरनष्टस्य या घटना मीलनं साऽनु- सन्धना, तत्मधमतया च सूत्रे-पठीसतम्योरर्थ प्रत्यभेदात् सूत्रस्य, एवमर्थस्य तदुभयस्य-सूत्रार्थोभयस्य यदादानमिति

·आवायके
श्रीमलय.
समवसरणे
उपसंपत्सा.
माचारी
॥३५॥
शेषः यद्रहणं । 'अस्थाहणंमी' त्यादि, अर्थग्रहणे प्रायो-पाहुल्येन एष वक्ष्यमाणलक्षणो विधिर्भवति ज्ञातव्यः, प्रायोग्रहण
सूत्रग्रहणेऽपि कश्चिद्भवस्येव प्रमार्जनादिरिति ज्ञापनार्थ । साम्प्रतमधिकृतविधिप्रदर्शनाय द्वारगाथामाह-
मज्जण निसिज्ज अक्खा किइकम्मुस्सग्गु वंदणं जिहे। भासं तु होइ जिहो न उ परिआएण तो वंदे ॥७०३ ॥
प्रथमतो यत्र स्थाने व्याख्यानं कर्तव्यं तस्य प्रमार्जनं कार्य, ततो निसिज अक्खो इति प्राकृतत्वात् पष्ठ्यर्थे प्रथमा,
अक्षाणामुपलक्षणमेतत् गुरूणां च चेलम् , अकृतसमवसरणेन गुरुणा व्याख्या न कर्त्तव्येत्युत्सर्गज्ञापनार्थ अक्षाणामुपादानं,
तथा कृतिकर्म दातव्यं, तदनन्तरं चन्दनं ज्येष्ठे, ज्येष्ठश्चात्र भापमाणो द्रष्टव्यो, न तु पर्यायेणेति द्वारगाथासमासार्थः ।
अवयवार्थ तु स्वत एवाह-
ठाणं पमजिऊणं दुन्नि निसिज्जा य हुंति कायवा । इक्का गुरुणो भणिया पिइआ पुण होइ अक्खाणं ॥ ७०४॥
यत्र व्याख्या कर्त्तव्या तत् स्थानं प्रमाये द्वे निपद्ये भवतः कर्त्तव्ये, एका गुरोर्भणिता कर्त्तव्या, द्वितीया पुनर्भवत्य-
क्षाणां समवसरणस्य ॥ सम्प्रति कृतिकर्मद्वारं व्याचिख्यासुराह-
दो चैव मत्तगाइं खेले तह काइयाए वीयं तु । जावइया य सुणती सधैविय ते उ चंदति ॥ ७०५ ॥
दे एव मात्रके-समाधिस्थानरूपे खलु गुरुयोग्ये व्याख्यानमण्डल्यां प्रगुणीकर्तव्ये, तद्यथा-एक खेलस्य-श्लेष्मणो
द्वितीय तथा कायिक्याः, अन्यथा अर्द्धकृतव्याख्यानोत्थानानुत्थानाम्यां पलिमन्यात्मविराधानादिदोपप्रसङ्गः, ननु कृत-
कायिक्यादिव्यापारेणैव गुरुणा प्रायो व्याख्या प्रारभ्यते, ततो व्याख्याप्रवन्धे क कायिक्या अवकाशो येनोच्यते
॥३५॥

·'काइपाए पीयं तु' इति ?, उच्यते, यदि नाम रोगवशतः पुनः पुनः कायिकी समागच्छति तथापि तवस्येनापि गुरुणा शिष्याणामनुप्रदाय सूर्य व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थमेतदुक्तं, तथा घायमेवार्थ उक्तः पयवस्तुके "दो चैव मत्तगाई खेले वह काइयाए पीयं तु । एवंविहोऽपि मुत्तं यक्खाणिजत्ति भावत्थो ॥१॥” (१००३) कृतिकर्मद्वारे एतदभिधानं विधि- विशेषल्यापनार्थमित्यदुष्टं, यावन्तथ शृण्यन्ति तापन्तस्ते सर्वेऽपि द्वादशाव-वन्दनेन चन्दन्ते । अधुना कायोत्सर्गद्वार च्यापिल्यामुराह- मपे फाउरसगं करेंति सवे पुणोऽपि चंदति । नासन्नि नाइदूरे गुरुवयणपडिच्छगा हुंति ।। ७०६ ।। में श्रोतारः 'श्रेयांसि यहुविभानी'तिकृत्वा तद्विघातायानुयोगमारम्भे कायोत्सर्ग कुर्वन्ति, तं चोत्सार्य सर्वे पुनरपि पन्दन्ते, वनो नासाने नाप्यतिदूरे व्यास्थिताः सन्तो गुरुवचनप्रतीच्छका भवन्ति, शृण्वन्तीत्यर्थः । सम्प्रति श्रवणवि- घिप्रतिपादनार्थमाद- निहा-पिगहापरिवज्जिएहिं गुत्तेहिं पंजलिउडेहिं । भत्तियहुमाणपुर्व उवउत्तेहिं सुणेअचं ।। ७०७ ॥ अभिकंगतेहिं सुभासिआई क्यणाई अत्थसाराई । विम्हिअमुहेहि हरिसागएहिं हरिसं जणंतेहिं ॥७०८॥ निदायिकयापरिवर्जितः, परिवर्जितनिद्राविकथैरित्यर्थः, गुप्तैः-मनोवाफायगुप्तैः 'पंजलिउडेहि इति निष्ठान्तस्य माकृत- स्पारपरनिपात इति कृतमाअलिभिः भकिः-यथोचिता वाद्या प्रतिपत्तिः वहुमानम्-आन्तरःप्रीतिविशेपस्तत्पूर्वम्, उपयुक्तः- अपर्णकानिस्ततो गुरुमुसाद्विनिर्गतानि वचनानि सुभाषितानि-शब्दार्थदोपरहितानि अर्थसाराणि-विपुलार्थसमन्वितानि

·व्याख्यान-
विधिः
आवश्यके अभिकाइद्भिरपूर्थिश्रवणतो हर्षागतः, आगतहपरित्यर्थः, हर्पोत्कर्षवशादेव विस्मितमुखैः तथा अन्येषां संवेगकरणादिना
श्रीमलय- हर्षे जनयद्भिः श्रोतव्यम् । एवं च तैः शृण्वद्भिर्गुरोरतीव परितोपप्रकारेण प्रकृप्टेन आपाद्यते, ततः किमित्याह-
समवसरणे गुरुपरितोसगएणं गुरुभत्तीए तहेच विणएणं । इच्छियसुत्तत्याणं खिप्पं पारं समुवयंति ॥ ७०९॥
गुरुपरितोपगतेन-परितोपप्रकारेण, प्रकृप्टेन गुरुपरितोपेणेत्यर्थः, सोऽपि कथमित्याह-गुरुभक्या-आन्तरप्रीतिविशेष-
॥३५२॥ रूपया तथैव विनयेन घ-देशकालाद्यपेक्षया यथोचितप्रतिपत्तिकरणलक्षणेन, किमित्याह-सम्यक् सद्भावप्ररूपणया ईप्सि-
वसूत्रार्थयोः शिन-शीघ्रं पारं समुपयाति ।।
वक्खाणसमत्तीए जोगं काऊण काइआईणं । वंदति तओ जिहँ अन्ने पुर्व चिय भणंति ॥ ७१०॥
व्याख्यानसमाप्तौ श्रोतारः कायिक्यादीनां योग-व्यापार कृत्या ततो ज्येष्ठम्-अनुभापकं, चिन्तापकमित्यर्थः, वन्दन्ते
द्वादशाव-वन्दनकेन, अन्ये आचार्याः पुनरेवमभिद्घति-किल पूर्वमेय व्याख्यानारंभकाले गुरुवन्दनानन्तरं ज्येष्ठं वन्दन्ते
इति । द्वारगायापश्चार्द्धमाक्षेपद्वारेण प्रपश्यतो ब्याचिख्यासुराह-
पोएइ जओ (जइहु) जिहो कहंचि सुत्तत्वधारणाविगलो। चक्खाणलद्धिहीणो निरत्ययं बंदूर्ण तम्मि ॥७११॥
चोदयति यदि हु-निश्चितं ज्येष्ठः कथश्चित्-कथमपि 'सूत्रार्थधारणाविकल' गुरुव्याख्यातार्थसूत्रार्थोवधारणाश-
फिरहितः, सूत्रार्थधारणशक्तिमानपि यदि व्याख्यानलब्धिहीनस्ततस्तस्मिन् निरर्थकं वन्दनक, तत्फलस्यं प्रत्युचारण-
श्रयणरयाभावादिति ॥
॥३५२॥

·अह वयपरियारहिं लहुओऽवि हु भासओ इह जिहो। रायणियवंदणे पुण तस्सवि आसायणा भंते !॥७१२॥ अध मन्यथा-वयापर्यायाभ्यां लघुरपि भापक एवेहु ज्येष्ठः परिगृह्यते, ननु तर्हि भदन्त ! रत्नाधिकवन्दने पुनस्त- स्थाप्याशातना पामोति, तथाहि-न युज्यत एव चिरकालमत्रजितान् लघोः वन्दनं दापयितुमिति गाथार्थः ॥ इत्थं पराभिप्रायमाशयाह- जइवि चयमाइएहि लहुओ सुत्तत्यधारणापडओ। वक्खाणलद्धिमं जो सुचिय इह घिप्पए जिहो॥७१३ ॥ यद्यपि ययआदिभ्यां चयःपर्यायाभ्यां लघुस्तथापि यः सूत्रार्थधारणापटुः व्याख्यानलब्धिमांश्च, चशब्दलोपोऽत्र द्रष्टव्यः, स एवेह-अनुभाषकप्रस्तावे ज्येष्ठः परिगृह्यते ॥ आशातनादोपपरिहारार्थमाह- आसायणावि नेवं पड्डुच जिणवयणभासि जम्हा । वंदणयं रायणिए तेण गुणेणं तु सो चेव ॥ ७१४ ।। जिनवचनभाषणं प्रतीत्य एवम्-उकेन प्रकारेणाशातनाऽपि तस्य नोपजायते,यस्माद्वन्दनकरत्नाधिके,अर्हद्वचनव्याख्या- नलक्षणेन तेन गुणेन सोऽप्यनुभापको रत्नाधिक एव । सम्प्रति प्रसङ्गतो वन्दनविषय एव निश्चयव्यवहारनयमतप्रदर्शनायाह- नपओ इत्थ पमाणं न य परिआओऽवि निच्छयनएणं । ववहारओ उ जुज्जइ उभयनयमयं पुण पमाणं ॥७१५॥ न वया-अवस्थाविशेषलक्षणं अन्न-वन्दनकविधौ प्रमाणं, न च पर्यायोऽपि-प्रव्रज्याप्रतिपत्तिलक्षणो निश्चयनयमतेन- निश्चयनयाभिमायेण, ज्येष्ठबन्दनादिव्यवहारलोपातिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमाह-व्यवहारतस्तु युज्यते, किमन प्रमाणमितिसंदे- हापनोदार्थमाह-उभयनयमतं पुनः-दावपि प्रमाणमिति भावः। प्रकृतमेवार्थे समर्थयमान आह- ·आवश्यके श्रीमलय- भाषमाण- ज्येष्ठस्य वन्दनं समवसरणे ॥३५॥ निच्छयो दुन्नेयं को भावे कम्मि वटए समणो ? । ववहारओ अ कीरइ जो पुवठिओ चरित्तम्मि ।। ७१६॥ निश्चयतो दुज्ञेयं-कः कस्मिन् प्रशस्तेऽप्रशस्तै वा भावे वर्त्तते श्रमण इति, भावश्चेह ज्येष्ठः, ततोऽनतिशयिनो वन्दन- करणाभाव एव प्राध इत्यतो विधिमभिधित्सुराह-व्यवहारतस्तु क्रियते वन्दनं 'या पूर्वस्थितश्चारित्रे' यः प्रथम प्रवजितः सन् अनुपलब्धातिचार इति ॥ आह-सम्यक्तभावापरिज्ञाने सति किमित्येवं क्रियते ?, उच्यते, व्यवहारमामाण्यात्, तस्यापि च बलवत्त्वात्, तथा चाह भाष्यकार:- ववहारोऽनि हु बलवं जं छउमत्यपि वंदई अरिहा । जा होइ अणाभिन्नो जाणतो धम्मयं एयं ।। १३७ ॥ ब्यवहारोऽपि बलवान् यत्-यस्मात् छद्मस्थमपि पूर्वरत्नाधिकं गुदि अन्नपि-केवल्यपि वन्दते, अपिशब्दः अनापि संवध्यते, किं सदा !, नेत्याह-जा होइ अणाभिन्नो ति यावद् भवत्यनभिज्ञातः यथाऽयं केवलीति, किमिति वन्दते इत्या- ह-जानन धर्मतामेतां, व्यवहारनयबलातिशयलक्षणामिति ॥ (भा०१२३ हा०)। आह-यद्येवं सुतरां वयापर्यायहीनस्य तदधिकान् चन्दापयितुमयुक्त आशातनाप्रसङ्गात्, उच्यते- इत्य उ जिणवपणाओ, सुत्तासायणवत्तदोसाओ। भासंतजिगरस उ काय होइ किइकम्म ।। ७१७ ॥ अत्र तु-व्याख्याप्रस्ताववन्दनाधिकारे जिनवचनात्-तीर्थकरोतत्वात् , तथा अवन्धमाने सूत्राशातनादोपबहुत्वात् भापमाणज्येष्ठस, तुरेवकारार्थी, स चैवं योज्यः-प्रत्युच्चारणसमर्थस्यैव, किम्?-कर्त्तव्यं भवति, कृतिकर्म-वन्दनकमिति ·गाधार्धः । एवं तापत् ज्ञानोपसम्पद्विपिः उक्तः, दर्शनोपसंपद्विधिरप्यनेनैवोको द्रष्टव्यः, तुल्ययोगक्षेमत्वात् , तथाहि-द-| र्शनमभावकशास्रपरिज्ञानार्थमेव दर्शनोपसम्पदिति ॥ सम्मति चारित्रोपसम्पद्विधिमभिधित्सुराह-- दुनिहा य परित्तम्मि घेयायचे तहेव खमणे य । निअगच्छा अन्नम्मि उ सीअणदोसाइणा होइ ॥७१८॥ द्विविधा पारिने-चारिनविषय उपसम्पत्, तद्यथा-पैयावृत्त्यविषया क्षपणविधिविपया च, किमत्रोपसम्पदा कार्य: स्वगच्छ एव तत् कस्मान्न क्रियते ?, उच्यते, निजगच्छादन्यस्मिन् गमनं सीदनदोषादिना भवति, आदिशब्दादन्यभावा- दिपरिप्रहः ॥ इत्तरिलाइ विभासा येयावघे तहेव खमणे अ । अविगिविगिट्ठम्मी गणिणा गच्छस्स पुच्छाए ॥ ७१९ ।। इह चारित्रार्थमाचार्यस्य कश्चिद् वैयावृत्त्यकरत्वं प्रतिपद्यते, स च कालत इत्वरो यावत्कथिकश्च भवति, आचार्य- स्यापि वैयावृत्यकरोऽस्ति या न वा, तत्रायं विधिः-यदि नास्ति ततोऽसाविष्यत एव, अथास्ति स द्विविध:-इत्वरों वा साधायरकथिको वा, आगन्तुकोऽप्येवं द्विभेद एय, तत्र यदि द्वावपि यावत्कधिको ततो यो लब्धिमान् स कार्यते, इतरस्तूपाध्यायादिभ्यो दीयते, अथ द्वावपि लब्धियुक्तौ ततो वास्तव्य एव कार्यते, इतरस्तूपाध्यायादिभ्यो दीयते इति, अथ नेच्छति ततो वास्तव्य एवं प्रीतिपुरस्सरं तेभ्यो दीयते, आगन्तुकस्तु कार्यते इति, अथ प्राकनोऽप्युपाध्यायर्यादिभ्यो मेच्छति तव आगन्तुको विसर्यत एव, अध वास्तव्यो याकथिक इतर स्त्वितर इत्यत्राप्येवमेव भेदाः यावदागन्तुको विसृज्यते, नानात्वं तु वास्तव्य उपाध्यायादिभ्योऽनिच्छन्नपि प्रीत्या विश्राम्यते, यदि सर्वथा नेच्छति ततो विसृज्यते ·आरश्यके श्रीमलय- समवसरणे चारि संपत् ॥३५४॥ आगन्तुकः, अघ वास्तव्यः सल्वित्वरः आगन्तुकस्तु यावत्कधिकस्ततो वास्तव्योऽवधिकालं यावदुपाध्यायादिभ्यो दीयते, शेष पूर्ववत्, अब द्वावपीवरौ तत्राप्येक उपाध्यायादिभ्यो दीयते, अन्यस्तु कार्यते, शेपं पूर्ववत्, अन्यतमो वाऽवधि- कालं यावत् भियते इत्येवं यथाविधि विभाषा कार्या, उपाध्यायादिभ्य इत्यत्रादिशब्दात् स्थविरगलानशैक्षकादिपरिग्रहः । सका वैयावृत्त्योपसम्पत्, सम्प्रति क्षपणोपसम्पत् प्रतिपाद्यते-'अविगिट्टे'त्यादि, कश्चित् क्षपणार्थमुपसम्पद्यते, स क्षपको विविधः-इत्वरो यायत्कधिकच, यावत्कधिक उत्तरकाले अनशनकर्ता, इत्वरस्तु द्विधा-विकृष्टक्षपकः अविकृष्टक्षपकश्च, तत्राष्टमादिक्षपको विकृष्टक्षपका, चतुर्थपष्ठक्षपकस्त्वविकृष्टक्षपकः, तत्रायं विधिः-अविकृष्टक्षपकः खल्वाचार्येण पृच्छयते-हे जायुप्मन् । पारणके त्वं कीदृशो भवसि ?, यद्यसावाह-लानोपमः, ततोऽसावभिधातव्यः अलं तव क्षपणेन, स्वाध्याय- वैयावृत्त्यकरणे यत्नं कुरु, इतरोऽपि पृष्टः सन् एवमेव प्रज्ञाप्यते, अन्ये तु ब्याचक्षते-विकृष्टक्षपकः पारणककाले ग्लान- कल्पतामनुभवन्नपि इप्यत एव, यस्तु मासादिक्षपको यावत्कथिको वा स इप्यते एव, तत्राप्याचार्येण गच्छः प्रष्टव्यो, यथाऽयं क्षपक उपसम्पद्यते इति, अनापृच्छ्य गच्छं संयच्छतः सामाचारीविराधना, यतस्ते सन्दिष्टा अपि उपधिप्रत्यु- पेक्षणादि तस्य न कुर्वन्ति, अथ पृष्टा ब्रुयते-यथाऽस्माकमेकः क्षपकोऽस्त्येव, तस्य क्षपणपरिसमाप्तावस्य करिष्यामः, ततोऽसौ धियते, अथ नेच्छन्ति ततस्त्यज्यते, अथ गच्छस्तमप्यनुवर्तते, ततोऽसाविष्यत एव, तस्य च विधिना प्रतीच्छि- तस्य उद्वर्तनादि कार्य, यदा पुनः प्रमादतोऽनाभोगतो वा न कुर्वन्ति शिप्यास्तदा आचार्येण चोदनीयाः, इत्यलं प्रस- झेन । सम्प्रति चारित्रोपसम्पद्विधिविशेषप्रतिपादनार्थमाह- ·उपसंपतो फारणं तु तं फारणं अपरंतो। अहवा समाणिम्मि सारणया वा विसग्गो वा ॥२०॥ परकारणं-यनिमितमुपसम्पन्नः, तुशब्दादन्यत्सामाचार्यन्तर्गतं किमपि गृह्यते, तत्कारणं-वैयावृत्त्यादि अपूरयन्-अ. रुपन, यदा पर्यते इत्यध्याहारः, तदा किमित्याह-'सारणया वा विसग्गो वा' इति तदा तस्य सारणा-चोदना क्रियते, जयिनीतस्य पुनर्षिसों या-परित्यागः क्रियते, तथा न अनापूरयन्नेव यदा वर्त्तते तदा सारणा वा विसर्गो वा, किन्तु 'महया समाणियस्मि' न्ति गथया समाप्ति नीते परिसमाप्ति नीतेऽभ्युपगतप्रयोजने मारणा वा क्रियते, यथा-परिसमाप्तं, तयदि ऊर्यमपि इच्छति ततो भव्यं, अध नेच्छति गच्छति तस्य वा न साम्मत्यं ततो विसर्गो वेति, उक्का संयतोपसम्पत् । सम्प्रति गृहस्योपसम्पदुच्यते, तत्रेयं साधूनां सामाचारी-सर्वत्रैवाध्यादिषु वृक्षायधोऽप्यनुज्ञाप्य स्थातव्यं, यत माह- 'तिरिपि न कप्पद अविदिन्नं खलु परुग्गहाईसु । चिद्वित्तु निसीहत्तुं तइअपयरक्खणहाए ॥ ७२१ ॥ पत्परमपि-स्वल्पमपि, कालमिति गम्यते, न कल्पते अविदत्तं खलु परावग्रहादिपु, आदिशब्दः परापग्रहानेकभेदन- ख्याएको, किं न कल्पते इत्याद-स्थाj-कार्योत्सर्ग कर्नु, निपेत्तुम्-उपवेष्टुं, किमित्यत जाह-'तइयपयरक्षणवाए' अदत्ता- दानपिरत्याख्यतृतीयमतरक्षणार्थ, तस्मात् भिक्षाटनादावपि व्याघातसम्भवे क्वचित्स्थातुकामेनानुज्ञाप्य स्वामिनं विधिना स्थातव्यम्, अटव्यादिपपि विश्नमितुकामेन पूर्वस्थितमनुज्ञाप्य स्थातव्यं, तदभावे देवतां यस्याः सोऽवग्रह इति ॥ उक्ता दश विधा सामाचारी ।। साम्प्रतमुपसंहरन्नाह- एवं सामापारी फहिआ दसहा समासओ एसा । संजमतवडगाणं निग्गंधाणं महरिसीणं ॥ ७२२ ॥ भा.सू.६०

·आवश्यक
श्रीमठय-
समवसरणे
उपसंपत्सा-
माचारी
सामाचारी
फलं
॥५५॥
पवमैया सामाचारी दशधा-दशविधा समासतः-सझेपेण कथिता, केभ्य इत्याह-संयमतपोभ्यामाख्याः-समृद्धाः संय-
मतपदयात्तेभ्यो निमन्वेन्यो महर्षिभ्यः । सामाचार्यासेवकानां फलमुपदर्शयति-
एवं सामायारिं जुजंता चरणकरणमाउत्ता । साहू खवंति कम्म अणेगभवसंचिअमणतं ॥ ७२३ ॥
पताम्-अनन्तरोदितस्वरूपां दशधा सामाचारी यथाविधि युञ्जानाः, तथा चरणकरणायुक्ताः-परणं-व्रतादि, उकं
घ-"वय ५ समणधम्म १० संजम १७ वेयावच्चं १० च बंभगुत्तीतो ९। नाणाइतियं ३ तव १२ कोहनिग्गहा ४ चेवें चरणं तु
॥१॥" करणं पिण्डविशुद्धयादि, तदुक्तं-"पिंडविसोही ४ समिई ५भावण ११ पडिमा १२ य इन्दियनिरोहो ५। पडिलेहण २५
गुचीओ ३ अभिग्गहा ४ चैव करणं तु॥१॥"तयोः चरणकरणयोरायुक्ताः-सम्यग् आ-समन्तात् उपयुक्ताः साधवः क्षपयन्ति
कर्म अनेकभवसञ्चितमनन्तमिति ॥ इदानी पदविभागसामाचार्याः प्रस्तावः, सा च कल्पव्यवहाररूपा बहुविस्तरा, ततः
स्वस्थानादवसेया, इत्युक्तः सामाचार्युपक्रमकालः ॥ साम्प्रतं यथायुष्कोपक्रमकालः प्रतिपाद्यः, स च सप्तधा, तथा चाह-
अज्झवसाण निमित्ते आहारे वेअणा पराघाए । फासे आणापाणू सत्तविहं जिज्झए आउं ॥ ७२४ ॥
अप्यवसानं रागस्नेहमयभेदात् निधा, तस्मिन्नध्यवसाने सति, तथा दण्डादिके निमित्ते सति, आहारे प्रचुरे सति, वेद-
नायां नयनादिसम्बन्धिन्यां सत्या, तथा परापातो गर्भपातादिसमुत्थस्तस्मिन् सति, स्पर्शे भुजङ्गमादिसम्बन्धिनि, 'आणा-
पाणु' ति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् प्राणापानयोनिरोधे, फिमित्यत आह-एवं सप्तविध-सतप्रकारं भिद्यते आयुः, एप
गाथासमुदापार्यः अवयवार्थरतूदाहरणेभ्योऽवसेयः, तानि चामूनि-रागाध्यवसायेऽपि भिद्यते आयुर्यथा-एगस्स गावीओ
॥३५॥

·हरियातो, ताहे कुदिया पच्छतो लग्गा, तेहिं नियत्तियाओ, तरथ एगो तरुणो अतिसयदिधत्वधारी तिसिओ गाम पविट्ठो, तरस तरुणीए नीणियमुदगं, सो पपीतो, सा तस्स अणुरत्ता, होकारंतस्सवि न ठाइ, सो उद्वित्ता गतो, सावितं पलोयंती वहेव उयत्तेइ, जाहे अहिस्सो जातोताहेतहट्ठिया चेव रागसंमोहियमणा मया, एवं रागज्झवसाणे भिजइ आउँति । तथा नेहाध्यवसाये सति भिद्यते आयुर्यथा-एगरस वाणियगरस तरुणी महेला, ताणि परोप्परमतीवमणुरत्ताणि, ताहे सो याणिोण गतो, पडिनियत्तो, एगाए वसहीए नियहाणं न पावइ, ताहे वयंसगा से भणंति-पेच्छामो किं सच्चं अणुरातो न पत्ति, तओ एगेण गंतुण भणिया-सो मतोत्ति, तीए भणियं-किं सच?, सचं सच्चंति, ततो तिवारे पुच्छित्ता मया, इयरस्स कहियं, सो तहच्चेच मतो, एवं स्नेहाध्यवसाने सति भियते आयुःआह-रागस्नेहयोः कः प्रतिविशेषः १, उच्यते, रूपाद्याक्षेपजनितः प्रीतिविशेपो रागः, सामान्यसत्त्वमत्यादिगोचरः स्नेहः । भयाध्यवसाने भिद्यते आयुर्यथा-सोमिलस्य, तणं फाटेणं तेणं समएणं धारमई नाम नगरी होत्था, पाईणपडिणायता उदीणदाहिणविच्छिन्ना नवजोयणपिहुला बार- सगोयणायामा धणयतिमइनिम्मिया चामीकरपागारा नाणामणिपंचवण्णकविसीसगसोभिया पञ्चक्खदेवलोगभूता, तीसे पहिया उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे रेवते नाम परते, तस्स णं पषवस्स अदूरसामंते नंदणवणे नामं उजाणे, तस्स गं मरशभागे सरप्पिए नामं जक्खाययणे, तत्थणं नयरीए कण्हे नामं वासुदेवे राया, सेणं समुद्दविजयपामोक्खाणं दसण्ह दसाराणं पलदेवपामोक्साणं पंचाहं महावीराणं सोलसण्हं राईसहस्साणं पज्जुनपामोक्खाणं अछुट्टाणं कुमारकोडीणं संघपामोक्खाणं सहीए दुईतसाहसीणं वीरसेणपामोक्खाणं एकवीसाए चीरसाहसीणं महासेणपामोक्खाणं छप्पन्नाए

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
आयुरुप
क्रमे भये
सोमिल
॥३५६॥
पलपगसाहस्तीणं रुप्पिणीपामोक्खाणं यत्तीसाए महिलासा हस्सी] अणंगसेणापामोक्खाणं अणेगगणिगासाहस्सीणं
अन्नेसिं च पण ईसरतलबरजावसत्यवाहप्पभिईणं वेयवगिरिसागरपेरंतस्स दाहिणड्डभरहस्स पारवतीए नगरीए आहेवचं०
पालेमाणे विहरइ, तेणं कालेणं तेणं समएणं अरिहा अरिहनेमी समोरसरितो, भयवतो अरिहनेमिस्स अन्तेवासी
छन्भायरो अणगारा चोदसपुधी चउण्णाणोवगया एगंतस्सरिसगा नीलुप्पलप्पणासा सिरिवच्छंकियवच्छा वत्तीसलक्ख-
णधरा पयजदिवसादारभ छठंछठेणं अनिक्खित्तेणं तवोकम्मेणं विहरंति, ते पढमाएपोरिसीए सज्झाएत्ता वीतीयाए झाणं
झाइचा तइयाए पोरिसीए तिहिं संघाडगेहिं चारवतीए अडंति, तत्थ एगे संघाडगे उच्चणीयमज्झिमाई कुलाई अडमाणे
वसुदेवस्स देवईए धरमणुपविटे, सा य तं पासित्ता हट्टतुट्ठा भद्दासणातो उद्वित्ता पाउया ओमुयइ, ओमुइत्ता अंजलिमउ-
लियग्गहत्या सत्तट्ठपए गंतूण वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता सयं मोयगाईहिं पडिलाभेइ, ततो पुणो वंदइ, तयणंतरं
दोघे संघाडए पविट्ठो, सोऽवि तहेव पडिलाभितो, एवं तच्चोवि, नवरं तच्चं संघाडं' पडिलाभित्ता एवं पयासी-किणं
भंते ! किण्हत्स वासुदेवस्स इमीसे वारवईए नयरीए देवलोगभूताए निग्गंधा अडमाणा भत्तं पाणं अलहंते जेण ताई
चेव फुलाई भत्तपाणाए भुजोर अणुपविसंति ?, तत्थ णं देवजसे नाम अणगारे एवं वयासी-नो खलु देवाणुप्पिए ! एवं एयं,
किंतु अम्हे छन्भायरो सरिसगा तिहिं संघाडगेहिं अडमाणा तुम्हं गेहमणुपविट्ठा, तं नो चेव णं ते अम्हे अण्णे अम्हेत्ति
भणिऊण गया, तए णं तीसे इमे एयावे अन्भत्धिए समुप्पजिवा-एवं खलु अहं पोलासपुरे नगरे अइमुत्तेणं कुमारसमणेणं
बालत्तणे वागरिया-तुम्हं अह पुत्ते पयाहिसि सरिसे नलकुवरसमाणे,नो चेवणंभारहे वासे केवइ कालातो अण्णा महिला एया.
॥३५६॥

·रिसीय होहित्ति, तण्णं मिच्छा, इयं पञ्चक्खमेव दीसइ अन्नाओवि एयातो, तं गच्छामि णं सामि पुच्छामित्ति सामिअंति- कमुवगया, सामिणा तीसे अब्भस्थियं कहियं जाव एअमढे ?, हंता अस्थि, ततो सामी वागरइ, तेणं कालेणं तेणं समएणं भदिलपुरे नगरे नागरस गाहावइस्स सुलसा भारिया नेमित्तिकेण निंदू वागरिया, तएणं सा वालप्पभिई चेव हरिणेगमेसि देर भत्तिपमाणेणं आराहिया, तुमंपि सावि सममेव दारए पसवह, ततो सो देवो तीए अणुकंपणहाए तीसे मयगपुत्ते गेण्हिता तव अंतियं साहरइ, जेविय णं ते तव पुत्ता तेवि य तीए साहरइ, ते चेव णे ते पुत्चा, नो सुलसाए, ततो सामि वंदति, वंदित्ता जत्थ अणगारा तत्थ उवागच्छइ, उवागच्छित्ता वंदइ, आगतपण्हुया पप्फुललोयणा ऊसपियरोमकूपा छप्पिय अणगारे निद्धाए दिहिए सुचिरं निरिक्खइ, पुणो वंदति, ततो सामि वंदित्ता सगिहमागया एवं चिंतेइ-अहं सत्त पुत्ते पयाता, नो चेय णं मए एगस्सवि बालत्तणं समणुभूतं, धण्णाओ णं ताओ अंबगाओ जागो नियकुच्छिसंभूयाई थणदुद्धलुद्धाई ममणजंपिराई वालाई कमलकोमलोवमेहिं हत्थेहिं गिव्हिऊण उच्छंगे निवेसित्ता धणं पायंति, अहं अधण्णा एवं जाव चिंतेइ ताव कण्हो पायवंदगो समागतो तं झियायंतं पासइ,पायवडणं करेइ, करेत्ता एवं वयासी-अण्णया गं तुझे ममं पासित्ता हट्ठा आसि, अज किंतु झियाह ?, ताहे सा सघं परिकहेइ, ततो कण्हो भणा-अम्मो / मा झियाह, अहं गं वहा पत्तिसं जहा ममं सहोयरगे भवइ, ततो एवं समासासित्ता पोसहसालाए गंतूण अट्ठर्म पगिमिहत्ता हरिणेगमेसिं देवं आराहेइ, सोऽवि अहमभत्ते परिणममाणे पञ्चक्खीभूय तव देवलोगचुए सहोयरगे भरिसइत्ति पोचूण पडिगतो, कण्होवि वीयदिवसे तं सर्य देवईए परिकहित्ता सभवणं गतो,अन्नया सा देवई गयं सुमिणे

·आवश्यक
श्रीमलय.
मवसरणे
भयोपक्रमे
सोमिल:
॥३५७॥
पासित्तापडियुद्धा,तएणं नवण्हं मासाणं अट्ठमाण राइदियाणमतिकमे जासुयणरत्तपंधुजीवगसमप्प सबनयणकतंसुकुमा-
लगयतालुयसमाणं सुरुवं दारगं पयाया, ततो चारसमे दिवसे जम्हाणं इमे दारगे गयतालुयसमाणे सुमिणे य गतो दिठो
तं होउ एयस्स नामधेनं गयसुकुमालोत्ति, सो सबजायवम्पिओ सुहंसुहेशं परिवद्धइ । तीसे य चारवईए सोमिलो नाम
माहणो धणकणगसमिद्धो, तस्स सोमसिरि नाम माहणी, तीसे सोमा नाम दारिया, रूपेण जोवणेण लावण्णण उकिस-
रोरा, अन्नया कयाई विभूसिया वह्नहिं दासचेडीहिं परिक्खित्ता सयातो गिहातो पडिनिक्खमित्ता रायमगंसि कणगति-
दूसगेण कीलमाणा चिट्ठति, तया य अरहा अरिहनेमी समोसढे, परिसा निग्गया, कपहोऽपि इमीसे कहाए लढे समाणे
सभाए सुहम्माए कोमुई भेरि ताडावेत्ता सबद्धीए गयसुकुमालेण सद्धिं विजयगंधहत्थिखंधवरगए बारमईए नगरीए मझं-
मज्झेणं निग्गच्छइ, तं सोमदारियं पासइ, पासित्ता कोडं वितिए पुच्छति-कस्सेसा ? किं नामेण ?, ततो णं कोडुबियपुरिसा
साहंति देव ! सोमिलस्स माहणस्स दारिया सोमानामंति, ततो णं कण्हे ते कोढुंबियपुरिसे एवं वयासी-गच्छद्द णं तुम्भे
सोमिल जाइत्ता सोमं कन्नं अंतेउरंसि पक्खिवह, एसा गयसुकुमालस्स पदमपत्ती भविस्सइ, ते तहा करेंति, जाव सा
कपणतेउरे पक्लित्ता, कण्होवि सहसंबवणे सामि पजुवासित्ता भवणमागतो, गयसुकुमालोऽवि सामिसगासे धम्म
सोच्चा पडिबुद्धो एवं चयासी-भयवं ! अम्मापियरो आपुच्छित्ता पवइस्सामि, भगवया भणियं-अहासुहं मा पडिबंधं
करेहत्ति, ततो सामि वंदित्ता सगिहमागतो, तए णं से सुकुमाले अम्मापिऊणं पायवडणं करेत्ता एवं चयासी-अम्मताता!
मए सामिस्स अंतिए धम्मो निसन्तो, स अभिरुइए, तो इच्छामि णं पबइति, ततो णं सा देवई त अणिटुं फरसं गिरं
॥३५७॥

·सोच्चा मणोमाणसिएणं दुक्खेण अभिभूया कुट्टिमतलंसि धसत्ति सघंगेहिं नियडिया, तए णं अंतेउरपरिजणेणं आसासिया समाणी दीणविमणा कलुणं रोयमाणी गयसुकुमालं एवं वयासी-तुम सिणं जाया! अम्हें एगे पुत्ते रयणभूते, तं नो खलु अम्हे इच्छामो तुम्भं खणमवि वियोगं सहित्तए, तं अच्छाहि जाया!, मुंजाहि चिउले माणुस्सए कामभोगे जाव वयं नियामो, ततो पच्छा अम्हेसु कालगएसु परिणयवए पड्डियकुलवंसतंतुकजे निरवेक्खे पवहिसि, एवं गयसुकुमालमणे- गप्पगाराहि वहहिं पण्णवणाहिं पण्णवेति, नो चेव पं संचाइए धरिज, तए णं से कण्हे इभीसे कहाए लद्धढे समाणे जेणेच गयसुकुमालो तेणेव उवागच्छइ उचागच्छित्ता गयसुकुमालं आलिंगइ, आलिंगित्ता उच्छंगे निवेसेड़, ततो एवं चयासी-तुमं मम सहोयरे कणीयसे भाया तं मा झ्याणि पधयाहि, अहं णं तुम बारवतीए नयरीए महया रायाभिसेणं अभिसिंचामि, तए णं से गयसुकुमाले एवं कण्हेण वुत्ते समाणेनो आढाइ नो परियाणाति, एवं दोच्चपि तचंपि, ततो णं अम्मापियरो अका- मगाई चेव एवं भणति-तं इच्छामो ते जाया! एगदिवसमवि रजसिरिं पासित्ता, तए णं से गयसुकुमाले कण्हं अम्मा- पियगे य अणुयत्तमाणे तुसिणीए चिट्टइ, तए णं से कण्हे कोडंबियपुरिसे सदायित्ता महया विभूतीए रायाभिसेयं करेइ, विश्यदिवसे महाविभूईए निक्खमणमहिमं करेइ, तए ण से गयसुकुमाले सामिस्स पासे पवइए, तए णं से जं चेव दिवसं पघाइए तस्सेय दिवसरस अवरहकालसमए जेणेव अरहा अरिहनेमिसामी तेणेव उवागच्छइ, उवागष्टिछत्ता तिक्खुत्तो दइ २ एवं क्यासी-इच्छामिण भंते ! तुन्भेहि अब्भशुण्णाए महाकालंसि सुसाणंसि एगराइयं महापडिमं उवसंपजित्तार्ण विहरित्तए, अहासुहं देवाणुप्पिया !, तए णं से हद्वतुढे सामि चंदित्ता तमि मसाणे धंडिलं पडिलेहित्ता ईसीपभारगएणं

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
भवोपक्रमे
सोमिल:
॥३५८॥
कारण दोवि पाए साह एगराइयं महापडिमं उपसंपजित्ताणं विहरइ । सोमिले य माहणे समीधयस्स अट्ठाए वारवतीए
पहिया पुयनिग्गए आसि, तं गहेऊण पडिनियत्तमाणे संझाकालसमयंसि पविरलमणूसंसि गयसुकुमालं तहापडिमडियं
पासइ, पासित्ता आसुरुत्तो एवं चिंतेइ-एस भो गयसुकुमाले अपत्थियपस्थिए जेण मम धूयं सोमं वालं पडिपुन्नं अकय-
वेमणसं विप्पजहिता पवइए, तं सेयं खलु मम एयरस वेरनिजायणं करेत्तए, एवं चिन्तित्ता दिसाओ अवलोइऊण सरसं
मत्तियं गेण्हेइ, गेण्हित्ता तस्स मत्थए मट्टियापालिं बंधइ, जलंतियाओय चियगाओ फुल्लकिंसुयसमाणे खादिरंगारे कवल्लेणं
गिरिहत्ता तरस मत्थए पक्खिवइ, ततो भीतो खिप्पामेव अवकमित्ता सगिहमागतो।तएणं तस्स गयसुकुमालस्स सरीरगंमि
वेयणा दुरहियासा पादुन्भूया, तं सोमिलस्स स्वरि मणसावि अप्पदुरसमाणे सम्म अहियासंतएणं तस्स सुभेणं अन्झव.
साणेणं घउण्हं घाइकम्माणं खएण अणंते केवलवरनाणदंसणे उप्पण्णे, ततो पच्छा सिद्धे, अहासंनिहिएहिं वाणमंतरेहि
दिपसुरभिगंधोदयवासे बुढ़े दसद्धयन्ने य कुसुमप्पगरे निवातिते । वीयदिवसे कण्हे वारवईए मज्झमज्झेण सामि चंदतो
निगच्छमाणो अंतरा जरापरिकलियं जुन्नमेगं पुरिसं महइमहालियातो इट्टगरासीतो एगमेगं इट्टगं गहाय रत्थापहातो
अंतो गिहसि अणुपविसमाणं पासइ, ततो णं कण्हे तस्सऽणुकंपणहाए हस्थिखंघवरगते चेव एगं इट्टगं गहाय गिर्हसि
अणुप्पवेतेइ, ततो अणेगेहिं पुरिससहस्सेहिं इट्टगरासी सिप्पामेव अणुप्पविसितो, ततो कण्हे समोसरणे गंतूण सामी वंदइ,
घंदित्ता अवसेसे अणगारे चंद्इ, ततो गयसुकुमालं अपासिंतो सामि बंदिऊण पुच्छइ-कहि णं भंते ! मम सहोयरए भाया
जेग मंदामि , ततो सामी पयासी-कण्हा ! गयमुकुमालेणं अणगारेणं अप्पणो अट्टे साहिए, कह , सामी भणइ-
॥३५८॥

·कण्हा! गयसुकुमाले मम आपुच्छिऊण महाकाले सुसाणे पडिमं ठिते, तं एगे पुरिसे पासित्ताणं आसुरुत्ते सरसं मट्टियं गेण्हित्ता पालिं बंधइ, जाय सिद्धे, एवं खलु कण्हा ! गयसुकुमालेणं अपणो अढे साहिए, ततो कण्हो भणइ-केस णं भंते ! से पुरिसे अपत्थियपस्थिए जेण मम सहोयरे अणगारे एवं कए?, सामी आह-मा णं कहा ! तस्स पदोसमावजाहि, एवं खलु कण्हा! तेणं तस्स साहिजे पदिने, कहं णं भंते, सामी आह-कण्हा! तुम मम बंदए आगच्छमाणे अंतरा जराप- रिकलितं चेव जाय सज्जोवि इट्टगरासी खिप्पामेव गिहमि अणुपवेसितो, जहाणं तुमंतस्स साहिज्जं दिन्नं एवामेव गयसुकुमाल- स्सवि अणेगभवसहस्ससंचियं कम्मं उदीरमाणेणं चहुकम्मनिज्जराए साहेज दिण्णं, से णं भंते! पुरिसे मए कहं जाणि- यो ?, सामी भणइ-तस्स णं कण्हा ! तुम नगरि अणुपविसमाणं पासित्ता भएण सीसं फुद्दीहिइ तं जाणिज्जासि एस सोत्ति, सोय तहाकालं काऊण अप्पइट्ठाणे नरए उववजिहित्ति, तएणं से कण्हे सामि वंदित्ता जेणेव सए गेहे तेणेव पहा- रित्था गमणयाए, सोमिलोवि य णं पभाए चिंतेइ-एवं खलु कण्हे अरहतो वंदगे निग्गए, तं नियमतो अरिहया सिद्धमेयं भविस्सइत्ति भीते सयातो गिहातो पडिनिक्खमति २ वारवतीए इतो ततो पधावमाणे कण्हस्स पुरतो पडिदिसिं हयमा- गते, तए णं तस्स भयसंतसंतस्स सीसं तडत्ति सयसिक्करं फुटूं, तते णं कण्हे तं तहाकालगयं पासिऊण आसुरुत्ते कोडुवि- यपुरिसे एवं पयासी-एएणं भो अप्पत्थियपस्थिएण मम सहोयरे अणगारे अकाले चेव जीवियातो ववरोविए, तं वारवतीए एयं घोसित्ता पाणेहिं एवं अंछविअंछियं कारवेत्ता तं ठाणं पाणिएणं अक्खावेह, ते तहेव करेंति, ततो कण्हे तस्स सपस्सहरणं करेइ, पुत्सदारे य निधिसए करेति, समुद्दविजयाईणं अंतिए गंतूण सर्व परिकहेइति, तए णं तं दसारकुलं

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
आयुरुपक-
मे दण्डाद्या
निमित्तानि
आऊलीभूतं महया महया सद्देणं पारुण्णं, कालंतरेण अप्पसोगं जायं, एवं भयाभ्यवसाने सति भिद्यते आयुः, यदुक्तम्-
'निमित्ते सति मिद्यते आयु' रिति तन निमित्तमनेकप्रकारं तदर्शयति-
दंडकससत्थरजू अग्गी उद्गपडणं विसं वाला । सीउण्हं अरइ भयं खुहा पिचासा य वाही अ॥ ७२५ ॥
मुत्तपुरीसनिरोहे जिण्णाजिण्णं च भोअणं बहुसो। घसणघोलणपीलण आउस्स उवकमा एए ॥ ७२६ ॥
दण्डकशशस्त्ररज्जवः अग्निरुदकपतनं विषं व्यालाः शीतोष्णं अरतिभयं क्षुत्पिपासा च व्याधिश्च मूत्रपुरीपनिरोधः
जीर्णाजीणे च भोजने वहुशः घर्पणघोलनपीडनानि आयुप उपक्रमहेतुत्वात् उपक्रमा एते, कारणे कार्योपचारात् , यथा
तन्दुलान् वर्षति पर्जन्य इति। कथं दण्डादय उपक्रमहेतव इति चेत्, दण्डेन (कशेन च) गाढमभिघाते, शस्त्रेण-खड्गादिना,
रज्या गलादौ वन्धे, अग्निना परिदाहे, उदके सर्वघोतसामन्तःपूरणेन, विपे भक्षिते, व्यालाः-सर्पाः तैर्दशने, शीतेनोष्णेन च
संस्पर्शतः, अरत्या भयेन चान्तर्मनसि पीडासमुत्पत्ती, क्षुधा धातुभक्षणेन, पिपासया हृदयगलतालुशोपेण, मूत्रपुरीपनिरोधे
शरीरक्षोभतः, जीर्णाज़ीर्ण नाम अर्द्धजीणे तस्मिन् सति अनेकशी भोजने रसोपचयत्तः, घर्षणं चन्दनस्यैव घोलनं अङ्गुष्ठ-
कागुलिगृहीतचाल्यमानयूकाया इव तस्मिन् , पीडनमिक्ष्वादेरिव तस्मिन्नपि सति, भिद्यते आयुरित्येते सर्वेऽप्युपक्रमहेतवः
॥द्वारं । तथा आहारे सत्यसति वा भिद्यते आयुर्यथा-एगो मरुगो अहारस वारे भुंजिऊण सूलेण मतो, अन्नो पुण छुहाए
मतोति॥ द्वारंवेदनायां सत्यां भिद्यते आयुर्यथा शिरोनयनवेदनादिभिरनेके मृताः॥द्वारम् ॥ तथा परोपघाते सति भिद्यते
जायुर्यथा दुस्वटीतः पतितस्य । तथा स्पर्श सति भियते आयुर्वथा तयाविरोण सप्पेणं छित्तस्स, जहा वा भदचस्स इस्थित
॥३५९॥

·रयणं, तम्मि मए से पुत्तेण भणियं-मए सद्धिं भोगे मुंजाहि, तीए भणियं-न तरसि मज्झं फरिसं विसहित्तए,सो न पत्ति- यइ, ताहे आसो आणावितो, सो तीए मुहातो आरम्भ कडिं जाव हत्थेणं छिन्नो, सो गलिऊण सुक्कक्खएण मतो, तहावि अप्पत्तियतो लोहमओ पुरिसो तीए अवगुंडितो, सोऽवि चिलीनोद्वारं ॥ प्राणापाननिरोधे सत्यायुर्भिद्यते, यथा छगलाणं जन्नवाडाइसु मारिजंता एवं सप्तविधं भिद्यते आयुः, न चैतत्सर्वेपामेय, किन्तु सोपक्रमायुपी, तत्र 'देवा नेरइया या असंखघासाउया य तिरिमणुया।उत्तिमपुरिसा य तहा चरमसरीरा य निरुवकमा ॥ १॥ सेसा संसारत्था भइया सोवकमा व इयरे वासोवकमनिरुवक्कमभयो भणितो समासेण ॥ २॥' आह-अध्यवसायादीनां निमित्तत्वात् परिभोगाभेदेनोपन्या- सो न युक्तः, न, आन्तरविचित्रोपाधिभेदेन निमित्तभेदानामेवोपन्यासतोऽदोपः, आह-यधेवमुपक्रम्यते आयुः ततः कृत- नाशः, येन व कर्मणा तदुपक्रम्यते तस्याकृतस्यैवाभ्यागम इति, अनोच्यते-इह यथा वर्षशतोपभोगाय कल्पितं धान्य भस्मकच्याधिपीडितस्याल्पेन कालेनापि भुञ्जानस्य न कृतनाशो नाप्यकृताभ्यागमस्तद्धदनापीति । तथा चाह भाष्यकार:- "कम्मोवकामिजइ अपत्तकालंपिजइ ततो पत्ता अकयागमकयनासा मोक्खाणासासया दोसा॥१॥(वि.२०४७) न यदीहकालियस्सचिनासो तस्साशुभूइतो खिप्पं । बहुकालाहारस्सव दुयमग्गियरोगिणो भोगा ॥२॥(२०४८) सघं च पदेसतया भुजइ कम्ममणुभाचतो भइयं । तेणावस्साणुभये के कयनासादयो तस्स? ॥ ३॥ (२०४९) किंचिदकालेऽवि फलं पाइन्नइ पचए य कालेण । तह कम्म पाइजइ कालेण य पचए अन्नं ॥ ४॥ (२०५०) जह वा दीहारजूडज्झइ कालेण पुंजिया खिप्पी चिततो पडओसुस्सइपिंडीभूतोउ कालेणं॥५॥(२०६१)इत्यादि,"

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे,
प्रशस्तान-
शस्तदेश-
काली
॥३६॥
ततो यथोकदोपानुपपत्तिः । इति द्वारगाधावयवार्थः, व्याख्यात उपक्रमकालः, सम्प्रति देशकालद्वारमभिधातव्यं, तत्र
देशकालो नाम प्रस्तावः, स च द्विधा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, तत्र प्रशस्तस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-
निमगं च गामं महिलाधूभं च सुन्नयं दटुं। नीअं च कागा ओलिंति जाया भिक्खस्स हरहरा ॥ ७२५ ॥
ओदनादिपाकपरिसमाप्तौ निमं ग्रामं महिलास्तूपञ्च, कूपतटमित्यर्थः, महिलाभिः शून्यं दृष्ट्वा, तथा नीचैश्च काका ओ.
ति-अवलीयन्ते-गृहाणि प्रति परिपतन्ति, एतच्च दृष्ट्वा, पाठान्तरं नीयं च कागे ओलेंते दृष्ट्वेत्यनुवर्तते, विद्यते यथा भैक्षस
हरहरा-अतीव भिक्षाप्रस्ताव इत्यर्थः । अप्रशस्तदेशकालस्वरूपमभिधित्सुराह-
निम्मच्छिी
मह
पायडो निहीं खजगावणो सुन्नो । जायंगणे पसुत्ता पउत्थयइआ य मत्ता य ॥ ७२८॥
निर्मक्षिकम्-अपगतमक्षिकं मधु तथा प्रकटः-आकाशीभूतो निधिः खाद्यकापणः-कल्लूरिकापण इति भावार्थः, अतो
मध्यादीनां ग्रहणप्रस्तावः, तथा जाया चाङ्गणे प्रसुप्ता प्रोपितपतिकाच गत्ता च, तस्या अपि ग्रहणं प्रति प्रस्ताव एक, आसवेन
मदनाकुलीभूतत्वात् । सम्प्रति कालकालः प्रतिपाद्यः, कालो-मरणं तस्य कालः कालकालः, तथा चाह-"कालोत्ति मयं
मरणं जहह मरणं गतोत्ति कालगतो । तम्हा स कालकालो जो जस्स मओ मरणकालो ॥१॥ (वि. २०६६)" अमुमेवार्थ
प्रतिपादयन्नाह--
कालेण को कालो अम्हें सज्झायदेसकालम्मि। तो तेण हतो कालो अकालि फालं करतेण ॥ ७२९ ।।
कालेन शुना कृतः कालः-कृतं मरणं अस्माकं स्वाध्यायदेशकाले-स्वाध्यायप्रस्तावे, ततस्तेन शुना हतो-भन्नः काल:-
॥३६॥

·स्वाध्यायकरणकाला, अकाले-अप्रस्तावे मरणं कुर्वतेति, तदनेन कालशब्दस्य मरणवाचित्वमुपदर्शितं ॥ सम्प्रति प्रमाण- काल प्रतिपायः, तत्राद्धाकालविशेष एव मनुष्यलोकान्तर्वी विशिष्टव्यवहारहेतुरहर्निशारूपःप्रमाणकाला, तथा पाह भाष्यकृत्-"अद्धाकालविसेसो पत्थयमाणं व माणुसे खेत्ते । सो संववहारत्थं पमाणकालो अहोरत्तं ॥१॥ (२०६८)” अत्र 'पत्थयमाणं वत्ति यथा सामान्येन मानावयवभूतं प्रस्थकरूपं मानं संव्यवहाराय कल्प्यते तथाऽहनिशारूपः प्रमाणका- लोऽद्धाकालस्यैव विशेषः सन् पृथक् संव्यवहाराय प्ररूप्यते इति । अमुमेव प्रमाणकालं भेदत आह- दुविहो पमाणकालो दिवसपमाणे च होइ राई अ। चउपोरिसिओ दिवसो राई चउपोरिसी चेव ।। ७३० ।। प्रमीयतेऽनेन जीवादीनामायुम्प्रभृतिरिति प्रमाणं तदेव कालः प्रमाणकाला,स द्विविधा, दिवसप्रमाणं भवति रात्रिश्च-दिव- सप्रमाणकालो रात्रिश्च, चतुष्पौरुषीको दिवसो रात्रिश्च चतुष्पौरुपी, पौरुषीप्रमाणं चानियतं, दिवसनिशाहानिवृद्धिभावात् , तत्र यदा सर्वजघन्यो द्वादशमहत्तों दिवसस्तदा सर्वोत्कृष्टाऽष्टादशमुहर्ता रात्रिः, तदा च दिवसस्य पौरुपी मुहर्त्तत्रयमाना रानेच अर्बपश्यममुहूर्त्तममिता, यदा तु सर्वोत्कृष्टोऽष्टादशमहत्तों दिवसस्तदा सर्वजघन्या द्वादामुहर्ता रात्रिः, तदा च पौरूपी दिवसस्या पश्चममुहूर्त्तमाना रात्रेश्च मुहूर्तत्रयमाना, एवं दिवसस्य रात्रे पौरुष्पस्त्रयो मुहर्चा जघन्य मान अर्द्धपञ्चमा उत्कृष्टं, उक्तं च-"पोरिसिमाणमनिययं दिवसनिसावुद्धिहाणिभावातो। हीणं तिन्नि मुहुत्तस्सद्धपश्चमा माण- मुक्कोसं ॥१॥ (वि.२०७०)" सर्वजघन्यश्च दिवसः सर्वोत्कृष्टा च रात्रिर्दक्षिणायनचरमदिवसे, सर्वोत्कृष्टो दिवसः सर्वज- पन्या च रात्रिरुत्तरायने, मथमदिवसादारभ्य प्रतिचरमवासरशेपेषु तु दिवसेषु दक्षिणायने प्रथमदिवसादारभ्य प्रतिदिवस आ.सू६१

·प्रमाणकाल
पीरुपीमानं
मायापक दिवसपौरुष्या द्वाविंशशततमेन मुहत्तभागेन वृद्धिः, रात्रिपीरुप्या हानिः, कथमेतदवसेयमिति चेत्, उच्यते, यह
श्रीमलय दिवसपारुष्या रानिपारुष्या वृद्धौ हानौ वा सकलेनायनेन साद्धों मुहत्तों दृष्टः, अयनपरिमाणं च व्यशीत्यधिक दिनशतं,
समवसरण ततोऽत्र राशिककर्मावतार:-यदि त्र्यशीत्यधिकेन दिनशतेन पौरुध्या वृद्धौ हानौ सार्हो मुहूर्तो लब्धः ततः प्रतिदिवसं
किं लभामहे ?, राशित्रयस्थापना १८३--||-१, अनान्त्येन राशिना न्यशीत्यधिकेन दिनशतेन पौरुष्या वृद्धौ मध्यराशे-
॥३६॥
गुणनं, जातस्तावानेव, 'एकेन गुणितं तदेव भवतीति न्यायात्, तत आयेन राशिना भागहरणं, भागहारश्च न पूर्यते,
ततस्तृतीयांशेन छेद्यच्छेदकराश्योरपवर्तना, जात उपरि एककोऽधस्तात् द्वाविंशं शतं १२२, आगतमेकैकस्मिन् दिने
पौरुप्या वृद्धौ हानौ वा मुहूर्तस्य द्वाविंशशततमो भागो लभ्यत इति, उक्तं च-"वुद्धी वावीसुत्तरसयभागो पइदिणं
मुटुत्तस्स । एवं हाणीवि मया अयणस्स विभागतो नेया ॥१॥ (वि.२०७१) । इदानी वर्णकालस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-
पंचण्डं चण्णाणं जो खलु वन्नेण कालओ वण्णो । सो होइ वणकालो वणिजइ जो व जंकालं ॥ ७३१ ।।
पश्चानां शुक्लादीनां वर्णानां यः खलु वर्णेन-छायया कालको वर्णः खलुशब्दस्यावधारणार्थत्यात् कालक एव वर्णः,
जनेन गौरादेनामकृष्णस्य व्यवच्छेदः, स भवति वर्णकालः, वर्णश्चासौ कालश्च वर्णकालः, वणिजइ जो वजंकाल मिति,
वर्णनं वर्णः प्ररूपणमित्यर्थः, ततश्च वर्ण्यते-प्ररूप्यते यो वा कश्चित्पदार्थो यत्कालं स वर्णकालः, वर्णप्रधानः कालो वर्ण-
कालः । इदानी भाषकालः प्रतिपाद्यः, भावानामौदयिकादीनां स्थितिः भावकालः, तथा चाह-
साई सपजवसिओ चउभंगविभागभावणा इत्थं । उदईआईआणं तं जाणसु भावकालं तु ॥ ७३२॥
॥३६॥

·सादिः सपर्यवसान इत्येवं चतुर्भङ्गविभङ्गम्भावनाऽत्र कार्या, केपामित्याह-औदयिकादीनां भावानां, ततश्च योऽसौ विभागभावनाविषयस्तं जानीहि भावकालम्, इयमक्षरगमनिका, भावार्थस्त्वयं-औदयिको-भावः सादिः सपर्यवसानः सादि- रपर्यवसानः अनादिः सपर्यवसानः अनादिरपर्यवसानः, एवमापशमिकादिप्यपि चतुर्भङ्गिका द्रप्टव्या, इयं पुनरत्र विभाग- भावना-औदयिकचतुर्भनिकायां द्वितीयो भङ्गो न घटते, शेपास्तु घटन्ते, तेपामयं विपयः-नारकादीनां नारकादिभवः राल्यौदायिको भावः सादिसपर्यवसानः, मिथ्यात्वादयो भव्यागामौदयिकोऽनादिसपर्यवसानः, स एवाभव्यानां चरमभङ्गे इत्युक्त औदायिकः, औपशमिकचतुर्भज़िकायामाद्य एव भङ्गो घटते, तद्व्यादयस्तु शून्याः, प्रथमभङ्गस्त्वेवम्-औपश- मिकसम्यक्त्यादिरौपशमिको भावः सादिः सपर्यवसान इत्युक्त औपशमिका, क्षायिकचतुर्भनिकायां तु तृतीयचतुर्थी भो न पटेते, प्रथमद्वितीयौ तु पटेते, तथाहि-क्षायिकं चारित्रं दानादिलब्धिपश्चकं च क्षायिको भावः सादिः सपर्यवसाना, सिद्धस्य चारित्र्यचारित्र्यादिविकल्पातीतत्वात् , क्षायिकज्ञानदर्शने तु सादिअपर्यवसानः, अन्ये तु द्वितीयभङ्ग एव सर्वमिदं प्रतिपादयन्ति, उकः क्षायिका, क्षायोपशमिकचतुर्भङ्गिकायां द्वितीयभङ्गाभावः, शेपभङ्गानामयं विपयः-चत्वारि ज्ञानानि क्षायोपशमिको भायः सादिः सपर्यवसानः, मत्यज्ञानश्रुताज्ञाने भव्यानामनादिः सपर्यवसानः, एते एवाभव्यानामनादिर- पर्यवसानः, उक्त क्षायोपशमिका, पारणामिकचतुर्भङ्गिकायामपि द्वितीयभङ्गाभावः, शेपभङ्गकानामयं गोचरः-व्यणुका- दिपारिणामिको भाषः सादिसपर्यवसानः, भव्यत्वं भव्यानामनादिसपर्यवसानः, जीवत्वं पुनरनादिरपर्यवसानः, उक्तः पारि- णामिकः, उक्तासनहगाथा-जो नारगाइ भावो तह मिच्छत्तादोऽवि भघाणं । ते चेवाभपाणं ओदइए विइयवज्जोऽयं,

·आवश्यक
श्रीमलय-
समवसरणे
भावानां
स्थितिः
भावका-
लाधिक
॥३६२॥
॥ १॥ सम्मत्तचरित्ताई साईसंतोय ओक्समिओ य । दाणाइलद्धिपणगं चरणं चिय खाइओ भावो ॥२॥ सम्मत्तनाणदं-
सणसिद्धताई तु साइभोणतो । नाणं केवलवजं साईसंतो खोवसमो॥३॥ मइअन्नाणाईया भवाभवाण तइयचरमोऽयं ।
सपो पोग्गलधम्मो पढमो परिणामिओ होइ ॥ ४॥ भवत्तं पुण तइओ जीवाभपाइ चरमभंगो उ । भावाणमयं कालो
(वि.२०७७-८१) इति ॥.
पत्थं पुण अहिगारो पमाणकालेण होइ नायचो । खेत्तम्मि कमि कालम्मि भासियं जिणवरिंदेण?॥७३३ ॥
अत्र पुन:-अनेकविधकालप्ररूपणायामधिकारः-प्रयोजनं प्रमाणकालेन भवति ज्ञातव्यः, आह-'दधे अद्ध अहाउय'
इत्यादिद्वारगाथायामिदमुक्तम् 'पगयं तु भावेणीति, सम्पति पुनरेवमुक्तम्-'अत्र पुनरधिकारः प्रमाणकालेन भवति
ज्ञातन्य इत्युक्त, ततः कथं न पूर्वापरविरोधः?, उच्यते, क्षायिकभावकाले वर्तमानेन भगवता सामायिकमध्ययनं भापि-
तमिति चेतसि परिभाव्य प्रागिदमुक्त-'पगयं तु. भावेण'मिति, तथा पूर्वाहकाललक्षणे प्रमाणकाले च भगवता भापितं
सामायिकमिति तद्विवक्षायामत्रोकं प्रमाणकालेनाधिकार इति, तत उभयसग्रहपरं पूर्वमिदं च वाक्यमित्यदोषः अथवा
प्रमाणकालोऽप्यद्धाकालपर्यायत्वात् भावकाल एवेत्यविरोधः । तदेवं 'उद्देसे निदेसे य निग्गमे' इत्युपोद्घातनियुक्किप्रति-
पद्धद्वारगाथाद्वयस्य व्याख्यातं कालद्वारम् , अधुना यन क्षेत्रे भापितं सामायिकं तदजानन् प्रमाणकालस्य चानेकरूपत्वा-
त्तविशेपमजानानो गाथापश्चार्द्धमाह चोदकः-खेत्तम्मि' इत्यादि, कस्मिन् वा काले प्रमाणकाले पूर्वाहे पराहे वा ।
एवं पोदकप्रश्नानन्तरमुत्तरमाह--
॥३६२॥

·पइसाहसदहफारसीह पुवाहदेसकालम्मि । महसेणवणुजाणे अणंतर परंपर सेसं ॥ ७३४ ॥ येशारो मासि शुद्ध पक्षे एकादश्यां पूर्वाहदेशकाले, प्रथमपौरुप्यामित्यर्थः, कालस्यान्तरङ्गत्वख्यापनार्थमेवं प्रश्नम्यत्ययेन निशा, महासेनवनोद्याने क्षेत्रऽनन्तरनिर्गमा सामायिकस्य, 'परंपर सेसंति झेपं-गुणशिलकााद्यानादि निजामधिष्ठरय परमर निर्गमनं सामायिफस्य, उकं च भाप्यता-"खेत्ते महसणवणोवलक्खियं जत्थ निग्गयं पुर्व । मरमाइपमानेमु उ परंपरयिनिगमो तस्स ॥१॥" गतं मूलद्वारगाथाद्वयप्रतिवद्धं क्षेत्रद्वारम् , इह व क्षेत्रकालपुरुषहाराणां निर्गमारय मार, ततश्च निर्गमदारव्याचिख्यासया "नाम ठवणादविए खेत्ते काले तहेव भावे य । एसो उ निग्गमस्सा निररोयो उनिहो होइ॥१॥"ति येयं गायोपन्यस्ता तस्यां क्षेत्रकालनिर्गमायुक्ती, अथ भावनिर्गममतिपादनार्थमाह- रामम्मि पहमाणस्स निग्गयं भगवओ जिर्णिदस्स । भावे खओचसमिअम्मि वहमारणेहिं तं गहिरं ॥१३५॥ क्षायिके भाये वर्तमानस्य भगवतो जिनेन्द्रस्य-श्रीमन्महावीरस्य सकाशाद् विनिर्गत सामायिक, भावशब्द उभयत्रापि सम्पध्यते, भाये क्षायोपशामिफे पर्तमानस्तरसामयिकमन्यच्च श्रुतं गृहीत, गणधरादिभिरिति गम्यते, तत्र भगवता गौतम स्वामिना निपधारयेण चतुर्दश पूर्वाणि गृहीतानि, प्रणिपत्य पृच्छा निषघोच्यते, भगवान् वर्द्धमानस्वाम्युक्तवान्-उपने- इया पिगमेह या धुवेइ या उत्पन्न इति-उत्पत्तिस्वभावः विगम इति-धिनाशधर्मा इति भावः, धुर इति-स्थितिधमी, एता एप विसो गणभृतां निपचार, तथाहि-एतासामेय सकाशात् उत्पादब्ययध्रौव्ययुक्त सदिति गणभृतां प्रतीतिरुपजायते, अन्यथा सत्ताया अनुपपत्तेरिति, ततस्ते पूर्वभवभरवितमतयो द्वादशाङ्गमुपरचयन्ति, ततो भयवं अणुरणं मणसी करेंति,

·भावनिर्ग
भावश्यक
श्रीमदय-
ममामरणे
मः पुरुप-
द्वारं च
॥३६३॥
वाहे सफो दियं वइरामयं धावं दियचुष्णाणं भरेऊण सामिमुवागच्छद, ताहे सामी सीहासणातो उद्वित्ता पडिपुन्नं मुहि
केमराणं गेण्हइ, ताहे गोयमसामिप्पमुहा एकारसवि गणहरा ईसिओणया परिवाडीए गयंति, ताहे देवा आतोजगीय-
सदं निरंभति, ताहे सामी पुपं गोयमसामिरस तित्थं दहिं गुणेहिं पजवेहि य अणुजाणामित्ति भणइ, चुग्णाणि य सीसे
लुइह, ततो देवावि चुण्णवासं पुप्फवासं उवरि वासंति, गणं च सुहम्मसामिस्स धुरे ठावित्ता अणुजाणइ, एवं सामाइयस्स
अत्यो भययतो निरगुतो, सुत्तं गणहरेहितो निग्गयमित्यलं विस्तरेण ।। सम्पति पुरुपद्वारप्रतिपादनार्थमाह-
दपाभिलावचिंधे वेए धम्मत्थभोग भावे अ। भावपुरिसो उ जीवो भावे पगयं तु भावेणं ॥ १३६ ॥
इह नामस्थापनापुरुषो सुप्रतीतत्वान्नोतो, 'यत्ति' द्रव्यपुरुषः, स द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतः पुरुप-
पदार्पजस्ता पानुपयुकः, 'अनुपयोगो द्रव्य मिति वचनात् , नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीरपुरुषो सुप्रतीतो, ज्ञशरीरभव्य-
शरीरव्यतिरिकनिधा, तद्यथा-एकभषिको वायुप्कोऽभिमुखनामगोत्रश्च, तत्र एकेन भवेन पुरुषो भावी स एकभविका,
एर पूर्वस्मिन् भवे अबद्धपुरुषायुरपि प्रथमदिवसादारभ्य नोच्यते, वायुप्को नान पूर्वभव एव वर्तमानो निवद्धपुरुषायुष्का-
अभिमुसनामगोत्रोऽन्तर्मुहूर्त्तमात्रव्यवधानेनोदयमधिकृत्य पुरुषायुर्नामगोत्रा, अथवा ज्ञशरीरभव्य शरीरब्यतिरिको द्रव्य-
पुरुषो द्विधा-मूलगुणनिर्मित उत्तरगुणनिर्मितच, तत्र मूलगुणनिम्मितः पुरुषप्रायोग्याणि द्रव्याणि, उत्तरगुणनिर्मितस्तु
तान्येय तदाकारखन्तीति तथाऽभिलप्यते तेने त्यभिलापः-शब्दतत्राभिलापपुरुषः पुल्लिङ्गाभिधानमात्र घटः पट इति, चिन्हे-
चिन्दविषयः पुरुषा-अपुरुषोऽपि पुरुषचिन्होपलक्षितो, यथा नपुंसक इमश्रुचिन्हमित्यादि, तथा त्रिष्वपि लिङ्गेषु स्त्रीपुंनपुं-
॥३६३॥

·मतपमानः प्राणी नृणमालोपमयेदानुभवकाले वेदपुरुषः सयादिरप्युच्यते, तथा धर्मार्जनव्यापारपरः साधुर्धर्मपुरुषः, गर्धानम्यापारपरस्वर्षपुरुषः मम्मणपणिग्यत्, भोगपुरुषः सम्प्राप्तसमस्तविषयसुखभोगोपभोगसमर्थश्चक्रवर्तिवत्, 'भारे यति भारपुरुषः, पशब्दो नामाचनुक्तभेदसमुच्चयार्थः, भावपुरिसोउ जीवो भा'त्ति पू:-शरीरं पुरि शेते इति निराशात् भावपुरुषो जीवः, 'भावेति भावद्वारे निरूप्यमाणे, भावचिन्तायामिति भावः, अथवा भावे इति भाव- निर्गममरूपणापामधिकृतायां, किं. १-'पगयं तु भावेणं'ति प्रकृतम्-उपयोगस्तु भावेन पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात भारपुरुषण शुद्धन जीयेन, तीर्थकरेणेत्यर्थः, तुशब्दावेदपुरुपेण च गणधरेण, यतोऽर्थतस्तीर्थकराद्विनिर्गतं सूनतो गणधरेभ्य इति, एवमन्येऽपि यथासम्भवं पुरुषा आयोज्याः॥गतं पुरुपद्वारम् । साम्प्रतं कारणद्वारं व्याचिख्यासुराह- निग्गे फारणम्मी चउधिहो दुविह होइ दधम्मि । तद्दवमन्नदधे अहवापि निमित्तने मित्ती ॥ ७३७ ॥ फरोति-निर्वर्तयति कार्यमिति कारणं तस्मिन् कारणे-कारणविषयो निक्षेपो-न्यासः चतुर्विधः-चतुर्भेदः, तद्यथा-नाम- कारणं स्थापनाकारणं दन्यकारणंभावकारणं च, तत्र नामस्थापने सुज्ञाने, द्रव्यकारणं ज्ञशरीरभव्यशरीरच्यतिरिक्तं द्विधा, तथा सद्विविधो भवति द्रव्ये, निक्षेप इति वर्त्तते, किमुक्तं भवति ?-शरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यकारणविषयो निक्षेपो विधेति, तदेय दैविध्यं दर्शयति-तहयमन्नदर्ये' इति तद्रव्यकारणमन्यद्रव्यकारणं च, तस्यैव पटादेः द्रव्यं-तन्त्वादि तदेव कारण तद्व्यफारणं, येमाधन्यद्रव्यकारणं, अथवा अन्यथाव्यतिरिक्तकारणद्वैविध्य-निमित्तनैमित्त निमित्तकारणं नैमित्ति- कारणं चेत्यपी, अपिशब्दादन्यथापि कारणनानाता तो वक्ष्यामि, तत्र पटत्य निमित्तं तन्तवस्त एव कारणं निमित्त-

·मावश्यक
श्रीमठय-
समयसरणे
कारणद्वारे
द्विविधष-
डिधकार
णानि
॥३६४॥
कारणं, तद्व्यतिरेकेण पटानुत्पत्तेः, यथा तन्तुभिर्विता न भवति पटस्तथा तद्गतातानादिचेष्टाव्यतिरेकेणापि न
भवति, तस्याश्च चेष्टाया येमादि कारणं, ततो निमित्तस्येदं नैमित्तं तदेव कारणं नैमित्तकारणमिति ।
समवाइअसमवाई छविह कत्ता य करण कम्मं च । तत्तो अ संपयाणाऽपयाण तह सनिहाणे अ॥७३८ ॥
सम्-एकीभावेऽवशब्दः-अपृथक्त्वे अय् गतौ इण् गतौवा, ततश्च एकीभावेनापृथग्गमनं समवायः-संश्लेषः, स येषां वि-
घते ते समवायिनः-तन्तयो, यस्मात्तेषु पटः समवैतीति, समवायिनश्च ते कारणं समचाविकारणं, तन्तुसंयोगास्तु कारण-
रूपद्रव्यान्तरधर्मत्वेन पटाख्यकार्यद्रव्यान्तरस्य दूरवर्तित्वादसमवाविनात एव कारणं असमवायिकारणं, आहू-तद्रव्या-
दिप्रकारत्रयेऽपि यथोक्तप्रकारेणार्थस्याभेद एव ततः किं मेदेनोपन्यासः, नैप दोषः, संज्ञाभेदेन तन्त्रान्तराभ्युपगमप्रद-
निफरत्वादस्य, अथवा पद्विधं कारणं, अनुस्वारलोपोऽत्र द्रष्टव्यः, करोतीति कारणमिति व्युत्पः, स्वेन व्यापारेण
यत् कार्येषुपयुज्यते तत् कारणं, तच्च पद्धि-पद्मकारं, कथमित्याह-कती च कारणं, तस्य कार्येण स्वातन्त्रयेणोपयोगात्,
तमन्तरेण विवक्षितकार्यानुपपत्तेः, अभीष्टकारणं च तत्, ततश्च घटोत्पत्तौ कुलाला कारणमिति, तथा करणं-मृपिण्ड.
दण्डसूत्रादिकं घटस्य कारणं, साधकतमत्वात् , तथा क्रियते, निर्वर्त्यते यत् तत्कर्म-क्रियाफलमित्यर्थः, उक्कं च-"निर्वत्यै
या विकार्य वा, प्राप्यं वा यक्रियाफलम् । तद् दृष्टादृष्टसंस्कार, कर्म कर्तुर्यदीप्सितम्॥१॥ तदपि च कारणं, आह-तत्क-
धमेतदलब्धात्मला तदाकारणमिति, उच्यते, कार्यनिर्वर्तनक्रियाविषयतया तस्योपचारात् कारणता, मुख्यवृत्त्या चासो
कार्यगुणमपेक्ष्य कर्मकारणं, तथा सम्प्रदानं तस्य कर्मणाऽभिप्रेतत्वात् , तमन्तरेण तस्याभावात् , तथा अपादानं कारणं,
॥३६॥

·विरभिवपदार्धापायेऽपि तस्य भूवत्येन कार्यकारकत्वात् , 'दो अवखण्डने' दान-खण्डनं अपमृत्य मर्यादया दान-खण्डनं रियोजनं मृत्पिण्डादेर्यचदपादानं, तथाहि-मृत्पिण्डस्यापायेऽपि भूर्भुवेति तस्या अपादानता, सा च घटस्य कारणं, तामन्त- रेण तस्यानुत्पादात्, तथा सन्निधानं च कारणं, तस्याधारतया कार्योपकारकत्वात्, सन्निधीयते यत्र कार्य तत्सन्निधानं- भपिकरणं, तच घटस्य पक्र, तस्यापि भूः, तस्या अप्याकाशं, आकाशस्य त्वधिकरणं नास्ति, स्वरूपप्रतिष्ठत्वात् , घटस्य पेदं कारणम् , पतदभाव घटानुत्पत्तेः । उकं द्रव्यकारणमिदानीं भावकारणप्रतिपादनार्थमाह- दुनिहं न होइ भाये अपसत्य पसत्वगं च अपसत्थं । संसारस्सेगविहं दुविहं तिविहं च नायवं ॥ ७३९ ।। भरतीति भार, स च औदायिकादिभावः, भाव एव कारणं संसारापवर्गयोरिति भावकारणं, तच्च द्विविधं च-द्विप्र- फारंप भाति, भावे रिचार्यमाणे, कारणमिति प्रक्रमाद्गम्यते, भानविपयं वा कारणं भावकारणमित्यर्थः, अप्रशस्तं-अशो- भनं प्रशस्त प-शोभनं, तनाप्रशस्त संसारस्य सम्बन्धि, तच एकविधम्-एकभेदं द्विविधं-द्विभेदमेवं त्रिविधं च ज्ञातव्यं, पशब्दश्चतुर्विधायनुफकारणमेदसमुचयार्थः । यदुक्तं संसारस्सैकविधमित्यादि तदुपदर्शनायाह- अस्संजमो य एफो अण्णाणं अविरई य दुविहं तु । अन्नाणं मिच्छत्तं अविरई चेव तिविहं तु ॥७४० ॥ असंयम:-अपिरतिलक्षणः, सोक एव संसारकारणम् , अज्ञानादीनां तदुपष्टम्भकत्वेनाप्रधानत्वात् , तथा अज्ञानं अवि- रतिथेति विविध संसारकारणं, तत्राज्ञानं कर्माच्छादितजीवस्य विपरीतोऽववोधः, अविरतिः-सायद्ययोगानिवृत्तिः, तथा

·आवश्यक
श्रीमलय.
समयसरणे
भावकारणे
भवमोक्ष-
कारणानि
॥३६५॥
मिथ्यात्वमज्ञानमविरतिश्चेति त्रिविधं संसारकारणं, तत्र मिथ्यात्वं तत्त्वार्थाश्रद्धानं, शेपं गतार्थम्, एवं कषायादिसम्पर्का-
दन्येऽपि भेदाः प्रतिपादयितव्याः। उकमप्रशस्तं भावकारणम् , अधुना प्रशस्तमुच्यते-
होइ पसत्वं मुक्खस्स कारणं एग दुविह तिविहं वा । तं चेव य विवरीअं अहिगारु पसत्थएणित्थ ॥ ७४१ ॥
भवति प्रशस्त भावकारणं मोक्षस्य कारणं, तच्च एकमिति-एकभेदं द्विविधं त्रिविधं वा, इदं पुनस्तदेव संसारकारणम-
संयमादि विपरीतं द्रष्टव्यम् , एकविधं संयमः, द्विविधं ज्ञानसंयमौ, त्रिविधं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि, अधिकार-प्रयो-
जनं प्रशसेन भावकारणेन, अत्र-सामायिकव्याख्याने, मोक्षाङ्गत्वादस्य, तथाहि-सामायिकाध्ययनं क्षायोपशमिकञ्च
प्रशस्तो भावो मोक्षकारणमतोऽधिकारः प्रशस्तेन भावकारणेनेति ॥ इत्थं कारणद्वारे अधिकार प्रदर्य पुनः कारणद्वारस-
गतमेव वकव्यताशेपमाशड्काद्वारेणाभिधित्सुराह-
तित्थपरो फि कारण भासइ सामाइअंतु अज्झयणं । तित्थयरनामगुत्तं कम्मं मे वेइअवंति ॥ ७४२ ॥
तीर्थ पूर्वोकं तत्करणशीलस्तीर्थकरः, स किं कारणं-किं निमित्तं भापते सामायिकमध्ययनं, तुशब्दादन्याध्ययनपरि-
प्रहः, तस्य कृतकृत्यस्लादिति हृदयं, उच्यते, तीर्थकरनामगोत्रं-तीर्थकरनामसंज्ञ, गोत्रशब्दः संज्ञायां, कर्म वद्धं मया
येदितव्यमित्यनेन कारणेन भापते ।
तं च कहं चेइज्जइ ? अगिलाए धम्मदेसणाईहिं । वज्झइ तं तु भगवओ तइअभवोसफइत्तार्ण ।। ७४३ ।।
नियमा मणुयगईए इत्थी पुरिसेयरोव सुहलेसो। आसेवियवरलेहिं वीसाए अन्नपरेहिं ॥७४४ ॥
॥३६५॥

·गायाधयस्यापि व्याख्या प्राग्वत्, इत्थं तीर्घकरस्य सामायिकभापणकारणमभिधायाधुना गणभृतामाशङ्काद्वारेण तपणकारणं प्रतिपादयन्नाह- गोगममाई सामाइयं तु किं कारणं निसामेति ? । नाणस्स तं तु सुंदमंगुलभावाण उवलद्धी ॥ ७४५ ॥ गीतमादयो गणधराः 'फि फारण' किं निमित्तं-कि प्रयोजनं सामायिक निशमयन्ति-शृण्वन्ति ?, उच्यते-'नाणस्स'त्ति प्राकृतत्वाचतुर्य) पठी, ततश्च ज्ञानाय-ज्ञानार्थ, तादर्ये चतुर्थी, तेषां हि भगवद्वदनविनिर्गतसामायिकशब्दान् श्रुत्वा तदर्परिपयं शानमुत्पद्यते, ततो ज्ञानार्थ शृण्वन्ति, तत्तु ज्ञानं सुन्दरमङ्गुलभावानां-शुभेतरपदार्थानां 'उचलद्धीति उपन्धर्य-उपलब्धिनिमित्तं, सा च सुन्दरमङ्गुलभावोपलब्धिः प्रवृत्तिनिवृत्त्योः कारणम् ॥ आह च- होर पपित्तिनिवित्ती संजमतव पावकम्मअग्गहणं । कम्मविवेगो अतहा कारणमसरीरया चेव ॥७४६॥ समेतरभायपरिशानाभवतः प्रवृत्तिनिवृत्ती, शुभेषु प्रवृत्तिर्भवति इतरेषु निवृत्तिरिति भावः, ते च प्रवृत्तिनिवृत्ती संय- मतपसोः कारणं, मत्तिसपसः फारणं निवृत्तिः संयमस्येति हृदयं, तत्र निवृत्तिकारणकत्वेऽपि संयमस्य प्रागुपादानेन पूर्वकर्मागमनिरोधेऽस्य कारणप्राधान्यख्यापनार्थ, तत्पूर्वकं च वस्तुतः सफलं तप इति ज्ञापनार्थं च, संयमतपःकारणभूत- प्रवृत्तिनिपात्योस्तु प्रयोजनोपन्यासः संयमे सत्यपि तपसि प्रवृत्तिः कार्येत्यमुनांशेन तपसः प्राधान्यख्यापनार्थः, इत्यलं प्र- सोरेन, तयोश्च संयमतपसोः कारणं-निमित्तं प्रयोजनं यथासङ्ख्यं 'पावकम्मअग्गहणति पापकर्माग्रहणं तथा कर्मविवेकश्च, ·मावश्यक श्रीमलय- सामायिक भापण- श्रवण- कारणानि तथा चोकं परममुनिभिः-"संजमे अणण्यफले तवे चोदाणफले" अणण्हवः-अनाश्रयः, वोदाणं-कम्मनिर्जरा, कर्म- विवेकस च प्रयोजनमशरीरत्तैव च ॥ साम्प्रतं विवक्षितमयमुक्कानुवादेन प्रतिपादयनाह- कम्मविवेगो असरीरयाइ असरीरयाऽणवाहाए । होअणवाहनिमित्तं अवेअणु अणाउलो निरुओ ॥ ७४७॥ निरुअत्ताए अपलो अयलत्ताए अ सासओ होइ । सासयभावमुवगओ अवावाहं सुहं लहइ ॥ ७४८ ।। कर्मविवेकः-कर्मपृथग्भावः अशरीरतायाः कारणम् , अशरीरता 'अणावाहाए' इति अनावाधायाः कारणं भवति, 'अनायाधानिमित्त अनावाधाकार्य, निमित्तशब्दः कार्यवाचका, लोके च वतारो भवन्ति-अनेन निमित्तेन-अनेन कार- णेन मयेदमारब्ध, अनेन कार्येणेत्यर्थः, ततश्च भवत्यनावाधाकार्यमवेदनः-वेदनारहितो, जीव इति गम्यते, स चावेदन- त्पादनाकुल:-अविह्वलः, अनाकुलत्याच नीरुग् भवति, ततः स जीवो नीरक्तया अचलो भवति;अचलतया च शाश्वतो भवति, शाश्वतभायमुपगतोऽव्यावाधं सुखं लभते, इत्थं पारम्पर्येण अव्यावाधसुखार्थ सामायिकश्रवणमिति गौतमादयः शृण्वन्ति ॥ गतं कारणद्वारम् , अधुना प्रत्ययद्वारमाह- पचयनिक्खेवो खलु दर्षमी तत्तमासगाईओ। भावंमि ओहिमाई तिविहो पगयं तु भावेणं ॥७४९ ॥ प्रत्याययतीति प्रत्ययः-अन्तर्भूतण्यर्थादत्प्रत्ययः प्रत्ययस्तस्य निक्षेपो-न्यासः प्रत्ययनिक्षेपः, खलुशब्दोऽनन्तरोतकार- गनिक्षेपसाम्यमदर्शनाघः, ततश्च नामादिचतुर्विधः प्रत्ययनिक्षेपः, तत्र नामस्थापने सुगमे, 'द्रव्ये' द्रव्यविषयो ज्ञशरीर- भव्यशरीरव्यतिरिका प्रत्ययः तप्तमाषकादिः, आदिशब्दात् घटादिपरिग्रहः, द्रव्यं च तत् प्रत्याय्यप्रतीतिहेतुत्वाद् ·प्रत्ययश द्रव्यप्रत्यया, तपमापकादिरेव, द्रव्यात् प्रत्ययो द्रव्यप्रत्ययः, तक्षमापकादिजन्यः प्रत्याय्यपुरुषस्य प्रत्ययः, भामितिभा विघार्यमाणे अवध्यादिखिविधोभावप्रत्ययः, तस्य वाह्यलिङ्गकारणानपेक्षत्वाद, आदिशब्दात् मनःपर्याय- केरलपरिमहः, मतिनुते तु पाह्यलिङ्गकारणापेक्षित्वान्न विवक्षिते, 'पगयं तु भावेणीति सामायिकमङ्गीकृत्य प्रकृतम्- उपयोगस्तु 'भावेन' भावप्रत्ययेन । तथा पाह- फेयठनाणित्ति अहं अरिहा सामाइयं परिकहेइ । तेर्सिपि पचओ खलु सधन्नू तो निसामंति ॥७५० ॥ केवलज्ञानी अहमिति स्वमत्ययादईन प्रत्यक्षत एवं सामायिकाधमुपलभ्य सामायिक परिकथयति, पामपि-श्रोतणां गगधरादीनां हाताशेषसंशयपरिच्छित्त्या प्रत्ययः-अवबोधः सर्वज्ञ एप भगवानित्येवंभूतो भवति, तेन यत् कैश्चिदुच्यते- 'सशोऽसाविति खेतचरकालेऽपि बुभुत्सुभिः । तज्ज्ञानक्षेपविज्ञानरहितैर्गम्यते कथ॥ १॥ मित्यादि, तदपास्तमवसेयम्, गम्पया पतुदादिव्यपहारस्यापि विठोपप्रसक्तः, विजृम्भितं चैतद्विपये पूर्वसूरिभिः प्रवचनसिद्ध्यादिषु, ततः सजात- प्रत्यया निशामयन्तीति ।। गतं प्रत्ययद्वारम्, इदानी लक्षणद्वारप्रतिपादनार्थमाह- नाम ठपणा दविए सरिसे सामन्न लक्खणागारे । गइरागइ नाणत्ते निमित्त उपाय विगमे अ ॥ ७५२ ॥ उत्पतेऽनेनेति लक्षणं, तच पदार्थानां प्रतिविशिष्टं स्वरूपं, तच द्वादशप्रकारं, तत्र नामलक्षणं-लक्षणमितीयं वर्णा- नुपूर्वी, अथवा यस्य कस्यचित् जीगदेर्लक्षणमिति नाम क्रियते तद्वस्तु नाम्ना हेतुभूतेन लक्षणं, अथवा 'नामनामवतो- रभेदोपचारात्' नाम च तलक्षगं च नामलक्षणं, स्थापनालक्षणं लकारादिवर्णानामाकारविशेषः, अथवा लक्षणानां स्वस्ति- जा.र.३२

·श्रीमाव-
श्यक मल.
प्रत्ययलक्ष-
पद्वारे
२० वृत्ती
उपोद्घाते
॥१६७॥
कशालचक्रध्वजादीनां यो मङ्गलपट्टादायक्षतादिभिन्यासस्तत् स्थापनालक्षणं; ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं यत् यस्य
द्रव्यस्पान्यतो व्यपच्छेदकं स्वरूपं यथा गत्यादि धर्मास्तिकायादीनां, इदमेव च किचिन्मात्रविशेषात् सादृश्यसामान्यादि-
लक्षणभेदं निरूप्यते, तत्र 'सरिसति सादृश्य लक्षणं, यथाऽस्मिन् देशे घटा ऊर्ध्वग्रीवा अधस्तात्परिमण्डला विपुलकु-
क्षयस्तधाऽन्येप्वपि देशेश्वित्यादि, 'सामन्नलवखण'ति सामान्यलक्षणं यथा सिद्धः सिद्धानां सन्यजीवमुक्तत्वादिधमः
समान इति, 'आगारे'त्ति आक्रियते-अभिप्रेतं ज्ञायते अनेनेत्याकारो-बाह्यचेष्टारूपः स एवान्तराकूतगमकत्वाल्लक्षणमा-
कारलक्षणम् , अन्तराकूतगमकता चाकारस्य सुप्रसिद्धा, उक्तं च-"आकारैरिङ्गितर्गत्या, चेष्टया भापणेन च । नेत्रवनवि-
कारेश्व, लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥१॥" इति, 'गइरागइ'त्ति गत्यागतिलक्षणं, तत्र योद्धयोः पदयोर्विशेषणविशेष्यत-
याऽनुकूलगमनं गतिः, यथा-'जीवे णं भंते ! देवे ? देवे भंते ! जीवे ?' इत्यत्र वाक्ये जीवो भदन्त ! देव इति जीवमनूय
देवत्वं पृच्छयते, अत्र जीवपदादेवपदे आनुकूल्येन यथास्थित्या गतिः, प्रत्यावृत्त्या प्रातिकूल्येन गमनमागतिः, यथा देयो
जीव इत्यत्र देवमनूद्य जीवत्वं पृच्छयते इति, इह प्रत्यावृत्त्या देवपदाज्जीवपदे आगतिः, गतिश्चागतिश्च गत्यागती ताभ्यां
ते या लक्षणं गत्यागतिलक्षणं, उक्तं च-"अपरोप्परं पयाणं विसेसणविसेसणिज्जया जत्थ । गच्चाईए दोण्हं गइरागइल-
क्खणं तं तु ॥ १॥ (वि.२१५६) तश्चतुर्दा, तद्यथा-पूर्वपदव्याहतमुत्तरपदव्याहतं उभयपदव्याहतं उभयपदाव्याहतं च,
सन पूर्वपदं च्याइ-व्यभिचारि यत्र तत् पूर्वपदव्याहतं, पूर्वपदव्यभिचारीत्यर्थः, एवमन्येप्यपि यथायोग समासः, तत्र पूर्वप-
दव्याहतं यथा-'जीवे भंते ! देवे ?, देवे जीवे?,-गोयमा ! जीवे सिय देवे सिय नो देवे, देवे पुण नियमा जीवे" इति, अत्र
॥३६७॥

·जीयो देव इति विशेषणविशेष्यभूतपददये जीव इति पूर्वपदं देवत्वं व्यभिचरत्यपि, जीवस्य देवस्यादेवस्य च नारकादे- दर्शनात, देवो जीव इति प्रत्यावृत्ती देयो जीवत्वं न व्यभिचरति, देवस्यावश्यं जीवत्वात्, ततः पूर्वपदव्याहतमेतत् , उपरपदव्याहतं यया-'जीवइ भंते ! जीवे , जीवे जीवेइ , गोयमा! जीवद ताव नियमा जीवे, जीवे पुण सिय जी सिय नो जीय' इह जीय इति दशविधमाणधारी भण्यते, स नियमात् जीयः, अजीये दशविधप्राणासम्भवात् , जीवः पुनः स्यात् जीव इति स्यात जीव इति, सिद्धानां दशविधताणधारणासम्भवात्, तत इह उत्तरपदं व्याहतं, व्यभिचारात्, पूर्वपदं त्वव्याहतं, जीवनस्य जीयमन्तरेणाभावादिति, उभयपदव्याहतं यथा-'भवसिद्धिए णं भंते ! नेरइए ? नेरइए भव- सिथिए ।, गोयमा नेरइए सिय भयसिद्धिएसिय अभयसिद्धिएवि, भवसिद्धिए सिय नेरइए सिय अनेरइए' अन पूर्वपदवी मण्यो नैरविकरयं व्यमिचरति, अनैरयिकस्य देवादेरपि भव्यत्वभावात्, एवमुत्तरपदवर्ती नैरयिको भव्यत्वं व्यभि- परति, अमव्यस्यापि नैरयिकत्वभावात्, अत इदमुभयपदव्याहतं, उभयपदाव्याहतं यथा-'जीवे भंते ! जीवे १, जीपे जीये?, गोयमा ! जीवे नियमा जीये, जीवेऽवि नियमा जीवे' इह एकस्य जीवशब्दस्योपयोगी वाच्यः, अपरस्प जीवद्रव्यं, तत उपयोगो नियमात् जीवो, जीवोऽपि नियमादुपयोग इत्युभयपदाव्याहतमेतत्, लोकेऽपि चतु- पिंधमिदं गत्यागतिलक्षणं प्रसिद्धं, तद्यथा-पूर्वपदव्याहतं यथा रूपी घट इति, रूपी हि घटो भवत्यघटश्च पटादिरिति पूर्वपदण्याइतिः, पटरतु रूप्येपेत्युत्तरपदव्यापातः, उत्तरपदाच्याहतं यथा चूतो द्रुम इति, इह चूतो दुम एवेति पूर्वपदा: व्याघात, दुमश्च दूतोऽपि स्यादचूतोऽप्यपत्यादिरित्युत्तरपदव्याहतिर, उभयपदव्याहतं यथा नीलोत्पलं, नीलं झुत्पलं

·लक्षणदार
श्रीमाव.
पकमल.
२० वृत्ती
उपोपाते
॥३६॥
मरकतादि च भवति, उत्पलमपि नीलमनीलं च शुक्लादिरूपमिति, उभयपदाव्याहतं यथा जीवः सचेतना, जीवो नियमात्
सचेतना, चेतनाऽपि जीवस्यैवेत्युभयपदाव्यभिचारः, उक्तञ्च--"रूवी घडोत्ति चूतो दुमोत्ति नीलुप्पलं च लोयम्मि ।
जीयो सचेयणोति य भंगचउकं फुडं सिद्धं ॥१॥ (वि.२१६०)' तथा 'णाणत्ति'त्ति, नानाभावो-नानाविशेषः सा
लक्षणं नानातालक्षणं, सा च नानाता चतुर्धा, द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदात् । तत्र द्रव्यतो नानाता द्विधा-तद्रव्यनानाता
अन्यद्रव्यमानाता चं, तद्न्यनामाता यथा परमाणूनां परस्परतो भिन्नता, अन्यद्रव्यनानाता यथा परमाणोद्वर्यणुका-
दिभ्यो भिन्नता, क्षेत्रतोऽपि नानाता द्विधा-तत्क्षेत्रनानाता अतरक्षेत्रनानाता च, तत्क्षेत्रनानाता यथा एकप्रदेशाव-
गादानां परस्परभिन्नता, अतत्क्षेत्रनानाता यथा एकप्रदेशावगाढस्य द्विदेशावगाढादिभ्यो भिन्नता, एवमेकादिसमय-
स्थित्येकादिगुणयुक्तानां तदतन्नानाता वाच्या, इयं च लक्षणं, पदार्थस्वरूपावस्थापकत्वात्, 'निमित्त इति लक्ष्यते
शुभाशुभमनेनेति लक्षणं निमित्तमेव लक्षणं निमित्तलक्षणं, तदष्टप्रकारम्, उक्कं च-"भोमं सुमिणतलिक्खं दिवं अंग
सर उरखणं तह य । वंजणमट्ठविहं खलु निमित्तमेयं मुणेयवं ॥१॥" स्वरूपमस्य ग्रन्थान्तरादवसेयम्, एकैकमप्य-
वीवानागतवर्तमानस्वरूपकालत्रयविषय, उक्कं घ-"लक्खिजई सुभासुभमणेण तो लक्खणं निमित्तंति । भोमाइ तदट्ट-
विहं निकालविसयं जिणाभिहियं ॥१॥" 'उप्पायति यतो नानुत्पन्नं लक्ष्यते वस्तु तत उत्पादोऽपि लक्षणं, विगमो यत्ति
विगमश्च-विनाशश्व वस्तुलक्षणं, वमन्तरेणोत्पादाभावात्, न हि व्यक्कतया जविनष्टमङ्गुलिद्रव्यमृजुतयोत्पद्यते इति भावना ।
वीरिय भावे अतहा लक्खणमे समासओ भणियं । अहवावि भावलक्षण चउचिहं सद्दहणमाई ।।७५२॥
॥३६॥

·'पीरिति वीर्य-चठं, तच जीवस्य लक्षणं, तथाहि-तेन जीयो लक्ष्यते, अथवा सामर्थ्य यत् यस्य वस्तुनश्चेतनस्या- पेतनस्य या तदीर्य, तच विचित्ररूपं, तदेव लक्षणं पदार्पस्वरूपावच्छेदहेतुत्वात् वीर्यलक्षणम्, आह च भाष्यकार:-- निरिगति पलं जीवस्स लपवणं जं च जस्स सामत्थं । दघस्स चित्तरूपं जह विरिय महोसहाईणं ॥१॥ तथा भावानामौदयिकादीनां लक्षणं भावलक्षणं,यथा उदयलक्षण औदयिका,उपशमलक्षणस्त्वीपशमिका, अनुत्पत्तिलक्षणः हायिका,मिश्नलक्षणाक्षायोपशमिकः,परिणामलक्षणः पारिणामिका,संयोगलक्षणः सान्निपातिक इति, अथवा भावाश्च ते लक्षणं पात्मन इति भावलक्षणं, तत्र सामायिकस्य जीवगुणरूपस्य क्षयोपशमोपशमक्षयस्वभावत्याद्वा लक्षणता, उपसंहारमाह- रक्षणमेतत् प्रयोदशभेदं समासतः-सहेपेण भणितम्, अथवापि भावस्य सामायिकस्य लक्षणं, अनुस्वारलोपोत्र द्रष्टव्यः, पगुर्विध नमानादि । एतदेव प्रतिदिदर्शयिपुराह- सारण जाणणा खलु पिरई मीसा य लक्खणं कहइ । तेऽवि निसामंति तहा चउलक्खणसंजु चेव ॥७५३॥ वह सामायिक पतुर्विधं भवति, तद्यथा-सम्यक्त्वसामायिकं श्रुतसामायिक चारित्रसामायिकं चारित्राचारित्रसामायिक प,अश्य यथायोग लक्षणं, 'सहहण'त्ति श्रद्धानं, लक्षणमिति योगः, सम्यक्त्वसामायिकस्य, 'जाणण'त्ति ज्ञानं ज्ञा संवित्तिरि- त्यप, सा प लक्षणं श्रुतसामायिकस्य, खलुशब्दो निश्चयतः परस्परसापेक्षत्वविशेपणार्थः, तथा 'विरई'इति विरमणं विरति:-- सर्वसापचयोगविनिवृत्तिः, सा च चारित्रसामायिकस्य लक्षणं, 'मीसा य' इति मिश्रा-विरत्यविरतिः, सा च चारित्राचारित्र- सामायिकस्य क्षणं, कथयतीत्यनेन स्वमनीपिकाऽपोहमाह, भगवान् जिन एवं कथयति, तसच कथयतस्तेऽपि गणधरादयो

·श्रीमाय.
श्यकमल-
नयद्वार
य० वृत्ती
जपोपाते
॥३६९॥
निशामयन्ति 'तथा' तेनैव प्रकारेण चतुर्लक्षणसंयुक्तमेव ॥ उकं लक्षणद्वारम्', अधुना नयद्वार प्रतिपिपादयिपुरिदमाह-
नेगम संगह ववहारुजसुए चेव होइ योद्धधे । सद्दे अ समभिरुढे एवंभूए अ मूलनया ॥ ७१४॥
अनेकधर्मकं वस्त्ववधारणपूर्वकमेकेन नित्यत्वाद्यन्यतमेन धर्मेण प्रातिपाद्यस्व बुद्धिं नीयते-प्राप्यते येनाभिप्रायविशे-
पेण स ज्ञातुरभिप्रायविशेषो नयः, आह च-"एगेण वत्थुणोऽणेगधम्मुणोजमवधारणेण (इटेण)। नयणं धम्मेण नओ होइ
तमो सत्तहा सो य॥१॥" अयमत्र तात्पर्याधः-इह यो नयो नयान्तरसापेक्षतयास्यात्पदलाञ्छितं वस्तु प्रतिपद्यते स परमा-
पंतः परिपूर्ण वस्तु गृह्णातीति प्रमाण एवान्तर्भवति, यस्तु नयवादान्तरनिरपेक्षतया स्वाभिप्रेतेनैव धर्मेणावधारणपूर्वकं वस्तु
परिच्छेत्तुमभिप्रेति स नया, वस्त्येकदेशपरिग्राहकत्वात् , अत एवोकमन्यत्र-"सबे नया मिच्छावाइणो," यत एव च नयवादो
मिथ्यावादस्तत एव च जिनप्रवचनतत्त्ववेदिनी मिथ्यावादित्वपरिजिहीर्पया सर्वमपि स्यात्कारपुरस्सरं भाषन्ते, न तु
जानुचिदपि स्यात्कारविरहितं, यद्यपि प लोकव्यवहारपथमवतीर्णा न सर्वत्र सर्वदा साक्षात् स्यात्पदं प्रयुञ्जते तथापि
तनायुकोऽपि सामर्थ्यात् स्याच्छब्दो द्रष्टव्यः, प्रयोजकस्य कुशलत्वात् , उक्कं च-"अप्रयुक्तोऽपि सर्वत्र, स्यात्कारोऽर्थात्
प्रतीयते । विधौ निषेधेऽन्यत्रापि, कुशलश्चेत् प्रयोजकः ॥१॥" अत्र अन्यत्रापीति-अनुवादातिदेशादिवाक्ये, ननु यदि
१ एवं प सातारपुरोगं सावधारणं प्रमाणवाक्यं, स्यात्काररहितं सावधारणं तु नयवाक्यं, तथा च नयदुर्नयवाक्ययोरक्य-
माशयेत, परमादितासद्धर्मव्ययच्छेदपरं नयवाक्यं संभवदनभिमतधर्मव्यवच्छेदपरं हि दुर्नयवाक्यं, स्थिते चैवं श्रुतवाक्यानामेकदेश-
विशिष्टवस्तुप्रकाशकत्वेन नयवाक्यरूपत्वं, परिपूर्णवस्तुप्रकाशकस्यैव च पूर्वापरवचनसापेक्षवस्तुप्रकाशकत्वेन स्याद्वादश्रुतरूपप्रमाणवं.
॥३६९॥

·मात्र स्यास्पदप्रयोगानुसरणं तर्हि मुटत एकापागमदवधारणविधिः, परस्पर विरोधात्, तथाहि-अवधारणमन्यनिषेधपरं सावादस्वन्यसंग्रहणशील इति, तदयुक्त, सम्यक् तत्त्वापरिज्ञानात्, स्वात्पदप्रयोगो हि विवक्षितवस्त्वनुयायिधर्मान्तर- पाहणशीला,गयधारणविधिस्तु तत्तदाशङ्कितान्ययोगव्यवच्छेदादिफला, तथाहि-ज्ञानदर्शनयीर्यसुखोपेतः किं जीयो भवति किया नेत्याशयायां प्रयुज्यते-स्थाजीव एव, अत्र जीवशब्देन प्राणधारणनिवन्धनंजीवशब्दवाच्यत्वमभिधीयते, एवकारेण यदाशक्तिं परेण जीवशब्दवाच्यत्वं तस्य निषेधः, स्यात्पदप्रयोगातु ये ज्ञानदर्शनसुखादिरूपा असाधारणा ये चामूर्त- रयामण्यातमदेशसूक्ष्मत्यलक्षणाधर्मा धर्माधर्मगगनास्तिकायपुरलैः साधारणाः येऽपि च सत्त्वपमेयत्वमित्वगुणित्वा- दया सरदाः साधारणास्ते सर्वेऽपि प्रतीयन्ते,यदातु ज्ञानदर्शनादिलक्षणोजीवः किंवाऽन्यलक्षण इत्याशङ्का तदैवमवधा- रणनिधिः स्यात् ज्ञानादिलक्षण एव जीवः, अत्र जीवशब्देनजीवशब्दवाच्यतामात्रं प्रतीयते, ज्ञानादिलक्षण एवेत्यन्यलक्षण- गुदागः, स्यात्पदायोगानु साधारणासाधारणधर्मपरिग्रहः, यदा तु जगति जीचोऽस्ति किं वा नेत्यसम्भवाशङ्का तदैवम- पपारणं-स्यादरत्येय जीवः, अत्रापिजीवशब्देनजीवशब्दवाच्यताऽधिगतिः, स्यात्पदप्रयोगात् साधारणासाधारणधर्मपरि- प्रदः, अरत्ययेत्ययधारणादभावाशकाव्यवच्छेदः, एवमन्यत्रापि साक्षात् गम्यमानतया वा स्यात्पदप्रयोगपुरःसरं यथा- यो पापधारणविधिः सम्यमयननार्थ जानानेन प्रयोक्तव्या, अवधारणाभावे तु जीवादिवस्तुतत्त्यव्यवस्थाविलोपप्रसङ्गा, तथाहि-यधन्यव्यवच्छेदेन ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणों जीव एवेति नावधार्यतें तर्हि अजीवोऽपि तल्लक्षणः स्यादिति जीवा- जीपव्ययस्यापिलोपा, तया यदि ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षण एव जीव इत्ययोगव्यवच्छेदो नाभ्युपगम्येत ततोऽन्यक्किम-

·प्रमाणनय-
विचार:
श्रीआय प्यजीवानुगतमजीवसाधारणं वा तथालक्षणमाशयेत, तथा च जीवेतरविभागपरिज्ञानाभावः, ततो यथा सम्यग्वादि-
त्वमिच्छता सर्वत्र स्यात्पदप्रयोगः साक्षात् गम्यो वाऽनुभियते तथा यथायोगमवधारणविधिरपि, अन्यथा यथावस्थितव-
श्यक मल-
य० पृत्तौ । स्तुतत्त्वप्रतिपत्त्यनुपपत्तेः,न चावधारणविधिः सिद्धान्ते नानुमत इति वक्तव्यं, तत्र तत्र प्रदेशेऽनेकशोऽवधारणविधिदर्शनात्,
'उपोद्घाते तपाहि-"किमियं भंते ! कालोति पचुच्चइ , गोयमा ! जीवा चेव अजीवा चेव"त्ति, स्थानाङ्गेऽप्युक्तम्-"जदत्थिं च णं
लोए तं सपं दुप्पडोयारं, तंजहा-जीया चेव अजीवा चेव" तथा "जह चेव उ मोफसफला, आणा आराहिया जिणिदाण'-
॥३७०॥ मित्यादि, या ववधारणी भाषा प्रवचने निषिध्यते सा क्वचित् तथारूपवस्तुतत्त्वनिर्णयाभावात् कचिदेकान्तमतिपादिका
वा, न तु सम्यग्यथावस्थितयस्तुतत्त्वनिर्णये स्यात्पदप्रयोगावस्थायामिति । दिगम्बरी त्वियं प्रमाणनयपरिभाषा-सम्पूर्ण-
यस्तुकथनं प्रमाणवाक्यं, यथा स्याज्जीवः स्याद्धर्मास्तिकाय इत्यादि, वस्त्वेकदेशकथनं नयवादः, तत्र यो नाम नयो नया-
न्तरसापेक्षः स नय इति वा सुनय इति वोच्यते, यस्तु नयान्तरनिरपेक्षः स दुर्नयो नयाभास इति, तथा चाहाकलङ्क:-
"भेदाभेदारमके शेये, मेदाभेदाभिसन्धयः । यतोऽपेक्षानपेक्षाभ्यां, लक्ष्यन्ते नयदुर्नयाः॥१॥" अस्याः कारिकाया लेशतो
व्याख्या-भेदो-विशेषोऽभेदः-सामान्य तदात्मके, सामान्यविशेषात्मके इत्यर्थः,ज्ञेये-प्रमाणपरिच्छेद्ये वस्तुनि ये भेदाभेदा-
भिसन्धयः-सामान्यविरोपविषयाः पुरुषाभिप्रायाः अपेक्षानपेक्षाभ्यां लक्ष्यन्ते ते यथासख्यं नयदुर्नया ज्ञातव्याः, किमु-
कं भवति :-विशेपसाकाहः सामान्यग्राहको वाऽभिप्रायः सामान्यसापेक्षो विशेषग्राहको वा नयः, इतरेतराकाहारहि-
तस्तु दुर्नयः, नयचिन्तायामपि च ते दिगम्बराः स्यात्पदप्रयोगमिच्छन्ति, तथा चाकलक एव माह-"नयोऽपि तथैव सम्य-
॥३७॥

·कान्तविषयः स्पादि" ति, अब टीकाकारेण व्याख्या कृता-नयोऽपि नयप्रतिपादकमपि वाक्यं, न केलं प्रमाण वाक्य- मित्यपिशग्दापी, तथैव-स्यात्पदमयोगप्रकारेणव सम्यगेकान्तविपयः स्यात्, यथा स्वादस्त्येव जीर इति, स्यात्पदप्रयोगा- भाये तु मिष्यकान्तगोधरतया दुर्नय एव स्यादिति, तदेतदयुकं, प्रमाणनयविभागाभावप्रसके, तथाहि-स्याजीर पति रिल प्रमाणायं, स्यादस्त्येव जीव इति नयवाक्यं, एतच्च द्वयमपि लघीयस्त्रय्यलकारे साक्षादकलङ्केनोदाहृतं, अन पोभयवाप्यविशेषा, तथाहि-स्थाजीव एवेत्यत्र जीवशब्देन प्राणधारणनिवन्धना जीपशब्दवाच्यताप्रतिपत्तिः, अस्ती- त्यनेनोन्नताफारशब्दप्रयोगादजीपशब्दवाच्यतानिषेधः, स्याच्छन्दप्रयोगतोऽसाधारणसाधारणधर्माक्षेपः, स्यादस्त्येव जीय इत्या जीपशन्देन जीयशन्दवाच्यताप्रतिपत्तिरस्तीत्यनेनोगतविवक्षितास्तित्वावगतिः एवकारप्रयोगातु यदाशद्वितं सक- ऽपि जगति जीवस्य नास्तित्वं तद्व्यवच्छेदः, स्यात्पदप्रयोगाद् साधारणासाधारणप्रतिपत्तिरित्युभयत्राप्यविशेष एव, तथा प सिद्धव्याख्याता न्यायावतार विवृतौ स्यादस्त्येव जीव इति प्रमाणवाक्यमुपन्यस्तपान , तथा च तगतो ग्रन्थः "पदा ममाणन्यापारमयिकलं परामृश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति तदा अगीकृतगुणप्रधानभावाऽशेषधर्मसूचककथ- विपर्यायस्याच्छन विभूपितया सावधारणया च वाचा स्यादरत्येव जीव इत्यादिकया (वदेत्त) तोऽयं त्याच्छन्दसंसूचिताभ्य- न्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षादुपन्यस्तजीवशब्द क्रियाभ्यां प्रधानीकृतात्मभावस्थावधारणव्यवच्छिन्नतदसम्भवस्य वस्तुनः सरदर्शकरवात सफलादेश इत्युच्यते, प्रमाणप्रतिपन्नसम्पूर्णार्थकथन मिति यावदि"त्यादि, तस्मादस्मदुरीय प्रमाणनयव्य- पस्या समीचीना, यथा यो नाम नयो नयान्तरसापेक्षः परमार्थतः स्यात्पदप्रयोगमभिलपन सम्पूर्ण वस्तु गलातीति प्रमा-

·श्रीआव-
श्यक मल-
य० वृत्ती
उपोदूपाते
स्वरूपं
॥३७॥
णान्तर्भावी, नयान्तरनिरपेक्षरतु नयों नयः, स च नियमान्मियादृष्टिरेव, सम्पूर्णवस्तुग्राहकत्वाभावादिति, ते च नया
मूलभेदापेक्षया सम, तथा चाह नैगमः सनहा व्यवहारः ऋजुसूत्रश्चैव भवति वोद्धव्यः शब्दश्च समभिरूढः एवंभूतश्चेति
मूलनया इति गाधासमुदाचार्यों निगदसिद्धः॥ अवयवार्थ तु प्रतिनयं नयाभिधाननिरुकिद्वारेण प्रतिपादयति-
गेंहि माणेहिं मिणहत्ती णेगमस्स नेरुत्ती। सेसाणं तु नयाणं लक्खणमिणमो सुणह वोच्छं ।। ७५५ ॥
न एकं नैक, नार्य नन्, किन्तु न इति 'अन स्वरे' इति न भवति, प्रभूतानीत्यर्थः, ततो नैकैः-प्रभूतसङ्ख्याकैर्मानैः-
महासामान्यायान्तरसामान्यविशेषादिविपयैः प्रमाणैमिमीते-परिच्छिनत्ति वस्तुजोतमिति नैगमः, पृपोदरादय इतीष्टरूप-
निष्पत्तिः, तथा चाह-'इति' इयं नैगमस्य निरुक्ति-निर्वचनं, उपलक्षणमेतत् , तेन अन्यथाऽपि नैगमशब्दव्युत्पतिः
परिभाषनीया, तद्यथा-निश्चितो गमो निगमः-परस्परविविक्तसामान्यादिवस्तुग्रहणं स एव प्रज्ञादेराकृतिगंणतया
स्थाथिकाण्प्रत्ययविधानात् नैगमः, यदिवा निगम्यन्ते-परिच्छिद्यते इति निगमास्तेषु भवो योऽभिप्रायो नियतपरिच्छेद-
रूपः स नैगम', अथया गमाः-पन्धानो नैके गमा यस्य स नैगमः, पृषोदरादित्वात् ककारस्य लोपः, बहुविधवस्त्वभ्युपग-
मपर इत्यर्थः, तपाहि-एप सत्तालक्षणं महासामान्यम् , अान्तरसामान्यानि च द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्यादीनि, तथा अन्यान्
विशेषान् सकलासाधारणरूपान अयान्तरविशेषांश्च पररूपव्यावर्तनक्षमान सामान्यादत्यन्तविनि ठितस्वरूपान् प्रतिपद्यते,
यतोऽसावमाह-संविनिष्ठाः किल पदार्थव्यवस्थितया, तत्र सर्वेष्वपि पदार्थेषु द्रव्यादिरूपेषु सत्सदित्यविशेषेण प्रत्यय उपजा-
पते, वचनं च, न चैते तयारूपे प्रत्ययाचने द्रव्यादिमाननिवन्धने, द्रव्यादीनामसर्वव्यापकत्वात् , तथाहि-यदि द्रग-
॥३७१॥

·मात्रनिवन्धनः सदिति प्रत्ययस्तहि सगुणादिषु न भवेत्, तत्र द्रव्यत्वाभावात्, गुणमात्रनिवन्धनत्वे द्रव्यादिषु न स्यात् , तत्र गुणत्वाभावात्, एवं सर्वत्रापि भावनीयम्, ततोऽस्ति व्यादिभ्यो व्यतिरिक्त महासत्ताख्यं नाम सामान्यं यदशादविशेषेण सर्वत्र सदिति प्रत्यय इति, तथा नवसु द्रव्येषु द्रव्यं द्रव्यमित्यनुगताकारप्रत्ययदर्शनात् द्रव्यत्वं नामावान्तरसामान्यं प्रतिपत्तव्यम्, एवं गुणत्वकर्मत्वगोत्वाश्वत्वादीन्यपि, अमूनि चावान्तरसामान्यानि सामान्य विदोपा इत्युच्यन्ते, यत एतानि स्वस्वाधार विशेषेषु अनुगताकारमत्ययवचनहेतुत्वात सामान्यानि विजा- तीयेभ्यो व्यावर्त्तमानत्वाच्च विशेषा इति सामान्यविशेषाः, तथा तुल्यजातिगुणक्रियाधाराणां नित्यद्रव्याणां परमा- प्वाकाशदिगादीनामत्यन्तच्यावृत्तिबुद्धिहेतुभूता विशेषाः, ते घयोगिनामेव प्रत्यक्षा अस्मदादीनां त्वनुमेयाः, तथाहि-तुल्य- जातिगुणक्रियाधाराः परमाणयो व्यावर्त्तकधर्मसम्बन्धिनो व्यावृत्तिप्रत्ययविषयत्वात् मुक्ताफलाभास्यन्तर्गतचिह्नमुक्का- फलवत्', ये चावान्तरविशेषा घटपटादीनामितरेतरव्यावर्त्तनक्षमास्ते आवालगोपालाशनादिंजनानामपि प्रत्यक्षाः, एते च महासामान्यावान्तरसामान्यान्तविशेषावान्तरविशेपाः परस्परविशकलितस्वरूपाः, तथैव प्रतिभासमानत्वात् , तथाहिं-न सामान्यग्राहिणि विज्ञाने विशेपावभासोनापि विशेपमाहिणि सामान्यावभासः ततः परस्परविनिलण्ठितस्वरूपाः, तथा चात्र प्रयोगः-यद्यथाऽवभासते तत्तथाऽभ्युपगन्तव्यं, यथा नीलं नीलतया, अवभासन्ते च परस्परविसकलितस्वरूपाः सामान्य- विशेषा इति नैगमः, नन्वेप यदि सामान्यविशेषाभ्युपगमपरस्तहि यत्सामान्यं तद्रव्यं ये तु विशेपास्ते पर्याया इति परमा- तो द्रव्यास्तिकपर्यायास्तिकनयमतावलम्बित्वात् सम्यग्दृष्टिरेव, प्रतिपन्नजिनमतत्वात् , तथाविधसम्यग्जैनसाधुवत् ,

·गम-
श्रीआर-
श्यकमल-
य. वृत्ती
उपोदूयाते.
1३७२॥
ततः कथं मियादृष्टिः, तदेतदयुकं, प्रतिपन्नजिनमतत्वासिद्धेः, परस्परविसकलित सामान्य विशेषाभ्युपगमात्, तथाहि-एप
परस्परमेकान्ततो विभिन्नावेव सामान्यविशेपाविच्छति, गुणगुणिनामययव्यवयविनां क्रियाकारकाणां चात्यन्तभेद,न पुन-
जैनसाधुरिव सर्वत्रापि भेदाभेदो, अतो मिथ्यादृष्टिः, कणादेनापि हि सकलमप्यात्मीयं शास्त्रं द्वाभ्यामपि द्रव्यास्तिकपर्या-
यास्तिकनयाभ्यां समर्थित तथापि तन्मिथ्या, स्वविपयप्रधानतया परस्परमनपेक्षयोः सामान्यविशेषयोरभ्युपगमात्, उक्त
च-"जं सामनविसेसे परोप्परं वत्थुतो य सो भिन्ने । मन्नइ अर्चतमतो मिच्छादिट्ठी कणादोव ॥१॥ दोहिवि नएहिं नीयं
सत्यमुलगेण तहवि मिच्छत्तं । जं सविसयप्पहाणचणेण अन्नोननिरवेक्खं ॥२॥” (विशेपा.२१९४-५) अथ यदि सामा.
न्यविदोपादिकं परस्परमेकान्तविभिन्नमिच्छति तथापि कथमसौ मिथ्यादृष्टिः १, उच्यते, तदभ्युपगमस्य विचार्यमाणत्या-
घटमानत्वात् , तथाहि-यदि परमपरं वा द्रव्यादिप्वनुगताकारप्रत्ययदर्शनादुपगम्यते तर्हि विशेपेयपि सामान्य प्रामोति,
तत्रापि विशेपो विशेष इत्यनुगताकारप्रत्ययदर्शनात् , न च तत्र तदभ्युपगम्यते, द्रव्यगुणकर्मस्वेव तदुपगमात्,
अन्यश्च-गोत्यावरवपटत्वपटत्यादिष्वपि सामान्येषु सामान्य सामान्यमित्यनुगताकारप्रत्ययोऽनुभूयते ततस्तत्रापि सामा-
न्याभ्युपगमः, न च सामान्येष्वपि सामान्यमस्ति, 'निःसामान्यानि सामान्यानी'ति वचनात्, यदपि च तेन विशेषलक्ष-
मफारि 'येन बुद्धिर्वचनं पा पदार्थान्तरेभ्यो विशिष्यते स विशेष' इति तत्परापरभेदभिनेषु सामान्येष्यपि लक्ष्यते,
तथाहि-महासामान्यमपि सत्ताख्यं गोत्वादिभ्यो बुद्धिवचने विशेषयति, गोत्वादीन्यपि च सामान्यानि सत्ताख्यमहासामा-
न्याश्वत्वाद्यवान्तरसामान्येभ्यः, अत: सामान्ये पपि विशेषत्वप्रसङ्गः, तथा चात्र प्रयोगः-विवादाध्यासितानि सामान्यानि
॥३७२॥

·विशेषाः पदार्थान्तरेभ्यो बुद्धिवचनविशेपकत्वात् , अन्त्यविशेषवत्, किश्च-'त्रिपदार्थसत्करी सत्तेति वचनात् द्रव्य- गुणकर्मसु सत्तासमवायात् सत्त्वाभ्युपगमः, स चासमीचीनः विकल्पद्वयानतिक्रमात् , तथाहि-सत्तासमवायात्सत्त्वं द्रच्यादेः किं स्वरूपेण सतोऽसतः?, न तावत्सतः, सत्वे तद्योगकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् , यदि हि स्वरूपतो द्रव्यादीनि सन्ति वर्तन्ते ततः किं तेषां सत्तासमवाययोगपरिकल्पनेन?, पैयदिनवस्थाप्रसङ्गाच, तथाहि-यदि स्वरूपतः सत्स्वपि सत्तासमवाय- योगपरिकल्पना ततः सत्तायामपि सत्तासमवाययोगः परिकल्पनीयः, सत्त्वाविशेपात्, तत्रापीयमेव वातैत्यगवस्था, अथासत इति पक्षः सोऽप्यश्लीलः, असवः खरविषाणस्येव सत्तासमवाययोगासम्भवात् , उकं च-"सत्ताजोगदिसतो सओ व सत्तं हवेज दघस्स? । असतो न खपुप्फरस व सतोव कि सत्तया कजं? ॥१॥” (विशेपा.२१९८) एवं द्रव्यत्वगु- णत्वकर्मत्वादयोऽपि प्रतिपेयाः, तत्राप्युक्तदोपानतिकमात्, तथाहि-द्रव्यत्वसामान्ययोगो द्रव्यत्य किं स्वरूपतो द्रव्यस्य सतः स्यादद्रव्यस्य वा ?, प्रथमपक्षे द्रव्यत्वसामान्ययोगपरिकल्पनावैयर्थ्यमनवस्थाप्रसङ्गश्च, द्वितीयपक्षे गुणक- मोविष्यपि द्रव्यत्वसामान्ययोगप्रसक्तिः, स्वतो द्रव्यत्वाभावाविशेषात्, एवं गुणकर्मत्वयोगप्रतिपेषोऽपि गुणकर्मसु परिभावनीयः । अपिच-गोत्वादिकं सामान्यं सर्वगतमसर्वगतं वा ?, सर्वगतं चेत्तर्हि प्रत्ययसाङ्कर्यप्रसङ्गः, तथाहि- गोत्यादीनि सामान्यानि सर्वगतानि, ततो यथा गोत्वं गोषु गोत्यात्. गौॉरिति प्रत्ययस्तथाऽन्योऽश्व इत्यपि स्यात्, अश्वत्वसामान्यस्यापि तत्र विद्यमानत्वात् , यथा चान्वेषु अश्वत्वसामान्यादश्वोऽश्व इति प्रत्ययस्तथा गौगौरित्यपि स्यात्, गोत्वसामान्यस्यापि तत्र विद्यमानत्वात्, न चैतदस्ति, तस्मान्नायं पक्षः श्रेयान्, अथासर्वगतमिति पक्षो, ननु तत्सामा आ.सू६३

·श्रीआय-
नैगम-
स्वरूपं.
श्पकमल
य० वृत्ती
उपोन्पाते
॥३७३॥
न्यमक्रियमनवय चाभ्युपगम्यते, ततो नोस्पित्सुपदार्थदेशमभिगन्तुमलमिति कथं तत्तत्र वर्तते !, अन्यच्च-सामान्य-
युतासु व्यक्तिपु वृत्तिः सामान्यस्य किं सर्वात्मना प्रत्येक उत एकदेशेन ?, यदि सर्वात्मना तर्हि यावत्यो व्यक्तयस्तावन्ति
सामान्यानि प्रसक्तानि, व्यायश्चानन्ता इति, अथैकदेशेनेति पक्षः, सोऽप्यपेशलः, एक नित्यं निरवयवमक्रियमित्यभ्युप-
गमक्षतिप्रसङ्गात् , एकदेशवृत्त्यभ्युपगमे सावयवत्योपगमात् , किञ्च-तेष्वपि देशेषु कथं वर्तत इति चिन्त्यं, किं प्रत्येक
सर्वात्मना उत एकदेशेन ?, प्रथमपक्षे पूर्ववत्सामान्यानन्त्यप्रसक्तिः, द्वितीयपक्षे भूयोदेशपरिकल्पना, तत्रापि तेषु वृत्तौ
देवान्तरपरिकल्पनमित्यनवस्था, एवं गुणेषु गुणिनोऽवयवेष्ववयविनः क्रियासु कारकस्य मिथो भेदाभ्युपगमे सर्वथा
वृत्त्यनुपपत्तिः परिभावनीया । तदेवमेकान्ततः सामान्यविशेषादीनां भेदाभ्युपगमे सर्वमालूनविशीर्णमिति तदन्युप-
गमपरो नैगमनयो मिथ्यादृष्टिः, ततो जिनवचनानुसारेणैव सामान्यविशेषादिकमभ्युगन्तव्यं, तथा च सति न कश्चि-
होपः, तथाहि-यो वस्तूनां समानपरिणामः स सामान्यं, स च सामान्यपरिणामोऽसमानपरिणामाविनाभावी, अन्यथा
एकत्वापत्तितः सामान्यत्वस्यैवायोगात्, स चासमानपरिणामो विशेषः, उक्तंच-"वस्तुन एव समानः परिणामो यः स
एव सामान्यम् । असमानस्तु विशेपो वस्त्वेकमुभयरूपं तु ॥ १॥" ततः सामान्यविशेषौ परस्परं भेदाभेदात्मकाविति न
पूर्वोतवृत्त्यसम्भवादिदोपावकाशः, अवयवानां च यः कोऽपि विशिष्टः सोऽवयवी, गुणाश्च सहवर्तिनः क्रमवर्तिनो
वा द्रव्यस्य पर्यायविशेषाः, क्रियाऽपि च कारकस्य परिणामविशेषः, ततः सर्वत्रापि परस्परं भेदाभेदात्मकं तादात्म्यमिति
॥३७३॥

·न पृत्यसम्भवदोषानुपङ्गः, 'सेसाण'मित्यादि, शेपाणामपि नयानां सग्रहादीनां लक्षणमिदं वक्ष्यमाणं, तच्च शृणुत, यत इदानीमेव वक्ष्ये-अभिधास्ये ॥ प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति- संगहियपिडियत्थं संगहरयणं समासतो वेति । आभिमुख्येन गृहीतः-उपात्तः सङ्ग्रहीतः पिण्डितः-एकजातिमापन्नः अर्थों-विषयोऽस्य तत्सङ्गृहीतपिण्डितार्थ सद्ध- हस्य वचनं सग्रहवचनं समासतः-सङ्ग्रेपेण ब्रुवते तीर्थकरगणधराः, किमुक्तं भवति ?-सामान्यप्रतिपादनपरः सङ्ग्रहनयः, शब्दव्युत्पत्तिश्चैवं-सङ्ग्रहाति-अशेपविशेषतिरोधानद्वारेण सामान्यरूपतया समस्तं जगदादत्ते इति सङ्ग्रहः, तथाहि- अयमेवं मन्यते-सामान्यमेवैकं तात्त्विकं, न विशेषाः, ते हि भावलक्षणसामान्यात् व्यतिरिक्ता वा भवेयुरव्यतिरिक्ता वा ?, गत्यन्तराभावात् , प्रथमपक्षाभ्युपगमे न सन्त्येव विशेषाः, भावात् व्यतिरिक्तत्वात् गगनकुसुमवत्, अथ द्वितीयः पक्षस्तहिं विशेपा अपि भावमात्रमेव, तथाहि-भावमानं विशेषास्तदव्यतिरिक्तत्वाद्, इह यत् यस्मादव्यतिरिक्तं तत्त. देव, यथा भावस्य स्वरूपं, अव्यतिरेकिणश्च भावाद्विशेषा इति । किंच-विशेषाग्रहो विशेषेण त्याज्यो विशेष व्यवस्था- पकप्रमाणाभावात् , तथाहि-भेदरूपा विशेषाः, न च ते कश्चित्प्रमाणभेदमवगाहते, प्रत्यक्षं हि भावसम्पादितसत्ताकमतस्त- मेव साक्षात्कर्तुमलं, नाभावम् , अभावस्य सकलशक्तिविष्टब्धरूपतया तदुत्पादने व्यापाराभावात् , अनुत्पादकस्य च साक्षा- करणे सर्वसाक्षात्करणप्रसङ्गः, तथा च सति विशेषाभावात् सर्वो द्रष्टा सर्वदर्शी स्यात् , अनिष्टं चैतत् , तस्माद्भावग्राहक- मेव प्रत्यक्षमेष्टव्यं, स च भावः सर्वत्राविशिष्टस्तथैव च तेन ग्राह्य इति न प्रत्यक्षाद्विशेषावगंतिः, नाप्यनुमानादिः, प्रत्य-

·संग्रहन्यव-
हारी
धीमाय-
यकमल.
२० वृत्ती
उपोव्याते
॥३७४॥
क्षपूर्वकत्वाच्छेपप्रमाणवर्गस्य, ततः सामान्यमेव परमार्थसत् न विशेषा इति सनहः, एप च सामान्यमात्राभ्युपगमपरत्या-
मिथ्याष्टिः सुप्रतीत पर।
वचइ विणिच्छयत्थं ववहारो सबवेसु ॥ ७५६ ॥
प्रजाति-गच्छति निः-आधिक्येन चयनं चयः, अधिकश्चयो निश्चयः-सामान्यः विगतो निश्चयो विनिश्चयः-सामा-
न्याभावः तदर्थ-तन्निमित्तं, सामान्याभावायेति भावार्थः, व्यवहारो नयः, क ?-सर्वद्रव्येषु सर्वद्रव्यविषये, व्युत्पत्ति-
श्चैय-व्यवहरणं व्यवहारः, यदिवा विशेषतोऽचहियते-निराक्रियते सामान्यमनेनेति व्यवहारः, विशेषप्रतिपादनपरो
व्यवहारनय इत्यर्थः, स ह्येवं विचारयति-सदित्युक्तो हि घटपटाद्यन्यतमो विशेष एव कोऽप्यनिर्दिष्टस्वरूपः प्रतीयते, न
सहनयसंमतं सामान्यं, तत्यार्थक्रियासामर्थ्यविकलतया सकललोकव्यवहारपथातीतत्वात् , ततो विशेप एवास्ति न
सामान्यं, इतश्च न सामान्यम् , उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तस्यानुपलब्धेः, इह यदुपलब्धिलक्षणमाप्तं सन्नोपलभ्यते तदसदिति
व्यवहर्त्तव्यं, यथा क्वचित् केवलभूतलप्रदेशे घटः, न चोपलभ्यते उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सत् सङ्ग्रहनयसम्मतं सामान्यमिति
स्वभावानुपलन्धिः, अपिच-सामान्यं विशेपेभ्यो व्यतिरिक्तं वा स्यादव्यतिरिक्त वा १, यद्याद्यः पक्षस्तर्हि सामान्यस्या-
भाव एप, विशेषव्यतिरिक्तस्स सामान्यस्यासम्भवात्, नहि मुकुलितार्द्धमुकुलितादिविशेषविकलं किमपि गगनकुसुम-
मस्तीति परिभाषनीयमेतत्, अथाव्यतिरिक्तं ततो विशेपा एप, न सामान्यं, तदव्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवत् , उक्तं च-
"अनमणन्नं च मयं सामणं ? जइ पिसेसतोऽणन्ने । तम्मत्तमण्गमहवा नस्थि तयं निविसेसंति ॥१॥" (वि० २२१६)
॥३७४॥

·यदपि चोक-'प्रत्यक्ष भावसम्पादितसत्ताकमतस्तमेव साक्षात्कर्तुंमल'मित्यादि, तदपि वालिशजल्पितं, प्रत्यक्षं हि नाम तेन सम्पादिसत्ताकमुच्यते यदुत्पन्नं सत् प्रत्यक्षं साक्षात्करोति, कुरुते च प्रत्यक्षं साक्षात् घटपटादिरूपं विशेष, न सन- हनयसम्मतं सामान्यं, न विशेपो घटपटादिरूपोऽभावो, भावात्मकत्वात्, ततो नार्थक्रियाशक्तिकविकल इत्यदोपः, ततो विशेष एव प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धो न सामान्यमिति सामान्याग्रह एव त्याज्यो, न विशेपामहः, किंच-यदेवार्थक्रि- याकारि तदेव परमार्थसत्, न च सामान्य दोहदाहादिक्रियासूपयुज्यते, किन्तु विशेपा एव गवादयः, ततस्त एव तात्त्विका न सामान्यमिति । एष व्यवहारनयो लोकसंव्यवहारपरः ततो यदेव.लोकोऽभिमन्यते तदेवैपोऽपि, न शेष सन्तमपि, लोकश्च भ्रमरादौ तत्त्ववृत्त्या पञ्चवर्णाधुपेतेऽपि कृष्णवर्णादित्वमेव प्रतिपन्नस्तस्य स्पष्टतयोपलभ्यमानत्वात् , तत एषोऽपि तदनुयायितया तदेवेच्छति, न शेषान् सतोऽपि शुक्लादीन् वर्णान् , उकं च-"वहुतरउत्ति तयं चिय गमेति संतेवि सेसए मुयई" ( वि. २२२१ ) इति शेषकान्-शुक्लादिवर्णान् सतोऽपि मुश्चति-न प्रतिपद्यते इति । उक्को व्यवहारनयः, साम्प्रतमृजुसूननयमाह- पचुप्पण्णग्गाही उजुसुओ नपविहीं मुणेयवो। साम्प्रतमुत्पन्नं मत्युत्पन्नमुच्यते, वर्तमानमित्यर्थः, यदिवा प्रति प्रति उत्पन्न प्रत्युत्पन्नं, भिन्नव्यक्तिस्वामिकमित्यर्थः, तद् गृहातीत्येवंशीलः प्रत्युत्पन्नग्राही ऋजुसूत्रो नयविधितिव्यः, तत्र ऋजु-प्रगुणम्-अकुटिलमतीतानागतपरकीयवनपरि- त्यागात् वर्तमानक्षणविवर्ति स्वकीयं च सूत्रयति-निष्टंकितं दर्शयतीति ऋजुसूत्रः, यदिवा ऋजुश्रुत इति शब्दसंस्कारः, ·श्रीआर- श्यक मल २० मृत्ती उपोद्याते - शब्दी तत्र ऋजु पूर्वोकवऋविपर्ययादभिमुखं श्रुतं तु-ज्ञान, अभिमुखं ज्ञानमस्येति ऋजुश्रुतः, शेपज्ञानानभ्युपगमात् , तथाहि- एष मन्यते यदतीतमनागतं वा तत् यथाक्रमं विनष्टत्वादलब्धात्मलाभत्याच नार्थक्रियासमर्थ, नापि प्रमाणगोचरः, अधवा क्रियासमथै प्रत्यक्षादिप्रमाणपथमवतीर्ण वस्तु, न शेषम्, अन्यथा खरविपाणादेरपि वस्तुस्वमसक, ततोऽर्थकि- यासामयिकलत्वात् प्रमाणपथातीतत्याच नातीतमनागतं या वस्तु, यदपि च परकीयं वस्तु तदपि परमार्थतोऽसत्, निष्प्रयोजनत्वात् , "न विगयमणागयं वा भावोऽणुवलद्धितो खपुप्फ व ! न य निप्पओयणाओ परकीय परधणमिवेती- ॥१॥" (वि. २२२४ ) ति, एप च ऋजुसूत्रो वार्तमानिक वस्तु प्रतिपद्यमानो लिङ्गवचन भिन्नमप्येकं प्रतिपद्यते, तत्रै- कमपि निलिङ्गं यथा तटस्तटी तटं, तथैकमपि एकवचन द्विचनबहुवचनवाच्य, यथा गुरुर्गुरवः गोदौ प्रामः आपो जलं दाराः कलत्रमित्यादि, निक्षेपचिन्तायां नामस्थापनाद्रव्यभावरूपाश्चतुरोऽप्यसौ निक्षेपानभिमन्यते, उक्तं च-"तम्हा निययं संपइकालीणं लिंगवयणभिन्नपि । नामादिभेयचिहियं पडिजइ वाथुमुज्जुसुतो ॥ १॥ (वि. २२२६) उक्त जुसूत्रः, सम्पत्ति शब्दनयमाह- इच्छद विसेसिययरं पञ्चुप्पण्णो नओ सदो ॥ ७५१ ॥ इच्छति-प्रतिपद्यते विशेषिततरं-नामस्थापनाद्रव्यविरहेण समानलिङ्गवचनपर्यायध्वनिवाच्यत्वेन च प्रत्युत्पन्न-- वर्तमान नया शब्दः,शब्धते-प्रतिपाद्यते वस्त्वनेनेति शब्दः-शब्दस्य वाच्योऽर्थः स एव येननयेन तत्त्वतोगम्यते न शेषःस नय उपचारात् शब्द इत्युच्यते, अस्य च द्वितीयं नाम साम्प्रत इति, साम्प्रतवस्त्वाश्रयणात् साम्प्रतः, तथाहि-एषोऽपि " ·ऋजुसूत्रनय इव साम्प्रतमेव वस्त्वभ्युपगच्छति, नाप्यतीतमनागतं वा, नापि वर्तमानमपि परकीयम्, अपिच-निक्षे. पचिन्तायां भावनिक्षेपमेव केवलमेप मन्यते, न नामादीन निक्षेपान, तथा च नामादिनिक्षेपनिराकरणार्थ प्रमाणमाह- नामस्थापनाद्रव्यरूपा घटा न घटाः, घटकार्यकारित्वाभावात् , यत् यत् घटकार्यकारि न भवति तत् न घटो, यथा पटः, तथा चामी घटा घटकार्यकारिणो न भवन्ति तस्मान्न घटा इति नामादिघटानां घटत्वाभावः, इतश्च घटत्वाभावः, तल्लिङ्गा- दर्शनात्, न खलु नामादिघटेषु घटलिङ्गं पृथुवुनोदराद्याकाररूपं जलधारणरूपं वा किमप्युपलभामहे, अनुपलभमानाच तेषु कथं घटव्यपदेशप्रवृत्तिमिच्छामः १, अपिच-नामादीन् घटान् घटत्वेन व्यपदिशत ऋजुसूत्रस्य प्रत्यक्षविरोधः, अघ- टस्वरूपतया पटादीनामिव तेषां प्रत्यक्षत उपलभ्यमानत्वात् , उक्तं च-"नामादयो न कुंभातकजाकरणतो पडाइय । पञ्च- क्खविरोहातो तल्लिंगाभावतो यावि ॥२॥” (वि. २२२९) अन्यच्च-एप लिङ्गवचनभेदाद्वस्तुनो भेदः प्रतिपद्यते, यथाऽन्य एव तटीशब्दवाच्योऽर्थः अन्य एव तटशब्दस्य पुल्लिङ्गस्य, तथाऽन्य एव गुरुरित्येकवचनवाच्योऽर्थः अन्य एव गुरव इति वहुवचनवाच्यः, ततो न बहुवचनवाच्योऽर्थ एकवचनेन वक्तुं शक्यते, नाप्येकवचनवाच्यो बहुवचनेन, तथा न पुंलिङ्गोऽर्थो नपुंसकलिङ्गेन वक्तुं शक्यो नापि स्त्रीलिङ्गेन वक्तुं शक्यः, नापि नपुंसकलिङ्गः पुंलिङ्गेन स्त्रीलिङ्गैन वा, नापि स्त्रीलिङ्गः पुलिङ्गन नपुंसकलिङ्गेन वा, अर्थाननुयायितया तेपामर्धतो भिन्नत्वात् , तथा चात्र प्रयोगः-ये परस्पर- मर्थतोऽननुयायिनस्ते भिन्नार्थी इति व्यवहर्त्तव्याः, यथा घटपटादिशब्दाः, परस्परमर्थतोऽननुयायिनश्च लिङ्गवचन- दभिताः शन्दा इति, ये विन्द्रशक्रपुरन्दरादयः- शब्दाः सुराधिपादिलक्षणमेकमभिन्नालिजयचनमधिकृत्याभिन्नलिझाय-

·श्रीआव-
शब्दसम-
भिरूदौ
दयकमल.
य० वृत्ती
उपोद्घाते
॥३७६॥
घनाक्षेपामभिन्नोऽप इत्येकार्थता,उक्त प-"धणि भेयातो भेओथीपुंलिंगाभिहाणवाणं पडकुंभाण व जुत्तो तेणाभिन्नत्य-
भिवं तं ॥१॥" (पि.२२३४) मन धणिभेयाजत्ति ध्वनिभेदात् अननुयाय्यर्थतया, अर्थतः शब्दरूपस्याभेदात् , 'तेणाभिन्न-
त्यमिट्ट तेति तेन तस्मात्कारणात् तत् लिङ्गं वचनं वा अभिन्नामिष्टं, यादृशमर्थे लिङ्गे तादृशमेव तद्वाचकस्य शब्द-
स्पेष्टं नान्यादृशम्, अत एव चाभिन्नवचनाः पर्यायशब्दा एकार्थास्तेपामर्थभेदाभावात् , तथा च शब्दनयमतं सर्वमपि सङ्घ-
ण्हताप्रव्यपादि भाष्यकृता-"तोभावो च्चिय वत्थु विसेसियमभिन्नलिंगवयणं च । वहुपज्जायपि मयं सहत्थवसेण सदस्स॥॥"
(पि. २२३५) अस्या गाथाया लेशतो व्याख्या-तत इत्युपसंहारे, ततः शन्दनयस्य शब्दार्थवशेन-शब्दगतान्वर्यशब्दार्थस-
माश्रयेण भाव एव वस्तु मतं, न नामादिक,तदपि च भावरूपं वस्तु विशेषित-स्वपर्यायविशेषितं परपर्याय विशेपितं च मतं,
तथा अभिन्नलिङ्गवचनं वहुपर्यायमपि मतमिति ॥ उक्त शब्दनयः, सम्प्रति समभिरूढमाह-
वत्यूओ संकमणं होइ अवत्थू नये समभिरुढे ।
वस्तुनो-घटाख्यादिकस्य सङ्गमणम्-अन्यत्र कुटाख्यादौ गमनं, कि ?, भवति अवस्तु, असदित्यर्थः, नये पर्यालो-
ध्यमाने, कस्मिन्नये इत्याह-'समभिरुढे' सम्-एकीभावेन अभिरोहति-व्युसत्तिनिमित्तमास्कन्दति शब्दप्रवृत्तौ यः
स समभिरुनः तस्मिन् , एष हि पर्यायशब्दानामपि प्रविभक्कमेवार्थमभिमन्यते, यथा घटनात् घट:; विशिष्टा काचनापि
या चेष्टा युवतिमस्तकाद्यारोहादिलक्षणा स परमार्यतो घटशब्दवाच्या तद्वत्यर्थे पुनर्घटशब्दः प्रवर्तते उपचारात्,
एवं 'कुट कौटिल्ये' कुटनात् कुटः, अत्र पृथुतुनोदरकम्वुग्रीवाद्याकारकौटिल्यं कुटशब्दवाच्यं, तथा 'उभ. उंभ पूरणे
॥३७६॥

·कु:-पृथिवी तस्यां स्थितस्य उभनात्-पूरणात् कुम्भः, अत्र यत् पृथिव्यां स्थितस्य पूरणं तत् कुम्भशब्दवाच्यम्, एवं सर्वेषामपि पर्यायशब्दानां नानात्वं प्रतिपद्यते, वदति च-न शब्दान्तराभिधेयं वस्तु द्रव्यं पयायो वा तदन्यशब्दवाच्यवस्तुशब्दरूपतां सझामति, न खलु पटशब्दवाच्योऽर्थों जातुचिदपि घटशब्दवाच्यवस्तुरूपतामास्कन्दति, तथाऽनुपलम्भात्, आस्क- न्दने घा यस्तुसाकर्यापत्तिः, तथा च सति सकललोकप्रसिद्धप्रतिनियतविषयप्रवृत्तिनिवृत्त्यादिव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः, उक्तं च-"दयं पन्जाओ वा वत्थु वयणंतराभिधेयं जं । न य तं तदन्नभावं संकमए संकरो.मा भू॥१॥” (२२३७) ततो घटादिशब्दवाच्यानामर्थानां कुटादिशब्दवाच्यार्थरूपताऽनास्कन्दनात् न कुटादयः शब्दा घटाद्यर्थवाचका इति विभि- मार्थाः पर्यायशब्दाः, प्रमाणयति च-इह ये ये प्रविभकव्युत्पत्तिनिमित्तकाः शब्दास्ते ते, भिन्नार्थाः, यथा घटपटशकटा- दिशब्दाः, भिन्नव्युत्पत्तिनिमित्तकाश्च पर्यायशब्दा इति, यत्पुनरविचारितप्रतीतिवलादेकार्थाभिधायकत्वं पर्यायशब्दाना- मभिधीयते तदसमीचीनमतिप्रसङ्गात् , तथाहि-यदि युतिरिकाऽपि प्रतीतिः शरणीक्रियते तहिं मन्दमन्दप्रकाशदवी- यसि देशे सन्निविष्टमूर्तयो विभिन्ना अपि निम्यकदम्बाश्वत्थकपित्थादय एकताकारत्वमाविभ्राणाः प्रतीतिपथमनुयन्ती- स्येकंतयैव तेऽभ्युपगन्तव्याः, न चैतदस्ति, विविकतत्स्वरूपग्राहितत्प्रत्यनीकप्रत्ययोपनिपातवाधितत्वेन पूर्वप्रतीतेर्वि- विकानामेव तेपामभ्युपगमात् , एवमत्रापि भावनीयम्, अन्यच्च-शब्दनय ! यदि त्वया परस्परमर्थतो भिन्नत्वाल्लिङ्गवचन- भिन्नानां शब्दानां भिन्नार्यता व्यवहियते ततः पर्यायशब्दानामपि किं न भिन्नार्थताव्यवहारः क्रियते ?, तेषामपि परस्परमर्थतो भिन्नत्वात् , आह ष भाष्यकृत्-"धणिभेयातो भेोऽणुमओ जइ लिंगवयणभिन्नाणं । घडपडवच्चाणंपि- ·---- श्रीआर- दयकमल- समभिरू ढैवंभूत? य० वृत्ती उपोद्घाते ॥३७७॥ व पडकुडवाण किमणिहो । ॥१॥ (वि. २२४० ) तस्मान्नैकार्थवाचिनः पर्यायध्वनय इति । उक्त समभिरूढः, इदानीमेवंभूतमाह- बंजणअत्थतदुभए एवंभूओ विसेसेइ ॥ ७५८ ॥ व्यज्यते अनेन व्यनक्तीति व्यञ्जनं-शब्दः अर्थस्तु तगोचरः तच्च तत् उभयं च तदुभयं-शब्दार्थलक्षणमेवंभूतो नयो विशेषयति । इदमत्र हृदयम्-शब्दमर्थेन विशेषयति अर्थ च शब्देन, तथा चाह भाष्यकृत्-"वंजणमत्येणऽत्थं प पंजणेणोभयं विसेसेइ । जह घडसई चेहावया तहा तंपितेणेव ॥१॥" (वि.२२५२) अस्या गाथाया लेशतो व्याख्या- व्यञ्जन-दाब्दमर्थेन विशेषयति, अर्थवशात् नैयत्ये व्यवस्थापयतीत्यर्थः, यथा स एव तत्त्वतो घटशब्दो यश्चेष्टावन्तमर्थ प्रतिनियतं व्यवस्थापयतीति भावः, यथा वा घदशब्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धा चेष्टा सा घटनात् घट इति व्युत्पत्त्यर्थपरिभाष- नावलाद् योपिदादिमस्तकारूढस्य घटस्य जलाहरणादिक्रियारूपा द्रष्टव्या, न तु स्थानभूरणक्रियारूपा, एवमुभयं-शन्दे- नामर्धेन शब्दं विशेषयति, अत्रैव चोदाहरणमाह-जह घडसद्द'मित्यादि, यथा घटशब्दं. चेष्टावताऽर्थेन निय- मयति, स एव तत्त्वतो घटशब्दो यश्चेष्टावन्तमर्थ प्रतिपादयति, तथा तमप्यर्थ तेनैव-दाव्देन नियमयति, यथा घटशब्दवाच्या चेष्टा घटनात् घट इति व्युसत्तिवलेन योपिदादिमस्तकादिरूढस्य घटस्य जलाहरणक्रियारूपा द्रष्टव्येति । एवं चैप व्युत्पचिनिमिचास्तित्वभूपितमेव तात्त्विकं शब्दममिलपन् य एव पञ्चेन्द्रियत्रिविधवलादिरूपान् दशविधान पाणान् धारयति स एव नारकादिरूपः सांसारिकः प्राणी जीवशब्दवाच्यो, न सिद्धः, तत्रोक्तस्वरूपप्राणधारणलक्षण- ॥३७७० ·| व्युत्पत्तिनिमित्तासम्भवात्, सिद्धस्त्यात्मादिशब्दवाच्यः, अतति-सातत्येन गच्छति तांस्तान ज्ञानदर्शनमुखादिपर्याया- नित्याद्यात्मादिशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तसम्भवात्, उक्तं च-"एवं जीवं जीयो संसारी पाणधारणाणुगओ । सिद्धो पुण- रजीयो जीवणपरिणामरहिओत्ति ॥१॥” (वि. २२५६) एवम्भूतशब्दव्युत्पत्तिश्चैवम्-एवंशब्दः प्रकारवचना, एवं यथा व्युत्पादितस्तं प्रकारं भूतः-प्रासः एवंभूतः-शव्दस्तत्समर्थनप्रधानो नयोऽप्येवंभूतः उपचारात् , एवंभूतशब्दसमर्थना चास्य प्रागेवोपदर्शिता, यथा यस्मिन्नर्थे शब्दो व्युत्पाद्यते स व्युत्पत्तिनिमित्तमर्थो यदैव स्वरूपतो चर्त्तते । तदैव तं शब्द प्रपर्तमानमभिप्रेति, न शेषकालं, यथोदकाद्याहरणवेलायां योपिदादिमस्तकारूढो विशिष्टचेष्टावान् घटो घटशब्दवाच्यो, न शेपो, घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वात् , पटादिवत् , तथा घटशब्दोऽपि तत्त्वतः स एव द्रष्टव्यो यश्चेष्टावन्तमर्थ प्रतिपा- दयति, न शेषः, शेपस्य स्वाभिधेयार्थशून्यत्वादिति ॥अमीपांच नैगमादिनयानामनुयोगद्वारेपुप्रस्थकदृष्टान्तेन वसतिदृष्टा- न्तेन च भावना कृता, सा चोपयोगिनीति विनेयजनानुग्रहाय लेशतो वक्ष्यते, तत्रेयं प्रस्थकदृष्टान्तभावना-कोऽपि पुरुषः परशुमादाय वनं प्रति प्रचलितः, तं परशुस हायं गच्छन्तमवलोक्य अन्यः पृच्छति-क भवान् गच्छति १, स नैगमन- याभिमायेण पाह-प्रस्थकस्यानयनाय गच्छामि, तदभिप्रायेण हि यत् प्रस्थकनिमित्तं काळं तदपि कारणे कार्योपचारात् प्रस्थक इति व्यवहियते, तथा लोकव्यवहारदर्शनाद्, एवमुत्तरत्रापि यथायोगमुपचारभावना भावनीया, ततः कोऽपितं पुरुष वृक्षं छिन्दानमुपलभ्य पृष्टवान्-किं भवान् छिनत्ति, स माह-प्रस्थक छिननि, मार्गे चागच्छन् केनापि पृष्टो यथा-किमिदं त्वया स्कन्धे समारोपितमिति ?, स पाह-प्रस्थकं, एवं वास्या वा काठं तक्षन् उत्किरन् श्लक्ष्णीकुर्वन् पृष्टः सम्भवमेव

·श्रीआय-
नयद्वारे
प्रस्थक-
पकमल-
दृष्टान्तः
२० वृत्ती
उपोद्घाते
।३७८॥
बदति यथा प्रस्थकं तगोमि प्रस्यकमुरिफरामि प्रस्थकं दक्ष्णीकरोमि, एवं सापद् द्रष्टव्यं यावज्ञामाविन्तः प्रस्थको
भवति, तदेवं नैगमनयाभिप्रायेण यो नामाविन्तः प्रस्थको यावच्च यदपि प्रस्थकनिमित्तं काष्ठं तत् सर्व प्रस्थकः, तन
नामाङ्कितं प्रस्थकं वदन् विशुद्धो नैगम उच्यते, शेपस्त्वविशुद्धः, एवमेव व्यवहारोऽपि द्रष्टव्यः, तस्यापि लोकसंव्यवहार•
परतया नैगमवद्वैचित्र्यात्, सङ्घहनयवादी पुनराह-यो धान्यपरिमाणाय धान्यभृतः प्रस्थको वर्तते स एव प्रस्थकशब्द-
पाच्यो मानविशेपो, न शेषः, धान्यपरिमाणब्यापाररहितत्वात् , प्रस्थकशब्दो हि परिमाणविशेपकरणच्यापृतकाष्ठमयवस्तुवि-
शेषयाची, ततो यदैव धान्यपरिमाणकरणाय व्याप्रियते तदैव प्रस्थकशब्दवाच्यो, न शेषावस्थायामिति, उपचारस्वता-
त्विक इति न वस्तुविचारणायां तदवसरा, एप च सङ्ग्रहनयः सामान्यग्राही, ततो ये केचन जगति धान्यपरिमाणकरणाय व्या-
प्रियन्ते प्रस्थकास्ते सर्वेऽपि प्रस्थकत्वादेक एव प्रस्थक इति प्रतिपन्नः, ऋजुसूत्रस्तु अतीतस्य विनष्टत्वादनागतस्य चालव्धा.
मलाभत्वात् परकीयस्स चावस्तुत्वात् य एवात्मीयो वर्तमानकाले धान्यपरिमाणाय व्यानियेत स एव प्रस्थको, नातीतो
नानागतः परकीयो वेति मन्यते, तथा यत्तेन प्रस्थकेन परिमितं धान्यं तदपि प्रस्थक इत्याह, प्रस्थकोऽयमिति लोके व्यव-
हारनयदर्शनात्, त्रयाणां तु शन्दनयानां मतमिदं-या प्रस्थकशब्दवाच्यार्थपरिज्ञानवान् स तत्त्वतःप्रस्थको नाम न काष्ठ-
मया, कात्र तेषां युकिरिति चेत् प्रस्थकादिकं हि नाम मान, मानं च प्रमाणं, प्रमाणं च तदभिधीयते येन वस्तु परिच्छिद्यते,
प्रमीयते-परिच्छिद्यते वस्त्वनेनेति प्रमाणमिति व्युत्पत्तेः, परिच्छेदश्च ज्ञानधर्मः, ज्ञानं च जीवादनन्यत्, ततः स कथं
परिच्छेदो जीवं मुक्त्वाऽन्यत्राचेतने मूर्ते काष्ठमये प्रस्थ के वर्तेत ?, प्रमाणयन्ति च-विवादास्पदीभूतं काष्ठमयं प्रस्थकादि
॥३७८॥

·न प्रमाण, किन्तु यदेव प्रस्थकादिज्ञानं तदेव प्रमाण, तेनैवाधिकृतवस्तुपरिच्छेदात् , तथा चात्र प्रयोगः-प्रस्थकज्ञानं प्रमाणं वस्तुपरिच्छेदकस्यात्, यद् यद्वस्तुपरिच्छेदक तवर, प्रमाण, यथा केवलज्ञान, वस्तुपरिच्छेदकं च प्रवकज्ञानमिति, उक्तव्य-"नाणं पमाणमिदं नाणसहावो स जीवतो णऽन्नो । किह पत्थयाइभावं वएज मुत्ताइएवं सो? ॥१॥ नहि पत्थाइ पमाणं घडोच भुवि चेयणाए विरहातो। केवलमिव तन्नाणं पमाणमिट्ठ परिच्छेया॥२॥"अथ मन्येत-काठघटितप्रस्था. दयोऽपि यथोक्तपरिच्छेदहेतुत्पात् प्रनाणमिति व्यवहियन्ते, तदयुक्तं, परिच्छेदहेतुत्वायोगात्, तद्धि तस्य हेतुरिति वक्तुं शक्यं यद्भावेऽवश्यं भवति यदभावे च यन्न भवति, अथवा प्रतिनियतकार्यकारणव्यवस्थाऽनुपपत्तेः, न च काठघ- टितमस्थकादिभाषेऽवश्यं परिच्छेदबुद्धिभाषः, नालिकेरद्वीपायातस्य प्रस्थकादिदर्शनेऽपि तदुध्यसम्भवात् , नापि प्रस्थका- धभावे तबुद्धयभावः, फस्यापि कलनशक्तिसम्पन्नस्यातिशयज्ञानिनो का प्रस्थकाधभावेऽपि धान्यराशेरवलोकनमात्रेण मस्थकपरिमाणोऽयं राशिः कुडवपरिमाणो वेत्यादिबुद्धिदर्शनातू, ततोऽन्ययव्यतिरेकासम्भवान काएपठितः प्रस्थकादिः परिच्छेदहेतुः, यद्यपिच कश्चित् क्षयोपशमहेतुतया कदाचनापि निमित्तमानं भवति तथापि नैतावता तत्कारणत्वव्यपदेशः, अतिप्रसङ्गात्, किय-परिच्छेदकारणं, तथापि यदि तत्कारणतया(कथंचित्प्रस्थादि)(तत्) प्रमाणमिति व्यपदेशभाजनं ततः प्रमेयमपि प्रमाणं प्राप्नोति, तस्यापि प्रमाणरूपज्ञानकारणत्वात् , तथा यानि निमित्तकारणानि आकाशकालदिगादीनि यानि च दधिभक्षणादीनि परम्परकारणानि तानि सर्वाण्यपि प्रमाणानि प्रामुवन्ति, तत्कारणत्वाविशेषात्, ततः सर्व प्रमाणं प्रसकमिति किमिदानी प्रमाणं किमप्रमाणमिति प्रमाणाप्रमाणव्यवस्थाविलोपप्रसङ्गः, उक्तं च "पत्यादओऽपि मा.सू.६०

·नयविचारे
प्रस्थकवस-
तिष्टान्तो
श्रीनाथ-
श्यरूमल-
य. वृत्ती
उपोद्घाते
॥२७॥
सकारणति माणं मई, न सत्तेसुं । जमसंतेमुवि बुद्धी कासइ संतेसुचि न बुद्धी ॥ १॥ तकारणं तु वा जइ पमाणमिटुं
तओ पमेयपि । सघ पमाणमेयं किमप्यमाणं पमाणं वा ? ॥२॥" (वि. २२४५-६) ततः प्रस्थकपरिज्ञानमेव त्रयाणामपि
शब्दनयानां प्रमाणं, न प्रस्थक इति, एप प्रस्थकदृष्टान्तः।
सम्मति वसतिदृष्टान्तभावना क्रियते-कोऽपि देवदत्तादिको भरुकच्छादौ वसन् केनापि पप्रच्छे-क! भवान् वसति ?,
नैगमनयाभिमायेणाह-लोके वसामि, चतुर्दशरज्वात्मकलोकादनान्तरस्वादरुकच्छादेर्निचासक्षेत्रस्येति भावः, दृश्यते
पैवविधो लोकेऽपि व्यवहारस्ततो न कश्चिद्दोषः, भूयोऽपि प्रच्छक आह-ननु लोकत्रिविधो भवति, ऊईलोकोऽधो-
लोकस्तिर्यग्लोकश्च, तत्र क भवान् वसति ?, स पाह-तियालोके, तिर्यग्लोकोऽपि जम्बूद्वीपादिस्वयम्भूरमणपर्यवसानोs-
नेकद्वीपसमुद्ररूपस्तत्र व भवान् वसति ?, स माह-जम्बूद्वीपे, जम्बूद्वीपेऽपि भरतैरावतहैमवतहिरण्यवतहरिवपरम्य-
कदेवपुरूत्तरकुरुपूर्व विदेहापरविदेहरूपाणि दश क्षेत्राणि, तन्न दशसु क्षेत्रेषु मध्ये क भवान् वसति ?,स ब्रूते-भरतक्षेने, भर-
तक्षेत्रमपि द्विधा-दक्षिणभरतमुत्तरभरतंच, तत्र क भवान् वर्तते ?, स प्राह-दक्षिणभरते, दक्षिणभरतेऽप्यनेकामाकरनग-
रखेटकर्वटादिरूपाः सन्निवेशाः, ततः क भवान् वसति ?, स आह-देवदत्तस्य गृहे, तत्राप्यनेमान्यपवरकादीनि
स्थानानि, तत्र क भवान् वसति !, स आहार्भगृहे, तत्रापि संस्तारके सामि, तदेवं नैगमनयाभिप्रायेण लोकादा.
रभ्य यावरसंस्तारकस्तत्र सर्वनापि वसामीत्यभिप्रायः, एवमेव व्यवहारस्यापि, तस्य लोकसंव्यवहारपरत्वात् ,
सदहनयमतेन तु यत्रैव संस्तारकेऽवतिष्ठते तंत्रैव वसामीति प्रत्ययो, नान्यत्र, अन्यत्र वसनक्रियाया अभावात्, यश्च
॥३७९॥

·गंमारफे यगन फियोपेतः स सर्योऽप्येक एव, एकयुद्भिग्राह्यत्वात्, ऋजुसूत्रनयमतेन तु येप्याकाशप्रदेशेष्यवगाढस्तेप्येव गमति, न संसारफे, संसारकानुगताकाशप्रदेशानां तदणुभिरेव व्याप्तत्वात् , एवं ऋजुसूत्रेणोक्त विविधोऽपि शन्दनयः माह-गनु यमनं नाम यर्त्तनमुच्यते, तथा च देवदत्तो गृहे वसतीति, किमुक्कं भवति ?-देवदत्तो गृहे वर्त्तते, तच्च पर्तनं मयस्यापि वस्तुनः स्वस्वरूप एय, नान्यत्र, तथा प्रत्यक्षत उपलभ्यमानत्वात् , तथाहि-यत् घटगतं स्वरूपं तत् पट एर यर्सते, नान्यत्र भूतले पटादी वेति प्रसिद्धमेतत्, तत् देवदत्तादिलक्षणं वस्तु स्वस्वरूपमपहाय कथमन्यत्र दिलक्षणस्वरपे यस्तुनि आकाशलक्षणे यर्तितुमुत्सहते ?, तथा चात्र प्रयोगः-यद्वस्तुसत् तत्सर्वमात्मस्वरूपे वर्त्तते, यथा पेतना जीये, वस्तुमच देवदत्तादिकमिति तदपि स्वस्वरूप एव वर्तते, नान्यत्रेति, अथवाऽयं व्यतिरेकमुखेन प्रयोगः- विवादास्पदीभूतो देवदत्तो नाकाशप्रदेदोषयतिष्ठते, ततो विलक्षणत्यात्, यत् यतो विलक्षणं न तत्तत्र वर्त्तते, यथा छाया गातो, विलक्षणाश्चाचेतनत्वेन देवदत्तादाकाशमदेशा इति नासौ (तत्र) वर्तते, उक्तं च-"आगासे वसइत्तिय भणिए भण्णद किहमममि । मोजूणायसभावं पसिज पत्थु विहम्मंमि? ॥ १॥ वत्थु वसइ सहावे सत्ताओ चेयणा व जी. पंमिन विलक्राणतणाओ भिन्ने छायाऽऽतये चेव ॥ २॥" ( वि. २२४१-२) एप वसतिदृष्टान्तः । सम्प्रति प्रदेशहष्टान्तभावना, तत्र प्रकृष्टो देशः प्रदेशः स एव दृष्टान्तः प्रदेशदृष्टान्तः, स चायम्-गमो वदति- पण्णां जगति प्रदेशाः, तद्यथा-धर्मास्तिकायप्रदेशोऽधर्मास्तिकायप्रदेश आकाशास्तिकायप्रदेशो जीवप्रदेशः स्कन्ध- प्रदेशः रफन्धगतेदेशमदेशच, सर्वत्र च पपीतयुरुपः समासः, गथा धम्मोस्तिकायस्य प्रदेशो धम्मासिकायप्रदेशः, एवं

·श्रीभाव-
नयविचारे
प्रदेश
दृष्टान्तः
बयरुमल.
य० वृत्ती
उपोदूधाते
॥३८॥
सर्वत्रापि, स प धान्तिकायप्रदेशादिः सामान्यविवक्षया एको विशेषविवक्षया त्यनेक इति, एवं वदन् नैगम सनो
वदति-यद् पे-पण्णां प्रदेश इत्यादि, तन्न भवति, यस्मात् यः स्कन्धगतैकदेशप्रदेशः स तस्यैव स्कन्धस्य प्रदेशः,
देशरसन्धाव्यतिरिक्तत्वात् , तथा च लोकेऽपि चतारो-दासेन मे खरः क्रीतो दासोऽपि मे खरोऽपि मे, एवं य,
स्कन्धस्य सम्बन्धिनो देशस्य प्रदेशः स तस्यैव स्कन्धस्य, ततो मैयं वादीः यदुत-पग्णां प्रदेश इत्यादि, किन्त्वेवं वदः
यथा-पञ्चानां प्रदेशः, धर्मास्तिकायप्रदेशः अधर्मास्तिकायप्रदेशः आकाशास्तिकायप्रदेशो जीवप्रदेशः स्कन्धप्रदेश इति,
अत्र च धर्मास्तिकायाद्यनुगतः धर्मास्तिकायप्रदेशः स सर्वोऽप्येक एव द्रष्टव्यः, सामान्यविवक्षणात् , एप च सङ्ग्रहोऽवि-
शुद्ध प्रतिपत्तव्यः, अपरसामान्याभ्युपगमात्, एवमभिदधानं सतह प्रति व्यवहारोऽभिधत्ते-यद्वदति भवान्–पश्चानां
प्रदेश इत्यादि, तदनुपपन्नं, कथमिति चेत्, उच्यते, शब्दार्थाघटनात् , तथाहि-यदि यथा पञ्चानां गोष्ठिकानां किश्चि-
साधारणं हिरण्यादि वर्त्तते तथा यदि पश्चानां धर्मास्तिकायादीनां साधारणः प्रदेशो भवेत् तत एवं वचनप्रवृत्ति.
रुपपद्यते-पघानां प्रदेश इति, नान्यथा, न चैतदस्ति, तस्मादेवं वक्तव्यं-पञ्चविधा प्रदेशा, तद्यथा-धर्मास्तिकायप्र-
पेशी यावत् स्कन्धमदेदा इति, एवमुक्के व्यवहारेण ऋजुसूत्रो वदति-यद्भापते भवान्-पञ्चविधा प्रदेश इत्यादि, तदस-
भ्यर, तत्रापि शब्दार्थ विचार्यमाणेऽतिप्रसङ्गदोपापत्तेः, तथाहि-पञ्चविधः प्रदेश इत्युक्ते शब्दार्थपर्यालोचनायां यो
यः प्रदेशः स स पश्यविध इति प्राप्तम् , एवं च सत्येकैकः प्रदेवाः पञ्चविध इति पञ्चविंशतिविधः प्रदेशः प्रसंक्तः, न
चतदरित, तसादेयमत्र वक्तव्य-भाज्यः प्रदेशः, तद्यथा-स्याद्धर्मात्तिकायप्रदेशः स्यादधर्मास्तिकायप्रदेशः स्यादाकाशा-
॥३८॥

·सिकायप्रदेशः स्याज्जीवप्रदेशः स्यात् स्कन्धप्रदेशः, एवमाचक्षाणमृजुसूत्रं शब्दनयः प्रत्याचष्टे-यद्वदसि-भाज्यः प्रदेश इत्यादि, तन्न भवति, कथम् ?, उच्यते-यदि भाज्यः प्रदेश इति संमतं ततः स्यात्पदलान्छने प्रतिनियतधर्मास्तिकाया- धनुगतप्रदेशस्वरूपावधारणासम्भवात् धर्मास्तिकायप्रदेशोऽपि स्यादधर्मास्तिकायप्रदेशः अधर्मास्तिकायप्रदेशोऽपि स्थाद्धर्मास्तिकायपदेश इत्यादि, तत एवं वक्तव्यं-धर्मास्तिकायः प्रदेशः प्रदेशो धर्मास्तिकायः अधर्मास्तिकायः प्रदेशः प्रदेशोऽधर्मास्तिकाय इत्यादि, एवं हि वदतः शन्द नयस्यायमभिमायःन्य एव धर्मास्तिकायादिरूपो देशी स एव देशः प्रदेशो वा, तस्य तदव्यतिरिक्तत्वात् , न खलु देशिनो भिन्नो देशः प्रदेशो चा भवितुमर्हति, भेदे सति तस्यासौ देशः प्रदेशो वेति सम्बन्धानुपपत्तेः, नहि घटः पटस्येति सचेतसा वक्तुं शक्यं, सम्बन्धश्चेत्तर्हि सम्बन्धस्यान्यथानुपपद्यमान- स्वाद्देशः प्रदेशो वा देशिनः सकाशादभिन्न प्रतिपत्तव्यः, तथाच सति य एव देशी स एव देशः प्रदेशश्चेति सिद्धं सामाना- धिकरण्यं, एतदेव च सामानाधिकरण्यं समभिरूढोऽपि मन्यते, एवंभूतस्तु प्राह-न वस्तुनो देशः प्रदेशोवा, युक्त्ययोगात्, तथाहि-देवाः प्रदेशोवादेशिनो मिन्नीयाsभिन्नोवा, गत्यन्तराभावात् , यदि भेदस्तस्येति सम्बन्धानुपपत्तिः, अथाभेदस्ततो देशः मदेशी या देश्येव, तदव्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवत्, तथा च सति यो देशप्रदेशशब्दौ तौ परमार्यतो धर्मास्तिकायादि- देशपतिपादकी, वतो यथा पर्यायशब्दत्वादेककालमेकस्मिन् वस्तुनि घटकुटशब्दौ नोचार्यते, एकेनापि शब्देन तदर्थस्य प्रतिपादने द्वितीयशब्दप्रयोगस्य नैरर्धक्यात, एवमिहापि धर्मास्तिकायाविरूपे वस्तुनि धर्मास्तिकायादिशब्दो देशप्रदेशा- दिशब्दश्च नैककालं उच्चारणमर्हतः, योरप्येकातायामेकेन तदर्थस्याभिधानतोऽपरशब्दप्रयोगस्य वैयर्थ्यात्, तथा च

·श्रीमाव-
व्यकमर.
य० वृत्ती
नयविचारे
प्रदेशदृष्टा-
न्तः तोश-
ब्दार्थश्च
उपोपाते
॥३८२॥
सति धर्मास्तिकायप्रदेशोऽधर्मास्तिकायप्रदेश इत्यादि वचनजातं सर्वमनुपपन्नं, देशप्रदेशशब्दयोः परमार्थतो धर्मास्तिकाया-
दिरूपदेशिवाचकतया पौनरुत्यदोषानुपङ्गात्। योऽपि च नोशब्द एकदेशवचनः सोऽप्येतन्मतेन सर्वथाऽनुपपन्नः, तत्राप्यु-
कदोपानतिकमात्, तथाहि-नोशब्दः सम्पूर्ण वस्त्वभिदध्यात् वस्त्वेकदेशं वा?, यदि सम्पूर्ण ततस्तस्य प्रयोगो निरर्थको,
पर्मासिकायादिपदेनैव तस्याभिधानात्, अथ वस्त्वेकदेशमिति पक्षः सोऽप्यसमीचीनो, वस्तुनो देशाभावात् , नहि वस्तुनो
भिन्नो देवा उपपद्यते, तस्येति सम्बन्धाभावात्, अभेदे तु देइयेव न देश इत्युपपादितमेतत् , उक्तं च-"नोसहो सम्मत्तं
देसं य वएन १जइ समत्तं तो । तस्स पयोगे णस्थो अह देसो तो न सो वत्थु ॥१॥" (वि.२२५९) अत्र 'न सो वत्थुति
न स देशो वस्तु, भेदपक्षे अभेदपक्षे वा तस्यासम्भवादिति, येऽपि च नीलोत्पलादयः शब्दा लोकप्रसिद्धास्तेऽप्येतन्मतेन
विचार्यमागाः सर्वथाऽनुपपन्नाः, तथाहि-तन्मतेन सर्व वस्तु प्रत्येकमखण्डरूपं, न तस्य गुणाः पर्याया वा देशाः प्रदेशा
या सर्वथा कथाचिद्धा वस्त्यन्तररूपा वर्तन्ते, ततो नीलशब्देनापि तदेव वस्त्वखण्डमभिधीयते, उत्पलशब्देनापि तदेवेति,
नीलोत्पलदाच्दयोरन्यत्तरशब्देन तदर्थस्याभिधानात् द्वितीयशब्दप्रयोगो व्यर्थ इत्ययुक्ता नीलोत्पलादयः शब्दाः, कृता
प्रदेशदृष्टान्तभावनापि।
तदेवमुक्ता नयाः, एतेषां च नयानामाद्याश्चत्वारो नया अर्थनयाः, मुख्यवृत्त्या जीवाद्यर्थसमाश्रयणात, दोपास्तु त्रयः
शब्दादयो नयाः शब्दनयाः, शब्दत एवार्यभेदोपगमात्, उफ ध-"चत्वारोऽर्थनया ह्येते, जीवाद्यर्थविनिश्चयात् ।
त्रयः शन्दनयाः सत्यपदविद्यां समाश्रिताः ॥ १॥" अत्र 'सत्यपदविद्यां समाश्रिता' इति सत्यानि-अविपरीतानि, शब्दा-
॥३८॥

·नुशासनोपदर्शितयथोकलक्षणोपेतानि इति भावः, तानि च तानि पदानि च सत्यपदानि तेषां विद्या-परिज्ञानं कालकार- कादिभेदतोऽवगमस्तां समाश्रिताः, तदशादर्थभेदमभ्युपगतवन्त इत्यर्थः । सम्प्रति एतेपामेव नयानां प्रभेदसङ्ख्याम- दर्शनार्थमाह- एकेको अ सयविहो सत्त नयसया हवंति एवं तु । अन्नोऽपि अ आएसो पंच सया हुंति उ नयाणं ॥७५९॥ नया-मूलभेदापेक्षया यथोक्तरूपा नैगमादयः सप्त, एकैकश्च प्रभेदतः शतविधः-शतभेदः, ततः सर्वप्रभेदगानया सप्त नयशतानि भवन्ति, अपिशब्दात् पद चत्वारि द्वे वा शते, तत्र पट् शतान्येवम्-नैगमः सामान्यग्राही सङ्ग्रहे प्रविष्टो, विशे- पग्राही व्यवहारे, उक्तं च-"जो सामन्नग्गाही स नेगमो संगहं गतो अहवा । इयरो ववहारमितो जो तेण समाणनि- देसो ॥१॥" (वि. ३९) तत् पडेव मूलनयाः, एकैकश्च प्रभेदतः शतभेद इति पद शतानि, अपरादेशः सङ्ग्रहव्यवहार - सूत्रशब्दा इति चत्वार एव मूलनया, एकैकश्च शतविध इति चत्वारि शतानि, शतद्वयं तु नैगमादीनामृजुसूत्रपर्यन्तानां द्रव्यास्तिकत्वात् शब्दादीनां तु पर्यायास्तिकत्वात् तयोश्च प्रत्येकं शतभेदत्वात्, अथवा यावन्तो वचनपथास्तावन्तो नया इत्यसख्याता प्रतिपत्तव्याः। एपहिं दिहिवाए परूवणा सुत्तअत्थकहूणा य । इह पुण अणन्भुवगमो अहिगारो तीहिं ओसन्नं ॥ १६०॥ एतैः-गमादिभिर्नयैः सप्रभेदै प्टिवादै सर्ववस्तूनां प्ररूपणा, क्रियते इति वाक्यशेपः, सूत्रार्थकथना च, आह-वस्तूनां सूत्राधानतिलधनात् समुच्चयोऽनर्थक इति, न, तत्सूत्रोपनिवस्यैव सूत्रार्थत्वेन विवक्षणात्, तद्व्यतिरेकेणापि च

·श्रीमार-
नयमेवाः
श्यामल.
य० वृत्ती
उपोद्घाते
॥३८२॥
वस्तुसम्भपात्, इह पुनः कालिक श्रुतेऽनभ्युपगमः, नावश्यं नयाख्या कार्येति भावः, यदि च श्रोत्रपेक्षया नयविचारः
कर्तव्यः सदा त्रिभिरायैः-नैगमसतहव्यहाररूपैरुत्सन्न-प्रायेणात्राधिकारः, किमिति निभिरेवाधनवैरिहाधिकारो, नशेपैः?,
उच्यते, प्रायखिभिरेवाद्यनयैर्लोकव्यवहारपरिसमाप्तः, अथ यदि कालिकश्नुते नयानामनभ्युपगमः ततस्त्रिभिराधैः
किमर्थं श्रोत्रपक्षयाऽप्यधिकारः ?, उच्यते, परिकर्मणार्थ, कालिकश्रुते हि विभिराद्यैर्नयैः परिकर्मिमतः सन् दृष्टिवादयोग्यो
गवति, नान्यथेति, उच-"पाचं संववहारो ववहारतेहि तिहिं उजं लोए । तेण परिकम्मणत्थं कालियसुत्ते तदधि-
गारो ॥१॥" ( वि. २२७६ ) ननु परिकर्मणाऽपि नयैस्तत्र भवति यत्र नयानामवकाशः, कालिकश्रुते चानभ्युपग-
मानयानामनप्रकाश इति कथं तत्राद्यैस्त्रिभिः परिकर्मणा भवति ?, तत आह-
नत्थि नएहि विहणं सुत्तं अत्यो व जिणमए किंचि । आसज उ सोआरं नए नयविसारओ वूया ॥१६१॥
जिनमते-सर्वज्ञमते न किश्चिदपि सूत्रमों वा नयैविहीनमस्ति ततः कालिकश्रुतेऽपि नयानामवकाश इति परिकर्म-
णार्थं नयपरिग्रहः, अशेषनयप्रतिपेपरत्वाचार्यविनेयानां विशिष्टयुद्धाभावापेक्षः, विमलमतिश्नोतारं पुनरासाद्य नयविशा.
रदः सूरिः समस्तानपि नयान ब्रूयात् , यदि पुनः त्रिनययोग्योऽपि न भवति ततः परिकर्मणाथै द्वौ नयो वदेत्, तयो-
रप्पाकायेकं नयं, मन्दसममझे तु सूत्रार्थमात्रम्, उक्तं च-"भासेज 'वित्थरेणवि नयमयपरिणामणासनथम्मि ।
॥३८२॥

·तदसत्ते परिकम्मणमेगनएणपि वा कुज्जा ॥ १॥" ( वि. २२७८ ) इत्यादि, उकं नयद्वारम् , इदानीं समवतारद्वार वक्तव्यं, तन क पां नयानामनयतारः क वा समवतार इति प्रतिपादनार्थमाह मूहनइ सुअं कालिअं तु न नया समोअरंति इहं । अपुहुत्ति समोआरो नत्थि पुहुत्ते समोआरो॥१६२॥ मूढा-अविभागस्था नया यस्मिन् तत् मूढनयं तदेव मूढनयिक, प्राकृतत्वात् स्वार्थे इकप्रत्ययः, अथवा मूढाश्च ते नयाच भूढनयास्ते अस्मिन् विद्यन्ते इति मूढनयिक, 'अतोऽनेकस्वरा'दितीकप्रत्ययः, किन्तदित्याह--श्रुतं, काले- प्रथमचरमपौरुपीलक्षणे कालग्रहणपूर्वकं पठ्यते इति कालिक, 'वर्षाकालेभ्य'इति भावार्थे इकण्प्रत्ययः, तत्र न नयाः समः वतरन्ति, न प्रतिपदं भण्यन्ते इति भावः, कदा पुनरमीपां तहि समवतारोऽभूत् ? कदा च नावतार इत्याह-'अपुहुत्ते समोयारो'इत्यादि, अपृथक्त्वं चरणकरणानुयोगगणितानुयोगधर्मकथानुयोगद्रव्यानुयोगानामेकभावः, किमुकं भवति?- यदैते चत्वारोऽपि चरणकरणानुयोगप्रभृतयोऽनुयोगाः प्रतिसूत्रमुपन्यस्यन्ते एपोऽपृथग्भावः, तत्र नयानां समवतारो- विस्तरेण विरोधाविरोधसम्भवविशेपादिना प्ररूपणं, 'नत्थि पुहुत्ते समोयारो'इति पृथक्त्वं-चरणकरणधर्मसङ्ख्याद्रव्यानु- योगानां ग्रंथप्रविभागेन पर्सनं, किमुकं भवति ?-यदैकैकस्यैवानुयोगस्य ग्रन्धविभागेन प्रवर्तनम् एतत् पृथक्त्वमिति, तस्मिन् नास्ति नयानां समवतारः, भवद्वा पुरुपविशेषापेक्षः, इयमत्र भावना-यावदपृथक्त्वमासीत् तावन्नयानामभूत् १ भाष्यकाराणां श्रीहरिभद्रसूरीणां चाभिप्रायेण नयविशारद एवाधुना त्रीन् नयान् ब्रूयात् , प्रकरणानुगतश्च स एवार्थः, मूढनयि- फत्वाभावप्रसङ्गोऽन्यथा, तदापि सर्वेषां सम्पूर्णनयावतारस्यैव योग्यतेति न नियमः

·श्रीआय-
श्यकमल-
य. वृत्ती
उपोद्घाते
अनुयोगपृ-
थक्त्वा
पृथत्तत्र
॥३८३॥
समवतारः, पृथक्त्वे तु जाते समवताराभाव इति, उक्कं च-"अपुडुत्तमेगभायो सुत्ते सुत्ते सवित्थरं जत्थ । भन्नंतऽणुओगा
उरणधम्मसंसाणदवाणं ॥ १॥ तत्थेव नयाणपिहु पइवत्थु विस्थरेण सवेसि । देसंति समोयारं गुरवो भयणा पुहुर्तमि
॥ २॥ एगोचिय देसिजइ जत्यऽणुजोगो न सेसया, तिन्नि । संतावि तं पुहुत्तं तत्थ नया पुरिसमासज ॥३॥” (वि.
२२८१-३) आह-कियन्तं कालमपृथक्त्वमासीत् ? कुतो वा समारभ्य पृथक्त्वं जातमित्यत आह-
जावंत अन्नवइरा अपुहुत्तं कालिआणुओगस्स । तेणारेण पुहुत्तं कालिअसुइ दिद्विवाए अ॥ १६३ ॥
पायदार्यवा-आर्यवज्रस्वामिनो गुरवो महामतयस्तावत् कालिकानुयोगस्य-कालिकश्रुतव्याख्यानस्यापृथक्त्वं-प्रति-
एवं चरणकरणानुयोगादीनामविभागेन वर्जनमासीत्, तदा साधूनां तीक्ष्णप्रज्ञत्वात् , कालिकग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ-
म्, अन्यथा सर्वानुयोगस्यापृथक्त्यमासीत् , तत आरभ्य, आर्यरक्षितेभ्यः समारभ्येत्यर्थः, कालिकश्रुते दृष्टिवादे चानुयो-
गानां पृधच्य-ग्रन्धविभागेन विभागोऽभवदिति ॥ अथ क एते आर्यवजा इति स्तवद्वारेण तेपामुत्पत्तिमभिधित्सुराह-
तुंययणसंनियेसाउ निग्गयं पिउसगासमल्लीणं । छम्मासि छसु जयं माऊइ समन्निों चंदे ॥ ७६४ ॥
तुम्बपनसन्निवेशात निर्गतं पितृसकाशमाठीनं पण्मासिकं पट्टु जीवनिकायेषु यतं-प्रयक्षवन्तं मात्रा च समन्वितं बन्दे ।
एष गाथासमुदायाः, अवयवार्थस्तु कथानकादवसेयः, -बइरसामी पुषभवे सकरस देवरपणो वेसमणस्त सामाणिओ
आसि, इतो य भयवं वद्धमाणसामी पिट्ठचंपाए नयरीए सुभूमिभागे उजाणे समोसढो, तत्थ य सालो राया महासालो
जुबराया, तेसि भगिणी जसमई, तीसे भत्ता पिढरो, पुत्तो य से गागली नाम कुमारो, ततो सालो भयवतो समीवे
॥३८३॥

·धम्म सोऊण भणइ-ज नवरं महासालं रजे अहिसिश्चेमि, तो तुझं पायमूले पवयामि, तेण गंतूण भणितो महा- सालो-राया भवसु, अहं पपयामि, सो भणइ-अहंपि पधयामि, जहा तुझे इहं पमाणं तहा पवइयस्सवि, ताहे गागली कंपिलपुराओ आणेउं रजे अहिसित्तो, तस्स माया जसमई कंपिल्लपुरे नयरे दिनिया पिढरस्स रायपुत्तस्स, तेण ततो, सहाविओ, सो पुण तेसिं दो सीवियाओ कारेइ, जाव ते पपइया, सावि तेसिं भगिणी समणोवासिया जाया, तेवि समणा संता एकारस अंगाई अहिजिआ, अन्नया भयवं रायगिहे समोसढो, ततो निग्गतो चंपं पहावितो, ताहे सालमहासाला सामि आपुच्छंति-अम्हे पिट्ठचं वच्चामो, जइ नाम कोइ तेसिं पषएज्जा सम्मत्तं वा लभेजा, सामी जाणइ-जहा ताणि संयुज्झिहिंति, ताहे तेर्सि सामिणा गोयमसामी विइजओ दिनो, सामी चंपं गतो, गोयमसामीवि पिट्ठपं गओ, तत्थ समोसरणं, गागली पिठरो जसवई य निग्गयाणि, भगवं धम्म कहेइ, ताणि धम्मं सोऊण परमसंविग्गाणि जायाणि, गागली नियपुत्तं रजे अहिसिंचिऊण मायापिइसहितो पवइओ, गोयमसामी ताणि घेत्तूण चंपं वचइ, तेसिं सालमहा- सालाण पंथं वच्चंताणं हरिसो जातो, जहा संसाराओ एयाणि उत्तारियाणि, एवं तेसिं पयहमाणेण सुभेणं अज्झवसा- णेणं केवलनाणं समुप्पण्णं, इयरेसिपि चिंता जाया, जहा अम्हे एएहिं रज्जे उवियाणि, पुणरवि धम्मे ठविऊणं संसा- रातो मोइयाणि, एवं चिंतेंताणं सुभेणं अज्झवसाणेणं तिण्हवि केवलनाणमुप्पण्णं, एवमेयाणि उप्पन्ननाणाणि पं गयाणि, सामि पयाहिणं करेऊण तित्थं नमिऊण केवलिपरिसं धावियाणि, गोयमसामीवि भय बंदिऊण तिक्खुत्तो ·श्रीआय- श्यकमल. य० वृत्ती उपोद्घाते वनस्वा- मिचरितं ॥३८४॥ पाएसु पडिगो, उडिओ भणइ- फहिं पचह !, एह तित्थगरं वंदह, ताहे सामी भणइ-गोयमा ! मा केवली आसाएहि, ताहे आउदो सामेइ, संवेगं च गतो, तत्थ गोयमसामिस्स संका जाया, माऽहं न सिज्झेजामित्ति । इतो य अणागए गोयमसामिम्मि सामिणा पुर्व वागरियं, जहा-जो धरणिगोयरो अट्ठावयं विलग्गइ चेइयाणि य यंदइ सो तेणेय भवग्गहणेणं सिग्झइ, तं च देवा अप्णमण्णस्स कहिंति, तओ गोयमसामी तं देववयणं सुणिय पुष- माभोगिऊण चिंतेइ-भट्टाययं वच्चामि, तस्स हिययाकूयं जाणिऊण तायसा संवुझिस्संति एयस्सवि धीरया भविस्सइति भणइ-पच गोयम ! अट्ठाययं चेइवदओ, ताहे भगवं गोयमो हद्वतुट्ठो सामि वंदित्ता गओ अहावयं, तत्थ य अट्ठायए जणवायं सोऊण तिन्नि तावसा पत्तेयं पंचसयपरिवारा अट्ठाययं विलग्गामीति तत्थ किलिस्संति, तंजहा- कोडिनो दिनो सेवालो, कोडिन्नो सपरिवारो चउत्थं च उत्थं काऊण पच्छा मूलकंदाणि आहारेइ सचित्ताणि, सो पढमं मेहलं विउग्मो, दिनो छह छठं काऊण परिसडियपंडुपत्ताणि आहारेई, सो विइयं मेहलं विलग्गो, सेवालो अट्ठमममं काऊण जो सेवालो सवनचित्तीभूओ तमाहारेइ, सो तइयं मेहलं विलग्गो, एवं ते ताव किलिस्संति, इओ य भगवं. गोयमसामी भोरालसरीरो हुयवहतडितरुणरविकिरणतेओएइ,ते तं एजंतं पासिऊण भगति–एस किर एत्थ थुल्लओ समणो बिलग्गि- हिजे अम्हे महाववस्ती सुफा भुक्खा न तरामो बिलग्गिठ,भययं च गोयमो जंपाचारणलद्धीए लूयापुडगंपि निस्साए उर्दु उप्पयइ, तं उपयंत ते पलोयंति, एस आगतोएस अईसणं गतोत्ति, एवं ते तिन्निवि विम्हिया पसंसंति, अच्छंति य पलोएंता ।। ३८४॥

·जइ जीयरप तो एयस्स वयं सीसा । सामीवि चेइयाई.वंदित्ता उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे पुढविसिलापट्टए असोगवरपाय- वरस अहे तरयणि पासाए उवगतो।। इतो य सफरस लोगवालो वेसमणो अट्ठावए चेइयवंदओ आगतो,, चेइयाणि वंदित्ता. गोयमसामि चंदइ, तओ से भगवं धम्मकहाऽयसरे अणगारगुणे परिकहेइ, जहा भयवंतो साहयो अंताहारा पंताहारा एवमाइ, वेसमणो चिंतेइ- एरिसे साहुगुणे पन्नेइ, अप्पणो य से इमा सुकुमारसरीरया जा देवाणवि नधि, तओ भयचं तस्साकूयं नाऊण पुंडरीयं नाम अग्झयणं परवेइ, जहा पुक्खलावइविजए पुंडरिगिणी नगरी, नलिणगुम्म उजाणं, तत्थ पं महापउमो नाम राया, पउमापई देवी, ताणं दो पुत्ता-पुंडरीए कंउरीए य, पुंडरीए जुवराया। तेणं कालेणं तेणं समएणं नलिणगुम्म उजाणे थेरा समोसढा, महापउमो निग्गतो, धम्मो सुतो, परमसंविग्गो जातो, ततो पुंडरीयं रज्जे ठवेइ, कंडरीयं जुव- रणे, ततो पुंडरीयरायमापुच्छित्ता महाविभूईए पपइए, चोइस पुवाई अहिजइ, विचित्तं तवोकर्म करेइ, एवं बहुई पासाई सामण्णपरियागं परिपालिऊण मासियाए सलेहणाए सिद्धे । अण्णया ते थेरा पुषाणुपुवीए विहरमाणा पुंडरगि- जीए नयरीए समोसढा, पुंडरीए राया कंडरीएण जुवरण्णा सद्धिं समागओ, पुंडरीओ सावगधम्म पडिवन्नो, कंडरीए अपराया धम्म सोचा संसारभीओ जातो, ततो गिहमागए पुंडरीयं रायमापुच्छइ-तुन्भेहिं अभयुन्नाओ पधयामित्ति, तो पुंडरीए राया वहिं विसयाणुलोमाहिं विसयपडिकूलाहि य संजमउधेयकराहि य पण्णवणाहिं कंडरीयं पनवेइ, जहा नाय- धम्मकहासु जाव नो संचाएइ पण्णविउं, ताहे अकामगे चेच निक्खमणमहिमं करेइ, कंडरीओऽपि पधइतो संतो सामा- आ.सू.६५

·श्रीजा.
यकमल-
२० वृत्ती
उपोद्घाते
श्रीवन-
ते पुण्डरी-
ककण्डरी-
को
॥३८५॥
इयमाइयाई एक्कारस अंगाई अहिजइ, यहूहिँ चउत्थछट्टममाइएहिं तवोकम्मेहि विहरइ । अन्नया तस्स कंडरीयस्स
अंतपंताहारेहिं दाहरोगो जातो, ते य थेरा भगवंतो विहरमाणा पुणोवि पुंडरगिणीए नयरीए नलिणवणे समोसढा, पुंड-
रीए राया आगए, धम्म सोचा जेणेव कंडरीए अणगारे तेणेव उवागच्छइ, कंडरीयं वंदइ नमसइ, कंडरीयरस सरीरं
सरुयं सयायाहं पासइ, ततो थेरे भगवंते चंदिऊण एवं वयासी-अहन्न भंते ! कंडरीयस्स अणगारस्स अहापवत्तेहिं तिगिच्छ-
गेहिं फासुएसणिज्जेहिं ओसहभेसज्जभत्तपाणेहिं तिगिच्छं करेमि, तुझे मम जाणसालासु समोसरह, ततोणं ते थेरापुंडरीयस्स
रणो एयमहूँ पडिसुणेति, जाणसालासु विहरंति, पुंडरीए कंडरीयस्स तेगिच्छं करिति, तते णं तं मणुन्नं आहारमाहारें-
तरस समाणस्स से रोगायंके खिप्पामेव उवसंते हहे जाए, तहावि मणुण्णंसि असणे पाणे खाइमे साइमे मुच्छिए णो संचाएइ
पहिया अन्मुनयविहारेणं विहरित्तए, तए णं से पुंडरीए इमीसे कहाए लट्ठ समाणे जेणेव कंडरीए तेणेव उवागच्छइ,
उपागठित्ता कंडरीय तिक्षुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ, करेत्ता एवं वयासी-धन्नोऽसि णं तुम देवाणुप्पिया! सपुण्णो-
सिणं तुम रज रडं अंतेउरं चइत्ता पधइए, अहन्न अधण्णे अकयपुष्णे अणेगजाइजरामरणसोगसारीरमाणसपकामदु-
क्सवेयणावसणसयोवदवाभिभूए रो रहे अंतेउरे यमुच्छिए नो संचाएमि पवइ, तए थे से कंडरीए पुंडरीएणं एवं वुत्ते
समाणे तुसिणीए चिट्ठए, तए णं से पुंडरीए दोचंपि तञ्चपि वारं एवं पण्णवेइ, तओ अकामगे चेव लजाए पुंडरीयं रायमा-
पुग्छिचा घेरेहिं सद्धि विहरइ,थेरेहिं किंचिकालं उग्गंउग्गेणं विहारेण विहरमाणे समणतणनिविण्णे समणगुणमुक्कजोगी थेराणं
अंतियामोनिग्गंतूण पुंडरीगिणीएनयरीए पुंडरीयस्स रण्णो भवणे असोगवरपायवस्स हेठा पुढविसिलापट्टए उवागच्छइ,
॥३८५॥

·तत्य मोहयमणसंकप्पे अच्छइतए णं पुंडरीयस्स धाती तत्य आगच्छइ, सातं तहा पासिऊण पुंडरीयस्स साहइ, सेवि य णमंतेउरपरिवारसंपरिबुडे तत्थ आगच्छइ २ तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेत्ता एयं वयासी-धन्नोसि णं तुम देवाणु- प्पिया! इचाइ तं चैव जाय तचंपि भणिओ, तुसिणीए चिंटइ, तओ पुंडरीओ भणइ-अहो भंते ! भोगेहिं ?, सो भणइ- हता! अहो, तते णं कोडंवियपुरिसे सहायित्ता पावकेणेव रायाभिसेएण अभिसित्तो, पुंडरीओ सयमेव पंचमुट्ठियं लोयं करेत्ता चाउज्जाम धम्म पडिवज कंडरीयरस आयारभंडं सबसुभसमुदयपिच गेण्हइ, गिण्हित्ता इमं घोरमभिग्गहं पडि- वज्जइ-कप्पड़ मे राणं अंतिए चाउज्जामं धर्म पडिव जित्ता पच्छा आहारित्तए, तो थेराभिमुहे निग्गए । केडरीओवि रसलोलुयाए पणीयं पाणभोयणं आहारेइ, तं च तरस नो सम्मं परिणयं, उन्जला वेयणा पाउन्भूया, तओ से रजे रट्टे अंतेउरे य गाढमुच्छिए अकाभए कालं किच्चा सत्तमपुढवीए तेत्तीससागरोवमठिइओ नेरइओ जाओ। पुंडरीएवि य णं थेरे पप्प तेर्सि अंतिए दोच्चंपि चाउजामं धम्म पडिवज्जइ, तओ छठक्खमणपारणगे अंते पंते सीयले पाणभोषणे आहा- रिए, तेण य कालाइकंतसीयललुक्खअरसविरसेण अपरिणएण वेयणा दुरहियासा जाया, तओ णं सो अधारणिजमिदं सरीरगतिक१ करयलपरिरगहियं सिरसायत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवंषयासी-नमोत्थु णं अरहंताणं भगवंताणं जाव संपत्ताणं, नमोरथु णं थैराणं भयवंताणं मम धम्मायरियाणं धम्मोवएसगाणं, पुधिषि य णं मए थेराणं अंतिए सबे पाणाइवाते पञ्च- क्खाते जाव सपे परिगहे पञ्चक्खाते, इयाणिपि य णं तेसिं चैव भयवंताणं अंतिए सबं अकरणिजं जोग पञ्चक्खामि, जपि य इमं सरीरगं एयंपि चरमेहिं उसासनीसासेहि वोसिरामि, एवं आलोइयपडिकते समाहिपत्ते कालं किच्चा सबह-

·श्रीमाव-
दपकमल-
य. वृत्ती
उपोद्घाते
पञ्चदराश-
ततापस-
दीक्षा
॥३८६॥
सिद्धे तेत्तीससागरोयमाज देवो जाओ, तओ चइत्ता महाविदेहे सिज्झिहिइ । तं मा तुमं दुबलत्तं वलियत्तं वा गेण्हाहि,
जहा कंडरीओ तेणं दोनलेणं अदृदुहट्टो कालगओ सत्तमीए उवयनो, पुंडरीओ पुण पडिपुण्णगलकवोलो सवठ्ठसिद्धेउव-
चण्णो, एवं देवाणुप्पिया पलिओ दुव्वलो वा अकारणं, एत्थ झाणनिग्गहो काययो, झाणे निग्गहो परमं पमाणं, तओ
घेसमाणो अहो भगवया मम हिययाकूयं नायति आउद्यो संवेगमावण्णो वंदित्ता पडिगओ, तत्थेव वेसमणस्स एगो
सामाणिो देवो, तेण तं पुंडरीयझयणं ओगहियं पंच सयाणि, सम्मत्तं च पडिवन्नो, केई भणंति-सो जंभगो । ताहे
भयवं विइयदिवसे चेइयाणि वंदित्ता पच्चोरुहइ, ते य ताबसा भणंति-तुम्मे अम्हं आयरिया, अम्हे तुम्भं सीसा, सामी
भगइ-तुम्ह य अम्ह य लोगगुरू आयरिया, ते भणति-तुज्झवि अन्नो आयरिओ ?, ताहे सामी भयवओ गुणसंथवं
करेइ, ते पयाविया, देवयाए लिंगाणि उवणीयाणि, ताहे ते भगवया सद्धिं वचंति, भिक्खवेला य जाया, भय, भणइ-
कि आाणिजउ पारणगंति ?, ते भणंति-पायसो, भयवं च सवलद्धिसंपन्नो पडिग्गहं घयमहुसंजुत्तस्स भरित्ता आगओ,
ताहे भणिया-परियाडीए ठाह, ते ठिया, भयवं च अक्खीणमहाणसिओ, ते उद्धडिया, पच्छा अप्पणा जिमिओ, तओ ते
मुट्ठयरमाउट्टा, तेसिं च सेवालभक्खाणं पंचण्हवि सयाणं जेमंताणं गोयमसामिणो तं लद्धिं पासिऊण केवलनाणमुप्पण्णं,
दिन्नस्स पुण सपरिवाररस भगवओ छत्ताइच्छत्तं पेच्छंतस्स, कोडिण्णरस सपरिवारस्स सामि
दद्रूण
केवलनाणं समुप्पण्णं,
भय गोयमसामी पुरओ पकडमाणो सामि पयाहिणीकरेइ, तेवि केवलिपरिसं पधाविया, गोयमसामी भणइ-एह सामि
पंदह, सामी भण-गोयम ! मा,केवली आसाएहि, गोयमसामी आउट्टो मिच्छामिदुक्कडं करेइ, तओ गोयमसामिस्स
॥३८६॥

·सुदुयरं अद्धिई जाया, ताहे सामी गोयम भणइ-किं देवाणं वयणं गेझै उयाहु जिणवराणं ?, गोयमो भणइ-जिणव- राणं, फीस अद्धिई करेसि ?, ताहे सामी चत्तारि कडे पन्नवेइ, तंजहा-सुंबकडे विदलकडे चम्मकडे कंबलकडे, एवं सीसावि सुंदकडसमाणा जाव कंवलकडसमाणा, तुमं च मम गोयमा कंवलकडसमाणो, किंच-चिरसंसिठो सि मे गोयमा !, पण्णत्तीआलावगा भाणियचा, जाव अविसेसाभणाणत्ता भविस्सामो, ताहे गोयमनिरसाए दुमपत्ते णाम अज्झ- यणं पतयेइ । देवोऽवि वेसमणो ततो चइत्ता अवन्तिजणवए तुंबवणसन्निवेसे धणगिरी नाम इन्भपुत्तो, सो यसद्धो पय- इउकामो, तस्स मायापियरो वारंति, पच्छा सो जत्थ जत्थ परिजइ तत्थ तत्थ ताणि विप्परिणामेइ जहाऽहं पधइउ- कामो, इओ य धणवालरस इन्भरस दुहिया सुनंदा नाम, सा भणइ-ममं देह, सा तस्स दिना, तीसे य भाया अजस- मिओ पुपं पपइओ सीहगिरिसगासे, तीसे य सुनंदाए कुच्छिसि सो देवो उववन्नो, ताहे भणइ धणगिरी-एस ते गम्भो विइजओ होहिइत्ति सीहगिरिसगासे पपइओ, इमोऽवि नवण्हं मासाणं दारगो जातो, तत्थ महिलाहिं आगयाहि भण्णइ- जह से पिया न पाइतो होतो ता लढें होतं, सो सन्नी जाणइ-जहा मम पिया पचइतो, तस्सेवं अणुचिंतेमाणस्स जाइ- सरणं समुप्पण्णं, ताहे रत्तिं दिवा य रोवइ, जेण सा निविजइ, ततो सुहं पघइस्संति, एवं छम्मासा वञ्चति । अण्णया आयरिया समोसढा, ताहे अन्जसमिओ धणगिरी य आयरियमापुच्छंति, जहा सन्नायगाणि पेच्छामोत्ति संदिसावेति, सउणेण य चाहिये, आयरिएहिं भणियं-महंतो लाभो, जं अज सचित्तं वा अचित्तं वा लभह तं सवं लएह, ते गया, उपसग्गिउमारद्धा, अण्णाहिँ महिलाहिं भण्णइ-एयं से दारगं जीणेहि, तो कहिं नेहिन्ति ?, पच्छा ताए भणियं-मए एच-

·श्रीमार.
नीवनवृत्त
यवृत्ती
उपोदयाते
॥१८७॥
इयं कालं संगोवितो, एताहे तुनं संगोवेहि, ततो तेण भणियं-मा ते पच्छातावो भविस्सइ, ताहे सक्खीकाऊण गहितो
छम्मासितो, ताहे तेण चौलपट्टेण पत्तावधिओ, न रोवइ, जाणइ सन्नी, ताहे तेसु उपस्सयं आगएसु आयरिएहिं भाणं
भारियंति इत्यो पसारितो, दिन्नो, हत्यो भूमि पत्तो, भणति- अजो नजइ चइरंति, जाव मुक्कं, पेच्छति देवकुमारोवर्म
दारगं, भगंति य-सारक्खह दारगं एयं, पचयणस्स आहारो एसोत्ति, तत्थ से वइरो चेव नामं कयं, ताहे संजईण दिन्नो,
ताहिं सेनायरकुले, सेजायरगाणि जाहे अप्पणगाणं चेडरूवाणं पीहगंवा पहाणं वा मंडणगंवा करेंति ताहे सधं तस्स करेंति,
जाहे उच्चाराई आयरइ ताहे मागारं दंतेइ कुवेइवा, एवं संवडइ, फासुयपडोयारो तेसि इहो, साहूवि वाहिं विहरंति, ताहे
सा सुनंदा पमग्गिया, तातो निक्खेवगोत्ति न देति, सा आगया थणं देइ, एवं तिवरिसो जातो । अण्णया साहू विह-
रंता आगया, तत्य राउले वरहारो जातो, सो धणगिरी भणइ- मम एयाइ दिन्नं, तो नगरं सुनंदाए पक्खियं, ताए
पहणि सेलगाणि गहियाणि, रनो पासे ववहारे च्छेदो, तत्य पुबहुत्तो राया दाहिणतो संघो सयणपरियणो वामपासे नर-
पइरम, तत्य राया भणइ-मम के अप्पगा ? के परे ?, जतो चेडो जाइ तस्स भवतु, तेहिं पडिस्सुयं, को पढमं वाह-
र ?, पुरिसोचमो धम्मोत्ति पुरिसो बाहरज, ताहे नगरजणो आह-एएसिं परिचिओ, माया सदावउ, अविय-माया
दुफरकारिया, पुणो य पेलवसत्ता, तम्हा एसा चेव वाहरउ, ताहे आसहस्थिरहउसभेहि मणिकणगरयणचित्तेहिं बालभा-
चलोभायगेहि भणइ-एहि वयरसामी !, ताहे पलोएंतो अच्छइ, चिंतेइ य-जइ संघ अवमन्नामि तो दीहसंसारिओ भवि-
स्लामि, अविय-एसावि पवइस्सति, एवं तिण्णि वारे सद्दावितो ण एइ, ताहे से पिया भगइ-जइ सि कयववसातो
॥३८७॥

·पम्मदायमूसियं इस पहर ! | गेह लहुं रयहरणं कम्मरयपमजणं धीर । ॥ १॥ ताहे तेण तुरियं गंतूण गहियं, लोगेण अपरम्मोति उफिहिमीहनादो कतो, ताहे सा माया चिंतेइ-मम पई भाया पुत्तो य पपइती, अहंपि किं अच्छामि ?, एसपि पपश्या! तो गुरागेहि पालो निमंतिओ भोयणेण वासंते । नेच्छा विणीयविणओ तं वइररिसिं नमसामि ॥ ७६५ ॥ यो पाठः सन् गुहायेर्पति सति, पर्जन्य इति गम्यते, भोजनेन निमन्त्रितो, नेच्छति विनीतविनयो, वर्तमान- | निर्देशसिफार पिपर्य सूत्रमिति प्रदर्शनार्थः, पागन्तरं वा 'नेच्छंसु विणयजुत्तो' इति, "तं वहरिसिं नमसामि' तं वन- मामि नमसामि, एप गाधासमुदायाः, अपयपार्षः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-सो जाहे थणं न पियइ ताहे पवावितो, मादुणीण पेय पासे अच्छइ, तेण तासि पासे एफारस अंगाणि कण्णाहेडेण गहियाणि, पयाणुसारी सो भयवं, ताहे अट्ठ- परिसगो संजइपडिरसयाओ निकालिओ, आयरियसगासे अच्छइ, आयरिया य उजेणिं गया, तत्थ अहोधारं वासं परम, तपा से पुपसंगइया भगा तेणंतेणं वोलेंता तं पेच्छंति, ताहे परिक्खानिमित्तमोइण्णा, वाणियगरूवेण बलद्देत्ता उपप्राति, सिझे निमंतंति, ताहे पढितो जाव कणगफुसियमस्थि ताहे पउिनियत्तइ, ताहे संठाइ, पुणो सद्दाति, ततो पहरो गंतूण मिक्साए निगियाए उपउत्तो-दग्रतो पूसफलाइ खेत्ततो उजेणी कालओ पाउसो भावतो धरणिछिवण- नयणनिमेसाइरहिया पहा तुहा य, ताहे देवत्ति काऊण नेच्छइ, देवा तुट्ठा भणंति-तुमं दहुमागया, पच्छा वेड- वियविनं दंति,

·धीमाप-
श्रीवनवृत्त्रं
य० वृत्ती
उपोपावे
॥३८॥
उजेणीए जो जंभगेहि आणक्खिऊण थुअमहिओ। अक्खीणमहाणसिअं सीहगिरिपसंसियं वदे ॥ ७६६ ॥
उन्नपिन्यां यो जृम्भकैर्देवविशेपैः 'आणक्खिऊण'त्ति परीक्ष्य 'स्तुतमहितः स्तुतो वास्तवेन महितो विद्यादानेन,
अक्षीणमहानसिकं साहगिरिमशंसितं वंदे इति गाथाक्षरार्थः ॥ भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-
पुणरवि अन्नया जेट्टमासे सण्णाभूमि गयं घयपुण्णेहिं निमंतंति, तत्थवि दवाइउवओगो, निच्छियं, तत्थ से नहगामिणी
विजा दिण्णा, एवं सो विहरइ ताणि य पयाणुसारिगहियाणि एक्कारस अंगाणि संजयाणं मूले थिरतराणि जायाणि,
तत्वयि जो अज्झाइ उवरिलं पुधगयं तपि सर्व गिहइ, एवं तेण बहुयं गहियं, जाहे वुच्चइ-पढाहि, ताहे सो एंत-
गंपि कुटुंतो अच्छइ अण्णं सुणतो, अन्नया आयरिया मज्झण्हे साहसु भिक्खं निग्गएसु सण्णाभूमिं गया, वइरसामीचि
पढिरसयपालो अच्छइ, सो तेसि साहूणं वेंटियातो मंडलीए रइत्ता मञ्झे अप्पणा ठाउं वायणं देइ, ताहे परिवाडीए
एकारसवि अंगाणि वाएइ पुपगयं च, ताव आयरिया आगया चिंतंति-लहुं साहू आगया, सुणइ सई मेघोघरसिय,
पहिया मुणंता अच्छंति, नायं जहा बहरोत्ति, पच्छा ओसरिऊण पुणो सहपडियं निसीहियं करेंति, मा से संका भवि.
स्सइ, ताहे तेण तुरियं वेंटियाओ सट्ठाणे उपियातो, निग्गंतूण दंडयं गेण्हइ पाए य पमजइ, ताहे आयरिया चिंतेंति-
मा एयं साह परिभवित्संति तो जाणावेमि, ताहे रत्ति आयरिया साहू आपुच्छंति-जहा अमुगं गार्म बच्चामो, तत्थ
दो तिन्नि वा दिवसे अच्छिस्सामो, तत्व जोगपडिवनगा भणंति-अम्हं को वाणारिओ?, आयरिया भणंति-वइरोत्ति,
वेहिं विणीहि तहत्ति पडिसुयं, आयरिया गया, साहवोऽवि पडिलेहित्ता कालनिवेयणादि वहरस्स करेंति, ततो सर्वमि
॥३८॥

·पाणिजे फए पच्छा से निसजा रदया, सोऽपि भयवं निविठो, तेऽवि जहा आयरियस्स तहा विणयं पउंति, ताहे सो सेमि फरकररस मसिं अणुपरिवाडीए आलावगे देइ, जेऽपि मंदमेहाची तेऽवि सिग्धं पट्ठविउमारद्धा, ततो ते विन्हिया, जोषि पह मालागो पुपहिवो तंपि विण्णासणत्वं पुच्छंति, सोऽपि सपं आइक्खइ, तेऽपि तुहा भणंति-जइ आयरिया कइपयाणि दियहाणि अच्छेजा तो एस सुयक्खंधो लहुँ समप्पेज्जा, जं आयरियसगासे चिरेण परिवाडीए गेहंति तं मो एकाए पोरिसीए सारेइ, सो य तेसिं बहुमतो जातो, मायरियावि जाणाविउत्ति काउं आगया, अवसेसं वरं गमाविनउत्ति, पुच्उंति य आयरिया साहुणो-सरिजो सम्झाओ?, ते भणंति-सरिओ, एस चेव अम्हाण वाणा- परिमो भवतु, गायरिया भणंति-होहिइ, मा तुन्भे एयं परिभविस्सहत्ति तुझं जाणावणनिमित्तमहं गतो, न पुण एस फापो, जतो एएण सुयं कण्णाहेडएण गहियं, अतो एयस्स उस्सारकप्पो करेयधो, तो सिग्धमुस्सारेंति, विइयपोरिसीए अरथ कहेति, तदुभयकप्पजोग्गत्तिकाऊण, जे य अत्या आयरियस्सवि संकिया तेऽवि तेण उग्धाडिया, जावइयं दिहि- पायं जाणंति तचिनो गहिमो, ते विहरता दसपुरं गया, उज्जेणीए भद्दगुत्ता नाम आयरिया थेरकप्पठिया, तेसिं दिहि- पामो अस्थि, संपाउओ से दिनो, ताहे अइगतो भद्दगुत्ताणं पासे, भदगुत्ता य थैरा सुविणयं पासंति पाभाइयं, ततो पभाते साबण साति, जहा मम पडिग्गहो खीरभरितो, सो आगंतूण सीहपोयएण पीतो लेहिओ य, तस्स किं फलं होगा, ते अण्णमण्णाणि अयाणंता वागरेति, गुरू भणंति-न जाणह तुझे, मम पडिच्छओ एहिइ, सो सर्व सुत्तं गरथं च घेरिछविय, भयपि पाहिरियाए पुत्थो, पभाए भागतो, दिहो, सुयपुषो पस सो वइरो, तुडेहिं उबगूहिओ,

·श्रीआय-
श्रीवनवृत्तं
यवृत्ती
उपोत्पाते
॥३८२॥
ताहे तरस सगासे दस पुधाणि पढियाणि, तो अणुष्णानिमित्तं जहिं चेव उइट्ठो तहिं चेव अणुजाणिययोति दसपुरमागया,
तत्थ अगुण्णा आरद्धा, नवरि देवेहिं अणुण्णा उपद्वविया, दिवाणि पुप्फाणि चुण्णाणि से प्रवणीयाणि । अमुमेवार्थ
चेतस्यारोप्य ग्रन्यकृदाह-
जस्स अणुनाए वायगत्तणे दसपुरम्मि नयरम्मि । देवेहि कया महिमा पयाणुसार नमसामि ॥ ७६७ ॥
यस्य समनुज्ञाते वाचकत्वे-आचार्यत्वे दशपुरे नगरे देवैर्जुम्भकैः कृता महिमा-पूजा तं वज्रषि पदानुसारिणं नमस्यामि।
अण्णया सीहगिरी वइरस्स गणं दाऊण भत्तं पञ्चक्खाइय देवलोगं गतो, वइरसामीवि पंचहि अणगारसएहिं संपरिवुडो
विहरइ, जत्य २ यचइ तत्य र ओरालकित्तिवन्नसहा परिभमंति-अहो भयवं भवियजणविवोहणं करेंतो विहरइ । इतो य-
पाटलिपुत्ते नयरे धणो सेट्ठी, तस्स धूया अतीव रूपवती, तस्स य जाणसालाए साहुणीओ ठियातो, तातो पुण वइरस्स
गुणसंधर्व करेंति, सहावेण य कामियकामतो लोओ, सिद्विधूया चिंतेइ-जइ सो मम पती होजा ताऽहं भोगे मुंजिस्सं,
इयरहा अलं भोगेहि, परगा एंति, सा पसेहावेइ, ताहे साहिति पपइयाओ-न. परिणेइ, सा भणइ-जइ न परिणेइ
आईपि पयजं गेण्हिरसं, भयपि विहरंतो पाडलिपुत्चमागतो, तत्थ राया सपरिजणो अम्मोगइयाए निग्गतो, ते पवइ-
यगा फझुगेहिं एंति, तत्थ बहवे ओरालियसरीरा, राया पुच्छइ-इमो भयवं पइरसामी ?, ते भणंति-न भवइ इमो,
किंतु तरस सीसो, जाव अपच्छिमं वंद, तत्थ पविरल साहुसहिओ दिहो, आयरियाण पडिरूवो, राया पाएसु पडितो, ताहे
उजाणे ठिया, धम्मो कहितो, खीरासवलद्धी भयवं, राया हयहियतो कतो, अंतेउरे साहति, ताओ भणंति-अम्हेवि
॥३८९॥

·ग्यामो, सपं अंतेउरं निग्गयं, सा य सेद्विधूया लोगस्स पासे सुणित्ता किह पिच्छिज्जामित्ति चिंतेती अच्छइ, बिइयदि- पमे पिया विनवितो-तस्स देहि, अह नवि अप्पाणं विवाएमि, ताहे सपालंकारविभूसिया अणेगाहिं धणकोडीहिं सह नीणिया, धम्मो कहितो, भयवं च खीरासबलद्धिमओ, लोगो भणइ-अहो सुस्सरो भयवं, सघगुणसंपन्नो, नवरं रूपविहूणो, जइ रुवं होतं सपगुणसंपया होता, भयवं तेसिं मणोगयं नाउं तत्थ सयसहस्सपत्तं पउमं विउवइ, तस्स उवरिं निविट्ठो, पं विउपइ अतीव सोम, जारिसं परं देवाणं, लोगो आउट्टो भणइ-एयं एयरस साभावियं रूवं, मा पत्थणिजो होहा- मित्तिविरुयेण अच्छति सातिसउत्ति, रायावि भणइ-अहो भयवतो एयमवि अस्थि, ताहे अणगारगुणे कनेइ, पभू असं- रोचदीवसमुद्दे रिउपित्ता आइपणविप्पइण्णे करेत्तए, ताहे तेण स्वेण धम्मं कहेइ, ततो सेट्ठिणा निमंतिता, भयपि विसए निदइ, भणइ-जइ ममं इच्छइ तो पचयउ । अमुमेवार्थ हृदि व्यवस्थाप्य आह- जो फनाइ घणेण य निमंतिओ जुवणम्मि गिहवइणा । नयरम्मि कुसुमनामे तं वइररिसिं नमसामि ॥७६८॥ या कन्यया धनेन च यौवने निमन्त्रितो गृहपतिना-धनेन, क, नगरे कुसुमनाम्नि, पाटलिपुत्रे इत्यर्थः, तं वज्राएँ नमस्यामि ॥ तेण य भगवता पयाणुसारित्तणओ पम्हुद्दा महापरिणातो अज्झयणातो आगासगामिणी विजा उद्धरिया, तीए गयणगमणलद्धिसंपन्नो भयवंति । उक्तमर्थ मनस्याधायाह- जेणुद्धरिया विना आगासगमा महापरिनाओ । चंदामि अजवइरं अपच्छिमो जो सुअघराणं ॥ ७६९।। येनोखता विद्या आगासगमति गमनं गमः, आकाशेन गमो यस्यां सा आकाशगमा, महापरिज्ञातो-महापरिज्ञानामका-

·श्रीवनवृत्त
धीपाप-
श्यकमरु-
य० वृत्ती
उपोमाते
ध्ययनात, तमार्यवन-आरात् सर्वाहेयधम्येभ्यो यातः-प्राप्तः सर्वैरुपादेयगुणैरित्यार्यः, स चासौ वनश्चेति आर्यवनः तं
चंदे,अपश्चिमो यः श्रुतधराणा-दशपूर्व विदाम्। साम्प्रतमन्येभ्योऽधिकृतयाव्यानिपेधख्यापनाय प्रदाननिराचिकीर्षुस्तदनुवाद-
सावदिदमाह-
भणइ य आहिंडिजा जंबुद्दीयं इमाइ विजाए । गंतुं च माणुसनगं विजाए एस मे विसओ ।। ७७० ॥
भणइ अ धारेअपा, नहु दापया इमा मए विजा । अपिड्डिया उमणुआ होहिंति अओ परं अन्ने ॥ ७७१ ॥
भणति च, वर्चमाननिदेशप्रयोजनं प्राग्वत्, आहिंडेत्, पाठान्तरं वा 'आभणिसु य हिंडिज्जा' इति, यभाण हिंडेत्-
पर्यटेत जम्बूद्वीपमनया, तथा गत्या च मानुपनग-मानुपोत्तरपर्वतं, तिष्ठेयमिति वाक्यशेपा, विद्याया एप मे विषयो-
गोचर।। भणति चेति पूर्ववत्, धारयितव्या प्रवचनोपकाराय, न पुनर्दातव्या इयं मया विद्या, हुशब्दः पुनाशव्दार्थः,
किमित्यत आहे--अल्पर्द्धय एव तुझब्द एवकाराः, भविष्यन्त्यतः परमन्ये-भविष्यत्कालभाविनः। सो भयवं एवंगुण-
विजाजुत्तो विहरतो पुरदेसातो उत्तरायहं गतो, तत्य दुभिक्ख जाय, पंथावि वोच्छिन्ना, ताहे संघो उचागतो-भयचं
नित्यारेहि, साहे पठविनाए संघो चडितो, तत्थ सेन्जायरो चारीए गओ एइ, ते य उप्पइए पासइ, चिंतेइ य जहा-
कोड विणासो उपट्टितो ततो संघो जाइ, ताहे सो आसएण सिहि छिदित्ता भणइ-अहंपि भयवं तुम्ह साहम्मिो, ततो
सोऽपि विसइतो इमं मुत्तमणुसरंतेणं-'साहम्मियवच्छहंमि उज्जुया उज्जुया य सज्झाए । चरणकरणमि य तहा तित्थरस
पभाषणाए य॥१॥ इच्चादि, ततो पच्छा भय उत्पइतो, पत्तो पुरियनयरिं,तत्वसुभिक्ख,तत्य य साचगा बहुया,तस्थ उत्तिना,
॥३९॥

·राया तय तपणियसो, ताप अम्हययाण सट्टाणं तचणिओवासगाण य महाविरोहो, सपत्थ ते उवासगा पराइ. शि, तहे हिंराया पजोसपणाए पुष्पाणि चारायिती, सहा अन्ना जाया नस्थि पुप्फाणित्ति, ताहे सवालबुद्धा पदरगामि उपढ़िया, तुम्मे जाणह जइ तुम्भेहिं संतेहिं पवयणमोहाविजइ, एवं बहुप्पगारं भणितो भयवं उप्पइतो, माहे- सिरिं गतो, सस्थ हुयासणं नाम वाणमंतरं, तत्थ कुंभो पुप्फाण उद्वेइ, तत्व भयरतो पिउमिचो तडितो, सो संभंतो भणइ- सिमागमणपभोयण ?, भगपया भणियं-पुप्फेहिं पोयणं, सो भणइ-अणुग्गहो, भयवया भणितो-ताव तुझे गहेह जाव पमि, परछा मुराहिमते सिरिसगासं गतो, सिरीए चेइयअवणियनिमित्तं पउमं छित्तर्ग, ताहे वंदित्ता सिरीए निमंतिओ, तं गदाय यासणधरं १५, तस्थ अणेणं विमागं पिउपियं, तस्थ कुंभं पुप्फाण छोण जंभगगणपरिवुडो दिघेणं गीयगं- भयनिनादेण आगारोण मागतो, तरस पउमरस घंटे वइरसामी ठितो, ततो ते तचणिया भणंति-अम्हं एवं पाडिहरं, अग्यं गाय निग्गया, तं विहारं वोलित्ता अरहतघरं गया, तत्थ देवेहि महिमा कया, लोगस्स अतीय पहुमाणो जातो, रायापि माग्यो समणोवासतो जाओ । उक्तमेवार्थ हुदि निवेश्याह- माहेसरीउ सेसा पुरि नीआ हुआसणगिहाओ । गयणयलमइवहत्ता पहरेण महाणुभागेण ॥ ७७२ ।। माहेश्वर्या नगर्याः 'शेषा' पुष्पसमुदयलक्षणा पुरिका नगरी नीता हुताशनगृहात्-हुताशननामकव्यन्तरदेवसमन्वितो- धानात् , कथं !-गगनतलमतिव्यतीव्य-अतीवोउदय वज्रेण महानुभागेन, भागः अचिन्त्या शक्तिः । एवं सो विहरतो भययं सिरिमालं गतो। एवं सो नयविसारदो, एवं ताव अपुहुत्तमासी, एत्थ गाहा-- आ.सू.६६

·श्रीमाव-
यकमल-
२० वृत्ती
पोपाते
श्रीवन-
स्वामिन
आर्यरक्षि-
तस्य च
॥३९॥
वृत्त
अपुहुत्ते अणुओगो पत्तारि दुवार भासई एगो । पुहुताणुओगकरणे ते अत्थ तओ उ बुच्छिन्ना ॥७७३ ॥
अपृथक्त्वे सति एकोऽनुयोगश्चत्वारि द्वाराणि-चरणकरणधर्मकालद्रव्याणि भापते, वर्तमान निर्देशफलं प्राग्वत्,
पृथक्त्वानुयोगकरणे पुनस्तेऽर्थाः-चरणादयतत एय-पृथक्त्वानुयोगकरणात् व्यवच्छिन्नाः ॥ सम्पति, येन पृथक्त्वं कृतं
तमभिधातुकाम आह-
देविंदवंदिएहिं महाणुभावेहि रक्खिअअनेहिं । जुगमासज विहत्तो अणुओगो ता कओ चउहा ॥७७४ ॥
देवेन्द्रवन्दितैर्महानुभागेरार्यरक्षितैर्दुलिकापुप्पमित्रं प्राज्ञमप्यतिगुपिलतयाऽनुयोगस्य विस्मृतसूत्रार्थमवलोक्य युगमा-
साद्य प्रवचनहिताय विभक्तः-पृथक् पृथग व्यवस्थापितोऽनुयोगः, ततः कृतश्चतुर्द्धा-चतुर्यु स्थानेषु नियुक्तश्चरणकरणा-
नुयोगादिरिति ।
तेणं कालेण तेणं समएण दसपुरं नाम नयर, तत्थ सोमदेवो माहणो,अहो, तरस, रुद्दसोमा भारिया समणोपासिया,
तीसे पुत्तो रक्खतो, तस्स अणुमग्गजातो फग्गुरक्खितो। अच्छंतु ताव अजारक्खिया, दसपुर नगरं कहमुप्पन्नं १, तेणं
कालेणं तेणं समएणं चंपा नयरी, तत्थ कुमारनंदी सुवण्णगारो इथिलोलो परिवसइ, सो जत्थ. सुरुवं दारियं पासइ
सुणेइ का तत्थ पंच सुपण्णसयाणि दाऊण परिणेइ, एवं तेण पंच सयाणि पिंडियाणि, ताहे सो ईसालुओ. एगखंभ
पासायं करेत्ता ताहिं समें ललइ, तरस मित्तो नागिलो नाम समणोवासओ, अन्नया य पंचसेलगदीववत्थबातो वाणम-
वरीतो सुरवइनियोमेण नंदीसरवरदीवं जताए पत्थिया, ता ताणं विजुमाली नाम पंचसेलाहिवई भत्ता सो, चुतो, ततो
॥३९२॥

·निवेति-कपि गुग्गाहेगी जो अम्हं भत्ता भयेज, एवं चिंतित्ता पत्थियातो, विश्वयंतीगो पंपामझेण गच्छंति, ताहिं राहा गतीहि पाए हमारनंदी पंचमहिलासयपरिवारो उपललंतो दिहो, ततो चिंतियं-एस इथिलोलो, एयं बुग्गा- हेगो, ताहे सादि उन्माणगयस्स तस्स अप्पा दंसितो, तातो सो भणइ-काओ तुन्भे ?, ताओ भणंति-देवयातो, सो गुरिएमो तागो पत्येइ, ततो भणंति-नाइ ते अम्हाहिं कजं ता पंचसेलगं दीवं एजाहित्ति भणिजण उप्पइया, गया य, सो य तामु मुछितो रायफुले सुपणं दाऊण पडहगं नीणेइ-कुमारनंदिजो पंचसेलग, नेइ तस्स धणकोळि देइ, थेरेण पडदो पारिमो, यहणं फारियं, पत्थयणस्स भरियं, धेरो तं दयं पुत्ताण दाऊण कुमारनंदिणा सह जाणवत्ते पत्थितो, जाहे दूरं समुहमतिगतो ताहे घेरो भणइ-फिपि पेच्छसि , सो भणइ-किंचि कालगं, तेण भणियं-एस पडो, समुह- फूले पपयपादे जातो, एयस्स हेद्वेण एवं वहणं जाहिइ, तो तुम अमूढो वडे विलग्गेज्जासि, ताहे पंचसेलातो भारुड- परखी पहिति, तेसिं जुगलस्स तिग्नि पाया, ततो तेसु सुत्तेसु मझिल्ले पाए लग्गो होजाहि पडेण. अप्पाणं पंधिलं, तो.तं पंचसेलयं दीयं हिंति, अह तं पडं न लग्गसि तो एयं वाहणं वलयामुहं पविसिहिइ, तत्थ विणस्सिहिसि,, एवं सो विलगो, नीतो पक्खीहि, ताहे ताहिं यंतरीहिं भमंतीहिं दिछो, रिद्धी य से दाइया, सो पगृहितो, ततो ताहि भणितो- न एएण सरीरेण गम्हे भुजामो, किंचिजलणप्पवेसाइ करेहि, जह पंचसेलगे उपयजसित्ति, सो भणइ-किह एचाहे जामि?, ताहिं करय पुढे (गेहेत्ता)सए उजाणे छड्डितो, ताहे लोगो आगंतुण पुच्छइ, सो भणइ-'दिई सुयमणुभूय, जं पित्त पंचसेलए दीपे' इति, ततो इंगिणि निधिण्णो साहा, सहोय से मित्तो, तेण वारितो, जहा पबजाए सुंदरतरा भोगा,

·कुमारन-
श्रीआर-
स्यकमल-
य० वृत्ती
उपोद्याते
देवाधि-
देवमूर्तिः
॥३९२॥
वारितोऽवि इंगिणिमरणेण मतो पंचसेलाहिवई जातो, सहस्स निवेओ जहा एस अन्नाणी भोगाण कजे किलिस्सइत्ति,
अम्हे जाणंता कीस अच्छामोत्ति पयइतो, कालं काऊण अजुए उववन्नो,ओहिणा तं पेच्छइ । अन्नया नंदीसरवरजत्ताए
पलायंतस्स पाहतो गलए ओलइओ, ता वायंतो नंदीसरं गतो, सट्ठो आगतो तं पेच्छइ, सो तस्स तेयं असहमाणो पला-
यइ, सो तेयं साहरित्ता भणइ-भो! ममं जाणसि ?, सो भणइ-को सक्काइए ईदे न याणइ ?, ताहे तं सावगरूवं दसेइ,
जाणावितो य, ताहे संवेगमावण्णो भणइ-संदिसह इयाणिं किं करेमि , भणइ-बद्धमाणसामिस्स पडिमं करेह, ततो
ते सम्मत्तयीयं होहिइ, ताहे महाहिमवंतातो गोसीसचंदणरुक्खं छेत्तूण तत्थ पडिमं नियत्तेऊण कटुसंपुडे छुभित्ता
स रहसा समागतो समुद्दे, पवहणं पासइ उप्पाइएण छम्मासे भमंतं, ताहे तं उप्पाइयं तेण उवसामियं, सा य खोडी
दिना, भणिया य-देवाहिदेवस्स पडिमा कायवा, वीयभए उत्तारिया, उदायणो राया तावसभत्तो, तस्स पभावई देवी
समणोपासिया, उदायणस्स वाणिएहिं ( कहियं-) देवाहिदेवरस पडिमा करेयवा इति, ताहे इंदाईणं कीरइ, परसू न
वहइ, पभावतीए सुयं, सा भणइ-चद्धमाणसामी देवाहिदेवो तस्स कीरउ, वाहिओ परसू, विहडियं कट्ठसंपुडं, दिट्ठा
पुपनिम्मिया भयवतो पद्धमाणसामिस्स पडिमा, अंतेउरे चेइये पभावती पहाया तिसंझं अच्चेइ, अन्नया देवी नचइ, राया
घीणं याएइ, सो देवीए सीसं न पेच्छइ, अदिई से जाया, वीणावायणं हत्याओ भई, देवी रुढा, भणइ-किं दुगु
नचियं, निबंधे सिहं, सा भणइ-किं मम ?, सुचिरं सावयत्तणमणुपालियं, अन्नया चेडि पहाया भणति-
पोचाई आणेहि, ताए रत्तगाणि आणीयाणि, रुद्वा अदाएण आहया, चेइयघरं पविसंतीए रत्तगाणि देसित्ति, आया
॥३९२॥

·पेसी मया, वादे विवर-ठियं मए पयं, कि जोयिएणंति !, रायाणं आपुच्छह-भत्तं पचक्खामित्ति, निबंधे राया भणा-परं पोसि, पडिस्मुयं, भत्तपञ्चसाणेण मया, देवलोगं गया, जिणपडिमं देवदत्ता दासचेडी खुज्जा सुस्सू- स, देयो उदायणं संपोहेछ, सो य तापसभत्तो, वाहे देवो तावसरूवं करेइ, अमयफलाणि गहाय आगतो, रण्णा आसा- इयाणि, भणितो-फहिं एयाणि फलाणि ?, भणइ-नगरस्स अदूरसामन्ते, तहि तेण समं गतो, तेहिं पारडो, नासंतो पणसंडे साहयो पेच्छद, तेहिं धम्मो कहितो, संयुद्धो, अत्ताणं दरिसेइ, आपुच्छिचा गतो जाव अस्थाणीए चेव अचाणं पेच्छा, एवं सहो जातो। शो य गंधारतो सायगो सपातो जम्मभूमीतो वंदित्ता पेयहे कणगपडिमातो सुणित्ता उपवासेण ठितो, जइ वा मतो विटाउ या, देवयाए देसियातो, तुहा य सपकामियाण गुलियाण सयं देइ, ततो नितो सुणेइ-चीयभए जिणपडिमा गोसीसचंदणमई, तं पंदगो पर, यंदइ, तत्थ रोगी जातो, देवदत्ताए पडियरिओ, तुद्वेण से तातो गुलियातो दिक्षातो, सो पपरतो । अन्नया ताए चिंतियं-मम फणगसरिसो वनो भवउत्ति, ततो जञ्चकणगवन्ना जाया, पुणो बितेइ भोगे मुंजामि, एस राया ताव मम पिया अन्ने य गोहा, ताहे पजोयं रोएइ, तं मणमि काउं गुलियं खाइ, तस्सवि देवयाए कहियं-परिसी रूपयइति, तेण सुवनगुलियाए दूतो पेसिओ, सा भणइ-पेच्छामि ताव तुमं, सो नलगिरिणा रत्ति आगतो, दिहो, तीए अभिरुइओ, सा भणइ-जइ पडिम नेसि तो जामि, ताहे पडिमा अन्ना नस्थित्ति रत्ति पसिऊण पडिगतो, अ जिणपडिमरूवं काऊण आगतो, तत्य ठाणे ठवित्ता जीवसामि सुवण्णगुलियं च गहाय उजेणि

·श्रीआय-
स्पकमल
य० वृत्ती
उपोद्घाते
उदायन-
वोधः त्रि-
पुष्कर प्र.
धोतजयः
॥३९॥
पजिगतो, तत्व नलगिरिणा मुत्तपुरीसाणि मुकाणि, तेण गंधेण सधे हत्थी उम्मत्ता जाया, तं च दिसं गंधो एइ, जाव
पलोयइ ताव नलगिरिरस पयं दिवं, किंनिमिचमागतोत्ति ?, जाव चेडी न दीसइ, चेडी नीया नाम पडिमं पलोएह,
नवरं अच्छइत्ति निवेदियं, अचणवेलाए राया आगतो, पेच्छइ पडिमाए पुष्फाणि मिलाणाणि, ततो निवनंतेण नायं-
पडिरूवगत्ति, हरिया पडिमा, ततो गेण पजोयरस दूतो पेसितो न मम चेडीए कजं, पडिमं विसजेहि, सो न देइ,
ताहे पधावितो जेठमासे दसहि राईहिं समं, उत्तरंताण य मरुमि तिसाए खंधावारी मरिउमाढत्तो, रनो निवेदित,
ततोऽणेण पभावती चिंतिया, आगया, तीए तिणि पुक्खराणिः कयाणि-अग्गिमस्स मज्झिमस्स, पच्छिमस्स,, ताहे
आसत्यो, आगतो उन्जेणिं, भणिो य पजोओ-कि लोगेण मारिएणं ?, तुझं मज्झ य जुझं भवतु, अस्सेहिं रहेहि
पाएहि वा जेण रुच्चा, पजोओ भणइ-रहेण जुज्झामो, ताहे नलगिरिणा पडिकप्पिएणागतो,, सया रहेण, ततो रण्णा
भणितो-असञ्चसंघोऽसि, तहावि ते अज नस्थि मोक्खो, ततो गेण रहो मंडलीए दिन्नो, हत्थी वेगेण पत्थितो, रन्ना
रहेण दिन्नो (जिओ), ताहे जं जं पायं उक्खिवइ तत्थ तत्थ राया सरे छुभति, जाव हत्यी पडितो,, ओयरंतो वो,
निडाले य से अंको कओ-उहायणराजदासीपतिरिति, पच्छा नियगं नगरं पधावितो, पडिमा नेच्छइत्ति मुक्का, अंतरा
वासेण ओबद्धो ठितो, ताहे उक्खंदभएण दसवि रायाणो धूलीए पागारे करित्ता ठिया, जं च राया जेमेति तं च पजो:-
यस्सवि दिजइ, नवर पजोसवणाए सूएण पुच्छितो-कि अज जेमेसि ?, ताहे सो चिंतेइ-मारिज्जामि, भणइ-किं अज्ज
पुच्छिमासि , सूओ भणइ-राया अज पजोसवणत्ति उपवासितो, ततो सोइउमारद्धो-मम मायापिया संजयाणि,
॥३९॥

·याणियं मया जहा अज पजोसवणत्ति, अहंषि सापओ उपवासं करेमि, रणो कहिय, राया भणइ-जाणामि जहा सो धुत्तो, किं पुण?, ममं एयंमि बढेष्ठए पजोसवणं चैव न सुज्झइ, ताहे मुक्को खामितो, पहोय से सोवण्णो बद्धो, मा ताणि अक्खराणि दीसिहंतु, सो य से विसओ दिनो, तप्पभिई पट्टवद्धगा रायाणो जाया, पुर्व मउड़बद्धा आसी । वत्ते वासारत्ते राया गतो, तत्थ जो वणियवग्गो आगतो सो तहिं चेव ठितो, ताहे तं दसपुरं जायं, एवं दसपुरमुप्पण्णं, तत्थ उप्पणा अजरक्खिया । सो य रक्खितो जं पिया से जाणइ तं तत्थेव अहिजितो, पच्छा न तीरइ घरे पढिउति गतो पाड- लिपुत्तं,चत्तारि येदे संगोवंगे अधीतो, सम्मत्तपारायणो साखापारगो जातो, किं वहुणा ?, चोद्दसवि विजाठाणाणि गहियाणि, साहे आगतो दसपुरं, ते य रायकुलसेवगा नजंति रायकुले, तेण संविदियं रणो कयं जहा एमि, ताहे जसियपडाग नगरं कर्य, राया सयमेव अम्मोगइयाए निग्गतो, दिहो, सकारितो य, अग्गाहारो य से दिनो, एवं सो नगरेण सपेण अभिनंदितो अप्पणो घरं पत्तो, तत्थवि वाहिरंतरिया परिसा आढाइ, तंपि वंदणकलसाइसोभियं, तत्थ पाहिरियाए उवट्ठाणसालाए ठितो, लोगस्स अग्धं पडिच्छइ, ताहे वयंसया मित्ता य सघेण पेच्छया आगया, दिद्वपरिचि- एण नगरजणेण अग्घेण य पूइतो, घरं च से दुपयचउप्पयहिरण्णादिणा भरियं, ताहे चिंतेइ-अम्मं न पेच्छामि, ताहे परमतिगतो, मायरं अभिवाएइ, ताए भन्नइ-सागयं पुत्तत्ति, पुणरवि मज्झत्था चेव अच्छइ, सो भणइ-किं न अम्मो! तुग्श तुही, जेण भए पन्तेणं नगरं विम्हियं चोदसण्हं विजाठाणाणं आगमे कए, सा भणइ-कहं पुत्त ! मम तुट्ठी भवि- । सइ, जेण तुमं घबर्ण सत्ताणं वहकरणमहिजिउमागतो, जेण संसारो पहिजइ तेण कहं तूसामि , किं तुम दिहियाय

·श्रीआय-
व्यकमल.
पर्युषणा
आयेरक्षि-
तस्याध्य-
यनादि
य० वृत्ती
बसोपाते
॥३९४॥
पदिउमागतो, पच्छा सो चिंतेइ-केरिसो कित्तितो वा सो होहिइ ?, जामि पढामि जेण माऊण तुही भवइ, कि
मम लोगेण तोसिएणं !, ताहे भणइ-कहिं सोदिट्टिवातो ?,सा भणइ-साहूणं दिहिवादो, ताहे से नामस्स अक्खरत्यं चिंति-
उमारदो-दृष्टीनां वादः दृष्टिवादा, ताव चिंतेइ-नामपि चेव सुंदरं, जई कोई अज्झायेइ अझामि, मायावि तोसिया
भवइ, वाहे भगइ-कहिं ते दिद्विवायजाणंतगा ?, सा भणइ-अम्हं उच्छुघरे तोसलिपुत्ता नाम आयरिया, सो भणइ-
कालं अग्झामि, मा तुन्भे उस्सुग्गा होह, ताहे सो रत्तिं दिहिवायनामत्थं चिंतेंतो न चेव सुत्तो, वीयदिवसे अइप्पभाए
चेव पहितो, तस्स य पिउमित्तो अवरग्गामे वंभणो परिवसई, तेण हिजो न दिहतो, अज पेच्छामित्ति उच्छुलहीतो
गहाय एइ, नव पद्धिपुन्नातो एणं च खंड, इमो य नीइ, सो य पत्तो, को तुर्म, अजरक्खितोऽहं, ताहे सो तुद्दो
अवगृहइ, सागय ?, अहं तुझे दगुमागतो, ताहे सो भणइ-अहं सरीरचिंताए निजामि, एयातो उच्छुलहीतो अम्माए
हत्थे समजाहि, भणेजासु य-दिहो मए अजरक्खितो, अहमेव पढमं दिट्ठो, सा तुहा चिंतेइ-मम पुत्तेण सोहणं मंगलं
दिटुं, नव पुवा घेत्तधा खंडं च, इयरोऽवि तं व चिंतेइ-मए नव अंगाणि अज्झयणाणि वा घेत्तवाणि, दसमं न सर्व,
ताहे गतो उच्छुघरं, तत्व चिंतेइ-किह एवमेव अइमि गोहो जहा अयाणंतो?, जो एएसिं सावगो भविस्सइ तेण समं
पविसामि, एगपासे अच्छइ पलीणो; तत्थ य उड्डरो नाम सावओढहरसरो, सो सरीरचितं काऊण साहूण पडिस्सयं वच्चइ,
ताहे तेण दूरद्विपण तिन्नि निसीहियातो कयाओ, एवं च इरियादी ढड्डरसरेण करेइ, सो पुण मेहावी ते अवधारेइ, सोवि
तेणेव कमेण उवगतो, ससि साहूणं बंदणं कयं, सो न वंदितो सावगो, ताहे आयरिएहिं नायं-एस नवसहो, पच्छा
॥३९॥

·पुच्छंति-कत्तो धम्मागमो, तेण भणियं-एयस्स सावगस्स मूलातो, साहू हिं कहियं-जहा. एस सेजायरीए पुत्तो जो काई हत्थिखंघेण अभिणीतो, किहत्ति ?, ताहे सघं साहइ, अहं दिहिवायं अज्झाइउं तुझं पासमागतो, आयरिएहिं भणियं-अम्हं दिक्खाब्भुवगमेण अज्झाइजइ, भणइ-पचयामि, सोऽवि परिवाडीए अज्झाइज्जइ, एवं होउ, परिवाडीए अज्झामि, किंतु मए एत्थ न जाइ पवइगं, अन्नत्थ वच्चामो, एस राया ममाणुरत्तो अन्नो य लोगो, पच्छा मम. बलावि नेजा, तन्हा अन्नत्य वच्चामो, ताहे तं गहाय अन्नत्थ गता, एसा पढमा सेहनिप्फेडिया, एवं तेण अचिरेण कालेण आया- राईणि एफारस अंगाणि अहिजियाणि, (जावइओ) दिद्विवातोतोसलिपुत्ताणं आयरियाणं सोऽवि अणेण गहितो, तत्थ अजव- इरा सुपंति जुगप्पहाणा, तेसिं दिविवादो बहूओ अस्थि, ताहे सो तत्थ वच्चइ उज्जेणीमज्झेणं, तत्थ भद्दगुत्ताणं घेराणमंति- यमुवगतो, तेहिंवि अणुवृहितो-धण्णो कयत्थोऽसि, अहं संलिहियसरीरो, नस्थि ममं निज्जावतो, तुमं निजावगो होहि, तेण वहत्ति पडिस्सुयं, ताहे अच्छइ, तेहिं कालं करतेहिं भण्पाइ-मा पइरसामिणा समं अच्छेजासि, वीसुं पडिस्सए ठितो पविजासि, जो तेहिं समं एगमवि रत्तिं वसइ सो तेण अणुमरइ, तेण पडिस्सुयं, कालगते गतो वइरसामिसगासं, वाहिं ठितो, तेऽपि सुविणयं पेच्छंति, तेसिं पुण थेवं सिटुं जाय, तेहिवि तहेव परिणामियं, आगतो, पुच्छितो-कत्तो , तोस- लिपुत्तार्ण पासातो, ते भणंति-तुझे अज्जरक्खिता ?, आम, साहु सागयं, कहिं ठितो सि ?, बाहिं, ताहे आयरिया भणति- पाहिं ठियाण किं जाइ अझाइ ?, तुम किं न जाणसि ?, ताहे सो भणइ-खमासमणेहिं अहं भद्दगुत्तथैरेहिं भणितो-चाहिं ठाएजासि, ते उपउत्ता जाणंति-सुंदरं, न निकारणं आयरिया भणंति, अच्छह, ताहे अज्झाइउ परत्तो,

·श्रीआव-
आर्यरक्षि.
तदीक्षादि
स्यकमल-
य० वृत्ती
पोपाते
॥३९५॥
ततो अचिरेण कारेण नव पुपाणि अहिजियाणि, दसम येत्तुमाढतं, ताहे अज्जवइरा भगंति-जवियाई ता करेह,
एय मेयस्स परिकम्म, ताणि पगादं गणिते सुहुमाणि, ताणिवि जवियाणि तेण चवीसं गहियाणि, एवं ताव सो अज्झाइ।
इतो य से अम्मापियरं सोगेण गहितं, उज्जोयं करिस्सामित्ति अंधकारतरं जायं, ताहे ताणि अप्पाहेंति, तहवि न एइ,
ततो डहरतो से भाया फग्गुरक्खितो, सो पट्टवितो, जइ एह सवाणि पवयंति, ताहे भणति-जइ ताणि पवयंति तो तुम
चेव पढमं पपयाहि, सो पपइतो, अज्झाइ, सो य अज्जरक्खितो जविएसु अतीव घोलितो, ताहे पुच्छइ-भयवं! दस-
मस्स पुषरस किं गयं ? कि सेसं ?, तत्थ विंदुसमुद्दसरिसवमंदरएहिं दिलंत करेंति, विदुमेत्तं गयं, समुद्दो अच्छइ, ताहे
सो विसायमापन्नो-कत्तो मम सत्ती एवस्स पार गंतुं ?, ततो आपुच्छइ-भयवं अहं च वञ्चामि, एस मे भाया तत्तो
आगतो, ते भणंति-अज्झाहि ताव, एसो निश्चमेव आपुच्छइ, तत्थ अजवइरा उवउत्ता-किं ममातो चेव एवं वोच्छि.
अंतर्ग, ताहेऽणेण नायं जहा मम थोयं आउं, न एस पुणो एहिइ, अतो ममाहिंतो वोरिछजिहिइ एयं दसमं पुषं,
ततो तेण विसजितो, पवितो दसपुरं पति ।
इतो य पइरसामी दक्खिणावहे विहरइ, तेसिं सिंभाहियं जायं, ततो जेहिं साहू भणिया-मम सुंठिं आणेह, तेहिं
आणीया, सातेण को ठड्या, जेमिऊण खादिस्सामि, तं च पम्हुई, ताहे वियाले आवस्सयं करेंतस्स मुहपोत्तियाए चालियं,
पडियं, तेसिं उवओगो जातो-अहो पमत्तो जातो, पमत्तस्स य नत्थि संजमो, तं सेयं खलु मे भत्तं पच्चक्खाइत्तए,
एवं संपेहेइ, दुन्भिक्तं च वारसरिसिये जायं, छिन्ना सबतोसमन्ता पंथा, निराहारं जाय, ताहे कारसामी विजाए
॥३९॥

·आहडपिंडं पइदिवसं आणेइ, पच्छा तं सपेसिं पपइयाणं देइ, भणइ य एवं वारस वरिसे भोत्तघं, भिक्खा य नस्थि, जइ जाणह उस्सरति संजमगुणा तो भुंजह, अह जाणह नवि तो भत्तं पञ्चक्खामो, ताहे भणंति-किं एरिसेण विजांपिं. डेण भुत्तेण १, भत्तं पञ्चक्खामोत्ति, एवं निच्छियववसाया जाया, आयरिएहिं पुवामेव नाऊण सिस्सो वइरसेणो नाम पेसणेण पवितो, भणितो य-जाहे तुम सयसहरसनिप्फन्नं भिक्खं लमिहिसि ताहे जाणेज्जासि-जहा नहें दुभिक्खंति, ततो वइरसामी समणगणपरिवारितो एगं पधयं विलग्गिउमारद्धो, तत्थ भत्तं पचक्खामोत्ति, एगो य तत्थ खुडगो, सोसाइहिं वुच्चइ-तुम वच, सो नेच्छइ, ताहे सो एगमि गामे तेहिं विमोहितो, पच्छा गिरिं विलग्गा, खुड्डगो तापप गय- मागेण गंतूण मा तेसिं असमाही होउत्ति तरसेव हेहा सिलायले पाओवगतो, ततो सो उण्हेण नवणीयमिव विराओ अचिरकालेणेव कालगतो, देवेहि महिमा फया, ताहे आयरिया भणति-खुड्डएण अट्ठो साहितो, तत्थ ते साहुणो दुगु: णाणीयसहासंवेगा जाया, जइ ताव वालेण होतएण एवं कयं तो अम्हे कीस न सुंदरं करेमो ?, तत्व य देवया पडि- णीया, ते साहुणो सावियाख्वेण भत्तपाणेण निमंतेइ-अज भे पारणयं करेह, ताहे आयरिएहिं णायं-जहा अचियत्तोग्ग- होत्ति, तत्थ य अन्भासे अनो.गिरी, तं गया, तत्थ य देवयाए काउस्सग्गो कतो, सा आगंतूण भणइ-अहो मम अणु- गहो, अच्छइ, तत्थ समाहीए कालगया, ततो इदेण रहेण वंदिया, पयाहिणीकरेंतेण तरुवरादीणि दासिष्ठाणि कयाणि, तेण तस्स रहावत्तो नाम जाय, तम्मि य भयवंते अद्धनारायं दस पुवा य वोच्छिन्ना । सो वट्टरसेणो जो पेसितो पेसणेण सो भमंतो सोपारयं पत्तो, तत्थ य साविया अहिगयजीवाजीवाइया ईसरी, सा

·श्रीआर-
पकमल-
१० पृती
उपोद्घाते
वज्रस्वा-
मिस्वर्ग:इ.
न्द्रचन्द्रा-
दिदीक्षा
चितेइ-किह जीनामो ?, न पाडिएकमस्थि,ताहे तम्मि दिवसे सयसहस्सेण भत्तं निष्फाइयं,चिंतेइ य-अम्हेहिं सबकालमत्थ
उज्जयं जीवियं, मा इयाणि एस्थ चेव देहयलियाए वित्तिं कप्पेमी, देहवलिका नाम भिक्षावृत्तिः, नत्थि य पाडिकतो, एत्य
सयसहस्सनिष्फने विसं छोटूण जेमेमो तो सनमोकाराणि कालं करेमो, तंच सजियं, न ताव विसेण संजोइजइ, सो य साहू
हिंडितो तत्व संपत्तो, ताहे सा हतुवा संपडिलाभेइ तेण परमन्नेणं, तं चेव परमहूँ साहेइ, सो साहू भणइ-मा भत्तं
पचक्खाह, अहं वइरसामिणा भणितो-जया तुम सयसहस्सनिप्फणं भिक्खं लभिहिसि (तया पए सुभिक्खं) ततो पोएण
सुभिक्खं भविस्सइ, ताहे पवइस्सह, एवं सा वारिया, इतोय तदिवसं चेव पवहणेहिं तंदुला आगया, जातो पाडिकतो, सो साहू
तस्येव ठितो, सुभिक्खं जायं, ताणि सापयाणि तस्संतिए पवइयाणि, ततो वइरसामिस्स पउप्पयं जायं, वंसो य पचवितो।
इतो य अजरक्खिएहिं दसपुरं गंतूण सपो सयणपग्गो पवावितो मायाभगिणीमाई, जो सो तरस खंतो सोवि
तेमि अणुरागेण तेहिं चेव समं अच्छइ, न उण लिंग गेण्हइ लजाए, किह समणतो पवइस्सं १, एत्थ मम धूयातो
सुण्डाभो नमो , किह सासिं पुरतो नागतो अच्छिस ?, आयरिया य तं बहुसो भणति-पत्यसु, सो भणइ-जइ
समं जुरलएणं कुंडियाए छत्तएण उपाहणाहिं जनोवइएण तो पबयामि, पडिस्सुयं, पधइतो, सो पुण चरण-
करणासम्झायमणुयत्तेहिं गेहावियचो, ताहे ते भणंति-अच्छह कडिप्पट्टएणं, सोऽवि थेरो भाइ-उत्तएण विणा
न तरामि, ताहे भणंति-अच्छउ छत्तयंपि, करगेण विणा दुक्ख उच्चारपासवणं वोसिरिजं, भसुत्तगंपि, अवसेसं सवं
परिहरइ, अन्नया चेइयांदगा गया,आयरिएहिं पु, चेडरूमाणि गाहियाणि, भणह-सवे वंदामो एयं छत्तइलु मोत्तुं, एवं
॥३९६॥

·भणितो सो चिंतेइ-एए मम पुत्गा नत्तुगा य बंदिजति, अहं कीस न चंदिजामि ?, ततो सो भणइ-अहं किं अप्पध- इतो ?, ताणि भति-कतो पपइयाण छत्तयाणि भवंति ?, ताहे सो चिंतइ-एयाणिवि ममं पडिचोयंति तो छड्डेमि, ताहे पुचं भणइ-अलाहि पुत्त ! छत्तएण, ततो ते भगति-अलाहि, जाहे उण्हं होइ ताहे कप्पो उवरि कीरज इति, पुणो भणति-मोतूर्ण करगिलं, ताहे पुत्तेण भणितो-मत्तएण चेव संनाभूमि गच्छह, एवं जनोवश्यंपि मोयाति, आयरिया भणंति-को अम्हे न याणइ सह वंभणा इति, एवं तेण ताणि सघाणि मुकाणि, पच्छा ताणि पुणो भणंति-सधे वंदामो मोत्तूर्ण कडिपट्टइलं, ताहे सो भणइ रहो-सह अज्जयपज्जएहिं मा वंदह, अण्णे बंदिहिंति ममं, न मुयइ कडिपट्टगं । तत्थ य साह भत्तं पञ्चसायतो, ताहे तस्स कडिपट्टययोसिरणयाए वर्णेति-एयं मयगंजो वहइ तस्स महलं फलं भवति, तत्थ पदम पपइया सन्नियलया-तुन्भे भणेजाह-अम्हे एयं वहामो, एवं. ते उहिया, आयरियसयणवग्गो भणइ-अम्हे पहामो, नतो ते भंडता आयरियसगासं पत्ता, आयरिएहिं भणिया-अम्हं सयणवग्गो किं मा निजरं पावउ ?, तुम्हे पेय भणह-अम्हे वहामो, ताहे सो थेरो भणइ-किं एत्थ पुत्ता ! बहुया निज्जरा ?, आयरिया भणंति-आमंति, ततो सो भणइ-अहं वहामि, आयरिया भणंति-एत्थ उवसग्गा उप्पजंति, चेडरूवाणि नग्गति, जइ तरसि अहियासेउं तो यहाहि, अह नाहियासेसि तो अम्हं न सुंदरं भवइ, (सो भणइ-) अहियासिरसं, एवं सो थिरो कओ, जाहे सो उक्सित्तो ताहे तस्स मागतो पघश्यातो ठियातो, ताहे खुड्गा भणति-मुय कडिपट्टयं, ताहे सो मडयं मोत्तुमारद्धो, अन्नेहि भणितोमा मोचसि, गुरूणं न सुंदर होहिइ, तत्थ से अण्णेण कडिपट्टतो पुरतो काऊण दोरेण बद्धो, .ताहे सो सा.सू.६७

·श्रीआव-
श्यक मल-
आर्यरंक्षि-
तवृत्ते वृद्ध-
प्रव्रज्यादि
य० वृत्ती
उपोपाते
॥३९७॥
लजितो तं वहइ, मग्गतो मम सुण्हाई पेच्छति, एवं तेण उवसम्गो उद्वितोत्तिकाऊण बूढ, पच्छा आगतो तहेव, ताहे
आयरिया भणंति-किं खंता! इमं !, सो भणइ-उवसग्गो उद्वितो, आयरिया भणंति-आणेह साडयं, ताहे भणइ-किंथ
साडएणं, दिलु जं दद्वधं, चोलपट्टगो चेव हवउ, एवं ता सो चोलपट्टयं गेहाविओ, पच्छा भिक्खं न हिंडइ, आयरिया
चितंति-एस भिक्खं न हिंडइ, को जाणइ कयाइ किंची भवइ ?, तत्थ एकलओ किं काहिइ ?, अवि एसो निजरं
पावेययो, तो तहा कीरउ जहा एस भिक्खं हिंडइ, एगं आयवेयावच्चं पच्छा परवेयावच्चंपि काहिइ, एवं चिंतित्ता
ततोऽणेण सपे साहुणो अप्पसागारिय भणिया-अहं वच्चामि, तुझे एकल्लया समुद्दिसेज्जाह पुरतो खंतस्स, तेहिं पडि-
स्सुयं, ततो खतरस पुरतो आयरिया भणंति-तुम्भे खंतस्स सम्मं वट्टेजह, अहं वच्चामि गामं, एवं गया आयरिया,
तेऽवि साहुणो भिक्खं हिंडिऊण सपे एकछया समुद्दिसंति, सो चिंतेइ-ममेस दाहिइ, इमो दाहिइ, एकोऽवि तस्स न देइ,
अण्णो दाहिइ एम वराओ किं लभइ , एवं तस्स न केणइ किंचि दिन्नं, ताहे आसुरुत्तो न किंचि आलवति, चिंतेइ-
एउ काठ ताव मम पुत्तो तो पेक्खह एए जं पावेमि, ताहे विइयदिवसे आगया आयरिया, ताहे ते भणंति-खंता!
किह ते साहहिं वहियं ?, ताहे सो भणइ-पुत्ता ! जइ तुम न होतो तो एकंपि दिवसं न जीवतो, एएवि जे अण्णे मम
पुत्ता नलुगा य तेऽवि न किंचि देति, ताहे ते आयरिएण समक्खं अंवाडिया, तेऽवि अभुवगया, ताहे आयरिया
भणति-आणेह भायणाणि, जह अप्पणो खंतस्स पारणयं आणेमि, ताहे सो खंतो भणइ-किं इह मम पुत्तो हिंडिहिइ?,
लोगप्पगासे न कयाइ हिंडियपुधो, भणइ-अहं चेव हिंडामि, ताहे सो अप्पणा खंतो निग्गतो, सो य पुण लद्धिसं-
॥३९७॥

·पण्णो पुरावि गिहत्थत्तणे, सो य अहिंडतो न याणइ कत्तो दारं वा अदारं वा, ताहे सो एगं घरं अवदारेण अतिगतो, तत्थ अण्णदिवसं पगयं वत्तेल्लयं, तत्थ घरसामिणा भणितो-कतो अवदारेण पघइयतो अतिगतो ?, घरस्स दारं किं नस्थि जेण अवदारेण अतीसि ?, ताहे तेण तत्थुप्पण्णं चेव भणियं-सिरीए एंतीए कयरंदारं अवदारं वा ?, जतो अतीति ततो। सुंदरा, गिहसामिणा भणियं-देह से भिक्खं, तत्थ लड्डगा वत्तीसं लद्धा, ते घेत्तूण आगतो, आलोइयमणेणं, पच्छा आय- रिया भणंति-तुझं वत्तीसं सीसा होति परंपरेण आवलियाठावगा, ततो आयरिएहिं भणितो-खंता! [जा होह] तुब्भे पुचं राउलातो किंचि लहह सविसेसं ताहे कस्स देह ?, सो भणइ-वंभणाणं, एवं चेव अम्ह साहुणो पूणिज्जा, एएसिं पढम- लाभो दिजउ, एवं होउत्ति सवे साहूणं दिन्ना, ताहे पुणो अप्पणो अढाए ओइण्णो, पच्छा अणेण परमन्नं घयमहुसंजुत्तं आणीतं, तो सयं समुद्दिटो, एवं सो अप्पणा चेव हिंडतो लद्धिसंपन्नो बहूणं वालदुबलाणं आहारो जातो, एवं आयरिएहिं सन्नायगा पधाविता ॥ तत्थ य गच्छे तिन्नि पूसमित्ता-एगो दुब्वलिअपूसमित्तो एगो घयपुरसमित्तो एगो वत्थपूसमित्तो, जो दुबलितो सो सज्झाएण झरइ, घयपूसमित्तो घयमुप्पाएइ, तस्सिमा लद्धी-दवतो ४, दबतो घयमुप्पाएयचं, खेत्तो जहा उज्जेणीए, कालतो जिहासाढमासेसु, भावतो एगा धिज्जाइणी गुविणी, तीसे भत्तूणं दिवसे थोवथोवं पिंडतेण छहिं मासेहिं वारणो घयस्स उप्पाइतो, वरं से वियाइयाए उवजुजिहिइ, सा य कल्ले वा परे वा वियाहिति, एयंमि अवसरे तेण जाइयं, अण्णं नस्थि, तंपि सा हद्वतुहा दिज्जा, परिमाणतो जत्तियं गच्छरस उवजुजङ्, सो य नितो पुच्छइ- करस कित्तिएण घएण कज्ज !, जत्तियं भणेइ तत्तियं आणेइ, वत्थपूसमित्तस्स एमेव लद्धी वत्थेसु उप्पाइयवेसु, दवतो ·श्रीभार- पकमल- य० वृत्ती उपोपाते ||३९.॥ पत्य, सेत्ततो वइदेसे नगरे महुराए वा, कालतो वासासु सीयकाले वा, भावतो जहा काइ रंडातीए दुक्खेण छुहाए मरं आर्यरक्षि- तीए कचिऊण एफा पुत्ती वुणाविया फलं नियंसेहामित्ति, एत्वैतरे सा पूसमित्तेण जाइया, हद्वतुट्ठा देजा, परिमाणतो तवृत्ते दुर्व- रद्धी सपरस गच्छरस उप्पाएइ । जो दुचलियपूसमित्तो तेण नववि पुवा अहिजिया, सो ताणिं दिवा य रत्तीए झरइ, लिकापुष्प- एवं सो झरणाए दुबलो जातो, जइ सो न झरेज्जा ताहे तस्स सर्व चेव पम्हुसेजा, तस्स पुण दसपुरे चेव नियल्लया, मित्राधि- वाणि पुण रत्तयडीयासमाणि आयरियाण पासमष्ठियंति, ततो ताणि भणंति-अम्हं भिक्खुणो झाणपरा, तुझं झार्ण कारः नस्थि, आयरिया भणंति-अम्हं चेव झाणं, एस तुझं जो नियल्लतो दुबलियपूसमित्तो सो झाणेणं चेव दुब्बलो, ताणि भणंति-एस गिहत्यत्तणे निद्धाहारेहि वलितो आसि, इयाणि नत्थि निद्धाहारो तेण दुचलो, आयरिया भणंति-एस नेहेण विणा न कयाइ जेनेइ, ताणि भगति-कतो तुझं नेहो ?, आयरिया भणंति-घयपूसमित्तो आणेइ, ताणि न पत्तियंति, चाहे भणियाणि-एस तुझं घरे किं आहारेइ ?, तो ताणि भणति-निद्धपेसलाई, ततो तेसिं संबोहिं नाई ताण घरे विसजितो, एचाहे देह, तहेब दाउं पयत्ताणि, सोवि झरइ, तंपि नजइ छारे छुभइ, ताणि गाढतरं देति, ततो निपिनाणि, ताहे भणितो-एत्ताहे मा झरह, अंतं पंतं च आहारेह, ताहे सो पुणोवि पुराणसरीरो जातो, ताहे ताण उपपयं, धम्मो कहितो,सायगाणि जाचाणि । तत्थ य गच्छे चत्तारि जणा पहाणा, सो चेव दुबलियपूसमित्तो पिंझो 11३९८॥ फग्गुरस्तितो गोडमाहिलोत्ति, जो सो विंझो सो अतीव मेहाची, सुत्स्थतदुभयाणं गहणधारणासमत्थो, सो पुण मुरमंडलीए विसूरइ जार परिवाडीए आलावगरस एइ ताव पलिभजइ, सो आयरिए भणइ--अहं सुत्तमंडलीए विसू. ।।

·रामि, जो चिरण परिवाडीए आलायगो एइ, तो मम वाणायरियं देह, ततो आयरिएहिं दुबलियपूसमित्तो तत्स पाणायरियतो दियो, ततो सो कइति दिवसे पायणं दाऊण आयरियस्स उवहितो भणइ-मम चायणं देंतस्त नासइ, जे प समायगयरे नाणुप्पेहियं तं च संकियं जायं, ततो मम अग्झरंतस्स नवमं पुर्य नस्सिहिद, ताहे आयरिया चिंतेति- पर वाय एयरस परममेहाविस्त एवं अज्झरंतरस नासइ अन्नरस चिरनटंचेय, ते उपओगं गया, ततो तेहिं गहणधारणा- दुपटसं णाऊण मुदगहणधारणानिमित्तं चत्तारि अणुओगदारा कया, तथा चोक्तं भाष्यकृता-"नाऊण रक्खियजो महमेदाधारणासमगंपि।फिच्छेणं धरमाणे सुपण्णवं पूसमिपि ॥ १॥ अइसयकओवओगो मइमेहाधारणाइपरिहीणे । नाऊणमेरसपुरिसे रोतं कालाणुरुवं च ॥२॥ साणुग्गहोऽणुओगे, वीसुं फासी य सुयविभागेण । सुहगणाइनिमित्त गए य गुनिगहियविभागे ॥ ३ ॥ सविसयमसहिंता नयाण तम्मत्तयं च गेण्हंता । मन्नंता य विरोहं अपरीणामातिपरि- णागा ॥ ४ ॥ गच्छेज मा हु मिच्छं परिणामा य सुहुमादिवहुभेए । होजाऽसत्ते घेत्तुं न कालिए तो नयविभागो ॥५॥" (विशेपा- २२८९-९३) अन 'नए य सुनिगहियविभागे' इति न केवलमनुयोगान् पृथगकापीत्, तथा नयांश्च-नैगमा- धीर मुखमहणादिनिमित्तमकापीदिति सम्बध्यते, कथंभूतानित्याह-सुप्तु निगृहितो-व्याख्यानिरोधेन छन्नीकृतो विभागो-व्यफतापादनरूपो येषां ते तधा तान् । अथ कस्मानयान सुनिरहितविभागानकादित्यत आह-'सवि- मए'त्यादि, इह शिष्यारिखविधाः, तद्यथा-अपरिणामा अतिपरिणामाः परिणामाश्च, तत्र ये मन्दमतयोगीतार्था अप- रिणतजिनरचनरहस्यास्ते अपरिणामाः, अतिव्याप्तापवाददृष्टयोऽतिपरिणामाः, सम्यकारिणत्तजिनवचना मध्यस्थवृ-

·श्रीमाय-
श्पकमर
या वृत्ती
उपोदुपाते
अनुयोग-
नयविभा-
॥३९९॥
तयः परिणामाः, तत्र येऽपरिणामास्ते नयानां यः स्वः स्वः-आत्मीय आत्मीयों विपयो ज्ञानमेव श्रेयः क्रिया वा श्रेयसी-
स्यादिकस्तमश्नधानाः ये त्यतिपरिणामास्तेऽपि यदेवैकेन नयेन क्रियादिकं वस्त्वनिहितं तदेव तन्मानं प्रमाणातवा
गृहन्तः तथा एकान्तवस्तुप्रतिपादकनयानां परस्परविरोधं च मन्वाना मा मिथ्यात्वं गच्छन्तु, येऽप्युकस्वरूपाः परिणामास्ते
यद्यपि न मिथ्यात्वमिति तथापि विस्तरेण नयैर्व्याख्यायमानैर्ये सूक्ष्माः सूक्ष्मतराश्च तद्भेदास्तान ग्रहीतुमशक्ता भवे-
युरित्यार्यरक्षितः कालिके इत्युपलक्षणं उत्कालिके च नयविभागो-नयगतविस्तरव्याख्यारूपो न कृत इति ॥ यदुकम्
'अनुयोगस्वतः कृतश्चतुति तत्रानुयोगचातुर्विध्यमुपदर्शयति मूलभाष्यकृत्-
कालिपसुअंच इसिभासिआई तइओ अ सूरपात्ती ।
सद्यो अदिविवाओ चउत्थओ होइ अशुओगो ॥ १२४ ॥ (मू. भा.)
संघ महाकप्पसु जाणि अ सेसाणि छेअसुत्ताणि । चरण-करणाणुओगत्ति कालिअत्थे उवगयाणि ॥ ७७७॥
काठिकश्रुतम्-पकादशाझरूपं, घरणकरयानुयोगरूपमिति गम्यते, तथा ऋपिभाषितानि-उत्तराध्ययनादीनि, धर्म-
कथानुयोग इति वाक्यशेषा, तृतीयोऽनुवोगः-कालानुयोगः, स च सूर्यप्रज्ञप्तिः, उपलक्षणमेतत् चन्द्रप्रज्ञस्यादिरपि, तथा
सर्वश्व दृष्टिपादश्चतुर्थो भवत्यनुयोगः, ऋपिभाषितानि धर्मकथानुयोग इत्युक्तं, ततश्च महाकल्पश्रुतादीनामपि प्रपिभाषित-
त्वात् दृष्टिवादादुदृत्य तस्तेषां प्रतिपादितत्वात् धर्मकथानुयोगत्वप्रसङ्ग इत्यत आह-यच्च महाकल्पश्रुतं यानि च शेषाणि
छेदसूत्राणि-कल्पादीनि तानि सर्वाण्यपि चरणकरणानुयोग इति मन्तव्यानि । झ्याणि जहा देविंदयंदिया अजरक्खिया
॥३९९॥

·तहा भन्नइ-ते विहरंता महुरं गया, तत्थ भूयगुहावाणमंतरघरे ठिया । इतो य सको देवराया महाविदेहे सीमंधरसामि आपुच्छद निगोयजीये, जाहे निगोयजीवाभगवया वागरिया ताहे भणइ-अस्थि पुणभरहे वासे कोइ निगोए एवं वागरेजा?, भयवया भणियं-अस्थि अजरविखया, ततो सो माहणावेण आगतो, तं च थेररूव करेऊण पवइएसु निग्गएसु अति- गतो, ताहे सो पंदित्ता पुच्छइ-भय ! मज्झ सरीरे महल्लो इमो वाही, अहं च भत्तं पञ्चक्खाएज्जा, ता जाणाह मम केत्तियं आउं होज ?, जविएहिं फिर भणिया आउसेढी, तत्थ उवउत्ता आयरिया, जाव पेच्छइ आउं परिससयमहियं दो तिन्नि, ताहे चिंतेइ-भारहो एस मणूसो न भवति, विजाहरी याणमंतरो वा, जाव दो सागरोवमाई ठिई, ताहे| भुमयाओ हत्थेहिं उक्खिवित्ता भणइ-सक्को भवान् , यादति भणिऊण पाएसु पडितो, सवं साहइ, जहा महाविदेहे सीमंधरसामी पुच्छितो तेहिं कहियं, ततो इहमागतो, तं इच्छामि सोउं निगोयजीवे, ताहे कहिया, भणइ हतुहो- सणाहं भरहंति, इयाणि वच्चामि, आयरिया भणंति-अच्छह मुहुत्तगं जाव संजया एंति, एताहे दुकहा, संजया ते थिरा भवंति, जहा एत्ताहेवि देविदा एंति, ताहे सो भणइ-जइ ते मम पेच्छति तेण चेव अप्पसत्तत्तण नियाणं काहिंति, तेण पचामि, तो चिंध काउं वच्च, ताहे दिघा गंधादी परिकिष्णा, उवस्सयस अन्नतोहुत्तं वारं कर्य, ततो गओ, ताहे आगया संजया, ते पुच्छंति-कहिं एयस्स दार?, आयरिएहिं वाहिता-इतो एह, सिटुं च जहा सको आगतो, ते भणंति- अहो अम्हेहि न दिहो, कीस मुहत्तमेत्तं न धरितो ?, तं चेव साहइ, जहा अप्पसत्ता मणुया नियाणं काहिंति, पाडिहरं काऊणाइगतो, एवं देविंदवंदिया। ते कयाइ विहरंता दसपुरं गया, महुराए अकिरियावादी उहितो, जहा नस्थि माया ·श्रीभार. आयरक्षि- श्यकमड- २० पृची तवृत्ते इ. पोापाते न्द्रागमनं गोष्ठामाहि- लनिन्हवः 18001 नत्यि पिया एवमादिणाहियवादी, तत्थ संघसमवातो कतो, तत्व बादी नस्थि, ताहे संघेण संघाडओ अजरक्खियसगास पेसितो, वाहे जुगप्पहाणे ते गंतूण तेसि साहिति, ते च महल्ला, ताहे तेहिं गोट्ठामाहिलो पयहितो, तस्स वाचलद्धी अत्थि, तेग गंतूण सो चादी निगहितो, पच्छा सावगेहिं गोट्ठामाहिलो धरितो, तत्थेव वासारत्तं ठिओ, इतो य आयरिया चिंतति-को गणहरो भवेज्जा ?, ताहे दुबलियापूसमित्तो समिक्खितो, जो पुण से सयणवग्गो तेसिं गोट्टामाहिलो फग्गुरक्रिसतो या अमिमतो, ततो आयरिया सघे सद्दावइत्ता दिद्वंतं करेंति, जहा तिन्नि कुडा-निष्फावकुडो तेल्लकुडो घय- कुडो य, ते पुण विन्निवि हेठाहुत्ता निप्फावा सवेवि निंति, तेल्लमवि नीइ तत्थ पुण अवयवा लग्गति, घयघडे वर्ल्ड चेव लगइ, एवामेव अजो! दुबलियापूसमित्तं प्रति सुत्तत्वतदुभएसु निप्फावकुडसमाणो अहं जातो, फग्गुरक्खियं प्रति ताकुधसमाणो, गोट्ठामाहिलं पति पयकुडसमाणो, अतो मम सुवेण अत्येण य उववेतो दुबलियपूसमित्तो तुझं पायरितो भवतु, वेहि पडिच्छिय, इयरोऽवि भणितो-जहाऽहं वहितो फग्गुरक्खियरस गोट्ठामाहिलस्स च तहा तुने यटियपं, वाणिवि भणियाणि-जहा तुझे मम वद्रियाणि तहा एयरसवि बट्टेजह, अविय-अहं कए वा अकए वा न रुसामि, एस पुण न समेहिई, अतो सुतरामेव एयरस वट्टेजह, एवं दोवि वग्गे अप्पाहित्ता भत्तं पञ्चक्खाइउं देवलोग गया, गोट्ठामाहिलेण सुयं जहा आयरिया कालगया, ताहे आगतो पुच्छइ-को गणहरो ठवितो?, (संघेण कहियं- दुपलियापुस्समित्तो) कुडगदिट्टतो व सुतो, ताहे वीसुं पडिस्सए ठाइऊण पच्छा आगतो, ताहे तेहिं सबेहिं अन्भुद्वितो, भणितो य-इहं व महि, ताहे नेच्छइ, ततो सो वाहिं ठितो अन्ने बुग्गाहेइ, ते न सकेइ बुग्गाहे । इतो अ आयरिया ॥४००।

·गत्यपोरिमिं करेंति, सोन गुणइ, भणइ य-तुझे निष्फावकुडगा, ताहे तेसु उढिएसु विज्झो अणुभासइ, तं सुणेइ, महमे कम्मपरायपुपे कम्मं यनिजइ, जहा कम्मं वज्झइ, जीवस्त य कहं बंधो?, एत्य विचारे सो अभिनिवेसेण गाहा मनतो परूवंती य निण्हतो जातो॥ अनेन प्रस्तावेन क एते निन्हवा इत्याशङ्कापनोदाय तान् प्रतिपिपादयिपुराह- पारय पगस अपत्त समुच्छ दुग तिग अपद्विआ चेष। सत्तेए निण्हगा खल तित्थम्मि उ चमाणस्स||७७८॥ एकेन समयेन क्रियाऽध्यासितरूपेण वस्तुनोऽनुत्पत्तेः प्रभूतसमयैश्चोत्पत्तेर्वहुपु समयेपु वस्तूत्पत्तिमधिकृत्य रताः-सक्ता यहरता, दीर्घकालद्रव्यप्रसूतिप्ररूपिण इत्यर्थः, 'पएस'त्ति पूर्वपदलोपात् जीवप्रदेशाः प्रदेशाः, यथा महावीरो वीर इति, एफ एप परमप्रदेशो जीय इत्यभ्युपगमात् जीवः प्रदेशो येषां ते जीवप्रदेशा निन्हवाः, चरमप्रदेशजीवमरूपिण इति हृदयम्, 'अपत्तति उत्तरपदलोपादन्यतमताः अव्यक्ता, यथा भीमसेनो भीम इति, व्य-स्फुटं न व्यकमव्यक्तम्- अस्फुट, गच्यर्फ मतं येषां ते अव्यफमताः, संयताधवगमे सन्दिग्धबुद्धय इति भावः, 'समुच्छेय'त्ति उत्त्पत्त्यनन्तरं सामस्त्येन उत्-मारल्येन प्रकर्षणेत्यर्थः छेदो-विनाशः समुच्छेदस्तमधीयते विदन्ति वा 'तद्वेत्ती'त्यणि सामुच्छेदाः, क्षण- धयिभायमरूपका इतियावत् , 'दुग'त्ति उत्तरपदलोपादेकसमये द्वे क्रिये समुदिते द्विक्रियं तदधीयते तद्वेदिनो वा द्वैक्रियाः, कालाभेदेन मियादयानुभवप्ररूपिण इत्यर्थः, 'तिग'त्ति नैराशिकाः, जीवाजीवनोजीचभेदात् यो राशयः समाहृतास्त्रि- राशि तत्मयोजनं येषां ते पैराशिका:-राशिवयव्याख्यायका इति भावना, 'अयद्धिगा चेचि स्पृष्टं जीवेन कर्म न स्कन्धयन्धयत् बद्धमपद्धं, अपद्धभेपामस्तीति अवद्धिकाः, 'अतोऽनेकस्वरादितीकात्ययः, स्पृष्टकर्मविपाकप्ररूपका

·श्रीआय-
स्यकमल-
य० वृत्ती
उपोवपाते
निन्हवाना-
माचार्या-
॥४०॥
इत्यर्थः, सप्तते-अन्तरोदिताः, उपलक्षणमेतत् तेनोपधानापलापिनोऽपि, 'निण्हया खलु'त्ति तीर्थकरभाषितमर्थमभिनिवे-
दात् निन्हवते-अपश्यतोऽपलपन्तीति निन्हवाः, एते च मिथ्यादृष्टयः सूत्रोक्तार्थापलपनात्, उक्तं च-"सूत्रोक्तस्यैक-
स्याप्यरोचनादक्षरस्य भवति नरः । मिथ्यादृष्टिः सूत्रं हि नः प्रमाणं जिनाभिहितम् ॥ १॥" खल्विति विशेषणे, किं
विशिनष्टि ?-एते साक्षादुपात्ता उपलक्षणसूचिताश्च देश विसंवादिनो द्रव्यलिङ्गेनाभेदिनो निन्हवाः, वोटिकास्तु वक्ष्य-
माणाः सर्वविसंवादिनो द्रव्यलिद्गतोऽपि भिन्ना निन्हया इति, तीर्थे वर्धमानस्य, पाठान्तरं 'एतेसिं निग्गमणं वोच्छामि
अहाणुपुचीए' इति ॥ साम्प्रतं येभ्य एते सप्त समुत्पन्नास्तान प्रतिपादयन्नाह-
यहरय जमालिपभवा जीवपएसा य तीसगुत्ताओ । अघत्ताऽऽसाढाओ, सामुच्छेआऽऽसमित्ताओ ॥७७९॥
गंगाओ दोफिरिया छलुगा तेरासिआण उप्पत्ती । थेरा य गुट्टमाहिल पुट्ठमवद्धं परूविति ॥ ७८० ॥
पहुरता जमालिप्रभयाः, जमालेराचार्यात् प्रभवो येषां ते तथाविधा, जीवप्रदेशाः पुनस्तिष्यगुप्तादुत्पन्नाः, अव्यक्ता
आपाढात्, सामुच्छेदा अन्धमित्रात्, गङ्गात् द्वैक्रियाः, पडुलूकात् त्रैराशिकानामुत्पत्तिः, स्थविराश्च गोठामाहिलाः स्पृष्ट-
मपद्धं, कन्र्मेति गम्यते, प्ररूपयन्ति, पाठान्तरं-'पुटुमवद्धं परुविसु' किमुक्तं भवति-अवद्धिका गोठामाहिलात्
संजाता इति ॥ साम्प्रतमेते निन्ह्वा येषु स्थाने यूपन्नास्तानि प्रतिपादयन्नाह-
सावत्थी उसभपुरं सेअविआ मिहिल उलुगातीरं । पुरिमंतरंजि दसपुर रहवीरपुरं च नपराई ॥ ७८१ ॥
जमालिप्रभयानां निहवाना उत्पत्तिस्थानं श्रावस्ती, तिष्यगुप्तप्रभवानामृपभपुरं, अव्यक्तमतानां श्वेतविका, सामुच्छे-
॥४०१॥

·दानां मिधिला, क्रियाणामुल्लुकातीरं, वैराशिकानां पुरमन्तरजिफा, गोठामाहिलस्य दशपुरं, सपिलापिना बोटिकानां रथयारपुरं, पक्ष्यमाणानामपि योटिकानामुत्पत्तिस्थानानिधानं लाघवार्थ, एतानि यथाक्रम निन्हवानामुत्पत्तिस्थानानि- नगराणि ॥ अव भगतः समुपजातकेवलस्य परिनिर्वतस्य च का फियता कालेन निन्हवो जात इति प्रतिपादयन्नाह- पउदम सोलस वासा चउदस चीसुत्तरा यदुणि सया । अहाबीसा य दुवे पंचेव सया य चोआला ॥७८२॥ पंचसया पुलसीआ छयेव सया नवुत्तरा हुँति । नाणुप्पत्तीइ दुध उत्पन्ना निघुए सेसा ॥ १८३ ॥ भगरतो पर्बमानस्वामिनो ज्ञानोत्पत्तेरारभ्य यावच्चतुर्दश वर्षाणि अतिकान्तानि तावदत्रान्तरे बहुरताः समुत्पेदिरे, एवं प्रतिपदमक्षरममनिका कार्या, भानार्धस्त्वयम्-ज्ञानोत्पत्तेरेवारभ्य पोडशवर्षात्यये जीवप्रदेशाः, समुत्पन्नाः, भगवति निते चतुर्दशोत्तरवर्षशतातिकमे गव्यक्तमता, विंशत्युत्तरद्विवर्षशतातिक्रमे सामुच्छेदाः, अष्टाविंशत्युत्तरद्विवर्ष- शतात्यये दैझियाः, चतुश्चत्वारिंशदधिकपश्यवर्षशतात्यये राशिकाः, चतुरशीत्यधिकपञ्चवर्षशतात्यये अवद्धिकाः, पर पैर शवानि नपोतराणि योटिकानां, नाणुप्पत्तीई'त्यादि, आद्यौ द्वौ निन्हवी जमालितिष्यगुप्ताभिधौ यथाक्रम ज्ञानो- सत्तरारभ्य पतुई शपोडशवपातिक्रमे जाती, शेपास्त्वव्यक्तादयो निर्वृते भगवति यथोक्तकालातिक्रमे इति ॥ अधुना सूषितमेवार्थ मूलभाष्यकृत् यथाक्रमं स्पष्टयशाह- पउदस घासाणि तया जिणेण उपाडियस्स नाणसातो बहुरयाण दिट्टीसापत्थीए समुप्पन्ना।।१२।(मू.भा.)

·परूमट जमालेनि- न्हवत्वं प० तृती पोपाते ॥१०॥ जिनेन भगवता महावीरेणोत्पाटितस्य ज्ञानस्य यदा चतुर्दश वर्षाणि गतानि तदा बहुरतानां दृष्टिः श्नावस्त्यां नगर्यो समुसाना ॥ ययोत्पन्ना तथोपदर्शयन् सद्गाथामाह- जिदा सुदसण जमालिऽणुन सावस्थि तिदुगुजाणे । पंच सया य सहस्सं ढंकेण जमा लि मुचूण।।१२६॥(मू:भा.) कुंडपुरं नगरं, तस्य सामिरस जेट्टा भगिणी सुदंसणा णाम, तीसे पुत्तो जमाली, सो सामिस्स मूले पवइतो पंचहिं मएहि सम, तरस सामिणो धूया अणोजंगी नाम पियदंसणा, सावि तमणु पघझ्या सहस्सपरिवारा, जहा पन्नत्तीए तहा भाणिययं, एकारत अंगा अहिजिया जमालिणा, सो सामि आपुच्छिऊण पंचसयपरिवारो सावत्थिं गतो, तत्थ तिंदुगे उजागे कोटगे घेइए समोसदो, तस्थ से अंततेहिं रोगो जातो, न तरइ निसनो अच्छिउं, तो समणे भणियाइतो- सेनासंधारयं फरेद, ते काउमारद्धा, अत्रान्तरे जमालिर्दाहज्वराभिभूतस्तान् विनेयान् पप्रच्छ-संस्तृतं न वा १, ते उक्त- बन्न:-[स्तृतमिति, स चोत्थितो जिगमिपुरर्द्धसंस्तृतं दृष्ट्वा क्रुद्धः क्रियमाणं कृतमित्यादि सिद्धान्तवचनं कर्मोदयतो पितयमिति पितयामास, क्रियमाणं कृतमेतद्भगवद चनं वितथं, प्रत्यक्षविरुद्धत्यात्, अश्रावणः शब्द इति वर्चनवत् । राधादि-अर्द्धसंस्तुतः संरतारोऽसंस्तृत एव दृश्यते, ततः क्रियमाणत्वेन प्रत्यक्षसिद्धेन कृतस्वधर्मोऽपनीयते इति प्रत्यक्ष- विरता, ततो यनगवानाचष्टे-क्रियमाणं कृतमित्यादि तदनृतं, किन्तु कृतमेव कृतमिति, उकं च भाष्यकृता-"सक्वं चिय सत्यारो न फजमाणो कतोति मे जम्हा।" (वि. २३०८) अन्यच्च-यदि क्रियमाणं कृतमित्यभ्युपगमस्ततः कृत. सापि करणकिंचा प्रपाता, तथा च सत्यनुमानविरोधाद्यनेकदोपप्रसक्तिः, तथाहि न कृतं क्रियमाणमग्रेऽपि भावात् ॥४०२ ·चिरन्तनफ्टवत्, अब कृतस्यापि करणक्रिया तर्हि कृतत्वाविशेषादाकालमपरिसमातिः, आह च--"जस्सेह कजमाणं फयंति तेणेद विजमाणरस । करणकिरिया पवना, तथा च वहुदोसआवत्ती ॥ १॥ कयमिह न कजमाणं, सन्भावातो पिरंवणपटोप । अहवा कर्यपि कीरइ, कीरउ निचं न य समत्ती ॥२॥" (विशेषा. २३०९-१०) अपिच-कृत. मिति फरणफिपयोतीर्णमुच्यते, ततो यदि कृतं ततः क्रियमाणत्वायोगा, करणक्रियोत्तीर्णतया करणक्रियाया वैकल्या, अन्यच-कृतमिति पदना फर्मत्ययस्यातीते काले निर्वर्तितमिति प्रतिपन्नम् , अथ च क्रियमाणं पूर्वमभूतं सम्पति भवदुपल- | म्यते ततः फमत्यपस्यायोगः, इतश्चायोगो-पटादीनां कर्तुमारब्धानां द्रापीयसा कालेन परिनिष्पन्नतयोपलब्धेः क्रिया- प्रथम समय पर करणक्रियोत्तीर्णत्यायोगात् , तथाहि-नारंभक्रियाप्रथमसमय एव घटादयः परिनिष्पन्नाः समुपलभ्यन्ते, नापि शिपकापायां, किन्तु विवक्षिते क्रियाचरमसमये इति, तथा चोकम्-"किरियावेफडं चिय पुषमभूयं च दीसए होतं । दीराइ दीको यजमो किरियाकालो घडाईणं॥१॥नारंभेचिय दीसइन सिवादद्धाए दीसइ तदंते । तो नहि किरियाकाले कज़ गुपं सदन्तमि॥२॥"(विशेपा. २३११-२) एवं स्वमतं युक्तिभिरुपस्थाप्यैवमेव प्ररूपणां चकार, स चेत्थं प्ररूपयन स्वगच्छ- स्यापरिदमूफा-हे भाचार्य ! क्रियमाणं कृतमित्यादि भगपद्धचनमवितधमेव, प्रत्यक्षविरुद्धत्यायोगात्, तथाहि-क्रिय- मार्ग नाम कियापिष्टमुच्यते, तद्यदि क्रियमाणं न कृतमित्यभ्युपगमस्तहिं क्रियावैफल्यमसक्तिः, कार्योत्पादनार्थं हि क्रिया, मधमक्षणभापिन्या च क्रियया कार्य नोत्पादित क्रियमाणस्य कृतत्वानभ्युपगमात्, तद्यदि प्रथमे क्रियाक्षणे कार्य गोषी रात उत्तरेष्यपि क्रियाक्षणेषु तस्योत्पत्तिा भूत्, को हि तासामुत्रासां क्रियाणामात्मनि रूपविशेषो येन प्रथमया सहसू.१८

·जमालिम-
तखण्डनं
श्यक मल
य. वृत्ती
नोत्पादित ताभिरूपाद्यते !, ततः सर्वदा कार्योत्पत्त्ययोगतः क्रियावैफल्यनसक्तिः, अथ च दृष्टा कार्यस्योत्पत्तिः, विवक्षिते
क्रियाचरमसमये घटादेर्दर्शनात् , ततः प्रथमसमयेऽपि किञ्चिदुत्पन्नमिति प्रतिपत्तव्यं, यच्चोत्पन्नं तन्नोत्तरक्रियाभिरुत्पाद्यते,
निप्पन्नस्योत्पायवायोगाद्, अन्यथा सर्वासामप्युत्तरक्रियाणां तत्रैव क्षय इति कार्यायोगः, ततो यत् यस्मिन् समये कार्य
उपोदपाते है, कर्नुमारब्धं तत्चस्मिन् समये परिनिष्ठामियत्तीति न क्रियमाणं कृतमित्यादिभगवद्वचनं प्रत्यक्षविरुद्धं, यदप्युक्तम् 'अन्यच्च
यदि क्रियमाणं कृतमित्यम्युपगम.इत्यादि' तदप्यसम्यक्, कृतस्य सतः करणक्रियानभ्युपगमात्, न खलु वयं करणक्रि-
॥४०॥
योतीर्ण सन्तं क्रियमाणत्वेनाभ्युपगच्छामः, किन्तु यत् यस्मिन् समये कर्जुमारभ्यते तत्तस्मिन्नेव समये तद्योग्यक्रियायो-
गतः परिनिष्पत्तिमुपैतीत्येतद्वदामः, तथा च कुतोऽनुमानविरुद्धत्वादिदोपासङ्गः, एतेन यदप्युक्तम्-अपि च कृतमिति
(कृतमित्यादिवत्र ) करणक्रियोत्तीर्णस्य सतः क्रियमाणत्वानभ्युपगमात्, अन्यथा तूभयमप्यविरुद्धं, पूर्वसमये असतः
क मारग्यमाणत्वात् क्रियमाणत्वं, तस्मिन्नेव च समये परिनिष्ठामभ्युपगतमतः कृतत्वमिति, यच्चोक्तम्-'अन्यच्च कृतमिति
पदतेत्यादि', तदप्यसमीचीनं, कृतं हि नाम करणक्रियोत्तीण, यच्च यस्मिन् समये क्रियमाणं तत्तस्मिन्नेव समये करणक्रियाया
उत्तीर्ण, भूयः करणक्रियानपेक्षणात् , नच चिरकालनिर्वचितमेव कृतमुच्यते, भूतमात्रे प्रत्ययविधानात्, सा चभूतमात्रता
क्रियमाणेऽपि करणक्रियोत्तीर्णत्वेनाविशिष्टेति न क्तप्रत्ययासम्भवः, यदप्यवादीत् 'इतश्चायोगो-घटादीनां कर्तुमारब्धाना-
मित्यादि'तदपि निविटाडिमायबोधकं, यतः-प्रतिसमयमन्यदन्यद्विलक्षणं कार्य तत्तत्सामग्रीवशादुपजायते, तथाऽध्यक्षतो
दर्शनात् , यञ्च वस्मिन् समये कर्जुमारभ्यते तत्तस्मिन्नेव समये निष्ठामुपगच्छति, यश्व दीर्घः क्रियाकालो दृश्यते स प्रति-
॥४०३॥

·ममयभायिनां परस्परविलक्षणानां बहूनां कार्याणां, न त्वेकस्य, तेन यदुच्यते-'यदि क्रियमाणं कृतं तर्हि घटःप्रथमसमय एर झियमाणः कृत इति परिपूर्ण उपलभ्येत, न चोपलभ्यते, तस्मान्नैतत्सारमिति तदपाकृतमवसेय, प्रथमसमये घटस्य फरणानारम्भाव, घरमसमये हि पटः कर्जुमारब्धः, स च तस्मिन् समये उपलभ्यते एव, प्रथमसमये तु मृत्पिण्डादिकं फ मारब्धम् , अन्यारम्भे च कथमन्यदुपलभ्यते ?, न खलु घटः पटारम्भे समुपलभ्यो भवति, उकं च-"पइसमउप्प- नाणं परोप्पर विलक्सणाण सुवरणं । दीहो किरियाकालो जइ दीसइ किं थ कुंभस्स ? ॥१॥ अन्नारंभे अन्नं किह दीसाइजह पढो पडारंभे । सियगादओ न कुंभो किह दीसइ सो तदद्धाए ॥२॥" ( विशेषा. २३१५-६) लोकस्तु मृरिपण्डादीन्यपि कार्याणि घटकार्यानुयायीनीति घटत्वेनाध्यवस्थति, भवानपि च स्थूलमतितया व्यवहारपतितः सन् तथैवानेफप्रभूतकार्यक्रियाफलमतिद्राधीयांसं कालं घटे लगयति, आह-"पइसमयकजकोडीनिरवेक्खो घडगया- भिलासोऽसि । पइसमयकज्जकालं थूलमइ घडंमि लाएसि ॥१॥" (विशेपा. २३१८) भगवद्वचनं च निश्चयमतानुगतं, तदेय च प्रमाणीकुर्वनिः साधुभिरपि यत् यत्र नभोदेशे यस्मिन् समये आस्तरीतुमारब्धं तत्तत्र तस्मिन् समये समा- स्तीर्णमेषेति तत्त्वमपेक्ष्य युप्मान् प्रत्ययादि-आस्तीर्णः संस्तारक इति, ततो न कश्चिदोषः । एवं सो जाहे न पडिवजाइ वाहे असद्दईता तरस वयणं गया सामिसगासं, अण्णे तेणेव समं ठिया, पियदसणावि तत्थेव ढंको नाम कुम्भकारो समणोयासतो तस्स घरे ठिया, सा बंदिउमागया, तंपि तहेव पन्नवेइ, सा तस्साणुरागेण मिच्छत्तं पडिवन्ना अजाणं परिकद्देइ, वे च ढंक भणइ, सो चिंतेइ-एसा विपडियन्ना नाहचएणं, ताहे सो भणइ-अहं -न याणामि एवं विसेस-

·श्रीआव-
व्यकमल.
य० वृत्ती
उपोद्घाते
जमालिम-
तखण्डन
॥४०॥
तर, अन्नया कयाई तीसे सम्झायपोरिसिं करतीए ढंकेण भायणाणि उवत्तंतेण ततोहुत्तों इंगालो छूढो, ततो तीसे संघा-
डीए एगदेसो दहो, सा भणइ-सात्रय ! किं ते संघाडी दड्डा ?, ताहे सो सवित्थरं पण्णवेइ, सा संबुद्धा, तहत्ति पडिसु-
णइ, इच्छामि सम्म पडिचोयणा, चाहे सा गंतूण जमालिं पन्नवेइ बहुविहं, सो जाहे न पडिवजइ ताहे सा सहस्सपरि-
वारा सेससाहुणो अ सामिसगासं गया, इयरोऽवि एगागी चंपं नगरौं गतो, तत्थ सामिस्स अदूरसामंते ठिच्चा सामि
भणइ-देवाणुप्पियाणं वह्ये अंतेवासी समणा छउमत्थावकमेण वकता,नोखलु अहं तहा छउमस्थावक्कमेणमवकते, अहणं
उप्पन्ननाणदंसणधरे अरहा जिणे केवली भवित्ता केवलिअवक्कमेण अवकते, तए णं भयवं गोयमे जमालिं एवं वयासी-
नो खलु जमाली 1 केचलिरस नाणे वा दसणे वा सेलधंभादिणा आवरिजइ, जइ णं तुमं जमाली ! उप्पन्ननाणदंसणधरे
ताणं इमाई दो वागरणाई वागरेहि-सासए लोए ? असासए लोए ?, सासए जीए ? असासर जीए?, तए णं से जमाली
भयवया गोयमेणं एवं वुत्ते समाणे सुभिए नो किंचि पडिवयणं दाउं संचाएइ, तुसिणीए चिट्टइ, ततो भयवं महावीरे
जमाली एवं क्यासी-अस्थि णं जमाली! मम ववे अंतेवासी छउमत्था जे पभू एयं वागरणं वागरित्तए जहा अहं, नो पुण
एयप्पगारं भासं भासित्तए, सासए लोए जमाली, ज न कयाइ नासीन कयाइ नभवइ न कयाइ न भविस्सइ, किंतु भुविं
भवइ य भविस्सइ य, असासए लोए, जणं उत्सप्पिणी भवित्ता ओसप्पिणी भवइ ओसप्पिणी भक्त्तिा उस्सप्पिणी भवइ,
सासए जीए जमाली !, जन्नं न कयाइ नासी जाव न भविरसइ य, असासए जीए, जं नेरइए भवित्ता तिरिक्खजोणीए
भवइ तिरिक्सजोणीए भविचा मणुस्से भवति, मणुस्से भवित्ता देवे, सो य जमाली सामिस्स एवमाइक्खमाणस्स एय-
॥४०४॥

·मह नो सदरमा गमदते सामिरस अंतियातो गवफमइ, अपफमिता पहिं असम्भावुभावणाहिं मिच्छताभिनियेसेण गप्पागं परं च युग्गाहेमाणे यहूई पासाई सामनपरियागं पाउणित्ता पहहिं छहमाईहिं अप्पाणं भाविचा अद्धमासियाए मंछेदणाए गताणं झोसिचा तरस ठाणस्स अणालोश्यपडिफते कालं किच्चा लंतए कप्पे तेरससागरोवमहिईए किपिसएसु दरेगु उपयसो ॥ गधराणि त्येवं नीयते-ज्येष्ठा--महती सुदर्शनाभिधाना भगवतो भगिनी तस्याः पुत्रो नाम जमालिः, तस्य अनपघानी नाम भगवतो दुहिता गृहिणी, अन्ये तु व्याचक्षते-ज्येष्ठा सुदर्शना अनवद्यापति जमालिगृहिणीनामानि, धारस्त्यां नगर्यो विदुकोद्याने, जमालेनिह यस्य दृष्टिरत्पनेति वाक्यशेषः, तत्र पश्च शतानि साधूनां सहस्र चार्यिकाणाम् , एतेषां प मध्ये या स्वयं न प्रतियुद्धः स जमालिं मुक्त्वा शेपः सर्वोऽपि ढवेन प्रतिवोधितः । गतः प्रथमो निहवः साम्प्रतं द्वितीयं प्रतिपादयति- सोसस पासाणितया जिणेण उप्पाडिअस्स नाणस्स।जीवपएसिअदिट्ठी उसभपुरम्मी समुप्पन्ना ॥१२७॥(मू.भा.) गिनेन भगवता महावीरेणोत्पादितस्य ज्ञानस्य-केवलज्ञानस्य यदा पोडश वर्षाणि अतिक्रान्तानि तदा जीवप्रदेशि- फाटि प्रापभपुरे समुत्पता । कथमुत्पन्ना ?, रायगिहं नगरं, तत्थ गुणसिलयं चेझ्यं, तमि वसू नाम भयवतो आयरिया घोदरापुपी समोसढा, तरस सीसो तीसगुत्तो नाम, सो आयप्पवायपुघे इमं आलावगमज्झाइ- एगे भंते ! जीवप्पएसे जीवेत्ति पर सिया?, नो इणढे समहे, एवं दो जीवप्पएसा तिन्नि संखेज्जा असंखेजा वा जाव एगपएसूणेऽविय णं नो जीवैत्ति यत्तय सिया, जम्हा कसिणे पडिपुन्ने लोगागासपएसतुपएसे जीवेत्ति वत्तवं सिया' इत्यादि, एवमहिज्जतो

·श्रीमाय-
स्पकमल
२० तृती
उपोत्याते
अन्त्यमदे-
शजीवम-
तनिरासः
॥४०५॥
मिध्यात्योदयतो विप्रतिपन्नः सन् इदममिहितवान्-योकादयो जीवप्रदेशाः खल्वेकप्रदेशहीना अपि न जीवव्यपदेश
उभन्ते, किन्तु चरमप्रदेशयुकाः, ततः स एवैकः प्रदेशो जीका, जीवव्यपदेशस्य तद्भावभावित्वात् , स एवं प्रतिपादयन्
गुरुणाऽभिहिती नैतदेवं, जीवाभावप्रसङ्गात्, तथाहि-भवदभिमतोऽन्त्योऽपि प्रदेशो न जीवः, अन्यप्रदेशतुल्यपरि-
माणत्वात् , प्रथमादिप्रदेशो वा जीवा, शेपप्रदेशतुल्यपरिमाणत्वात् अन्त्यमदेशवत्, न च पूरण इतिकृत्वा तस्य जीवत्वं
युग्यते, एफैकस्य पूरणत्वाविशेपात , एकमपि विना तस्यासम्पूर्णस्यात्, उकं च-"गुरुणाऽभिहितो जइ ते पढमपएसो
न सम्मतो जीयो । तो तप्परिणामोच्चिय जीवो कहमतिमो एसो १ ॥१॥ अहव स जीवो कह नाइमोत्ति ? को वा विसे-
सहेऊ ते ।। अह पूरणोति बुद्धी एकेका पूरणे तस्स ॥ २॥" (विशेपा. २३३७-८) अपिच-कृत्स्ना परिपूर्णो जीव
इत्युक्त, तन यदि प्रतिप्रदेशं जीवत्वं न स्यात् ततः कथमन्तिमप्रदेशमक्षेपेऽपि समुदाये जीवत्वं भवेत् ?, प्रत्येकम-
भावात् , रेणुषु तैलयत् , आह च-"जं सबहा न वीसु सधेसुवि तं न रेणुतेछ व । सेसेसु असन्भूतो जीवो कहमंतिम-
पएसे ॥ १॥" (विशेपा. २३४०) अथ किमत्र युक्तिभिः , आगमः प्रमाणम् , आगमे च शेषाः सर्वेऽपि प्रदेशा जीव.
येन निपिद्धाः, न स्यन्तिमप्रदेशः, तस्मात् स एव जीव इति, तदप्ययुक्तं, अन्त्यस्यापि प्रदेशस्यैकत्वेन 'एगे भंते ! जीव-
प्पएसे जीवत्ति वत्तयं सिया' इत्यादिना निपिद्धत्वात्, किंच-यदि तवागमः प्रमाणं तत आगमे 'जम्ही कसिणे
पडिपुग्ने लोगागासप्पएसतुहप्पएसे जीये जीवेत्ति वत्त, सिया' इत्यनेन सर्वपदेशा जीवत्वेनाभिहिताः, समुदायस्य समु-
दायिभ्यो व्यतिरिकस्याभावात् , उकं च-आह सुर्यमि निसिद्धा सेसा न उ अंतिमपएसो ॥१॥नणु एगोत्ति निसिद्धो
॥४०५॥

·. सोऽपि सुए जर मुयं पमाणं ते । सुत्ते सपपएसा भणिया जीवो न चरिमो ॥२॥" त्ति, (विशेषा. २३४२-३) अथ पदि मतिप्रदेशं जीयत्वं तर्हि फयमेकादिप्रदेशानामागमे जीवत्वनिषेधः कृतः, उच्यते, परिपूर्णसमुदायस्य सत एकजीव- वल्यापनार्यम्, अन्यथा प्रतिप्रदेशं जीवत्वप्रतिपादने प्रतिजीवं जीववाहुल्याशङ्कामसके, एवमभिधीयमानेऽपि यदा न प्रतिपद्यते 'ताहे से काउस्सग्गो कतो, एवं सो यहूहिं असम्भावुभावणाहि मिच्छत्ताभिनिवेसेण य अप्पाणं परं च पुग्गाहेमाणो गतो आमलकप्पं नयरिं, तत्थ अंवसालयणे ठितो, तत्य मित्तसिरीनाम समणोवासतो, तप्पमुहा य अन्ने, ते निग्गया आगया साहुणोत्ति, पच्छा सो पण्णवेइ, मित्तसिरी जाणइ जहा एए णिहगा, तहावि माइट्टाणेणं पइदिणं गंतूण धम्म मुणेइ, अण्णया तस्स परे संखडी जाया, ताहे तेण निमंतिया-तुम्हेहिं सयमेव मम घरमागंतवं, ते गया, ताई तरस निविद्वरस विपुला खजगविही नीणिया, ततो एकेकातो खंडखंडं देइ, एवं कूरस्स कुसणस्स वत्थरस, ते जाणंवि-एस पच्छा दाहिइ, पच्छा पाएसु पडितो, सयणं च भणइ-एह वंदह साहू पडिलाभिया, अहो अहं धन्नो स. पुमोज तुम्भे मम परं सयभेयागया, ताहे ते भणति-किं परिसियामो अम्हे ?, सो भणइ-तुझे मए ससिद्धांतेण पद्धिताभिया, जइ नपरि बदमाणसामिस्स तणएण सिद्धतेण (तो) पडिलाभेमि, तत्थ सो संबुद्धो भणइ-इच्छामि अजो! सम्म पडिपोयणा, वाहे पच्छा सायएण विहिणा पडिलाभिता, मिच्छादुकडं कयं, एवं ते सवे संवोहिया आलोइयप- डिमंता रिहरति । गममेधार्थमुपसंजिहीराह- रामगिहे गुणसिलए यसु उद्रसपुषित्तीसगुत्ताओ। आमलकप्पा नयरी मित्तसिरी कूरपिउडाइ ॥१२॥ (भा.) क

·श्रीआव.
दयकमल.
अन्यक्कम
तखण्डन
या वृत्ती
उपोद्घाते
॥४०६॥
अस्याः प्रपश्चाथै उक्त एव, अक्षरगमनिका त्वेवम्-ऋपभपुरमिति वा राजगृहमिति वा एकार्थ, तत्र राजगृहे नगरे गुण-
शिलके उद्याने वसुर्नाम चतुर्दशापूर्वी आचार्यः समवसृतः, तस्य शियात् तिष्यगुप्तादेपा दृष्टिरुत्पन्नेति वाक्यशेषः, सप
तिष्यगुप्त आमलकल्या नाम या नगरी तां गतः, तत्र मित्रनीः श्रावकः, तेन कूरपिउडादिना देशीवचनमेतत् कूरसि-
क्यादिना प्रतिलाभनेन प्रतियोधितः॥ गतो द्वितीयो निन्हवः, सम्पति तृतीयप्रतिपादनार्थमाह-
चउदस दो वाससया तइया सिद्धिं गयस्स वीरस्सा अवत्तगाण दिट्ठी सेअविआए समुप्पन्ना ॥१२९।। (भा.)
सिद्धिं गतस्य वीरस्य यदा द्वे वर्षशते चतुर्दशाधिके समतिकान्ते तदा अव्यककानां दृष्टिः श्वेतानिकायां नगर्या
समुत्पन्ना । सेयवियाए पोलासे उजाणे अजासाढा नामायरिया समोसढा, तेसिं वहवे आगाढजोगपडिवन्नगा अज्झा.
यति, स एवायरितो तेर्सि वाणायरिओ, अण्णो तत्थ नत्थि, ते य आयरिया रत्तिं हिययसूलेण मया सोहम्मे कप्पे
नलिणिगुम्मे विमाणे देवत्ताए उपवण्णा, ओहिं पति, जाव पेच्छंति सरीरगं, ते य साहू आगाढजोगपडिवण्णमा,
ते न जाणंति जहा आयरिया कालगया, ताहे तं चेर सरीरगं देवो अणुपविट्ठो, पच्छा उद्धवेइ-वेरत्तियं करेह, एवं तेण
तेसिं दिवप्पभावेण लहुं चेव समाणियं, पच्छा निष्फन्ने सुते भणइ-खमह भंते ! जं तुन्भे मए असंजएण वंदाविया, अहं
अमुगदिवसे कालगतो, एवं सो खामेत्ता पडिगतो, तेवि तं सरीरंग उडेजण चिंतेति-एञ्चिरं कालं असंजतो वंदितो,
ततो ते अवत्तगभावं भाति-को जाणइ कि साहू देवो या, तो न बंदिजन्ति, अन्नहा असंजयनमणं होजा, मुसा.
वातो वा, जहा एस अमुगोत्ति, एवमव्यकभावं प्रतिपद्यमानास्ते स्थविरैरुचिरे-ननु यदि परस्मिन् सर्वत्र भवतां सन्देहस्तर्हि
॥४०६॥

·येनो देवोऽहमिति तत्रापि किं न सन्देहः १, स किं देवो वा अदेवो वेति, अब स स्वयमेवाचकथत् अहं देवस्तथा दे माशात् तस्योपलब्धमतो न तत्र सन्देहो, यद्येवं तर्हि ये स्वयं वदन्ति वयं साधयः साधुसमाचारं च .परिपूर्ण- मरफशिष्टमनमः कुर्याणाः साक्षादुपलभ्यन्ते तेषु का सन्देहो ? येन यूयं परस्परं न चन्दध्वे, अपिच-साधुवचनमेव मत्यतया प्रतिपचुं युफं, न देववचनं, देवो हि क्रीडाद्यर्धमन्यथापि भाषमाणः सम्भवति, न साधयः, तेपामरकद्विष्टतया विपरीतार्थकथनमपत्तेरसम्भवात्, अन्यच्च-यदि प्रत्यक्षेप्वपि यतिषु भवतां सन्देहः तर्हि परोक्षेषु जीवादिषु सूक्ष्मव्यव- दिवपिमहटेषु सुतरामसी भविष्यति, ततः सम्यक्त्वस्याप्यभावः, अथ मन्येधा जिनवचनान्न तत्र सन्देहस्तहिं तदेव जिन- घपनं प्रमणपरिझानेऽपि समानं, तथा च भगवद्वचनम्-"आलएण विहारेणं, ठाणा चंकमणेण य । सको सुविहिओ नाई, भासापैणइएण य ॥१॥" (आय. ११६० नि.) तस्माद्वन्दनीया एव यतयः, किश्च यथा जिनप्रतिमा जिनगुण- रहितामपि जानन्तो भयन्तः परिणामविशुद्यर्थ चन्दन्ते तथा किन श्रमणमपि, उक्तं च-"जह वा जिणिंदपडिमं निणगुणरहियपि जाणमाणावि । परिणामविसुद्धत्थं वंदह तह किं न साहुंपि? ॥१॥” (वि. २३६५) अथ श्रमणा- नामसंयतरूपधारिणां वन्दने तद्गतपापानुमतिप्रसङ्गोऽतस्तद्वन्दनप्रतिपेधः, प्रतिमाया तूक्तदोपाभावाद् वन्दनमिति, तद- गुफ, प्रतिमायामपि तथाविधभोगाऽर्थिव्यन्तराधिष्ठितायां चन्दने तद्गतपापानुमतिप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात्, अथ भपतु मतिमा व्यन्तराधिष्ठिता तथापि तां जिनयुद्धमा विशुद्धचित्तो नमस्यन् न दोपभार भवति, परिणामस्य विशुद्धत्वात् , परिणाम पर निशयतः प्रमाणम् , यत उक्तम्-“परमरहस्समिसीणं समत्तगणिपिडगझरियसाराणं । परिणामियं

·श्रीआव.
श्यक मल-
अन्यकम-
तखण्डनं
। य० वृत्ती
उपोद्घाते
॥४०७॥
,
पमाणं निच्छयमवलंबमाणाणं ॥१॥" (ओघ ७६९) यद्येवं तर्हि यतिरूपमपि यतिवुद्ध्या नमस्यतो विशुद्धचित्तस्य
न कश्चिद्दोपः, परिणामविशुद्धस्तत्रापि सद्भावात् , आह च भाष्यकृत्--"अस्संजयजइल्वे पावाणुमई मई, न पडिमाए ।
नणु देवाणुगयाए पडिमाइवि होज सो दोसो॥१॥ अह पडिमाएँ न दोसो जिणवुद्धीऍ नमतो विसुद्धस्स । तो जइ.
ख्वं नमतो जइबुद्धीए कह दोसो ? ॥२॥" ( वि. २३६७-८) अथैवं वदतां भवतामतिप्रसझा, प्रकटमसंयतरूपानपि
पार्श्वस्वादीन नमस्यतो विशुद्धचित्तस्य दोपाभावप्रसक्तः, तदसम्यक्, तद्वन्दनस्य भगवन्निपिद्धतया दोपहेतुत्वात् , ते
हि प्रकटमसंयमचेष्टया चेष्टमानाः प्रवचनविडम्विनः, प्रवचनविडम्विनां च नमनं लिङ्गधारिणो विडम्बकस्येव प्रवचन-
लाघवादिसम्पादकतया दोपहेतुः, अतो भगवता निषिद्धम् , उक्तं च-"जह वेलंवगलिंग जाणंतस्स नमतो हाइ दोसो।
निद्धंधसंपि नाऊण वंदमाणे धुवं दोसो ॥१॥" (आ. ११४९ नि.) इत्यादि, ये तु सम्यक् संयमचेष्टया चेष्टन्ते ते
अपचनोन्नतिकारिणोऽपरेप संयमविषयबहुमानोत्पादकाः, अत एव सन्तानेन तीर्थप्रवृत्तिहेतवश्चेति, तेषु भवतां व्यव-
हारतो नमस्करणमनुज्ञातमनेकगुणसद्भावात्, अन्यथा तीर्थोच्छेदप्रसक्तः, तथाहि-दौ जिनशासने नयौ-निश्चयनयो
व्यवहारनयश्च, तत्र निश्चयनयतः सर्वं दुर्जेयं, साम्भोगिका अपि हि साधवस्तत्त्वतः कुशीला चा अकुशीला वा चारित्रि-
णोऽचारित्रिणो वेति न ज्ञातुं शक्यते, ततस्तैः सह संवासोऽपि न भवतामुचितो, गृहिणोऽपि वन्दमानाः किं ते तदानीं
भावयतय उत गृहस्था एवेति दुर्लक्ष्यमतस्तेषु यथोक्तरूपाऽऽशीरपि न दातुं शक्या, व्रतार्थमुपस्थितोऽपि किं भव्यः
किं वाऽभन्यो यदिवा किं चौरो वा पारदारिको वेति को वेद ?, ततः स्थिता दीक्षापि शिष्याणामिति, तदेवं निश्चयन.
॥४०७॥

·पनय पेण्डेन वर्तनाभ्युपगमे सकतव्ययद्दारोच्छेदप्रसद्दा, व्यवहारतस्तु यस्य सूत्रोका यतिगुणाः स यतिरितरस्त्वयतिः, गृदस्योषितनेपथ्यादिपरिकटितो गृही शेपरत्वगृही, प्रशमसंवेगादिगुणान्वितो भव्य इतरस्त्वभव्यः, परोक्षेऽपि ग्रहणोचि- समामायामपि प परद्रव्यानपदारतोऽचौरा, परस्त्रीसम्मापणादिविकलोऽपारदारिकः, शेपस्तु चौरः पारदारिकश्चेति शानुं शक्यते, वतो व्ययहारप्रवृत्तिस्तीर्यानुच्छेदश्च, तस्माजिनवचनं प्रमाणीकुर्वद्भिरवश्यं द्वावपि नयाँ प्रतिपत्तव्यौ, सरमतिपचौ च पूर्वप्रमजितानां पन्दनमिति, उकं घ-"जइ जिणमयं पवजह ता मा ववहारनिच्छए मुयह । ववहारपरि- घार तिरपुडेओ जतोऽयरसं ॥ १॥ निच्छयतो दुग्नेयं को भावे कम्मि वट्टए समणो १३ ववहारतो य जुजई जो पुष- ठितो परिचम्मि ॥२॥"(विशेपा. २३८२-३) इत्यादि, एवं भणमाणावि जाहे न पडिवज्जति ताहे उग्घाडिया, ततो ते विदरंता रायगिदं गया, तत्य मोरिययंसप्पसूतो वलभदो नाम समणोवासतो, तेण आगमिया जहा इहमागयत्ति, साहे तेण गोहा आणचा-चचह गुणसिलए जे पपइयगा ते इहमाणेह, तेहिं आणिया, रण्णा भणिया-सिग्घं कडगमद्देण मारेद, ततो तेहिं पुरिसेहिं हत्थी कडगा य आणीया, ताहे ते साहुणो पमणिया-अम्हे जाणामो, जहा तुमं सावतो, तो अगदं (कह) मारावेसि ?, राया भणइ-तुभ चोरा णु पारिया णु अभिमराणु को जाणइते भणति-अम्हे साहुणो, राया भणइ-किह सुन्भे समणा पाचारिगा वा, अहंपि समणोवासतो वा न वा?, ताहे ते संबुद्धा, लजिया पडिवन्ना, निरफिया जाया, ताहे अंबादिया खरेहिं मउएहि य, पच्छा संघोहणद्वाए तुन्भं मए इमं एयारूवं कर्यति मुका खामिया प। मुमेपार्थमुपसंहरलाह-

·श्रीआर-
श्यकमल-
दनिरास:
य० वृत्ती
उपोद्घाते
॥४०८॥
सेपयि पोलासाहे जोगे तदिवसहिअवसूले य । सोहम्मि नलिणिगुम्मे रायगिहे मुरिअवलमहे ॥१३०) (भा.)
श्वेताम्ब्यां नगर्या पोलासे उद्याने आपाढाख्य आचार्यः, योगे उत्पाटिते सति तद्दिवस एवं हृदयशूले, समुत्पने मृत
इति वाक्यशेषः, स च सौधर्मकल्पे नलिनीगुल्मे विमाने समुत्पद्यावधिना पूर्ववृत्तान्तमवगम्य विनेयानां योगान्
सारितवानिति वाक्यशेपः । सुरलोकगते तसिन् अव्यक्तमता सन्तस्तद्विनेया विहरंतो राजगृहे नगरे मौर्यवंशोवो
बलभद्रो नाम राजा, तेन सम्बोधिता इति वाक्यशेषः ॥ उक्तस्तृतीयो निह्नवः, सम्पति चतुर्थमभिधित्सुराह---
वीसा दो वाससया तझ्या सिद्धिं गयस्स चीरस्स । सामुकछेड्अदिही मिहिलपुरीए समुप्पसा ।।१३१ ।। (भा.)
सिद्धिं गतस्य वीरस्य भगवतो यदा विंशत्युत्तरे द्वे वर्षशते गते तदा सामुच्छेदिकदृष्टिमिथिलायां पुर्या समुत्पन्ना।
कथमुत्पन्ना ?, उच्यते-मिहिलाए नयरीए लच्छिघरे चेइए महागिरी आयरिया, तेर्सि सीसो कोडिन्नो, तस्स सीसो आस-
मित्तो, सो अणुप्पवाए पुषे नेउणियं वत्थु पढइ, तत्थ छिन्नछेयनयवत्तवयाए आलावगो जहा-सवे पडुपण्णसमय-
नेरझ्या वोच्छिजिस्संति, एवं जाव वैमाणिया, एवं विइयादिसमएसु क्त्तवं, एत्थं तस्स वितिगिच्छा जाया जहा सबे
पडुप्पण्णसमयसंजाया वोच्छिजिस्संति, एवं च कुतः सुकृतदुष्कृतानां कर्मणामनुभवनम् , उत्सादानन्तरमेव सर्वस्य
विनाशसद्भावात्, तथा चोक्तं तन्मतेन-"एवं च कतो कम्माणुवेवणं सुकयदुक्कयाणति । उप्पायाणंतरतो सबस्सविणा.
ससभावा ॥१॥" स एवमादि प्ररूपयन गुरुभिरभिहितो-चरस ! इदमेकस्य क्षणक्षयवादिन ऋजुसूत्रनयस्य मतं,
न सर्वनयानां, जिनमतं तु सर्वनयसापेक्षम्, अतो मिथ्यात्यं मा ब्राजीत् , न खलु स्वपरपर्यायानन्तधात्मकस्य बस्तुनः
॥४०८॥

·पाटपर्यायमात्रपिना सर्वथा विनाश उपपत्तिक्षमः, सतः सर्वधा विनाशायोगातू, नासतो विद्यते भावो, नाभावो विधते सत' इति चपनात्, अब किमत्र कुर्मः ? सूत्रे साक्षादेवमभिहितत्वाद, तदयुक्तं, सूत्रे द्यार्थतया शाश्वतस्यापि प्रतिपादनात , तथा प सूपम्-"नेरइया णं भंते ! किं सासया ? असासया ?, गोयमा ! सिय सासया, सिय असासया, में केणद्वेणं भंते । एवं बुच्चद, गोयमा ! दयट्ठयाए सासया पनवट्ठयाए असासया" इत्यादि, अपिच-सधे पडुप्पण्ण- ममया नेरझ्या योच्छिजिरसती'त्यादावपि सूने न सर्वधा विनाशोऽसिहिता, प्रथमसमयादिविशेषणोपादानात्, तथाहि- प्रथमसमयवितिया नारका व्यवच्छेत्स्यन्ति, नसर्वधा, मूलद्रव्याविनाशतः, एवं द्वितीयादिसमयविशेषणोपादानेऽपि भावनी- यमिति, उर्फ प भाष्यकृता-"पगनयमएणमिदं (ण) सुचं वच्चाहि मा हुमिच्छत्तं । निरर्वेक्खो सेसाणवि नयाण हियवं पिपारेदि ॥ १॥ न य सपहाविणासो अद्धापजायमेचनासम्मि । सपरपजायाणंतधम्मिणो पत्थुणो जुत्तो ॥२॥ कि. २३९३ ) अह मुत्ताउति मई नणु सुत्ते सासयंपि निहिडें । वत्थु दवट्ठाए असासयं पजयहाए ॥ ३ ॥ (वि.२३९४) उ (प) त्यपि न सपनासो समयाइविसेसणं जतो पिहियं । इहरा न सपनासे समयाइविशेसणं जुत्तं ॥ ४॥ (वि.२३९५)" ततः कथं सुकृतकृताना कर्मणामनुभवनाभावः। एवं जाहे पण्णरितोवि णेच्छइ ताहे उग्याडितो, ततो सो समु. ऐनं वागरेतो करितपुरं गतो, तस्थ खंडरक्सा नाम समणोवासगा, ते व सुंकवाला, तेहिं आगमियेल्लगा, ततो तेहिं गईजण मारेउमारणा, ताहे ते भयभीया भणनि-अम्हेहिं सुयं जहा तुम्मे सावगा, तहावि,एए घाडू मारेह, ते भगति-

·श्रीजा.
यकमर-
सामुच्छे-
दिका
य० नृत्ती
उपोद्घाते
॥४०९॥
ने पवइयगा ते योच्छिन्ना पुर्व चेष, (तुम्ह) सिद्धतो एस, अतो तुन्भे अपणे केऽवि चोरा, ते भणंति-मा मारेह, एवं तेहि
संयोहिया पडिवार सम्म ।। अमुमेवार्थमुपसञ्जिघृक्षुराह-
मिहिलाए लच्छिघरे महगिरि कोडिन्न आसमिसे आनेउणियणुप्पवाए रायगिहे खंडरक्खा य ॥१३२शा(भा.)
मिथिलायां नगयो लक्ष्मीगृहे चैत्ये महागिरय आचार्यास्तेषां शिष्यः कौण्डिन्यः, तस्यापि शिष्योऽश्वमित्रः, सोऽनुम-
वादाभिषाने पूर्व नैपुणिकं वस्तु पठन छिन्नच्छेदनकनयवक्तव्यतायामालापकानधीयानो मिथ्यात्वमगमत्, सच समुच्छेदं
मरुपयन् काम्पिल्यपुरं राजगृहापरनामकं गतः, तत्र खण्डरक्षकाभिधानाः श्रमणोपासकास्तैः प्रतिबोधितः ॥ उकश्चतुर्थों
निहवः, सम्प्रति पञ्चमं निहवमभिधित्सुराह-
अद्वायीसा दो वाससपा तइया सिद्धिं गयस्स चीरस्स। दोकिरियाणं दिट्टी उल्लुगतीरे समुप्पन्ना ॥१३३॥(भा.)
यदा भगवतो वे वर्षशते अष्टाविंशत्युत्तरे गते तदा द्विक्रियाणां दृष्टिरुल्लुकातीरे समुत्पन्ना ॥ यथोत्पन्ना तथा प्रदश्यते-
उल्लुका नाम नदी, तीए तीरे एगम्मि खेडहाणं, बीयम्मि उल्लुगातीरं नगरं, तत्य महागिरीणं आयरियाणं सीसो धण-
गुत्तो नाम आयरितो, तस्सवि सीसो गंगो नाम, सो आयरिओ, सो तीसे नदीए पुधिमे तडे, आयरिया से अवरिमे तडे,
ततो सो सरयकाले आयरियवंदतो उच्चलितो, सो य खल्लीडो, तस्स खल्ली उण्हेण डझंइ, हेहा य सीयलेण पाणिएण
सीयं, ततो सो चिंतेइ-जहा सुत्ते भणियं-एगेण समएण एगा किरिया वेइजइ, सीया वा उसिणा वा, अहं च दो किरि-
यावो वेपमि, अतो दो किरियातो एगेण समएण वेइजति, ताहे आयरियाण. साहइ, प्रमाणयति च-भवतो द्वावपि युग-
॥४०९॥

·पशुपयोगी अनुभयसिद्धत्यात, मम पादशिरोगतशीतोष्णक्रियासंवदनवत्, आचार्याः प्राहुः कथं यूयमेवं प्रज्ञापयत, न सल्लेकेन समयेन वायुपयोगी, फेवलं समयस्य मनसश्वातिसूक्ष्मत्वात् सन्नपि कालभेदो नोपलक्ष्यते, तथाहि-शीमसचरण- शीलं मना, तो येनेन्द्रियदेशेन यस्मिन् काले तन्मनः सम्बध्यते तदा तस्मिन्निन्द्रियदेशे तन्मात्रज्ञानहेतुरुपयुज्यते, दुरभिनदेशव्ययस्थितानि च पादशिरांसि, ततः कथमुपलभते भवान् युगपत् दूरभिन्नदेशे पादशिरोगतशीतोष्ण- पेदनानुभररूपे दे किये, उर्फ घ-"मुहुमाऽऽसुचरं चित्तं इंदियदेसेण जेण जं कालं । संवज्झइ तं तम्मत्तनाणहेजत्तिणो तेण ॥ १॥ उयठमए फिरियातो जुगर्व दो दूरभिन्नदेसातो। पायसिरोगयसीउणहवेयणाणुभवरूवातो ॥२॥ जुम्म (वि.२४२९-३०) इतथ नैककाठमुपयोगदर्य, यतोऽयमुपयोगमयो जीवस्ततो येनेन्द्रियदेशेन करणभूतेन यस्मिन् काले उपयोगवान् भवति तदा सरमना तधास्वामाव्यात् तन्मात्रीपयोगानेव जायते, ना|पयुक्तो, यथेन्द्रियोपयोगे वर्तमानो माण- पकः सरिमना तदुपयोगमात्रः, ततस्तदुपयोगमात्रोपयुक्तशक्तिस्यात् कथं तत्कालमेवार्थान्तरोपयोग गन्तुमर्हति ?, तथा चोफम्-"उपतोगमतो जीयो उवजुजइ जेण मि जं कालं । सो तम्मेनुवयोगो होइ जहेंदोवयोगम्मि ॥१॥ सो सदुपयोगमेचोवउत्तसत्तित्ति तस्समं चेव । अत्वंतरोवयोग जाउ कहं केण वर्डसेण? ॥२॥” (विशेषा. २४३१-२) ततो यदुफमनुभपसिद्धत्वादिति साधनं तदसिद्ध प्रतिपत्तव्यं, दृष्टान्तोऽपि च साध्यसाधनविकलः, केवलमतिसूक्ष्माती- न्द्रियपुद्गलरकन्धनिप्पादितत्वात् सूक्ष्मं मनः शीघ्र सधरणशीलं च, कालोऽपि चसमयावलिकादिरतिसूक्ष्मः, तत उत्तराधर- व्यपस्थापितोत्पलपत्रशतवेध इव यदिवाऽलातचक्र इव सन्तमपि कालभेदं भवान्नोपलक्षयते, आह च-"समयाइसुहु-

·श्रीभाव-
दयकमल.
२० पृची
उपोदपाते
सामुच्छे-
दिकः
॥४१॥
मयातो मनसि जुमयं च भिन्नकालंपि । उपउसयवेहपिवं जह व तमलायचकं च ॥१॥(विशे. २४३३) एवं पण्णवि-
आमाणोऽपि जाहे न पडियजइ ताहे उग्याडितो, सो हिंडतो रायगिहं गतो, महातवोवीरप्पभं नाम पासवर्ण, तत्थ
मणिनागो नाम नागो, तस्स चेइए ठाइ, सोऽवि तत्थ परिसामग्झे कहेइ जहा एगेण समएणं दो किरियातो वेइज्जति,
ततो मणिनागेण तीसे परिसाए माझे भणियं-अरे दुट्ठसेह ! कीस एयमपण्णवर्ण पण्णवेसि , एत्थ चेव ठाणे ठिएण
भयवया वद्धमाणसामिणा वागरियं जहा एगेणं समएणं एगं किरियं जीवो वेएइ, तुम किं सि लढयरो जातो ?, ता
एदेहि एवं पार्य, मा ते दोसेण सेहामि, एवं वीहावितो उवहितो भणइ-मिच्छामि दुक्कडंति, उक्तं च-"मणिनागेणारद्धो
भयोषयचिपढियोहितो योत्तुं । इच्छामो गुरुमूलं गन्तूण ततो पडिकतो॥१॥" (वि.२४५०) एनमेवार्थ सञ्जिघृक्षुराह-
नरपेडजणषउल्लुग महगिरि धणगुत्त अजगंगे य । किरिया दो रायगिहे महातवोतीर मणिनागो ॥१३४॥(भा.)
उल्लुका नाम नदी, तदुपलक्षितो जनपदोऽप्युल्लुका, उल्लुकायाश्च नद्या एकस्मिन् तीरे धूलीमाकारावृतनगररूपं खेट,
द्वितीये उल्लुकातीरं नाम नगरं, तत्र महागिरिशिप्यो धनगुप्तो नाम, तस्यापि शिष्य आर्यगङ्गः, स शिरसा खल्वाटः,
म मार्गशिरसि मासे नदीमुत्तरन् पादशिरोगतशीतोष्णवेदनानुभवतो युगपत् द्वे क्रिये अनुभूयेते इति प्रतिपन्नवान , राज.
गृहे गतः, तत्र महातपस्तीरप्रभ नाम प्रश्रवणं, तत्र मणिनागो नाम नागः, स तं प्रतिवोधितवानिति वाक्यशेपः । उकः
पथमो निन्यः, सम्मति षष्ठमुपदर्शयन्नाह-
पंग सपा चोपाला तइआ सिद्धिं गयरस वीरस्स । पुरिमंतरंजिआए तेरासिपदिदि उत्पन्ना ॥ १३५ ॥ (भा.)
॥४१०॥

·यदा सिद्धिं गतस्य वीरस्य भगवतो पञ्च वर्षशतानि चतुश्चत्वारिंदादपिकानि गतानि तदा पुरि अंतरञ्जिकायां, मकारोऽलाक्षणिकः, त्रैराशिकानां दृष्टिरुत्पन्ना । कथमिति चेत्, उच्यते-अंतरंजिया नाम पुरी, तत्थ भूयगुहं नाम चेइयं, तत्थ सिरिगुत्ता नाम आयरिया ठिया, तत्थ वलसिरी नाम राया, तेर्सि पुण सिरिगुत्ताणं नाम थेराण भायणिजो रोह- गुत्तो नाम सीसो, सो पुण अन्नगामे ठियल्लतो, पच्छा आयरियं वंदओएइ, तत्थय एगो परिवायगो पोर्ट्स लोहपट्टेण वंधित्ता जंवूसालं च गहाय हिंडइ, पुच्छितो भणइ माणेण-पोर्ट फुटइ, ता लोहपट्टेण वद्धं, जंबूसाला जहा एत्थ जंबुद्दीवे नस्थि मम पडिवादी, ताहे तेण य पडहगो नीणावितो, जहा सुण्णा परप्पवाया, तस्स य पोट्टसालो नाम कयं, सो पडहगो रोह- गुत्तेण पारितो, अहं वायं देमित्ति, ततो सो पडिसेहित्ता गतो आयरियसगासं, आलोएइ-एवं मए पडहगो पारितो। अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह- पुरिमंतरंजि भूअगुह यलसिरि सिरिगुत्त रोहगुत्ते अपरिवाय पुसाले घोसण पडिसेहणा वाए ॥१३६||(भा.) पुरी अन्तरञ्जिका, तस्या वहिर्भूतगुहं नाम चैत्यं, तत्र श्रीगुप्तनामाचार्यः स्थितः, तस्यां च पुरि वलनी मराजा, तस्य चाचार्यस्य भागिनेयो रोहगुप्तो नाम शिष्यः, सोऽन्यग्रामे स्थितः, तस्यां च नगर्या पोशालो नाम परिव्राजका, स वादे- वादविपये पटहेन घोषणां कारितवान्, तेन च रोहगुप्तेनान्यस्माद् ग्रामादागच्छता पटहकः प्रतिपेधितः, आगतेन चाचा- येभ्यो निवेदितम्, आचार्याः प्राहुः-विरूपं कृतं, स विद्याभिर्बलीयान् , ततो पादे पराजितोऽपि विद्याभिरुपतिष्ठते, ताश्च विद्यास्तस्येमाः सप्त-

·श्रीभाव
त्रैराशिका:
य० वृत्ती
उपोपात
विच्छ सप्पे मूसग मिगी वराही य कागि पोयाई । एआर्हि विजाहिं सो उ परिधापगो कुसलो ॥१३७॥ (भा.)
'वृषिकेति वृश्चिकप्रधाना विद्या गृह्यते, सम्पत्ति सर्पप्रधाना, 'मूसगे'त्ति मूपिकमधाना, तथा मृगी नाम विद्या, या
मृगीरूपेणोपयातकारिणी, एवं वराही च, 'कागिपोयाई' इति काकविद्या पोताकीविद्या च, पोताकी शकुनिका, एताभि-
विद्याभिः, सप्तम्यर्थे तृतीया प्राकृतत्वात्, एतासु विद्यासु परिव्राजकः कुशलः, ततः स रोहगुप्तोऽवादीत्-किमिदानी
शप कापि नष्टुम्?, आचार्योऽवोचत्-गृहाण वत्सेमाः पठितसिद्धाः सप्त प्रतिपक्षविद्याः, ता एवोपदर्शयति-
मोरिय नउलि पिराली घग्घी सीही य उलुगिओवाई। एआओ विजाओगिण्ह परिव्वायमहणीओ ॥१३८॥ (भा.)
पृश्चिकविद्यापतिपक्षभूता मायूरी, सर्पविद्याप्रतिपक्षभूता विद्या नाकुली, मूपिकविद्याप्रतिपक्षभूता बिडाली-बिडालप-
धाना, मृगीप्रतिपक्षभूता व्याधी, वाराहीप्रतिपक्षभूता सिंही, काकीप्रतिपक्षभूता उलूकी, ओवाई इति पोताकीप्रतिपक्ष-
भूता उलायकी-उलारकप्रधाना, एता विद्यास्त्वं गृहाण परिव्राजकमथनी:, रयहरणं च से अभिमंतिऊण दिन्नं, जइ अन्नंपि
उद्देर तो रयहरणं ममाडेजासि, तो अजेओ होहिसि, इंदेणावि न सकिहिसि जेड, ताहे तातो विजातो गहाय गतो सभं,
भणियं घऽणेण-एस किं जाणइ ?, एयरस चेव पुवपक्खो होउत्ति, परिवायगो चिंतेइ-एते निउणा, तो एयाण चेव सिद्धतं
गेण्डामि, इति विचिन्त्याभ्यधात्-इह जीवाश्चाजीवाश्चेति द्वायेव राशी, तथैवोपलभ्यमानत्वात् शुभाशुभराशिद्वयवदि-
त्यादि, ततो रोहाधोऽचिन्तयत्-मत्पक्ष एपानेन गृहीतस्तत एतदुद्धिपरिभवोत्पादनार्थ त्रीन राशीन् व्ययस्थापयामीति
पेशसि परिमाय नपक्षमदूदुपत्, असिद्धोऽयं हेतुरन्यथोपलम्भात्, जीया अजीवा नोजीवाश्चेति राशित्रयदर्शनात ,
॥४११॥

·तत्र जीया नारकतिर्यगादयः, अजीवा घटादयः, नोजीवा गृहकोकिलापुच्छादयः, तत्तो जीवाजीक्नोजीवरूपास्त्रयो राशय- सधैयोपलभ्यमानत्वात् , अधममध्यमोत्तमराशिवयवत् एवमनेकाभियुक्तिभिः स निष्प्रश्नव्याकरणः कृतः । ताहे सो परि- यायगो रहो विश्छुए मुयाइ, ततो सो तेसिं पडियक्खे मोरे पक्खिवइ, ताहे तेहिं विच्छुएसु हएसु पच्छा सो सप्पे मुयश, इयरो तैसि पडिपायणस्थं नडले, ताहे बंदरे, इयरो तेसिं मजारे, पच्छा सो मिगे, इयरो तसिं वग्धे, ताहे वराहे, इयरो तेसि सीहे, ततो कागे, तेर्सि पडिवखे उलूगे, ततो पोयाणि मुगइ, इयरो तासिं ओयाई, एपं जाहे न तरइ ताहे गदही मुक्का, सा तेण रयहरणेण आहता, सा परिचायगरस उपरि छरित्ता गया, ताहे सो परिधायगो हीलिजतो निच्छूढो, ततो सो परिवायगं पराजिणिऊण गती आयरियसगासं, आलोएइ जहा एवं सो परिचायगो जितो, आयरिया भणंति कीस ते उवहि- एणन भणियं-नस्थि तिमि रासीतो?, मएएयस्स बुद्धिपरिभवणथं पण्णवियातो, इयाणिपि गंतुं भणिहि, सो मेच्छा, मा मे ओहायणा होजा, पुणो पुणो भणितो भणइ-यदि नाम यो राशवा मरूपितास्ततः कोऽन दोपो १, जीवदेशरूपस्य नोजीवस्यागमेऽपि प्रतिपादनात्, तथाहि-देशनिपेधपरो नोशन्दसत्र तत्र प्रदेशे श्रुते प्रसिद्धः, ततो गृहकोकिलापुच्छादि जीवाजीवेभ्यो विलक्षणं जीवद्रव्यदेशरूपं नोजीवशब्दवाच्यं भवति, गृहकोकिलापुच्छादिक हि न जीवच्वेन व्यपदेष्टुं शक्यं, तत्कायैकदेशपेन तद्विलक्षणत्वात् , नाप्यजीव इति प्रतिपाद्य, स्फुरणादिमिस्तेभ्योऽपि विलक्षणत्वात् , अथ च जीवद्रव्यदेशरूपं ततो नोजीव इति, अन्यच्च-सर्वनयसमूहात्मकं जिनमतं, नयाश्च नैगमादयः सप्त, तत्र समभिरूढो नयो जीवप्रदेश नौजीवशब्दधाच्यमिच्छन्नागमेऽप्यभिहिता, तथा.चानुयोगद्वारेए प्रमाणद्वारान्तर्गतं नयप्रमाणं विचारयता

·श्रीआर-
राशिका
श्यकमल.
य० वृची
सपोद्घावे
॥४१२॥
प्रोक-"समभिरुढो सदनयं भणइ-जइ कम्मधारएण भगसि तो एवं भण-जीवे य से पएसे नोजीवे"त्ति, ततः प्रदेश-
लक्षणो जीवैकदेशो नोजीवः श्रुतेऽप्युक्त इति न कश्चिद्दोषः, एवं पडुलूकेनोक्त आचार्य प्रतिविधत्ते-यदि नाम तव श्रुतं
प्रमाणं ततो यदेवाभिहितं श्रुते तदेवाङ्गीकर्तव्यं, न शेपं, श्रुते च तत्र तत्र प्रदेशे द्वावेव जीवाजीवलक्षणो राशी प्रतिपाद्येते,
न तृतीयं नोजीवलक्षणं राश्यन्तरम् , तथा च स्थानाङ्गे सूत्रम्-'दुवे रासी पन्नत्ता, तंजहा-जीवा चैव अजीवा चेव,
अनुयोगद्वारेषु-कइविहा पां भंते ! दवा पण्णत्ता ?, गोयमा ! दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-जीवदवा य अजीवदवा य ।
उत्तराध्ययनेपु-जीया चेव अजीवा य, एस लोए वियाहिए' इत्यादि, यदप्युक्त-'देशनिषेधपरो नोशब्द इत्यादि', तद-
प्यसमीक्षिताभिधानं, प्रायेण विवक्षितद्रव्यैकदेदो द्रव्यात्पृथग्भूते नोशब्दः प्रवर्त्तते, सर्वत्र तथाप्रयोगदर्शनात्, न च
पुच्छादिकं गृहकोकिलादिभ्यो भिन्नं, तत्सम्बद्धत्वात्, तथापि हि छिन्नेऽपि गृहकोकिलापुच्छादौ तदन्तराले सम्बद्धा एव
जीवप्रदेशाः सन्ति, तथा सूत्रेऽभिधानात्, तथा च व्याख्याप्रज्ञप्तिसूत्रम्-अह भंते ! कुम्मो कुम्मावलिया गोहा गोहा-
चलिया गोणे गोणारलिया मणुस्से मणुस्सावलिया महिसे महिसावलिया एएसि गं दुहा वा तिहा वा संखेजहा वा
छिन्नाणं जे अंतरा देवि णं तेहि जीवपएसेहिं फुडा?, हंता फुडा, पुरिसे णं भंते ! ते(सिं) अंतरे हत्थेण वा पाएण वा कट्टेण
पर फिलिंचेण वा आमुसमाणे वा संफुसमाणे वा आलिहमाणे वा विलिहमाणे वा अण्णयरेणं वा तिक्खेण सत्यजाएणं
आग्छिदमाणे वा विच्छिदमाणे वा अगणिकाएणं समोडहेमाणे वा तेसिं जीवपएसाणं किंचि आवाहं वा विवाहं वा
उप्पाएइ छविच्छेयं वा करेइ ?, नो इणढे समहे, नो खलु तत्य सत्थं कमई" इति, अथ यद्यन्तरालेऽपि जीवप्रदेशाः
॥४१२॥

·सम्बद्धाः सन्ति ततस्ते तैजसकार्मणशरीरानुगता वर्तन्ते इति किमिति चक्षुपा नगृह्यन्ते ?, उच्यते, स्वतो जीवप्रदेशानाम- मूर्चत्यात्, कार्मणतैजसपुद्गलानां चातिसूक्ष्मत्वात्, उक्तं च-"गिहकोइलाइपुच्छे छिन्नेऽवि तदंतरालसंबंधो । सुवेऽभिहितो मुहुमामुत्तत्तणतो वदग्गण ॥१॥"(वि.२४६४) ननु मा भूञ्चक्षुषा ग्रहणं, केवलं यथा देहे पुच्छादौ च स्फुरणादिभिर्लिङ्गैर्जी- यप्रदेशानामुपलम्भनं तथाऽन्तरालेऽपि कस्मान्न भवति?, उच्यते, देहे देहेकदेशे वा स्थितानां तेपो तधोपलभ्यमानस्वभा- बत्यात्, पस्तुस्वभाव एष न पर्यनुयोगमहति, तथाहि-प्रदीपरश्मयो मूर्त्ता अपि स्थूला अपि च भूकटकुड्यवरण्डकान्धकारा- दिस्थूलमूर्चवस्तुगता एव ग्रहणमायान्ति,न केवलेवाकाशप्रदेशेषु,तथा स्वभावत्वाद्, एवमत्रापि भावनीयम् ,उक्तं च-"गेन्झा मुचगयातो नागासे जह पदीवरस्सीतो।तह जीवलक्षणाई देहे न तदंतरालंमि॥१॥"(वि.२४६५)केवलमतिशयिना दृष्टत्वात् ते सन्तीति प्रतिपत्तव्याः, ततोऽपान्तरालेऽपि प्रदेशानां सद्भावतः सम्वद्धत्वात् पुच्छादिकं गृहकोकिलादिजीवेभ्यो न भिन्न- मिति जीव एव, न तु नोजीव इति, यदप्युक्तं तत्र समभिरुढो नयो जीवप्रदेशं नोजीवशब्दवाच्यमिच्छन् आगमेऽप्य- भिहित' इत्यादि, तन्न सम्यक्, यतः समभिरूढोऽपि नयो नोजीवमिति ब्रुवाणो न जीवादन्यं प्रदेशमभिमन्यते 'जीये य से पएसे' इति कर्मधारयसमासाङ्गीकरणात् , उक्तं च-"नोजीचंति न जीवादन्नं देसमिह समभिरूढोत्ति । इच्छइ वेइ समास जेण समाणाहिगरणं सो॥१॥(वि. २४७६) ततः पृथग्भूतस्य देशस्य तेनाप्यपरिकल्पनान्न तृतीयराशिसम्भवः, अथवा भवतु तस्य भिन्नदेशपरिकल्पना तथापि न तन्मतं प्रमाणम् , एकनयात्मकतया मिथ्यारूपत्वात् , ममाणं तु सर्वनयम- वावरोधि सम्यग्रूपत्यार, प्रमाणभूतं चेह वस्तु विचार्यते, ततो द्वावेच राशी प्रतिपद्यतामिति, उक्तं च-"इच्छर व

·श्रीमाव-
त्रैराशिका:
य० वृत्ती
उपोधाते
॥४१३॥
समभिरुढो देर्स नोजीपनेगनइगं तु । मिच्छं तं संमत्तं सपनयमयावरोहेण ॥१॥ तं जइ सबनयमयं जिणमयमिच्छसि
पवन दो रासी । पयविपडियचीएवि मिच्छत्तं किं न रासीसु ? ॥२॥" (वि. २४७९-८०) अपिच-भवतु भवदभिग्रा.
येण जीवदेशस्य भेदपरिकल्पना नोजीवशब्दवाच्यता च, तथाऽप्येवमजीवदेशोऽपि नोअजीवशब्दवाच्यः प्रसजति,
न्यायस्योभयत्र समानत्वात् , ततश्चत्वारो राशयः प्रसक्ताः-जीवा नोजीया अजीवा नोअजीवा इति, न त्रयो राशयः,
आह च-"एवं पि रासतो ते न तिन्नि चत्तारि संपसर्जति । जीवा तहा अजीवा नोजीवा नोअजीवा य॥१॥" (वि.२४७३)
तत एवमपि भवतः प्रतिज्ञाव्याघातः, तस्मान्जिनवचनमेवाश्रयणीयं, न स्वमत्या किञ्चित्परिकल्पयितव्यमपारसंसारप्रसक्तः।
एवं पण्णविजमाणोऽपि न जाहे पडिवज्जइ ताहे आयरिएहिं चिंतियं-जहा एस पणहो वहुलोगं नासिहिइ, तो णं राय-
समाए गंतूण वहुलोगपञ्चपखं निगिण्हामि, जेण गझवको न हवइ, एवं चिंतिऊण आयरिया रायसमें गया, बलसिरि-
रायाणं भगति-तेण मम सीसेण अवसिद्धतेण भणितो, अम्हं दुवे चेव राशी, इयाणिं सो विप्पडिवण्णो तो तुज्झे अम्हं
वायं मुणेह, राइणा पडिस्सुयं, ततो तेसिं रायसभाए रायपुरतो आवडियं, जहेगदिवसं एवं उठाय छम्मासा गया, ताहे
राया भगइ-मम रजं अवसीयइ, ततो आयरिएहिं भणियं-इच्छाए मए एचिरं कालं धरितो, एत्ताहे पासह, कल्लं
दिवसे आगए निगिण्हामि, ततो पभाए भणइ-कुत्तियावणे परिक्खिजउ, तत्थ सबदवाणि अस्थि, तत्थ गया, ततो
भणियं-आणेह जीवे अजीवे नोजीये य, ताहे देवयाए जीवा अजीवा य दिन्ना, नौजीवा नस्थित्ति भणियं, अजीवं वा
पुणो देइ, एवमादिचोयालसएण पुच्छाण निग्गहितो । अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह-
॥४१३॥

·सिरिगुत्तेणपिछलुगो छम्मास विकट्टिऊण वायजिओ।आहरण कुत्तिआवण चोयालसएण पुच्छा||१३९॥(भा.) श्रीगुप्ताचार्येण पदपदार्थप्ररूपणात् उल्लूकगोवत्यांच पडुलूको-रोहगुप्तः, उक्तं च-"नामेण रोहगुत्तो गोत्रेणालप्पए स पोलगो । घाइछप्पयस्थोवएसणा सो छल्दगत्ति ॥१॥ (वि.२५०८) पूर्व षण्मासान् विकृष्य--अतिवाह्य वादे जितो-नि- गृहीतः, कथमित्याह-'आहरणकुत्तियावणे'त्यादि, स्वर्गमर्त्यपातालभूमीनां त्रिकं कुत्रिकं, तास्थ्यात्तव्यपदेश इति भुव- नत्रयेऽपि यद्वस्तु जातं तत् कुत्रिकमित्युच्यते, तस्य पणायानिमित्तमापणो-हट्टा कुनिकापणः, यदिवा को-पृथिव्यां निकस्य-जीवधातुमूलात्मकस्य समस्तलोकभाविनी वस्तुजातस्यापणः कुत्रिकापणः, अस्मिंश्च कुत्रिकापणे वणिजः कस्यापि मन्त्राधाराधितः सिद्धो व्यन्तरः सुरः क्रायकजनसमोहितं समस्तमपि वस्तु कुतोऽप्यानीय सम्पादयति, तन्मूल्यद्रव्यं तु पणिग गृह्णाति, अन्ये वभिदधति-णिग्विवर्जिताः सुराधिष्ठिता एव ते आपणाः सन्ति, मूल्यद्रव्यमपि स एव व्यन्त- रसुरः स्वीकरोति, एते च कुत्रिकापणाः प्रतिनियतेप्येव नगरेपु भवन्ति, न सर्वत्र, एप च कुत्रिकापणो दृष्टान्त इति वादि- प्रतियादिपतिज्ञातार्थनिर्णयसमर्थ इत्याहरणं, आहरणं च स कुत्रिकापणः तस्मिन् यत् वक्ष्यमाणभूजलज्वलनादिविषयाणां पृच्छानां चतुश्चत्वारिंशं शतं तेन, तत्र चतुश्चत्वारिंशं शतमिद-तेन रोहगुपेन पट् पदार्थाः प्रकल्पिता, तयथा-द्रव्यगुण- कर्मसामान्यविशेषसमवायाः, उक्तं च-"दवगुणकम्मसामनविसेसा छओ य समवाओ। एए मूलपयत्था छलुगेण पक- पिया पढमं ॥१॥" तत्र द्रव्यं नवभेदं, तद्यथा-पृथिवी जलं तेजः पवनं आकाशं कालो दिक् आत्मा मनश्च, उक्त प-"भूजलजलणानिलनहकादिसाऽऽया मणो य दवाई । भन्नति नवेयाई सत्तरस गुणा इमे अन्ने ॥१॥” (विशे.२४९०)

·श्रीआव.
त्रैराशिका
य० वृची
V
उपोद्घाते
॥४१४॥
गुणाः सप्तदश, तद्यथा-रूपं रसो गन्धः स्पर्शः सङ्ख्या परिमाणं पृथक्त्वं संयोगो विभागः परत्वापरत्वे बुद्धिः सुख दुःख
इच्छा द्वेषः प्रयत्नश्च, कर्म पञ्चविधम्-तद्यथा-उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमनमिति, उक्तं च-"रूवरसगंधफा-
सा संखा परिमाणमह पुहुत्तं च । संजोगविभागपरापरत्तबुद्धी सुहं दुक्खं ॥१॥ इच्छा दोस पयत्ता एत्तो कम्मं तयं च पंच-
विहं । उपोषणमक्खेवणपसारणाऽऽकुंचणा गमणं ॥२॥” (वि. २४९१-२) सामान्य त्रिविधं, तद्यथा-सत्ता १ सामान्यं २
मामान्यविशेषश्च ३, वत्र द्रव्यगुणकर्मलक्षणेषु पदार्थेषु सदुद्धिहेतुः सत्ता, सामान्यं द्रव्यत्वगुणत्यादि, सामान्यविशेषः पृथि-
चीत्वं जलत्वं कृष्णत्वं नीलत्वमित्याद्यवान्तरसामान्यरूपः, अन्ये वित्थं सामान्यस्य नैविध्यमुपवर्णयन्ति-अविकल्प
महासामान्य १ विपदार्थसद्भुद्धिहेतुभूता सत्ता २ सामान्यविशेपो द्रव्यत्वादि ३, महासामान्यसत्तयोविंशेषणव्यत्यय इत्यन्ये,
द्रन्यगुणकर्मरूपपदार्थत्रयसद्बुद्धिहेतुः (महा) सामान्यं, अविकल्पा सत्तेति, अन्त्या विशेषाः, अयुतसिद्धानामाधाराधे-
यभूतानामिहेतिप्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवायः, अमीषा च नवानां द्रव्याणां सप्तर्देशानां गुणानां पश्चानां कर्मणां
प्रयाणां सामान्यानां विदोषसमयाययोश्चैकत्र मीलने पत्रिंशद्भवन्ति, एकैकविषयाश्च चत्वारो विकल्पाः, पृथिवी अपृथिवी
नोवृथिवी नोअपृथिवी च, एवमवादिप्यपि प्रत्येकं भावनीयं, ततः पत्रिंशच्चतुर्भिगुणिताश्चतुश्चत्वारिंशं शतं भवति,
ततः पृथिवी देहीत्युक्के मृत्तिकां. ददाति, अपृथिवीं देहीत्युक्ते मृत्तिकाव्यतिरिक्त तोयादि, नोपृथिवी देहीत्युक्त न किञ्चिद्
ददाति तोयादिकं या प्रयच्छति,न पृथ्व्या राश्यन्तरं,नोअपृथिवीत्युक्तावपिन किञ्चिद्ददाति, यदिया तामेव मृत्तिकां ददाति,
एवं सर्वत्र पृष्ठा, उत्तमकारेण दानं च,न च पुनः कापि तृतीयस्य राश्यन्तरस्य प्रदानमिति, आह च भाष्यकार:-"जीवम-
॥४१४॥

·जीवं दा नोजीवं जाइ तो पुणरजीवं । देइ चरिमंमि जीवं न उ णोजीवं न जीवदलं ॥१॥" इत्यादि (वि. २५०४) एवं स पडुलूकः कुत्रिकापणे गुरुणा राजसमक्षं निर्जिता, ततो गुरुः श्रीगुप्तनामा नरपतेः सकललोकाच्च परमां पूजामवाप, पड्डुलूकोऽपि च गुरुमत्यनीकत्वात् जनप्रयुक्तधिकारोपहतो राज्ञा राजसभातो निष्कासितः । ततः किमित्याह- वाए पराजिओ सो निम्विसओ कारिओ नरिंदेणं । घोसाविअंच नयरे जयइ जिणो वद्धमाणुत्ति ॥१४०॥(भा.) स रोहगुप्तो गुरुणा वादे पराजितः सन् नरेन्द्रेण निर्विपयः कारितः, तथा पटहकप्रदापनेन समस्तेऽपि नगरे घोपितं यथा जयति जिनः श्रीमान् वर्द्धमान इति, तस्य च रोहगुप्तस्य वादे निर्जितस्य भागिनेयेनापि सताऽनेन महती मम प्रत्य- नीकता कृतेति सञ्जातमबलकोपेन गुरुणा शिरसि खेलमल्लकः स्फोटितः, ततोऽभिनिवेशात्तेन भस्मखरण्टितवपुषैव स्वमत्या द्रव्यादयः पदार्थाः परिकल्पिताः, तांश्च परिकल्प्य वैशेषिकमतं प्ररूपयामास, तच्चान्यैस्तच्छिप्यादिभिः परमा स्फातिमुपनीतम्, आह च भाष्यकृत्-"तेणाभिनिवेसातो समइविगप्पियपयत्थमादाय । वइसेसियं पणीयं फाई- कयमन्नमन्नेहिं ॥ १॥" ( वि. २५०७) गतः पठो निन्हवः, सम्प्रति सप्तमं प्रतिपिपादयिपुराह- पंचसया. तुलसीआ.तइआ सिद्धिं गयस्स वीरस्स.। अन्यद्धिगाण दिवी दसपुरनयरे समुप्पन्ना ॥१४१॥ (भा.) यदा सिद्धिं गतस्य भगवतो वीरस्य पञ्च वर्षशतानि चतुरशीतानि समतिक्रान्तानि तदा दशपुरनगरे अवद्धिक- निन्हवदृष्टिः समुत्पन्ना । कथमुत्पन्ना ?, उच्यते-इह आर्यरक्षितवक्तव्यतायां कथानकं प्रायः कथितमेव यावत् गोठामाहिला

·श्रीमार-
स्यकमल-
य. वृत्ती
उपोइयाते
गोछामाहि-
लः सप्तमो
निहवः
॥४१॥
मत्युद्धाचारके विन्ध्यनानि कर्मवन्धचिन्तायां कर्मोदयादमिनिविष्टो विप्रतिपन्नः। तत्र कथानकानुसन्धानाय प्रागु-
कानुवादपरां सद्गाथामाह-
दसपुरनगरुच्छुघरे अजरक्खिअपूसमित्ततिअगं च । गुहामाहिल नवअट्टमेसु पुच्छा य विंझस्स ॥१४॥ (भा.)
दसपुरनगरुच्छुपरे-स्वकीये इक्षुगृहे आर्यरक्षितस्तोसलिपुत्राणामाचार्याणामन्तिके प्रव्रज्या प्रतिपन्नः, तस्य चाचार्यपदो-
पनिष्टस्य पुष्पमित्रनिकमभूत् , तद्यथा-दुर्वलिकापुष्पमित्रः धृतपुष्पमित्रो वस्त्रपुष्पमित्रश्च , एतत् प्रागेष भावितं, विन्ध्यस्य
ठिकापुष्पमित्राचार्यप्रोक व्याख्यानमनुभाषमाणस्य पाचँ गोष्ठामाहिलस्य शृण्वतो नवमेऽष्टमे च पूर्व पृच्छाऽभवत्,
पोऽक्षरार्थः। भावार्थः कथानकादवसेयः, तत्रायं प्रकृताभिसम्बन्धः-विंझो अणुभासमाणो गोट्ठामाहिलस्स अहमे कम्मप्प-
वायपुषे कम्म परूवेइ, यथा किश्चित्कर्म बद्धं भवति, किश्चित् वद्धस्पृष्टं, किंचित् वद्धस्पृष्टनिकाचितं च, तत्र यत् जीव-
प्रदेशः सह सम्बन्धमानमेव समापन्न तद्वद्धं, यथा-अकपायस्य ईर्यापथप्रत्ययं कर्म, तच्च कालान्तरस्थितिमनवाप्यैव
जीवप्रदेशेभ्यो विपटते, शुष्ककुड्यापतितचूर्णमुष्टिवत् , बद्धस्पृष्टं नाम यत् प्रथमतो वद्धं-जीवेन सह संयोगमात्रमाप-
भमित्यर्थः परिणामविशेषतः स्पृष्टम्-आत्मप्रदेशैरात्मीकृतमिति भावः, तच्च कालान्तरेण विघटते, आर्द्रलेपकुड्ये
सस्नेहचूर्णवत , पदस्पृष्टनिकाचित नाम तदेव वद्धस्पृष्टं गाढतराध्यवसायेन वद्धवादपवर्तनादिकरणायोग्यता नीतं, तच्च
काठान्तरेऽपि विपाकवोऽनुभवनमन्तरेण प्रायो नापगच्छति, गाढतरबद्धत्वात् , अयं च विविधोऽपि बन्धः सूचीकलाप
प्रधान्तोकृत्य सम्यगेव भावनीया, गुणावेष्टितसूचीकलापोपमं बद्ध, लोहपध्वद्धसूचीसंघातसदृशं बद्धस्पृष्टं, अग्मितसघनेना-
॥४१५॥

·उहतसूचीकलापसनिभं बद्धस्पृष्टनिकाचितमिति, एवं श्रुत्वा गोठामाहिला पाह-नन्वेवं मोक्षाभावः प्रसज्यते, तथाहि- जीवात्कर्म वियोगमर्हति, अन्योऽन्याविभागबद्धत्वात् स्वप्रदेशावत् , तस्मादेवमिष्यताम्--- पुठ्ठो जहा अयद्धो कंचुदणं कंचुओ समन्नेह । एवं पुट्ठमबद्धं जीवं कम्मं समोइ ॥१४३॥ (मू. भा.) यथा स्पृष्टः-स्पर्शमानेण संयुक्तोऽवद्धा-क्षीरनीरन्यायेन न लोलीभूतः कञ्चुकिनं पुरुपं कञ्नुका समन्वेति-समनुगच्छति, एवं स्पृष्टमबद्ध कर्म जीवं समन्वेति । प्रयोगश्च-जीवा कर्मणा स्पृष्टो, न बद्धः, वियुज्यमानत्वात् , कनुकेनेव तद्वद्वत्, एवं गोहामाहिलेण भणिए विंझेण भणियं-अम्हं एवं चेव गुरुणा चक्खाणिय, गोहामाहिलेण भणियं-न याणइ सो किं घक्साणेही, ताहे सो संकिमो समाणो पुच्छिउँ गतो, मा भए अन्नहा गहियं भवेजा, ताहे पुच्छिया आयरिया, ते भणति- जहा मए भणियं तहा तुमएवि अधिगये, ततो विशेण माहिलवुत्तो कहितो, ततो गुरू भांति-माहिलमणिती मिच्छा, कथं ?, यदुक्तं जीवात्कर्म न वियुज्यते' इत्यादि, अन प्रत्यक्षविरोधिनी प्रतिज्ञा, यस्मादायुःकर्मवियोगात्मकं मरणमध्य- क्षसिद्धमेव, हेतुरप्यनैकान्तिका, अन्योन्याधिभागवद्धानामपि क्षीरोदकादीनामुपायतो विभागदर्शनात , दृष्टान्तोऽपि न साधनधर्मानुगतः, स्वप्रदेशस्य युतत्यासिद्धस्तादूप्येणानादिरूप्यररूप)त्वात् , भिन्नं च जीपात्कम्र्मेति, तथा यदुर्ग-जीयः कर्मणा स्पृष्टो न पुनर्वद्ध' इत्यादि, मन्त्रापि किं प्रतिपदेशं स्पृष्टोनभसेव त्वङ्मात्रेण कञ्चकेनेववा?, तत्र यदि प्रतिप्रदेशमिति पक्षस्तहि दृष्टान्तदान्तिकयोरसायं, कञ्चकेन प्रतिप्रदेशमस्पर्शात् , अथ त्वङ्मात्रे स्पष्ट इत्यभ्युपगमः ततो नापा- न्तरालगत्यनुयायि कर्म, पर्यन्तमात्रवर्तित्वात् , यांधाङ्गमलवत् , एवं सर्वोऽपि प्राणी भवापान्तरालगतिसंभवे मोक्षभाक्

·श्रीमाय-
श्पकमल.
गोष्ठामाहि-
लः सप्तमो
निहवः
य० वृत्ती
उपोहपाते
॥४१६॥
भवेत् कर्मानुगमरहितत्वात् मुक्तवतू, तथा अन्तर्वेदनाऽभावप्रसङ्गः, तन्निमित्तकर्मसङ्गस्य तत्राभावात् , यथा सिद्धस्य,
नच भिन्नदेशं वेदनानिमित्तमिति वक्तुं शक्यं, शरीरान्तरगतेनातिप्रसङ्गात्, अथ स्वकृतत्वमत्रातिप्रसङ्गनिवारणायालं,
तदसम्य, अन्तर्वतिप्रदेशानां कर्मयोगरहितानां कर्तृत्वायोगात्, नाप्यन्तर्वेदनैव नास्तीति वाच्यं, वहिनिवेदनस्याप्यन्त-
यहुदा मतिमाणि वेदनायाः स्वसंवेदनप्रमाणसिद्धत्वात् , उकं च-"देहंतो जा वियणा कम्माभावमि किनिमित्ता सा।
निकारणावि जइ तो सिद्धोऽपि न येयणारहितो ॥१॥ जइ वज्झनिमित्ता सा तदभावे सा न होज तो अंतो । दिवा य
सा मुबहुसो पाहिं नियणस्सावि ॥ २॥ जवा विभिन्नदेसंपि वेयणं कुणइ कम्ममेवं तो। कहमन्नसरीरगयं न वेयणं
कुणइ अन्नस्स ॥३॥" (पि.२५२५-६-७) तस्मादन्तरपि कास्तीति प्रतिपत्तव्यमन्तवेदनासम्भवाद्, अन्यच्च-मिथ्यात्वा-
दिप्रत्ययं कर्म "मिथ्यात्वाविरतिकपायप्रमादयोगाः कर्मवन्धहेतव" इति वचनात् , मिथ्यात्वादयश्च प्रतिप्रदेशंसन्ति, ततः
कर्मापि मतिमदेशमस्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् , आह च-"अंतोचि अस्थि कम्म वियणासम्भावतो तयाएव | मिच्छत्ताई-
पचयसन्भायातो य सवत्था ॥१॥" (वि. २३५० ) एवं गिहिजण सो विझेण भणितो-एवं आयरिया भणंति, ताहे
मो तुहिको ठितो चिंतेइ-समप्पेउ, तो खोडेहामि ।। अन्नया नवमे पुचे पच्चक्खाणं साहूण वन्निजइ, जहा पाणाइवायं
परक्सामि जावजीचाए इत्यादि, गोट्ठामाहिलो भणइ-नेवं सोहणं, कि तर्हि ?,
पचवावाणं सेयं अपरिमाण होइ कायम् । जेसि तु परीमाणं तं दुहं आससा होइ ॥ १४४ ॥ (मू. भा.)
प्रत्याख्यानं सर्वमपि अपरिमाणेन-परिमाणाभावेन, कालावधि विनैवेति भावार्थः, क्रियमाणं श्रेयः, तस्मात्तदेव भवति
॥४१६॥

·साधूनां कर्त्तव्यं, येषां तु मतेन यावजीवादिकं परिमाणं प्रत्याख्यानस्य तेषामेवत्प्रत्याख्यानं दुष्टम्-अशोभनं, यतस्तत्र 'आससा होइ'त्ति अनुस्वारलोपादाशंसा भवति, आशंसा च दुष्टपरिणामः, ततस्तपितं न शोभनमिति, उकं च-"आसंसा जा पत्ते सेविस्सामित्ति दूसियं तीए । जेण सुयंमिवि भणियं परिणामातो असद्धं तु ॥१॥ रागेण व दोसेण व परिणामेणं न दूसियं जंतु । तं खलु पञ्चक्खाणं भावविसुद्धं मुणेयवं ॥२॥” (वि.२५२०-१) आशंसादोषदुष्टतायां चायं प्रयोगः- पापणीयकृतावधिप्रत्याख्यानमार्शसादोपदुष्टं परिमाणपरिच्छिन्नावधित्वात् , श्वः सूर्योदयात्परतः पारयिष्यामीत्युपवासप्र- त्याख्यानचत्, तस्मादपरिमाणमेव प्रत्याख्यानं श्रेयः आशंसारहितत्वात् तीरितादिविशुद्धोपवासादिवदिति ॥ एवं पण्ण- वितो विशेण भणितो-न होइ एवं जं तुमे भणियं, एत्थंतरे जं तस्स अवसेसं नवमपुवस्स तं सम्मत्तं, ततो सो अभिनि- वेसेण दुब्वलियापूसमित्तसगासं चैव गंतूण भणइ-अन्नहा आयरिएहिं भणियं, अन्नहा तुमं पण्णवेसि, उपन्यस्तश्चानेन तत्पु- रतः स्वपक्षः, तत्राचार्यः प्राह-ननु यदुकं भवता यावज्जीवकृतावधिप्रत्याख्यानमाशंसादोपदुष्टमित्यादि', तदयुक्त, यतः- कृतप्रत्याख्यानानां साधूनां न मृता वयं सेविष्याम इत्येवंरूपा आशंसा, किन्तु मृतानां देवभवे मा भूद् प्रतभंग इति कालावधिकरणम् , अपरिमाणपक्षे तु भूयांसो दोषाः, तथाहि-अपरिमाणमिति कोऽर्थः ?, किं यावच्छक्तिरुतानागताद्धा आहोस्विदपरिच्छेदः १, तत्र यदि यावच्छकिरस्ति, एवं सति शक्तिमितिकालावध्यभ्युपगमात् अस्मन्मतानुवाद एव, आशंसादोषोऽपि च काल्पनिकस्तुल्यः, अन्यच्च-यथाऽस्मपक्षे मृतस्य न व्रतभङ्गदोपो यावज्जीवमित्यवधेः परिपूर्णत्वात् तथा ( त्वन्मते ) जीवतोऽपि भोगान् भुजानस्य न स्यात्, एतावत्येव मम शक्तिरिति प्रत्याख्यानस्य पूर्णत्वात् , तथैव

·श्रीआव-
श्यक मल-
गोठामाहि-
लः सप्तमो
निहवः
य० वृत्तौ
उपोद्घाते
॥४१७॥
चाभ्युपगमे व्रतविषयं न किमपि भयमिति प्रत्याख्यानं कृत्वा पुनर्भोगासेवनं पुनर्यधाशक्ति प्रत्याख्यानमित्यनवस्था प्रत्या-
ख्यानस्य, यदपि चोगमे तत्र तत्र प्रदेशे प्रसिद्धत्रतानामा(प्रतिषिद्धानामा)चरणे प्रायश्चित्तमेकत्रतभङ्गे सर्वव्रतभङ्ग इत्यादि,
तदपि प्रलयमगमत्, एतावत्येव मम शक्तिर्नाधिकेति प्रतिपत्तितोऽतीचारादीनामनवकाशात् , आह च भाष्यकृत्-
"जह न वयभंगदोसो मयस्स तह जीवओऽवि सेवाए । वयभंगनिन्भयातो पच्चक्खाणाऽणवत्था य ॥ १॥ एत्तियमेत्ती
सत्तित्ति नाइयारो न यावि पच्छित्तं । न य सबवयनियमो एगेणवि संजयत्तत्ति ॥२॥"(वि.२५३६-७) अथ अनागताद्धा
अपरिनाणमिति पक्षः सोऽप्यसमीचीनो, भवान्तरेऽवश्यप्रतभङ्गसम्भवाद्, अपिच-सिद्धोऽपि सकलामनागताद्धां यावत्
संवरधर इति संयतः प्रामोति, थावजीवमित्ययधिकरणाभावात् , तथा च सति यदुच्यते-'सिद्धे नोसंजये नोअसंजये
नोसंजयासंजए' इति तदनवकाशम्, आह च-"अहवा सधाणागयकालग्गहण मयं अपरिमाणं । तेणापुन्नपइन्नो मयोऽवि
भग्गधतो नाम ॥३॥ सिद्धोऽवि संजयोचिय सवाणागयद्धसंवरधरोत्ति।" इत्यादि (वि.२५३८-९) परिमितकालानामपि च
नमस्कारपौरप्येकासनादिप्रत्याख्यानानां सूत्राभिहितानामप्युच्छेदप्रसङ्गः, अपरिमाणत्वेन तस्याभ्युपगतौ तेषामसम्भवात् ,
अपरिच्छेदपक्षेऽपि कालानियमात् प्रतभङ्गादयो दोषास्तदवस्था एव, तत एतद्दोषपरिहाराय श्रुते यावजीवमिति
निर्दिष्टं । एवं आयरिएहिं पण्णवितोऽवि जाहे न पडिवजइ ताहे जे अण्णगच्छिलया थेरा बहुस्सुया य ते पुच्छिया, ते.
वि एत्तियं चेव भगति, सो भणइ-तुझे किं जाणह ?, तिस्थयरेहिं एत्तियं चेव भणियं जहाऽहं भणामि ते भणंति-तुमं
न जाणसि, मा तित्थयरे आसाएह, जाहे न ठाइ ताहे संघसमवातो कतो, ततो सबसंघेण देवयाए काउस्सग्गो कतो,
॥४१७॥

·जा भदिया सा आगया,भणइ-संदिसह, ताहे सा भणिया-पञ्च तित्थगरं पुच्छ, किंजं गोहामाहिलो भणइ त सच्चं? किंवा जं दुबलियपूसमित्तपमुहो संघो भणइ तंति ?, ततो सा भणइ-मम अणुग्गहं देह, काउस्सग्गं गमणापडिघायनिमित्तं, ततो ठिया काउस्सग्गं, ताहे सा भयवंतं तित्थयरं पुच्छिऊण आगया, भणइ-जहा संघो सम्मावादी, इयरो मिच्छावादी, निण्हतो एस सत्तमो, ताहे सो भणइ-एसा अप्पष्ट्विा वराइ, का एयाए सत्ती गंतूणवि?, तोऽविन सद्दहइ, ताहे पूसमित्ता तरस समीवं गच्छंति, भणति य-अजो! पडिवज मा उग्घाडिजिहिसि, नेच्छइ, ताहे तेण संघेण बज्झो कतो बारसविहेणं संभोगेण-उयहि १ सय २ भत्तपाणे ३, अंजली परंगहे इय ४।दायणा ५ य निकाए ६ य, अन्मुट्ठाणेत्ति ७ आवरे ॥१॥ किड़कम्मरस ८ य करणे, वेयावचकरणे ९ इय । समोसरणे १० संनिसेज्जा ११ कहाए य निमंतणा १२॥२॥ इत्येवंलक्षणेन, ततो सो अपरलोइयअपडिकतो कालगती। गतः सप्तमो निन्हवः ॥ तदेवमुक्ता देशविसंवादिनो निन्हवाः ॥ साम्प्रतमनेनैव प्रस्तावेन प्रभूतविसंवादिनो बोटिका भण्यन्ते, तत्र कदैते सञ्जाता इति प्रतिपादयन्नाह--- छयाससयाई नवुत्तराई तइआ सिद्धिं गयस्स वीरस्त ।तो योडिआण दिही रहधीरपुरे समुप्पन्ना ॥१४५॥(भा.) यदा सिद्धिं गतस्य भगवतो वीरस्य षट् वर्षशतानि नवोत्तराण्यतिक्रान्तानि तदा स्थवीरपुरे वोटिकानां दृष्टिः समुत्पन्ना। कथमुत्पन्नेति चेत्, उच्यते-रथवीरपुर नगरं, तत्थ दीवगमुजाणं, तंमि अजकण्हा नाम आयरिया समोसढा, तत्थ एगो साहस्सियमलो सिवभूइ नाम स रायाणमुवगतो-तुम ओलग्गामि, राया भणइ-परिक्खामि, अण्णया राइणा भणितो-बच्च चामुंडापरे सुसाणे कण्हचउहसीए बलिं देह, मुरा पसूओ य दिण्णो, अण्णे य पुरिसा भणिया-एवमेवं एवं चीहावेजा, सो

·श्रीआव-
चोटिका
श्यकमल-
य० वृत्ती
पोद्घाते
॥४१८
गंतूण चामुंडाए वलिं दाऊण छुहिणा (ओ) मित्ति तत्व सुसाणे तं पसुयं मारेऊण पउलित्ता खाइतो, ते गोहा सिवावासिएहिं
समता भेरवं रवं करेंति, तस्स रोमुन्भेओsवि न जायइ, ताहे उहितो गतो, तेहिं सिह, वित्ती दिण्णा, अण्णया
सो राया दंडे आणवेइ-वच्चह महुरं गेण्हह, ते सबवलेणं निग्गया, सिवभूती य, अदूरसामंते गंतूण चिंतियं-अम्हेहिं न
पुच्छियं-कयरं मधुरं वच्चामो, राया य अविण्णवणिजो, एवं ते गोंगपंता अच्छंति, सिवभूती य तेर्सि समवाए
आगतो भणइ-किं भी अच्छह ?, तेहिं सिद्ध, सोऽवि भणइ-दोवि समं चेव गेण्हामो, ते भगति-न सक्का दलस्स दो
भागे काउं, परिवाडीए एक्ककाए गहणे वहु कालो लग्गइ, सो भणइ-जा दुजया तं मम समप्पेह, पंडुमहुरा समप्पिया,
ताहे सो पढति-शूरे त्यागिनि विदुपि च वसति जनः स च जनाद्गुणीभवति । गुणवति धनं धनाच्छ्रीः श्रीमत्याज्ञा ततो
राज्यम् ॥ १॥ एवं च पढित्ता पहावितो पंडुमहुरं, तेण तत्थ दुग्गो भिण्णो, पचंताणि ताविउमारद्धाणि जाव नगरसेसं
जाय, पच्छा नगरमोरोहियं च, ततो गेण रण्णो निवेइयं, तुटेण भणियं-भण किं देमि?, सो चिंति भणइ-जं मए
गहियं तं सुग्गहीय होउत्ति, अहं जहिच्छितो भमिस्सामि, राइणा भणियं-एवं होउ, सो य चाहिं हिंडतो अडरते .घरे
आगच्छति वा न वा, तस्स भजा व न जेमेइ सुवइ या जाव समागतो भवइ, सा निविना । अन्नया मायरं से
वहेइ-तुझ पुत्तो दिवसे दिवसे अड्रत्ते एइ, अहं जग्गामि छुहाइया अच्छामि, ताहे ताए भण्णइ-मा दारं देजाहि, अहं
अज जग्गामि, सा पसुत्ता, इयरा जग्गइ, अद्वरत्ते आगतो वारं मग्गइ, मायाए अंबाडितो-जत्थ एयाए वेलाए उग्धा-
डियाणि वाराणि तत्थ वच्च, सो निग्गतो, भवियवयाए एतेण मगतेण सादुपडिस्सओ उग्घाडओ दिडो, . तत्य. पविट्ठो,
॥४१॥

·वंदित्ता भणइ-ममं पधावेह, ते नेच्छंति, तेण सयं लोओ को, ताहे से लिंग दिण्णं, ते विहरिया, पुणो आगया, रण्णा आगमियं जहा सो सिवभूती पघाइतो इहमागतो, ततो सद्दावित बंदित्ता कंबलरयणं से दिन्नं, आयरिएहि भणिय-किं एएण महलमोल्लेण जईण , तं किं गहियति !, तस्स अणापुच्छाए फालियं, साहुणो निसंज्जातो कयातो, ताहे सो फसाइतो, अपणया जिणकप्पिया वणिजति जहा-जिणकप्पिया य दुबिहा पाणीपाया पडिग्गहधरा य । पाउरणमपाउ- रणा एकेका ते भवे दुविहा ॥१॥ दुगतिगचउक्कपणगं नव दस एकारसं व वारसगा। एए अह विग्गप्पा जिणकप्पे होति उवहिस्स ॥२॥ (प्रव. ) केसिंचि दुविहो उवही-रयहरणं मुहपोत्ती य, अन्नेसि तिविहो-दो ते चेव तइतो एगो कप्पो, चवविहे दो कप्पा, पंचविहे तिन्नि, नवविहे रयहरणं मुहपोत्तिया तहा-पत्तं पत्ताबंधो पायवणं च पायकेस- रिया। पडलाइ रयत्ताणं च गोच्छतो पायनिजोगो॥१॥ (ओघ. ६७९) दसविहे एगो कप्पो पहिओ, एगारसविहे दो कप्पा, वारसविहे तिष्णि, एत्यंतरे सिवभूइणा पुच्छियं-किमियाणिं एत्तिओ उवही परिजइ? जेण जिणकप्पो न कीरइ, गुरुणा भणियं-न तीरइ इयाणि, वोच्छिन्नो, सो भणइ-किं वोच्छिज्जइ ?, अहं करेमि, परलोगस्थिणा नणु सो चेव कायघो, कि उवहिपरिग्गहेण ?, परिग्गहसन्भावे कसायमुच्छाभयाइया बहवो दोसा, तथाहि-वस्त्रायुपकरण- धारणे यदि कथमपि च वस्त्रादिकं न भवति तदा श्रावकेभ्यस्तद्याचनीयम्, यात्रा च प्रवचनलाघवकरीति महान दोषः, तथा तेषु वस्त्रेषु परिभुन्यमानेषु. शरीरस्वेदमलसम्पर्कतः पट्पदिकाः सम्मूच्र्छति, तासां च शरीरसङ्घर्षतः प्राण- विपत्तिरिति प्राणातिपातबतभङ्गमसङ्गः, इतश्च तस्मसङ्गः, वस्त्राणि हि वर्षाकालादाक् अवश्यं प्रक्षालनीयानि, प्रक्षालने

·वोटिकाः
श्रीआव-
श्यकमल-
य० वृत्ती
उपोद्याते
॥४१९॥
पघातकायकीटिकादिसत्त्वव्याघातः, तथा जघन्यतोऽपि वस्त्रं रूपकपनकादिमूल्यं, सतस्वत्पदाने दातुर्महती पीडा,
माधुकरी च वृत्तिरागमे प्रतिपादिता, ततस्तद्वृत्तियुष्मन्चेष्टितयोः परस्परविरोधः, अन्यच्च-वस्त्रादिकं लब्धमपि प्रच्छाद-
नपटिकादिकरणाय संधानीयं, मूषकभक्षितादिकं च सीवनीयं, ततः सन्धानादिकरणे सूत्रार्थक्षरणव्याघातः, अपिच-
शोभनतरवस्त्रपरिधाने तथाविधजनापेक्षया तच्छरीरस्य महती शोभोपजायते, आत्मनि चोत्कर्षः, ततो विभूपाप्रत्ययनि-
विडतरकर्मबन्धानुपशः, उक्तं च-"विभूसावत्तियं भिक्खू, कम्मं बंधइ चिक्कणं । संसारसागरे घोरे, जेणं पडइ
दुत्तरे ॥१॥" (दश. २७४ ) तथा दुर्वलवस्त्रलाभे पुनरिदं कुतो लप्स्ये इति महती मूच्छी समुपजायते, सा च
मूर्छा भवसरित्पतिनिमज्जनकारणं, सर्वतश्च शङ्का प्रादुर्भवति, ममेदं ग्रहीष्यति, शङ्कापि च सङ्किष्टाध्यवसायरूपत्वान्नर-
कप्रपातकारिणी, चौराद्याशङ्कात एव ग्रामनगरादिप्रतिबद्धतया विहारक्रमाभावः, एकत्र वासे च प्रतिवन्धो लघुतेत्या-
घागमाभिहितानेकदोषानुषङ्गः, विहारक्रमे च सर्वोऽप्युपधिः साधुना स्वयं वोढव्य इति तद्वहने भारवहनं, तथा च
सति महान शरीरस्य क्लेशस्तद्भावे च सूत्रार्थपरिमन्थः, अन्यच्च-यदि कथमपि विहारक्रमे स्वोपाश्रये वा तिष्ठतो वस्त्रादि
तस्करैरपहियते प्रमादतो वा नाशो भवति ततोऽधिकरणप्रसङ्गः, हा ! गतं मे वस्त्रमित्यात्मनि शोकश्च, किञ्च-वस्त्रानु-
ज्ञाने तरसापेक्षता भवति, तदपेक्षायां पत्रताभाव इति, दातुर्दानादकार्यसिद्धिरपात्रे दानात् , आचेलक्यपरीपहश्च सूत्रेड-
भिहिता, सोऽपि न सोढो भवेत् , प्रतिक्रुष्टं च परिग्रहनिवृत्ति प्रतिपादयता भगवता वस्त्रादिकग्रहणं, ततस्तद्ग्रहणे
भगवदाज्ञाविलोपः, तल्लुप्तौ च दीक्षानरर्थक्यं, तथा गृहस्था अपि वस्त्राणि परिदधति यतयोऽपि, ततो गृहस्थयतीनाम-
॥४१९॥

·विशेषवाप्रसङ्गमसक्तिरिति गृहिलिङ्गत्वाद्वखं परित्यक्तव्यं, किश्व-सर्वत्र श्रुते श्रमणा निर्गन्धाः व्यावयेते, वस्त्रं च ग्रन्थ- स्तततत्परिभोगे निर्ग्रन्थरवन्याघात इति श्रमणव्यपदेशस्याप्यभावप्रसङ्गः, उक्तं च-"जायणसंमुच्छणमो धुवणे पाणाण होइ वायत्ती । दायारस्सवि पीडा संघणमाईसु पलिमंथो ॥१॥राढा मुच्छा य भयं अविहारो चेव भारवहणं च । तेना- हडाहिगरणं सोगो य पमायनद्वेऽवि ॥२॥ सावेक्खयाए दाणादकजसिद्धी परीसहासहणं । गुरुपडिकुई मिहलिंग गंथमो यस्थदोसा उ ॥ ३॥" (धर्मसंग्रहण्यां १०१७-९) तत एतद्दोपदुष्टत्वान्न साधूनां वस्त्रग्रहणमुचितमिति, अत्र स्थविराः पाह! यदि याध्यादोपात् पत्रपरित्यागस्तत आहारोऽपि परित्यक्तव्यस्तस्यापि यायामन्तरेणासम्भवात्, 'सबं से जाइयं होइ, नस्थि किंषि अजाइय' मिति(उत्त० ७६ )वचनात् , आह च-"वत्थमिह जायणातो जइ मुञ्चइ हंतमेव मोययो । आहारोऽपि हु जइणा अजाइतो सो जं न होइ ॥१॥” इति (धर्म. १०२५) अथ मन्येथा धर्मकायोपष्टम्भहेतुरयमाहार इति यायादोपेऽपि स प्रतिगृह्यते, गुरुलाधवपर्यालोचनपरं हि पारमेश्वरं प्रवचनमिति, यद्येवं तर्हि वखमपि धर्मकाय- परिपालनात् महदुपकारि, तथाहि-महति हिमानीकणानुपक्ते प्रपतति शीते यदि तृणग्रहणाग्निसेवनादि समाचरति ततस्तेज-कायादिजंतुपिनाशप्रसङ्गः, अग्न्यायनासेवने तु धर्मकायस्य विपत्तिः, सा घाऐं तथाविधपुष्टकारणमन्तरेण प्रतिषिद्धा, यद्यपि च न धर्मकायस्य विपत्तिस्तथापि धर्मध्यानं शीतपरिगतस्य नियमतोऽप्यपगच्छति, अथोत्तमसंह- नोपेतस्य धर्मध्यानस्सापि नापगमो, पुष्टावष्टम्भत्वात् , यद्येवं तत उत्तमसंहननवन्तं मुक्त्वा शेषाणां न प्रवज्योचिता, प्रागुकदोपप्रसङ्गा, अपच मन्दसंहननानामपि भगवता तदनुग्रहाय प्रव्रज्याऽनुज्ञाता दुप्पसहन्तं चरणमित्यादिवचनात्,

·श्रीआव-
श्यक मल-
वोटिकाः
य. वृत्ती
उपोद्घाते
n४२०॥
ततोऽग्न्याद्यारम्भपरिहारेण धर्मध्यानोपष्टम्भहेतुतया च परमोपकारि वस्त्रमिति लयनमिव तदुपादेयम् , उक्तं च-"अह
धम्मकायपरिपालणेण उवगारगो उ आहारो । वत्यंपि हु एवं चिय उवगारगमो मुणेयवं ॥१॥ तणगहणअग्गिसेवण-
कायवहवंजणेण उवगारो । तदभावे य विणासो अणारिसी धम्मकायस्स ॥२॥ जइचि न णस्सति चिय से देहो झाणं
तु नियमतो चलति । सीयादिपरिगयस्सेह तम्हा लयणं व तं गेझं ॥३॥ अह उत्तमसंघयणे सुहझाणस्सवि न होइ
नासोत्ति । मोत्तुं तयं न जुत्ता उ सेसेसुं हंत पन्ना ॥ ४॥" (धर्म, १०२६-९) यदप्युक्तं 'शरीरस्वेदमलसम्पर्कतः
पट्पदिकाः सम्मूर्च्छन्ती'त्यादि, तदप्यपरिभाविताभिधानं, प्रायो विषिसेवनायां सम्मूछनाया अभावात्, अथास्ति
सम्भवमात्रमिति तत्परित्यागः, हन्त ! तर्हि देहे आहारेऽपि च सम्मुर्छनासम्भवोऽस्तीति तावपि परित्यक्तव्यौ, अथ
तो धर्मसाधन तावन्तरेण धर्मस्य कर्तुमशक्यत्वात् ततः सम्मूर्छनादोषसम्भवेऽपि न तौ परित्यज्येते, तदेतद्ववेऽपि
समान, तस्याप्युक्तयुक्तितो धर्मसाधनत्यात्, आह-"संमुच्छणा न जायइ पायं विहिसेवणाए वत्थम्मि । संभवमित्तण
पुण देहाईसुपि सा दिहा ॥१॥ तम्हा निग्गंधेणं एवं दोस विवजमाणेणं । देहो आहारो चिय वजेयधो पयत्तेण ॥२॥
अह धम्मसाहणं सो वत्थंपि तहेव होइ दट्ठवं । भणितोववत्तितोच्चिय जइणो कायठिइहेऊ ॥३॥" (धर्म. १०३१-२-४)
यदप्यभाषत 'वस्त्रप्रक्षालने वातकायकीटिकादिसत्त्वव्याघात' इति तदप्यसम्यक्, पूर्वमागमोकप्रकारेण वस्त्राणां परिशो-
धनं, ततोऽपि अमासुकपानीयपरिहारेण यतनया प्रक्षालनं, प्रक्षालने च निरन्तरमुपयोग इत्येवं जिनभणितविधिना
प्रक्षालने प्राणविपत्तेरसम्भवात, आह च-"जिणभणियविहीए नय धुवणे पाणाण होइ वायत्ती । पडिलेहणा दगंपि य
॥४२०॥

·फासुग्ययोगमो य विही ॥१॥" (धर्म, १०३५) अध यथोविधिनाऽपि प्रक्षालयतो दृश्यते कदाचित्माणावपात्तस्तता दाप इति, तदप्ययुक्तम् , आगमोक्कमेतदिति श्रुतवहुमानतोऽशठभावं यतनया प्रक्षालने प्राणिविपत्तावपि दोपासम्भवात् , संस- फकुक्षिकपुरीपोत्सर्गयत, तथाहि-संसकंकुक्षिकस्य साधोर्यतनया छायाए०' इत्याद्यागमोतया पुरीपमशठभावं व्युत्सृजतो गुदकृमिव्यापत्तायपि न दोपभाक्रवं भवति, प्रायश्चित्ताविषयत्वात् , एवमिहापि भावनीयम्, उकं च-"जो पुण विही' दोसो संसत्तगहणियोसिरणतुलो । असढरस सोऽवि भणितो पायच्छित्तस्सऽविसओ उ ॥१॥" (धर्म. १०३८) अथ पुरीपोत्सर्गोऽशक्यमतीकारततो यथोफयतनया तत्र प्रवर्त्तमानस भवतु दोपाभावः, इह तु किं नामाशक्यं वखाभावे इति !, उच्यते, संयमः, तथाहि-न शवन्ति साधवा सम्मति मन्दसत्त्वाः शीतादिकालेषु संयमं निरावाधं परिपालयितुम् , मातरौद्रध्यानमवृत्तिसम्भवात् , अपरेषां हीनतरसत्त्वानामशक्यं वस्त्राभाये इति, अग्याधारम्भप्रवृत्तिभावाच, किल "कालचउर्फ उकोसएण जहनि तियं तु बोध'मित्यादिवचनतः समस्तामपि रात्रि जामद्भिः साधुभिश्चत्वारः काला महीतव्याः, निरन्तरं कालिकमुत्कालिक या श्रुतं पठनीय परावर्तनीयञ्च, एतत्सर्वमपि कर्तुं शक्यते शीतकाले कल्पमावर- णेन, नान्यथा नाम, तथा महापातीक्षिप्ता सचित्ता पृथिवी महीत्यपरनामप्रसिद्धा या च महिका धूमिकापरपया या च पानीयवृष्टिकालादिषु यश्चावश्यायो लोकप्रतीतो यच्च रजः सचित्तमीपदातानं चैत्रादिमासेषु यच्च प्रदीपादितेजास्पर्श- नाम तद्गतानां सत्त्वानांकल्पाप्रावरणे परिरक्षा भवति, उच-"कि संजमोक्यारं करेइ धत्थाइ ? जइ मई सुणसु । सीय- त्ताणं ताण जलणतणगयाण सत्ताणं ॥१॥ तह निसि धातुक्कालं सज्झायज्झाणसाहणमिसीण महिमदियापासोसारयाइरक्खान

·श्रीआव.
श्यकमल-
२. वृत्ती
उपोद्घाते
बोटिक-
निरास:
॥४२॥
निमित्तं वा ॥२॥" इत्यादि. (वि.२५७५.६ ) ततो न शक्यः परिपालयितुं वस्त्रं विना संयम इति, यतनया तत्प्रक्षालने
प्राणविपत्तावपि दोषाभावः, अथ बहवो यथोक्त विधिमुलधान्यथा प्रवर्तमाना दृश्यन्ते, ततः कथं दोपाभावः ?, नन्वेप
प्राणिनां दोषो, न प्रवधनस्य, प्रवचनं तु यथार्थनिरूपकतया निहोंषमेव, आह च-"उल्लंघिऊण एवं केई अह अन्नहा करे-
न्तित्ति । एसो खु पाणिदोसो न एस दोसो पवयणस्स ॥ १॥" यदप्यवोचत् 'जघन्यतोऽपि वस्त्रं रूपकपञ्चकादिमूल्य'
मित्यादि तदप्यसमीक्षिताभिधान, यतो यत् परिजीर्णमल्पमूल्यं वस्त्रं तत् यतीनां भगवगिरनुज्ञातं, ततो दातुरपि तथा-
भूतं वस्त्रं ददतो न काचन पीडा, अथाल्पधनस्य भवति, ननु सा भोजनमात्रदानेऽपि तुल्या, अथ भोजने तादृशं यती-
नामग्राहा, वस्त्रमप्यल्पधनेष्वग्राह्यमिति समानः पन्थाः, उक्तं च-"परिजुन्नमप्पमुलं तमणुनायं जतो जिर्णिदेहिं । दाया-
रस्सवि पीडा न होइ तो तंमि देन्तस्स ॥१॥ अप्पस्स होइ अह सा भोयणमेत्तेऽवि तुल्लमेवेदं । तं तारिसे न गेझं वत्थ-
म्मिवि एव को दोसो १ ॥२॥" (धर्म. १०४१-२) तथा यथाकृतवस्त्रलाभे सन्धानादयोऽपि दोपा नोपजायन्ते, ततः
कर्थ तु परिमन्यदोषोऽपि ?, निमित्ताभावात् , यदि पुनर्यथाकृतवस्खलाभो न भवति तत इतरेषामपि ग्रहणे सन्धानादा-
वपि च न परिमन्थदोषो, भोजने इव, तथाहि-चर्यार्थी प्रविष्टोऽपि यदि कथमप्यलाभो भवति ततः प्रभूतान्यन्यान्यपि
गृहाणि हिंडते, न तत्र सूत्रार्थव्याघातरूपः परिमन्थदोपः, अथ भोजनं धर्मसाधनमिति तत्र दोपाभावो, ननु वस्त्रमपि
धर्मसाधनमेव यघोकं प्रागिति समानं, तथा चोक्तम्-"आहागडस्स गहणे संधणमाई न होति दोसा उ । तदभावादनि-
मित्तो कहं तु पलिमंथदोसो उ? ॥१॥ तस्सालामे इयरस्स गहभावोऽवि भोयणसमाणो । तं धम्मसाहणं चेव वत्थंपि
॥४२१॥

·तहेव नणु भणियं ॥ २॥” (धर्म. १०४३-४ ) यदपि चोक्तम्-'शोभनतरवस्त्रपरिधाने तथाविधजनापेक्षया तरछरीरस्य महती शोभोपजायते' इत्यादि तदप्यनवकाशं, परिजीर्णमल्पमूल्यं विधिना परियाचितं वस्त्रं प्रियमाणस्य भिक्षणशीलस्य भूपायर असम्भवात् , अथ कस्याप्यविवेकतस्तन्मात्रादपि सा भवति, ननु पिच्छिकाकुण्डिकादिमात्रधारणेऽन्य विवेकतः सा भवन्ती दुर्निवारेति समानम्, आह च-"एवं विहं च एवं विहिणा परिजाइयं धरेंतस्स । भिक्खणसीलस्स तहा राढाए इंत को अग्यो हो) ॥ १ ॥ अह अविवेगाउ तई तम्मत्ताओवि होइ केसिंचि । तट्टिगपिच्छिगकुंडिगदेहेसु तई कहं न भवे? ॥" (धर्म. १०४५-६) योऽपि च माक् दुर्लभवस्त्रलाभे कुतः पुनरिदं लप्स्ये इत्यादिना मूर्छादोप उद्भावितः स देहाहारादिष्वपि समानः, तत्रापि मूर्छासम्भवात् , अथ देहाहारादिषु मोक्षसाधनबुद्ध्योपादीयमानेषु न मू» सम्भ- वति, तदेतद् धर्मसाधनत्वं वस्खादिष्वपि समानमिति न तत्रापि मूछाया अवकाशः, उक्तं च-"अह देहाहाराइसु न मोक्खसाहणमईइ ते मुच्छा का मोक्खसाहणेसुं मुच्छा वत्थाइएसुं ते ? ॥१॥"(वि.२५६३) अपिच-यदि स्थूलेऽपि वस्त्रादौ सुलभे वाटे च यदि भवान् मूी विदधाति ततः शरीरे अकेये दुर्लभतरे सुतरां मूछो करिष्यति, शरीरस्यान्तरणतया प्रवलमू हेतुत्यात्, तथाहि-दृश्यन्ते तिर्यधः शवरादयश्च वस्त्रादिग्रन्थरहिता अपि देहाहारादिमात्रविषयमूर्छया नर- कोपगामिना, ततो यथा परमयतीनां देहादिषु न मूंछा तथा वस्नेष्वपीति न किञ्चित् , तथा च श्रूयन्ते केचन मुनय उपसर्गादिपु देहन्यस्तवस्त्रमाल्यानुलेपनाभरणधारिणोऽपि केवलज्ञानमुत्पादयन्तः, तथा चोक्तम्-"अह कुणसि थुल्लम- स्थाइपमु मुच्छ धुवं सरीरेऽपि । अफेजदुलभतरे काहिसि मुच्छ विसेसेणं ॥१॥ वत्थाइगंधरहिया देहाहाराइमेचमुच्छाए।

·श्रीमाव-
श्यकमल.
वोटिक-
निरासः
य० वृत्ती
सपोधाते
॥४२२॥
तिरियसवरादयो नणु हवंति निरयोगा वहुसो ॥२॥ अपरिग्गहावि परसंतिएसु मुच्छाकसायदोसेहिं । अविणिग्गहिय-
पाणो कम्ममलमणंतमजति ॥३॥ देहत्थवत्थमल्लाणुलेवणाभरणधारिणो केई । उवसग्गाइसु मुणयो निस्संगा केवलमु-
चति ॥४॥(वि. २५६४-७)” यदपि च 'सर्वतश्च शङ्का प्रादुर्भवती'त्यादिना वस्त्रस्य भयहेतुत्वमुक्तं तदपि ज्ञानादिपु
समान, तथाहि-ज्ञानादिप्वपि विपये तदुपघातकेभ्यो भयमुपजायते, देहेऽपि श्वापदादिभ्यः, ततो वस्त्रादेरिव तेषामपि
परित्यागः कार्यः, अथ ते मोक्षसाधनमिति भयहेतवो न परित्यज्यन्ते, ननु मोक्षसाधनत्वं वस्त्रादेरपि प्रागुक्तनीत्या समा-
नमिति तस्याप्यपरित्यागः, आह च-"जइ भयहेऊ वत्थं तो नाणाईण तदुवघाएहिं । भयमिइ तेसिं चागो देहस्सवि साब-
याईहिं ॥१॥ अह मोक्खसाहणमईए न य भयहेतुत्तणेवि परिचागो । वत्यपि मोक्खसाहणमईए सुद्धं कहं चागो ?
॥२॥" (वि. २५६८९) अपिच-तादृशे परिजीर्णेऽल्पमूल्ये वाससि न कुतोऽप्याशङ्केति न भयहेतुता, एतेनाविहारो-
ऽप्यपाकृतः, कुतोऽप्याशङ्काया असम्भवात् , तथाभूतेपुचतेप्वल्पप्रमाणेषु परिमितसङ्ख्याकेषु भारवहनमपि न सङ्गच्छते,
अत्यल्पत्वात् , अथ भवति तावन्मात्रैरपि पीडा, ननु सा नियतविहारक्रमकरणतः किं नोपजायते ?, सा उपकारिणीति
चेत् उपकारोऽत्रापि दर्शित एयेति यत्किञ्चिदेतत्, आह च-"जइदेहस्सऽह पीडा निययविहाराउ सान कि होई 1 उवगारिगा
तई अह एत्यवि भणितो उ उवगारो॥१॥" (धर्म. १०४९) यदपि तस्कररपहारे अधिकरणप्रसङ्गापादनं कृतं तदप्यसमी-
चीनं, तथाभूतस्य वाससस्तस्करः प्रयोजनाभावात् अपहाराकरणतः, अथाल्पसत्त्वः कोऽपि तदप्यपहरति, तदेतत् पिच्छि-
कादिप्यपि समानं, अथ पिच्छिकादिषु व्युत्सृष्टेप्वस्माकं दोपाभावः, यत्रेयष्येवं दोपाभावः किं नामन भवति', अघ परलो-
॥४२२॥

·फमापनाहं पिच्छिकादि तेनोकदोपसम्भवेऽपि तद् ग्राह्यं, ननु तत्परलोकसाधनाङ्गत्वं वस्त्रेपपि तुल्यं, यथोक्तं प्राक, उक्त घ-"न हरन्ति तहाभूयं परथं तेणा पयोयणाऽभावा । खुद्दहरणं च पिच्छिगकुंडिगमाईसुपि समाणं ॥१॥ वोसिरिएसु न दोसो पिच्छिगमाईसुअह उपत्थेवि । तुलं चिय योसिरणं साहणभावो य परलोए॥२॥ (धर्म.१०५०-१) तथा अप्र- मत्तस्य सतो वखं प्रायेण न नश्यति, नप्टेऽपि च कथमपि तस्मिन् त्यककलनादिग्रन्थस्य शोको नोपजायते, विदितभव- स्वरूपत्वात्, आह च-"अपमत्तस्स न नासइ नटेऽवि न जायई तहिं सोगो । मुणियभवसरूवस्स चत्तकलत्तादि- गंधरस ॥१॥" (धर्म. १०५२) ततो यदुक्तं 'हा गतं मे वस्त्रमित्यात्मनि शोकश्चेत्यादि, तन्न, वस्त्रेष्पपेक्षाया असम्भवात् , यो हि जिनपचनभावितान्तःकरणः स्वजनवर्ग कुप्यसवात सुवर्णसञ्चयं विषयानपि च मनोरमान् परित्यजति तस्य कथं नामापेक्षा परिजीर्णाल्पमूल्यवस्नमात्रे ?, अथ यस्माल्लज्जते ख्यादिभ्यस्तेन तद् गृहातीति तत्रापेक्षा, ननु लुचितशिर- रकस्य भिक्षार्थ प्रतिगृहमटने लज्जा न भवति नाग्यमात्रे लज्जा भविष्यतीत्यतिसाहस, ययेवं ततः कस्मान्न परित्यजति ?, उच्यते, उपकारनिरीक्षणात् यथाऽऽहार, उपकारकारिता च संयमयोगहेतुतया पूर्वमभिहितैव, उक्त च-"जो चयइ सय- णयग्गं हिरणजार्य मणोरमे विसए । जिणवयणनीइकुसलो तरस अवेक्खा कह वत्थे ? ॥१॥" लज्जइ जमित्थियाइसु तेणं तं गिण्हइति सावेक्खो। लुचियसिरस्स भिक्खं हिंडंतस्सेह का लजा? ॥२॥ ता किं न तं चएइ ? उ उवगार- निरिक्षणा जहाऽऽहार । भणितो य ततो पुषि संजमजोगाण हेउत्ति ॥ ३॥" (धर्म. १०५४.६) यदपि परिपदासहनमु- मावितं तदप्यसमीचीनं, यतो यानि परिजीर्णान्यल्पमूल्यानि च वस्त्राणि तानि परमार्थेनावस्त्राणि, विशिष्टवस्त्र कार्या-

·श्रीभाव-
"
बोटिक
निरास:
य. वृत्ती
उपोद्घाते
॥४२॥
करणात, तथा च परिहितपरिजीणपरिधाना काचित युवतिः कोलिक प्रत्येवमाचप्टे-स्वर कोलिक! नग्नाऽहं वर्त्त इति,
ततः संयमयोगस्फातिनिमित्तं तथारूपाणि वस्त्राणि धारयतो यतेः सदा ममत्वरहितस्य कथं न परीपहसहनम्, आह
च-"संयमयोगनिमित्तं परिजुन्नादीणि धारयंतस्स। कह न परिसहसणं जइणो सइ निम्ममत्तस्स? ॥१॥” (वि. १०६०)
अथ सूत्रे 'नगिणस्स वावि मुंडसे' त्यादिना साक्षातमत्वमभिहितं, परिजीर्णाल्पमूल्यवस्त्रपरिधाने तु न तदनुपचरितं
भवति, उपचरिते च नग्नत्वे परीपहसहनमप्युपचरितमेय प्रामोति, न चोपचारादर्थसिद्धिः, नहि माणयको दहनोपचारा-
दाधीयते पाके इति प्रतीतमेतत् , तदप्यशोभनं, सम्यक् जिनवचनापरिज्ञानात्, न खलु क्षुत्परीपहसहनमप्युपचरितमेव
प्राप्नोति, पिपासापरीपहसहनं च, सर्वथा वाऽशनपानप्रतिपेधत उपपद्येते, किन्त्वनेषणीयपरित्यागाद्, अन्यथा भगवता-
मप्यतामजितपरीपहत्वासक्तिः, तेषामप्येपणीयानपानोपादानात् ततो यथैपणीयानपानपरिभोगतः क्षुत्पिपासापरीपहसह-
नमेवं परिजीर्णालमूल्यवत्रपरिधानेऽप्यचेलपरीपहसहतेति, उक्तं च-"जइ चेलभोगमेत्तादजिताचेलयपरीसहो तेणं ।
अजियदिगिंठाइपरीसहोऽवि भत्ताइभोगातो॥१॥ एवं तुह न जियपरीसहा जिणिंदादि सबहाऽऽवणं । अह्वा जो
भत्तादिसु स विही चेलेवि किं नहो ॥२॥जह भत्तादि विसुद्धं, रागद्दोसरहिओ निसेवंतो। विजियदिगिंछाइपरीसहो
मुणी सपडियारोऽवि ॥३॥ तह चेल परिसुद्ध रागद्दोसरहिओ सुयविहीए। होइ जियाचेलपरीसहो मुणी सेवमा-
णोऽपि ॥ ४॥" (दि. २५९४-९७) स्यादेतत्-यदि परिजीर्णाल्पवस्तुपरिभोगेऽप्यचेलकपरीपहः सोढोऽभ्युपगम्यते ततः
काणकुण्टादियुवतिरपि न परमार्थतो युवतिः, परिपूर्णयुवतिलक्षणायोगात् , ततस्तत्परिभोगेऽपि स्त्रीपरीपहः सोढो भवेत् ,
॥४२३॥

·न्याययोभयत्रापि तुल्यवान, न, सूत्रान्तरेण स्त्रीपरिभोगस्य सर्वस्यापि प्रतिपेधनाद, तच सूत्रान्तरमिदम् ,-"नवि किंपिपडिसिद्धं नऽणुनायं पापि जिणयरिंदेहिं । मोत्तुं मेहुणभावं न विणा सो रागदोसेहिं ॥१॥" (धर्म. १०६४) तो नाविनराङ्गदोपः, उफ प-"सिय पायई अणिटुं एवं इत्धीपरीसहपसंगा। नो सुत्तंतरवाहानिवारणादिह पसं- गरस ॥१॥" (धर्म. १०६३) न च भगवता प्रतिक्रुष्टं वस्त्रम्, उपधिप्रमाणस्य कल्पाध्ययनादिषु साक्षादभिधानात् , नप यतयो गृहस्या इय यस्राणि परिभुञ्जते, किन्तु लोकरूढप्रकारादन्यप्रकारेण, कच्छावन्धाभावात् कूपराभ्यामग्र- माय एप घोटपट्टधरणात् मस्तकोपरि प्रावरणाद्यभावाच, ततो न गृहिलिङ्गम् , अथ गृहस्थैरपि परिभोगात् गृहिलिङ्गं, यपेयं ततः करपरणादयोऽपि गृहिलिङ्गं, तेपामपि गृहस्थेपु भावात्, ततस्तेपामपि परित्यागः कर्त्तव्यः, अथ करचरणा- विपरित्यागे देहाभायतदभावे प परलोकासाधनमिति तदपरित्यागः, ननु वस्त्रस्याप्यभावे तृणग्रहणादिप्रसक्तः परलो- फराधनाभावः समान एवेति यत्किथिदेतत् आह च-"गिहिलिंगपि न एतं एगंतेणं तदन्नहाधरणे । होति य कहिंचि नियमा फरपरणाईवि गिहिलिंग ॥ १॥ तेसि परिचागातो देहाभाचे कहं नु परलोगो । नणु वत्थस्सवि चाए तणग- दणाईहि सुरामिणं ॥२॥" (धर्म. १०६८-६) अथास्माकं युष्माकं चार्हन्तो गुरवः, भगवन्तश्चाईन्तोऽचेलास्ततोऽचेलत्य- मेपास्पार्क युक्त्युपपन्नं, न यसपरिधारणं, शिष्याणां गुरुलिङ्गमतिपत्तेरर्चितत्वात् , उकंच-"जारिसयं गुरुलिंग सीसेणवि तारिसेण होययं । नहु होइ बुद्धसीसो सेयरडी नग्गखमणो वा ॥ १॥" (धर्म. ११०९) ननु यदि भगवन्तो गुरवः प्रमाणं ताई तदुपदेशः कर्त्तव्या, भगवदुपदेशश्चायं-निरुपमधृतिसंहननापतिशयोपेतेनालेन भवितव्यं, न निरतिशयेन,

·श्रीआर-
वोटिक-
निरास:
जयकमल-
य. वृत्ती
सपोधाते
॥४२४॥
अतियायविकलश्च भवान्, ततो मा भूस्त्वं निरतिशायः सन्नलः, उपदेशाद्धि गुरूणां कार्यसिद्धिर्न वेषचरितमा-
त्रानुष्ठानात्, न खलु रोगी वैद्यस्य वेपं चरितं वाऽनुकुर्वन्नरोगीभवति, किन्तूपदेशात्, आह च भाष्यकृत्-
"अरहता जमचेला तेणाचेलत्तणं जइ मयं ते। तो तषयणातोचिय निरतिसो होहि माघेलो ॥१॥ रोगी
जहोवएस करेइ वेजस्स होयरोगी य । न उ वेसं चरियं वा करेइ न य पउणइ करेंतो ॥२॥ तह जिणवेजाएसं कुण-
माणोऽयेइ कम्मरोगातो । न तन्नेवत्थधरो तेर्सि आएसमकरेंतो ॥३॥” (वि. २५८५.७) अथोपदिष्टो भगवद्भि-
जिनकल्पस्ततः सोऽस्माभिराश्रीयते, ननु यदि जिनोपदेशात्तस्याश्नयणं तत एतदपि जिनोपदेशात् प्रतिपत्तव्यं-ये उत्तमधृ-
तिसंहननाः पूर्वविदः सातिशाया गच्छे कृतपरिकर्माणस्ते जिनकल्पं प्रतिपद्यन्ते, न शेषाः, उक्तं च-"उत्तमधिइसंघयणा
पुषविदोऽतिसयिणो सया कालं। जिणकप्पियादिकप्प कयपरिकम्मा पवति ॥१॥” (वि.२५९१) तथा व्यवच्छिन्नः सम्प्रति
जिनकल्प इत्येतदपि, तथा चोक्तम्-"मणपरमोहिपुलाए आहारग खवग उपसमे कप्पे । संजमतियकेवलसिज्झणा य
जंबुम्मि वोच्छिन्ना ॥१॥" (वि. २५९३) ततः कथं भवतो जिनकल्पानयणम् ?, अथ यथा तदुपदेशः क्रियते
तथा तद्गतवेपचरितानुकारोऽपि, तत्रेदं प्रष्टव्यं-तद्गतवेषचरितानुकायें किं सर्वथा उत देशतः, तत्र यद्याद्यः पक्षः
सोऽसम्भवी, तीर्थकृत्तामेव तीर्थकरगुणोपेतता, न प्राकृतगुणयुक्तानां युष्मादृशां, तीर्थकरगुणाश्चेम-निरुपमधृतिसंहनना
मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानिनः सत्त्वसम्पन्ना अच्छिद्रपाणिपात्रा देवदानवैरप्यक्षोभ्याः सततमप्रमादिनो जितपरीपहाः,
ततले वस्त्रपात्राद्युपकरणरहिता अपि न यथोक दोपमामुयन्तीति न कुर्वते घनाविमहणं, केवलमस्माभिः सवखो
॥४२४॥

·पर्मः प्ररूपयितव्य इति अभिनिष्क्रमणकाले शक्रेण समर्पितमेकं देवदूप्यं प्रतिगृह्णन्ति, उक्तं च-"निरुवमधिइसंघयणा पउनापाऽतिसयसचसंपण्णा । अच्छिहपाणिपत्ता जिणा जियपरीसहा सवे ।। १ ॥ तम्हा जहुत्तदोसे पाचंति न वत्थपत्तर- हियादि । तदसाहणति वेसि तो तगहणं न कुचंति ॥ २॥ तहवि गहिएगवत्था सक्स्थतित्थोवएसणत्यति । अभि- निक्समंति सपे तम्मि चुएऽचेलया होति ॥ ३ ॥” (वि. २५८१-३) ततः कथं तैः सह सर्वसाम्यं मतिपत्तुं शक्यम् , अन्यथ-सर्वसाम्यप्रतिपत्ती तीर्थकरैरिव न परोपदेशोऽपेक्षणीयः, नापि छास्थैः सद्भिः परेभ्य उपदेष्टव्यं, न च शिष्यों दीक्षणीय इत्यापनस्तीर्थव्यवच्छेद इति नैप पक्षः, आह च-"न परोचएसवसया न य छउमत्था परोवएसपि । देंति नय सीसचार्ग दिवखंति जिणा सहा सपे ॥१॥ तह सेसेहिवि सम्र, कज्ज जइ तेहिं सवसाहम्म । एवं च कतो तिथं? न घेदचेलोति को गाहो ॥२॥"(वि. २५८६-७) देशपक्षस्त्वस्माभिरभ्युपगत एव, वेपानुकारस्य लोचकरणमात्रेण चरिता- नुफारस्येपणीयाहारपरिभोगानियतवासादिना (च) क्रियमाणत्वात् , यदप्युक्तम्-'यत्रं च मन्थ' इत्यादि, तदपि न सुन्दरं, संयमोपकारितया वस्त्रे धर्मोपकरणत्वेन ग्रन्थत्वायोगात्, तथाहि-यद्धपिकरणं न स ग्रन्थः, धर्मोपकरणं च वस्त्र- मिति व्यापकविरुद्धव्याधोपलब्धिः, अंधत्वं हि वन्धुहेतुत्वेन व्यासं, प्रशाति जीवं कर्ममलेनेति ग्रन्थ इति व्युत्पत्ते, फर्मबन्ध हेतुताप्रतिपक्षभूतेन च कर्ममलापगमहेतुत्वेन व्यासं धर्मोपकरणत्वं, तथाहि-धर्मः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्ररूपः, स उपक्रियते-उपष्टम्यते स्फीति नीयते इतियावद अनेनेति धर्मोपकरणे, यच्च सम्यग्दर्शनादिकं धर्म मुपष्टनाति तत् परं- परया फर्ममलापगमहेतुः, सम्यग्दर्शनादिप्रभावतः सकलकर्मापगमलक्षणस्य मोक्षस्याभ्युपगमात्, वस्त्रमपि च शुभध्या-

·वोटिक-
निरास:
श्यकमल-
य. वृत्ती
उपोदूपात
१४२५॥
नहेतुतया प्राणिरक्षकतया च धर्मोपष्टम्भकम्, अतो वस्त्रे यत् ग्रन्थत्यस्य व्यापकं कर्मवन्धहेतुत्वं तस्य विरुद्धं- यत्कर्म-
मलापगमनिबन्धनत्वं तेन व्यावस्य धर्मोपकरणत्वस्योपलब्धेः ग्रन्थत्वप्रतिषेधः, अथ वस्त्रपरिग्रहान्युपगमे साधूनां पर-
सर शुभेत्तरवस्त्रविद्रोपदर्शनतो मात्सर्यादिरुपजायते, तस्करादीनां च तद्विषयो लोभादिः, अतः कपायहेतुत्वात् ग्रन्थः,
प्रयोगश्च-यत् कपायहेतुस्तत् ग्रन्थो यथा स्वापतेयं, कपायहेतुश्च वस्त्रमिति, तदसमीचीनं, हेतोरसिद्धत्वात् , तथाहि-न
भावितजिनवचनानां साधूनां शुभेतरवस्त्रविशेषदर्शनेऽपि मात्सर्यादिः, इतरेषां च तत्सम्भव आहारेऽपि समः, तस्करादी-
नामपि च परिजीर्णाल्पमूल्यवस्खविपये न लोभादि, क्षुद्रसत्त्वानां तु तत्सम्भवे पिच्छिकादिप्वपि समानं, तस्मात्
तत्वतो न कपायहेतुता, अनैकान्तिकोऽपि चायं हेतुः, भगवतः सङ्गमकगोशालादीन् प्रति धर्मपराणां जिनमतस्य च
प्रत्यनीकान् मति कपायहेतुत्वेऽपि अन्धत्वायोगात्, उक्तं च-"अस्थि य किं किंचि जए जस्स यकस्स व कसायवीयं ।
वत्धुं न होज १ एवं धम्मोवि तुमे न घेत्तवो ॥१॥ जेण कसायनिमित्तं जिणोऽवि गोसालसंगमाईणं । धम्मो धम्मपरावि
य पडिपीयाणं व जिणमयं च ॥ २॥" (वि. २५५९-६० ) तस्माद्यत्किञ्चिदेतत्, एवं स्थविरेस्तस्य कथनं कृतं ।। अमुमे-
वार्थमुपसञ्जिवृक्षुराह-
रहवीरपुर नगरं दीवगमुजाणमन्नकण्हे य । सिवभूइस्सुवहिम्मी पुच्छा थेराण कहणा य ॥ १४६ ॥ (म. भा.)
रयवीरपुरे नगरे दीपकं नाम उद्यानं, तत्रार्यकृष्णो नामाचार्यः समवस्तः, तत्र शिवभूतेर्जिनकल्पिकप्ररूपणावसरे
उपधौ पृच्छा, स्थविराणां च-आर्यकृष्णानां कथनेति गाथासंक्षेपार्थः, भावार्थः प्रागेवोक्तः। स च शिवभूतिस्तथा स्थविरैः
॥४२५॥

·मशरप्यमानोऽपि मिध्यारवोदयात् कुलिङ्गभावो जिनमतमश्रबधानश्चीवराणि परित्यज्योपानयाद्विनिर्गत:, तस्योत्तरा भगिनी, सा उद्याने स्थितं वन्दितुमागता, तं च तथाभूतं दृष्ट्वा तयापि चीयराणि तदनुरागेण परित्यक्तानि, ततो हावपि तो मिक्षार्थ प्रपिष्टी, गणिकया च वदवस्था हटा, साऽचिन्तयत्-नूनमेवं स्त्रीणां धीभत्सं रूपं दृष्ट्वा लोकोऽस्माकं चिरको भविष्यतीति, ततस्तया सा परिपूर्ण परिधापिता, सा नैच्छदिति मुक्तवती, ततो वलादपि तस्या उरसि कटिप्रदेशे चैक पत्रं सन्दपे, तदपि त्यजन्ती भ्रात्रा कथमपि दृष्ट्वा भणिता-विष्ठत्वेतत्तव देवतया दत्तम्, आह च भाष्यकृत-"तस्स भगिणी समुग्झियवत्या तह चैव तदणुरागेण । संपत्थिया नियत्था तो गणियाए पुणो मुयइ ॥१॥तीए पुणोवि बद्धो- रसेगयत्वा वयंपि छती। अच्छा ते तेणं चिय समषुण्णाया धरेसी य ॥२॥" (वि. २६०७-८) तेन शिवभूतिना दो शिष्यो ममाजितौ-कौण्डिन्यः कोहयीरश्च, ततः परम्परास्पर्शः समुत्पन्नः, उफंच-"कोडिन्नकोदवीरे पधावेसी य दोशि सो सीसे । तत्तो परंपराफासतो व सेसा समुप्पना ॥१"(वि. २६०९) एवं योटिका उत्पन्ना, अमुमेधार्थ मूलभा- प्यकार: सझिहीराह--- अहरए पात्र घोडि सियभूइउत्तराहिं इमं । मिच्छादसणमिणमो रहवीरपुरे समुप्पानं ॥ १४७ ॥ (भू. भा.) जदया खतयुद्धया प्रजात-प्रणीतं योटिक शिवभूत्युत्तराभ्याम् 'इणमोति पतच मिथ्यादर्शनं क्षेत्रतो रथवीर- पुरे समुत्पन्नम्। योडिअसिवभूईमो योडिअलिंगस्स होइ उम्पत्ती । कोडिन्नकुटवीरा परंपराफासमुप्पना ॥ १४८ ॥(म.भा.)

·श्रीआर-
निव-
कच्यतो-
पसंहार
२० वृत्ती
उपोद्घाते
योटिकशिवमूतेः सकाशात् घोटिकलिङ्गस्य-योटिकदृष्टेभवत्युत्पत्तिा, वर्तमान निर्देशप्रयोजनं प्राग्वत्, पाठान्तरं या
'चोडियलिंगस्स आसि उप्पत्ती', ततः कौण्डिन्यच कोट्टवीरश्च कौण्डिन्यकोट्टवीरं समाहारो द्वन्द्वस्ततः परम्परास्पर्शम्-
आचार्यशिप्यसम्बन्धलक्षणमधिकृत्योपन्ना-साता, बोटिकदृष्टिरिति वाक्यशेपः॥ सम्प्रति निहवाकव्यतां निगमयन्नाह-
एवं एए कहिंा ओसप्पिणिए उ निण्हता सत्त । वीरवरस्स पवयणे सेसाणं पवयणे नत्थि ॥७८४ ॥
एवम्-उकेन प्रकारेण एते अनन्तरोकाः कथिता प्रतिपादिता अस्थामवसर्पिण्यां निन्हवाः सप्त, अष्टमस्तु घोटिकः तुश-
ब्दसमुचितो, वीरवरस्य भगवत्तः प्रवचने-तीर्थे, वोपाणां तु तीर्थकृतां प्रवचने नस्थित्ति प्राकृतत्वानासीरन् निन्हवाः ।।
मुत्तूणमेसिमि संसाणं जावजीविया दिही । इचिकरस य इत्तो दो दो दोसा मुणेअधा ।। ७८५ ॥
मुक्त्वा एषामेकं गोष्ठामाहिलं निन्हवानां शेषाणां-जमालिप्रभृतीनां प्रत्याख्यानमगीकृत्य यावजीविका दृष्टिरासीत्,
न ते प्रत्याख्यानं गोठामाहिल इवापरिमाणमिच्छुरिति भावना, आह-प्रकरणादेवेदमवसीयते किमर्थमस्योपन्यासः १,
उच्यते, प्रतिदिवसोपयोगेन प्रत्याख्यानस्यातीयोपयोगित्वात् , मा भूत कश्चित्तथैव प्रतिपद्यते, ततः प्रज्ञाप्यते-निन्हवाना-
मपि प्रत्याख्यानविषये इयमेव दृष्टिरित्ति, 'एत्तो'ति प्राकृतिस्वादमीपा मध्ये एकैकस्य निन्यस्य द्वौ द्वौ दोपौ ज्ञातच्यो,
मुक्त्वैकमिति पर्त्तते, तथाहि-बहुरता जीवपदेशिकान् प्रत्यूचुः भवन्तो द्वाभ्यां कारणाभ्यां मिथ्यादृष्टयः, तत्रैकमिदं
यद्भणथ एका प्रदेशो जीव इति, द्वितीय क्रियमाणं कृतमिति, जीवनदेशिका अपि बहुरतान् प्रत्यवादिषु: यूयमपि
कारणद्वयेन मिथ्यादृष्टयः, एके तापदिदं यददध क्रियमाणमकृतं (द्वितीयं च चरमप्रदेश) जीव इति प्रतिपद्यने,
॥४२६॥

·एवं शेषाणामपि परस्परं भावनीय, गोठामाहिलमधिकृत्य पुनरेकैकस्य त्रयो दोपाः, तथाहि-बहुरतान् प्रति गोटामा-
हिलोऽनवीर-कारणत्रयाद् भवन्तो मिथ्यादृष्टयः, तत्र-एकमिदं यत्कृतं कृतमिति (यूर्य) वदतेति, द्वितीयं स्पृष्टं बद्ध कर्म,
तृतीयमपरिमाणं प्रत्याख्यानमिति, बहुरता अपि तं प्रत्यवोचन, भवानपि कारणत्रयान्मिथ्यादृष्टिः-एक तावदिदं यत्
क्रियमाणं कृतमिति पदवि, द्वितीयं स्पृष्टमवद्धं कर्म, तृतीयं सपरिमाणं प्रत्याख्यानमिति, एवं सर्वान् प्रति योजनीयम् ,
अन्ये त्याहुः-एकैकस्य यो दौ दोपावेयं चेदितव्यो, एकं तावत्स्वयं विप्रतिपन्ना द्वितीयं परानपि व्युद्ग्राहयन्तीति ॥
नन्येता दृष्टयः संसाराय आहोस्विदपरायेत्याशङ्कानिवृत्त्यर्धमाह-
सत्तेया दिवीओ जाइजरामरणगभवसहीणं । मूलं संसारस्स उ हवंति निग्गंथरूवेणं ॥ ७८६ ॥
समाप्येता एटयो, पोटिकास्तु मिथ्यादृष्टय एवेति न तद्विचारः, 'जातिजरामरणगर्भवसतीना'मिति जातिमहणं नार-
कादिमकृतिग्रहे परितार्थमिति गर्भवसतिग्रहणमदुष्ट, मूलं-कारणं, भवतीति योगः, मा भूत्सकृद्भाविनीनां जातिजरामर-
गर्भवसतीनां मूलमिति प्रत्ययस्तत आह-'संसारस्स उइति संसरणं संसारः-तिर्यनरनारकामरभवानुभूतिरूपः प्रदीर्घः
वस्पेय, तुशब्दस्यावधारणार्घत्यात्, केन रूपेणेत्याह-निर्गन्धरूपेण ॥ अर्धेते निन्हवाः किं साधव उत तीर्थान्तरीया आहो-
स्विन्मिथ्यादृष्टयः ?, उच्यते, न साधवो, यतः साधूनामेकस्याप्यर्थाय यत्कृतमशनादि तच्छेपाणां न कल्पते, नैवं
नन्हवानां, तथा पाह-
पवपणनीहआणं जं तेसिं कारिज जहिं जत्थ । भज परिहरणाए मूले तह उत्तरगुणे अ ॥ ७८७ ॥

·श्रीआव-
य. वृत्ती
निवार्थ-
कृतस्य वि-
भागः
उपोद्घाते
॥४२७॥
'निहपत्ति देशीवधनमकिश्चित्करा), ततः प्रवचने पारमेन्चरे यथोक्कक्रियाकलापं प्रत्यकिश्चित्कराणां, अथवा निहय'त्ति
आपत्यात निन्दुतं, तत्र प्रवचनं निन्हुतम्-अपलपितं यैस्ते प्रवचनंनिन्हुताः, सुखादिदर्शनात् निष्ठांतस्य पाक्षिकः परनिपातः,
तेषां यद् अशनादि तेपामुपभोगो(गाय) यत् कारितं यस्मिन् काले यत्र क्षेत्रे तद्भाज्य-विकल्पनीयं परिहरणे, कदाचित्परि-
हियते कदाचिन्नेति, चदि लोको न जानाति ययैते निन्हवा साधुम्यो भिन्नास्तदा परिहियते, अध जानाति तदा न परि-
हारः, अथवा परिहरणा नाम परिभोगः, तथा चोकम्-"धारणया उवभोगो परिहरणा (होइ) तस्स परिभोगो' ततः कदा.
चित् परिभुज्यते कदाचिन्नेति, निन्हवत्वे परिज्ञाते भुज्यते, शेपकालं नेति, कथंभूतं तत् अशनादि तन्निमित्तं कारितमित्यत
आह-'मूले' मूलगुणविपयं आधाकर्मादि, तथोत्तरगुणविषयं च-क्रीतकृतादि, ततो नैते साधयो, नापि गृहस्था नाप्यन्य.
तीर्थ्याः, यतस्तदर्थाय कृतमेकान्तेन कल्पमेव भवति, यत्र तु भजना ततोऽन्यता इति ॥ आह-यद्वोटिकानां कारित
मूले-मूलगुणविश्वमुत्तरगुणे-उत्तरगुणविषयं तत्सर्वमपि, तत्र का वार्ता ?, उच्यते-
मिच्छादिहीआणं जं तेसिं कारिअं जया जत्थ । सबंपि तयं मुद्धं मूले तह उत्तरगुणे अ॥ ७८८ ।।
तेषां मिथ्यादृष्टीनां बोटिकानामुपभोगाय यत्कारितमशनादि, गृहस्थैः कारितं, 'मूले' मूलगुणविपयमुत्तरगुणे-उत्तर-
गुणविषयं तत्सर्वमपि शुद्धं, कल्पनीयमिति भावः। उक्तं समवतारद्वारम् , अधुनाऽनुमतद्वारव्याख्यायसरः, तत्र यत् यस्य
नयस्य सामायिक मोक्षमार्गत्वेनानुमतं तदुपदर्शयन्नाह-
तवसंजमो अणुमओ निग्गंथ पवयणं च ववहारो । सहु-जुसुआणं पुण निवाणं संजमो चेव ॥ ७८९ ॥
॥४२७॥

·तापयत्यष्टप्रकार फम्मति तपः, तपतेरोणादिकोऽस्प्रत्ययः, अनशनोनीदरतादि तत्मभानः संयमस्तपःसंयमः, असायनु- मत:-अभीटो मोक्षांगतया, तथा निर्घन्धानामिदं नैर्मन्यं, आईतमित्यर्थः, किं १, प्रवचन-श्रुतं, इह तपोग्रहणेन द्वाद- शमफारमपि तपः परिगपते, संयमो नाम पापोपरमः, स च सप्तदशप्रकारः, एतेन च चारित्रसामायिक परिगृहीतं, नैर्मन्थं मापन-श्रुतं, पशब्दः सम्यक्स्वादिसामायिकसमुच्चयार्थः, ववहारोत्ति एवं व्यवहारो व्यवस्थितः,व्यवहारग्रहणात् तदधो- यतिनो नैगमसंग्रहायपि गृहीती, तत एतदुक्तं भवति-नैगमसहव्यवहारास्त्रिविधमपि सामायिक मोक्षमार्गवयाऽनुमन्यन्ते इति । आह प भाष्यकृत्-फस्स नयरसाणुमयं किं सामइयमिह मोक्खमग्गोत्ति। भण्णइ नेगमसंगह-ववहाराणं तु सवाई ॥॥ तयसंजमा परित्तं निर्णय पययणति सुयनाणं । तग्गणे सम्मत्तं तग्गहणातो य नाय ॥२॥ (विशे. २६२२-३ ) गाह-यदि नेगमादयलिविधमपि सामायिक मोक्षमार्गतयाऽनुमन्यन्ते किमिति तहि ते मिथ्यादृष्टयः १, उच्यते, व्यस्ताना- मेय तेषां ते मोक्षमार्गतयाऽनुमाननात्, न सापेक्षाणामेवेति, शन्दऋजुसूत्रयोः पुनः कारणे कार्योपचारात् निर्वाणमार्गों निर्वाणं संयम पवेत्यनुमतं, इह माजुसूत्रमुल यादौ शब्दनयोपन्यासोऽशेषोपरितननयपरिग्रहार्थः, तत एतदुक्तं भवति- अश्यनादयः सर्वे चारित्रमेवैकं मोक्षमार्गमनुमन्यन्ते, न ज्ञानदर्शने, तदावेऽपि मोक्षासम्भवात् , तथाहि-न सर्वज्ञान: सर्वदर्शनलामेऽपि तत्कालमेवापवर्गप्रातिः, फिन्तु सर्वसंवरलाभे, ततः स एवैको मोक्षमार्ग इति, उक्तं च-"उज्जुसुयाइमय पूण निषाणपहो चरित्तमेवेगं । न उ नाणदसणाई भावेवि न तेसि ज मोक्खो ॥१॥जं सवनाणदसणलंभेवि न तक्खणं पिय विमोक्सो । मोक्सो य सघसंवरलाभे मग्गो स एवातो॥२॥" (विशे. २६२५-६) एवं ध्रुवाणान् ऋजुसूत्रप्रभृतीन

·श्रीआय-
दयकमल-
मोक्षमार्गे
नयानु-
मतिः
य० वृत्ती
उपोद्घाते
॥४२८॥
प्रति नगमादयो चुपते-ननु ज्ञानदर्शनाभ्यामपि विना न प्रकर्षप्राप्तः सर्वसंवरलाभ उपजायते, तत्सहितस्यैव तद्भावाभ्यु.
पगमात्, ततः कथं न त्रितयं मोक्षमार्ग ? इति, ऋजुसूत्रादयः प्राहुः, तदसम्यक, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् , तथाहि-यदि
नाम न ज्ञानदर्शनाभ्यां विना यथोक्तसंवरलाभस्ततस्ते तस्य कारणं भवताम्, नतु मोक्षस्य सर्वसंवरसाध्यस्य, कथं १,
तगाने भाव एवेत्यन्ययानुगमाभावात्, इह यत् यस्यान्वयं व्यतिरेकं वा नानुविधत्ते न तस्य तत्कारणं, यथा कुशलन्यस्तं
पीजमकरस्य, न भवति च मोक्षः सर्वज्ञानसर्वदर्शनसम्भवेऽपि तत्कालमेवेति, अथ सतोरेव सर्वज्ञानरावदर्शनयोः सर्व-
संवरलाभो, न तदभावे, तेन ते अपि मोक्षकारणस्य सर्वसंवरस्य कारणत्वान्मोक्षकारणमिति, तदयुक्त, परम्परयापि
कारणत्याभ्युपगमे सकलस्यापि भुवनस्य मोक्षकारणत्वासके, भुवनीदरवर्तिनां सर्वेपामपि वस्तूनां ज्ञेयश्रद्धेयप्रवृत्ति-
निवृत्तिविषयत्तया ज्ञानदर्शनचारित्रोपयोगित्वात्, तथा च सति ज्ञानादित्रिके एव को भवतामाग्रहः, ततो यथा न
समस्तं भुवनं मोक्ष(कारणं तद)कारणत्यादेवं ज्ञानदर्शने अपीति स्थितम् । तथा चाह भाष्यकृत्-आह नणु नाणदसण-
रहियरस न सबसंवरो विट्ठो । तस्सहियस्सेव तओ तम्हा तिययंपि मोक्खपहो ॥२॥(वि.२५२७)। जइ तेहिं विणा नस्थिति
संवरो तेण ताई तस्सेय ! जुत्तं कारणमिह न उ संवरसज्झस्स मोक्खस्स ॥२॥(वि.२६२८)॥ अह कारणोवगारित्ति कारणं
तेण कारणं सर्व । भुवणं नागाईणं जहणो नेयाइभावेण ॥३॥(वि.२६२९)। अह पच्चासन्नतरं नेयरमिहोपगारगारिपि। तो सपा
संवरमय चारित्तंचेव मोक्खपहो॥४॥(वि.२६३०)। तदेवं यत् यस्य नयस्य सामायिक मोक्षमार्गत्वेनानुमतं तदभिहितं, भगव-
तस्तु मतेन त्रीप्यपि ज्ञानादीनि सामायिकानि परस्परसापेक्षाणि मोक्षमार्ग, एकस्याप्यभावे मोक्षस्यासंभवात् , 'सस्मात्सर्वस्य
॥४२८॥

·कार्यस्य, सामग्रीजनिका मतेति वचनात्, उक्तमनुमतद्वार, तद्भणने च व्याख्याता 'उद्देसे निइसे य' इत्यादिका उपोद्घा- तनियुफिगता प्रथमद्वारगाथा । सम्प्रति द्वितीयद्वारगाथामथमावयक किमिति द्वारं व्याख्यायते-तत्र सामायिक नाम किं जीयः । उताजीवः? अयोभयम् ? आहोस्विदनुभयं , जीवत्वेऽपि किं द्रव्यमुत गुण ! इत्याशङ्कापनोदार्थमाह- आया सलु सामइ पचरखायंतओ हवइ आया। तं खलु पचक्खाणं आवाए सबदधाणं ।। ७९०॥ आरमा-जीयः, खलुशब्दोऽवधारणे, आत्मैव-जीव एव सामायिकम् , एतेन प्रागुपन्यस्तशेपाजीवादिविकल्पव्युदासः, स पन सामान्येन, किन्तु प्रत्याचक्षाणः-प्रत्याख्यानं कुर्वन, प्रत्याख्यानपरिणामे वर्तमान इति भावः, 'हवइ आया' इति स एव प प्रत्याचक्षाणः परमार्थतो भवत्यात्मा, श्रद्धानज्ञानसावद्यविनिवृत्तिरूपस्वभावावस्थितत्वात्, शेषः संसारी पुनरात्मैव न भवति, प्रचुरपातिकर्मपरमाणुभिस्तस्य स्वाभाविकगुणतिरस्करणात्, अत एव यथोक्तात्मप्रतिपत्त्यर्थ द्वितीयात्मग्रहणं, 'तं सलु पचपखाणं'ति खलुशब्दः सामायिकस्य जीवपरिणतिरूपत्वज्ञापनार्थः, तत् खलु प्रत्याख्यानं जीवपरिणतिरूपं विपयमधिकृत्य सर्पद्रव्याणामापाते-आभिमुख्येन सन्निपतने, निष्पद्यते इति वाक्यशेषः, सर्वव्याणां प्रयतया (शेयतया ) यथायोगं प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयतया च तद्विपयत्वात् , ननु किं सामायिकमिति स्वरूपप्रश्ने प्रक्रान्ते विषयनिरूपणमस्थान्याय्यम् , अप्रस्तुतत्वात्, वाह्यशास्त्रवत्, उच्यते, अप्रस्तुतत्वादित्यसिद्ध, तथाहि-सामायिकविषय- निरूपर्ण प्रस्तुतं सामायिकाहत्त्वात् , यत् यत्सामायिकाङ्गं तत्मरूपणं प्रस्तुतं, यथा सामायिकस्वात्मप्ररूपणमित्यलं विस्त- रेण ॥ तत्र यदुफम् 'भात्मा खलु सामायिक मिति तत्र यथाभूतोऽसौ सामायिक तथाभूतमभिधित्सुराहnews

·श्रीआव.
नयैः सा-
य० वृत्ती
मायिकम्
उपोद्याते
॥४२९॥
सावज्जजोगविरओ, तिगुत्तो छसु संजओ। उवउत्तो जयमाणो, आया सामाइ होइ ॥ १४९॥ (मू. भा.)
अवयं-मिथ्यात्वकषायनोकषायलक्षणं, सह अवयं यस्य येन वा स सावद्यः स चासौ योगश्च सावद्ययोगः तस्माद्
विरतो-निवृत्तः सर्वसावद्ययोगविरतः, तथा त्रिभिः-मनोवाक्कायैर्गुप्तः, तथा पट्सु जीवनिकायेषु संयतः-प्रयत्नवान , अथ
अवश्यकर्त्तव्येषु योगेषु सततमुपयुक्तो, यतमानः, यतनं-तेपामासेवन, इत्थंभूत आत्मा सामायिकमिति, इयं मूलटी-
कानुसारेण व्याख्या ॥ साम्प्रतमियमेव गाथा कथं कालिकसूत्रेऽपि प्रतिसूत्र पूर्वमवतेरुर्नया इति सकौतुकविनेयजनानु-
ग्रहाय पूर्वसूरिकृतव्याख्यानुसारेण नयाख्यायते, सवहनयः प्राह-आत्मा सामायिक-सामायिकशब्दवाच्यो, न तदति-
रिक्कं गुणान्तरं, गुणानां द्रव्यात् पृथग्भूतानामसम्भवाद्, अपृथग्भूतानां द्रव्ये एवान्तर्भावात् , एवं ब्रुवाणं सङ्ग्रहं प्रति
व्यवहारोऽवोचत्-न शक्यमेतत् प्रतिपत्तुमतिप्रसङ्गदोपात् , तथाहि-यद्यात्मा सामायिकं ततो यो य आत्मा स सामायि-
कमिति प्रसतं, तत एवं प्ररूपय 'जयमाणो आया सामाइयं होई' इति, यतमानो नाम प्रयत्नपरः, तथाभूत आत्मा
सामायिक, न शेष इति, एवं व्यवहारेणोक्ते सति ऋजुसूत्रनय उवाच-यदि नाम यतमान आत्मा सामायिकं तत एवं
तामलिप्रभृतयोऽपि स्वच्छंदसा यतमानाः सामायिक प्रसता, पामपि स्वसमयागतयतनामात्रसम्भवात् , न चैतदिष्टं,
तेषां मिथ्यादृष्टित्वात् , तत एवमयबुद्यस्व-उपयुक्तो यतमान आत्मा सामायिकमिति, उपयुको नाम ज्ञेयप्रत्याख्येयज्ञा-
नप्रत्याख्यानपरिणामः, एवं सति तामलिप्रभृतीनां व्यवच्छेदः, तेषां सम्यग्ज्ञानसम्यक्प्रत्याख्यानासम्भवात् , एवमृजूसूः
त्रेणोक्के शब्दनयोऽभाणीत्-यधुपयुक्तो यतमान आत्मा सामायिकम् , एवं तहविरतसम्यग्दृष्टयो देशविरताश्च सामायिक
॥४२९॥

·प्राप्नुवन्ति, तेषामपि यथायोग शेयज्ञानपत्याख्येयप्रत्याख्यानसम्भवात्, तत एवमाचक्ष्व-पट्सु संयत उपयुक्तो यतमान मारमा सामायिकमिति, पसु-पृथिवीकायिकादिषु सम्यक् सूत्रोकनीत्या यतः-सहद्दनपरितापनादिभ्यो विरतः संयतः, एवं पाविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतव्यवच्छेदः, तेषां विविधंनिविधेन पड्जीवनिकायपरितापनादिभ्यो विरत्यभावात् , एव- मुक्त समभिरूढः माह-यदि पसु जीवनिकायेषु संयत उपयुक्तो यतमान आत्मा सामायिकं ततः प्रमत्तसंपतानामपि सामायिफत्यप्रसंगा, तेषामपि पसु संयतत्वात् , तत एवमवगच्छ-त्रिगुप्तः पदसु संयत उपयुक्तो यतमान आत्मा सामान यिकमिति, त्रिगुतो नाम मनोवाकायगुप्तः, किमुक्तं भवति ?-अकुशलमनोवाकायप्रवृत्तिनिरोधी कुशलमनोवाकायो- दीपकः, एकमहणे तमाातीयग्रहणमिति न्यायात् पञ्चसु ईर्याभापैपणाSSदानभाण्डमात्रनिक्षेपणोच्चारप्रश्रवणादिपरिष्ठापनरू- समितिषु समित इत्यपि गृह्यते, ततः प्रमत्तसंयतानां व्यवच्छेदः, तेषां निद्राविकथादिप्रमादोपेतानां यथोकरूपगु- प्तिसमित्यभावात् , एवं समभिरुवेनाभिहिते एवंभूतो पदति-यदि नाम यथोक्तस्वरूप आत्मा सामायिकं ततोऽप्रमत्त- संयतादयोऽपि सामायिक भवेयुः, तेपामपि यथोक्तविशेषणविशिष्टत्वभावात् , तत एवं प्रतिपद्यस्व-सावघयोगविरत- खिगुतः पट्सु संयतः उपयुक्तो यतमान आत्मा सामायिकमिति, सावद्ययोगविरतो नाम अवधं-कभवन्धा, सहावा यस्य येन वा स सावधा, योगो व्यापारः सामर्थ्य वीर्यमित्येकार्थे, " जोगो विरियं थामो उच्छाह परक्कमो तहा चेहा । सत्ती सामरथं चिय जोगरस हवंति पजाया ॥१॥” इति वचनात्, सावद्यश्चासौ योगश्च सायद्ययोगस्तस्मात् विरत:- प्रतिनिवृत्तः सायद्ययोगविरतो, ज्ञपरिज्ञया प्रत्याख्यानपरिज्ञया च परिज्ञातसमस्तसावधयोगः, किमुक्तं भवति ?-निरुद्ध-

·श्रीआव-
नया सा-
श्यक मल-
मायिकम्
य० वृत्ती
सपोपाते
॥४३०॥
सूक्ष्मवादरमनोवाकायन्यापारो विगतक्रियानिवर्तिध्यानमधिरूढः शैलेशी प्रतिपन्नो नामात्मा सामायिकमिति, एवं चा-
प्रमत्तसंयत्तादीनां व्यवच्छेदः, तेषां मनोवाकायच्यापारवत्तया सायद्ययोगपरिकलितत्वात् , 'नस्थि हु सकिरियाणं अवंधगं
किंचि इह अणुद्वाण'मिति वचनात् , नैगमस्थ त्वनेकगमत्वात् समस्तैतद्विशेषणविशिष्टो चा द्वित्रिचतुःपञ्चविशेषणविशिष्टो
वा सामायिकमिति ।। अन्ये त्वेवमभिदधति-सङ्ग्रहो वक्ति-आत्मा सामायिक-सामायिकशब्दवाच्या, भावना प्रागिव, एव-
मुक्के व्यवहारस्तं प्रति भाषते-यदि नामात्मा सामायिकमित्येतावन्मात्रमभ्युपगम्यते ततः सावधव्यापारवहुलानामपि सामा
यिकत्वप्रसङ्गः, ततो मा वादीरेवं, किन्त्वेवं वद-सावद्ययोगविरत आत्मा सामायिकमिति, एवं च सावधव्यापारनिपप्णानां
सामायिकत्वव्युदासः, ऋजुसूत्रः पुनः संयममेव सामायिकं मन्यते, न सम्यक्त्वसामायिकं श्रुतसामायिक वा, विरत्यभावे
तयोनिष्फलत्वात् , 'ज्ञानस्य फलं विरतिरिति वचनात् , विरतिभावे च तयोः तत्रैवान्तर्भावात् , तत उत्कप्रकारेण वदन्तं
व्यवहार प्रति स प्राह-विरतिर्नाम परिज्ञानमात्रेऽपि तदासक्यभावतो लोके व्यवहियते, तथाहि केचित्मवलचारित्रावर-
पीयकर्मोदयसमेताः कदाचित्तीर्थकरादिसमीपे धर्मश्नवणवेलायां नरकादिदुःखाकर्णनतस्तद्भौता विषयान् नरकादिकुग-
तिप्रपातहेतूनवबुद्ध तेभ्यो विरज्यन्ते-हा धिम् ! वयमेतेष्वेवंरूपेष्वपि प्रसक्ता इति, लोकानामपि च तथारूपचेष्टादिद-
नित एवं प्रत्यय उपजायते-यदेते विरक्ता इति, परं ते न तान् विषयान् त्यक्तुं शक्नुवन्ति, प्रवलचारित्रावरणीयकों-
दयात्, ततः सावद्ययोगविरत आत्मा सामायिकमित्येत्ताचन्मात्रोतो तेषामपि सम्यवसामायिकवतां च व्यवहारतः
सावद्ययोगविरतानां सामायिकत्वं प्रामोति, तस्मादेवमभिधानीयं-सावद्ययोगविरतस्त्रिगुप्त आत्मा सामायिकमिति, त्रिगुप्त
॥४३॥

·इत्यस्य व्याख्यानं प्राग्वत् , त्रिगुप्त इत्युपलक्षणं, तेन पञ्चसमित इत्यपि द्रष्टव्य, शब्दनयः पुनर्देशविरतिसामायिकमपि नेच्छति, तत पयमभिदधानमृजुसूत्रं प्रति स धूते यदि नाम सापद्ययोगविरतरित्रगुप्तः सामायिकमित्युच्यते ततो देश- विरता अपि सामायिक प्रामुवन्ति, तेपामपि सामायिकं कुर्वतां सावद्ययोगविरतत्वात् यथायोग पश्चसमितित्रिगुति- भावाच, ततस्तेषां सामायिकत्वप्रतिषेधार्थमेवमभिदध्याः-सावधयोगविरतस्त्रिगुधः पसु संयता आत्मा सामायिकमिति, पदसु संयतो नाम त्रिविधत्रिविधेन पसु जीवनिकायेषु सघनपरितापनादिभ्यो विरतः, तत एव देशविरतानां सामा- विकमपि कुर्वतां सामायिकत्वब्युदासः, त्रिविधत्रिविधेन विरत्यभावाद्, द्विविधत्रिविधेनेति सामायिकसूत्रोच्चारणात् , समभिरूढः पुनः प्रमत्तसंयतानामपि सूक्ष्मसम्परायपर्यन्तानां सामायिकत्वं नेच्छति, तत उक्कप्रकारेण अवन्तं शन्दनयं प्रति स माह-यदि नाम सावद्ययोगविरतस्त्रिगुप्तः पदसु संयत आत्मा सामायिकमिति पे, ततः प्रमत्तसंयतादीनामपि सामायिकत्वमसङ्गा, तेषामपि यथोक्तविशेपणाविशिष्टत्वात् , तस्मादेवं वद-सावद्ययोगविरतत्रिगुप्तः पट्सु संयत उपयुक्त आत्मा सामायिकमिति, उपयुक्तो नाम कपायोदयले शेनाप्यकलङ्कितः सन् समभावव्याप्तः, ते च उपशान्तमोहादय एव, न प्रभत्तसंयतादयः, ततस्तेषां व्युदासः, एवंभूतः पुनः समुद्घातादिगतं सयोगिकेलिनमयोगिकेवलिन वा सामायिक- मिच्छति, न शेष, यतः सामायिकस्य फलं मोक्षः, ततो यैव सम्यक् समभावे व्यवस्थितस्य समस्तकर्मविमोक्षार्थ- मायोजिकाकरणसमुद्घातादिका विगतक्रियाऽनिवर्तिध्यानप्रतिपत्तिरूपा का किया सैव सामायिकशब्दस्य प्रवृत्तिनिमि- चम्, अतस्तत्प्रतिपत्त्यर्थ विशेषणान्तरमाह-सायद्ययोगविरतत्रिगुप्तः पदसु संयत उपयुक्तो यतमान आत्मा सामायिक- ·श्रीआव- न्यकमल- य० वृत्ती सामायि- काख्य- विषयः उपोद्घाते ॥४३॥ मिति, एवं चोपशान्तमोहादीनां सामायिकत्वप्रतिक्षेपः, तेषां यथोक्तलक्षणक्रियारूपाया यतनाया असम्भवात् , नैग- मस्त्वनेकगमत्वादेव प्राग्वत् सामायिकमिच्छन् भावनीयः॥ सम्प्रति यदुक्कं-'तं खलु पञ्चक्खाणं आवाए सबदघाणं'ति, तत्र साक्षान्महावतरूपं चारित्रतामायिकमधिकृत्य सर्वद्रष्यविषयतामुपदर्शयति- पढमम्मि सधजीवा वीए चरिमे अ सघदयाई । सेसा महद्यया खलु तदिकदेसेण दवाणं ॥ ७९१ ॥ तन साक्षान्महाप्रते विषयद्वारेण चिन्त्यमाने (प्रथमे-माणातिपातविरमणरूपे आये महावते) सर्वजीवा:-बसस्थावरसूक्ष्मे- तरभेदा विषयत्वेन द्रष्टव्याः, तस्य तदनुपालनरूपत्वात् , द्वितीये मृपावादविनिवृत्तिरूपे चरमे च-परिग्रहविनिवृत्तिलक्षणे सर्वव्याणि विषयत्वेनावगन्तव्यानि, कथमिति चेत्, नास्ति पञ्चास्तिकायात्मको लोक इति हि मृपावादः सर्वद्रव्यविषयः, तन्निवृत्तिरूपं च द्वितीयं महाव्रतं, तथा परिग्रहोऽपि मूळद्वारेण समस्तद्रव्यगोचरः, तन्निवृत्तिरूपं च पञ्चमं महानतम् , अतो वे अप्यशेपद्रव्यविपये, सेसा' इत्यादि, खलुशब्दोऽवधारणे, तस्य च व्यवहितःसम्बन्धः, शेषाणि महात्रतानि द्रव्याणां विषपेतदेकदेशेनैव भवन्तीति क्रियाध्याहारः,तेषां द्रव्याणामेकदेशस्तेनैव हेतुभूतेन भवन्ति, नतु समस्तद्रव्यविषयाणि कर्थ, तृतीयस्य ग्रहणधारणीयद्व्यादत्तादानविरतिरूपत्वात् चतुर्थस्य रूचेसुवा रूवसहगएसु वा दवेसु' इत्यादिवचनतो रूपरूपसह- गतद्रव्यसम्बन्ध्यब्रह्मविरतिरूपत्वात् पष्ठस्य चरात्रिभोजनविरमणरूपत्वादिति, एवं तावञ्चारित्रसामायिक निवृत्तिद्वारेण सर्व- द्रव्यविपयं, श्रुतसामायिकमपि श्रुतज्ञानात्मकत्वात् सर्वद्रव्यविषयमेव, सम्यक्त्वसामायिकमपि सर्वद्रयाणां सगुणपर्यायाणां विषये श्रद्धानं, तद्रूपरयात् सर्वविषयमित्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतं प्रस्तुमः॥ तत्र सामायिकमजीवादिष्युदासेन जीव एवेत्युक, जीवश्च ४३१॥

·द्रव्यगुणसमुदायात्मक इति द्रव्यगुणयोः सामायिकमिति द्रष्टव्यम्, अब नयैश्चिन्ता, यतः केचिन्नया द्रव्यं सामायिक- मिति प्रतिपन्ना, अपरे गुण इति, सकलनयानां च आधारभूतौ द्वौ नयौ, तद्यथा-द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च, तत्र नैगम- सनहव्यवहारा द्रव्यार्थिकनया, उपरितना ऋजुसूत्रप्रभृतयश्चत्वारः पर्यायार्थिकनयाः, आह च चूर्णिकृत्-"आइतिगं नयाणं दयडिओ, उवरिला चत्तारि पजवद्वितो" इति, तत्र द्रव्यार्थिका पर्यायार्थिको वा यत् सामायिकमिच्छति तदुपदर्शयन्नाह- जीचो गुणपडियन्नो नयस्स दबहियस्स सामइयं । सो चेव पजवट्ठियनयस्स जीवरस एस गुणो ॥७९२ ॥ जीवः-आत्मा गुणैः-सम्यक्त्वादिभिः प्रतिपन्न:-आश्रितो गुणप्रतिपन्न द्रव्यमेवार्थो यस्य न पर्यायाः स द्रव्यार्थिकः, अथया 'दयट्ठिय' इति द्रव्यस्थित इति संस्कारः, द्रव्ये वस्तुतत्त्ववुझ्या स्थितो न तु पर्याये इति द्रव्यस्थितः, यदिवा द्रव्या- स्तिक इति संस्कारः, तत्र अस्तीति मतिरस्येत्या स्तिका, 'दैटिकास्तिकनास्तिका' इति निपातनादिकणू इत्यास्तिको, नतु पर्याये इति द्रव्यास्तिकः, किमुक्तं भवति ?-द्रव्यमेव तात्त्विकमस्ति न पर्याया इति यः प्रतिपन्नःस द्रव्यास्तिक इति, तस्य 'द्रव्यार्थिकस्य द्रव्यस्थितस्य द्रव्यास्तिकस्य वा नयस्य मतेन सामायिक, इयमत्र भावना-गुणाः खल्यौपचारिकत्वादसन्त एव, परमार्थतो द्रव्यव्यतिरेकेण तैपामनुपलम्भात् , अथ यदि रूपादयो न सन्ति कथं तर्हि लोकस्य द्रव्ये तत्प्रतिपत्तिः, चित्र निम्नोन्नतभेदप्रतिपत्तिवत्, गुणप्रतिपन्न इत्यत्रापि गुणस्य विशेषणीभाषेन जीयस्यैव तारिखकत्वं, यथा पापक इत्यत्र पुरुषस्य पचनक्रियायाः, ततोऽस्य द्रव्यार्थिकनयस्य न्यग्भूतगुणग्रामो जीव एव सामायिक, न पर्याय इति । पर्याया- किस्म पर्यायस्थितस्य पर्यायास्तिकस्य वा पुनर्नयस्य स एव सामायिकादिर्गुणः परमार्थतो, नतु जीवद्रव्य, गुणातिरेकेण

·सामायि.
श्रीआव-
श्यक मल-
य० वृत्ती
पपोदूपाते
के द्रव्यप-
र्याय-
विचार:
॥४३२॥
वस्थानुपलम्भात् , तथाहि-नास्ति गुणातिरिको जीवः, प्रमाणेनानुपलब्धेः, रूपाद्यर्थान्तरभूतघटवत्, यदप्युक्तं प्राकू
'आत्मा खलु सामायिक'मिति तदपि यदेतत् ज्ञानादिनिकरूपं सामायिकं स एव जीवस्य गुण इतिकृत्या उपचारतोऽ-
भिहितं, यथा शुक्ल पटः पीता हरिद्रा कृष्णो भ्रमर इति, तत्त्वतस्तु स एव गुणः सामायिकमिति ॥ सम्मति पर्यायार्थिक
एव व पक्ष समर्थयमान आह-
उप्पाजंति वयंति य परिणामंति अ गुणा न दवाई । दधप्पभवा य गुणा, न गुणप्पभवाई दवाई ॥ ७९३ ॥
उत्पद्यन्ते-उत्पत्तिमासादयन्ति व्ययन्ते-विनाशमुपगच्छन्ति, पशब्दः समुच्चये, तथा परिणमन्ति-सख्यातीतानि
तारतम्यानि अनुभवन्ति प्रतिक्षणम् , अन्यथाऽन्यथा प्रायस्तरतमभावात्, चशब्द एवकाराघः, स चावधारणे, तस्य चैवं
प्रयोगो-गुण एव, न द्रव्याणि, तेपामाकालमेकरूपत्वेनावस्थानाभ्युपगमात्, उक्कं च-"जीवे दबट्टयाए सासए पजवड्याए
असासए" इति, ततस्त एव गुणास्तत्त्वतः सन्ति, उत्पादव्ययपरिणामोपेतत्वात्, पत्रगतनीलतारकतादिवत्, तदतिरि-
कस्तु गुणी नारत्येव, उत्पादव्ययपरिणामरहितत्वात्, गगनेन्दीवरवत्, उक्तं च-"उप्पायविगमपरिणामतो गुणा पत्त-
नील्याइघ । संति न उ दवमिदं तविरहातो खषुप्फंव ॥१॥" (विशे. २६४९) किंच-'दवप्पभवा य गुणा' द्रव्यात्प्रभ-
वः-उत्पादो येषां ते द्रव्यप्रभवाः, चशब्दो युक्त्यन्तरसमुच्चये, गुणान भवन्ति, किन्तु परस्परप्रत्ययभावप्रभवाः, 'न गुण-
पभवाई दघाई' इति अत्रापि नेति सम्बध्यते, नापि गुणप्रभवानि द्रव्याणि, तेषां नित्यत्वेनाभ्युपगमात्, ततो न द्रव्याणां
कारणत्वं नापि कार्यत्वमिति तदभावः, सतो नियमेन कारणरूपतया कार्यरूपतया पा सम्भवात् , तथा च नास्ति परा-
॥४३२॥

·भिमतं व्यं, कारणकार्यरूपविकलत्वात् , सरषिपाणवत्, अस्तित्वं हि नामार्थक्रियाकारित्वं, 'यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थस'दिति वचनात, सर्वा अर्थक्रियाकारिता कारणकार्यरूपत्वेन व्यावा, द्रव्यस्य कारणकार्यरूपविकलस्यार्थक्रियाया अदर्शनात् , किं हि तदस्ति यस्तु यदकारणरूपमकार्यरूपं वा सत् अर्थक्रियां कुर्यात् !, ततः कारणकार्यरूपत्वं व्यावत- मान स्वव्याप्यमप्यस्तित्वं निवर्तयतीति व्यापकानुपलब्धिरेपा, तस्माद् गुण एव समभावलक्षणः सामायिकमिति । एवं पर्यायाधिकेन स्वमते प्रतिपादिते द्रव्यार्थिक आह- जज जे जे भावे परिणमइ पओग-वीससा दछ । तं तह जाणेइ जिणो अपजवे जाणणा नत्थि ॥ ७९४ ॥ यत् यत् आत्ममृदादिकं घस्तु यान् यान भावान्--पर्यायान् विज्ञानघटादीन परिणमति-तदात्वेन प्रतिपद्यते प्रयो- गतो विनसातो या, तत्र प्रयोगधेतनावतो व्यापारः, विनसा स्वभावः, तत्सर्वमुत्प्रेक्षितपर्याय द्रव्यमेव, उत्फणविफणत्व- कुंडलिकादिपर्यायसमन्वितसर्पद्रव्यवत्, तथाहि-न तत्र केचन उत्फणतादयः सर्पद्रव्यातिरिकाः पर्यायाः सन्ति, प्रमा- णेनानुपलब्धेः, गगनकुसुमस्य मुकुलितार्द्ध मुकुलितत्यादिपर्यायवत् , तस्मात्तदेव द्रव्यं, तत्र (च) परमार्थसदिति । किश्च- तत् द्रव्यं तथैव-अन्वयपर्यायोपसर्जनं जानाति-परिच्छिनत्ति जिनो-भगवान् केवली, कस्मात् पर्यायोपसर्जनं जानाति, नतु पयोयरहितमित्यत आह-'अपज्जये जाणणानस्थित्ति' अपर्याय-पर्यायरहिते यतो जाणणा-परिज्ञा केवल्यादीनामपि नास्ति, ततस्ते उत्प्रेक्षामात्रेण व्यवाहियन्ते, नतु परमार्थतः सन्ति, ततो द्रव्यमेव तात्त्विकमिति जीव एवं सामायिकमिति गाथार्यः। अथवा 'दपप्पभवा य गुणा' इत्यादि द्रव्यार्थिकनयमतेन व्याख्यायते, उत्पद्यन्ते व्ययन्ते परिणमन्ति च यस्मात्

·श्रीआव-
श्यक मल-
य० वृत्ती
उपोद्घाते
सामायिके
किमिति
द्वार
॥४३३॥
गुणा एव, न द्रव्याणि, तस्मात्त एव तात्त्विका इति पर्यायार्थिकेनोक्ते द्रव्यार्थिकः प्राह-द्रव्याण्येव च परमार्थतः सन्ति,
न गुणाः, यतो द्रव्यप्रभवा गुणाः, न गुणप्रभवानि द्रव्याणि, किमुकं भवति ?-द्रव्यत्वेनोत्पादविगमपरिणामप्रकारेस्तेषां
तेपां गुणानामुत्पादो भवति, तेषां परोपादानत्वात् , नतु गुणेपूक्तप्रकारेण द्रव्याणां, तेपामपरोपादानत्वात् , तस्मात् तान्येव
द्रव्याप्यन्तर्विदोपणीभूतगुणानि तात्त्विकानि, न गुणा इत्यात्मैव सामायिकम् , एवं पर्यायाधिकेन द्रव्याधिकेन च
स्वमते उद्भाविते परस्परविरुद्धमताकर्णनतो व्याकुलीचित्तः सन् शिष्यः प्रश्नवति-भगवन् ! किमत्र तत्त्वमिति !,
तत आचार्यः स्वसिद्धान्तमुपदर्शयति-जं जं जे जे भावे' गाथा, यत् यत् द्रव्यमात्ममृदादिकं यान् यान् भावान-
पर्यायान विज्ञानघटादीन परिणमति-तादात्म्येन प्रतिपद्यते प्रयोगतो विश्रसातो वा 'तं तहेति-अगृहीतवीप्तोऽपि
प्राग्वीप्सोपन्यासादयं शब्दो वीप्सां गमयति, तत् तत् तथा तथा परिणमन्तं जानाति जिनो-भगवान् केवली, यस्माद-
पर्याये-पर्यायरहिते 'जाणणा' केवलज्ञानेनापि परिज्ञा नास्ति, तस्मात् द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु तात्त्विकं, केवलिना तथाऽ-
वगतत्वाद्, अतः सामायिकभावपरिणत आत्मा सामायिकमिति स्थितं । व्याख्यातं किमिति द्वार, अधुना कतिविधमिति
द्वारं व्याचिख्यासुराह-
सामाइयं च तिविहं समत्त सुअंतहा चरित्तं च । दुविहं चेव चरितं अगारमणगारिअं चैव ॥ ७९५ ।।
सामायिक प्राग्निरूपितशब्दार्थ, चः पूरणे, त्रिविधं-त्रिभेद, तद्यथा-सम्यक्त्वम्, अत्रानुस्वारलोप आपत्वात्, श्रुतं
चारित्रं, सम्यक्त्वसामायिकं श्रुतसामायिकं चारित्रसामायिकमित्यर्थः, चशब्दः स्वगतानेकभेदप्रदर्शनार्थः, तत्र
॥४३२॥

·सम्यक्त्वसामायिकं द्विविधं, तद्यथा-निसर्गसम्यक्त्वसामायिकमधिगमसम्यक्त्वसामायिकं च, तर निसर्गः स्वभावा, तेन सम्यक्त्यसागायिकं निसर्गसम्यक्त्वसामायिक, यदुपदेशमन्तरेणापि जीवस्य तथास्वभावत एवोपजायते तन्निसर्ग- सम्यक्त्वसामायिकमिति भावः, परोपदेशतो जीवादिपदार्थाधिगमपुरस्सरमुपजायते तदधिगमसम्यक्त्वसामायिक, अथवा दशविधम् एफैकस्य औपशमिकसास्वादनक्षायोपशमिकवेदकक्षायिकभेदात्, तत्र औपशमिकमुपशमशेणौ प्रथमसम्यक्त्व- लाभे वा अन्तरकरणव्यवस्थितस्य, सास्वादनमौपशमिकसम्यक्त्वाद्धायां व्यवस्थितस्य मिथ्यात्वं गन्तुमनसो मिथ्यात्वममा- वस्य, क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वपुद्गलान् वेदयमानस्य, वेदकं दर्शनत्रिक क्षपयतश्वरमयाससम्यक्त्वाणुवेदनस्वभावं, क्षायिक दर्शनविकक्षयनिप्पनं शुद्धात्मस्वभावरुचिरूपं, अथवा त्रिविधं-क्षायिकमौपशमिकं क्षायिकं च; सास्वादनस्यौ- पशमिके पेदकस्य च क्षायोपशमिके अन्तर्भावविवक्षणात्, यदिवा त्रिविधमेयं-कारकं रोचक दीपकं च, तत्र यस्मिन् सम्यक्रवे सति सदनुपान श्रद्धा सम्यक् करोति (च, करोति) सदनुष्ठानमिति कारक, यत्तु सदनुष्ठानं रोचयत्येच केवलं न पुनः कारयति तत् रोचकं, यत् स्वयं तत्त्वश्रद्धान (हीन) एव मिथ्यादृष्टिः परस्य धर्मकथादिभिस्तत्त्वश्रद्धानं दीपयति-उत्पादयति तस्य परिणामविशेष कारणे कार्योपचारात् सम्यक्त्वं दीपकमुच्यते, उकं च-"सयमिह मिच्छविट्ठी धम्मकहाईहिं दीवइ परस्स | सम्मत्तमिणं दीवग कारणकजोवयारातो ॥१॥" श्रुतसामायिक त्रिविधं, तद्यथा-सूत्रमर्थ- स्तदुभयं च, अक्षरानक्षरादिभेदादनेकविध वा, चारित्रसामायिक त्रिविधं-क्षायिकमौपशमिक क्षायोपशमिकं च, तन क्षीणमोहादेः क्षायिकम् , उपशान्तमोहस्यौपशमिक, प्रमत्तसंयतादीनां क्षायोपशमिकं, अथवा पञ्चविध-सामायिकं छेदोप-

·श्रीआव-
श्यकमल-
य० वृत्ती
छपोधाते
सामायिक
कतिविध-
मितिद्वारं
॥४३४॥
स्थाप्यं परिहारविशुद्धिक सूक्ष्मसम्परायं यथाख्यातें च, अथवा गृहीताशेषविकल्प द्विविधम् अगारसामायिकमनगार-
च, तथा चाह-'दुविहं चेव चरितं अगारमणगारियं चेव ॥ ७९६ ॥' सामायिक द्विविधमेव-द्विभेदमेव मूलभेदेन
चारित्रं चारित्रसामायिकम् , अगा:-वृक्षास्तैः कृतत्वाद् आ समन्तात् राजते इति अगारं-गृह, 'कचिदिति (ड)
प्रत्ययः, तदस्यास्तीति 'अनादिभ्य' इति मत्वर्थीयोऽकारमत्ययः, अगारो-गृही तस्मिन् भवमागारिकम् , अध्यात्मादिभ्य
इतीकण प्रत्ययः, इदं घानेकभेदै, देशविरतेश्चित्ररूपत्वात् , अनगार:-साधुः, न विद्यते स्वस्वामिभावेनागारमस्येति
व्युत्पत्ते, कस्मिन भवमानगारिक 'चैव, पूर्ववदिकणूमत्यया, आह-सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामायिके विहाय चारित्र-
सामायिकस्य साक्षाभेदाभिधानं किमर्थम् ?, उच्यते, तस्मिन् सति तयोर्नियमेन भाव इति ख्यापनार्थ, यद्वा चरम-
त्वादस्य यथा भेद उक्तः तथा शेषयोरपि वाच्य इति ज्ञापनार्थ ॥ साम्प्रतं मूलभाष्यकारः श्रुतसामायिकमध्ययनरूपत्वात्
च्याचिख्यासुस्तस्य भेदानाह-
अज्झयणपि पतिविहं सुप्ते अत्थे (य) तदुभए चेव । सेसेसुवि अज्झयणेसु होइ एसेव निजुत्ती॥१५०॥ (भाष्य)
अध्ययनमपि च त्रिविधं-सूत्रविषयमर्थविषयं तदुभयविपयं च, अपिशब्दात् सम्यक्त्वसामायिकमप्यौपशमिकादिभे-
दात त्रिविधमिति ॥ प्रक्रान्तोपोद्घातनिर्युकेरदोषाध्ययनग्यापितां दर्शयति-'शेपेप्वपि' चतुशितिस्तवादिप्वन्येप्वध्य-
यनेषु भवत्येपैव-उदेशनिशादिका निरुतिपर्यवसाना नियुफिः । आह-भशेपदारपरिसमाठावतिदेशो न्याय्यः, किमर्थ
॥४३४॥

·सपान्तरादेऽभिदितः ।, उच्यते, मध्यग्रहणे गावन्तयोर्महणं भवतीति न्यायप्रदर्शनार्थ, गतं कतिविधमिति द्वारम् , इदानी कस्पेति दारापसरः, तर यस्य तद्भवति तदभिधित्सुराह- सामाणिओ अप्पा, संजमे नियमे तवे । तस्स सामाइयं होइ, इइ केवलिभासि ॥७९६ ॥ या साधोरारमा-जीयः, 'सामाणिओंति समानीवः-सकारस्य सूत्रे दीर्घः प्राकृतत्वात्, सम्यक् सनिहितीकृतः, म्पपीयर्योहामविशेषेणेति गम्यते, क समानीत इत्याह-संयमे-मूलगुणेषु नियमे-उत्तरगुणेषु तपसि-द्वादशप्रकारेऽनश- नादिलक्षणे, तस्वयंभूतस्याप्रमादिनः सामायिकं भवति, इतिशन्दः परिसमात्यर्थः, एतेषु त्रिपु संयमादिषु ( समाहितस्य) सम्पूर्ण सामायिर्फ भयतीति केवटिभिः-सर्व पितम् ॥ जो समो सपम्पहुं, तसेसुपावरेसु य । तस्स सामाइ होइ, इइ केवलिमासिकं ॥७९७ ॥ या रामो-मभ्यस्यः मात्मा, त(स्व)मिय परं पश्यतीति भावः, सर्वभूतेपु-सर्वेषु प्राणिपु, तद्यथा-त्रसेपु-दीन्द्रियादिषु सापरेपु-पियादिशु तस्स सामायिक भवति, इति-पतावत् केयलिभिर्भापितं ॥ सम्पति फलदर्शनद्वारेणास्य करण- विपानं मतिपादयमाद- सापसजोगप्परियमणट्ठा, सामाह फेवलिअं पसत्यं । गिहत्वपम्मा परमंति नया, फुजा हो आपहिअं परत्या ॥ ७९८ ।। गावपयोगपरिपर्जनार्थ सामायिकं फेसलिफमिति-पूर्ण मशस्त-पवित्रम्, मात्मनः पवित्रीकरणात्, तथा गृहस्थधमोत्

·प्रीपार-
स्पकमल
य. यो
सामायिके
कस्येति
द्वार
चपोपाते
॥४३५11
परम-प्रधान ज्येष्ठमित्येतत् ज्ञात्वा कुर्यात् बुधो-विद्वान् आत्महितम्-आत्मोपकारकम् , एतदेव परिपूर्ण सामायिक, किम-
मित्याह-पराध' परो-मोक्षा, तस्याप्यपरस्य परस्याभावात् , तदर्थ, न तु सुरलोकायवात्यर्थे, अनेन निदानपरिहारमाह,
परिपूर्णसामायिककरणशक्त्यभावे गृहस्थोऽपि गृहस्थसामायिक 'करेमि भंते ! सामाइयं सावजं जोग पञ्चक्खामि जाव-
नियम पयासामि दुविहं तिविहेणे'त्येवं कुर्यात् , आह-तस्य सर्व त्रिविधं त्रिविधन प्रत्याचक्षाणस्य को दोपः?, उच्यते,
प्रवृत्तकारम्भानुमत्यनिगृत्या कारणसम्भव एप, तथापि तत्करणे भङ्गदोपः, तथा चाह-
सपंति भाणिणं चिरई खलु जस्स सविआ नत्थि । सो सचिरइवाई चुकद देसं च सव्वं च ॥ ७९९ ॥
'सर्पति उपलक्षणमेतत् , तत एवं द्रष्टव्यं-सर्वसावधं योग प्रत्याख्यामि त्रिविधं त्रिविधेनेत्येवं भाणिऊण-अभिधाय
चिरतिः-निपत्तिः, खलु सर्वका-सर्वा नास्ति, प्रवृत्तकारम्भानुमतिसद्भावात् , स सर्वविरतियादी 'घुक्कई' इति भ्रश्यति
'देसं प सघं चेति प्राकृतत्वात् पञ्चम्यर्थे द्वितीया, देशविरतेः सर्वविरतेश्च, देशविरतैरनभ्युपगमात्, सर्वपिरतेरकरणात्,
नन्यागमे गृहस्थस्यापि प्रत्याख्यानं त्रिविधं त्रिविधेनोफ, तथा च व्याख्याप्रज्ञप्तौ सूत्र-'समणोवासगस्सणं भंते ! पुवामेव थूले
पाणाइयाए पयसाए भवति, सेण पच्छा पञ्चाइक्खमाणे किं कीरइ,गोयमा तीयं पडिकमइ जाव एगविहेण वा पडिकमाई'
इति, वतः फयं गृहस्थस्य सायद्ययोगानुमतिप्रत्याख्यानप्रतिपेधः १, उच्यते, यदिदं सूत्रे गृहस्थस्यापि त्रिविधं त्रिविधेन
प्रत्याख्यानं तत् स्यूउमाणातिपातमृपायादादिविषयं द्रष्टव्य, यथा कोऽपि सिंहसरभगजादीनां वधं कन्यादिविषयमलीक
विविध निविधेन प्रत्याख्यातीति, न पुनः सामान्येन सावद्ययोगविषयं, प्रवृत्तकारम्भानुमतेरवदयभावात् , ततो. न कश्चि-
॥४३५॥

·द्विरोधः, उर्फ च-"ननु तिविहंतिविहेणं पञ्चक्खाणं सुयंमि गिहिणोऽवि।तं थूलवहादीणं न सबसावज्जजोगाणं ॥१॥" वि. २६८७ ) अपिच-यत्किधिदप्रयोजन काकासादिकं यदपि चाप्राप्यं मनुष्यक्षेत्राद्वहिन्तिदन्तचित्रकचर्मादिक तद्विदोषितं वस्त्वधिकृत्य यदि त्रिविधं त्रिविधेनापि प्रत्याचष्टे तथापि न कश्चिद्दोपः, यथा स्वयंभूरमणसमुद्रादिमत्स्या मया न हन्तन्याः त्रिविधं त्रिविधेनेति प्रत्याचक्षाणस्य, यदिवा यो व्रतं प्रतिपत्तुकामः पुत्रसन्तत्यादिनिमित्तं विलम्ब कुर्व- कादशीप्रतिमा प्रतिपद्यते तत्समात्यनन्तरं चावश्यमेव व्रतं ग्रहीष्यति स त्रिविधं त्रिविधेनापि सर्वसावद्ययोगप्रत्या- ख्यानं कुर्याणो न दोपभाग भवति, ये पुनः पूर्वारब्धानुज्झितसावद्यकर्मसन्तानः सन् सामायिकं करोति स विविध त्रिविधेन प्रत्याख्यानं कर्तुं न शक्नोति, तदनुमतिपरिणतेर्निवयितुमशक्यत्वात् , आह च भाष्यकृत्-"जइ किंचिदप्पओ- यणमप्पप्प पा विसेसिउं यरथु । पञ्चखेज न दोसो सयंभुरमणाइमच्छच ॥ १॥ जो वा निक्खमिउमणो पडिमं पुत्ताइ- संततिनिमित्तं । पडिवजेज तओ वा करेज तिविहंपि विविहेणं ॥२॥ जो पुण पुवारद्धाणुझियसावज्जकम्मसंताणो । तदणुमइपरिणति सो न तरइ सहसा नियत्तेउ ॥ ३॥” मिति (विशे. २६८७-९) यद्यपि च गृहस्थस्य सामायिक कुतो न विविध विविधेन प्रत्याख्यानं तथापि तद् गृहस्थेन परलोकार्थिना गृहस्थसामायिकमवश्यं कर्त्तव्यं, तस्यापि विशिष्टफलसाधकत्वात् , तथा चाह नियुक्तिकृत्- सामाइअम्मि उकए समणो इस साचओ हवह जम्हा । एएण कारणेणं बहुसो सामाइअंकुज्जा ॥ ८०१॥ सामायिके, तुशब्द एवकारार्थः, "तुः स्याझेदेऽवधारणे" इति वचनात् , सामायिके एव कृते सति यस्मात् श्रावका

·मीआय-
-
य० वृत्ती
सामायिक
ककिमिति
द्वारे
पोपावे
१४३६॥
श्रमण इव भवति, प्रायोऽशुभयोगरहिततया श्रमण इव बहुतरकर्मनिर्जरको भवतीति भावः, अनेन कारणेन बहुशः-
अनेकवार सामायिक कुर्यात् इति गाथार्थः ॥ किंच-
जीयो पमाययहुलो यहसोविय बहुविहेसु अत्थेसुं । एएण कारणेणं बहुसो सामाइयं कुना ॥ ८०२॥
जीपः प्रमादपहुलः बहुशः अनेकधापि च बहुविधेपु अर्थेषु-शब्दादिषु, प्रमादांश्च एकान्तेनाशुभवन्धक एव, अतः-
अनेन कारणेन तत्परिजिहीर्पया बहुशः सामायिकं कुर्यात, मध्यस्थो भूयादिति गाथार्थः । सामायिकं च मध्यस्थस्य ।
सामायिकवतो उक्षणमाह--
जो नवि वह रागे नवि दोसे दुण्ड मझयारम्मि । सो होइ उ मज्झत्थो सेसा सवे अमज्झत्था ॥ ८०३ ॥
यो नापि वर्तते रागे, नापि द्वेपे, फिन्तु द्वयोरपि-रागद्वेपयोः मध्यकारे-मध्ये, कारशब्दस्य प्राकृतलक्षणवशतः स्वार्थे
उत्पन्नत्वात् , अपान्तराठे इत्यर्थः, स भवति मध्यस्था, मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्थः-रागद्वेषापान्तरालवत्ती, शेपाः सर्वे अम-
ध्यस्था ॥ तं कस्येति द्वारम् , अधुना क कि सामायिकमिति प्ररूपयितुकामो द्वारगाथात्रयमाह-
खित्त विसा कालगइ भविअ सनि ऊसास दिहि आहारे। पचत्तसुत्तजम्म ठिई वेअसना कसायाऽऽऊ ८०४
नाणे जोगुवओगे सरीर संठाण संघषण माणे । लेसा परिणामे वेअणा समुग्धाय कम्मे य ॥ ८०५॥
निषिणमुध आसवकरणे तहा अलंकारे । सयणासणठाणत्थे चंकम्मते अ किं कहिअं? ॥ ८०६ ।।
माता समुदायार्थी क्षेत्रदिकालगतिभव्यसंज्ञिवभ्यासदृष्टिाहारकानङ्गीकृत्यालोचनीयम् , व किं सामायिकमिति
॥४३६॥

·योगः, तथा पर्याप्तसुधजन्मस्थितिवेदसंज्ञाकपायायुपि च, तथा ज्ञान योगोपयोगी शरीरसंस्थानसहननमानानि लेश्याः परिणाम वेदनां समुत्पातकर्म च, क्रियायोजना पूर्ववत्, तथा निर्वेष्टनोद्वर्तने आश्रयं करणानि तथा अलङ्कारान् तथा शयनासनस्थानचकूमतश्चाश्रित्य पर्यालोचनीयम्, क किं सामायिकमिति । अवयवार्थ तु प्रतिद्वारं स्वयमेव पक्ष्यति-वत्रोर्यलोकादिक्षेत्रमझीकृत्य सम्यक्त्वादिसामायिका दीनां लाभादिभावमभिघित्सुराह- सम्म-सुआण लंभो उद्धं च अहो च तिरियलोए य । विरई मणुस्सलोए दिरयाविरई अतिरिएसु ॥८०७॥ सम्पपत्तश्रुतसामायिकयो भा-प्राप्तिः, 'उहूं चेति ऊर्ध्वलोके च 'अहे य'त्ति अधोलोके च तिर्यग्लोके च, इयमत्र | भावना-अर्यलोके मेरुमुरलोकादिपु ये सम्यक्त्वं प्रतिपद्यन्ते तेषां श्रुताज्ञानमपि तदैव सम्यक्श्रुतरूपतया परिणमते इति द्वयोरपि सामायिकयोस्तत्र लाभसम्भवः, एवमधोलोकेऽपि महाविदेहगताधोलौकिकयामेषु नरकेषु च निसर्गतोऽधि- गमाया सम्यक्त्वं प्रतिपद्यमानानां द्वयलाभो भावनीया, एवं तिर्यग्लोकेऽपि, 'विरई मणुस्सलोगे'त्ति अत्र विरतिशब्देन सर्वविरतिसामायिक गृह्यते, वच्च लाभापेक्षया मनुष्यलोके एव, नान्यत्र, मनुष्या एवास्य प्रतिपत्तारः, न शेषा जन्तव इति भावना, क्षेत्रनियमं तु विशिष्ट श्रुतविदो नाभिहितवन्तः, सम्भावयामः ततख्रिष्वपि लोकपु, मेरावपि कथासु प्रमज्याप्रतिपत्तिश्रवणात्, 'विरपाचिरई य तिरिएसुत्ति विरताविरतिश्च देशविरतिसामायिकलक्षणा लाभविचारेऽपि- शब्दस्य गम्यमानत्वात् तिर्यक्ष्यपि भवति मनुष्येषु च । पुपपडियनतो पुण तीसुचि लोगेस नियमतो तिण्हं । चरणस्स दोसु नियमा भयणिज्जा उडलोगम्मि ।।८०८॥

·दिग्द्वारं
श्रीमाप-
दयकमल-
य० चौ
उपोत्यावे
॥४३७||
प्रयाणां सम्यक्त्वसामायिकदेशविर तिसर्वविरतिसामाविकाना पूर्वप्रतिपन्नकाः पुननियमेन त्रिष्वपि लोकेषु विद्यन्ते,
पण्डकचनादिष्यपि देशविरतानां तिरश्चां सम्भवात् , चरणस्य-विरतिसामायिकस्य द्वयोः-अधोलोकतिर्यग्लोकयोः
नियमात-नियमेन पूर्वप्रतिपन्नाः, भजनीयाः पुनरूप्रलोके, कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्नेति भावः, गतं क्षेत्रद्वारम् ।
अधुना दिग्द्वारमभिघित्सुर्दिस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-
नाम ठपणा दविए खित्तदिसा तावखित्त पन्नवए ।
सत्तमिआ भाव दिसा सा होअट्ठारसविहा उ (परूवणा तस्स कायवा) ॥ ८०९॥
नामदिफू स्थापनादिक् द्रव्यदिक् क्षेत्रदिक् तापक्षेत्रदिक् प्रज्ञापकदिक् सप्तमी भावदिक्, तस्य नामस्थापना (दि) दिक्सप्त-
फस्य प्ररूपणा कर्त्तव्या, पाठान्तरं 'सत्तमिया भावदिसा सा होइट्ठारसविहा उ' सप्तमी भावदिकू सा भवत्यष्टादशविधैवेति ।
वन नामस्थापने क्षुण्णे, द्रव्यदिवरूपप्रकटनार्थमाह-तेरसपएसियं खलु तावइएसुंभषे पएसेसुं । जं दवं ओगाढ जहन्नगं
तं दसदिसागं ॥१॥ (विशे. २६९८ आचा. नि. ४१) द्रव्यमेव च दशदिगुत्थापनहेतुत्वादिक द्रव्यदिक्, तच्च द्विधा-जघ-
न्यत उत्कर्षतच, तत्र प्रयोदशप्रदेशिक-त्रयोदशप्रदेशवत्, तावत्सु-त्रयोदशसु प्रदेशेषु यद्रव्यमवगाढं भवति तत् जघ-
न्यतो दशदिक्प्रभवं, तचैवम्-एकैका प्रदेशो विदिक्षु, एते चत्वारः,मध्ये त्येक इत्येते पञ्च, तथा चतस्पु दिक्ष्वायतावस्थिती
दौ द्वापिति, स्थापना-'एकेको विदिसामुं, मगझे य, दिसासु आयया दो दो' इति, उत्कर्पतस्त्वनन्तप्रदेशात्मक,
तदपि च क्षेत्रमधिकृत्य जपन्यतस्त्रयोदशपदेशायगादम्, एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशे ध्यणुकादीनामनन्ताणुकपर्य-
॥४३७॥

·न्तानां स्कन्धानामनगाहेऽपि अधिकृतत्रयोदशप्रदेशावगाढस्कन्धत्वपरिणाममापन्नानामवगाहनासम्भवात्, उत्कर्पतस्त्वस- इख्यातप्रदेशावगादमिति। सम्पति क्षेत्रदिक्प्रतिपादनार्थ रुचकवक्तव्यतामाह- अहपएसोगभगो तिरिअं लोगस्स मज्झयारम्मि। एस पभवो दिसाणं एसेव भवे अणु दिसाणं ॥१॥(आचा.४२) तिर्यग्लोकस्य मध्यकारे-मध्येऽष्टप्रदेशक:-अटनभःप्रदेशात्मको रुचकः, तथाहि-तिर्यग्लोकस्य मध्यभागे आयामविष्क- म्भाभ्यां रजुममाणौ सर्वप्रतराणां क्षुद्धको द्वौ नभाप्रदेशप्रतरौ, तयोश्च मेरुमध्यप्रदेशे मध्यं, तत्र च मध्ये उपरितनप्रतरस्य ये पत्यारो नमःप्रदेशा ये चाधस्तनस्य चत्वारस्तेपामष्टानामपि गोस्तनाकाररूपतया व्यवस्थितानामाकाशप्रदेशानां समये रुचफ इति परिभापति, पप रुचको दिशा-क्षेत्रदिशांपूर्वादीनांप्रभवा-उत्पत्तिकारणम्, एप एव च भवति प्रभवोऽनुदिशा- निविदिशामाग्नेय्यादीनामिति ॥ सम्मत्यमाच्च रुचकादिशो विदिशश्च यथा भवन्ति तथा प्रतिपादयन्नाह- दुपएसाइ दुरुत्तर एगपएसा अणुत्तरा चेव। चउरो चउरो य दिसा चउराइ अणुत्तरा दुन्नि ॥ (आचा. नि.४३) सगडदिसंठिआओ महादिसाओ हवंति चत्तारि । मुत्तावली अ चउरो दो चेव य हुंति रुअगनिभा ॥ (आचा. नि. ४४) तस्मात् यथोकरपात् रुचकात् पहिश्चतसृप्यपि दिक्षु प्रत्येकमादौ द्वौ द्वौ नभःप्रदेशौ भवतः, तदग्रतश्चत्वारश्च- त्यारा, तेपामपि पुरतः पदपद, ततोऽप्यनतोऽष्टावष्टावित्येवं द्वाभ्यां प्रदेशाभ्यामारम्य व्युत्तरवृद्धिः प्रत्येकं चतसृष्वपि दिक्षु परिभाषनीया, तथा पाह-'दुपएसाइ दुरुत्तर' अत्र 'चउरो' इति सम्बन्धः, चतस्रः पूर्वादिका महादिशो द्विप्रदेशादयो

·दिग्द्वारं
श्रीगार-
श्यक मल
य० वृत्ती
उपोत्यावे
॥४३॥
मूले, प्रत्येकं यथोचरं द्विद्विप्रदेशद्धयः, अत एवैताः संस्थानतः चिन्त्यमानाः शकटोद्धिसंस्थाना प्रतिपत्तव्यान,
'एगपएसा अणुत्तरा चेव' अत्र 'चउरो य' इति द्वितीयपदेन सम्बन्धा, चतस्रः-आग्नेय्यादिका दिशो, विदिशामपि
दिक्त्याव्यभिचारात् उभयत्रापि सामान्येन दिसा इत्युक्तं, एकप्रदेशाः पूर्वादिमहादिश चतसृणां चतुर्वन्तरालकोपरेषु
एकिनभाप्रदेशनिप्पना अनुत्तरा-ययोत्तर वृद्धिरहिताः, अत एवैताः संस्थानतः परिभाव्यमाना मुक्तावलीसंस्थिताः,
'पउरादि अणुत्तरा दोनि' इति द्वे ऊर्धाधोदिशौ चतुरादिके अनुत्तरे, तथाहि-ऊर्ध्व चतुरो नभःप्रदेशानादौ कृत्वा
पयोत्तरं वृद्धिरहितत्वात् चतुष्पदेशिकैव रुचकनिभा चतुरस्रदण्डाकारा एका दिग्भवति, अधोऽप्येवंप्रकारा द्वितीयेति ।।
सम्मत्येवा एव संस्थानतो निरूपपति-चतनः पूर्वादिका महादिशो भवन्ति शकटोद्धिसंस्थिताः, प्रदेशद्वयादारभ्य
यथोचरं प्रदेशद्विकवृद्धिभावात, तथा चतस्रः-आग्नेय्यादिका विदिशो मुक्कावल्य इव मुक्तावल्या, मुक्तावलीसंस्थानसं-
स्विता इत्यर्पः, एकैकनभः प्रदेशनिप्पन्नत्वात्, तथा वे ऊर्भाधोदिशौ भवतो रुचकनिभे, चतुष्पदेशनिप्पनत्वात्, अन्न
स्थापना ॥ आसां च दशानामपि दिशां नामानि प्रतिपादयन्नाह-इंदग्गेई जम्मा य नेरई वारुणी अ वायवा । सोमा
ईमाणाविम विमला य तमा य योद्धवा ॥ (आचा. नि. ४३) या रुचकात् विजयद्वारानुसारेण विनिर्गता दिक् सा ऐन्द्री-
नामा, पूर्वेत्यर्थः, अस्या अनन्तरं वामपार्श्व आग्नेयी, तस्या अपि तथैवानन्तरं याम्या, ततो नैर्मती, तदनन्तरं वारुणी,
ततो वायव्या, ततः सोमा, उत्तरा इत्यर्थः, तदनन्तरमीशानी, एता अष्टावपि तिर्यग्दिशाः, तत्रापि पूर्वा याम्या वारुणी
मोनेवि महादिशः, रुचकादू विनिर्गता विमला, अधामयायिनी तामसी, तथा चैतदेव व्याख्यानमाह इंदा य विजय-
॥४३८॥

·हाराणुसारओ सेसया पयाहिणओ। अट्ठ व तिरियदिसाओ उर्दु विमला तमा वाऽहो॥१॥ऐन्द्री दिक् विजयद्वारानुसारतः प्रतिपत्तव्या, यत्र विजयवारं सा ऐन्द्रीति भावार्थः, शेपाः सप्त ऐशानीपर्यन्तास्तस्याः प्रदक्षिणात:-प्रादक्षिण्येन वोद्धव्याः, ताश्च तथैव प्राग्भाषिताः, एताश्चाष्टायपि रुचकात् (तिर्यक) प्रव्यूढत्वात् तिर्यग्दिश इति व्यवहियन्ते, रुचकादू प्रवृत्ता विमला, रुचकस्याधः प्रवृत्ता तमा इति । उक्ता क्षेत्रादिक, सम्प्रति तापक्षेत्रदिकू वक्तव्या, तत्र तपनं तापः सूर्यकिरणस्पर्शाज- नितः प्रकाशात्मकः परितापः तदुपलक्षितं क्षेत्रं तापक्षेत्रं तदेव दिक्, अथवा तापयतीति तापः-सविता तदनुसारेण क्षेत्रात्मिका दिक्तापक्षेत्रदिक, सा च सूर्यायत्तत्वादनियता, तथा चाह-जेसिं जत्तो सूरो उदेइ तेसिं तई हवइ पुधा। तावक्खित्तदिसाओ पयाहिणं सेसयाओसिं ॥१॥ (आचा. नि.४१) येषां-भरतादिक्षेत्रनिवासिनां मनुष्याणां यतो-यस्यां दिशि सूर्य उदेति-उद्ग- छति सर तेपर पूर्वा भवति, पूर्वति व्यवहियते, तासां चैवमनियतानां पूर्वदिशां प्रदक्षिण-पादक्षिण्येन शेषा अपि- आग्नेय्यादिकासापक्षेत्रदिशः प्रतिपत्तव्या, एवं च सति सर्वेपामपि भरतैरावतपूर्वविदेहापरविदेहवास्तव्यानां मनुष्याणां मेरुरुत्तरतो उवणसमुद्रो दक्षिणतः, उक्का तापक्षेत्रदिक्, साम्प्रतं प्रज्ञापकदिर वाच्या, तत्र प्रज्ञापयति-सूत्रार्थ प्ररूपयति शिष्येभ्य इति प्रज्ञापको व्याख्याता तदाश्रयेण दिक प्रज्ञापकदिक, तत्स्वरूपनिरूपणार्थमाह-पनवओ जयभिमुहो सा पुधा सेसि पयाहिणयो। तस्सेवऽणुगन्तवा आगेआई दिसा नियमा॥१॥ प्रज्ञापको यस्या दिशोऽभिमुखस्तिष्ठति सा पूर्या, शेपास्त्वाग्नेय्यादिका दिशो नियमात् तस्य प्रज्ञापकस्य प्रदक्षिणाता-प्रादक्षिण्येनानुगन्तव्याः। उक्का प्रज्ञापकदिक, सम्प्रति भायदिग वक्तव्या, सा चाष्टादशविधा, दिश्यते अयममुकः संसारीति यया सा दिक् भावा-पृथिवीत्वादिलक्षणः पर्यायःस

·श्रीआर-
दयकमल
य. गृत्ती.
उपोदपाते
सामायिके
क किमि-
तिद्वारे
दिग्द्धारं
॥४३॥
पव दि भावदिक, सा च यथा भवत्यष्टादशविधा तथा प्रतिपादयति-पुढवि-जल-जलण-वाया मूल-खंध-ग-पोर-
वीआ या वि-ति-चउ-पंचिंदिय तिरिय नारया देवसंघाया॥१॥समुच्छिमकम्माकम्मभूमिग नरा तहंतरद्दीवा। भावदि-
सा दिरसइ संसारी निययमेआहिं॥२॥ (आचा.नि.) पृथिवी-मृत्तिका, जलम्-आपः, ज्वलनो-वैश्वानरः, वातः-पवनः,
'मूलसंधग्गपोरवीया य इति चीजशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् मूलवीजाः स्कन्धवीजा अग्रवीजाः पर्ववीजा इति द्रष्टच्यं,
तर मूलं बीजं येषां ते मूलवीजा:-उत्पलकन्दादयः, स्कन्धो वीजं येषां ते स्कन्धवीजा:-शल्लक्यादयः, अगं वीजं येषां ते
अमलीजा:-कोरण्टकादयः, पर्व वीज येपांते पर्ववीजा:-इक्ष्वादयः, द्वीन्द्रिया-कृम्यादयः, त्रीन्द्रिया:-कीटिकादयः, चतुरि-
न्द्रिया-भ्रमरादयः, पञ्चेन्द्रियाः-तिर्यवः सिंहसरभगोमहिष्यजादयः, नारका-रतप्रभापृथिवीनारकादया, देवसवाता-
भानपत्यादयः, नराश्चतुर्विधाः, तद्यथा- सम्मूच्छिमाः कर्मभूमका अकर्मभूमकास्तथा आन्तरद्वीपाः, तत्र सम्मूछि-
मा-यान्तादिममुद्भवाः, कर्मभूमकाः पञ्चदशकर्मभूमिजाताः, अकर्मभूमकाः-त्रिंशदकर्मभूमिजाताः ( अन्तरद्वीपकाः)
पदप चापात्यन्तरद्वीपेषु जाताः, एयमेता अष्टादशभेदा भावतः-पृथिव्यादिपर्यायतो दिशो भावदिशः, कस्मात् दिक्त्वमे-
तासामत जाह-पता-यस्मात् संसारी नियतम्-अवश्यंभावेन एताभिर्दिश्यते-अपदिश्यते तत एता दिशः ॥ इह नाम-
स्थापनाद्रव्यदिग्भिरनधिकार एव, शेपासु यथासम्भवं सामायिकस्य प्रतिपद्यमानका पूर्वप्रतिपन्नो वा वाच्यः, तथा चाह
चूर्णिकृत्-"एरथ पुण चाहि दिसाहिं अहिगारो-खेचदिसतायखेत्तपनयगभावदिसाहि, नामादी तिन्नि परूषणानिमित्त"-
ति ॥ तत्र क्षेत्रदिदोऽधिकृत्य तापदाह-
॥४३९॥

·पुपाइासु महादिसासु पडिवजमाणओ होइ । पुवपडिवन्नओ पुण अन्नयरीए दिसाए उ ॥ ८१० ॥ पूर्वादिकासु क्षेत्रतो महादिक्षु विवक्षिते काले सर्वेपामपि सामायिकानां प्रतिपद्यमानको भवति, न न भवति, तत्सम्भ- यस्त्वस्ति, न पुनर्भवत्येव, कदाचित्तस्य तास्त्रभवनात्, पूर्वप्रतिपन्नः पुनश्चतुर्णामपि सामायिकानामन्यतरस्यां दिशि भवत्येव, पुनःशब्दस्वकारार्धत्वात् , न पुनर्न भवति, एतदपि सामान्येनोक्तं, विशेषतस्त्वेवमवगन्तव्यम्-त्रयाणां सम्यक्त्व- सामायिकश्रुतसामायिकदेशविरतिसामायिकानां चतसृष्वपि पूर्वादिकासु महादिक्षु नियमेन पूर्वप्रतिपन्नकोऽस्ति, सर्वविरति- सामायिरस्य तु पूर्वापरदिशोर्नियमेन, दक्षिणोत्तरयोस्तु भजनया, एकान्तदुप्पमादिकाले भरतैरावतेषु सर्वविरतेरुच्छेदात, विदिक्षु पुनश्चतसृप्नपि तथा ऊध्वाधोदिगदये च चतुर्णामपि सामायिकानां न पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकर, तास्वेक- प्रादेशिकत्वेन चतुप्प्रादेशिकत्वेन च जीवावगाहनानामसम्भवात् , स्पर्शनामात्रं भवेदपि पुनः, तथा चाह भाष्यकार:- "छिन्नावलिरुअगागिइदिसासु सामाइयं न जं तासु । सुद्धासु नावगाहइ जीवो ताओ पुण फुसिज्जा॥१॥” (वि. २७०) ताप- क्षेत्रप्रज्ञापकदिशावधिकृत्याह-अदृसु चउण्ह नियमा पुवपवन्नो उ दोसु दुण्हेव । दुण्ह उ पुवपवन्नो सिअनन्नो तावपन्नवए ॥२॥ तापक्षेत्रविषये प्रज्ञापकविषये च पुनरष्टसु पूर्यादिकासु दिक्षु चतुर्णामपि समायिकानां नियमात् पूर्वप्रतिपन्नोऽस्ति, प्रति- पद्यमानस्तु भाग्यः-कदाचियति कदाचिन्नेति, तथा छयो:-ऊोधोरूपयोदिशोः द्वयोः-सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामा- विकयोरेवं पूर्वप्रतिपनो नियमादस्ति, प्रतिपद्यमानफस्तु भाज्य इत्यर्थः, 'दोण्ह उ' इत्यादि, द्वयोः पुनः देशविरतिसामायि- फसर्वविरतिसामायिकयोलाधोदिशोः स्यात्-भजनया पूर्वप्रतिपन्नः, कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति, अन्यः पुनः प्रतिपद्य-

·श्रीगार-
दयामल.
य. वृत्ती
पोद्घाते
सामायिके
क किमि-
तिद्वारे
दिग्द्वार
॥४४॥
मानक सर्वधा नेवि । भावदिशमधिकृत्याह-उभयाभायो पुढवाइएसु विगलेसु हुज्ज उ पपन्नो । पंचिंदियतिरिएसुं नियमा
तिहं सिम पयजे ॥१॥ नारगदेवाकम्मगअंतरदीयेसु दुण्ह भयणाओ । कम्मगनरेसु चउसुं मुच्छेसु य उभयपडिसेहो ॥२॥
धिन्यादिपु-पृषिव्यतेजोवायुमूलवीजस्कन्धवीजाग्रवीजपर्यवीजेषु उभयाभावः चतुर्णामपि सामायिकानां, न पूर्वप्रतिपन्नो
न प्रतिपद्यमानका, पिकलेपु-द्वित्रिचतुरिन्द्रियेषु पूर्वप्रतिपन्नो भवेत् , 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्ति'रिति सम्यक्त्वसा-
गायिकश्रुतसामायिकयोः कदाचित्पूर्वप्रतिपन्नो भवेत, सास्वादनसम्यक्त्यवतां तेषु मध्ये उत्पादसम्भवात्, प्रतिपद्यमान-
फस्तु नोपपद्यते, उपदेशनवणादिसामग्ययोगात् , देशविरतिसर्व विरतिसामायिकयोः पुनर्न प्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानका,
पयेन्द्रियतिर्यः सर्वविरतिवर्जानां त्रयाणामपि सामायिकानां पूर्वप्रतिपन्नो नियमादस्ति, नापि प्रतिपद्यमानकः, तथा भव-
स्वाभाव्यात्, नारके देवेप्वकर्मभूमिजान्तरद्वीपजमनुष्येषु च द्वयोः सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नो नियमादस्ति,
यः पुनः प्रपद्यते स प्रतिपद्यमानकः, स भजनया-स्यात् कदाचिद्विवक्षिते काले कदाचिन्नेतिभावः, इतरयोस्तु-देशविरति-
सर्वविरतिसामाविकयोर्न प्रतिपद्यमानकस्तथास्वाभाच्यात् , कर्मजनरेषु-कर्मभूमिजमनुष्येषु चतुर्णामपि सामायिकानां पूर्व-
प्रतिपत्तोऽस्स्येव, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्यः, सम्मूच्छिगेपु तु मनुष्येषु चतुर्णामपि सामायिकानां विषये उभयप्रतिषेधोन
पूर्वप्रतिपद्यमानो नापि प्रतिपद्यमानक इति भावः॥ गतं दिग्द्वारम् । इदानी कालद्वारमभिषित्सुराह-
सन्मत्तस्स सुअरस य पडियत्ती विहम्मि कालमिम । घिरई विरयाविरई पडिवजह दोसुतिसु वावि।।८११॥
इ६ काउः त्रिविधः, तद्यथा-उत्सर्पिणीकाला अवसर्पिणीकालः उभयाभावतोऽयस्थितश्च, तत्र भरतैरावतेयु प्रत्येक
॥४४॥

·विंशतिसागरोपममानस्य कालचक्रस्य द्वौ मूलभेदी-उत्सर्पिणी च अवसर्पिणीच, एकैका पविभागा, तत्रावसर्पिण्यां सुपम- सुपमाख्यः प्रयाहतश्चतुःसागरोपमकोटीकोटीप्रमाणः प्रथमः कालविभागः, द्वितीयः सुपमाख्यखिसागरोपमकोटीकोटीमानः, तृतीयः सुपमदुप्पमाख्यः सागरोपमद्वयकोटीकोटीमानः, चतुर्थो दुप्पमसुषमाख्यो द्वाचत्वारिंशद्वर्षसहस्रन्यूनसागरोपमको- टीकोटीमानः, पञ्चमो दुष्पमाख्य एकविंशतिवर्पसहस्रमानः, पठो दुष्पमदुष्पमाख्यः, सोऽप्येकविंशतिवर्षसहस्रमानः, अय- मेव चोकमेणोत्सपिण्यामपि यथोत्तरसङ्ख्यः कालक्रमो वेदितव्यः, अवस्थितश्चतुर्विधस्तद्यथा-सुपम सुपमासुखप्रतिभागः सुपमासुसप्रतिभागः सुपमदुप्पमासुसप्रतिभागः दुप्पमसुपमासुखप्रतिभागश्च, तत्र प्रथमो देवकुरूत्तरकुरुपु, द्वितीयो हरिवर्परम्यकयोः, तृतीयो हैमवतहरण्यवतयोः, चतुर्थो महाविदेहेपु, तत्रोत्सप्पण्यामवसपिण्यां च प्रत्येकं पड़िधेऽपि फाल विभागे सम्यक्त्वस्य श्रुतस्य च द्वयोरप्यनयोः प्रतिपत्तिः सम्भवति, प्रतिपद्यमानकः सम्भवतीति भावः, सच प्रतिपद्यमानकः सुषमसुषमादिषु देशन्यूनपूर्वकोट्यायुःशेष एवं प्रतिपद्यते, नाधिकायुःशेषः, उक्तं च चूर्णी-"सुसमसुसमा- दिसु पुवकोडिदेसूणाउसेसा पडिवजंति"त्ति, पूर्वप्रतिपन्नकारत्वेतयोईयोरपि सामायिकयोविद्यन्ते एव, तथा विरति- समग्रचारित्रलक्षणां विरताविरति-देशचारित्रात्मिकां प्रतिपद्यते कश्चिद् द्वयोः कालयोस्त्रिपु वा कालविभागेषु, इयमन भायना-उत्सर्पिण्या द्वयोर दुप्पमसुपमायां सुषमदुप्पमायां च, अवसर्पिण्यां निपु, तद्यथा-सुपमदुष्पमायाँ दुप्पमसुपमायाँ दुप्पमायां च, विवक्षिते काले सर्वविरतिसामायिकस्य देशविरतिसामायिकस्य च प्रतिपद्यमानकः कदाचिद्भवति कदाचिन्न, पूर्वमतिपन्नस्तु विद्यत एक, 'दोसु तिस पाची त्यत्रापिशब्दः सम्भावने, स चैतत् सम्भावयति-संहरणं प्रतीत्य पूर्वप्रतिप-

·श्रीआर-
य. गृत्ती
सामायिके
क किमि-
तिद्वारे
कालद्वारं
उपोपाते
॥४४॥
मकः सर्वकालेषु सम्भवति, प्रतिभागकालेषु त्रिषु सम्यक्त्वश्रुतयोः प्रतिपद्यमानको भजनया, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादस्ति,
चतुर्थे तु दुप्पमसुषमासुखप्रतिभागे चतुर्विधस्यापि सामायिकस्य प्रतिपद्यमानकः सम्भवति, पूर्वप्रतिपन्नस्तु विद्यत एप,बाह्यद्वी-
पसमुद्रेवपि कालरहितेषु सम्यक्त्वश्रुतदेशरिरतिसामायिकानां प्रतिपद्यमानको भजनया, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादस्ति, सर्ववि-
रतिसामायिकस्यापि नन्दीघरादौ विद्याचारणादिगमने पूर्वप्रतिपन्नकः सम्भावनीयः। गत कालद्वारम् इदानी गतिद्वारमाह-
चउसुवि गईस नियमा सम्मत्तसुअस्स होइ पडिवत्ती। मणुएसु होइ विरई विरयाविरई अतिरिएसु ॥८१२॥
पतसप्पपि गतिषु नारकतिर्यङ्नरामररूपासु सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोर्नियमात् प्रतिपत्तिर्भवति, न पुनर्न भवति, एवं
निषेधपरं नियमग्रहणं, न तु सदैव तत्प्रतिपत्तिरिति प्रतिपत्त्यर्थ, कदाचिदन्तरस्यापि तत्प्रतिपत्तेरिहैव वक्ष्यमाणत्वात् ,
अपिशब्दः पृथिव्यादिपु गत्यन्तर्गतेषु न भवत्यपीति सम्भावयति, पूर्वप्रतिपन्नस्तु सदैव लभ्यते, तथा मनुष्येषु प्रतिपत्ति-
मनीकृत्य भवति चिरतिः-समग्रचारित्रात्मिका, किमुक्कं भवति ?-मनुष्यगतौ सर्वविरतिसामायिकस्य प्रतिपद्यमानको
भजनया सम्भवतीति, पूर्वप्रतिपन्नारतु सदा संत्येव,विरताविरतिश्च-देशचारित्रात्मिका तिर्यक्षु प्रतिपतिमङ्गीकृत्य भवतीति
पर्तते, अनापीय भावना-तिर्यग्गतावपि देशविरतिसामायिकस्य प्रतिपद्यमानको भजनया, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादस्ति।
सम्पति भव्यद्वारं संनिद्वारं च प्रतिपिपादयिपुराह-
भयसिद्धियो उ जीवो पडिबलइ सो चउपहमन्नयरं । पडिसेहो पुण अस्सलिमीसए सन्नि पडिवजे ॥ ८१३॥
भः सिद्धिर्यस्यासी भवसिद्धिको-भव्यः, स चतुर्णामपि सम्यश्वसामायिकादीनामन्यतरत् एक द्वे त्रीणि सर्वाणि वा
॥४४॥

·प्रतिपद्यते, व्यवहारनयापेक्षयेत्थमुच्यते, नतु निश्रयतः, केवलस्य सम्यक्त्वसामायिकस्य श्रुतसामायिकस्य वा प्रतिपत्तर- सम्भवात्, तयोः परस्परमनुगतत्वात् , तत एवं प्रतिपत्तव्यम्-कदाचित्सम्यक्त्वश्रुतसामायिक प्रतिपद्यते कदाचिद्देशविरति कदाचित्सर्वविरतिमिति, इयमन भावना-भव्याश्चतुर्णामपि सामायिकानां यथायोगं प्रतिपद्यमानका भजनया, पूर्वप्रतिप- मारतु चतुर्णामपि सदैव, एवं संख्यपि चतुर्णा सामायिकानां कदाचित्प्रतिपद्यते, तथा चाह-सन्नि पडिवजे'इति अपिशब्दस्य गम्यमानत्वात् संश्यपि चतुर्णा सामायिकानामन्यतरत विवक्षिते काले प्रतिपद्यते, भावना प्रागिव, पूर्वप्रतिपन्नकास्तु संज्ञिनश्चतुर्णामपि सामायिकानां यथायोगं सदैव लभ्यन्ते, 'पडिसेहो पुण अस्सन्निमीसए' इति (प्रतिषेधः पुनः) पूर्व- प्रतिपन्नान् प्रतिपद्यमानकांश्चाश्रित्य असंज्ञिमिश्नके-सिद्धे, यतोऽसौ न संज्ञी नाप्यसंज्ञी न भव्यो नाप्यभन्यः अतो मिश्रा, उपलक्षणमेतत् , अभव्ये च चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिषेधः, पुनःशब्दो विशेषणार्थः, स चैतद्विशिनष्टि-असंज्ञी सास्वादनसम्यस्यमानित्य जन्मकाले सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नो भवेत्, भवस्थकेवली मिश्रः सम्यक्त्व- चारित्रसामायिकयोः सिद्धो मिश्रः सम्यक्त्वसामायिकस्य पूर्वप्रतिपन्नो नियमादस्तीति ॥ साम्प्रतमुच्छासद्वारं दृष्टिद्वार च प्रतिपादयन्नाह- ऊसासगनीसासग मीसय पडिसेह दुविह पडिवन्नो । दिट्ठीइ दो नया खल ववहारो निच्छओ चेच ।। ८१४॥ उच्छसितीत्युच्छासका, निःश्वसितीति निःश्वासका, आनप्राणपर्याप्तिपरिनिष्पन्न इत्यर्थः, स चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपद्यमानकः सम्भवति, कदाचिद्भवति कदाचिन्नेति भावः, पूर्वप्रतिपन्नकस्तु नियमादरत्येवेति वाक्यशेपः, 'मीसे पडि-

·क किमि
श्रीयार-
श्यक गल-
२० पृत्ती
स्पोपाचे
१४५२॥
सेह' इति मिश्रः सल्यानापासपर्याप्त्या अपर्याधो भण्यते, तत्र चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपत्तिमङ्गीकृत्य प्रतिषेधः,
न मिनश्चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपद्यमानकः सम्भवतीति भावः, 'दुविह पडिवन्नो'त्ति स एव मिश्रो द्विविधस्य सा-
मायिकस्य, सम्यक्त्यसामायिकरण श्रुतसामायिकस चेत्यर्थः, प्रतिपन्न:-पूर्वप्रतिपन्नो देवादिर्जन्मकाले भवति, अथवा
मित्रा-सिद्धः, तत्र चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपद्यमानस्य प्रतिपेधः, सम्यक्त्वरहितानां तु त्रयाणां सामायिकानां पूर्व-
प्रतिपन्नस्य घ, 'दुविह परिवन्नति अत्र मिश्नः शैलेशीगतोऽयोगिकेवली गृह्यते, तस्य शरीरव्यापाररहिततया
उच्छास.
निम्याराविकलत्वात् स द्विविधस्य सामायिकस्य-सम्यक्त्वचारित्रसामायिकरूपस्य पूर्वप्रतिपक्षो वेदितव्या दृष्टौ विचार्यमाणायां
द्वौ नयी सलु विचारको व्यवहारनयो निश्चयनयश्च, एवकारोऽवधारणे, एतावेव द्वौ, न शेपाविति, तत्राद्यो यथा मति-
ज्ञान विचारे अज्ञानी ज्ञानं प्रतिपद्यते इत्यभ्युपगतवान् तथेहापि सामायिकरहितः सामायिक प्रतिपद्यते, निश्चयनयस्तु
कियाकालनिष्ठाकालयोरमेदात् यथा ज्ञानी ज्ञानं प्रतिपद्यते इति प्रतिपन्नवान् तथा सामायिकवान सामायिक प्रतिपद्यते
इत्यपि । उके उच्छासदृष्टिद्वारे, साम्प्रतमाहारकद्वारं पर्याप्तद्वारं च प्रतिपिपादयिपुराह-
आहारमो उ जीयो पडियन सो चउण्हमन्नयरं । एमेव य पज्जत्तो सम्मत्तसुए सिया इअरो।। ८१५ ॥
भादास्यत्तीत्याहारकः, स चतुणी सामायिकानां प्राग्यदन्यतरत् प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नस्तु सर्वेषामपि नियमादस्त्येष,
पद पर्याप्तीः परिसमाप्तवान् पर्याप्तः, सोऽप्येवमेव प्रतिपत्तव्यः, किमुक्तं भवति?-चतुर्णा सामायिकानामन्यतरत् सामायिक
प्रतिपद्यमानः सम्भवति, पूर्वप्रतिपन्नस्तु चतुर्णामपि नियमात् विद्यते इति, 'समत्तप्तुए सिया इयरो'इति इतरः-अना.
तिद्वारे ग-
तिभव्यसं-
ज्ञिवच्छा-
सदृष्ट्याहा-
रकपर्यात-
द्वाराणि
॥४४२॥

·हारफोऽपर्याप्तकश्च, तत्रानाहारकोऽपान्तरालगतौ सम्यक्त्वश्रुते अङ्गीकृत्यः स्यात्-कदाचिद्विवक्षितकाले भवेत् कदाचिन पूर्वप्रतिपक्षा, प्रतिषद्यमानस्तु नियमान्न सम्भवतीति वाक्यशेषः, केवली तु समुद्घातावस्थायां शैलेश्यवस्थायां वाऽनाहा- रकः सम्यक्त्वसामायिकसर्वविरतिसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नः कदाचित् स्यात् , प्रतिपद्यमानकस्तु नैव, सिद्धस्तु सम्यक्त्वसामायिकस्य प्रतिपन्नो नियमादस्ति, प्रतिपद्यमानको नैव, इतरेषां तु त्रयाणामपि सामायिकानामुभयथापि तस्य प्रतिषेधः, अपर्याप्तोऽपि सम्यक्त्यनुतसामायिके अङ्गीकृत्य स्यात् सम्भवेत् पूर्वप्रतिपन्ना, प्रतिपद्यमानकस्तु नियमान्नास्ति, देशपिरतिसर्वविरतिसामायिकयोः पुनरुभयथापि तस्य प्रतिषेधः ॥ सम्प्रति सुप्तजन्मरूपद्वारद्वयव्याचिख्यासयेदमाह- निदाइ भाषओऽविअ जागरमाणो चउण्हमन्नयर। अंडय-पोज-जराउय तिअतिअचउरो भवे कमसो॥८१६॥ वह सुप्तो द्विधा-द्रव्यसुधो भावसुप्तञ्च,एवं जाग्रदपि, तत्र द्रव्यसुतो निद्रया, भावसुप्तस्तु मिथ्यादृष्टिरज्ञानी, तथा द्रव्य- जागरो निद्रारहितः, भावजागरः सम्यग्दृष्टिः, तत्र निद्रया भावतोऽपि च जाग्रत् चतुर्णी सामायिकानां प्राग्वदन्यतरत् । प्रतिपद्यमानः सम्भवतीति भावः, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादस्त्येवेति भावः, अपिशब्दो विशेषणे, स चैतद्विशिनष्टि-भाव- जागरः सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामायिकयोर्व्यवहारनयमतेन तु प्रतिपद्यमानकोऽपि देशविरतिसर्वविरतिसामायिकयोः पुनर्नयद्वयमतेनापि पूर्वप्रतिपन्नो नियमादस्ति, प्रतिपद्यमानकस्तु भाज्यः, निद्रासुप्तस्तु चतुर्णामपि सामायिकानां पूर्वप्र- तिफ्नो नियमादस्ति, न तु प्रतिपद्यमानको, निद्राप्रभावतस्तथारूपचित्तशुधादिसामग्र्यसम्भवात् , भावसुप्तस्तूभयविकला, तस्य सिध्यादृष्टित्वात्, यदि निश्चयनयमतेन सम्यग्दृष्टिः सम्यक्त्वं प्रतिपद्यते व्यवहारनयमतेन तु मिथ्यादृष्टिरतो व्यव-

·धीमार-
य. गृती
सपोरपाते
क किमि-
तिद्वारे
सुप्तजन्म-
स्थितिद्वा-
राणि
॥४४॥
हारनयमतानयणे भावमुप्तः सामायिकादीनां प्रतिपत्ता सम्भवतीति प्रतिपत्तव्यं । जन्म त्रिविधम्-अण्डजपोतजजरायुज-
भेदात्, तर यथासङ्ख्यं 'तिग तिग चउरो भवे कमसोत्ति' अण्डजा-हंसादयस्ते सर्वविरतिवर्जानां त्रयाणां सामायि-
कानां विवक्षितकाले प्रतिपद्यमानका भाज्याः, पूर्वप्रतिपन्नास्तु नियमतः सन्ति, सर्वविरतिसामायिकस्य तूभयविकलास्तिर्य-
योनि वात् , पोतजा-हस्त्यादयस्तेऽप्येवमेव, जरायुजा मनुप्या अपि, ततस्ते चतुर्णामपि सामायिकानां विवक्षिते काले
प्रतिपद्यमानका भजनीयाः, पूर्वप्रतिपन्नास्ववश्यंभाविनः, उपलक्षणमेतत्, तेन औपपातिकाः सम्यक्त्वश्रुतसागायिकयोः
प्रतिपद्यमानकाः सम्भवेयुः, पूर्वप्रतिपन्नका नियमतः, देशविरतिसर्वविरतिसामायिकयोस्तुभयविकलाः तथा भवस्वा-
भाव्यात् । सम्प्रति स्थितिद्वारमाह-
उपोसगढिईए पडिवळते अ नत्थि पडिचन्ने । अजहन्नमणुकोसे पडियनंते अ पडिवन्ने ।। ८१७॥
आयुर्वर्जानां सप्तानां ज्ञानायरणीयादिकम्मप्रकृतीनामुस्कृष्टायां त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यादिमानायां स्थितौ वर्तमानो
जीवश्चतुर्णामपि सामायिकानां 'पडिवते य नथि पडिवन्ने' इति प्रतिपद्यमानका प्रतिपन्नश्च नास्ति, तस्यातिसशिष्टत्ये-
नोभयविस्टस्यभाषत्वात् , चशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, आयुपस्तूत्कृष्टायां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणायां स्थितौ घर्त्तमा-
नोऽनुत्तरः नुरः प्रथमत्स्य सामायिकद्वयस्य पूर्वप्रतिपन्न एव, सप्तमपृथिवीनारकस्तु पूर्वप्रतिपन्नः प्रतिपद्यमानकश्च, देशविरति-
गविरतिसामायिकयोस्तुभयविकलाः तथा भवस्वाभाव्यात्, अजघन्योत्कृष्टस्थितिरेयाजघन्योत्कृष्टः, स्थितिशब्दलोपात्,
अष्टानामपि कर्मणां मध्यमायां स्थिती वर्तमान इत्यर्थः, स 'पडिवलंते य पडिवने'इति, अत्रापि चशब्दस्य व्यवहितः सम्ब-
॥४४३॥

·न्धः, चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपद्यमानकः सम्भवति, प्रतिपन्नश्च नियमादस्ति, ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायमोहनीय- जघन्यस्थितिकस्तु देशपिरतिरहितस्य सामायिकत्रयस्य पूर्वप्रतिपन्नो लभ्यते, न तु मतिपद्यमानको, देशविरतिसामायिकस्य | तुभयविकला, घातिकर्मचतुष्टयजघन्यस्थिती वर्तमानः क्षपकः सूक्ष्मसम्परायादिर्भवति, न शेपः, ततः स यथोक्तस्वरूप एव, पेदनीयायुर्नामगोत्रजघन्य स्थितिकः पुनः सम्यक्त्वसामायिकसर्वविरतिसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नोऽस्ति, नतु पतिपद्य- गानकः, श्रुतसामायिकदेशविरतिसामायिकयोस्तु न पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानका, वेदनीयादिजघन्य स्थितिको हि घरमसमये वर्तमानोऽयोगिकेयली, ततः स उक्तस्वरूप एव भवतीति, संसारापेक्षया त्वायुःकर्मजघन्यस्थितिचिन्तायां धुरटकभयोऽपाप्यते, तन च वर्तमानो जीवो निगोदादिश्चतुर्णामपि सामायिकानां न पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, तरस तधारूपपरिणामासम्भवात् ॥ सम्प्रति वेदद्वारं संज्ञाद्वारं कपायद्वारं च व्याचिख्यासुराह- घउरोऽवि तिविहवेए चउसुचि सन्नासु होइ पडिवत्ती। हिदा जहा कसाएसु पनि तहय इहयपि ॥८१८॥ चत्यार्यपि सामायिकानि त्रिविधवेदे-सीपुंनपुंसकलक्षणे पूर्वप्रतिपन्नानि नियमतः संप्रति प्रतिपद्यमानानि च सम्भवन्तीति वाक्यदोपः, किमुक्तं भवति -निविधेऽपि वेदे चतुर्णामपि सामायिकानां विवक्षितकाले पूर्वप्रतिपन्ना नियमेन विद्यन्ते, प्रति- पद्यमानकास्तु भाज्या इति, अवेदकः सम्यक्त्वसर्वविरतिसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नो नियमेन लभ्यते, सयोगिकेवलिनां सदैव भावात्, श्रुतसामायिकस्य तु कदाचिल्लभ्यते कदाचिन्न, क्षीणवेदक्षपकसम्भवेऽवाप्यते, न शेषकालमिति भावः, मतिपद्यमानकरतु त्रयाणामपि न सम्भवति, देशविरतिसामायिकस्य तूभयविकलः द्वारं । तथा चतसृप्नपि संज्ञासु-आहा-

·श्रीआर-
भयकमट-
य० वृत्ती
उपोपाते
क किमि-
तिद्वारे चे-
दसंज्ञाक-
पायायुज्ञा-
नद्वाराणि
॥४४४॥
रमयमैथुनपरिग्रहरूपासु चतुर्विधस्यापि सामायिकस्य प्रतिपत्तिर्भवति, प्रतिपद्यमानकः सम्भवतीति भावः, पूर्वप्रतिपन्नस्तु
नियमादरत्येव ।द्वारं। तथा अधो यथा 'पढमिल्लुगाण उदए नियमा संजोयणा कसायांणमित्यादिना कपायेषु वर्णित तथे-
हापि वर्णनीयम् , सद्देपास्त्वयम्-सामान्येन कपायवान् चतुर्णामपि सामायिकानां पूर्वप्रतिपन्नो नियमादस्ति, प्रतिपद्य-
मानस्तु भाज्या, अकपायी तु छद्मस्थवीतरागो देशविरतिवर्जसामायिकत्रयस्य पूर्वप्रतिपन्नः कदाचिल्लभ्यते कदाचिन्न,
उपशान्तमोहादीनामन्तरस्यापि भावात् , प्रतिपद्यमानकस्तु नैव, देशविरतिसामायिकस्य तूभयविकला, सयोगिकेवल्यादि-
रफपायी सम्यक्त्यसविरतिसामायिकयोः पूर्वप्रतिपन्नो नियमतोऽस्ति, प्रतिपद्यमानको नैव, श्रुतदेशविरतिसामायिकयोरु-
भयविरुलः, गतं द्वारत्रयम् । इदानीमायुर्ज्ञानरूपद्वारद्वयमभिधित्सुराह-
संजाऊ चउरो भयणा सम्मसुअऽसंखवासाणं । ओहेण विभागेण य नाणी पडिवजई चउरो ॥ ८१९ ।।
सइस्येयाथुर्मनुष्यश्चत्वारि सामायिकानि प्रतिपद्यमानः सम्भवति, प्रतिपक्षस्तु नियमादस्त्येवेति वाक्यशेषः, 'भयणा
सन्मसुयसंपपासाण मिति असनण्यवाणाम्-असङ्ख्येयवाणामसङ्ख्येयवायुपां सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयो,
असख्येयवर्षायुः प्रतिपद्यमानकः कदाचिल्लभ्यते कदाचिन्नेति, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमेन विद्यते, देशविरतिसर्वविरति-
मागायिकयोस्तुभयविकलः । द्वारम् ! ओहेणे'त्यादि, ओघेन-सामान्येन निश्चयनयमधिकृत्य ज्ञानी चत्वार्यपि सामायि-
पानि प्रतिपद्यते,व्यवहारनयमतेन त्वज्ञानी सम्यक्त्वश्रुतसामायिके देशविरतिसर्वविरतिसामायिके तु ज्ञानी, पूर्वप्रतिपन्नस्तु
ज्ञानी चतुर्णामपि सामायिकानां नियमादस्ति, विभागेन यदा ज्ञानी चिन्त्यते तदा मतिश्रुतज्ञानी युगपत् सम्यक्त्वश्रुत-
॥४४४॥

·सामायिक प्रतिपद्यते, देशविरतिसर्वविरतिसामायिकयोस्तु प्रतिपद्यमानको भजनया, पूर्वप्रतिपन्नकश्चतुर्णामपि, अवधिज्ञानी सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोः पूर्वप्रतिपनास्तावनियमादस्ति, कदाचित् युगपत्प्रतिपद्यमानकोऽपि लभ्यते, यदा देवादिमिथ्याह- प्टिःभवतीति (मिथ्यादृष्टिःसन् सम्यग्दृष्टिर्भवति तदा सम्यक्त्वश्रुतसामायिकाभ्यां युगपदवधिज्ञानं लभते) देशविरतिसामा- पिकस्य तु प्रतिपद्यमानको न घटते, देशविरतिहिं मनुष्यस्व तिरश्चो वा, सर्वदेशविरत्यादिगुणत एवावधिज्ञान, प्रतिपन्नस्तु द्वयोरपि नियमादस्ति, मनःपर्यायज्ञानी देशविरतिरहितसामायिकत्रयस्य पूर्वप्रतिपन्न एव, न तु प्रतिपद्यमानकः, युगपद्वा सह तेन चारित्रं प्रतिपद्यते तीर्घकृत् , उक्तं च-"पडिवन्नम्मि चरित्ते, चउनाणी जाव छउमत्था" । भवस्थकेवली सम्य- कवचारित्रयोः पूर्वप्रतिपन्नो, न प्रतिपद्यमानकः, श्रुतदेशविरतिसामायिकयोरुभयविकलः, सिद्धकेवली सम्यक्त्वसामायि- कस्य पूर्वप्रतिपन्नो, न प्रतिपद्यमानकः, इतरसामायिकत्रयस्य पुनर्न प्रतिपन्नो( द्यमानो), नापि पूर्वप्रतिपन्नः । साम्प्रतं योगोपयोगशरीरद्वाराणि प्रतिपादयन्नाह-- चउरोऽपि तिविह जोए उपओगद्गम्मि चउर पडियजे । ओरालिए चउर्फ सम्मसुअविउविए भयणा ॥८२०॥ चत्वार्यपि सामायिकानि सामान्यतस्त्रिविधे योगे-मनोवाकायलक्षणे प्रतिपत्तिमाश्चित्य विवक्षिते काले सम्भवन्ति, प्राक्- प्रतिपन्नतां त्वधिकृत्य विद्यन्ते एव, विशेषचिन्तायामौदारिककाययोगवति योगनये चत्वार्यपि सामायिकानि पूर्वप्रतिपन्नानि नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानानि तु भाज्यानि क्रियकाययोगवति सम्यक्त्वश्नुते पूर्वप्रतिपन्ने नियमतः, प्रतिपद्यमानके भाज्ये, देशविरतिसर्वपिरतिसामायिक तुप्रतिपद्यमाने न स्तः, पूर्वप्रतिपने तु स्यातामपि, यथा अम्पडनावकविष्णुकुमारप्रभृतीनाम् ।

·श्रीभार-
या वृत्ती
क्व किमि-
तिद्वारे
योगो-
पयोगी
टपोट्पाते
॥४४॥
आहारककाययोगयति देशविरतिरहितानि त्रीणि सामायिकानि पूर्वप्रतिपचानि नियमतःसन्ति, प्रतिपद्यमानानि नैक, देशवि-
रतिमामायिकं तु नोभययथापि, तैजसकार्मणकाययोगे केवलेऽपान्तरालगतावाद्यसामायिकद्वयं प्राक्प्रतिपन्नतामधिकृत्य
भाग्य, प्रतिपद्यमानं तु नास्ति, कैवलिसमुद्घाते पुनःसम्यक्त्वचारित्रसामायिक पास्मतिपन्ने नियमतो विद्यते, प्रतिपद्यमाने
तुनलः, देवाविरतिसामायिकं तूभवपिकलं, मनोयोगे केवले न किश्चित् , तस्यैवाभावात् , एवं वाग्योगेऽपि, काययोगेऽपि
केयले न किवित्, 'उभयाभायो पुढवाइएसु' इति वचनात् , कायवाग्योगद्वये तु सम्यक्त्वश्रुते प्राक्प्रतिपन्नतामधिकृत्य
भरेता, द्वीन्द्रियादिषु जन्मकाले सास्वादनसम्यक्त्वसम्भवात् , प्रतिपद्यमाने तु न स्तः, देशविरतिसर्वविरतिसामायिके
उभयविकले । द्वारम् । 'उवयोगदुगंमि चउरो पडिबजे' इति साकारानाकाररूपे उपयोगद्वये प्रत्येकं चत्वार्यपि सामा-
विकरनि प्रतिपयमानानि सम्भवन्ति, प्राक्मतिपन्नानि नियमतः, आह-सवातो लद्धीओ सागारोपयोगोयउत्तरस भवंती'-
त्यागमपचनादनाकारोपयोगे सामायिकलब्धिविरोधः, नैप दोपः, तस्यागमवचनस्य प्रवर्द्धमानपरिणामजीवविषयत्वात् ,
गपस्थितीपयामिरूपरिणामापेक्षया चानाकारोपयोगेऽपि सामायिकलब्धिप्रतिपादनमविरुद्धं, तथाहि-अंतरकरणे चतम्रोऽपि
मामायिकटव्ययो पर्ण्यन्ते, तसिंश्चान्तरकरणे औपशमिकः परिणामोऽवस्थितो, वृद्धिहान्यसम्भवात् , मिथ्यात्वोदयाभा-
पाधि न परिणामस्य हानिः, सम्यक्त्वपुद्गलोदयाभावाच्च न वृद्धिः, ततः सोऽवस्थितपरिणामः सन् सम्भवत्यनाकारोप-
पोगेऽपि लभमानः सामायिकचतुष्टयमिति, आह च भाप्यकृत्-सघातो लद्धीतो जइ सागारोवयोगभावम्मि । इह कह
मुश्बोगद्गे लभद सामाइयचउर्फ ? ॥ २७३१-३०८९ विशे० ॥ सो किर नियमो परियडमाणपरिणामयं पड़ इहं तु । जोऽव-
॥४४५॥

·गिपरिणामो मेन स लभेत वीएऽयि ॥२७३२॥ उपयोगेऽनाकाररूपे इति शेपः। पायं पवद्धमाणो लभए सागारगह- पया तेण । परी उ जइच्छाए उयममसम्माइलाभमि ॥ २७३३ ॥ जं मिच्छरसाणुदओ न हायए तेण तस्स परिणामो । गुज मयमुसमंत न यद्धए वेण परिणामो ॥ २७३४ ॥ (विशेपा० ) इति द्वारम् । 'ओरालिए'इत्यादि, औदारिके गरीर मामायिकपतुष्र्फ पूर्व प्रतिपानं नियमतो लभ्यते, प्रतिपद्यमानकंतु भाज्य, सम्यक्त्वश्रुतयोक्रियशरीरे भजना, प्रति- पनिमतील देवादिः कदाचिसे प्रतिपद्यते, कदाचिन्नेति, पूर्वप्रतिपन्नकस्तु नियमादस्ति, देशविरतिसर्वविरतिसामायि- कयौः पुनः पूर्वप्रतिपाः कदाचिधारणश्रमणादेः सम्भवात्, प्रतिपद्यमानकस्तु नैव, वैक्रियप्रवृत्तौ प्रमादभावात् , शेपश- रीरविगारो योगदारानुसारतो भावनीयः ॥ सम्प्रति संस्थानादिद्वारत्रयप्रतिपादनार्धमाह- मसुपि संठाणेसु लहर प्रमेय सघसंघयणे । उफोसजहन्नं वजिऊण माणं लभे मणुओ ।। ८२१ ॥ मन्यानं समचतुरसादि पोदा तेषु सर्वेपपि संस्थानेषु लभते-प्रतिपद्यते चत्वार्यपि सामायिकानि, चतुर्णामपि सामा- विपागा मतिपचा सम्भवतीति प्राक्पतिपन्नो नियमादस्ति, 'एवमेव सघसंघयणे' एवमेव सर्वसंहननविपयो विचारो वेदि- राज्यः, पदस्वपि यसभनाराचादिषु संहननेषु चतुर्णामपि सामायिकानां प्रतिपत्ता विवक्षिते काले भाज्यः, पूर्वप्रति- पास्तु नियमादस्ति । उपोसजह पनिऊण माणं लभे मणुओं' इति मीयते इति मान-शरीरस्यावगाहना तत् जघ- गम्-अनुदामनायभागलक्षणम् उत्कृष्ट-त्रिगन्यूतप्रमाणं वर्जयित्वा मध्यमे दारीरमाने वर्तमानो मनुजो लभते-प्रतिपद्य- |मानः मम्मपति, घरपारि सामायिकानीति प्रक्रमाद्गम्यते, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादरित, जघन्याचगाहनायां पुनर्वर्तमानो

·य. वृत्ती
उपोपाते
कद्वारे सं-
स्थानादि
॥४४॥
गर्भजमनुष्यः सम्यक्त्वश्रुत्तयोः पूर्वप्रतिपन्नः सम्भवति, नतु प्रतिपद्यमानकः, उत्कृष्टावगाहनस्तु विगव्यूतप्रमाणः सम्य-
पत्यनुत्तयोः पूर्वप्रतिपन्नः नियमादस्ति, प्रतिपद्यमानस्तु भाज्या, देशविरतिसर्वविविरतिसामायिकयोस्तु द्वावपि जघन्यो-
स्कृधायगाहनावुभयविकली, नारकदेवा अपि जघन्यायगाहनाः सम्यक्त्वश्रुतयोः पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, नतु प्रतिपद्य-
मानकाः, मध्यमावगाहना उत्कृष्टावगाहनाश्च पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः, प्रतिपद्यमानकाः सम्भवास्पदं, तिर्थपञ्चेन्द्रियाः
जघन्यावगाहनाः सम्यक्त्यनुतयोः सम्भविनः, प्रतिपद्यमानकास्तु नैव, मध्यमावगाहना उत्कृष्टावगाहनाश्च यथासयं त्रयाणां
सर्यविरतिवर्णानां द्वयोः सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोः प्रतिपद्यमानकाः सम्भविनः, पूर्वप्रतिपना नियोगतः । गतं द्वारत्रयम्,
अधुना लेश्याद्वारप्रतिपादनार्धमाह-
सम्मत्तसुअं सघासु लहइ सुद्धासु तीतु अ चरितं । पुष्पपडिवन्नओ पुण अन्नयरीए उ लेसाए ॥ ८२२ ॥
मम्यक्त्वं च श्रुतं चेत्येकवद्भावः सम्यक्त्वश्रुतसामायिके कृष्णादिकासु शुक्लान्तासु पसु लेश्यासु लभते, प्रतिपद्य-
मानः सम्भयतीति भायः, चारित्रं पुनर्देशविरतिलक्षणं सर्वविरतिलक्षणं वा शुद्धासु तेजामभृतिप्वेव, चशब्दस्यावधार-
पार्थत्वात् , उभते इति वर्तते, एवं प्रतिपद्यमानकमधिकृत्य लेश्याद्वारं निरूपितम् , अधुना प्राक्प्रतिपन्नमधिकृत्याह-'पुछप-
दिवसतो' इत्यादि, पूर्वप्रतिपन्नका पुनरन्यतरस्यां लेश्यायां कृष्णाद्यभिधानायां भवति, आह-मतिश्रुतज्ञानलामचिन्तायां
मुद्धामु तिस्पु तेजाप्रभृतिषु प्रतिपद्यमानक उकः, ततः कथमिदानीं सर्वास्वभिधीयमानः सम्यक्त्यश्रुतसामायिकयोः प्रतिपत्ता
न विरुष्यते । इति, उर्फ च-"नणु मइयाइलाभोऽभिहितोसुद्धामु तीसु लेसासु।सुद्धासु असुद्धासु य कहमिह सम्मत्तसु-
॥४४६॥

·यलामो? ॥१॥" ( २१४१ विदो.) अत्रोच्यते-पाक लेश्याद्रव्यसाचिव्यजनितात्मपरिणामरूपां भावलेश्यामधिकृत्य मतिश्रुतमानसाग उपः, ततः स तेजन्मभृतिप्पेय लेश्यासु घटते, इह त्ववस्थितकृष्णादिद्रव्यरूपां द्रव्यलेश्यामधिकृत्य मायक्रपयुतयोः प्रतिपयमानक उक्तः, ततः स कृष्णादिप्वपि लेश्या घटते, कृष्णादिद्रव्यरूपद्रव्यलेश्यायामवस्थि- सागामपि तेजोठेश्यादिद्रव्यसम्पर्फतः प्रतिभागादिमात्रभावेन तेजोलेश्यादिपरिणामसम्भवतो विरोधाभायात्. तथाहि- मठमविनिरयिकादेराभयमवस्थितास्वपि कृष्णादिद्रव्यलेश्यासु तेजोलेश्यादिद्रव्यसम्पर्कतः स्वस्वाकारभावमात्रमुपजा- यते, उप प्रज्ञापनायाम्-'से पूर्ण कपहलेसा नीललेसंपप्प नोतारूवत्ताए नो तावन्नत्ताए नो तारसत्ताए नो ताफासत्ताए मुनो भुमो परिणमइ ?, हंता गोयमा! किण्हलेसा नीललेसं पप्प जाव नो परिणमइ, से केणद्वेणं भंते ! एवं बुच्चइ किण्ह- लेगा नौरटेसं पप्प जाव नो परिणमइ?, गोचमा! आगारभावमायाए वा से सिया पलिभागमायाए वासे सिया, कण्ह- लेना पंसा, नो खलु नीटलेसा, तस्य गया उस्सकइ, से एएणद्वेणं गोयमा! एवं वुच्चइ किण्हलेसा नीललेसं पप्प जाव नो परिणमइ" अत्र आकार एव भाव आकारभावः, आकारभाव एवाकारभावमात्रा, मात्राशब्दः खल्याकारभावव्यतिरिक्त- प्रतिविम्मादिधर्मान्तरपतिपेधवाचकः, तेन आकारभावमात्रयाऽसौ स्यान्नीललेश्या, नतु तत्स्वरूपापत्तितः, तथा प्रतिरूपो भागः प्रतिभागः, प्रतिविम्वमित्यर्थः, प्रतिभाग एवं प्रतिभागमात्रा, अत्र मात्राशन्दो वास्तवपरिणामप्रतिपेधवाचकः, तया प्रतिभागमात्रयाऽसौ नोटलेश्या स्यात्, नतु तत्स्वरूपतः, स्फटिक इवोपधानवशादुपधानरूप इति दृष्टान्तः, ततः स्वरूपेण फुगलेश्येयासी, न नीललेझ्या, किं तर्हिी, तत्र गता उत्सर्पति, तत्र गता-तत्रस्था तत्स्वरूपस्था इत्यर्थः, नीललेश्यादिकं

·श्रीमाव-
कद्वारे
लेश्या,
परिणामः
य० वृत्ती
उपोद्घाते
11८४७
उश्यान्तरं माय उत्सर्पति-आकारमा प्रतिविम्वभावं वा नीललेश्यादिसम्बन्धिनमासादयति, 'एवं नीललेसा काउलेसं
पप्प जाव नीललेसा णं सा, नो खलु काउलेसा तत्थ गया उस्तक्कइ वा ओसक्कइ वा तत्र गता उत्सप्पंतीति, किमुकं भवति ?-
स्वरूपस्यैव सती आकारभावं प्रतिभागं च कापोतलेश्यासम्वन्धिनमासादयतीति, अवसर्पति चेति नीललेश्यैव सती च
कृष्णलेश्यां प्राप्य तदाकारभावमात्रमासादयति, ‘एवं काउलेसा तेउलेसं पप्प तेउलेसा पम्हलेसं पप्प पम्हलेसा सुकलेसं
पप्प' भावार्थः सर्वत्रापि प्राग्वत्, एवं किण्हलेसा नीललेसं पप्प किण्हलेसा काउलेसं पप्प एवं जाव सुकलेसं पप्प एवमेकेकी
सपाहि पारिजाई' इति, कृष्णादिद्रव्यलेश्यानां च तेजोलेश्यादिद्व्यसम्पर्कतस्तदाकारभावादिमानोपपत्तौ तेजोलेश्यादि-
परिणामहेतुतोपजायते, तेजोलेश्यादिपरिणामे च सम्यक्त्वादिलाभ इति सक्षमपूथिवीनैरयिकादेरपि सम्यक्त्वादिलाभो
मावरूपां लेश्यामधिकृत्य तेजःप्रभूतिप्वेव लेश्याम द्रव्यलेश्यामधिकृत्य कृष्णादिकास्वपि, ततः प्राक् मतिश्रुतज्ञानलाभो
भाषलेश्यामधिकृत्य तेजोलेश्यादिपु इह तु सम्यक्त्वादिलाभो न्यलेश्यामपेक्ष्य कृष्णादिष्वप्यभिधीयमानोन विरुद्ध इति ॥
सम्प्रति परिणामद्वारप्रदर्शनार्थमाह-
वहूंते परिणाम पडियनइ सो चउण्हनन्नयरं । एमेव वड्डिअम्मिवि हायंति न किंचि पडिबजे ॥ ८२३ ॥
परिणामः-अध्यवसायविदोपः तस्मिन् शुभशुभतररूपतया वर्द्धमानपरिणामे प्रतिपद्यते, सवर्द्धमानपरिणामो जीवश्चतुणां
सम्यक्त्यादिसामायिकानामन्यतरत् सामायिक एवमेव' पूर्वोक्तन्यायेनान्तरकरणावस्थितेऽपि शुभे परिणामे चतुर्णामन्यतरत्
मामायिक प्रतिपद्यते, 'हायन्ते न किंचि पडिवजे' इति हायमाने-परिभ्रंशमुपगच्छति शुभे परिणामे न किञ्चित्पति-
॥४४७॥

·पवे सामावि, मलिष्टाध्यवसायस्यात् , प्राक्प्रतिपन्नस्तु त्रिप्यपि परिणामेषु चतुर्णामपि सामाचिकानां भवतीति ।। मम्प्रति धेदनाद्वारं समुद्घातक्रियाद्वारं च प्रतिपिपादयिपुराह- दुरिदाइ येणार पडिजइ सो चउण्हमन्नयरं । असमोहओपि एमेव पुषपडियनए भयणा ।। ८२४ ।। विविधायामपि सातासातरूपायां वेदनायां सत्यां प्रतिपद्यते स जीवश्चतुर्णामपि सामायिकानामन्यतरत् सामायिक, मापतिपदास्तु नियमादस्ति, 'असमोहतोऽपि एयमेय'त्ति असमयहतोऽपि वेदनादिसमुद्घातरहितोऽपि एवमेव-पूर्वो- न्यायेन येदितव्यः, मोऽपि चतुर्णा सामायिकानामन्यतरत् सामायिक प्रतिपद्यमानः संभवति, प्राक्प्रतिपन्नस्तु नियमा- वियत इत्यर्थः, समयहतरतु केलिसमुद्घातादिना सप्तविधसमुद्घातेन न किञ्चित्प्रतिपद्यते, किन्तु 'पुधपटिवन्नए भयणा' इति पूर्णमपिट के ममबहते विचारयितुमारब्धे भजना-समर्थना कार्या, यथा समवहंता सामायिकद्वयस्य त्रयस्य वा प्राक्- प्रसिपनो उभ्यते, तत्र केलिसमुदाते सम्यक्त्यचारित्रसमायिकद्वयस्य पूर्वप्रतिपन्नकः, शेपसमुद्घातेपु पुनः सम्यक्त्वश्रुत- सामायिफदयस्य यदिना सम्यक्त्यश्रुतदेशविरतिसामायिकत्रयस्य अथवा सम्यकश्रुतसविरतिसामायिकत्रयस्येति, प.मपातच सप्तविधी, यतोऽन्यत्रोफ-"केलिफसायमरणे चेयणा विउवितो य आहारे । सत्तविह समुग्घातो पण्णत्तो पीयरागेहिं ॥ १॥" गतं द्वारद्वयम् । अधुना निर्वेष्टनद्वारप्रतिपादनार्थमाह-- दषेण य भाषेण य निषेष्टितो उपहमन्नयरं । नरएसु अणुपट्टे दुग तिग चउरो सिउघडे ॥ ८२५ ॥ निष्टनं द्विपा द्रव्यतो भावतच, तर द्रव्यतः कर्मप्रदेशविसंघातरूपं, भावतः क्रोधादिहानिलक्षणं, तत्र सर्वमपि कम्म ·श्रीआच- या वृत्ती कद्वारे वेदनादि उपोद्घाते ॥४४८॥ निषेष्टवन् चत्वार्यपि सामाविकानि लभते, विशेषतन्तदावरणं, तत्र ज्ञानावरणं निष्टयन श्रुतसामायिकमामोति, मोहनीयं तु निर्वेष्टयन शेपत्रयमिति, भावतस्तु कोषाध्यवसायान् निर्वेष्टयन् चतुर्णामन्यतरत् प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नस्त्वस्त्येय, संवेष्टयंस्त्वनन्तानुवन्ध्यादीन् न किञ्चित्पतिद्यते, शेपकर्म त्वङ्गीकृत्योभयथापि ॥ गतं निर्वेष्टनद्वारमुद्वर्तनाद्वारमधुना-नर- एच अणुषहे' इत्यादि, नरकेप्यधिकरणभूतेषु अनुवर्तयन, सनस्थ एवेत्यर्थः, पाठान्तरम्-'नरयाओ अणछुट्टे' इति तत्र नरकादनुवर्तयन् , तत्रैव स्थितः सन्निति भावः, दुगंति आद्यसामायिकद्वयं प्रतिपद्यते, तदेवाधिकृत्य पूर्वप्रतिपन्नोऽ- प्यस्ति, ततः उद्धृत्तस्तु कदाचित् तिर्यक्त्पन्नः सर्वविरतिवर्ज सामायिकत्रिक प्रतिपद्यते, मनुष्येपूत्पन्नश्चतुष्टयमपि ॥ तिरिएतु अणुचट्टे तिगं चउर्फ सिआ य उच्चट्टे । मणुएसु अणुवढे चउरो ति दुगं तु उबहे ॥ ८२६ ॥ देवेसु अणुवढे दुगं चउकं सिआ य उबट्टे । उघमाणओ पुण सघोऽपि न किंचि पडिवजे ॥ ८२७ ॥ तिर्यक्षु गर्भव्युत्क्रान्तिकेषु संशिपु अनुदृत्तः सन् निकम्-आचं सामायिकत्रयमधिकृत्य प्रतिपत्ता लभ्यते, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादस्ति, 'चउछ सिया उ उद्य:' इति उद्धृत्तो-मनुप्यादिप्वायातः सन् स्यात्-कदाचिच्चतुप्कं, स्याद्ग्रहणादिदमपि द्रष्टव्यं-स्थानिक स्याद्, द्विकमधिकृत्योभयथापि भवतीति, 'मणुएसु अणुवढे चउरों' इति मनुप्येष्वनुद्वृत्तः सन् चत्वारि प्रतिपद्यमानः सम्भवति, उपलक्षणमेतत् त्रीणि द्विकं वा, प्राक्प्रतिपन्नस्तु विकल्पत्रयेऽपि नियमादस्ति, ति दुगंतु उबढे' इति मनुष्येभ्य उद्वृत्तलिर्वनरामरेष्यायातस्त्रीणि द्विकं वाऽधिकृत्योभयथापि भवति, किमुकं भवति ?-देवनारकेपुत्पन्न आद्यं सामायिकद्वयमधिकृत्य प्रतिपद्यमानः पूर्वप्रतिपन्नो वा लभ्यते, तिर्यक्षु पुनरुत्पन्नः सर्वविरतिवर्जसामायिकत्रयम- ॥४४॥ FACY ·विकृत्योभयधापि भवतीति, देवेप्यनुद्वृत्तः सन् प्रथम सामायिकद्धयमाश्चित्य प्रतिपद्यमानकः सम्भवति, पूर्वप्रतिपन्नस्तु नियमादलि, 'चउ सिया उ उच्च? इति देवेभ्य उद्वृत्तः सन् चतुष्कमाश्रित्योभयथापि लभ्यते, स्यात्शब्दग्रहणात् निकं दिकं च, इयमन भावना-देवेभ्य उद्वृत्तः सन् तिर्यक्ष्यायातः प्रथमं सामायिकत्रिकं द्विकं वा प्रतिपद्यमानः प्राक्- प्रतिपन्नच उभ्यते,मनुष्येप्यायातः सामाचिकचतुष्टयमपीति,उद्वर्तमानकः पुनरपान्तरालगतौ सर्वोऽप्यमरादिः न किञ्चित्म- तिपद्यते, मारुमतिपन्नस्त्वाद्ययोः सामायिकयोर्लभ्यते ॥ आश्रवकरणद्वारमाह- नीसपमाणो जीयो पडिवजह सोचउपहमन्नयरं । पुवपडिवन्नओ पुण सिअ आसवओ व नीसवओ ।।८२८॥ यत् सम्यक्त्वादिसामायिक प्रतिपद्यते तदावारकं कर्म मिथ्यात्यमोहनीयादिकं निश्रावयन्-निर्जरयन् शेपकर्मानुव- भन्नपि जीयः प्रतिपद्यते चतुर्णामन्यतरत्, किमुक्कं भवति? चत्वार्यपि यथायोगमेवं प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नकः पुनः स्यादाधनको चा-बन्धकः निःश्रावको वा-निर्जरकः, वाशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, आह-निर्वेष्टनद्वारादस्य का प्रतिवि- शेष:?, उच्यते, निर्वेष्टनं नाम कर्मप्रदेशविसहातल्पं, ततोऽनेन क्रियाकालो गृहीतः, निःश्रवणं तु निर्जरा, ततोऽनेन निष्ठा- फालो गृहीत इति भेदः, अथवा प्राक् संवेष्टनवकव्यताऽर्थतोऽभिहिता, इह तु साक्षादिति ।। साम्प्रतमलङ्कारशयनासन- गजमणदारकदम्यक व्याचिख्यासुराह- उम्मुफमणुम्मुफे उम्मुच्चंते य केसअलंकारे । पडिवलेलऽनयरं सयणाईसुंपि एमेव ॥ ८२९॥ उन्मुक्त-परित्यके अनुन्मुक्त-अपरित्यके, अनुस्वारोऽलाक्षणिका, उन्मुंचंश्च केशालङ्कार-केशोपलक्षितः ‘कटकके- -

·श्रीआव.
श्यक मल-
कद्वारे
आश्रयादि
य. वृत्ती
यूरहारकक्कणषखाद्यलंकारः केशालङ्कारः, तं प्रतिपद्येतान्यतरच्चतुर्णा सामायिकानां, माक्मतिपन्नश्च लभ्यते, अत्र भर-
तचक्रवत्योदय उदाहरणं, एवं 'शयनादिप्वपि' शयनासनचमणरूपेषु चतुएं द्वारेषु योजना कार्या, उन्मुक्तशयनोऽनु-
न्मुकशयन उन्मुंपंश्च चतुर्णामन्यतरत् सामायिक प्रतिपद्यते, प्राक्पतिपन्नश्च सम्भवति, एषमासनादिप्वपि योजना कार्या।
तदेवमुक्तं विस्तरतः, वेति द्वारम् ॥
उपोद्घाते
॥४४९॥
इति श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविहिताया आवश्यकवृत्तेः द्वितीयभागः॥
NCER
इति श्री-आगमोदयसमिति-ग्रन्थोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ६०.
॥४४९॥

·-----Pun इति श्रीगन्नलगिर्वाना विहिताना आवश्यवृत्तेदितीयभागः समाप्तः ॥ मी- मन- प्रकारे मन्ना