·PREFACE Sometime in September 1962, San PP alias Aopūsaheb Joshi of the Sanskrtic Samiti Brahmada Sabha, Gırgaum, Bombay 4, casually told me that the Sabha intended to get the popular Marathi play' at HT46' rendered into Sanskrit for the purpose of staging the same As I had leisure at the time, I decided to try my hand at the job and completed the translation of the great stage-success by the late Natyacarya Govind Ballal Deval It was revised subsequently and in the matter of effecting necessay changes Shn Daji Bhatavadekar rendered valuable help He kept his experience of the Sanskrit stage of the last several years entirely at my disposal Rendering the songs was a difficult task for me as I lacked in the necessary equipment in the art and science of Music so essential in being able to do justice to the original Shri Madhavrao Kundale, Shri Atmaram Thatte and Shri Balasaheb Takekar tutored me with the result that I rendered the thirty-one sings preserving the original mode of singing the same as best as I could Shri Balasaheb Mate and Shri Suresh Haldankar were kind enough to spare for me enough time, in spite of their very busy programme so as to enable me to give the finishing touches to the songs thus composed Shri NK Mate VITI and Prof NN Bhagwat Ismail Yusuf College, Jogeshwan took a personal interest in helping me out of the difficulty gefa #fagiz' I owe to the former Prof N N Bhagwat's suggestion that the last line of the song beginning with मुशान्तवन्द्रानना should be कुटिरकुन्तला, AFST110ET, afs=177411, I have accepted, though I could not ·4 incorporate it in the printed text The entire song धन्यमद THTH is Shri Daj Bhatavdekar s composition To Shn Ramesh Kher I am thankful for the help he rendered in checking the manuscript copy of the text of the play before it was sent to the press. Shru B K Limase a gener in the field of translation with the rendering of the Gujrat 92 into Sansknt to his credit spared time to go through the translation and check the same from the point of view of grammar I sincerely thank him for the kind help he has given me. The members and volunteers of the Brahinata Sabha were uniformly kind to me throughout the period of over three months spent in making preparation for the publ cation and the staging of the play To Shri RG Deval son of the late Natyac'ırya G B Deval I am thankful for having given me the rights of publication and staging of the Sanskrit menta H79) My experience has convinced me that a play is देवानां कान्त ऋतु चानुष where so many persons contribute thetr very best to the यनममार The highest quota has come from Shn Daji Bhataydakar Director-I would prefer to call hm #77-IR-and Shri P P Joshi the Producer of the play But for then my translation would have remained with me in the form of a manuscript I wonder whether I would have completed the same f the encouraging assurance that it would be staged by the Sanskntac Samu of Brahina pa Sabha were not there. The Staff of the Rashtravaibhav Press deserves sincere thanks for the help given in print og the play } ·5 I must draw attention to the fact that I have literally rendered the phrases used by that and I to refer indirectly to fail and T717 respect vely ( अस्माकमेते एते etc) पष्ठिका, अइदशा have been accepted 29 the equivalents of '2' and '8477ar', respectively Words printed just before the text of the songs into brackets are mere reproductions of the original such as ( 79 T & ) and indicate the mode of singing the songs There could of course be no translation of the same. Tæfeat has been made to sigufy' frame (of a photograph) I hope that the translation will serve the purpose of acquainting non Marathi speaking lovers of drama with one of the most successful Marathi plays Though Phalgunarāga originally was a 'foreigner', the late Shri G B Daval has given him such a local habitation, that had 1t not been for the authors statment to that effect, readers and spectators would not have even suspected the character as also others to have been adopted from a western play Craving the indulgence of readers and spectators for such imperfections as may have remained, I offer the animaatika to the lovers of drama for being judged by them To adapt a phrase of the कविकुलगुरु, 'भाग्यायत्तमत पर न खलु तदाच्य जनैर्मादशै । इति शम्। F/74, Lohmanya nagar, Bombay 16 RR Deshpande.

·६ पृष्ठ ६ सङ्गीत संशयकल्लोलान्तर्गतानां गीतानां वर्णानुक्रमशः सूची। गीताराम पृष्ठा गीतारम्भ १ अधम अकारि ३८ १७ मदुपरि मियाणा २ इय बहु ३७ १८ मानिता मदीया ३ एप नून भाति ७० १९ मिथ्याधी किमिव ४ करोयरे १०२० मुग्धधियो ५ कुटिलहेतुस्तव ५५ २१ मृगनयना ६ को नु जगति २६ | २२ मोहमिम मुञ्च ७चिन्मय ९४२३ याहिरे ८ तनुविक्रय ३८/२४ समविधी ९धन्यमह १०/२५ आमयमा १० ननु सगपथ ५७/२६ मधयममा स्वात ११ नरकलि २३ २७ सदयातिकोमल १२ नायगान ४३२८ साम्यलवोऽपिन १३ निद्यजीवन ३९/२९ मुशान्तचद्रानना २४मयम क्रियता ९/३० मौख्यभुधां वितरेत् १५ बल्रपद ११३१ हदि हि घरव १६ मङ्गलेऽहि १०/३२ इंदि हि घरत्व ७८ २ २३ ८० ८ १ १ सङ्गीत संशयकल्लोलान्तर्गता आभाणका । (१) आकृतिकस्य, दृटिस्तु काकस्य । (२) आदी स्वराप्रेरण, तत्रापि वृश्चिकदशनम् । ( अथा, आदौ त्वराया अकुश तत्रापि वृश्चिकदा ।) (३),काकेषु वा सोऽपि काक ! (४) गोठे रोहिगी गेहे गहिणी, यावत्ताध्ये तावाखत। (५) श्रुटित सम्बध , प्रशान्त कलह । (६) ननु यस्यैव दुमति , तस्यैव प्रायश्चिति । ८९ ·७ (५) निगूढेऽपि कुक्कुटे उदेत्येव अरुण । (८) नून यस्य अधिकार , सोदय एव तस्य पादप्रहार । 'कोऽसौ यात्यग्रत ।' प्रतिभापते 'वियाननु अश्वो २० १९ मूल्यत ?' १५ (१०) भुजङ्गी पोषण प्राप्तवती, सा पुन पोषकमेव दष्टवती। (११) यत्स्वकीयाया , तक्षारम् । यत्परकीयाया तत्सारम् । (१२) यावदभिनवा प्रभूतकुतुका । अयोपभुक्ता भग्नकपर्दिका । (१३) राषित मदिरे मार्यया राम ! साधितस्तावद् भर्ना गृहे काम । ११ (१४) सुवर्षाया कण्ठे अपहृत हार , वराक्या सरलाया कपाल ल्गुडप्रहार । ८९ (१५) स्वय गोमय भश्चयितव्यम् , परस्य पुनर्मुखमाघातव्यम् । २१ पृधाइ २० ३७ शुद्धिपत्रम् । पक्ति (उपरिष्टात्) शुद्धम् समीचीनमेतत्सवृत्तम्। २ सर्वस्यारय स्फोटसन्तानस्य पुरत मुहूर्ता प्राक् देवदर्शनार्थ बहि ३ स्वैरसञ्चार । २४ तापयते वितथमार्जयम् । अस्मिन्नेव आज्ञापयतु इतस्ततोऽवलो न वा २७ अन्तिमस्तावदेक ४० ४६ २४ ९ ६१ ६२ दुर्बलता असम्भाव्यमेवैवत् । अभ्यन्तर ·श्रीः बाह्मण सभा-सास्कृतिकसमितिद्वारा संगीत-संशयकल्लोलम् इत्यस्य नाटकस्य प्रथम प्रयोगः रविवासरे ८३१२१६३ दिनाहे सायकाले चतुर्वादने षण्मुखानद-सभागृहे 'किंग्ज सर्कल' विभागे अभिनीतः। प्रयोगस्य अस्य निर्मात-दिग्दर्शक-कलाकाराः सहायाध:-- निर्माता प्रभाकर पा. जोशी दिग्दर्शका कृष्णचन्द्र भाटवडेकर एम् ए. कलाकाराः विरागी वासुदेव जोशी फाल्गुनराय दाजी भाटवडेकर, एम्.ए. भादव्यः सीताराम डोंगरे आश्विनथेष्ठी बाळासाहेब टिकार, बी.एस्सी. एल्एबी. रेवती सो निर्मला गोगटे, एम्. ए कृत्तिका सौ. मगला पर्वते, बी. ए. रोहिणी कु. मालिनी लेले स्वाती कु. शशी वापट वैशाखश्रेष्ठी श्री राम बापट, बी. ए. मृत्यः श्री. वामनराव अम्यकर अनुराधा कु.तारा आठवले मघा सो. गन्ता आपटे सहीत सभा गापक: श्री. अरविन्द चापळकर, एम ए. एएल्. बी. सहायकाः घाघवादको माधव कुंडले, आत्माराम पत्ते रंगभूषाकारः नाना जोगळेकर (मेकअप सहित) घेपभूपाः पर्शियल स्टोर्स (भुलेश्वर) छायाचित्रकार: राजदच पोटो स्टुडियो नेपध्ययोजक श्री. मार्गवराम पागे (म. म. सा. संघ) हमञ्चव्ययस्थापका: श्री. दादा सिरे, सौ. जोशी, सौ. सप्रे, गोरे, राजाभाऊ लिो, पां. मि. जोशी, येद्य, दातार, हसबुद्ध, मराठे, परके, केसकर इत्येते तथा मासभामाः वयसेवकाः ।

·नाट्यं भिन्नरुनेर्जनस्य पदुधाप्येक समाराधनम् ।
अनुवाददार
TV
मूल-मराठी-लेस:
१. नाट्याचार्या गो य. देवला
मा. रं. रा. देशपाण्डे
दिग्दर्शक
निर्माता
भी दाजो भाटयरेफर
श्री. प्रभाकर पां. जोशी

·प्रथमा पस्ति.। तिठन्त (वामत.):-श्री. राजा खिरे, पा. भि. जोशी, वासुदेव जोशी, वा. रा अभ्यकर, सीताराम डोंगरे, दाजी भाटवडेकर, बाळासाहेब टिकैकर, राम बापट, माधव कुडले, आत्माराम थत्ते, द. वि. वैश, दादा खिरे. द्वितीया पस्ति । (वेत्रासने उपविष्टा )-रा. रा गोरे, सौ मालती सप्रे, श्री मा. र सप्रे, प्रा. . रा देशपाडे, श्री. पा. जोशी, सौ. शकुतला जोशी, सौ मगला पर्वते. तृतीया पङ्क्तिः । (अग्र उपविष्टे)-कु तारा आठवले, कु. मालिनी लेले.

·अथ सङ्गीत-संशयकल्लोलम् । प्रथमोऽङ्कः। प्रथमः प्रवेशः। नान्दी (आलनधी) सौख्यसुधां वितरेत् । चिरनवाम् । सदाशिवो यः हिमगिरिजाधवः साधुजनानां तापमपहरेत् ॥ धु०॥ करेण शी दधाति गङ्गाम् । मत्सरभावात्सती कोपयति । 'अशिवपश्यसि वद कमिन्दुम्?' पृच्छन् कुप्यन्पातु यःशियः॥१॥ साकी बलवत्पदनतगोविन्देन हि सङ्गीते सुनिबद्धम् । संशयकल्लोलास्यनाटकं हास्यरसेनालचितम् ।। प्रयोगतां नीतम् ! पश्यत शृणुत ॥ स्थिरचित्तम् ॥ १॥ (नान्द्यन्ते प्रविश्य) चिरागी- गीतम्। हदि हि घर त्वं बोधं सत्यम् । संसारे शान्तिनिर्झरम् ॥ध्रु०॥ संशयशठः पिशाचो महान् । स्वीकुरु तं न च क्षणमानम् ।।१।। निशाचरी कल्पना जडा। प्रसेत्कण्ठमिति मद् भयम् ॥२॥ पहुरूपा सा जनवाणी । यदि स्वीकृता, सकलो घातः ॥३॥ ननु अस्माक कार्तिकनाथस्य दीपोत्सवाय 'द्रोणीमित तेलं दास्यामि' इति प्रतिश्रुतमासीत्तत्रभवत्या- फाल्गुनराय:-[नेपध्ये ] अपेहि ! अपेहि इतः । न किंचिदपि लप्स्यसे । विरागी-भोः कस्पादकारणमेव अभिपत्यते ? प्रतिश्रुतमासीत्तत्रभवत्या । तदागतोस्मि ग्रहीतुम् । ।

·२ सहीत संशयकल्लोलम् फाल्गुनराय'-[नेपथ्ये दम्भकशील :- विरागी-यदि नेन्छति भवान्दानु न प्रयन्छ । कुतख अहेतुकमेव सदिह्यते । एषा हि सशयत्ति निराश दानादिक कारयति च पुण्यक्षयम् । किं पहुना, दैनदिने व्यवहारेऽपि, अर सशयपिशाचः मुख कलुपयति । काम नाचरतु दानादिक भवान् । साधयाम्यहम् । आत्मनोऽपि कल्याणार्थ स्मरख भवान् मद्बोधम् । हदि हि धर त्य योघ सत्यम् । (निफा-त ।) फाल्गुनपय'-[प्रविश्य ] रे दम्मा मन् ! गीतम। श्रामय मा कण्ठ स्त्रम् । नास्ति तृषा योधरसे। दम्मिनपेहि मा स्था मुहूतम् ॥ ध्रु०॥ यूय न साधय खल-चोर-धूर्व कितय-शठ-कठोरा । ध्यसनाम्धा मनपथ हि । श्रद्धालूखापुष्प न् ॥२॥ तदरगच्छ । आम्, शात मया कस्यापि सदश मम भार्याया प्रापयितु, पत्र पत्रिको वा कस्यचित् तस्ये दानुमागत भवेदय कश्मन जन 1 अय सापि ननमतिमात्र युक्ति निपुणा एव। अथ कथयति 'मातृभगिन्या गृहमह गच्छामि' इति व पुनमणिष्यति 'अद्य प्रप्तो भगिया सदेश' इति । पुन क्वचित्कययेत् 'आहूताऽस्मि पितृभगिया' इति । एवं प्रत्यक्ष नवनवा युक्ति योजयन्ती आस्ते | सामन तु न तासामेकयापि अति सघास्ये, इति सम्यानानातु सा | अननेच हेतुना बहिर्विशाखपुरात्, अस्मिन् निजे निवासे निवस्तुमागत । ननु चिन्त्यताम्, नगरे वसन्, एतादृशीं भायों, कियन्त काल परित्रायेय ! तत्रापि, इदानीतने काले, काक बक शठ-वेट विशदीना नैकवर्णाना विलासैकपगणा महता ओपन इव सकुलीकृत खल्विद नगरम् अत्र हि रामदासा, हरिदासा, पुराणिका , वेदान्तिन ब्रह्मचारिण इति सर्व परस्पर सर्धमाना छन्ति शाख्ये। तनात्र उपायान्तरम् । यमया विहित तदेव समीचीनतमम् । न तया बहिर्गन्तव्य, न कनचित्तया सलरितय वा । एतदर्थ मम प्रहरित्व तावदनिवार्य जातम् । ततु न केवल सह्यम् अपि तु वरणीयमेव । तरिकमवमेकाकी स्याम् ! इमा तावदाहूय, दमयन्तीचरित्र पाठयामि ।

·३ प्रथमा अङ्क --- . अयि ! अन्तस्तत्र चदनपेटिकायाम्, उपरिष्टादेव पुस्तकमेक वर्तते । तनावदानय । अपि! अपि भ्रन नु ! भो कथ प्रतिवचनमपि न करोति। (दार गच्छन् । तकि मौननवमधुनारलम्न्यते ! अय, न अत्रापि दृशते । भो का नु खलु वर्तसे। (इतस्ततोऽवलोक्य) नूनमपसृता ! निपुण विमलन्धोऽस्म्यनया । भादग्प, अरे भादव्य, मा व्य! एहि शीमम् । पाल्गुनराय! क्रियता तर्हि सप्रति शनि सुचिरम् । अरे भादव्य! आगतो वानवा अयमपि दाठ, तस्या एव सहाय सवृत्त, इति भाति । (प्रविशन्त भादव्य प्रति ) कि रे! क्वास्ति सा! माग्य -पश्चाद्वारेण फार्तिकनापमदिर गता । फाल्गुनराया-पचाद्वारेण! तद् भादव्य ! गच्छ शीघ्रम् आनय गृहकार, पूरय च द्वारावकाशम् । अयप्रभृति एष मे नियम', यद् दिद्वारके गहे नैव पस्तम्यम् । यावदस्मिन् द्वारे उपविष्ट , तापन्निर्गतायो द्वारान्तरेण तेन । सप्तदशद्वारे प्रयस्त्रिंशद्गवाक्ष च गा ईदृशे फथ नेत्राणा शतमपि पयु पर्याप्त भवेत् । किमुक्त त्वया-'कार्तिकनाथस्य मन्दिर गता'इति! भाव्य-आम्, मत । फागुनराय:-अपि मुवसना सालता च गता! मादब्य-तनाम कथम् । यथानिय गता। फाल्गुनराय -अपि तया धारितानि सर्वाणि भूपणानि । अपि च परिहित सचित्रात दुलम् । आसीमासिकायाम् उज्ज्वल मौक्तिकभूषणम् १ अपि चिरमुतरीयमपि परिहितमभूत् । भादव्य -अप कि, भतं ! फागुनराय -यथावतत्सर्वम्। किमितोऽप्यधिकमिभ्येत ! मादण्या-, अन्यदेव विकल्पित माति मवता चेतसि । यदि इष्टम्, उदतोऽसमिति कला, ददातु चपेटिका कपोले मता। किन्तु, मत । दशी परमातिपुरमा स्वामिनीगता पृच्छा, न युस्ता प्रतिभाति । मत । भा ताकिर, सयापि मन्ये सांप्रत स्वामिन्या अपरमत व स्वामी । पाल्गुमराप-यदि भारकोऽभविष्य तदा कय मा य दुर्ललिता यमविपत् यदेव तयारित 'एष मे पति पर स्प्रेगता प्राप्त', भन इव - ·सहीत-संशयकल्लोलम् कुमुमम्, माममितः मृत्यमास्ते 'इति, तदेव अपशिप्त मर्यादाया अवगुण्ठनं तया, भारधन र नर्तनम् । यदि अइमेव आदितः उग्रतामवलम्स्य, उत्पिता पादप्रकारेण, उपविर्धा च ता मुश्याघातेन नियत सममानयिभ्यम्, तर कर्बुरा पोरिकेव मे, सा मुन्त्रिताऽमविभ्यत् । मया पुनचिन्तित, 'मुशिक्षिता, अभिजनवती चैयम्, नैव वाममार्गमनुमरेत् ' इति । परन्त, किं शिक्षणेन ! अनि जातु वाघमलकरणम्, भान्तर रूपं परिवर्तयित प्रभवेत् । करिका नाम शश्वकपरिकैव । मादय्या-नन क्षम्यतां मेऽपराध । स्वामिया तु न तिलमानोऽपि दोपः, र निन्दामहति । यत्पुन वाममार्गानुसरणम् इति किं चिद् भवता निर्दिष्टम्, ईश एव तबानाति । फागुनरायन तस्या तिलमात्रोऽपि दोषस्त्वन्मतेन । ' दोपराज्ञिरेव सा' इति तु मे मतम् । तकिमत्र करणीयम् । भादव्य ! नेद कुत्रचिनिदेश- नीयम् । गृहच्छिद्राणि ह्येतानि । व तु मम पुरातनः सत्यशीलो विश्वसनीय भृत्य । अत मन्त्रये त्वया सह। पश्य ताव, मम हमर्मोण्येव तथा निकृत्तानि । मुखं च मे कजलावलित कर्नुमुद्यता सा। भादव्या-मा मैत्र मत ! हा धिक् ! तन्नाम देवना एव कुपिता स्वामिन्ये, यद् भमनसि, ईदृश्यो विपरीताः कलना. सभवन्ति । यदा तहा प्रमाणं भवतु, यदानिय मणितमेतद्मरता । पूजाकुमुमतापूर्वक तु भगामि 'वितय, तुपकण इव तुच्छ. एव, भवत. एप सशय इति । न सत्यस्य लेशोऽपि तस्मिन् । फाल्गुनराय-किमात्य 'निराधारोऽय सश्य इति! अरे! तस्मिन् दिने, ज्येष्टिना विवाहोत्सवे, वधूवरयात्राया अवसरे, यानि तस्थाश्चेष्टितानि, प्रत्यक्षीकृतानि तानि सर्वाणि मया । कल्पितादेव कारणात्कुतधित्सहसा हसितव्यम्, मामवलोक्य नासिकाभङ्ग कार्य , सागविक्षेप प्रदर्शनपुर सर च इनस्तत. अटितव्यम्, पुरुषाणा गात्राणि स्वगात्रै सघयन्त्या चलितव्यम्, एवमात्मक सहस्रक स्खलु तल्लीलानाम् । विवाहादनन्तर कानिचिदिनानि, तथा मुवृत्ताऽऽसीत्, यथा मयूरपिच्छनेत्रसदृशेन परपुरुषनेत्रेण न क्षणमपि सयोजयति स्म नेत्रम् । इदानी , तु न जाने कुत्र ·'प्रथमः अहः makammu masimammmmmmmmmuuuuramarun गता सा सभ्यता, सामर्शदा, अस्तमिता वा मालमेति । किंबहुना, मदनुज्ञा विना, किमर्थ सा कार्तिकनाथं गता? भादव्या-बहुषु दिवसेषु नावसरः प्रातस्तत्र गन्तुम् , इति गतास्युः। तत्र का हानिः! फाल्गुनगयः-तत्र का हानिः महामोऽसि । न किंचिदपि जानामि। .न तावद्देवदर्शनं कर्तु, किन्तु देवालयेऽस्मिन् समये परिभ्रमस्यः शठेभ्यः आस्मान प्रदर्शयितुं, सा गता। अपि न गृहे देवाः १ ईदृशीभिस्तु नारीभिः सकलप्रसाधनपूर्वक देवालयगमनमेव काम्यते। सर्वे धूर्ताः जाल्माय अस्मिन्मुह तत्र संमिलन्ति नु । भाव्यः-अन्यायः सुमहानन्यायः खलु क्रियतेऽयं म । यदि इयमेव निन्दा केनचिदपरेण कृता अमविण्यत्, तदा प्रागैरेव तं व्ययोजयिष्यम् । फाल्गुनरायः-अरे शठ ! मेलापक ! किं तां नी कैतवशीला माया मे प्रशससि येतनं मत्तः, सेवा पुनस्तस्याः? भादयः-भतः । इयं मा परित्यक्ता सेवा । भाशापयतु भवान् । परिश्रमेण यप कुत्रचित्पूयिष्यामि उदरम्। यसु स्वामिनामिव शुद्धचरितां निर्मला च पत्नी केतवेन दूषयति, न तस्य भर्तुः अन्नकणमपि मशयिष्यामि । दीयता हि मवेतनम् । सोऽयमस्मि प्रस्थितः। (आरतरण-जलभाण्ट- कम्पल-वास:-प्रभृति संग्रहीतुं प्रवर्तते ।) फाल्गुनराया-(स्वगतम् ) न खलु संप्रत्येव धूतोऽयं तर्जनीयः। किन्तु, चाटुवननेन अनुालयितव्य एव । यतः सयासत्यप्रत्ययं विना नायमुप- नीविको स्यति । अन्यच्च, मयापि तावत् प्रियसीकृतम्। अधुनापि कुतर्कविम्भितमेव इदं मे स्यात् । (प्रकाशम् ) भरे । नाद्यापि मया निर्णीतम्-'यं कितवा' इति । किन्तु, त्वमेव ताक्मण। अपि नैतानि दुलेगामि त्रिपोहि नामैताः । न रालु मप्र: शिथिलीकरणीयाः- इत्येतावदेव भगामि सरिधेहि तत्सकलमरि यथास्यानम् । मादस्य:-(यपावन् स्थापयन् ) आम्, एतद् भरतो वचनं समीचीनम् । भतः! कियान्मे पुद्धिविमयः। किन्तु विनेव नरःपत्ययं, भवाध्यानां माशयाना संशयावलम्बनम्- ·६ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् फाल्गुनराया-(स्मित नाटयन् ) भयि मूढमते! अपि सर्वमेतत्सत्यमेव मत त्वया । एतावन्त काल समन एव समीक्षितुकाम एवमवदम् । तद्गन्छ । श्वान तावदितस्तत सचार्य आगच्छ । यदा व प्रत्यागमिष्यसि तदा कायान्तर किंचिद् अवश्यकरणीय समादिशामि । भादव्य'-एव भवतु । अयमह कुक्कुर सचार्य प्रत्यागच्छामि । (निष्क्रान्त ।) फाल्गुनराय -(त निष्कात ज्ञात्वा) भुवमेतद् ब्रवीमि, पल्या मे धनमस्य दर्गितम्, येन प्रलोभितोऽयम् । भवतु तत्तथा । क्व तावदिर्य गतति भणितमनेन-1 कार्तिकनाथस्य मन्दिर नु । अञ्जमा तत्रैव गम्छामि, ता यथास्थितामेव च आकृष्य आनयामि । न यदि तो स्तम्भे बघ्नीयाम् नामापि स्वक परिवतयिष्ये । कि तु फाल्गुनराय! यदि पाणिग्रहणमेव ईदृश्या अवदशाया न अकरिष्य ! गीतम्। (शहा घसि घोर) मिथ्याधी किमिय जाता तिथिध वितथा पुरोहितघृता ।। वृता च पा स्त्री सानपदाता ॥ध्रु०॥ महाफुलेन च दूरमोहितो याहमुशिक्षणरूपविलितो । पन्दितचरणा त्यामानयम् ॥१॥ द्वितीयः प्रवेशः। (तत प्रविशति स्वगत भाषमाण परिकामश्च आश्विनश्रेष्ठी) माश्चिमटी-यदय कर्तुमुद्यतोऽस्मि, तत्परमहदोऽपि मे वैशाखभेष्ठिन न सपतम् । समीचीन न तस्यामि कपित यत , यदि राजमार्ग विहाय बुध्येय विमार्गमनुस काम स्याम्, क्य तत्तस्य अनुमत स्यात् ! किन्तु, किमत्र विधयम् । पञ्चविंशतिवषमात्रवयसो यूनो मे तिसो भार्या: समनन्तरमेव पञ्चत्व गता । यथा जन कधिद् वलरी रोपयति, मारजनादिना लालयति, सा च पुष्पपलधारिणी बायते, तदानीमच घ रोगा कुतधिदक्स्माद् विनाशमेति, एवमेव कल्पत्रितय मे दिव गतम् । अपान्ते, भतीव सत्रस्तोऽह जातकमा मनो भारतीय-ज्योतिर्विदरेम्यो ·प्रथम अक ७ Mummammaanwr HHH 4 . १ माघमाघेश्वराख्येभ्यो दर्शिनवान् । जातके दृष्टिक्षेपमारण उत्तवतस्ते 'मङ्गलो वोऽतीवानिष्ट मायास्थान च व सर्वेषां पापग्रहाणा धि समायाता। अथात् न परिणीतया स्त्रिया भातश्रिराय सहवास स्यात् । तन्मा खल्वात्मानमत्या विषदि पातयतु । यदि विध्यन्तरेण विवादो विहित स्यात् , तदैव समवे स्त्रीमुखम्' इति । प्रतीतिश्चास्य तेषा जातक पटितस्य मे जाता, परित्यत्तश्च मया विवाहविचार । ज्योतिर्विदामादेशमनुसृत्य, सुवृत्तां गणिकायका पाचन अविष्य, तया साधै पपीतहियव, गाईस्थ्यसुखमनुभविष्यामि, इति अध्यवासित च गणिकाया मघाया छ या रेवतीम् इष्टेभ्यो दशगुणितैरधिकैमुरणैरन्विता प्राप्य दिष्टया वधं । प्राय मासमेक प्रत्यह तमिवाम गच्छता मया सुष्टु परीक्षिता सा न केवल तश्या न्यूनलयोऽपि मया नायलोक्ति , प्रत्युत मादृशन फेनचि सह परिणीत स्त्रीव यावजीव निवसन निश्चित्य विगत वषत्रय तया कौमार्यवतम् असिधारातीक्ष्ण समाचरितम् । तदिद 'भवितव्याना द्वाराणि भवन्ति सवन' इति यदुच्यते । ,आवयोनि कोच सल प सवृत्त । 'निर्णायकवचन सशपथम् अनैव रमाकान्तस्य समक्ष दास्यामि' इति मणित्वा गता सा । तत्त्वतो धर्मदृष्टया यद्यपि गौण इवाय प्रकार , तथापि प्रेममुखपृष्टया तावत् , आययोरय युज्यमान सम्पघ प्रष्ट एव, इत्यत्र न बोऽपि सशय । (आर्य) अयिकम् धम् 'कम् शुम्' इति कुतो विद श्रुतिमधुर शिजितम् ! अथवा किमनया पृच्छा! तस्या एव नूरणितमिदम् । अहो! कपमस्या सहज पदयासोऽपि लयमनुरुध्यते । अहो मद्दती पुन सुस्वरता नूपुरस्य! 'कम् झुम्'! 'कम् झुम्! भो आगम्यताम्, आगम्यताम् , अपि तृपित चातक मेघमाले । आगम्यता स्वागत ते । गीतम् । ('लावणी' सरणीमनुसत्य) सुकातचन्द्रानना साऽऽगता भ्रूधनुरातन्वती ॥ कटाक्षखरशर निपात-भेदित हृदया गजगामिनी। रदनपङ्क्तिरिह भाति मुखेऽम्या नून शशिशकला ॥ [रदनपक्तिरिह खण्ा शशिबिम्बस्य मुखे रोपिता ॥] कुटिल्युन्तला, सरलतालिका, नेत्रे, नलिनीदले ॥ (तत प्रविशति रेवती)

·८
सङ्गीत-संशयकल्लोलम्
www.
त्वदीया गुण-
रेवती-साधु ! साधु ! अहो चारता तानविलसितस्य । एतावतस्वावदिवसान
गोपायित इवासीदयं गानगुणः ।
आश्विनथेष्ठी-सङ्गीतदेवताया अस्यास्त्रपमान इव गूढः आसीत् । ननु
अप्राप्य भवसरविशेष, कथमसौ प्रकाशः स्यात् !
रेवती-अपि प्राप्तोऽद्य उचितावसरः!
आश्विनश्रेष्ठी-आम्, एवं माति प्रसन्नादस्मान्मुखकमलात् ।
रेवती-कः खलु कस्यामि स्वाप्नि नन्दनवनविहारं रुभ्यात् ।
आश्विनश्रेष्ठी-किन्तु, कः पुनः साक्षादुपनते नन्दनवने, स्वाप्निकेन
विहारेण तुष्टः स्यत्।
रेवती-अहो निपुणता प्रतिवचनस्य । ननु प्रासं प्रति प्रासमनुबध्य प्रववते
भापगम् । कदाप्रभृति कविदीक्षया अनया दीक्षितो भवान् !
आश्विनथेठी-ननु यदाप्रभृति सद्गुणलावण्य जालेऽस्मिन्संसक्तः।
रेवती ननु पृच्छामि, कः खलु काल्पविषयः ।
आश्विन श्रेष्ठी-कोऽन्यः । त्वं त्वद्यौवनम्, त्वलावण्यम् ,
सम्पद् , तव हसितम्, मापितं गतं, सकल्ला स्वमे।
रेवती-तत्तावदास्ताम् । अतिप्रशंठनशीलः खलु पुस्पाः । किन्तु, न अद्य
आत्मप्रतिकृतिप्रदान में प्रतिश्रुतमासीद् भवता! अथवा, 'बनने कि
दरिद्रता!' यस्य नवावतार एक अयमपि !
भाविनधेष्ठी-अयि ! 'सनि यिम्बे, कि प्रतिनि' इति न दत्ता।
खती-अपैतु तावद् भवान् । अल सलापेन। छोरामुर परिवर्तयति।)
आश्विनष्ठी-साधु ! साधु ! इद नाम रिमविनमितम् । सर्वया
कृतार्थोऽस्मि । तत् प्रतिरदाण प्रतिकृतिमिमाम् । (इति अयति ।)
तनूनं मदीयादपि महत्तरमेवस्या देवम् ।
रेवती-(दृष्ट्वा सहासम्) अपि मग्नः इयं प्रतिनिः !
गीतम्। (जान मोरे चैया)
साम्पलगोऽपि न मुखे दृश्यते । नाम ननूवीर्यनां ललाटे । को
नु विरेखित इति धुध्येत ॥ ४० ॥ मत्सविधे ननु चाहनामतः
प्रीतिवित्रकारिणीयिलिखितं, मूर्ति-प्रतियिम्म्मेर सुभगम् ॥१॥

·न
m
--
"
आश्विनथेष्ठो-नदि भवितव्याना दाराणि भान्ति सर्वत्र' इति यदुन्थन ।
(पृत्रम् )

·प्रथमः भट्ट - साश्विनथेष्ठीदश्यतो दर्यतो कुत्र तत् । येन तदस्तचित्रितव या वव एका मतिकतिः मत्संनिधौ भवति, तां ते दर्शयामि । ननु दर्यताम् । रेवती-अपि फेयं त्वरा । दृश्यतामियम् , हृदये मया मुस्थापिता। माश्विनष्ठी-अहो नैपुण्यम् । तदधिगतं मया उत्तरम्। एहि तावत् , श्रीरमाकान्तस्यैव समर्श करदानग्रहणविधि सुमङ्गलं परस्परपथवचापुरसरं सानन्दोत्साह संसदयिष्यायः। पती-किन्त, अरत्येकं कयनीयं में मवते । तमित्यमेव मनसि धारयितव्यं भवता। भाम्यिनष्ठी-किमेकेन ! कषय सहस्राणि । किमिदानी कार्यान्तरम् । लया वक्तव्यम्, मया व अनुष्ठेयम्। कपय तर्हि । निवेदय शीघ्रम् । ननु उत्तरम्। रेयती-दमेव कपनीयम् , यत्स्वभावो भवतः पित्त्वराशीलः। निरालम्ब- मेव फलानासोरान विरचय, यदि मदिषयं निरर्थकमेव संशयं भवान्-- माथिनष्ठी -मुख मया अवगतम् । मा तावत् मुग्पकमलमेवं मुकुली- कुछ। भय हि, कथं वो प्रति संशयः संभवेत् इति । रेयत्री-अभिनेर तु मङ्गलसमये सूनयामि यन्ममापि स्वभावः ईषत्परि- हासीलो मालसाशमा तपदि कदाचित्- माधिनभेठी-भगतं तत् । यत्सयम् देश एव समारो रुचिरो भरति। रेवती-भरि च अतोक्मत्सरा, पन्मानिनी, पत्कोरना चास्मि । अत:- माधिनष्ठी-कोष र एते ग गुगाः सरसतो जनयन्ति गारिष्ये। iमरिसमा निवदनम्। रेवती -न समासम् । भति शेषोऽस्यमात्रः। गीतम् । (मसे नगरिमा) अपम किरात सकलविचारः॥ निपगतां ममता ॥ ४॥ धनासारोऽभिजातोभयान् । हीनकुला मां कमिय पृणुगा ॥ निनशीला दसन्ति स । जाति धर्म पुल-मायगणनाम् ॥२॥ पियादपायः साद पायो। पुनः पदापि न मोचपिप्यते ॥३॥ farझी-हास मदा। ली जाए। (देवनामूनः पुरस्ताद् गत्वा) ·Hummaturiran सङ्गीत-संशयकल्लोलम् रेवती- गीतम् । (निपटनिडर) मङ्गलेऽदि तनुहृद्घनदानमर्पये । सदाचरणसूचनाय करे कर ददे ॥ ४०॥ पत्नी व नीत्वा मां, वितर धन्यताम् । चार्यायत- सेवामथ शपथेन घोषये ॥१॥ आश्विनश्रेष्टी- पधम (भय है नवें) करोऽयङ्करे सुधृतः शुभागि । सुदिने रमाकान्तापरोक्षम् ॥ ध्रु०॥ सुखदा सदा, मत्स्वामिनी त्वम | गृहसम्पद, सकलां कृणीष्य ॥१॥ परन्तु अस्य सर्वस्य साफल्यप्रदमेकम्- रेवती (~मा मैवमुक्त्वा । दृश्यता कोऽपि तत आगच्छति । अद्य रात्री सन्यनारायणस्य पूजा अनुष्ठेया । सत्वरं तर्हि आगम्यताम् । अहं कार्तिकनाथं गत्वा गृह प्रति निवर्ते। आश्विन श्रेष्ठी-अप्यागमिष्यामि कार्तिकनाथं यावत् ! येन दम्पती एप आवा दर्शन करिष्यावः। रेवती-अरे एस. ५ (मेरसहेलपूर्व निस्करन्तर १) आश्विनश्रेष्ठी-अहो प्रमोदः । गीतम् (आज अंजन) धन्यमहः सुभगतम, मम पूर्णा कामना मुदिनं कुलदैवतं, सुफलिताऽऽराधना । लाभः म्याधस्या इति, लोभ आसीन्महान् युवतिराप्ता मया, सैव मधुरानना ॥ (निष्कान्तः।) । तृतीयः प्रवेशः। (फाल्गुनराय-निवासस्य पुरस्तादर्तमाना रय्या।" (ततः प्रविशति कृत्तिका।) कृत्तिका - एतरनवलोकिता रघुनघु देवदर्शनं कृत्वा प्रत्यागताहम् । किन्तु मुदेवमेव तन्मन्येत, यदि एतरसदृशं किंचिन्न गृहे भाचरित ·प्रथमः अङ्कः mean mummmuMILummHIN स्यात् । अन्यथा “राधितो मन्दिरे भार्यया रामः । साधितस्तावद् भत्री गृहे कामः ।" इति यदुव्यते, तदनुभूयेत । अम्मो ! अपिहित खलु द्वारम् । (द्वारमाहत्य रोहिणि ! रोहिणि! अपावृणु द्वारम् । धिक्- इतकाःन काचन प्रतिवचनमपि क्रोति । तकि नाम आरम्धमते- रम्यन्तरे ! मृग्यमाणश्चोरोऽनायासेन हस्ताभ्याशमागतप्रायो भाति । किन्तु, कथं द्वारमिदमपावरणीयम् ! अयि चित्रे! रोहिनि! ननु मृता इव सर्वाः । किमधुना विधेयम् ! द्वारमपावृणुत ननु भणामि, द्वारमपावृणुत । अथवा किमत्र स्थित्वा आक्रोशेन ! तत्रैव गत्वा निगूयात्मान स्थातव्यम्। (निष्कान्ता।) (रोहिणी स्वाती च द्वारमुद्घाट्य बहिरागच्छतः।) रोहिणी-नात्र तावत्कोऽपि । काई द्वाग्मानन् स्थितः । स्वाति । अपिट त्वया । एवविधाश्चमत्कृतिमयाः संयशपिशाचचेष्टा प्रवर्तन्तेऽत्र । यत्सत्यम् उमावप्येतो अजुको, किन्तु, संशयवेतालन सममेव बाधितो । आतां तावदेतत् । तत्कदा पुनरागमिष्यसि १ ननु तिष्ठ मुहूर्तम् । स्वाती-मा तावत्। दीर्घः खलु अवधिर्मम आगताया। साधयामीदानीम् । अन्यया उभ्यत एव-दाप्यो आवाम् । नियोजित सबै यथावन्निवयं यदि शक्यम्, तदा इतरत आचरणीयम् इति । अपि च रोहिनि ! कि मयैव वारंवारं त्वदर्शनार्धमागन्तव्यम् ! सरत् त्वं कुतो नागच्छसि तत्र ! रोहिणी-अहं नाम त्वदर्शनार्थमागन्छेयम् १ अयि ! कुतः खलु मम एतावद् भाग्यम् । तथा कठोरा खलु मे स्वामिनी, एन इतस्ततश्वरिनुमपि अवसर: पाप्यते । वाक्प्रवाहस्तस्यारतुण्डात् मवर्तमान एव सर्वदा भवति । 'इदं कुरु । सद् विधेहि । तन्निधेहि । एतदानय । गच्छ उपरितनी भूमिम् । एमप:' इति । निर्विष्णास्मि सलु जीविकयानया। स्वाती-ययेवं, मित्र स्थीयते । यत्र कुत्रापि यदि दासीकमव कर्तव्यं, यदि नात्र, सम्येत ताई तदन्यत्र । रोहिणी-सत्यं तत् । किन्तु यदि समये प्राप्येत । याहशी ते जीविका तादृशी यदि मया प्राणेत, अयैव एनां त्यक्तुमस्मि सिद्धा। अपि वसनमिदं तव स्वामिन्या से दत्तम् । सर्वथा नवमेव भाति ।

·१२ सहीत-संशयकल्लोलम् TomaneuINDIHIRL woman mmmmmmmmm- राती-आम्, स्वामित्येव दत्तमिदम् । न मासमरि पििदतं तया । बरवती खलु तस्याः प्रीतिर्मयि । वसनानि च चोलकाध, मुहुर्मुहुमै प्रयच्छति । 'स्वजनेन सुदर्शनेन भाव्यम्' इति मनसि कृत्वा, पश्यैतत्तया नासिका- भूषणमरि प्रत्त मे धारणार्थम् । अपि न व किमपि लभसे! रोहिणी-लमे १ अपि तासा यसने न एकस्या द्वयोवा दृष्टिनियद्धा । दशसख्याकाभिरिष्टस्य, नेत्रयोर्लयीकृतस्य च तदाससः, कुतो मे रामः ! (ततः प्रविशति वृत्तिका 1) ऋत्तिका-(स्वगतम्) तत्रापि नियन्दमेव सर्वम् । अप ! कान्वियं मद्गेहदारे। स्वाती-तत्साधयामीदानीम् । प्रस्थिता शतवाग्म्, शतगर च पुनः-- कृत्तिका-अयि बधिरे ! अमकृदाहूतासि । कतिवार पुनराहतं द्वार च । अपि भनौ ते को १ कुतो नोद्घाटित त्वया द्वारम् । रोहिणी-शब्दे अते एव, मया अपावृत द्वारम् । स्वामिनि ! न तु कोप्यत्रासीत्। कृत्तिका-अथ केयमपरा! ननु भद्रे! किं तेऽत्र प्रयोजनम् ! कुत आगतासि १ ननु पृच्छामि, अस्ति ते कार्य किमपि ! स्याती-कार्य-मत्कार्य-कुतो मत्कार्यम् । कृत्तिका-किं प्रलपसि कार्य कार्यमिति ! कुतश्च सभ्रान्तास्येवम् । कथय स्पष्टम् । किमुदग्मूलस्य उपाय विधातुमुत अर्धशीर्षवदनामुनय सूचीमोग कारयितुमथवा कचित् स्त्रीरोगममोघेन शरेण योजयेतुमुनादो क्रयाविद् दुष्प्रसूतिकायाः कृते मन्त्रित तीर्थमनेषा साशात् प्राप्नुमति आगता ! स्वाती- अहं पुन' कुतस्तान् आगच्छेयम् ! कृत्तिका-तत्तावदात्मनो मन एव पृच्छ । अपि न रोहिगि ! स्वमस्याः सहाया । शोमन शोमन खल्वेतत् । ननु मुष्ठु आचरितस्त्वया सेवाधर्मः । धष्ठिके! सुष्टु दर्शिता त्वया स्वामिनिष्ठा ! रोहिणी-स्वामिनि ! किमेतदुच्यते भवत्या! नाहमीहक्कमकारिणी स्त्री। इस वराकी मग्रामस्था। भावगठिपल्या भरण्या. गहे दासीमावेन ·प्रथम अङ्क HAMROM HD " 4 PM N पर्तत । अहेतुकमेव मां द्रष्टुमागतान ताइग्वामकर्मकारिणी । स्वामिनि ! अतिसरला खस्वियम्। कृत्तिका आम्, अतिठरलयम् । अत एष भगामि। ईश्य अतिसरला एव मनु औषध मत्र, मात्रा वा, प्राप्तुमागच्छति । महिलाजनाय' विनामूल्यमापधदान नाम स्वमातुरेव पवित्र व्रतमतैरनुष्ठीयते । तत्कथय केन यास व दत्तम् । सत्यमेव कथय । स्वाती-स्वामिन्या भरण्या दत्तम् । कृतिका-आम्, इंदृश वमन स्वामिनी ते भरणी तुभ्य प्रयच्छति !! कुनो दत्त कन दत्त, कदा दत्तमिति सर्वमेतज्ज्ञात मया सम्यक! गच्छ अत । न वपसर । अपेहि । मा पुनर्मुखमपि दर्शयात्र । (निष्क्रान्ता सा।) पश्य पश्य ता विलासनिर्भरा प्रख मथरगतिकाम् । इय नाम सरला !! रोहिणी तावमयते " स्वामिनी म स्तनधया इति । न बा। वसन तत् तत्रभवत्या भरण्या दत्त नु! कपटिनीना काटिनी खल्वियम् । अनि एतैरेव तद्दन न पा! कथय मा पा कपय सत्यम् । सम्यकपरिनितास्मि श्रष्ठि या भरण्या। यमह गत्वा पत्र तस्या लिखामि । अथ तु रोहिणि कुत्र सन्ति तावदते ? रोहिणी-बहि स्वापि गता स्वामिनि ! कृत्तिका-अपि बहिर्गता । कुतो गठा ! कदा या गता ? रोहिणी-स्वामिनि ! यत्सत्य न जाने । कृत्तिका-फयय अमत्यम् । प्रभूत वितथ यद । नाइ पुनरमस फणमपि प्रहीष्यामि, अन्वेषणसिद्धिं यावत् । इयमहगवा भरण्या पत्र लिखामित्व तावद्गत्यात भाव्य प्रपय मत्सकाशम् । हा धिक् ! कीरशीय मछलना । मगवन ! त्वमेवासि साक्षी (निष्प्रान्ता।) " ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् चतुर्थः प्रोशः। (ततः प्रविधति रेवती देवदर्शनादनन्तरं गई प्रतिनिवर्तमाना।) रेवती-कथं न गई प्रापणीयम् ! आदौ तावदनशनम् । तत्रापि चग्दोऽयं भारतरस्य तापः । तेन विल्लवाः सलु मे प्राणाः ।हा! (ततः प्रविशति फाल्गुनरायः ।) 'फाल्गुनरायः- सा क्वापि लन्धा । देवालय गतः, प्रातः उपवनम् , अन्विष्टवाच आम्रराज्याम् । न दृष्टिपथमपि तावदायादा। तद् गृहमेव गन्तव्यमधुना । भोः । का नु खलु इयम् । कुतथैव चेष्टते । रेवती-हन्त ! इयमई पतिता । भोः पतिता खल्वहम् । धावत, परित्राय- ध्वम् माम् । (सहसा मूर्षिछता पतति।) 'फाल्गुनरायः-हा हन्त ! नन्वयमागतोऽस्मि । मा भैषोः । (तां समुदधृय वीजयितुमारमते ।) न जाने कस्य केय वराकी । न किमपि यते । एतखलु सुदैवमस्याः, यत्नात्र पाषाणे पतिता । अन्यथा, शोर्गशीर्षा प्राणरपि व्ययोजयिष्यत । (कृतिका उपरितनभूमेर्गवाक्षस्य द्वारमुद्घाटयति।) कृत्तिका-कस्मादयं श्वा शन्दायते । किं रे? का खल्वयं पुरस्ताद् वृक्षस्थापः ! अम्मो ! अपि, एते अमो ? उपविष्टाश्च किं कुर्वन्ति । कस्य पुनरमो हस्तस्तेषां स्कन्धे । दिगिमा निर्लज्जता पुरुषाणाम् । स्थै तपति, रम्यायाम्, गृहस्य पुरस्तात्, (निर्वर्ण्य ) आ:! इय तावन्छाखाइतका कुरुतेऽन्तरायम्- 'फाल्गुनरायः-अहो प्रभूतता धर्मसवस्य । (हस्तगतपटकेन तस्याः स्वेदमपाकरोति ।) कृत्तिका इन्त! भवदशयास्तस्याः स्वेदमेते हस्तपटकेन अपाकुर्वन्ति । भगवन् । वरमन्धता, न पुनरीहग्दर्शन परमलज्जास्पदम् । निद्रावशाया मे चरणो यदि कदाचिदनान्तौ, न तो सकृदपि प्रावरणेन आवृतौ एतैः। पष्ठिकायाः पुनरस्या धर्ममपाकुर्वन्तः, पल्लव पदभ्रष्ट यथावत् स्थापयन्तः, देदभारमपि तस्याः स्वधरण कथं न लग्जन्ते एते! भथवा, उदहन्तः, ·प्रथमः मका सम्पगिदमुक्तं, यत् 'यस्वकीयायाः, तत्वारम् । यत्परकीयायाः, तत्सारम्' इति। फाल्गुनराया-(रेषत्याः वर्णसनिधो मुखं नीत्वा) अयि, अपि असि समाश्वस्तार अपि- मृत्तिका-माः किपिानी क्रियताम् १ कपोलसंनिधौ मुगम् । ननु मणामि, यदि नापस्मारकुतभिन्, तदा भगवतः सूर्यनारायणाचावात्राता भवान् । रेपती-(भूती) मा भैवम् । किमिड रप्यायाम् ! कृत्तिका ननु भूयतां, भ्यताम् । दया यदि भवतो धीः, तस्यात्वाव- दादीयता मुहूर्तम्। फाल्गुनराय:-अपि मायासि मम गेहम् । मुहर्तेन प्रारयिष्यामि त्वां स्यनियासम्। एस्तिका-मोहम् । नन्धिदं गेहम् । प्रविशतु तावत् पटिस, यदि केशस्तिस्या न मिरते, पिति नामानि न पारयेयम्। पदं तावनिदधातु गो, बयो नरोतुण्डमेर दारयियामि तस्याः। 'मपि आयासि मम गेम। विकासतिनं युमाकम् । तिन। सयमेवागत्य करिये प्रतिवचनम् । (गवाशामिफान्ता।) फाल्गुनरायः-मुत्र ते गरम् । किनामधेयम् । फरय सतु कन्या! रेयसी-(किन्न सोण) ई मे मनवाटके । गणिकाया मघाया: बन्याई रेसनामधेपा । मातरम मोपरासरः, इति स्नात्वा कार्तिकनाय- मन्दिरं गता | नं दर्शन, समान च प्राधियां, मतिनित्ता । दिनायामागेर वितरिता, भय प्रभाठावर सहसा मटिता। दिटपा भार: संनिपानेन रशिता फान्गुनरापः-~भरि मरागच सेसे सर्व शरामलकम् । विपत्ते साहेन । यदी, मात्र दुवा दासामि । रेपी रामानन्।ति, भनिांचा पूनायां, न सिमरि भी मनोरमेर मे गहरात गशनि मन्दं मन्दम् ।

·momommeneums Anumm सहीत-संशयकल्लोलम् फाल्गुनरायः-भयता, यथा ते रोचते । त्वद्रोहं यावदागमिष्यामि तर्हि स्वया साकम् । उत्तिय, अवहिता । (निष्कान्तौ ।) (सवः प्रविशति खंजन्ती कृत्तिका) रुचिका अपि न विद्यते मणितिहतका 'भादो त्वरामेरणं, तत्रापि वृधिदशनम्' इति! सोगनेनावतरन्ती तथाऽऽहतास्मि पादे, यथा शीर्ष गता वेदना, अन्धतमस च प्रसतं नयनयोः पुरस्तात् । आस्ता तावत्स पादपातहतक: । आपस्ये क्षणात्मकृतिम् । किन्तु, कप न कोऽपि वृक्षस्याधस्तादृश्यते । तकि यह प्रविष्टौ ! कः खल्वसो तत्र गच्छति । न कोऽपि । तत्, व गती एतौ ? नात्रापि कश्चन ! (त्वरया । रोहिणि ! अयि रोहिणि! इयमपि हतका नष्टा क्वापि । (ततः प्रविशति रोहिणी1) हले रोहिणि 1 कुत्र सन्ति एते। रोहिणी-स्वामिनि ! कथमहं जानीयाम् ! कृत्तिका-अपि न इदानीमेव गृहं प्रविष्टाः। रोहिणी -न खलु । स्वामिनि ! अहं बहिरेष आसं वेदिकायाम् । कृत्तिका-कथय असत्यम् । चाण्डालि! जिहा तेऽपशीयेत । यदि एवं दम्पती विसंवादयसि, तदा जन्मसप्तक देवदासी भविष्यसि । 'न' इति मणित त्वया । कुतस्त्वद विश्वसिमि ? सर्वासु वीथिषु अन्विष्य, मानेष्यामि तान् प्रकाशम् । तसश्य । हा इतास्मि । इस्लास्मि । इदमाघाते आघाता- न्तरम् । किन्विदम् । इयं प्रतिकृतिदृश्यते तस्याः कस्यापि जनस्य । साधु ! शोभनमापतितम् । समीचीनमेतत्सवृत्तम् । निगहतु तावदात्मानमेषा सप्तगतालेषु । इय हि कृत्तिका, या स्त्रेण स्वर्गमारोहामि । यदि ततोषि ताम अन्विष्य आनेष्यामि तदा स्वीक्रियता में महत्ता । आदौ तावदेते यथापराध सम्यग् दण्डनीयाः । अद्य इदमेवमाचरितम् । श्वः पुनः षष्ठिका काचन आनीय नर्तयेयुर्षदुरसि । मतारः ! भारः ! भारः! ननु पृच्छामि, कुत इमे भर्तारः ! कुटुम्बिनीनां प्राणहर्तारः एव एते।' (निष्फ्रान्ता।)

·प्रथम. थङ्क H म 4 HUM H HIR पञ्चमः प्रवेशः। (तत प्रविशति पाल्गुनराय , भादव्यश्च 1) फाल्गुनराय -भादव्य । त्व खलु सत्यवादी सत्यशील श्वासि भृत्य । भत , आगामिन्या विनयादशम्या, प्रवृत्ते उत्सवे, पाणिं से रौप्यक्रोन चारुणा भूपयितुकामोऽस्मि । रूप्यवल्य ते रुचये स्यात्, अथवा पटकेन पृथुपल्लवन शिरस्तऽलपुर्याम् ! तरकथय । यदि न उमयमपि रोचते, त्रिधारक धौममा तक्म् अधोवास एव अतिमुदर ते यच्छेयम् । अथवा, इदानीं वायन्न किंचिदपि ते इष्टम् ? भवतु ! पश्याव पुरस्तात् कदाचन । अतु, एतत्तावदपधारय । गत्वा निभृतम्, अभ्य तरे सा किमनुतिष्ठतीति निरीश्य एहि । भादव्य'-(स्वगतम्) स्वामिनस्तावप्रीता । तैश्च शटिति मे हस्ते फटक निबद्धम् । कटक च पट्टकमावेन परिणतम् । पटक पुनर्वसनीकृतम् । कि तु यदा मया न 'आम्' इति वा, न 'न' इत्यपि वा भणितम् , नि सतस्तदा स्वामी चसनात्, अञ्जसा प्राप्तश्च 'पुरस्तात् पश्याव. इत्येना स्थितिम् । एतदेव परम भाग्य मे यदिद विद्यमान वास एव, न अपहतम् । फाल्गुनराय -किं चि तयसि रे भादव्य ! 'द ते रोचते तदा।" इति पृष्ट सन् 'इदम् अदम् कुतो मे' इत्यगण । साप्रत पुनर्विचारयस्तिष्ठसि । तद्गच्छ, दृष्ट्वाऽऽगच्छ । भाव्य -स्वामिन् ! नाहं तच्चिन्तयनतिष्ठम् । सति मतरि, किं मे पारितो पिकेण ! यदि, अच्छिन्न प्रभूतवेतन मासि मासि रम्येत, कृतार्थस्तदा भवेयम् । किंतु शिरोवदना स्वामिनी बाधते इत्यत - फाल्गुनराय-अत एवाह प्रयु गच्छामि। गन्छ । प्रत्यक्षीकृत्य आगच्छ । मा सलु तस्यै मदागमन निवेदय । भादव्य - हि, न हि । कुन खलु निवेदयेयम् १ ( निष्काव ।) फाल्गुनराय-इदानीं 'प्रभातेऽद्य क्व गता १ कन मिलितम् १ कि सम्भाषण सवृत्तम् । साथै स्वया पोऽभवत् । क्दा गमन व्यवसितम् , २ ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् IMILSH MAIMS . कयोश्च ! इति प्रभादनन्तर प्रश्नान्तरमिति अनवरत गोलिका विस्डेयम् । सर्वस्यास्य पुरत स्यातुमपि न सा क्षमा भविष्यति । प्रतिवचन कुर्वती अत्र वा तत्र वा सम्रमेत्, मुझेत्, प्रमायेत् । अल्पेऽपि छिद्रे लन्धे, भविष्याम्यप्रेसर , अभियास्यज्ञेष्यामि च । पर्यवसाने स्वक्तव तया स्वीकारयिष्यामि च । तदैव 'फाल्गुनराय ' इति सार्या स्यान्मे पदवी। (भादव्य आगच्छति । ) किं रे भादव्य 1 किमसो कुरुते ! भादव्य -न किंचित् । सुसासनमधिशयाना स्वामिनी । पावं रोहिणी तिष्ठति । स्वामिनी विहलस्वरेण कथयति किंचन । फाल्गुनराय -तद् गच्छ । आत्मनो नियोगमशून्य कुरु । (निष्कान्तौ ।) (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टा रोहिणी द्वितीया कृत्तिका।) कृत्तिका-अयि कुतो नि शुल्कानि औषधानि, कुतो वा असहाया. स्त्रिय ! आसन्नमरणया मात्रा शपथ ग्राहिता नाम । कपटपाटवानि सर्वाणि इमानि सम्यग् जानामि इति हायताम् । स्त्रीरोगचिकित्सा खलु स्त्रीभि कर्तव्या । किं तत्र पुरुप कार्यम् ! अन्धा त्व न पश्यसि जालकान्येतानि भयरघकानि । अहमपि त्वमिवाभवम् । अद्य तु मुटु उन्मीलिते मे नयने । न च अहेतुकोऽय मे हृदयदाह । (पटा तेन नेत्रे परामृश्य) ननु पृच्छामि, किमह गुणविहीना, विरूपा, कम्जल्वर्णा, अपगतयौवना वासि सवृत्ता!-येन पश्य-त्या मे, असहामेते चेष्टन्ते । हन्त ! अभागिन्यो वय त्रिपो, या देवदर्शनार्थमपि गृहानिर्गतु न धमा । यासा च बन्धुजनदर्शन मपि निषिद्धम् । एते पुरुषास्तु, अपास्य जनलज्जा मनस्त्रपां च, अहनि, प्रकाशमाने सूर्य रानमागें च, यथेष्ट प्रकटप्रकट च जाल्मायन्ते । तथापि सम्माविता एवैते । अहो महान्सलु अन्याय्यो नि धहतकोऽय कियचिर सोढव्य ! रोहिणी-'स्वयमेव प्रत्यक्षीकृतम्' इति कथयति भवती । तय किं भवामि ! विन्तु, भर्नु स भाचारोऽपि न सर्वथा अनुचित । यतो यदि न घराकी स्त्रीयु अबलामु, क्व पुनरपरत्र चौर्य, स्वातन्त्र्यम्, आऋमित्व चात्मनस्ते प्रकटीकुर्यु . दृत्तिष-यत्सत्य जीवनादेताहणमरणमपि मे पर प्रतिभाति । न जाने हीरककणिकाम्, भहितेन वा मश्येयम्, विष वा पिचेयम्, पे ·प्रथम: अङ्क तहागे वा आरमान क्षिपेयम् इति । नन्वस्त्येव याभाणक:-'यापदमिनवा प्रभूतकुतुका, अथोपभुक्ता मनकपर्दिका' इति विवाहादनन्तर स्तोकान् दिवसान् 'किमनामुरसि मा स्थापयेयम्, स्कन्धाम्या वा बहेयम्, पटितटे या धारयेयम्,' इत्येवमवर्तन्त एते मयि । सर्वोऽपि भणति, 'विधुरस्यापि रसिकस्य पत्यु भेन दिल्या वर्धते इयम् ' इति । एतान्दि- वास्तु अनुभूयते क्रुद्धता, धूमगध एतेषाम् । ऋजुक शब्दमात्रमपि न भाषन्ते । शत पुनः प्रभाः नियन्ते 'किं भूषणानि भारयसि ? कस्मात्कौशेयं परिदघासि ! कुतो देवालय गच्छसि ?' इति । रोहिणी-किन्तु, स्वामिनि ! कोऽत्र उपायो विधेयः ! 'नून यस्य अधिकारः, सोढव्य एव तस्य पादप्रहारः। कृत्तिका-आम्, सह्यते पादपहार ! ननु कथयन्ति-कस्मिंश्चिद्देशे स्त्रियः पुरुषान्दासीकुर्वन्ति किल । तथैवेद भवितुमर्हति । येन द्वाराद् बहिः कातराणां चुलिवीराणा अस्माकं पतिदेवानामेतेषा नेत्रयोरुन्मीलन स्यात्, तयोरजन च पतेत् । रोहिणी-किन्तु, अपि योभनमेतत् ! त्तिका-शोमनमिति कदा मयापि भणितम् १ अहं तावनिरर्गलवचना, अपितु निर्मलमानसा, वृत्तिका चास्मि मारी । केवल विवादशपथ पालयन्तु पुरुषा., न तद्व्यतिरिक्त किंचिदिन्छामो पय स्त्रियः। आता तावदिद दुर्देवकथनम्-किन्तु, अपि न क्ययसि प्रातः का त्वां द्रामागता इति। रोहिणी-स्वामिनि । न मे भणितस्याधरमपि अलीकम् । सत्यमेव सा तेषां गृहे पति। फाल्गुनराय -(अश्वार्य) किं कथितम् १ न सम्यगाकयितु दास्यमितः। क्लि, एपा कापि 'सा' भवति । अथ का इस 'सा'! (स्वोक- मग्रे सरति ।) एत्तिा-अपि पाणनडे ! मृतोपकार स्मृत्वा तावत्कथप सन्यम् । अन्यथा “मुजी पोषणं प्रामवती, डा पुनः पोषकमेव दश्वती" इत्युकि साथी करिम्पति।

·२० सहीत-संशयकलोलम् . रोहिणी-भवत्या एवं मगिते, का उपाया! फाल्गुनरायः-(अवार्य) सर्व सदिग्धमेतस्प्रवर्तते । न हद किंचन एवं इस्तगतं भवति, एतावतापि कालेन । छत्तिफा-उदपेहि । मा गमय । ननु इदमागमिष्यति मत्पत्रोचरम् । अपि शात त्वया यत् 'निगदेऽपि कुक्कुटे, उदेत्येव अरण ' इति ! अहमेव समस तस्य अन्वेष विधास्यामि । तदपेहि । अपेहि त । फाल्गुनराय---(अपवार्य) 'समम 'तस्य' अन्वेष विधास्यामि। अहो अकस्मादेव 'सा''स' सत्ता! कुतच पुनरयं 'सः'उस्थित ! त्तिका-आशतासि नु 'गन्छ' इति । ननु मणामि, मा चर्पी मे पीडय । स्तोक सुरभि जल तावदानय । (गताया रोहिण्याम् प्रतिकृति करेण धृत्वा अवलोक्यन्ती) अपि दृष्टया तया अस्मत्पतिदेवसपर्कात एवमुज्दिातोऽसि त्वम्। फाल्गुनरायः-(अपवार्य) किमिदम् ! कस्यापि प्रतिकृतिरियम् । कुतः सन्देह । मुहूर्ताप्राक् बहिर्गता, प्रियकरस्य प्रतिकृति गृहीत्या इय प्रति निवृत्ता। किन्तु, प्रथम तारत् सम्य निरीक्षे। कृतिका-(हरतन दर्शयन्ती) अहो रमणीयता रूपस्य । ईदृश रत्न तया अपास्तम् । न जाने मद्भर्तरि कोऽधिको विशेषस्तया लक्षित. इति । फाल्गुनरायः-( अपवार्य) तस्य रूपस्य स्तोत्रगान, मामुद्दिश्य च मुखविकृति क्रोषि । भवतु । पश्यामस्तावत् । कृत्तिका-अहो सुरभिता तस्य पुष्पास्य अस्या प्रतिकृतो लमस्य । (इति जिप्रति ।) फाल्गुनराय-(अपवार्य सक्रोधम्) अहो दृश्यता निर्लजता अस्याः । चुम्बति त चित्रगत चोरम् । अपि करोमि अस्या मुखभङ्गम् । किन्तु नास्माभि प्राकृतैरिव ताडन कर्तव्यम् । किन्तु, युक्त्या प्रयुक्त्या वर्तितुमेव युक्तम्। कृतिका-चाण्डालिक ! दिष्टया ईदृश प्रामरत्या त्वया चित्रमिदम् , एवम् , एवम्, वक्षसि स्थापयितव्यमनिशम् । (दृढ परिषजते!) किन्तु, कुतस्ते ईशी परीक्षणक्षमता।

·प्रथमः भक २१ monumetu HOM danam MnHINVERamnnamamaMINowinition फाल्गुनराय-(अपवार्य क्रोधातिशयेन) परा कोटि सल्विय निर्लज ताया । आ, वक्षसा त परिध्वजते । यद्यस्मितयसरे-1 अथवा, किमनेन नृयसेन विचारेण ! विक खल्वरमाक शत्रम् । मुविचारसाध्य यत्, तदेव साधनीयम् । कृत्तिका-(मतिकृतिगताम् आपतिम् उद्दिश्य ) ननु त्वादशस्य मर्नु प्राप्त्यै तपश्चरणमेवावश्यकम् | असमी पुनरस्माकम् अरण्यमहाराज (इत्योंक एवं पाल्गुनरायस्तस्या हस्ता प्रतिकृतिम् आधिपति।) आ अम्मः ! कोऽयम् ! फाल्गुनराय-अस्म्यहम् 'अरण्यमहाराज त तव उद्यानमहाराज अविहारिण सुमार द्रष्टुमागत । कथय, अखि निपुण गृहीता न या! कृत्तिका-ननु शाह पलायिता! आमरणमेगारिम निग्रहीता भवता । अपि लन्ध अवसर , यह मतिनिवर्तितुम् ! फाल्गुाराय-प्रथम तावत् आमविषयकम् उचर ब्रूहि । कृत्तिफा-युत आमविषयकमुत्तरम् ? पाल्गुनराय'-(हस्तगता प्रतिकृतिमुदिस्य) न पृच्छामि, किम् एतत् । सिफा-नु भगामि, भवत एव निजताया इद प्रमाणम् । पारगुनराय-मम लिंबठाया प्रमाणम् । अथा, समीचीन तव कथनम् । ममेव निलंजता इयम् । एत्तिश-ननु पृम्लानि, अपि न लजितो भार, एतत् स्वीकुर्वाण । पाल्गुनराय-कुत पयागीकारे लजा ! आमनो मनोमोहनस्य प्रति कति ग्रहीत्या तां सुचवर्षयित्रीम, यशसा हद परिषजमाना च त्या प्रत्यशी पुर्वमपि अहम, न यन पादपहारपूब महानिधासयितु स्वामिछामि, तव, अइमेव निर्लन पोऽष सदेर ? एत्तिा-किमिदानी मगिा भवता । भो इतना । अहो न्याय । हसताम् । " स्वर गोमय भशक्तिमन्, परस्य पुनमुंग्वम् आमातव्यम् । पत्य सत्यय भ्याय । पाल्गुनपय-मा अशरमान अवसरमुचार्य। इस वे मालमस्य मतिपति, तसे पीता। " ·२२ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् कृत्तिका-यद् भवते रोचते । न वदामि । अनुवर्तता ताबदामन छद भवान् । मनास्तावत् सर्वथा निमाप । नून तथा निभाप यथा कच्छोदकं भवत साह्यम् । परस्त्री नाम मवतो मातृवदादनीया। न सा तिर्यगव लोकनपूर्वमपि हटा भवता । अद्ययावन मया मिचिसकृदपि दृष्टम् । ध्रुव, नेकपारमपि दृष्टम्। फाल्गुनराय-कि मणसि! त्तिका-किमन्यद् भणितव्यम् । सयमेव क्ययामि । न अर्धमपि महरस्य व्यतीतम् । राजमार्ग, मत्वागवावस्य पुरस्तात्, का नु अढे निधाय, उपविष्ट आसीद् भगन् ! न मया किमप्यवलोकितम् । फेवल मुकुलित नयना आसम्। फाल्गुनपय-किं त्वया भणितम् ! पुनस्ताव कयय । कृत्तिका-वसनपल्लव प्रनष्ट सुदूर प्रसत , तस्या सुघटित कर भवत स्कंधे, मवत करोऽपि तस्या कपोल । ननु कदा । नैव मया दृष्टम् । भवा पुनरेपनीमत पाल्यति । कुत एतद् भवता क्रियेत । भवानाम रामचद्रस्य साचादवतार एव। फाल्गुनराय -(स्वगतम्) आम्, एवं खल्विदम् । इदानीम् अवगतम् । प्रसङ्गोऽसौ दृष्ट अनया, इत्यनुमीयते । येषा न तद् वृत्त यथार्थतोऽवगतम्, तेरसदृशमव त मन्यत । मम मनसि तु नासीत् पापलवोऽपि । त्तिका-कुत सम्रान्तचित्त इव भवान् । ननु धौततण्डुल्वत् निर्मलो मवान् । नासोदणुमात्रमपि पाप भव मनसि तदानीम् । कुतस्तर्हि विवणे भवतो मुखम् ! कस्य इय पृच्छा 'अपि आयासि मम गेहम्' इति । अथ आनेष्यत सा पठिका गृहम्, प्रादशयिष्य तस्यै प्रभावम् । फाल्गुनराय-ननु भणामि यदि सा वराकी सहसा मागे मूञ्छिता पतिता- कृत्तिका-अवगत मया सर्वम् । परमकोमलहृदयो हि भवान् । द्रवित मवदन्त करण, निहिता च सा वसि माता नु ? मूञ्छिता तामवलोक्य सजातकरुण भव मन । अत एव भवास्तस्या कपोल यथेष्ट परामृष्टवान् नु। यत्सत्य नवनीत कोमलतर भवमन । अत कोमलाम्यामोठाम्या मवास्तस्या क्पोलाद् धर्मम् अाकुर्वस्तस्थौ, एवमव नु ?

·प्रथम अक २३ . . १ फाल्गुनराया--(आमगतम्) दर्शितदोष सर्वथा हतवानियत्तरश्च कृतोऽस्म्यनया । नेदम् इदानीं सामतम् । (प्रकाशम् ) साधु ! प्रवत्यता ते प्रलाप | अश्या प्रतिकृत्या साहाय्येन करते प्रियकर इये प्रथमम् अवेषयामि, ततः अनन्तरम् एव च यत्कथनीय तत्सफल कथयिष्यामि । अयमह तदर्थमेव प्रस्थित । का पुनरास्थितासि कल्पनाम् ! ( सक्रोध निष्कात 1) कृत्तिका-अलमेतेन । न खलु न परिचितो मे, अय भवत आविर्भाव । कारणमीश किंचिद् उद्भाव्य, निर्गत य गृहात्, आभयितव्य च स्वैरविलसितम्, इति नित्यप्राय एव क्रमो भवत । अहो विस्मय । अयि परमेश! अलम्, अलमनेन नारीजमना । यत्कथित गीतेन- "जन्मनि जन्मनि पाप कुरते विविध यजीवः । तदेव गच्छति भोक्तु स्त्रीत्व दारणकष्टमयम् । इति तदक्षरश सत्यमेव । (निष्क्रान्ता।) फाल्गुनराय'-(प्रविश्य ) अयि! कय गतेव । अथवा, गच्छतु । अहो वैपरीत्य न्यायस्य अस्य जगत ।क्य मम सकल्प क्यच अनया तत्र उद्भावित अर्थ , अनर्थकर ! यत्सत्यम्- गीतम् (तिमिर भय होय) नष्टकलिकालक पुशनिसंहिशेयौ। पूर्वसचितछला किन कलिता मया ॥ध्रु०॥ याला नु मूच्छिता । सहजमेवोच्छ्रिता । पुण्यमपि पराक, तया पाप मतम् ॥१॥ प्रियचित्रचुम्बनम्, पक्षसाऽऽपीडनम् । ईक्षित चक्षुषा । तदपि किल 'निर्मला'॥२॥ इति समाप्त प्रपमोह।

·द्वितीयोऽङ्कः। प्रथमः प्रवेशः। (फाल्गुनरायस्य निवासः।) फाल्गुनराय.-यः किल अर्धे दिवसस्य, अर्ध राम्याथ, अन्धेपयत एवं मे प्रतीते । न तु ईङ्मुखाकृतिः कश्चन दृष्टो जन । गतोऽह चतुष्पथम्, तथा वसन्तोद्यानम् ! साय कार्तिकलापस्य मन्दिर कीर्तन भो यातः । अनभ्यस्तोऽपि ईदृशे व्यवहारे, गतः सहोतश्रवणा द्वित्राणि स्थानानि । ताहशेषु हि स्थलेषु रसिकजनाः समित्येव । अस्य महामागस्य तु न सादृश्यलेशोऽपि समामादितः कुत्रचित् । भवतु, अद्य भादव्यादेव अन्वषणमारभे । भादव्य, अरे भादव्य 1 कस्सिन्यापूतोऽसि । इतस्तावदायाहि । भादव्या-(अभ्यन्तरत ) दीपपक्तीना काचलोलकेभ्यो धूलिकणान- पनयामि, मत ! अयमागतः। (ततः प्रविशति हस्तेन हस्तं परामृशन् भादव्यः ।) फाल्गुनरायः मुन्दर ते वस्तु एक दर्शयामि । पश्येद चित्रम् । कीदृशमेतत् । भाव्य.-(चकितः) चारतर, ननु चारुतरमेतत् भर्तः ! अतीय शोमसमेतत् । एषा सरला अण्वमा च नासिका, तेजस्विनी मुवृत्तायते च एते नयने, सुश्मान रस्तोज्ज्वल च शिरोभूषण, धनुराती ध्रुवों, सवस्तिमेतच्छमभु हस्ते शोभना समुष्टिका चेय वेत्रयष्टिका, अङ्गे विल्सनय कञ्चुक , नून नृपतिरेव विराजमानोऽय प्रासादे । किन्तु, मतः ! क्मिनेन चित्रेण मम दर्शितेन ! यदि सुन्दरी काचन पश्येदिद, तदा तत्क्षणमेव अनुरक्ता तस्मिन्भवेत् । फाल्गुनरायः-(स्वगतम् ) सम्यगाइ । अनुभवपूतमाह । ननु प्रीतप्रीतेव सा तसिन् । (प्रकाशम यदि नाम न ते दर्शयामि, फस्सै तर्हि दयामि ! अनि दर्शयामि एतत् अत्याः ।

·HTH m HI mumm Tom HINNI TI HA- द्वितीय अङ्क २५ भादव्य -न खलु । कयमेव भाषते मवान् । किमनेन परिणीतया दृष्टेन ! पाप, ननु पापिष्ठ, तत्स्यात् । फाल्गुनराय-अरे शोभन विनोदनम् एतत् । भर्तरि कार्याय गते, मुहूर्ते सनिधानमस्य रोचक स्यात् । आस्ता तावदिदम् । अपि अवगत कस्येद चिमिति १ ते अस्माफ ननु-स्वमेव तावत्कषय प्रथमम् । अपि सन्तीमे परिचितास्ते ! भादव्य-हिन हि भत ! नमे मम परिचिता । एना मुखाकृतिम् अहम् प्रयममैव अद्य अवलोकयामि । क्व महाभागा ईदृशा , क्व च दरिद्रा मादृशा ! कुत खलु परिचय , आवयो ? फाल्गुनराय - (सगतम्) अहो घूतॊऽय यद्रहस्य न मनागपि विवृणोति । (प्रकाशम्) अरे भादव्य! महामागोऽय प्रसङ्गवगादागच्छति अस्मद् गृहम् । तस्या एतपा च पितृकुलस्य सम्बचत परिचयो वर्तते । भाव्य-मया तावन्नमे कदापि दृष्टपूर्वा । फाल्गुनरायन कदापि न खल्वेते सम्मापण ते जात सकृदपि! न कदापि तस्या पत्रादि प्रापय एतान् ? नेते शर्कराजत सेवितुमेना माता ! प्रात , सायम्, अपराह्ने, रात्री या, न कदाप्यागता एते । हि त िमचरणो स्पृष्ट्वा नेते कदाचन अस्मद्गृहम् आगता ' इति । भादव्य-किन्तु भर्त । भवतोऽसत्यकथनेन फो मे लाम ! नैसे सलाप न चेतेपा दानम्, न पत्रादिमापणम्, किंबहुना- कोऽपि व्यवहार एते सवृत्त । अयम भवतश्वरणौ पृष्ट्वा दाये। यदि पुनरसत्य मदचनम्, भरचरणयोरव दग्ध स्याम् । पाल्गुनराय-भादव्य ! यदि शपथवचनैरोटरी सत्यमेव हली दम्पो समविष्यताम्, बदा विद्यालेऽस्मिन् जगति, नैकोऽपि मनुष्यो दृष्टिपथ मागमिष्यत् । भस्मसादेव सर्वेऽभविष्यन् । यदि न पुरुषा त्रिय सर्या एव, व लोकान्तर प्राप्स्यन् । भादव्य-मया प्रपडीक्तमेतत् । अलग्रामे अविपाल एको मिथ्या. पयनुदपोश्यन् । गार्धादेव, अर्धे तस्य भविघनस्य, तत्रैव मृत्युना मासीकतम् । . .

·द्वितीयोऽङ्कः। प्रथमः प्रवेशः। (फाल्गुनरायस्य निवासः ।) फाल्गुनरायः-सः किल अर्धे दिवसस्य, अर्धे राध्याश्च, अन्धेषयत एवं मे मतीने । न तु ईदृड्मुखाकृतिः कश्चन दृष्टो जनः । गतोऽह चतुष्पयम्, तथा वसन्तोद्यानम् । सायं कार्तिकनाथस्य मन्दिर कीर्तन श्रोतुं यातः । अनभ्यस्तोऽपि ईदृशे व्यवहारे, गतः सङ्गीतभवणार्थ द्वित्राणि स्थानानि । तादृशेषु हि स्थलेषु रसिकजनाः समिलन्त्येव । अस्य महाभागस्य तुन सादृश्यलेशोऽपि समासादितः कुत्रचित् । भवतु, अद्य भादव्यादेव अन्वेषणमारभे । मादव्य, अरे भादव्य । कस्मिन्व्यापृतोऽसि ? इतस्तावदायाहि। भादव्या-(अभ्यन्तरतः) दीपपक्तीना काचलोलकेम्यो धूलिकणान- पनयामि, भर्त ! अयमागतः। (ततः प्रविशति हस्तेन हस्तं परामशन् भादव्यः ।) फाल्गुनरायः-सुन्दर ते वस्तु एवं दर्शयामि । पश्येदं चित्रम् । कीदृशमेतत् । भाव्यः-(चक्तिः) चास्तर, ननु चारुतरमेवत् भर्तः ! अतीव शोभनमेतत् । एपा सरला अण्वमा च नासिका, तेजस्विनी सुवृचायते च एते नयने, सूश्माम रस्तोज्ज्वल च शिरोभूषण, धनुराकृती भुवो, सवस्तिमेतच्छमधु, हस्ते शोभना समुष्टिका चेयं वेत्रयटिका, अङ्के विलममय कञ्चुफ, नूनं नृपतिरेव विराजमानोऽय प्रासादे । किन्तु, मतः ! मिनेन चित्रेण मम दर्शितेन ! यदि मुन्दरी काचन पश्येदिदं, तदा तत्क्षणमेव अनुरक्ता तस्मिन्भवेत् । फाल्गुनरायः--(स्वगतम्) सम्यगाइ । अनुभवपूतमाह । ननु प्रीतमीतेव सा तस्मिन् । (प्रकाशम् यदि नाम न ते दर्शयामि, कस्मै दयामि । अपि दर्शयामि एतत् अस्याः !

·द्वितीय अङ्क २५ . HH MUM M भाmm m m THA भादव्य न खलु । कथमेव भाषते मवान् । किमनेन परिणीतया दृष्टेन ! पाप, मनु पापिष्ठ, तत्स्यात् । फाल्गुनरायः-रे शोभन विनोदनम् एतत् । भर्तरि कार्याय गते, मुहूर्त सनिधानमस्य रोचक स्यात् । आस्ता तावदिदम् । अपि अवगत क्स्येद चित्रमिति ? ते अस्माक ननु-स्वमेव तावत्कथय प्रथमम् । अपि सन्तीमे परिचितारते ? भादव्य-नदिन हि भत ! नमे मम परिचिता । एना मुखाकृतिम् अहम् प्रथममेव अद्य अवलोकयामि । क्व महाभागा ईदृशा , क्व च दरिद्रा माशा । कुत खलु परिचय , आवयो । फाल्गुनराय -(स्वगतम्) अहो धूतोऽय यद्रहस्य न मनागपि विवृणोति । (प्रकाशम्) अरे भादव्य ! महाभागोऽय प्रसङ्गवशादागच्छति अस्मद् गृहम् । तस्या एतैपा च पितृकुलस्य सम्बधत परिचयो वर्तते । भाव्या-मया तावनमे कदापि दृष्टपूर्वा । फाल्गुनरायन कदापि न खल्वेते सम्भाषण ते जात सदपि! न कदापि तस्या पत्रादि प्रापय एतान् ! नैत शर्कराजल सेवितुमेना माता ! प्रात , सायम्, अपराहे, रात्री वा, न कदाप्यागता एते १ बृद्धि त िमचरणो स्पृष्ट्वा ते कदाचन अस्मद्गृहम् आगता ' इति । भादव्य-किन्तु भर्त । भवतोऽसत्यकथनेन को मे राम ! ते सलाप , न घेतेग दानम्, न पत्रादिमापणम्, किंबहुना–न कोऽपि व्यवहार एते सवृत्त । अयम भवउधरणो स्पृष्ट्वा शरे । यदि पुनरणय भवचनम्, भवचरणयोरेव दाप साम् । फाल्गुनराय -माव्य! यदि शपथवचनैरीदरी सत्यमेव हसौ दग्धी यमविष्यताम्, तदा विशलेऽस्मिन् नगति, नैकोऽपि मनुष्यो दृष्टिपथ मागमिष्यत् । भस्मसादेव सर्वेऽभविष्यन् । यदि न पुरुषा , त्रिय सर्वा एष, व लोकातर प्राप्शन् । भादव्य-मया प्रयशीतमेतत् । असद्मामे अविपाल एको मिथ्या- सपथमुपोषयत् । सगाधादेव, अर्थे तस्य अविघनस्य, तव मृत्युना प्रापीकतम् ।

·सगीत-सशयकल्लोरम् Saman 4 प । numauure useurthern Purn Hu. फाल्गुनराय -आस्ता तत् । आदौ ताय कथय मे, प्रस्तुतमधिकृत्य किं त्व जानासि । कथय स यम् । यदिच्छसि तप्राप्स्यसि । सुदर गृह विरचय्य तुभ्य दास्यामि, भूमि च तेन सार्धम् । किं तया ते दत्तम् १ सहस्रगुणितमधिकमह ते प्रयन्छेयम् । तत्कथय, क एष महाभाग ! मादव्य -भत ! अपि सत्यमेव कथयेयम् ! पित्रा में शप्त्या मणामि 'नात्र विषय किञ्चिदपि जानामि ।' इति भुवा यथा भवते रोचेत, तथा दण्ड्यतामय दास । फाल्गुनराय -मवतु । मा कथय । अपि तु सुनिश्चित जानीहि यनेतत् अप्रकाश स्थास्यति । (निष्का तो भादय ।) गीतम्। ( का न मुरलि) को नु जगति मे हितोऽवशिष्ट । सीपुरुषा गृहपशवो विमुखाः । भृत्या धूर्ता, स्त्री परनिरता । शुना विस्मृत रक्षणकार्यम् ॥ १॥ मृत्य-(नेपथ्यात् ) अपि अयमव निवास पाल्गुनराय-महोदयानाम् ! फाल्गुनराया-आम्, अयमव । किं ते कार्य ते ! भृत्य-न तै । अभ्यन्तरे तु तथा गृहिण्या मे प्रयोजनम् ! फाल्गुनराय -(खगतम्) प्रथममव खलु, आसीदेतदु प्रेक्षित मया । यत , उपस्थिताया सौभाग्यवया, कस्य पुन मया प्रयोजन किंचन स्यात् । साप्रत यावदह पश्यामि, प्राय स्त्रीभिरेव सर्वेषा प्रयोजनम् । (प्रकाशम्) भवतु । अवगत मया । अथ फनासि प्रषित ? भृत्य-तत्र शयुद्यानस्य कोणे-किन्तु, आशप्तोमि नामधेय न कथनीयम्' इति। फाल्गुनराय -(रूप्यक हस्ते गृहीवा) गृहाण इदम् । अय यदि कथयसि नामधेय कथ तत् स्वामी ते जानीयात् । भृत्य-(स्वगतम् ) सयमय एतेषां स्थनम् । कुत स्वामी एता प्रष्टुमा गच्छति । (प्रकाशम्) भर्त ! किं खलु रूप्यकेणानेन ! कितु-अथवा, यया भवते रोचत । शन्युपवनस्य कोणे निवसन्ति भावणधिन । वे पत्रमिद फाल्गुनराय महोदयाना पल्यै प्रेषितम्।

·द्वितीय. अहः २७ mummHIGAJAL ARRELIMBURALAMAnumouth- फाल्गुनराय.-एवम्, एव नु इदम् । तर्हि, अहमेव फाल्गुनरायः । पत्नी मै बहिः क्वचन गता । तत्, देहि तत्पत्रम् । मृत्यः-आर्य ! मा तावत् । तस्या एव देयमित्यादेशः। फाल्गुनरायः-(रूप्यद्वय प्रददर्य ) गृहाणेदम्, कथय च स्वामिने 'पाल्गुनराय-पल्यै एव दत्त पत्रम्' इति । पत्र पल्ल्यै वा दच, पत्ये था दत्तम्, समानमेव । प्रतिनिवृत्ताथै तस्यै, समर्पयामि इदम् । भृन्यः-(स्वगतम्) तत्रापि क. प्रत्यवाय । किं पल्याः पत्रेण भर्नु । दास्यत्येव स तत् तस्यै । कस्सादह रूप्यकलाभावश्चयाम्यात्मानम् १ अहो औदार्य मुजनस्य अस्य । (प्रकाशम्) आर्य ! (रूप्यकद्वयमादाय) तहीयता तावत्पत्रमिदमार्योथै । साघयाम्यहम् । फाल्गुनरायः-साधय ! दास्यामि इद तस्यै । त्व तावद् भर्तुरेवमेव निवेदयिष्यसि नु 'गृहस्वामिन्यै दचं मया पत्रम्' इति १ अन्यथा-अथ साधय। भृत्या-यपाशापयत्यार्य। (निष्क्रान्त.।) फाल्गुनराया--तदिद भावणभेष्ठिन' पत्रम् । (उद्घाटपितुमारभते ।) इतो मपन्य मेषितम् । किमर्थम् । तेन अस्या क सम्बन्ध ? कोन्यसो अस्या ! 'नामय प न क्थनीयम्' इत्यादेश । यदि पप्रमेतद् घरगुरु, फरसामितपणम् १ तनिधितमेव न ऋामेतत् । नून रहस्यगर्भमेत् । शिशितास्तावत्त्रियः इंटश पत्रव्यवहारमारमन्ते । भयतु । किं लिपति महामाय ! 'सविशेष पिशाप्यते यत्-मयदीय पत्र मास मया । माग्यवती मया मातगृह प्रेषिता । मासादिनन्तर प्रत्यागमिष्यति सा । अव उत्तरमिद लियामि, यद् भवत्या उपरथापित प्रभमपिकल्प, न सस्पारि चिन्ता करणीया। स्वाती स्सल विश्वसनीया दासी न । मवती, मवत्या मा च, इत्यनयोर्न किमरि कुट-प्रकरणमुरमरिष्यति । एतायता यदवधारणीय तवधार्यताम्। किमोऽधिकन लिविनात्परम् ।'ति एवं विदम् । सोमाग्यवती मया मार पिया । नाकुतः! अन्यथा, मस्या विप्र' स्यादिति । प्रत्यागामिपति सा माठापादनन्तरम्।" आम् । तावन्त काल सापत् ·२८ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् HINDIANHA nnmenuM HOM । . .mmmmm- . साधित स्वैराचार । " उपस्थापित प्रभमधिकृत्य, न स्वल्पापि चिन्ता करणीया।" आम्, ननु कुत करणीया' को द्रक्ष्यति । को वा ज्ञास्यति । तदवगतम् क प्रश्न इति, कुतो वा न चिता करणीया इत्येतदपि । भवतु । किं तत पर मणति महोदय ?"स्वाती विश्वसनीया दासी" इति । आम्, कार्यशतानि तयाऽद्ययावत्सपादितानि स्यु , पारितोषिकाणि च प्राप्तानि स्यु । अनन्तरम् 'न कस्यचिटपारणस्य उद्भव' सभवनीय , एतावता यदवधारणीय तदवधार्यताम् । ' इति । किमवधार्यताम् । इदमेव, यदनया मुवाससा स्वल्ड्कृतया देवदर्शन मिषेण गृहानिर्गन्तव्य, ततश्च मार्गविपर्ययेण, कार्तिकनाथमगत्वा भावणश्रेष्ठी स प्राप्तव्य' । अहो उदार कल्पः । ननु भणामि, 'गम्यतामिदानीम् ।' अपि पत्रमिद गृहीत्वा पश्यामि श्रावणश्रेष्ठिनम् । अथवा, नैव पश्येयम् । नहशो वाममार्ग अस्माभिरामयणीय । सप्रति दि प्रमाणादनन्तर प्रमाणम् इति प्रभूता प्रमाणोपलब्धिः । इद चित्रम् । इद पत्रम् । इतोऽप्यधिक तितिक्षया लभ्येत । साप्रत तर्हि, एव विधेयम् । येय विश्वसनीया दासी सा द्रष्टव्या, प्रभूतेन घनदानेन स्वपक्षातिनी कर्तव्या। दृष्टमात्रे धने, स्वीकुर्यादेव पक्ष न ! ततो निभृतमेव सर्वमेकैकशो शात यम् । बादम् । कृतो निश्चय । परम्-किं परम् । अरे भादव्य ! इतस्तावत् । मुहूर्तास्माक्, 'विश्वसनीयोऽहम् ' इति प्रकाममजल्प । तदयमह परीक्षे ता तव विश्वसनीयताम्। अपि, अस्ति ते सिद्धता! भादव्य'-आम्, भत ! विश्वास्योऽय दासो न बिभेति कुतवन । तर्हि विशुद्धिमें सलक्ष्यता निकपे । पाल्गुनराय-आदी ताबमष्टव्योऽसि 'अपि स्वातीनामधेया दासी परिचितास्ति ते?' इति । भादव्या-आम्, भन ! अस्ति मत्परिचिता। सा खलु रोहिणी द्रष्टु मुहुर्मुहुरागच्छति । फाल्गुनराय -(स्वगतम् ) अस्य परिचिता, आगच्छति च मुहुर्मुहु, रोहिणी द्रष्टुम् । तदेतत् सूत्रेण सूत्र सगच्छते । (प्रकाशम्) अस्तु । त्व तावनिभूत तां पश्य कथय च अद्य प्रदोष, अस्पष्टे मुखदर्शने, अविशात माय!

·द्वितीय अद २९ Imamiane HAH THANN . H IA केनचित् तस्य निवासस्य आम्रराज्या, मे स्वामिन पश्य' इति । परम- चातुर्येण सर्वमेतत्साधनीयम् । भादव्य-मत ! करिष्यामि मवचनम् । फाल्गुनरायन तु रोहिणी इद जानीयात् । यत सा तस्या. पक्षपातिनी। अपचन तु इदानीमेव ते कथयामि । न सा पेनापि द्रष्टव्या। तद्ग-छ सत्वरम् । सपादिते स्वयामि कार्य-तत्तु प्रागेव कथित मया। किन्तु, पश्य तावत्, इत एहि । अधिक किंचित् कपनीयम् । सम्यगाकर्णय । तस्या मम च, कचन विषयमुद्दिश्य रहसि सम्भाषण भविष्यति । यदि भार्याया भेइत किंचन कर्णगोचर स्यात्, तर्हि विनष्टमेव सर्वमवगच्छ । अतस्तो बुद्धि 'मुष्ठु सावगुण्ठना निर्दिष्ट स्खल प्राप्य तिष्ठ' इति । अप्यवगत त्वया । अवगुण्ठन ना तया आगतव्यम् । माव्य-भत ! यदि तु अवगुण्टन कृत्या आगच्छेत् अधिकमेप तत् सरायकारण भवेत्। फाल्गुनरायन हिनदि । नून तद्गता फ्लसिन त युद्धिपथमवतरेत् । अरगुण्ठनम् आवश्यकमेव । तितेन! यथादिष्ट समाचर। भाव्य -मर्त ! यपादिष्ट ताई कार्य सपा प्रत्यागच्छामि । (निष्फ्रान्त ।) पाल्गुनराय-यदि योगनेय साध्येत-सहसमुरी साध्यतैव-तदि, किं तत ? यदि नाम, सो नगरे, न ताम् उपहासस्य परा पाटामभ्यारोपयेय, तदा नामावि स्वक परिपतयेयम् । भवतु । गन्धामि तावत् नगरसचाराय। यदि रोऽय घोर , तदा योभनमेव सरयात् । अन्यथा, ताव मात्र काल्यापन समस्या (निप्पाट ।) . द्वितीयः प्रशः। (स्यम्-मार्ग) (उस परिशी आधिानी, तमुहदपेशाराभेडीच1) पेशापष्ठी-एत गरे पसिनेर ते पाचन् । यत्करमान्मुवमेरम, अगम वारी उरना प्य मा, विकमिदना स्पया ·३० सङ्गीत-संशयकल्लोलम् winteammam mariamin mmHIRIRMAANA आश्विनथेष्टी-(खगतम्) प्राप्ता पली इति सत्यमेतत् । किन्तु, सा विषवल्ली निष्पयेत इति लक्ष्यते । वैशासश्रेष्ठी-किन किमपि मापसे ! अथा, मनसि मोदसुधां पिबन् , मत्सम तावदेवं नाटयसि दुःखम् । किन्तु, मुहदः सकाशानिगृहनं वास्तवस्य मोदस्य, न मोदावहम् । आश्विनष्ठी-त्वत्तः हर्षः निगूढः, इति स्मरसि कदाचिद् वृत्तपूर्वम् । पैशाखश्रेष्ठी -न रमरामि । तत्कथय कुतो मुखमेवं भाति ! आश्विनश्रेष्ठी-पः किल एकला रात्रिनित एव मे व्यतीता । तस्मात्कदा- चिद् भवेन्मुखमेवम् । आसीद् यः सत्यनारायणः । वैशासश्रेष्ठी-सत्यनारायणः १ कुत्रा तत्र तेषां गृहे । हस्ततालं तर्हि देहि । किमुद्दिश्य सत्यनारायणस्य पूजा, इति शातं भवता । ननु, पूर्णाः मनोरथाः, इति हतोः। आश्विनश्रेष्ठी-यस्य कस्य पूर्णाः मनोरथाः, भवन्तु ते तथैव । वैशाखश्रेष्ठी-कुतः यस्य पश्यचित् । मनु युवयोः मनोरथाः तव च तस्याश्च-परिपूर्णाः । कुतः पुनरिदमौदासीन्यम् ? 'आश्विनश्रेष्ठी-मम तावन्नैव सफलाः संवृत्ताः मनोरथाः । तस्याःपूरिताः वा, न वा, इति न ज्ञायते । वैशाखश्रेष्ठी-(स्वगतम् ) भन्यदेव किंचित्प्रस्तुतमिदं दृश्यते, विपरीतमेव । (प्रकाशम् ) आश्विनश्रेष्ठिन् । आस्तां तावदयं परिहासः । कथय परमार्थतः, किं किं ह्यः समवर्तत ? आश्विनश्रेष्ठी-कथयामि, न तु श्रवणादनन्तरम् अकारणः उपहासो मे कार्यः । भूयतां तर्हि । बः सत्यनारायणस्य हेतोः रेवत्याः गृहं गतः। किन्तु परिचितः समानः स्नेहभावश्च नानुभूतौ । ये तत्रागता इतरेजना- स्तेषां मध्ये, अहमपि अन्यतमः । यत्र ते उपाविशन्, तत्रैवाहमपि उपविष्टः । तेषु उस्थितेषु, अहमपि उत्थितः । प्रतिनिवृत्तश्च गृहम् । वैशाखश्रेष्ठी-ततस्ततः। आश्विनश्रेष्ठी- अरे अनुरागगमकं न ताम्बूलमपि । किं पृच्छसि ·द्वितीयः सः Ameanimal PuwaamaanyamuHAL - ततस्तत' इति ! एका एव साधारणी सामग्री सवैषा कृते । अन्यम्य: प्रत्तेभ्य एष एक ताम्बूल ममापि दत्तम् । तदपि शुष्पम् । वैशासष्ठी-यः सल सुमहान्समद आसीत् । तनिमित्त जात स्यादनवधानम् | अपि पूजासमासौ, आमीरस्यचिद् गानम् । आश्विनधेष्ठी -आम, तदेव । प्रधादवितरणसमये तावदनुच्चै कथितवती 'प्रात:काल यावत्, अय गान प्रवतेत । तद्यथा इष्ट, तथा क्रियताम्' इति । ननु, एतावदेव । अतोऽधिक न अक्षरमपि नि सुत तन्मुखात् । पेशाखथेष्ठी-योऽय तस्या प्रमाद ! भवत. किमभीप्सितम्! सर्वेषा जनाना उमर तया-- भाचिनोष्ठी-आस्ता तावत् । अल विस्तरेण । तव तु मय्येव आधेपः स्यादिति अनुमितपूर्वमेव मया । तिट तावन्मुहूर्तम् अत्रैव । मुवर्णकारस्य सकाचात् अगुलीयक गृहीत्वाऽऽगच्छामि । (निफान्त. । ) यैशाखष्ठी--अतीव सरायसील: राल्वय जन । अन्यथा, मानेन तुल्य: कमन गैहादे। समर्पयिष्यति माणानपि मित्रस्य कृते । मतिस्तु परम- पवना अस्प । इदानीम् अस्य मवेन मुजनोऽहम्, मुदिनन्तर तु स्यामेर तपा, इति न निश्चितम् । अविद्यमानानि फारणागुभाव्य दशवत् सापरायेगदित एय भवेत् । अपमपि प्रकारविशेष इति आख्पेय । अप कोऽय महाभाग हत आगन्छति । (ततः प्रविशति पास्गुनरायभिप्रदरतः।) पारगुनराय--माम्यवर्ष मृग परायितम् अशात पुरुष. विनापि गमन केनचिए, एताता कालेन नियम्य प्रत्यानेभ्यम् । मिन्नु महाभागरण अस्य शिरस्वगते:पि, नाय मम इस्लाम्पाशमायाति इत्यो भाभम् ।। रास्वयम् , भरमनिवासममित परिप्रमनारपते । पश्यामि तायन् मुरगाति- पारप मात्र या न वेति । (उपसरप) चिन्त, किमपिाय समापण. मनेन भारमे ! (मकान्) भो या तायन (मनीयकम् अस्याः भगाय) कपा भवार, निर्म भोदरप नसा (मलीयक सरप हसे रामपरी) भामानेन,नि यथासम्भर निमितभेष, सस्य मूल्य दुर भवन्त।

·सङ्गीत-सशयकल्लोलम् . पैशाखश्रेष्ठी-(अगलीयकम् मादाय) नाहम् अम्पलो रत्नपरीक्षायाम् । तपारि-निरीशे । मूल्यम्-अस्य रत्नस्य- पान्गुनराय:-(चित्र त पावलोक्य ) सिके तायत् सदृशे येते, मुवी पुन'-(निरीक्षितुमारमते।) पेशापभ्रेष्ठी-अपि एतत्नुपपणात् फीतम् । पात्गुनराय -आम, मुवर्गापणादेव । भवतो मतेन किमस्य मूल्य निर्धारितम् । पैशासष्ठी-तदेष चिन्तयामि । मुस्यम्-(निरीशिवमारमते।) फान्गुनएप - नयनेपि राबदत' । यदि न सवदत' कपनीयम्-ता, एपम् इस परपामि । (दमारमते ।) वैशाययेष्टी-अनुमानरलेन लूटतस्तारकथयामि । पयगतरूप्ययं यायर स्थादरप मूस्यम् । एताधमधिक न्यून पा1 (पुन पश्यति।) फागुनराया--(स्याम् ) निमितम् । नेप विचिदपि सवदति। वर्षया विसरशी नन्यस्य मुगाति । पैशासष्ठी-भान, वार मात्रमेय मूल्पमस्स पयसतरप्यायपिषम्। फागुनराप -आम् पारगाम्यामादिरमिदम् इति भनितम्पन।द रानं मया सापादितस्पतम्। पेशापणी-अपि सादिसाप्पो । उचमा कय । (मामी प्रापति) माश्विन श्रेष्ठी-(अ) यात! समा मम कापम् । यदेखि এনাম-fাষ। पान्गुन-(शरणम्) 'मामराति-पिम् मविहार'' -HEIrrfront! नोवार भर-पर-रिसर arfar साxTO TM एनाyि. rel पाप माRATIोमा पा ·द्वितीयः अहः ३३ Immunmunia आश्विनष्ठी-(प्रविश्य) वैशास! अप्यागन्छसि नु । तदेहि तावत् । यदि कदाचिदेवदर्शनार्थ गता स्यात्, तदा तयापि मिलनं भवेत् । (उपांश पदतः।). फाल्गुनययः---तयापि मिलनं भवेत् ।' देवालयं गच्छन्त्या तया मिलन यस्य कस्यापि सुलभ स्यात्, इति अस्मात् मद्यशसि अधिकतर मालिन्यम् भावान् कः ख कलफिन्त, अस्य तावन्मुखाकृति मुनिपुर्ण निरीक्षे। पैशाखयेष्ठी:- ननु भन्योऽसि । सर्वथा छन्दानुवर्ती दृश्यसे। किं क्षणाप्राग्भणितं, किं चैतत्संप्रति भणसिमरित था दयोः संवादलेशोऽपि ! माश्विनथेष्ठी-(अग्रतः सरन् ) ननु नास्ति । तत्र इदं कारणम् । (तस्य कणे जपति ।) फरन्यनरायः-(स्वगतम्) अस्यैव इस्पते चित्रम् । किन्नु, एक्रयान- रिपतस्य मे नेदं सम्यग् दृग्गोचरं भवति । एता तायाक्ति योजयिष्ये । "परनारी सनु, विषमयाकः । व्यसने तस्मिन् सस्तोमा भू।" (इति गुमन् नि तानिरीक्षमाणः परिफामति । ) मे ने तापत्संवदतः। "परनारी राउ, विषमयचरकः" इयं नासिकाऽपि तथा सहती। "म्मसने सस्मिन् सतो मा भू।। वैशाखभेष्ठी-(आभिनमेशिन प्रति) भोः । एतत्त मया प्रयममेव चिन्तितम् । पतो, पदि रिपरा ते मविरभविष्यत्, सदा किं खलु नमापया। भाखिनष्ठी- तस्याभन्मतानुसारेण । किन्नु, पदि मां पृसिं, सदा रिय तरपास्ताखी । परप सायदिदम् । (पणे जगी।) फाल्गुनराया-यः समान, भुशे गरस्यो, मुरारतिस्तुल्या, नतु परमरि संपदति । पुर्व स एष, स एव भयम् । “परनारी खनु सिमपर: माधिनष्ठी-योनुमलये, नो निराश, गुपतिन, पुननिरोटे, पुननिया रठी-अनभिः भागने मुगः । " ३ ·३४ सङ्गीत-संशयकल्लोलम् unu MAHA PanMALESEAsur urumesaneu HIA ANMMERAL फाल्गुनराय 'परनारी खल्लु विषमयचपक ।" इति गुञ्जति मयि, नून परिवर्तितोऽस्य मुखभाव । वैशासश्रेष्ठी-ईदृशा भ्रातमनस्काना स्वैर सञ्चार न प्रतिषिद्ध, इति अनिष्टमेतत् । कदाचिदनेनैव वर्धेत एतेषा भ्रम । अपि दृट कपमसावव लोकयतीति । आकृतिस्तस्य शोभना । फाल्गुनराय-स एव, स एव, ध्रुव स एवायम् । दृश्यतामसी कपोलवर्ती तिल , अयमत्र तिलश्च । वामस्य नेत्रस्य अधस्तात् , वामस्य नेत्रस्य अधस्तात् , कपोलस्य किचिदुपरिष्टात् ' परनारी खलु विषमयचषक ।" आश्विनथेष्ठी-वैशाख ! शृणु । परनार्या कयाचित् उमादितोऽयम् । फाल्गुनराय -(स्वगतम् ) इद तावदरत सवृत्तम् । इदानी सम्भाषण निमिचं किंचिदुद्भाव्य, सत्समीपे गत्वा, अवार्य सादृश्यम् । (उपसृत्य उभाववलोकयन् ) भो महाराज ! अरिम वर्षे क्रान्तिसम्भवोऽस्ति, इति कथ्यते । अपि सत्यमेतत् । आधिनश्रेष्ठी-(इसन् ) क्रान्ति कुत क्रान्ति शान्तिरेव सर्वत्र । वैशाख। एते क्रान्तिकारका केचन दृश्यते। वैशाखश्रेष्ठी-अपि, मुहूतात्म क्, रत्नस्य मूल्यमेव मा पृन्छस्तस्यो। फालानराय -स; रेषा', सर्वेऽपि तिलाम सर्वथा परस्सरसमाना । "पर नारी खल विषमयचपक }" (गुअति) याश्विनष्ठी-अरे ! किमस्य देवानां पियस्य सपण । पहि, साधयावस्तावत् । घेशाखश्रेष्ठी-तदेहि, नेपा पाषाण-प्रक्षेपिणी उन्मत्तता, अपि तु सौम्या, रोचकैव भवति । (प्रस्थितौ।) फाल्गुनराय -(स्वगतम् ) ननु दृश्यता प्रस्थितोऽयम् । एष नूनम् अपसि मोति । अयमेवा शठ | पल्य मे प्रतिकृतिरात्मन , भनेनैव समर्पिता। किन्तु कथं रालु माम नाम चास्य जानीयाम् । (प्रकाशम् ) भो स्थीयता धणम् । अपि च यदसि प्रकामा, सत्कृपया-अपि 'मार्गशीर्षश्रेष्ठी' इत्यभिधान भवत ।

·द्वितीयः अङ्कः ३५ . miumanmumnamamuinniummerseams . माश्विनथेष्ठी-(हासित्वा)कि 'मार्गशीर्षश्रेष्ठी ! न हि, न हि गम नाम 'आश्विनभेष्टी'ति । कृत पृच्छा! फाल्गुनराया-न निमित्तविशेषः कश्चन । तथापि-1 भरत इदम् । अपि अस्ति भवत. भातुस्तापदिद मया उच्यमान नाम ! माश्विनोष्ठी-न में प्रातः, न मम, न मे पितृव्यसुतस्य न पुनः पितृव्यस्य पा । अरमाक कुटुम्बे नेतस्यापि नाम । फाल्गुनराय:-मया पुनरनुमित तस्यादिति । यता महाशया एते परम- मुहद पल मे। उभोर्चा मुसाकृती प्रायः सयदतः । अतः पृष्टवान् । अस्ति मत्समीरे चित्रमेक तेपाम् । यदि कृपया सह्येत क्लेशा, तुलयामि तावत् । आश्विनथेठी-वैशाख ! तदेतो शनिदायैव प्रस्तो आवाम् । तत्तुलयत भवान् । (पाल्गुनरायः द्रष्टुमारभते ।) अपि, अस्ति किंचित् सादृश्यम् । फाल्गुनराया-ननु भवतामनुगृहीतः स्याम्, यदि भवन्तो पदन किंचित्परिवर्तयेयुः। शाषष्ठी--(इसिवा ) मो मान्यवर ! ठिपमुख! घनिकवर्य ! अलमनया पीडया । अनुमन्यता तावदस्मद्गमनम् । तहि प्रचल्तु भवान् । किमस्य प्रान्तमनस छंदानुवर्तित्वेन भागन्छत भवान् । अय पुनरमणी- प्रान्तचेतसाम् । (हसन् ) भो धर्मशाला सावदाश्रीयता काचन । फाल्गुनराया-(स्वगतम् ) उभावपि मामयलोक्य हसता हसता भवन्तौ। म युवामेव केवलं, सकल नगरमेय प्रदमिष्यति मामचिरात् । सनति, यदि एयमनुष्ठीयेत । (प्रकाशम्) भो दृश्यताम् चित्रमेतत् । (स्वगतम्) अपवा मा तावत् । (निगृहति ।) माधिनछी-अपि किंचिदम् । ननु यन्मया रेवत्य दत्त तेन चित्रण साशमितत् भाति । कथामिद सचम् ! अनः रालु उपस्थित । यदि तदेवेदै स्यात्-(स्तोत्रममे सरति।) फाल्गुनरापः- (सगतम्) महो! नून मझेर विदमनेन रेण। नन्वतो मामागो निकरता प्राप्नु प्रत । प्रायो मम हस्तापित्रम् अपहर्तुकामो स्पतेऽयं माभागः। अपहए ताब। दिद पनुकस्य अन्त पुटे एवं .

·mawatanAmer सङ्गीत-संशयकल्लोलम् सुरक्षितं निदधामि । ननु चित्र ! गच्छ, पस च वा । (चित्र कचुकल्य मन्त पुटे स्पापयति।) आश्विनयेष्ठी-तदनेन निहितमन्तापुटे । वैशास! ननु भ्रष्टद्धिरिति निर्दिष्टोऽयम् भसद्बुद्धिमेव भ्रंशयिष्यति । वैशाखथोष्ठी-(मन्दस्वरम् ) त्वं सावनिहायां मधु सापय । तेन संपायेत कार्यम्। फाल्गुनरायः-(स्वगतम्) मियोमन्त्रणं किंचिदुमयोः संजातम् । इदानी जपावलमेव यः। आश्विनश्रेष्ठी-मो. कृपयैकवारम्- फाल्गुनरायः-(ससंभ्रमम् ) जयतु गोपाल, जयतु गोपालः । माश्विनष्ठी-एकवारमवलोक्य पतियच्छामि । फाल्गुनराय:-किमवलोक्य प्रतियच्छति भवान् । माश्विनश्रेष्ठी-चित्र तत्, भवतः करगतमेव अवलोकयामि । फाल्गुनराय:-चित्रम् । न हि न हि । क्षुद्रमेतत् । चित्रकारबदकेन व्यर्थमेव पटके वर्णः अत्र तत्र विकीर्णः। माश्विनयेष्ठी-पुटाभ्यन्तरतः बहिस्तावदाकृष्यताम् । पश्यावः कीदृशं तत् इति। फाल्गुनराय-(ससंप्रम धावन् ) न हि न हि भवादृशान् महाभागान् क्लेशयितु नैवाईतीदम् । अस्ति यथा तथैव । वैशाखश्रेष्ठी-(सक्रोधमिव) तथापि किं न दर्शयन्ति भवन्तः क्षणमात्रम् । न खलु भक्षयिष्यावस्तत् । दृष्ट्वा प्रत्यर्पयिष्यावः । हुँ-दर्यता वहि । फाल्गुरायः-(स्वगतम्) इदानी क्लहैषिणो खल्वेती । संमति बरं जड्याबलावलम्ब एव । अन्यया, द्वौ इमौ । अहं पुनरेकाकी । (प्रकाशम्) भो अत्यन्तं विरूपमिदम् । तत् साधयामि सप्रति । जयतु गोपाला, जयतु गोपालः। न हि, न दि, इदानीं नास्ति मेऽवसरः । दर्शयिष्यामि पुनः कदाचन । जयतु गोपाल.1(धावन् निष्फोमति।) आश्विनी-ननु वैशाख! यन्मया रेवत्यै दत्त, तदेवेदं चित्रम् ।

·द्वितीयः पर Mamtathammam RAMINAHINuse वैशाखभ्रेष्ठी-मनु विपरीतमिदम् । कथ मणसि तदेवेदमिति । माश्विनश्रेष्ठी-अरे! चक्षु सत्यमेतत् । ममैव चित्रस्य आसीचाहगी स्वलकृता चतुष्कोटिका । पैशाखश्रेष्ठी-अरे ! विपुला. सन्ति परसरसमानाः चतुष्कोटिकाः । किमन्यथा तक्तः। माभ्यिनप्ठी 1-सखे ! नेदं तर्कित, प्रत्यक्ष तु मयावलोकितम् । तया तम्चित्र शठायासै प्रसमित्यम न सशयलेशोऽपि । येशाखश्रेष्ठी-हुs! तदिदमारन्ध त्वया तर्कविरचितम् ननु । सावधानेन स्वया भवितव्यम् । माग्विनश्रेष्ठी-किमिदानी सावधानतया! ननु भापतित एवानर्थ । यदि प्रत्यायकं मदचनस्य आवश्यक, तदा गतरात्री या मद्विषयका तस्या प्रतिरभवत् यर्णितेय या ते मया । पैशाखधेष्ठी-(स्वगतम्) कः खलु उपाय: अस्य प्रकृतेः१ फेवल चतुष्कोटिसमा चतुष्कोटिको दृष्ट्वा विकारमापणमस मस्तकम् । चरमसीमा नूनमिगं प्राप्ता अनेन सर्कविचेष्टितस्य । (प्रकाशम्) न तत्तव चित्रम् । यद्यपि यारयोषितायाः कन्या रेवती, तथापि नैव कापटिका । मायिनयेष्ठी-अरे! मैयं भग । तदेव तत्, नान्यत् किमपि चित्रम् । पस्य पश्यसि, तस्य पणिष्ये । अन्ततो रेवती जातिगुणमेवा-बसरत्-ननु अनिवार्य हितत् । कुतः। गीतम् (कोयलिया कोक) यं पहुचपलवाराहना । साहस दम्भ-लोम-कपटानृत ययनान् । हास्थति कि स्यगुणान् ? ॥४०॥ प्रेमचित्र प्र तस्यै । तया तु दत्तं प्रियपुष्पाय । पुललीला हीरशी। मानसं त पयते ॥१॥ तह तामेव गावः । नान्यथा सराय-निरासो मवेत् । पेशासभेप्टी-मो कुन ची सरा गन्डाको मोबनाइनन्तरम् ।

·३८ सङ्गीत-संशयकल्लोलम् PHANI आश्विनधेष्टी-आदो तावनिर्गया, पश्चाद् भोजनम् । इन्त ! सोऽयं मगलो, मगलो, मङ्गलो मा बाधते । (उभौ निष्फान्तौ ।) फाल्गुनराय:-(प्रविश्य ) ननु प्रस्थितोऽयम् । अरे चोर! सर्वथा कल्लुपीकृतं त्वया मे वैवाहिक जीवनम् ।- गीतम् । (तनय मूडा) अधम ! अकारि दि रक्षा मम सौख्यानां सर्चा ॥ध्रु०॥ गवेपणां ते फारयित्वा । मापयिया तदेनः। यापये तां गृहात् ॥१॥ (निष्क्रान्तः ।) तृतीयः प्रवेशः। (स्थलम्-रेवत्या गृहम्।) (ततः प्रविशति रेवती, तस्याः सखी अनुराधा च1) अनुराधा-चहूनेतान्दिवसान् आश्विनभेटिनस्वां प्रति वारंवारमागमनम् , त्वया संलपनं च दृष्ट्वा, प्रागेवानुमितमासीत्, एतत्सर्वे मया। नतु मया एतचिन्तितं, यत् अनिवेद्य एव मे, एवमाचरिष्यसीति । रेवती-अनुमतिस्ते माप्स्येत, इति न मे मत्यमात् । अतः न निवेदितम् । अनुराधा-ननु कथमहमनुमन्ये । हजे, सत्यमेव कययामि । बालि- रास्तेऽभ्यवसायः । सखि ! एष ते धनार्जनस्य सुवर्णसमयः । अस्मिनवमरे यदि पुरुषमेकमेव कचन आश्रयसे, किमागामिनि काले करिष्यसि । पलिभिराकान्ते वदने, अपि लम्येतायमवसरः! रेवती- 1-अद्य प्रस्तुतस्त्वयायं विषयः, इति कथयामि । गीतम् । तनुविक्रयपापमहो! पापानामुषितं शिखरे ॥५०॥ त्रिया हि भूपा लजाविनयौ, कोमलमानसभावी । तो संदग्धुं धनार्थमथ किं देवो ददाति जन्म? ॥१॥ अनुराधा--ओ। मत्यई नव सुपमा ! न चिन्ताया लेशोऽपि । अहोरात्र प्रमोदसेवनम्न जाने, एतत्सर्वं विहाय, कुत एतद्ब्रह्मशानं त्वयाघीतम् ·द्वितीय अङ्क MARNAMHRAMMARMA पOMahura H toa wumaan- इति । अथवा, किं मम कथनेन ! सप्ताहमात्रेण स्वयमेव तावदुद्विमा भविष्यसि । ननु मणामि, तव मातामह्या , किंबहुना, प्रमातामह्या खड कालादारम्प सर्वा गणिकाव्यवसायमेव इमम् आचरन् । अपि मूदास्ता सर्वा । ताभि तनुविक्रयपूर्वकमेव धनसञ्चय कृत । न वा तस्यैव घनस्य देतोरेतत्ते सकलमपि पिलसितजातम् । किमत्र सविशेष साधित त्वया ! कलमेतत्परित्यज्य, यदि एकतन्निामाश्रिता विरागिणी त्व सर्वत्र परिप्रमसि, सत्य तदा तेऽध्यवसाय गणयिष्ये । अयि, यस्यापि कथमपि विप पीटा वा अनाचरस्यास्ते वित्तप्राप्ति,न कथमपि पापाय। प्रत्युत लोकमनोनुकूलैग तादृशी ते वृत्तिस्तेपामनरञ्जनपुर सर सन्तोषणेन पुण्यमेव आवहेत् । अपि अवगत त्वया ! रेवती-अलम्, अल्मेत पापपुण्यप्ररचने । एतावदेव ते कथयामि- गीतम् । (दोलन में घर आवे) निन्धजीनिममणमिदम् । यामृत्योदिने निशि, सततमेरूप परिवर्तनहीनम् ॥ ४०॥ स्मितप्रशसे वितथ मार्जयम् । तोपरोपदम्भनमुपरितनम् ॥१॥ मनुराधा-दो तदपेशया समीचीनतरमेतत्किन कुरुषे । इदानी बहुली भूताग सर्वत्र शालासु, अरमशातिक पकामु विवाहमोरयमुदभूतम् । सक्किन परिणीतेन तेन भवसि । रेवती-यदि तायत् न विवाहोऽय , किमन्यत् । गीतम् लमपिपी नतु सत्य मर्म फिमिति । मण्यपि नैत भात ते ॥ध्रुon धेयादिक-होम-मत्र-मन्त परमझतादि ।- पोरकोऽय विधिा, मिलन जीरपो सारभूत भूयम् ॥१॥ मनुराधा-मना तथा सानु शिक्षिता वास्चतुरा । कर विवाद मया अतिपिश देनरिभाधिनटिनो गहिणी भूला तावत्, भव सर्वया मुमिनी । मदेव सपा सकसमरि उपादितम् । रिन, ल मम सखीवि पयानि, पडी म विलाप्रतिका, इति भूयते । तत्सावधाना मन ।

·४० सङ्गीत-संशयकल्लोलम् इदानी गच्छामि । अविकान्ता वेला । ननु पुष्पमाला प्रथनीयाः। (गन्तुं प्ररिपता।) रेवती-पुष्पमालाः पुममाला' इति कथयसि । किपन्त्यो ननु अथनीया सन्मुहूर्तमुपविश्य गम्यताम् । मनुराधा-पूरमवलोक्य) न खलु, एकाकिनी त्वां विहाय गन्धामि । पश्य तावत्, नूतनरते प्रभुः-ननु क्षम्यतां मम वाक्प्रमाद.-एष ते पतिदेव एव आयातो नु! अपि अस्मि या, न था, अनुशता गमनाय इदानीमपि । रेवती-शातम्, ननु शात मया । अपि सायम् आगमिम्पसि । गम्यता ताई । (अनुराधा निष्क्रान्ता।) न खल्वियं परिचिता आगमनवेला । खल्वपरः सार्धमागत १ वैशाखभेष्ठिन इति भाति । किन्तु मुखभाव एतेषां, विकृत इव दृश्यते । विगताया रात्री सत्यनारायणपूजाया. उमर्दै न मया अवसरः प्राप्तः, एतेषां कुशलमपि प्रष्टुम् । अतः कुपिता आसन् । कोपस्य तस्य पर्युपिता दोषः, इदानी गोवरीभवति । (ततः प्रविशति आश्विनश्रेष्ठी, वैशाखश्रेष्ठी च) आगम्यतो वैशाखौष्ठिन् ! आसनमलरियताम् । भद्य नून वातावरणम् , अत्यर्य तप्त नु ? पैशाखश्रेष्ठी-आम् । चण्डातपहेतोः। किमन्यत् १ भातपात्यये स्वयमेव भवेन्छीतलम् । याश्विनश्रेष्ठी-(वैशाख प्रति) अल्मेतेश्छभवचनै । अस्मिन्नव क्षणेयद्यया स्यात्तस्य तथैव निर्णय सुस्पष्टः भावश्यक. । (निभृत भाषते।) रेवती -मा खलु उच्चे स्वरमुच्यताम् । ननु मन्दस्वर भाष्यताम् । अन्यया मन्छुतिगोचर स्यात् । ननु तीक्ष्णो मे कौँ । अतो मणामि । भपि न बहिरवसरो लभ , रह सापाय ! प्रवर्त्यता तहि । मुहूर्ते गत्वा प्रत्यागमिष्यामि । (गन्तु प्रवृत्ता।) वैशाखष्टी-न हि न हि । न तादृक् किंचन। ह्य , अनेन भवत्यै यच्चित्र दत, तत्, अवलोकयिनुकामोऽस्मि । रेवती-अप्यस्ति विशेष कश्चन, तस्य मत्समर्पणादनन्तरमेव दर्शने । भवतु । यदि एतदेव मनीषित, दर्शयामि तत् । नयने तावनातिमात्र विस्फारिते स्याताम् । (चित्र द्रष्टु गच्छति ।)

·द्वितीयः यह Namoum3933 uy " antimmunnn MHIMRATARA वैशाखश्रेप्टो-अप्यस्ति समाधानम् ! आश्विनौष्ठिन् । पश्य गता सा चित्रमानेतुम् । प्रत्यर्पिते तस्मिन, गमिष्यसि नि शेषमुपहासारपदत्वम् । आश्विनश्रेष्ठी- भविष्याम्युपइसनीय, इति भाति । अहो मूर्खता मे अस्याम् अनुचित दोषमारोपयत । मवतु यवृत्त, तद् वृत्तम् । तस्कृपया मा एतत्सम्बद्ध किमपि वा प्रति बूया | नो चेत्, अपार एव मम उपहासो भवेत् । रेवती-अपि फ्रथ नात्र पुटके ! कुत्र तन्निहितम् ! आम् स्मृतमधुना । हा, यह प्रतिनिवृचा, ता काचकपाटका मञ्जूषामह गता। पश्यामि, तदुपरि वर्तते, न वेति । (तत्र याति ।) पैशाखश्रेष्ठी- 1-अल पुन अत पर विपरीतं सायम् भाश्रित्य । आश्विनष्ठी-हिनहि। नात पर स्वप्नेऽपि सशय उदेष्यति । सम्यग्दण्डितोऽस्मि अद्य । अथ मा भाषस्व । कर्णान नन्वित एव तस्या । ननु पश्या रेवती-(स्वगतम्) कय तन्नास्ति अत्रापि ! तत्कुत्र खलु निहितम् ! नैतत्, नागापि। किमधुना ! ओ शातम्। (प्रकाशम्) भो महाभाग ! सनिधय प्रवीमि यदि द्रजाल किमपि नेत्रसमोहनम् उद्भावितमिह भवता एवम् । अन्यथा कथमत्र निहित चित्रमेवमहश्य जातम् । वैशात- भेछिन् । भवतापि एवमेव मयतेनु। वैशासष्ठी-मनु शपथपुर सर कथयामि, न आवयो सकाशे चित्रम्। भवत्येव अन्विष्यतां कुत्र निस्विमिति । माश्विनश्रेष्ठी-(वैद्याखभेठिन मति) अपि अवितय , वितप बा, मम सय निधितमेय हातमासीममा कपमह मिप्या सश्य प्रकटीधार प्यामि (रेवती मति ) भवति । नैव कृतोऽस्माभि समोहनपयोग । यैशाखभेष्ठी-(त नियम्य) अरे परिदासविजयित स्यादिर तस्या । अतो भणामि, मा इदानीमेव मग । तिट ताव मुहूर्तम्। रेयती-मात्रारिश न जाने कुत्रारगत इतकम्। याशिनधेष्ठी-(पैशाख प्रति ) शणु तावत् । महता अनुरागेण प्रच मम चित्र, 'इतकम्' इत्यभिधीयतेऽनया | अपि एत महत्वम् अस्मचित्रस्य।

·सङ्गीत-सशयकल्लोलम् amAHun HINA ND MIND nam BHUM Humanu NAWRA इदानी गच्छामि । अतिकाता वेला । ननु पुषमाला प्रथनीया। (गन्तु प्रस्थिता।) रेवती-'पुष्पमाला पुष्पमाला' इति कथयसि । कियन्त्यो ननु प्रथनीया ! तन्मुहूर्वमुपविश्य गम्यताम् । अनुराधा-(दूरमवलोक्य) न खलु, एकाकिनी त्वा विहाय गच्छामि । पश्य तावत्, नूतनस्त प्रभु-मनु क्षम्यता मम वाक्प्रमाद ---एष ते पतिदेव एव आयातो नु' अपि अस्मि वा, न वा, अनुशाता गमनाय इदानीमपि ! रेवती-शातम्, ननु शात मया । अपि सायम् आगमिष्यसि ? गम्यता तर्हि । (अनुराधा निष्का ता!) न खल्विय परिचिता आगमनवेला । क खल्लपर सार्धमागत १ वैशाखप्रेष्ठिन इति भाति । किन्तु मुखभाव एतेषा, विकृत इव दृश्यते । विगताया रात्री सत्यनारायणपूजाया समदं न मया अवसर प्राप्त , एतेषां कुशलमपि प्रष्टुम् । अत कुपिता आसन् । कोपस्य तस्य पर्युपिता शेष , इदानी गोचरीभवति । (तत प्रविशति आश्विनश्रेष्ठी, वैशाखश्रेष्ठी च !) आगम्यता वैशाखप्रेष्ठिन् ! आसनमलक्रियताम् । अद्य नून वातावरणम्, अयर्थ तप्त न ? वैशाखश्रेष्ठी-आम् । चण्डातपहेतो । किम यत् १ आतपात्यये स्वयमेव भवेच्छीतलम् । अश्विनश्रेष्ठी-(वैशाख प्रति) अल्मतैश्चमवचनै । अस्मिवक्षणे यद्यया स्यात्तस्य तथैव निर्णय सुस्पष्ट आवश्यक । (निभृत भाषते ।) रेवती-मा खलु उच्चै स्वरमुन्यताम् । ननु मादस्वर भाष्यताम् । अयया मच्छतिगोचर स्यात् । ननु तीक्ष्णो मे कों। अतो भयामि । अपि न बहिरवसरो लम्प, रह सलापाय १ प्रवर्यता तर्हि । मुहूर्त गत्वा प्रत्यागमिष्यामि । (गतु प्रवृत्ता।) वैशाखश्रेष्ठी-न दिन हि । न ताक् किंचन। घ , अनेन मवत्यै यचित्र दत्त, तत्, अवलोयितुकामोऽस्मि । रेवती-अप्यस्ति विशेष कश्चन तस्य मत्समर्पणादनन्तरमेव दर्शने ! भवतु । यदि एतदेव मनीषित, दर्शयामि तत् । नयने तावन्नातिमात्र विस्फारित स्याताम् । (चित्र द्रष्टु गछति।) .

·- HINE AN 49 UM us HAMARHAMARH द्वितीय' मा वैशाखश्रेष्ठी-अप्यस्ति समाधानम् । आश्विनप्रेष्ठिन् । पश्य गता सा चित्रमानेतुम् । प्रत्यर्पिते तस्मिन, गमिष्यसि नि शेषमुपहासास्पदत्वम् । माश्विनथेष्ठी-भविष्याम्युपहसनीय , इति भाति । अहो मूर्खता मे अस्याम् अनुचित दोषमारोपयत । भवतु यत्त तद् वृत्तम् । तस्कृपया मा एतत्सम्बद्ध किमपि तां प्रति व्या । नो चेत् , अपार एवं मम उपहासो भवेत् । रेवती-अपि कथ नात्र पुटके ! कुत्र तन्निहितम् ! आम् स्मृतमधुना । स, गृह प्रतिनिवृना, ता काचकपाटका मञ्जूपामह गता। पश्यामि, तदुपरि वर्तते, न वेति । (तत्र याति ।) वैशाखश्रेष्ठी -अल पुन अत पर विपरीत सशयम् भाभित्य । आश्विनश्रेष्ठी-न दिनहि। नात पर स्वप्रेऽपि समय उदेप्यति । सम्यग्दण्डितोऽस्मि अद्य । अथ मा भाषस्व । कर्णान नन्वित एष तस्या । ननु पश्य। रेवती--(स्वगतम्) कथ तनास्ति अत्रापि ! तत्कुत्र खलु निहितम् । नेतत्, नाप्रापि। किमधुना ! आ ज्ञातम् । (प्रकाशम्) भो महाभाग! सनिश्चय ब्रवीमि यदि द्रजाल किमपि नेत्रसमोहनम् उद्भावितमिह भवता ध्रुवम् । अयया कथमत्र निहित चित्रमेवमद्देश्य जातम् । शास्त्र छिन् । भवतापि एवमेव मयते नु? पैशाखष्ठी-ननु शपथपुर सर कथयामि, न आपयो सका चित्रम्। भवत्येव अन्विष्यतां कुत्र निहितमिति । माश्विनष्ठी-(वैशाखठिन प्रति) अपि अवितपा, वितष वा, मम सशय निभितमेव हातमासीमम । कपमह मिथ्या सशय प्रकटीकर ध्यामि (रेयती प्रति) भवति ! नेव कृतोऽस्माभि समोदनप्रयोग । येशाखडी-( नियम्य) अरे! परिहासपिजल्पित स्थादिद तस्या । अतो भगामि, मा इदानीमेव मग । तिठ ताव मुहूर्तम् । रेपती-नाधारिश न जाने कुत्रापगत इतकम् । माश्विनष्ठी-(पैशासं प्रति ) एणु तावत् । महता अनुरागेश प्रत्त मम चित्र, 'तकम् । इत्यभिधीयतेऽनया | अपि एत महत्त्वम् अस्मचित्रस्य !

·४२ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् mamimes An Aruasna म sha malainum H रेवती-(आश्विनश्रेष्ठिन प्रति) सत्यमव न लभ्यते कुत्रचिनिहित तचित्र मया। आश्विनश्रेष्ठी-नैव लम्येत । अवगत मम । रेवती-अवगतम्' इति । (उपेत्य ) दीयवा तावत् यत्र कुन निहितम् । आश्विन श्रेष्ठी-हु। अलमिदानीमतेचाटुवचनै । नून नाय चाटूचिभि अनुनेय जन । रेवती--अम्मो! इदानीं तावत् परमानेव कुपिता नु ? बल्वदस्मि भीता। उच्यता ताई कुत्र तदिति । आश्विनथेष्ठी-एव परिहासेनैव अपरान् प्राणैर्वियोजयात्यो नाम यूयम् । भपि जानीप! केवल परिहासबुयेव त्वया प्रत्त स्यात् तचित्रम् । रेवती-कस्मै प्रत्त स्यात् । आश्विनश्रेष्ठी-अहो इद त मुखपरावर्तनपटुत्व, स्त्रीसुलभ यदुच्यते । (रेवती प्रति) किं कस्मै' इति । यस्मै करमैचित्प्रत, तस्मै । तेषामेव च महामागाना हस्तेऽद्य मुहूर्ता प्राक्, दृष्ट तत् । रेवती-हुँ। एतत्तावन्नव सह्य मे । करमै दचम् । किं तस्य नाम ! थाश्विनथेठी-नाम प्रष्टु विस्मृतवानहम् | मुखाकृतिस्तु सम्यक् रमर्यते मया । तदलमेतेन । रेवती-(सहासम्) तेन हि परिहासमात्रमेतत् । प्रचलतु यथेष्टम् । आश्विनथेष्ठी-इस । स्वैर इस ! कितु, मा पुनर्विस्मर, यमयापि सर्वमिद प्राण शोधयितव्य भविष्यति । रेवती--तमात्यंतामिदानीम् । नाद वचनेन अन्तराय करिष्ये । आम्, भवत उपहासाय मत्त मया तत् चित्रम्, एवमेव फरप्यता भवता। अपि सतुष्टो भवान् अनेन ! माश्विनयेप्ठी-कुत कल्पताम् 'इति! सत्यमेव प्रच त्वया चित्रम् । स्वयं मया एताम्यां नेत्राम्या दृष्टम् । न स लोकमवादः अयम्, श्रवण गोचरतां गा । रेवती वैद्यासराय! एवमेव प्रचलेदिद कचा कारम् । वद् गन्छामि । .

·द्वितीया सङ्कः ४३ स्नान कृत्वा, पूजा निर्वर्तनीया। दृश्यन्ता, तन काष्ठसूचीमथितानि ताम्बूलानि विहितानि । धैशाखश्रेष्ठी-किन्तु, किंचित्- रेवती-नहि, न हि । साप्त नैव तत् मावश्यकम् । सर्वः खलु सम्यम्जानाति स्वक जनम् । (निकान्ता।) आश्विन श्रेष्ठी-पश्य पश्य वैशाख! पश्येमाम् उत्सकप्रेरिताम् अवधारणाम् । किं तावदाह तानि काष्ठसूचीमथितानि ताम्बूलानि तत्र धर्तन्ते । तो युपयोः करो, ते युवयोस्तुण्डे च । यदीष्ट सेव्यन्ताम्, यदि नेष्ट नैव सेन्यन्ताम् । अपि न एपैव व्यञ्जना भाषितस्य ! उत्साघयतु सा कामम् । शाप्यतां च 'न आवा तथा प्रलोभितो तन ताम्बूलैः' इति । तदेहि प्रथम तमेव जनमन्विष्यावा, पृच्छावश्च । किन्तु, वैशाख । सत्यपि जातस्ते प्रत्ययो, न वा धेशाग्नथेष्ठी-न । नादापि में प्रत्ययो जातः । यतो न तस्या मुखे कैतवस्य लेशोऽपि दृश्यते । माश्विनष्ठी-अरे न य जानासि- गीतम् । (दुमक चलत) नाटयगान-निपुण-फलाचतुराया माया ॥४०॥ आन्तरियो भाच एक ऊर्चतस्त्वन्य एव । वृत्ती पहिरान्तरा घा भिन्नभिन्नच्छाये ॥१॥ समासो दितीयो।

·तृतीयोऽङ्कः। प्रथमः प्रवेशः। (फाल्गुनरायस्य निवास (तत प्रविशति कृतिका।) कृत्तिका-य श्रावणश्रेष्ठिन पल्यै पत्र मया प्रेषितम् । अद्य प्रमात यावत्, विलम्बितमपि अपेक्षितमासीत्, तदुत्तरम् । किद्ध कथ न तत्प्राप्तम् । अथवा, अन्तरा एव केनचित् आच्छिन्न तत्स्यात् । कोऽसौ ! भादव्य ! भादव्य ! कुत्र प्रस्थितोऽसि! (तत प्रविशति भादव्य ।" भादव्य --स्वामिनि ! आस्थाने तावदास्तरण प्रसारयितुम् । कृत्तिका-इतस्तावदेहि मुहूर्तकम् । अय ननु महान्धूर्त हतक । भादव्य-आशययतु स्वामिनी। कृत्तिका-नैव त्व सत्य कथयिष्यसि तथापि पृच्छामि । अरे ! ख, अद्य वा, अप्यागत कश्चन मा प्रति पत्रमावहन् ! 'न' इति निश्चितमेव उत्तरम् । कापटिक 1 अन्नब्रह्मणासि शप्त । तत्कथय । भादव्या-यत्सत्य न जानामि, स्वामिनि ! क खलु अपेक्षित आसीत् ! कृत्तिका रे हतक! किं तव पृच्छयानया' यदेव पृष्टोऽसि, तदेव प्रति वचनीयम् । पृष्ट 'कोऽसो यायग्रत १० प्रतिमापते 'कियान्ननु अश्वो मूल्यत १'-किं तवानेन प्रश्न ? आसीदपेक्षित कश्चन श्मशानवासी। भादव्य -हिन कोऽप्यागत , स्वामिनि! कृत्तिका-भास्ता तत् । अद्य प्रभाते, क्व व प्रेषित , एते ! कथय अवितथम् । भाव्या-(स्वगतम् ) तेपामादेश 'म तस्यै किंचित् कथयित ययम्' इति । एतासा पुनरादेश 'कथय अवितथम्' इति । द्वयोरादेशयोर्मध्ये ननु 'इत कूप , इवस्तहाग 'इतिवग्जातावस्था सप्रति घराकस्य मे। (प्रकाशम्) स्वामिनि ! क्व नु प्रेषितोऽहम् । कृत्तिका-हता ते स्वामिनी ! प्रथम तावत्लथय क्व गत इति ।

·malasamunMunmun तृतीया महः भादव्या-नाद क्वचिद्गतः स्वामिनि । कुक्कुरस्तावत् सचारितः, मार्जन-मदन-खादनानि च विहितानि । अपि च क्व गतः स्वामिनि । केन च निवेदित भवत्यै ! कृत्तिका-निवेदित मे कर्णपिशाचेन । किन्तु, कथयसि न वा कुत्र गत इति। भादव्या-नहि स्वामिनि ! कुतोऽद्ध गच्छेयम् । कृत्तिका-ननु शात, इतकl मा तावत्कथय । ननु दृश्यता कथम् ईशतेऽयम् । 'आकृतिबकस्य, दृष्टिस्तु काकस्य । तत्तिष्ठत, इतकाः । यदा सर्वान् युष्मान् गृहानिष्कासयेयम्, तदैव सुखेन स्वप्याम् । कः खलु बहिमोषते । न परिचित इव स्वरः । एतेपा बाधास्वादसहचरेण केनापि भाष्यम् । छरिनामीडशानां सपर्कात् एव एते विकृतिमापमाः । तृणी भव । शृणोमि तावत् किमुच्यत इति । (कणे ददाति ।) भादव्या--स्वामिनि ! यदि जनोऽय विश्वासपात्रम्- कृत्तिका-अपि नाशप्तोसि 'तणी भव' इति ! किम् । एष संलापो न मया अवगन्तव्यः, इति शिथिलयसि जिहामेवम् । (पुनराकणं- यितुमारमते। भादव्या-ननु स्वामिनि ! कुतोऽहम्- कृत्तिका-रे इतक ! ननु तूष्णीं भवसि वा न वा! गच्छ, अपेहि इता, अपरार। (भादन्यो निष्कान्तः।) (ततः प्रविशति रोहिणी) आगम्यतां नन्वागम्यताम् । कुत्र पुनरेतावन्त काल प्रचलिता ते धृष्टयात्रा। अपि च, अदृष्ट्वैव मां कप गता। तस्कमय प्रथमम् । रोहिणी-स्वामिनि ! मा कोप कुरु । ख. किल मवती वराकी ता तीन- तभेचनैरक्षिणोत् । अहमपि अवाभ्यवचनस्ताडिता । हताया मम तावदास्तां कथा। किन्तु, गताह तो सान्त्वयितु तस्या सका। कृतिका-अप्रगतमिदानीम् । मुन्छ अवगत किमर्थ व गतेति । सत्य प्रकटी- भूतम्, रति छिदं पूरयितु गता त्वमिति सम्। एव ल वस्याः पष्ठिकाया मुग्गलग्न करिष्यसि । अह तु ठिनी मरणी सर्वमेव पृच्छामि । भर ताधिस्मिता 'कप न मे परस्योत्तरम् अद्यापि माप्तमिति । केन ·सडीत-सरायकल्लोलम् mamiamoun amasamummmnamoonawanemamam- पुन अतराय समुत्पादित स्यात् । इति । तर्हि सा । अपि मम शायें इत्य परिपन्थीभवसि ! तिष्ठ तावत् । रोहिणी-किन्तु शृणोतु तावत्स्वामिनी मे विवक्षितम् । अइ खलु स्वामिन्या एवं कार्य साधयितु गता, इति ननु भणितव्यम्। कृत्तिका-मम कार्य साधयितुम् :-अयि धृष्टे ! रोहिणी-शुणोतु स्वामिनी । य सशय स्वामिविषयको मवया मनसि उद्भूत , स खलु स य एव, इति मे प्रययो माता। कृत्तिका-एवमेतत् । कथमिति कथय शीघ्रम् । रोहिणी-कषितमेव मया यदह स्वाती द्रष्टु गतेति । तया तु स्वामिनि ! अद्भुतमेव कथितम् । कृतिका-किं नु तत् १ अत्र समीर तावदागच्छ । आम्, सप्रति कथय किं तदिति । रोहिणी-पश्यतु स्वामिनी। (इतस्ततो कियन्ती1) स्वामिन सदेश मादाय मादन्य अद्य प्रभाते तत्र गतः। कृत्तिका-अपि तां स देनमादाय गतो भादव्य ! अहो मीपणता कपट प्रबधस्य । अरे भादयहतक ! अय कीदृश पुन स देश ! रोहिणी- अघ सायम् अधकारे जाते, त्व मम आम्रराज्या कोणे मिलितुमहि' इति भा आमन्त्रिता स्वाती। कृत्तिका-अपि 'जातेऽधकारे आयाहि ' इति निमन्त्रिता । इदमेव तावत्कथयन्ती स्थिता । त्वया तु पण्डितम यया न तस्वीकृतम् । रोहिणी-शृणोतु तावत्स्वामिनी । तत कथ सा निमन्त्रिता इति न अह पृष्टा अत्रभवत्या। कृत्तिका-ननु कथय, कथय । कय निमत्रिता ? रोहिणी-निवदित तस्यै । जात सध्याकाले, अज्ञात केनचित्, त्व-' (प्रविशति भृय 1) कृत्तिका-किरे हतक! किमागतोऽसि, अनुज्ञा विना ! तदपेहि, अपसर । भृत्या-स्वामिनि ! आगतो बहि कश्चन महाशय । भणति च 'चित्रमेकमु दिश्य, स्वामिना ते सार्धे किंचिदस्मि वस्तुकाम इति। " ·तृतीयः अङ्कः ४७ MIMALA minatround MINI- कृचिका-चित्रमुद्दिश्य किंचिदस्ति वक्तुकाम ! अयि तदेव तत् । मयोक्त- मेव तद् भाति । जनादस्मात्प्राप्येत किंचिद् गमकमधिकम् । (भृत्य प्रति) गच्छ प्रवेशय तान् । (भृत्यः नितान्तः।) एव तहि इतको भादव्यस्ता गतः १ पतिदेवैश्वासाक 'दर्शनार्थे सायमायाहि' इति निमन्त्रिता स्वाती ! किंचान्यत् तस्यै कथितमिति भणसि ! रोहिणी-भीतभीता तलु वर्तते स्वाती ! ननु पुरुषा एव ते । अनिरूपणीय नाम तेषा वर्तनम् ! तपारि सायकाले, एकाकिनी, आम्रराजी, सापि सावगुण्ठना निमन्त्रिता। अन्यच्च- कृत्तिका सावगुण्ठना सावन कश्चन द्रष्टु शानुयादिति हेतोः। अप किमर्थमाहूता, इति कि शिशुरपि न कथयेत् । आगतस्त्वेप जनः । सकृद् भाति 'माय द्रव्यः' इति । अदृष्ट्वा तु नास्त्युपाय.। रोहिणि ! त्वं तावत्तस्मिन्कक्षे तिष्ठ । गते चास्मिन्पुनरागत्य निवेदय सर्वम् । (निष्कान्ता रोहिणी ।) 'सायकाले सावगुण्ठना'-मार्जारो ननु निमीलितनेत्र पयः पिबति, चिन्तयति च 'को मा पश्येत् ।' इति । (प्रविशति आश्विनश्रेठी।) आगम्यताम्, आसनमिदमलकियताम् । आश्विनश्रेष्ठी-कंचन विषयमुद्दिश्य फाल्गुनरायमहोदयान् द्रष्टु कामोऽहम्। कदा नु तान्प्रेक्षिप्ये कृत्तिका-अपि चित्रमुद्दिश्य ! आश्विनश्रेष्ठी 1-अय किम् । मया चित्रमात्मनः एक्स्यै, एव तावन्मन्य- ताम्, अथ वा, किं मन्यताम् । प्रसङ्गवशात्स्पष्टमेव कथयामि, कस्याश्चित् वेशवनिताया- कन्याय, दत्तम् । न खलु तामहत्त्व तस्य चित्रस्य । रहस्यविशेषस्य तु कस्यचिदाकलनार्थम्, आवश्यक तन्मम । यतो जन्मनो मे सुखदु.खे तस्य रहस्यस्याधीने। कृत्तिका-तत्कयम् इति अवगत मया । ननु पृच्छामि, अपि सा कन्या शते वीणा दर्शनीया! आश्विनष्ठी-कुत शते । 'सहस्रेषु' इति वक्तव्यम्। तत्तावदास्ताम्। मम मनसि सशयोऽय समुपत्न', यत्तन्मे चित्र क्या अन्यस्म प्रत्तमिति ।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् कृत्तिका-सयुक्तिकमेवाह भवान् । ममाप्यनुमानं मुछु संवदत्यनेन । आसीन्ममापि मनसि इयं शा। माश्विनश्रेष्ठी का नु मा । क्या तन्चित्रं फाल्गुनरायेभ्यः अर्पितम् इति । कृतिका-आम्, एवंरूपैव। आश्विन श्रेष्ठी-'फाल्गुनरायेभ्यः प्रत्तम्' इति ! हन्त ! निरस्तस्ताद संशयः किमतोऽप्यधिकमिभ्यते प्रमाणतया । कृत्तिका-(पटान्तेन ने परामचन्ती) मम वावज्जीवनमेय धूलिसात्कृतम् । आश्विनयेष्ठी-वराकी रोदित प्रत्ता । हा हन्त ! अतस्तावत् मुस्पष्टमेष सर्व जातम् । कृत्तिका-अप, किं नामधेयं तस्याः न्यायाः । आश्विनश्रेष्ठी-रेवती'ति । कृत्तिका-ननु 'रेवती' (स्वगतम्) नाम तावदवगत पष्ठिकायाः । माश्विनमेठी-अप्यायाता सा अत्रमवत्या दृष्टिपणं कदाचित् । कृतिका-सा ! मदृष्टिपयम् । न जाने किमिदानीं कथयेपम् । न खलु मृतानि यानि पुरुषम्यो निदनीयानि वीभिः । अन्यथा, कि मया इट, किन पा, इति सर्वमपि मवते न्यवेदयिष्यम् । आश्विनष्ठीर-ननु भगामि, भरि विपरीतं विचिच्चेष्टितम् अवलोकितं भवन्या कृत्तिका-मो। यदि अष्टास्सयदेशीया यौवनमदमरा तरणी, परपुरुषस्य शरीरेऽनिन्ध टुट्येययाकामम्, अनुचिता एष मा घटा इति मणिपति मवान् नेवार भाविनथेप्टी-अपि फास्गुनराय-धरीरे लोटिनुमारमठ । एत्तिा-आम्, सेपामेय शरीरे, अरे, पो सन्धे का निपाप, अन- ननु सत्रेऽई यर्मयन्ती । सर्व चैन दिवा, मसूते सर्वत्र सूर्यप्रकाशे, धरमदास्पेव पुरस्तात्-तस्य यस्यायरतात् । माधिनधेष्टी-भदो निजता सरसाः। हतियामपि च, ननु पपपामि, या तरेयं समालिश- ·इत्तिा-भवामाम साक्षात् रामन द्रस्य अतार । (न् २२)

·(21)
State -२१२
--
Hamann-in.
--'rmane ..

·४२ minuinmmmmm WHAMALARAMITAB meim mmmunmummmmmunmmmunalisainirean तृतीयः अङ्कः 'आश्विनथेष्ठी-रेवति । न मया स्वप्नेऽपि चिन्तितमासीत् यत्वमेवम- सत्यशीला जायेगा इति । किन्तु, अचिरेणैव आत्मनो यथार्थरूप प्रकटीकृत तावत्वया । अस्तु । आयें कृत्तिके! अत्रभवत्या. सगोन सर्व विवरण मया लग्धमिति बलवदनुगृहीतम् भात्मान मन्ये भवत्या । अन्ते सावत्पृच्छामि सकृत्-अपि सत्यमेतत् सकलम् । कृत्तिका-'अपि सत्यम्' इति ! भो । ननु भणामि, एताम्या नेत्राम्या स्वयमवलोकित मया। तत्किमनेन प्रश्न ! नून प्रत्यक्षीकृतमेतन्मया। अपि च पतिदेवानामस्माक, पयांसो मे अनुभव । नहि इए किमपि चेष्टमानाना मनागपि दोलायते तेषा मनः। अय भवतो खेतीमुद्दिश्य भवतेव निर्णयः कार्यः। आश्विनश्रेष्ठी-इदानीमवश्यकर्तन्यतामेव गतोऽस्ति मे सः। अप, अस्ति तचित्र फाल्गुनरायसनिधौ। कृत्तिका-आम्, विद्यते । क्षणमात्रमेव हस्ते धृत मया । तदानी प्रक्षुधराधसवन्मामवस्कन्ध आच्छिनवन्तस्तन्मत्करत [ आसीदेव सशयो मनसि मे प्रादुर्भूतः । अत', अरुन्तुद किंचिदुक्तवती । किन्तु पुरुषा एव ते । मामेव प्रत्यारनवन्तः । (पटान्तेन नेत्रे परामृश्य) मणितवन्तश्च माम् एतत् कस्यापि ते जनस्य चित्र गृहीत्वासि उपविष्टा' इति । अहो असत्यता तस्य तेषा वचनस्य । आश्विनष्ठी-अलम् , अल रुदितेन । इदानीमहमस्मि भवत्याः साशी । अपास्यतु सकल भय भवती । अपि, आटच्छे भवतीम्, इदानीम् । कृत्तिका-आम, अथ तत्सम्बदमन्यत्किंचियदि भवेद् भवतो गोचरम्, निवेदयतु मे तावद् भवान् । आश्विनधेष्ठी-तत्र सर्वथा वीवचिन्ता भवती भवतु । साधयामि । (निष्क्रान्त ।। कृतिका-अहो सम्मावितता मन प्रसाद पराकस्य स्वाय महामाग! क्व च अस्मारम् एते ! पृच्छामि तावत्, ते एते पतय, ४

·}
หงสูงชมรหter( พฯgpuf
(ก re)

·. MI HEMAIHD तृतीयः अङ्कः ४९. आश्विनश्रेष्ठी-रेवति । न मया स्वप्नेऽपि चिन्तितमासीत् यत्यमेवम- सत्यशीला जायेथा इति । किन्तु, अचिरेणैव आत्मनो यथार्थरूपं प्रकटीकृतं तावत्वया । अस्तु । आयें कृत्तिके! अनभवत्याः साखेन सर्वे विवरणं मया लाधमिति बलवदनुगृहीतम् आत्मान मन्ये भवत्याः। अन्ते तावसृच्छामि सकृत्-अपि सत्यमेतत् सकलम् । कृत्तिका-'अपि सत्यम्' इति ! भोः। ननु मणामि, एताभ्यां नेत्राभ्यां स्वयमवलोकितं मया। तकिमनेन प्रभेन ! नूनं प्रत्यक्षीकृतमेतन्मया । अपि च पतिदेवानामस्माकं, पर्याप्तो मे अनुमवः। नहि इष्ट किमपि चेष्टमानानां मनागपि दोलायते तेषा मनः। अथ भवतो रेवतीमुद्दिश्य भवतैव निर्णयः कार्यः। माश्विनश्रेष्ठी-इदानीमवश्यकर्तव्यतामेव गतोऽस्ति मे सः। अथ, अस्ति तचित्र फाल्गुनरायसंनिधो। कृत्तिका-आम्, विद्यते । क्षणमात्रमेव हस्ते धृतं मया । तदानी पशुपराधसवन्मामवस्कन्ध आन्छिनवन्तस्तन्मत्करतः। आसीदेव संशयो मनसि मे प्रादुर्भूतः । अतः, अरुन्तुद् किंचिदुक्तवती । किन्तु पुरुषा एव ते। मामेव प्रत्यारकन्नवन्तः। (पटान्तेन ने परामृश्य) मणितयन्तश्च माम् एतत् कस्यापि ते जनस्य चित्र गृहीत्वासि उपविष्टा ' इति । अहो असरयता वस्य तेषां पचनस्य। माश्विन श्रेष्ठी-अलम, अलं रुदितेन । इदानीमहमस्मि भवत्याः साक्षी। अपास्यतु सकलं मयं भवती । अपि, आपच्छे भवतीम्, इदानीम् । कृत्तिका-आम्, अथ तत्सम्बद्धमन्यत्किंचियदि भवेद् भवतो गोचरम् , निवेदयतु मे तावद् भवान् । आश्विनश्रेष्ठी-तत्र सर्वथा बीतचिन्ता भवती भवतु । साधयामि । (निष्क्रान्तः।। कृत्तिका-अहो सम्मावितता मनाप्रसादच वरावस्य। क्वाय माभागः १ क्व च अस्माकम् एते ? पृच्छामि तावत् , ते एते पतय, ये एवन ४ ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् hwamaRTAN अपीडयन्ति, किं न सकृद् नः अग्निसात् कुर्वन्ति । तथाकृते मोचितैय स्या शवत् । आम्, अस्ति तु वृत्तदोषो रोहिण्याः श्रोतव्यः । तत् तामेव गच्छामि । (निष्क्रान्ता।) द्वितीयः प्रवेशः। (फाल्गुनराय-निवासस्य समीपे ।) फाल्गुनरायः-एवं तेनात्मनो नाम 'आश्विनभेष्ठी 'ति कथितम्, तत्सत्यमेव । किमतः परम् । इदानी वाक्परिचयो जातः, निवासस्थान- मवगतम्, नामावि शातम् । तत्किमवशिष्टम् । न किञ्चन | अधुना क्वलं गृहं प्रविश्य, अर्धचन्द्र दत्त्वा निष्कासयितव्या सा गृहात् । अथ को नु खल्वयम् ! अयमेवासी आश्विनश्रेष्ठी । कथं मगृहानिष्कामति । अयं मादव्यश्च तेन सार्धम् । (ततः प्रविशति आश्विनष्ठी भादव्यश्च । (स्वगतम्) अरे! भादयोऽयम् । तस्मात् उत्कोचे गृह्णाति । (प्रकाशम्) कि रे भादव्य ! किमेतद् गृहीतम् । भादव्या-न किंचन । भतेःन किंचन 1 एतैर्भणितं 'रूप्यकं गृहाण इति । भतः! कुतोऽई रूप्यकं तेषां गृह्णीयाम् । प्रत्यर्पयितुमना एवं अभवम् । अत्रान्तरे भवन्तः प्रासाः । (रूप्यकं शिप्त्वा निष्क्रान्तः।) फाल्गुनरायः-अरे चोर! (आश्विनश्रेष्ठिनं प्रति) कुतः खलु भवन्तो मम गृहे ! थाश्विनश्रेष्ठी-मवन्तमेव द्रष्टुमागतोऽहम् । फाल्गुनरायः कुतः। आश्विन श्रेष्ठी-मम चित्रमेक भवत्साधे वर्तते नु ? फागुनरायः-भाम्, वर्तते । ननु मन्ये, वृचमेतत् तया निवेदितं स्याद् भवतः। याश्विनश्रेष्ठी-बादम्, तया एव फयितम् ।

·वतीयः अङ्क MAMINOR फाल्गुनरायः-अय, किमन्यत्कथितम् । आश्विन श्रेष्ठी-विपुलानि कथितानि रहस्यान्तराणि । फाल्गुनरायः-ध्रुव तत्र विधये नासीत्कश्चन सदेहो मे। तिष्ठत्वेतत् । किं पुनरिदानी मिथः सकल्पितमत. परम् ! आश्विन श्रेष्ठी-अत्र कि सकल्पयितव्यम् । मनु दृश्यताम् । क्षुद्र चित्र मधिकृत्य नाह कलद करोमि भवता । यतः खलु तया स्वेच्छया तद् भवते समर्पितम्- फाल्गुनराय -न हि, न हि । प्रमाद्यते भवताऽत्र । न तया समर्पितम् , मया तस्या आच्छिन्नम् । आश्विनथेष्ठी-तया वा दत्त भवेत् , भवता वाऽऽच्छिन्न स्यात् , अस्मिन्क्षणे तचित्र भवतः सकाशे मवति, इति निश्चितमेतत् । न वा! फाल्गुनराय.-आम्, भवति । आश्विनश्रेष्ठी-तेन हि जातो निर्णयः। अथ यद्वा तदा करोतु तेन चित्रेण भवान् । मम तावदेतावदेव कयनीयम्, यत्सर्वथा उत्सादि- तोऽस्मि भवता। फाल्गुनराय:-कथमिव ! भवतोर्निर्भरविलासे मन्तरायोऽस्म्यह सवृतः, इति हेतो. आदिवनधेष्ठी-आम् , अथ किम् । फाल्गुनरायः तद् भवता मतेन, अह नाम दुष्टो पातकश्च जन स्याम् नु ! पराक्यो. मुखे प्रत्यवाय निर्मिमाण , अतिनिष्ठुरी राक्षराः खल्वहम् । आश्विन श्रेष्ठी-यथेष्ट वदतु भवान् । किन्तु, या खलु मुहूर्तात् मागेव केवल जीवित मे साता, तस्या मम च विघटन, शश्वद्विघटन, कारित भवता । फाल्गुनराय:--'या केवल जीवन मे सत्ता' नून भोः स्पष्टमेव भाषते भवान् । किन्तु, सुशवराः । यदा सा भवता जीवित, 'हृदय द्वितीयम्' आसीत्सवृत्ता, तत्क्षणमेव व्याकुलीभूतमासीन्मम जीवितम्, इति, उत्यिता करणाया लवोऽपि मवन्मनसि । .

·५२ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् -- आश्विन श्रेष्ठी यद् वृत्त तद् वृत्तम् । अत पर तु कथयामि आपथपूर्वकम् , न मम तया रेणापि सम्बध । सा भवत । भवाश्च तस्याः। यथाकाम कुस्ता स्वैराचरण भवन्ती। फाल्गुनराय -अहो सुमहत्तावदौदार्य प्रकटीकृत भवता । किन्तु, सप्रति न मे कोऽप्यर्थस्तेम। यथा भवता मे कथित तथैव अहमपि भवते कथयामि 'मत' पर न मम तया कोऽपि सम्बध । सेय भवत , भवाश्च तस्या । भवन्तावव यथाकाम स्वैराचरण कुस्ताम् । आश्विनथेष्ठी-न हि न हि । अत पर अल नाम तया केनापि व्यवहारण। य सवृत्त स एव पर्याप्त । फाल्गुनराय-कुतोऽचिरादेव भवान् एवम् उद्धेजितस्तस्या ! आश्विन श्रेष्ठी-यावती, मे प्रियाभव प्राक्, तावत्येव अप्रियास्ति मे साप्रत सा सवृत्ता। विश्वासघातिनी! पाल्गुनराय -विश्वासघातिनी 1 (स्वगतम्) सत्यमेव विश्वासघातिनी। अहे विडम्बना न्यापस्य ! ननु, स्वामिन प्राक् चोर एव उधेराक्रन्दति । (प्रकाशम् ) किं मवता कलहेन । तामुद्दिश्य यमया कर्तव्य, विदधामि तदहम्, यद्भवते रोचते विदधातु तद् भवान् । (निष्कान्त ।) माश्विन श्रेष्ठी-अथ किमन्य मयापि कार्यम् ? सकलमेतकैतव तया स्वीकारयिष्यामि ततश्च-कुतो मे भय ईश्वरादपि तस्या १-बर मे प्राणैरपि वियोग न पुनरत पर नामोच्चारोऽपि तस्या कदाचन । (निष्कातः।) तृतीयः प्रवेशः। (तत प्रविगति चित्रमन्वेषयती रेवती।) रेवती-ननु भणामि केय खलु भूतचेष्टा सवृत्ता? अस्यैव वृक्षस्य अपरतात् तैचित्र मे दचमिव । आम्, अयमेव असो वृक्ष । तच्चित्रमवलोक्य अञ्चलात कृत्वा च गताहम, इत एव कार्तिकनाथम् | प्रदक्षिणीकृत्य च त, महिमट्टते तुल्सीवदिकायामुपाविशम् । न खल तत्र निपतित चित्रम् !

·- सृतीयः अङ्कर यतः, ततः प्रस्थितायां देवालयानिर्गतायां च मयि, तदनावृतमिव अमात् । राष्टं च मर्यने ममा, पचत्सम्यगावृतं पुनरपि । ततस्ततः- भाम्, नन्वेतदेव । तस्मिमेर धमये मून्छिताह पतिता । तदानी पदाचित् भूमौ पतित स्यात् । तदनु समाचला चाहं गृह प्रस्थिता । तदानी मनो मे संमान्तमिवामीत् । मन्ये, सतो नासीस्किचिदपि तदवधान मे। अपिन रोहतगतं स्यात्, रं गृह प्रारिता | किन्त, यदि एवममविष्यत्, भररस तस्तेि मदीय चित्रं मा प्रापयिष्यन् । तत् किं नु त चियस्य । उस्नयन्तः पुनराधिनभेटिनः 'समावस्यविमनस्य हस्ते दृष्टम्' इति । को रायसो स्यात् ! यः शयस्तेषां मासि समुद्भुत, यथार्थ एवासी तेरा मरया। सतिमिदानी मया विषयम् ! गतारने मां कुपिताः, इति भास्पहतक दाति मामिदम् । गीतम् । (शाम घुपट पट सोगे' इतिवत् ) संशपमाा कि स्थान्तम् । अमेपम् । कारणमध किं जातम् मधु०॥ पृधारोरणं चित्रमयम् । पम्मायपि पुराय ॥१॥ याताः फुपिता, इति परिमाप प्रदति मनो नितान्तम् ॥२॥ (वितोप) मम्मो! इमे आश्विनभेटिन एव इत मापान्ति । वदने अंगम्, अप्पप कोरर मारः, उन सभपता नूनं समान्तमिव माति चिचमेवरी, निरतः । (भागवम् माधिनभेठिनं मी) विरामी भागति. मागीता, मन अन्यत्र प्रार्तितया! मादियनभेष्टी-(पर) भाम्, रिपांपति ननु ! यदि पायेस्पैर, सपमेर भुषोताम्। रेपी-यदि मा भगति मागेका हानिः प्रकटमालि सेना युनातिर ममामा । मत्पपा मा कथन भारमानोरा दी। भारिपनमेठी-मारपन असा मापारासरगन् । न्ति, नारं मन FE: । दाना नि बालानि उल्ल, परभरमना प्रारः परापन् । पती-पुर, मपंदा, मर तिति दा इतः ।

·५२ सङ्गीत-संशयकल्लोलम् आश्विनथेष्ठी- यद् वृतं, तद् वृत्तम् । अतः परंतु, कथयामि शपथपूर्वकम् , न मम तया दूरेगापि सम्बन्धः । सा भवतः । भवांश्च तस्याः । यथाकामं कुरता स्वैराचरणं भवन्तो। फाल्गुनराय:-अहो सुमहत्तावदोदा प्रकटीकृतं भवता । किन्तु, संप्रति न मे कोऽप्यर्थस्तेन । यथा भवता मे कथितं, तथैव अहमपि भवते कययामि 'अतः परं न मम तया कोऽपि सम्बन्धः । सेयं भवतः, भवाश्च तस्याः । भवन्तावेव यथाकामं स्वैराचरणं कुरुताम् । आश्विनश्रेष्ठी-न हि न हि । अतः परं अलं नाम तया केनापि व्यवहारेण। यः संवृत्तः स एव पर्याप्तः। फाल्गुनरायः-कुतोऽचिरादेव भवान् एवम् उदेजितस्तस्याः। आश्विनोष्ठी-यावती, मे प्रियाभवत्माक्, तावत्येव अप्रियास्ति मे सांप्रतं सा संवृत्ता। विश्वासघातिनी! फाल्गुनरायः-विश्वासघातिनी! (स्वगतम्) सत्यमेव विश्वासघातिनी। अहो विडम्बना न्यायस्य ! ननु, स्वामिनः प्राक् चोर एव उच्चैराक्रन्दति । (प्रकाशम् ) किं भवता कलहेन ! तामुद्दिश्य यन्मया कर्तव्यं, विदधामि तदहम्, यद्भवते रोचते विदघानु तद् भवान् । (निष्क्रान्तः।) माश्विनश्रेष्ठी-अथ किमन्यन्मयापि कार्यम् ! सकलमेतत्कैतवं तथा स्वीकारयिष्यामि ततश्च-कुतो मे भयं ईश्वरादपि तस्याः !-वर मे प्राणैरपि वियोगः, न पुनरतः परं नामोच्चारोऽपि तस्याः कदाचन । (निष्कान्तः।) तृतीयः प्रवेशः। (ततः प्रविशति चित्रमन्वेपयन्ती रेवती) रेवती- -ननु ममामि केयं खलु भूतचेष्टा संवृत्ता १ अस्यैव वृक्षस्य अपस्तात् चित्र मे दचमिव । आम, अयमेव असो वृक्षः। तच्चित्रमवलोक्य अञ्चलावृतं कृत्वा च गताहम, इत एव कार्तिकनाथम् । प्रदक्षिणीकृत्य च वे, बहिर्मुहूर्त तुलसीवेदिकायामुपाविशम् । न खलु तत्र निपतित चित्रम् । .

·ManunHAMARIDABALI Immum metunseam mammement Anima- तृतीयः अङ्कः ५३ यतः, ततः प्रस्थिताया देवालयानिर्गतायां च मयि, तदनावृतमिव अभवत् । स्पष्ट च स्मयते मया, यत्तत्सम्यगावृत पुनरपि । ततस्ततः- आम्, नन्वेतदेव । तस्मिन्नेव समये मूच्छिताह पतिता । तदानी कदाचित् भूमौ पतित स्यात् । तदनु समाश्वस्ता चाहं मृह प्रस्थिता । तदानी मनो मे सप्रान्तमिवासीत् । मन्ये, ततो नासीस्किंचिदपि तदवधान मे। अपि न तेषा दस्तगत स्यात् , थैरह गृह प्रापिता । किन्तु, यदि एवमभविष्यत् , अवश्य तर्हि ते मदीय चित्र मा प्रापयिष्यन् । तत् किं नु मृत्त निवस्य ! उक्तवन्तः पुनराश्विनश्रेष्ठिनः 'तन्मया कस्यचिजनस्स हस्ते दृष्टम् ' इति । को नु खस्वसो स्यात् । यः सशयस्तेषा मनसि समुद्भूतः, यथार्थ एवासी तेषा मत्या। तस्किमिदानी मया विधेयम् १ गतास्ते मय कुपिताः, इति शल्यहतक दहति मामिदम् । गीतम् । ('शाम धुघट पट खोलो' इतिवत्) संशयमनं किं स्वान्तम् । अमेयम् । कारणमथ किं जातम् ॥ध्रु०॥ वृथारोपण चित्रमयछम् । कस्मायपि पुरुषाय ॥१॥ याता. फुपिता, इति परितापः । मदहति मनो नितान्तम् ॥२॥ (विलोक्य) अम्मो इमै आश्विन श्रेष्ठिन एव इत आयान्ति । वदने चेपाम्, अप्यय कोपस्य भावः, उत संशयस्य १ नून सम्रान्तमिव भाति चित्तमेतपा, चिरेतः । आगतम् आश्विनप्रेष्ठिन प्रति) दृष्टिवराकी धावति, मा प्रति । किं तया, प्रसह्य अन्यत्र प्रवर्तितया ! माधिनधेष्ठी-(जपन्) आम्, दृष्टिर्घावति ननु ! यदि धावेत्स्वैर, स्वयमेव ध्रुव छेत्स्ये ताम् । रेवती-पदि मया पेत इति बुपैव जामोय, का तर्हि हानिः प्रकटमापि तेन । इद पुन. वृशे स्थित शुकमुद्दिश्य भणाम्यहम् । अन्यथा अत्र कश्चन आत्मानमेव तस्य लक्ष्यीकुर्यात् । माधिनश्रेष्ठी-आरग्धम् अनया मायाजालप्रसरणम् । किन्तु, नाय कयन प्राकृतः शुकः । दश-विशतिं वा ईशानि जालकानि उद्धृत्य, मुरमायमानशुकवरः सत्वयम् । रेयती-यदि तावन्मुकवर,, किमयं तदा, अत्रैव परिपतति तत इतः !

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् आश्विनथेष्ठी -न खलु कुतश्चिद् भीतिः । राजमागोऽयम् । यः कश्चन यत्र कुत्रापि अस्मिन्, यावत्कालमिच्छेत् तावत्कालं तिष्ठेत्, अपगच्छेदा स्वैरम् । सर्व:खलु प्रमुरात्मनो भवति ।। खती-(उपसय) तरिमन्दिने अतीव स्पष्टार्थ कवनं गीतं तेन विरागिणा । तदई स्वगतं गायाम्युच्चैः । न कश्चन शृणुयात् । किं नु तत् । आम् । गीतम् । ('जल जयो ऐसो' इतिवत् ) हृदि हि घर वं योधं सत्यम् । संसारे शान्तिनिहरम् ॥ध्रु०॥ संशयाठः पिशाचो महान् । स्थीकुहतं न च क्षणमात्रम् ॥१॥ निशाचरी फल्पना जडा । प्रसेत्कण्टमिति महद्भयम् ॥२॥ यहुरूपा सा जनवाणी । यदि स्यीकृता, घातो भविता ॥३॥ अप्यवगत कवनस्यार्थः। आश्विनथेष्ठी: :--आम् अथ किम् । अवगतः अस्पार्थः, सम्यगाकलित- स्तवाप्यर्थः। रेवती-कि, मदर्यहतकस्याकलनार्थम्, एतावान् मयासः आवश्यको जातः १ अपि इदानी संवृत्ता सम्यक्प्रतीतिर्नु । आश्विनथेष्ठी-संचा, संवृत्तेदानी सम्यकप्रशीतिः । वं तावस्कमनीया, सुवर्णावगुण्ठिता, हीनधातुका, चलनवचनशीलाच पुत्तलिकासि । रेवती-संगपविषस्य प्रभाव एतेपो नाद्यापि क्षीणः। तल्लिनु विधेयम् । (प्रकाशम्) अयं तावत्परिदास-भेद-हतको न मे रोचते। स्यात्कपोल- परिमित, किन्तु सान्मन्दमधुरं स्मित मृत्वा, आगम्यतां मद्गेई यावत् । तत्र स्वयमई मिट ताम्बूलं कृत्वा समायिये मरते। तत् सेवित्वा, यदीरं, तदा पुनरपि प्रकुप्प मे, प्रतिनिवर्ततां भवान् । किम् । अपि जातं सफल मनोऽनुकूलम् । नातं नु! ननु हस्येतो, भयता निरुदावपि कपोलो मवतः, रमितुमारग्यो। माश्यिनयेष्ठी-अतः परमपि तव गहम्, स्वयार्पित ताम्बूलं ! रिसर्पा, विस्मयंता सम्प्रति सर्वमेतत् । पती-ननु मुछु विनार्यता वपनमिदमात्मनः। सस्वयमरः न, पुन:

·A Hrtoon mera me Mimromanimunnamah Homn Menu Ran . तृतीय अङ्क प्रापणीय कि बहुना 'शपथमद करोमि इद वचन क्रियते' प्रमादो मे जात.' 'क्षम्यतामय जन ' इति असत्यार्थयत भवत वच , नैवाकर्णयिष्ये । अतो भगामि 'सुष्ठु विमृश्यताम् , आगम्यता च मद्रोह यावत्' इति। आश्पिनश्रेष्ठी-अपागास समय , चिराय अनुनयस्य क्षमायाचनस्य च । अत परम्, अल स्वप्नेऽपि ताश किंचन कल्पयित्वा । न अहम् ननु मणामि, न अहम् इयान अयम् अस्मि । रेवती-सय विदम् । न तु मे प्रत्यय । (हसति ।) आश्विनथेष्ठी-हस । यथेष्ट हस। एतावतो दिवसान मुग्धमिम जनमुपलभ्य पअरे त बध्दु बद्धपरिकरा त्वम् । किन्तु- गीतम् ('कर नुले जाये' इतिवत्) कुटिलहेतुस्तव विहत । गृहाम्येन निजपाशेप्चिति ॥ ध्रु.॥ महाघोरमरणाद्विमुक्त । उरलि विषाक्तो नेत्रमल्लस्तीन सक ॥१॥ रेवती-मनु शोभनमिद सवृत्तम् । नून भाग्यवन्तो भवन्त , यच्छीनमव एकल शात्या विमुक्ता । सप्रति, अभिमत यत्र, गम्यता हि तत्र । आश्विन श्रेष्ठी-छाम्यद यामिमत, त्वमपि साघय यत्रेष्ट, येघा केषाचित् रेयती-भो महाराय मर्यादातिपातो नूनमेष प्रवृत्तः। आश्विनष्ठी कुत प्रयवाय । किमद्यापि मर्यादापरिपालनेन ? अपि च, वाश्या दुर्वृत्ताया विषये, का नाम मर्यादा ! रेवती-किमह दुत्ता आश्विनश्रेष्ठी 1-आम्, आम्, दुर्वृत्तेर त्वम् । सकल ते मायाजाल यथावदाकलित मया। किन्तु, किं तत्क्यनेन ? रेवति! यत्सत्य 'माणेभ्योऽपि प्रियतरा, स्वम आसी पुरा ध्रुवम् । जाताद्योगहेतुस्तु, न शन्देर्वर्ण्यत यथा ॥" न खलु, न ये । तथापि क्धयामि, नात पर कदापि मदीनं ते भविष्यति ।

·-
mamme
सङ्गीत-संशयकल्लोलम्
रेवती-कुतो न भविष्यति । किं च एतापग्गुप्तास्पदं कृत मया !
याविन श्रेष्ठी-किं कृतम् । आदौ तावन्मदच चित्रं कस्मैचिकटाय
अर्पित स्वया।
रेवती-(स्वगतम् ) सर्वथा खल्यसत्योऽयमारोपः। तत् समति एवमेव
दण्डनीया एते। नात्र उपायान्तरम् ।
मासिनथप्ठी-किम् । कुतो न प्रतिवदसि । अप्पर्पित चित्र न वा!
रेवती-आम्, दचम् । तत्र किं वस्तुकामा भवन्तः।
आसिनश्रेष्ठी-किमिति दत्तम् !
रेवती-केय पृच्छा ! दातमिष्ट, ततो दत्तम् ।
आदिवनश्रेष्ठी-यदि दत्तम् , दत्तम् । न मे विवादः कथमपि तनिमित्तकः।
रेवती-कुतस्तर्हि दीर्घनिःश्वसितान्येतानि ?
आश्विनश्रेष्ठी-ममापि नाम दीर्घनिःश्वसितानि ! ननु मणामि न
कारणाहिती मे करो।
रेवती-काम न दृश्येते कद्रणाहिती। क्यापि, सावधानेन माव्यम् । अन्यथा,
वीरश्रिय. पूरोऽयमपसरेत् । देहली च मद्गेहस्य वराकी अत्यर्य पीड्येत
भवतो गमनागमनः । न तदानी पदक्षेपणमपि मद्गेहेऽहमनुशास्यामि ।
इति सावधानः स्थातव्यम् ।
आसिनश्रेष्ठी-एष, भवती अपि सावधानैव भवितुमईति । अन्यथा,
यथा प्रागेकवारम, तथा पुनरपि, राजमागें एव, गले तस्य, क्षेप्स्यसि
आत्मानम्।
रेवती-तस्य' इति नाम कस्य ! कदा! क्व वा ! (स्वगतम् ) इदं
नवमेव प्रस्तुतमेते.!
माश्विनश्रेप्टी-क्व!'-इति, तत्र वृक्षस्याध. । यः प्रभाते । स भणति
म 'गृहम् आयाहि' इति । अपि अवगत, नवा, अधुनापि !
रेवती-(स्वगतम्) अवगतम् । यदा मूछिताई पतिता तदानींतन
स्यादिदम् । किन्तु नैतैः साधैं सत्यवचनमुचितम् । मुहूर्त, ययापूर्व
कुटिलभाषितमेव युक्तम् ।

·musuul ante । तृतीयः अङ्क आश्विन श्रेष्ठी-अपि प्रतीतं न वा ! खेती-आम् , प्रतीतं, किं ततः । आश्विन श्रेष्ठी-मा पुनरपि तथैव पत। रेवती-तत्कुतः। ननु केनास्मि नियन्त्रिता ? सर्वथा प्रभवाम्यहमात्मनः । आश्विन श्रेष्ठी-तार्ह, प्रथममेव एवं कथनं समीचीनमभविष्यत् । रेवती-ययेयं प्रथममेर कथयितुं प्रवृत्ता वयम्, उद्ध्वस्त एष स्यादस्माकम् आपणः सोऽपि । आश्विन श्रेष्ठी-यद्येवं गीतम् । (नगरी मोरी) ननु सशपथमर्पितः करः । व्यर्थमेव पा? निजतनुमददा मे तत्ते क्रीडितं भवम् ? वितता माया, वितथैव सा किम् ? मामवृणोः किं विधाय साक्षिणमाधवम् ? रेवती-एवं शपथवचनानि तानि सत्यान्यवगतानि मवता! गीतम् । (हे श्रवण) मुग्धधियो मदनयशा धनिक-चणिज-यालाः । संयन्तुं तान् सकलान्सन्ति विविधपाशाः ॥ध्रु०॥ नु शपथषचनशतं सत्यमिति मत यो। हसति च भवदति च जनः 'शम्भुरेष मूढः ॥२॥ आश्विनथेष्ठी-अलम्, अलमेतावतैव । इदमेव ते पश्चिमं मम दर्शनम् । साधयामीदानीम्- रेवती-ननु गम्यतां निरामयम् । मा पुनरेवं विप्रलम्घा भवन्तु भवन्तः। आश्विनष्ठी-(मत्यावृत्य)' पुनरागमिष्यत्ययम् ' इति स्यान्चेत् तव मतिः, तां तईि विस्मर, इदानीम् । रेवती-विस्मरामि, मनु विस्मरामि । भवन्तस्तावत्प्रचलन्तु । अग्मो! ते इमे पुनरपि प्रतिनित्ताः कः पुनरपि कथनीयशेषः । माश्विनश्रेष्ठी-अन्तिमतास्वदेक एव कथनीयशेषः। यत्, सत्यमेव त्वया ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् अपहत मे मन , मयापि महता मोदेन स्वदधीन कृत तत् । अतस्त्वां विहाय प्रस्थान मरणप्रायम् एव मे । तपापि, यत् सकृत् भध्यवसित, तन्नून न कथमपि परिवर्तनीयम् । एतावदेव चरम कयनीयम्, यद् यत्र कुत्रापि, सुखिनी भव । (गन्तु प्रवृत्तः पुन प्रतिनिवर्तते ।) मा पुनस्तथा वर्तया यथा त्वद्विषयक कोलीन मम भवणसरणिमागच्छेत् । यतः गीतम् (क्षण एक) मानिता त्वं मदीया मया नूनमेकदा । दुखशोकदर्य स्पृशतु मा स्वां क्दा ॥४०॥ यश्चितोपि त्वया, हितमेश तेऽर्थये। सधिता सत्पर्य सुमतिमेयाथयेः॥१॥ त्यां त्यजन्पीडितो, न तु पयो भञ्जये । साधयेय, ततो मुश्च याप्पद्वयम् ।। रेवती-आगम्यता ननु । अपि सत्यमेव न पुनर्दर्शन भवेत् ! आश्विनथेष्ठी |-अल पुनदर्शनस्य निर्देशनापि । सकृन्मुखानि सखा शब्दा धनुष इव शरा। रेवती-सत्य तत् । कितु, साय म मया बहिर्गन्तव्य, नु! अन्यथा आगमिष्यन्ति भवन्त', दर्शनं तु न स्यात् । अत. पृच्छामि । आश्विनश्रेष्ठी-अपि न भणित यत् अपगतेष्वपि प्राणेषु, न आगमि- ध्यामीति । तत्कुतोऽदर्शनचिन्तावस ! रेवती-तदाकलित मया। किन्तु स्वयमह सुरभि मिष्ट च दुग्ध सविधास्यामि । ननु भणामि, यदि नागमिष्यन्ति भवन्तस्तदा कुप्येयमदम् । आश्विनश्रेष्ठी-कुप्य यपेष्टम् । (इति वदन् निष्फ्रान्त ।) रेवती-यत्सत्यम् , भकृत्रिम खल्वेतेपा मय्यनुराग । किन्तु सर्वमेव व्याकुलीकत तेन चित्रहतकेन । आदौ तावद् गृह गत्या तदेव सुविहित करणीयम्। गीतम् । (मेरा चित्त) मदुपरि प्रियाणां प्रेम दृढम् । यत्प्रथम सक्त तच्छेपम् ॥ ४० ॥ परीक्षितं खलु कपर्निको । तन्यपि नैतत्क्षीयते ॥९॥ संशय पटले दूरसारिते। प्रकाशित स्यात्तन्निखिलम् ॥२॥ इति तृतीयोइ। awww ·चतुर्थोङ्कः। प्रथमः प्रवेशः। (स्थलम्-आश्विनधेष्ठिनो गृहम् ।) भाश्विनश्रेष्ठी-सुदृढ़ खलु आचक मां मनः । किन्तु, सुदृढतरत्वान्मे नियनितं तन्मया । अन्यथा दुष्करमभविष्यद्विपत्तेविमोचनम् । विषाक्ता- देवनीनेत्रमालकाहाराद् धैर्येण आत्मानं विमोचितवान् इत्यत्र नाणुमात्रः संदेहः । अहमहमिकया पुरः सरन्तो महत्तमा अपि संम्रान्ता अभविष्यन् । भवतु, यद् वृत्तं, तद् वृत्तमेव । यदि तु सा विश्वसनीया अभविष्यत् , परा काष्ठा मत्सोख्यस्य निर्भरविलसितस्य चायाप्यत । लक्षसंख्याकासु खलु युवतिषु मुन्दरतमा सा । अहो-किन्तु, संप्रति किमनेन विचारेण । कि में तस्या लावण्येन ! अपि लावण्यं नाम, अन्ततो गत्वा, न वागावगुण्ठनमेव ! आसीत्, देहलतिका अतियोभना आसीत् । गीतम् (बंधन ना बांधो) मृगनयना रसिक-मोहिनी । कामिनी साभवन्मञ्जुलमधु- रालापिनी नवयौवनसंपन्न--रम्यगति-विलासिनी- ॥ध्रु०॥ भावादकमुखचन्द्रोप्यासीत् । आसीत् इष्टिः प्रेमरसवाहिनी।। किन्तु, अपि नेते याह्या एवालद्वाराः १ आस्तां तावत् । संपति, अलं. तस्या नाना, पुनरपि तत्सद्गुणरमरणेन वा । यः सकृद् विच्छिनः सम्बन्धः, विन्छिन एव स भवतु । नाहं स्मरिष्यामि ताम् । किन्तु, तत्स्मरणमपाकर्तुं कसावदुपायो विघीयताम् । रेवति ! एवमस्ति विश्वास. • पातस्त्वया विहितो नु । (प्रविशति आषादः।) मापाढा-भेष्टिमहाशय ! माखिनष्ठी-भवतु, नासो स्वगत्येव इति भणितव्यम्, आस्मा च मोचयितम्यः (गुअति।) ' गणिकायाः सङ्गो न स्यात्, सङ्गो न स्माद् बन्यो।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् IMSHURA AIRMInte amarpenter IMEIL यापाढा-(स्वगतम् ) गानावेशवयो ननु मा । (प्रकाशम्) श्रेष्ठिमहोदय ! अष्टिमहोदय ! मम तावत्-- आश्विननेप्टी-(स्वगतम्) तर्हि, अध्यवसितमेतत् । नान्यथा कार्य- निर्वाः । (दृष्ट्वा ) कोन्वयम् ! कथम् आषाढः । आषाढः-श्रेष्टिमहोदय ! पत्रमिदं प्राप्तम् । आश्विन श्रेष्ठी-(स्वगतम्) एवमाचरेदिति न कदापि ध्यात, मत, स्वप्ने कल्पित वा। (प्रकाशम् ) किम् । किमुक्त त्वया ! आषाढ:-पत्रमिद प्राप्त भवन्नाम्ना अडितम् । आश्विनष्ठी-न तावदिदानीम् । देहि पुन. कदाचन । (स्वगतम्) भोश्यते सा स्वकर्मपलम् । किमत्र आत्मनो मनसा व्यर्थमेव सन्तापितेन । आषाढः-श्रेष्ठिमहाशय ! अवलोक्यता तावत्, केन एतत् प्रेषितमिति । आश्विनधेष्ठी-किमभणः? "आपाढः-(अनुग्वे. स्वरेण) महलवाटकाननु आगतम्, छिमहाशय। 'आश्विन श्रेष्ठी-रेवत्याः सकाशात् । तद् गच्छ, गच्छ । आदी तावदपनय तत् । न मे तेन प्रयोजनम् । दूरतोऽपि नावलोकयिष्ये तत् । अपसर इत । विपाटय तत् । विधेहि शतखण्डम् । भस्मशेष कुरु तत् । अपेहि, नन्वहि। आपाढः-(स्वगतम्) नन्वन्यदेव काण्डमेतत् भाति । गणिकादारिकया तया दृढमाहत इव भर्ता, येन विकृतिमीहशीं गत । (प्रकाशम् ) श्रेष्ठिमहाशय! अपि सत्यमेव नयेयम् अथवा- 'माश्विनथेष्ठी-निरवकाशमत्र सर्वथा 'अथवा 'दिक्म् । मा तत्पत्र पुनदर्शय । क इदानी सम्बधस्तया, तस्या पत्रेण वा! आपाढा-प्रेष्ठिमहाशयएव तया विचित्- आश्विन श्रेष्ठी-अभण पुनरपि तया' इति १ मा नामापि तस्या मत्पुर. पुनरुच्चारय । सा नाम ईदृशी-(स्वगतम्) किन्तु, कुतोऽद निन्देयं ताम्। यदि न दृष्टा, न अभिहिता, यदि तस्या पत्र न पठितं, यदि दिशो नाकर्णितः, तदा भवेत् तत् पर्यातम् । तत. किं कर्तुं प्रभवेत्सा !

·mommmmmmmmen- चतुर्थः महः (प्रकारम्) आषाद! अव एव गस्ता भूहि मे सकम् 'पर्पटनम्य सिद्धता किपताम्' इनि। वहच्च अश्वप्रवहणं मे संयोग्य आनय । गहशीप्रम्। भाषाढा-कथमियती स्वरा! मन्ये यद्यपतनं संकल्पम् अन्तरयेत् भगन्. प्रमानं यावत्, समीचीनं तदा भवेत् । येन कदाचित्- माधिनधेष्ठी- हि, न हि अत्यामेय पटिका प्रस्थातव्यम् । स्वं तापग्मय संयोग आनय । भादः-हिमहाशय ! ननु भगामि, : प्रमाते, अनुकूले समये, न तपः स्यात् इति । शनीमेव प्रत्याने प्रते, यदि रात्री ग्योरस्नाया आलोकनेन भरतो मनः परिवतेत, तदा मागपिपरिवर्तनसेदः स्यात्, समा मा भूदिशी-- माधिनमेष्ठी-अहो प्राय: सस्ययम् । मम मनो नाम परिवर्तेत, सामपि ! अरे ! गणिकाकन्यका सा तत्वतः । कुतस्तस्पा सन्मातरम्पम् । ग, भादप्रमाणमानय । भरि चपनीयेव सा, समारम्यःणिभिगेसन रति। मागढ:-रिमाग पुरा एवम् सान् पर्यटनसिलताप्रयासः भारतमा भारशी सारमारे, स्वपमेय भागनिधिरेय वा भापरलोभारमानम् । मायिनष्ठी-पागनियति एयमाखारयिष्यामि गाम् न्नुि, सिं सानेन। मीन भामनियोगमसि । मापा-पाहारा महारापः । किनु एकाग्नि एप भनाः, अपम सिमरपान पार, प्रमः या नु न चिर मासानि पागरिमापनि। माश्चिमवानि-NEPनि मागसानि, निम् ि। मास एको बरिना ना भासामयी। भाग:ोमा हिमहोदय! माधिनष्ठी-ना मनापामासा! उरिपनो मे मनसि पिरो मारमाः सति, भारिप नीलो हो । गत।

·६२ सद्गीत-सशयकल्लोलम् Ouom amin DO m uu RmtmammMMARummarNA (गन्तु प्रवर्तते आगढ 1) नूनम्, एवमेव ता दण्डयिष्याम्यहम् । येन न मासावधि तदर्शन स्यात् । तावता कालेन तद्विरमरणमपि समवे स्कदाचित् । तस्या स्मृताया प्रदहति सल्वद्गानि । एतदपि सत्य, यदी पद्यते मे मन , सात्यपि ता प्रत्याकृष्यत च । इदानीमपि मन्ये, किन्तु नहि नहि, नहि, नेय दुर्बलत मनागप्युचिता । इदानीं हि तद्गतविचारस्य मन प्रवेशनिरोध एव पर्याप्त । कितु (उच्चै स्वरेण) आपाट! रे आषाद ! न त्वमिदानीमपि गत ! अवगत मया । आशप्तोऽसि मया 'भरमशेष तत्पत्र कुरु' इति । न तु त कर्ते प्रभवसि त्वम् । क्व खलु तत् पत्रम् । शिप तत्, तत्र कोणे । अथवा, आनय तदित एव । अहमेव सद् व्यवस्थापयामि। आपाद-(प्रतिनिय) मया तु प्रथममेव अवगत यद् भवन्त अर्ययेरन् एतदिति । प्रेष्ठिमहाशय ! गृह्यता तदेतत् । अपि गच्छानि इदानी प्रवहणमानेतुम् ! आश्विनथेष्ठी-किं मुहु पृच्छसि ! भावदह पञ्चशतान् गणयामि, ताव प्रवदणेन आगतव्यमत्र । ('यथाशापयति श्रेष्ठिमहोदय ' इत्युक्त्वा निष्कामति आषाढः।) विधारयितव्यमेतदिति निश्चितमेव । किन्तु प्रसङ्ग तमधिकृत्य कीदृश समर्थनपाटवमरिम प्रकटीकृतमिति पश्यामि तावत् । (पत्रमुदघाट्य पठितुमारभत ।) "प्रियवाल्लभचरणयो नम्राया रेवत्या विशापनाविशेषः । मुहूर्तादेव माक्सवृत्ते मवदर्शने, कृत ईषत्परिहासो भवतो मया । तेन सप्रति दूयते में मन । तस्मादेव क्षणान्मानस मे सशल्यमिव । दीनाया अस्या दास्या इम प्रमादमुदर सात्कृत्या, अनुगृह्मतो दासी सकृद्दर्शनानेन । येन य सशयो भवतां मनसि मा प्रति उद्भूतः, अपनेष्यामि तम् । मूढया दास्या किमत पर लिखितव्यम् । इति विज्ञापना ।' इति । अहो प्रान्तिरस्या । मम सरायम् इयम् अपने पति । अथ कस्य पुनर्मनसि समय एव अवशिष्ट ! दृदा प्रतीतिरेव दि जाता। सप्रति न फोऽप्यर्थयाटुवचनैरेतादशै । (पत्र विराटयन् ) 'मानस मे सशल्यमिव'-अहो कोमलता मानसस्य । प्रमादमुदरसाकृत्वा -इति कीटगीय विनम्रता किन्तु प्रमाद समावेशेयत् इते पर्याप्तेन खलु उदरावकाशेन भाव्यम् । 'मूढया दारया किमत' पर ·चतुर्थः अङ्क: HReunnuaHI । लिखितव्यम् । ननु सत्यमेव मूढा। अन्यथा, तया पत्रमेवैतन्न लिखित- मभविष्यत् । किं भणितम् १ 'वल्लभचरणयो ' इति ! न जाने कियन्तो मदन्या मादृशाः प्रियवल्लमा भवन्तीति । धूर्ता, कैतविनी, कृतघ्ना, विश्वासघातिनी, फण्ठच्छिदेव इयम् । (चूर्णीकृत पत्र मक्षिप्य) तद् भागधेय मे अनुकूलं, यक्षिममेव लन्धवान् सज्ञाम् । तद्धि कथयनेव आस्त मे वैशाख- गीतम् (ये गरज धाय धाय) मोइमिमं मुश्च मुञ्च ।मा युज्यस्याहिताय । मिष्टयोधमातहतम्। नारण से मुदितम् । मतमना भभवमहम् । अन्धमन्दताध खण्डिताखिला ॥१॥ ( दृष्ट्वा) अहो एप वैशाख एव प्राप्त । (प्रविशति वैशाख ।) वैशाखश्रेष्ठी--अपि प्रकृतिस्थो मे सुहृद् । अस्ति वार्ता काचिन्नवा ? आश्निनथेप्ठी-इयमेव नवा वार्ता, यदह मास यावत्, नगराद् महिः पर्यटनार्थ गमिष्यामि। वैशाखश्रेष्ठी-कदा ? कदा चाय कृतः सकल्प. ! आश्विनश्रेष्ठी-इदानीमेव । अयमह प्रस्थित एव । मुहूतमात्रेण आग- मिष्यति प्रवहणम्। वैशाखश्रेष्ठी-अपि एकाकी गमिष्यति भवान् ! अथ सहितः ।. आदिधनश्रेष्ठी -सा ! ननु मया सार्धम् । सकृद्यदुक्तं सदुक्तम् । मा पुनरेव हि। वैशाखश्रेष्ठी-आश्विनश्रेष्ठिन् ! यत्सत्य, यदि कुप्यसि, न मे चिन्ता। त्व नूनम् अकारणमेव रेवस्यै कुपितोसि । गतोऽहं तस्या गृहम् । सा खलु पत्रमेक ते लिखितुमना अभवत् । आदियनाथष्ठीजनु पश्य, पश्य सान्खण्डान् । तस्याः पत्रस्यैव । भस्मिन्वारे निर्धारित मया यताह पराजय स्वीकरिष्यामि । वैशासश्रेष्ठी-किन्तु, 'सोऽयम् ' इति मत्वा किं रज्ज्या आदवया ! यस्सस्य नैव तस्याः कोऽपि दोषः।

·mummmmmmSTHANI mation InInIIImmamuunmamanam सङ्गीत-संशयकल्लोलम् (गन्तु प्रवर्तते आषाढ ।) नूनम्, एवमेव ता दण्डयिष्याम्यहम् । येन न मासावधि तदर्शन स्यात् । तावता कालेन तद्विस्मरणमपि समवे- स्कदाचित् । तस्या स्मृताया प्रदहन्ति खल्वङ्गानि । एतदपि सत्य, यदी. पद्यते मे मनः, सप्रत्यपि ता प्रत्याकृष्यते च । इदानीमपि मन्ये, किन्तु नहि, नहि, नहि, नेय दुर्बलत मनागप्युचिता । इदानी तद्गतविचारस्य मनःप्रवेशनिरोध एव पर्याप्त ! किन्तु (उच्चै. वरेण) आपाट रे आषाढ ! न त्वमिदानीमपि गत १ अवगत मया । आशप्तोऽसि मया 'भस्मशेष सत्पत्र कुरु' इति । न तु तत्कर्तुं प्रभवसि त्वम् । क्व खलु तत् पत्रम् ! क्षिप तत्, तत्र कोणे। अथवा, आनय तदित एव । अहमेव सद् व्यवस्थापयामि। आपाढ.-(प्रतिनिवृत्य ) मया तु प्रथममेव अबगत यद् भवन्तः अर्थयेरन् एतदिति । श्रेष्ठिमहाशय ! गृह्यता तदेतत् । अपि गच्छानि इदानी प्रवणमानेतुम् । आश्विनश्रेष्ठी-किं मुहु पृच्छसि ? यावदह पञ्चवतावान् गणयामि, तावत्प्रवहणेन आगन्तव्यमत्र । ('यथाज्ञापयति श्रेष्टिमहोदय ' इत्युक्त्वा निष्कामति आषाढः।) विपाटयितव्यमेतदिति निश्चितमेव । किन्तु, प्रसङ्ग तमधिकृत्य कीदृश समर्थनपाटवमस्मिन्प्रकटीकृतमिति पश्यामि तावत् । (पत्रमुदघाश्य पठितुमारभत ।) "प्रियवालमचरणयो नम्राया रेवत्याः विज्ञापनाविशेषः । मुहूर्तादेव प्राक्सवृत्ते भवदर्शने, कृत ईषत्परिहासो भवतो मया । तेन सप्रति दूयते मे मनः । तस्मादेव क्षणान्मानस मे सशल्यमिव । दीनाया अस्या दास्याः इम प्रमादमुदर सात्कृया, अनुगृह्यता दासी सकृदर्शनदानेन । येन य: सशयो भवता मनसि मा प्रति उद्भूतः, अपनेष्यामि तम् । मूढया दास्या किमतः पर लिखितव्यम् । इति विज्ञापना ।" इति । अहो प्रान्तिरस्या । मम सशयम्, इयम् अपनेष्यति । अय कस्य पुनर्मनसि सशय एव अवशिष्ट ? दृदा प्रतीतिरेव हि जाता। सप्रति न कोऽप्यर्थश्चाटुवचनैरेतादृशे । (पत्र विपाटयन् ) 'मानस मे सल्यमिव' | अहो कोमलता मानसस्य । प्रमादमुदरसात्कृत्वा'-इति कीडगीय विनम्रता किन्तु प्रमाद समावेशेयत् इति पयसिन खलु उदरावकाशेन मान्यम् । 'मूढया दास्था किमतः पर .

·MAR IMInnertimuLIMILITALL IN- चतुर्थः अङ्कः ६३ लिखितव्यम् । ननु सत्यमेव मूढा । अन्यथा, तया पत्रमेवेतन लिखित- मभविष्यत् । किं मणितम् ? 'वल्लभचरणयो ' इति । न जाने कियन्तो मदन्या मादृशाः प्रियवल्लभा भवन्तीति। धूर्ता, कैतविनी, कृतघ्ना, विश्वासघातिनी, कण्ठच्छिदेव इयम् । (चूणीकृत पत्र प्रक्षिप्य) तद् भागधेय मे अनुकूल, यक्षिप्रमेव लब्धवान सशाम् । तद्धि कथयनेव आस्त मे वैशाख गीतम् (ये गरज धाय घाय) मोहमिमं मुञ्चमुच। मा युज्यस्वाहिताय । मिष्टयोघमातहतम्। नाशृणवं तं सुहितम् । मत्तमना अभवमहम् । अन्धमन्दताध खण्डिताखिला ॥१॥ (दृष्ट्वा) अहो एप वैशाख एप प्राप्त । (मविशति वैशासः ।) वैशाखश्रेष्ठी--अपि प्रकृतिस्थो मे मुहृद् । अस्ति वार्ता काचित्रवा आश्विनथेष्ठी-इयमेव नवा वार्ता, यदह मास यावत्, नगराद् महिः पर्यटनायें गमिष्यामि। वैशाखश्रेष्टी-कदा १ कदा चाय कृत. सकल्प. ! आश्विनश्रेष्ठी-इदानीमेव । अयमह प्रस्थित एव । मुहूतमात्रेण आग- मिष्यति प्रवहणम्। वैशाख)प्ठी-अपि एकाकी गमिष्यति मवान् । अथ सहितः .. आश्विन श्रेष्ठी-सा ! ननु मया सार्धम् । सकृद्यदुक्त तदुक्तम् । मा पुनरेव भूहि। यैशाखथेष्ठी-आश्विनश्रेष्ठिन् ! यत्सत्य, यदि कुप्यसि, न मे चिन्ता। ख नूनम् अकारणमेव रेक्त्यै कुपितोसि । गतोऽह तस्या गृहम् । सा खलु पत्रमेक ते लिखिनुमना अभवत् । आश्विनथष्ठी-मनु पश्य, पश्य तान्खण्डान् । तस्याः पत्रस्यैर ते। अस्मिन्वारे निर्धारित मया यन्नाह पराजय स्वीकरिष्यामि । पैशाखश्रेष्ठी-किन्तु, 'सपोऽयम् ' इति मत्वा कि रज्ज्वा आहतया ! यत्सत्य नैव तस्याः कोऽपि दोषः।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् mes आश्विनश्रेष्ठी-वैशाख ! विश्वासघातिनी दुर्वृत्ता तो नारी त्व समर्थयसि, मरपुरः। न जाने, किं मयात्र मणिवन्यम् । वैशाखश्रेष्ठी-यदि सा तथाविधा अमविश्यत् नाहमेवममणिष्यम् । किन्तु सकल एव वृत्तान्तोऽवगतो मया । प्रस्तुते तावद्विषये त्वमेव प्रधानतो दोषभागसि। माश्विनथेष्ठी-यद्येव प्रत्यापयसि मा, ता गत्वा, दोघमात्मन. सद्यः स्वीकरिष्यामि । तत्कयय किं प्रतिपद्यते । पैशाखश्रेष्ठी-तदेहि गच्छावस्ताम् । सैवत्वां प्रत्याययेत् । आश्विनश्रेष्ठी-(सक्रोधम्) तां प्रतिपद्येय! अपि उपहसितु मामागत इव। नामापि पुनस्तस्या न उच्चार्यम्, इति दृढः सक्ल्पो मम। भणसि च 'ता गच्छाव ' इति । अहो परीत्य ते आग्रहस्य अथ 'तां दृष्ट्वा आगतोऽस्मि' इति भणति । अपि गृहे एवास्ति सा। वैशाखश्रेष्ठी-आम्। किमन्यत्कुर्यादराकी ! आश्विनथेष्ठी-भवतु, किं मम तया । किन्तु, यदिद सवृत्तम्, तदपिकृत्य, भपि दूयते तन्मनः वैशाखश्रेष्ठी-'दूयते तन्मन..' आश्विनश्रेष्ठिन् । किं कथयामि ते ! पुरा नैकवार तद्विरुद्ध मया मत्रित स्यात् । किन्तु, इदानी प्रत्ययो मे जाता, यद् वैशवनिता सत्यपीय दूरीकरिभ्यति यदिणीररि सुजनतायाम्। त्वया तथा दूषणैर्षितायास्तस्या मुखानेकोऽप्यपशब्दो निःसृतः। अहो सर्वथा धन्येव सा, या त्वां प्रशसन्ती एव स्थिता। माश्विनश्रेष्ठी-एव भद्रा सा, इति स्वीकृत मे। न तु प्रशसामात्रेण विमोहयिष्ये । प्रशसा निन्दा वा तस्या मुखानि सता, तुल्यैव मे। अथ शृणोमि । किं तया मणित स्वत्समक्षम् ! तत्कथय ! वैशाखश्रेष्ठी-इत्यभूतस्तया वृत्तान्तो निवेदितः । निवेदयन्त्यास्तस्या अविच्छिन प्रसृता अभुधारा विचारय तावत् । आश्विनश्रेष्ठी-सम्यक्सरिचितोऽस्मि सर्वेरेतेश्छद्मन्छले । सप्रति किं में पिष्टपेषणेन ! भपि सत्यमेव रुदित तया ?

·चतुर्थ अह . PHAH HA क प्रा. m वैशाखश्रेष्ठी-कण्ठेन ते शपे । ता वथा दीनवदना दृष्ट्वा मयापि परामृष्टे सकृनयने। केन नाम भआत्मगौरवभावेन प्रेरित ता रोदयसि, इत्येतत् अनाकलनीयमेव मम। आश्विनश्रेष्ठी-अपि बुद्धिपुर एर तामह रोदयिष्य इति मन्यसे ? यफाल्गुनरायपन्या मे कथित तद्यदि अशोध्य , तदा नैवमवादिष्य । वैशाखभ्रेष्ठी-तदपि ज्ञात मया। सप्रति यत्पृच्छामि त मनोदवतामात्मन सस्ट्रय प्रतिबदि । यथाध्यवसितम्, सा ला रमाकान्तस्य मदिरे दृष्टवती दत्त च त्वया चित्र तस्यै । देवतापा समक्ष युवयो शपथ प्रतिशा सवृत्ता। एतावत्पर्य त शोभन सर्वम् । तत सा गृह प्रस्थिता। सा नाम जातिपुपम् अतिपेलवम् । दाहकेन आतपन आहता सा, यदि मागे मूञ्छिता, अपि स तस्या दोप र आश्विनश्रेष्ठी-अपि भ्रातचेता अहम् यस्लाम् एतदर्थ दूषयेयम् । वैशाखथेष्ठी-अथ मूच्छिता सा यदा पतन प्रवणा, तदानीमेव सुदैवेन फाल्गुनगयमहोदयास्तासन् । ते सा सधृता, वीजनन समाश्वासिता च । अप्पयमपरापरतस्या न्यायमुत्तर क्रियताम् । आश्विन श्रेष्ठी-नायमपराधरतस्या इति सोऽपि प्रतिपद्येत । वैशाखश्रेष्ठी-सम्यगाह भवान् | भीतभीता सा, तत्रापि न सम्यक्स माश्वस्ता । यदि एवभूते, हस्तात्मभ्रष्ट चित्र तया न ज्ञात, अपि पातकमेतत् तस्या स्यात् । आश्विनश्रेष्ठी-कथमेतत्तस्या पातक स्यात् ! एव बुवाणेन शतमूक्ष्ण भाव्यम् । पैशाखश्रेष्ठी-अथ तत्र पतित तचित्र यदि क्स्यचिद्धस्त पतित स्यात् । आश्विन श्रेष्ठी-चित्रविषयको न कश्चिद्दोपस्तस्या । तत्खलु अवगतपूर्व मया । किन्तु फाल्गुनरायमहोदयाना पल्या य अप्रशस्तो व्यवहारोऽव- लोकित , तत्र किं या १ वैशाखश्रेष्ठी-अभव तदव वस्तुकाम । भो ! प्रकरमय अस्तव्यस्त पतन्ती तो फाल्गुनराय स्वाङ्गे धृतवान् । ईगवस्थायाम् आया कृत्तिका ताम् आभन पतिं च दृष्टयती आदावव मसरेण दह्यमाने तस्या मनसि ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् Mousam muuurmHIRAL यदि विपरीता कल्पना प्रादुर्भूता, किं तत्र रेवती कुर्यात् । तत्कथयतु सत्यमेव । यदि भवास्तस्यामवस्थायामभविष्यत् , किं भवानकरिष्यत् । माश्विनश्रेष्ठी-(विकसद्वदनः) अपि सत्य, सत्यमेतत् ! सकलमपि सत्यमे- वैतत् कथयसि । अप्ययमेव भूतार्य ? अपि कण्ठेन मे शप्वा ब्रवीपि ? वैशाखभ्रेष्ठी-कण्ठेन ते शप्त्वा ब्रवीमि । आश्विन श्रेष्ठी-तदयमह प्रस्थितस्ताम् । तां पश्येयम् । क्षमा च ता याचेय । प्रत्याययेय ता, हासयेय च । तदनन्तरमेव मुख ते दर्शयेयम् । भाषाढा-(अभ्यन्तरादागच्छन् ) बेष्ठिमहाशय ! सिद्धमिद प्रवहणम् । आश्विनश्रेष्ठी-अपेहि 1 नावश्यक सप्रति प्रवहणम् । परिवर्तितो मे सङ्कल्प। आपाढ:-एतत्तु मया प्रथममेव कथितम् । वियोजयिष्ये तदश्वान् । (निष्क्रान्त ।) भाश्विनश्रेष्ठी-साधु ! साधु । वैशाख ! अद्य खलु ते उपस्थित्या कथमपि जातो निर्वाह । महान्खल्वनयों अन्यथाभविष्यत् । अकारणमेव मया पीडिता सा। तस्या दर्शनमावश्यकम् । आपाढ ! प्रवहणम्-अथवा, आस्तो तत् , पद्भ्यामेव गच्छाव । अहो अनभिज्ञता आया. कृत्ति काया. 1 क्वेद क्षुद्र निमित्तम् । क्व चासो दारुण. सशय आदी तावकागुनरायमहोदयेभ्यश्चित्र गृह्णामि, तदेव च पुना रेवत्या अर्पयामि । नूनमेवकृते द्विगुणो मोद प्राप्येत ! वैशाख ! गम्यता तर्हि इदानीम् । अहमिदानी फाल्गुनराय-निवास गच्छामि। (निष्क्रान्तो।) द्वितीयः प्रवेशः। (स्थलम्-रेवत्या गृहम् ।) (ततः प्रविशति भाषमाणा रेवती1) रेवती-(स्वगतम्) अहो अद्भुतम् । न नाम मूलम् , नाप्यग्र वा कुत्रचित् । कथ ताई मनसि समुद्भूत एव सशय ! यत्सत्य न तेषां मुखावलोकन मपि पुन कार्यम् । किन्तु एतदपि मनमि प्रादुर्भवति-'कस्ताक्तेषां ·meena HILAIMERI चतुर्थ यह ६७ दोष ?' इति । आर्यया कृत्तिफ़या एतेषा मनसि आध्मातो विषवायुः, तेन च हत्य सम्रान्त शीर्षमेतेपाम् । का नु वर्तते तत्र ! तारके । अपि प्रतिनिवृत्त श्रेष्ठिन पर प्रापयञ्जनः । (प्रविशति तारका 1) तारका-न प्रतिनित्त इदानीमपि । रेवती-कुत. खलु नागत. । वस्तुतः न एतावान् विलम्बो भवितुमर्हति । कदा नु तान्द्रश्यामि, सशय च तेषामपनेयामि, इति अत्युत्गुफ मे मनः । चाण्डाल्या मया अकारणमेव निन्दिता अवमानिताश्चत । अपि च, न मया कोपस्तेषा प्रशमित' प्रत्युत साविशेपर्वचनैः पीडिता एव ते मया । अथ किं वृत्त फाल्गुनराया-प्रति सदेशप्रापणार्थे प्रेषितस्य ? तारका-तैः प्रतिसदिष्टम् 'अहमेव स्वय तत्रागन्तु प्रस्थित' इति । आगमिष्यन्त्येव अचिरात् । रेवती-यदा आगच्छेयुस्तदा तेरपाकरणीय खलु कल्मष यत् आश्विन थेष्ठिना मनसि वर्तते । भवेदेव तदपाकृतमिति न निश्चितम् । तथापि मनस्तावत्समाहित भवेत् । अत पर तु न नामापि ईदृशस्य व्यवहारस्य माह्यम् । शब्दोच्चारोऽपि, परमनिपत , आनुकूल्येन च तेषण मनसः, विधेय । (दृट्वा ) एते खलु फाल्गुनरायमहोदया एव सप्राता । तारके । आगतेषु तेपु त्व तावद् बहिगन्छ। (प्रविशति पाल्गुनराय ।) रेवती-आगम्यताम् । आसनमिदमलक्रियताम् । ननु प्रमुदितारिम भवता समानिया मे विराप्तिरिति । फाल्गुनगय-ननु जनरीतिरेषा । कोऽत्र छमाना। रेवती-सन्देशप्रेषणस्य तावदियदेव कारणम्, यद् भवता गृहे परितो घटना- विशेषः कश्चन । तमधिकृय न तावन्मया किमपि वक्तव्यम् । किन्तु पीडितास्मि तस्य दाहेन, अतो भणितव्यम् । फागुनराय -त्व तावत्सकदेव पीढिता । अह तु रात्रदिन, परीत एवं तेन दाइन प्लुष्यमाण काल यापयामि। एतदधिकत्य कुत्र खड गत्वा व्यवहार लेखयिष्यामि। रेवती-तकिमत्र मणितव्यम् । अथ तु, कृपया भवन्त. साह्य में करिष्यन्ति चेत्, मोचयिध्ये तावदह पीडाया।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् - फाल्गुनराय:-कथ साझ ते विधेयमति कवयः। येन न मया कार्य किमपि परिशेध्येत, इति सर्वमावेन ते कथयामि । रेवती-येय विपन्मयि आपतिता सा भात कुटुम्विन्या- फाल्गुनरायः-अवगतं मया । तस्या एव इतो. यद् घोर साहट मय्यापतित ताणितमपि न त्वम् आक्रयिम्पलि। भवनु किन्तु, किमाचरित तया? रेषती-ताभिः अहच, मम एते च, इत्यनयोः बलाः समुद्भाविता, उद्ध्वस्त च जन्मेव मम । ननु पृच्छामि, का सल्वपूर्वा हानिस्तास मया कारिता कयमहमपरादा तामु! फाल्गुनरायः-(स्वगतम् ) नवीनमेय किंचन कूटकमेतत्समुपस्थितम् । (प्रकाशम्) कीशोऽसौ कलहः समुद्भावितः, इति कषय तावत् । रेवती-कलह एप एव, यदस्माकमेते, मयि अत्यन्तम् अपसनाः कारिता । फाल्गुनराया-तस्याश्च सानुकूलता सेन सम्पादिवा, इत्येव नु । रेवती-कुतोऽहमेव भणेयम् । किन्तु, आर्याया कृत्तिकाया मनसि, मा प्रति सपनीमत्सर प्रादुर्भूत , इति भूतार्थ एव । फाल्गुनराय - सपत्नीमत्सर । त्वां प्रति ! कुतोऽसौ । रेवती-श्रीरमारान्त एव जानाति । ह्य. नून पतन्ती अह भवद्विः सधृता नु ! विपरीत एव तस्यार्थस्ताभि. गृहीत । निवेदित चारमाकम् एतेभ्य', यद् भवतो मम च-किं नामैतत् ! फाल्गुनराय -अयि मिथ्यारोपिणि ! आत्मन कूटकानि निहोतु योजिता युक्तिरियमनया। रेवती-देव एव जानाति यथा तद् भवेत् । भवन्त एव तावत्कथयन्तु अप्यक्षरमपि सत्यमस्मिन्नारोपे। इति। अपि गणिकाया मे न काचन प्रतिष्ठा फाल्गुनराय'-त्व तावदीतचिन्ता भव । अइमेव तव तान्दृष्ट्वा निवेद- यिष्ये । भवेन्नु पर्याप्तमेतत् । किं नामधेय तत्रभवताम् । रेवती-क्षणा मेष्यन्त्येव ते | नाम तेषाम् 'आश्विन श्रेष्ठी'ति। फाल्गुनरायः-आश्विनश्रेष्ठी!

·चतुर्थः अङ्क awanHemrum AnusesanimaternmentsLI Mutam रेवती- -आम्, कुतस्तु चकितचकिता एव भवन्तः! अप्यस्ति परिचय इव तैः।। फाल्गुनराय:-'परिचय इव!' न यारशस्तादृशः, सम्यक्परिचय इति वक्तव्यम् । यदा तीक्ष्ण दण्डयिष्यामि त, तदैव कदाचित् विस्मरिष्यामि परिचयम्। रेवती-(प्रस्ता) अम्मो ! कि नामैतत् ? फाल्गुनराय-कूट कमेतन्मम भार्याया इति क्षणात्प्राक् कथितमेव ते मया। तत्र सहाय. अयमपि तस्याः। ताभ्या मिथो मिलित्वा यथा त्वयि तथा मय्यपि कृत आरोपः, यदनुसार त्वच अह च-अपि न सर्वथा असत्यमेव रेवती-अग्निप्रवेशपूर्वक वक्ष्यामि यत्सर्वथा असत्यमिदम् । किन्तु, अपि आश्विनभेष्ठिन एवमाचरिष्यन्ति, इति भवता मतम् । फाल्गुनरायः-नेद मे मतमेव केवलम् , अपितु प्रत्यय एव एप मम । अत एव मे एतावान्दाहस्तनिमित्तः। रेवती-मप तावनेतत्सत्य माति । अपि अवित थमेवैतत् ! फाल्गुनगया-कुतः संशयः१ चित्रमेतत् आश्विनश्रेछिना तस्यै दत्तम् । (नदर्शयति।) मया चैतदाच्छिन्न तस्या हस्तात् । एतत्तया चुम्बित, आश्लिट च वा, प्रत्यक्षीकृत मया । तहि, कः सशयः सप्रति अवधिः? रेवती-अपि चित्रमेतत्तेर्भवत्वुटुम्विन्यै दत्तम् । यद्येवम्, आरुदारते शठतायाः परा काष्ठाम् । स्वय परस्य समये, अकारण एव मया कलह कृतः । तैरिद दत्तम्, इति यदि प्रमाणित भवेत्- फाल्गुनरायः--मा तत्र तिलमात्रमपि सन्देह कुरु । चोर इव इतस्तत अवेधमाणः, मद्ग्रहानिकामन् , निगूढ प्रचरश्च स्वयमालोक्तिः मया । वास्सपर्पस्तेन में सवृत्त । निर्भसितभासौ खरतरः शन्दैर्मया । कुतः, अत. परमरि सशयः। रेवती-कितवाः, ननु महान् कितवाः एव एते । कानि प्रतिश्रुतानि ! कति शपयाः । कियन्मधु च स्थापित जिहायाम् ! किन्तु सकल कैतव- मेतत् । सप्रति भवन्त एव मे प्राणम् । क्मिन्यत्कथये।

·७० सङ्गीत-संशयकल्लोलम् फाल्गुनराय-अल तत्र चिन्तया! यदि नाह सकल्पपरम्परामेव सकलां तस्य निहनिप्यामि, तदा नाल्मान 'पाल्गुनराय' इति ख्यापयिष्यामि । तद् गच्छामीदानीम् । न कोऽपि राम , अस्य उद्घोषण । सम्यन्यदनीय सल्वसौ। रेवती-(नागवल्लीपत्र सुधया योजयन्ती) सम्यगुपहात्यता नीयताम, यथा न पुनर मुखो भवितुमपि उत्सहेत । फाल्गुनराय'-यावच्छक्य सम्पादयामि सकलम् । अपि तोपस्ते ! रेवती-(ताम्दूल कुर्वाणा स्वगतम्) 'व्ययं मया पत्र लिखितम्' इति इदानी भाति । (ताम्यूल प्रयच्छति, फाल्गुनराय आपृच्छय निकान्त ।) गीतम् । ( वाट चलत छेडत) एप नून भाति मम भाग्यकालो। मोहिता तेवा कपटभाषिते । नापगताह ह्य सदनात् ॥धु०॥ श्रीयुतसम्भावना दर्शयति । आचरणे विपरीता रीति ॥१॥ बरा होनतरवारयोपिता । स्फुट हि तनुमो भ्रमजालम् ॥ २॥ पुन पत्र लिखामि 'इदानी मद्दर्शनार्थम् आगमनस्य नैव आवश्यकता । यावन्ति जातानि दर्शनानि तान्ति पर्याप्तानि' इति। (निष्क्रान्ता।) तृतीयः प्रवेशः। (आनराजिकोण । प्रविशति पाल्गुनराय ।) फाल्गुनराय -जात सध्यासमय । प्रसरति अन्धकार । अदृश्यतामिव गत वस्तुजातम् । अथ कथन सा स्वाती आगच्छति । न खलु भादव्येन अन्यदव स्थान निर्दिष्टम् मया तावस्कथितम् 'आम्रराज्या कोण ' इति । तेन कदाचित् मणित स्यात् 'कोण आसराजि ।' इति । (निरीक्ष्य) किमिव तत् । मनुष्यो विद्यते । अवगुण्ठनमपि दृश्यते । तरमात्, स्त्रियाऽनया भाव्यम् । यदि च स्त्री, स्वात्यय । (कासयुतेन स्वरेण) अथि, अयि स्वाति । अयि, इत इत एहि । सुषु त्वया विहितम् । यस्मिन्नेव क्षणे आगन्तव्य तस्मिन्नव क्षणे मागतासि । (सावगुण्ठना स्त्री मविशति ।)

·चतुर्थ असा WHemama mmmmmustIBARImmmmms सागुण्ठना-(भीतमीतम् ) प्राप्तास्मि तावत्सुरक्षिता । पाल्गुनराया ! मीतभीता सल्वहम् । अम्मो ! फाल्गुनराय-आआ? किं नु सवृत्तम् ! सायगुण्ठमा-श्यतामय सर्वाघुि कम्य । न हि न हि । अलमेतारशे समये एकाकिन्याः सचरणेन । फाल्गुनराय:-प्रथम ताकि इनमित्यपि क्थय। सापगुण्ठमा-किं भवते निवेदयामि। पाल्गुनराया! आगन्छन्या मया सत्र परस्तात् धृटेश्वरहतक कोऽपि यः ।न पुनरत्र निवेदयामि । मा पुनर्भवन्त सत्वर स्वगैह नयन्तु । फाल्गुनराय:-मम गेहम् ! अपि न गेहान्तरगमनेन प्रयोजन सपल स्यात् । सायगुण्टना-नैव । अपगतेष्वपि प्राणे, नाइमन्यस्य गृह प्रविशेयम् । फाल्गुनराय:-(स्वगतम्) इस तावदेव भणति । अथापि च...। किंम् भथापि वरियतमेर मया, सद् भार्या म नाम्नि रहेऽस्मिन्सपये। (प्रकाशम्) एदि ताहि । फिन्, यद्यपरस्य करयचिद् गेह गतौ अमविध्याय, कल्पाद् भयमेव न उदपत्स्यत । सायगुण्ठना-अरमनेन सग। येन केन प्रकारेण नयन्तु मा मवन्त भामिन एवं गृहम्। फाल्गुनराय:-एव भवतु । एहि ताई। युतस्तस्या एतावद्भयम् ! । म्यापिन मादश्य प्रति) भरे मादम्य । इतरतावदेति। किच। अरे । यदा पहिर्निगंता यपम्, न गनु सा गृहऽभवत् । मादस्य.-(पने पुरः सरति ।) नासन, मतः । पारगुमराया-गुष्ट, स्व सायदप्रतो भय, तथा दागदिशमग । प्रदीप पवारान्तर्गत निर्यापय । सपा कुरु पपा प्रविशन्तो नी, नमन पर मुगुमरायम् इमं पुष भपि जातम् गाजीमम् । मादण-माम्, मा। (निपान्तः) पानरापा- सोन परागस्य ) डाय, साधु भागता सम, प्रोवोनियानी, नि पदम, मामान मया पपार।

·७० mmmmmaam सङ्गीत-संशयफलोलम् फाल्गुनराय:-अल तत्र चिन्तया । यदि नाह संकल्पपरम्परामेव सकला तत्य निहनिष्यामि, तदा नात्मानं ' पाल्गुनराय' इति ख्यापयिष्यामि । तद् गच्छामीदानीम् । न कोऽपि लामा, अस्य उद्घोषण । सभ्यबादनीयः सत्वसौ। रेवती-(नागवल्लीप सुघया योजयन्ती) सम्यगुपदास्यता नीयताम्, थया न पुनरन्मुखो भवितुमपि उत्सहेत । फाल्गुनरायः-यावच्छक्य सम्पादयामि सकलम् । अपि तोपते! रेवती-(ताम्बूल कुर्वाणा स्वगतम्) 'व्यर्थ मया पत्र लिखितम्' इति इदानी भाति । (ताम्बूल प्रयच्छति, फाल्गुनरायः आपृच्छच निष्कान्त ।) गीतम् । ( वाट चलत छेहत) एष नूनं माति मम भाग्यकालो । मोहिता तेषां कपटभाषितः । नापगताई ह्य सदनात् ॥धु०॥ श्रीयुतसम्भावनां दर्शयति । आचरणे विपरीता रीति ॥१॥ यरा हीनतरवारयोषिताः । स्फुट हि तनुमो भ्रमजालम् ॥ २॥ पुनः पत्र लिखामि 'इदानी मद्दर्शनार्थम् आगमनस्य नैव आवश्यकता । यावन्ति जातानि दर्शनानि तावन्ति पर्याप्तानि ' इति। (निष्क्रान्ता।) तृतीयः प्रवेशः। (आम्रराजिकोणः । प्रविशति फाल्गुनरायः।) फाल्गुनरायः-जातः सन्ध्यासमयः। प्रसरति अन्धकार । अदृश्यतामिव गत वस्तुजातम् । अय कथन सा स्वाती आगच्छति। न खलु मादव्येन अन्यदेव स्थान निर्दिष्टम् ? मया तावत्कथितम् 'आम्रराज्या कोणः' इति । तेन कदाचित् मणित स्यात् 'कोण आनराजिः ।' इति । (निरीक्ष्य) किमिव तत् । मनुष्यो विद्यते | अवगुण्ठनमपि दृश्यते । तस्मात्, स्त्रियाऽनया भाव्यम् । यदि च स्त्री, स्वात्येव । (कासयुतेन स्वरेण) अयि, अयि स्वाति ! अयि, इत इत एहि । सुष्टु त्वया विहितम् । यस्मिन्नेव क्षणे आगन्तव्य तस्मिन्नेव क्षणे आगतासि! (सावगुण्ठना स्त्री प्रविशति ।)

·चतुर्थः भक hrum Hummmmmtaimunmumitraman nama सावगुण्ठना--(मीतभीतम् ) प्राप्तास्मि तावसुरक्षिता । फाल्गुनराया! मीतभीता खल्वहम् । अम्मो । फाल्गुनराय-आआ? किं नु सवृत्तम्' लावगुण्ठना-दृश्यतामय सर्वाङ्गेषु फम्प । न हि न हि । अलमेतादो समये एकाकिन्याः सचरणेन । फाल्गुनराय:--प्रथम तापत्कि वृत्तमित्यषि क्थय । सावगुण्ठना-किं भवते निवेदयामि पाल्गुनराया 1 आगच्छन्त्या भया तत्र परस्तात् धृष्टेश्वरहतक कोऽपि दृष्टान पुनरत्र निवेदयामि । मा पुनर्भवन्त, सत्वर स्वगेइ नयन्तु । फाल्गुनराय.-मम गेहम् । अपि न गेहान्तरगमनेन प्रयोजन सपल स्यात् । सायगुण्ठना-नैव । अपगतेष्वपि प्राणेषु, नाहमन्यस्य गृह प्रविशेयम् । फाल्गुनराय:-( स्वगतम्) इय तावदेव मणति । अथापि च...1 किम् अयापि च पिस्मृतमेव मया, यद् भार्या में नास्ति रहेऽस्मिन्समये । (प्रकाशम् ) रहि तर्हि । किन्तु, यद्यपरस्य कस्यचिद् गेह रातो अभविष्याव, कलत्राद् भयमेव न उदपत्स्यत । सारगुण्ठना-अलमनेन रावण । येन केन प्रकारेण नयन्तु मा भवन्त भात्पन एवं गृहम्। फाल्गुनराय:-एव भवतु । एहि तर्हि । कुतस्तस्या एतावद्भयम् । दूरस्थापित भादश्य प्रति ) अरे मादव्य ! इतस्तावदेहि । किं च । अरे। यदा यहिनिर्गला ययम्, न खलु मा गृहेऽभवत् । भादव्य.-(सने पुरः सरति ।) नासन् , भर्त.! फाल्गुनगया- सुष्छु, ल तावदप्रतो भव, तथा दागदिक्मपाइणु । प्रदीप चद्वारान्तर्गत निर्वापय । तथा कुछ यथा प्रविशन्तो नी, न पचन पश्येत् । मुष्ट प्रबन्धम् इम कुरु । अपि ज्ञातम् । गच्छ शीघ्रम् । मादण्य-आम्, मत । (निष्क्रान्तः1) फाल्गुनराया--(ता पृष्ठे हस्तेन परागृश्य ) साधु, साधु, आगता स्वम, प्रीतोस्मि ते । एहि इदानी, नि गन्दम्, आरमान मया व्यवधाय ।

·७२ measurememomansuwuwamanian सङ्गीत-संशयकल्लोलम् सावगुण्ठना- खलु विदितमेतत्स्याद् भवता गृहे ! फाल्गुनराया--असम्भाव्यमवैतत् । हतो मम, ततश्च तवैव शतम् । (निष्कान्तो।) चतुर्थः प्रवेशः। (स्थलम्-पाल्गुनरायस्य निवासः।) (ततः प्रविशति आश्विनभेष्ठी रोहिणी च।) रोहिणी-अहो महान्खल्वनः संवृत्तः । एतेषा मनसि साः उद्दिश्य संदाया, तासां मनसि च एतान्यति । सोऽप्ययं तस्य भवद्भिनिर्दिष्टस्य चित्रस्य प्रभावः। माश्विनश्रेष्ठी-संप्रमस्यास्य स्पष्टीकरणार्थमेव सहेतुकम् अत्रागतः। अस्मिंस्तावद्विपये मम फाल्गुनरायमहोदयाना दर्शनमनिवार्थमेव । नात्र उपायान्तरम् । अतः, तिष्ठाम्यत्र तेषामागमनं यावत् । रोहिणी-भवन्दिन त्र उपवेष्टव्यमिति तावन्मे भाति । भवतामत्र उपस्थितिनाम प्रदीप्तेऽग्नौ तैलसिञ्चनमिव भवेत् । आश्विनश्रेष्ठी-तत्कथमिव ! रोहिणी-कथमिति कथ शापये। किन्तु, भवनामत्र अनुपवेशनमेव वरम् । यदि इष्टम् , मुहूतन पुनरागच्छन्तु भवन्तः । सपति तु साघयन्तु । (सविस्मयत्रासम् ) अम्मो ! प्राप्ताः खलु ते एते । तेषामेवाय शब्दः । तदपेत, शीघ्र प्रचलत, अनेन द्वारेण । अथ कथमेतान्योधयामि ! यदि भवन्तस्तैरवलोकिता अस्मिन्गृहे, स्वामिन्याः सर्वनाश एव असौ शायताम् । स्वामिनी द्रष्टुं भवन्त आगता, इति यदि स्कृतेषां महा स्यात् न देवोऽपि तमपाकर्तुं क्षमो भवेत् । भाश्विनधेष्ठी-किन्तु अह तानेव सम्यग्बोधयिष्यामि । रोहिणी-आम्, यथाभिलषित बोधयिष्यन्ति भवन्तः, यदि नाम बोधन तैरिष्टम्। (श्रुत्वा ) हा हन्त ! तथैव सवृत्तम् । इत एवायान्ति इति गम्यते । दृष्ट्वा तावदागन्छामि ।

·चतुर्थः अङ्कः HAHIT ७३ Ammmmmmmasummmmmsasurmusmanmammummenia माश्विनश्रेष्ठी-अहो मूर्खता अस्याः । अकारणमेव प्रस्ता भणतु इय यत्किंचन । अहं फाल्गुनरायमहोदयान् द्रक्ष्याम्येव । रोहिणी-(त्वरया) ते एव, ननु ते एव, आगताः । साधच तैरस्ति काचन सावगुण्ठना स्त्री। आश्विन श्रेष्ठी 1-(स्वगतम्) सावगुण्ठना स्त्री न खलु इय रेवती। अयम् उद्भूतः पुनः संशय । (प्रकाशम् ) अपि दृष्ट तस्या मुखम् ! रोहिणी-मो. सावगुण्ठना सा इति भणित तु? किन्तु कृपया यथानिर्दिष्टं निगृहन्तु आत्मान भवन्तः । ननु क्रियतामेव मयि अनुग्रह एतावार । माश्विनधेष्ठी-पादम्, निगृहाम्यात्मानम् । मयापि ज्ञातव्यमेव का सा अवगुण्ठ नवतीति । अथ, कुत्र निगृहाम्यात्मानम् । अप्यस्ति कक्षान्तरम् ! रोहिणी-फाल्गुनराय-गमन यावत् अस्मिन्नेव को उपविशन्तु भवन्त । नातिदीर्घ-घटिकामात्र अर्धटिकामात्रमेव वा-निगृहनमावश्यक भवेत् । नम्बागच्छन्ति भवन्त । त्वयंता तर्हि । आश्विनश्रेष्ठी-(हस्तपटक-उरानद्धयादिकं गृहन् ) चल, कशे निगू- पेटिकाया निगृहस्व, यद्यावश्यक शयने वा निगृहस्व, पत्रकुत्रचित् निगृहस्व माम् । चल । (स्वगतम्) यदि सा रेवती स्यात् तर्हि- रोहिणी-(त को प्रवेश्य) हुँ-उपविश्यतामत्र | अह पुनर्बहिस्तालक निधास्यामि । यथा न चिन्तायाः कारण भवेत् । निधास्यामि न ! आश्विनथेष्ठी-हुँ कुत एक एव तालक.१ यद्यावश्यक, तालकदय निधेहि । (सातालक निधाय निष्पाता।) (ततः प्रविशति फाल्गुनराय सावगुण्ठना च।) फाल्गुनराय ---अनुमन्यस्व यन्मया कथितम् । यदिच्छसि तचे प्रदास्यामि । ननु अपाक्रियतां सपति मुखावगुण्डनम् । सावगुण्ठना-मा मैवम् । अपि आकर्णित भवभिः । जनः कश्चन भाषते । न जाने किं भवेत्, यदि कश्चन पश्येत् । फाल्गुनरायः--का पुनरागमिष्यति अत्र द्रष्टुम् ? अतिमीका नन्वति । अस्मिन्नवसरे कुरु मे वचनम् । शो, यन्नाह ला यावधीव विस्मरिष्यामि।

·७४ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् ommmmmumtammanusumannaa Jain Hum Munmammiummamanna सावगुण्ठना-यदि पुनर्भवतां पन्या इद शात स्यात्, यद् भवतां मम च एव रह सगत सवृत्त, न मे प्राणा मुरक्षिता । फाल्गुनराय-क्य तु ज्ञात स्यात् । है, तदपाकुरु तावदवगुण्ठनम् । सावगुण्ठना-नापाकरोमि । पश्येत्कश्चन । फाल्गुनराय-द्वारे तावदर्गला दत्त्वाऽऽगच्छामि । स्यान्न वा तदपि पर्याप्तम् । ( तथा करोति ।) एता स्त्रियो हि नाम परममीका । सावगुण्ठना-अयया दम्पती युवा मिथ कलह कृवा एकीभविष्यथ , मम पुनभवन्त च भवन्ती च अन्तरा, मरणमापतेत् । फाल्गुनराया-पुनरपि तदेवैतत्ते भणितम् । अपि अपि सकृतियोजित फल, भवेत्कदाचन पुन सयोजित वृक्षेण ! तत्रापि तथा नामास्मि उद्वेजितस्तस्या अवहीनाया भार्याया , यथा न मुखमपि पश्यामि तस्या अत परम् । अपास्त तर्हि इतरत् सुदूरम् । सावगुण्ठना-कितु किं प्रमाणमस्य वचनस्य सत्यताया ! फाल्गुनराय - कण्ठेन ते शो! अपि पर्याप्तमेतत् । सारगुण्ठना-तदिदमगकृत मया अवगुण्ठनम् । ( तथा कृत्वा तिष्ठति ।) किम् ? कुत इय चकितचकितवा १ कुतो च मत्तस्त्रासो भवताम् ? फाल्गुनराय-(सम्रात ) अहो भार्या विय मे ! कृत्तिका-तत्कय्यता महाराज! ननु मणामि महाराज | कुतो वदन- नीरज-निमीलनमिदम् , कुनश्च मूकते यम् ? अथवा सशपथ स्वात्यै प्रतिश्रुतम् , अतो नाह लक्षणीया १ अपि गृहीता, न वा, भवत सम्यक् ! न इदानीमपि युक्ति काचन प्रसिभाति । फाल्गुनराय -मण यथेष्टम् । गर्दभो भादव्य । तेन पैशु यमिदमाचरितम् । कथमिति विवृणोमि तावत्- वृत्तिा-विवृण्व तु, विवृण्वतु भवात | 'गर्दभो' भादव्य 1 तेन खलु विपलब्धोऽय 'मुग्ध 'शम्भु ! फाल्गुनराय -नैव तत् , प्रियतमे । कृत्तिका-एवमिदम् । ननु क्षणादेव अवहीनाऽऽह प्रियतमापि तावसवृत्ता ·चतुर्थः अङ्क ७५ Immuununa 'उजितोऽस्मि तस्याः'न मुखमपि पश्यामि तस्या अतःपरम् । अपास्तं चर्हि इतरत् मुदूरम् ।' इदमपि भवन्त एव क्षणात्माक् मगितवन्तो नु ! फाल्गुनराय:-अपि त्वद्विषयकं संशयम् ,अपाते मम मनसा, युचिरेषा योजिता । एतावदेव । कृत्तिका-'अस्मिन्मत्कायें विहिते, न वा यावजीवं विस्मरिष्यामि'- एतत्सकलमपि युक्तेराभूतमेव ! फाल्गुनराय:--अय किमन्यत् । शातं मया, यत्तस्यै स्वात्यै प्रेषितः सन्देशत्वया अपगत. स्यात् , तत्ता आगमिष्यसि च त्वं मा द्रष्टुम् इति सर्वमेतत्प्रागेव मया सम्यग् योजितमासीत् । यलोका भणन्ति, मिथ्येष सत्, अकारण एवं सशयः सर्वथा अनिष्टः, इति अवगतं ते भवतु, इत्यनेन प्रयोजनेन इद मया विहितम् । अपि आकलितं त्वया! त्तिा-ननु परम-सुमगम् इद विहितवन्तो भवन्तः । इदानी भ्राने मे पत्र पेय, निमन्वये तमत्र। फाल्गुनराय:--मनु मुखेन नि:संकोचं च निमन्त्रयस्व । त्वमेव तत्र उपास- नीया भविष्यसि पृत्तिका-द्रश्यामि क उपासनीयो भविष्यतीति । (क्यस्य दारमुपागम्य) साल केन निहितोदारे! नसतु भवद्धिः आम्, आवस्तिम्। मा महाद् गता रष्टा, कापि इयम् भौषध सेवनाय कशे उपरिश, इति भाति । फाल्गुनरापः-(स) साधु साधु! मुधु आकरिस स्वया । महो से मूदता। प्रतिपा-अविरोधेन सालकस्य कुचिका दीयताम् । अन्यथा, मस्त्यमं साल के द्रश्यामि जनमम्पन्तरे वर्तमानम् । तदात्वा न स्थास्यामि। फाल्गुनगप-मेय स्थाससि । ननु मुत्रु जानामि ते दुरादित्यम् । रतिश-भपि का तर पदिक गतिगि पामि वापत् पा नामस्तका मम उपपिस इनि। (प्रविशति रोदिली।) हरिश-अपय तावन्, या तारकरय पुचिका। रोहिणी-मभयम् ।मिनि ! ननु मत्सविषऽस्ति । प्रतिज्ञा-प्रपमम् ।

·सङ्गीत-सशयकल्लोल्म् mamtamanna रोहिणी-(कणे कथयति 1) मेदानी प्रार्थयता भवती । (प्रकाशम् ) मत्सरिधेऽस्ति इति भणित, स्वामिनि ! कितु नास्ति मत्सविधे । (मादस्वरम् ) गतेषु त माध्यताम् । न सपति । एत्तिका-'न समति प्रार्थ्यताम् ' इति किमतावता ! कास प्रतिषेधयन्ती। तदेहि तामत्र । पाल्गुनरायः-(स्वगतम् ) अस्ति' इत्यभणत् । तथारि किन प्रयच्छति । ननु, अयदेव 'तत्रम्' इद दृश्यते । (प्रकाशम् ) मा तस्यै देहि । मदते समर्पय। कृत्तिका-कुतस्तत्। ननु ममैव प्रयोजन तया । अपि देहि । रोहिणी-हसात्मभ्रष्टा कुत्रचित् । (मादस्वरम् ) मा सप्रति प्रार्थयता भवती, इति ननु भणामि। एरिका-न तादृश किंचिम्ट्रोपामि । रोहिणी-गृह्यतो तर्हि इयम् । (प्रपन्छति ।) (स्वगतम्) सप्रति प्ररलायनमेव अतो वरम्। (निष्काता।) कृत्तिका-(कुञ्चिकामादाय तालकमपाकुर्वाणा) दृश्यम् अतिरोचकमिदानी प्रदर्शयामि भवद्भ्यः। फाल्गुनराय नववश्य प्रदश्यताम् । अयमस्मि मिद्धस्तदवलोकयितुम् । कृत्तिका-का नु वर्तते तत्राम्यन्तरे ! आग• तर्हि बहिस्तावत् । माश्विनश्रेष्ठी-(कक्षाद् बहिरागत्य ) अपमहमस्मि आश्विन श्रेष्ठी। कृत्तिका-(चक्तिम् ) भम्मो 1 कुतो भवा मम कशे ? फाल्गुनराय-कथमायाता, कुत आयाना एते इति सुविदित तव च, तेषा च । कुतो व्यर्थ पृच्छसि ! यथामन्त्रित न वायाता । भाश्विनष्ठी-मदागमन कदाचिद् भवने विचित्र किंचिद्भायात्, किन्तु- फाल्गुनराय --यम् अपलपतु भवन | सप्रति भवताम् 'आम्' इति कथितम् 'ओम्' इत्येव अनया समर्थित भवत् । आश्विन श्रेष्ठी-तथापि, कुतोऽहमत्रागत इति कथयामि। तदनन्तर यथाकाम प्रलप तु भवन्त । भवात्सविधे य मे चित्र वर्तत, तत्तावत् भवता सकाशात् प्रत्यादातुमागतोऽस्मि । यत , आवश्यक त मम ।

·चतुर्थः अङ्क: ७७ HAMARI mumulam umHIRIDIHDHAmasinIHIRAIL फाल्गुनरायः-~आवश्यकमेव भवितुमर्हति तत् । ममापि तदतीव आवश्यकम्। कुतः' इति यदि पृच्छा, तर्हि एतदुत्तरम्- युवयो योर्गाढस्य ससर्गस्य प्रमाणमेतदेकम् । कृत्तिका-ननु किमुक्तवन्तो भवन्तः ! 'द्वयोरावयोः गादस्य समस्य' इति । पुनस्तावदुयताम् । भो आधिनश्रेष्टिन् ! कुरो भवानत्र प्रासः, कथ मम कक्ष प्रविष्टः, इति सर्वमेव इद स्पष्टीक्रियताम् । फाल्गुनराय.--भोः सा पलु पृच्छति । इदानीमपि सावत् कथयन्तु अभवन्तः । न सलिदानीमपि मनसः किंचिदुत्तरं प्रतिभाति १ आश्विन श्रेष्ठी-कुत आयात इति अचिराप्राक् कपितमेर । 'कथ प्रविष्टः' इति पृष्ठाया प्रतिप्रवीमि 'रोहिण्या अहमत्र निगृह्य उपवेशित 'इति । फाल्गुनरायः-तकोऽत्र दोष १ समीचीनमेव तया कृतम् ! पूर्वसकतानु- सायैव तत्- भाश्विनष्ठी-नैव किमपि संकेतितमासीत् । पृत्तिका-एतेपामागमन विषयाम् अधरमपि न मे शातपूर्वम् । फाल्गुनरायः-तेन हि सु-समादा, दयो । न उभाम्यामपि शातपूर्व नु ? भत्र को विसवादः। आश्विनष्ठी-निरर्थक ईदृशो वादः । दीपता मे चित्र तावत् । फाल्गुनाराय:-निय नैव प्रापयेत। आरियनश्रेष्ठी-अरहीत्वा च तत्, नेयात. प्रचलिप्यामि । यदि तदविरोध समयत, समीचीन स्थात्, अन्यथा- फाल्गुनरायः-अन्यथा, कि करिष्यति भवान् ! नाहमीभीपणवचोभि. जासनीयः। आश्विनधेष्ठी-न पुनरहमति भयकरसम्दानेर पर्याप्नान्यस्ये । सय एव दीया मित्रम्, अन्यया अरिया इय मे असिगा! फारगुनराप-(चक्ति स्वगतम्) माम् जातम् । नाप्युगयेन कलह- मुत्राय उभावरि मां लकामो। भय च मन्यः मम माया एष दत्तः।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् Honaamammymummpu माश्विनश्रेष्ठी-अपि अवलोकिता! फाल्गुनराया-अवलोकिता भवदसिकाममाप्यसिको मादर्शयिष्य मक्म्यः। किन्तु, नि सङ्गाया अस्या भायर्यायाः कृते, नाहमिन्दामि भवत्सु शस्त्र प्रयोक्तुम् । (चित्र निष्कृष्य) अन्यच्च । तृणाय मन्येह चित्रमेतत् । तद् अपनयन्तु भवन्तः भवदीयमिदम् । (भूमौ तक्षिपति ।) चित्रेण च सेन साथै नीयताम् इयमपि- पद्यम् (चतुर्भुज) याहि रे शीघ्रमविरोधमित । प्रियं पात्रमेतत्साधु नय । गृहे साकिनी न स्यादेपा ! त्वकरशस्त्रैः पति घातयेत्। भुवं पाययेन्मा विषचषकम् । कालसार्पणो दटुमुद्यता। प्रत्येति न मे तस्यां हृदयम् ॥१॥ कृत्तिका-अप किं ममापि भवद्गृहनिवासेन ! अस्ति मे माता । पाल यिष्यत्यसो माम् । फाल्गुनराय ~इमपद्यतन वृत्तान्त लिखित्वा तस्मै प्रेपयामि । द्रक्ष्यामि च कयमसौ त्वां पालयिष्यतीति । एष प्रस्थितोमि तदेव सम्पादयितुम् । सम्यग्जानीहि । पिशाचिनी। डाकिनी। कृत्तिका-भवान् लिखनु । अहमपि लिखामि । त एते मारो नाम राक्षसा', प्रसारावसा. रोहिणि ! अयि रोहिणि (निष्कान्ता) आश्विनश्रेष्ठी-अप ब्रह्मराक्षस । इयमपि पिशाचिनी । अहो 'सममत्र समन युज्यने ।' किन्तु, कोऽहम् ! ननु रेवत्या दीपिकाधारी| इदानी मनुतापदीपिका मनाल्य, तस्यामनुरागतैल निषिच्य, चित्रमेतत्तस्या उपायनीकरोमि, 'उदयोऽस्तु ते, उदयोऽस्तु ते' इति उद्घोष कुर्वाणः । बलवदस्मि स्वयि अपराद्धः। क्षमा याचे।' इति क्षमा प्रार्थये च । तत परम् इच्छा तदीया, देवमस्मदीय च । यद्भवेत्, तद् भवतु ।

·पञ्चमोऽङ्कः।
प्रथमः प्रवेशः।
(स्थलम्-रेवत्या गृहम् ।)
(ततः प्रविशति रेवती तारका च।)
ऐवती-(स्वगतम्) ननु सकोच एव ईदृशो मनुष्यान् बाधते । यत्सत्य
दुर्जनो नाम दूरत एव वन्द्यः । अयि तारके ! अपि श्रुत त्वया कय पैशुन्य
माचरितम् आश्विनश्रेष्ठिभिः, इति ।
तारका-आम श्रुतम् ।
रेयती-यन्ति पचनानि शपथवाक्यानि च कृत्वा रमाकान्तसमक्ष
पानिमाणविधिमनुष्ठाय पर्यवसाने प्रकाशमेव विधेयः विवाहः' इति
निश्चित्य च अन्ते पश्चिता तैरहमेवम् । कृतमनेन । त्वं तावदअसा गस्या
निवेदय 'भद्यप्रभृति अन्तरिता रेवती भवताम् , भवन्तश्व रेवत्या.' इति ।
नि सदेह च कपर मचनात् 'नार भवन्त पश्येयम्, न वा भवता
सम्मापेय, न पत्र मवत्प्रेपित पठेयम्, न भवत्सेवकैन सलापमपि कुर्याम् ,
न या रान्देश सेनानीत शृणुयाम्' इति । अप्याकलित यत्कथनीयम् ।
तारका आकरितम् । किन्तु, अपि नैतदतिरिक्तमिव !
रेवती-नातिरिक्त, न्यून का । तद् गत्वा क्ययैवमेव ।
तारका-ननु भणामि-
पती-मा भग किचिदपि । इंशा अना एवमेव ददया।
तारका-किन्तु स्वामिनि ! त एवागता । पश्यतु भवती 1 सप्रति-
रेवती -आयान्तु तावत् । अह पुनरुपरितनी भूमि गावोपविशामि ।
आगाम तान् . यमया मुहूतात्माक् ते कथित
(गम्छन्ती पाहत्य) गते नेगु प्रत्यागमिष्यामि । (निष्फ्रान्ता।)
(सतः प्रविशति आदिनभेटी1)
मादियनभेष्ठी-तारके ! अप्यस्ति रेवती गहे !
तत्तव हि ।

·८० सङ्गीत-संशयकल्लोलम् तारका-आम्, अथ त्वाशप्तास्मि आर्यया भरते स्पर्ट निवेदनम् 'न दर्शन भविष्यति' इति । आश्विनश्रेष्ठी:-कुतः खलु कारणात् । तारका स्यात् यतिंचन ! किन्तु यः सायं फाल्गुनराया: भवागताः । मन्ये तैरेव स्वामिन्या मनसि किंचिद्भावितं स्यात् । आश्विनधेष्ठी-अपि रेवती द्रष्टु फाल्गुनगय आगतः । तेन हि स्पष्टीकरणार्थ- मस्य विषयस्य अवश्यं मया रेवती द्रष्टव्या । तारका-नहि, नहि न भवतः सन्देशः भाग्य', पत्र वा द्रष्टव्यमिति व्यवसितं ताभिः । दूरापेते तर्हि दर्शनसम्भापणे । एवम्भूते, रेवतीदर्शन। संकल्पं विहाय, किं भवन्तः फाल्गुनरायानेव न पश्यन्ति ! मन्ये, तदुप- फारकतर भवेत्। आश्विनश्रेष्ठी:-आम्, एतत्तवापि कथनं समुचितम् । तत्रैव गच्छामि । अपि करिष्यसि मयि अनुग्रहमेकम् ? यावदह प्रतिनिवते शापय तो सर्वे यथावत्, कुरु मम समर्थन च। ध्रुवमपनेष्यामि तत्, यत्तस्या मनसि समुद्भूतम् । किन्तु, तारके ! अपि सम्यगिदमाचरितं रेवत्या! गीतम् ('मारग कोन 'वत्) सदया न्यति कोमलमतिः सा रेवती। शोभते किमतिनिष्ठुरेयं ततिः ।। ध्रु०॥ शठवचनं, श्रुतिगरलं, मत्वा सरलम् ॥ कुपितमना अदर्शना, संहरति प्रेम ॥१॥ तारका-अत एव द्रवीमि पाल्गुनरायान् हवा आगच्छतु भवान् । अहमपि स्वामिन्या मनसः परिवर्तनार्थ यते। आश्विन श्रेष्ठी-बादम् । इदमपरमपि तस्यै निवेदय मद्वचनात् ' परास्तः ·पञ्चमः अङ्क MRUITMANTRA muuuuNARAI mornima रेवती-अयि किं तैरभिहितम् । तारका-महता कष्टेन प्रतिनिवृत्ताः । गच्छद्रिश्च तैर्विज्ञापितास्मि भवतीना पुरस्तातेपा समर्थनम् । कथित च ते. 'अकारणमव त्वद्विषयक सशयो ममासीत् । तदनुतप्तोरिम' इति । यदा च मया निवेदित सुस्पष्ट 'न स्वामिन्या. दर्शन भविष्यति' इति, अतीव दुखितास्तदा अभवन् । गच्छता च तेषा मुखभाव. परमपीडासूचक आसीत्। 'त्व तावन्मत्कृते समर्थन कुरु' इति प्रार्थितवन्तश्च । रेवती-एतेषा तावदेव निवेदयसि । फाल्गुनरायैस्तु तथा कथितम् । तत्सप्रति किं भया करणीयम् । तारका-मन्ये, न परनिवेदनानि प्रत्ययनीयानि । तदपेक्षया फागुनरायस्य कुटुम्बिनी दृष्ट्वा यदि भनती पृच्छा कुर्यात् , तदा सर्वमतन्निणीत स्यात् । अन्यध, आश्विन प्रेष्ठिनोऽपि तत्रैव इदानी गमिष्यन्ति । त.प्रत्यक्षीत समप्रमेव इस प्रकार, साधुस्यमवसरः । ईदृशेषु विषयेषु वर मत्यक्षदर्शनम् , यतो जायते संशयनितिः। रेवती-साध्विद ते मन्त्रित में प्रतिभाति । तद्गन्छ । मम त मावरक- मानप यया परयाम्यहमार्यो कृत्तिकाम् । (निष्क्रान्ता तारका।) आम्, यदि सशयादेव केवलमपगर्मायष्यामि अहम् आभिनशिनम् , यावजीर सदा दह्यमाना तिठेयम् । (प्रविशति तारका।) अप्यानीत ! देहि तावदित (प्राणोति।) यदि कदाचित् अम्बया मभ क्रियेत 'कुन गतेयम् ' इति, कथय 'पाल्गुनराय निवास गत्वा शीप्रम् भागमिष्यामि इति कपित्या गताः, ' इति । (निष्कान्ता।) . द्वितीयः प्रवेशः। (रेक्त्या राम्।) (ततः प्रविशति ममा तारका ) मघा-अपि धार ! कुनः सल्विय गता। यः परस्लादिनाथ महान् सप्रम पारित, मनपा कन्यच्या ।

·८२ सङ्गीत-संशयकलोलम् तारका--आसीत्सममा समुद्भूतः । अधुना तु शान्तप्राय एव । तदर्थमेव ता पहिर्गताः। मघा-किन्तु, यावदहं जीवामि केन पुनरुपदिष्टं कन्यकापा. मे एषमनु- चितमाचरणम् । ननु मर्तितवती मासमेक' आश्विनश्रेष्ठी आश्विनश्रेष्ठी' इति जपन्ती । तदानीमेव कथितं मया । विन्तु, चिन्तितं तावत् 'एका एव इयं मे कन्यका । वसतु यथेसिप्त तेषां संनिधौ' इति । इमानि तु दिवाणि दिनानि तेः कलहायते इति श्रूयते मया। तारका तादृशं किंचित् । मधुर एव कलहप्रकारः। मधा-अय यः स पाल्गुनरायः कुतस्तामागतः, स्वः तारका-न तद् विदित मम । किन्तु, 'तेषां यह गत्वा आगच्छामि' इति उक्त्वा आर्या गता। मघा-तस्य गृह गता। तद् गच्छ। प्रथम तावत् प्रवहणस्य सज्जीकरण- मादिश । नक्वारं कथित तस्यै दुर्जातायै 'ईदृश नर्तनम् इतस्ततो न युक्तम् । इति । सा तु सदैव आत्मनश्छन्दानुवर्तिनी । नैतन्मे रोचते । गच्छत्वम्। तारका-गच्छामि । इदानीमेव आगमिष्यति आर्या इति- मघावं तावत्प्रवहणं सजीकारय । अभ्यन्तरं गत्वा, इयम् आगच्छामि। . तृतीयः प्रवेशः। (स्थलम्-फाल्गुनरायस्य निवासः।) (ततः प्रविशति भादव्यः।) भादव्या-वः आरम्भो जातः । न घटिकामात्रमपि विश्रमो लब्धः। तो घाव, ततो घाव । एतत्पत्र देहि, त सदेश निवेदय । सत्य बद । असत्यं भाषसे । इति एवमतिमहान सप्रम खल प्रात्तः। बहवः स्वामिनो दृष्टा अद्ययावत् । अयं तु चित्र एक प्रकार: अरे ! कोऽप्यागत एव । को नु ? इयमस्मद्वामिनी । तदन्तिममेव मे श्वसितमिदम् । मर्ता रेवती च मियो मन्त्रयेते तत्र को । यदि शतम् एतत्स्यात्स्वामिन्याः तदा ·पश्चम बङ्क Rutela NORNHUMAN UN MESH namunam anuun Mumuses num तहिनिपाप एवस्यात् । ना यत्किंचन वचनम् । इत्त एव आगता इयम् । भत ! भर्त ! फाल्गुनराय:-(दाराभ्यन्तरत' पश्यन् ) किं ! क आगत । अपि सा माता! भादव्या-आम्, मतं ! फाल्गुनराय -मा तावत्कपय 'रेवती वर्तते अभ्यन्तरे' इति । भादव्य -यदि पृच्छेयुस्तहि कथनम्। अथ तु अञ्जसेव अम्यतर प्रविष्टा स्युस्ता , ताई! एता प्राप्ता एव ता । द्वार तावदात्रियताम् ) (फाल्गुनरायस्तया करोति ।) अतिरमसा आगन्छन्ति । गता आउन् । प्रतिका-मादय, अपि सन्त्येते, अभ्यन्तरे । भादव्य-सतीति भाति । कृत्तिका-अप्यस्ति भय कथन रानियो । भादव्य-हिनहिन कोऽपि स्वामिनि ! मतेव केवल पत्र लिसनु पविष्ट । आदिवास्मि'मा कचन अभ्यन्तर प्रदेशय' इति । त्तिका-ननु नाइमभ्यन्तर प्रवियामि । मुखेनैव सेव्यता रह सगत तेरपि। . मादप-सगतम्) एवम् ! कथमेताभिातम् । (प्रकाराम् ) न रह सद्गतम्, तामिनि । किमरि लिखन्त' पठन्तध उपविष्टा । प्रतिका-अहो असत्य भणित क्षणाः । सपति मग सत्य था, मिथ्या वा । कि तेन मम! रित सम्पध प्रशान्त कलह । भइमेव गृहमिद स्मगमिष्यामि। निरोदय तेम्यो मद्रमनम् । कथय च रमिदानी मायाम्न ममिमिच फोऽप्यन्तरापो भविष्यति।' इति मे सदेश सैम्प । (निष्पान्ता।) (पास्गुनराय रेवती व बहिरागन्छत ।) रेवती-नाममात्रामा इचिकाया कपिरामिम्छामि। फाल्गुनरापा-मा भैयमिदाणी पिपताम् कृपया।

·meaniraupanemmam %emRRPawan सङ्गीन-संशयकल्लोलम् रेवती-यदि प्रभमात्रेण प्रभद्वितयेन वा सर्व निःसशय संपद्येत, तदा कुतः प्रत्यवायमुत्पादयति भवान् । फाल्गुनरायः-कुत इति मा पृन्छ । सहस्रं कारणानि । यदि सा त्वामस्मिन्गहे पश्येत्, मुमहाननयों या समुद्भवेत्, न असो आकलित- स्त्वया । ननु कुतर्कशतकानि सोत्थापयिष्यति । तद्यावत्वमा स्याः, न तावत्प्राणा मे सुरक्षिताः । अथ कुतस्तवापि निवन्धः, एतावान् । रेवती-यो न्वारोपः आश्विनश्रेष्ठिनि कृतः, अपि स सत्यः, असत्यः था, इति निर्णतुमिच्छामि । नान्यत्किंचन कारणम् । फाल्गुनराय:--अस्य विवरणार्य कुतस्तस्याः आवश्यकता अई विवृणोमि । अयि, अत्र प्रमाणादनन्तरं प्रमाणानन्तरम् इत्यस्ति प्रमाणपरम्परा । त्वामहं दृष्टवान् । तदनन्तरं मम गृहे, तस्याः कक्षे, निगूढं तमामपश्यम् । रेवती-ननु तासां कक्षे! फागुनरायः--आम, आम्, न यस्मिन्करिमश्चिदपि कक्षे, अपितु शयनक्शे। तद्ब्रह्ममता। रेवती-कुत्रोऽत्र भवकाशः किमपि मणितुम् । अपि सत्यमिदम्। फाल्गुनरायः 'सत्यमिदम्-एते मनयने, अयमई ची साक्षात दृष्टवान् , तेन सभापितवान्, उपहसितवाश्च तम् । अपि बातः प्रत्ययः । तस्या एवं दास्या रोहिण्या स निगढ आसीत् कक्षे, अर्थात् स्वामिन्याः मन्त्रमनुसृत्य । कियदधिक प्रमाणं त्वया इष्यते । रेवती-नर्नु दीयता यावदधिकं स्यात् । फाल्गुनराय:-न संप्रति । पुनः कदाचन दास्यामि । संप्रति भादव्यस्त्वों गेहं प्रापयितुमागमिष्यति । गृह गन्छ तेन सार्धम् । यदि कदाचित् आवामेकत्र एश्येत्सा, अकारणमेव-श्रुत्वा) मागता, आगतेव सा । गच्छ त्वम् ।-कुत्रनु भादव्यो गतः! रेवती-यदि सत्यमिदं सिद्धं स्यात्, अणुमात्रो य आशाया अवकाशोऽभवत्, सोऽपि विनष्टप्रायो मवेत् । (निःश्वासति ।) मया-(नेपथ्ये) मोअस्तिमम कन्या रेवती तत्र गृहाम्यन्तरे। अप्यस्ति भो ·NAIIMIMILIARRImmune ८५ पञ्चमः अङ्क रेवनी. --आः। माता मे प्राप्ता | तां प्रति भणत 'न हा अत्र' इति । अपि च निगहन्तु मां भवन्तः कुत्रचित् , प्रथमम् अपि गच्छामि तं कक्षम् ! फाल्गुनरायः-प्रथमः कल्प: ! आत्मनो गृहनाधै चोरस्य रक्षकालयं प्रति घावनमेवैतत् । माता ते तमेव कक्षं प्रस्थिता । रेवती-यदि तावत् उपरितनं कक्षं गच्छेयम् । फाल्गुनरायः-ननु साधुतरोऽयं कल्पः! येन अनायासमेव मम माया हस्ते पतिष्यसि । (श्रुत्वा) सोपाने पदरव इव भूयते । हा । हतोऽस्मि । सेवागता अधस्तात् । अथ इदानी, भव, मव, तया पेटिकया अन्तरिता । भव अन्तरिता, शीघम् । रेवती-अतिसंत्रस्ता खल्वरिम । योप्सितं भवन्त एव मामुद्धृत्य स्थाप- यन्तु । न मे चरणः उत्तिष्ठति (फाल्गुनरायस्ता हस्ताम्यामुद्धृत्य स्थाप- यति।) अम्मो ! किमत्र धूल्यामुपविशेयम् । फाल्गुनरायः-शीप्रमुपविश । (सा उपविशति ।) एष प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । काममायातु सा संपति। (प्रविशति कृत्तिका!) कृत्तिका-एक तावत् प्रष्टव्यम् । मातृशहादानीतो मम कण्ठहारः आसीद् भवसकाशे- फाल्गुनरायः ततः किं तेन संप्रति १ (प्रविशति मघा गृहाम्यन्तरम्।) मया-भवन्तो गृहस्थाः । अहं पुनर्गणिका । विनैवानुश प्रविष्टा भवद्गह- मिति कुप्येयुः । किन्तु, नात्र उपायः कथन । मम कन्या रेवती अस्यत्र इति अवगतम् । वामन्वेष्टुमस्मि आगता | फाल्गुनरायः-भवती ननु... कृत्तिका-भूयता महाराज ! तयापि हातमिदम् । मघा-यद्यपि न मेऽवगतं कुतो हेतोः साऽऽगता इति, तथापि तादी मुग्धां बाला विमोह्य भान्तः स्वके गृहे स्थापयन्ति, इति पापिष्ठमेतत् । फाल्गुनराय-भोः केन तु कपितमेतद् मन्मया सा स्वके गेहे स्थापिता इति । कयमसदृश्यमिदम् अकुर्याम् । कृत्तिकान हि न हि, विपरीतमेव । साधुपुरुया एते, न कदापि ईदृशमा- चरेयुः । नूनमसि एतैरेव विमोहिता भवस्याः कन्या।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम्
Ritue
.
मघा-अपि सत्यमेतत् !
फाल्गुमरायः-अलमेतेन । सर्वथा असत्यमेतत् ।
कृत्तिका-सत्यमेव कथयामि । आयें ! भवत्याः कन्या गृहे संस्थाप्य,
निर्वासयितुकामा एते मां गृहात् ।
फाल्गुनराय:-किमस्या भाषितं शृणोति भवती ! प्रान्तमस्या चित्तं संप्रति ।
भ्रमपरवशा यद्वा तद्वा प्रलपति ।
कृत्तिका-प्रान्ता भवन्त एव रेवतीहेतोः । कुतोऽहं भ्रान्ता !
फाल्गुनरायः- (दृष्ट्वा) कुत्तः । ननु पश्य, ते इमे आगच्छन्ति । एतेषा
हेतोः।(अन्तरे प्रविशति आश्विनश्रेष्ठी।)
मघा-समीचीनं जातम् । परमेश्वर एव प्रसन्नः। उचित एव क्षणे
मासा भवन्तः ।
फाल्गुनराया-(भायो प्रति) अपि न ते परमेश्वरः प्रसन्नः । ननु मणामि
ते इमे तव-तव आश्विनश्रेष्टिन.!
आश्विनश्रेष्ठी-भोः फाल्गुनराय ! नाई निभृतमागतः । प्रकाशमेव
प्राप्तोऽस्मि । कुत इति चेच्छ्यताम् । एतेषां सर्वेषां समक्ष भवता
पैशुन्यमधिकृत्य भवरसकाशात् प्रतिवचनमधिगन्तुम् ।
फाल्गुनरायः-तत्र कुत एव 'प्रकाशम्' आगमनस्य आवश्यकता !
अस्ति एव असौ शून्या कक्षः। प्रविशन्तु भवन्तः । बहिस्तालक
निधातुमस्त्येव रोहिणी!
कृत्तिकालनु जिहा भवतामपक्षीणा पतिष्यति, यदि ईदृशं कुत्सित बचन
पुनर्भवद्भिरुच्चार्येत । किं तावद् भगन्ति !' अस्ति असौ शून्यः कक्षः'।
इति इतकायास्तस्या रोहिण्याः प्रमादात् मयि विपरीत एच आरोप:
कुतोनाम!
फाल्गुनरापा-यत्तावत्तवैव मन्त्रमनुसृत्य विहितं, तत्र को रोहिण्या:
प्रमादः । पराकी सा, स्वामिन्या आदेशपरवशा।
मघा-किन्तु, कि में कलहेनानेन । आगतारिम कन्यायाः कृते । आगतास्ति
सात्र गेहे, नास्ति वा इति कथ्यताम् ।

·पञ्चम अङ्क arnamat me HeerNamee mame mantrewarene ८७ HamaruMEName फाल्गुनराय -अस्मिनोहे ? अस्माक गेहे ! नात्र इदृश्यो गणिकाकन्यका आगच्छन्ति । नास्ति तया मे परिचयोऽपि । कृत्तिका-नास्ति परिचय । सुष्ठु तावत्, ताम् अङ्के निधाय उपविष्टा । अपि नास्ति तया मे परिचयोऽपि ' इति कथयन्तो भवन्तो नलजन्ते । मधा-अद्वे विधाय! इति क्मेितत् । कय्यता तावत् । कदा' क्र वार कृत्तिका-क' इति, तत्र वृक्षस्याधः । एतानेव पृच्छतु भवती। कथयिष्यन्ति एते । ननु 'यस्यैव दुष्कृति , तस्यैव प्रायश्चिति ।" तल्कुतोहमुच्चारये। फाल्गुनराया-अहो । कीदृशी अग्निदा भार्ययमिति दृश्यताम् । मघा-आस्ता तत् । कदा न्वङ्के निहिता! कृत्तिका-कथयाम्यहम् । म प्रभाते, नस्य आम्रवृक्षस्य अपस्तात् - आश्विन श्रेष्ठी-मा मा, मैव मत्वा । आर्ये कृत्तिके! नितरागलीकमेतत् । भणामि शपथपुर सरम्- फाल्गुनराय -अहमपि इष्टेन शप्ला कपयामि, यमात्र अक्षरमपि सत्यम् । (आश्विनप्रेष्ठिन समीप गत्वा मन्दस्वर सलपति ।) कृत्तिका-ज्ञातम् । चोरोऽय चोरेण सगा । द्वाभ्या ननु युवाम्या कुटमिद रचितम् । फागुनराय -आयें ! किमेपा कथयति । किंच भवती शृणोति । घस्तुत म पथिकोऽपि मनसि सशयमकरिष्यत् । आदिनथेष्ठी -तत्र वृत्ते सशयो नाम मात्पापम् । कृत्तिका-किं भवती एनयोर्वचन शृणोति ! शठी उभावपि । आदियनष्ठी-ननु रश्यताम् । रेवती मागे मूर्षियता पतिता । सा चत सधृता फाल्गुनरायै समाश्वासिता च । अप्ययमपराध एतेषाम् । मघा-कृतोऽत्र अपराध ! अपि उपकार अपराध उच्यते! अवगत तमम | गृह प्राप्ता अपि सकृन्मूछिता सा । फाल्गुनराया-ननु भवती एव पश्यतु । इय च अरमाक प्राशतमा एव मणनि। - ·८८ mummnment- सद्गीत-संशयकल्लोलम् MISHRAM UHRuupaAMINATuuume आश्विनश्रेष्ठी-मो कथयामि तावदहम् । रेवती ईषद् गर्विता, अतो न तया मे सवाद । अन्यथा, आवारम् अन्तरेण तावत्, न सुगृहिणी अपि ता दूषयितुमुत्सहेत। फाल्गुनरायः-समीचीनम्। सर्वधा युक्तमेतत् । आयें! कथ्यताम् । अय भूतार्थ । तदुव्यताम्, अस्मिन् प्रकरण को मे दोष ? कृत्तिका-अपि समग्र एप भूतार्थ । कुत इदानीम् एतनिगृह्यते । तचित्र यत्तया भवते समर्पितम्- फाल्गुनराय.-तया मय समर्पितम्, अथवा माश्विनौष्टिभिरेतेस्तम्यम् उपायनीकृतम्। कृत्तिका -भयन्ता भूयन्ताम्, आश्विनभेष्ठिन् ! तानि इमानि मुक्ताफलानि एतेषामोष्ठशुक्ति विनि सूतानि । आश्विन श्रेष्ठी-फाल्गुनराय ! इद तावत्सुतरामसत्यम् अभिधीयते भवता । नैव मया चित्रमेताभ्यो दत्तम् । फाल्गुनराय-इद भवता सुतरामामलीकमुच्यते। भवता दत्त तस्यै चित्रम्, चुम्बित ततया, साक्षादवलोकित तमया, तदनन्तर च आन्छिन तन्मया तस्या हसात् । आश्विनश्रेष्ठी-एतदपि असत्यम् । तचित्र मया रेवत्यै दत्तम् आसीत् । सा मूछिता । तदा तस्या हताद्विनि सतम्, तद् भवतां कुटुम्बिन्या प्रासम् । कृत्तिका-आम्, एवंवृत्तमिदम् । किं निरर्यकेन असत्यकथनेन ! मया तचित्र वृक्षस्याध प्राप्तम्। आश्विनथेष्ठी-भूपताम् । अपि जात प्रत्यय ! फाल्गुनराय --आस्ता तावदिद चित्रपकरणम् । तत्र भवता कयन मन्येय नाम प्रमाणम् । कि तु, मा त अस्या शयनगृहे निगूढ स्थिता । क्रियता वत्र प्रत्युत्तरम्। ननु पृच्छन्ति भवन्त 'अपि जात प्रत्यय 'इति। कृत्तिका-किं तत्र प्रत्युत्तरम् । अपि न कथित प्रागेव 'स तस्या रोहिण्या प्रमाद इति । कयमेवेषां तेन सम्बन्ध ! एतनाम 'मुवाया कण्ठे ·पञ्चमः अका अपहतो हारः । पराक्याः सरलाया: कपाले तु लगुडमहारः इति यदुन्यते । कोऽर्थः एपमाचरितेन । मधा-मन्ये फाल्गुनराय ! सकल एप भवतः संशयः भवन्तम् एव दाधितवान् । एवमेव भवतः कुटुम्चिन्याः । कुतस्तु इमं पराम- श्रापणन्यापारमगीकुर्याम् ! तथापि यन्मे प्रत्यभात्, तत् कथितं मया। आर्यया अनया मन कन्यायाः नाम तावदकारणमेव प्रोतमत्र । कृत्तिका-अप्य कारणमेव प्रोतम् । अइमेव तर्हि असत्यभाषिणी । युक्त- मेवेदमपि । 'कामेषु बकः, सोऽपि काकः'। याक्खन आगच्छति एतैःसङ्गन्छते । सङ्गन्छेरनाम । इयमहं प्रस्थिता प्रातरं प्रति । फाल्गुनरायः-महता प्रमोदेन गमिष्यसि मातुहम्, न त्वहम् अनु- जानीयाम् । (तां निरुणदि।) कृत्तिका-ती मां कूटयन्त्र निक्षिप्य रणदि भवान् । फाल्गुनराया-आम्, रुणमि। छत्तिका-अपि भवतः पत्नीत्वं नाम पाएं मयाऽऽचरितम् । फाल्गुनराया-अर्थात् । कृत्तिका नास्ति मे तिलमात्रापि स्वतन्त्रता! फाल्गुनरायः-न तिलमात्रापि। छत्तिका-तकियावसोवम् एवमेव पीडयिध्यति मां भवान् । फाल्गुनराय:-कोऽत्र संशयः! एतिका-युसमेतत् । ‘गोरे रोहिणी, गेहे गृहिणी,' 'यावचाध्येत, तावत्यात। मघा-भव पास्गुनराय । सत्यमेव न मे कन्या अागता! फान्गुनरापा-मेर नागता । अपि सयामपि तस्याम्, भरलपेयम् अहम् । यदीपते परपतु भवती, अस्ति या सा स्वचन निगूदा इति । (मत्रान्तरे रेवत्याः कासम्वनिः भूयते ।) माश्विनी-अपि नेदानी कस्पचित् कासवनिरिय भुवः । फागुनराया-(स्वगतम्) हन्त ! इन्त ! पातः संवृत्तः । पातः संवृत्तः, भारतापातःषः1 ·साहीत-संशयपटोलम् w- आदिपनश्रेष्ठी-मो अपि न भवद्भिः भुतः । फाल्गुनराया-तत्र सा रेवती-न रेवती-रोहिणी परस्तात् कार्यममा । तया स्यात्कासितम्। कृत्तिका-रोहिणी! कथं रोहिणी कामेत ! सा खलु मया कार्या पहिः मेषिता। फाल्गुनराया-यदि न रोहिणी, भादव्यो भवेत् । कृत्तिका-नायं मादन्यः । स्त्रियाः स्वरोऽयम् । फाल्गुनगया-युतः स्त्रियाः कस्य स्त्री पुनरत्रागता! भादम्य एवासी। कृत्तिका-तस्याः पेटिकाया आगतः शन्दः । पश्यामि तावत् । (पाल्गुनराये ननु भणामि' 'अयि मणामि' इति यदति, गच्छति कृत्तिका । कासमाना च विष्ठति रेवती।) कृत्तिका-अपि दृष्टा अयं भादव्यः । वस भादव्य ! पुरतस्तावदेहि । (तो धृत्वाऽऽनीय ) भो रेवती नामवदत्र नु! तत् किमाकाशादवतीर्य पेटिकाया' परस्ताद्गता सा! (प्रविश्य) भादव्यः-(स्वगतम्) साप्ययं मन्त्रो गले पतितः । आकुलीभूतं च सकलमपि तन्त्रम् । न जाने कुतोऽस्याः कासोऽयम् अक्स्मादेव उस्थितः। कृत्तिका-अयि वद । मम पतिदेवेन समाहूता, अतोऽत्र आगता नु त्वम् ! रेवती-स्वयमेव अहमागता। न फाल्गुनराय-महोदयानाम् अत्र लव. मात्रापि प्रेरणा। कृत्तिका-बुतस्त्वमत्र आगता! रेवती-दम्पत्योर्युवयोमायण बाधा मे आरम्या। कृत्तिका- मम । एतेषां मम गृहपतीनामव्यापारेषु व्यापारण । आश्विन- श्रेष्ठिनि एतरकारणमेव मिप्यारोपः कृतः। आश्विनश्रेष्ठी-ननु सत्यमेव स फाल्गुनरायाणामेव 'अव्यापारे व्यापारः। ननु आयें। कुत इय रेवती अत्र आगता, कस्माच पेटिकायाः परस्तात् निगूढमुपविष्टा, इत्यस्य राष्टीकरणम् आवश्यकम् । .

·पश्चम अङ्क aman Mummmmmmmmmmmmumeenam emeramentennaurmus रेवती-कुत इद परोक्ष शरसन्धानम् १ इयमद कथयामि । तचित्र भवता कृत्तिकादेव्यै दत्तम्, इति कथित मे, एतैः फाल्गुनगयै ! न तु तत्सत्यमभान्मे । अत 'आर्या कृत्तिका दृष्ट्वा सशयस्य अस्य निराकरण लभेय' इति इतोरत्र आगता । किन्तु मात ! न एता गृहेऽभवन् । अतो मुहूर्तमत्र स्थिता । अनान्तरे त्वमागता। भीता चाहमत्र निगूढमुपविष्टा । आश्विन श्रेष्ठी 1-नात्र महदनुचित किंचिद् दृश्यते । मघाकिन्तु, जाते ! कुत सत्यात् भयम् ? यदि गृह एव मह्यमकथयिष्यः, अइमेव आगल्य आर्यो कृत्तिकामेनाम् अद्रक्ष्यम् । किन्तु किं तेनाधुना ! अपि निरस्तः सर्वेषा सशय. ? आश्विन श्रेष्ठी- -मम तावनिरस्तः। रेवती-मम तु आदी सशय एव नासीत्तादृश । मघा-भोः फाल्गुनराय! अपि जात सकल सशयनिरसनम् । फाल्गुनरायः--कथ निरसन जायेत आगम्यताम् । अह मवत्यै सबै वृत्तान्त कयिष्यामि । न त्वस्याः समक्षम् । इतस्तावदागम्यताम् । (ता नेतु प्रारभते।) कृत्तिका कुतो न मत्समशम् ! आय मधे । मयापि एतेषां बहूनि कपटानि निवेदनीयानि । अइमप्यागमिष्यामि । (सापि निष्फ्रान्ता ।) मघा-(गच्छन्ती) इयमहमागता। आश्विन श्रेष्ठिनः। अप्यत्रैव स्थिता', नु १ (नयोपि निष्कान्ताः।) (रेवती आश्विनश्रेयी च परस्परपराङ्मुखौ तिठतः।) रेवती-नईदृश. प्रमादो नाम पुनर्मया म्येित । आश्विनश्रेष्ठी-नाहमीदृश सशय पुनर्मनसि कुर्याम् । रेयती-सत्यमेव मया मूढया इव आचरितम् । आश्विनष्ठी-अहमपि मूप इव पर्तितवान् । रेयती-मरनु । यद् वृत्त न तत्परावर्तनीयम् । किं तेन सप्रति । आश्विनधेष्ठी- -आग खेती--अथ तु मौन कियन्त काल प्रचलिष्यति। सर्पले पुनः कि कार्यम् ।

·९२ सङ्गीत-सशयकल्लोलम् MULIH4 nmamunाम #NHERIHOm sween HItematuna tannugame आश्विनथेष्ठी-किन्तु 'त्रि 'षड्' इत्यनयो• अङ्कयो कथम् आभिमुख्य सेस्यति। रेवती-येन प्रारन्धो वि-सवाद, तेन विधीयता सवाद । यदि इष्ट तथा मन्यते । नाह त्यजामि मौनम् अतरेणैव क्षमायाचनम् भाश्चितथेष्ठी-न च मुखान्मे अशरस्याप्युच्चारणम्, यावत् न जाने कप विधेय क्षमायाचनम् । रेवती-किं तत्र विधेयम् ! न क्षमायाचन नाम पादयो पतनम् । केवल 'प्रमादो मे जात , प्रमादो मे जातः' इति कथनीयम् । आश्विनष्ठी-प्रमादो जात , क्षमस्व ।' इति दशकृत्व उक्तम्, तथापि नाकलन, न कोधस्य अपगमन वा । तर किं करणीयम् । रखती-यथा दशकृत्व' भणित, तथैव पुनरेकवारम् । आश्विनश्रेष्डी-(मुख परावर्य) रेवति । एतसिञ्ज्ञाते, किमेकवारम् ननुशतवारम्। रेवती-जात भारम्भः। थाविनश्रेष्ठी-रेवति। रेवती-(मुख परावर्स) प्रियकर ! प्राणपते ! आश्विनश्रेष्ठी-अहो मोद । वृथा मया वद्विषयको मिग्यासशयो मनसि कृत । प्रमादो में जात प्रमादो मे जात । रेपती-(हसन्ती) ननु अलम्, अलम् , अलम् । आदिश्नश्रेष्ठी-मोहसित, हसितमनया । अपि सर्वे समधिगतम् ! रेवती-यावन्न तचित्र दत्तम् तावत्कय सर्वम् अधिगतम् । भाविनश्रेष्ठी-गृहाणेतचित्रम् । (प्रयच्छति । ) रेवती-अते भवानेव पराजित । मत्रानादौ उक्तवान् पश्चादहम् । यानिश्रेष्ठी-अयि आवयोस्तावकलहे ममैव पराजयोऽनिशं भविता । (अप्रान्तरे फाल्गुनराय , मघा, कृत्तिका च हसत प्रविशन्ति।) फाल्गुनराय --इदानी हि आमनो मूदताम् अहमेव उपहसामि । तत्र अस्यास्तावन्मूदता सविशेषमुपहसनीया सय, कथयामि, आश्विन छिन्।

·पञ्चमाय ९३ . मुमहदिदमावर्य, यदेवमतिस्कुटमपि वस्तु न आकलितमस्माभिः । भाषयोस्तावमध्ये या सलु 'सा' अभवत् , नूनं महाननर्थस्तया कृतः। याधिनश्रेष्ठो--मरता ' सा' इत्यनेन आयो कृत्तिका अवगता । फाल्गुनराया-मवता च 'हा' इति रेवती शता । समेत्य उमाभ्या- मगि आवाम्यो सदानी पत्तरकपानं कृतमासीत् । इदं च अपरम् । (सन्ती मिषो मन्दस्वरं मापेते।) इतिह-सतियत्यममगस्तत्सर्वथा अवितपम् । अनया तय अम्बया माग्मेर सई पोधितम् । केन निमित्तहत केन सदानी शिरसि विकृति मानाति नायते । एतामात पयः प्रभैः पोऽपि निर्गयो जाता। भाचिनभेष्ठी-पाल्गुनराप भिपि नाई मपदम्यः अथयम् ! मरतो गरे प्रपरमेय प्रामामाग्म्म् । ततः प्राक्नै पारमरि मया पदम तिम् । नमा पानिमयो माया दुम्चिन्या । फागुनराया-सौ तदापनि मयेदानीम् । भो उप.रिपनायाः सगया. शिपायाः मानः पुष्षो पदाधोपः सरति, तदा सस्प पातस्य ममती सीमा कारन । परि उपनेत्रं, यहम्मे हम टिम सस्यम्।

·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् Lama Aismmelan रेवती-तत्र प्रथम भाता, पश्चान्मया । मघा-सोऽयं चित्रेण कृतः सभ्रमः। अस्तु, यद् वृत्तं न तत्पुनरावतेत। अतःपरमपि तावत्सः सावधान पर्तितव्यम्। स्थान काचन हानिः स्यात् । (विरागी नेपथ्ये 'हदि हि घर व दोघं स्यम्' इत्यादि गीतं गायति । तदनन्तरं प्रविश्य ) विरागी--अपि प्रतीता न वा मम बोधस्य सत्यता भवद्भिः इदानीमपि कार्तिकनाथस्य दीपोत्सवाथै दानं दद्युनं वा भवन्तः। फाल्गुनराय-अस्या द्रोणीमिततेलेन सार्ध ममापि तावन्मात्र प्रेषयामि। अस्मिन् शुभे अवसरे, इयमेव नः प्रार्थना भगवतः कार्तिकनास्थस्य चरणयो (सांघिक गीतम्) चिन्मयं, सकलहृदयं, सदयं, याचे गोविन्दो, घरं घरदं, कलिमलविलयम् ।। ध्रु० ॥ विषयपिपासापीडित इव, निःसारे संसारे मृगनीराभे, मूढोऽई भ्रान्तो, विस्मृतस्त्यद्भजनामृत. पानम् ॥ १॥ कामधनाशा खलु विक्शा, मनाशे कृतचेताः । संयमितं तत्पा, द्रुतमेहि त्य, मोचयितुं जनमेनम् ॥२॥ सुखमनिशं, पर नवं, पापानां, तापानां न च लेशो, शान्तिगृह, नय तास्थानं, सुखभुवनं, दासमिमम् ॥ समातः पञ्चमोड़। इति समाप्तमिद 'सङ्गीत-सथयकल्लोलम् ' नाम नाटकम ।

·८ ८७ ४ ९ सङ्गीत-संशयकल्लोले प्रथितानि सुभाषितानि। कमांक: सुभाषितानि। पृष्ठाः (१) अतिप्रशंसनशीलाः खलु पुष्याः । (२) अपि उपकारः अपराधः उच्यते । (३) अपि जानु बाह्यमलकरणम्, आन्तरं रूप परिवर्तयितुं प्रभवेत् । (४) अपि लावण्यं नाम, अन्ततो गत्वा, न वाह्यावगुण्ठनमेव ! (५) अहो आत्मन्छन्दानुवर्तिता जनानाम् । ३२ (६) अहो विडम्बना न्यायस्य । ननु, स्वामिनः प्राक चोर एव उच्चैराक्रन्दति । ५२ (७) उधेः स्थितायाः संशयाधित्यकाया अंशमानः पुरुषो यदाऽघोषः सरति, तदा तस्य पातस्य न भवति सीमा काचन । (८)एता स्त्रियो हि नाम परमभीरकाः । (१) एते भतारो नाम राक्षसाः, ब्रह्मराक्षसाः । (१०) कः खलु कस्यापि स्वाप्निकं नन्दनवनविहारं रूभ्यात् ! (११) कर्परिका नाम शश्वत्कर्परिका । (१२) किन्तु, कः पुनः साधापनते नन्दनवने, स्वानिकेन विहारण तुरः श्यान्। (१३) किन्तु, “सरोंऽयम्' इति मत्वा कि रज्या आहतयार (१४) किन्तु, सुइदाः सकामानिगृहनं वास्तवस्य मोदस्य, न मोदावहम् । ३. (१५) कुतः सत्यागीकारे लजा। (१६) कुतःसत्याद्भयम् ! (१७) गणिकायाः सनो न स्यात्, सलो न स्याद् बन्धो । (१८) चन्मनि जन्मनि पापं कुरुते विविघं यत्रोवः । तदेव गच्छति भोग्नु स्त्रीत्वं दारणकएमपम् ।। (११) तनुविक्रापारमहो! पानामुषितं शिखर । (२०) पिगिमा निमतो पुरुषाणाम् । ....न परनिवेदनमानि प्रत्यपनीयानि। ९ ८ ८ . ८१ ·९४ सङ्गीत-संशयकल्लोलम् रेवती-तत्र प्रपम भरता, पश्चान्मया। मघा-सोऽयं चित्रेण कृतः संभ्रमः। अस्तु, यद् पृतं न तत्पुनरावतेत । अतापरमपि ताव-सः सापधान वर्तितम्यम् । यथा न काचन हानि. स्यात् । (विरागी नेपथ्ये 'हदि हि घरखं बोधं सयम्' इत्यादि गीतं गायति । तदनन्तरं प्रविश्य) विरागी-अपि प्रतीता न या मम बोधस्य सत्यता मन्दिः । इदानीमपि कार्तिकनाथस्य दीपोत्सवार्थ दान दद्युनं वा भवन्तः ! फाल्गुनराया-मस्या द्रोणीमितलेलेन सार्ध ममापि तावन्मात्रकं प्रेषयामि। अस्मिन् शुभे अवसरे, इयमेव नः प्रार्थना भगवतः कार्तिकनारथस्य चरणयोः- (सांघिक गीतम्) चिन्मपं, सफलहृदयं, सदयं, याचे गोधिन्दो, घरं घरद, कलिमलविलयम् ॥ ४० ॥ विषयपिपासापीडित इय, निःसारे संसारे मृगनीराभे, भूदोऽहं धान्नो, विस्मृतस्यद्भजनामृत. पानम् ॥ १॥ कामधनाशा पल विवशा, मन्नाशे कृतचेताः । संयमितं तत्पाशैः, द्रुतमेहि स्वं, मोचयितुं जनमेनम् ॥२॥ सुखमनिशं, यत्र नवं, पापानां, तापानां न च लेशो, शान्तिगृह, नय तरस्थानं, सुसभुवनं, दासमिमम् ॥ समाप्तः पञ्चमोक्षः। इति समासमिद 'सद्गीत-संशयकल्लोलम्' नाम नाटकम् ।

·८ ८७ ९ सङ्गीत-संशयकल्लोले प्रथितानि सुभाषितानि। क्रमांक सुमाषितानि। पृष्ठाङ्कः (1) अतिप्रशंसनशीलाः खलु पुरुषाः । (२) अपि उपकारः अपराधः उच्यते । (३) अपि जातु याह्यमलकरणम्, आन्तरं रूप परिवर्तयितुं प्रभवेत् । (४) अपि लावण्यं नाम, अन्ततो गत्वा, न बाबावगुण्ठनमेव ! (५) अहो आत्मच्छन्दानुवर्तिता जनानाम् । ३२ (६) अहो विडम्बना न्यायस्य । ननु, स्वामिनः प्राक चोर एव उच्चैराक्रन्दति। ૧૨ (७) उच्चैः स्थितायाः संशयाधित्यकाया प्रेशमानः पुरुषो यदाऽघोषः सरति, तदा तस्य पातस्य न भवति सीमा काचन । (८) एताः स्त्रिपोहि नाम परमभीरुकाः। (९) एते भारो नाम राक्षसाः, ब्रह्मराक्षसाः । (१०) फः खनु कस्यापि स्वाजिक नन्दनयनविहारं रुन्थ्यात् ! (११)परिका नाम शश्वकपरिका। (१२) विन्तु, कः पुनः साधादुपनते नन्दनयने, स्वाप्निकेन विधारण वरः स्यात् । (१३) किन्तु, 'सरोंऽयम्' इति मत्वा कि रज्या आतथा ! (१४) फिन्त, मुदा सकाशामिगृहन वालस्य मोदस्य, न मोदायहम् । ३. (१५) कुतः सत्यागीकारे सजा। २१ (१६) युतम्पत्यानपम् । (१७) गणिकाया सलोन स्थात्, सनोन र मन्यो ! (१८) भन्मनि जन्मनि पारं नुक्ने विविध यग्रीवः । तदेव गवति मोस्तु सीवं दारुणाष्टमयम् ॥ (११ तनुकिमहो। पारानामुपितं शिरे । (२०) भिगिमा निद्रा पुराणाम् । (२१)....न परनिरे प्रत्यपनीयानि। ९ द ४ ८ ·सङ्गीत-संशयकल्लोलम् runuIMIn ४ ८ १६ ४७ (२२) निशाचरी कल्पना जहा । ग्रसेकण्ठमिति महद्भयम् । (२३) परनारी खलु विषमयचषकः ! व्यसने तस्मिन्सक्तो मा भूः। (२४) बहुरूपा सा जनवाणी । यदि स्वीकृता, नाशो भविता । (२५) भर्तारः ! भारः भारः! ननु पृच्छामि, कुत एते भर्तारः १ कुटुम्बिनीनां प्राणहार एव एते। (२६) मार्जारो ननु निमीलितनेत्रं पयः पिबति, चिन्तयति च 'को मा पश्येत् १' इति। (२७) मुग्धधियो मदनवशा धनिकवणिजबालाः । । संयन्तुं तान्सकलान्सन्ति विविधपाशाः ॥ (२८) यद्वर्णकं हि उपनेत्रं तद्वर्णकमेव दृश्यम् , इत्येतदेव सत्यम् । (२९) यद् वृत्त न तस्पुनरावर्तेत । (३०) सशयशठः पिशाचो महान् । स्वीकुरु तं न च क्षणमात्रम् । (३१) सति बिम्बे किं प्रतिविम्बेन ! (३२) सर्वः खलु प्रभुरात्मनो भवति । (३३) सर्वः खलु सम्यग् जानाति स्वकं जनम् । (३४) साप्रतं, यावदहं पश्यामि, प्रायः स्त्रीभिरेव सर्वेषां कार्यम् । २६ (३५) लग्नविधौ ननु-मिलनं जीवयोः सारभूतं भुवम् । (३६) स्त्रिया हि भूपा लजाविनयौ, कोमलमानसमावी । ३८ (३७) विवाहबन्धः सवध्यते । पुन. कदापि न मोचयिष्यते । (३८) विवेकः खल्वस्माक शस्त्रम् । सुविचारसाध्यं यत्, तदेव साधनीयम् । २९ Y ८ २४ ४३