·No text on this page.

·|| श्रीः
॥ न्यायकलापसङ्ग्रहः ॥
भगवत्सेनापतिमिश्रापरनामधेयः
श्रीसेनेश्वरायः
विरचितः
पुदुक्कोट्टै श्रीनिवासराघवेण
प्रकाशितो विजयतेतराम
विक्रन वैशाख पूर्णिमा
मूल्यं

·No text on this page.

·NYAYAKALAPASANGRAHA
SRI SENESVARACARYA
(BHAGAVAT SENAPATI MISRA.)
A. SRINIVASA RAGHAVAN, M.A.,
PUDUKOTAH.
vabalts Reserved]
1940.
[Price 8 As.

·No text on this page.

·CONTENTS. Pages Preface Introduction Sastra Sangraha. CHAPTER I PADA PADA ii PADA jii PADA iv i ## 1 ### # 11 & i @ CHAPTER II PADA PADA PADA PADA . ii iii iv 18 21 23 i ### CHAPTER III PADA PADA PADA PADA ii iii iv 23 27 30 36 ## CHAPTER IV PADA PADA PADA PADA ii iv ### Index of the Slokas Index of the Adhikaranas

·No text on this page.

·PREFACE. Three manuscripts have been collated in the preparation of the text of Nyayakala pasangraha, which appears to have been written in or about the 12th century, but has not been printed so far. They are : 1. A manuscript copy from Mysore written in Telugu script kindly lent to me by Sri V. Anantacarya, Managing Editor, “The Vedanta Dipika Madras. Readings from this are marked in the following pages. 2. A manuscript copy in Nagari script in the Adyar Library numbered X i 123; readings marked 11. 3. A palm-leaf ms. belonging to Sri Saumyanarayana Acarya Svami of Goshthipuram, References to this are marked 7. The publication is based mainly on the last-named Ms., and the other readings are indicated in footnotes then and there. There are several lacunae in the first Ms., and a few in the second and third Mss. In all the Mss there are some inaccurate readings which fail to give sense, especially in the fourth chapter. At my request, Sri Goshthipuram Svami, my master and Acarya, gave suggestions in respect of supplying the missing words and lines, and also gave amended readings where the M8s were defective. These have been incorporated in the text itself and are indicated by an asterisk and rectangular brackets thus *C ].

·1 It was nuy intention to publish this book with an 1.-zih translation, but circumstances not having L'Initted me to do so, the text alone is published now. (i the encouragement and help extended to this publication by the learned and sympathetic public Would depend the publication of the translation My thanks are due to Sri V Anantacarya who kindly lent for my use the Telugu Ms. copy together With a Nagarı transcript of the same, and to Sri T Venugopalaoarya of the Wesley High School, Madras for giving me a transcript of the palm-leaf Ms which he had made and which facilitated reference to i To my master Sri Saumyanarayana Acarya of Goshthipuram who helped me with alacrity at every stage, my debt is immense. Not only did he help me in making the book a complete one, but he looked into the proofs and rendered all possible assistance. It is not for me to say how well he is qualified to handle a work of this sort with his unique mastery of, and proficiency in Srı Bhashya, Sruta-prakasika, Adhi. karanasaraval and other classical works of that order. I am indebted to my friend Sri Gopala Aiyangar M.A., Head of the Departrent of Sanskrit and Oriental studies in St Joseph College, Trichinopoly, for having helped me to get information about the author from various sources. Thanks are also due to my friend Sri S. Kalyanasundaram, Manager, Sri Janardana Printing Works Ltd, Kumbakonam, for the quick and neat execution of this work, PUDUKOTAH, 1-5-1940.) A. Srinivasa Raghavan.

·INTRODUCTION. * 1.1. of IT to Lord Spunan Narayana au) jn 13 las been the am of ail our Acaryag with and personal gain, honour or * 5.2. Tit er attracted then, with the result that Caterits ow. Very litlp of their lives and doings. to le tie very perisi cf their life and workr is still niide: for study and re-carch 1 Tin (uruparinraras are the only extant attempts tanturi al patient of the lives of our ancient But even there no mention is made about oferal rura, who have written valuable treatises. azh treat we are referred to in the later standard As of famous Acaryas, but nothing else is known robou* tnum. Even the treatises themselves have not I den preserved and are not ava:lable. Tattva-ratnaand Lakshmi-kalyana of the great Para gara Batta'popularly known as Bhattar), are not available, and all we have of them are a few strey quotations from them in the works of Pedanta Desika. Oi Sri Senesvara, the author of Nyaya-kalapasangraha, the work on hand, nothing is known about the date or place of birth, or about his life, and other works, if any. No mention is made of his name in any buruparampara. The only source of information about this author is a reference made to him in the Adhiisrana-saravali and Tattva-tika of Sri Vedanta Desika and the Mumukshu-padi of Pillai Lokacarya, ·. Sri Verlanta. Devika in the introductory part (Tvtraff Hbikaran jaravali, a work in VT. *Wishes thashetrat four adhikaranas of Sri Bha-kaya tomther form an introd action to the whole Susaka mitra, irin support of his conclusion he cites in a slok hennes of several earlier Acaryas follwers of Sri Ramunu.. who held the same opinion. .. This view hax1, considered authoritative by Senesvarararya; has been accepted by Vakulabhrit kinkara ; has been stated twie hy Vyasarya; has been expatinted upon in flet til by Vishnu-citta as handed down to him by his masters; and I too heard it from Vadihamsambuvaha the great scholar who is like (Adi). sexha in his knowl size and power; so it is well established bere (by me) ilind the first four adhikaranas are intr: ductory lea'ling to the thoughts on Brahman”. Kumaravaraduurya or Nainar Acarya (the son of Sri Vedanta Dexika who wrote Cintamani, the commentary on this work writes here : ""Senesvaracarya the most intimate and the best beloved of Srirangaraja Ja यत्तत्सेनेश्वरारणि यकुल भूर्तिककरण्यकारि व्यासाचैासि च द्विः श्रमिति विशदं विष्णुचितैर्विवत्रे । अश्रीचं शे कल्यावह पि विदुवो वादिहंसाम्बुवाहात् अदा निर्धातऽतः चतुरधिकरणी ब्रह्मचिन्तोपयुक्ता ॥२५॥ तस्य पक्षस्य वैभववाद मेव प्रदर्शयितुं सर्वलोकसंप्रतिपन्न- बढ़ाचार्यग्रन्थसंवादनात् चतुर्गामधिकरणानानुपोद्धातत्वमेव प्रकटयति यत्तत् इत्यादिना ।

·and author of a work in verse which is a collection of the topics of the adhikaranas of Sariraka sastra. Vakulabhrit kinkara-Varadanarayana bhattaraka, the author of Nyaya-sudarsana, Vyasarya-(Sudarsana suri)-a descendent of the Harita family and author of Sruta prakasika and Sruta-dipika. Sri Vishnu cittaborn of the race of Sathamarshana and the author of Prameya-sangraha. Vadihamsambuvaha-the most respected of all the Acaryas and the author of Nyayakulisa and other works....... Of these we know that Vadihamsambuvaha was the Acarya of Vedanta desika and that he and Vyasarya were contemporaries and disciples of Vatsya Varadarya the author of तत्त्वसार, तत्त्वनिर्णय and other works. Vedanta Desika in his Nyaya siddhanjana mentions Varadanarayana-bhattaraka as the author of Nyaya-kulisa and Pragna-paritrana and सेनेश्वरार्याः-श्रीरंगराजान्तरंगपरिकरतल्लजाः शारीरकाधि- करणार्थसंग्राहकपद्यनिर्मातारः । वकुलभृतिककराः -वरदनारायण- भट्टारकाः, न्यायसुदर्शनकर्तारः । व्यासार्या:--श्रुतप्रकाशिका श्रुतदीपिकानिर्मातारो हारीतकुलाचार्याः । द्विः इति द्वयोरपि ग्रन्थयोः उपातत्वमुच्यते । श्रीविष्णुचित्ताः-शठमर्षणगोत्रप्रभवाः प्रमेयसंग्रहादि- ग्रन्थकर्तारः। सकलाचार्यसंभाव्या वादिहंसाम्बुवाहा आत्रेयवंशजा न्यायकुलिशादिग्रन्थनिर्मातारः । इत्थं कतिकति आत्रेयवरदाचार्यप्रभृतयो वेदान्तशास्त्रसंरक्षकग्रन्थान् व्यरीरचन् । तेन बहाचार्यग्रन्थसंवादात् वयमपि चतुरधिकरण्युपोद्धातत्वपक्षमेव आचक्ष्मह इति निर्धार्य कथयति अद्धा इति ॥ २५ ॥ me mment ·( viu quotes from both. In his Tattva-tika, the gloss on Sri Bhashya, he quotes one verse from Nyaya-kulisa, and one verse from 'Nyaya-kalapa-sangraha; whereas Sudarsana suri cites a sloka from Nyayakulisa in the Janmadyadhi-karana of Sruta-prakasika, but not from the Nyaya kalapa sangraha of Senesvara darya. If we can trace who Srirangaraja referred to by the author of Cintamani is, probably we may find out the age of our author. There are three Acaryas of that name in the period in question; i. e. after Ramanuja and before Vedanta Desika. One is Parasara bhatta, also known as Banganatha; another is Nanjiyar, who was also known as Ranganatha muni; and the third is Sri Rangaraja, the great grandson of Pranatartihara (Kidambi Acsan), and the father of Vadihamsambuvaha; the master of Desika. This cannot be Nanjiyar as he will be referred to as Ranganatha Muni. Though there is no clear evidence to identify him with one of the other two, the probability is it may be Parasara bhatta. The fact that Sudarsana Suriwho is also known as Sruta prakasikacarya-does not 3 एवमिह न्यायसुदर्शने संग्रहः व्युत्पत्त्यभावः प्रतिपतिदौस्थ्यमन्येन सिद्धत्वमथाफलत्वम् । एतानि वै सूत्रचतुष्टयेन अनारंभमूलानि निराकृतानि।" इति। *न्यायसंग्रहे च तथैव सेनेश्वराचार्या: व्युत्पत्त्यभावात् प्रतिपत्तिदौस्थ्यात् अन्येन प्रतिपत्तिदौस्थ्यात् अन्येन सिद्धेरफलत्वतश्च । अमात्वमाशंक्य निराचकार न्यायैश्चतुर्भिः प्रतिपाद्य तत्तत्॥” इति!! Tattva-tika p. 20, published by Sri Vaishnava Sidabants Pracara Sabha, Mer in 1996, ·(ix) quote from him is not sufficient proof to say that our author is either his contemporary or that he came after. If the order of names in the Saravali sloka quoted above has any significance, we may conjecture that Senesvaracarya is the earliest of the five Acaryas in the sloka-probably a contemporary of Kurattalvan, Parasara Bhattar and other disciples of Ramanuja. Paragara Bhatta lived in the second half of the 11th century and our author too may therefore be assigned to that period. om There is another point also in favour of this conclusion. Pillai Lokacarya in his Mumukshu-padi gives the meaning of the three Mantras and in the chapter Tirumantra (i. e., Ashtakshara) where he explains the second letter of the first word viz., Pranaya, and says: 5“We must assume the presence of Sri here as Her presence is necessary where saving (of Souls) is spoken of. In this connection these are the words of Bhagavat Senapati Misra: This letter ) can be without the (first) letter if she can be away from His chest." Manavalamamuni, the author of a commentary on this work, stops with saying 6" Senapati Misra, the erudite scholar." But Govardhan Rangacarya, a modern Scholar, who has rendered the text of Mumukshupadi 3 ரக்ஷிக்கும்போது பிராட்டி வேண்டுகையாலே இதிலே ஸ்ரீஸம்பந்தமும் அநுஸந்தேயம். அந்த பகவத்ஸேனாபதி மிச்சர் வாக்யம் : அவன் மார்பை விட்டுப் பிரியில் இவ்வக்ஷரம் விட்டுப் பிரிவது'." - முமுகப்படி : திருமந்திரப்பிரகாணம்--உகாரார்த்தவர்ணனம், ·the son. into Sanskrit and has commented upon it, writes to say that 'Senapati Jisra, the great scholar, who learnt everything at the feet of Sri Vatsanka Misra (Kurattalvan)'. This latter is the father of Parasara Bhatta, who as we have seen, was also known as Ranganatha (Rangaraja). So our Author may have been a disciple of the father and a devoted follower of But the mention of Vishnu citta who is the Acarya of Vatsya Varadacarya after Sudarsana Suri who is the latter's disciple in this sloka, and the procedence given to Varadanarayana Bhattaraka in Tattva-tika are points which are yet to be answered. From the reverence shown to Senesvara by the Acaryas of both the Schools, and from the words quoted above, we may justly conclude that he was a scholar not only in Sanskrit, but in Tamil also. There is no internal evidence which can throw any light upon the date of the author or his other works. From the Mangala sloka, which is a salutation to Ramanuja, we may infer that he is later than Ramanuja (11th century). We have already seen that he must be before Vedanta Desika who lived in the second half of the 13th and the first half of the 14th century. Even in that period, (1207–1368) he must be nearer Ramanuja than otherwise for the reasons given above. In spite of the fact that Vedanta Desika quotes him with approval, there are some places where there are differences of interpretation between the two, which can be found from a comparative study of the ·WO works- Vyaya kalapasangraha and Adhikaranalaravali. I shall just quote the slokas of both side by ide for easy reference and study, and leave it at that. तत्र द्वितीयेन शरीरमासीत् तत्प्रत्यशेषः चिदचित्प्रपञ्चः । तृतीयतस्तस्य तदात्मभावः चतुर्थतन्तद्विपरीतभङ्गः॥ --(न्यायकलापसंग्रहे अ. १. पा. २. श्लोक. २०.)। विश्वं पादे द्वितीके वपुरिति कथयश्चिन्त्यते वाक्यवी विश्वाधारः स आत्मेत्यभिलपनपरः तर्कणीयस्तृतीये। तुर्ये सांख्यादिपक्षोदितपरिपठनभ्रान्तिरुन्मूलनीये- त्येवं केचित् त्रिपादी जगदुरयमपि श्रोतृबुद्धेः समाधिः ।। (अधिकरणसारावल्यां अ. १. पा. २. श्लोक. ४.) । न्यायैश्चतुर्भिराद्यैः विचिन्तितः पूर्वपादशेषस्तु । तस्मादत्र तु पादे सुसंगतं पंचमात् प्रभृति ॥ स्थानित्वादचिदैक्यात् अवरत्वात् अफलदत्वाच्च । अनुपास्यमिति तु शंकां शकलयति स्मोत्तरैश्चतुर्मिरिह ॥ (न्यायक. सं- अ.१. पा. २. श्लो. १९, २०.) ॥ पादस्यास्याद्यम कतिचिदधिजगुः पूर्वपादस्य शेष पश्चादधं तु साक्षादनुघटितमुपास्त्यर्थतत्तद्गुणोक्तेः । एतन्नातीव हृद्यं शबलितकथने चातुरीवैपरीत्यात् ब्रह्मोक्तौ जीवदोषग्रह इह तु मुखं तत्प्रतिद्वन्द्वसिद्धः ।। (अघि. सारा- अ ३. पा. २. श्लो. ५.)॥

·शास्त्रसंग्रहः शारीरकशास्त्रम् (चतुरध्यायि) सिद्धद्विकं (विषयद्विकं) साध्यद्विकं (विषयिद्विक) प्रथमाध्यायः द्वितीयाध्यायः तृतीयाध्यायः (समन्वयाध्यायः) (अविरोधाध्यायः) (साधनाध्यायः) चतुर्थाध्यायः (फलाध्यायः) प्रथमाध्यायः-समन्वयाध्यायः अधिकरणसंख्या सूत्रसंख्या 11 32 १. प्रथमः पादः- अयोगव्यवच्छेदपादः अस्पष्टतरजीवादिलिङ्गकः (२-४ अन्ययोगव्यवच्छेदपादाः) २. अस्पष्टजीवादिलिङ्गकः ३. स्पष्टजीवादिलिङ्गकः ४. स्पष्टतरजीवादिलिङ्गकः 6 33 10 44 8 29 35 138 35 द्वितीयाध्यायः-अविरोधाध्यायः १. प्रथमः (स्मृतिपादः) स्वपक्षस्थापनम् २. द्वितीयः (तर्कपादः) परपक्षप्रतिक्षेपः 10 36 8 42 ·[xiii] 52 ३. तृतीयः (वियत्पादः) वियदादीनां कार्यता 7 ४. चतुर्थः (प्राणपादः) अक्षादेः कार्यता 8 19 83 149 27 तृतीयाध्यायः-साधनाध्यायः १. प्रथमः (वैराग्यपादः) जीवदोषाः 6 २. द्वितीयः (उभयलिङ्गपादः) परमात्मगुणाः 8 ३. तृतीयः (गुणोपसंहारपादः) 26 ४. चतुर्थः (अङ्गपादः) 15 40 64 51 55 182 11 19 चतुर्थाध्यायः–फलाध्यायः १. प्रथमः (आवृत्तिपादः) २. द्वितीयः (उत्क्रान्तिपादः) ३. तृतीयः (गतिपादः) ४. चतुर्थः (मुक्तिपादः) 11 20 6 15 6 22 33 76 समुदिताधिकरणसंख्या 166 समुदितसूत्रसंख्या 545

·No text on this page.

·पाठभेदः शुद्धपत्रिका च - मुद्रणसमये ग्रन्थपातस्थलेषु मत्प्रार्थनया श्रीमदाचार्यपादैः अभ्यू- हिताः पाठाः [ ] एवमंकिताः । यत्र चलनचन्त्रि-निक तत्र 'इति स्यात् श्री' इति तदनुगृहीताः एव पाठाः तत्तत्सुटे अधस्तात् दत्ताः । मुद्रणानन्तरं शोधनकाले उपलब्धः अत्र लिख्यन्ते ॥ पुट. पंक्ति. 10 9 उपासते उपासताम् (1) 12 4 सृजति मात्र सृजतिमात्र 18 4 पल्यादीनां पत्यादीनां 6 अमृतता हेतु अमृतताहेतु 15 16 मक्षिकादेः माक्षिकादेः 17 कृम्यादिद्रव्य क्रिम्यादि द्रव्य 16 15 यथा 9 सद्ब्रह्मात्मादिशब्दैः सब्रह्मेत्यादिवाक्यैः 17 17 वैलक्षण्यात् स्वकण्ठात् वैलक्षण्यस्य कण्ठात् () 23 9 श्रुतेश्चापि श्रुतेश्चैव 24 18 ज्येष्ठोऽपि श्रेष्ठोऽपि (1) 15 प्राणो प्राणे (1) 25 3 सर्गकरो सर्गकरौ 30 4 नैवेदमन्यार्थतया नैवेदमन्याय्यतया (2) 31 रूपविमे [रूपविमे + एवमंकितस्य ' इत्थं स्याचेत् समन्वित इव भाति' इति संकेतः । यतः()+ 8

·[ xvi)
32
2.
35
18
विरूपभेदतो रूपभेदतो
रूपभेदतो ह्यन्या। विद्येति नैव ' इति मूले
व्ववस्था
व्यवस्था
विद्या महिमा विद्यामहिमा
प्राणे
प्राणे
जीवचेतसोः जीवतेजसोः (१)
47
9
२
11

·[xvii] [श्रीनिगमान्तमहादेशिकैरनुगृहीतायाः अधिकरण- सारावल्याः अस्य प्रबन्धम्य च कचित् कचित विद्यमानाः निवाहभेदाः एकादशे (xi) जुटे लिखिताः। इदानीं श्रीमाप्यस्य अस्य प्रबन्धस्य च निर्वाहभेदाः विलिग्ज्यन्ते ॥ .......। ... . १. प्रथमाध्याये द्वितीयपादे अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे (१)- श्रीमाध्ये-"आथर्वणिका अधीयते- “अथ परा यया तदक्षर- मधिगम्यते.... अक्षरात् परतः परः" इति । तत्र सन्दिह्यते- किमिह अदृश्यत्वादिकमक्षरमक्षरात परतः परश्च प्रकृतिपुरुषौ : अथ उभयत्र परमात्मैव इति " ॥ इति पूर्वपक्षो वर्तते । अत्र न्यायकलापमंग्रहे नु- “मूक्ष्मं त्वदृश्यत्वगुणं प्रधानम् । क्षेत्रज्ञ एवाक्षरमित्यसत्" इति पूर्वपक्षः वर्ण्यते ॥ २. प्रथमाध्याये द्वितीयपादे वैश्वानराधिकरणे- श्रीभाष्ये- “किमयं वैश्वानरात्मा परमात्मेति शक्यनिर्णयः उत न '' इति सन्देहः । अशक्यनिर्णय इति पूर्व:पक्षः, वैश्वानरशब्दस्य जाठराग्नौ, भूततृतीये, देवताविशेषे, परमात्मनि च वैदिकप्रयोगदर्शनात; मस्मिन् प्रकरणे सर्वेषां लिंगोपलब्धेश्व" इति विचारः । न्यायकलापमंग्रह "कौक्षेयवह्निस्त्वथ देवता बा, भूतं तृतीयं त्वथवाऽग्निशब्दात् । वैश्वानरः" इति विचार्यते ॥ m ·[xviii] ImaARMERam ३. प्रथमाध्याये चतुर्थे पादे कारणत्वाधिकरणे- श्रीभाष्ये--- "वेदान्तेषु स्रष्टुः अव्यवस्थितेः जगतो ब्रह्मैक- कारणत्वं न निश्चेतुं शक्यम्; प्रत्युत प्रधानकारणत्वमेव निश्चेतुं शक्यते इति पूर्वः पक्षः । न्यायकलापसंग्रहे तु-'कारणस्य विविधवचनात् हेतुवचसां न निर्णीतिः कापि ' इति पूर्वपक्षवर्णनम् ॥ अस्मिन् प्रबन्धे द्वितीयाध्याये प्रथमे पादे शिष्टापरिग्रहाधि- करणस्य पृथगधिकरणत्वमेव नाद्रियते ॥ -TORoma ५. तृतीयाध्यायस्य चतुर्थे पादे सहकार्यन्तरविध्यधिकरणे- न्यायकलापसंग्रहे मन्तव्य इत्येव विधानहेतोः" इति मननस्य विधित्वमभ्युपगम्यत इव । श्रीमाप्ये तु जिज्ञासाधिकरणे लघु- सिद्धान्ते " श्रोतव्य इति चानुवादः. श्रवणस्य प्राप्तत्वात् । श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वात् मननस्य, “ मन्तव्य " इति चानुवादः” इति मननस्य अनुवादत्वं सिद्धान्तितम् ॥ .... .... - ६. चतुर्थाध्यायस्य तृतीये पादे आतिवाहिकाधिकरणे- श्रीभाज्य-"किमर्चिरादयो मार्गचिहभृताः, उत भोगभूमयः, अथवा विदुषां ब्रह्म प्रप्सतामतिवोदारः" इति त्रैकोटिकः संशयः । वेदान्नद - “किनचिरादयो विदुषो ब्रह्म प्रेप्सोः मार्ग- चिहभूताः उमाविला इति संशयः" । न्या : ३ -- दीपोत्तप्रकार एव आश्रीयते ॥

·[i] अधिकरणचिन्तामणौ " यत्तत्सेनेश्वरायः" इत्यादिश्लोकव्याख्याने " सेनेश्वरार्याः - श्रीरंगराजान्तरंगपरिकरतल्लजाः' इति वर्तते । सेनेश्वरार्या अपि - भगवद्रामानुजैनियुक्ताः 'मुदलि आण्डान्' इत्यपर- नामधेया राममिश्रा इव - भगवतः श्रीरंगनाथस्य अन्तरंगकर्यनिर्वाहका आसन्निव- यदेव । 26 Opensisruii' इति इदानीमपि व्यवाहियते । अतः सेनेश्वरार्याः राममिश्रार्येभ्योऽनन्तरं श्रीरंगमन्दिरकार्य- निर्वाहे अधिकृता भवेयुः । तेषां वन्दनश्लोके “जगद्धारः सुविन्यस्तः सेनेशे यत्र विष्णुना । तस्यावतारमपरं सेनानाथगुरुम्' इति विष्वक्सेनस्य नित्यविभूताविव अत्र श्रीरङ्गे भगवतः अन्तरङ्गकार्यनिर्वाहकत्वं ध्वन्यते। इत्यस्मदाचार्यपादानामभिप्रायः । [अस्य मुद्रणे मातृकात्रयमुपयुक्तम् । १.. महीसुरपुरात प्राप्ता मद्रपुरी अनन्ताचार्यमहाशयैः दत्ता (आन्ध्रलिपिः); तस्या एव देवनागरीलिपिना लिखिता एका च - क. २. मद्रास् अडयार् पुस्तकालयस्था (देवनागरी) ३. अस्मदाचार्यपादानां तालपत्रकोशामिका (ग्रन्थलिपिः)-ग.]

·No text on this page.

·श्रीः न्यायकलापसमहः सेनेश्वरायविरचितः 'जगद्धारः सुविन्यस्तः सेनेशे यत्र विष्णुना । तस्यावतारमपरं 'सेनानाथगुरुं भजे॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । ॥ प्रथमोऽध्यायः - प्रथमः पादः ।। शास्त्रावतारः। प्रणम्य रामानुजसंयमीश्वरं प्रबोधहेतुं हृदयाम्बुजन्मनः। करोमि तदर्शनमार्गगोचरं शारीरकन्यायकलापसङ्ग्रहम् ॥ १ ॥ 'प्रमाणता "तत्प्रतियोगिभङ्गः संराधनं तस्य फलोपभोगः । एतानि सम्यक् परिचिन्तितानि शास्त्रे विहाध्यायचतुष्टयेन ॥२॥ भगवत्सेनापतिमिरैर्विरचितः शारीरकन्यायकलापः-क; सेनानाथीयन्यायकलापसंग्रहः-ग. रक्षाभरः- क. 'सेनानाथं गुरु- ख. i-iv प्रथमद्वितीयाद्यध्यायचतुष्टयद्योतकाः । iii.

·2 अस्पष्टतरं अस्पष्टं स्पष्ट छायानुसारि च । जीवप्रधानयोः आदौ वाक्यजातं * विचिन्तितम् । ३॥ स्मृतिन्यायाविरोधश्च परपक्षपराहतिः । 'कार्यता वियदादीनां अक्षाश्च द्वितीयतः ॥ ४ ॥ सदोषत्वं 10अदोषत्वं जीवस्य च परस्य च । तृतीयेन "परोपास्तिः इतिकर्तव्यंताऽपि च ॥ ५ ॥ "उपास्त्यनुष्ठानविधा “गत्युपक्रम एव च । "गतिमार्गप्रकारश्च 16फलं चापि चतुर्थतः ॥ ६ ॥ १॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ १॥ कायें हि वृद्धव्यवहारसिद्धो व्युत्पत्तिभावो वचसां, न सिद्धे । इत्येतदुत्सारितवान् प्रसिद्धेः सिद्धेऽपि बालप्रतिबोधनेषु ॥ ७ ॥ २॥ जन्माद्यधिकरणम् ॥ २॥ भेदप्रसक्तेरनुभूत्यभावात् विशेषणं वाऽप्युपलक्षणं वा । जन्माद्यशक्यप्रतिपादनं यत् स्यात्तनिरासोऽप्युभयत्र शक्तः ॥ ८॥ 1-16 प्रथमद्वितीयादिषोडशपादद्योतकाः । विचारित- ख. तत्सन्निरासो- ग.

·8 ३ ॥ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥ ३॥ कार्यत्वतः सावयवत्त्वसिद्धात कर्ता च संसिद्धयति कारणं च । इत्येतदुत्सारितवान् प्रदृष्य शास्त्रैकगम्यत्वसमर्थनेन' ॥९॥ ४॥ समन्वयाधिकरणम् ॥ ४॥ प्रयोजनं ब्रह्मणि नैव लब्धं सिद्धे प्रवृत्तिस्त्वथवा निवृत्तिः । इत्यप्रमात्वं हि विशङ्कय नुन्नं स्वतः फलत्वेन परस्य पुंसः ॥ १०॥ व्युत्पत्त्यभावात् प्रतिपत्तिदोस्स्थ्यात् अन्येन सिद्धेरफलत्वतश्च । अमात्वमाशंक्य निराकार न्यायश्चतुर्मिः प्रतिपाद्य तत्चत् ॥ ११ ॥ ५॥ ईक्षत्यधिकरणम् ॥ ५ ॥ गौणी तु गौणेक्षणसाहचर्यात ईक्षा यतस्तज्जगतां निदानम् । प्रधानं इत्येतदपाचकार मुख्यं यतो वीक्षणं आत्मशब्दात् ॥ १२॥ समर्थने च- ख.

·६॥ भानन्दमयाधिकरणम् ॥ ६॥ विकारवाची मयडित्यमुष्मात् क्षेत्रज्ञमानन्दमयं विशङ्कय । असंभवात् प्राणमये च हाने प्राचुर्यवाचीति निराकार ॥ १३ ॥ ७ ॥ अन्तरधिकरणम् ॥ ७॥ 'देहित्वतश्चेतन एव कश्चित् पुण्योत्तरो मण्डलमध्यवर्ती । इत्येवमुत्सारयते स शङ्कां लोकेशतायैः परमात्मधर्मैः ॥ १४ ॥ ८॥ आकाशाधिकरणम् ॥ ८॥ ९॥ प्राणाधिकरणम् ॥ ९॥ आकाश इत्येव विशेषनाम्ना स एव तु स्यात् जगतां निदानम् । प्राणोष्यवेत्येतदपाचकार भूताभिसंवेशमुखैश्च लिङ्गैः ॥ १५ ॥ १० ॥ ज्योतिरधिकरणम् ॥ १० ॥ न हि स्ववाक्ये परलिङ्गधर्माः ज्योतिस्तु तद्भूततृतीयमेव । 'देहित्वतश्चतर एव- ख. परलिङ्गधर्मः-ख.

·5 एतन्न शक्यं, 'न हि तस्य पादो भूतानि किन्त्वस्य परस्य पुंसः ॥ १६ ॥ ११ ॥ इन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इन्द्रे तु निर्धारितजीवभावे खोपास्तिशब्दात् स हि कारणं स्यात् । 'एतन्न सत्, तस्य हि शास्त्रदृष्टया तथोपदेशोऽमृतता च 'धर्मः ॥ १७ ॥ सर्वज्ञमानन्दमयं 'सरूपं तेजस्विनं प्राणनकारणं च । सुस्थानमात्मानमुदाजहार पादेन पूर्वेण जगनिदानम् ॥ १८ ॥ ।। इति प्रथमस्य प्रथमः ॥ ॥प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ शास्त्रे त्वमुष्मिन् जगतां निदानं ब्रह्मैव साक्षात् चिदचिच्छरीरम् । इत्येवमर्थ विशदीकरिष्यन् पादान् अथ त्रीन् प्रचकार शेषान् ॥ १९ ॥ 'शक्यं-ख. "एवं न सत्तस्य- क. धर्म- ग. *स्वरूपं-क, ख.

·6
तत्र द्वितीयेन शरीरं आसीत्
तत्प्रत्यशेषः चिदचित्प्रपश्चः ।
तृतीयतस्तस्य तदात्मभावः
चतुर्थतस्तद्विपरीतभङ्गः ॥२०॥
१२ ॥ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् ॥ १॥
खकर्मतः कारणताभियोगात्
अल्पत्वतोऽल्पायतनत्वतश्च ।
सर्व समाशङ्कय निरास जीवं
प्रसिद्धितस्तद्गुणतः स्मृतेश्च ॥ २१ ॥
१३ ॥ अत्त्रधिकरणम् ॥ २॥
अत्ता तु जीवो न परः स्वतन्त्र:
स एव यत्कर्मफलोपभोगी।
इत्यप्यसत् तद्धि चराचरस्य
मृत्यूपसेकात् अदनं त्वपीतिः ॥ २२ ॥
१४ ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ ३॥
अक्ष्यन्तरस्त्वेष इति प्रसिद्धया
जीवोऽथवा बिम्बं अथापि दैवं ।
इत्यप्यसत् स्यात् अमृतत्वशब्दात्
सुखश्रुतेश्चाप्यनवस्थितेश्च ॥ २३ ॥

·7 १५ ॥ अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ द्रष्टेति शब्दात् इह वाक्यशेषे द्रष्ट्रन्तरस्य प्रतिषेधतश्च । क्षेत्रज्ञमन्तर्यमयन्तमाहे- त्येतन्न जागर्त्यमृतत्वशब्दात् ॥ २४ ॥ १६ ॥ अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् ॥ ५॥ स्थूलत्वदृश्यत्वनिषेधनेन सूक्ष्म त्वदृश्यत्वगुणं प्रधानम् । क्षेत्रज्ञ एवाक्षरमित्यसत् स्यात् प्रतिज्ञया तत्परतः परत्वात् ॥ २५ ॥ १७ ॥ वैश्वानराधिकरणम् ॥ ६ ॥ कौक्षेयवाहिस्त्वथ देवता वा भूतं तृतीयं त्वथवाऽग्निशब्दात् । वैश्वानरः स्यात् इति, नैव यसात् त्रैलोक्यदेहः 'पुरुषाभिधा च ॥ २६ ॥ 2 स्थूलस्य सूक्ष्मस्य तथेन्द्रियाणां एकैकशश्चावयवत्वतश्च । तदेहतां संप्रतिपाद्य पश्चात् तदन्यदेहत्वं अपाचकार ॥ २७ ॥ 'स्वशब्दात्- क. त्रैलोक्यदेहे- ख. पुरुषोऽभिधा-क *संप्रतिपद्य-क. अन्यत्वदेहत्वं- क. 3 ·8 पादेनेत्थं अनेनार्थात् जगतः तच्छरीरता । सामानाधिकरण्येन तदन्येन च साधिता ॥ २८ ॥ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीयः ॥ ॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ १८ ॥ धुभ्वाद्यधिकरणम् ॥ १॥ मनःप्रभृत्यक्षसमाश्रयत्वात् धुम्वाश्रयः चेतन एव नान्यः । एवं न 'शङ्कयं स्फुटं आत्मशब्दात् मुक्तोपसृप्यव्यपदेशतश्च ॥ २९ ॥ १९ ॥ भूमाधिकरणम् ॥ २॥ नामाद्युपक्रम्य कृतोपदेशः समापितः प्राणननाम्नि जीवे । ततः स भूमेति न शङ्कनीयं सत्योपदेशात् अधिकं त्वमुष्मात् ॥ ३० ॥ २०॥ अक्षराधिकरणम् ॥ ३ ॥ 'अव्याकृतं चेतन एव वापि स्थादक्षरं चास्पदं अम्बरस्य । 'कार्यास्पदत्वात् अचिदाश्रयत्वात् इत्यप्यसत् तस्य धृतेः प्रशास्तेः ॥ ३१ ॥ 'शक्या-क; शक्यं-ख । अव्याकृतः-ग. वापः-ख. *कार्याश्रयत्वात-क.

·2 9 २१॥ ईक्षतिकर्माधिकरणम् ॥ ४ ॥ भुवोऽन्तरिक्षात् अधिकोपदिष्टो यो ब्रह्मलोकः स विधातृलोकः । 'वत्र विमानप्रणवानुचिन्त्यो धातेत्यसत् स्यात् "अमृताभिधायैः ॥३२॥ २२ ॥ दहराधिकरणम् ॥५॥ दहस्तु ख स्यात् अथ चेतनो वा प्रसिद्धियोगात् गुणयोगतश्च । 'न साध्विदं खे न हि सत्यभावः कामाश्च जीवे न निसर्गसिद्धाः ॥ ३३ ॥ २३ ॥ प्रमिताधिकरणम् ॥ ६॥ "प्राणाधिपः सञ्चरती"ति वाक्ये प्रसिद्धितोऽङ्गुष्ठमितो हि जीवः। इत्यप्यसाध्वेव भवेत् अमुग्मिन् ईशानशब्दश्रवणाद्धि वाक्ये ॥ ३४ ।। २४ ॥ देवताधिकरणम् !! ७ ॥ अविग्रहा विग्रहवत्प्रसाध्ये संराधने नाधिकृतास्तु देवाः । इत्यन्यसत् कल्पितनामरूपाः तस्मात् मनुष्या इव तेऽपि शक्ताः ॥ ३५॥ ततः- ग. अमृतोभिधायैः-ख. 'न सास्पदं- ग; न सांप्रतं-पा ·10. २५ ॥ मध्वधिकरणम् ॥ ८ ॥ मध्वादिविद्यावधिकारभाजः वस्वादयो नैव वसुत्वयोगात् । उपास्यभावात् इति नैव यस्मात् भूयोऽपि 'वाञ्छाऽस्ति परोहयुपास्यः ॥३६॥ २६ ॥ अपशूद्राधिकरणम् ॥ ९ ॥ स्वाध्यायहीना अपि भारतादीन श्रुत्वाऽथ 'विज्ञाय परं पुमांसम् । उपासते शूद्रगणा इतीदं न सत्, निषेधात् श्रवणादिकस्य ॥ ३७ ॥ २७ ॥ अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १० ॥ धूत्वेति वाक्ये प्रकृतस्तु पूर्व आकाशतां ऋच्छतु मुक्त एव । एतन्न हि प्राणिति नामरूप- 'निर्वाहको नैव हि बद्धमुक्तौ ॥ ३८ ॥ आक्लिष्टभावः सुखरूपता च प्रशासितृत्वं श्रयणीयता च । गुणोत्तरत्वं त्वजुगुप्सता च निर्वोढता च प्रतिपादिताऽस्मिन् ॥ ३९ ॥ 'वाञ्छन्ति- क. भारतादि-ग. 'विज्ञानपरं- ख. 'निर्वाहका....मुक्ताः- ग.

·11 प्रधानजीवयोः व्यष्टयोः समष्टयोश्चाऽऽत्मता *क्रमात् । उक्ता तृतीये तु पुनः तस्याः शासनताऽपि च ॥ ४०॥ चतुर्थपञ्चमाभ्यां तु स्वरूपेण गणैरपि । उपास्यतार्थं आत्मत्वं इत्यात्मत्वप्रयोजनम् ॥ ४१ ।। हेयेऽपि तत्तत्संबन्धे नैवेशत्वात् जुगुप्सते । इति न्यायेन षष्ठेन प्रोक्तं आत्मत्वसिद्धये ॥ ४२ ॥ मध्ये प्रसङ्गात् षष्ठस्य ' देवदेवविशेषयोः । विद्याधिकारः शूद्राणां तदभावश्च साधितः ॥ सप्तमात् ईशितृत्वं तु निर्वोदृत्वात् स्थिरीकृतम् ॥ ४३ ॥ एवं एतैः त्रिभिः पादैः कारणं ब्रह्म साधितम् । चतुर्थात् तच्च हेतुत्वं तस्यैवेति प्रसाध्यते ॥ ४४ ॥ ॥ इति प्रथमस्य तृतीयः ।। ॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ २८ ॥ आनुमानिकाधिकरणम् ॥ १ ॥ अव्यक्तं महतः परं तु पुरुषः तस्मात् परः 'तत्परं नैवास्तीति कुतन्त्रसिद्धगणना तत्प्रक्रियानुस्मृतेः। "एतन्नैव यथार्थमन 'स्थतायुक्तेषु वागादिकेषु अव्यक्तं तु शरीरमेव पुरुषः सोऽयं परः पूरुषः ॥४५॥ श्रयात्-क. 'देवदेवविचारयोः-क. परत्र- क. 'तत्परो-ग. 'नैवास्तीति तु तन्त्रसिद्धि-ख. एतेनेव-क. रथताऽप्युक्तेषु-ख, ग.

·12 २९ ॥ चमसाधिकरणम् ॥ २ ॥ "अजां" इत्येतस्मिन् वचसि गदितं तन्नगदितं प्रधानं खातन्त्रयात् सकलजगतीसर्गकरणात् । इदं नैवैतस्मिन् खलु सृजति मात्रं त्वभिहितं 'विशेषस्याभावात् वदति च विशेषं श्रुतिरतः ॥ ३० ॥ संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥ ३ ॥ 'यस्मिन् पञ्चजनाश्च पञ्च गगनं चापीति वाक्ये स्फुटं संख्यासंग्रहणात् तु तन्त्रगणनेत्येतन हि प्राणिति । ब्रह्माधारतया स्थितेरतिशयस्फूर्तेश्च संज्ञात्वतः प्राणादीन्द्रियपञ्चकस्य च यथा सप्तेति सप्तर्षयः॥ ३१॥ कारणत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ कचित् सत् क्वाप्यात्मा 'कचित् असदपि क्वापि पुरुषा क्वचित् ब्रह्मेत्येवं विविधवचनात् हेतुवचसाम् । न 'निर्णीतिः कापि त्विति न खलु, सर्वत्र हि परः समाकृष्टो लिङ्गप्रकरणगुणायैरिति यतः ।। ४८॥ ३२॥ जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥५॥ यः कर्ता यस्य कर्मे त्यभिहितपुरुषो जीव एवान घृत्तः कर्तृत्वात् कर्मवत्त्वात् सहजनिजगुणैः भोक्तुभावप्रतीतेः । 2. ग. 'विशेष्याभावात्-ग क्वात्मात्मा-ग 'क्वचिदसदचित्-ख, 'निर्णीतः-क कापीति-ग ·13 इत्येवं नैव शङ्कयं जगदिह वचने कर्मशब्दाभिधेयं दृष्टयर्थ ' प्राणजीवग्रहणमिह सुषुप्त्याश्रयो ब्रह्म यसात् ।। ३३॥ वाक्यान्वयाधिकरणम् ॥६॥ 'पत्न्यादीनां प्रियत्वं स्वकृतमिति वचस्यत्र जीवोऽभिधेय: द्रष्टव्यत्वेन यसात् श्रुतमिह पतिपत्न्यादिसंबन्धमाक्त्वम् । नैवान्यस्मिन् हि वाक्यान्वयनं अमृतता हेतुभावस्तथोक्तः वाक्यान्ते जीवलिङ्गश्रवणमिदमवस्थानतोऽन्तः परस्य । ३४ ॥ प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ७॥ उपादानात् अन्यत् वितरदिति नैकत्र घटना विकारित्वाभावश्रवणमपि जागर्ति भुवने । अतो नोपादानं पर इति न शक्यं कथयितुम् प्रतिज्ञानात् साक्षात् उभयकथनात् किंखिदिति च ।। प्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात् स्वभावकथनाद तथा । संख्योपसंग्रहाच्चापि व्याकुलत्वात् परस्परम् ॥५२॥ कर्मसंबन्धकथनात् पत्यादिश्रवणात् तथा । लोके च भेदसन्दृष्टेः उपादाननिमित्तयोः ॥५३॥ ब्रह्मैव कारणं नान्यत् इत्येषा नैव निश्चितिः । इति यत् तान्त्रिकेषूक्तं तदनेन निराकृतम् ॥ ५४॥ 'जगति हि-ग प्राणशब्द (जीव) ग्रहणमिह-ग 'पल्यादीनां-ग.

·14 त्रिभिः प्रधानस्य निराकृतिः स्यात् चतुर्थतोऽन्योन्यविरोधभङ्गः। मुक्तिं गतो बन्धगतश्च जीवो व्यावर्तितः पञ्चमषष्ठकाभ्याम् ॥ ५५ ॥ एतावता सूत्रकलापकेन निरीश्वरं सांख्यं अपाचकार । शेषात् धुनोति स्म च सेश्वरं तत् ऐक्यं निमित्तेश्वरयोः समिच्छन् ॥ ५६ ॥ एवं जगत्कारणवादिवाक्यैः उक्तं समस्तैरपि चैककण्ठैः। ब्रह्मैव सर्वज्ञमनन्तशक्ति निदानमेषां जगतामितीदम् ॥ ५७॥ सूक्ष्मचिदचिच्छरीरं कारणतां याति तत् परं ब्रह्म । स्थूलचिदचिच्छरीरं पुनश्च तत् कार्यतां याति ॥५८ ॥ ॥ इति प्रथमस्य चतुर्थः ॥ इति सेनेश्वराचार्यकृते न्यायकलापसमहे प्रथमोऽध्यायः ॥

·15 ॥ द्वितीयोऽध्यायः - प्रथमः पादः ॥ १॥ स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ स्मृतेविरोधादुपबृंहणस्य न ब्रह्म हेतुर्जगतामितीदम् । असारमन्यस्मृतिभिर्विरोधात् तेषां त्वनाप्तिश्च न शक्यशङ्का ॥१॥ २॥ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ॥२॥ 'ब्रह्मेति वेदान्तसमर्थितोऽर्थः तत्सेश्वरस्मृत्यनुसारहाने । असाध्वितीदं न, परैर्विरोधात् जीवत्वतो विभ्रमसंभवाच्च ॥२॥ 3 ३॥ विलक्षणताधिकरणम् ॥ ३॥ ४॥ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ॥ ४॥ यद्यत्कार्य न तत्चत्प्रतिभटगुणकं ब्रह्म चेदं च विश्वम् ज्ञत्वाज्ञत्वादिधमैं प्रतिभटमथ चेदीक्षणाच्चेतनत्वम् । तत्तासां देवतानामिति तु न चतुरं दृश्यते मक्षिकादेः कुम्यादिद्रव्यभेदो यदि न भवति तत्कार्यहेत्वोरलं स्यात् ।। 1 तेषामनाप्तिश्व-क ब्रह्मा तु-ख. विरोधः-क जीवत्वतोऽपि भ्रम-क. सा तासां-क. 5 2 ·16 1 ५॥ भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् ॥५॥ भोक्तृत्वं स्याज्जीववद्देहवत्त्वात् इत्येतसानाधिकं ब्रह्म सिद्धयेत् । नैतच्छङ्कयं मुक्तवत्कर्महाने युज्यतैतत् राजवच्चापि लोके ॥४॥ ६॥ आरम्भणाधिकरणम् ॥ ६॥ बुद्धयाकाराभिधानव्यवहतिगणनैर्भेदकैः कार्यहेत्वोः एकत्वं नैव सिध्येत् इति तु न चतुरं कारकानर्थता च । "सब्रह्मात्मादिशब्दरभिहितमपृथग्येन शब्दादिभेदो द्रव्यावस्थावलंबी 'तत इह न भवेत् कारकानर्थता च ॥ ७ ॥ इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ७॥ जीवस्य ब्रह्मभावं व्यपदिशति यतस्तत्त्वमस्यादिवाक्य तमाहुःखैककन्दं न हि सृजति जगत् का स्वदुःखाभिलाषी। नैवैतधेन भेदं प्रकटयति तयोरन्य इत्यादिवाक्यं देहात्मत्वादिभेदश्रवणमपि यथा चेतनैक्योपदेशः ॥६॥ ८॥ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ॥ ८ ॥ यत्कारणं कारकसव्यपेक्षं तत्सात् परं ब्रह्म न तद्वयपेक्षं । अतो न हेतुस्त्विति नैव यस्मात् क्षीरं तु नैवेच्छति तत् दधित्वे ॥ ७ ॥ नैितच्छक्यं-क. सब्रह्मेत्यादिवाक्यैः-क. 'तत इति न-ग.

·17 ९॥ कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् ॥ ९॥ ब्रह्म स्यात् कार्यशेषं निखिलमवयवाभावतः सांशता चेत् व्याकोपः स्यादिदानीमवयवविरहश्राविणीनां श्रुतीनाम् । हेतुत्वं तस्य तस्मात् विहतमुभयथेत्येतदप्यात्तसारं 'वै लक्षण्यात्प्रकाराच्छृतिभिरपि तथा ज्ञापनाच्छक्तिमत्वात्।। १०॥ प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् ॥ १० ॥ कामानां समवाप्तितो न हि फलं किंचित् समालोक्यते सृष्टेरस्य परस्य नापि दयया दुःखैकहेतुत्वतः । नैवैतत् स हि लीलयैव तनुते पुण्याद्यपेक्षावशात् वैषम्यादि च नास्ति कर्मवशतासिद्धरनादित्वतः ॥ कपिलस्मृतेविरोधात् हिरण्यगर्भस्मृतेविरोधाच। न्यायविरोधात् भोगप्रसङ्गतः कार्यहेतुभेदाच्च ।। जीवब्रह्मैकत्वात् कारकसंग्रहणहानितश्चापि । कार्यैकशेषभावात् 'फलहानेश्वोत्थितं तु पर्यहरत्" । द्वाभ्यां स्मृत्यविरोधः स्यात् शेषैायाविरोधिना । चतुर्थपञ्चमौ तत्र तृतीयोक्तौ प्रसंगतः ॥ १२ ॥ 'वैलक्षण्यात् स्वकण्ठात्-क. परस्य वापि-ख. कार्यहेतुत्वाच-खः कार्यभेदाच्च-क. *फलहानेश्वार्थिकं ख.

·18 तसात् षष्ठं तृतीयं च पादेऽसिन् संगते मरे । षष्ठादयस्तु चत्वारः संगच्छन्ते यथाक्रमम् ॥ १३ ॥ तच्छायवाक्यैरुत्थान तथा न्यायेन चोद्गमः । इति पूर्वेण पादेन संगतिः स्यात् सुशोभना ॥ १४ ॥ ॥ इति द्वितीये प्रथमः ॥ ॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ११ ॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥ १॥ वेदाता यद्यपि तत्त्वसंख्या जीवान् बहून् इच्छति चापि तन्त्रम् । यत्कारणं तत् खलु कर्बपेक्षं नैतत्तथा 'तान्त्रिकमित्यसाधु ॥ १५॥ १२ ॥ महद्दीर्घाधिकरणम् ॥ २॥ ईशश्च कर्ता बहवश्च जीवाः तथाऽपि न न्यायगतिस्समर्था । कार्यानुपायादणुभिर्निरंशः 'कार्यत्वतोऽरूपतया च तेषाम् ॥ १६ ॥ 'तान्त्रिकमत्यसाधु-ख; तान्त्रिकमत्र साधु-क; अन्यत्वतोऽरूपतया-क.

·19 १३ ॥ समुदायाधिकरणम् ॥ ३ ॥ संधैरणूना '[हि धरादयः स्युः धरादिभूतैः करणादयश्च । इत्यप्यसारं क्षणिकाः पदार्थाः क संहताः स्युः क च कार्यसिदिः ॥१७॥ १४ ॥ उपलब्ध्यधिकरणम् ॥ ४॥ आकार एकस्तु विवादहानेः ज्ञानस्य नार्थस्य ततः स नास्ति । इत्यप्यसत् स्यात् त्रितयावमासात् विज्ञानवत् 'ज्ञेयतदाश्रयौ च ॥ १८ ॥ १५॥ सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम् ॥ ५॥ नित्योत्पत्तिप्रसङ्गात् अविकृतभवनं नाम नैवोपपत्र नैवावस्थानहाने विकृतभवनमप्यनुते 'युक्तिमचाम् । तसात्तुच्छात् प्रभूतं भुवनं इति न सदस्तुनः कस्यचित्स्यात् भावाभावव्यवस्था तदितरविषये तेन तुच्छत्वहानिः ॥ १६ । एकस्मिन्नसंभवाधिकरणम् ॥ ६॥ सर्व च 'सत्त्वादिपटादिभावैः भिन्नं त्वभिन्न स्थिरमस्थिरं च । "हि महदादयः स्युः सत्त्वादिभूतैः-क', 'ज्ञायत एतदाश्रयौ-स; ज्ञानतदा-क. 'युक्तिमत्या-क. *व्यतिकरविषयौ-ख. 'सत्त्वादिक्दादि-ख. 'तन्त्वादिपटादिभावैः' इति स्यात-श्री.

·20 इत्यप्यसत् येन 'विरुद्धधमौं नकाश्रयावन्यकृता प्रतीतिः ॥ २० ॥ १७ ॥ पशुपत्यधिकरणम् ॥ ७॥ पत्युः पशूनां मतं आदराह सर्वज्ञभावाच्च परिग्रहाच्च । इत्यप्यसत् वेदविरुद्धधर्म- परावरादिप्रतिपादनेन ॥ २१ ।। १८ ॥ उत्पत्त्यसंभवाधिकरणम् ॥ ८॥ जीवः परसात्तु मनस्तु जीवात् इत्यादिभिः वेदविरोधदृष्टेः। स्यात् पञ्चरात्रं न सत् इत्यसारं व्यूहाभिधानात् प्रतिषेधतश्च ॥ २२ ॥ कपिलकणभुग्बुद्धार्हन्तो* हताः सह शंभुना कुलिशनिशितैरेतैस्तकैः अकर्कशबुद्धयः । अपि च भगवदृष्टा श्रीपाश्चरात्रगतिस्त्वियं न खलु सदृशी बाबैरन्यैरिति प्रतिसाधितम् ॥२३॥ स्मृतिन्यायाविरोधं च परपक्षपराहति । विधाय परतो द्वाभ्यां कार्यभावो "विचिन्त्यते ॥२४॥ ॥ इति द्वितीयस्य द्वितीयः॥ विरुद्धधर्मा-क. नैकाश्रया त्वन्यकृता-क. पञ्चसारं-क. *बौद्धार्हन्तः कः 'विधीयते-ग.

·21 ॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ १९॥ वियदधिकरणम् ॥ १॥ उत्पत्तिमन्तो न यथैव जीवाः नभश्च नोत्पत्तिमत् 'अंशहाने । इति त्वसारं वदति श्रुतिश्चेत् तथैव तत् स्यात् न तु तर्कमङ्गः ॥२५॥ २०॥ तेजोऽधिकरणम् ॥ २॥ कार्याणि सर्वाणि 'तथा श्रुतत्वात् स्थानान्तरात कारणतो भवन्ति । नैवं श्रुतेरव्यवधानदृष्टया तत्तच्छरीरात् परतो भवन्ति ॥ २६ ॥ २१॥ आत्माधिकरणम् ॥ ३॥ "तोयेन जीवान्" इति वाक्यभावात् प्रतिज्ञया जायत एव जीवः। इदं त्वसारं कृतविप्रणाश- प्रसङ्गतो "नित्यः' इति श्रुतेश्च ॥ २७ ॥ २२ ॥ ज्ञाधिकरणम् ॥ ४॥ विज्ञानशब्दात् 'स्वपनेष्वदृष्टेः संज्ञानमागन्तुकचेतनो वा। अंशभानेः-क. तथाश्रितत्वात्-ख. स्वप्ने त्वदृष्टेः-ग; स्वप्ने स्वदृष्टे:-क.

·22
नैवं श्रुतेः संकुचितं सुषुप्तौ
ज्ञानाभिधा तद्गुणसारतः स्यात् ॥ २८ ॥
२३ ॥ कब्रधिकरणम् ॥ ५॥
नान्यं गुणेत्यादिषु कर्तृताऽस्य
निषिध्यते येन ततो न कर्ता।
इत्येतदेवं न विशङ्कनीयं
शास्त्रार्थवत्त्वात् उपपत्तितश्च ॥ २९ ॥
२४ ॥ परायत्ताधिकरणम् ॥ ६॥
कर्तुत्वं एतस्य परानपेक्षं
शास्त्रार्थवत्त्वाय स हि स्वतन्तः ।
नैतत् श्रुतिभ्यो न च शास्त्रकोपः
प्रयत्नसापेक्षतया परस्य ॥ ३० ॥
२५ ॥ अंशाधिकरणम् ॥ ७ ॥
भेदान्न जीवोंऽश इति श्रुतीनां
दृष्टो विरोधस्त्वितरेतरेण ।
अंशस्मृतेः पादतयोपदेशात्
स्यादेश एवास्य परस्य जीवः ॥ ३१ ॥
कार्यता वियदादीनां तस्याश्चाव्यवधानता।
उत्पत्त्यभावो जीवस्य ज्ञातृता कर्तृताऽपि च ॥३२॥
करीतायाः परापेक्षा परं प्रत्यंशताऽपि च' ।
इत्थमास्त्वमी सर्वे पादेनानेन चिन्तिताः ॥ ३३ ॥

·23 प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयश्चात्र 'सङ्गताः । तृतीयशेषाश्चत्वारः प्रसङ्गात् "त्विह चिन्तिताः ॥३४॥ || इति द्वितीयस्य तृतीयः ॥ ॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ २६ ॥ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ॥१॥ न हि जननं इन्द्रियाणां प्राणा अग्रेऽभवन् इति श्रुत्या । नैवं प्राणस्तु परः प्रतिज्ञया गौणमेव बहुवचनम् ॥ २७ ॥ सप्तगत्यधिकरणम् ॥२॥ सप्त तु यदेति वाक्यात सप्त प्राणा इति 'श्रुतेश्चापि । नैवं प्रधानभावात् “दशेम" इति वाक्यतः सरणात् ।। २८ ॥ प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥ ३॥ तानि तु विभूनि युक्तं "सर्वेऽनन्ताः समा” इति श्रवणात् । नैवमुपास्त्यर्थत्वात् उत्क्रमणश्रुतित एव चोत्क्रमणे ॥३७॥ २९ ॥ वायुक्रियाधिकरणम् ॥ ४ ॥ वाक्यात् प्रसिद्धश्च विशंक्यतेऽयं न वायुमात्रं न च तक्रिया वा। प्राणस्तु देहादिभृदेव वायुः "प्राणस्य वायोश्च पृथक्त्वशब्दात् ॥ ३८ ।। 'सङ्गतः-ख. परिचिन्तिताः-ख; विति चिन्तिताः-ग. 'बहुभवनं-के. 'श्रुतेश्चैव-ख. 'विशंक्यते यत्-ख. प्राणे स्ववायोश्च-स. 5 ·24 ३० ॥ श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥ लोकैः त्रिभिः साम्यगिरा विभुः स्यात् 'प्राणस्त्वितीदं न विशङ्कनीयम् । उत्क्रान्तिशब्दादिभिरस्य लोकैः *साम्यश्रुतिर्याऽत्र तथाऽर्थवादः ।। ३९ ॥ ३१ ॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ 'वागाद्यधिष्ठानं इह स्वतः स्यात् जीवन साधं ज्वलनादिकानां । नैवं परात्मामननात् अमीषां एतत्तु “योऽग्नौ' इति च श्रुतत्वात् ॥ १० ॥ ३२ ॥ इन्द्रियाधिकरणम् ॥ ७ ॥ प्राणाभिधानात् उपकारसाम्यात् ज्येष्ठोऽपि चायं स्फुटमिन्द्रियं स्यात् । नैतत् “दशे"ति व्यपदेशभावात् प्राणो मनश्चेन्द्रियमित्यतश्च ॥ ४१ ।। ३३ ॥ संज्ञामूर्तिक्लप्त्यधिकरणम् ॥ ८॥ नामादिसृष्टिस्तु हिरण्यगर्भात *भवेत् “अनेने"ति तु वाक्यभावात् । नैवं परादेव तु तच्छरीरात सेयं त्रिवृत्कारसमानकर्तुः॥४२॥ 'प्राणस्त्विदानी-क. *साम्यश्रुतिातृतया-क. "वागाधनुष्ठान-ख. भवत्यनेन-क.

·4 25 'उत्पत्त्या संख्यानं परिमाणं चैव करणानाम् । प्राणस्य च खरूपं परिमाणमानन्द्रियत्वं च ॥४३॥ एतेषां सर्वेषां सर्गकरो व्यष्टिभूतानां । इत्येतदखिलममुना पादेन विचिन्तितं सम्यक् ॥४४॥ प्रथमे प्रसक्तरूपाः *पञ्चापि विचिन्तिता द्वितीयाद्याः। तस्मात् सङ्गतमस्मिन् पादे प्रथमं च चरमं च ॥४५॥ प्राणस्वरूपचिन्ता प्राणतया शब्दनेन करणानाम् । प्रासङ्गिकप्रसिद्धा प्रसङ्गतस्तद्विशेषचिन्ता च ॥४६॥ अण्डबहिर्भूतानां पूर्वेण विचिन्तिता सृष्टिः। सृष्टिस्तु चिन्तिता स्यात् अण्डान्तर्वर्तिनामनेनापि॥४७॥ ॥ इति द्वितीयस्य चतुर्थः ॥ इति सेनेश्वराचार्यकृते न्यायकलापसङ्ग्रहे ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ ॥ तृतीयोऽध्यायः-प्रथमः पादः ॥ १॥ तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ॥ १॥ न भूतसूक्ष्मैः सह याति देही तत्रैव तेषां सुलभत्वहेतोः। *पञ्च विचिन्तिताः-ग. 'अन्तर्बहि-क, ·26 नैवैवं 'आपः पुरुषा भवन्ति' इत्येवं श्रुतत्वात् सह तैः प्रयाति ॥ १॥ २॥ कृतात्ययाधिकरणम् ॥ २॥ 'प्राप्यान्तं' इत्यादिभिरेव वाक्यैः आयातु जीवो न तु कर्मशेषी। नैतत्फलं कर्मनिबन्धनं तु 'कपूयचारा' इति च श्रुतत्वात् ॥ २॥ ३ ॥ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ 'ये वै च केऽपी'त्यविशेषशब्दात् धूमादिकं केवलपापिनां च । इति त्वसत् स्यात् 'अथ येति वाक्यात् 'पुण्यावलम्बी तु विशेषशब्दः ॥३॥ ४ ॥ तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ तदेहता स्यात् वियदादिभावः सोमत्ववन्नास्ति यतो विशेषः । नैवं, न भोगोऽस्ति यतोऽत्र तस्मात् सादृश्यमेवान न तत्तनुत्वम् ॥ ४ ॥ ५॥ नातिचिराधिकरणम् ॥ ५॥ व्रीहिभावात् अचिरात् चिरात् वा सन्तिष्ठतेऽयं नियतेरभावात् । ''पुण्यावलम्बी त्वविशेष' इति स्यात् - श्री।

·27 नैवं विशंक्यं पग्नो विशेषात् 'अतो हि दुर्निष्पतं' इत्यमुष्मान् ॥ ५॥ ६॥ अन्याधिष्ठिनाधिकरणम् ॥६॥ 'जायन्त' इत्येव विशेषशब्दात ब्रीह्यादिदेहास्तु भवन्ति जीवाः । नैतत्तु गौण जननाभिधानं तद्धत्वभावान् परतस्तु भावात् ॥ ६ ॥ भूतसूक्ष्मः परिष्वङ्गः कमशेषसहायता । अपुण्यानामनारोहों वियदादिस दृक्षता ॥ ७ ॥ तत्राचिरादवस्थान व्रीह्यादेः 'श्लेषणं तथा । इत्याः षडमी सम्यक् पादेनानेन चिन्तिताः ॥ ८॥ ॥ इति तृतीये प्रथमः ॥ ॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ *गमनागमनप्रकारचिन्ता विहितोपासिसिषाप्रसिद्धिहेतोः । न तु कश्चन दोषमात्मसंस्थं यदि नेक्षेत तदा परं ह्युपास्ते ॥ ९ ॥ अतो न-क, ग. इत्यादिविशेषशब्दात्-ग. 'श्लेष्मणः-ग. भगमनं गमन-व. प्रसिद्धहेतोः- ग्व.

·28 ७॥ सन्ध्याधिकरणम् ॥ १॥ गुणित्वतः सन्निधितश्च जीवः वाप्नार्थकर्तेति न शंक्यमेतत् । असंभवत्वात् अहितक्रियायाः तिरोहितत्वेन 'गुणस्य चास्य ॥१०॥ ८॥ तदभावाधिकरणम् ॥ २ ॥ 'श्रुतौ विशेषाग्रहणात् सुषुप्तः 'नाडयः पुरीतत् परमोऽथवा स्यात् । भूमिस्त्वितीदं न, विकल्पदोषात् *[प्रासादखट्वाशयनादिवत् स्यात् ] ॥११॥ ९॥ कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ "प्राप्तया परस्याखिलकर्मनाशात् अन्यः प्रबोद्धा न पुनः सुषुप्तः । 'नैवार्थवत्वात् विधिकर्मणोः स्यात् अनुस्मृतेः व्याघ्र इति 'श्रुतेश्च ।। १२ ॥ १०॥ मुग्धाधिकरणम् ॥ ४॥ प्राणस्य सर्वेन्द्रियसंहृतेश्च व्यापारहानेर्मरणं तु मूच्छौ। 'गुणस्य चाद्य–क, ग. "श्रुतौ विशेषग्रहण-ग. 'नाद्यः पुरीतत् परतो-क. 'प्रासादखट्वाशयनैरिव स्यात्-क. प्राप्ता-क. 'नैवार्थवत्स्यात्-क. 'स्मृतेश्च-ग, ·29 'मुग्धेऽर्धलाभो मरणस्य सा स्यात् आकारवैषम्यसमुत्थितिभ्याम् ॥ १३ ॥ ११॥ उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥५॥ आत्मेच्छया 'वाऽप्यतिहेयभावात् पूयादिसङ्गः स परस्य दोषः । तत्स्थानसंवन्धितयेति, नैतत् सर्वत्र 'निदोषगुणित्वशब्दात् ॥१४॥ १२ ॥ अहिकुण्डलाधिकरणम् ॥ ६॥ 'नानात्वैकत्वयुक्तेः 'परिणमनमचित्त्वेन चेत् बाधितत्वं निर्दोषत्वश्रुतेः स्यात् अथ तदुभययोरेकसामान्ययोगः । 'नैतत् स्यान्नैव लोके क्वचिदपि कथितः खण्डशब्देन मुण्डः तसादंशत्वमंशित्वमपि हि जगतो ब्रह्मणश्वाऽऽत्मवत् स्यात् ।। १३॥ पराधिकरणम् ॥ ७॥ सेतुत्वव्यपदेशतो मिततया संशब्दनात् प्रापक- श्रुत्या चापि 'ततो यदुत्तरतरं' त्वित्येव भेदग्रहात् । प्राप्योऽन्यः परतोऽपि कश्चिदिति यन्नैतत् त्वसंभेदनात् ध्येयत्वादपवर्गसाधनतया "हेतुत्वसंशब्दनात् ।। 'वाप्यतिदेहभावात्-क. 'निदोषगुणत्वशब्दात्-ख. “नानात्वैकत्वयुक्तः-क. अणुत्वेन चेत् साधितत्वं-क. नैकत्व-क. 'हेतुत्वसन्दर्शनात-क. 'नवार्धलाभो–क, ख.

·90 १४ ॥ फलाधिकरणम् ॥ ८॥ साक्षात् क्रमात् वा फलदत्वदृष्टेः अत्रापि कमैव फलं ददातु । ग्नवेदमन्यार्थतया तु क्लोः श्रुतिस्मृतिभ्यश्च स एव दत्ते ॥ १७ ॥ स्वप्नः सुषुप्तिः प्रतिबोधनं च मूर्छा च जीवस्य, परस्य चापि । निर्दोषभावों जगदंशभावः सर्वेश्वरत्वं फलदातृता च ॥ १८ ॥ न्यायैश्चतुर्भिराद्यैः विचिन्तितः पूर्वपादशेषस्तु । तस्मादत्र तु पादे सुसङ्गतं पञ्चमात् प्रभृति ॥ १९॥ स्थानित्वात् अचिदैक्यात् “अवरत्वात् अफलदत्वाच्च । अनुपायं इति तु शङ्कां शकलयति सौत्तरैः चतुर्भिः इह ॥ ॥ इति तृतीये द्वितीयः ॥ ॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। १५॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ॥१॥ अविशेषतः श्रुतत्वात् प्रकरणभेदाच्च भेदिनी विद्या। नैवं प्रतिपत्तॄणां भिन्नत्वात् "चोदनाद्यभेदाच्च ॥ २१॥ नैवेदमभ्यासतया तु क्लस-क. मूर्छापि जीवस्य परस्य वाऽपि-क पूर्वपादशेषः सः-ग. *अंशत्वादफलकत्वाञ्च-ख. 'चतुर्भिः-क; चतुर्भिरिमां-ख. चोदनाद्यविशेषाच्च-क.

·१६ ।। अन्यथात्वाधिकरणम् ॥१॥ उद्गीथैक्यं चोदनादेरभेदात् छन्दोगानां वाजिनां चेति नैतत् । उद्गीथांशोद्गीथयोः प्राणदृष्टया 'रूपानक्यात् कर्मकर्लोस्तथा च ।।२२। १७ ।। सर्वाभेदाधिकरणम् ॥ ३ ॥ प्राणस्य ज्येष्ठ्यादौ 'सत्यपि न वसिष्ठतादयः कथिताः । भेदो 'रूपविभेदान्नैतत् स्युस्तेऽपि तदितराभेदात् ॥ २३ ॥ १८ ॥ आनन्दाधिकरणम् ॥ ४ ॥ अप्रकरणपठितत्वात् आनन्दाद्या गुणा न संग्राह्याः । सर्वास्थिति तु न शंक्यं, तैस्तु विना तनिरूपणाशक्तेः ॥ २६॥ १९ ।। कार्यारल्यानाधिकरणम् ॥ ५ ॥ 'आचामेत्' इति विहितं प्राणोपास्त्यङ्गमन्यदाचमनं । नैतत् अनूध विधेयं ह्यप्रातः प्राणवासस्त्वम् ॥ २५ ॥ 'रूपस्यैक्यात-क. कर्मकर्तुस्तथा-क. सत्यपि वसिष्ठतादयः-क. सत्यपि च-ख. रूपत्रिभेदा अनेकस्यास्तस्यापि का रूपविभेदाः-ख: रूपविभेदान्नैतस्यास्तेपि-ग प्राणे वासस्त्वाङ्गमन्याचमनं-क.

·32 २०॥ समानाधिकरणम् ॥ ६॥ सङ्कल्पसत्यवशिताद्यतिरेकात् *['विरूपभेदतो ह्यस्याः । भेद इति नैव] यसात् वशिता सङ्कल्पसत्यताविततिः॥ २१॥ सबन्धाधिकरणम् ॥ ७॥ भाव खूपीकासनयोरुपास्याभेदात् अभेदात् 'उभयाह्वये द्वे नरूपभेदात् स्थलजात् विभिन्ने व्यवस्थितैकाह्वयने यथाक्रमम्।। २२ ॥ संभृत्यधिकरणम् ॥ ८॥ किञ्चिन्नारभ्योक्तेः धुव्याप्तिः संभृतिश्च वीर्याणां । सर्वाखिति तु न यस्मात् धुव्याप्तिाल्पदेशसंग्राह्या ॥ २३ ॥ पुरुषविद्याधिकरणम् ॥ ९॥ विद्याभेदः सत्यपि संज्ञैक्ये पुरुषविद्येति । सवनादियज्ञसंपरिकल्पन भेदकृतरूपभेदत्वात् ॥२९॥ २४ ॥ वेधाद्यधिकरणम् ॥ १० ॥ 'शं नो मित्रे त्याद्या मन्त्रा विद्याङ्ग अन्तिकामननात् । न हि, शुक्रादिकमन्त्रवदध्ययनाङ्ग तथैव सामर्थ्यात् ।। 17 'रूपभेदतो ह्यन्या । विद्येति नैव' इति वा, 'रूपमेदतो ह्यस्याः । भेद इति नैव' इति वा स्यात् इति प्रतिभाति । रूपभेदतोऽप्यन्यः । भेद इति नैव-क. उभयाह्वये ते-क. 'विभिन्नेऽप्यवस्थितैकायने-क, भेदकृतरूपभेदतः-क.

·1 २५॥ हान्यधिकरणम् ॥११॥ पुण्यादिहान्युमायन *एकं चिन्त्यं समुच्चितं बह] पृथगाम्नानफलत्वात् नैतन् सापेक्षतः परस्परतः ॥३१॥ २६॥ सांपरायाधिकरणम् ॥ १२॥ 'पुण्यादिहानिचिन्ता गत्युपत्तेः मृतौ च मार्गे च । 'कार्येति नैव मरण कर्तव्या तावदित्युक्तेः ॥ ३२ ।। २७ ॥ अनियमाधिकरणम् ॥१३॥ तद्विद्यानिष्ठानां तद्वियोक्ताचिरादिगतिचिन्ता स्यात् । प्रकरणभेदान्नैतत् तद्य इति तु समानतावचनात् ॥ ३३ ॥ २८ ॥ अक्षरध्यधिकरणम् ॥१४॥ विद्याविशेषकथितास्त्वस्थूलाद्या भवन्ति तत्रैव । नान्यत्र मानहानेः नेवानन्दादिवनिरूपकतः ॥ ३४ ॥ २९॥ अन्तरवाधिकरणम् ॥१५॥ प्रष्ट्रोमेंदेऽपि तथा व्यतिहारः प्राणनाशनायायोः । वाक्यं सद्विहावत् यत् साक्षात् ' इति समानतः प्रश्ने॥३५॥ ........ "पुण्यादिहान्युपायन. सञ्चितास्वेव ' इत्येतावानेवोपलभ्यते ।। सश्चिता सेवा-ग. "पृथगज्ञानफलत्वात-क. 'पुण्यादिहारिचिन्ता गत्युपपत्तिः घृती-क, ख. 'कार्येणैव हि मरणे कर्तव्यतावदित्युक्तेः-क; कायें नैव च-ख, 'स्यात्' इति न-ग. "नेतरत्र-क, 'निरूपतः ग. 'संमानतः प्रष्ट्रोः क.

·34 ३०॥ कामाद्यधिकरणम् ॥१६॥ आकाशतच्छयानौ समुपास्यौ यदि न दहरविद्यका। सामान्यात्तु गुणानां क्वचिदाकाशस्य हृदयवाचित्वात् ।। ३१॥ तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् ॥१७॥ उद्गीथस्योपास्तिः नियता स्यात् अङ्गवत्तदाश्रयतः । अनियमनमर्थवत्त्वात् अनुपासितुरपि च कर्मिताहेतोः॥ ३२ ॥ प्रदानाधिकरणम् ॥१८॥ साधारणत्वहेतोः गुणी तु गुणचिन्तनेषु नावर्त्यः । नैवं विशिष्टभेदात् 'प्रतिगुणमावर्तनीय एवं गुणी ॥३८॥ ३३॥ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥ 'पूर्वानुवाकनीत्या दहरोपास्तिसमुपास्यनिर्णयनम् । प्रकृतत्वादिति नैवं स्ववाक्यबलतः समस्तनिर्णय नम॥३९॥ ३४॥ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।। २० ॥ *अविधेयः खस्य विधौ च "क्रियामयेष्टकचितादिवह्वीनाम् । वाक्यात् कल्प्यविधित्वात् विद्यामय्यो मनश्चिताद्याः स्युः।। ३५॥ शरीरे भावाधिकरणम् ॥ २१ ॥ कर्तृत्वादिविशिष्टो जीवो ध्येयः शरीरिताहेतोः। 'नैवं गुणाष्टकयुतः प्राप्यत्वात् स्यात् यथाक्रतुन्यायात् ॥४१॥ 'कर्मताहेतोः-क. 'नाचिन्त्यः-क. प्रतिदिनमावर्तनीय-क. *पूर्वानुवाकसिद्ध्या ख. नैव. क्रियामयेष्टक-क. 'नैव गुणाष्टकयुक्तः-ख. *" अविधेः क्रतोः स्वदेशे क्रिया- मयता स्यान्मनश्चितादीनाम् । वाक्यात् कल्प्यविधित्वात् विद्यारूपा मनश्चिताद्याः स्युः ॥” इति स्यात् चेत् समन्वित इव भाति-श्री.

·३६ ॥ अङ्गावबद्धाधिकरणम् ॥ २२ ॥ उद्गीथस्योपास्ति: नियता खाखेव 'नेतराखमितः । नैवं शंक्यमुपास्तेः केवलमुद्गीथमात्रविषयत्वात् ॥ ४२ ॥ ३७॥ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥२३॥ उभयत्न फलसमुक्तेः व्यस्तो व्यस्तस्समस्तो वा। वैश्वानरो विचिन्त्यः नैव निषेधात् समस्त एव खात् ।। ३८॥ शब्दादिभेदाधिकरणम् ॥२४॥ फलचोदनाद्यभेदात् एकत्वं स्यात् सदादिविद्यानाम् । नैवं संज्ञारूपप्रभेदतो भिन्नतैव स्वात् ॥४४॥ ३९॥ विकल्पाधिकरणम् ॥२५॥ ब्रह्मानुभूत्यपेक्षाबाहुल्यात् स्यात् सदादिविद्यानाम् । एकत्रैव समुच्चितिरिति नैव फलस्य सर्वथैवैक्यात् ।। ४०॥ यथाश्रयभावाधिकरणम् ॥२६॥ उद्गीथाद्यनुचिन्तननियमाभावस्तु नैव पूर्वोक्तः। अफलत्वत: खवाक्ये नैव-तथाश्रयविधेः फलित्वाच्च । विद्यैक्यं उद्गीथभिदा प्राणोपास्त्ये कता तथा । आनन्दादिसमाहारः प्राणवासस्त्वबोदनम् ॥ ४७ ॥ शाण्डिल्यैक्यं व्यवस्था च 'नाम्नोः च्यापनस्य च । विभेदः पुरुषोपास्तेः' वेदाध्ययनाङ्गता ॥४८॥ 'नेतरास्यमितैः-क. 'सवैक्यात-ग. *फलत्वाच्च-क. उद्गीथाद्यनुचिन्ता-ग. *नामाझुद्ध्यापनस्य-क; नातो-ग.

·36 १ २ 1.6 हानाद्यन्योन्यसंबन्धः कालस्तच्चिन्तनाविधा। साधारण्यं सरण्याश्च तथाऽस्थूलादिसाम्यता॥ प्राणाशनायायेकत्वं 15 ततश्च दहरैकता उद्गीथोपास्त्यनियमो” 'गुण्यावृत्त्यनुचिन्तनम् ॥ सर्वोपास्यविनिीतिः विद्यात्वं च मनश्चिताम् जीवस्य गुणितोपास्तिः सर्वत्रोद्गीथचिन्तनम् ॥ वैश्वानरस्य सामस्त्यं सद्विद्यादेविभिन्नता । विद्यानामसमाहारः उद्गीथाऽनियतिः पुनः ॥५२॥ भेदाभेदौ च विद्यानां गुणानां च ग्रहाग्रहौ । इत्थमतेन पादेन साधिष्ठं परिचिन्तितम् ॥ ५३ ॥ ॥ इति तृतीयस्य तृतीयः ॥ ॥ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ४१ ॥ पुरुषार्थाधिकरणम् ॥ १ ॥ कर्माङ्गत्वात् कर्तृनिर्णायिकायाः विद्यायास्तत्कर्म दत्ते फलानि । नैतज्जीवाधीशनिर्णायकत्वात् विद्या दत्ते कर्म चाङ्गं त्वमुष्याः ॥ ५४॥ १ कालस्तचिन्तनं विधिः-ख. 'गुण्यावर्तनचिन्तनं-ग. गुणतोपास्तिः-क. 'निर्णायिकत्वात्-क.

·37 ४२ ॥ स्तुतिमात्राधिकरणम् ॥ २ ॥ काङ्गोद्गीथादिसंबन्धमात्रं दृष्टं यमात् तत्स्तुतित्वं रसादेः । नासानिध्यात् तद्विधेयप्रकर्षात अप्राप्तत्वाच्चात्र कल्प्यो विधिः स्यात् ।। ४३ ।। पारिप्लवाधिकरणम् ॥ ३ प्रतर्दनाद्यास्तु विशेषसंज्ञाः पारिप्लवार्था विनियोगहेतोः । विद्याक्विार्थास्तु तदैकवाक्यात् मन्वादिसंज्ञा चरितार्थनाच्च ।। ५६ ॥ ४४ ॥ अग्नीन्धनाद्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ विद्यास्तु यज्ञादितदङ्गहानेः प्रव्राजकानां न हि संभवन्ति । नैतत्, 'यदिच्छन्त' इति श्रुतत्वात् अग्न्याद्यपेक्षारहितव साऽस्ति ॥ ५७ ॥ ४५॥ सर्वापेक्षाधिकरणम् ॥ ५॥ साधारणत्वात् गृहमेधिनां च प्रवाजिक्त् सा तु तदङ्गहीना। नैवं तु यज्ञादिकवाक्यभावात् सर्वत्र च स्वाश्रमधर्मवत्त्वात् ॥ ५८ ॥ 'तदैक्यवाक्यात-ख.

·38 ४६॥ शमदमाद्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ व्यापारकर्माधिकृतत्वहेतोः तेषां तु विद्या न शमादियुक्ता । नैतत् शमादेस्तु तदङ्गभावात् द्वयोस्तयोः भिन्ननिवन्धनत्वात् ॥ ५९ ॥ ४७ ॥ सर्वान्नानुमत्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ 'सर्वान्न मुक्तिस्तु विशेषहानेः स्थात् सर्वदा प्राणविदां इतीदं । न शोभते शक्तिविशेषभाजः प्राणात्यये ब्रह्मविदोऽपि दृष्टेः ॥ ६ ॥ ४८ ॥ विहितत्वाधिकरणम् ॥ ८॥ विद्याविहीनाश्रमकर्मभूता यज्ञादयो नैव विरोधभावात् । नित्यं तदन्यच्च फलं कथं स्यात् नैतत्प्रसङ्गो विनियोगभेदात् ॥ ६१ ॥ ४९ ॥ विधुराधिकरणम् ॥९॥ यज्ञादिकर्माङ्गकलापहानेः विद्याधिकारो न निराश्रमाणाम् । तत्रैव रैक्वादिषु लक्षितत्वात् जपोपवासाद्युपकारतश्च ॥ ६२ ॥ 'सर्वानुभूतिस्तु-क.

·39 ५० ॥ तद्भूताधिकरणम् ॥ १० ॥ जपोपवासाद्यनुमोदभावात् 'विद्याधिकारो विपरिच्युतानाम् । नैतत् स्मृतः तत्परिहारहानौ । सन्दर्शनात् *शिष्टबहिष्कृतश्च ॥ ६३ ॥ ५१ ॥ स्वाम्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ क्रत्वङ्गसंबन्धमुपासनं यत् तत्स्वामिनः तत्फलभोक्तभावान् । नैवर्विजां कर्म तदङ्गवत् स्यात् 'कर्माङ्गसंबन्धत एव हेतोः ॥ ६४ ॥ ५२ ॥ सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ मन्तव्य इत्येव विधानहेतोः अनूद्यते मौनं इति त्वसत् स्यात् । मौनं प्रकृष्ट मनने हि लोके प्रसिद्धचते तेन विधेयमेतत् ।। ६५ ॥ ५३ ॥ अनाविष्काराधिकरणम् ॥ १३ ॥ विधेयहानेः विदुषस्तु बाल्यं सर्व च कामाचरणादि, नैतत् । विशेषतो "नाविरता दिवाक्यः बाल्यं त्वनाविष्करणं कुलादेः ॥ ६६ ॥ विद्याधिकारोऽपि-ग. "मुपासनाय-क. "मुपासनाय-क. 'कर्मागसंबन्धतयैव-क, 'निर्विरतादि-क. 'बाल्यं च नाविष्करण-ग. *शिष्टपरिष्कृतेश्च-ख, ·40 ५४ ॥ ऐहिकाधिकरणम् ॥ १४ ॥ यज्ञादिकं त्वभ्युदयादिहेतुः सद्यः फलं स्यात् अविलम्बहतो। न तत् बलिष्ठैः प्रतिबन्धहानी तत् स्यात् 'यदेवेति तु चोदितत्वात् ॥६७॥ ५५॥ मुक्तिफलाधिकरणम् ॥ १५ ॥ निःश्रेयसैकार्थ 'उपास्तिकर्म सद्यःफलं स्यात् प्रबलत्वहेतोः । तच्चापि न ब्रह्मविदग्रिमाणां निन्दादिकस्यातिबलोत्तरत्वात् ॥ ६८ ॥ विद्यायाः फलदातृत्वं रसादेश्च विधेयता। विद्याङ्गता च यज्ञान विद्या प्रवाजिनां तथा ॥६९॥ गृहस्थानां च विद्याया यज्ञादिप्रत्यवेक्षणम् । तेषां शमाद्यपेक्षत्वं आहारस्य व्यवस्थितिः ॥ ७० ॥ 'गार्हस्थ्यस्यापि कर्मत्वं यज्ञादेः कर्मणः तथा । विधुराणां अधिकृतिः च्युतानां तद्विहीनता" ।। ७१॥ 'क्रत्वङ्गोपासने ऋत्विकार्यता” मौनिताविधिः । बाल्यं त्वस्याप्रकाशत्वं शक्तिविद्याभिजन्मनाम् ॥ 'उपायकर्म-क. ब्रह्मविदग्रगाणां-क. गार्हस्थस्यावितर्कत्वं-क. क्रत्वङ्गोपासिकर्मत्वं-क. शक्तिविद्यातिजन्मनां-क. 13 ·6 41 'प्रतिबन्धे विलम्बित्वं खर्ग मोक्षार्थकर्मणोः" । इत्यनेनेतिकर्तव्यसंहतिः परिचिन्तिता ॥ ७३ ।। ॥ इति तृतीयस्य चतुर्थः॥ इति श्रीसेनेश्वराचार्यकृते न्यायकलापसंग्रहे ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः-प्रथमः पादः !! १॥ आवृत्त्यधिकरणम् ॥ १॥ ज्ञानस्योपायत्वात् तस्य च सकृदेव कर्तुमर्हत्वात् । सकृदेव वेदनं स्यात् नैतदुपास्तित्वचोदनात् ज्ञप्तेः॥१॥ २॥ आत्मत्वोपासनाधिकरणम् ॥ २ ॥ खस्मात् विभेदेन परो छुपास्यः भेदस्य सर्वत्र समर्थितत्वात् । नैवाहमित्यात्मतया युपास्यः 'त्वं वेति शब्दाच्च तदात्मतश्च ॥२॥ ३ ॥ प्रतीकाधिकरणम् ॥ ३॥ तथा प्रतीकेषु यथेतरेषु यसात् परोपासनताऽविशिष्टा । तन्नैव शंक्यं, परमात्मदृष्टया नामादिकानां समुपास्यभावात् ॥३॥ 'मृतिबन्धे-ख. विश्वमोक्षार्थ-क. परमार्थदृष्ट्या-क.

·42 ४ ॥ आदित्यादिमत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ उद्गीथदृष्टिस्तपने तु नीचे 'श्रेष्ठं हि कमैव फलप्रदत्वात् । तन्नैव तस्यापि फलप्रदत्वं तत्पूजनत्वादिति नान्यथा स्यात् ॥ ४ ॥ ५॥ आसीनाधिकरणम् ॥ ५ ॥ आसीन इत्येव विशेषहानेः सर्वप्रवृत्तिष्वपि सा विधेया । स्यान्नैवमैकाग्रथविशेषभावात् 'ध्यानश्रुतेश्वोपनिषेदुषः सा ॥५॥ ६॥ आप्रयाणाधिकरणम् ॥ ६ ॥ शास्त्रार्थनिवृत्तित एव हेतोः कर्तव्यमेकत्र तु वासरे एतन्न संसिद्धयति 'यावदायुः इत्येव शब्दात् विधितश्च तस्य ॥ ६॥ ७॥ तदधिगमाधिकरणम् ॥ ७ ॥ नाभुक्तं" इत्येव तु संस्मृतत्वात् अश्लेषनाशौ न हि पातकानाम् । तत् । श्रेष्ठे तु कमैव-क, ख. विशेषहानात्-ग. संविधेया-क. 'ध्यानश्रुतेश्चापि निषेदुषश्च-क. इत्येव तत्स्यात् विदितश्च-क.

·तस्याः फलित्वेकसमर्थनत्वात् "एवं विदी"ति श्रवणाच्च नैवम् ॥ ७ ॥ ८॥ इतराधिकरणम् ॥ ८॥ अश्लेषनांशी हितकर्मणां तु नैव प्रसक्तो सुखलाभहेतोः। तमेव मोक्षप्रतिबन्धकत्व- साम्यान्मुमुक्षोः स्फुटतः प्रसक्तौ ॥ ८॥ ९॥ अनारब्धकार्याधिकरणम् ॥ ९॥ सर्वख वैशेषिकशब्दहानेः अश्लेषनाशौ भवतो हि तस्य । नारन्धकार्यस्य हि नैव यसात् यावच मोक्ष्ये"नि 'विशेषशब्दः ॥ ९॥ १०॥ अमिहोत्रावधिकरणम् ॥ १० ॥ अश्लेषनाशश्रवणात् कृतानां अकार्यता खाश्रमकमणां च । नैतत्तु कार्य खलु 'यज्ञ'शब्दान विद्यासमुत्पादनशक्तितश्च ॥ १० ॥ ११ ॥ इतरक्षपणाधिकरणम् ॥ ११ ॥ यावन मोक्ष्ये"ति विशेषशब्दात् आरम्यमाणस फलं च कर्म । * फलत्वैक क 'नैव-ग. "विशेषशब्दात्-क. "स्वाश्रयकर्मय-स.

·44 'तदेहपातावधिकं न चैतत् तस्याः श्रुतेः तत्फलगोचरत्वात् ।। ११ ॥ असकृत् कार्यतोपास्तेः' 'अहमित्यप्युपास्यता । प्रतीकेष्वन्यथोपास्तिः अङ्गेष्वर्कादिदृष्टयः ॥ १२ ॥ उपास्तेरासनाङ्गत्वं प्रत्यहं चाप्युपास्यता । अघस्याश्लेषनाशौ च पुण्यस्यापि तथा भवः ॥ १३ ॥ आरब्धस्य 'फलित्वं च कार्यताऽऽश्रमकर्मणाम् । कर्मावधित्वं बन्धस्य पादेनानेन साधितम् ॥ १४ ॥ ॥ इति चतुर्थस्य प्रथमः ॥ ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १२ ॥ वागधिकरणम् ॥ १॥ वाचो मनःकारणकत्वहानेः *वृत्तलयश्चेतसि नैव वाचः। तन्नैव तस्याश्च समानभावात् वाक्छब्दतः सङ्गतिमात्रतश्च ।। १५ ॥ १३ ॥ मनोऽधिकरणम् ॥ २॥ प्राणोऽम्बु तेजःप्रकृतित्वयोगात् " आपोमयः प्राणः” इति श्रुतेश्च । 'तदेहपातावधिकर्म-ग. *वृत्तिर्लयः-क. महमित्थमुपास्यता-क. 'फलत्वं-क. *प्राणोऽम्भ-क, 4 ·45 न सादहङ्कारकृतं तु चित्तं "प्राणो नभःकार्यमतः स एवं] ॥ १६ ॥ १४ ॥ अध्यक्षाधिकरणम् ॥ ३ ॥ 'प्राणो भवेत् तेजसि योगभागी तथैव शब्दश्रवणात् इतीदम् । न स्यात्तु 'जीवोपगमादिशब्दात् प्राणस्य, तेजाश्रवणं तु पश्चात् ॥ १७ ॥ १५॥ भूताधिकरणम् ॥ ४ ॥ तेजस्तु “तत्तेज" इति श्रुतत्वात् तन्मात्रमेवान्यवियुक्तरूपम् । न स्यात् तु भृतान्तरसंप्रविष्टं त्रिवृत्कृतत्वश्रवणादशक्तेः ॥ १८ ॥ १६ ॥ आसृत्युपक्रमाधिकरणम् ॥ ५॥ एषा त्वविद्यस्य गतिवित्री विद्यावतोऽत्रैव पराप्तिशब्दात् । नैतत् द्वयं स्यात् उभयोः समाना *गतिः शरीरात् इतरोऽर्थवादः ॥ १९ ॥ १७ ॥ परसंपत्त्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ भोगाद्यभावेन निरर्थकत्वात् 'यथायथं स्युर्न तु देवतायाम् । 'प्राणो न तत्कार्यमतः-ख; तत्कालकृतः-ग 'प्राणोऽभवत्-क. 'जीवोपगमादशब्दात्-ख. *गतेः श्रुतत्वात्-क. "यथा यथा-क.

·46 संयन्ति तानीति न शंक्यमेतत् "तेजः परस्यां" इति चोदितत्वात् ।। २०॥ " १८ ॥ अविभागाधिकरणम् ॥ ७ ॥ तेषां त्रयाणां तु परत्र पुंसि खकारणत्वात् प्रलयस्तु भावी । तन्नैव पूर्वैः स्फुटमेकवाक्यात् संश्लेषमानं तदबाधतश्च ।। २१ ।' 2* १९ ॥ तदोकोधिकरणम् ॥ ८ ॥ *मूनोऽन्यनार्डीभिरिति] व्यवस्था न सौक्षम्यतः संभवशंसि वाक्यम् । तन्नैव विद्यामहिमातिरेकात् 'परप्रसत्तेश्च तथैव यानम् ॥ २२ ॥ २०॥ रश्म्यनुसाराधिकरणम् ।। ॥ निशामृतौ *रश्म्यनुसारबारणे] नैव व्यवस्था किरणानुसारे । न तद्वयवस्थैव भवेनिशीथे प्यौष्ण्योपलब्धेः *यदमी हि सन्ति ॥ प्रयाणं-ख. मूर्धन्यनाडीभिरिति-क. परप्रसक्तिश्च-क. रश्म्यनुसारणा च-क. 'यत एव सन्ति-क.

·२१ ॥ निशाधिकरणम् ॥१०॥ दिवा मृतस्यैव परोपसत्तिः विगर्हितत्वान्मरणस्य रात्रौ । न स्यादिदं 'बन्धककर्महानात् विद्यावलात् तां वदति श्रुतिश्च ॥ २४ ॥ २२ ॥ दक्षिणायनाधिकरणम् ॥ ११ ॥ मृतस्य मुक्तिर्न हि दक्षिणायने शशाङ्कसायुज्यं अमुष्य हि श्रुतं । न तत्तु विद्या महिमातिरेकतः श्रुतिस्तु सा विश्रमभूमिगोचरा ॥ २५ ॥ वाक् तु चेतसि तत् प्राणे तत् पुनर्जीवचेतसोः । तेजसश्चेतरश्लेषः तावन्मात्रस्य तुल्यता ॥ २६ ॥ तेषां परमिन् गमनं तस्य च श्लेषमात्रता। *मूर्धन्यनाडीनियमों रश्मिनेति व्यवस्थितिः ॥२७॥ निशायां चापि सन्मोक्षो मोक्षणं दक्षिणायने । इत्येतत् सर्व एतेन *पादनात्र विचिन्तितम् ॥२८॥ ॥ इति चतुर्थस्य द्वितीयः ॥ 3* बाधक-क. 'मूर्धन्यनाडीनियमरश्मयो न व्यवस्थितिः क, ख, 'पादेनानेन चिन्तितम्-क.

·48 ॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ २३ ॥ अर्चिरायधिकरणम् ॥ १॥ शाखासु बहुविधत्वात् गतिश्रुतेरपिरादिनियमो न । तन्नैव नियमनं स्यात् सर्वत्रार्कादिचिह्नसंभवतः ॥२९॥ २४ ।। वाय्वधिकरणम् ॥ २ ॥ वायुश्च देवलोकः शब्दविभेदात् पृथग्भवतः । न स्यात् “योऽयं पवते स देवलोकः” इति तद्विशेषणतः।। २५ ॥ वरुणाधिकरणम् ॥ ३ ॥ श्रुतिभङ्गेऽप्यगतित्वात् पाठात् वायोः परे तु वरुणाद्याः। तन्नार्थवशाद्वरुणः तटितः स्यात् उपरि तदुपरीन्द्राद्याः। २६ ॥ आतिवाहिकाधिकरणम् ॥ ४ ॥ उपदेशस्य तथात्वात् चिह्नानि त्वर्चिरादयः सरणः। नैतत् गमायितृशब्दात् उपरि परेऽप्यातिवाहिका हि स्युः॥ २७ ॥ कार्याधिकरणम् ॥ ५॥ चतुर्मुखमुपासितुः गतिरियं स हि प्राप्यते परस्य परिपूर्णतः सततमेव संप्राप्तितः । न तत्परमुपासितुः श्रुतित एव तच्चाप्यसत् परं तदनुजीवमप्युभयतः श्रुतेर्दर्शनात् ॥३३॥ नियमेन क.

·7 49 अर्चिरादेस्तु नियमो' वायोः खर्गस्य चैकता। तटितो वरुणप्राप्तिः आतिवाहिकता ततः॥ ३४ ॥ *[फलं जीवपरोपास्त्योः] अचिंरादिगतिस्त्वियम् । इति सर्वमनेनैव पादेन परिचिन्तितम् ॥ ३५ ॥ ।। इति चतुर्थस्य तृतीयः ॥ ॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ २८ ॥ संपद्याविर्भावाधिकरणम् ॥१॥ नित्योपलब्धेरसुखत्वतश्च केनापि रूपेण सुखकमाजा। मुक्तस्य संबन्ध इति त्वसत् स्यात् खेनेति शब्दात् अतिरोहितत्वात् ॥ ३६ ॥ २९ ॥ अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणम् ॥ २॥ परानुभूतिस्तु विभेदतः सात् साधर्म्यशब्दादतिसाम्यशब्दात् । न स्थादिदं नाम तदात्मकत्वात् *[साम्यश्रुतिस्तद्गुणसाम्यलम्बा ॥ ३७॥ 'फलं जीवात् परोपास्तेः-क. *साम्यश्रुतिस्तद्गुणसारलम्बा-क.

·50 ३०॥ ब्राह्माधिकरणम् ॥३॥ मुक्तस्वरूपं तु गुणाष्टकं स्यात् तथा श्रुतत्वात् द्युतिमात्रता वा। तस्यैव विज्ञानघनत्वशब्दात् 'तन्नोभयं स्यात् उभयाविरोधात् ॥ ३८ ॥ ३१ ॥ सङ्कल्पाधिकरणम् ॥ ४ ॥ मुक्तस्य पित्रादि तु सप्रयत्नात् *[सङ्कल्पतो भावि तथैव दृष्टः । ब्रह्मादिकेष्वित्यसदेतत् एषां] सङ्कल्पसत्यत्ववियोगतः स्यात् ॥ ३९ ॥ ३२ ॥ अभावाधिकरणम् ॥ ५॥ मुक्तोऽशरीरस्त्वशरीरशब्दात् इच्छाशरीरी 'बहुधा' इति शब्दात् । नैषा व्यवस्था 'बहुधा' तु शब्दात् बहुश्रुतेश्च त्वयमैच्छिकः स्यात् ॥ ४० ॥ ३३ ॥ जगद्व्यापारवर्जाधिकरणम् ॥ ६ ॥ मुक्तस्य भोगः खलु साम्यशब्दात् निर्वोदृता स्यात् भुवनस्य तद्वत् । 'तेनोभयं स्यात् उभयोर्विरोधात्-क. 'संकल्पशो भावि तथैव दृष्टेः । ब्रह्मादिकेष्वित्यसदेव तेषां-क.

·नेतत् परस्यैव नथात्वशब्दात भोगोनुभूतिः सगुणस्य तस्य ॥४१॥ आविर्भवन्स्वरूपन्वं' परानुभवरूपणम् । मुक्तस्वरूपनिष्कर्षः मत्यमङ्कल्पता तथा ॥ १२ ॥ स्वेच्छया समभोगः मोक्षस्य च फलोदयः । इत्येवमर्थजातं स्यात् पादनानेन चिन्तितम् ॥ ४३ ॥ ॥ इति चतुर्थस्य चतुर्थः ॥ इति सेनेश्वराचार्यकृते न्यायकलापसंग्रहे ।। चतुर्थोऽध्यायः॥ 'इति श्रीसेनेश्वराचार्यविरचितः !! शारीरकन्यायकलापसंग्रहः समाप्तः॥ 1 इति श्रीसेनानाथीये न्यायकलापः संपूर्ण:-क. इति भगवत्सेनापतिमित्रैः विरचितः-ख.

·No text on this page.

·। न्यायकलापसङ्ग्रहश्लोकरची ।। श्लोक अधिकरणम् पुटसंख्या 10 6 *(प्र. तृ. पादसंग्रहः) अन्तराधिकरणम् चमसाधि. (द्वि. च. पादसंग्रहः) 12 25 अनधि. 6 31 49 अक्लिष्टभावः सुखरूपता अक्ष्यन्तरस्त्वेष इति अजामित्येतस्मिन् अण्डबहिर्भूतानां पूर्वेण अता तु जीवो न परः अप्रकरणपठितत्वात अर्चिरादेस्तु अविग्रहा विग्रहवा- अविघेवः स्वस्थ अविशेषतः श्रुतत्वात अव्यक्तं महतः परं अव्याकृतं चेतन एवं अश्लेषनाशश्रवणात अश्लेषनाशौ हित- 9 34 30 आनन्दाद्यपि. (च. तृ. पादसंग्रहः) देवताधि. पूर्वविकल्पाधि. सर्ववेदान्तप्रत्ययाधि. आनुमानिकाधि. अक्षराधि. अग्निहोत्राद्य. इतराधिक. (च. प्र. पादसंग्रहः) (शास्त्रावतारः) 11 8 43 43 44 असकृत् कार्यतो अस्पष्टतरमस्पष्ट 2 *प्रथमाक्षरः अध्यायद्योतकः; द्वितीयाक्षरः पादद्योतकः । प्र-प्रथमः; द्वि-द्वितीयः; तृ-तृतीयः; च-चतुर्थः ।।

·54 आ 19 4 34 31 आकार एकस्तु विवाद- आकाश इत्येव विशेष- आकाश तच्छयानौ आचामेत् इति विहितं आत्मेच्छया वाऽप्यति- आरब्धस्य फलित्वं च आविर्भवत्स्वरूपत्वं आव्रीहिभावात् अचिरात् आसीन इत्येव विशेष- उपलब्ध्यधि. आकाश-प्राणाधि. कामाद्यधिक. कार्याख्यानाधि. उभयलिङ्गाषि. (च. प्र. पादसंग्रहः) (च. च. पादसंग्रहः) नातिचिराधि. आसीनाधि. 29 44 51 26 - 42 hor इन्द्रे तु निर्धारितजीव- इन्द्रप्राणाधि. 5 है ईशश्च कर्ता बहवश्च जीवाः महद्दीर्घाधि. 18 21 25 42 उत्पत्तिमन्तो न यथैव उत्पत्त्या संख्यानं उद्गीथदृष्टिः तपने उद्गीथस्योपास्तिः उद्गीथस्योपास्तिः उद्गीथाद्यनुचिन्ता उद्गीथैक्यं चोदनादेः वियदधि. (द्वि. च. पादसंग्रहः) आदित्यादिमत्यधि. तन्निर्धारणानियमाधि. अङ्गाववद्धाधि. यथाश्रयभावाधि. अन्यथात्वाधि. 34 35 35 31 ·55 48 13 उपदेशस्य तथात्वात उपादानादन्यत् उपान्तरसनाङ्गत्वं उपास्त्यनुष्ठानभिदा उभयत्र फलसमुक्तेः 44 प्रकृत्यधि. (च. प्र. पादसंग्रहः) शास्त्रावतारः भूमज्यायस्वाधि. ए 2 35 14 25 एतावता सूत्रकलापकेन एतेषां सर्वेषां सर्ग एवं जगत्कारणवादिवाक्यैः एवमेतैस्त्रिभिः पादैः एषा त्वविद्यस्य गतिः (प्र. च. पादसंग्रहः) (द्वि. च. पादसंग्रहः) (प्र. च. पादसंग्रहः) (प्र. तृ. पादसंग्रहः) आसृत्युपक्रमाधि. 14 11 45 20 17 22 (द्वि. द्वि. पादसंग्रहः) (द्वि. प्र. पादसंग्रहः) (द्वि. तृ. पादसंग्रहः) परायत्ताधि. शरीरे भावाधि. (प्र. च. पादसंग्रहः) 22 कपिलकणभुगबुद्धान्तिाः कपिलस्मृतेविरोधात कर्तृतायाः परापेक्षा कर्तृत्वमेतस्य परानपेक्षम् कर्तृवादिविशिष्टो जीवो कर्मसंबन्धकथनात् काङ्गत्वात् कर्तृ- कर्माङ्गोदीथादिसंबन्ध- कामानां समवाप्तितो न कार्यता वियदादीनां 34 13 पुरुषार्थाधि. 36 37 स्तुतिमात्राधि. प्रयोजनवत्त्वाधि. (द्वि. तृ, पादसंग्रहः) 17 22 ·56 3 21 2 32 7 39 40 12 कार्यत्वतः सावयवत्व शास्त्रयोनित्वाधि. कार्याणि सर्वाणि तथा तेजोधि. कार्य हि वृद्धव्यवहार जिज्ञासाधि. किञ्चिन्नारभ्योक्तः धुव्याप्तिः संभृत्यधि. कौक्षेयवहिस्त्वथ वैश्वानराधि. क्रत्वङ्गसंबन्धं स्वाम्यधि. क्रत्वङ्गोपासने ऋत्विक (तृ. च. पादसंग्रहः) कचित् सत् काप्यात्मा कारणत्वाधि. ग गमनागमनप्रकारचिन्ता (तृ. द्वि. पादावतार) गार्हस्थस्यापि कर्मत्वं (तृ. च. पादसंग्रहः) गुणित्वतः सन्निधितश्च सन्ध्याधि. गृहस्थानां च विद्या (तृ. च. पादसंग्रहः) गौणी तु गौणेक्षण ईक्षत्यधि. च चतुर्थपञ्चमाभ्यां तु (प्र. तृ. पादसंग्रहः) चतुर्मुखमुपासितुः गतिः कार्याधिकरणम् 27 40 28 40 3 11 48 39 27 जपोपवासादि जायन्त इत्येव विशेष- जीवः परस्मात्तु मनस्तु जीवब्रह्मैकत्वात् कारक- जीवस्य ब्रह्मभावं व्वय- तद्भूताधि. अन्याधिष्ठिताधि. उत्पत्त्यसंभवाघि. (द्वि. प्र. पादसंग्रहः) इतरव्यपदेशापि. 20 17 16 ·8 57 ज्ञानस्योपायत्वात् तस्य आवृत्त्यधि. 41 18 27 41 6 26 33 18 23 45 तच्छायवाक्यैरुत्थानं नत्राचिराइवस्थान तथा प्रतीकेषु यथा तत्र द्वितीयेन शरीरमासीत् तद्देहता स्यात् वियदादि- तद्विद्यानिष्ठानां तस्मात् षष्ठं तृतीयं च तानि तु विभूनि युक्तं तेजस्तु तत्तेज इति तेषां त्रयाणां तु परत्र तेषां परस्मिन् गमनं तोयेन जीवान् इति वाक्य- त्रिभिः प्रधानस्य निराकृतिः दहस्तु खं स्यात् अथ दिवा मृतस्यैव परोप- देहित्वतश्चेतन एव द्रष्टेति शब्दात् इह वाक्य- द्वाभ्यां स्मृत्यविरोधः स्यात् (द्वि. प्र. पादसंग्रहः) (तृ. प्र. पादसंग्रहः) प्रतीकाधि. (प्र. द्वि. पादावतारः) तत्स्वाभाव्यापत्त्यधि. अनियमाधि. (द्वि. प्र. पादसंग्रहः) प्राणाणुत्वाधि. भूमाधिकरणम् अविभागाषि. (च. द्वि. पादसंग्रहः) आत्माधि. (प्र. च. पादसंग्रहः) दहराधि. निशाघि. अन्तरधि. अन्तर्याम्यधि. (द्वि. प्र. पादसंग्रहः) 46 47 21 14 9 47 4 7 17 धूत्वेति वाक्ये प्रकृतस्तु अर्थान्तरत्वाद्यधि. 10 ·58 23 4 22 29 न भूतसूक्ष्मैः सह याति न हि जननमिन्द्रियाणां न हि स्ववाक्ये परलिङ्ग- नान्यं गुणेत्यादिषु कर्तृता नानात्वैक्त्वयुक्तेः परि- नामुक्तमित्येव तु नामादिसृष्टिस्तु हिरण्य- नामाधुपक्रम्य कृतोपदेशः निःश्रेयसैकार्थ उपास्ति- नित्योत्पत्तिप्रसङ्गादविकृत- नित्योपलब्धेरसुखत्वतश्च निशामृतौ रश्म्यनुसार- निशायां चापि सन्मोक्षो न्यायैः चतुर्भिरायैः 24 8 40 19 न तदन्तरप्रतिपत्त्यधि. प्राणोत्पत्त्यधि. ज्योतिरधि. कप्रधिकरणम् अहिकुण्डलाधि. तदधिगमाधि. संज्ञामूर्तिक्लप्तयधि. भूमाधि. मुक्तिफलाधि. सर्वथानुपपत्त्यधि. संपद्याविर्भावाधि. रश्म्यनुसाराधि. (च. द्वि. पादसंग्रहः) (तृ. द्वि. पादसंग्रहः) प वाक्यान्वयाधि. पशुपत्यधि. अविभागेनदृष्टत्वाधि. (प्र. द्वि. पादोपसंहारः) सांपरायाधि. हान्यधिकरणम् लिङ्गभूयस्त्वाधि. 49 46 47 30 18 20 49 पल्यादीनां प्रियत्वं स्व- पत्युः पशूनां मतमादराई परानुभूतिस्तु विभेदतः पादेनेत्थमनेनार्थात् पुण्यादिहानिचिन्ता पुण्यादिहान्युपायने पूर्वानुवाकनीत्या दहर- 8 33 . 33 34 ·59 13 1 37 41 23 25 11 1 3 33 प्रक्रिया प्रत्यभिज्ञानात प्रणम्य रामानुज प्रतर्दनाद्यास्तु विशेष- प्रतिबन्धे विलंबित्रं प्रथमश्च द्वितीयश्च प्रथमे प्रसक्तरूपाः पञ्च प्रधानजीवयोरैक्यं प्रमाणता तत्प्रतियोगि प्रयोजनं ब्रह्मणि नैव प्रष्टोभैदेऽपि तथा प्राणस्य ज्यैष्ठ्यादौ प्राणस्य सर्वेन्द्रियसं- प्राणाशनायायेकत्वं प्राणोऽम्बुतेजः प्रकृतित्व- प्राणो भवेत् तेजसि प्राणस्वरूपचिन्ता प्राण- प्राणाधिपः सञ्चरतीति प्राणाभिधानादुपकार- प्राप्तया परस्याखिलकर्म- प्राप्यान्तमित्यादिभिरेव (प्र. च. पादसंग्रहः) (शास्त्रावतारः) पारिप्लवाधि. (तृ. च. पादसंग्रहः) (द्वि. तृ. पादसंग्रहः) (द्वि. च. पादसंग्रहः) (प्र. तृ. पादसंग्रहः) (शास्त्रावतारः) समन्वयाधि. अन्तरत्वाधि. सर्वाभेदाधि. मुग्धाधि. (तृ. तृ. पादसंग्रहः) मनोधिकरणं अध्यक्षाधि. (द्वि. च. पादसंग्रहः) प्रमिताधि. इन्द्रियाधि. कर्मानुस्मृत्यधि. कृतात्ययाधि. 31 28 36 44 45 25 9 24 28 26 49 फलं जीवपरोपास्त्योः फलचोदनाद्यमेदात् (च. तृ. पादसंग्रहः) शब्दादिमेदाधि, 35 ·60 16 बुद्ध्याकाराभिधानन्यव- ब्रह्म स्यात् कार्यशेष ब्रह्मानुभूत्यपेक्षा- ब्रह्मेति वेदान्तसमर्थितो 17 35 15 ब्रह्मैव कारणं नान्यत् 13 32 9 27 भास्वद्धषीकासनयोः भुवोऽन्तरिक्षात् अधिको- भूतसूक्ष्मैः परिष्वङ्गः भूतप्रसक्तेरनुभूत्यभावात्- भेदान्न जीवोंश इति भेदाभेदौ च विद्यानां भोक्तृत्वं स्यात् जीववत् भोगाद्यभावेन निरर्थक- 2 22 ब आरंभणाधि. कृत्स्नप्रसक्त्यधि. विकल्पाधिकरणं योगप्रत्युक्त्यधि. (प्र. च. पादसंग्रहः) भ संबन्धाधि. ईक्षतिकर्माधि. (तृ. प्र. पादसंग्रहः) जन्माद्यधि. अंशाधि. (तृ. तृ. पादसंग्रहः) भोक्त्रापत्त्यधि. परसंपत्त्यधि. म मध्वधि. (प्र. तृ. पादसंग्रहः) धुभवाद्यधि. सहकार्यन्तरविध्यघि. संकल्पाधि. जगद्व्यापारवर्जाधि. ब्राह्माधिक. अभावाधि. 36 16 10 11 8 मध्वादिविद्यास्वधिकार मध्ये प्रसङ्गात् षष्ठस्य मनःप्रभृत्यक्षसमाश्रयत्वात् मन्तव्य इत्येव विधान- मुक्तस्य पित्रादि तु मुक्तस्य भोगः खलु मुक्तस्वरूपं तु गुणाष्टकं मुक्तोऽशरीरस्त्वशरीर- 39 50 50 50 50 ·61 46 मूर्धाऽन्यनाडीभिरिति तदोकोधि. मृतस्य मुक्तिः न हि दक्षिण- दक्षिणायनाधि. 12 16 15 40 यः कर्ता यस्य कर्मेति यत्कारणं कारकसव्यपेक्षं यद्यत्कार्य न तवत्पति- यज्ञादिकं त्वभ्युदयादि- यज्ञादिकाङ्गकलाप- यस्मिन् पञ्चजनाश्च पञ्च ये वै च केऽपीत्यविशेष- यावन्न मोक्ष्येति विशेष- जगद्वाचित्वाधि. उपसंहारदर्शनाधि. विलक्षणत्व-शिष्टापरिग्रहाधि. ऐहिकाधि. विधुराधि. संख्योपसंग्रहाधि. अनिष्टादिकार्यधि. इतरक्षपणाधि. 38 12 26 43 लोकैस्त्रिभिः साम्यगिरा श्रेष्ठाणुत्वाधि. 24 व 47 23 24 44 48 वाक् तु चेतसि तत्प्राणे (च. द्वि. पादसंग्रहः) वाक्यात प्रसिद्धेश्व वायुक्रियाधि. वागाद्यधिष्ठानं इह स्वतः ज्योतिराद्यधि. वाचो मनः कारणकत्व वागघि. वायुश्च देवलोकः शब्द वाय्वधि. आनन्दमयाधि. विज्ञानशब्दात् स्वपनेष्वदृष्टः ज्ञाधिकरणं विद्याभेदः सत्यपि संज्ञै पुरुषविद्याषि. विद्यायाः फलदातृत्वं (तु. च. पादसंग्रहः) विद्याविशेषकथिताः अक्षरध्यधि. विकारवाची मयड् 4 21 32 40 33 ·62 38 37 35 39 विद्याविहीनाश्रमकर्म- विद्यास्तु यज्ञादितदंग- विद्यैक्यं उद्गीथभिदा विधेयहानेः विदुषस्तु वेदाहता यद्यपि तत्त्वसंख्या वैश्वानरस्य सामस्त्यं व्यापारकर्माधिकृत- व्युत्पत्त्यभावात् प्रतिपति- विहितत्वाधि. अग्नीन्धनाद्यधि. (तृ. तृ. पादसंग्रहः) अनाविष्काराधि. रचनानुपपत्त्यधि. (तृ.तृ. पादसंग्रहः) शमदमाद्यधि. समन्वयाधि. 18 36 38 3 32 48 35 शं नो मित्रेत्याद्याः शाखासु बहुविधत्वात् शाण्डिल्यैक्यं व्यवस्था च शास्त्रार्थनिर्वृत्तित एव शास्त्रे त्वमुष्मिन् जगतां श्रुतिभङ्गेऽप्यगतित्वात् श्रुतौ विशेषाग्रहणात् वेधाद्यधि. अर्चिरायधि. (तृ.तृ. पादसंग्रहः) आप्रयाणाधि. (प्र. द्वि. पादावतारः) वरुणाधि. तदभावाधि. 42 6 48 28 32 19 2 संकल्पसत्यवशिताद्य- संधैरणूनां हि धरादयः सदोषत्वमदोषत्वं सप्त तु यदेति वाक्यात् सर्वज्ञमानन्दमयं सरूपं सर्व च सत्त्वादिपटादि- समानाधि. समुदायाधि. (शास्त्रावतारः) सप्तगत्यधि. (प्र. प्र. पादसंग्रहः) एकस्मिन्नसंभवाधि. 23 5 19 ·63 48 38 36 30 34 37 14 29 30 सर्वस्य वैशेषिकशब्द- सर्वान्नमुक्तिस्तु विशेष- सर्वोपास्यविनिीतिः साक्षात् क्रमात् वा फलदत्व- साधारणत्वहेतोः साधारणत्वात् गृहमेधिना सूक्ष्मचिदचिच्छरीरं सेतुत्वव्यपदेशतो मिततया स्थानित्वादचिदैक्यात स्थूलत्वदृश्यत्वनिषेध स्थूलस्य सूक्ष्मस्य तथा स्मृतिन्यायाविरोधं च स्मृतिन्यायाविरोधश्च स्मृतेविरोधादुपबृंहणस्य स्वकर्मतः कारणताभि- स्वमः सुषुप्तिः प्रतिबोधन स्वस्माद्विभेदेन परो हि स्वाध्यायहीना अपि भारता- स्वेच्छया सर्वसंभोगः 7 अनारब्धकार्याधि. सर्वाननुमत्यधि. (तृ. तृ. पादसंग्रहः) फलाधि. प्रदानाधि. सर्वापेक्षाधि. (प्र. अध्यायसंग्रहः) पराधि. (तृ. द्वि. पादसंग्रहः) अदृश्यत्वादिगुणकाधि. (प्र. द्वि. पादसंग्रहः) (द्वि. द्वि. पादसंग्रहः) (शास्त्रावतारः) स्मृत्यधि. सर्वत्र प्रसिद्धयधि. (तृ. तृ. पादसंग्रहः) आत्मत्वोपासनाधि. अपशूद्राधि. (च. च. पादसंग्रहः) ह (तृ. तृ. पादसंग्रहः) (प्र. तृ. पादसंग्रहः) 7 20 2 15 6 30 41 10 5 हानाद्यन्योन्यसंबन्धः हेयेऽपि तत्तत्संबन्धे 36 11 ·आधिकरणसूची अंगावदधिकरणं 3-52098 अ-शत्वरिण आधिकरणानि पुटसंख्या. अधिकरणानि पुटसंख्या. *अ.पा.अधि. *अ.पा.अधि अंशाधिकरणं 2-3-7 22 अन्यथात्वाधिकरणं 3-3-2 31 अक्षरध्यधिकरणं 3-3-14 33 अन्याधिष्ठितांधिकरणं 3-1-6 27 अक्षराधिकरणं 1-3-3 8 अपशूद्राधिकरणं 1-3-9 10 अग्निहोत्राद्यधिकरणं 4-1-10 43 अभावाधिकरणं 4-4-5 50 अग्नीन्धनाद्यधि 3-4-4 37 अर्चिरायधिकरणं 4-3-1 48 अंगावबद्धाधिकरणं 3-3-22 35 अर्थान्तरत्वादि- 1-3-10 10 अत्राधिकरणं 1-2-2 6 व्यपदेशाधिकरणं अदृश्यत्वादिगुणाधि 1-2-5 7 अविभागाधिकरणं 4-2-7 46 अध्यक्षाधिकरणं 4-2-3 45 अविभागेनदृष्टत्वाधि 4-4-2 49 अनारब्धकार्याधि 4-1-9 43 अहिकुण्डलाधिकरणं 3-2-6 29 अनाविष्काराधिकरणं 3-4-13 39 आकाशाधिकरणं 1-1-8 अनियमाधिकरणं 3-3-13 33 आतिवाहिकाधि 43-4 48 अनिष्टादिकार्यधि 3-1-3 26 आत्मत्वोपासनाधि 4-1-2 41 अन्तरधिकरणं 1-1-7 4 आत्माधिकरणं 2-3-3 21 अन्तरत्वाधिकरणं 3-3-16 33 आदित्यादिमत्यघि 4-1-4 42 अन्तराधिकरणं 1-2-3 6 आनन्दमयाधिकरणं 1-1-6 4 अन्तर्याम्यधिकरणं 1-24 7 आनन्दाद्यधिकरणं 3-3-4 31 4 *अ-अध्यायः; पा.-पादः; अधि. अधिकरणसंख्या.

·9 65 45, चमसाधिकरणं 431 आनुमानिकाधि 1-4-1 11 कारणत्वाधिकरणं 1-4-4 12 आप्रयाणाधिकरणं 4-1-6 42 कार्याख्यानाधिकरणं 3-3-5 31 आरंभणाधिकरणं 2-1-6 16 कार्याधिकरण 4-3-5 48 आवृत्त्यधिकरणं 4-1-1 41 कृतात्ययाधिकरणं 3-1-2 26 आसीनाधिकरणं 4-1-5 42 कृत्स्नप्रसक्त्यधिकर 2-1-9 17 आसृत्युपक्रमाधि 1-4-2 12 इनरक्षपणाधिकरणं 4-1-11 43 जगद्वाचित्वाधिकरणं 1-4-5 12 इतरव्यपदेशाधि 2-1-7 16 जगद्व्यापारवर्जा- 4-4-6 इतराधिकरणं 4-1-8 धिकरण इन्द्रप्राणाधिकरणं 1-1-11 5; जन्माधिकरणं 1-1-2 2 इन्द्रियाधिकरणं 24 जिज्ञासाधिकरणं 1-1-1 2 ईक्षतिकर्माधिकरणं 1-3-4 9 ज्योतिरधिकरणं 1-1-10 4 ईक्षत्यधिकरणं 1-1-5 ज्योतिराद्यधिष्ठा- 46 24 उत्पत्त्यसंभवाधि 2-2-8 20 नाधि उपलब्ध्यधिकरणं 2-24 19/ज्ञाधिकरणं 2-3-4 21 उपसंहारदर्शनाधि 2-1-8 16 तत्स्वाभाव्यापत्त्यधि 3-1-4 26 उभयलिङ्गाधिकरणं 3-2-5 29 तदधिगमाधिकरणं 4-1-7 42 एकस्मिन्नसभवाधि 2-2-6 19 तदन्तरप्रतिपत्त्यधिक 3-1-1 25 ऐहिकाधिकरणं 3-4-14 40 तदभावाधिकरणं 3-2-2 28 क-धिकरणं 2-3-5 तदोकोधिकरणं 22 4-2-8 46 कर्मानुस्मृतिशब्द-7 तद्भूताधिकरणं 3-4-10 39 3-2-3 विध्यधिकरणं 28 तन्निर्धारणानियमाधि 3-3-17 34 कामाद्यधिकरणं 3-3-16 34 तेजोधिकरणं 2-3-2 21 ·66 8 44 दक्षिणायनाधिकरणं 4-2-11 47 ब्राह्माधिकरणं 4-4-3 50 दहराधिकरणं 1-3-5 9 भूताधिकरणं 4-2-4 देवताधिकरणं 1-3-7 9 भूमज्यायस्त्वाधि 3-3-23 35 धुभवाद्यधिकरणं 1-3-1 8 भूमाधिकरणं 1-3-2 नातिचिराधिकरणं 3-1-5 26 भोक्त्रापत्त्यधिकरणं 2-1-5 16 निशाधिकरणं 4-2-10 47 मध्वधिकरणं 1-3-8 10 परसंपत्त्यधिकरणं 4-2-6 45 मनोधिकरणं 4-2-2 पराधिकरणं 3-2-7 29 महदीर्घाधिकरणं 2-2-2 18 परायत्ताधिकरणं 2-3-6 22 मुक्तिफलाधिकरणं 3-4-15 40 पशुपत्यधिकरणं 2-2-7 20 मुग्धाधिकरणं 3-2-4 28 पारिप्लवाधिकरणं 3-4.3 37 यथाश्रयभावाधि 3-3-26 35 पुरुषविद्याधिकरणं 3-3-9 32 योगप्रत्युक्त्यधि 2-1-2 15 पुरुषार्थाधिकरणं 3-4-1 36 रचनानुपपत्त्यधि 2-2-1 18 पूर्वविकल्पाधिकरणं 3-3-20 34 रश्म्यनुसाराधिकरणं 4-2-9 47 प्रकृत्यधिकरणं 1-4-7 13 लिङ्गभूयस्त्वाधि 3-3-19 34 प्रतीकाधिकरणं 4-1-3 41 वरुणाधिकरणं 4-3-3 48 प्रदानाधिकरणं 3-3-18 34 वाक्यान्वयाधि 1-4-6 13 प्रमिताधिकरणं 1-3-6 9 वागधिकरणं 4-2-1 44 प्रयोजनवत्त्वाधिकरणं 2-1-10 17 वायुक्रियाधिकरणं 2-44 23 प्राणाणुत्वाधिकरणं 2-43 23 वाय्वधिकरणं 4-3-2 48 प्राणाधिकरणं 1-1-9 4 विकल्पाधिकरणं 3-3-25 35 प्राणोत्पत्त्यधिकरणं 2-4-1 23 विधुराधिकरणं 3-4-9 38 फलाधिकरणं 3-2-8 301 वियदधिकरणं 2-3-1 21

·67
विलक्षणत्वाधि 2-1-3 15 समुदायाधिकरणं 2-2-3 19
विहितत्वाधिकरणं 3-48 38 संपद्याविर्भावाधि 4-4-1 49
वेधाद्यधिकरणं 3-3-10 ' संबन्धाधिकरणं 33-7 32
वैश्वानराधिकरणं 1-2-6 7 संनृत्यधिकरणं 3-3-8 32
शब्दादिमेदाधि 3-3-24 35 सर्वत्रप्रसिद्ध्यधि 1-2-1 6
शमदमाद्यधिकरणं 3-4-6 33 सर्वथानुपपत्त्यधि 2-2-5 19
शरीरे भावाधिकरणं 3-3-21 34 सर्ववेदान्तप्रत्ययाधि 3-3-1 30
शास्त्रयोनित्वाधि 1-1-3 3 सर्वव्याख्यानाधि 1-4-8 13
शिष्टापरिग्रहाधि 2-14 15 सर्वान्नानुमत्यधि 3-4-7 38
श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणं 2-45
3-4-5 37
संज्ञामूर्तिक्लत्पयधि 2-48 24 सर्वामेदाधिकरणं 3-3-3 31
संकल्पाधिकरणं 444 50 सहकार्यन्तराधि
3-4-12 39
संख्योपसंग्रहाधि 1-4-3 12 सांपरायाधिकरणं 3-3-12 33
सन्ध्याधिकरणं 3-2-1 28 स्तुतिमात्राधिकरणं 3-4-2 37
सप्तगत्यधिकरणं 2-4-2 23 स्मृत्यधिकरणं
2-1-1 15
समन्वयाधिकरणं 1-1-4
3 स्वाम्यधिकरणं
3-4-11 39
समानाधिकरणं 3-3-6
32 हान्यधिकरणं
3-3-11 33
24 सर्वापेक्षाधिकरणं
Acero
3844

·Printed at the
Sri Janardana Printing works Limited,
Town High School Road,
Kumbakonam.

·No text on this page.