Sringeri Sharada Peetham
Ac No 241 Tarka Sangrahayakyana
Front matter
Sri Sharada Paotham, Sringeri
MANUSCRIPT PRESERVATION CENTRE
AC NO.
***
NEW 241
OLD
FOLIO
TITLE
Than ॥ श्रीमत्कष्णवधूत पंडित कतौ पदार्थसागराव्य तर्क- संग्रह व्यारल्यानं भारभ्यतेमया॥
त.सं. श्रीगुरुभ्योनमः॥ वेदव्यासगुरूपास्यमुपासे वासवीसतं ॥ तर्क संयह तासर्यप्रचिकासयिषुःसच्या खायंथस्य निर्विनसमाप्त्यर्थमंगलमाचरति ॥ निधायेति ॥ हृदये विश्वेश निष्ठाधेयता निरू ॥१॥ पिताधिकरणतासविषयक ज्ञान जनकतासंबना हिश्वेशं ध्यावेत्यर्थः । ननुपंथस्य प्रतिज्ञोस रकालिकति विषयत्वेनप्रतिज्ञावास्य पटकलडंतःप्रयोगः कथमितिचेन्न। वर्तमान सामीप्ये वर्तमानवदेति भनुशासनालतिज्ञा व्यवहितोतर रुतिविषय नयाल प्रयोगात्॥प्रतिज्ञातुनि ज्ञासूनां शिष्याणांखरुतपंथ श्रवणादरजननाय ॥ आदरस्तुवक्ष्यमाण विषय सूचनेन ॥ तच्चत ईसंग्रहपदेन भवति ॥ नथाहि ॥ तयँते प्रतिपाद्यंत इति तर्काः पदार्थाः। सम्यक् उद्देश लक्षणप ॥१॥ रीसा विभागैःसहयहो ज्ञानं येनसः संग्रहः स्वरूपकथनं। तर्काणां संग्रहोयस्मिन्स: तर्क संग्रह इतिव्युत्सत्याग्रंथपरक पदावनिरूपणंसूचितं । निरूपणंच लक्षण स्वरूप प्रामाण्यादि प्रकारक ज्ञानजनक शब्दः। तत्र प्रयोजनंबोधायेति ॥ लक्ष्यस्यलक्षणंयुज्यने नवेति विचारस परीक्षा। उदेशस्य लक्षज्ञानं प्रयोजनं । लक्षणस्यव्यारत्ति ज्ञानं। परीक्षायाः लक्षणे दोषपरिस हार ज्ञानं । विभागस्यावांतर भेदज्ञान मिति ध्येयं । ननुयंथकर्तुः पूर्वबो धोस्ति नवा । आद्येयं थवैय्यर्थ्य। द्वितीयेकर्तृत्वमेवनसंभवतीति बोधस्य प्रयोजनलंगसंगत इत्यत आहाबा लानामिति । बालत्वंचगुरुक्त ग्राहकत्वेसतिधारणपटुखेससादरवत्वेसति स्थिरचित्तत्वं । गुरू क्तग्राहक वाद्यन्यतमानुक्तौ सफल बोधस्यैव प्रयोजनत्वेन निष्फलस्यतारशबालबोधस्य- प्रयोजनखानुपपतिः॥ फलंच पदार्थ तल ज्ञानादपवर्गः॥ननुबालबोधायप्राचीनयंथसत्वे कु त इद मित्यत आह । सुखेति । बोधरूपक्रियाविशेषणं । अर्श आदित्वादच् । तयोः सामाना धिकरण्यंसंबंधः। पूर्वार्धवसनिहित शिष्य शिक्षार्थमंगल निबंधनं । सूर्ति प्रदत्वादेव- :: Mara त.सं. ध्यानं । ज्ञानोपदेशकलाद्वि यागुरुवंदनं । प्रारबकार्यसमाप्ति हेतुर्वमंगललं । तत्रिरिध। मानसिकं कायकं वाचिकंचेति। मनसिभ मानसिक उत्कृष्ट प्रकारक स्मृति विशेष रूपध्या ॥२॥|| न तस्यसमाते श्वात्मनिशप्रत्यासत्या कार्यकारणभावः। स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूल रु- तिमख संबंधेनसमाप्तेः समवायेन मंगलं कारणं । समाप्तिस्तुचरमवर्णध्वंस:। काये भवं कार- कं ॥ अभीष्टप्रार्थना प्रयोज्यदंडवसतनादिरूपक्रिया। समवायःकारणतावच्छेदक संबंधः। खप्रतियोगिचरमवर्णावच्छेदकता कार्यतावच्छेदकसंबंधः । अयंतु शरीर निष्ट प्रत्यासत्याका र्यकारणभावः। वाचिभवाचिकं उत्कृष्टवभकारक ज्ञानजनक शब्दः। ध्वंसस्य स्वप्रतियो । गि समवायिकारणरतिवनियमाकार्यतावच्छेदक संबंध:स्वरूपसंबंधः। कारणतावच्छेद कसंबंध: समवायः। आकाशनिष्ठ प्रत्यासत्या कार्यकारणभाव: प्रत्यासति राश्रयत्वं। अ अनिघायहदि विश्वेशमितिमानसिकं। विधायगुरुवंदनमिति कायकं वाचिकंच।बदिअभि- वादनस्तुत्योरित्यस्माद्भावेल्युटाभिधानात्। अनेन पयेन इदंप्रकरणमनारंमणीयं विषयंत्र- योजनाधिकारिसंबंधशून्यत्वाकाकदंतपरीक्षादिवदितिशंकापरास्ताातथाहि तर्क संग्रह पदेन नर्काएपविषया इत्युक्ताः। बोधायेतिप्रयोजनं। बालानामित्याधिकारी पदार्थग्रंथ योःसंबंधः प्रतिपायप्रतिपादक भावः। प्रयोजनग्रंथयोर्जन्य जनक भायः ग्रंथाधिका रिणोः पाठ्यपाठक भावः। तथाच पूर्व पक्षानुमानेस्वरूपासिद्भिः। इदंप्रकरणमारंभणी यं विषयप्रयोजनसंबंधाधिकारिमत्वात्संप्रतिपन्नवदिति सिद्धांतः। ननुमंगलस्यक तव्यत्वे प्रमाणाभाव इतिचेन्ना शिष्टाचारानुमित श्रुतेःप्रमाणत्वात् । तथालि। मंगलंबेदबो पित कर्तव्यताकं अलोकिकाविगीताचारविषयत्वादशादिवत्। भोजनादौ व्यभिचार वार त.सं. णाया लौकिकेति। विध्याविषयत्वेसतिरागतःपासत्वं लोकिकत्वं तद्भिन्नत्व मलौकिकत्व व्या. रात्रिश्राद्धादी व्यभिचारवारणायाविगीतेति। धर्मशास्त्राविरुद्धेत्यर्थः । विनध्वंसकामो मं- ॥३॥| गल माचरेत् । समाप्तिकामोमंगल माचरेदित्यादिश्रुतिरनुमिताभवति। ननु अनुमितो विधेय तयाभास मानवं अनुमितत्वं वेदस्य नदभाव:। यदि अनुमिति विषयत्वमेवानु मितत्य मुच्यते- तर्हि पर्वतोवन्हिमानित्यादी बन्हित्वादेरप्यनुमितत्व व्यवहारापतिः। अतः शिशचारानुमित खं श्रुतेः कथमितिचेन्न । विधेयकोटि प्रविष्टानां सर्वेषां विधेयत्व मिति न्यायेन श्रुते नि धेया कोटवंतर्भावेण विधेयत्वाभ्युपगमात्। अनुमिते:पूर्वतछुतेरसिद्धत्वात् । किंच मंगलं कन्या समाप्तिफलकत्वात्। यद्यसफलं तत्तकर्तव्यं यथापयदीति अनुमानमपिप्रमाणंबोध्यं। ननुमंगलं नसमाप्ति साधन। कादंबर्यादौमंगले रुने पिसमात्य भावेनान्वय व्यभिचाराना कारण समानाधिकरणाभाव प्रतियोगित्वं कार्यस्थायव्यभिचार।मंगलाभावेपिनास्तिक यं थादौ समाप्तिसत्वात् व्यतिरेक व्यभिचाराच्च। कार्यसमानाधिकरणासंताभावप्रतियोगित्वं कारण स्यव्यतिरेक ध्यभिचार:इतिचेभा विघ्न ध्वंस निर्वाहक मंगलस्य कारणखात् । मंगलेना विघ्नधंसः। तेनसमातिरिति मंगलं करणं विघ्नध्वंसो व्यापारः समाप्तिः कार्य। एवंच कादंबर्यादौ तादृशम गला भावानास्तिक ग्रंथादौ जन्मांतरीयादि मंगल कल्पनाचन व्यभिचार इति । इतिमंगल वा- दः। अथ प्रतिज्ञातपदार्थान्ति भजते। द्रव्येति । इतिशब्दोध्या हार्यः। अन्यथा प्रत्येकं द्रव्यादिषु सप्तत्वन्वयःस्थात्। ननुलक्षणक्षानं विना विभागप्रयोजक लक्ष्यज्ञानासंभवाल क्षणकथन में तराविभागोनुपपन इतिचेन्न। पदार्थानुद्दिश्य सप्तत्व विधानात् विभागवाक्यपटकोद्देश वाचकाप दार्थ पदेनैव पदस्यार्थः पदार्य इति व्युसनेनार्थपदस्थाभिधेय वाचक लेन पदनिरूपिता पिधा- त.स.वयवाभिधेयत्वस्यैवलक्षणत्वेन पिक्षितलात् । लक्षणंचलक्ष्यतावच्छेदक समनीत धर्मः च्या. ॥समनीतत्वंच समव्याप्तिमत्वं । तचययापकं लक्ष्यतावच्छेदकं तत्वेसतिलस्यतावच्छेदक व्यापक ॥४॥ वरूपं । ननुलक्ष्यतावच्छेदक व्यापकत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदक व्याप्यत्वं । शगलमस्वाभा व वदत्तिवरूप तयापदार्थत्वरूपलक्ष्यतावच्छेदकाभावाप्रसिध्याभिधेयत्वादावव्याप्तेः। ति व्यापक वारणायसत्यंतं । अव्यापक वारणाय विशेष्यं व्यापक त्वंच स्वसमानाधिकरणात्यं ताभावा प्रतियोगित्वं । यथागो:सास्नादिमत्वं । लस्यत्वंचोद्दिष्टत्वं । लस्यतावच्छेदकंच शक्ति यहे प्रकारीभूत धर्मः।यधर्मावच्छिन्नलत्यंसधर्नालिस्यतावच्छेदक इति नोपपद्यते । शीत-ren स्ववित्वस्यजल लक्षणतायां स्नेहवत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकतापत्तेः। यस्य लक्षणमुच्यते तल्लू क्ष्य मित्यपिना लक्ष्य ज्ञानं विना लक्ष्यतावच्छेदक समनीतत्वरूपलक्षणज्ञानंनभवाते लक्षण . ज्ञानं विना लक्ष्यज्ञानंनभवतीत्यन्योन्याश्रयात्। लक्षणं त्रिविधं । व्यापमं व्यावहारिकं तदु भयात्मकंचेति। इसर भेद बुद्धि जनकं व्यावर्तकं यथापृथिव्याःगंधवत्वं पृथिवीतरेभ्यो भिय तेगंधवत्या अतिरेकेण जलवदिति। तल्लक्षणंतु व्यतिरेकिले सतिलस्यतावच्छेदक समनीतत्वे- सति लक्ष्यतापच्छेदक भिन्नत्वं । केवल व्यावहारिकेभिधेयत्वादापतिव्याप्ति वारणायायंदलं। असंभवि वारणाय द्वितीयं। व्यावर्तक व्यावहारिक द्रव्यत्वादि वारणाय विशेष्यं । व्यावहारिक च व्यवहार प्रयोजकं । यथा विधेयत्वादिकं पदार्थसामान्य लक्षणं केवलान्वयिले सतिल श्य तावच्छेदक समनीतत्वं लक्षणं । व्यावर्तक वारणाय सत्यंतं । अतिव्यापक वारणाय वि शेष्यं । व्यावृत्ति बुधिजनक व्यवहार प्रयोजकंच व्यावर्तक व्यावहारिकं । यथा द्रव्यादेई व्य वादि। व्यतिरेकित्वे सति लक्ष्य तावच्छेदक रूपं ।व्यावहारिक मात्रे पदार्थवेति व्याप्ति वार- न.सं. णाय व्यतिरेकित्ये सनीति । ननु द्रव्यत्वा देव्यावर्त कत्वे लक्षण लक्ष्यतावच्छेदक योरैक्येन- च्या. साध्यासित्धेः प्रतिबंधक तयाकथमितर भेदानु मिनिरिनिचेन्न । इतर भेदानु मितिस्थले व्यतिरे ॥५॥ कव्याप्ते रावश्यकत चान्वयव्याप्त्य भावे नसाध्य सिध्य भावात्। सिसाधयिषा विरह विशिष्ट सित्धे रवप्रतिबंधक लाञ्च भयोलक्षण दोषाः। अतिव्याप्तिर व्याप्तिर संभव इति । अलक्ष्यवृत्तित्व मति व्याप्तिः । लक्ष्यतावच्छेदका भाव वदत्ति त्वमितियावत् । यथागो:शंगित्वं । नचासंभ विन्य तिव्यामिशंका । उपधेय संकरेप्युपाधेरसंकर इदि त्युक्तेः। यहालक्ष्य निवेसतीति विवक्ष- णीयं। तथाच लक्ष्यतावच्छेदक समानाधिकरणावंताभावा प्रतियोगिले सति लक्ष्य तावच्छे|॥५i: दका भाव वदतिवं । तेन नाच्यापके शक्त्यादौ लक्ष्यैक देशरनिन्यतिप्रसंगः। इयंच्यावर्तक लक्षणे व्यभिचाररूपा।यथा पृथिवीतरभिन्ना द्रव्यत्वादित्यत्रद्रव्यत्वस्य पृथिवीलक्षणत्ये इतर भेदाभाव वतिजले द्रव्यत्वत्य सलायभिचार:ोनचव्यावर्तक लक्षणेन्वयव्यास भावेनक थं व्यभिचार इति वाच्यं । सायासाव समानाधिकरणात्यंताभाव प्रतियोगिहेत्व भावप्रतियो गित्वरूपच्यतिरेक व्यभिचारात् । तथाच व्यतिरेक व्याति विघटनद्वारा इतर भेदानुमितिप्रति बंधकत्वमतिव्याः। लक्षेक देशावृत्तिवमव्याप्तिः। स्वसमानाधिकरणात्यंताभावप्रतियो गित्व स्वसामानाधिकरण्ये भयसंबंधेनलक्ष्यतावच्छेदक वखमित्यर्थः। निर्दुर वारणाय प्रथ मसंबंधः। असंभविवारणायद्वितीयः। यथागोवाबलत्वं । इयंभागासिद्धिरूपा।पक्षधर्म ताज्ञान विघटनेनानुमिति प्रतिबंधिका । लक्ष्यमात्रारतित्वमसंभवः लक्ष्य तावच्छेदकाधिका रण निरूपितरतिवत्वावच्छिन्नाभाव इत्यर्थः। अव्याप्तवारणाया भावीय प्रतियोगितायां रात स्वत्या वच्छेि नत्व निवेशः। अयं स्वरूपा सिधिरूप: पक्ष धर्मता ज्ञान प्रतिबंधक रातदूषण त्रय तःसं. रहितलक्षण ज्ञानेसति लक्ष्य निर्धारण भवतीनि.लक्ष्यनिश्चये दोष ज्ञानप्रयोजकं । ननु विभागाव्या. देव सप्तले सिधेिससरहणं व्यर्थ मिनिचेन्न । शक्तेरतिरिक्त पदार्थवमं गीकर्तुःप्राभाकरस्य- ॥६॥ मत निरासाय ससयहणात् । तथाहि। मण्यादिसन्नादशायांदाहापनिवारणायोनेजक दशायां दाहानुसनिवारणायचवन्होदाहानुकूल शक्तिसिधिः। मंत्रादावपिशक्तेः सत्वाद्गुणवृत्ति त्वेन नद्रव्यादि विकेंतर्भावः। उसत्ति विनाशवत्वेननसामान्यादि चतुल्येंतर्भावः। अतःशक्तिरतिशि क्त पदार्थ इति। तत्र । दाई प्रत्युत्तेजका भाववि शिष्टमणे:प्रतिबंधकत्वं नादशमण्य भावस्या कारणत्व मित्रंगीकारा देवसामंजस्ये शक्तेरति रिक्त पदार्थख कल्पने गौरवात् । अत्रसप्तसं नस ॥५॥ रब्यारूपं । गुपादौ तदभावात्। किंतु द्रव्यादि भेद समुदायानधिकरणतरूपापेक्षाबुधि विशेष विषयवं। कपित्सहे वेत्यवशब्दो दश्यते । तच्चले लिक प्रमादप्रामइति भाति ।दीपिकाजारानंद भिरगृहीतत्वात् । उद्देशक्रमाद्रव्याण्यादौ विभजते। तत्रेति घरकत्वंसप्तम्यर्थः। तस्यद्रव्येन्च यःउद्देशवाक्यपटक द्रव्यपदबाच्यानिनवसंरब्याकानीत्यर्थः।लक्षणत्वेनाप्रयुक्तखेसतिवस्तु प्रतिपादक संस्कृत नामवं उद्देशस्य लक्षणं । गायोगोणीत्यादिप्राकृत शब्दवारणाय संस्कृतेति।वं ध्यापुत्र इत्यादिवारणाय वस्तुप्रतिपादकेति।गंधवती पृथिवीतिवारणायसत्यंत । अत्र विभाग- वाक्यपटक द्रव्यपदेनैवजातिरिशिष्ट व्यक्तिबोधाव्यत्वजातिमत्वं भावकार्यसमवायि कारणलंवा लक्षणमित्युक्तं लवनि । द्रव्यत्व जाति सिधिस्तु प्रत्यक्षेण भावकार्यसमवायि कारणतावच्छेदकता यावा। द्रव्यपद शक्यतावच्छेदक तयावा असतिबाधके तसद शक्यतावच्छेदकादीनां जातित्वमि ति नियमात्। द्रव्यसमवायि कारणता किंचित्धर्मा विच्छिंना कारणतावादंड निष्ठ घट कारणताव त् । जातिबाधक निरूपणंतु द्रव्य किरणावल्या मुदयनाचार्यैः कृतं । व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरो।
त.सं. नवस्थितिः।रूपहानिरसंबंधोजाति बाधक संयह इति । स्वाश्रय व्यक्तरेक्यं व्यतरदः । नित्यमेक व्या. मनेक रतिसामान्य मिति जातित्वज्ञाने व्यक्तैन्य ज्ञानस्ययाह्या भावावगाहितयापतिबंधकत्वं । स्व ॥ | प्रतियोगित्तिवस्वानुयोगितिलोभयसंबंधेन यक्तिं चिद्भेदनिशिष्टान्यधर्मर एकव्यक्तिकवं आकाशवस्य जातित्वे बाधक व्यक्तेस्तुल्यबचान्यूनानति रिक्त व्यक्तिकत्वं । स्वसमानाधिकर- णाभावाप्रतियोगित्व स्वाभाव समानाधिकरणात्यंताभाव प्रतियोगियोभयसंबंधेनयत्किंचिज्जा तिविष्टत्वापस्त्व कलात्वयोरुभयोरपिजातित्वेबाधकं परस्पराभाव समानाधिकरणयोधर्मयो- रिकत्र समावेश:संकरः स्वसमानाधिकरण्यस्वाभाव सामानाधिकरण्यखसमानाधिकरणा त्यं-७॥ ताभाव प्रतियोगित्वैतलिलयसंबंधेनयत्किंचित्धर्म विशिरत्वं पृथिवीत्वेन जलवस्य सांकर्य वारणाय प्रथमसंबंध निवेशः पृथिवीवेन घटत्वस्य सांकर्य वारणाय द्वितीयः। पृथिवीत्वेन द्रव्य- । व वारणाय तृतीयः। इदंसांकर्यउभयोरपि समान बलत्वे विनिगमनाचिरहादुभयोरपि जातित्वे बाधकं । यथाभूतत्व मूर्तत्वयोः। क्रिया समवायि कारण तावच्छेदक तयामूर्तत्वस्य जातिले सिधेब हिरिंद्रियग्राह्य विशेषगुणसमबायिकारण तावच्छेदक तयाभूतत्वस्यापि जातित्वं । क्वचिदन्यतर स्यमबल प्रमाणे नजातित्व निश्वये परस्प जातित्वे बाधकं यथागं धसमवायि कारण नावच्छेदक ता या पृथिवीत्वस्य जातित्वे प्रत्यक्षत: सित्धेशरीरत्वेंद्रियत्वादिकंनजातिः। सांकर्यज्ञानस्यतद भावव्याप्यवत्ताज्ञानमुदयाजातित्वग्रह प्रतिबंधकत्वं । सांकर्यस्य जातिवा भावव्याप्यत्वे ब्रह्म- सत्रादि नामेकतरबीजेनापरक्षेत्रजेशरीरे ब्रह्मखावात्मक जातिय निरासकानि ब्राह्मण्यांक्षत्रिया ज्जातो ब्रह्मबंधुरितिस्मृत इत्यादिश्चलिपुराणान्येच प्रमाणानि । अन्यथाब्रह्मबंधुख सतत्वादि वैफल्यं। अनवस्थिनिरनवस्था। जातीजात्यंगीकारेबाधिका रूपानिःस्वरूपाभावः। विशे ..
त.स. पाणां जातिमले बाधिका। तथाहि । परमाणुषु व्यावर्तक तयाविशेषाः सिध्यति। स्वयं व्यारत्नोधर्म/ व्या. स्वाश्रय व्या वर्तकोभवति अन्यारत्त धौनव्यावर्तक इति न्यायेन परस्परा व्यारत्तानांव्यावर्तक- ॥८॥ वासंभवात्तत्रध्यावर्तकांतरापेक्षायामनवस्था पत्यापरमाणूनां परस्पर व्यावर्तका विशेषा:- स्वत एवपरस्परच्यारत्ता इतिखतोव्यावर्तकत्वं तेषांलक्षणं व्यावर्तकांतरानपेक्ष सिरिधवि षय परस्पर भेदकलं रूपातच विशेषणामेक जातीयत्वेसति नोपपद्यते । एक जातीयानां परस्प रंभेदःप्रत्यक्षतोवगंतव्यः परस्पर व्यारत्त धर्माद्वा । नचेहप्रत्यक्ष संभवः। परस्परध्यारत्त धर्मां- गीकारे त्वनवस्थितिः। एवंच विशेसवामयाहत्तला घ्यावर्तक तानस्यात् । तथाच विशेषाणां स्व ॥८॥ रूपं ध्यावर्तकांतरानपेक्षसिधि विषयपरस्पर भेदकत्वंवा परमाणुषुपरस्पर व्यावर्तकत्वंदा। तस्य हानिर्विशेषाणांजातिमत्वे बाधिका ॥ ५॥ असंबंधस्तु प्रतियोगितानु योगितान्यंतर संबंधे नसमवायाभावः। गगनादौ जात्य भाव मसंगवारणायानु योगितेति । सामान्य विशेष योर्जातिमा त्वे बाधिक योरनवास्थितिरूपहान्योर्वेयापन्निवारणाय प्रतियोगितेति । अयंचसमबायाभाव योर्जातिमत्वे बाधकः जाति बाधकत्वंचास्यतदभावव्याप्यवत्ता ज्ञानमुद्रया। यत्रयत्समवायाना योगिकत्वं नास्तितत्तत्रनजातिः। तत्समवेतत्वाभावात् । तथाच समवायानुयोगिकवा भावस्य जात्य भावव्याप्यत्वे सित्धेसतरांत घ्याप्यस्य समवाय प्रतियोगिलानु योगित्वान्यतराभाव व्या- प्यख मितिनन्दसंबंधेनैवचारितार्थेनवस्थारूप हान्योर्वैयर्थ्यमितिचेदुच्यते । व्यत्य लेद तु- ल्यत्वसंकराणां जातित्व बाधकत्वं । अनवस्थिति रूपन्हान्यो तिमत्व बाधकत्वं । असंबंधस्य- जातित्वजातिमलो भयबाधकत्वं । समवाय प्रतियोगित्वा भावस्थापि जातित्वाभाव व्याप्यत्वे नसमवायानु योगित्वसमवाय प्रतियोगिलान्यतराभावस्य जातिमत्वजातित्वान्यतराभाव- - तास व्याष्यत्वे नतदभाव व्याष्य वत्ता ज्ञानमुद्रयान्यतर प्रतिबंधकत्वयसंबंधस्येति। छानवग्रहण व्या. न्यूनाधिक व्यवच्छेदाय। एवकारस्तुतमसोदशमद्रव्यत्वमंगीकामीमांसकानांमतनिरा- ॥९॥| साय।तथाहि । नीलंतमश्चल तीतिप्रतीति विषयत्वेन गुण क्रियाश्रयत्वात्तमोद्रव्यं । रूपयत्या नाकाशादिष्वंतर्भावः। स्पर्शरहितत्वान पृथिव्यादिचतुष्टय इति। तन्न। तमोनरूपिद्रव्यं- आलोकासह कृतचक्षुर्याह्यत्वादालोका भाववत् । रूपिद्रव्यचासुप्रत्यक्षेऐंद्रिय कालोक सहक तचक्षुषः कारणत्वात् । अत्युत्कष्टानु रुष्पा लोकवारणायेंद्रिय केति। घूकादि वारणाया स्मदी- यत्वेन प्रत्यक्ष विशेषणीयं । अतो नभिभूतरूपाधिकरण महत्वादि करणनेज: सामान्या भाव ॥९॥ एक्तमइत्यनेनैवोपपती द्रव्यातरकल्पने गौरवात् । सवर्णवतिगर्भागारे तमोव्यवहाराभावाप तिवारणाया नभिभूते तिरूपविशेषणं । चक्षुरिंद्रियसत्वेतदापत्ति वारणाय महत्ताधिकरणेति।
चंद्रादिसले सूर्यादितेजोभाव मादाय तमोव्यवहारापति वारणाय सामान्येति । लमसिनव्यापक- मर्शाभावेन तमोनीलमिति प्रतीतिः अभाव विशेष्यक प्रती तित्वात् नमः। आलोक निष्ठगमनागमन- रूपक्रिया यास्तद भावरूप तमोनिकलेन नमश्चलतीति प्रतीतिरपि मम एवेति । । अथ क्रममा तान्गुणान्विभजते । रूपेत्यादि । पूर्ववत क्षणकर्म सिनले सत्यसमनायि कारणसंवा । द्रव्य कर्मभित्र सत्तावनिष्ठ कारण तावच्छेदक लबागुणपदशक्यतावच्छेदक नया वागुणत्व जाति सिद्भिः। वामन म तानुसारिण: सपुत्वादीनपि गुणामाहुः। पुत्वस्य गुरुत्वाभावरूपत्वानपथग्गुण इत्यादि तन्निरा- सायचतुर्विंशतियहणं । कमाणि विभजते उत्क्षेपणेति । कर्मव जातिमत्वं लक्षणं । संयोग भित्रत्वे सति संयोगासमवाधिकारणलंच । चलनाकारानुगत प्रत्ययाकर्मत्व जातिसिद्धिः जमणादीनामा पिगमन विशेष रूपतया कनेकत्वमेगीकर्तृणां वामनीयानां मत निरासाय पंचेति । उन्क्षेपणादी तास नामपिगमनेंत भीथानममेकमेवेति स्वतंत्रः। सामान्य विभजतोपरमिति देविधेमकारीयस्य तदिन्या. निधी परतापरखरूपप्रकारद्वय बदित्यर्थः परत्वंचाधिक देशरनित्व रूप व्यापकलं। अपरलंपास- ||१०|| देशरनित्वरूप व्याप्यकं । परत्वा परत्वयोः सावधिकत्वेन परत्वं अपरत्वं नभयंच यथायोगबोध्या केवलं परासत्ताद्रव्य गुणकर्मरनि:। केवलं अपरापट स्मादि। द्रव्यत्वादिकंतु सत्तापेक्षयान्याष्यापृथि बीवायपेक्षयाध्यापिकाच। अचसामान्यपदेन जाविरेव विवक्षिता। यतश्याति नित्यमेंक मनेकानु गतं सामान्यमिति । ननु नहि प्रमेयवादीनामतिरिक्त पदार्थत्वस्यादितिचेन्न । तनदर्थ रूपत्वा । अतएव स्वरूप संबं धेन तस्य स्थितिः। वस्तुतस्तु नामार्थे प्रकारीभूत धर्म: सामान्यं। त|॥१०॥ विविध जातिरूपाधिश्रेति । जातिनिरूपिता रपापिदिविषः। सबंडोपाधिर संडोपापिरि नि । एक व्यक्ति तत्वादनबुगतः सखंडोपाधिः। यथागगनत्वादिः। अनेक व्यक्ति इतिवादस्वं है डोपाधिरनुगत धर्मः। सदिविषः। रापरभ्य ! पर: अमेयलादि: अपरोभावत्वादिः। सखंडो पाधिस्त्वपर एरेनिध्यापकत्वंच स्वस गनाधिकरणासंताभावामति यो गित्वेसति स्वाभावसामा- नाधि करण्यां वपदं व्यापकता निरूपकपरं । व्याप्यत्यंच संसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगिवे सति सामानाधिकरण्यं । वपदं व्याप्यमा निरूपकं परं । विशेषानिरूपयति । नित्यद्रव्येति । नि त्य द्रव्याणामनंतत्वेन तदन्ति विशेषाणामप्यनंतत्वं । तेषांपरस्पर भेदकत्वात् । परमाणूनां पर स्पर भेद निर्वाझथ विशेषस्यानिरिक्त पदार्थवेनांगीकरणीय तयातपरमाणुत्वादी नामेब भेदकला द्विशेषोनपदार्थावर मिनि नर्क भामहम तनिरासाथै वकारः। अन्यारतधर्मस्य व्यावर्त कत्वा भावा सवापि व्यावलकांतरापेक्षाथा मनवस्था ! विशेषस्तु स्वतएष व्यारत्त इत्युक्तं। समवायं निरू पयनि । सनबाथास्थिति। समवायस्यैक त्वे वायोरूप प्रतीत्यापत्यानेक त्वं वदतां प्रातिभासि- - ने.सं. कानांमत निरासायवेति । प्रत्यक्ष प्रति विषयस्य कारण नया तत्र रूपाभावात् । समनायस्थाति व्या. रिक्त पदार्थत्वकारणायनुः। अभावं वि भजते। अभाव इति। नभावो ऽ भाव इति न्युसने नैति ॥११॥ प्रतीति विषयत्वं भाव भित्रलं वा लक्षण। अथोद्देश क्रमेण प्रथमं पृथिव्या लक्षणमाह । तत्रेति । नव द्रव्येष्वित्यर्थः। यागंधवती सैव पृथिवी शब्द वाच्येत्यर्थः ।गंधवत्वं पृथिव्या लक्षणं त्वतलोर्गुणव चनस्येतिबद्भावः। गंधवत्वंच गंधसमानाधिकरण द्रव्यत्वध्याष्य जातिमत्वं विवक्षि तं। तेनाधक्षणावछिने घटे उत्सन्नद्रव्यंक्षणमगुणंति शनि पश्चात्तत्समवेतागुणा कि याचोसयंत इतिन्यायस्य व्यस्य समवायि कारण खोप पत्यर्थमावश्यक तयागंधा-4221 भावेपिना व्याप्तिः। जलवादिमादाय जलादि वारणाय गंधसमानाधिकरणे ति। द्रव्या त्वमादाय जलादिवारवाय इव्यवेति व्यायेतिच। उभयत्वादिक मादाय जलादि वारm णाय धर्मेस्सनुकाजातीति । गंधाधिकरण विवक्षया सासाठ्याप्यत्व विवक्षया बाप टत्वादिक मादाय नाव्याप्तिः। जातिमत्वंचसमवायेन विवक्षणीयं । तेन कालिकसंबं घे तस्वाश्रय संयुक्त वादि नाचनजलादावति व्याप्तिः। तां विभजते । सेति । नित्यत्व च भविष्यतिनश्यतीतिप्रतीत्य विषयत्वं । प्रागभावा प्रतियोगिखेसति ध्वंसाप्रति योगिखमिति यावत्।। ननुभागभावपदे नस्वभागभावो वान्य प्रागभायो वाया बला- गभावोवा विवक्षितः। एवं ध्वंसपदेनापि। नायः प्रागभावा प्रसिधेः नद्वितीयाचा टादेरपि नित्यत्वा पत्तेः। नात्यः प्रतियोग्य प्रसिधेरितिचेन भागभावप्रतियोगिभि भत्वेसति समतियोगिभिभत्वस्य विवक्षणात् । परमाणुरूपं आकारो यस्याः सापरमाणुरूपा । अनित्यत्वंच भागभाव प्रतियोगित्वंवा ध्वंस प्रतियोगित्वंवा तसं दुभयपनि योगित्वंवा । कार्यरूपेति । कार्यात्मिकेत्यर्थः। अनित्यांविभजते । पुनरि-व्या. ति । पश्चाटुक्तानित्यपृथिवीत्यर्थः पुनर प्रथमे भेद इत्यमरः। वस्तुतस्तुनरित्यस्य ॥१२॥ प्रकारांतरेणेत्यर्थः लेन नित्यपृथिव्य नित्य पृथिव्यापि शरीरेंद्रिय विषय भेदेनत्रिविधे तिसंपन्न। विषय भूतानां परमाणूनां नित्यत्वं सिद्धमेव। शरीरेंद्रिय योरप्यु पादानंभ तापयवानां नित्यत्वमेवश्य नंगीकार्य । अन्यथा वयवाभावे कर्योत्पत्य सिध्यातस्याप्य वयवांतर स्वीकारेनवस्था। विषयभूतानां परमाणूनामेव शरीरेंद्रियावयवत्वांगीकारे विजातीया वयवाद्विजातीया वयव्युत्पत्तिप्रसंग:। यदिशरीरेंद्रियारंभक शक्तिमत्पर/॥१२॥ माणूनामेव तद्वयत्वं कल्प्यते किंप्रत्येक मिंद्रिया यर कसनेनेति चेतर्हि तेषमिव- नित्यद्रियवं नित्यशरीरबंच। उपभोगे करणमिंद्रियं भवत दकं शरीरं। विषया घटा दिशितभेदः। कार्यकारीरे कायरूपेंहियं कार्यरूप विषयः। नित्यशरीरे नित्येंद्रियनि- याविषयानित्यं सर्वं परमाणुरूपं । ननु पृथिवी त्रिविधा शरीरेंद्रिय विषयभेदाजल वदित्युक्ते पृथिव्याः शरीरायात्मकत्वे नतद्भेदाभावात्कथमस्य हेतोस्वैविध्य साधक त्व मितिनाभिद्यतेनेने नि भेदइति रण ब्युसत्या भेद पदस्य शारीरादि निष्ठवैलक्ष- ण्य ज्ञापक धर्मपरत्वात् । सरधर्मःशरीरत्वादिरूपः परस्परा समानाधिकरणः। तथा च शरीरत्वादि रूपासमानाधिकरण धर्म ववादिति हेतोः पृथिवी मुद्दिश्य त्रैविध्यं वि- धीयते।परस्परत्वंच स्वसामानाधिकरण्य स्वसमानाधिकरणात्यताभाव प्रतियोगियो भयसंबंधेनानिय विशिष्टोदेश्यतावच्छे दकवत्वं । यथा शक्तिरेंद्रिय विषयाणां प रस्परं वैलक्षण्यं । तथाच चैत्रमैत्रयोःपरस्परंमैत्री। अब विधेयं वैलक्षण्यं मैत्रीच।
त.सं. उद्देश्य तावच्छेदकं शरीरल मेत्रलादि। अवछेदकता संबंधेन सुखदुःस साक्षात्कार काव्या. त्यं शरीर । नचवसादिष्वव्याप्तिः। शीतवातातपक्लिधाजीवंते रक्षकापण् इति स्मृते- ॥१३॥ स्तेषामपिसुखदास साक्षात्कारात्। पादादीनापि शेगावच्छेदकत्वेन तद्वारणायां त्यावय विवे सतीनि विशेषणीयं । भस्मदादी नामित्यादिपदे नांडज स्वेदजो द्भिज्जानां ग्रहण तथाचे संविभागः।शरीर द्विविधं । योनिजमयोनिजंचेति। योनिजद्विविधं। जरायुज मंडजंचेति । जरायुजं मनुष्यादीनां भंडपक्ष्यादीनां । अयोनिजोदेधा। स्वेदजमा निजामिति । खेदजा: मत्कुणादयः। उद्भिज्जारसादयः। इति । भग्नक्षतरोहेणांतः ॥१३॥ प्राण संबंध सिध्यातेन रक्षादीनां शरीरत्वसिद्धिः। अवछेदकता संबंधेनभोगवनृत्य- निस द्रव्यविभाजको पाधि मत्वस्य नसंबंधेन भोगवद्वृत्ति द्रव्यत्व व्याप्य जातिमत्वस्या वाविवक्षणा छरीरतमादाय चैत्रबादिकमादायचासमन्वयान मृतशरीरेव्याप्तिः। ई द्रिय निरूपयति । इंद्रिय मिति । इंद्रियत्वंच शब्देतरोद्भूत विशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञान कारण मनःसंयोश्रयत्वं । आत्मन्यतिव्याप्ति वारणाय सत्यंतं श्रोत्रेध्याहिवा रणाय शब्दे तरेति। चक्षुरादावनुद्भूतरूपादि विशेषगुणसत्वेना व्याप्तिवारणायो तेति । संयोग मादाया संभववारणायाविशेषेति। कालादापति व्याप्तिवारणायज्ञा नकारणेति। आत्मभनःसयोगस्यैव ज्ञानकारणत्वेन कालपटपटादिमन:संयोगस्यता दभावात् । रूपादिवारणाय संयोगाश्रयत्वमिति । प्राचीन मते इंद्रियावयवार्थाचयक संयोगस्यापि प्रत्यक्ष कारणत्वांगीकारेणे द्रि यावयव वारणाय मनंपदं। नवीनमतेतु कालादौरूपाभाव प्रत्यक्षस्य सन्निकर्ष घटकतथा कारणीभूत चक्षुः संयोगाश्रयेका व्या. तःसं. लेति व्याप्तिवारणाय ममं पदं । नन्वात्म भिन्नत्वे सतीत्यनेनैवात्मवारणे कुतो गुरुतर सत्यंत मिति चेत्र। चर्ममन:संयोगस्य ज्ञान कारणत्वेन चर्मण्यतिव्या ते गंधयाह ॥ १४॥ कमि तिगंधज्ञान करणलं । गंधवदिद्रियत्वंवा प्राणस्य लक्षणं विषयं दर्शयतिवि षयइति । गंधवत्वेस। उपभोग साधनवंविषयत्वं । अणुक मारभ्य ब्रह्मांडांतं साक्षा त्परंपर यावोपभोग साधन मिति प्रांचः। परमाणवोपितति नव्याः। शरीरेंद्रियाभिन्न ले सतीति वक्तव्यं । तेनोपभोगसाधनखेपि नतयोरति व्याप्तिः। जलं लक्षयति। शीते ति। शीतस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याष्य जाति मत्वं विवक्षणीयं । सत्यं पदानांपूर्व ||॥१४॥ यत् । शीत स्पर्शवछरीरंजल शरीरं । रसज्ञान करणत्वं शीतस्पर्शवदिद्रियत्वंया रसन स्थलक्षणं शीतस्पर्श वाविषयोजलविषयः तेजसोलक्षणमाह। उष्णर्शवादे ति। ऊष्णस्पर्श समानाधिक ण द्रव्यत्व व्याप्यजातिमत्वं बोध्यं । रूपज्ञान करणत्वना ऊष्णस्पर्श वदिद्रियत्वं वाचक्षुष्यं । विषयं तेजसो विभजते। विषय श्रम धइति । भु- मौ भवं भौमं । दिविभवंदिव्यं । उदरे भवं भौदर्य । आकरः खनिस्तत्र जातजाकर ननुसवर्णस्य पीतरूपाश्यत्वावरुत्वाश्च पार्थिवत्वं सिध्यति । कथंतैजसत्कमिते चेदुच्यते। पीति मगुरुत्वाश्रयः पार्थिव भागः। तदा उन्न मृत्यंतानल संयोगेष्यनु- छिद्यमान द्रवत्ताधिकरणद्रव्यांतरंतत्रवर्तते। तदेवसवर्ण । तथाच अत्यंतानलस योगी पीति मगुरुत्वा श्रयः द्रवत्व नाशप्रतिबंध वव्यांतर संयुक्तः। अस्तानल संयोगेष्यनुछिद्यमानद्रवत्साधिकरणलाजलमध्यस्थ धृतवदित्यनुमाने नावि- जातीय द्रवद्रव्य सिस्थिः। अग्न्यसंयुक्त एतादौ व्यभिचार वारणाय अत्यंतानल सं- - । त.सं. योगे पीति। तबसवर्णसंज्ञक विजातीय द्रवद्रव्यंनपार्थिवं असति प्रतिबंधके अत्यं-न्या. तानल संयोगेप्यनुद्धियमान द्रवत्वाधिकरणलातु व्यतिरेकेण तवदिति पार्थिव ॥१५॥ त्वा भावसिन्धिः। जलमध्यस्थ ते व्यभिचार वारणायासति तिबंधके इति । नात्र रे तुरस्तु साध्यं मास्तित्य प्रयोजक शंका। यदिसवर्ण पार्थिवंस्यात्तर्हि भसति प्रतिब धके त्यताग्नि संयोगेउछिद्यमान इयत्ताधिकरणत्वं स्यात् । अप्रतिबंधके पार्थिवद्रव त्वनाशात्यं ताग्नि संयोगयोः कार्यकारण भावादित्यनुकूल तर्कसत्वात् । नैमितिकदा वत्वाधिकरणखाजगदिश्वनंतीवेण द्रव्यांतरकल्पने गौरवाच परिशेषात १५॥ वसवर्णमिति । तस्यपार्थिवभागो परभितत्वात्रोष्णस्पर्शादि प्रत्यक्षं। थायोलता माचरे । रूपरहित इति । आकाशादि वारणायस्पर्श वानिति । पृथिव्यादि बार यरूपरहित इति । अत्रापि रूपरहितत्त्व समानाधिकरणा स्पर्शसमा नाधिकरणाचद्र व्यत व्याच्या माआनि स्तहलं लक्षणं कृत्यंपदा नांपूर्ववत् । ननु वायुसत्वे किंम मामिति चेन।तस्य स्पर्शा सुमे यत्वादातथाहि । कस्यचिदन्यस्य संयोगे सतियः अनुष्णा शीतस्पी भासते सस्पः कंचिदाश्रितःगुणत्वा द्रूपषद। तादृशमतीयमान स्प श्रियः पृधिवीन भवति। उद्धृतरूपा भावात् । नात्रा प्रयोजक शंका। यत्र यत्रोद्भत स्पर्श वसत्ति पार्थिवत्वं तत्र तत्रोद्भूतरूप वत्व निति नियमाद अनुष्याशीतस्य शवत्वा मजलादिकं ताडास्पर्शा श्रेयः। एवंच साहस स्याश्रयोयामवतायुरिनि ननु वायुः प्रत्य क्षः प्रत्यक्ष स्पर्शाप्रयता दटवदित्यजुमा नेन यायो: प्रत्यक्षलमि ध्या कुतः स्पर्शानुमे यत्वमितिचेन्न। उद्भू तरपव त्वस्यो पाघित्वात् । अत्र प्र ..
न. सत्यक्षपदैन यहिद्रिय जन्य प्रत्यक्ष विषय इत्यर्श विवक्षितः॥ अयमुपाधेिद्रव्या. यत्वरूप पक्षधर्मावचिन्न साध्य व्यापकःख साध्य व्यापक रूपेव्यभिचारा ॥ १६॥ । तथा च यत्रद्रव्यले सति बहिरिंद्रिय जन्य प्रत्यक्ष विषयत्वं तत्रोद्भूत रूपवत मिति साध्य म्यापकता। यत्र यत्र प्रत्यक्ष स्वाश्रयत्वं तत्र तत्रोत र पकत्व मिस्नु ते प्रक्षेषा यौमा एमा व्यापकत्वं व्यभिचारात् । यत्र यत्पर्मानच्छिन साध्यभ्यापक उपाधिस्तत्र तथर्मवत्यपाधि व्यभिगारेण साध्य व्यभिचारा तुमानं । यथामत्य क्षस्थाश्रयचं बाहिरिट्रियमत्य क्षविषयत्व व्यभिचारिंद्र व्यत्वावचित या ॥१६॥ पकातरूप व्यनि शरि वादा काशवदिति व्यभिचाराभाय का नतु समति घको नायकः। बाखुर्न बहिरिंद्रिय प्रत्यक्षविषय: उद्भूतरूपा भावादित्यक्त के ध्यनियारात्।तरमा स्पर्शा नुमे यो मायुरिति॥५॥ आकाशलक्षयति ॥शब्द गुण काम तिज्ञाब्दस्यद्रव्य तवाइनिरा साया काशसिध्यर्थच गुणपदं का अत्यपना शेषादिता लिका तथाहि । बाम्दो गुणःचहणा योग्य पाहिरिंद्रिय प्रत्यक्षविपय जातिमत्वाद स्पादिबदा नच पायुव मादाय गोव्याभिचारः । मायोरे वस्पर्शानुमे यत्वा प्रत्यक्षतना वायुस्त्वस्या ध्य प्रत्यक्ष वा त् । के चित्तु वान्दो गुणा अनि त्यत्त्वे सत्ये केंद्रिय ग्राय जातीयत्वा दूपबत्त । भ्यणुणुका दियारणाच जाती येति। एतेन शब्दस्य गुणवेसर्थ शबइयसमरतः गुणत्वा पवादिति तस्याइच्यामित सिधं ॥डादान पुषिभ्यादि चतुथ्य समवेतः । अनसंयो पारमाथि कारण लाभावे सत्य कारण गुणपूर्वक प्रक्षाविषयला वझानादिवता माथि दिगदिममवेतः ॥ बहिरदियप्रत्यक्षोयोग्य विशेष गुणत्वादिति । अतःपरषि नसंग शेपालमनसिलिप्रस तस्य मतिषेधेन्यत्र संमत्यय:परिशेष: अपवाशब्दोष्ट-व्या. व्यातिरिक्तदण्याश्रित: अद्रव्यान्नावितत्त्वे सति समवाय कारणक वायतिरेकेण ॥१७ रूपवदान विशेष्यासिलिक शब्द समवाय कारणकःजन्य गुणत्वात्पृथिवीरूपन दिति तत्तिः। नापिविशेषणा सिधिः। शब्दोघद्रन्या नाश्रितः अग्राह्य वाचम्दल बादति तात्मिस्येविति। सर्व मूर्त द्रव्य संयोगित्त्वं वि भुत्वं । मूतत्व चक्रियावत्वं । यिच्या प्लेजोवायुमनामना नित्ता निओकाज्ञा कालदिगात्मानः विभवः। बहिरिं द्रियग्राह्यविशे य गुणवत्वं भूतत्त्वं । कालं लक्षयति । अती नैति। अयमतीत इत्यादि व्यबहारे असाधारण कारणमित्यर्थः । व्यवहारः शदप्रयोगः द्रव्य त्वेस तीति परणीया तेन नंबुद्धावति प्रम- तिः। अतीतत्वंच वर्तमानधसमतियोगित्वं । अचागतांजवर्तमान भागभारप्रति योगिव । वर्तमान वंच प्रयोगापिकरण कालत हत्यन्यतरत्वं । भतीनःक्षणः अनी के पटइत्यादि व्यवहारे कालएर कारणं । अती नागत व्यवहारयो: परस्परंतारशक्षण बोरहेतुत्वा दयातिरत आहिपदं क्षणलवा दिव्यबहारःपूर्व क्षणभंसादिन्यवहारोपि एकस्यैव काल श्योपाधि भेदादुपपरत ।मळधारः कालसर्व कार्य निमित्त कारणंच दोलक्षण माइ ॥माच्यादीति ॥ उदयाचल सभिहितादिक प्रारी। अस्ताचल सन्त्रिी हिता दिकप्रतीची।मेरुव्यवहिता दक्षिणा ॥ मेरोः सनिहिता उत्तरा ॥ एकले पाधिदायाच्या दिव्यवहार दिगपि सर्वाधारहाई कार्य निमित्त कारण परताप स्खयोईिकृतत्वे नकाल कृत वैन परत्वापरत्व भयोजकत्वालालदिशोसिभिः॥यहा बहुतर दिवाकर किया विशिवशरीर मातेन कालिक परत त्यो त्यते दर्शनाता त.सं. रशज्ञानं विशेषण विशेष्योभय संबंधपरक सापेक्ष साक्षासंबंधाभावेसति विशिष्ट ज्ञानला च्या. लोहितः स्फरिक इतिक्षानबदित्यनुमाने नताशसंबंधघटक विधया काससिधिः ।। सचसंबंध: ॥१८॥ स्वसमपाथि संयुक्त संयोगः। बहुतर मूर्त संयोग विशिष्ट वस्तु ज्ञानादेशिक परत्वोत्पत्तेर्दर्शना तरज्ञान विशेषणविशेष्यो भयसंबंध घटक सापेक्ष साक्षात्संबंधाभावेसति विशिर बुधि- त्या लोहितःस्फटिक इति ज्ञानवदिति तत्संबंध घटक तयादिम्सिधिः। वैशिष्ट्य घरक संघ पस्तु स्पसमकायि संयुक्त संयोगः। जात्मलक्षण माचष्टे । ज्ञानाधिकरणेति । समायन ज्ञानाधिकरण योग्यतावत्व मित्यर्थः तेन मुक्तात्मनि ज्ञानाभावेपि नक्षतिः। एकविंशतिदुख ८ ध्वंसो मोक्षः। तानिंदुःखानितु शरीरं पंडिंद्रियाणि षड्डिषयाः। षड्बुरधयः सरवंदुःखचे- ति सित्पांतः। दुःख ध्वंसे आत्यंतिकत्वं नीवेशनीयं । तच्च स्वसमानाधिकरण दुःस्वा मा नकालिकत्वं । नेन संसार दशाया दुःखध्वंस सलेपि नसतिः। सर्वज्ञ इनि । जीवीय ज्ञान विष- यास्तद विषयाश्चये पदार्थास्तच द्विषयक ज्ञान यानित्यर्थः । तेन इदंसर्व मितिसर्वसप्रकारक- ज्ञानब जीव निरास:। नतावीश्वर सद्भाये प्रत्यक्षबाह्यमांतरंवाप्रमाणं। अरूपिद्रव्यताका स्वादिव्यतिरिक्त त्याच्च । किंतु अंकुरादिकं सकर्तृकं कार्यलाद्धट बदित्यनुमान। उपादान्गोचरा परोक्ष ज्ञान चिकीर्थ कति मत्वं कर्तृलं । अस्मदादीना मंकुरादि कर्तृत्वा संभवेनेश्वर सिस्थिः जीवसक्षण माह। जीवस्विति । शरीरे शरीरेप्रति शरीरं। बीप्सायामव्ययीभावः प्रत्यर्थी पीप्सा साचव्याप्तसं। साकल्यवत्स जातीय व्यासलंबीप्सयोच्यत इत्यनुशासनात्। अनेक शरीर व्याप्तिमानित्यर्थः। अतएवभिन्नः परस्पर भेदविशिष्टः। अनेन जीवानंन्यमुक्तं आ भवाप्रति शरीर मिति प्रत्येकं पदं। लक्षणेत्थंभूताख्यान भागवीप्सा सपतिपर्यनवाते त.स. क्षणार्थक प्रते: कर्मप्रवचनीयवान धागे शरीरमिति द्वितीया। लक्षण नाम ज्ञान ज्ञाप्यत्वं। शरीरपदं शरीर भेद परं। द्वितीयार्थः विषयत्वं भिन्नत्वंच भेदप्रतियोगित्वं । तथाच शरीर ॥१९॥ दज्ञान ज्ञाप्यभेद प्रतियोगिनो जीवा इत्यर्थः। जीवइति जात्येक वचनं । एपंच जीवात्मानोनं ता: प्रतिशरीरभिन्नत्वात् । इंद्रियादिवत् । नात्रतरूपासिस्थिः। एतच्छरीरायश्छिन्न तो गवानात्मात छरीरावच्छिन्न भोगवादिनः तच्छरीरावच्छिन्न भोगानुसंधाना भावाल चैत्र शरीरात्म वदिति। शरीरत्वंचमाणसंयुक्तत्वेनैक कालिकत्वेन योगज धर्माजन्यत्वेनच विशे ||१९|| पणीयं । तेन मृत शरीरमादायावयवोपचयादिनैक स्यैव शरीरस्यलक्षणेक्षणे भिन्नत्ये- पि योगज धर्म जन्य शरीरमादाय नक्षतिः। इदं स्वरूप लक्षणं । अहंसरबीदु:खी त्याद्य वा धित प्रत्ययेन जीवसिधेःसखादिमत्वं लक्षणं । नच मनुष्योहे ब्राह्मणोहमित्यादौ शरी - रस्याहं प्रत्यय विषयत्वाच्छरीर एरात्मेति वाच्यं । समायि कारण नाशस्य द्रव्य नाशक- खास्कर पादादिनाशे शरीर नाशादात्मनोपिनाशप्रसंगात् । नचानित्य आत्मा। पूर्व जन्म सं स्कारा भावापतेः। जीयोविभुः नपरमाणुः। सर्वशरीरानोऐन भोगानुपपत्तेः। नमध्यम परि- माणः। यन्मध्यम परिमाणं तदनित्यमिति व्याप्याजीवस्या नेत्यत प्रसंगात्। तथासरिन हान्याद्यापत्तिः। नच परमाणुरूपत्वेपि दीपवत्प्रकाशरूपेण व्याप्त्या सर्व शरीरावच्छेदेन भी गोपपति रिति वाच्यं । योगज धर्म जन्य कायव्यूहे सरवा ग्रुपलभ्यनुपपत्तेः। मनसोलस णमाह। सरवादीति । इदं स्वरूपनिरूपणं। स्पर्शरहितत्वेसति क्रियावत्वं लक्षणं।मनो लक्षणे इंद्रिय घटितत्वेनेंद्रियलक्षणे मनो घटितत्वेनत ज्ञानं विनातज्ज्ञानंनजायत इत्या न्योन्याश्रयात् । सुवादि साक्षात्कार: करण साध्यः जन्यसाक्षात्कारत्वाचा भुषादिवत् । चक्षुरा त.संदीनां बाधाचकरणवे नमन: सिन्धिः। प्रत्यात्म नियतत्वादिति । भनेकामसनियमे नसं व्या. युक्ततादित्यर्थः। नन्वाकाशवदे कस्येबानेकसंयुक्त व मस्तित्यत आह । परमाणुरूपमि ॥ २०॥ ति । अन्य थासुपुष्य भावप्रसंगः। यदात्मानंत्य का मनःपुरीत तिमविशति तदासहिताय दात्म संयोगस्तदा ज्ञान मिति स्थितिः। रूपलक्षयति।चक्षुर्माति। मात्रपद मितर व्यवच्छे- दार्थ। इतरञ्चलगिंद्रियं । चक्षुरेव चक्षुर्मान। मयूरव्यंसकादित्वा त्समासः। याह्यत्वचा त्यक्षविषयत्वं । स्वगिं दिया प्रत्यक्ष विषयले सातचक्षुः प्रत्यक्षविषयत्व सति गुणत्वं रूपस्य- लक्षणं। संख्यामारणायप्रथमदर्स। अरए वारणाय दितीयं । येनेंद्रियेण या व्यक्तिर्य-२०॥ ह्यने तेनेंद्रियेण तद्गता जातिस्तदभावश्चरह्यत इनि नियमाद्रूपलादि वारणाय गुणपदं। रसादि वारणायचक्षुःपदं। मनसो पिचक्षुरादि द्वारा रूपादियाहकत्वमस्तीति पक्षे संभव ।
पारणायचभुरितरे त्यनुकावागिं दिया तथापि परमाणुरूपस्थातींद्रियत्वा तत्राच्या प्ति वारणायत्त्वनिहियासम्, सुर्यास्यगुण विभााधि मत्व मिति विपक्षणीयं। नेन प्रभाघट संमोगेपिनातिव्याप्तिः । गुणपदं भूतमात्रात्मक स्वादूपादीनां पृथिव्यादि ष्यतवि इति वाद निरासायनिबोध्यं । सचमशक्ल भासविति। विशेषणं मोरेण बहुल मिति बहुलयहणा दिशेषर्ण योत्तरनिपातः। रसनयाह्ये ति । रसनेंद्रिय प्रत्यक्ष विर गुण निभाज कोपाधिमत्वं । एवंगंधस्पर्श शब्दलसणानि। रूपादिचतुथ्यमिति । यथा योग मिति शेषः। तेन चतुश्यस्यजबादौ बाधितत्वेपि नक्षतिः । एतच्चतुष्टय मुद्भूतं प्रत्यक्षाबा ब्दस्तू जूतएष । उद्भूतत्वंचमत्यक्ष प्रयोजनो धर्म विशेषः। पाकजमिनि। पाकस्तेजःसंयो गः। तेनपूर्वरूपादिकं नश्यति रूपाद्यंतर मुसयते। अनित्यत्वंच प्रागभावप्रति योगित्वे - त.सं. सतिसप्रतियोगित्वं । एतेनयपाक जंत दानित्यमित्यनयाव्यास्यातस्या नित्यत्वे सित्धेाव्या. पुनर नित्य पदं व्यर्थमिति शंकापरास्ता । पाजश्यामरूप ध्वंसादी व्यभिचारात् । मानव्यवहा ॥३१॥ || रेति। मानं परिच्छेदः। द्रोणोत्रीहिः आरकोनी हिरित्यादि परिच्छेद्य परिच्छेदक भाव व्यव- हारेष्यसाधारण कारण मित्यर्थः। कालवारणाया साधारणे नि । साधारण कारणत्वचकार्यस्या वच्छिन्न कार्यता निरूपित कारण तावत्वं । कार्यत्वब्याप्य धर्मावच्छिन कार्यतानिरूपित- कारण तावत्वमसाधारण कारणत्वं । कचिपुस्तकेषु असाधारणपढ़नास्ति। सराव पाठःस म्यगिति भाति । बुत्धावति व्याप्तिवारणाय संरच्या परिमाण पृथक्व रोगपरत्वा परत्व | ॥२१॥ लक्षणेषु सर्वद्रव्य निवसतीति विदोषणस्यावश्यक तयातेनैव कालवारणात् । अणुमह हीर्ष डम्ब चेति । गुणि विभागेन लायोजक गुण विभाग:! रून इति ध्येय । अथवा भार प्रधानोनिर्देश:।अणुवं महत्वं दीर्घत्वं इस्वत्वंचेत्यर्थः। तथा चाणुपरिमाणं परममहत्परिमा मध्यम परिमाणंचे तिपरिमाणं विविधं। दीर्घ परिमाणे हवपरिमाणंचेति मध्यमपरिमाण दिविध मितिभावः। प्रथग्व्यवहारेति। घटःपासथगिति व्यवहारेत्यर्थः। संयुक्तति। पटपटौ- संयुक्ता वित्ति व्यवहारहेतु रित्यर्थ: । संयोगो द्विविधः । कर्मजःसंयोगजश्च । आयोहस्त पुस्त क संयोगः । द्वितीयोहस्त पुस्तक संयोगात्काय पुस्तक संयोगः। अयंचाव्याप्य वृत्तिः। अ च्याप्य रत्तित्वंच स्वात्यंताभाव समानाधिकरणत्वं । संयोग नाशकेति । संयोगनाशा साधार ण कारणत्व मित्यर्थः। तेनार वारणं । संयोग भिन्नत्वेनापि विशेषणीयं । तेन हस्त घटादि योगस्य भूतल पटादि संयोगनाश हेतुत्वेपि नातिव्याप्तिः। कर्मचारणायगुणपदं। प्रतियोगि निधया संयोगस्य कारणत्वपसे संयोग नाश निष्ठजन्यता निरूपित तादात्म्यातिरिक्त संबं- त.सं. धावच्छिन्न कारण तावत्वं वाच्यं विभागोद्विविधः कर्मजोविभागजनि । आयोहस्तव्या. स्तक विभागः। द्वितीय: कायपुस्तक विभागस्तजन्यः। दिकृते इति। दिकाल ज्ञानेन दूरस्थ ॥२२||व जेष्ठत्वादि ज्ञानेजायत इति परत्वा परत्वज्ञाने। हाल ज्ञानस्य मरणत्वेनादिकाल ज्ञानज न्य ज्ञान विषयत्व मित्यर्थः बायपतनेति। पतने आयत्वंच स्वसमानाधिकरण पतन ध्वंसा समान कालिकत्वं । द्वितीयपतनादीनां प्राथमिक पतन ध्वससमान कालिकत्वेन निरासावे गवारणायाद्येति । सांसिधिक मिति । स्वभावसिद्धं संसित्धं । संसिधिमेव सांसिधिक। स्वार्थेण्।चूर्णादीति। पिंडीभावोनाम चूर्णादे र्धारणाकर्षण हेतुभूतः संयोग विशेषः। ॥ ॥२२ तत्रस्नेह एवा साधारण कारणंनतुजलादिगत दवत्वं । तथा सातजसवर्णस्यपिंडीभाव हेतुत्वं स्यात् । अदृष्टमपि सर्व कार्य निमित्त कारण मिति सांप्रदायिका:तदारणाय हेतुप .
- दमसाधारण कारणपरं । गुणपरंतु स्नेहो विशेष गुण इति योतनाय । बुध्यादिषइंस्प- र्शाता: स्नेहः सांसिधि कोदनः। अदृष्ट भावनाशदामी कागुणा इत्युक्तेः। अ दरस्य सर्व कार्यसाधारणकारणत्वा भावपक्षे असाधारणत्वं नरिवक्षणीयं । गुणपदंतु का लधारणायेतिबोध्यं । धन्यात्मक इति । ध्वनिः आत्मा स्वरूपंयस्यस ध्वन्यात्मकः। प्रकारी तरेणापि शब्दस्त्रि विधः। संयोगज: विभागजःशब्दजश्रेति । भेरीदंडदंड संयोगादिजः आद्यः। वंशादौ पाट्समानेदल द्वय विभाग जन्यश्चटचटशदोद्वितीयः। भेर्यादिदेशमारभ्य श्रोत्रपर्यंतंबीचीत रंगन्यायेन शब्दा उब्दांतरोत्पत्ति जीयते। अत:सशदस्तृतीयः। शब्दः क्षणिकः स्वसजातीयोत्तर शब्द मुत्पाद्य पूर्व शब्दो नश्यतीनि स्थितिः। सर्वव्यबहारेति । हे तुपदमसाधारण कारणपरं । तेन नकाला दाबति ब्यासिः। ज्ञानपदंतु संज्ञांतर कथनाय।
त.सं. न्येतु इदमहं जानामीत्यनु व्यसाय सिधा ज्ञानव जातिरेव लक्षणं । सर्व व्यवहार हेतुरितिस्थ व्या. रूपकथन मित्याहुः। संस्कार मात्रेति संस्कारतर साक्षाद जन्यत्वे सक्ति संस्कार जन्यत्वे सति १२३॥ नित्व मित्यर्थः। सोयं घट इनिपत्यावारणाय सत्यंतं । ईश्वर प्रत्यक्षवारणाय द्वितीय नि शेषणं । संस्कार ध्वंसेति व्याप्तिवारणाय ज्ञानत्वं । योग्य विभु विशेष गुणानां स्वोत्तरोत्सभा- णनाश्यत्व नियमारध्यंसं प्रति प्रतियोगिनः कारणवाद्वेतिन । कारण तावच्छेदक संबंधस्यस मवायरूपत्वात् । अन्यथा संभवात् । कार्यतावच्छेदक संबंधस्तु यथोचितः। वस्तुत उभयो रपि समवायत्वेन ज्ञानपदं स्वरूप निरूपणार्थ बोध्यं । योग्यत्वंच प्रत्यक्ष विषयत्वं अन्यदने ||२३|| वश्यते । संस्कारे तरात्म मनः संयोगादिजन्यवाद संभववारणाय साक्षादिदिति । अव्यव- पाने नेत्यर्थः । अनुभव जन्यास्मृति हेतुर्भावनेति चक्ष्यमाण ता दनुभवजन्या भावना आत्म- निसूक्ष्म रूपेण चिरंनिश्चति । कदाचित्सरशादिदर्शने नतत्संस्कारो दोधोभवति। तदध्यवहि तोत्तर क्षणमेव स्मृतिरु पद्यते । आत्ममनः संयोगस्तु जाग्यदवस्थायां सदा तिवत्येवेतिष किया। आत्ममनः संयोगादीनांनतथेति। तद्भिन्न मिति । स्मृति भित्रमित्यर्थः। तद्ध तीति । सप्तम्यर्थो विडोषकत्वं । तद्वदिष्यकत्वेसति तत्प्रकारकले सत्यनुभवत्वं यथा- ऑनु भवस्थ लक्षणं । उभयत्र तत्पदेनै कस्येव परामर्श:। इदंरजतमिति नमे रजतत्वस्य प्र कारत्वे नाति व्याप्ति वारणाय पर्यंतं। तवैव क्तित्व पछुक्ति विशेष्यकत्वेन तद्वारणाय द्विती यसत्यंत । स्मति वारणाय विशेष्यं । ननु तथापिरंगरजतयो रिमे रंगरजते इति समूहालंब- नात्मक ममेरंगत्व वदंगस्य रजतत्व बद्रज तस्य विशेष्यत्वेनरंगत्वरजतत्त्वयो: प्रकारत्वे- नानि व्याप्तिरिति चेन। तदानिष्ठ विशेष्यता निरूपित तनि प्रकारता शालिवेति विवक्ष- - तसं. णात् । तत्र रंगनिश विशेष्यता निरूपितारंगत्व निष्ठा प्रकारता न भवति किंतुरजतत्व निमा प्रकार तैवतादशी तिनाति व्याप्तिः। ननु घटे पटत्व मिति शाब्दप्रमायाम व्याप्तिः। तत्र प्रथ ॥२४॥||मांतार्थस्थाविशेष्यत्वेन सप्तम्यं तार्थस्य प्रकारत्वेन तद्धिशेष्यकत्वाभावा दितिचेभात संबंधावळिन विशेष्यता निरूपित तनिष्ठ प्रकार तावत्वस्य विवक्षितत्वात् । घरत्वे स्टस बंधोस्तीति नक्षतिः। सएपेति । यथार्यानुभव एवप्रमेत्युच्यते नतयथार्थ ज्ञानसामान्य तथासति यथार्थस्मृतेरपिप्रामात्व प्राप्या स्मृति करणस्यानुभवस्य प्राणांतरवारतेरि त्यर्थः। तद भाव वतीति । तदभाववद्भिशेष्यकत्वे सतित प्रकारक त्वं लक्षणं । सएव नम||र. त्युच्यते। ननुरक्ष: कपिसंयोगी नि प्रमायामति व्याप्तिः। संयोगस्या ज्याप्य नित्वेन अये रसः कपि संयोगी मूले नेति प्रतीत्या कपिसंयोग तदभाव योरपि टक्षेसत्वादिनि चेन्मेवं।
media यदवच्छेदेन यत्संबंधावच्छिन्न प्रतियोगिता कयदभाबस्तदवच्छेदेनतत्संबंधावचिन्नन स्पकारता वाल्यनुभवत्वस्य विवक्षितत्वात् । कपिसंयोगाभावावच्छेदकावछेदेन कपिसंयो गज्ञानस्यश्चमत्वं । कपिसंयोगावच्छेदका बच्छेदेन कपिसंयोगसंबंधस्यसत्वातज्ज्ञानस्या प्रमात्वं । अव्याप्य रत्तित्वंच स्वात्यंताभाव समानाधिकरणत्वं । इदम व्याष्य रत्तिसंयोगादि प्रकारक भमस्थले ।व्याप्य रतिरजतत्वादि प्रकारक मलक्षणंतु प्रकार तावच्छेदक संबंधाब चिन्नप्रतियोगिताकत इभाववभिनविशेष्यता निरूपित तनिष प्रकार तावत्वेसत्पनु भवत्वं पर्वतोवन्हि मानिति प्रमायां समवायेजवन्यभाववत्पर्वतस्य विशेष्यत्वे पि अभायीय प्रतियोगि तायां प्रकार तावच्छेदक संबंधावछिन्नत्व निवेशानातिव्याप्तिः। नापिरंगरजत यो रिमेरंगा रजतेइलिममायामति च्याप्तिरंगत्वादि प्रकारतायरिंगत्वाभाववादिशेष्यता निरूपिनत्वा त.सं. भावात । तत्कस्म मपीति । प्रमाकरणमित्यर्थः। तथाच प्रमाकरणतं प्रमाणसामान्य लव्या. क्षण मित्सुक्तं भवति। असाधारण कारणं करणमिति । इदं नवीनमताभिमायेण। का ॥ २५॥ ला दशदि वारणायासाधारणेति । यदि लंबात्समय सामयी सत्वेपि कार्यानुसादस्त का रणस्यैवा साधारण कास्यत्वात् । व्यापारत्वेनानिमतस्येंद्रियार्थसंयोगादेरपि करणत्व मिष्टमेव । अतएव तदेतत्रिविध कारणमध्येयद साधारण कारणं तदेव करया मितिस्वा न मिति परार्थानुमित्योगि परामर्श एवकरण मितिचोत्तर यंयोलगति । तथाचफलायो गध्यवछिन्न कारणं करण मिति । पांचस्तु ।व्यापारवद साधारण कारणं करणं । व्यापारस्त ||२५|| ज्जन्यत्वेसतितज्जन्य जनकः। प्रत्यक्षे इंदियं करणं सन्निकर्षो व्यापारः। नच श्रोत्रेव्याप्ति: श्रोत्रमनः संयोगस्य तब व्यापार वातु श्रोत्र शब्दसंबंधानंतरमेव श्रोत्रमनःसंयोगस्या नुभाविकलात् इंद्रियार्थसंयोगादावपि कालस्य कारणत्वेन व्यापारवत्वात्तदारणाया साधारणेतीत्याहुः । कार्य नियतेति । नियतत्वंच व्यापकलं । कार्यव्यापकत्वे सतिकार्य- पूर्व सचिव मितियावन् । कार्यपदं व्याप्य व्यापक भाव पूर्वापरी भावयोर्निरूपकत्वात्स्व- रूप निरूपणार्थ । रासादापति व्याप्तिवारणाय नियतेति । कार्येति व्याप्ति वारणा- य कार्यपूर्ववृत्तीति । कार्यतावच्छेदक संबंधेनकार्याधिकरण कार्याव्यवहित प्राक्क्षणा वच्छेदेन विद्यमानात्यंताभावा प्रतियोगित्वं कार्यपूर्व नित्वं । ननु तथापितंतुरूपं पटभ तिकारणं स्यात् । तत्रापिकार्यनियतपूर्व इतित्व संवादितिचेन । अनन्यथा सिद्भत्वेस तीति विशेषणात् । स्वतंत्रान्वयध्यतिरेक शून्य त्वेसति कार्यपूर्व रत्तित्व मन्यथा सित्वत्त्वं यथा परंपतितंतु रूपं ततुत्वं . आकाशः कुविंद पिता। तंतुरूपसत्वे पर सत्त्वंतंतुरूपाभा न.सं. वेपटाभाव इत्यन्वय व्यतिरे कोनस्तः। किंतु तंतु सत्वे पट सत्वंतत्व भावे पराभाव इत्येवाव्या. कार्यकारणभावस्थले कारणपुरस्कारेण-वयव्याप्तिः कारणाभावपुरस्कारेणेव व्यतिरेक- ॥२६॥ || व्याप्तिः। ज्ञाप्य ज्ञापक भावस्थलेतु कार्य पुरस्कारेणान्वय व्याप्तिः कारणाभाव पुरस्कारेण व्यतिरे क यातिरिमिनियमः तुत्व संग्रहाय स्वतंत्रेति ! तबकारण तावस्बेड़क रूपेणान्चय यति रेक सत्यान् । कारणा भासस्यैवान्यथा सिद्धत्वंनतुपटं पति घटस्य । अन्यथा सिद्धेः कारण ता निषेध कत्वेन कारणत्वेन प्रती तस्यैवनिषेधोनत्व प्रतीतस्यैत्यर्थयोतनायकार्य पूर्ववृत्ति स्वामिति। नचकारणलक्षणे इदानीं नियतपदंमास्विति वाच्यं । रासभस्यपट सामान्य प्रत्य| Mail न्यथा सिन्धत्वासंभवायत्रपटे रासभः कारणं तबानन्यथा सिद्धले सति पूर्व रत्तित्व सत्वादा ति व्याप्तेः। रासभोपटंप्रति नकारण मित्येव सिद्धांत इति केचित् । यत्समवेत मिति। स्मि न्समवायेन वर्तमान मित्य र्थः। अनेन कार्य ताब-छेदक संबंध: समवाय इतिस्पर्ष जन्य भावत्वावविनंतितादात्म्येनदव्यस्य कारणव नियमातादात्म्यं कारण तावच्छेदक सं बंधः। तथाच समनायसंन्धावच्छिन्न कार्यता निरूपित तादात्म्य संबंधावच्छिन्न कार णतावत्वं समवायिकारणस्य लक्षणं। असमवाय कारण वारणाय नादात्म्य संबंधाव च्छिन्नत्वं । निमित्त कारण वारणायसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वं । समचाथिकारणत्व द्रब्य- स्यैव । कारणे नदेति। महत कार्य समनायिकारणेनेत्यर्थः । कार्यकारणयो: TERधेक रण्य घटक संबंधस्यैव कार्यकारण ताबछेदक संबंधत्वेन तंतु संयोगपटयोः समवायेनै व सामानाधिकरण्यात्समवाय संबंधावछिन्न कार्यतानिरूपित समवाय संबंधावछिन्नका रण तावत्वं । पटरूप संतुरूप योस्तुतंतौसामा नाधि करण्यात्कार्य सावच्छेदक संबंध: स्वा त.स. श्रय समवायः। कारण तावच्छेदक संबंध: समवायःातथाचवाश्रय समवाय संबंधाव-||व्या, लिन कार्यता निरूपित समवायसंबंधावछिन्न कारणतावत्वं । अनुगतलक्षणंतु समवाय ॥२७॥ स्वाश्रय समचायान्यतरसंबंधावछिन्न कार्यता निरूपित समवाय संबंधावछिन्न कारणता शालित्वं । आत्मविशेषगुणानां नकस्याप्य समवायि कारणत्वं । असमानाकारण नाशा- कार्य नाशइति नियमात् । तदभयभिन्न मिति । समनायि कारण भिन्नत्वे सति कारणव मित्या र्थः। कार्य वारणाय कारणत्वं । ननु काल पर संयोग समवायी कारणे काले ध्यातिरितिषेत्रासम वायि कारणता भिन्ना असमायि कारणता भिन्ना या कारणता तद्वत्वस्य विवक्षितत्वात् । का॥२७॥ लेपट संयोग निरूपितासमवायिकारणता तनिरूपिनानिमित्त कारण नाच भित्रैनीम त्यक्ष ज्ञान करण मिति । अयंपट इत्या कारक ज्ञानंफल भूनं प्रत्यक्षं । तब करण मिंद्रियं त '" दपि प्रत्यक्ष शब्द वाच्यं । करण प्रत्यक्ष मित्यर्थः। तदेवप्रमाणं तच्चकरणं करि दिद्रियंक चिदिद्रियार्थसधिकर्षः कचिज्ज्ञानं । तत्रंद्रियमा निर्विकल्पके घटत्वनाने।व्यापारस्तु सं युक्त समवायः। द्वितीयस्तु सविकल्पक ज्ञाने। निर्विकल्पक ज्ञानं व्यापारः। तृतीयंच सरिक ल्पक ज्ञानानंतरं जायमानेषुहानो पादानो पेक्षाबुधिषु निविकल्पक ज्ञानं । तत्रव्यापारः सपि कल्पक ज्ञानं । हानं दुःख साधनत्वज्ञानं । यथाश्चि कोमे दु:रसायन विज्ञानं । उपादानं चरूखसाधनत्वज्ञानं । यथा का तादौ । उपेक्षाचो भयासाधनत्वज्ञानीयथा तृणादौ । फल प्रत्यक्ष लक्षयति । इंद्रियार्थेति। आत्मा मनसा संयुज्यतेमनाईयेणेंद्रि मर्थे नतत:- प्रत्यक्ष मुत्सद्यते इत्यर्थप्रत्यक्षे। आत्मामनसा संयुज्यते मनइंद्रियेण तत: प्रत्यक्षरिता द्रिय प्रत्यक्षे। आत्माभनसा संयुज्यतेतत: प्रत्यक्ष मित्यात्म मा-त्यो। निरकार न. सं. कं ज्ञान मिति । तुरीयविषयतानिरूपकस्य निर्विकल्पकज्ञानस्यविशेष्याम्हि विधयाविशेष्या पनवगाहित्लानिरूपकतासंबंधेनप्रकारताशून्यत्वं विशेष्यताभून्सरसंसर्गताभून्यत्वं ॥२८॥ चेनिविनिगमनाविरहालक्षणत्रयंबोध्या एकत्रपक्षपाति नीयुक्तिविनगमना।निक्किल क ज्ञानसत्वेन प्रत्यक्षप्रमाण अतींद्रियवान्। किंलनुमानमेव । तथाहिापटइनिविशि यज्ञान विशेषणज्ञानु जन्यं विशिष्टज्ञानलात दंडोतिविशिष्टज्ञान वदाविशोषण ज्ञानस्यापिसविकलकलेनवस्थाप्रसंगानिर्विकल्पकसिलि।विशिष्टबुष्टि प्रतिनिश पणज्ञानस्यकारणवान्नाप्रयोजकांकासविकल्पकस्य विशिष्टयुक्षितेन विशेणज्ञान ॥२८॥ जन्यत्वनियमात् अयं निर्विकल्पको यथार्था यथार्थ भिन्नस्तुरीय विषयतयाविलक्षण नुभव इतिमव्याः। यथार्थ इति प्राचः। तदुभयमपीतिगोडवाः। समकार कंज्ञानमि .. ति। नामजालादिविशेष्यविशेषणसंबंधावगाहितया निर पकतासंबंधेनविशेष्यता वत्वंप्रकारतावलंसंसनिावत्वं चेति लक्षणत्रयमत्रापि।डिसायमित्यत्र नामप्रकार तयाभासते ब्राम्हणोयमित्यत्रजातिः। श्यामोयमित्यत्रगुणः पाचकोयमित्यत्रक्रिया।प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिति हेतु पद्मसाधारणकारणपरी लेननादृष्टादाबतिप्रसंगः। अव्यापारिले नविशेषणीयातहि नंद्रियेचतिव्यातिः अथवाढेतुपदमेव व्याभरपरं। तथावेनोक्तदोषः। श्रोनेणशब्दसाक्षा कारइनिलिनुदूरस्थ शब्दस्यकथं श्रोन संबंधः। न चात्र श्रोस्याकारारूपत्वेनसमवायस्स कलेन तत्संबंधइति वाय। अतिप्रसंगान् ।अतःकर्णछिद्रावछिन्नाकाशानु योगिकलवि शिवसमवायस्यैव शब्द प्रत्यक्षहेतुलांगीकारा दूरस्थशब्दस्यकथंतसंबंध इनिचेन्न। भेर्यादिदेशमारण्यश्रोनपर्यनं वीवीतरंगन्यायनशब्दाछब्दातरोत्सनेस्तस्यश्रोसंब न.सं धानोरीदंडादिसंयोगादेकशदोसि तस्मादनेशदास्तेभ्यश्रतयेत्तिसना तीयानां ध्या. शब्दानादिक्षुध्यातिः। वीची स्वल्पतरंगेस्पादवकाशे मुखेद्वयोरिनिमेदिनी। वृशिरिणतु ॥२९॥ | वंदरसमदृष्टंभावनाकृतिः। एनालगुणाअोशभक्षणिकामना। सोचरैयगुणेर्ना श्यायोग्याविभुगुणाइमेोएकदानुभवाभावा-नतेषांमुमपस्थिति रित्युदयनाचाः। विशे षणविशेष्यभावइति। सचविशेषणविशेष्य स्वरूपमेवा नातिरिक्त संबंधावंसन्निकर्षष दजन्यमितिाइदेशौकिकनत्यक्षज्ञान तथा प्रत्यक्षद्विविधालौकिकमलौकिकेति लोकिकतंबाविषयताविशेष: अनसन्निकर्षा निरुक्तापड़िधःकारणंकरणमिंट्रियं ।। २.९|| अलोकिकेपिकरणमिंद्रिया प्रत्यासत्तिापारः। साचत्रिधा सामान्यलक्षणाज्ञानरू क्षणा योगजधर्मभ्येति। सामान्यजानिस्त-ज्ञानं वालक्षणं स्वरूपंयस्या सेतियुस त्यापर्वतोचन्हिमान धूमादित्यादीधूमल रूपातज्ज्ञानरूपावाप्रत्यासतिः। असलिकृष्टानामिंद्रि याणा प्रत्यक्षाजनकले नातीनानागत्तधूमादिषुरक्षःसंयोगादेरभावारवाश्रयाणानिरिपन मादिनामलोकिकप्रत्यक्षेधूमत्तरूपसामान्यलक्षण प्रसासनिः कारणीज्ञानलक्षणातुसुरभि अंदनखंउइति चाक्षुषोपनीतभानेकारणावरूपःसौरभेणयोग्यसन्निकाभिावात्। योगनध मिस्तु योगिनांदेशकालविप्रकृष्ट पदार्थप्रत्यसकारणीभूता प्रत्यासनिः धर्मःपुण्यं ॥इनि श्रीतर्कसंगहव्याख्यानेपदार्थसागरे कृष्णावधूतपंडितकतोप्रत्यक्षपरिणेदःसमातः । श्रीगुरुभ्योनमः॥ प्रससोपजीवकलादनुमानस्य प्रत्यक्ष निरूपणानंतरमनुमाननिरूप्यतो अनुमितिकरणमिति अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायसिमानुमिनिकरणमित्यर्थः। प्रथम व्यालिज्ञानां ततोलिंगपरामर्शः। ततोनुमिति पर्वतोवन्हिमान्धमान्महान सवहित्पत्र तसं. अधमस्तनाग्निर्यथामहानसइनिव्यासिज्ञानां वन्हिन्याप्यथमयानयंपर्वतइतिपराम व्या. शज्ञान व्यापारःपर्वतोवन्हिमा नित्यनुमितिःफलं। अनुपश्यामितिकरणत मुपमाना ॥३०॥ दो वर्तत इनितदारणाय पर्वतेपन्हि मनुमिनोमीसनुव्यवसायसिमानुमितिर्षि वक्षिता। इदं प्राचीनमतनवीनमतेतुलिंगपरामर्श एवानुमान।मालिविशिष्टताहेतोःपक्षति लंपक्षधर्मता। व्यासिविशिवतत्पक्षधर्मताज्ञानंच यासिविशिष्टपक्षधर्मता ज्ञानप संधर्मताझाने व्यालि वैशिष्ट्यं च स्वनिष्टप्रकारतानिमितविशेष्यत्वाभिन्न प्रकारतावलसं बंधेना पक्षधर्म ताज्ञानंदधारा पक्षोव्याप्यवानितिपक्षेव्याप्य इतिचा तत्परितपरामशाइe. पिद्विविधः॥ व्यासिनिष्ट प्रकारतानिरूपित्त हेतुनिष्टविशेश्चत्ताभिन्न प्रकारतानिरूपित क्षनिशपिशेषनाशालिझानी यथावन्हि व्याप्यमया न यंपर्यत इति। तेनपक्षनिर विशेषतानिरूपितसाध्यनिष्ठप्रकारताशाल्यनुमितिर्जायते। यथा पर्वतोवन्हिमानितिादि तीयंतु व्यासिनिष्टप्रकारतानिरूपितहेतुनिष्ट विशेष्यत्ताभिन्नविशेष्यता निरूपिनपक्षनिष्ट प्रकारताशालिज्ञान। यथानिहव्यायधमःपर्वतेइति। तेनपक्षनिधप्रकारतानिरूपितसा ध्यानिटविशेष्यताशाल्यनुमितिम पतोयथा पर्वलेपन्हिरिनि।उभयविधानुमिति प्रत्युभ यविधपरामर्शःकारणं। तनदव्यय हितोत्तरवानिवेशान्नपरस्परंव्यभिचारः एचंचयन्हिता यानि निरूपितव्यापित्वावधिन्न प्रकार तानिरूपितधूमवावधिक विशष्यवाजिन्ना संयोगसंबंधावभिन्न प्रकारतानिरूपित पर्व तत्वावछिन्नविष्य ताशालिपराम् तापारिन्न जन्यपर्वतलावछिन्न विशेष्यता निरूपिनसंयोगसंबंधारगिल वन्हि ला विछिन्नप्रकारताशा ल्यनुमितित्वावचिन्नप्रतिवन्हित्वावधिन्न निरूपितव्यासिता सं . यछिन्नप्रकारका निरूपितधूमलापछि माविशेष्यत्वा भिन्नसंयोगसंबंधावछिन्न प्रकार या तांनिरूपित पर्वतत्वावशिनविशेष्यता शालि परामर्शलांवछिन्न कारण। वन्हित्ता बछिन्न निरूपितच्यामित्या वाधिन्न प्रकारतानिरूपित्तधमला परिलविशेष्यलाभि लविशेष्यतानिरूपित पर्वतत्वावछिन्न प्रकारताशालिपरामर्शलावछिन्नजन्म पर्य तता वछिन्न प्रकारतानिरूपितवन्हिलावछिन्नविशेष्यनाशाल्यनमितितापि नप्रति यन्हि लावछिन्ननिरूपिलव्या लिलावापिन्न प्रकारतानिरूतिभूमतीय छिन्नविशेष्यवाभिन्नविशेष्य तानिरूपित पर्यत लावछिन्नप्रस्मताशालिपराम वायच्छिन्नं कारणमित्येके अन्येतुउभयसाधारणव्यासि निष्टाविषय तानिरूपित ॥२१॥ हेतुनिष्टाविषयत्वाभिन्न विषयतानिरूपितपक्षनिष्ट विषयताशालिझानंपरामर्शः तेनपक्षनिष्टविषयतानिरूपित साध्यनिष्टाविषयत्ता शाल्यनुमिनिजीयते।उभयविधप रामशीदपिपक्षःसाध्यवानित्येवानुभाविकताताएपंचपर्व सोवन्हि मान धूमादित्यत्र पर्वतला वछिन्नोद्देश्य तानिरूपितसंयोगसंबंधावछिन्न वन्ति लागाजिनाविधेयता का नामितिलावभिन्न प्रति पन्हि वावछिन्ननिरूपितव्यालिलावछिलपकारतानिरूपित विशे व्य लाजिन्नसंयोगसंबंधावछिन्नधूमलापछिन्न विषयतानिरूपित पर्वतवाय चिन्नावि षयताशालि नियित्वावछिन्नं कारण मिति॥ इतिपरामर्शबादः॥ यासिलक्षणमा ॥ साहनियमइति॥ साहचर्य समानाधिकरण्यंतस्यनियमःअव्यभिचरित वंत अव्यभिचाराभावः। सब साध्याभावबद्दति लाभावरूपः। दंच्यासि स्वरूपनिरूपण। सत्धे तो लक्षण समन्वयः। वन्हिमान्धमादिल त्रसाध्यं वन्हिःसाध्याभाववाभावः ध्या. सं. २0 नदधिकरणं हदः। तान्निरूपित क्तित्व शेवालपंकजादौतदक्षायाधमेति लक्षणसमन्वय व्यभिचाराभाय स्यैवष्यासित्वेनत ज्ञानार्थ व्यभिचारज्ञानमावश्यक नितिअस (धे तौग्य भि-चार लक्षण समन्वय रूपातिव्यामिः वारणंबोध्या यभाधूमयान्यन्हेरित्य-अनातिव्या तिः। साध्यं धूमःसाध्याभायः धूमाभावः तद्धिकरणमयोगोलकं तन्निरूपित वृत्तिवेधूम स्य तदभायो नास्तीति। साध्याभाषीय प्रतियोगित्तायांसाध्यतावछेदक संबंधावासिन्नत्वं साध्यतायछेदकायाचिन्नत्यं चनिवेशनीया तेनसमायेनबन्यभावमादाय वन्हिवये भयाभायमादाय वन्हिमान् धमादित्यानाध्यातिः साध्याभावाधिकरणनिरूपिन त्ति तायांहेतु ताबछेदक संबंधायाछिन्नत्यनिवेश्या नेत्रवन्हिमान धूमादित्यादौ व न्यभावाधिकरणेधूमावयये समवाये नमस्ससत्येपि नाव्यातिः। नचैवंद्रव्यंगुण -whawan कर्मान्यत्वविशिष्टसलादित्यादौविशिभुसान्नाति रिच्यतइतिन्याया। शिवसताया भुधे सत्तायाश्चै क्य नद्रव्यलाभायाधिकरणेगुणादीशुधसत्तायाःसवेनगुणकर्मान्य सविशि उसत्तापि वर्ततएवेति तदभायोनास्तीत्यव्यापिरित्तिवाच्या वृत्तिवाभाव इत्यस्य वृत्तिदान यछेदकं यत्धे तुतानछेदकं तदवछिन्नवेलालयाद॥ तथाच ताशसाध्या भायाधिकरण गुणादिनिरूपित ऋतितावछेदकशुधसत्ताव तदनबछेदकं यत्रे ताबछेदकमियुकेगुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तासमितिनाव्यालिः। एतेनोदासीनेप तवादावपिनातिव्याति:। साध्याभावाधिकरणपर्द अधिकरणमा वछिन्नपरीनेनधू मवान् वन्हेरित्यादिस्थळेधमाभायाधिकरणदानरूपित रमिताभायोपिअधिकर गत्वा वच्छिन्नांतर्गतायोगो ल कनिरूपित हन्ति व स्यैव तत्वेन वन्हे तिव्याषिः।।
तथाचसाध्यतावछेदक संबंधावछिन्नसाध्यताबछेदकावचिन्नसाध्याभायाधिकरणलावृत्रिनि ॥२२॥ रूपितहेतुताबछेदकसंधारछिलरचित्तानवछेदकं यतुताबछेदकंतदवछिन्नल व्यापिन नुसतावानजातेरियादोसाध्याभायाधिकरणसामान्यादौहेतुतावदकसमयावेनवृत्तित्वाप्रसि ध्याध्यापिनहेतुताबछेदक स्वरूपान्यतरसंबंधन वृत्तिताविवक्षितेनिवाया तथापीदवाच्य ज्ञेयतादित्यादौसाथ्याभाया प्रतिमाप्यासिरितिचेन्ना यत्रथमस्त वाग्निरित्तिनिर्देशेनहेतुव्या पकतं साध्यविनाशित मितिहेतुव्यापकसाथ्य सामानाधिकरण्यरूपव्यभिचारा भावस्यव्यापित्ते नविविक्षणात्। तथाचहेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्येव्यात्तिः चन्हिमानधूमादित्यादोहनुमके लधिकरणपर्वतादिस्तत्तिोऽभावः। नहिपनाभावः। ॥१२॥ नमानेससान अमावस्य प्रतियोगिनासा धाताअपितु घटाधुदासीनाभावःतलनियो गीपटादिः अप्रतियोगीसाध्यंचन्हि।तसामानाधिकरपंधूमेइविलक्षणसमन्वयः।धूमयान्यन्ते रित्सनयन्होनातिच्यातिः।हेतुवन्ति हेलधिकरणमयोगोलकं तहत्तियसिंताभावःधूमानायः तल तियोगीधूम अप्रतियोगीयसाध्यं धूमोनभवतिनाशधूमसामानाधिकरण्यवन्ही नास्तीति। प्रतियोगिताओत्पनेनप्रतियोगितामयदकंयत्ताध्यतावदत्तदछिन्ले त्यविवक्षितः ने नयन्हिमादधमादित्यादौ तनहन्यभावमादाय काल नीन्यायेनसर्यवन्हीना तादृशाभायप्रतियो शितोपयन्हित्व स्पतदनबछेदकलालक्षति हेतुनिशधेयतायां हेतुताबछेदक संबधावचिन्त्य है तुतायछेदका वछिन्नत्वं चनिशनीया अन्यथावन्हिमान् धूमादित्यादौ समयायेन धूमाधि केर। शतपयय हत्यसायप्रतियोगिवेन बन्हेर आतिः विशिष्टस्यभुधानतिरेकि तया तद्धिकरणगुणा दियभाय प्रतियोगिवेनद्रव्यत्वस्यद्रव्यंगणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्वादित्यत्राध्यापि ॥ हेदुला
स.सं. बच्छेदकसं अंधावछिन्न हेतुनावछेदकावछिन्नहेलधिकरण वृत्यभायप्रतियोगितानबछट्कयत्साध्य
तावदकं तदवछिन्न साध्यसामानाधिकरण्यध्याति अभायीय प्रतियोगिसायांसाध्यताक्छेदक
शा संबंधावछिन्न संनिवेशनीयतेनवन्हिमानधूमा दित्यादौसमवायेनधूमानाबमादायनाच्यासिः।
बचतथापिपर्वतसाधुदासीनेत्तिव्यासिरितिवा-यामाध्यसामानाधिकरण्पमित्सत्यसाध्याधिक
रणनिरूपित्त रत्तिताबछेदयतु बाबछेदकं तदवछिन्नलमितिविपक्षणात्। नन्वमपिक
पि संयोगी एतदक्षवादित्यन कपिसंयोगस्याव्याप्यानिलेनहेतुसमानाधिकरण वाद व्यासिरितिवा
यांअभाये प्रतियोगियेय्यधिकरण्पस्यविशेषणात्। तथ्यस्य प्रतियोग्यनाधिकरणबृत्तिताइसंचवप्रति
योग्य नधिकरणयक्षेतु तापछेदकसंबंधायछिन्नहेनुताबदकापछि न्न हेलधिकरणेतहतिसा
ध्यताय छेदक संबंधावचिन्नप्रतियोगिताकाभान प्रतियोगिताननदकं यत्साध्यता वोदकंत
॥३१॥
दवछिन्न साध्याधिकरणनिरूपितवृत्ति नायट्कयोतुतायछेदकं तदवछिन्नातंव्यासिः। ससेतु स्थले उदासीनपटायभायमादायलक्षणसमन्धयःयभिचारिस्थलेसाध्याभावमादायातिया लिवारण। इसियातिवादापक्षपर्मताखरूपमाहान्याप्यस्येतिाहेतोरित्यय: स्वामिति सास- कीय अर्म सामसंशयानिवृत्तिरूपःप्रयोजनंयस्येति युत्पत्यास्वीयसंशयवित्तिजनक मित्यर्थी। चमेवपरार्थमिनिस्विपरशब्दयोरात्भाल्नीयान्यान्यदीयपरतयार्थिक व्यधिकरणबहुव्रीसपेक्षया मोबसमानाधिकरणबहुव्रीहेरेनन्याय्यत्वं । न्या. बोयलार्थानुमान न्यायप्रयोज्यंपरार्थानुमानापंचावयवसमुदयोन्याक अवयवत्वंच प्रतिज्ञापन्यतमत्वं भूयोदर्शनेनेतिव्यनि-चारज्ञानाभावसह कृत्तसाध्यसामानाधिक रण्यज्ञानेने त्यर्थी नतुबाहुल्येनसाहपर्यज्ञानव्यासिग्नाहका पार्थिवत्व लोहलेव्यत्तयोः शनशासाहर Hदर्श हीरकेव्यतिधारात्। तअव्यभिचारज्ञाननिश्य यःसंदेहभाव्यभिचारसंशयस्यापि व्यासि न्या. .. 'सं महप्रतिबंधकत्वानुभवान्। तहिरहस्तुइदवायंप्रमेयतादित्यादौखत्तासिनत्वान्न तर्क मपेक्षते। व हि मान्धमादित्यादौ तु धूमाम्न्याप्तिग्नहेउसस्य मानेतर्कः व्यभिचारशंकानिवर्तकः। य ३५॥ दिवन्हि न स्यातहि धमोपि नस्यात्। तयोःकार्यकारणभावान्। व्यभिचारशंकैवाप्रयोजक डीके त्युच्यते। तन्निवारकःयदिधूमावन्हि व्यभिचारीस्यात्तर्हि वन्हि जन्योनस्यादि त्याकारकः कार्य कारणभावभंगप्रसंगलक्षणस्तक ननुमहानसीय वन्हि घूमयोःसन्निकृष्टत्वेनसहयार प्रत्यक्षेपि सर्वेषांवन्हिधमानामसन्निकृष्टलेन प्रत्यक्षासंभवारकथं पर्वतीयवन्हिधूमयोालिस्मरणं। स्मरणस्यसंस्कारजन्यत्वेन संस्कारस्य प्रत्यक्षजन्यत्वेन पूर्वपर्वतीय वहिथूमध्यासेः प्रत्यक्षाभावादि २५० तिचेन्नासकलचन्हिधूमेषु लोकिक सन्निकर्षाभायेपिसामान्य लक्षण प्रत्यासत्याअलौकिक निकर्ष सत्ताहन्हि त्वा वछिन्न सामानाधिकरण्यत्वेन निखिलचन्हिधूभव्यात्पिप्रत्यक्षसंभवासर्वनी । यधूमे पिण्यासहीततेनधूमदर्शनेनयासिस्मरणसंनयात्परामशेपिपत्तेः। परार्थानुमान मान यविनि, न्यायप्रयोज्यपरा र्थानुभानी पायत प्रतिज्ञायवययपंचकसमुदायत्वाननुपरार्थानुमान मित्यस्य परस्याप्रयोजनं ये नेतिव्युत्पत्या पर समवेत्तानुमितिकरण परार्थानुमान लक्षणंभवति नि यलिंगपरामर्शपया स्वार्थानुमिति परानु नि त्योलिंगपरामर्शएव करणमिति वक्ष्यमाणत्वात्। अतःकथमपंचावयवाक्यसंपरार्थानुमानस्योक्तमिति-चेन्न।यलछब्दयोः पयाव यक्यास्य परनया विवक्षाभायात्। नुशब्दस्य हेतुपरत्वात्। तथाच तु यस्मात स्वयं धमादग्नि मनुमा यपरंपत्तिबोधाय तु परस्पलिंगपरामर्शमुत्पादयितुं पंचावयव वाक्यं प्रयुकेतस्मात्कारणात् यसंचावयवाक्यजन्य लिंगपरामर्शझानं भवति तलरार्थानुमान मियी कर्मप्रवचनीयप्रतियोगात्परनिनिद्वितीया परप्रतिप्रत्यर्थमिति पाठे परस्यपरामशीर्थमित्यर्थी अनेनपंचावयवनाक्येना प्रतिपादितात्।
व्या. ॥२६॥ न-स. ज्ञापितालिंगादालिंगरामर्शात्। प्रतिक्षेति।साध्यता बछेदकावछिन्नसाध्यप्रकारकपक्षनाथ दकावछिन्न पक्षविरोथक बोधजनकं बाझ्यं प्रतिज्ञा।उदाहरणवास्यास्तुविशिष्टे साध्यताव छेदका विशिष्ठ वैशिट्याव गाहिज्ञानी नतुपक्षतावछेदकविशिष्टइनिनतनातियासि पंचम्यंत लिंगप्रतिपादक वाक्य हेतुः। व्याषिप्रतिपादकंवाक्यमुदाहरण।योयोधूमपान ससोग्नि मान्मया महामसइत्यत्रप्रथमयसदार्थ महान सेवित्तीययपदार्थमहान सान्यस्मिंश्चकत्तहेतुमत्स्य तपदार्थ महानसे तदन्यत्र नसाध्यस्परन्हिमत्स्यशाद बोधेजानेसत्युत्तरकाले साध्येहेतु व्यापकताबोथोमान सोभवतीति व्यात्पिप्रतिपत्तिजनकत्वमुदाहरणवाक्यस्या पदानाबछेदका बचिन्नपक्षविशेष्यक प्रकृतसाध्ययाप्य हेतुप्रकारकबोधनमक वाक्यंउपनयः हेतुज्ञानज्ञाय्य साध्यवद्विषयक बोधजनक वाक्यंनिगमन। पर्वतोमन्हि मानिनि प्रतिक्षायाक्य पासायछिन्न h विशेष्यकवन्हित्वावछिन्न प्रकारकोधजनकला तथाचायमिति अयंपतलावछिन्नः नयाचप्रकृत साध्यहि बाप्ययमवान्। तस्मात्तथेति। तस्मात्यान्हिव्यायाधमताता तथाधमज्ञान हाथ वाहिमान। निगमनोसरकाले अवाभिततासमतिपक्षितताविषयकबोधोमामसभवति। लिंगा परामर्श लिंगज्ञानीव्यासिविशिष्टलिंगमकारकसम विशेष्यक ज्ञान मित्य तिरास्यत्रैविध्ये ज्ञाले तपरामर्शज्ञानस्यत्रैविध्यमर्थासक्षमित्यभिप्रायेण लिंगविभनतेसिंग नियमिति अन्वयेनध्यतिरेकेण च व्यात्तिमदिति अन्नयोनामयथाश्रुतयोर्हेतुसाध्ययोःसहारनहानेन ग्लासाव्यासिरन्थयच्यातिप्रकृत्यादिश्यउपसरव्यानमिति तृतीया। नदीज्ञानग्नालता यथा अनहे तुसाध्यसहभारमहरमाध्यासियत्तमित्यर्थ व्यतिरेको भावः।यथाश्रुनसाध्याभावहत्व भावसहचारग्नहलाहरव्यासिमत्व्यतिरेकव्यालिमला हेतुम्यापक साध्य सामानाधिकरण्यमन्वय न-में- व्यापिः साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिताबछेदकं यधेतुतायछेदकंतवछिन्नलं व्यतिरे १३० कन्यासः। साध्यंवन्हिः साध्याभायःवन्त्य भावः तव्यापकी मनोयो भायः थूमामाया मलतियोगि तापछेद कंयोतु ताबछेरकंधूमलं तदवछिन्नत्वं धूमे अन्यय यांतिमानक मिति। व्यतिरेकव्या शिान्यत्वे सत्यन्वयथासिमल मित्यर्थः। पृथिवीतरनिन्नागंधवलादित्यन्त्रपन्यावयव वाक्यानिद र्शयति। यति। प्रतिज्ञाथाक्यंहतुवाक्यंचान्वयव्यतिरेक परामर्शयोःसमाउदाहरणो पनयनि गमनबाक्यानि व्यतिरेक बोधजनकानि।नयंतयेति।इयंपृथिवीतथाजलादिवङ्गंधाभाववती नचेत्य तस्मान्न तथेति गंधवत्यादितर भेदभाववतीचने त्यथ व्यतिरेकपरामर्शस्तुसाध्या भावयापकाभान प्रतियोगिहेतु माम्पक्षइति। नवभावज्ञानं प्रतिप्रतियोगिझानस्यकारणले नत | ॥३७॥ दर्थ प्रतियोगिप्रसिधेरपेक्षणीयतयाइनरनेदाप्रसिध्धाकथं न्यतिरेकव्याग्निमहः व्यतिरेक - परामर्शमहश्यानुमिनियेतिन्नाजलादीनां येजलादिषुप्रत्येक प्रसिसाश्चतुर्दशान्योन्याशावास्ते षां कूट स्यसाध्यवादिति नदोषः। संदिग्धसाध्यवानिति। साध्यप्रकारकसंदेहविशेष्यलं पक्षल। इदं मोचः। ननुयत्रवन्हिप्रत्यक्षेपि पीने यन्हि मनुमिनोमीतिइछ यापर्वतोवन्हिमा नित्यनुमिति जायते। तबैतापक्ष ताभावाम्यभिचारः घनगर्जनेन मेघानुमितिस्थलेपीति नासिसा धिषाविरहविशिष्टसिध्यभाय रूपपक्षताश्रयत्वस्य पक्षलक्षणलाँदिति नव्याः। तादृशासिये रनुमिनि प्रतिबंधकहं तादृशतिध्यभायस्यानुमिति कारणलं पक्षता वछेदकावछेदेनानुमिति प्रतिपक्षतावछेदक सामानाधिकरण्येनसिधिनप्रतिबंधिका पक्षताबछेदकावछेदेन सि धिरेवप्रतिबंधिका पक्षतायछेदकसामानाधिकरण्ये नानुमितिप्रति सिधिमानं प्रतिबंध- को साधयितुमिछासिसाधयिषा। साधयते रिछायांसन्प्रत्ययः। यत्रसिधिरस्ति सिसा यि मस-पाप्यस्तितनसिसाधयिषाविरहरूपविशेषणाभावाहिशिष्ठाभाव इनिसिसाधयिषादिरहविशिष्टता या. यासियरभावोस्तीत्यनुमिति विनिायत्रसिधिनस्ति सिमाधयिषामिनास्ति तशिविरूप ३८ विशेष्याभावात्तिसाधयिषाविरहाविशिष्टसिध्यभावरूपपक्षतावर्ततइत्यनुमितिः। यत्रासिलि- नास्तितिसाधयिपावर्तते तत्रासिंसाधयिषाविरहरूपविशेषणाभा कात्तितिरूपविशेष्यामा वायेत्युभयाभाव प्रयुक्त विशिष्टाभायोस्नीतिपक्षताव्याप्यानुमितिः। यत्रसितिरन्ति सिंसाध यिषालास्ति तविशेषणविशेष्ययोरुभयोः सत्वेनयिशिवोनास्तीतिपक्षताया अभावाभा नुमितिः। यादृशामिसाधयिषासवेसिधिसले यागिकानुमिनिस्ताहासिसानिमापिरहविशि अतिथ्यमावस्तलिंगकानुमिती पक्षनेतिरक्तव्यां तेनसिक्षिपरामदोषियकालैयक्तिरिक्षा जायतामितिसिसाधयिषायामपिनानुमितिमसिसामयिषाविरहकाले यादृसिधिसलेनानु:- मितिस्ताहासितिक्विक्षणीयाः तेनपर्वतस्तेजस्वीपाषाणमयोवन्हिमानिलाकारकसिधिसत्तेपि पर्वतावन्हिमानिसभितेनविरोधः निभिनेतिासाध्यप्रकारकनिमयविहोत्यसपक्षलं उन यत्रसाध्यनिधप्रकारतायांसाध्यताबछेदक संबंधारछिन्नवसाध्य नावछेदकावछिन्न पनिवे शनीयाँ तेनमहान सादौसमयायेनयन्हेरसलेषिपर्वतीय वन्तादेरसलेपिनक्षतिभनिश्चित सा ध्यानावति। साध्याभावप्रकारकनिश्वय विशेष्यतं विपक्ष अभागीयप्रतियोगितायांसाध्य तापछेदसंबंधावछिन्नत्वं साध्यतायछेदका वछिन्नवंचदेयोअन्यथासमवायेनवन्यभावमादा य पर्वतीय वन्य भाव मादाय चमहान सादौ सपक्षेतिव्यात्विः तत्वनिर्णयविजयप्रयोजन के हे त्या शासनिरूपणंप्रसंगतःकरोति।सव्यभिचारेति हेतुवदाभासतेसलेतुरिवहे तुलप्र कारकालमविषयाभवतीति युसत्याहेत्वाभासपदेनैवदोषवत्व रूपसामान्य लक्षणस्योत त-से- व्या. लेनसामान्यधर्मप्रकारकज्ञानमंतराविछोषजिज्ञासानुदयेन विभागोनुपपन्न इनिशंकापरास्ता। हेतुत्वं च व्यासि पक्षधर्मतादिमतेसतिपंचम्यंतरादप्रतिपाचतांदोषलंचयद्विषयक ज्ञानप्रकृता नुमिनि प्रतिबंधकंतता तद्वत्वेन्चहेतोवज्ञान विषयप्रकनहेतुतायछेदक वत्व संबंधेनाकतो व्यभिचारज्ञानेपिहेत्तरेणानुमित्युत्पत्तेः प्रकृति दोपझानं यशेतुविषयकं तधेनु कानुमिची त्य थी यत्पदयद्रूपाबाछिन्नपरी तत्वंवद्रूपायाधिनतीअन्येयापर्वनोबा भाववानितिनमवि षय बन्यभावमादायमसेतोरपिटुसत्तापसिः। यद्रूपपदेतबाधतादेरेसविषक्षणानत्रयद्रूषा प्रसिध्या नक्षतिः। अथवाज्ञाननिष्ठयदूपावछिन्नविश्यताव्यापिका प्रकतानुमिति प्रतिबंधकतात दूपाचारित्वं दोपत। बन्यभावेति यासिवारणाययपाधि नेति विशिष्ट स्पवधानतिरेकेण हृदखावछिन्नविषयता मादाया संभव धारणाय व्यानिकेति।ज्ञानपदुमनोहायी प्रामाण्यज्ञानाना कंदित निश्रय परं । तेनाझर्यादिज्ञानमादायनासंभव अनुमि तिपदमजलक्षण यानुमि ति परामर्शोभयपरं । साध्य व्याप्य हेतुमानक्ष: साध्यवानिति समूहा लंबानुमति परंगा। ते न बाध ज्ञानस्य व्याप्त प्रतिबंध कत्वेपि नक्षतिः। यद्धा अनुमित प्रबंधक यथार्थ ज्ञान- विषयत्वं दोषत्वं । कामिनी जिज्ञासा वारणाय ज्ञानेति । सत्धेतौ बाधादिभममादायातिव्या प्तिवारणाय यथार्थेति । यथार्थत्वंच साशे। तच सव्यधिकरणप्रकारावञ्चिन्नाया यादि बोष्यता तत्तदनिरूपकत्वं तेन बाधश्चमस्य किंरिदंशेयथार्थेपिनक्षात रितिसंक्षेपास व्यभिचारस्य संज्ञांतरमाह। अनेकांतिक इति। साध्या भाव बनिरिति । साध्यतावच्छेरक संबंधावच्छिन निरवच्छिन्न साध्या भावाधिकरण पित हेतु तावच्छेदक संबंधा डि- ना धेयतावत्वामित्यर्थः। वन्दिमान्धूमादित्यादौसममायादिना बन्ाद्य भाषमादायाविध्याति सं. वारणाय साध्यतावच्छेदक संबंधादचित्रत्वं साध्याभावीप्रतियोगितायां निवेश्य ककिया. संयोगी एनक्षत्वादि त्यत्राति व्याप्तिधारणाय निरवभिननिवेश: वनिस्सन्दव्यत्वादित्य 2. संयोगादिक मादाया व्यानिवारणाय हेतु तावच्छेदक संबंधावचिन्न समुपलक्षण साध्य वदन्य तित्व हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितामित्यादिको ध्यं । इदव्यभिचा र ज्ञानमन्वय व्याप्ति ज्ञान प्रतिबंधकं । सर्व सपक्षव्यावर्त इति सयस निमित्त रजिवसामा न्या भाववानित्यर्थः। अयोगोलक मादाय धूमरूप साधेतु वारणाय सामान्यपदं। विपक्ष- न्यात इति पाठधिकेतु विरुत्थ वारणाय तदिति । इट्मासाधारण ज्ञानसपक्षाक्तिलयाहे-//ndon तो: पक्षांतविणव्याप्तिरारूपन्द्रतत्रसाध्य संदेझज्याप्ति संशयोभवर्ती विव्याप्ति ज्ञान म तिबंधक मिति ग्रंथकाराशयः। यदापक्षेसाध्य संझयस्तदा साधारण्यं दोषः। यदानिश्चय ।
स्नदानासाधारण्यामितिमांज्य:। न्यास्तु सपक्षपदं केवल साध्य वसरं । साध्या सामाना करण्य मासाधारण्यं सिस्थांत व्यायंशे सामानाधिकरण्यामहे प्रतिबंधक मित्याहुः अन्वय व्यतिरेक रशंत रहिस इति । सर्वस्यापि पसत्वे नव्या.स्थलांतराभाwww संशयाधायक- लेनो भयध्याति प्रतिबंध:फसमितिमोज्या नवीनास्तु केवलान्वयि साध्यकत्वं केवलान्वयि हेतुकत्वं नानुपसंहारित्वं । व्यतिरेक व्याति प्रतिबना नीति । साध्याभावाच्य भगनासा ध्य- बदरत्तित्व मित्यर्थः। निश्चितसाध्य बद रत्तित्वा दासाधारण्यस्यभेदता साध्या भारतिय रूप व्याप्ति ज्ञान प्रतिबंधक रनि पांचः। नव्यास्तु साध्या भारस्यव्यतिरेक.व्याप्तिगाप्तिमभनि त्यर्थ:। साध्य व्यापकी भूताभाव प्रतियोगिस्वरूपत्वादासाधारण्यद्भेदः । व्यतिरेक व्याप्तिज्ञा नप्रति बंधक इत्याहु: । अन्ये नव्यास्तुपक्ष विशेष्यक साध्याभाव व्याप्य हेतु प्रकारक ज्ञाने तसं.|| जाते साध्याभावग्रह सामग्रीत्वेन साक्षा दनु मिनिबंधक इति । साध्या भावसापकंहे|| न्या. वंतरमिति । साध्याभावव्याप्यवसक्षः सत्प्रतिपक्षः अस्य साध्याभाव सहसामपीत्वेन सा- llent क्षादलुमिति प्रतिबंधकत्त्वं । विरोधे एक हेतो: साध्याभाव सांधकत्वं । अत्र प्रात हे स्तथे- ति तयोषकताबीजैक्येपि भेदः। आश्रया सिख इतिआश्रय:पक्षतावच्छेदकावधिप क्ष: असिरधो यस्येति विग्रहः। पक्षतावच्छेदका भाववत्पक्ष आश्रयासिद्धिः तदान हेतुरामा या सिस्थः। सचनास्त्येवेति । सविशेषणे हि विधिनिषेधी विशेषणमुप संक्रामतः राति । शध्ये बाधे इति न्याये नारविंदे गगनीमत्वनास्तीत्यर्थः अश्मनोयत्व वदरविंदं सरभीत्सनु ॥४१॥ मितिय गगनीयत्ववदरविंद मित्या कारक ज्ञानं प्रतिगगनीयत्वा भाववदरविंद मित्यासितिज्ञा नस्य प्रतिबंधकवेन साक्षानुलिति प्रतिबंधकत्वं । पक्षधर्मताज्ञान विघटक तया परामर्श- " ज्ञान प्रतिबंधक मितिनव्याः। स्वरूपासियो यथेति । हेव भाप नावाने हेतुळ स्वरू पासिद्धि पक्ष धर्मता विघटक तया परामर्श प्रति बभ्राति । सोपाधिक इति । उपाधिनासहि तइत्यर्थः। उपाधिः सम्माविधिः शुरुष साध्य व्यापकले सति साधमान्याएक:पम धर्मावच्छि भसाध्यध्यापक लेसनि साधना व्यापक:साधनावच्छिन्न साध्यव्यापकलसति साधनाच्या पक:उदासीन धर्मावच्छिन्न साध्यव्यापकत्वेसति पक्षारत्तिसाधन-पखेसतिपक्षावृत्ति श्वेनि। आद्योयथा। धूमवान्वन्हे रित्यत्रार्दै धनसंयोगः। अयं व्यभिचारोनायक सत्प्रतिप क्षोनायकश्च । यत्रत्वसाध्य व्यापक उपाधिस्तत्रशत्धेनोपाधि व्यभिचारेण साध्यव्या भिचारानुमानं । यथा। वन्हिः धूमव्यभिचारी धूम ज्यापकाढ़ेंधन संयोग व्यभिचारित्वाद्ध टत्ववदिति । योयध्यापक व्यभिचारी सतध्याष्य व्यभिचारी नि। आर्गेधन संयोगै धूमव्या न. सं. पकत्वे ज्ञाते धूमे भादें धनःसंयोगव्याप्यत्वं ज्ञायते। आर्दै धन,संयोगेवान्ह मदत्तिव- च्या. रूपवन्यध्यापकत्वे ज्ञातेवन्हों आzधन संयोगव्याप्यत्वं ज्ञायतें। आर्दै धन संयोगा- ॥४२॥ भाव वत्तिवरूपो,पाधि व्यभिचारित्वे हेतोज्ञाते उपाधिव्याप्यसाध्य व्यभिचारित्वज्ञा नं सुतरां भग्न्येवोत व्यभिचारोत्थापक तयाध्याप्ति ज्ञान प्रतिबंधक: सत्लतिपक्षेतू प्राध्यभा वे नसाध्या भावानुमान। यथा। अयोगोलकं धूमवदन्हेरित्यादी अयोगोलकं धूमामा बदार्दै धन संयोगा भाचा दिति । दिनीयतु बायुर्व हिरिं दियप्रत्यक्ष विषयः प्रत्यक्ष स्पर्शाना श्रयत्वाद्धट बदित्यत्रोद्भूतरूपनकमुपाधिरित्युक्तमेव पक्षधर्मस्तु पक्षरशंतोभय सा धारणो बोध्या।नवन्हिमान धूमादित्यादौ महानसान्यखरूपपक्ष धर्मा वच्छिन्न साध्य व्यापक लेपिमहानसहा भावोनो पापिः। दृलन्योन्यथा। ध्वंसोनाशवानजन्यत्व.दित्यत्र- जन्यत्वावाच्छन्न नाशव्यापकत्वाद्भावत्वमुपाधिः। अयंव्यभिचारोभायक एव । जन्यत्वं नाश व्यभिचा रि जन्ये भावत्व व्यभिचारत्वात् । भाववाभाव नांशा भावयो:प्रागभाव व्यभिचारेण न सत्पतिपक्षोत्थापकः/ चतुर्थोयथा। गगनं क्रि यावत् भूतत्वार वदित्यत्र विशेषरणत्वावर भसाध्य व्यापकत्तास्पर्श बत्वमुपाभिः । अयमपिव्यभिचारोभायक एव । भूतत्वं क्रियाव्यभि चारी विशेष गुणा श्रयेस्पर्शववल व्यभिचारित्वादिति । नसप्रतिपक्षोभायकः। मनसिव्य भिचारात् । पंचमोयया। वायुगंधवान्वायुवादित्यवरूपन्द। अयं व्यभिचारोभायकामा अतिपक्षोभायको निरोपोनायकर । बायुत्वं गंधव्यभिचारितात् । वायुगंधाभाव वानरू- पाभावात् । वायुत्वंगंधाभावव्यासंगंधव्यापक रूपाभाव व्याप्तत्वाग्दवदिनि। पोयथा। वायुगंधान स्पर्शा दटवदित्यत्ररूपवत्वं । अयंस मतिपक्षोत्थापक एष। बायुर्गधाभाववा त-सं.नरूपाभवादिति । नतु व्यभिचारोभायकः। पक्षांतर्भावेण व्यभिचारस्यासं तत्वात्। कर-||व्या. का पृथिवी कठिण संयोग यत्वा दित्यवानुष्णा शीतस्पर्शवत्वंसप्तमः। भयंसरमतिपोस्थापक ॥४३॥ करका पृथिवीनभदलि भनुथ्याशीवस्पर्शाभावात् । नतुव्यभिचारोभायक: हेतुःसाध्यव्या पकवान् । नैतेषुस्वरूपा सिध्यादि नाचारितार्थ्याटुपाधि वैयर्थशंका। सर्वत्राप्युपार्दूषणां तर सांकर्यात् । ननुसाध्याप्रसिधि हेत्वप्रसिध्यो: सत्वात्कथमसिद्धित्रैविध्यामिति चेदुच्यते साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावः साध्या प्रसिधिः। यथा पर्वतः कांचनमयबन्हिमानित्यत्रब न्ही कांचनमयत्वा भावा देती हेतु तावच्छेदकाभावः हेत्वप्रसिथिः। यथापर्वतोवन्दिमान|४|| कांचनमय धूमादित्यत्र धूमे कांचनमयत्वा भावः। व्याप्तिपक्ष धर्मता ज्ञान प्रतिबंधिका। पूर्वातु न्यामिनान प्रतिबंधिका । उभयोरपिच्याप्यत्वा सिद्धावंतर्भावः। व्याप्यत्वस्य व्याप्तिमत्वस्या सिधि रिति रियहात् । साध्या भाव:प्रमाणांतरेण निश्चित इति । पक्ष इति शेष:। साध्यानाव वसो बाधः। अस्थयाह्याभावाचगाहितया साक्षा दनु मिति प्रतिबंधकत्वं । तदन्ता बुधिं प्रति तदक्षाववत्ता निश्चयस्य प्रतिबंधकलं यथा दोवन्तिमानिति ज्ञान का दोवन्यभाववानिति ज्ञानं प्रतिबंधकं । तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाव व्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबंधकवच यथाद दोचन्हि मानिति ज्ञान प्रति हदोवन्त्य भाव व्याप्य जलवानिति ज्ञानं प्रतिबंधक नभाधेसा ध्यसिध्योरप्यनुमिति प्रतिबंधकत्वात्कथं हेतु दोषाणां पं रत्नमितन्न । साक्षा लुमित न करणान्यतर प्रतिबंधकस्यैव हेखा भासत्वेन विवक्षणात् । उपाधिस्तु व्यभिचार सत्सति पक्षान्य तर द्वारानुमिति प्रतिबंधकः। साध्या सि द्विस्तु प्राचीनमते साध्य संशय रूपपक्षता विघटक दारानुमिति प्रतिबंधिका । नबीन मतेतु नियह स्थानांतरं। इतिश्रीरुष्णवधूत पंडितक- त.सं. तोतर्कसंग्रह तात्पर्य प्रकाशेपदार्थसागरे अनुमानपरिच्छेदः समाप्तः।। श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ अथावसर प्राप्समुपमानं लक्षयति । उपमिति करण मिति संज्ञायदं सिं ॥४४॥ जी अर्थः। तयोः संबंधः शक्तिः। सादृश्य ज्ञानंउपमानं । अनिदेशवाक्यार्थ स्मरणंच्यापार: सादृश्यादर्थ बोधकं वाक्यमति देश:। गोसः शवस्तुदर्शनादति देश वाक्या र्थ स्मरणंजा- यते । तदनंतरं अयंगवय पदयाच्य इति शक्ति यहोजायत इति सादृश्य ज्ञानस्योपमिति करणत्वं । उपमिनोमिउपमया जानामीत्यनु व्यवसाय सिद्ध ज्ञानमुपमितिः। इति रुष्णा वधूत पंडित हतो तर्क संयह तात्पर्यप्रकाशे पदार्थ सागरे उपमान परिच्छेदः॥ ५॥ उपमानेन शक्तियहोजायते । ततः शाब्दबोधइति फल निशेपजीव्योपजीवक भावस्यस्था श्रय करणत्वसंबंधेनोपमानशब्द रत्तित्त्वा दुपजीव्योपजीक्क भाव संगत्या शब्दं निरूपय ति। आवास्यामिति । इदंप्रमाण शस्य लक्षणं । सामान्य लक्षणंतु शाब्द प्रमितिक रणत्वं । बाब्दबोधः फलंपदजन्य पदार्थोपस्थिति ापारः। शब्दज्ञानं करणं । ननुज्ञायमा नशब्दः। मोनिश्लोके व्यभिचारात्। यथाचैत्रगामानयेति शब्दज्ञानात पदार्थोपस्थिति- र्जायते। कथं। आनयेत्यमादक नीड् धात्वर्थः भानचनं । तच्च दश विभाग प्रयो ज्य समीपदेश संयोगः। तस्यारख्यातार्थकतावनुकूलतासंबंधेनान्बय: ।मामित्सेत्रादि तीयार्थः कर्मवं। तचाचितत्व रूपं । तस्य धात्वर्यन्वयः। तिवर्थकतेश्वैत्रे समवाय नान्च य इति। तस्मात् गोनिश्छद्रदेश विभाग प्रयोग समीपदेशसंयोगानु ल सत्याश्रय व इतिशाब्द बोधः। आतलक्षण माह । महासनि। यथार्थ वक्तेति द्वितीया समासान लोका व्ययनिष्ठाखलर्थ बनामेति षष्ठी निषेधात् ।तच्पसे जकाभ्यां कर्तरी तिषधीस त.सं. मास निषेधात् । अर्थमनितिक्रम्ययथार्थ पडत वाक्यार्य विषयक यथार्थ ज्ञानवत्व-व्या. मित्यर्थः। पदलक्षणमाह । शक्तिमिति । शक्ति निरूपक मित्यर्थ: शक्तिमाह। ॥४५॥ स्मादिति। संकेत: इच्छा । एतत्पदजन्य बोध विषयोयमर्थ इटार खेत्यर्थः। ईश्वरप दंतुसंकेता धायक माचे तात्पर्यवत् । अन्यथाधुनिक संकेत निरूपक चैनादरदार, रुपाव शेष बो धो नस्यात् । नचद्वादशे हनिपितानामकुर्यादित्यादिनातत्रापि सामान्याकारणेश्व र संकेत इतिचाच्यं । नदीरध्यादि संज्ञार्यातदभावात् । अत: संकेतएव शक्तिः। जात्या रतिव्यक्तयापदार्थ इत्युक्त्या जाति विशिष्ट व्यक्तौ शक्तिः। ननुमीमांसक बड्यक्ति विशेषण||॥४५॥ तया जातेः प्रथमोपस्थितत्वाजासावेषगवादिपदानां शक्तिः। व्यक्ति लाभस्वाहिता तथासतिगामानयेत्यादौरधन्यवहारेणा नयनादेरेक व्यक्तावेव संभवे नानेक गवानयन- नाभवा hta व्याकरणाचथा। लः क्त एव । कोशार था। रगजानतः इरिधरंख पस्य गणे आप्तवान्यायथा हंसोमशत इति आप्तवाक्यान पदस्य हंसे शाक्तय व्यवहार तो यथा। किया। गामानये तिप्रयोजक वृत्धेनोक्त: प्रयोज्य सरध:गामामागीनयाश्चमानयेति पुनरपि प्रयोजक- त.सं. रत्धेनोक्त स्तथा करोति । तद्रषु बलिस्य गवाश्वे व्यक्तिविशेषयो: सास्वादनलैक शाफादिम न्या. त्वाविको रौपदस्थाश्चपदस्यच शक्तियहोभवति । वास्यशेषाद्यथा । यवमयंचरं निर्वप ॥४६॥ तीत्यत्रक शब्दो रथ व्यवहारा दीर्घशूकवि शिष्ट बीहिवाचक: अ कम्लेंट यंगु वाचकः अथवा कर्नाट व्यवहारा क्षेत्रगो धूमवाचक इति संशये। कसले नां जायतेपत्र शातनं । मोदमानाश्च निष्ठंति यवा कमिटा शालिन इतिवाक्य शेषादीर्घय कविशिष्ट शक्तियहा। विवरणाद्यथा। पचतीत्यस्य पाकंकरोतीति व यलार्थक क रोति नासारख्या तव्यारच्या नादारव्या तस्ययज्ञेशानेबहः। सिद्धपदसाविध्याथा। बा|unel डवो वेदपाठक इत्यत्र वेदपाटक समानाधिकरणत्वा दाडवाब्दस्यारणेति ग्रहः। पाठकलंचाध्यापकत्वं । तेनसनियादि वारणं करित्यज्यते। यथाल: कर्तरी सदस्यता "', वछेदक लापवाद लकारस्य सतावेवशक्ति:। सर्वनाम संज्ञक शब्दानांतुः । इदमेनछ योः प्रत्यक्षबाहेतीपाशक्तिःोजदाद परोमास्तिविषये । विपदस्य नि ज्ञासा विषये। सर्वपट व्यापकले। स्येवर नीदष्ट ध्ये वेत्रा। तत्का बारपितरि स्वातंत्र्य बाधा कोः साता से पवादबद्याला विनिगमना लारविनिगमना दिरहाचाना शनिवणार योनि परस्परसंबंधाभावात्। अनेकार भलें व विवक्षितेश- क्तियहे संयामा सरकारी। तदु भई हरिणा । संयोगोरि प्रयोगश्च साहचर्यं विरो- .
Imtiane
--
16
---
म
नेलवस्वंतर
धर लमण साहचर्यज्ञाला नारायबोधः। सहानवस्थानवध्य
संरध्य समाज शाननं । निशा शब्दस्यरात्रिदरिद्रो भयवाचक
नि-पायो:सावस्थानाभाव ज्ञानाशनिश भानशाबोधः। समरावणयोईट
समापदा प्रकारार्थबोधः। अर्थः शनी संसारछेदायमजे । रुष्ण
कत्वेपि संसार नज्ञानावास धापरत कार्यकारण भोजनकाले भूः केनमा कुपितोमकर बजाना म ब्रमोभय वाचकावे कि मकर त्वचिंगार मन्मथबोध: मसिस्थ किव्याहारोन्य शब्दसंनिषिः। सन भजे।.सामर्थ्य कारणालमत्त पि मदहतुत्वज्ञानान्म शाहसत- बोधः। औचित्यन्वयचो लं हालै धर्च। देवाः पुरादि सजाभगरराजते। काला निशाकिरात्रौ कि भानुः प्रशला पलिंगादिय॑क्तिः। मित्र उदयति । मित्रा- ब्दस्य ससिवाचकलेन सकत्वं सूर्यकारकलिंगत्वा उदात्तादि: स्वरमा इंद्र शवो वर्ध- स्व। आयुदात्ते पछी तसुरुषः। अंतोदाते बहुटी हित आदिना अश्यादिर चनं । शाक्ति ..
त.सं. लिविधा। रूवियोगायो नाले एक पदंतुचतुर्विध। हयोग रूनच्या. योगिक रूरिकमिति । अवयवार्थानु सधार सर्थ बोधिका शक्ति : रूडिः। तदबूट। गोमं Meaniदा अवयवार्थानुसंधाने नेवार्थ बोषिकााक्तिर्यागाय पाचक पदे। अक्यवार्थ सुन्दयार्थी भयबोधिकाशक्तिोगरूतिः। ते यागरूका देपदं । पं] कजनिकई रूपार्थबोधारदार शक्या पद्मबोधः। योगरूयोर्म ध्ये रूडे: प्राबल्यान मुदादिबोधः। पंकजंकुसुरोसादौ सानिध्याद्वर्थस्य बाधोनुसंधी यते नो लक्षण या कुमुदबोधः। सानिध्या भायो कुमुदत्वेनैवबोधेतात्पर्यंचेत्तर्हि पयत्वस्य बाधादक्य ॥४८॥ शक्ति मात्रेण नि; हे पंकजपदाकुमुद बोधः। प्रेयसो विरह पांडुरांननं शारदंविकच पंकज यथा। यत्रतु यौगिकार्थरूट्यर्थयोः स्वातंत्र्येण बोधस्तरोगे रूटं। कुशलादिपर्द।
कुशी व कर्तर्यवयव तथा बोधः। निपुणतु रूदया। इति तिवादशस्य संबंधो लक्षणा । सादिविधा निरूढ लक्षाणास लक्षणेति । गुस्थागणी ति। स्टलक्षणाद्वेधा। शक्या- र्थनिरूपित ससय २८ गुणसंबंधरूपाचेगीणी । गुणनिधि रिं सत्र निधिसादृश्य पर कर्णव धर्म संबंधः। तद्भिन संबंधश्चुत्वा पुष धन्दाकाम इत्यत्र पुष्यविकारादिः।ला पद प्रयोगे प्रयोजनं यत्र श्यते तत्र फल लक्षणा। सरसर विधा। जहल क्षणा अ जहल्लक्षणाचेति । शवयार्थ त्यागपूर्वक मन्यार्थस्य तत्संबंधिनोयत्र तात्पर्यंतत्रजह लक्षणा नथाचसनिष्टलक्ष्यतावच्छेदक रूपावचिनाविषता निरूपकत स्वान्य शम्यार्थ कि- विषयत्वा निरूपकत्वोभयंसंबंधेन लक्ष्य विशिष बोधप्रयोजकत्वं जहल्लक्षणावं। अज हलक्षणा बारणाय दितीयसंबंधः प्राचीन वेदांतिनामते.जहदजह क्षणांगीकारात्तद्धा- त.सं.रणा विच्छेदक रूपाधि तिव स्यतावच्छे के रूपण बोधाभारात् । नैय्या व्या. यिक मतेतु शाखाग व तदन्वानु संबंध एव जहल्लक्षणा । साचनिकपमा ॥४॥ संबंधेनपदे । सोयं देवदत्त इत्या तसंदशस्य तो मांशस्य त्याग:विशेष्यस्याभेदे नायं पदार्यन्वयः। नन्या पटोनित्य त्यादी घटत्वस्यैवसायंदेवदत्त इत्यादौतत्तांशस्योप लक्षणतया भाने नहिं रिझधक मिनिजहद जहलक्षणानाचे ति। अन्येनवीनास्तुतिया शत्यागेपि शक्यार्थ सागसंभवाज हलक्षणे त्याहुः। जहल क्षणाचतुर्विधा। के लासारी पा- साध्यवसाया लक्षित लक्षणेति भेदात् । केबलाजह लक्षणायथा। गंगायां चोष: घोष:आ||n४९ और कही।गंगापदस्य तीरेल क्षणा। लाक्षणिक पदप्रयोग प्रयोजनंतु शीतलत्व पावनत्वा- दि। सारोपा द्विविधा। गौणी गुत्धेति । उपात्तयोरर्थयोर भेद बोधिकासारश्य घटक गुणसं
चपणी। अग्निर्माणक
श्रा सजिन बंधार
घटक जीतादि म धेर्न तयार भईयों-
MALA
बादी क्षणासिक्षित लक्षणात परपर सर्वः सूक्षितस्य हास्यस
संबंध इति पता था कि पदें। फायस्येति बहुव्रीहे धमरपा
दे लक्षणा
ईनासर्वाच्य वाचक भावः। मयः ममेत्सव नयनयर
नेत्रपदेलमणा । एकार्थवाचक संबंधः। तत्संबंधी बने। मसब बाच्चबा भावा
मिनः। द्वितीयादि संबंनानयमः। एवंसंबंधत्रयादिविचक्षायामपि त्रसित सणेच या
स.सं. बारावतंसमाच्याय बहिरायाहिसंदरि । रक्त शब्दस्य कलसहकाटिदा चुंबनजन्य क्षत व्या. शिला धरे लक्षणा । शपयार्थालागार तदन्यानुसार संबंधो अजहल्लक्षणा।शक्यार्थ ॥५०॥ जहतीलसणेतिविग्रहः। स्वनिष्टलक्ष्यताबछेदक रूपावच्छिन्नषियता निरूपकत्वस्वा- न्यस्यार्थनिष्पाविषयताविरूपत्तो भान लक्ष्य विशिष्ट बोधप्रयोजकत्वं जहां क्षणाारणायातीय संबंधः। शक्ति वारणाय प्रथमसंबंधः। काकेभ्योदधिरस्यतामि त्यादौ रूपदेवारिजालादपि बोधः। लक्ष्य तावच्छेदकं दध्यु पधारकर। इदमेवोप लक्षणं । साहनतसदजन्यबोधविषयत्वे सात तात्याविषयत्वस्यैवोप लक्षण-५० वात् । लक्षदर्शन इत्यस्मारभाववासर। अनादेशः। यदना मतरी नपुंसके।ता पर्यानुपपत्तिलक्षणाबीजी नवनगानुपात:। गंगा रोष इत्यादौ तस्यबीजत्वेपिकाके भ्यो दपिरस्य तामित्यादौतदसंभवात् । उभयत्र तात्पर्यानुपपन्नःसत्वान् स्थान भेदेन तदुभयो कसनेगौरवाच । तात्पर्य तत्पतीनीयोश्चरितत्वं । नझवाक्यार्थज्ञाने हेतु मारमादिन्तु तासर्यग्राहकं । नतु शाब्दबोधेसह शादत्वावलिप्रति तासर्यग्रह जनकलेन कार णत्वापेसया तात्पर्यग्रहत्वेन भरण स्पषवात् । लक्षणाफिपदएव । नतुगक्ये । शक्यसंव धस्यैव लक्षणात्वेनगाक्ये तय भावेन तदभावात् । वाक्ये शक्ति स्वीकारेवाकार्थबोध- कस्यैववकृतिवसा परतंत्रत्वेनपूर्गेत्तरपद समभिव्याहार व्यत्येमानेद विधतानेक शक्ति कल्पना प्रसंगः। ननुगभीरायांनय योष इतिवाक्ये लक्षणा रछे तिचेन्न।तत्रनदीपदएक्लक्ष णात् । गरिस्पदयतु गाभेदेनान्वयः। नतोकदेशान्वयइति शंक्यं । चैत्रस्ययु रुकलं धान्येन धनवामित्यादौन शनात् । यदिशाक्यैक दे मयस्येवाव्युत्पमतांची कारे- Aaww4.00 त.सं.णयुक्त दत्तका बारेण धान्यन ती धर्मावला त्या मानोभयक देशान्वय तिच्या. सौकतासर्यग्राह- यसत्संबंधिनि संक्षणा। स्योपशब्दा थै सामीप्यवस्य वय: पूर्व प्राधान्य नान्नयबोध: अस न्यमान्वयबोधः असशक्षशब्दस्यतजन्य लक्षा णावमुनीत्यव अपदस्यानवय प्रणीते लक्षणा। पूर्वपदंतासर्य पाहकं । तसुरुषतु उत्तान शय इत्यादौत्ता पदमौलानावस्थावति लक्षण। तस्यशयपदार्थे शयन कनर्यन्वयः। उत्तर पदार्थ प्राधान्येनबोधः अन्योराजाराजांतर मिल दक्षिणायू ॥५१॥ व पदार्थ प्राधान्यादन्वयः। मिली की त्यादि समाहारी गौं । लोकपरमात विशिष्ट लोकस मुदाये लक्षणा विपदं तासर्ययाही यंगुल मित्यादि शव द्विगौर गालि पदस्यैवांगलिदा पारमाणावति लक्षणा। पूर्वपदंनापर्ययाकापंचगवघनमित्यायनेक वद्भाविद्विगोधनपद स्यैव पंचसंरब्याक गवाभिन्न धनबति लक्षणा। पूर्वपदंतथा । नाल पट त्यादी कर्मधारये। नील पदक नीलरूपवान निरूट क्षणा। तस्याभेदसं धेन घटेन्वय इति केचित् । नीलपदार्थो भने दसंबं धैन घट पदार्थ प्रकार इत्यपरे । वैय्याकरण खसूचि रित्यादि विशेषणोचरपदे उत्तर पदस्य लक्षणेति केचित् । अदेन प्रकार इति केचित् । घनश्यामइत्यादौ घनपदस्यतनिरूपितसा दश्य विशिष्ट निरूट लक्षणा। तस्यश्यामपदार्थेऽभेदेनान्वयः। नरसिंह इत्यादी सिंहपदस्य लक्षाको निलक्षणा । विद्याध. त्यादबपिवयापदा तत्सारश्य निरूढलक्षणा । मशब्द इत्यादौ शब्दपनार तदवांतर भेदक्षापकलसण्य विशिष्टे निरूढ लक्षणा। तस्यरामा पदे अभेदेनान्वयः। शाकपार्थिव इत्यादो शाकपदस्यतालिये लक्षणा । रघर्षर त्यादौस संसपदस्य सप्तत्वसंरज्या विशिष्ट निरूढ लक्षणा। दिसंख्ये संज्ञायामिति समासः। दिजार्थ व्या. त्यादौन्यधिकरण तत्पुरुषे द्विजपदस्यतदुद्देश्य कत्ववति लक्षणा। अतिमाल इत्यादीमालान २|| पदेपंडि वा लक्षणा। पूर्वपदंतात्पर्यग्राहक । कुंभकार इत्यादाबुत्तरपदार्थप्रधानेरुदंतस- मासेसर्वत्रशक्तिरेवेति नव्याः। अर्धपिप्पली त्यादावुत्तरपदे तत्संबंधिनि लक्षणा पूर्वप- दार्थप्रधान तयान्वय:मासजात इत्यादि प्रथमानरुपे जातपदे मासपरिमित काल सातत्व वति लक्षणा । मासपदंतात्पर्यग्राहकं । कृष्णश्रित त्यादी कष्णपदस्यनत्संबंधिनिलक्षणा। संबंधश्वा धाराधेयभावादिः। शंकुलासंड इत्यादीशंकुलायास्तत्संबंधिनि लक्षणा ।सचजा५ न्य जनक भाषः। यूपदार्वित्यादौ यूपादेससंदधिनि । पचप्रहात पिकति भावःसंबंधः। भूता बलि रित्यादी भूतपदस्थापि तथा । एवंचार भयं अक्ष शोड: राजपुरुष इत्याद्यनित्य व्यधिकर ण तत्पुरुषेष्ठ प्रधान बारक पदे सर्वत्र लक्षणा राजादिपदेन पुरुषादिपदार्थस्थ साक्षादव या भावात् । साक्षादित्यस्य प्रत्ययार्थमझरीहत्येत्यर्थः। निपातातिरिक्त नामार्थयो देन सा क्षादन्वय बोधस्या व्युत्पन्नत्वमिति नियमात् । अन्यथाराजापुरुषइत्यत्रापिभेदेनान्वय- बोधःस्यात् । घटोनपट इत्यादी घटपटाभ्यां नत्रःसाक्षादेवभेदेनान्वयान्निपातातिरिक्तति नीलोपट इत्यादी नामार्ययोरभेदसंबंधेनान्वयानेदेनेति । पीतांबर इत्यादि बडुब्रीहीतु सर्वत्र लक्षणेवारामल मालित्यादी तरेतरयोगद्वं देतु विभत्स्यर्थ द्वित्वप्रकारक बो भाम्बसाहि ये लक्षणा । उभयोःशक्तिरेव । नचैक क्रियान्व यित्वरूपसाहित्यस्य तत्रापिबोधात्तत्र लक्षणे- तिबाच्यं । क्रियाभेदात् । तथाहि रामलक्ष्मणो गलत इत्यादौरामादि पदस्य साहित्य विशि- ष्टे लक्षणांगीकारे साहित्यस्यव्यासज्य वृत्तितया तदवछेदेना व्यासज्यनेर्गमनल सं.|| स्यान्वयासंभवः। नचनीलघर इत्यादि कर्मधारयस्यद्वंदस्य चक्रोभेदः।उभयोरपिलक्षण व्या. भावादिति वाच्यं। अभेदे कर्मधारयःदे द्वंद्व इति नियमान । नचाहि नील घटयोरभेदइ- १३॥ त्यादौ कथंद्वंद्व इति वाच्यं । नीलपदस्यनीलत्वे इति लक्षणा। घटपदस्यघटत्वे। अभेदइत्य स्याश्रया भेदइत्यर्थ स्विक्षणात् । अहिनकुल मित्यादि समाहार द्वंद्वेतु नकुलपदे अहिनकु ल समाहारे लक्षणा। पूर्वपदं तात्पर्ययाहक। पितरा वित्यादि विरूपैक शेषे जनक दंतोली क्षणा | घटा इत्यादि सरूपैक शेषेतु घटत्वेनरूपेणानेक पटोपस्थिति संभवान्न लक्षणा अपट इत्यादिनञ्तत्पुरुषेपटपदस्य तत्संबंधिनि लक्षणा । तस्याभेदेननत्तों भावे |॥५३॥ भेदे वान्वयः । तथाचयत्रपूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं तनोत्तरपदार्भेलक्षणा यभोपकुंभं। य श्रोत्तपमा यस धान्यं तवपूर्वपदे सक्षणा । यथारचषः। यत्रोभय पदार्थप्रधान तान तब लक्षणा । यथा। स्नातानुलिप्तः। यत्रान्य पदार्थस्य प्राधान्य तत्र समासस्य लक्ष णा । यथापीतांबरः। यत्रोत्तरपदार्थप्राधान्येपि प्रत्ययार्थमदारी हत्या भेद बोधस्तत्रपूर्वप देनलक्षणा। यथा नीलोत्पल। अर्श आद्य जंतानां निरूट लक्षणा नद्दति । नतुसमास पयु क्त लक्षणायणापा:पुरुषः। शुक्लागोः समास पद पटिनये सतिपदन्वं अव्य यी भावाद्यन्य तमत्वंका। अव्ययीभवलमुलमा कर्मधारयोदिधुब्रीद श्चेतिसमान सः पाठः। समास प्रयुक्त लक्षणा शून्याव्ययपदकत्वेसति विशेषण विशेष्य भानापन विभिन्न धर्मि बोधक नामत्त्व अव्ययीभाव दंत वारणायस्वलोक इतिकर्मधारयवार यायचविशेषण विडोष्य भावापनेति विभिनेतिच धर्मि विशेषणं । राजपुरुष इत्यादितत्पु रुष वारणाया पाप इत्यादिमत्वथरय पदवारण यवाव्यय पदकत्वे सतीति । स्वर्वासइति .सं. तसुरुषचारणाय समास प्रयुक्त लक्षणाशून्येत्य व्यय विशेषणं । तत्पुरतु सर्वत्रसमास व्या. प्रयुक्त लक्षणास्वीकारात् । उपकुंभं अक्षपरी सारव्ययीभावेतु कुंभादिसंबंधिनिसमासप्र ॥५४॥ युक्त नामपद लक्षणा स्वीकारा द्विशेषण विशेष्यभावेन कुंभसंबंध्य भिन्नंसामीप्यंअक्षस बंध्याभिन्नं विपरीतं वृत्तमित्यन्वयबोधा लक्षणसंगति:। इदमन्यपदार्थं प्रधानाति रिक्ता- व्ययीभावस्य लक्षणं । समासप्रयुक्त लक्षणा शून्य विशेष्यभावापन्न पूर्वोत्तरान्यतर नाम पदकलेसति लुप्त दिली यादिविभक्तिक पूर्वोत्तरान्यतरनामपदकत्वेसति समासत्वंतसु रुषत्वं । राजपुरुष इत्यत्र विशेष्य भासपार दिय प्राधान्येन लक्षणा भावात् ॥५४॥ पूर्व पदोत्तरषष्ट्या लोपाच्च अर्धपिप्पलीत्यादी विशेष्यभावाप-नस्यार्धस्य प्राधान्यादर्धप दे लक्षणाया अभावादुत्तरपद षष्ठी विभक्ते लॊपाञ्चलक्षणसमन्वयः । इदमन्य पदार्थमधा नातिरिक्त तत्पुरुषलक्षणं। कर्म धारयवारणाय विशेष्यापरवमित्यादि द्विगुजणाय सत्संत । तत्रोत्तर पदे समाहारे लक्षणायाः सत्वात् । समास प्रयुक्त लक्षणा शून्यपदकत्देसति तुल्यार्थकानेक नाम पनिसमामा कर्मधारयत्वं । नीलोत्पल मित्यादौ नीलपदेनील रूपाश्री निरू. लक्षणायोः सासयुक्त त्वा भावासीयोस्लपस्योतुल्यार्थत्वा भावाञ्चलक्षणसंग ति: घन:श्यामा विद्या धन मियादाका गुणनिधिरित्यादिवद्धनादं पदस्यतत्सादृश्या- श्रयेनिरुड लक्षणाया सवानाध्याप्तिः। पंचगवं पंचफलीत्यादि द्विगुवारणायसत्यंत । इंदवार णाय विशेष्य। संविषयान्यत्वे सति संरयावाचक पूर्वपदकत्वेसति तुल्यार्थक पदद्धय परि तसमासत्वं दिगुत्वं । पंचानांगवांसाहस पंचगवामित्यादी पंचगोपदयोस्तुल्यार्थत्वालस- णसंगतिः। गोपदस्य गोसमाहारे लक्षणा। तदेकदेशगोधुवावर्यस्याभेदे नान्वयः।व्यु त.सं. सत्तिवैचित्र्यात्।पंचकव्या इत्यादिकर्मधारयारणाय प्रथमदलं। नीलोत्पमित्यादि वारणाव्या. यद्वितीयं। पंचभिः सहेतिपायकारणाचशेष्यं । समासप्रयुक्त लक्षणावसदकत्वेसतिस ॥५५५ | मास बहिर्भूत पदार्थ विशेष्यक बोधजनकानेक नामपरितसमासत्वं बहुब्रीहित्वं । चित्रगु रित्यादी चित्रपदेगोपदेवा चित्र गोस्वामिनि लक्षणायाः सत्वात्समास बहि त यसदार्थवि- शेष्यक बोधजनक पदयघटितत्वाच लक्षणसंगतिः। हरिः संदर इति वास्य वारणायसत्यं तं । राजपुरुष इत्यादि तत्पुरुषवारणाय विशेष्यं । नचपंचषा इत्यादावव्याप्तिः। तत्राप्यन्य तरत्वेलक्षणाया आवश्यकत्वात् । अव्यवहिन पूर्वापरीभाववत्वेसतिपरस्परा नन्वित विभि ॥५५॥ न धर्मावछिन्न धर्मिबोधकानेक नामघटितत्वं दंतवं । रामलक्ष्मणोपश्यतीत्यादौलक्ष- ण संगतिः। नील घट इत्यादि कर्मधारयवारणाय परस्परा नन्विते ति धर्मि विशेषणं।रामो लक्ष्मणश्चेति वाक्य वारणायसत्यंतं । तत्रसुबिभत्या व्यवधानात् । नीलघट योरभेदः अप्येक दंतहेरंब संबोदर गजानना। इत्यादौद्धंद्रस्यसाधुत्वाय विभिन्न धर्मावछिन्नेति । ता थाचनसमस्यमानपदार्थभेदे दंदः। किंतुसमस्यभानपदार्थतावच्छेदक भेदेइति कासत्त। नचनीलोसल मिल दि कर्मधारयस्थलेपि द्वंद्वएवस्यात् । तवपदार्थतावच्छेदक भेदेपिया अतदाश्रयेसर्ववप्राधान्य विवक्षा तत्रैवदंत इति नियमात् । यदिचतत्रापितथा विवक्षात हष्टमेव । अव्यची भावादि पटकान्यत्वेसतिसमासत्वं केवलसमासत्वं । यथापूर्वभूत:भूत पूर्वः । पूर्वपदस्यपूर्वकाल रति निलक्षणा। तस्यभूतपदार्थे भेदानान्वयः। चंद्र इवमुखमि त्यादौ चंद्रपदस्यचंद्रनिरूपिते लक्षणा। इव शब्दार्थसादृश्ये अभेदेनान्वयः। तस्यमुसेतुभे दसंबंधेनान्वयः। वियह वाक्याद्यारशबोधसमासानादिपरीत बोधः। यथाराजदत्तधन त-सं. इत्यत्र राज्ञा दत्तं धन यस्मैसइति विग्रहवाक्यादाज कर्तृक यसंप्रदानक दानकर्म धन मितिबो या. धः। समासेतुराज कर्दक दान कर्मीभूत धन संबंधीय इति बोधः। संबंधश्च स्वकर्मक दानसंघ ॥५६॥ || दानत्वं । तद्गुणसंविज्ञान पसुबीहिरदुषमानवबी हिरािते द्विविधो बहुव्रीहिः। तस्य समस्य मानपदार्थस्यगुणस्या रमस्यमान पार्थस्यच सम्यक् विशेष्य विधेयाप्रत कि यान्वयित्वेन ज्ञानं यस्मादिति वियहः यथा भूगादयो धातव इत्यत्रैधप्रभृतींनाम समयमा नपदार्थानां समस्य मानभूपदार्थस्यन्च क्रियावाचक तया निमंत्रितत्वेन धातुत्व प्रकारक बोध:। लक्ष्यक संबंधस्यैव लक्ष्यतावछेदात्यनेन रूपेणैव वादे बोधादजहत्स्वार्थलाMet णा। साथ दशम्यार्थ मजहती अजहत्स्वार्था । सचदनादित्वात्समास: अतगुण संधतान बहुव्रीहिस्तु। सममान पदार्थाभाव विशिया समस्यमानपदार्थस्य प्रताके . यान्वाय. ज्ञानं । यथाचित्रगुमानयेत्यादी गोस्वामिन एवानयन क्रियान्वयि वेनबोधः। अब जहत्स्वार्था लक्षणा । हातेसमासवादः। ननुयजनायात तीयरत्ते:सत्वाति दैविध्यं । तथाहि शाब्दबोधानंतरं वाक्यार्थोपस्कारार्थमर्थांतरबोधकोप व्यंज- ना। साच लक्षणामूलका अभिधा मूलकेतिद्धे धा। गंगायाँ पोष इत्यत्र स्वायत्तेशब्दप्रयागे किमित्यवाच प्रयुंजामहे इतिन्यायेनलाक्षणिकप्रयोगेप्रयोजनंवक्त व्यं । तच्चतीरगती त्यपावनलादेकं तपतीतिश्च व्यंजनयैवेति लक्षणा मूलका। अभिधान्लकातुशा क्तिगहन अर्थशक्ति कति दिविधा। सामोदसुमनोजातजुशेज तिमाधव इत्यादी प्रथम शक्त्य, वसंतबोधात्पश्चात्वष्णबोधेव्यंजनै। नाभिधा।प्रथमार्थ एवकुठित त्वात् । नापि लक्षणा। वाच्यार्थानुपपत्याभावात् । पातश्चेत्कांतकोदोष:श्रांतोसिस्वपि से णमित्यादौ वक्त कोप:प्रतीयते । साचार्थशक्ति मूलयाव्यंजनयैवेति चेन्मैवं । लक्षणायास्ता व्या. पर्यानुपपत्ति बीजकत्वेन शैत्यपावनत्वादिरूपे यकतासर्या छैत्यपात्र नलादि प्रजनन ॥५७॥ तीतिरपिलक्षणयबेति लापवान् । सामोदेत्यादौ शतयैव निर्वाहात् । अन्यथा शक्तिमाह क कोशादिबैय्यात् । नचतथापिवसंत कष्णयोरूपमाप्रतीति व्यंजनया। तत्रसमयाभा वामशक्तिः। बीजाभावानलक्षणेति वाच्यं । तत्रापि तासर्यानुपपत्तेःसवादजहल्लक्षण- व निर्वाहात् । वाक्यार्थनानानंतरंसाढश्यसंभावनेति केचित् । अयं कवि: सारश्यरिब क्षावान् विलक्षण सिष्ट वास्यप्रयोक्त त्वादित्यनुमानेननिर्वाह इत्यपरे।प्रानभेदित्यादीत||४५७॥ इयं मयि कोपवती विलक्षण वास्यप्रयोक्तादेत्यनुमानेननिर्वाहात्। यद्यानयत परी- प्रतीतिरनुमानपरिपाटी विरुत्त्युच्यते तर्हि संभावनायामंतवः उत्कटेकतर कोटि कःसंशय: संभावना। इतिव्यंजनावादः। आकांक्षेति। आकांक्षादिज्ञानमित्यर्थ:। अन्यथा- कांक्षादिभमाछाब्दबोधोनस्यात् । पदस्येति। यत्रयत्पदाभावेसत्यन्वयोनभवदितत्रतत्सदबत्ता माकांक्षा। यथागामानयेत्यादी गोपदालावेन्वयोनभवतीत्यानयपदेगोपदसमभि व्याहास। द्वारमित्यादौ प्रकरणादिनामपि धेहित्य ध्याहारेणान्वयबोधः। अभेदसंसर्गक शाब्द बो धे विशेष्यागोषणवाचकपदयो:समानाविभक्ति कवंतंत्र । नचनीलपट इत्यादि समास स्थले व्यभिचारः। सपोधातु प्रतिपादक यो रितिनीलपदोनर सपो लोपेपछयय लोपेपित्रा त्यय लक्षण मित्यनुशासनात्तत्रतादशज्ञानसत्वात् । भेदसंसर्गक शाब्दबोधेवसनामामा भक्तित्वंदयोस्तंत्र। यथाराज्ञःपुरुष इति । भेदाभेदान्यतरसंबंधेन विशेष्यत्तित्वं विशेषण वं प्राधान्येन क्रियान्वयित्वा होय। अर्था बाधइति । बाधनिश्चया भावो योग्यतेत्य १ न.सं.र्थः। उच्चारणनिवि। अविलंबेनपदोबारणजन्य पदार्थोपस्थिति रित्यर्थः। ईश्वरोक्तत्वादिति। व्या. वेदः पौरुषेयःवास्यसम्हत्वा भारतादिवत् । ते पानात्त्रयो तेतिर तेर्वेदस्यानि १५८॥ यतामित्यर्थः। शब्दस्त्रिविधःविध्याभिधाय कोर्थवादो मंबवेति । कतिसाध्ये साधन- बंविधिः। एतदर्थ कलिलोटतव्यादिप्रत्ययचटितः शन्दःप्रथमः।ज्योतिशे मेन वर्गका मोय जेतेत्यादि काम्यस्थले अहरह: संध्या मुप्रासीनेत्यादि नित्यस्थलेचचिकीद्धाराकासा ध्येय साधनता ज्ञानं प्रवृत्ति प्रतिकारणं । विधिविधा। सर्वविधिनियम विधि:परिसंख्या विधि श्येति । तत्रात्यंता प्राप्ताबायः। यथावर्गकामोयजेत । अत्रयजनस्वानासवान् । पत्रोभ ५८ ॥ योः प्राप्तावेको नियम्यते तनियम विधिः। यथाबीहीन वहंतीति । अत्रबाहि पुलस्वचिद्रलनम सत्म बहन तयोः प्राप्तौ मुसलावहननमे बनियम्यते । सर्वश्रप्राप्तस्य कचिद्विधिःपरिसंख्यावि धिः। यथा। पत्रपंच नसाभक्ष्या इति। अत्रसर्वेषां पंच-नक्षणेप्राप्ते पंतपंचन भक्ष्या इति । शशक: शल्लकी गो धासड़ी नर्मश्यपंचमः।अर्थवादस्त्रि धा। रगवाहोवादो भूतार्थवाद श्रेनि । सुगारोन्यथा । आदित्यो पायजमानः स्तरः। पानाहक त्वंयुन णः। प्रमाणांतरेण निर्णीतार्थ आपकोदुवादः यथा अग्निहिमस्यभेषजं । अयंप्रत्यक्षसि- दोर्थः। संतरपि तद्गुणज्ञापको भूतार्थवादः। यथा।जरायामप्ययंशूरः। देवदत्तोरात्रीभु- के दिवा अझुंजानत्वेसति पीमत्वादित्यायनुमानेन रात्रिभोजनादि सित्धेरापत्तिर्न थक प्रमाणालेतिहस्थ शब्देंतर्भावः । तथाच प्रत्यक्षानुमानोपमादशाश्वलार्येवमाणा नि10। संबाय लक्षण माह । एक स्मिन्निति । एक धातिविशेष्यतानिपित परस्परति रूत्थानेक धनिष्ठप्रकारता बाल्यनुभवलं संशयस्य लक्षणं । भावद्वयकोसादर. संशया- त.सं. प्रसिधेःस्थाणुत्व तदभावसुरुषत्व तदभाव कोटिक एव । पटपटाभावपटा इत्यादिसमूहा लंबन ज्ञानेति व्याप्ति वारणा को है। घटो द्रव्य मित्यादावति व्याप्तिवारणायाविरुधेतिया ॥५९॥ टत्व विरुधपटवाभावबानिति वारणाया नेकेति। संबायो द्विविधः उत्कटैकको टिकःस- मानेक कोटिक श्वेति । आय:संभावनेत्युचते। मिथ्याज्ञानमिति। तद भाववनिश्चविशे तानिपत ताठ र नुभव इत्यर्थः। तत्पदमेक धर्मपरं । तेननसंबाये तिव्यापिः। निश्चयत्वं वादेयं । तेननेछया प्रद व्याप्तिः। व्याप्यारोपेणेति । व्यापका भावरूपन्याप्यारोपेण व्याप्या भावरूपव्याप कारोपइत्यर्थः। यद्यपि तर्कस्यमानसारि ॥५४॥ पर्थयरूपत्वाद्विपर्ययेंतर्भाक्त। तथापिणेन संजननीयायांप्रतिबंधक विघट नद्वारोपयो गित्वेनवैलक्षण्यापृथकथनं। नर्केसाहचर्य नियम: कार्यकारणभावोवा आवश्यकः। ननुस्तान ज्ञानस्यापि चतुर्थस्य सत्वाकथम यथार्थानुभवस्य त्रैविध्यमि तिचेन्नातस्यापि मानस विपर्ययरूपत्वात् । प्रमापन्येति । प्रमाया: प्रत्यक्षादिरूप- चातुर्विध्यात्प्रमामन्यास्कृतिरापेतथेत्यर्थः । अप्रमाजन्येत्यत्राप्येवं । सखंलक्षयति।सा र्वेषा मिति । अनुकूलत्वप्रकारक ज्ञान विषयत्व मित्यर्थः । अनुकूलत्वंचरत्वं । विदज्ञाने इत्यस्मात्कर्मण्यनीयरप्रत्ययः। ननु पटोनुकूल इति ज्ञानेति व्याप्तिरिति चेन्न । ज्ञानेखा द्वेष दुःखेषु दुःखहेतोच वेदनेत्यनुशासनात् वेदानाया इच्छार्थक लेन उपयत्ययस्य वि षयत्वरूपसंबंधार्थ कत्वेन इतरे छान धीनत्वरूपानुकूलत्वस्ये बायाम नचइतरे छानधीनेछा विषयत्वमिति निष्कर्षात् फळेछयाउपायेचा भतीरपलेलायाउपाय नधीनत्वं प्रतिकुलदेवनीयामिति विवरदेवानवानदेशविषयत्व मित्यर्थः। फलद्वेषाद तसं पायद्देष इतिलक्षणसंगतिः अनुभवजन्येति। जायतेचपुनःपुनःस्मरणाररतरःसं-व्या. स्कार इत्यनुलदं ज्ञानपरमिति बोध्यं । सामान्यलक्षयति । नित्यमिति। एकपदेस्वरू पनिरूपणार्थ। नित्यत्वेसत्यनेक समवेतत्वंलक्षणं। संयोगवारणायनित्यत्वं आकाशा दिवारणाया यानेकेनि। उपाधिधारणयसमवेतत्वं । स्वाश्रयान्योन्या भाववद्याकिंचि समवेतत्वमनेकसमवेतत्वं तेनरूपत्वादोनाव्याप्तिविकोपेनातिव्याप्ति: अतएवसतो व्यारत्ताश्च । ब्यावर्त का इति। परमाना परस्पर भेद । इत्यर्थःश्च । प्रागभाव इति। सचम्यनजनकः भविष्यतीनियर रहेतु-सत् प्रतिये गिजन्य,। स्वम ॥६॥ तियोगि सदिकारण रत्तिः। संसर्गावटिरेतितात्म्याति संबंधाचा त्यर्थ:। अन्योपाभाव वारणायैतत् । धंसप्रागभावयोरतिव्याप्तिवारन यत्रैकालिके - नि। अहंकासावः प्रामाणिक प्रतियोगिकः। नत्व प्रामाणिक प्रतियोगिक : अभावज्ञानंपति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वेन प्रतियोगिसत्तापेक्षणात् । शशरंगनास्तीत्यादीभृगेशशीया व भाका नन्नत्यंता भावस्य नित्यत्वे भूतले घटानयनेपिपराभावमती निःस्यादिति चेत्राभू तरपट संयोग प्राग भाव ध्वंसयोरत्यंताभाव प्रतीति नियमकत्वात् । घर:परीनभवती- ति। तादात्म्यसंबंधावडिन पटाभाका घटे। अयमेव भेद इत्युच्यते। एकप्रतियोगिकयो- बस प्रागभावयोरिक प्रतियोगिक योरत्यंताभावान्योन्या भावयोर्भेदः। अनेकत्वस्य बहुत्वसंरच्यारूपत्वे ाप्तिः। एक त्वसंख्यावद्भिनवेदव्यत्वादावव्याप्तिः। अपेक्षा बुधि- विशेष विषयत्वरूपैकलवद्भिनले तारशैकलस्य केवलान्वयिलेनासंभवरतिभावः। संस र्गभेदात् । केबलात्यंता भावाद्विशिष्यत्यंताभावोषिक्षः। केबलदेबदनसद्भावेपि दंडाभावा त.सं. दंड्यभाव इति प्रतीते:। एकसत्वेपि दयंनास्तीतिप्रतीसादेवावन्निाभावोभिभः संयो च्या. गेन घटसत्लेपिसमवायेन घटोनास्तीति प्रतीतेः। तचटवति घटसामान्यानावप्रती दर्शन १६॥ नाद्विशेषसामान्याभावयोर्जेदः । अन्यथायत्किंचिद्धट वात पदोनास्तीतिप्रतीत्यापतिः। द्धा प्रतियोगिक भेदादिशिष्ट प्रतियोगिक भेदोतिरिक्तः। शुधघटेनीलपटोनेतिप्रतीते: । अयं घटोपि चटपटोभयंनेतिभतीतेरेक प्रतियोगिक भेदनाद्वेवावछिन्न प्रतियोगिक भेदोति रिक्तः। तहटे अयं घटोघट सामान्य नभवतीतिप्रतीतेस्तद्धट भेदाह सामान्यभेदोतिरिक्त । व्यधिकरण धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताको घटनपटाभावो नांगीक्रियते। अभावज्ञानस्य । विशिष्ट वैशिश्यावगाहित्वेन घर बेन पटोनास्तीतिमतीतेपटवायच्छिन्नयर निपनियो गितावगाहित्यासंभवात् । अतिरिक्तत्वे व्यधिकरण धर्मावलिमाभाव: केवलान्वयी।
अभावाभावोभाव एकना-रिक्तः। अन्यथानवस्थिते रितिप्रांचः। अतिरिक्त एव। तृती याभावस्य प्रथमा भावरूपत्वा-मानवस्थेतिननीनाः। अन्योन्या भावाभाव: प्रतियोगि- तावच्छेदकरूपः। यसमा भाव:प्रागभाव ध्वंसश्चातयोगिसरूप:। अत्यंताभावस्था ‘तियोगिनासाकं विरोधः। अन्योन्या भावस्य प्रतियोगितावरेदकेन साकविरोधः। विरो- धःसहानवस्थानं । अत्रात्यंताभावोयदि नित्यस्तहितियोग्य भावयोः सामानाधिकरण्य ययानित्सरतालिका सवाछेन्नतियोमिताकत्व गतिनित्यं नगालेयोगिस तादशायांगत्यंतामनस्तन लियोणारहाणेत्यंताभाव आगच्छतीति वाच्यंाक्रियामा वात् । अभावरत्यभावस्याधिकरणापत्वं। इातेपदार्थनिरूपणं। अथसाधर्म्य नि रूप्यते । गुणकर्मणीदव्य एव । योग्यविभु । शेषगुणानां योगपद्य निषेध: बुधिसुखदुः - त.सं. खेशारुति शब्दाःयोग्याः। एते क्षणिका:। बुधिसरखदुःखे ग पश्चल भावनाःस वि व्या. षयकाः। पट इति व्यवहारविषयोयमित्यनुभवाछब्दोपिसविषयक इति केचित् । देष ध ॥२॥ धर्म भावनास्तु नक्षणिकाः नापियोग्याः। अतिंद्रियत्वेन कार्यानुयाएका उत्पत्तिम णादारभ्यसूक्ष्मरूपेण स्थायिनः कार्यानंतरंनश्यंतीति सांप्रदायकाः। व्यास्तु अपूर्वमु स्पाय नश्यति कार्यानंतरमपूर्वस्यनशिः। अपूर्वस्तुस्वरूप संबंध विशेष रति।सामान्य दव्यगुणकर्मस विशेषा: नित्यदव्येषु । समवाय: प्रतियोगितानुयोगितान्यतरसंबधे न दव्यगुणकर्मसामान्य विशेषेषु। अभाव:स्वरूप संबधेनसप्तपदार्थेषु। अवयवाव|१६२॥ य विभावोद्रव्यस्यैव । समवायि कारणत्वंच । अमवासिकारण गुणकर्मणोरेव। निमित्त कारणलं सर्वेषां । सामसरिमाणं-रापे कारणं । व्यापरिमाणपृय -- क्त्वसंयोगविभागपरत्वा परत्वगुल समिति त्वरणाचलस्थापका:सामा न्यगुणाः।रूपरसगंधस्पर्श सां सिधिक पत्वस्महशः बुधिस खदुःखेजमप्र यल धर्मा धर्म भावना: विदोषगुणाः। रूपरसगंधस्प संख्या परिमाण पृथक्त्व- संयोग विभागपरत्वापरत्व गुरुत्वनैमित्तिक दवत्व वेगस्थितस्थापका:पृथिव्यां। गंधनैमित्तिक द्रवत्व स्थितिस्थापक वर्जाःसां सिधिक दवत्वस्नेहसहिनाएतेगु णाजले । रसगंधस्थितस्थापक वर्जाः पृथिवीगुणास्तेजसि । स्पर्शसंरव्यापरिमा ण पृथक्त्वसंयोग विभागपरत्वापरत्ववेगा: बायो। संख्यापरिमाण पृथक्त्व संयो गविआगपरत्वापरत्व शब्दा: आकाशे। संख्यापरिमाणपृथक्त्व संयोग विभागपा रत्वापरत्वा निकाल दिशोः। संख्या परिमाण पृथक्त्व संयोग विभागपरत्वापरत्व बु नसं घिसख दुःरवेला द्वेष प्रयत्न धर्माधर्म भावना आत्मनि संख्यापरिमाण पृथक्व व्या संयोग विभागबुधि इच्छाप्रयत्ना: परमात्मनिसंख्यापरिमाणपृथक्त्व संयोग विभा- १६३॥ गपरत्वापरत्व वेगा:मनसि। पृथिव्यहेजोवायुमन:सरमे । पृथिवी नसतेज: करूसं । पृथिवीजल यो:रसः। पृथिव्यांगंध:। पृथिव्यतेजोवायुषु स्पर्शः । गुगलमा लयोः । द्रवत्वं पृथिवी जल तेजःस। स्नेहःजले । शब्दः आकाशे । बुधिक रन दुःखेछ। प्रयत्न धर्माधर्मा: आत्मनि । संस्कारः पृथिव्यप्तेजोवायुमन आत्मस ।रयापरि- माणपृथक्त्वसंयोग विभागपरत्वापरत्वा निनवस दव्येषु। इतिसाधर्म्यनिरूपणं ॥३॥ अथ कथा दोषा:। अनेकवकृकः। पूर्वोत्तर पक्षवाक्य संदर्भःकथा साद्वित्रिविधा। बादोजल्मोपितंडाचेति । प्रमाणफलतत्वबुभुत्सूनां कथावादः। पर शानिराकरण पक्षसा धनवतीििीयुकथाजसः । सपक्षस्थापनहीना विजिगीषुकयातंतानो पास्वयःडलं जातिविथानामिति । अभिप्रायां प्रयुक्तस्या िनरं प्रकस्या दूषणं- छलं । यथा केशवं सेवने चैत्र इत्युक्तेर तयाभिप्रेतस्य केशव शब्दस्य के उदके शबंसे वत इत्यर्थांतरं का' : दूषणं । सपसासाधकं परपसासाधकर । साधकंउत्तरंजातिः। सा चोत्कर्षसमा अपकर्ष समासंशयसमा अहेतु समामर्शपति समाजविशेष समाउपपनि समात्यसमा अनित्य समासाधर्म्यसमावैधMसमावर्ण्य समाअवर्ण्यसमा विकल्पस मापक्षसमास्तमान करण्यसमाजसा माना करप्यसमा संग-समाप्रतिरशंत समा अनुत्सति समाप्रकरण समांसपलबिसमानुपलब्धिसमाकार्यसमेतिचतुर्विदानि धा। तत्रप रोक्त साधनादेव तदव्यापक धर्मस्यपक्षे भापानमुत्कर्षसमा यथावान्दः अनिस:कार्य- ..
सं. वाट वदित्युक्ते यदि कार्यवहेतु ना शब्दो भनित्य:स्यानहि तेनैव हेतुना घटवत्सावयव:-न्या. स्थात् ॥ परोक्त दांतसाधर्येणपक्षेपराभिमत धर्मानरस्याभाव साधनमयकर्षसमाय entlथा। यदि कार्यत्वेनशब्दो घटबदन्त्यिः स्यातर्हि नेनैवहेतुना शब्दो घटवदश्रावण: स्यात् ॥ २॥ साधारण धर्म प्रदर्यसंशयोदावनंसंशयसमा। यया। शब्दस्या निन्य घटेनसहकार्य त्व रूपसाधन॑यथास्ति तथाशब्दत्वेन नित्येनसहश्रावणत्वरूपसाधर्म्यमस्तीत्यु भयसा धर्म्य दर्शनात्संशयः स्यात् । एकपरिशेष नियामकाजावान् । शकालत्रयेपि हेतुत्वासंभवेना हेतुत्व कथनं हेतुसमा । कार्यवरूपहेतुरनित्यत्वरूप साध्यापूर्वकाल निर्यदि नदासा-1६४ ध्यस्य नदानीमभावात्तस्य नसाधकत्वं । पश्वात्काल प्रति बेलपूर्वकाले साधना भावात्तस्य न साध्यत्वं । उभयमेककालदत्तिचेकिं कस्यसाध्यं किंकस्थसाधन मिति विनिगमना विरहात ॥४॥ अर्थापतिपुरस्कारेण साध्या भावापादनमापचिसमा। यदिशाब्दस्या नित्य साधा दनित्यत्वमर्थापत्लासिध्यनितर्हि नित्य साधाचित्यलमपिसिभ्येत् । एकतरावधारणे नियामका भावात् ॥ १॥ सर्वासियोषमसंगोद्धावनम विशेषसमा । कार्यवसाधर्म्यणशब्द- स्या नित्यत्वचेलमेयतसाधर्म्यणसर्वस्पाप्यानित्यत्वस्यात् । मदुक्त साधर्म्यणतसिस्थि: नवदुक्त साधर्म्यणेत्यत्र ननियामकं ॥६॥ भयपक्षसाधम्र्येण साभनोपपनिरुपपसिसमा यानित्यवसाधन कार्यखमुपपद्यत इति शन्दस्या नित्यत्वं तदा नियत्व साधनमपि किं चिदुपप ग्रत इति नित्यत्वं किंनस्यात् ॥॥ धर्मस्य नित्यत्वानित्यत्व विकस्मारधर्मिणः नित्यत्वसाधन नि त्यसमा शब्दस्य भवद्भिर्य दनित्यत्वमुच्यते नचित्यमनित्यवा। नित्यं चेत्तदाशब्दबत्तेरेवसा ध्य धर्मस्य नित्यत्वाब्दस्यापिनित्यत्वमागतं। यचा नित्यंतदाशब्दे कदाचिद नित्यत्वाभावोस्ती त.सं. नित्य एव शब्द इत्युभ 'यापिशवत्वं ॥अन्त्यिदृशेतसाधर्म्यात्सर्वा नित्यत्वप्रस व्या. गोहरन मानत्यसमा। यसपनियतपटेन स्थान्दनिस शब्द इ.च्यते तदा येनकेनचित्धा ॥६॥] मणसर्वस्यापितसादृश्यादानेत्यत्वस्या ॥५॥ साधर्मेणापना हेतुषक मुनरं साधर्म्यस मा । यथा। आत्मासंक्रियः क्रियाहेतुगुणवत्वासोष्टवत् । अत्रक्रिया हेतुनुणश्च कियाजनक वायुयादि। अत्रोत्तरं। यदिसाक सामन्य सकिरः आत्मातर्हि विभुत्वरूपाभिक्रिया साधानिकियएपनिस्थात् । विनिगमकाभावात् ॥ वैधये॒णस्थापना हेतु दृषकमु तरंवैधर्म्यसमा। यदि क्रियावतोलायसवा कियायालयातर्हि विभुत्वरूपादै धा- ut निष्क्रियएव किंनस्यात् । तत्साधाकिया ना भवितव्यं नवैधानिष्क्रियेणनभवित व्यमित्यत्रनियामका भावात् ॥१॥ स्थापनापन्ट रष्ठांनधर्म पक्षेसा धनं वर्ण्यसमा ।।
7 क्रियाजनक नोदनाव्य संगणवहा सोडादेः किमावत्वं भवतु। आत्मना कि रावल कि याज नक नो नारय संयोगवत्वमाप स्यात् ॥२॥ साध्य हैतुरूपयोर्मियोप पक्षे ल्यतासा धनमवर्ण्यसमा । लोष्टादिगतनोद दिल साजनरल मान्य संस्था यथा सिधेनक्रियाहेतुराणेनात्मनि क्रियावत्वं साध्यते तथा ता -शक्रियावन किया जनक गुण वत्वमपिकिमिति नसाध्यते। नियामकाभावात् ॥ १३॥ दृशंत विकल्संप्रदर्य दार्शतिक वि- कल्प कथनं दिकल्पसमा । क्रियाहेतुगुणयुक्तं किंचिद्गुरूायथा लोष्टादि। तादशगुणयुक्तं किंचिद्ध तुला यथानायु:। एरक्रिया हेतुगुणयुक्तं किंचिद्वस्तुकियाचस्यातायथामेछ। तादृशंकिंचिनिष्क्रि यं स्यात् । यथात्मा। पूर्व विक मो भवति अयंतु नभवतीत्यन नियामका भावात् ।।१४।। शांतस्यपक्षतुल्यता कथनंपक्ष समा। यथा लोधस्तथात्मेतित्वयोज्यते चेत्तदा य थात्मा तथा लोप इत्ययागतं। य द्यात्म नि क्रियावत्वं साध्यतेतर्हि लोछेपित- -- सं. साधनीयं नेति जायथालोष्टस्तथास्मेनिनवांच्य। लोछ सरश आत्मा आत्मसरशोच्या. लोष इत्यत्र नियामकाभावात् ॥१५॥ साध्यहेलो:सामानाधि करण्येनप्रत्यवस्थानंसामा real नाधिकरण्यसमा। इयमेवप्राप्तिसमेत्युच्यते। क्रियाहेतुगुणवत्वेन क्रियावत्वं किमितिसा ध्यते क्रियावत्वेन कियाहेतुगुणवत्वं किमितिनसाध्यते। उभयोर विशेष ॥१॥पक्षेहेतो रमाला प्रत्यबस्थानमसामानाधिकरण्यसमा। इयमेवाप्राप्तिसमा। आत्मन्यातस्यकि याजनक नोदनाव्यसंयोगवत्वरूपहेतोः साध्यसाधकत्वंबायजभाहता या सर्वःस वं साधयति । अतः अयमेवहेतुःसाध्याभावं किमि तिनसाधयेत्। साध्यमेवकुतः साधा येत् । अत्रविनिगमकाभावात् ।।१॥ साधन५ भाप्रसंगसमा। फियावत्वे किया तुगुणवतंसाधनं। तत्रासाधनं । नहिसाधनाचना ,स्पाच जिस्थिः। तत्रापि कि साधनमि नितांतरण साध्याभावसाधनं प्रतिशतसमालोचते- क्रियावत्व सा धिते भाकाझरतन निष्त्विांकन यात सौष्ठ दृष्टांतनकि नवत्वं आकाश शंतेन निक्रियत्वंयमनियामकाभावः ॥ १९॥ अ. पत्या प्रत्यभावमनुतजिया पट:- नित्य: जन्यैकललंदलत्रयदिजवलमानिसहनमघटएकवोत्पत्तेः पूर्वजन्यैक लाभावाचित्यत्वं । निलम्वेदर सभ एवेति ॥२. म.हेलो: साध्या विपरीतसाधक हेल राहावनं मकरारमा।नायुःरूप स्पशवत्वात्। वायुःरूपा भाका अचाक्षुषवा. त्॥२१॥बारक्त हेतोरसावेपिसाध्योपबधिकपना पला शब्दअनत्यार लानुविधायबाट वदित्यत्र प्रयत्नविनापिबासुनोदनवा मारा भंगजन्यस्यशब्द स्योपलो प्रयत्नानुविधायित्वं शदेस्ति ॥२२॥ मास्तमालदिशा प्रारभिमत त-सपियत्किंचिसदार्थस्या भावनाभनमनुपलब्धिसमायभाविद्यमानस्यापि जलस्यपटायावती : जरायमानवधिस्तथाउचारणास्र्वहादस्थावरणवशानुपसधिरित्येवंमतंवादिना- ५६. दूचन। यद्यावरणवादोनोपलभ्यते तदा जलाधावरणमिव शब्दावरण मप्युपलभ्ये ताले। अनीतर। यदिवगिरनुपलब्धिता शदस्थावरणंनाभ्युपेयतेनंदानुपलध्येर प्यादेलपलभ्यासिन्धेलदासदायरणाभावामित्यो आवरण सिधिरिति ॥२३॥ वा युद्ध हेतोरन्य कार्येषसंभवोक्तिः कार्यममा।घटादिवछब्दस्वरूपोत्सत्ती जलादिकदार करण निवृत्ती चैत्युभयत्रापिप्रयत्नानुविधान दर्शन भयलानु विधायित्वस्य इतौराब रिक नितिरूपकार्यांतरसंभवानशब्दस्था नित्यत्वेनियतहेतुःप्रयत्नानुविधायित्व मि नि ॥ १.४ ।। अमतिपत्ति विभति पनि निधहस्थानमिति गौतमसूत्र। बुधेरप्रत्यसत्या स्वरूपतोननियहस्थानं भवती निवज्ञापकं बायतीतिभाथा भमनिपचिर शान । चित्र ति पनि विपरीत ज्ञानं तयाचा निपत्तिविभनि पत्यन्यतरलिंगनियहस्थानामिति लक्षणं यम प्ये तल जात्योरतिव्याप्तं । तथापि तयोरर्थातरादिनियहस्थानेंतर्भावाभदोषः। उलवादिना पृथग्ज्ञानं शिष्य बुषिवैशिद्यायेति बोध्यं । तच प्रतिज्ञाहानि:प्रतिज्ञांतरं प्रतिक्षाविरोधाम तिक्षासन्यासा हेत्वंतर मांतरं निरर्थकमधिज्ञातर्थ: अपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुन सक्त मननु भाषणमज्ञानमप्रति क्षेपोमतानुज्ञापर्यनुयोज्यो पेक्षणं निरनुयोज्यानु योगोप- सिधांतो हेत्वाभासश्चेति द्वाविंशावधा। प्रतिज्ञालार्थविरुत्वाभ्युपगम प्रतिज्ञातार्थ परि त्यागोवाप्रतिक्षाहानिः। यथाशब्दः अनित्यः पन्य क्षत्वादित्यसोयंगकार इत्यादि मत्यभि ज्ञाबलात्परेणबाधउच्यतेचेत्त स्तुशब्दस्थानित्यत्वामित्यंगीकुर्वमनिस्वरमांतेजाजहाति . तसं 110 परोक्तदोषोदि धीर्षया पूर्ण कविशोषणवत्तया प्रतिक्षाताईकयनंपतिज्ञांतहासित्वाव्या. दिक गुणजन्यं जन्य नसिधसाधनोद्भावने साचे पके तिगुणो ॥६॥ दानं ॥ २॥ स्त्रोक्त साध्यविरूत्यहेतुकयनंपादनाविरोधः। पटः नित्यःजन्यत्केनोप लभ्यम नत्वात् ॥३॥ स्वोक्तार्थेपरेण्दाशने तद' लापा पनि सन्यास:। शब्द:आन्त: ऐंदियात! दिस्युक्ते परेणसामान्यभिचारउद्भावितेकेनोक्तमान + शब्दइत्यपलापः॥४॥ परोक्त घोदि धीर्षयाहेतुकोटीवशेषणांतरोप दानंदेलासपर्वतोमहानसीरबन्यभाववान्धूमा बा दिसत्र खरूपासिस्धौपरेणोद्भाविताथा भूमेम निसायतविरोषणदनं ॥ ५॥ असता ॥६॥ पयुक्त कथनमांतरं। पर्वतेनन्हौसाध्येम हेतुर्भवतीर ते सत्तायामिति तोल टि भवतीति परस्मैपदी ति॥५॥ अवतः श-प्रयोगो निरर्थकं ययाजवगडदशमास भ्य तवायबोधक शब्दप्रयोगः भविज्ञानार्थकं । विशन्वयम सित्धार्यकमित्यापन कवचंबधानेत्या।। नकाररहितं करायः॥८॥ परसरामनित५. समूहो पा के। शतरपटः त्यादि । अवयवानांन्युल्कमेण कथनमा : कालंदल उब्दोनि त्य इत्यादि ॥ १०॥ यत्किंचिदवयव शून्यवर व जयनंन्यूनपटोद्रव्यं रणकमान्यत्व विशिष्ट त्। अत्रसत्तापदंन्यूनं ॥ ११॥ अधिक हेत्वादि कथनमधिकं । घटः अनिलः कालाजरत्वे- मानविन शिलान्मध्यमपरिमाण वत्वात् ॥१२॥ अनुवादं विनाकथितस्यपुनःकथनंपुनरुक्तं नित्यः शब्दोनित्यः। परिषदात्रिर भिहितस्यान. वादोननु भाषणं । १४॥परिषदा वितिस्य- वादिना भिरभिहितस्यवास्यास्या बोधः अज्ञानं ॥१५॥ उत्तरापरोन बुध्वाप्युत्तरस्या : निवसननी भावः अप्रतिभा ॥१५॥ असंभवत्कालार र कार्य व्यासंगद्राव्यकशारदेखि तसं. क्षेपः॥१७॥ स्वपक्षेदोषमनुस्मृत्य परपसेदोषाभिधानं मतानुला उद्भावना पारीय निमहस्थानानुद्भावनपर्यनुयोज्योपेक्षणं ॥१९॥ नियह स्थानानक्सरे तन्निग्रहस्थानाभिधा ॥६॥ || नं निरनुयोज्यानुयोगः ॥२०एकसिधांतमालं व्यकथामदत्तौतादिलसिधांतमालंब्योत्तर दानमपसिधांत: ॥२१॥ हेवा भासास्वनुमान परिदेनिरूपिला-॥२२॥ इति नियहस्थानानि ज्ञाननिष्प्रामाण्यवनोयाबपरतोगाह्मवेतिविचार्यते । तचमामाण्यंतद्वतितलकारकलरूपं ज्ञानमा माध्यं तदा ममता ग्राहक यावज्ज्ञानयाहक सामग्नीचाह्यत्वं स्वतस्त्वं । ज्ञानेपाण्य ज्ञान निशप्रामाण्या माहिकायावती नानासाहि कानु व्यवसायादिरूपा सम्मान ब्राह्मा मिसर्थ ॥६९१ । यत्र प्रथमगुंजापुंजेवन्हि नमः।पश्चादिदज्ञानम प्रमे तिप्रमा। ततोद्विप्रथमज्ञानं ममेतिभ- मा।तत्रतीय ज्ञानयास्यत्वस्यानुव्यवसाय गनप्रामाण्ये सत्वेपि तनीय ज्ञानस्य व्यवसाय-