·The Drinched Book

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184147
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·Call No.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S29A.592
0
Accession No.
S310
woed.
Author
Title
calabres
कामवीथम्राथपथब्राह्मा
1101 kerja daje las4958
This book should be returned on or before the date last
arked below.

·No text on this page.

·THE
PUNJAB ORIENTAL SERIES
NO. X

·THE
PUNJAB ORIENTAL SERIES
OR
A COLLECTION OF RARE & UNPUBLISHED
BOOKS RELATING TO ANCIENT
INDIA
Edited by
THE WELL-KNOWN & EMINENT SCHOLARS
OF
INDIA, EUROPE AND AMERICA
No. 10
LAHORE (India)
THE PUNJAB SANSKRIT BOOK DEPOT
1939

·THE
SATAPATHA BRAHMANA
IN
THE KĀNVĪYA RECENSION
EDITED
FOR THE FIRST TIME
BY
W. CALAND, M. A.,
THE LATE PROFESSOR OF SANSKRIT
AT THE UNIVERSITY OF UTRECHT (HOLLAND)
Revised by
Prof. Dr. Raghu Vira, M. A., Ph. D., D. Litt. et Phil.
Vol. II, Part 1
PUBLISHED BY
MOTI LAL BANARSI DASS,
Proprietors
The Punjab Sanskrit Book Depot,
LAHORE
1939

·Published by
Sundar Lal Jain
Proprietor,
The Punjab Sanskrit
Book Depot, Lahore
( All Rights Reserved )
1939
Post Graduate Library
College of Arts & Commerce
Printed by
Shanti Lal Jain
Manager at the Bombay
Sanskrit Press,
Said mitha, Lahore.

·Preface. In the beginning of the year 1932 the editor Prof. Dr. W. Caland, my revered teacher and collaborator, passed away leaving the completion of his unfinished works to me. One of these works is the Kāņviya Satapatha. Though it was complete in manuscript in 1912, the first volume containing the introduction and 96 pages of the Sanskrit text could only be printed off in 1926. The publishers being overbusy with other works the printing of the second volume was indefinitely delayed, until in 1933 it was resumed under my supervision On me devolved the pleasant but difficult duty of revising the press copy and seeing it through the press On behalf of the publishers and myself I have to express great regret at the loss through misplacement by the publishers of the variae lectiones for page 173, which, however, I hope to make good in the Errata and Addenda at the end of the second volume when it is completed. JANUARY, 1, 1939. Raghu Vira

·No text on this page.

·श्रीशुक्लयजुर्वेदे
शतपथब्राह्मणम्
काण्वीयां शाखामनुसृत्य
वील्लेमेन कलन्देन संशोधितम्
द्वितीयो भागः

·No text on this page.

·11.2.4.20. ६७ मे सर्वो यज्ञः - 21 - II. 2.4.16. काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ तदाहवनीये ऽधिश्रयति यस्याहवनीये हवीर पि श्रपयन्त्याहवनीये भृतो' ऽसदिति स यदत्राणाधिश्रयति' पनीर सवकाशयिष्यन्भवस्य॒नवकृतं वै तद्यत्पुरा सरस्थायाः प्रत्यगाव रेयुः पनीमवकाशयिष्याम इत्यन्तरियहि यज्ञात्पनीं यदेनां नावकाशयेयुस्तसादुदगे- वाधिश्रित्य पलीमवकाश्य सध्यगेव' प्रडादायोदाद्रवति तस्माद्यस्य पली न साढ्न एव स आहवनीये ऽधिश्रयेत्तदन्तर्वेद्यासादयति ॥ १६ ॥ तदाहुर्ना- न्तर्वेद्यासादयेदित्य॒तो वै देवानां पलीः संयाजयन्त्यवसमा ह देवानां पलीः करोति' परःपुसा हास पली भवति यस्यान्तर्वेषासादयन्तीति तदु होवाच याज्ञवल्क्यो ऽन्तर्वेघेवासादयेदिति होवाच यथादिष्टं पत्न्या अस्त्विति यत्स परःपुसा वा स्थायद्वा कस्तार्थ इति होवाच यज्ञो वेदियज्ञ आज्यं यज्ञाद्य निर्मिमा इति तमादन्तवेवासादयेत् ॥ १७ ॥ अथ पोषणीषु पवित्रे भव-21-25 तस्ते पादाय ताभ्यामुत्पुनाति सवितुस्त्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सो ऽसावेवैतस्य यजुषो बन्धुस्तथैवाज्यलिप्ताभ्यां प्रोक्षणी- रुत्पुनाति सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरित्य॒प्स्वे- वैतत्पयो दधाति तदिदमप्सु पयो हितमिदः हि यदा वर्षत्यथौषधयो जायन्त ओषधी ग्ध्वापः पीत्वा तस्यैष उभयस्य रसः संभवति तस्माद।ज्यलिप्ताभ्यां प्रोक्षणीरुत्पुनात्याज्यमवेक्षते ॥१८॥ तद्धके यजमानमवकाशयन्ति येहाशी. 26 स्ता स्वयम शासाता इति तदु होवाच याज्ञवल्क्यः स कथः स्वयमवयुने भवति खयं नान्वाहेति यत्र भूयसीमाशिषमाशासत" इति यां वै कां च यम ऋत्विज भाशिषमाशासते यजमानायैव तामाशासत इति होवाच तसादध्वर्यु- रेवावेतेति ॥१६॥ स यदवेचते सत्यं वै चतुः सत्य हि वै चक्षुस्तसायदिदं 27 1. तो B. O.C. १. यवनानेणा B. C., यदत्राणा° 0. 3. प्रत्यगाद्य Mss. 4. इत्यंतरीहि B. O.C. My., इत्यन्तरितउहं M. 5. सद्रियगेव O. My., सदि- द्रयगेव C., सषियगेव M. 6. विश्रयेत° B. 7. करोति 0.C. P. 8. यतीति My., 9. स्वयमाशासाता Mss. 10. भूयसीमाशिषमा B. - - - - ·II. 2. 4. 20. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 1.8. द्वावागत्याचक्षीयातामित्यभूदित्यभूदिति' यतर' एव यादहमदर्शमिति तस्यैव 25 श्रद्दध्युरिदं सत्यमयमद्रागिति सत्येनैवैनदेतत्समर्धयति ॥ २० ॥ सो ऽवेक्षते तेजो ऽसि शुक्रमस्यमृतमसीति स उ एष सत्य एव मन्त्रस्तेजो ह्येतच्छुक ह्येतदमृत५ ह्येतत्तद्वेनदेतत्सत्येनैव समर्धयति ॥ २१ ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ।। द्वितीयो ऽध्यायः ॥ - K. II. 3 I. - 2 - - पुरुषो ह यज्ञः पुरुषस्तेन यज्ञो यदेनं पुरुष एव तनुते स वै तायमानो या- वानेव पुरुषस्तावान्विधीयते पुरुषस्यैव विधामनु तमाद्ध पुरुष एव यज्ञः ॥१॥ तस्येयमेव जुहूरियमुपभृदात्मैव ध्रुवेदं वा आत्मन एव सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति 3 तस्माद् ध्रवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥२॥ प्राण एव स्रवः स सर्वाण्यङ्गा- 4 न्यनुसंचरति तसात्सवः सर्वा अनु सूचः संचरति ॥३॥ असावेव द्यौर्जुहूरन्त. रिक्षमुपभृदियमेव ध्रुवेदं वा अस्या एवेमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तमाद् ध्र- 5 वाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥ ४ ॥ अयमेव स्रुवो यो ऽयं पवत एष हीमा- 6 न्सर्वान्लोकाननुपवते तस्मात्नुवः सवः सर्वा अनु स्रचः संचरति ॥ ५ ॥ स वै यजस्तायमानो देवेभ्यस्तायत' ऋतुभ्यश्छन्दोभ्यस्तद्यद्धविस्तद्देवानां यत्सोमो राजा यत्पुरोळाशो यद्धविस्तत्तेभ्य आदेशं गृह्णात्यमुष्मै त्वा जुष्टं गृहामीति यथादेवतं तथा हि तेषाम् ॥६॥ अथ यदाज्यानि गृह्णाति तदृतुभ्यश्छन्दोम्यो ४ गृह्णाति तदनादेशमेव गृहात्याज्यस्यैव रूपेण तथो हि तेषाम् ।।७॥ स यज्जु- हां गृहाति तदृतुभ्यो गृह्णाति प्रयाजेभ्यो हि गृह्णात्युतवो हि प्रयाजास्तद्- नादेशमेव गृहात्याज्यस्यैव रूपेण जामि हि कुर्याद्यद्वसन्ताय त्वा गृहामि ग्रीष्माय त्वा गृहामीति गृह्णीयात्तसादनादेशमेव गृहात्याज्यस्यैव रूपेण' ॥८॥ 1. Thus M.(without acc.) only, granicurarararematº B. C., gratuita iter- थामि° 0. My. 2. यतर Mss. 3. सत्यमयमद्रागिति B. C. My., सत्यमयमद्रनिति M., सत्यमयद्रगिति O. 4. भुवः C.(sec. m.), सुचः 0. 5. °स्तायत B. 6. गृह्णामि B. C.O. 7 - - - - 7. रूपेण B.

·11.3.1.9. काएवीयं शतपथब्राह्मणम् । 11. 3. 1. 13. ६१ - - वै 12 अथ यदुपभृति गृहाति तच्छन्दोम्यो गृहात्यनुयाजेम्यो हि गृहाति छन्दासि १ मनुयाजास्तदनादेशमेव गृहात्याज्यस्यैव रूपेण जामि हि कुर्याद्यद्गायत्र्यै त्वा गृह्णामि' त्रिष्टुभे त्वा गृहामीति गृहीयात्तस्मादनादेशमेव गृह्णात्याज्यस्यैव रूपेण ॥६॥ अथ यद् ध्रवायां गृह्णाति तत्सर्वस्मै यज्ञाय गृह्णाति तदनदेशमेव 10.11 गृहात्याज्यस्यैव रूपेण कस्मा उहि तदादिशेयतः' सर्वाम्यो देवताभ्यो ऽवद्यन्ति यजमानो वै जुहूमनु यो ऽस्मा अरातीयति स उपभृतमत्ता वै जुहूम- न्वाद्य उपभृतमत्ता जुहूराद्य उपभृत् ॥१०॥ स चतुर्जुहां गृहात्यत्तारमेवैतत्प- रिमिततरं कनीयासं करोत्यष्टौ कृत्व उपभृत्यायमेवैतद् भूया समपरिमिततरं' करोति तद्धि समृद्ध यत्रात्ता कनीयानाद्यो भूयान् ।। ११ ॥ स चतुर्जुहां गृह- 13.14 न्भूय भाज्यं गृहात्यत्तारमेवैतत्परिमिततरं कनीया रंस कुर्वन्बलीया सं' वीर्य- वत्तरं करोत्यष्टौ कृत्व उपभृति गृहन्कनीय प्राज्यं गृहात्याद्यमेवैतद्भया सम- परिमिततरं कुर्वभवलीया समवीर्यवत्तरं करोति तस्मात्तत्रियो राजोतापारां' विशं प्रावसाय जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तत्करोत्येतेन ह तवीर्येण यज्जुहां भूयो गृहाति स यज्जुहां गृहाति जुलैव तज्जुहोति यदुपभृति गृहाति जुहव तज्जुहोति ॥१२॥ तदाहुः कस्मा उपभृति गृहातीति नो चेदेतया जुहोतीति यद्धाप्युपभृता जुहुयात्पृथक्प्रजाः स्युर्माता स्यानाद्यः" स यज्नु. हैव" समानीय जुहोति तस्मात्वत्रियाय विशो बलि १ हरन्त्यथ येदेवोपभृति गृहाति तस्मात्वत्रियस्यैवेशायां वैश्य पशव उपतिष्ठन्ते न" ह" विशि पशवः - - 15 I. गृह्णामि B. C. O. 2. रूपेण B 3. Thus M., उहैत दादिशेयतः the other Mss. 4. उपभृत्याज्यमें Mss. 5. 'यारसंवीर्य B., यासंवीर्य° C O P. 6. Thus B. My., 'मवीर्यतरं C.O.P., मवीर्य M. 7. राजोथापागं विशं M., राजोतापारादिश C. O. P. My., राजोतापाराशिं B. 8. जिनाति Mss. but cp. Madhy. J. 3.2.15. s. f. 9. स्वकामयते 0. P. तत्कामयते B. 10. Emended; पृथकप्रथा M.. पृथक्प्रदा My., पृथक्पदा C. O. P., C. o. P., पृथक्पदा B. स्यात्रायः O.P. 12. जुबैव B.C. (pr. m.) 13. नह B., निहि C. (pr. m.), महिO. II. R ·{०० 11. 3. 1. 13. II.3.2.5. - 16 - - ॥कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ स्युर्यदुपभृति न गृशीयादथ यज्जुह्वा समानीय जुहोति तस्मायदा कामयते' चत्रियो वैश्यस्यापि यत्ते परो निहितं तदाहरेत्यभिपयाहारयते' छन्दोम्यो ह वा एतानि गृह्यन्ते यदाज्यानि ॥ १३ ॥ स यज्जहां गृहाति तद्गायत्र्यै गृ- बाति यदुपभृति तस्त्रिष्टुब्जगतीभ्यां यद्धवायां तदनुष्टुभे वाग्वा अनुष्टु- ब्वाचा' वा इद सर्व प्रभवति तस्माद्धवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवतीयं वा अनुष्टुवस्या वा इमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्माद्बवाया एव सर्वो यज्ञः 17.18. प्रभवति ॥ १४ ॥ स गृहाति धाम नामासि प्रियं देवानामित्येतदै देवानां प्रियं धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवानामित्यनाधृष्टं देव- यजनमिति वज्रो वा भाज्यं तस्मादाहानाधृष्टं देवयजनमिति स सकदेव यजुषा जुलां गृपाति तूष्णीं त्रिः सकृदेव यजुषोपभृति गृह्णाति तूष्णी सप्त कृत्वः सकृद्वेव यजुषा ध्रुवायां गृह्णाति तूष्णीं त्रिस्तदाहुखित्रिरेव यजुषा गृतीयादिति त्रिवृद्धि यज्ञ इति तदु नाद्रियेतात्रो खेव त्रिवृद्भवति ॥ १५॥ प्रथमं ब्रामणम् ।। M.I.3.3. सबै प्रोक्षणीरादायेध्ममेवाग्रे प्रोक्षति स समान एवं प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्य- मेवैतत्करोति यत्किं च प्रोक्षति ॥१॥ स प्रोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽपय त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति तदेन ममये मेध्यं करोति ॥ २ ॥ अथ वेदिं प्रोक्षति 3 वेदिरसि बहिषे त्वा जष्टं प्रोक्षामीति तदेनां बर्हिषे मेध्यां करोति ॥३॥भ- थास्मै बर्हिः प्रयच्छन्ति तत्पुरस्ताद ग्रन्थ्यासाद्य प्रोक्षति बर्हिरसि मुग्भ्यस्त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति तदेनस्रग्म्यो मेध्यं करोति ॥ ४ ॥ अथ याः परिशिष्टाः प्रोक्षण्यो भवन्ति ताभिर्बहिषो मुलान्युपनिनयत्यदित्यै' व्युन्दनमसीतीयं वा अदितिरोषधयो वै बर्हिरस्या एवैतत्पृथिव्या ओषधीनां मूलान्युपोनत्ति तस्मादिमा' मामूला मोषधयस्तस्मायधप्युत्तरार्धः शुष्को ऽथामूला एवा. 1. कामयेत 0. P. C. 1. त्यभिषचाहा' M. 3. अनुष्टुप् पायो O. C., Thus B. M., सकष C.O. My. 5. प्रोक्षति B. 6. प्रयछति B. 7. मुलाम्युमिनC. O. 8. तमादिमा B. K. II. 32. J 2 - 4 - अनुष्टुः प्वाबो B.

·.II. 3.2.. ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ 11. 3. 2. I. - ४ - - 6 - - - - स्था ह्येतत्पृथिव्या ओषधीनां मूलान्युपोनत्ति' ॥ ५ ॥ अथ विस्रस्य पुरस्ता- 5 त्प्रस्तरं गृह्णाति विष्णो स्तुपो ऽसीति यज्ञो वै विष्णुरयमु वै स्तुपो यच्छिखा तमेवैतद्यज्ञे दधाति स यत्पुरस्ताद् गृह्णाति तस्मादयं पुरस्तात्स्तुपः ॥ ६ ॥ अथ संनहनं विस्रस्य प्रकल्पयति तथा हास्य प्रक्लप्त स्त्री विजायते तद्दक्षिणस्या श्रोणौ स्तृणाति नीविर्ह वा अस्यैषा दक्षिणत उ वा इयं नीविस्तस्मादक्षिणस्या श्रोणी स्तुणाति तदर्हिपाभिच्छादयत्यभिच्छन्नेव हीयं नीविः ॥ ७ ॥ स य- 7.8 स्तृणात्ययं वाव स्तुपः प्रस्तरो ऽथ यान्यतो ऽवाश्चि लोमान्येतान्येवास्य बहिरे- तान्येवैतद्यज्ञे दधाति योषा वा एषा' यद्वेदिस्तां दक्षिणतो देवाश्च पर्यासते य उ चेमे मनुष्यदेवा ब्राह्मणाः श्रुश्रुवा सो ऽनूचाना एतेष्वेवैनामेतत्पर्यासीनेष्य- नमां करोत्यनमताया उ एव ॥ ८॥ अथ यद्वेवैना , स्तृणात्येतावती ह वै 9-10 पृथिवी यावती वेदिरोषधयो वै बर्हिरोषधीरेवैतदस्यां पृथिव्यां दधाति ता इमा ओषधयो ऽस्यां पृथिव्यां प्रतिष्ठितास्तस्मादेनां बहुला स्तृणीयाद्यत्र ह्यस्या बहुलतमा श्रोषधयस्तदुपजीवनीयतमं तदु तदाहर्तयधि त्रिवृत्स्तृणाति त्रिवृद्धि यज्ञो ऽथो प्रवर्ह ' स्तृणन्ति बर्हिरानुषागति खुषिणाभ्यनूकमस्ति यद्वै प्रवह तदानुषगधरमूल स्तृणात्यधरमूला इव हीमा ओषधयः प्रतिष्ठताः ॥ ६ ॥स ।। स्तृणात्यूर्णम्रदसं त्वा स्तृणामि वासस्थां देवेभ्य इति साधु देवेभ्य इत्येवैत- दाह यदाहोर्णम्रदसमिति स्वासस्थां देवेभ्य इति स्वासदां देवेभ्य इत्येवैत- दाह ॥ १० ॥ अथाग्निं कल्पयति शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदाहवनीयः पूर्वार्धा ह्येष यज्ञस्य पूर्वा| हि शिरो यज्ञस्यैवैतच्छिरः कल्पयति स उपर्युपरि प्रस्तरं धारयन्कल्पयत्यय" वाव स्तुपः प्रस्तर एतमेवैतच्छिरसि प्रतिदधाति तस्मादयः I. मुलान्युपोनत्ति Mss. 2. यछु| O., याछषां My., यछ-C. originally, corrected into यछुधी 'or यछुवी ?), यस्य (sec. m. यस्त) पितत्सिखै M. 4. 'नीयतमं C. O. 5. तदाहर्तयधि B., तशाहर्तर्यधि C. O. 6. निवृत C. O. My. M. स्तृणाति Mss. 7.प्रब°C.O. My., and B.the second time (secm.)8. Thus emended, "मला Mss. 9. °दां B. M., °दं C.O. M. 10 ह्येव M. II. धारय°C. O. - - ॥ 12 - - - २. एषो B.

·१०२ II. 3. 2. II. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.3.2.17. - - - - - - 13 शिरसि स्तुपः ॥११॥ अथ परिधीन्परिदधाति यत्र ह वा अग्र देवा अग्नि हो. प्राय प्राणतेदं नो होतेधीदं' नो हव्यं वहेति ॥ १२ ॥ स होवाच नैतदु- त्सहे यद्वो होता स्यां यद्वो हव्यं वहेयमिति त्रीपूर्वान्प्रावृट्वं ते प्राधन्विषुस्ता- न्मे ऽप्यवकल्पयतेति तथा वस्तदुत्साझे' यद्वो होता स्यां यद्वो हव्यं वहेयमिति 14 तथेति तानसा अवाकल्पय स्त एते परिधयः ॥ १३ ॥ स होवाच वष- ट्कारो वै तान्वनः प्राणगिति स वषट्काराद्वजाद्विभेमि यन्मा' न प्रवृञ्ज्या- देतैर्मा परिधत्तेति तथा मा वज्रो वषट्कारो न प्रवर्दीतीति तथेति तमेतैः पर्यदधुस्तत एनं वज्रो वषट्कारो न प्रावृणक्तदग्नय एवैतवर्म नयति ॥१४॥ 15.16 त उ हैत ऊचुरिदं चेनो यज्ञे युक्रेत्यस्त्वेव' नो यज्ञे भाग' ऐव' नो यज्ञे भजतेति तथेति होचुर्य बहिष्परिधि स्कन्दात्तद्व इति यद उपर्युपरि होष्यन्ति तद्वो ऽविष्यतीति तद्धनानवति यदेनानुपर्युपरि जुह्वति तद्धैनानवति यदाहव- नीये जुह्वति तदु हैषां यदहिष्परिधि स्कन्दति तमात्स्कन्दभाग' इव कुर्वीत' ये वै ते प्राधन्वनिमा वाव ते पृथिवीं प्राविशन्यद्वै किं च" स्कन्दत्यस्यामेव 17 तत्प्रतितिष्ठति ॥ १५ ॥ तदभिमृशति भूपतये स्वाहा भुवनपतये खाहा भूतानां पतये" स्वाहेत्येतानि वै तेषामग्रीनां नामानि भूपति वनपतिर्भूतानां पतिरिति" तदस्य यथा हुतर स्वाहाकृत र स्यादेवमेतेष्वामिषु हुतं भवति ॥ १६ ॥ ता. न्हैक इध्मस्यैव परिदधति तदु तथा न कुर्यादनवक्लप्ता, हास्यैते परिधयो भव- न्त्यभ्याधानाय होवेध्मो यस्यैवैतानन्यानाहरन्ति परिधय इति तस्यैवैते ऽवक्लू- 18 1. °धीनं B. 2. Thus M., वत्सवुत्साक्षे C. O. P. My., वत्सदूत्साने B. (op. Introd. II. 2 e. II). 3. यन्मां C.O. P. M., यहां B., यन्मा My. 4. प्रवृक्ष्य- M. (i. e. प्रवक्ष्य'?), प्रवदय C. 5. 'धर्मनयति C. O. P., बर्मनाति B. 6. 2. युर क्थेत्य? 7. भाग ऐव C., भाग ऐव the other Mss. 8. स्कंदनाग C. O. P., 'रस्कंदनाग B. 9. कुर्वीत Mss. 10. किंचित् M. II. पतये B. 12. पतिरिति C. (sec. m.) 0.

·- - - - - - II. 3. 2. 17. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 2.24. १०३ सास्तमादन्यानेवाहरेयुः' परिषय इति ॥ १७ ॥ ते पालाशाः स्युर्बम वै 91.34.1. पलाशो प्रम वा अमिरग्नयो हि तस्मात्पालाशा अथो वैककता बैल्वाः खादिरा औदुम्बराः कार्यमया एते हि यज्ञिया वृक्षास्त आर्द्राः स्युस्तद्वैषां जीवं तेन सतेजसस्तेन' वीर्यवन्तस्तस्मादाद्राः स्युः ॥ १८ ॥ स मध्यम परिधिमग्रे परि. . दधाति गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्यारिष्य यजमानस्य परिधिरस्य- मिरिळ ईलित इति ॥ १६ ॥ अथ दक्षिणत इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो विश्व- 3 स्वारिष्य यजमानस्य परिधिरस्यनिरिळ ईलित इति ॥ २० ॥ अथोत्तरतो मि- 4 त्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधतां ध्रुवेण धर्मणा विश्वस्यारिष्टय यजमानस्य परिधिरस्य- मिरिक ईळित इत्यग्नयो हि तसादाहानिरिळ ईळित इति ॥ २१ ॥ अथ स- 5.6 मिधमभ्यादधाति समिन्द्ध एवैनं तया वीर्यमेवास्मिन्दधाति स मध्यमं परिधिमग्र उपस्पृशति तदेतान्त्समिन्द्धे यदनावम्यादधाति तत्प्रत्यक्षमग्निर समिन्द्धे एतया गायत्र्याम्यादधाति वीतिहोत्रं त्वा कवे घमन्तर समिधीमहि । अग्ने बृहन्तमध्वर इति गायत्रीमेवैतया समिन्द्धे सा गायत्री समिद्धान्यानि छन्दासि समिन्द्ध छन्दा सि समिद्धानि देवेभ्यो यज्ञं वहन्ति ॥ २२ ॥ अथ यां द्विती- 7.8 यामभ्यादधाति वसन्तमेव तया समिन्द्धे स वसन्तः समिद्धो ऽन्यानृतून्समि- न्द्ध ऋतवः समिद्धाः प्रजाच प्रजनयन्त्योषधीच' पचन्ति सो ऽभ्यादधाति स. मिदसीति समिद्धि वसुन्तो ऽभ्याधाय जपति सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याश्वि- दभिशस्त्या इति परिधय इमे ऽभितो गुप्तये परिहिता भवन्ति सूर्यमेवास्यैत. पुरस्तादमि गोतारं करोति नेत्पुरस्तायझं नाष्ट्रा रक्षास्यवचरानिति सूर्यो हि नाष्ट्राणारचसामपहन्ता ॥ २३ ।। अथ याममं तृतीयामनुयाजेवम्यादधाति 9.0 1. तस्यैवैतेलप्ता B.C. (pr. m., but a added on margin). तस्यैवैतेऽनव- इलता' M. 2. सतेजस' Mss. 3. इति Mss. 4. वधति C. O. 5. प्रत्यक्ष B. 6. वहति C. (sec. m.) O. 7. Thus Mss., Z. प्रजनयन्त्यो'. 8. अपति Mss. 9. 'त्पुर- स्तादमितीगोप्तार B. 10. 'सामपहंता B. - - ..

·१०४ II. 3. 2.24. ॥काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 2. 28. - - - - बामणमेव तया समिन्द्धे स ब्रामणः समिद्धो देवेभ्यो यज्ञं वहत्यथ स्तीर्णा वेदिमुपावर्तते तस्या द्वे तृणे आदायोदीची निदधाति सवितुबाहू स्थ इत्ययं वाव स्तुपः प्रस्तरो ऽथेमे एवैते भ्रवौ स यत्तिरश्ची' निदधाति तस्माद्विमे तिरश्च्यौ अवौ क्षत्रमु वै प्रस्तरो विशो बर्हिः क्षत्रस्य च वा एते विशश्च विधृती' तमाद्वि. 11.12 धृती' नाम ॥ २४ ॥ तत्प्रस्तर स्तृणात्यूर्णप्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवे. भ्य इति साधु देवेभ्य इत्येवैतदाह यदाहोर्णप्रदसमिति खासस्थं देवेभ्य इति खासदं देवेभ्य इत्येवैतदाहा त्वा वसवो रुद्रा आदित्याः सदन्त्वित्येते वै त्रया देवा यद्वसवो रुद्रा आदित्या एते त्वासीदन्त्वित्येवैतदाह तदेव सव्यः पाणि. 13 रधि' निहितो भवति ॥ २५॥ अथ जुहूं प्रतिगृहाति नेदिह पुरा नाष्ट्रा 14.15 रक्षारयाविशानिति बामणो हि नाष्ट्राणा रक्षसामपहन्ता ॥ २६ ॥ स प्रति. गृखाति घृताच्यसि जुहूर्नामेति घृताची हि जुहूर्हि नाम सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिये सदासि सीदेत्यथोपभृतं घृताच्यस्युपभृन्नामेति घृताची ह्यपभृद्धि नाम सेदं प्रि- येण धाना प्रिये सदसि सीदेत्यथ ध्रुवां घृताच्यसि ध्रुवा नामेति घृताची हि ध्रुवा हि नाम सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिये सदसि सीदेति प्रियेण धाम्ना प्रिये सद- सि सीदेत्येवान्यानि हवी यासादयति स यदुपरि जुहूमासादयत्यध इतराः सूचः क्षत्रं वै जुहूर्विश इतराः सूचः क्षत्रमेवैतद्विश उत्तरं करोति तस्मात्क्षत्रिय- 16 मुपासीनमधस्ताद्विश इमाः प्रजा उपासते ॥ २७ ॥ अथ संमृशति ध्रुवा असदभिति ध्रुवा ह्यसदनतस्य योनाविति यज्ञो वा ऋतस्य योनिर्यज्ञे हसदर- स्ता विष्णो पाहि ' पाहि' यज्ञं पाहि यज्ञपतिमिति तद्यजमानमाह पाहि मां' यज्ञन्यमिति तदात्मानं नान्तरेति यज्ञो वै विष्णुस्तमा एवैतद्गुप्तये परिददाति सुगुप्तमसदिति ॥ २८ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ I. °चि C. O. 2. विवृती B., विकृती C., yि O. the first, वि° the second time. 3. Thus acc.the Mss. 4. सामपहंता B. 5. 'थोपभूतं B., योग्भूतं 0. 6.क्षत्र मेवैतद्विश C. O. 7. पाहि पाहि B., पाहि पाहि C. O. 8. मा B. - - - - - - ·II.3.3.1. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 3. 8. १०५ M. I. 3.5. K. II. 3.3. - - - - - 4 - वै - - - इन्द्धे ह वा अध्वर्युरिष्मेनाग्नि तसादिध्मो नाम समिन्द्ध एव सामिधेनीभिः । होता तस्मात्सामिधेन्यो नाम ॥ १ ॥ स वा पाहाग्नये समिध्यमानायानुब्रहीत्य- 2.3 नये ह्येतत्समिध्यमानायान्वाह तदु हैक पाहुरग्नये समिध्यमानाय होतरनुब्रहीति तदु तथा न यादहोता वा एष एतर्हि यदा वा एतं प्रवृणीते' ऽथैष होता तस्माद्ब्रूयादग्रये समिध्यमानायानुब्रहीत्येव ॥ २ ॥ ता वा आग्नेयीरवाह स्व- यैवैनं तद्देवतया समिन्द्धे गायत्रीरन्वाह गायत्रमग्नेश्छन्दः स्वेनैवैनं तच्छन्दसा समिन्द्धे वीर्यमु वै गायत्री ब्रह्म हि गायत्री वीर्येणो वा एनमेतत्समिन्द्धे ॥३॥ एकादशान्वाहैकादशाक्षरा त्रिष्टुम् ब्रह्म वै गायत्री क्षत्रं त्रिष्टुप्तदेनमुभाभ्यां 5 वीर्याभ्यार समिन्द्धे' ब्रह्मणा च क्षत्रेण च ब्रह्म हि गायत्री चत्रं त्रिष्टुप् ॥४॥ त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां त्रिवृत्प्रायणा हि यज्ञास्त्रिवृदुदयनास्ताः पञ्च- 6.8 दश संपद्यन्ते पञ्चदशो वै वजो वीर्य वजो वीर्यमेवैतत्सामिधेनीरभिसंपाद- यति तसादेतास्वनूच्यमानासु पाद्याभ्यामगुष्ठाभ्यामवबाधेतेदमहममुमववाध इति यं द्विष्यातदेनमेतेन पञ्चदशेन वज्रेणावबाधते पञ्चदशो' वा अर्धमासस्य रात्र- यो ऽर्धमासश उ वै संवत्सरो भवति तद्वेव संवत्सरमामोति ॥ ५ ॥ तासां १ पञ्दशानां गायत्रीणां त्रीणि च शतानि षष्टिश्चाक्षराणि त्रीणि च वै शतानि षष्टिश्च संवत्सरस्य रात्रयस्तद्वेव संवत्सरमामोति ॥ ६ ॥ सप्तदश सामिधनीरिष्टये 10 ऽनुबयादित्याहुरुपा शुंता देवतां यजेद्यस्या इष्टिं निर्वपेदिति द्वादश वै मासाः पञ्चर्तव एष वै सप्तदशः प्रजापतिः सर्व प्रजापतिः सर्वेण हैव तं काममृनोत्य. नपराधं यस्मै कामायेष्टिं निर्वपत्युपाशु देवतां यजत्यनिरुक्तं वा उपाशु सर्व वा अनिरुतः सर्वेण हैव तं काममनोत्यनपराधं यमै कामायेष्टिं निर्वपत्येष इष्टे- रुपचारः ॥ ७ ॥ एकवि-शति५ सामिधेनीरपि दर्शपूर्णमासयोरनुब्रया- I. प्रवृणीते B., प्रवृणते C. M. My., प्रवृणुते 0. 2. Z. समिद्धे ? 3. पचदशो Mss. 4. पंचदशो C. o. 5. रात्रयो B. - - - - - 11.12 ·- - - - १०६ 11. 3. 3. 8. "कायवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3.4.3. दित्याहुादश वै मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविशः सैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा तद्वेतद्गतश्रीरेव कुर्वीत न ह श्रेयान पापीयान्भवति 13. 6 यस्यैवमन्वाहुः सैषा मीमा सेव' न त्वनूच्यन्ते' ॥ ८॥ स यस्त्रिः प्रथमा- मन्वाह त्रिरुत्तमा तदनवानमनुब्रयात्त्रयो वा इमे लोका इमानेवैतलोकान्त्संत- नोतीमालोकान्स्पृणुते त्रेधाविहित उ वा अयं प्राणः प्राणमेवासिन्संततमव्य- वच्छिनं दधात्येतदेवानुवचनं यावदस्य वशः स्यादेवमेवानुबयादस्त्वित्यत्र परि- पक्षोत ताम्यत्यथ कर्म विवृह्यते तसादेकैकामेवानुब्रयात्तदेकैकयैवेमांलोका- न्स्पृणुते प्राण उ वै गायत्री यदेव कुत्लां गायत्रीमन्वाह तदेव कृत्वं प्राणं दधात्यथेतराः संतन्वमन्वाह' संवत्सरस्यैवैतदहोरात्राणि संतनोति तानीमानि संवत्सरस्याहोरात्राणि संततान्यव्यवच्छिन्नानि परिप्लवन्ते द्विषत एव सपलाय नोप- स्थानं करोत्युपस्थान ५ ह कुर्याद्यदसंतता अनुयात्तसात्संतन्वमन्वाह ॥६॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ M. I. 4. 1. स वै हिंकृत्यान्वाह स यद्धिंकृत्यान्वाह' नासामा यज्ञो ऽस्तीति वा आहुनों वा अहिंकृत्य साम गीयते तन्न्वेव हिंकारस्य रूपं करोति प्रणवेन सानो रूप- मुपगच्छत्योउमोउमिति अन्वाह तथो खलु सर्व एव ससामा यज्ञो भवति ॥१॥ अथ यद्वेव हिंकृत्यान्वाह प्राणो वै हिंकारः प्राणो हि वै हिंकारस्तमात्रैव कश्चन नासिके अपिगृध हिंकर्तु १ शक्नुयाद्वाचो वा ऋचमन्वाह वाक् च वै प्राणश्च 3. मिथुनं मिथुनमेवैतत्प्रजननं पुरस्तात्सामिधेनीनां क्रियते ॥ २ ॥ स उपाशु हिंकरोति यद्धोश्चहिकुर्यादन्यतरदेव कुर्याद्वाचमेव तसादुपाशु हिंकरोति ॥३॥ 1. मीमाश्सव B. 2. °च्यते B. M. My. 3. Thus Mss., Z. दस्त्युवत्र or simply TT (cp. I. 1. 2. 2, 1. 3. 2. 9)? 4. विवृज्यते Mss. Exc. M., which has मिमृते. 5. संतम्ब' Mss. 6. अनुबू and संतम्ब Mss. 7.°कृत्वा M. My.8.°हिक- 1° M. 9. q Mss. 10. Thus B., without acc, the other Mss. (but: arata वाचा । उI). K. II.3.4. 1. - - 2. - ·II.3.4.4. - - - - ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 4. 12. १०७ स वा एति च प्रेति चान्वाह गायत्रीमेवैतत्पराची चार्वाची च युनक्ति सा पराची 4. देवेभ्यो यज्ञं वहत्यांची मनुष्यानवति ॥४॥ अथ यदेवेति' च प्रेति चान्नाह 5.6 प्रेति वै प्राण एत्युदानः प्राणोदानावेवैतद्दधाति प्रेति वै रेतः सिच्यत एति प्रजायते प्रेति गावो वितिष्ठन्त एति समावर्तन्ते सर्वमेवेदमेति च प्रेति च ॥५॥ स वा आह प्र वो वाजा अभिधव इति तत्प्रेति भवत्यन आयाहि वीतय इति 7.8 तदेति भवति तदु हैक आहुः प्रेत्यत्रो वा एतदुभयः संपद्यत इति तद्वेतदाति- विज्ञान्यं प्रवो वाजा इति तदेव प्रेत्यग्न आयाहि वीतय इति तदेति ॥ ६ ॥ स वा आह प्र वो वाजा अभिधव इति तत्प्रेति भवति वाजा इत्यानं वै वाजा 9. अनमेवैतदभ्यनूतमभिद्यव इत्यर्धमासा वा अभिद्यवो ऽर्धमासानेवैतदभ्यना हविष्मन्त इति पशवो वै हविष्मन्तः पशूनेवैतदभ्यनूकम् ॥ ७ ॥ घृताच्यति 10.11 विदेघो ह माथवों' ऽनिं वैश्वनरं मुखे बमार तस्स ह गोतमो राहूगण ऋषिः पुरोहित आस तसै ह सामन्त्र्यमाणो न प्रतिशृणोति तमु गोतमो राहूगण ऋभिहयितुं दधे वीतिहोत्रं त्वा कवे घमन्त समिधीमहि । अग्ने बृहन्तमध्वरे विदेघेति ॥ ८ ॥ स ह न प्रतिशुश्रावोदमे शुचयस्तव शुक्रा भ्राजन्त ईरते । 12. तव ज्योती भ्यर्चयो विदेघेति ॥ ६ ॥ स ह नैव प्रतिशुश्राव तं त्वा घृतस्न 13. ईमह इति हैवाभिव्याजहार ततो ऽस्याग्निर्मुखादुञ्जज्वाल' तं न शशाक धार- यितु सो ऽस्य मुखानिष्पेदे स इमां पृथिवीं प्रापादो ह तास विदेघा माथवः सरस्वत्या स इमां पृथिवीं दहमभीयाय ॥ १० ॥ तं पश्चादन्वीयतुर्विदेषश्च 14. माथवों गोतमश्च राहूगणः स इमाः सर्वा नदीरतिददाह 'सदानीरेत्युत्तराद्रेिनि- विति ता" हैव नातिददाह तस्माद्ध स्म तो पुरा ब्राह्मणा न तरन्त्यनति- दग्धामिना वैश्वानरेणेति ॥ ११ ॥ तत उ वा एतर्हि बहवः प्राञ्चो ब्रामणा. 15. - - - - 1. यदेवेति B. (pr. m.), यद्येवेति M. 2. प्रेति Mss. (B. om. this word). 3. माधवो M. My.4.गण ऋषि: C. O. 5. घरे विदेति B., Z. perhaps° घरे । विदें.6. सादुदज्वाल Mss. exc. M. (: खादुधज्वाल). 7.सदा C. O. P. 8. निधावति B.

·१८. II. 3. 4. 12. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3.4.20. 16 - - स्तद्ध तदषेत्रतरमिवास' सामतरमिवावदित हमिना वैश्वानरेणास ॥१२॥ तदु वा एतर्हि क्षेत्रतरमिवानामतरमिव ब्राह्मणा उ ह्येनद्यज्ञैरसिष्वदन्त्सा ह सापि जघन्ये नैदाघे संकोपयति तावच्छीतानतिदग्धा यामिना वैश्वानरेण ॥१३॥ 17 स होवाच काहं भवानीति त होवाचात एव ते प्रारभुवनमिति सवैतर्हि कोसल- 8.19 विदेहानां मर्यादा कुरुपञ्चालेस्ते अभये माथवाः ॥ १४ ॥ स होवाच कथं नु मे न प्रत्यश्रीषीरिति स होवाचानि वैश्वानरं मुखे ऽभाषमिति स मे नेन्मुखा- निष्पद्याता इति तदु कथमभूदिति यत्रैव त्वं घृताच्येत्यभिव्याहापरिति ततो मे ऽग्निर्मुखादुदज्वालीदिति होवाच तं नाशकं धारयितु स मे मुखान्निरपा- 20 दीति ॥ १५ ॥ स यद् घृतं' न्यक्त' सामिधेनीषु सामिधेन्यमेव तत्पद 21 समिन्द्ध एवैनं तया वीर्यमेवामिन्दधाति ॥ १६ ॥ तदु घृताच्येति देवाञ्जि- गाति सुनयुरिति यजमानो वै सुनयुः स देवाञ्जिगीषति स देवाञ्जिगा सति तदे- 12.23 पाभ्यनूला सैषानेयो सत्यनिरुक्ता सर्व वा अनिरुक्त सर्वेणैवैतत्प्रतिपद्यते ॥१७॥ अग्न आयाहि वीतय इति तदेति' भवति वीतय इति समन्तिकमिव ह वा इमे ऽने लोका प्रासुरुन्मृश्या" हासौ चौरास ते देवा अकामयन्त कथं नु न इदं वरीयः सादिति तामेतैत्रिभिरपरैर्वृहन्विनय स्ततो" देवेभ्यो वरीयो ऽभवद्वरीयो ह वा 24 असै भवति यस्यैवं विदुष एतामन्वाहुः ॥ १८ ॥ गृणानो हव्यदातय इति यजमानो वै हव्यदातिगुणानो यजमानायेत्येवैतदाह नि होता सत्सि बहिषीत्य- निर्वै होतायमु वै लोको बहिरग्निमेवैतदसिंलोके दधाति सोऽयमसिंलोकेऽग्नि- हिंतः सैषेममेव लोकमभ्यनका" तसादग्नय इत्यग्नियिं लोक इमर हैवैतया लोक 25.26 जयति यस्यैवं विदुष एतामन्याहुः ॥ १६ ॥ तं त्वा समिद्भिरगिर इति समि- - - - - - - 4. पां. 1. Z. सामतर? 2. जघने 0. P. C. (sec. m.), जघन्यै My. 3. मिति B. चाले' B. C. (pr. m.). 5. माधवाः M. My. 6. भिरपादिति all, exc. B. sec. m. 7. घृतंन्यक्कर all exc. M. which originally had घृतम्यक ५. 8. समिध.9. तदेनं B., तथेति M. 10. 'श्या B., 'न्याtheother MSS. 11. 'Thus C. O. M. My., हभिनय ५स्ततो B. 12. 'भ्य° MSS.

·- - - II. 3. 4. 20. ॥ कायवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3. 4. 24. १०६ द्भिर्येन समिन्धते ऽङ्गिर' इत्यङ्गिरा ह्यग्नितेन वर्धयामसीति' समिन्द्ध एवनं तया वीर्यमेवास्मिन्दधाति बृहच्छोचा यविष्ठ्येति बृहद्ध्येष शोचति समिद्धो यवि- प्ठ्यति यविष्ठ्यो' खेप सैपैतमेवान्तरिक्षलोकमभ्यनूका तस्मादाग्नेयी सत्यनिरुक्ता- निरुतो ह्येष लोक एत" हैवैतया लोकं जयत्यन्तरिक्षलोकं यस्यैवं विदुष एता- मन्याहुः ॥ २० ॥ स नः पृथु श्रवाय्यमित्यदो वै पृथु यस्मिन्देवा अदः 27.23 वाय्यं यस्मिन्देवा अच्छा देव विवाससीत्यच्छा देव विवाससि तन्नो गम- येत्येवंतदाह बृहदग्ने सुवीर्यमित्यदो वै वृहद्यस्मिन्देवा अदः सुवीर्यं यस्मिन्देवाः सेषामुमेव लोकमभ्यनूक्का दिवमेवैत हवैतया लोकं जयति दिवमेव यस्यैवं वि. दुप एतामन्याहुः ॥ २१ ॥ ईळेन्यो नमस्यस्तिरम्तमा सि दर्शत इतीळेन्यो टेप 29-32 नमस्या ह्यप तिरस्तमा सि दर्शत इति तिरो ह्येष तमासि ददृशे समिद्धः सम- निरिध्यते वृषेति स५ हीध्यते वृषा वृषो ऽग्निः समिध्यत इति स५ हीध्यते वृपाश्वो न देववाहन इत्यश्वो ह वा एप भूतो देवेभ्यो यज्ञं वहति यद्वै नेत्युच्यो- मिति वै तत्त* हविष्मन्त ईळत इति हविष्मन्तो ह्येनमीळते' मनुष्या वृषणं त्वा वयं वृपन्वृषणः समिधीमहीति स' ह्येनमिन्धते' ऽग्ने दीद्यतं बृहदिति बृहद्धयेष दीदयात्समिद्धः ॥ २२ ॥ तं वा एतं वृषण्वन्तं तृचमन्याहाग्नेयीर्वा इमाः 33-35 सर्वाः सामिधेनीरन्वाहेन्द्रो वै यज्ञस्य देवतेन्द्रो वृषा तथास्यैताः सेन्द्राः सामि- धेन्यो भवन्त्यथाहाग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतु- मिति ॥ २३ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चोभये प्राजापत्या अस्पर्धन्त तान्ह स्पर्ध- 34 मानानन्तरेण तस्थी गायत्री" या" वै सासीदियं वै सा पृथिव्यासीत्ता होभय एव विदां चक्रर्यतरानेव न इयमुपावय॑तीति ते भविष्यन्ति परेतरे भविष्यन्तीति तामुभय एवोपमन्त्रयां चक्रिरे सो ऽग्निरेव देवानां दूत आस सहरक्षा इत्यसु- 1. अंगिर 13. 2. वर्ध O. C. (sec. m). 3. यविष्ठ्यो 11SS. 4 सैपेदमेवांतरि° C. O., °षेदमेवां' M. My. 5. पृथुः B. O.C. My. 6. Thus instead of अग्निः the MSS.7.होतमी B.C.M.My. 8. ह्येनर्मिधत C. (sec.m.) O. 9. त्रिव°C.O.M.My. 12. गायत्र्याMSS. वै - - - - ·११. II. 3. 4. 24. ॥ कारवीर्य शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 3.4.30. - - - संग - - ररक्षसमसुराणा ५ साग्निं दूतं वृणीमह इत्यनिमनुप्रेयाय स हि देवानां दूत आस 35 होतारं विश्ववेदसमिति ॥ २४ ॥ त?के होता यो विश्ववेदसमिति परिहरन्ति नेदरमित्यात्मानं बवामेति तदु तथा न ब्रयान्मानुष५ ह कुर्याद्यत्तथा याव्यृद्धं तद्यज्ञस्य यन्मानुषं तस्माद्धोतारमित्येव यादस्य' यज्ञस्य सुक्रतुमिति सैवं देवानुपावर्तत' ततो देवा अभवन्परासुरा भवति हैवात्मना परास्य द्विषन्भ्रातृव्यो 36 भवति यस्यैवं विदुष एतामन्याहुः ॥ २५ ॥ तां वा एतामष्टमीमन्वाहाष्टाक्षरा 37 वै गायत्री गायत्र्यु वा इयं निदानेन तस्मादेतामष्टमीमन्वाह ॥ २६ ॥ तद्धके पुरस्तादेतस्या' धाय्ये दधति तदु तथा न कुर्यादनवक्लप्ता हास्यैषा गायत्री भव- 38 ति दशमी हि तर्हि भवति तसादुपरिष्टादेव धाय्ये दध्यात् ॥ २७ ॥ समिध्य- मानो अध्वरे ऽग्निः पावक ईड्य इति पावको ह्येष ईड्यो ह्येष शोचिष्केशस्तमी- मह इति शोचन्तीव ह्येतस्य केशाः समिद्धस्य समिद्धो अग्न आहुतेत्यतः प्राश्च सर्वमिध्ममभ्यादध्यादपवृक्त इव ह्येतद्धोता यद्धात्रेध्मस्यान्यत्समिधः' परि- शिष्यते ऽतिरिक्त ह तद्यदु वै यज्ञस्यातिरिच्यते द्विपन्त हास्य तद्भातृव्यमभ्य- 39 तिरिच्यते तस्मादतः प्राश्च सर्वमिध्ममभ्यादध्यात् ॥ २८ ॥ देवान्यक्षि स्व- ध्वरेति देवान्यज सुयज्ञियेत्येवैतदाह त्व हि हव्यवाळसीत्येष हि हव्यवाळथा जुहोता दुवस्यताग्निं प्रयत्यध्वरे । वृणीव हव्यवाहनमिति' यथा संप्रेष' एव- 40 मेषा चैनं जुहुत' यजधं चेति यसै कामाय समैन्धिद्वमिति" ॥ २९ ॥तं वा एतमधरवन्तं तृचमन्वाह देवान्ह वै यज्ञेन यजमानानसुराः सपत्ना दुधूर्णा" चक्रस्तान्ह दुध्र्षन्त एव न शेकुर्दूषितुं" पराबभूवुस्तस्माद्यज्ञोऽध्वरो नाम दुध्र्षन्ह - - - - - 1. ब्रूयादस्य C., ब्रूयादस्य O., ब्रूयाद्यस्य B. 2. देवानुपावर्त B.O. 3. परस्ता' C. O. My. 4. दध्यादपक्त Mss. 5. मिद्धः B. M. 6. वाहनमिति B. 7. संप्रैष Mss. (cp. IV. 9. 3. 14). 8. वैनं C. (sec. m.) O. 9. जुहुथ C. O. My. 10. यज° C.O. 11. समैंध्यद C. O My. 12. Thus acc. to the Mss. 13. 'तं C. O. P.

·II..3.4.30. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 4. 1.:. १११ वा एन' द्विषन्सपलः पराभवति यस्यैवं विदुषो ऽध्वरवन्तं तृचमन्वाहुर्यावतीमु ह सौम्येनाध्वरेण जिति जयति तावती जयति ॥ ३० ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ तृतीयो ऽध्यायः ॥ K. II. 4. 1. M. I. 4. 2. - - - - एतद्वै देवा गरिष्ठे ऽग्निमयुञ्जन्यद्धोतृत्व इदं नो होतेधीदं नो हव्यं वहेति । तमेतद्गरिष्ठे युक्त्वोपामदन्वीरो वै त्वमस्यलं वै त्वमेतस्मा असीति यथाप्येतहि ज्ञातीनां यं गरिष्ठे युञ्जन्ति तमुपमदन्ति धीरो वै त्वमस्यलं वै त्वमेतमा असी- त्येवमेतत्स यदतो होतान्वाहोपमदत्यवनं तद्वीर्यमेवामिन्दधाति ॥ १॥ स आ- 2 हाग्ने महां३" असि ब्राह्मण भारतेति ब्रह्म ह्यग्निस्तस्मादाह ब्राह्मणेति भारतेत्येष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्वा आहुर्भरतो ऽग्निरिति शश्वदु ह वा एष एव प्राणो भूत्वेदमिमाः प्रजा बिभर्ति तस्मादाह भारतेति ॥ २ ॥ अथार्षेयं प्रवृणीत 3.4 ऋषिभ्यश्चैवैनं तद्देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदिति परस्तादर्वाक् प्रवृणीते परस्ताद्ध्यर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते तद्वेव ज्यायसस्पतते निह्नत इद हि पितैवाग्रे ऽथ पुत्रो ऽथ पौत्रः ॥ ३ ॥ आर्षेयं प्रवृत्याह देवेद्ध इति देवा 5-9 ह्येतमग्र ऐन्धत मन्विद्ध इति मनुर्खेतमग्र ऐन्द्ध ऋषिष्टुत इत्यृषयो ह्येतमस्तुवन्वि- प्रानुमदित इति त उ वाव विप्रा यदृषयस्ते ह्येतमन्वमद स्तस्मादाह विप्रानुम- दित इति कविशस्त इति त उ वाव कवयो यदृषयस्ते ह्येतमश सस्तस्मादाह कविशस्त इति ब्रह्मस "शित इति ब्रह्मस शितो-ह्येष घृताहवन इति घृताहवनो ह्येषः ॥ ४ ॥ प्रणीर्यज्ञानामित्येतेन हि सर्वे यज्ञाः प्रणीयन्ते ये च पाकयज्ञा ये चेतरे तस्मादाह प्रणीर्यज्ञानामिति ॥ ५॥ रथीरध्धराणामिति रथो ह वा एष भूतो देवेभ्यो यज्ञं वहति तस्मादाह रथीरध्धराणामिति ॥ ६॥ अतूर्तो हो- 1. एतं C. (sec. m.) P. O. My. 2. द्विष" MSS. 3. जयति MSS. 4. मदंति B. 5. 'मदत्ये B. My. 6. महार B. C. (pr. m.), महार My. 7. तेति MSS. 8. Thus M. only, पाकयशिया B. C , पाकयशिया O., पाकयशिया My. 9. 'मिति MSS. - - 10 11 12 ·११२ II. 4. 1.7. II.4.2.2. - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ तेति न घेतं नाष्ट्रा रक्षा सि तरन्ति तुर्णिहव्यवाहिति' सर्वान्होष पाप्मानस्त- 13 रति ॥ ७ ॥ आस्पात्रं जुहूर्देवानामित्येतद्वै देवानां पात्रं यदग्निस्तस्मादनौ सर्वा- भ्यो देवताभ्यो जुह्वति' प्रामोति ह वै तस्य पात्रं यस्य पात्रं प्रेप्सति य एवमे- 14-15 तद्वेद ॥ ८ ॥ देवानां चमसो देवपान इति चमसेन ह वा एतेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह देवानां चमसो देवपान इत्यरां३ इवाग्ने नेमिर्देवास्त्वं परिभूर- सीति यथारान्नेमिः सर्वतः परिभूरेवं त्वं देवान्त्सर्वतः परिभूरसीत्येवैतदाह ॥ ९ ॥ 16-19 आवह देवान्यजमानायेति तदेतस्मै यज्ञाय देवानावाहयत्यग्निमग्न आवहेति तदाग्ने- यायाज्यभागायाग्निमावाहयति सोममावहेति तत्सौम्यायाज्यभागाय सोममावा- हयत्यग्निमावहेति तदाग्नेयाय पुरोळाशायाग्निमावाहयति यो ऽयमुभयत्राच्यु- तोऽथ यथादेवतं देवां३ आज्यपां३ आवहेति तत्प्रयाजानुयाजानावाहयति प्रयाजा- नुयाजा हि देवा आज्यपा अग्नि' होत्रायावहेति तदग्नि होत्रायावाहयति स्वं महिमानमावहेति वाग्वै स्वो महिमा तद्वाचमावाहयत्या च वह जातवेदः सुयजा च यजत्येता एवैतद्देवता आहा चैना वहानुष्ठ्या चैना यजेति स तिष्ठन्नन्वाहा- न्वाह ह्येतदसौ' वा अनुवाक्यासावेवैतद्भूतो ऽन्वाहासीनो यजतीयं वै याज्ये- यमेवैतद्भूतो यजति तस्य नातिन ह्वला भवति तस्मान्न कश्चन तिष्ठन्वषट्करो- त्यन्यत्रावभृथादियः हि याज्या ॥ १० ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ M. I. 4.4. तं वा एतमग्निः समन्धिषत स यदेतमग्निः समन्धिषत समिद्धे देवे- भ्यो जुहवामेति तस्मिन्नेते प्रथमे आहुती जुहोति मनसे च वाचे च मनश्च ह वै वाक्च युक्ते देवेभ्यो यज्ञं वहतः स यदुपाशु क्रियते तन्मनो देवेभ्यो यज्ञं वह- त्यथ यद्वाचा निरुक्तं क्रियते तद्वाग्देवभ्यो यज्ञं वहत्येतद्वा इदं द्वयं क्रियते ते 37 एवैतत्संतर्पयति तृप्ते प्रीते देवेभ्यो यज्ञं वहात' इति ॥ १॥ स्रवेण तमाघार- - - - K. II. 4. 2. 1.2 - 1. तूणी B. 2. जुह्वति O. C. (sec. m.). 3. रां२ B. My. 4. "नेयाय MSS. 5. भाज्य' B. 6. तिष्ठन्नन्वाहान्वाह्येतदसौ C. O. My., तिष्ठन्नन्वाहान्वाह तितदसौ B., तिष्ठन्नन्वाहान्वाह्येषातदसौ M. 7. वहत B. M. My.

·II.4.2.2. ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 4. 2. 6. ११३ 8 - यति यं मनस आधारयति वृषा हि स्रवो वृषा हि मनः सूचा तमाघारयति यं वाच आधारयति योषा हि स्रग्योषा हि वाक् तूष्णीं तमाघारयति यं मनस आधारयति न स्वाहेति चनानिरुक्त' हि तद्युत्तूष्णीमनिरुक्त हि मनो मन्त्रेण तमाघारयति यं वाच आधारयति निरुक्तो हि मन्त्रो निरुक्ता हि वागा- सीनस्तमाघारयति यं मनस आघारयति तिष्ठ स्तमाघाग्यति यं वाच आधारयति मनश्च ह वै वाक्च युक्ते देवेभ्यो यज्ञं वहतो यतर उ वै युञ्जयोर्हसीयानुपवहो' वै तस्मै कुर्वन्ति वागु वै मनसो हूसीयस्यपरिमिततरमिव हि मनः परिमिततरेव वाग्वाच एवैतदुपवहः करोति तथा सयुजी देवेभ्यो यज्ञं वहतः ॥ २ ॥ देवा उ ह वै यज्ञं तन्वाना असुररक्षसानां दक्षिणत आसङ्गाद्विभयां चक्रस्त एतद्वीर्य दक्षिणतः प्रत्युदश्रयन्नुछ्रितमिव हि वीर्य स यदुभयत आधारयति तस्मान्मनश्च वाक्च समानमेव सन्नानेव शिरो ह वा एतयोरन्यतरो यज्ञस्याघारयोर्मूलमन्य- तरः ॥ ३ ॥ स्रवेण तमाघारयति यो मूलं यज्ञस्य स्रचा तमाघारयति यः शिरो 9-12 यज्ञस्य तूष्णीं तमाघारयति यो मूलं यज्ञस्य तूष्णीमिव हि मूलं न ह्यत्र वाग्वदति मन्त्रेण तमाघारयति यः शिरो यज्ञस्य वाग्घि मन्त्रः शिरस्तो हीयं वाग्वदत्या- सीनस्तमाघारयति यो मूलं यज्ञस्य निषण्णमिव हि मूलं तिष्ठ स्तमाघारयति यः शिरो यज्ञस्य तिष्ठतीव हि शिरः ॥ ४ ॥ स पूर्वमाघारमाघार्याहाग्निमग्नीत्सं- 13.14 मृड्ढीति यथा धुरमध्यूहेदेवमेतद्यत्पूर्वमाधारमाधारयत्यध्युद्य वै धुरं युनक्ति' स यत्समार्टयग्निमेवैतधुनक्ति युक्तो देवेभ्यो यज्ञं वहादिति' तस्मात्परिक्राम संमार्टि परिक्राम हि योग्यं युञ्जन्ति त्रिस्त्रिः संमार्टि त्रिवृद्धि यज्ञः ॥ ५ ॥ स संमार्टयग्ने वाजजिद्वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजजित संमार्मीति यज्ञ त्वा वक्ष्य- न्तं यज्ञिय संमामीत्येवतदाहाथ मध्ये तूष्णीमेव त्रिः संमार्टि यथा युक्त्वा - 15 1. चना B. 2. Thus M., तो the other MSS. 3. यानुश्वहो MSS. 4. 'श्रनुकृत° O. C. 5. ध्युह्य C. (sec. m.). O. My. 6. युनक्ति MSS. 7. Thus C. originally, युक्ते the other MSS. 8. वहत इति M.

·१९४ II. 4. 2. 6. II. 4. 2. 11. - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ प्रेहि वहेति प्राजेदेवमेवैतदग्नि युक्त्वोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज्ञं वहेति स यदेतदन्तरेण कर्म क्रियते तस्मान्मनश्च वाक्च समानमेव सन्नानेव ॥ ६ ॥ ..4.5.1 अथ चाधारयिष्यन्नग्रेण स्रचोरञ्जलिं निदधाति नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्य इति देवेभ्यश्चैवैतत्पितृभ्यश्च निनुत आत्विज्यं करिष्यन्त्सुयमे मे भूयास्तमित्या- दत्ते सुभरे मे भयास्त शकेयं' वां भर्तुमित्येवैतदाहास्कन्नमद्याज्यं देवेभ्यः 2 संभ्रियासमित्यविक्षुब्धमधेमं यज्ञं देवेभ्यस्तनवा इत्येवैतदाह ॥ ७ ॥ अघ्रिणा विष्णो मा त्वावक्रमिषमिति यज्ञो वै विष्णुस्तमेतदतिक्रमिष्यन्भवति' तस्मा एवं- 3 तनिह्नते मा त्वावक्रमिवमिति ॥ ८॥ वसुमतीमग्ने ते छायामुपस्थेष- मिति साध्वीमग्ने ते छायामुपस्थेषमित्येवैतदाह विष्णोः स्थानमसीति यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञस्व वा एतदन्तिकं तिष्ठति तस्मादाह विष्णोः स्थानमसीतीत इन्द्रो वीर्यम- कृणोदित्यतो हीन्द्रो' नाष्ट्रा रक्षा स्यपाहो ऽध्वर आस्थादिति यज्ञो वा अध्वर ऊो ऽयं यज्ञ आस्थादित्येवैतदाह ॥ ९ ॥ अग्ने वेर्होत्रं वेर्दूत्यमित्यु- भय ' ह वा एतदग्निर्देवाना होता च दूतश्च तदुभयं विद्धि यद्देवानामसीत्ये- वैतदाहावतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी इति नात्र तिरोहितमिवा- स्ति विष्टकद्देवेभ्य इन्द्र आज्येन हविषाभूत्स्वाहेतीन्द्रो यज्ञस्व देवता तस्मादाहेन्द्र आज्येन हविषाभूत्स्वाहेति वाचे वा एतदाघारयतीन्द्रो वागित्यु वा आहुस्तस्मादाहेन्द्र आज्येन हविषाभूत्स्वाहेति सो ऽसस्पर्शयन्नत्या- 5.6 कामति ॥ १० ॥ तद्भवाया समनक्ति शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदुत्तर आधार आत्मो वै ध्रवात्मन्येवैतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदुत्तर आधारः श्रीरु वै शिरः श्रीई वै शिरोऽथ योऽर्धस्य श्रेष्ठो भवत्यसौ तस्यास्य शिर इत्याचक्षते यजमानो वै ध्रवामनु यो ऽस्मा अरातीयति स उपभृत५ स यद्धोप- भृता समञ्ज्याद्यो यजमानायारातीयति तस्मिञ्छूियं दध्यात्तद्यजमान एवैत- 1. शकेयं MSS. 2. स्तमेतदति MSS. 3. पणो B My. M. (second time). 4. हीदो MSS. 5. वेर्दूत्य MSS. 6. इतिश्च C. O. 4 --- - - ·II. 4. 2. 11. ॥ काण्वीयं शतपथाब्रह्मणम् ॥ II. 4. 3. 2. १९५ - - - च्छ्रियं दधाति ॥ ११ ॥ स समनक्ति सं ज्योतिषा ज्योतिरिति ज्योतिीत- 7.8 स्यामाज्यं भवति ज्योतिरितरस्यां मनश्च ह वै वाक्चाहंभद्र' ऊदाते ॥ १२ ॥ तद्धोवाच मनो ऽहमेव त्वच्छ्यो ऽस्मीति होवाच यदहमभिगच्छामि तत्त्वं वद- 9 सीति श्रेयसो वै पापीयान्कृतानुकरो ऽनुवमा भवतीति' ॥ १३ ॥ अथ हो- 10.11 वाच वागहमेव त्वच्छ्रेयस्यस्मीति होवाच यत्त्वमभिगच्छसि तदहं विज्ञपयाम्यहं' प्रज्ञपयामीति' तौ हासंपादयन्तौ प्रजापति प्रश्नमाजग्मतुः सह प्रजापतिर्मनस एवाध्युवाच मन एव स्वच्छ्य इति होवाच श्रेयसो वै पापीयान्कृतानुकरो ऽनु- वा भवतीति सा ह परोक्ता वाग्विसिष्मिये तस्या गर्भः पपात ॥ १४ ॥ सा 12.13 होवाच प्रजापतिमहव्यवाळेबाहं तुभ्यं भूयासमिति यां मा परावोच इति तस्मा- धतिक च प्राजापत्यं क्रियत उपाश्विवैव क्रियते ऽहव्यवाळु हि तस्मै वागभव- तदु हेदं देवा रेतः सिक्तं चर्मणि वा कुम्भ्यां वा बभ्रस्तद्ध स्म पृच्छन्त्यत्रैव ता३दित्यत्रैवेति ततो ऽत्रिः संबभूव तस्मादपि स्त्रियात्रेय्यैनस्वीत्याहुरेतस्या' हि स योषाया देवताया वाचः संभूत इति ॥ १५ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ स वै प्रवरायाश्रावयति यज्ञो वा आश्रावणं यज्ञमभिव्याहृत्याथ होतारं 1.2 प्रवृणा' इति स इध्मसंनहनान्यभिपद्याश्रावयति यद्ध वा अनारभ्य यज्ञमध्वर्युरा- श्रावयेद्वेपनो वा ह' स्यादन्यां वार्तिमृच्छेत्तस्मादिध्मसंनहनान्यभिपद्याश्राव- पति ॥ १॥"तद्धक स्तीर्णाया वा वेदेवर्हिरादायेध्मस्य वा शकलमपच्छिद्य 3 तदभिपद्याश्रावयन्तीदं किं चिद्यज्ञस्येतीदं यज्ञमभिपद्याश्रावयाम इति वदन्तस्तदु" तथा न कुर्यादनवक्लप्तं वै तद्यत्स्तीर्णाया वा. वेदेवहिरपाददातेध्मस्य वा शक- लमपच्छिन्द्यादेतद्वाव किं चिद्यज्ञस्य यैरिध्मः संनद्धो भवति यैरग्निः संमृजन्ति - K. II. 4. 3. M I.5. 1. - - 10 - - 1. °हभद्र B. 2. "तीति MSS 3. विज्ञाप', प्रज्ञाप' M. 4. Thus M. only, नि B., पृश्नि C. O. P. My. 5. एवाभ्युवाद M. 6. उपाश्वेवैव M. 7. स्त्रिया. य्यैन' B., स्त्रियाय्यैन C.O. P. 8. प्रवृणी B. 9. हः C. O. My. 10. Thus mended, वात्तिमिछे MSS 11. Kandikā2omitted inB.12 वदन्तस् om.C.O. My.

·१९६ II. 4. 3. 2. ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 4. 3.8. - - - - 4 तस्मादिध्मसंनहनान्येवाभिपद्याश्रावयेत् ।। २ ॥ स वा आश्राव्य य एव देवा- ना होता तमग्रे प्रवृणीते ऽग्निमेव तदग्नये च देवेभ्यश्च निहनुते यदग्निमग्रे प्रवृणीते' तदग्नये निनुते यद्वेव यो देवाना होता तमग्रे प्रवृणीते' तद्देवेभ्यो नि. 5-8 हनुते ॥ ३ ॥ स वा आश्राव्याहाग्निर्देवो दैव्यो होतेत्येष वै देवो दैव्यो होता यदग्निस्तस्मादाहानिर्देवो दैव्यो होतेति देवान्यक्षद्विद्वा चिकित्वानित्येष वै देवा- ननुविद्वान्यदग्निः स एनाननुविद्वाननुष्ट्या यजत्वित्येवैतदाह मनुष्वद्भरतवदिति मनुर्ह वा अग्रे यज्ञेनेजे तदनुकृतीदमिमाः प्रजा यजन्ते तस्मादाह मनुष्वदिति भरतवदित्येष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्वा आहुर्भरतो ऽग्निरिति शश्वदु ह वा एष एव प्राणो भूत्वेदमिमाः प्रजा विभर्ति तस्मादाह भरतवदिति ॥ ४ ॥ 9-10 अथार्षयं प्रवृणीत ऋषिभ्यश्चैवैनं तद्देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदिति परस्तादर्वाक्प्रवृणीते परस्ताद्ध्यर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते तद्वेव ज्याय- 11-14 सस्पतये निह्नत इद हि पितैवाग्रे ऽथ पुत्रो ऽथ पौत्रः ॥ ५ ॥ आर्षेयं प्रवृ. त्याह ब्रह्मण्यदिति ब्रह्म ह्यग्निरा च वक्षद्ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितार इत्येते वै ब्राह्मणा यज्ञस्य प्रावितारो ये ऽनूचाना य एनं तन्वते य एनं जनयन्ति तत्तेभ्यो निनुते ऽसौ मानुष इति तदिमं मानुष होतारं प्रवृणीते स एप एतर्हि होताहोता हैवातः पुरा स एष मानुषो हातो प्रवृतो जपति देवता उप- धावति यथानुष्ट्या वषट्कुर्यादनुष्ठ्या' हव्यं बहेन्न हलेदेवं' देवता उपधाव- 15 ति ॥ ६ ॥ एतत्त्वा देव सवितणत इति सविता वै देवानां प्रसविता सवि तारमेवैतत्प्रसवायोपधावत्यग्नि५ होत्रायेति तदग्नये च देवेभ्यश्च निनुते यदग्नि मग्र आह' नदग्नये निनुते यवेव यो देवाना होता तमग्र आह तद्देवेभ्यो 16 निनुते ॥ ७ ॥ सह पित्रा वैश्वानरेणेति संवत्सरो ह वा अस्य पिता वैश्वानरः 1. प्रवृणीते MSS. 2. तवदिति MSS. 3. ब्रह्मण्वदिति MSS. 4. य उ M. 5. तदिम मानुष५MSS.6. होताहोता B. 7. 'कुर्यादनुष्ट्वा हव्यं वहन्न तरेदेवं M., कुर्यान्ननुष्ट्य हम्यं वहेयंत्रहलेदेवं O. C. (sec. m.) My., °वहेयंत्र C. (pr. m.). (cp. kandika is s. f.). 8. वणीत C. (sec. m.) O. 9. श्राह MSS. - 6 - - - - ·२ - - - - - वै II.4. 3.8. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 4. 3. 12. ११७ प्रजापतिस्तदु संवत्सराय प्रजापतये निनुते ऽग्ने पूषन्बृहस्पते' प्र च वद प्रच यजेति यक्ष्यन्वा' इदमनुवक्ष्यन्भवति' तदेताभ्यो देवताभ्यो निनुते यूयमनु- बत यूयं यजतेति वसूना रातौ स्याम रुद्राणामुळ्या खादित्या अदितये स्यामानेहस इत्येते वै त्रया देवा यद्वसवो रुद्रा आदित्या एतेषामभिगुप्तौ स्या- मेत्येवैतदाह तस्य हि नातिरस्ति न ह्वला य एतेषामभिगुप्तौ ॥ ८ ॥ जुष्टा. 18-20 मद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासमिति जुष्टं देवेभ्यो ऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्धि समृद्ध यो जुष्टं देवेभ्यो ऽनुज्जुष्टां ब्रह्मभ्य इति जुष्टं ब्राह्मणेभ्यो ऽनूच्यासमित्ये- वैतदाह तद्धि समृद्धं यो जुष्टं ब्राह्मणेभ्यो ऽनुब्रवज्जुष्टां' नराश सायेति प्रजा नरस्तदाभ्यः सर्वाभ्यः : प्रजाभ्य आह तद्धि समृद्धं यत्र यश्च वेद यश्च न सा- ध्वन्ववोचत्साध्वन्ववोचदित्येव वितिष्ठन्ते यदद्य होतृवर्ये जिनं चक्षुः पराप- तात् । अग्निष्टत्पुनराहियाज्जातवेदा' विचर्षणिरिति यथा यानमूनने होत्राय प्रावृणत ते प्राधन्वनेवं मे यत्किं चित्प्रवरेणामायि तन्मे पुनराप्यायतामित्ये- वैतदाह तथा हास्य तत्पुनराप्यायते ॥ ६ ॥ अथाध्वर्यु चानीधं च संमृशति 21 मनो वा अवयुर्वाग्घोता ते एवैतत्संदधाति ते हि सहिते युक्ने देवेभ्यो यज्ञ वहतो ऽग्रीधमुपस्पृशत्यनन्तरायाय ॥१०॥तत्र जपति परमोर्वीर हसस्पान्त्व- 22 निश्च पृथिवी चापश्च वातश्चाहश्च रात्रिश्चेत्येता वैषलय॑ एता मा सर्वस्या आर्तेः सर्वस्या ह्वालाया गोपायन्त्वित्येवैतदाह तस्य हि नातिरस्ति न हला यमेता आ- तेर्गोपायन्ति"॥ ११ ॥ अथ होत्पदनात्तणं निरस्यति निरस्तः परावसुरित 23-24 परावसुई वै नामासुराणा होता तमेवैतद्धोत्पदनानिरस्यतीदमहमविसोः स- - - - - - 1. बृहस्पते MSS. (but cp. IV. 7. 3. 8). 2. यक्ष्यन्वा MSS. 3. इदमनुवक्ष्यन्भव ति C. O., इदमनुवृदयन्भवति B. 4. Thus M. only ; °चूथ the other MSS. 3. नुनुव B. C. O. (the first time). 6. Thus C. O., पतत् B., पत् My., 'पपाते M. 7. Thus (हि) MSS. 8. देवा ins. M. 9.यहं वहनो MSS. 10. पलुर्व्य B., पलुर्च्य C. 0. 11.यंति B. O. C. (sec. m..

·- - - - - - ११८ II. 4. 3. 12. " कायवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.4.4 2. दने सीदामीत्युपविशत्यर्वावसुर्ह वै नाम देवाना होता तस्यैवैतत्सदने सी. 25 दति ॥ १२ ॥ अथ जपति विश्वकर्म स्तनूपा मे ऽसि मा मोदोषिष्टं मा मा हिसिष्टमेष वा लोक इत्युदङ्ङिवैजत्यन्तरा वा इदमाहवनीयं च गार्हपत्यं 26 चास्ते तदेताभ्यां निहनुते तथा हैनमेतौ नोदोषतो न हि स्तः ॥ १३ ॥ अथ जपति विश्वे देवाः शास्तन मा यथेह होता धृतो मनवे यभिषध । प्र मे ब्रत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानीति यथा येभ्यः पक्क' स्यात्तेषु प्रशासनमिच्छेत्प्र मा शास्त यथा यथा व' आहरेयमित्येवमेवैतदेवेषु प्रशासन- मिच्छते प्र मा शास्तेति' यथा वो ऽनुष्ट्या वषट्करवाण्यनुष्ट्या हव्यं वहानि न' हुलानीति तस्य हि नातिरस्ति न ह्वला यो यथानुशासनं करोति ॥ १४ ॥ तृतीयं ब्रामणम् ॥ स वा आहाग्निहोता वेत्वग्नेर्होत्रमित्यग्निरिद होता वेत्वित्येवैतदाहाग्नेोत्र- मिति तस्यो हि होत्रं वेतु प्रावित्रमिति यज्ञो वै प्रावित्रं यज्ञं वेत्वित्येवैतदाह साधु ते यजमान देवतेति यदस्याग्निर होतारं प्रवृणीते' तदेतदाह साधु ते यज- मान देवता यस्य ते ऽग्रिहोतेति ॥ १ ॥ धृतवतीमध्वर्यो सूचमास्यस्व देवयुवं विश्ववारामिति तदध्वयु प्रसौति स एकामिवैवाह यजमानो वै जुहूमनु यो ऽसा अरातीयति स उपभृत स यद्ध द्वे इव ब्रयाद्यजमानाय ह द्विषन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्ता वै जुहूमन्वाध उपभृतमत्त आद्यं तमादेकामिवैवाह 3-4 देवयुवं विश्ववारामित्युपस्तौत्येवैनामेतन्महयत्येवेळामहै देवा३' ईळेन्यानम- स्याम नमस्यान्यजाम यनियानितीळामहै तान्देवान्य ईळेन्या नमस्याम नमस्यान्यजाम यज्ञियानित्येवैतदाह मनुष्या वा ईळेन्याः पितरो नमस्या देवा यज्ञिया यावत्यो वै प्रजा यज्ञे ऽनन्वाभकाः पराभूता वै ता मनुष्याननु. M. I.5.2. K. II.4.4. 2 - - - - 1. पक MSS. 2. Thus emended, वा MSS. 3. शास्तीति C.O. P. 4.न हला- नीति MSS. 5. हि नासिरस्ति B. 6. वेतु MSS. 7. प्रवृणीते MSS. 8. उपभृतमद्य प्रा. ज्य B. 9. देवा । My. 10. नन्वाभक्त Mss.

·II. 4. 4. 2. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 4. 4. 6. ११६ 5.7 - - पशवो देवाननु वया स्योषधयो वनस्पतयो यदिदं किं चान्यदेवम्बिमाः' प्रजा यज्ञ' आभजति' या इमा अपराभूताः ॥ २ ॥ ता वा एता नव व्याहृतयो नव वै पुरुषे प्राणास्तानेवास्मिन्नव प्राणान्क्लप्सान्दधाति यज्ञ उ ह वै देवेभ्यो ऽप- चक्राम तं देवा उपमन्त्रयां चक्रिर आ नः शृणूप न आवर्तस्वेति सो ऽस्तु तथे- त्युपाववर्त' तेनोपावृत्तेनेजिरे' स यदध्वर्युराश्रावयति यज्ञमेवैतदुपमन्त्रयत आ नः शृणूप न आवर्तस्खेत्यथ यदग्नीत्प्रत्याश्रावयति यज्ञ एवैतदुपावर्तते ऽस्तु तथेति तेनोपावृत्तेन यजते तेनैतद्यज्ञेन रेतसा भूतेनविजः संप्रदाय चरन्ति यथा पूर्णपा- त्रेण संप्रदायं चरेयुरेवं यजमानेन परोक्षं यजमानो ह्येव यज्ञ एष ह्येनं तनुत एष खेनं जनयते वाचा वा इद संप्रदायं चरन्ति' वाग्वै रेतो वाग्वै यज्ञः ॥३॥ सो ऽध्वर्युरनुब्रहीत्युक्त्वा नापव्याहरेनो एव होता पुरा वषट्कारात्सो ऽध्वर्यु- 8-11 राश्रावयति तदग्नीधं यज्ञ उपावर्तते सो ऽग्नीनापव्याहरेत्पुरा प्रत्याश्रावणात्त- त्प्रत्याश्रावित एवाध्वर्यु यज उपावर्तते सो ऽध्वर्युर्नापव्याहरेत्पुरा ततो यदु च ब्रयाद्यजेति तं यजेत्येव होने प्रयच्छति स होता नापव्याहरेत्पुरा वषट्कारात्तर होता वषटकारेणैवाग्नौ योनी रेतो भूत सिञ्चत्यग्निर्वं यज्ञस्य योनिः स ततः प्रजायत इति नु दर्शपूर्णमासयोः ॥ ४ ॥ अथ सौम्ये ऽध्वरे ऽध्वर्युर्ग्रहं गृही- 12-14 त्वा नापव्याहरेत्पुरा ततो यदु च ब्रयादुपावर्तध्वमिति तमुपावर्तध्वमित्येवोद्गा- तृभ्यः प्रयच्छति त उद्गातारो नापव्याहरेयुः पुरा" ततो यदु च ब्रयुरेषोत्तमेति" तमेपोत्तमेत्येव" होत्रे प्रयच्छन्ति स होता नापव्याहरेत्पुरा वषट्कारात्त होता वषट्कारेणैवाग्नौ योनौ रेतो भूत सिञ्चत्यग्निः यज्ञस्य योनिः स ततः प्रजा- यते ॥ ५ ॥ स यद्ध सो ऽपव्याहरेधं यज्ञ उपावर्तेत यथा पूर्णपात्रं परासिश्चे- 15 1. देवम्विमा: C. O., "देवम्विमाः B, देवमिमाः M. 2. यक्ष श्राभजति MSS. 3. पाववत 0., पावर्तते B., °ावर्त M. My. 4. तेनोपावृत्तेनेजिरे B., तेनोपावृत्तेजिरे 0. P. C. 5. ननु त MSS. 6. चरति C.O P. 7. यज्ञ: B. 8. हरेनो MSS. 9. त्याचा वित MSS. 10. पुरा MSS. 11. युरे MSS. 12. तमेषोत्तमे B, तपेषोत्तमे C. O. P. - - - - ·१२० II. 4. 4. 6. II. 5. 1.3. - . - - - - ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ देव ह यजमानं परासिञ्चेत्स यत्रैव संविदाना ऋत्विजश्चरन्ति सर्व हैव तत्र 16.17 कल्पते न मुह्यति ॥ ६ ॥ ता वा एताः पञ्च व्याहतय ओश्रावयास्तु' श्रौष- ड्यज ये यजामहे वौषळिति पाक्तो वै यज्ञ पाक्ताः पशवः पश्चर्तवः संवत्सर- स्यैषो एका यज्ञस्य मात्रैषा संपत्तासां' पञ्चानां' व्याहृतीना५ सप्तदशाक्षराणि सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापतिः यज्ञ एपो एका यज्ञस्य मात्रैषा संपत् ॥ ७ ॥ 18.19 ओश्रावयेति' हवै देवाः पुरोवातमसृजन्तास्तु औषळित्यभ्राणि समप्लावयन्यजेति विद्युतं ये यजामह इति स्तनयित्नु वषट्कारेणैव प्रावर्षयन्त्स यत्र वृष्टिकाम इष्ट्या यजेत पुरोवातं च विद्युतं च मनसा ध्यायेत्यध्वर्यु ब्रयादभ्राणि मनसा ध्यायेत्य- ग्रीधर स्तनयित्नुं च वृष्टिं चेति होतार* स यत्रैव संविदाना वृष्टिकामस्यष्ट्या 20 .रन्ति वर्षति हैव तत्र ॥ ८ ॥ ओश्रावयेति ह वै देवा विराजमुपाजुहुवुरस्तु श्रौषळिति वत्समुपावार्जन्यजेत्युदनयन्ये यजामह इत्युपासीदन्वषट्कारेणैवादुहतेयं वै विराळस्या वा एते दोहाः सर्वान्ह वा असा इयं कामान्दुग्धे य एवमेत- द्वेद ॥ ९॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ चतुर्थो ऽध्यायः ॥ M. I. 5.3. 12.3 ऋतवो ह वै प्रयाजास्तस्मात्पश्च भवन्ति पञ्च ह्यतवः ॥ १ ॥ अथ दे- वाश्च ह वा असुराश्चोभये प्राजापत्या अस्पर्धन्त त एतस्मिन्नेव यज्ञे प्रजापतौ पितर्यस्पर्धन्त संवत्सरे ऽस्माकमयः स्यादसाकमयः स्यादिति ततो देवा अर्चन्तः श्राम्यन्त एतान्प्रयाजान्ददृशुस्तैरयजन्त तैरिष्ट्वर्तन्त्संवत्सरं प्राजयऋतुभ्यः' सं- वत्सरात्सपत्नानन्तराय स्तस्मात्प्रजया नाम प्रजया ह वै नामैतद्यत्प्रयाजा इत्याहुस्तथो वा एष एतैर्ऋतून्त्संवत्सरं प्रजयत्युतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरेति 5.4 तस्माद्वाव प्रयाजैर्यजते ॥ २ ॥ त आज्यहविषो भवन्त्येतद्वै स्खं पयः सं- - - - K. II. 5. 1. - - - - 1. श्रोश्रा B., श्रो' C. P. My., ओं° 0., वो M. 2. संपत्तासां वा एतासां पंवानां M. 3. तत्र MSS. 4. As above. 5. तवः MSS. 6. Om. M. 7. प्राजनय M. 8. प्रजनय MSS.

·II. 5. 1.3. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 5. 1.9. १२१ - स 7 8 - - -- वत्सरस्य यदाज्य स्वेनैवैनमेतत्पयसा देवाः स्व्यकुर्वत स्वेनो' एवैनमेष एतत्प- यसा स्वीकुरुते वज्र उ' वा आज्यमेतेन' वज्रेणाज्येन देवा ऋतून्त्संवत्सरं प्राजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरायस्तथो वा एष एतेन वज्रेणाज्येनतन्त्सं- वत्सरं प्रजयत्यूतुभ्यः संवत्सरान्सपलानन्तरेति तस्मादाज्यहविपो भवन्ति ॥३॥ यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्तत एव नापकामेदभितरामिद्वै 6 कामेदभितरामभितरामाहुतीर्जुहुयात्संग्रामो वा एष संनिधीयते यः प्रया- जैर्यजते यतर उ संयत्तयोः पराजयते ऽप वै स' क्रामत्यभितरां वे कामति जय स्तस्मादभितरामभितरां क्रामेदभितरामभितरामाहुतीर्जुहुयात् ॥ ४ ॥ तदु नाद्रियेत यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्तत एव नापनामद्यत्रो एच समिद्धतम मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिद्धहोम उ ह्येव समृद्ध आहुतीनाम् ॥ ५ ॥ स वा आश्राव्याह समिधो यजेति वसन्तो वै समिद्वसन्तमेवैतत्समिन्द्धे स वसन्तः स- मिद्धोऽन्यानृतून्त्समिन्द्ध ऋतवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योषधीश्च पचन्ति तदेव- तूंनिराहाथ यज यजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि हि कुर्याद्यत्तनूनपातं यजेको यजेति ब्रयात्तस्माद्यज यजेत्येवोत्तरानाह ॥ ६ ॥ स वा आश्राव्याह समिधो 9 यजेति वसन्तो वे समिद्वसन्तमेवैतद्देवा अवृञ्जत वसन्तात्सपत्नानन्तरायन्वस- न्तमु वा एष एतद्व्न्ते वसन्तात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्समिधो यजति ॥ ७ ॥ अथ तनूनपातं यजति ग्रीष्मो वै तनूनपाद्ग्रीष्मो ह्यासां प्रजानां तनूस्तपति ग्री- 10 प्ममेवैतद्देवा अवृञ्जत ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरायन्ग्रीष्ममु वा एष एतवृक्ते ग्रीष्मा- सपत्नानन्तरेति तस्मात्तनूनपातं यजति ॥८॥ अथेलो यजति वर्षा वा इळ इति 11 हि वर्षा इळो रूपमिदं" यद्ग्रीष्महेमन्ताभ्यां क्षुद्र सरीसृपं नित्यक्तं भवति तद्व- पास्तान्तिमिवान्नामिच्छमानं चरति तस्माद्वर्षा इळो रूपं वर्षा एवैतद्देवा अवृञ्जत 1. तेनो B. 2. Om. M. 3. श्राज्यमेवैतन B. 4. प्राजनय° M. 5. प्रजनय' M. 6. हविषो C. O. 7. स B. My., नं M. 8. Read प्रजनय° १ 9.° त्नानंतरेति B. 10. तनूस्त - नि0 11 Fति: Mec 10FAMICS ·१२२ II. 5. 1.9. II. 5. 1. 17. - - 14 - ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरायन्वर्षा उ वा एष एतद्देङ्क्ते वर्षाभ्यः सपनानन्तरेति 12 तस्मादिको यजति ॥ ९॥ अथ बर्हिर्यजति शरदै बर्हिरिति हि अरहिरिद यद्ग्रीष्महेमन्ताभ्यामोषधयो नित्यक्ता भवन्ति ता वर्षाभिर्वर्धन्ते ताः शरदि बर्हिषो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरते तस्माच्छरदर्हिः शरदमेवैतद्देवा अवृञ्जत शरदः स- पलानन्तरायञ्छरदमु वा एष एतद्वङ्क्ते शरदः सपलानन्तरेति तस्मादहिर्य- 13 जति ॥ १० ॥ अथ स्वाहा स्वाहेति यजत्यन्तो वै यज्ञस्य स्वाहाकारो ऽन्तो हेमन्त ऋतूनां वसन्ताद्धि परायॊ ऽन्तेनैवैतद्देवा अन्तमवृञ्जतान्तेनान्तात्सपला- नन्तरायअन्तेनो वा एष एतदन्तं वृन्ते ऽन्तेनान्तात्सपत्नानन्तरेति' तस्मा- स्वाहा स्वाहेति यजति ॥ ११ ॥ स वै वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुस्ततो हि भवति ततो हि प्रतिधीयते पुनर्ह वा अस्मिल्लोक आजायते पुनरस्मिल्लोके भवति य एवमेतद्वेद ॥ १२ ॥ स वै वेतु व्यन्विति यजत्यजामितायै जामि हि कुर्या- घद्व्यन्तु व्यन्त्विति वा यजेद्वतु वेत्विति वा वा व्यन्त्विति योगा वेत्विति वृषा ॥ १३ ॥ स वै चतुर्थ एव प्रयाजे समानयते बर्हिष्येव प्रजा वै वहीं रेत आज्यं प्रजास्वेवैतद्रेतः सिश्चति तेन रेतसेदमिमाः प्रजा पुनरभ्याकारं प्रजा- 17 यन्ते ॥ १४ ॥ अथ यद्वेव चतुर्थे प्रयाजे समानयते संग्रामो वा एष संनिधीयते यः प्रयाजैर्यजते यतरमु' वै संयत्तयोर्मित्रमागच्छति स जयति तदेतदुपभृतो जुहूं' 18-20 मित्रमागच्छति तेन प्रजयति ॥ १५ ॥ अथ यदेव चतुर्थे प्रयाजे समानयते यजमानो वै जुहूमनु यो ऽस्मा अरातीयति स उपभृतं यजमानायैवैतद्विषन्तं भ्रातृव्यं बलि५ हारयत्यत्ता जुहूमन्वाय उपभृतमत्त्र आद्य सो ऽनवमर्श समानयते यद्धावमृशेयजमान ह द्विषता भ्रातृव्यणावमृशदत्तारमायेनावमृशेदु- परिष्टाज्जुहूमध्यूहति यजमानमैवैतद्विषति भ्रातृव्ये ऽध्यूहत्यत्तारमाधे ऽध्यू- 21 हति ॥ १६ ॥ देवा उ ह वै यह तन्वाना असुररक्षसानामासङ्गाद्विभयां 15 - 16 - .. - वै - A. 1. तेनांता C. O. 2. यतर उ M. 3. जुहूर्मित्र M. 4. वमृशेद्य B.

·II. 5. 1. 17. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 5. 1. 19. १२३ - - - -- - - - चक्रस्ते होचुरसुररक्षसानामासङ्गाद्विभ्यतो हन्तेमां यज्ञस्य विजितिमन्विति सर्व यज्ञ स स्थापयामेति तथा यदि' नो ऽसुररक्षसान्यासजेयुरिति स स्थित एव नो यज्ञः स्यादिति तमेतस्मिन्नेवोत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेण सर्व यज्ञ समस्था- पयन् ॥ १७ ॥ स्वाहाग्निमिति तदाग्नेयमाज्यभाग स्वाहा सोममिति तत्सौम्य- 22 23 माज्यभागः स्वाहाग्निमिति तदाग्नेयं पुरोळाशं यो ऽयमुभयत्राच्युतो ऽथ यथादे- वत स्वाहा देवा आज्यपा इति तत्प्रयाजानुयाजानाह' प्रयाजानुयाजा हि देवा आज्यपा जुषाणा' अग्न' आज्यस्य व्यन्त्विति तत्विष्टकृत समस्थापयनग्निहि स्विष्टकृत्तद्यज्ञस्यैवैतद्विजितिमनु देवाः सर्व यज्ञ समस्थापय स्तदिदमप्येतर्हि तथैव क्रियते तस्मादुत्तमे प्रयाजे यावन्ति हवी पि भवन्ति स्वाहा स्वाहेत्येव तानि यजति यज्ञस्यैवैतद्विजितिमनु सर्व यज्ञ सस्थापयति तस्माद्यद्यप्यस्यात ऊवं विलोमेव यज्ञे स्यान हैवास्य तदाग इव स्यात्स स्थितो मे यज्ञ इति हैव वि- द्यात्स हैष यज्ञो यातयामास" यथा हुतं वषट्कृतः स्वाहाकृतः स्यादेवम् ॥१८॥ ते ह देवा ऊचुर्हन्तेमं यज्ञं पुनराप्याययामेति तेनायातयाम्ना प्रचरामेति स यदेव 24.25 जुह्वामाज्यं परिशिष्टमासीद्येन यज्ञ समस्थापय स्तेन यथापूर्व हवी ध्यभ्यधार- यन्त्रयातयामो वा आज्यं तदेत' यज्ञं पुनराप्याययनयातयामानमकुर्व स्तसादु- त्तम प्रयाजमिष्ट्वा यथापूर्व५ हवी व्यभिधारयति यज्ञमेवैतत्पुनराप्याययत्य- यातयामानं करोति तम्रोद्यस्यै कस्यै च देवताया अवद्यति पुनरेव प्रत्यनक्त्यव- दान खिष्टकृत एवैतत्पुनराप्याययत्ययातम करोति तस्माद्यदा विष्टकृते ऽवद्यति न ततः प्रत्यनक्त्यवदानं न हि ततः कां चनामावाहुतिर होष्यन्भवति हविषः ॥ १९ ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ 1. यदि MSS. यदिनैती M). 2 तत्प्रयाजानुयाजा B. 3. जुषाणा O. C. 4. 4 MSS. (but cp. I. 2. 3. 15). 5. विलोमेव MSS. 6. यातयामास B. 7. Read तदेतद्य? - - - - - - - - - - - ·१२४ II. 5. 2. 1. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ I[.5.2.9. M. I.5.4. K. II.5.2. - वै - - - - - 5 - स वै समिधो यजति प्राणा वै समिधः प्राणीयं पुरुष समिद्धस्तस्माद्ब्रया- दुषतापिनमभिमृश्येक्षस्वेति' स यावदुष्णः स्यादैवारिसस्तावच्छ सेत' प्राणैर्यव' तावत्समिद्धः प्राणानेवालिस्तत्समिन्द्धे प्राणानेवास्मिस्तद्दधाति तस्मात्समिधो 2 यजति ॥ १॥ अथ तनूनपातं यजति रेतो वै तनूनपाद्यदा हि स्त्रियाश्च पुसश्च 3 संतप्यते ऽथ रेतः सिच्यते रेत एवैतसिञ्चति ॥ २ ॥ अथको यजति यदा रेतः सिक्तं प्रजायते ऽथेन्तिमिवानमिच्छमानं चरत्येतदेवतद्रतः सिक्तं तत्प्रजन- 4 यति ॥ ३ ॥ अथ बर्हिर्यजति भूमा वै बर्हि मानमेवैतदन्विमाः प्रजाः प्रजनयति ता इमाः प्रजा भूमानमनु प्रजायन्ते ॥ ४ ॥ अथ स्वाहा वाहेति यजति हे- मन्तो वै स्वाहाकारः प्रजापतिर्हेमन्तो हीमाः प्रजाः सहसेव खं वशमुपनयते तस्माद्धमनि म्लायन्त्योषधयः प्रमुच्यन्ते वनस्पतीनां पलाशानि प्रतितरां पशवो भवन्त्यधस्तरां क्या सि पतन्ति विपतितलोमेव पापवर्णः पुरुषो भवति सहसेव हीमाः प्रजाः स्खं वशमुपनयते हेमन्तः स्वी ह वै तमधं कुरुते श्रिये ऽनाद्याय यशसे यस्मिन्नर्धे भवति य एवं विद्वान्त्स्वाहा स्वाहेति यजति ॥ ५ ॥ अथ देवाश्च ह वा असुराधोभये प्राजापत्या अस्पर्धन्त ते न व्यजयन्त दण्डैर्धनुर्भि- स्ते होचुरविजयमाना हन्त वाच्येव ब्रह्मणि विजिगीषामहा इति स यो नो वाचं व्याहृतां मिथुनेन नानुनिक्रामात्स नः सर्व पराजयातै सर्वमितरे जयानिति ते ह 7 देवा इन्द्रमूचुर्लाहरेति ॥ ६ ॥ स होवाचैको ममेत्यथास्म कमेकत्यसुरास्तत्तन्मि- 8 थुनमविन्दन्मिथुन ह्येकश्चैका च ॥ ७ ॥ द्वौ' ममेति होवाचेन्द्रो ऽथास्माकं द्वे 9 इत्यसुरास्तत्तन्मिथुनमविन्दन्मिथुन हि द्वौ च द्वे च ॥ ८॥ त्रयो ममेति होवा- - - - - - ॥ 1. पिनमभिमृश्येक्षस्खेति MSS. (cp. V. 6. 4. 1). 2. Thus only C. (pr. m.), स्थादेवास्मिरस्तावछशेतत्प्राण O. P. C. (sec. m.), स्यादैवास्मिस्तावच्छ सेतः प्राणै M., स्यादेवास्मिस्तापछश्सेतात्माणे B., स्यादेवास्मिरस्तावक्षसेत्प्राणे My. 3. तेन C. 4. वाच्येव B. 5. द्वौ MSS and also the Madhy., but cp. k. 13.

·II.5, 2.9. कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.5.2.21. १२५ - - - - - - - चेन्द्रो ऽथासाकं तिस्र इत्यसुरास्तसन्मिथुनमविन्दन्मिथुन हि त्रयश्च तिस्रश्च ॥ ९ ॥ चत्वारो ममेति होवाचेन्द्रो ऽथासाकं चतस्र इत्यसुरास्तत्तन्मिथुनम- विन्दन्मिथुन हि चत्वारश्च चतस्रश्च ॥ १० ॥ पश्च ममेति होवाचन्द्रस्त इतरे 11 न मिथुनमविन्दन्न ह्यत ऊर्ध्व वाचो मिथुनमस्ति ते पञ्च पश्चेत्येव सर्व पराज- यन्त सर्व देवा अजयन्त्सर्वस्मादेनान्निरभजस्तस्मात्प्रथमे प्रयाज इष्टे यात् ॥११ ।। एको ममेत्येकामुष्येति यं द्विष्याद्यधु नैको ममैका तस्य यो ऽस्मान्द्वेष्टि 12 यं च वयं द्विष्म इति' ॥ १२ ॥ अथ द्वितीये द्वौ मम द्वे तस्य यो ऽस्मान्द्वेष्टि 13 यं च वयं द्विष्म इति' १३ ॥ अथ तृतीये त्रयो मम तिस्रस्तस्य यो ऽस्मा- न्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति' ॥ १४ ॥ अथ चतुर्थे चत्वारो मम चतस्रस्तस्य यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥ १५ ॥ अथ पञ्चमे पञ्च मम न 16 तस्यैका चन यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येव ह वाव द्विषतः सपत्नस्य सर्व यज्ञ संवृत एवं द्विषन्तः सपत्न५ सर्वस्माद्यज्ञानिर्भजति बहिर्धा करोति य एवं विद्वानेतजपति ॥ १६ ॥ स यद्देवा अब्रवनेको ऽस्माकमिति मनो हैव' तदूचुरथ यदसुरा अनवअकास्माकमिति वाचं तचुस्त एषां मनसा वाचमयुव- तेष्टे' हि तस्य पुरुषो यदच्याहरनासीत' न तस्येष्टे यदमना आसीत ।। १७ ।। अथ यद्देवा अबवन्द्वावस्माकमिति प्राणोदानौ तदुचुरथ यदसुरा अबवन्द्वे अस्मा- कमित्युक्सामनी तदूचुः ॥ १८ ॥ अथ यद्देवा अब्रवस्त्रयोऽस्माकमितीमा- स्तत्त्रील्लोकानूचुरथ यदसुरा अब्रव स्तिस्रो ऽस्माकमिति त्रयीं तद्विद्यामूचुः॥१९॥ अथ यद्देवा अब्रवश्चत्वारो ऽस्माकमिति पशूस्तचुरथ यदसुरा अबवश्चतस्रो ऽस्माकमिति दिशस्तचुस्त एषां पशुभिर्दिशो ऽयुवत तस्माद्यां कां च दिशं पशुमानेति जितामेवान्वेति ॥ २० ॥ अथ यद्देवा अत्रवन्पश्चास्माकमित्युत् - 1. इति Mss. 2. ह वै B. 3. "युवतेष्टे B. 4. यदाव्याह B. C. O. P., यदध्याहा M., यदव्याह My. - - - - - ·१२६ II. 5. 2. 21. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.5.3.5. स्तदूचुस्त इतरे न मिथुनमविन्दन रात ऊवं वाचो मिथुनमस्ति सैपा द्वेधावि- भक्ता' वाक्ततो ऽन्यतरया' देवा अजयनन्यतरयासुराः पराजयन्त स यया' देवा अजय स्तया यजमानो जयत्यथ ययासुराः पराजयन्त तयास्य द्विषन्धा- तृव्यः सर्व पराजयते ॥ २१ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ - - M. I. 6. 1. K. II.5.3. 13 - - ऋतवो ह वै यज्ञे देवेषु भागमीषिरे ऽस्तु नो यज्ञ आ नो यज्ञे भजतेति तदु ह देवा न जचुस्ते ह देवेष्वजानत्स्वसुरानुपाववृतुस्ते हैतामेधतुमैधन्त यामे- षामनुशृण्वन्' कृषन्तो ह स वपन्तः पूर्वे यन्ति लुनन्तो ह स्म मृणन्तो ऽपरे" ऽनुयन्त्यकृष्टपच्या" हेभ्य ओषधय आसुः ॥ १ ॥ तदु वै देवानामतथास" क- 5 नीय इन्नु ततो द्विषन्दूिपते ऽरातीयेदथ" किं तावन्मात्रम् ॥ २ ॥ ते होचुः कथमिदमितो ऽन्यथा स्यादिति ते होचुर्ऋतूनेवोपन्त्रयामहा इति ते होचुस्ता थमुपमन्त्रयेमहीति प्रथमानेव वो यज्ञेन यजामहा इत्येनान्त्रवामेति ॥ ३ । स होवाचाग्निर्यन्मां प्रथमं यजध्वे क मम ततो भागः स्यादिति ते होचुर्न त्वा- मायतनाच्च्यवयेमेति स यदग्नेर्भागमभिह्वयमाना अनिमायतनामाच्यवयन हाय- तनाच्च्यवते य एवमेतद्वेद तान्हाग्निरुपमन्त्रयां" चक्रे ते होचुः कं भागमभ्ये 8 यामेति ॥ ४ ॥ स होवाच प्रथमानेव वो यज्ञेन यजामहा इति तथेति होचुरा वयं त्वामस्मासु भजामेति यो नो यज्ञे देवेषु भागमविद इति स एषोऽमिर्मतुष्य- 6.7 - - - 1. वेधाविभक्ता Mss. 2. भ्यतरया B., न्यतरया C. O. P. 3. Thus M. only यथा the other Mss. 4. °स्तया M. only, °स्तथा the other Mss. 5. यथा° B. M 6. तथास्य B. O. P. C. (pr. m.). 7. Uncertain; मनुएव: C. O. P. M., मन शृएवंतः B., मनुश्रुएवं My. 8. Thus M. only, नुतो C. O. P. My., नुळंतो 9. वृणन्तो M., मृलंतो P., मृडतो C., मळतो B., गृखंतो0.,मृलंता My. 10. परेनुयंत्यक C.O. P. 11. देवानामतथास Mss. 12. रातीयेदथ B. 13. 'मितोMss. 14. प्रथम य ध्वे Mss. 15. °निरुपमंत्रयां Mss.

·II. 5.3.5. ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 5.3. 13. १२७ - - - - 12 न्वाभक्तः समिधो अग्ने तनूनपादन इळो अग्न इति यथैतदग्निमन्तः सर्वे प्रयाजा अन्वाभक्तो ह वै तस्याः साधुकृत्यायां भवति यत्रास्यापि' समानो ब्रवाणः साधु करोति य एवमेतद्वेद य उ ह वा एषो ऽग्निर्ऋतुष्बन्धाभक्तः स उ ह वा इमा ओषधीः पचति या इमा ऋतव पचन्त्यग्निमते हास्मा अग्निमन्त ऋतवो ऽनं पचन्ति य एवमेतद्वेद ॥ ५ ॥ तदाहुः कस्मादुत्तमान्प्रयाजानावाहयन्ति 9 प्रथमान्यजन्तीत्युत्तमान् नान्देवा यज्ञे ऽन्वाभज स्तस्मादेनानुत्तमानावाहयन्ति प्रथमान्वो यजामहा इत्यु वा अनवस्तसादेनान्प्रथमान्यजन्ति ॥ ६ ॥ तच्चतुर्थे 10 ह वाव प्रयाजे देवा यज्ञमापुरुत्तमे समस्थापयनथ यत्तत ऊर्ध्व वर्गमेव तेन लोकमुपप्रेयुस्ते स्वर्ग लोकं यन्तो ऽसुररक्षसानामासङ्गाद्विभयां चक्रः ॥ ७ ॥ ते ऽग्निमेव पुरस्ताच्चक्रिरे रक्षोहण रक्षसामपहतये ऽग्निं मध्यतोऽकुर्वत रक्षोहण 11 रक्षसामपहतये ऽग्निं पश्चादकुर्वत रक्षोहण रक्षसामपहतये ॥ ८ ॥ तान्यदि पुर- स्ताद्रक्षास्यभ्यसचन्ताग्निनैवैनानि रक्षोनापानत' यदि मध्ये यदि पश्चात्त एव- मग्निभिः सर्वतः परिगृहीता अबिभ्यतः स्वर्ग लोक समाश्वत ॥ ९ ॥ तथै- 13 वैतद्यजमानश्चतुर्थ एव प्रयाजे यज्ञमामोत्युत्तमे स स्थापयत्यथ यत्तत ऊर्ध्व स्व- र्गमेव तेन लोकमुपप्रैति ॥ १० ॥ स यदाग्नेय आज्यभागः पुरस्ताद्भवत्यग्निमे- 4.15 वैतत्पुरस्तात्कुरुते रक्षोहण रक्षसामपहतये ऽथ यदाग्नेयः पुरोळाशो मध्यतो भव- त्यग्निमेवैतन्मध्यतः कुते रक्षोहण रक्षसामपहतये ऽथ यदग्नये स्विष्टकृते पश्चा- द्भवत्यग्निमेवैतत्पश्चात्कुरुते रक्षोहण रक्षसामपहतये स एवमग्निभिः सर्वतः परि- गृहीतो ऽबिभ्यत्स्वर्ग लोक समश्नते ॥ ११ ॥ तस्माद्य एनं पुरस्ताद्यज्ञस्यानु- व्याहरेन्मुख्यामातिमरिष्यसीति ह तं ब्रयादन्धो भविष्यसि बधिरो भविष्यसि प्राणस्त्वा हास्यतीति या एता मुख्या आर्तयः ॥ १२ ॥ अथ य एनं मध्ये 17 1. स्यापि MSS. 2. यो MSS. 3. रक्षोना MSS. 4. प्राषि° C P. O. 5. °मातिमारिष्यसीति B., but cp. II. 4. 3. 1. 16 - - - - - ·१२८ II. 5. 3. 13. ॥कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 5.4.2. 18 - - यज्ञस्यानुव्याहरेदपशुरप्रजा मरिष्यसीति ह तं ब्रयान्मध्य हि प्रजा पशवः ॥१३॥ अथ य एनं पश्चाद्यज्ञस्यानुव्याहरेदप्रतिष्ठितो दरिद्रो मरिष्यसीति' ह तं ब्रयात्त- 19 सादु नानुव्याहारी' स्यादुत घेववित्परो भवति ॥ १४ ॥ संवत्सर ह वाव जयति प्रयाजैर्यजमानः स तु हैनं जयति यो ऽस्स द्वारं वेद को ह्यस्य तैहै- रर्थः साधे ऽसाद्वारा' इव स्युनों चेत्तत्रान्तरतो व्यवविद्याद्यथास्य तत्र तद्व- सन्तो ऽन्तो हेमन्तो ऽन्तः स एतया द्वारा प्रपद्यते ऽक्षितो वा अय संवत्सरः 20.21 परिप्लवते ऽक्षित ह वा अस्य सुकृतं भवति य एवमेतद्वेद ॥ १५ ॥ तदाहुः किंदेवत्यान्याज्यानि गृह्यन्त इति स ह यात्प्रजापतिदेवत्यानीत्यनिरुक्तानि ह्याज्यानि गृह्यन्ते ऽनिरुक्तो हि प्रजापतिर्यजमानो वै यज्ञस्य प्रजापतिरेष ह्येनं तनुत एष धेनं जनयते तानि हैतानि यजमानदेवत्यान्येव यामु वै कां चाहुति जुह्वत्युभयत एवाज्येन परिगृह्य यजमानेनैव मिश्रा स यदि हाप्यकृतमिव क- रोति न हैव यज्ञादवाईति य एवमेतद्वेद ॥ १६ ॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ।। - - - M. I.6.2. K. II. 5.4. - - 1 देवा वै यज्ञेनेमा जितिं जित्वा येयमेषां जितिस्ते होचुर्हन्तेदं तथा करवामहा इति यथा न इदमनभ्यारुह्यं मनुष्यैरसदिति ते यज्ञस्य रसं निर्धाय यथा मधु- कृतो निर्धयेयुरेवं विदुध यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरो बभूवुस्तद्यदेनेनायोप- 2 यरस्तस्माद्यूपो नाम ॥ १॥ तवृषीणामनुश्रुतमास देवा वै यज्ञेनैतां जितिं जित्वा येयमेषां जितिरिति विदुह्य यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरो ऽभूव स्तमन्वि- च्छामेति ते हार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः श्रमेण ह स्म वै तद्देवा जयन्ते यदेषां 35 1. पशव B. O. P. 2 पश्चा MSS. 3. दरिद्रं मरिष्य°O.P.दरिद्रन्मरिष्य M.,°द्रमरि' My.-मरिष्य MSS. 4. तस्मादु नानुव्याहरी B., तस्मादु नानुव्याहारी C. O. P. 5. सतु MSS. (सतू M.). 6. तैzहैरर्थ: B. C. O. P., तेहैरथः M. My. 7. स्याद्वारा B. My. M.स्याद्वारा C. O. P. 8. व्यवछिया MSS. exc. M. 9. सह C. O. P. सह B. 10. Thus acc. MSS. 11. हाप्यकृतमिव C. O. P., हास्यकृतमिव B.

·II. 5. 4. 2. II. 5. 4. 10. १२६ - - - - - - - - - - ॥ कारवीय शतपथब्राह्मणम् ।। जय्यमासर्षयश्च ॥२॥ तद्देवा वैभ्यस्तत्प्ररोचयां चक्रः' स्वयं वा दधिरे 3 न हीतो देवान्हव्यं जगामेतःप्रदान हि देवा उपजीवन्ति ॥ ३ ॥ ते होचुः प्रेत तदेष्याम इति यतो देवाः स्वर्ग लोक- समाश्नविषतोत वै नस्तत्र किंचि- त्प्ररोचतेति ते ह तदागत्य चेरुः किं प्ररोचते किं प्ररोचत इति ते ह पुरोळाशमेव कूर्म भूत सर्पन्तं ददृशुस्ते ह सर्व एव मेनिरे ऽयं वाव यज्ञ इति ॥४॥त. होचुर- 4 श्विभ्यां तिष्ठेति स ह ससपैंव सरस्वत्यै तिष्ठेन्द्राय तिष्ठति स ह ससवाग्नये' तिष्ठेति स ह तस्थौ' तमग्नये ऽस्थादित्यग्नावेव सर्वहुतमजुवुस्तत एभ्यो यज्ञः प्रा- रोचत तमसृजन्त तमतन्वत तदिदं परोऽवरमनूच्यते यथर्षयो यज्ञमपश्यन्पिता पुत्रायैवं ब्रह्मचारिणे ॥ ५ ॥ स वा एभ्यः स पुरोदाशो य एभ्यो यज्ञं प्रारो- 5.6 चयत्तस्मात्पुरोदाशो नाम पुरोदाशो ह वै नामैतद्यत्पुरोळाश इत्याहुः स एष आग्नेयः पुरोळाश उभयत्राच्युतः स एष न पौर्णमासं नामावास्यं य एवाग्नीषोमीयः पुरो- ळाशः स पौर्णमास सांनाय्यमेवामावास्यं यज्ञ एवैष उभयत्रावक्लप्तो नेद्यज्ञा- दयानीत्येव पुरस्तात्पौर्णमासस्य क्रियत एवमामावास्यस्य ॥ ६ ॥ स य एनमुप- 7 धावेद्याजय मेति यदि' वात्मनेष्ट्या यजेतैतेन हैवैनं याजयेयुर्यत्कामा वा एत- मृषयो ऽजुहवुः स एभ्यः कामः समाऱ्यात स यत्कामो हैतेन यज्ञेन यजते सो ऽस्मै कामः समृध्यते यस्या उ वै कस्यै च देवतायै जुहत्यमा उ वै तस्यै जुह- त्यमा उ चेद्धोष्यन्त्स्यात्किमन्यां देवतां परिजिहीत' तस्मादप्रय एव ॥ ७ ॥ अनिर्वाव सर्वा देवता अग्नौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति स यथा सर्वा देवता 8 उपधावेदेवमेतत्तस्मादग्नय एव ।। ८ ॥ अग्निर्वा अद्धा देवतानां यो वा अद्धा स्यात्तमुपधावेत्तस्मादग्नय एव ॥ ९ ॥ अग्निाव मृदुहृदयतमो देवानां मनु- 10 प्यानभि यो वाव मृदुहृदयतमः स्यात्तमुपधावेतस्मादग्नय एव ॥ १० ॥ 1. Read चक्रुः ? 2. ससवानये B. 3. तस्थौ MSS. 4. Read पुत्रायैव? 5. यदिवा B. C.P.O. My., यथैषा M. वात्मनेष्ट्या Mss. 6. याजयेयु° MSS. 7. परिनिहीत B., पराजिहीत C. O. M. My. - - - - - - - - ·१३० II. 5. 4. 11. ॥कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6. 1.5. - 11.12 अग्निर्वाव नेदिष्ठो देवानां यो वाव नेदिष्ठः स्यात्तमुपधावेत्तस्मादग्नय एव स यदीष्टिं कुर्यात्सप्तदश सानिधनीरनुवयादुपाशु देवतां यजेन्मूर्धन्वत्यौ याज्यानु- वाक्ये स्याताम् ॥ ११ ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ पञ्चमो ऽध्यायः ।। K. II. 6. 1. M. I. 6.3. 1.2 - - - - - - - - - - - 7 त्वष्टुर्ह वै पुत्र आस त्रिशिराः पळक्षस्तस्य ह' त्रीण्येव मुखान्यासुः स यदेव रूप आस तस्माद्विश्वरूपो नाम तस्य ह सोमपानमेवैकं मुखमास सुरापाण- 3-5 मेकमन्यस्मा अशनायकम् ॥ १॥ तमु हेन्द्रो दिद्वेष' तस्य तानि शिरा सि प्रचिच्छेद तस्य यत्सोमपानमासीत्स कपिञ्जलो ऽभवत्तस्मात्स बभ्रक इव बभ्ररिव हि सोमो राजाथ यत्सुरापाणमासीत्स कलविको ऽभवत्तस्मात्सो ऽभिमाद्यत्क इव वदत्यभिमाधनिव' हि सुरापीतो वदत्यथ यदन्यस्मा अशनायासीत्स तित्तिरिर- भवत्तस्मात्स विश्वरूपतमः सन्त्येव घृतस्तोका इव त्वन्मधुस्तोका इव त्व- 6 पर्णेवाश्च्युतिता एवरूप हि तेनाशनमावयत् ॥२॥ स उ ह त्वष्टा ऋद्धः कुविन्मे पुत्रमवधीदित्यपेन्द्र सोममाजहे स हेत्थमेव प्रसुत आस यथैवायं प्रसुत एवर हैव प्रसुत आसापेन्द्रः ॥३॥ स हेन्द्र ईक्षां चक्र इदं वाव मा यज्ञादन्तर्य- न्तीति स यथा बलीयानबलीयस एव सहसैवाभिद्रुत्यानुपहूत एव द्रोणकलशा- च्छु– भक्षयां चकार स हैन जिहि स विष्वङ् हास्य प्राणेभ्यो दुद्राव मुखाद्धैव न दुद्रावाथान्येभ्यः सर्वेभ्यः प्राणेभ्यस्तदु सौत्रामणीतीष्टिरतस्यां तयाख्यायते यथा यथैनं' ततो देवा अभिषज्यन् ॥ ४ ॥ स उ ह त्वष्टा ऋद्धः कुविन्मे ऽनुपहूतः सोममबभक्षदिति स्वयमेव यज्ञवेशसं चक्रे स यो द्रोणकलशे शुक्रः परिशिष्ट आस तं प्रवर्तयां चकारेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति सो ऽग्नि प्राप्य संबभूवेत्येक आहुरन्तरेद्वै संब- भूवेत्येक आहुः सो ऽग्नीषोमावभिसंबभूव सर्वा विद्या सर्व यशः सर्वमभाव 1. Om. M. 2. दि° 0. P. 3. बदत्यभिमाधन्निव C.O. P. 4. हिसुरा C. O. P. 5. स्वन्मधु MSS. 6. °मावयत B., "मापयन् M. 7. यथैनं 0. P. C. (sec. m). 8. सोममभक्षदिति C. O. P. 9. °मावभितस्संबभूव M. - - - ·II. 6. 1.5. - - कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.6.1.11. १३१ सर्वा श्रियः स यद्वर्तमानः समभवत्तस्माद्बत्रो नाम यदपात्समभवत्तस्मादहि- स्तमु ह दनुश्च दानवी' च मातेव च पितेव च परिजगृहतुः सो ऽस्य दानवता ॥ ५ ॥ स यदुवाचेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति तस्माद्धैनमिन्द्र एव जघानेन्द्रो ऽभिवभूवाथ 10.11 यद्धावक्ष्यदिन्द्रस्य शत्रुर्वर्धखेति शश्वद्ध स' एवेन्द्रमभ्यभविष्यदथ यदुवाच वर्ध- खेति तस्माद्ध' स्मेषमात्र एव प्राङ् वर्धत इषमात्रस्तिर्यङ् ॥ ६ ॥ स वा अपर 12.13 समुद्रं दधावव पूर्व से यावत्स आस स एवानाद आस तस्मै ह स्म देवा एव पूर्वाह्ने ऽशनमभिहरन्ति मध्यंदिने मनुष्या अपराह्ने पितरः स हेन्द्रस्तथैव' नुत्त- श्वरनग्नीषोमा' उपमन्त्रयां चक्रे ऽग्नीषोमौ युवं वै मम स्थो युवयोरहमसिन वै युवयोरेष कं म इमं दस्युं वर्धयथो' मामुपावर्तेथामिति' तौ होचतुरग्नीषोमौ किमावयोस्ततः स्यादिति ॥ ७ ॥ स होवाचानेन वामेकादशकपालेन पु- रोळाशेन यजा इति तथेति तमुपाववृततुस्तौ ह सर्वे देवा अनु प्रेयुः सर्वा विद्या सर्व यशः सर्वमन्नावर सर्वा श्रीः स एतेनेष्ट्वेन्द्रो ऽभवद्यदे- तदिन्द्र एष वाव पौर्णमासस्य बन्धुः स य एवं विद्वान्पौर्णमासेन यजत एता हैव श्रियं गच्छति यशो भवत्यनादो भवति ॥ ८ ॥ तद्वेव वृत्रो 16 हतो यथा दृतिनिष्पीतः संन्लीनः शयीत यथा निःसक्तुर्भस्वा संव्लीना शयी- तैव. संव्लीनः शिश्येत- हेन्द्रो ऽभ्यादुद्राव ॥ ९॥ स होवाच त्वं वै तद- 17 सि यदहं पुराभूवमि। वि मा कुरु मामुया भूवमिति ॥ १० ॥ स होवाच सवै मे ऽनमेवैधीति" तथेति तं द्वेधान्वश्चमनुविभेद तस्य यत्सौम्यो न्यङ्ग आस 14.15 - - .. - - - 1. स्तमु B. M., स्तमू the other MSS. 2. दानवी C. O. P., दानवी B. 3.शश्व- छैष M. 4. तस्माद्ध B. C. (sec. m.) 0. P. 5. Thus (without acc.) My. only, थैवन्नुत्तश्चर B. थैषनुक्तश्वर° C. (pr. m.), थैवानुक्तश्चर' D. P. C. (sec. m); °थैवः सूतश्वर' M. 6. इममिन C. O. P. My. 7. वधयतो MSS. 8. मामुपा MSS. 9. शिष्ये 0. P. 10. भुव B. C. (sec m). 11. श्रमेवैधीति MSS.

·१३२ 11.6. 1. 11. II 6 1. 17. - - - - ॥काएवीय शतपथब्राह्मणम् ॥ तं चन्द्रमसमकरोदय यदसुर्यमासीत्तनेमाः' प्रजा उदरेणाविध्यत्तदासु प्रजा- सूदरं प्रत्यौहात्तस्माद्वा आहुत्र एव तर्षभाद आसीदिति वृत्र एतीतीद हि यदेष' आपूर्यते ऽस्मादेव तल्लोकादाप्यायत इदमु यत्कि चेमाः प्रजा अशनमि- च्छन्त उदरायैव तत्राय बलि हरन्ति स यो हैवमेतं घृत्रमन्नादं वदाबादो हैव भवति ॥ ११॥ तद्या इमा देवता अग्नीषोमावन्वाजग्मुस्ता होचुरग्नीषो- मौ' युवं वै नो भूयिष्ठभाजौ स्थो ययोर्वामिदमिति युवयोरस्मानन्वाभजतमिति तौ होचतुरग्रीषोमौ किमावयोस्ततः स्यादिति ता होचुर्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्निर्वपानिति तद्युवाभ्यां पुरस्तादाज्यभागौ जुहुवन्निति तमाद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वपन्ति तदेतौ पुरस्तादाज्यभागौ जुह्वति तन्न सौम्ये 20 ऽध्वरे न पशौ यस्यै कस्यै च देवताया इति ह्यब्रवन् ॥ १२ ॥ स होवाचा- ग्निमय्येव वः सर्वेभ्यो जुहव तदेव वो ऽहं मय्याभजामीति तस्मा इग्नौ सर्वा- 21 भ्यो देवताभ्यो जुहूति तसादाहुरग्निः सर्वा देवता इति' ॥ १३ ॥ अथ होवाच सोमो मामेव वः सर्वेभ्यो जुहव स्तदेव वो ऽहं मय्याभजामीति तस्मा- सोम सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति तसादाहुः सोमः सर्वा देवता इति ॥१४॥ 22 अथ यद्वेव सर्वे देवा इन्द्रे तस्थानास्तस्मादाहुरिन्द्रः सर्वा देवता इत्येवं त्रेधा देवा एकदेवत्या भवन्ति स यो हैता नेधा देवानेकदेवत्यान्वेदैधा हैव स्वा- 23.24ना श्रेष्ठो भवति ॥ १५ ॥ द्वयमु वा इदं न तृतीयम स्त्याद्रं चैव शुष्कं च ततो यच्छुष्कं तदाग्नेयं यदा तत्सौम्यम् ॥ १६॥ तदाहुर्यदिदं द्वयमेवाथ किमेतावत्क्रियत इत्यग्नीषोमाभ्यामाज्यभागावग्नीषोमाभ्यामुपा श्वनीषोमाभ्यां पुरो- काशः स यदत "एकतमेनैवतत्सर्वमाप्नोत्यथ किमेतावस्क्रियत इत्यग्नीषोमयो- - - - - - - 1. यदसुर्य B. 2. °सु MSS. 3. एतहीतीद५ 0. P.C, एतहीतीद५ B. 4. यदेष M. 5. पतं om. M. G. रग्रीषोमी MSS. 7. इति MSS. 8 इति B. C. 9. पुरोळाश- स्यावतः B, पुरोलाशस्थयक्त C. O. My., पुरोडाशस्सयवत M. 10. एकतमे MSS.

·II. 6, 1. 17. । कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6. 1. 21. १३३ - - - - . हैवैतावती विभूतिः प्रजातिः सूर्य एवानेयश्चन्द्रमाः सौम्यो ऽहरेवाग्नेय रात्रिः सौम्या य एवायमपक्षीयते ऽर्धमास एष आग्नेयो य आपूर्यते स सौम्यः ॥१७॥ सो ऽत आज्यभागाभ्यामेव सूर्याचन्द्रमसावामोत्युपाशुयाजेनाहोरात्रे पुरोळा- 25.26 शेनार्धमासावित्येक आहुस्तदु होवाचासुरिराज्यभागाभ्यामेवातो यतमे वा यतमे वा द्वे देवते आमोतीत्युपाशुयाजेनैवातो यतमे वा यतमे वा द्वे देवते आमो- तीति पुरोळाशेनैवातो यतमे वा यतमे वा द्वे देवते आमोतीति तत्सर्व म आप्त- मसत्सर्व जित सर्वेण वृत्रहनानि सर्वेण पाप्मानं द्विषन्तं भ्रातृव्य हनानीति तस्माद्वा एतावत्क्रियत इति ॥१८॥ तदाहुर्जामि वा एतक्रियते यदग्नीषोमा- 27 भ्यामाज्यभागमुपा श्वनीषोमाभ्यां' पुरोळशः' स' यदनन्तर्हितं तेन जामीति तदु यथाजामि भवत्याज्यस्यैवेतरं यजति पुरोळाशस्थेतरं तेनैवान्यदिवेतरं भवत्यन्य- दिवेतरमृचमनूच्याज्यस्य' जुषाणेन यजत्युचमनूच्य पुरोळाशस्यर्चा यजति तेनै- वान्यदिवेतरं भवत्यन्यदिवेतरमनेन त्वा अजाम्युपा श्वेवाज्यस्य यजत्युच्चैः पुरो- ळाशस्य स यदुपाशु तत्प्राजापत्य रूपम् ॥ १९ ॥ तस्मात्तस्यानुष्टुभमनुवा- क्यामन्याह वाग्वा अनुष्टुब्बाग्वै प्रजापतिरेतेन ह म वा उपाशुयाजेन देवा यं यमसुराणां कामयन्ते तमुपत्सर्याथ वज्रेण वषट्कारेण प्रन्ति तथो वा एष एते नोपा शुयाजन पाप्मानं द्विषन्तं भ्रातृव्यं यं कामयते तमुपत्सर्याथ वज्रेण वष- कारेण हन्त्यग्नीषोमयोर्ह वै प्रजातिमन्त्रिमाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ २० ॥ स 29.36 यदृचमनूच्याज्यभागं जुषाणेन यजति तदन्वन्यतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्ते ऽस्थि ह्यगस्थि हि दन्तो ऽन्यतरतो ह्येतदस्थि करोत्यथ यदृचमनूच्य पुरोळाशस्यर्चा यजति तदनूभयतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्ते ऽस्थि ह्यगस्थि हि दन्त उभयतो ह्येत- - - - 28 - - - - - - 1. Probably something has fallen out. I guess : यदग्नीषोमाभ्यामाज्यभागा वग्नीषोमाभ्यामुपाव'. 2. Thus M. only, पुरोळा (ला)शस्य the other MSS 3. भवत्य C. 6. P. 4. प्रजापति B O. M. 5. यजति MSS. 6. Cp. अन्यतोयुत्त VII 4. 1. 21.

·१३४ II. 6. 1. 21. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6. 1.25. - - - दस्थि करोत्येता उ वा इमा य्यः प्रजा अन्यतोदन्ताश्चैवोभयतोदन्ताश्च स यो 31 हैतां प्रजानां प्रजातिं वेद बहुव प्रजया पशुभिः प्रजायते ॥ २१ ॥ स पौर्ण- मासमुपवत्स्यन्न सुहित इव स्यात्तेनेदमसुर्यमुदरं ब्लिनात्याहुतिभिः प्रातर्दैवमेष 32-34 पौर्णमासस्योपचारः ॥ २२ ॥ स वै संप्रत्येवोपवसेत्संप्रति वृत्र हनानि संप्रति पाप्मानं द्विषन्तं भ्रातृव्य हनानीत्यथो उत्तरामेवोपवसेत्सं वा एष क्रमते यत्सं- प्रत्युपवसत्यनद्धा वै तद्यत्संक्रान्तयोर्यदीत वेतरो वाभिभवति स यथा पराश्च- मावृत्तमप्रत्यालभमान संपि च्यात्सों' ऽन्यताहेत्याहुस्तस्मादुत्तरामवोपवसे- दिति तदु संप्रत्येवोपवसेद्यथा हान्यस्य 'हतमन्यत्सपि ष्यादन्यस्य ह कृतानु- कर उपावसायी भवति य उत्तरामुपवसति तस्मात्संप्रत्येवोपवसेत्संप्रति वृत्र 35-37-इनानि संप्रति पाप्मानं द्विषन्तं भ्रातव्य हनानीति ॥ २३ ॥ प्रजापतेर्ह वै प्रजाः ससृजानस्य पर्वाणि विसस्र सुः स वै संवत्सर एव प्रजापतिस्तस्यैतानि पर्वाण्यहोरात्रयोः संधिः 'पौर्णमास्यश्चामावास्यश्चर्तुमुखानि स एतैर्विनस्तैः पर्व- भिर्न स हातु शशाक तं देवा एतैर्हविर्यज्ञैरभिषज्य स्तस्याग्निहोत्रेणैवाहोरा- प्रयोः संधिमेतत्पर्वाभिषज्य स्तत्समदधुः पौर्णमासेन चामावास्येन च पौर्णमासी चामावास्यां चैतत्पर्वाभिषज्य स्तत्समदधुश्चातुर्मास्यैर्ऋतुमुखानि स एतैः स- हितैः पर्वभिरिदमन्नाद्यमभ्युदतिष्ठद्यदिदं प्रजापतेरमाद्य स एवमभादो ऽभवत्स य एवं विद्वान्त्संप्रत्युपवसति संप्रति ह प्रजापतेः पर्व भिषज्यत्यवति हैनं प्रजा- 38 - पतिरेवमनादो भवति ॥ २४ ॥ चक्षुषी वा एतौ यज्ञस् यदाज्यभागौ तसा- देतौ पुरस्ताज्जुह्वति पुरस्तादेवैतञ्चक्षुषी दधाति तस्माद्विमे पुरस्ताञ्चक्षुषी ॥२५॥ - - - - - - - 1. 'वृत्तमप्रत्यालभ' B., वृत्तमःप्रत्यालभ' the other MSS. 2. सपिण्यात्सो MSS. 3. हतमन्यत्सं° B., हतमन्यत्सं° the other MSS. 4. Thus My., पौर्णमास्याश्चामा M., पौर्णमासश्चामा B. C. O. 5. Thus M. My., "श्चतुर्मुखानि B. C.O. P. 6. Thus M., संप्रतीह 0. P. C. My., संप्रतीह B.

·II. 6.1.26. ॥कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6.2.4.१३५ 39 - - - तद्धैक उत्तरार्धपूर्वार्ध आग्नेयमाज्यभागं जुह्वति दक्षिणार्धपूर्वार्धे' सौम्यमिदं स्ताचक्षुषी दध्म इति वदन्तस्तदु तदातिविज्ञान्य' हवी पि वा आत्मा यज्ञस्य यद्वा एतौ पुरस्ताद्धविषा हूयेते तदेव पुरस्ताच्चक्षुषी दधाति तसाद्विमे पुरस्ता- चक्षुषी तस्माद्यत्रैव समिद्धतमं मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिद्धहोम' उ ह्येव समृद्ध आहुतीनाम् ॥ २६ ॥ स यदृचमनूच्याज्यभागी जुषाणेन यजति' तस्माद्विमे 40 अस्थिन्यनस्थिके चक्षुषी आश्लिष्टे यद्धर्चमनूच्यर्चा यजेदस्थि हैव कुर्यान्न चक्षुः ॥ २७ ॥ ते वा एते चक्षुषी अग्नीषोमयोरेव रूपमन्वायत्ते' यदेव शुक्लं तदा- 41 अयं यत्कृष्णं तत्सौम्यं यदि वेतरथा यदेव कृष्णं तदामेयं यच्छुक्लं तत्सौम्यं यदेव बीचते तदाप्रेयर रूप शुष्के इव' हि वीक्षमाणस्याक्षिणी' भवतः शुष्क- मिव ह्यानेयं यदेव स्वपिति तत्सौम्य रूपमाट्टै' इव हि सुषुपुषो ऽक्षिणी भवत आर्द्र इव हि सोमः ॥ २८ ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ - - - - M. I. 6.4. K. II. 6.2. - - इन्द्रो ह वै यत्र वृत्राय वजं प्रजहार स हाबलीयान्मन्यमानो नास्तु- 1.2 पीति भीषा निलयां चक्रे स ह पराः परावतो जगाम ॥ १॥ ते होचुर्देवा हतो वै वृत्र इत्यथेन्द्रो न्यलेष्ट हन्तैनमन्विच्छामेति तमन्वेष्टुं दधिरे ऽनिर्देव- ताना हिरण्यस्तूप ऋषीणां बृहती छन्दसा त हामिरनुविवेद तेन हैता रात्रि- मग्निः सहाजगाम स उ वै देवानां वसुर्वीरो ह्येषाम् ॥ २ ॥ ते होचुरमा वै नो 3 ऽद्य वसुर्वसतीति यो प्रावात्सीदिति तस्मादमावास्या नाम ताभ्यामेतद्यथा ज्ञातिभ्यां वा सखिभ्यां वा सहागताभ्या समानमोदनं वाजं वा पचेत्तन्मानुष हविर्देवानामेवमाभ्यामेतत्समान हविर्निरवपतमैन्द्रानं द्वादशकपालं पुरोळाशं तस्माद्वा एप ऐन्द्रामो द्वादशकपालः पुरोळाशो भवति ॥ ३॥ स होवाचेन्द्रो 4 - - - - - - 1. Thus acc. MSS. 2. शान्य MSS. 3. समिखहोम MSS. (cp. I. 3. 1. 10). 4. यजति MSS. 5. रूपमन्या MSS. 6. इवहिवोक्ष B. 7. रूपमा B. 8. सह MSS.

·II.6.2.9. 5.6 - - - - - '- २२६ II. 6.2.4. कारवीय शतपथब्राह्मणम् ॥ यत्र वै तत्रायः वज्रं प्राहरमिति तम्यस्मयः इति होवाच तन्मेदं न धिनोति यन्मा धिनवत्तन्मे कुरुतेति तथेति ह' देवा ऊचुः॥४॥ ते होचुर्देवा न वा एनमन्यत्सोमाद्धिन्विष्यतीति' सोममेवास्मै संभरामेति तदेष वाव सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः स एतार रात्रिं न पुरस्तान पश्चाद्ददृश इम हैवैतल्लोक- मागच्छति' सो. ऽसिल्लोके ऽपश्चौषधीश्च प्रविशति स उ वै देवानां वखन्न , ह्येषाम् ॥ ५ ॥ स यदेता रात्रिममेह वसत्यप्सु चौषधीषु च तसादमावास्या नाम तमेतद्देवा गोभिरनुविष्ठाप्य समभरनट्यापाधिभ्यश्च यदोषधीराश्न- स्तदोषधिभ्यः समभरन्यदपो ऽपिब स्तदद्भ्यः समभर स्तमेवमद्भ्यश्वौषधि- 7.8 भ्यश्च संभृत्यातच्य तीव्रीकृत्यास्मै प्रायच्छन् ॥ ६ ॥ स होवाचन्दो धिनो- त्येव मेदमिति नेव त्वपि मयि श्रयते तथोपजानीत यथेदं मयि श्रयाता इति तथेति तस्मिञ्छृतेनाश्रय स्तदेतत्समानमेव सन्मानेवाख्यायते पय एव सदुभयमेवेन्द्रः स' यदहाब्रवीद्धिनोत्येव' मेदमिति तस्माद्दध्यथ यदस्मिञ्कृतेनाश्रय स्तस्मा- .9:11 च्छृतम् ॥ ७ ॥ स एतेनेन्द्रो यथा शुराप्यायेतैवमाप्यायताप पाप्मान हरिमा- णमहतैष आमावास्यस्य बन्धुः स य एवं विद्वान्त्संनयत्येवर हैव प्रजया पशुभि- राप्यायते ऽप पाप्मान हते तस्मादाहु सोमयाजी. संनयेदिति सोमाहुतिरिव वा एषा सैपानवरुद्धासोमयाजिन इति तदु समेव नयेन वै न्वत्रान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयताथ मे संनेष्यथेति न मेदं धिनोति यन्मा धिनवत्तन्मे 12 फुरुतेति धाव सो ऽब्रवीत्तस्माद्वप्यसोमयाजी समेव नये । ॥ ८ ॥ वार्चनं वा एतद्धविर्यत्पौर्णमासं त्रह्येतेनेन्द्रोऽहन्वृत्रहत्यमेवामावास्यं वृत्र ह्यस्मा एतज- 1. तथेतीह MSS. exc. M. 2. Thus conjecturally; त्सोमाद्भिनिष्वसिति M., सोमादम्बिष्यतीतिC., सोमाध्यन्विष्यतीति B,, स्लोमाचबिष्यतीति P. सोमान्वि- व्यर्त ति o., सोमान्विष्यतीति My. 3. हैवत्तलोक B, हैवेल्लोक the other Mss. 4. धीभ्वश्च B. M. 5. यदोषधीरश्नुवस्त° Mss. exc. M. 6. Thus (°दयः समः भर') acc. MSS.-धीम्य: B.M:7. सावहानवी MSS............. - - - - ।

·II.6 2.9. II.6.2. 13. १३७ तु - - - कारवायं शतपथब्राह्मणम् ॥ नुष' आप्यायनमकुर्वन् ।। ९ ।। वार्चनं वा एतयदामावास्यरस यदेतारात्रि न 13 पुरस्तान पश्चाद्ददृश एष वाव ' वृत्रो' यश्चन्द्रमाः सर्वमेवैनमेतद्धन्ति नास्य किं चन परिशिनष्टि सर्व५ ह वै पाप्मान हन्ति न ह पाप्मनः किं चन परिशिनष्टि य एवमेतद्वेद ॥ १० ॥ तद्बके दृष्ट्वोपवसन्त्यद एवादो देवानामन्नमविक्षीण-14-16 मित्यथैभ्यो वयमित उपप्रदास्याम इति तद्वै समृद्धं यदविक्षीणे पूर्वे ऽने ऽथा- परमन्नमागच्छतीति स ह स बहन्न' एव भवति यस्तथोपचरत्यसोमयाजी ह भवति क्षीरयाज्यदो ह्येवासौ सोमो राजा देवानामन्नं भवत्यथ' यथैव पुरा केवलीरोषधी ग्ध्वा केवलीरपः पीत्वा केवलं पयो दुहत एव ह्येव तद्भवति तस्माद्यदैवेनं न पुरस्तान पश्चात्पश्येत्तयेवोपवसेत्तर्हि वा एष इमं लोकमागच्छति सो ऽस्मिल्लोके ऽपश्चौषधीश्च प्रविशति तमेवमद्भ्यश्चौषधिभ्यश्च संभृत्याहुतिभ्यो जनयति स एष आहुतिभ्यो जातः पश्चाद्ददृशे तद्वा एतदविक्षीणं देवानामत्रं परिप्लवते ऽविक्षीण ह वा अस्सासिल्लोकेऽन्नं भवत्यक्षीयममुष्मिल्लोके सुकृतं य एवमेतद्वेद ॥ ११ ॥ तद्वा एता रात्रिं देवानामन्नममुतः प्रच्यवते तदिमं लोक- 17 मागच्छति ते देवा ईक्षन्ते कथं न इदं न पराक् स्यात्कथं न इदं पुनरागच्छे- दिति ते ह य एव संनयन्ति तेष्वेवाश सन्त एत एवं नः संभृत्य प्रदास्यन्ती- त्या ह वा अस्मिञ्छ सन्ते खाश्च निष्ट्याश्च य एवमेतद्वेद य उ वै परमंतां गच्छति तस्मिनाश सन् ॥ १२ ॥ अथ यद्वेवैता रात्रिं न पुरस्तान पश्चाद्द- 18.19 दृश' एष वा इन्द्रो य एष तपत्यथैष' पुत्रो' यचन्द्रमाः सो ऽस्यैष' भ्रातृव्य- जन्मा तमेतद्ग्रसते तस्माद्यद्यपि पुरा विदूरमिवोदेत्युपैवैता रात्रि न्याप्लवते सो ऽस्य व्यात्तमापद्यते तं ग्रसित्वोदेति तस्मान पुरस्तान पश्चाद्ददृशे ग्रसते ह वै द्वि- 1. मनुष MSS.2. वाववृषो MSS. 3. सबहन MSS. 4. भवत्यथ MSS. 5. °धीभ्यश्च B. M. 6. भवत्यक्षीयम° B, भवत्यक्षय्यम' M. 7. पश्चाइहरा MSS. 8. षवृतो MSS. 9. स्यैषभ्रातृव्यजन्मा B. M., स्यैषभ्रातृव्यजन्मा C. (pr. m.), स्यैषभ्रातृव्य जन्मा 0. P. c. (sec. m.) My. 10. विदूरमियोदेत्यु B., विदूरमिवोदेत्यु C. O. P. - - - - - ·१३८ 11.6 2. 13. II. 6.3.4. - 20 ॥कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ पन्तं भ्रातृव्यमयमेवास्ति' नास्य' द्विषन्भ्रातृव्य' इति हैनमाहुर्य एवमेतद्वेद ॥ १३ ॥ तं निर्धीय निरस्यति स एष निर्धीत' इव पश्चाद्ददृशे स उ एतस्यै- वानाय पुनराप्यायते यदि ह वा अस्य द्विषन्भ्रातृव्यो पणिज्यया वा केन 21 चिद्वा संभवत्येतस्य हैवानाय' संभवति य एवमेतद्वेद ॥ १४ ॥ त?के महे- न्द्रायेति कुर्वन्तीन्द्रो वा एष पुरा धूत्रस्य वधादित्यथ वृत्रं जमिवान्यथा महा- राजो विजिग्यान एवं महेन्द्र इति तद्विन्द्रायेत्येव कुर्यादिन्द्रो वेवैष पुरा वृत्रस्य वधादिन्द्रो वृत्रं जन्निवा स्तस्मादिन्द्रायेत्येव कुर्यात् ॥१५॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ - M. I.7.1. K. II. 6.3. - - 2 - - स वै पर्णशाखया वत्सानपाकरोति स यत्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति यत्र वै गायत्री सोममच्छापतद्देवेभ्यस्तस्या' आहरन्त्या अपादस्ताभ्यायत्य पर्ण प्रचिच्छेद गायत्र्या वा सोमस्य वा राज्ञस्तत्पतित्वा पो ऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम स यत्तत्र किं चित्सोमस्य न्यक्तं तदिहाप्यसदिति तस्मात्पर्णशाखया वत्सान- पाकरोति ॥ १ ॥ तामाच्छिनत्तीषे त्वेति वृष्टये तदाह यदिषे त्वेत्यूर्जे त्वेत्य- नुमार्टि यो' वृष्टादुर्घसो' जायते तस्मा उ' एतदाह तस्मादाहोर्जे त्वेत्यथाह मा- 3 तृभिर्वत्सान्त्समवर्जतेति ॥ २ ॥ स वत्समुपस्पृशति वायव स्थेत्ययं वाव वायुर्यो ऽयं पवत एष ह वा इदं प्रप्याययति यदिदं किं च वर्षत्येत उ वा एताः प्रप्याययन्ति" सो" एतेषां वायुता" तसादाह वायव स्थेत्युपायव" स्वेत्यु हैक पाहुस्तदु नाद्रियेत ॥ ३ ॥ अथ धेनुमुपस्पृशति देवो : सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठ- तमाय कर्मण इति सविता वै देवानां प्रसविता सवित्प्रसूता यज्ञ संभरानिति 1. वास्मिन्नास्यद्विषग्भ्रातृव्य B., वास्तिनास्ति द्विषन् भ्रातृव्य M. 2. निर्धात MSS. 3. एतेनैवानेन M. 4. सोममछापत° MSS. 5. पणों MSS. 6. वृध्ये c.o. P., पृष्टये B. 7. Thus M only, यदृष्ट the other MSS. 8. उयेतवाह M. (i. e उवेतदाह ? ). 9. 'समवर्जतेति C.O.P. 10. किंवom. all exc. M. 11. प्रप्याययंति सो B.,प्रप्याययति सो C. O. P. 12. read वायुता ? 13. वायवः B. 14. स्थेत्युपायव MSS. - - 4-9 - - - - ·- - - - - - II. 6. 3. 4. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6.3. 8. १३६ श्रेष्ठतमाय कर्मण इति यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म यज्ञाय हि तसादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्याप्यायध्वमध्या इन्द्राय भागमिति स यथैवादो देवतायै हविगृहन्ना- दिशत्येवमेवैतद्देवताया आदिशति यदाहेन्द्राय भागमिति प्रजावतीरनमीवा अ- यक्ष्मा इति नात्र तिरोहितमिवास्ति मा व स्तेन ईशत माघशस इति मा वः काश्चन नाष्ट्रा ईशतेत्येवैतदाह ध्रवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरित्यनपक्रामिण्यो ऽस्मिन्यजमाने बढ्यः स्यातेत्येवैतदाहाथाहवनीयागारस्य वा गार्हपत्यागारस्य वा पूर्वार्ध उपगृहति यजमानस्य पशून्पाहीति ब्रह्मणैवैतद्यजमानस्य पशून्गुप्तये परिददाति तस्यामेव पवित्रं करोति वसोः पवित्रमसीत्येतावतैव यज्ञो वै वसुर्य- ज्ञस्य पवित्रमसीत्येवैतदाह ॥ ४ ॥ यवाग्वैतार रात्रिमग्निहोत्रं जुहोत्यादिष्टं वा 10 इदं देवतायै हविगृहीतं भवति यत्पयः स यद्ध पयसा जुहुयाद्यथान्यस्यै देवतायै हविगृहीतं तदन्यस्यै जुहुयादेव' ह तत्समद ह कुर्यात्तस्माद्यवाग्वैता रात्रिम- ग्निहोत्रं जुहोत्युपक्लप्तोखा' भवत्यथाहोपसृष्टी' मे प्रव्रतादिति ॥ ५ ॥ स उखा- 11 मादत्ते द्यौरसि पृथिव्यसीत्युपस्तौत्येवैनामेतन्महयत्येव मातरिश्वनो धर्मो ऽसीति यज्ञमेवैनां तत्करोति यथा धर्म प्रवृञ्ज्यादेवं प्रवृणक्ति विश्वधाः परमेण धाम्ना दृहख मा हार्मा ते यज्ञपतिर्षीिदिति दृ५हत्येवैनामेतदशिथिलामेव' करोति मा ते यज्ञपतिहर्षीिदित्यहलामेवैतद्यजमानायाशास्ते ॥ ६ ॥ अथ पवित्रमधि12.13 निदधाति तत्प्रागधि निदध्यात्माची' हि देवानां दिगथो उदगधि निदध्या- दयं वाव पवित्रं योऽयं पवत एप हीमाल्लोकास्तिर्यङिव पवते' तस्मादुद- गेवाधिनिदध्यायथा वा अदः पवित्रेण सोम संपवयन्त्येवमु वा एतेनैतत्संप- वयत्युदग्दशेन' वै तेन संपवयन्ति' तस्मादुदगेवाधिनिदध्यात् ॥ ७ ॥ सो 14.15 1. Thus acc. MSS. 2. जुहोत्युपक्लुप्तोखा भवत्य B., जुहोत्युपक्लुप्तोखा भवत्य' C. (pr. m.), जुहोत्युपक्लुप्तोखा भवत्य° C. (sec. m.). O: (भवति also the Madhy. acc. to the ed. in the Bibl. Indica). 3. ६५ ह° MSS 4. Thus MSS. (B. once 'गधिनि). 5. "स्तिर्यक पवते B. O.C. (pr. m.). 6. After पवते M.ins. तत्सस्य- त्येवैनं तत्. 7. Plural both lines the MSS, त्युदग्दशेन MSS. - - - - - - ·१४० .II. 6. 3. 8. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 6.4..1. - - -- - - ऽधिनिदधाति वसोः पवित्रमसि शतधारं वसोः पवित्रमसि सहस्रधारमिति यज्ञो वै वसुर्यज्ञस्य पवित्रमसीत्येवैतदाह शतधार सहस्रधारमित्युपस्तीत्येवैनदेतन्मह- यत्येवाथा तिसृभ्यो' दोग्धोर्वाचयमो भवति वाग्वै यज्ञो ऽविक्षुन्धों यज्ञं तन- 16.17 वा इति ॥ ८॥ अथानीयमानमभिमन्त्रयते देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्वेति स यथैवादः पवित्रेण सोम संपवयन्त्येवमेवैतेनै- तत्संपवयत्यथ' पृच्छति कामधुन इत्यमूमिति सा विश्वायुरिति सा विश्वकर्मा सा विश्वधाया इति स यदेवं पृच्छति वीर्याण्येवास्वेतद्दधाति स वै तिस्रो दोग्धि 18 त्रयो वा इमे लोका एभ्य एवैनदेतल्लोकेभ्यः संभरति ॥ ९॥ अथ कामं वाव- द्यते ऽथ यस्मिन्पात्रे दोहयन्ति तदुदस्तोकं पलीङ्ग्य' प्रत्यानयति यदिह किं चित्पयसो ऽहायि तदिहाप्यसदिति पयसश्चैव सर्वत्वायेदर हि यदा वर्षत्यथौष- धयो जायन्त ओषधी ग्ध्वापः पीत्वा तस्यैष उभयस्य रसः संभवति तस्मादु- दस्तोकं पलीङ्ग्य' प्रत्यानयत्युद्वास्यातनक्ति' तीव्रीकरोत्येवैनं तत् ॥ १० ॥ 19-21 स आतनक्तीन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातनक्मीति स यथैवादो देवतायै हविगु- हनादिशत्येवमेवैतद्देवताया आदिशति यदाहेन्द्रस्य त्वा भागमिति सोमेनातन- क्मीति स्वदयत्येवैनं तदथोदन्वता क सेन वा चमसेन वामृन्मयेनापिदधाति वज्रो वा आपो वज्रमेवास्यैतदुपरिष्टादभिगोप्तार" करोति नेदेनदुपरिष्टान्नाष्ट्रा रक्षा स्यवमृशानिति वज्रो हि नाष्ट्राणार रक्षसामपहन्ता" तनिहितमभिमन्त्रयते' विष्णो हव्यः रक्षस्वेति यज्ञो वै विष्णुस्तस्मा एवैतद् 'तये परिददाति सुगुप्तम- सदिति ॥ ११ ॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ - - - : M. I.7. 2. K. II. 6.4. 1 ऋणः ह वाव जायते जायमानो यो ऽस्ति स देवेभ्य ऋषिभ्यः पितृभ्यो 1. तिसभ्यो MSS.2. यहोविलु MSS. 3. इति MSS. 4. यथैवादः B. 5. Plural of the verb both times the MSS. 6. पृछति MSS. 7. बळीग्य C, बलीग्य O. P., वलिंग्यः M., बलीव My. 8.जायंत C.O. P.9.'यत्युवास्या MSS. 10. भिगोतारं B.11.रक्ष सामः पहंता MSS. 12 तनिहि° B.

·II. 6. 4.1 II. 6. 4. 10. १४१ 2 3 4 - 5 - 6 - कारवायं शतपथब्राह्मणम् ॥ मनुष्येभ्यः॥१॥ स यदेव यजेत तेन देवेभ्य ऋणं जायते तद्धि तेभ्यः करोति यदेनान्यजते यदेभ्यो जुहोति ॥ २ ॥ अथ यदेवानुब्रवीत तेनर्षिभ्य' ऋणं जायते तद्धि तेभ्यः करोति यदनुब्रत ऋषीणां निधिप इति हनूचानमाचक्षते ॥ ३ ॥ अथ यदेव प्रजामिच्छेत तेन पितृभ्य ऋणं जायते तद्धि तेभ्यः करोति यत्प्रजामिच्छते तेनो हि तेषा संतताव्यवच्छिन्ना प्रजा भवति ॥ ४ ॥ अथ यदेव वासयेत तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते तद्धि तेभ्यः करोति यदेनान्वासयते यदेभ्यो ऽशनं ददाति स यो हैतानि सर्वाणि करोति स ह कृतकर्मा तस्य ह सर्वमाप्त५ सर्व जितम् ॥ ५ ॥ स येन देवेभ्य ऋणं जायते तदेतदवदयते यद्यजते स यदग्नौ जुहोति तद्वा एभ्यस्तदवदयते तसाद्यत्किं चानौ जुह्वति तद- वदानं नाम ॥ ६ ॥ तद्वै चतुरवत्तं भवतीदं वा अनुवाक्याथ याज्याथ वपट्- कारो यसै देवतायै हविर्भवति सा चतुर्येव हि देवता अवदानान्यन्वायत्ता अवदानानि वा देवता अतिरिक्त ह तदवदानं यत्पश्चमं कमा उ' हि तदव- येत् ॥ ७ ॥ उतो पश्चावत्तं भवति पाङ्क्तो वै यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः पश्चर्तवः संवत्सरस्यैषो पञ्चावत्तस्य संपदहुईव प्रजया पशुभिर्भवति यस्यैवं विदुषः पश्चा- वत्तं क्रियत इतरं त्वै प्रज्ञातं कौरुपाश्चालं यच्चतुरवत्तम् ॥ ८ ॥ स यावन्मात्र- मिवैवावद्येन्मानुष ह कुर्याद्यन्महदवद्येव्यूद्धं वै तद्यज्ञस्य यन्मानुषं तसाचाव- .. न्मात्रमिवैवावयेत् ॥ ९ ॥ “स उपस्तीर्याज्यं द्विर्हविषो ऽवदायोपरिष्टादाज्यम- 10 भिघारयति स यदुभयत आज्यं करोति द्वे वा आहुती सोमाहुतिरेवान्याज्याहु- तिरन्या" सैषा केवल्येव सोमाहुतिरथैषाज्याहुतिर्यद्धविर्यज्ञो यत्पशुस्तसादुभयत 7 - .. - 9 - 1. जुहोति MSS. 2. तेनर्षिभ्य C. 3: ददाति MSS. 4. सह MSS. 5. ऋणं जायते MSS. 6. अनिरुक्त B. 7: उहैतदवद्येत् MSS. exc. M. 8. कौरू°C. O. P. 9. वा- वोन्मानुष c. Q..10. In M. the following passage' runs thus (cp. II. 7. 2. 9): स उपस्तीर्याज्यं दिईविषो ऽवदायोपरिष्टामाभिधारयत्यनुपस्तीर्य वाज्यं विर्हविषो ऽव. दायोपरिष्टादाज्यमभिधारयति. 11. Thus acc. C. (pr. m.), 'तिरेवान्याज्या' O. C. (sec. m.), 'तिरेवान्याज्या B.

·१४२ II. 6. 4. 10. II. 6.4.15. - - - -- - - - -- - ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ आज्यं करोत्याज्यमेवैनत्तत्करोत्येतद्वै' देवानां जुष्टं यदाज्यं देवेभ्य एवैनदेतज्जुष्टं 11 करोतीति न्ववदानानाम् ॥ १० ॥ असो वा अनुवाक्येयं याज्या ते एते उभे योषे तयोमिथुनमस्ति वषट्कार एव स एष एव वषट्कारो य एष तपति स यदुदेति तदमूमधिद्रवति यदस्तमेति तदिमामधिद्रवति तेन वृष्णा वषट्कारेणेमां 12.14 प्रजाति प्रजायते' यैनयोरियं प्रजातिः॥ ११ ॥ सो ऽनुवाक्यामनूच्य याज्या- मनुद्रुत्य पश्चाद्वषट्करोति पश्चाद्वै परीत्य योषां वृषाधिद्रवति तदेने पुरस्तात्कृत्वा वृष्णा वषट्कारेणाधिद्रावयति स सहैव वषट्कारेण वषट्कृते वा जुहुयात्तदनौ योनौ रेतो भूत् सिञ्चत्यग्निर्वै यज्ञस्य योनिः स ततः प्रजायते स यद्ध पुरा वषट्काराज्जुहुयाद्यथायोनौ रेतः सिञ्चेत्तदमुया स्यादेवर ह तत्तस्मात्सहैव वष- 13 टकारेण वषट्कृते वा जुहुयात् ॥ १२ ॥ देवपात्रं वा एतद्यद्वषट्कारः स यथा पात्र उद्धृत्य प्रयच्छेदेवर ह तत्तस्मात्सहैव वषट्कारेण वषट्कृते वा जुहुयादथ युद्ध पुरा वषट्काराज्जुहुयाद्यथा पुरा पात्रादधो भूमौ निदध्यात्तदमुया' स्यादेव 15.16 ह तत्तस्मात्सहैव वषट्कारेण वषट्कृते वा जुहुयात् ॥ १३ ॥ असो वा अनु- वाक्येयं याज्या सेयं गायत्री त्रिष्टुबसौ सो ऽमूमनुवाक्यामनुब्रवन्नसौ' ह्यनुवा- यमामन्वाह गायत्री पन्चाहेयर हि गायत्र्यथ त्रिष्टुभा यजननया' यजतीय हि याज्या तदमुष्या अधि वषट्करोत्यसौ हि त्रिष्टुप्तदेने सयुजौ करोति तस्मा- 17 द्विमे संभुञ्जाते अनयोरनु संभोगमिमाः सर्वाः प्रजाः संभुञ्जते ॥ १४ ॥ इङ्खय- भिवानुवाक्यामनुबयाबार्हत हि तद्रूपमदो" हि बृहत्क्षिः मिव याज्यया त्वरेत" राथंतर हि तद्रूपमिद हि रथंतर हयति ह वा अनुवाक्यया तस्मादनुवाक्याया रूप हुवे हवामह आगच्छेदं बर्हिः सीदेति" यद्ध्वयति ह्यनुवाक्यया" 1. ज्यमेवैनत्तत्क° C., 'ज्यमेवैनंतत्क° O., M. My. 2. प्रजायते B. 3. यैनयो B., यैनयों C. 6. 4. याद्यथायोनी MSS. 5. °यायथा MSS. 6. निद MSS. 7. मनुब्रुव MSS. 8. यजन्न नुया MSS. exc. M. 9. संभोग MSS. 10. तद्रूपमदो B., तपमदो O. 11. स्वरत MSS. 12. सीदेति बपति बनुवा B., सीदेति हासयति धनुवा C. My., सीदेति पध्वयति 0. - - - - १ ·II. 6.4. 15. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.6.4. 19.१४३ - - - - 22.24 - प्रयच्छति' ह वाव याज्यया तस्माद्याज्याया रूपं वीहि हविर्जुषस्वाद्धि पिव मत्स्वा- वृषायस्व प्रेति यत्न हि याज्यया यच्छति पुरस्ताल्लक्षणानुवाक्या' स्यात् ॥१५॥ असौ वा अनुवाक्या तस्या अमुष्या अवस्ताल्लक्ष्म चन्द्रमा नक्षत्राणि सूर्य उप-18-20 रिष्टाल्लक्षणा याज्या स्थादियं वै याज्या तस्या अत्या उपरिष्टालक्ष्मौषधयो वन- स्पतय आपो ऽग्निरिमाः प्रजाः सा ह वै समृद्धानुवाक्या यस्याः प्रथमं पदम- भिव्याहरन्देवतामभिव्याहरति' सो ह समृद्धा याज्या यस्या उत्तमात्पदाद्देवतायै वषक्रियते वीर्य वा ऋचो देवता तदुभयत एवैतद्वीर्येण परिगृह्य तस्यै देवतायै हविः प्रयच्छति यस्या देवताया भवति ॥ १६ ॥ स वै वौगित्याह वाग्वै वष- 21 ट्कारो वाग्वै रेतो रेत एवैतत्सिश्चति पळित्य॒तवो' वै पतुष्वेवैतद्रेतः सिञ्चति तहतवो रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः प्रजनयन्ति ॥ १७ ॥ अथ देवाश्च ह वा असु- राश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुरेतावेवार्धमासौ य एवापूर्यते तं देवा यो ऽपक्षीयते तमसुरास्ते ह देवा ईक्षां चक्रिरे कथं विममपि संवृञ्जीमहि यो ऽयमसुराणामिति कथं न इमा उभौ स्यातामिति ते हार्चन्तः श्राम्यन्त एत५ हविर्यज्ञं ददृशुर्यदर्शपूर्णमासौ ताभ्यामीजिरे ताभ्यामिष्ट्वापीतर ' समवृ- अत" यदो वा अर्धमासौ परिप्लवेते अथ मासो भवति मासशः संवत्सरः सर्व संवत्सरः सर्वमसुराणा५ सपनाना समवृञ्जत सर्वस्मादेनानिरभजन्त्सर्व सप- नाना५ संवृक्ते सर्वस्मात्सपलानिर्भजति य एवमेतद्वेद ॥१८॥स यो देवाना* 25-26 स यवायुवत हि ते. देवा अथ यो ऽसुराणा सो" ऽयवा" न हि तेनासुरा अयु- वताथो इतरथाहुर्य एव देवाना सो"ऽयवेति" न हि तमसुरा अयुवतेत्यथ यो 1. Thus acc. MSS. 2. रूप MSS. 3. मत्स्वा MSS. 4. यत्प्रेहियाज्यया C.O. My., यत्प्रेहिर्याज्यया B., यत्र हि याज्यया M. 5. Thus (without acc.) M., परस्तान क्षणानुशाक्या C. O., पास्तालक्षणातम्यानुवाक्या B. My. 6. F MSS. 7. भिष्याहरति MSS. 8. Thus (without acc.) M. only, षलुतरं कृतवो the other MSS. 9. 'मिष्ठापीतर B. C., मिष्टवापीतर ०. 10. Thus M. only, समजते C. O.. My., समजेते B. 11. सोयवा C. O. P. 12. सोयवेति B. - नु -- - - - - ·१४४ II. 6. 4. 19. II.7. 1.7 - ह - M. I.7.3. - - 2 3 ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ ऽसुराणा स यवेत्ययुवत हि तं देवा इति सब्दमहः' सगरा' रात्रिर्यव्या' मासाः सुमेकः संवत्सरः खेको ह वै नामैतद्यत्सुमेक इत्याहुर्यवाश्च यवाश्च यव्या इति यदर्थ येनैवैतेषा होता भवति तद्याविहोत्रमित्याचक्षते ॥ १९ ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ षष्ठो ऽध्यायः॥ K. II.7.1. यज्ञेन वै देवा दिवमुपोदकामनथायं देवो यो ऽयं पशूनामीष्टे स इहैवा- हीयत' तस्माद्वास्तव्य इत्याहुर्वास्तुनि हि तदहीयत ॥ १ ॥ तद्येनैव यज्ञेन देवा दिवमुपोदकाम स्तेनार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुरथायं देवो यो ऽयं पशूनामीष्टे ॥२॥ स हेक्षां चक्रे ऽहासि वा अन्तर्यन्ति वै मा यज्ञादिति सो ऽनूच्चक्राम स एतमेव कालमुत्तरत आयतयोपोत्पेदे य एष विष्टकृतः कालस्ते ह देवा ऊचुर्मास्थ इति ॥३॥ स होवाच ते वै मा यज्ञान्मान्तर्गातेति ते वै मे यज्ञ आहुतिं कल्पयतेति तथेति ह देवा ऊचुः स ह संववर्ह नास ॥ ४ ॥ ते होचुरुपजानीतेति याव- तीभ्यो नो देवताभ्यो हवी पि गृहीतान्यभूवन्त्सर्वाणि तानि हुतानि कथमस्मा 6.7 आहुतिं कल्पयेमोपजानीतेति ॥ ५ ॥ ते हाध्वर्युमूचुर्यथापूर्वः हवी व्यभिधारये- त्येकस्मा अवदानाय पुनराप्याययायातयामानि कुर्विति स यथापूर्वर हवीय- भ्यधारयत्तदेकस्मा" अवदानाय पुनराप्याययदयातयामान्यकरोत्तत एकैकमवदा- नमवाद्यत्तस्माद्वास्तव्य इत्याहुर्वास्तु हि तद्यज्ञस्याभजत यधुतेषु हविःषु तस्मा- द्यस्यै" कस्यै च देवतायै हविगृह्णन्ति सर्वत्रैव खिष्टकृदन्वाभक्त एवह्येनं देवा यज्ञे ऽन्वाभज स्तदनय इति क्रियते ॥ ॥ अग्निर्वाव स देवस्तस्यैतानि ना- 4 - 5 - - - - 8 - 1. Thus B., सब्दमह C. ( sec. m.) P. ( sec. m. ), शब्दमहः C. ( pr m. ), P. (pr. m.), O., सशब्दमहः M. My. 2. सगरारात्रि C., संगरारात्रि 0. P.; त्रिर्य व्या MSS. 3. सर: MSS. 4. ह्ययवा C. o. 5. तरथ M. 6. तद्वाविहोत्र M. तधामिहोत्र C.0. P., तद्याहोत्र B., तद्याग्निहोत्र My. 7.स इहैवाहीयत MSS. 8. तथेतीह MSS. exc. M. 9. संबबई M. 10. यावतीभ्यो MSS. 11. हवीच्यभ्यघा B. 12. हि ins. M.

·II. 7. 1.7. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 7. 1. 13. १४५ - 9 - - . - भूयः - - - मानि यथा प्राच्या आचक्षते सर्व' इति यथा बाहीका' धव इति रुद्र इति पशूनां पतिरनिरिति तस्येतराणि सर्वाण्यशान्तानि नामान्यनिरित्येवास्य शान्ततमं तस्मा- दग्नय इति क्रियते विष्टकृत इति ॥ ७ ॥ ते ह देवा ऊचुर्यत्वय्यमुत्र चरति पुरा- यक्ष्महीति तन्नः स्विष्टं कुर्विति तथेति होवाच तद्वः स्विष्टं करोमीति तस्माविष्ट- कृत इति भवति ॥ ८॥ सो ऽनुवाक्यामनूच्याथैतानि संपश्यत्ययाळग्निरग्नेः 10.11 प्रिया धामानीत्ययाट्' सोमस्य प्रिया धामान्ययाळग्नेः प्रिया धामानीत्यथ यथा- देवतमयाड् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानीति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानु- याजा हि देवा आज्यपा यक्षदने)तुः प्रिया धामानीत्येवं यावत्यो देवत्या इष्टा' भवन्ति ताः संपश्यति स यदेव संपश्यत्याहुतिमेवासा एतत्कल्पयित्वा तेन समशाम्यन्प्रिय एनं धामन्नुपाह्वयन्त ॥९॥ तद्धके ऽयाळग्निरग्नेः प्रिया 12 धामानीत्युक्त्वा' सोमस्यायाळग्नेरयाळित्याहुस्तदु तथा न ब्रयाद्विलोम ह ते यज्ञस्य कुर्वन्ति ये ऽयाट्कारं पूर्वमुक्त्वा सोमस्यायाळग्नेरयाळित्याहुस्तस्मादयाट् सोमस्य प्रिया धामानीत्ययाट्कारमेव पूर्व ब्रयात् ॥ १० ॥ यक्षत्खं महिमानमा यजता- 13 मिति यत्र वा अदो देवता आवाहयति तद्वा अपि खं महिमानमावाहयति तदतः प्राङ् न किं चन स्वाय महिम्ने क्रियत एतेन ह तं प्रीणात्येतेनास्य' सो ऽमोघ' आवाहितो भवति ॥ ११ ॥ एज्या इषः कृणोत्विति प्रजा वा इषः प्रजा एवै- 14.15 तद्यायजूकाः करोति ता इमाः प्रजा अर्चन्त्यो यजमाना आसते" सो अध्वरा जातवेदा जुषता हविरिति यज्ञस्यैवास्मा एतत्समृद्धिमाशास्ते तेन हि महजयति यद्देवा हविर्जुषन्ते ॥ १२ ॥ अथ यदेते याज्यानुवाक्ये अत्रावक्लप्ततमे भवतस्तु- 16 तीयसवनं वै स्विष्टकृद्वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं पिप्रीहि देवां३" उशतो यविष्ठेति 1. Thus MSS. (cp. Madhy. VI. 1. 3. 10). 2. वा B. M. My. 3. सर्वाण्य- शांतानि MSS. 4. इति om. M., perhaps rightly. 5. इष्टा B. C. 6. धामन्यु M. 7. 'त्युत्का B. O., "त्युत्का C. M. 8. सोमस्याया C. O. (in B. this passage is missing). 9. प्रीणात्येतस्य सोनि अमोघ B. 10. भासते MSS. 11. देवां B., देवां२ My. - - ·१४६ II. 7. 1. 13. II.7.1. 20. 17 - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ तदनुवाक्याया वैश्वदेवमग्ने यदद्य विशो अध्वरस्येति तद्याज्याया वैश्वदेवमेते हि तृतीयसवनस्य रूपं तस्मादेते याज्यानुवाक्ये अत्रायक्लप्ततमे भवतः ॥ १३ ॥ त त्रिष्टुभौ भवतो ऽवीर्य वै वास्तु स्विष्टकृदिन्द्रियमु वै वीर्य त्रिष्टुविन्द्रियमेवैत- 18 द्वीर्य वास्तुनि स्विष्टकृति दधाति ॥ १४ ॥ अनुष्टुभा उ हैके कुर्वन्ति वास्तु स्विष्टकद्वास्त्वनुष्टुब्बास्तुनि वास्तु दधामेति पेसुकमु वै वास्तु पिस्यति ह प्रज- 19 या पशुभिर्यस्यैवं विदुषो ऽनुष् भी कुर्वन्ति ॥ १५ ॥ तदु हेन्द्रद्युम्नो भालवेयो ऽनुष्टुभमनुवाक्यां चक्रे त्रिष्टुभं याज्यामेतदुभयतः परिगृह्णानीति स ह रथात्प- पात स' रथात्पतित्वा बाहुमपिशवे ॥ १६ ॥ स हेक्षां चके यत्किमकरं तत ईदृगापदिति स हैतदेव प्रतिपपात' यदेव यज्ञे विलोमाकरमिति तस्माद्यज्ञे न विलोम कुर्यादुभे वैवानुष्टुभौ स्यातामुभे वा त्रिष्टुभौ सच्छन्दसावेव ॥ १७ ॥ 20.21 स वा उत्तरार्धादवद्यत्युत्तरार्धे जुहोत्येषा हि तस्य देवस्य दिगत उ वा उत्पेदे तमेतेन भागेनाशमय स्तरसादुत्तरार्धादवद्यत्युत्तरार्धे जुहोत्यभ्यर्ध इतराभ्य हु- तिभ्यो जुहोतीतरा वा आहुतीः पशवो ऽनुप्रजायन्ते ऽथैषा रुद्रिया' यत्स्विष्ट- कृत्स यद्धतराभिराहुतिभिः ससृजेद्बुद्रियेण ह पशून्प्रसजेत्ते ऽस्य गृहाः पशव उपमूर्यमाणा ईयुर्नेद्रुद्रियेण पशून्प्रसजानीति तस्मादभ्यर्ध इतराभ्य आहुतिभ्यो 22 जुहोति ॥ १८ ॥ तदेष वाव स यज्ञो येन देवा दिवमुपोदकामन्यदाहवनीयो ऽथ यो ऽहीयत स गार्हपत्यस्तस्माद्गार्हपत्यात्प्राश्चमाहवनीयमुद्धन्ति तथैव दिव- 23.24 मुपोत्क्रामति ॥ १९ ॥ तमष्टासु विक्रमेष्वादधीताष्टाक्षरा है गायत्री गायत्र्यै- वैतदिवमुपोत्क्रामत्यथो एकादशस्त्रेकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुभैवैतद्दिवमुपो- क्रामत्यथो द्वादशसु द्वादशाक्षरा वै" जगती जगत्यैवैतदिवमुपोत्क्रामति ॥२०॥ - - - - - 1. वीर्य B 2 पिषुक° M. 3. पिष्यति M. 4. सह B. 5. Thus MSS. ( also v 1. 5. 3), read 'पपाद ? 6. Thus emended, °करदिति MSS. 7. रुद्रिया MSS 8. रवि B. 9. om. B M.O. 10. om B. C. O. M.

·II. 7.1.21. ॥काएंधीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.7.2.3. १४७ - - तदु नाद्रियेत यावद्वाव कियच' गाईपत्यात्प्राश्चमाहवनीयमुद्धरन्त्यथेतावन्मात्रं' 25 तेनैव दिवमुपोत्क्रामति तस्माद्यत्रैव स्वयं मनसा मन्येत तदादध्यात्तदाहवनीये हवी पि अपयन्ति ॥ २१ ॥ एप वाव स यज्ञो येन देवा दिवमुपोदकामन्य- 26 27 दाहवनीयस्तेन ह्यचन्तः श्राम्यन्तो' ऽचरन्स यदाहवनीये हवी५षि अपयन्ति यज्ञे यज्ञं तनवामहा इत्यपस्खल इव स हवि यद्गार्हपत्य उतोगार्हपत्ये अपय- त्याहवनीयो वा एष इति तस्मै वा एष यदेतस्मिञ्छृतं जुहुयुरिति न वा एष तमै यदेतस्मिन्नत५ श्रपयेयुरिति तस्माद्गार्हपत्य एव अपयेयुस्तदुभयमेव कृतम् ॥ २२ ॥ स हैष यज्ञ उवाच नम्रताया वै विभेमीति का ते ऽननतेत्यभित 28 एव मा परिस्तृणीयुरिति तस्मादभितः परिस्तरितवै ब्रयाद्यज्ञस्यैवाननताया अर्थ होवाच पिपासाया वै विभेमीति का ते तृप्तिरिति ब्राह्मणस्यैव तृप्तिमनु तृप्येयमिति तस्मादु सःस्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयितवै ब्रयाद्यज्ञमेवैतत्तयति ॥ २३ ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ - - -- - M. I.7.4. K. I. 7. 2. 1. - '- 4 प्रजापतिई वै वां दुहितरमभिदध्यौ दिवं वोषसं वा मिथुन्येना स्वामिति ता संबभूव ॥ १ ॥ तदु वै देवानामतथास' यत्रत्थर खां दुहितरमस्माकर 2.3 खसारं करोतीति त ऊचुरिमं देवं यो ऽयं पशूनामीष्टे ऽतिसंधं वा अयं चरतीति य इन्थ खां दुहितरमस्माक स्वसारं करोति' विध्येममिति तथेति तमभ्यायत्य विव्याध तस्य विद्धस्य सामि रेतः प्रचस्कन्द तथेनूनं तदास ॥ २ ॥ अथाप्ये- तदृषिणाभ्यनूक्तं पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्धमया रेतः संजग्मानो निषिश्च- दिति तद्धानिमारुतमित्युक्तं तस्मि स्तम्याख्यायते' यथा यथा तद्देवा रेतः सिक्तं 1. Thus M only, कीयत्स C. ( pr. m. ), My., कुर्यात्स B. O. P. C. (sec. m.). 2. दरस्य B.; all exc. M. त्यथै instead of त्यप्ये. 3. अपयंति MSS. 4. श्राम्यतो MSS. 5. भयो B. 6. देवानामतथास MSS. 7. करोतीति M. 8. °धिष्क: चमया M., 'धिकांक्ष्यया C. O. P., 'धिकांक्षमया B. My. 9. °मित्युक्तस्तरिम B.; cp. V %B 4.4.4.

·II.7.2.3. II.7 2.9. 5 - 8 ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ प्राजनय स्त उ वै देवा यदैषां क्रोधो वीयायाथैनं' ततो ऽभिषज्य स्तस्य तर शल्यं निरकृन्तन्त्स वै यज्ञ एव प्रजापतिः ॥ ३ ॥ ऊचुरुपजानीतेति कनीयो 6. हाहुतेः कथमिदं नामुया स्यादुपजानीतेति ॥ ४ ॥ त ऊचुर्भगायैव दक्षिणत आसीनाय परिहरतेति तद्भगः प्राशिष्यति तदेव यथा हुतमेवं भविष्यतीति' तह- गाय दक्षिणत आसीनाये पर्याजईस्तद्भगो ऽवेक्षां चक्रे तदस्याक्षिणी निर्ददाह 7 तथेचूनं तदासाथाहुरन्धो भग इति ॥ ५ ॥ त ऊचुनॊ न्वा अत्राशमत्पूष्णे परिहरतेति तत्पूष्णे पर्याजहस्तत्पूषा प्राश तदस्य दन्ताभिर्जधान तथनूनं तदा- साथाहुरदन्तकः पूषेत्यथो यथैवादन्तकायैवं प्रपिष्टानां पौष्णं चरु५ श्रपयन्ति ॥ ६ ॥ त ऊचुर्नो न्वा अत्राशमबृहस्पतये परिहरतेति तद्वृहस्पतये पर्याजहः सह बृहस्पतिः सवितारमेव प्रसवायोपससारेदं मे प्रसुवेति त्वत्प्रसूतं' मेदं मा हि सीदिति तथेति तदस्मै सविता पासुवत्तदेनर सवितृप्रसूतं नाहिनत्ततो ऽर्वाक् शान्तम् ॥ ७ ॥ तदेतभिदानेन' यत्प्राशित्रः स यत्प्राशित्रमवद्यत्यावि- द्धमेवैतद्यज्ञस्य रुद्रियं निर्मिमीते तदाविद्धं यज्ञस्य रुद्रियं निर्मायाप उपस्पृश- 10-12 त्यापो वै शान्तिस्तदद्भिः शान्त्या शमयत्यथेनं पशून्समवद्यति ॥ ८ ॥ स यावस्मात्रमिवैवावयेत्तथाह शल्यः प्रच्यवते ऽन्यतरत आज्यं करोत्युपस्तीर्य वा द्विईविषो ज्वदायोपरिष्टान्नाभिधारयत्यनुपस्तीर्य वाज्यं द्विहविषो ऽवदायो- परिष्टादाज्यमभिधारयति तथा खदनिस्रवति" तथा निःसरणवद्भवतीति तदु तथा न कुर्यादुपस्ती/वाज्यं द्विर्हविषो ऽवदायोपरिष्टादाज्यमभिधारयेत्तदेव" यथा यज्ञस्यावदानमेवं तनाग्रेण परिहरेत्पुरस्ताद्वै प्रत्यञ्चो यजमानं पशव उपतिष्ठन्ते 9 - . -- 1. Emended ; वियायाथैनं B. C. P.. वियाथैनं 0, दि (धि) यायायैनं M. 2. भवि. प्यसीति C.O. P. 3. रंधी Mss. 4.सह C.O My., B., M. 5. त्वत्प्रसूतं B.O. P. त्वत्प्रस्तं C. 6. प्रसूतं नाहिन MSS. 7. तदेतंनिदानेन C. o. P., तदेतन्निदानेन B. 8.मीते c.0.9.शंख्यः प्रच्यवते C.O: P., शल्यः प्रच्यवते B. I0. Emended; स्वदंनिस्रवति 70., स्पदंनिस्रवति B., स्वदंनिस्ववति M. (स्प==ख), स्कंदनिस्राी My. 11. तथैव B.

·.7.2.9. । काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.7.2. 14.१४९ - - - 18 - 19 स यद्धाग्रेण परिहरेद्रुद्रियेण ह पशून्प्रसजेते' ऽस्य' गृहाः पशव उपमूर्यमाणा ईयु- स्तस्मात्तिर्यगेधातिप्रजिहीत तथाह रुद्रियेण पशून्न प्रसजति तिर्यगेव खलु निर्मि- मीते ॥ ९ ॥ तद्ब्रह्मा प्रतिगृह्णाति देवस्य त्या सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां 13.14 पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृहामीति स यथैवादो बृहस्पतिः सवितारं प्रसवायोपससा- रैवमेवैष एतत्सवितारं प्रसवायोपधावति तदस्मै मविता प्रसौति तदेन सवितृ- प्रसूतं न हिनस्ति ॥ १० ॥ तत्प्राश्नात्यनेष्ट्वास्येन प्राश्नामीत्यग्निं 4' न किं 15-17 चन हिनस्ति तथवैनं न हिनस्ति तन्न दद्भिः खादेबेन्म इद रुद्रियं दतो' हिनसदित्यथाप आचामत्यापो वै शान्तिस्तदनि शान्त्या शमयति ॥ ११ ॥ परिक्षाल्य पात्रं ब्रह्मभागं परिहरति ब्रह्मा वै दक्षिणतो यज्ञस्याभिगोप्तास्ते स एत- मेव भागं प्रतिविदान आस्ते यत्प्राशित्रं तदस्मा एतत्पर्याहापुस्तत्प्राशीदथैतेन भागी यदत ऊर्ध्वमस स्थितं यज्ञस्य तदभिगोपायति ॥ १२ ॥ स यत्राह ब्रह्म- न्प्रस्थास्याम इत्येतस्माद्वचसो ब्रह्मा वाचयमः स्याद्विवृहन्ति वा एतद्यज्ञं क्षिण्व- न्ति यन्मध्यतो' यज्ञस्येळ्या पाकयज्ञियया चरन्ति ब्रह्मा वा ऋत्विजां भिषक्त- मस्तद्ब्रह्मा संदधाति न ह संदध्याद्यद्वावद्यमान आसीत वाग्वै यज्ञस्तद्यज्ञ संद- धाति॥१३॥स यत्राह ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इति तद्ब्रह्मा जपत्येतत्ते देव सवितयशं प्राहु-21. रिति सविता वै देवानां प्रसविता सवितारमेवैतत्प्रसवायोपधावति बृहस्पतये ब्रह्मण इति बृहस्पति देवानां ब्रह्मा तद्य एव देवानां ब्रह्मा तस्मा एवैतन्निनुते तेन यज्ञमव तेन यज्ञपतिनिति तद्यजमानमाह तेन मामवेति तदात्मानं नान्तरेति मनो ज्योतिजुषतामाज्यस्येति मनसा वा इद सर्वमाप्तं तन्मनसैवैतत्सर्व संदधाति यत्कि चिद्विवृळहं यज्ञस्याथ समृद्ध एव यज्ञो बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोतु । अरिष्टं यज्ञस- 1. पशू-प्रसजेत्तस्य B., पशू-प्रसजेत्येस्य C. 4. इत्येतस्मा MSS. O. P., पशू-प्रसजेत्तस्य M. 6. तुरवन्ति M. 3. दतो B., ततो the other MSS. 7. तन्मध्यता B. - -- - - -21.22 - - 5. यमः ISS. 2. Om. B.

·१५० II. 7. 2. 14. ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ I[.7.3.4. मिमं दधात्विति तदेन संदधाति विश्वे देवास इह मादयन्तामिति सर्व वै विश्वे देवाः सर्वेणेवैतत्संदधाति यत्किं चिद्विवृळ्हं यज्ञस्याथ समृद्ध एव यज्ञः' प्रति- ठेति' ब्रूयाद्यदि कामयेत या कामयेतापि नैवाद्रियेत ॥ १४ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ - M. I.8. 1. K. II. 7.3. - - - - - - - 1-3 मनवे ह वा उदकमाजहुः प्रातरवनेज्यं यथेदं पाणिभ्यामवनेजनायाहरन्ति तस्य हावनेनिजानस्य मत्स्यः पाणिमापेदे स हामै वाचमुवाद बिभृहि मा पारयि- तास्मि वै त्वेति ॥ १॥ स होवाच कस्मान्मा पारयितासीति स होवाचौघ इमाः सर्वाः प्रजा निर्वोव्हेति तत्वा पारयितास्मीति स होवाच स कथं भार्यो ऽसीति स होवाच यावद्वै क्षुल्लका भवाम इति बही वै नस्तावनाष्टा भवतीति होवाचोत मत्स्य एव मत्स्यं गिरतीति स कुम्भ्यां मागे बिभृहीति स यदा ताम- तिवर्धा अथ कर्पू खात्वा स यदा तामतिवर्धा अथ मा समुद्रमभ्यवहरतादिति होवाच तर्हि वा अतिनाष्ट्रो भवितास्मीति शश्वद्ध झष आस' से' हि ज्येष्ठं 4.5 वर्धते ॥ २ ॥ स होवाचेतिथीं वै समामौष आगन्तेति तनावमुपकल्प्योपासासै स औघ उत्थिते नावमापद्यासै तत्त्वा पारयितास्मीति तं तथा भृत्वा समुद्रमभ्य- वजहार स यतिथी समां परिदिदेश तदयं नावमुपकल्प्योप निषसाद स औघ उस्थिते नावमापेदे त५ स मत्स्य उपन्यापुप्लुवे तस्य नाव:* पाश मुमोच तेन हैतमुत्तरं गिरिमभिदुद्राव' ॥ ३ ॥ स होवाचापीपरं वै त्वा प्रमा मुश्चेत्यत्र वृक्षे नावं प्रबन्धीष्व मा तु त्वा गिरौ सन्तमुदकमन्तछत्सीन्मा त्वा विहासीद्यावद्यावदुदक समवायत्तावत्तावदन्ववसर्पासीति' स ह मनुस्तथान्वव- 1. यक्षः प्रतिष्ठति MSS. °मतिद्रद्राव M. 2. मासस Mss. 6. Emended; विहसिधा M., विहा. 3. °चेतिथीयं B. C. o. P., चेतिधीयं सद्या B., विहालैया C.O. P. My., My., च । इतीदं M. (cp. Bohtlingk in Z. D. M. G. LIV.510 sqq.). 5. Thus C. O. P., मधिदुद्राव B. My., - - - शृङ्गे प्रति- 6 - 4. नाव: MSS. 7. Thus all the MSS.

·II. 7.3.4. ॥ काराषीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 7.3.9. १५१ - - - 7 - - 8 - - - - - 9 - ससर्प तद्धाप्येतर्खेतस्योत्तरस्य गिरेमनोरवसर्पणमिति तदौघ इमाः सर्वाः प्रजा निरुवाहाथेदं मनुरेवैकः परिशिशिषे ॥ ४ ॥ सो ऽर्चञ्छ्राम्यन्प्रजाकामश्चचार तत्र' हापि' पाकयज्ञेनेजे घृतं दधि मस्त्वामिक्षामिति तद्ध संवत्सरमप्सु जुहवां चकार ततो ह संवत्सरे योषित्संबभूव सा ह पिब्दमानेवोदेयाय' तस्या ह स्म घृतं पदे संतिष्ठते तया ह मित्रावरुणौ संजग्माते ता होचतुः कासीति ॥५॥ सा होवाच मनोर्दुहितेति ताः होचतुरावयोरेव ब्रवेति नेति होवाच य एव माम- जीजनत तस्यैवाहमस्मीति तस्यामपित्वमीषाते तद्वा जझौ तद्वा नाति' वियाय' स मनुमाजगाम ताः होवाच मनुः कासीति ॥ ६ ॥ सा होवाच तव दुहितेति स होवाच कथं भगवति मम दुहितेति सा होवाच या इमाः संवत्सरमप्खाहुती- रहौषीरिति घृतं दधि मस्त्वामिक्षामिति ततो मामजीजनथा इति होवाच साशी- रस्मि' तां मा यज्ञे ऽवकल्पय यज्ञे चेद्वै मावकल्पयिष्यसीति बहुः प्रजया पशुभि- भविष्यसि यामु कां च मयाशिषमाशासिष्यसे तां ते समर्धयिष्यामीति तामे- तन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन्मध्य हि तद्यज्ञस्य यदन्तरा प्रयाजानुयाजान् ॥ ७ ॥ तयार्चञ्छ्राम्यन्निमा प्रजाति प्राजायत येयं मनोः प्रजातिर्याम्बेनया कां चाशि- 10.11 षमाशास्त' सास्मै समाऱ्यात सैषा निदानेन यदिळा स य एवं विद्वानिळया चरत्येता५ हैव प्रजाति प्रजायते येयं मनोः प्रजातिर्याम्वेनया कां चाशिषमा- शास्ते सासै" समृध्यते ॥ ८॥ सा वै पञ्चावत्ता भवति पशवो वा इळा पाङ्क्ता 12-15 वै पशवस्तस्मात्पञ्चावत्तः भवति तासमवदाय पुरोळाशस्य पूर्वाध प्रशीर्य ध्रवा- 1. Thus (without acc.) M. My., तत्राहापि B. C. O. P. 6. होवाच MSS. 2. साहपिहमाने° C. (pr. m.), साहापि 7. साशिर° C.O. P. c. (sec. m.), साहापिहमाने 0.P, 8. Thus B, मयायूयमाशिषमा (after साहविद्यमाने° M., साहपिद्दमाने IV. 5. 1. 13) C.O.P.and (with : out acc.) M. My , pointing per- B., सहपितृमाने My. 3. मित्रा C. O. haps to मयामुयाशिष. 4. 'तुः MSS. 9. चाशिषमाशास्त MSs. 5. Thus (without acc.) M., तित्वीयाय 10. सोस्मै C. (sec. m.) 0. - - - - - - - - the other MSS.

·१५२ II. 7.3.9. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.7.3.14. - - - - - मग्रेण निधाय होत्रे प्रदाय दक्षिणातिक्रामति स इह होतुर्निलिम्पति तद्धोतीष्ठयो- निलिम्पते' मनसस्पतिना ते हुतस्याश्नामीपे प्राणायेत्यथ द्वितीयं वाचस्पतिना 16 ते हुतस्यानाम्यूर्ज उदानायेति स यदेवमोष्ठयोर्निलिम्पते ॥ ९ ॥ एतस्माद्ध वै मनुर्विभयां चकारेदं वै मे तनिष्ठं यज्ञस्येति यदियमिळा पाकयज्ञिया यद्वै म इह यज्ञं नाष्ट्रा रक्षा सि न हन्युरिति तामेतत्पुरा रक्षाभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयत तथो वा एनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयते स यन्न प्राश्नाति नेदनुपहूतां प्राश्नानीत्येतदेव' प्रापयते यदोष्ठ योनिलि- 17 म्पते ॥ १० ॥ अथ होतुः पाणाववद्यति तदेनामवत्तामेव सती प्रत्यक्ष र हो- 18 तरि श्रयति तया होतात्मनि श्रितया यजमानायाशिष आशास्ते ॥ ११॥ स उपासूपह्वयत एतस्माद्ध वै मनुर्बिभयां चकारेदं वै मे तनिष्ठं यज्ञस्येति यदियमिळा पाकयज्ञिया यद्वै म इह यज्ञं नाष्ट्रा रक्षा सि न हन्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपा शूपाह्वयत तथो वा एनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य 19 इत्येवोपा शूपह्वयते ॥ १२ ॥ स उपह्वयत उपहूत रथंतर सह पृथिव्योप मार रथंतर सह पृथिव्या ह्वयतामित्युपहूतं वामदेव्यः सहान्तरिक्षेणोप प्रां वाम- देव्यः सहान्तरिक्षण ह्वयतामित्युपहूतं बृहत्सह दिवोप मां बृहत्सह दिवा ह्वयता- मिति स एतामेवोपह्वयमान" एतानि च सामान्युपह्वयत' इमाश्च लोकान् ॥ १३ ॥ उपहूता गावः सर्पभा उप मां गावः सर्षभा हयन्तामिति तदेनां परोक्षमुपह्वयते पशवो वा इळा सर्षमा इति तदेना समिथुनामुपह्वयत उपहूताः सप्तहोत्रा उप मा५ सप्तहोत्रा हयन्तामिति तदेना५ सप्तहोत्राः सौम्येनाधरेणोप- ह्वयत' उपहूतेळा ततुरिरिति तदेनां प्रत्यक्षमुपह्वयते ततुरिरिति सर्वान्होप" पाप्म- 1. लिपति B. 6. MSS. exc. M. स एतानेवो. 2. Thus B., निलिंपते C., निलिंपति 0. 7. न्युवह्वयत B , °न्युपतयत C. O. P. 3. MSS. exc. M. प्राश्नामी'. 8. °होत्रा C.O. P. M. 4. लिंपते C. O. लिंपते B. 9. We expect यन्त. 5. भाशास्त C. O. P. 10. We expect ह्येषा. - -- - - - - 20.23 - ·II.7. 3. 14. । काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.7.3. 18 १५३ - 26.29a नस्तरत्युपहूतः सखा भक्ष' इति प्राणो वै सखा भक्षस्तत्प्राणमुपह्वयत उपहूत हेगिति तच्छरीरमुपह्वयते तदेनामेतत्सर्वामेव सशरीरमुपह्वयते ॥ १४ ॥ अथे- 24 कोपहतोपहूतेळोपो ऽसां३ इळा ह्वयतामिळोपहूतेति तदेनामुपहूतामेव सती प्रत्य- क्षमुपह्वयते स वै चतुरुपह्वयते' या वै सास गौ सास चतुष्पदी वै गौस्तस्साच्च- तुरुपह्वयते तदेतत्समानमेव सन्नानेवाजामितायै ॥ १५ ॥ जामि हि कुर्याद्यदि- 25 कोपहूतेकोपहूतेति वैवोपह्वयेतोपहूतेळोपहूतेळेति' वेळोपहूतेति तदेनामर्वाचीमुप- हयत उपहूतेळेति तदेनां पराचीमुपह्वयत उपो ऽस्मा३ इळा ह्वयतामिति तदात्मानं च नान्तरेत्यन्यथैव च भवतीळोपहूतेति तदेनामर्वाचीमुपह्वयते तदेनामेतदर्वाची चव पराची चोपह्वयते ।। १६ ॥ मानवो घृतपद्युत मैत्रावरुणीति मनुर्धेतामग्रे"26-23 ऽजनयत तस्मादाह मानवीति घृतपदीति यदस्या घृतं पदे समतिष्ठतोत मैत्रावरु- णीति यन्मित्रावरुणाभ्या संजग्मे स मैत्रावरुणो न्यङ्गो ब्रह्मा देवकृतोपहूतेति ब्रह्मा ह्येषा' देवकृतोपहूतोपहूता दैव्या अध्वर्यव उपहूता मनुष्या इति तदैव्या- शाध्वर्युनुपह्वयते य उ चेमे मानुषा वत्सा वै दैव्या अध्वर्यवो ऽथ य इतरे ऽध्वर्य- वस्ते मानुषा य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपतिं वर्धानित्येते वै यज्ञमवन्ति ये ब्राह्मणा अनूचाना य एनं तन्वते य एनं जनयन्ति वत्सा उ वै वर्धा यस्य ोते भूयिष्ठा भवन्ति स यज्ञपतिर्वर्धत उपहूते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे इति तदिमे द्यावापृथिव्या उपह्वयते ययोरिद सर्वमध्युपहूतो ऽयं यजमान इति ॥१७॥ स न नाम गृह्णाति परोक्ष' ह्यत्राशीर्मानुष' ह कुर्याद्यन्नाम गृह्णीयायद्धं वै तद्यज्ञ-29b-32 - 1. भक्षय C. O. P. 2. Thus B., हे इति C. (pr. m.), ह इति (हो इति ) m., हगिति C. (sec. m.), हरगिति O., होगिति My. 3. सशरीं MSs. 4. वैव B. 5. चतुरुपयते C. O. 6. नमेव सन्नानेवा' B. 7. पहूयेतो (instead of °पह्वयेतो) B. 8. विलोपहूतेति C. O. 9. भवती C. o. 10. तामने B., तामग्रे C. (sec.m.) O. 11, संजग्मे MSS. 12. ह्येष C.O., ह्येषो M. 13. Thus MSS.; read धान् ?

·१५४ 11.7. 3. 18. II. 7.3.21. - - - ॥ कारवीर्य शतपथब्राह्मणम् ॥ स्य यन्मानुषं तस्मान नाम गृह्णात्युत्तरस्यां देवयज्यायामिति प्रजामेवास्मा एतत्परोक्षमाशास्ते ऽमु हि लोकमात्मनत्यथेह प्रजा' यजते' तत्प्रजोत्तरा देवयज्या जीवातुमेवास्मा एतत्परोक्षमाशास्ते यो हि जीवति स पूर्वमिष्ट्वाथा- परं यजते पशूनेवास्मा एतत्परोक्षमाशास्ते यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वा- 13-37 थापरं यजते ॥ १८ ॥ उपहूतो भूयसि हविष्करण इति प्रजामेवास्मा एतत्परोक्षमा- शास्त उत लेक' एवात्मना भवत्यथोत' प्रजायां दशधा हविष्क्रियते तत्प्रजा भूयो हविष्करणं जीवातुमेवास्मा एतत्परोक्षमाशास्ते यो हि जीवति स पूर्वमिष्ट्- वाथापरं भूयो भूय एव हविष्करोति' पशूनेवास्मा एतत्परोक्षमाशास्ते यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथापरं भूयो भूय एव हविष्करोत्येषो' वा आशीर्जी वेयं प्रजा मे स्थाच्छूियं गच्छेयमिति पशवो वै श्रीस्तदेताभ्यां द्वाभ्यां पर्यामोति तस्मादेते एव द्वे आशिषावाशास्त इदं मे देवा हविर्जुषन्तामिति तस्मिन्नुपहूत इति यज्ञस्यैवास्मा एतत्समृद्धिमाशास्ते तेन हि महजयति यद्देवा हविर्जुषन्ते 38.39॥ १९ ॥ अथ खलु प्राश्नन्ति तां वा एतां नानौ जुह्वति पशवो वा इला नेत्प- शूनग्नौ प्रवृणजामेत्येतेष्वेव प्राणेषु हूयते होतरि त्वदेवाधार्यों ब्रह्मण्यनीधि यज- माने तद्यजमाने जुहोति यद्धवामग्रेण निदधाति ध्रवा हि यजमानो ऽथ यत्प्र- त्यक्षं यजमानो न प्राश्नाति नेदसःस्थिते प्राश्नानीत्येतदेव' प्राश्नाति यद्भवाम- ग्रेण निदधाति ध्रवा हि यजमानः सर्वे प्राश्नन्ति सर्वेषु मे हुतासदिति पश्च 40 प्राश्नन्ति पशवो वा इळा पाक्ता वै पशवस्तस्मात्पश्च प्राश्नन्ति ॥ २० ॥ स य- त्रैष एतदिळामुपह्वयते तच्चतुर्धा पुरोळाशं कृत्वा बर्हिषदं करोत्येतद्धात्र पितॄणां - - - - - 1. जायते B. My., प्रजाय(जि)ते M. 2. उतोक MSS. 3. भ. MSS. 4. थोतत्प्रजायां MSS. exc. M. 5. करोति B. 6. 'करोत्येषो MSS. 7. प्राश्नामी MSS. exc. M. - - ·II. 7.3.21. II.7.4.3. १५५ - 41 - - ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ माजनेनावान्तरदिशो वै पितरश्वतस्रो वा अवान्तरदिशस्तस्माश्चतुर्धा पुरोळाश कृत्वा बर्हिषदं करोति स यत्राहोपहूते द्यावापृथिवी इति तदनीदुपसीदति तस्मा आदधाति ॥ २१॥ स प्राश्नात्युपहूता पृथिवी मातोप मां पृथिवी माता हयता- मनिरामीध्रात्स्वाहेत्यथ द्वितीयमुपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः' पिता' ह्वयतामग्नि- राग्नीध्रात्स्वाहेति द्यावापृथिव्यो' ह्यग्नीत्तस्मादेवं प्राश्नाति स यत्रैष एतदाशिषमा- शास्ते ॥ २२ ॥ तद्यजमानो जपति मयीदमिन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मात्रायो मघ- 42.43 वानः सचन्ताम् । अस्माक सन्त्वाशिषः सत्या नः सन्त्वाशिष इत्याशिषामे- वैष प्रतिग्रहस्तद्या एवास्मा इम ऋत्विज आशिष आशासते ता एवैतत्प्रतिगृह्या- त्मनि कुरुते ऽथ पवित्रवति मार्जयन्ते पाकयज्ञियया वा इदमिळयाचारिषुः' पवित्रपूता यदत ऊर्ध्वमस स्थितं यज्ञस्य तत्तनवामहा इति ॥ २३ ॥ तृतीयं - - - ब्राह्मणम् ॥ K. II. 7. 4. M. I. 8.2. - - ते वा एते उल्मुके उदहन्त्यनुयाजेभ्यः स यदेते उल्मुके उदुहन्ति यात- 1.2 यामेव वा एतदग्निर्भवति देवेभ्यो हि यज्ञमूहिवान्भवति तदस्मिन्नयातयाम्न्यनु याजास्त स्यामहा' इति तस्माद्वा एते उल्मुके उदहन्ति ते पुनरनुस ५ स्पर्शय- न्त्यग्निमेवैतत्पुनराप्याययत्ययातयामानं करोति तस्मात्पुनरनुस स्पर्शयन्ति ॥ १ ॥ अथ समिधमम्पादधाति समिन्द्ध एवैनं तया समिद्धे यदत ऊर्ध्वमस- स्थितं यज्ञस्य तत्तनव'महा इति ॥ २ ॥ तार होतानुमन्त्रयत एषा ते अग्ने स- मित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व । वर्धिषीमहि च वयमा च प्यासिषीमहीति स यथैवादो ऽनये समिध्यमानायान्वाहैवमेवैतदन्वाह तदेतद्धोतुः कर्म यदि तु 3 - 4 AMA 1. चौपिता C. (sec m). 2. चावापृथिव्यो MSS. 3. चार्ष: C. O. 4. उदहति C.O. 5. तदस्मिन्नयातयामनुयाजा B., तदस्मिन्न- यातयाम्यनुयाजा' the other MSS.

·१५६ 11.7.4.3. ॥ कायवीयं शतपथब्राह्मणम् 11.7. 4.8. 5 - - 6 यजमानो मन्येत नैतद्धोता वेदेत्यपि स्वयमेवानुमन्त्रयेत ॥ ३ ॥ अथ संमार्य- ग्निमेवैतद्युनक्ति युक्तो यदत ऊर्धमस स्थितं यज्ञस्य तद्वहादिति स सकृत्सकृत्सं- मार्टि त्रिस्त्रि₹ देवेभ्यः संमार्टि नेत्तथा करवाणि यथा देवेभ्य इत्यजामिताया उ' एव' जामि हि कुर्याद्यस्त्रिः पूर्व संमृज्यात्रिरपरम् ॥ ४ ॥ स संमार्य ने वाजजिद्वाजं त्वा सहवासं वाजजित संमार्मीति सरिष्यन्तमिति वा अग्र आह सरिष्यन्निव हि तद्भवत्यथात्राह ससृवा समिति ससृवानिव ह्यत्र भवति 7 ॥ ५ ॥ अथानुयाजान्यजति स यदनुयाजान्यजति या वा एतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एष यज्ञस्तायते सर्वा वै ता एतदिष्टा भवन्ति स यत्तासु सर्वा- 8.9 स्विष्टास्वथानुयजति तस्मादनुयाजा नाम ॥ ६ ॥ अथ यद्वेवानुयाजान्यजति पशवो वै देवानां छन्दासि तद्यथा हेदं पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येव ह छन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञं वहन्ति स यदैतच्छन्दार सि" देवान्सम- तर्पयन्त्रथैतच्छन्दा सि देवाः समतर्पयन्ननुयाजेषु तदतः प्राक्तदभूयच्छन्दासि देवेभ्यो यज्ञमवाक्षुर्यदेनान्त्समतीतृपन्नथैतच्छन्दास्येव संतर्पयति यदनुयाजान्य- जति तस्माद्येन वाहनेन चरेत्तद्विमुच्य' बयात्पाययतोपादानं गमयतेति स वाह- 10 11 नस्यापह्नवः ॥ ७ ॥ स वै बर्हिः प्रथमं यजति गायत्री वै प्रथमा युज्यते कनिष्ठा छन्दः सती तदु सा वीर्येण युज्यते यच्छयेनो भूत्वा दिवः सोममाभरतेन वी- र्येण तद्वयथायथं" मन्यन्ते यत्कनिष्ठा छन्दः सती सा प्रथमा युज्यत" इति तद्वत्र देवा यथायथं छन्दास्यकल्पयन्ननुयाजेषु" नेत्पापवस्यपमसदिति तमाद्रर्हिः 11. 1. उयेव M. ( read उवव?). तोपादान M. My. 2. संमृज्या MSS. 9. सति MSS. 3. नाम B. 10. तद्वद्यथायथं C. O. 4. तद्यथा C.O. युज्यत MISS. 5. व MSS. 6. सयथैः° B. M. 12. यथायथं C. O. 7. चरेत्तस्माद्विमुच्य MSS. exc. M. 13. छंदार स्वकल्प' B. 8. तापादन C. O. P., 'तोत्पादानं B., 14. °वस्थतनसमिति C. O.

·II.7.4.8. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.8. 1. 1. १५७ वै नरस्ता इमा 12 - - प्रथमं यजत्योषधयो' वै बर्हिस्ता अस्यां प्रतिष्ठितास्तदस्यामिद सर्व जगत्तेनेयं जगती तजगतीं प्रथमामकुर्वन् ॥ ८ ॥ अथ नराशसं प्रजा अन्तरिचमनु वावद्यमानाश्चरन्ति य उ वै वदति शसतीति वै तमाहुरन्तरिदं वै नराश सो ऽन्तरिक्षं त्रिष्टुप्तत्रिष्टुभमनूचीमकुर्वन् ॥ ९ ॥ अथाग्निमुत्तमं गायत्री 13 वा अग्निस्तद्गायत्रीमुत्तमामकुर्वन्नेवमु खलु छन्दा सि यथायथं क्लप्सानि प्रतिति- ष्ठन्ति तमाद्विदमपापवस्यसम् ॥ १० ॥ सोऽतिक्रम्याध्वर्युराश्राव्याह' देवान्य- 14 जेति देवान्देवानिति सर्वान्होता यजति देवाना ह वै देवाः सन्ति छन्दा- स्येव पशवो ह्येषां गृहा हि पशवः प्रतिष्ठा हि गृहाश्छन्दास्यु वा अनुयाजास्त- सादेवान्यजेत्येवाध्वर्युराह देवान्देवानिति सर्वान्होता यजति ॥ ११ ॥ अथ 15.16 यद्वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति यजति देवतायै वै हविर्गृह्यते देवतायै वषक्रियते नो वा अत्र देवतास्त्यनुयाजेषु देवं बर्हिरिति तन्नाग्निर्नेन्द्रो न सोमो देवो नराश- स इति नातोऽन्यतरच्चन य उ अत्राग्निर्गायत्री स निदानन तेषां देवते स्त' इन्द्रानी एवाग्निरेव' वसुवनिरिन्द्रो वसुधेय एवमस्यैतद्देवतायै वषट्कृतं भवति देवतायै हुतं तस्मात्सर्वेष्वनुयाजेषु वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति यजति ॥ १२ ॥ अथो- 17 त्तममनुयाजमिष्ट्वा समानीय जुहोति प्रयाजानुयाजा वा एते स यथैवादः प्रया- जेष्वत्र आद्यं बलि५ हारयति यजमानाय द्विषन्तं भ्रातृव्यमेवमेवैतदनुयाजेषु बलि हारयत्यत्त्र आद्यं यजमानाय द्विषन्तं भ्रातृव्यम् ॥ १३ ॥ चतुर्थ ब्राम- णम् ॥ सप्तमो ऽध्यायः ॥ - - - - K. II.8. 1. M. I.8.3. स वै स्रचावेव व्यूहत्यग्नीषोमयोरुअितिमनूजेषं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहा- 1. यजत्यौषधयो C. O. P. 2. 'तम MSS. 3. खलु MSS. 4. read राश्राव्याह? 5. निदानन B., विदानेन O. C. 6. स्त MSS. 7. एवाग्निरेव C. O., पवाग्निरेव B. 8. तहेवतायै B.

·१५८ 11.8.1.1. II.8 1.9. 2 - - - 4 ॥कारवाय शतपथब्राह्मणम् ॥ मोति जुहूं प्राची दक्षिणेन पाणिनाग्नीषोमौ तमपनुदतां यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति प्रतीचीमुपभृत- सव्येन पाणिना यदि स्वयं यजमानः ॥ १॥ या वा अध्वर्युरनीषोमयोरुजितिमनञ्जयत्वयं यजमानो वाज- स्यैनं प्रसवेन प्रोहाम्यग्नीषोमौ तमपनुदतां यमयं यजमानो द्वेष्टि यश्चेमं यजमानं द्वेष्टि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीत्यग्नीषोमीय हि पौर्णमास५ हविर्भवति ॥ २ ॥ 3 अथामावास्यायामिन्द्राग्न्योरुञ्जितिमनूपं वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामीन्द्राग्नी तम- पनुदतां यो ऽसान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति यदि स्वयं यजमानः ॥ ३ ॥ या वा अध्वर्युरिन्द्राग्न्योरुन्जितिमनुजयत्वयं यजमानो वा जस्यैनं प्रसवेन प्रोहामीन्द्राग्नी तमपनुदतां यमयं यजमानो द्वेष्टि यश्चमं यजमानं द्वेष्टि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीत्यैन्द्राग्न५ ह्यामावास्य हविर्भवत्येवं यथादेवतं 5.6 व्यूहति ॥ ४ ॥ स यदेव सूचौ व्यूहति यजमानो वै जुहूमनु यो ऽमा अरा- तीयति स उमभृतः स प्राञ्चमेव यजमानमुदुहत्यपाश्चं तमपोहति यो यजमाना- यारातीयत्यत्ता वै जुहूमन्वाद्य उपभृतं प्राश्चमेवात्तारमुदूहत्यपाश्चमाद्यं तदेतत्स- मान एव कर्मणि व्याक्रियते तस्मात्समानादेव पुरुषादत्ता चाद्यश्च जायेते' उत हि तृतीये पुरुषे संगच्छामहे चतुर्थे संगच्छामह इति विदेवं विदीव्यमाना आसते जातीया अस्य म इति ॥५॥ अथ परिधीन्समनक्ति तद्ययैव देवेभ्यो ऽहो- पीद्यया यज्ञ ५ समतिष्ठिपत्तयैवैतत्परिधीन्प्रीणाति ॥६॥ स समनक्ति वसुभ्य- स्त्वा रुद्रेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वेत्येते वै त्रया देवा यद्वसवो रुद्रा आदित्यास्तस्मादेन समनक्ति ॥ ७ ॥ अथ परिधीनभिपद्याश्रावयति परिधिभ्यो ह्येतदाश्रावयति 10 यज्ञो वा आश्रावणं तदेनान्प्रत्यक्षं यज्ञेन प्रीणाति ॥ ८ ॥ स वा आश्राव्याहे- पिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेपितो मानुषः सूक्तवाकायेति दैव्या वा एते - 7 CC 9 - 1. जायेते 0., जायत B. 2. इति MSS. 3. प्रीणाति B. 4. B.

·II.8: 1:9. - - - 11 - 12 ॥ काराषीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 8. 1. 15. १५३ होतारो यत्परिधयो ऽग्नयो हि तानेवैतदाहेष्टा' दैव्या होतार इति यदाहेषिता दैव्या होतार इति भद्रवाच्यायेति स्वयं वाव देवा युक्ता यत्साधु कुर्युर्यत्साधु वदेयुस्तसादाह भद्रवाच्यायेति प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकायेति तदिम' मानुष होतार सूक्तवाकाय प्रसौति ॥ ९ ॥ अथ प्रस्तरमनुप्रहरति यजमानो वै प्रस्तरः स यत्रैवास्यैतद्यज्ञो गच्छति तदेवैतद्यजमान स्वगाकरोति देवलोकं वा अस्य यज्ञो गच्छति देवलोकमेवैनमपिनयति ॥ १०॥ तमादत्ते संजानाथा चावा- पृथिवी इति यदि वृष्टिकामः स्याद्यदा वै द्यावापृथिव्यौ' संजानाते अथ वर्षति मित्रवरुणौ त्वा वृष्ट्यावतामिति प्राणोदानौ वै मित्रावरुणावयमु वै वृष्टेरीष्टे यो ऽयं पवते स वा अयमेक इवैव पवते सोऽयं पुरुषे ऽन्तः प्रविष्टः प्राङ् च प्रत्यङ् च तो प्राणोदानौ स यो वृष्टेरीष्टे स त्वा वृष्ट्यावत्वित्येवैतदाह तदेतेनैवादेयं यदा ह्येव कदा च वृष्ट्या शमिव ॥ ११॥अथैनमनत्याहुतिमेनं तत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देव- 13 लोकं गच्छादिति सोऽग्रं जुह्वामनक्ति मध्यमुपभृति मूलं ध्रवायामग्रमिव हि जुहूर्मध्य- मिवोपभृन्मूलमिव धवा ॥१२॥ सोऽनक्ति व्यन्तु वयो रिप्तो' रिहाणा इति वय एवै- 14 नदेतत्कृत्वासान्मनुष्यलोकादेवलोकमभ्युत्पातयंति ॥ १३॥ तमनुप्रहरति मरुता पृषती गच्छेति देवलोको वै महतां पृष्ती तं गच्छेत्येतदाह तं नीचैर्हरति 15 द्वयं तद्यमानीहरतीयं वै पृथिवी प्रतिष्ठास्या न्वेवैनं प्रतिष्ठाया' नोद्धन्त्यस्यामु चैव वृष्टिं नियच्छति ॥१४॥ सोऽनुग्रहरति वशा पृश्निभूत्वा दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमावहेतीयं वै पृश्निर्यदस्यां मुलि चामूलं चोभयं तेनेयं पृश्निरियं भूत्वा देव- 1. जानेवैतदाहे MSS. 8. तद्वयं B. 2. तदिदं B. 9. Thus emended (cp. II. 8. 4.4), 3. पृथिव्यौ Mss. हरतीयं वै पृथिवी प्रतिष्ठास्याम्बवनं प्रति. 4. वर्षति MSS. 5. Thus MSS., read. °वादेयं ? ष्ठ या C. O. My., हरतियं वै पृथिवी प्रतिष्ठास्यास्ववतत्प्रतिशस्यायो B., ईर- 7. रितो B. O. P. तीत्ययं वै पृथिवी प्रतिष्ठास्यानेवैन M. - - - - - 6. तदा B.

·१६. 11. 8. 1. 15. II.8.1.22. - - - 18 - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ लोकं गच्छेत्येवैतदाह ततो नो वृष्टिमावहेति वृष्टाद्ध्यग्रेसः सुभूतं जायते ॥१५॥ 16.17 अथ तृणमेकमपगृह्णाति' यद्ध सकृत्सर्वमनुप्रहरेक्षिप्र हामुं लोकं यजमान इयात्स' यत्तृणमेकमपगृह्णाति यावदेवास्येह मानुषमायुस्तमा' एवास्यैतदात्मानमपगृह्णाति तन्मुहूर्त धारयित्वानुग्रहरति यद्ध' नानुपहरेदन्तरियाद्ध' देवलोकाद्यजमानम् ॥ १६ ॥ तं प्राश्चमनुसमस्यति प्राची हि देवानां दिगथो उदश्चमुदीची हि मनुष्याणां दिक्तमङ्गुलीभिरेव योयुप्यते न काष्ठेर्दारुभिर्वा इतर शवं व्यूषन्ति' 19 नेत्तथा करवाणि यथेतर शवमिति' ॥ १७ ॥ अथानीदाहानुप्रहरेति यत्रैवा- स्येतर आत्माग स्तदस्यैतद्गमयेत्येवैतदाहानुप्रहृत्य चक्षुष्पा असि चक्षुर्मे पाही- 20 त्यात्मानमभिमृशति तथो अध्वर्युरात्मानं न प्रवृणक्ति ॥ १८ ॥ अथानीदाहा संवदस्वेति संवादयैनं दैवरित्येवैतदाहागादग्नीदित्यगमित्येवैतदाह श्रावयेति तं वै देवेभ्यः श्रावय तमनुबोधयत्येवैतदाह औषळिति शृण्वन्ति" वा एनं विदुर्वा एन- मित्येवैतदाहैवमध्वर्युश्चाग्नीच संविदानौ" यजमानं देवलोकमपिनयतः ॥ १९ ॥ अथ परिधीन्स्वगाकरोति स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति दैव्या वा एते होतारो यत्परिधयो ऽग्नयो हि तानेवैतत्स्वगाकरोति स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति 22 तदस्मै मानुषाय हो।" ऽहलामाशास्ते ॥ २० ॥ अथ मध्यमं परिधिमनुप्रहरति यं परिधि पर्यधत्था अग्ने देवपाणिभिर्गुह्यमानः । तं त एतमनु जोषं भराम्येष नेचदपचेतयाता इत्यग्नेः प्रियं पाथो ऽपीतमितीतरा उपसमस्यत्यग्नेः प्रियं 23.24 धामापीतमित्येवैतदाह ॥ २१ ॥ अथ स्रचौ संप्रगृह्णात्यदो हैवैनामाहुतिं करोति 1. तृणमेकम C. O. P. 7. व्यृष्यंति B. 2. यास MSS. exc. B. 3. मानुषमायु B., मानुषमायु C. O. P. 9. प्रारमावास्त° C. O. My:, भारमा- कस्त M. 5. दंतरीया B.C. O. P. My., 'दत्य- 10. Pएति MSS. यो M. 11. संविधानौ M., संविधानौ- My. 6. योयुप्यते MSs. 12. होत्र C.O. 21 - - - 8. मिति C.O. P. 4. य MSS.

·II.8.1.22. II. 8. 2. 1. १६१ - - 25 - - - ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ यदनक्क्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति तद्विश्वेभ्यो देवेभ्यः संप्रगृह्णाति यदु वा अनादिष्टं देवतायै' हविगृह्यते सर्वा वै तस्मिन्देवता अपित्विन्यो' मन्यन्ते' नो वा एतत्कस्यै चन देवतायै हविगृहमादिशति यदाज्यं तद्या एवास्मिन्देवता अपित्विन्यो मन्यन्ते ता एवास्मिन्नेतदाभजति ॥२२॥ स संप्रगृह्णाति स सव- भागा स्थेषा बृहन्त इति सस्रवो ह्येष परिशिष्टो भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधयश्च देवा इति प्रस्तरश्च हि परिधयश्चानुप्रहृता भवन्तीमां वाचमभि विश्वे गृणन्त इति तद्वैश्वदेवमासद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वः स्वाहा वाळिति तद्यथा वषट्कृत स्वाहा- कृत हुतमेवं भवति ॥२३॥ स यस्यानसो गृह्णन्ति धुरि तस्य विमुश्चन्ति यतो युन- जाम तद्विमुश्चामेति यस्यो पाव्याः' स्फ्यमु तपोहन्ति यतो युनजाम तद्विमुश्चा- मेति युञ्जौ ह वा एते यज्ञस्य यत्स्रचौ ते एतद्युङ्क्ते यदाभ्यां प्रचरति तस्माद्धा- रयौवावयेद्यद्ध निधायावयेद्यथा वाहनमवा.देवं तत्ते विमोचनमागच्छतः खिष्ट- कृतं ते तत्सादयति ते अनुयाजेभ्यः प्रयुङ्क्ते ते विमोचनमागच्छतो यदेने संप्र- गृह्णाति स यां गतिमभियुङ्क्ते तां गतिं गत्वोत्तमं विमुश्चते यज्ञमु वा अनु प्रजास्तस्मादयं पुरुषो युङ्क्ते ऽथ विमुश्चते ऽथ युङ्क्ते स यां गतिमभियुक्ने तो गतिं गत्वोत्तमं विमुश्चते स विमुश्चति घृताची स्थो धुझे पातर सुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्तमिति ॥ २४ ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ 26.27 - - - K. II. 8. 2. M. I.9. 1. 1 स वै यदैतदध्वर्युराहेषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्त- वाकायेति यदतो होतान्वाह सूक्तैव तदाह यजमानायैव तदाशिषमाशास्ते स वा - - ------------ 1. MSS. exc. M. ins. वै. 2. अपित्वन्यो MSS. 3. मन्यते MSS. 4. यदाम्यं C. o. 5. भागा: B. 6. मादयध्वर MSS. 7. पाच्या MSS. exc. B. 8. तस्माद्धारयनेवावशेष B., तस्माद्धारय नेवावधेद्य,तस्माद्धारयनेवाये 9. गत्वों B. - ·१६२ II. 8. 2. 1. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.8.2.4. - - 4 उपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते द्वयं तद्यस्मादुपरिष्टायज्ञस्याशिषमाशास्ते' ॥ १ ॥ 3.2 देवान्वा एष प्रीणात्येतेन यज्ञेनभिरिव त्वद्यजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्ता न्त्रीत्वाथाशिषमाशास्ते तामस्मै देवा आशिष संनमन्ति यामाशिषमाशास्ते' यो नो ऽप्रैषीदिति यज्ञमु वा एष जनयते यो यजत एतेन ह्येनमुक्ता ऋत्विज- स्तन्वते तं जनयन्ते' ऽथाशिषमाशास्ते तामस्मै यज्ञ आशिष सनमति' यामा- शिषमाशास्ते यो माजीजनतेत्येतद्वयं यस्मादुपरिष्टाद्यज्ञस्याशिषमाशास्ते ॥२॥ स आहेदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदिति भद्र ह्यभूयो यज्ञस्य सस्थामगन्नार्म सूक्तवाकमुत नमोवाकमित्युभयः ह वा एतद्यज्ञः सूक्तवाकश्च नमोवाकश्चाविदाम' यज्ञमरात्स्मत्येवैतदाहाने त्वः सूक्तवागस्युपश्रुती दिवस्पृथिव्योरित्यग्निमेवैतदाह त्वरसूक्तवागस्युपशृण्वत्योर्यावापृथिव्योरित्योमन्वती ते ऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्या- वापृथिवी स्तामित्यानं वा ओमान्नवत्यौ ते ऽसिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिव्यौ 5-8 स्तामित्येवैतदाह ॥ ३ ॥ शंगवी जीवदानू इति शंगवी ते स्तां जीवदानू इत्ये- वैतदाहात्रस्नू अप्रवेदे इति माह कसाचन प्रवासीर्मो त" इदं कश्चन पुष्टं प्रविदते- त्यौतदाहोरुगव्यूती अभयंकृतावित्युरुगव्यूती ते स्तामभये इत्येवैतदाह वृष्टियावा रीत्यापेति वृष्टिमत्यौ ते स्तामित्येवैतदाह शंभुवौ मयोभुवाविति शंभुवौ ते मयो- भुवौ स्तामित्येवैतदाहोर्जखती पयस्वती इति रसवत्यौ ते स्तामुपजीवनीये इत्ये- वैतदाह सूपचरणा च खधिचरणा चेति सूपचरणाह ते ऽसावस्तु यामधस्तादुप- चरसि स्वधिचरणो त इयमस्तु यामुपरिष्टादधिचरसीत्येवैतदाह तयोराविदीति - - - 1. 'माशास्ते B. 2. यहरिभरिव C. O. P. 3. जनयते C.O. P. 4. निमंति MSS. 5. दाम MSS. 6. सूक्लागस्युपश्Y Mss. 7. प्रोमा प्रभवत्यौ B. 8. Thus acc. (rightly) C.O., पृथि- व्यो B. 9. °चनप्रत्रा MSS. 10. त MSS.

·11.४ 2.4. II.8.2.7.१६३ - - - - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ तयोरनुमन्यमानयोरित्येपैतदाह यदाह तयोराविदीति ॥ ४ ॥ अग्निरिद५ हविर- 9.10 जुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तदानेयमाज्यभागमाह सोम इद हविरजु- पतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तत्सौम्यमाज्यभागमाहानिरिद हविरजुषता- वीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तदानेयमेव पुरोळाशमाह यो ऽयमुभयत्राच्युतो ऽथ यथादेवतं देवा आज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्त महो ज्यायो ऽक्रतेति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा हि देवा आज्यपा अग्निर्होत्रेणेद हविरजुष- तावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतेति तदग्नि होणावं यावत्यो देवता इष्टा' भवन्ति ताः संपश्यति स यदेव संपश्यत्यसो हविरजुषतासौ हविरजुषतेति यज्ञस्यैवासा एतत्समृद्धिमाशास्ते तेन हि महजयति यद्देवा हविर्जुषन्ते ॥ ५ ॥ अथ यदाहा-11.12 वीवृधतेति यद्वै देवा जोषयन्ते ऽप्यल्पमप्येकामाहुतिमपि तगिरिमानं वर्धयन्ते ऽथो अपरिमितमेवेनद्वर्धयन्ते तसादाहावीवृधतेति महो ज्यायो ऽकृतेति' यज्ञो वै देवानां महस्त ह्येतज्ज्यायासं कुर्वते तस्मादाह महो ज्यायो ऽकृतेत्यस्यामृधेद्धो- त्रायां देवंगमायामित्यस्याः रानोतु होत्रायां देवंगमायामित्येवैतदाहाशास्ते ऽयं यजमान इति ॥ ६ ॥ स नाम गृह्णाति प्रत्यक्ष ह्यत्राशीस्तदेनं प्रत्यक्षमाशिषा 13.16 संपादयति दीर्घायुत्वमाशास्त' इति स यदमुत्रोत्तरा देवयज्या तदत्र प्रत्यक्षं दीर्घायुत्वमाशास्त इति स यदमुत्र भूयो हविष्करणं तदत्र प्रत्यक्ष सुप्रजास्त्वं प्रशासन स कुर्याद्य एवं जयादुत्तरां देवयज्यामाशास्त इत्येव वयात्तदेव जीवातुं तत्प्रजां तत्पशून्भूयो हविष्करणमाशास्त इति तदेवैतत्सर्वमाशास्ते सजातवनस्या- माशास्त इति प्राणा वै सजाताः प्राणैईि सह जायते तत्प्राणानाशास्ते दिव्यं धामाशास्त इति देवलोके मे ऽपि स्यादिति वै यजते यो यजते तदेनं देवलोके ऽपिस्विनं करोति यदनेन हविषाशास्ते तदश्यादिति' यदनेन किं च हविषा- 1. B. M., इष्ट्या C. O. My. 4. पित्वन B. 2. Thus MSS., read Sedia. 5. तदस्यादिति MSS. exc. M. 3. "युत्वमाशा इति B. - - - ·१६४ II. 8. 2. 7. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.8.2.10. - - - परि - - - 17-20 शास्ते तदस्मै समृध्यतामित्येवैतदाह ॥ ७ ॥ ता वा एताः पञ्चाशिषस्तिस्र इळायां ता अष्टौ संपद्यन्ते ऽष्टाक्षरा गायत्री वीर्य गायत्री वीर्य- मेवैतदाशिपो ऽभिसंपादयति तदेतावत्य एव स्युरतिरिक्त र ह यदतो भूयस्यो' यदुवै यज्ञस्यातिरिच्यते द्विषन्तः हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मादेता- वत्य एव स्युरपीद्वै कनीयस्यः स्युन त्वेवातिरेचयेतदस्मै देवा रासन्तामिति तद- स्मै देवा अनुमन्यन्तामित्येवैतदाह तदनिर्देवो देवेषु वनुते वयमग्नेः परि मानुषा' इति तथा हानिर्देवो देवेषु वनुते वयम्बग्नेः मानुषा इत्येवैतदाहेष्टं च वित्तं चाभूदित्यैषिषुर्वा एतद्यज्ञं तमविद स्तस्मादाहेष्टं च वित्तं चाभूदित्युभे चैनं द्यावापृथिवी अहसस्पातामित्युभे चैनं द्यावापृथिव्यावार्तेर्गो- 21-23 पायतामित्येवैतदाह ॥ ८ ॥ तदु हैक आहुरुभे च नो द्यावापृथिवी अहसस्पा- तामिति तथो' होतात्मानं नान्तरेतीति तदु तथा न याद्यजमानस्य वा आशीः . किमृत्विजामाशिषा' न ह स क चनैतामाशिषं प्रतिष्ठापयति य आहोभे च न इति तस्मादुभे चैनं द्यावापृथिवी अहसस्पातामित्येव जयादिह गतिर्वामस्येति' तद्यदेव यज्ञस्य साधु तदस्मिन्दधातीदं च नमो देवेभ्य इति तद्यज्ञस्य सस्थां गत्वा नमो देवेभ्यः करोति ॥ ९ ॥ अथ खलु शंयोराह शंयुर्ह वै बार्हस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य सस्थां विदां चकार स ह देवलोकमपीयाय तद्वै मनुष्येभ्यो ऽन्तर्हितमास तवृषीणामनुश्रुतमास शंयुर्वै बार्हस्पत्य इत्यञ्जसा यज्ञस्य सरस्था विदां चकार स देवलोकमपीयायेति तामेवैतदृपयो ऽञ्जसा यज्ञस्य सस्थामुपाय- न्यच्छयोरब्रवन्या शंयुर्बार्हस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य सस्थामवेत्तामु वा एष एत- 1. भूयस्यो C. O. 6. चाभूदित्यैषि B., चाभूत्यैषि° C. O. 2. Thus M., यदेवै B. pr. m., यदोवै 7. तथों B, तथा C. O. My., तदा M. B. sec. m., यदोवैC.O. My. 8. Emended, °माशिष B.,°माशिषि c. 3. कनीयस्य: MSs. 4. मानुषा C.O. 9. यादिह गति MSS. 10. “योरपूर्व C. O. P. 24.25 - v- Arv~. O. M. My. 5. तथा MSS.

·II. 8. 2. 10. II.8.3.5. १६५ - - - - - - - - - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ दञ्जसा यज्ञस्य सस्थामुपैति यच्छयोराह या शंयुर्बार्हस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य सस्थामवेत्तस्साच्छयोराह ॥ १० ॥ स आह' तच्छयोरावृणीमह इति तां यज्ञस्य 26-28 सस्थामावृणीमह इत्येवैतदाह या शंयुबर्हिस्पत्यो ऽञ्जसा यज्ञस्य सस्थामवे- दिति गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतय इति गातुं वा एष यज्ञायेच्छति' गातुं यजमा- नाय यो यज्ञस्य सस्था दैवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति स्वस्ति नो देवत्रास्तु स्वस्ति मनुष्यत्रेत्येवैतदाहोवं जिगातु भेषजमित्यूो नो ऽयं यज्ञो जयत्वित्येवैतदाह शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पद इत्येतावद्वा इदं द्विपाञ्चैव चतुष्पाच तस्मा एवैतद्यज्ञस्य सस्थां गत्वा शं करोति ॥ ११ ॥ अथ कनिष्ठि- 29 कया पृथिवीमुपस्पृशत्यमानुष इव वा एतद्भवति यदाविज्ये प्रवृत इयमु वै पृथिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेव प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठति तथो खलु मानुषो भवति ॥ १२ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ वै सवं च स्रचंचाध्वर्युरादत्ते वेद होताज्यविलापनीमग्नीत्ते पत्नी संयाजयिष्यन्तः प्रतिपरायन्ति ॥ १ ॥ तद्धैकेषामध्वर्युरणाहवनीयमेति तत्तेन नैतव्यं बहिर्धा ह यज्ञात्स्यायत्तेनेयात्तस्मात्तेन नैतव्यम् ॥ २ ॥ जघनेनो हैकेषां पत्नीमेति नो एव तेनैतव्यं पूर्वा? वै यज्ञस्याध्वर्युर्जघनार्धः पत्नी स यथा भस- स्थः शिरः प्रतिदध्यादेव" ह तदहि?' एव यज्ञात्स्यायत्तेनेयात्तस्मात्तेन नैत- व्यम् ॥ ३ ॥ अन्तरेणो हैकेषां पत्नीमेति नो एव' तेनैतव्यमन्तरियाद्ध यज्ञा- पत्नी यत्तेनेयात्तस्मात्तेन नैतव्यमग्रेणैव गार्हपत्यमत्येयात्तथा ह न बहिर्धा यज्ञा- द्भवति य उ एवास्यासौ प्रचरतः संचरः" स उ एवास्य संभवति ॥४॥ अथ K. II. 8.3. M. I.9.2. 1 स 2 3 - - -- - - - - 5 - 1. प्राह B. 6. हिधों C. B., हिौं 0. P. 2. · येति MSS. 7. तेन नव्य• B.C.O. My.,पतेनैतव्य• M 3. खुर्च C. O., मुचं B. for एव etc. 4. Thus C. (pr. m.) M., तेननैतव्यं 8. मंतरीयाद्ध B. C. My. the other MSS. 9. मत्येयात्तथा B., मत्येयात्तथा C.O.My. 5. Thus MSS. exc. M., which has 10. Thus acc. also the Madhy. rec. वसस्त; read probably भलत्तः 11. संचर: MSS.

·१६६ 1I. 8.3.5. ॥काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 8. 3. 13. - 6 - - 9 - - पत्नीः संयाजयन्ति' स यत्पनीः संयाजयन्ति' यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते यज्ञात्प्र- जायमाना मिथुनात्प्रजायन्ते मिथुनात्प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य मिथुनात्प्रजा- यन्ते तदेतदन्ततो यज्ञस्य. मिथुनं प्रजननं क्रियते तसान्मिथुनात्प्रजननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ५ ॥ स वै चतस्रो देवता यजति चतस्रो हि 7.8 मिथुनं द्वन्द्व हि मिथुनं मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥ ६ ॥ ता आज्यहविषो भवन्ति रेतो वा आज्य रेत एवैतसिञ्चत्युपा श्वेनेन चरन्तिं तिर इव वै मिथु- नेन चरन्ति तिर इत्र खिद्वा' एतद्यदुपाशु ॥ ७ ॥ अथ खलु सोमं यजति 10 रेतो वै सोमो रेत एवैतसिञ्चति ॥ ८ ॥ अथ त्वष्टारं यजति त्वष्टा वै रेतः 11 सिक्तं विकरोति तदेतद्रेतः सिक्तं तत्त्वष्टा विकरोति ॥ ९ ॥ अथ देवानां पत्नी- र्यजति पत्नीषु वै योषासु रेतो योनौ सिक्तं प्रतितिष्ठति तत्ततः प्रजायते पत्नीष्वे- 12 वैतद्योषासु रेतो योनौ सिञ्चति तत्ततः प्रजनयति ॥ १० ॥ स यत्र देवानां पनीर्यजति तत्तिरः कुर्वन्त्युपासते ह वै देवा इदं न्वै नः समिष्टयजुर्न जुह्वतीदं नो होष्यन्तीति ताभ्य एवैतत्तिरः करोति तस्मात्पु सो ऽपीमा मानुष्यः' स्त्रिय- 13 स्तिर इवैव जिघत्सन्ति ॥११॥ अथानिं गृहपतिं यजतीयं वै पृथिव्यनिरिमामे- वैतत्प्रतिष्ठामभीमाः प्रजाः प्रजनयति ता इमाः प्रजा इमां प्रतिष्ठामभि प्रजायन्ते 14-16॥ १२ ॥ तद्विळान्तमेव स्थान ह्यत्र परिधयो न प्रस्तरो विकर्ष' इव ह स यच्छंवन्तं पति वा अनु जाया स यत्र वा अदो यजमानं प्रस्तरेण स्वगाकरोति तदेवापि पत्नी स्वगाकरोत्युतो प्रस्तरस्य रूपं क्रियते वेदस्यो तर्हि तृणमपच्छि- घाग्रं जुह्वामनति मध्य५ खवे मूल स्थाल्यामाहुतिमेवैनां तत्करोत्याहु- तिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति स यथैवादो यजमानं प्रस्तरेण स्वगाकरोत्येवमेवै- 1. Sing. B.M. 5. तदिलांतमेव C. (M. My.), तदिलांत. 2. सिखा M. My., सिवा B., खिदा C.O. मेव 0., तद्विळांतमेव B. 3. ण्य M. 6.? Read अविकर्ष. 4. इवैव C. P., इवैव 0. - - - - - - ·II. 8. 3. 13. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 8.3. 19. १६७ - - - - तत्पनी खगाकरोति ॥ १३ ॥ अथानीदाहानुप्रहरेत्यनुप्रहत्य चक्षुष्पा असि 17 चक्षुर्मे पाहीत्यात्मानमभिमृशति ॥ १४ ॥ अथानीदाह संवदस्वेत्यगादग्नीदग- 18 छावय' श्रौषट् स्खगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति सो ऽसावेव बन्धुः ॥ १५ ॥ अथ स्रवं च स्रचं' च संप्रगृह्णात्यदो हैवैनामाहुति करोति यदनक्क्या- 19.20 हुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति तदग्नये संप्रगृह्णात्यग्ने ऽदब्धायो ऽशीतमेत्यमृतो ह्यग्निस्तसादाहादब्धायवित्यशीतमेत्यशिष्ठो ह्यग्निः पाहि मा दिद्योः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरमन्या इति सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाहाविषं नः पितुं कृण्वित्यन्नं वै पितुरनमीवं नो ऽकिल्विषमन्नं कुर्वित्येवैतदाह सुषदा' यो- नाविति तदात्मन्याह स्वाहा वाळिति तद्यथा वषट्कृत स्वाहाकृत हुतमेवं भवति ॥ १६ ॥ अथ पत्नी वेदं विस्र सयति योषा वै पत्नी वृषा वेदो मिथुन-22.21 मेवैतत्प्रजननं क्रियते मिथुनायो वा एष क्रियते यद्वेदः स यदेनेन यज्ञ उपालभते तन्मिथुनं प्रजननं क्रियते ॥ १७ ॥ सा विस्र सयति येन त्वं देव वेद देवे- 23 भ्यो वेदो ऽभवः । तेन मह्यं वेदो भवेत्येतेनैव कुर्याद्यदि यजुषा कुर्यादथास्य वेदस्य पत्नी तृणमादत्ते नेदसान्मिथुनाम्यवच्छिद्या" इति तदन्तरोरू न्यस्यते" ऽन्तरेव" ह्यरू" मिथुनं भवति ॥ १८ ॥ त५ होता" वेदेः सस्तृणन्नेति" योषा 24 वै वेदिषा वेदः पश्चाद्वै परीत्य योषां वृषाधिद्रवति तदेना" पुरस्तात्कृत्वा वृष्णा - - - "दगछ्रावय B. 1. दगंछावय C. O., °दगन् श्रावय M., 8. ८ लभते B., लभंते C. O. My., लभन्ते M. 2. स्युचं C. O., स्रुचे B. 9. तस्मिन्मथुनं C. O. 3. •त्यदोहैबै B., "त्यदोहैवै० C. O. 10. वेद MSS. 4. शीतमे B.My., शितमे० C.O M. 11. छिद्या MSS. 5. पितुं MSS. 12. न्यस्यते MSS. 6. पितुरनमीवेनो B., पितुरनमीवनो C. 13. °व हयुरू MSS. (the anusvara blotted out), पितु. 14. होता B. रनमीवनो 0. 15. सश्स्तृणंनेति MSS. 7. सुषदा C. O., सुषादा B. 16. तदेनं B.

·१६८ II. 8. 3. 19. II. 8.3.26. 27 - - - ॥कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ 25 वेदेनाधिद्रावयति ॥ १९ ॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति स यदने' न' जुहोति नेन्मे प्रत्यङ् यज्ञः सतिष्ठाता इति प्रत्यङ् ह्यस्य यज्ञः सतिष्ठत यत्समिष्टयजुर्तुत्वाथ पत्नीः संयाजयेत्तथा ह्यस्य प्राग्भवति तस्मादेतर्हि समिष्टयजुर्जुहोति ॥ २० ॥ 26 अथ यद्वेव समिष्टयजुर्जुहोति या वा एतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एष यज्ञ- स्तायते सर्वा वै ता एतत्समिष्टा भवन्ति स यत्तासु सर्वासु समिष्टास्वथ जुहोति तस्मात्समिष्टयजुरित्याख्यायते ॥ २१ ॥ अथ यद्वेव समिष्टयजुर्जुहोति या वा एतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एष यज्ञस्तायत उपासते ह वै देवा इदं न्वै नः समिष्टयजुर्न जुह्वतीदं नो होष्यन्तीति ता एवैतद्यवर्जति यत्रासां चरणं तदनु यमु चैव यज्ञमतत यमजीजनत्तमु चैवैतत्प्रतिष्ठापयति' यत्रास्य प्रतिष्ठा 28 तत्तसाद्वाव समिष्टयजुर्जुहोति ॥ २२ ॥ स जुहोति देवा गातुविद इति गातु- विदो हि देवा गातुमित्वेति यज्ञमित्वेत्येवैतदाह गातुमितेति तदेनान्व्यवर्जति' यत्रासां चरणं तदनु मनसस्पत इमं देव यज्ञ स्वाहा वाते धा इत्यवर स्वाहा- कारं करोति परां देवतामयं वाव यज्ञो यो ऽयं पवते तदेतं यज्ञ संभृत्यैतस्मि- 29.30 न्यज्ञे प्रतिष्ठापयति तस्मादवरः स्वाहाकारं करोति परां देवताम् ॥ २३ ॥ अथ बहिर्जुहोति तां वा एतामोषधिभ्य आहुतिं जुहोत्योषधयो हि बर्हिरोषधीरेवैतदस्यां पृथिव्यां दधाति ता इमा ओषधयो ऽस्यां पृथिव्यां प्रतिष्ठितास्तां वा एतामति- रिक्तो जुहोति यदा हि समिष्टयजुर्जुहोत्यथैतां जुहोति तस्माद्विमा ओषधयो 31 ऽपरिमिता असंमिताः प्रजायन्ते ॥ २४ ॥ स जुहोति से बहिरङ्क्ता हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रो विश्वदेवेभिरक्तां दिव्यं नमो 32.33 गच्छतु यत्स्वाहेति ॥ २५ ॥ अथ प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति तथा 1. Thus (without acc.) My., यदग्नेन द्विवर्जति B., एवैतविवर्जति C. O. P. B., यवनेन C. O., यदग्रेण M. (भने 3. Thus MSS. "first" i.e. before the patnisam. 4. तदेनाव्य° MSS. yajas). 5. धयोस्यां B. 2. Emended ; एवैतर्व्यवर्जति M., एवैत 6. हेति MSS. - - - - .. - ·II.8.3.26. - - - - - - - - ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II. 8. 4. 1. १६६ ह्यदीच्यो भवन्ति स यत्प्रणीता निनयति यज्ञं वा एष युङ्क्ते य एनं तनुते' स यां गतिमभियुक्ते तां गतिं गत्वोत्तमं विमुश्चते यद्ध न विमुश्चेत्पराङ् हैवा- विमुक्तो यजमानं यज्ञः प्रक्षिणुयात्स विमुञ्चति कस्त्वा विमुश्चति स त्वा विमुञ्चति कस्मै त्वा विमुञ्चति तस्मै त्वा विमुश्चति पोषायेति तत्पुष्टिमेवोत्तमा' यजमानाय निराह स येनैव प्रणयति तेन विमुश्चति येन ह्येव योग्यं युञ्जन्ति तेन विमुञ्चति योक्त्रेण योक्त्रेण हि योग्यं युञ्जन्ति योक्त्रेण विमुञ्चन्त्यथाधो ऽधः' कृष्णाजिनं फलीकरणानुपास्यति रक्षसां भागो ऽसीति ॥ २६ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चो-34.35 भये प्राजापत्या अस्पर्धन्त त एतस्मिन्नेव यज्ञे प्रजापतावस्पर्धन्तास्माकमय५ स्याद- स्माकमयः स्यादिति तं देवाः संवृज्य' पापिष्ठेन भागेनासुरान्निरभजन्नता' पशोः फलीकरणैर्हविर्यज्ञस्य सुनिर्भक्का असन्निति स ह वै सुनिर्भक्को यं भागिनं निर्भजन्त्यनिर्भक्तो ह वै स यमभागं निर्भजन्त्युत हि किं चिद्वशं लब्ध्वाभिप- घाह किं मा बभक्थेति स यमेवैभ्यो देवा यज्ञे भागमकल्पय स्तमेवैभ्य एष एतत्करोति सो ऽधो ऽधः' कृष्णाजिनं फलीकरणानुपास्यति रक्षसां भागो ऽसीत्यनग्नावेवैभ्यस्तदन्धे तमसि प्रवेशयति तथो एवामृनिनयति" रक्षसां भागो ऽसीत्यनग्नावेभ्यस्तदन्धे तमास प्रवेशयति तस्मान्न कश्चन पशोस्तेजनी कुरुत एतेषा हि तद्रक्षसां भाजनेन ॥ २७ ॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ K. II. 8. 4. स वै स स्थिते यज्ञे दक्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति तथा ह्यदग्भ- 1.2 वति स यत्पूर्णपात्रं निनयति देवलोके मे ऽपि स्यादिति वै यजते यो यजते स 1. तनुते MSS. C.O. P. 2. .त्तमं MSS. exc. B. 8. धोध: MSS. 3. ०धोध: MSS. 9. रणानपास्यति MSS. exc. M. 4. रणानपास्यति MSS. exc. M. 10. भ्यस्तर्दिधे C. O. P. 5. देवारसम्मृज्य M., देवासंवृज्य B , देवा- 11. एवार्सग्निनयति C. O. P. संवृज्य C. (pr. m.), देवांसंवृज्य C. 12. स्तेजनिं M., °स्तेदनीयं B., स्तेदनीयं (sec. m.), O. P. My. C. O. P. My. 6. पापिष्ठेन MSS. - M. I 9.3. 7. ०त्रा ·१७. II. 8.4.1. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ II.8.4.6. . - 5 .6 एष यनो ऽग्रे देवानभिप्रैति यज्ञमन्वारभ्य दक्षिणा यां दक्षिणां ददाति दक्षिणा- मन्वारभ्य यजमानः स यः स देवयानो वा पितृयाणो वा पन्थास्तममिशिखे अभितः समोषन्त्यौ तिष्ठतस्ते प्रति' तमोषतो यः प्रत्युष्यो ऽति त सृजेते यो 3.4 ऽतिसृज्यस्तमेवैतत्पन्थामद्भिः शमयति शान्तिापः ॥ १॥ तं वै पूर्ण निनय- ति सर्व वै पूर्ण सर्वेणैवैनं तच्छमयति संततमव्यवच्छिन्नं निनयति संततेनैवैनं तद- व्यवच्छिन्नेन शमयति यदुवै यज्ञस्य मिथ्या क्रियते विवृहन्ति हास्य तरिक्षण्व- न्त्यापो वै भेषज शान्तिस्तदद्भिः शान्त्या शमयति तदाद्भिः संदधाति ॥२॥ तं वै पूर्ण निनयति सर्व वै पूर्ण सर्वेणैवैनं तत्संदधाति संततमव्यवच्छिन्नं निन- यति संततेनैवैनं तदव्यवच्छिन्नेन संदधाति ता आनीयमाना अञ्जलिना प्रति- 6.7 गृह्णाति ॥ ३ ॥ तत्र जपति सं वर्चसा पयसा सं तनूभिरगन्महि मनसा स शिवेन । त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायो ऽनुमाष्टुं तन्वो यद्विलिष्टमिति तद्यद्वि- लिष्टं तत्संदधात्यथ मुखमुपस्पृशति द्वयं तद्यसान्मुखमुपस्पृशत्यमृतमापो ऽमृतेन 8.9 न्वैवैतत्सर स्पृशत एतदु चैव कर्मात्मनि कुरुते ॥ ४ ॥ अथ विष्णुक्रमान्क्रमते स यद्विष्णुक्रमान्क्रमते देवलोके मे ऽपि स्यादिति वै यजते यो यजते देवान्वा एष प्रीणात्येतेन यज्ञेनभिरिव त्वद्यजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्तान्प्रीत्वा तेष्व- पित्वी मन्यते तेष्वपित्वी भूत्वा तानभिप्रक्रामति' यज्ञ उ वै विष्णुः स इमां देवेभ्यो विक्रान्ति विचक्रम इमामेव प्रथमेन पदेन एस्पाराथेदमन्तरिक्षं दिवं तृतीयेन तामु वा एष एतस्मै यज्ञो विष्णुर्विक्रान्ति विक्रमते तदितः पराश्चो 10 भूयिष्ठाः क्रमन्ते तत्तत् ॥ ५ ॥ पृथिव्यां विष्णुर्यक्र स्त गायत्रेण छन्दसा ततो 1. प्रति C. O. 6. मृतेन MSS. यदू 7. तामभिC.0. 3. विवृहंति Mss. 8. Thus B. M. My., क्रमतेतत् C.O.; 4. तत्पुण्वन्स्या' M. तत्तत् belongs to the next kan. 5. तन्धो 0. My:, तम्बो B.C., तन्नो M. dika, as also infra k. 7; cp. k. (cp. the Madhy. rec. I. 9. 3.6 with IV. 4. 3. 14). - - - 2. C. O. 11s. f.

·II. 8.4.6. II. 8. 4. 10. १७१ - - - - - - - - ॥ कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ निर्भक्तो' यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्यन्तरिक्ष विष्णुर्यक्र स्त त्रैष्टुभेन छन्दसा ततो निर्भक्तो' यो ऽसान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दिवि विष्णुळक्र स्त जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो' यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येवमिमल्लिो- कान्त्समारुह्याथैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपत्यथ ये रश्मयस्ते सुकृतो ऽथ यत्परं भाति प्रजापतिर्वैव स स्वर्गो' लोकस्तदेतां गतिमेता प्रतिष्ठां गच्छत्येत ' यस्मादितः क्रमेतामुतस्त्वेवार्वाक् क्रमेत य इतो ऽनुशासनं कुर्याद्वयं तद्यस्मा- दमुतो ऽर्वाक् क्रमेत ॥ ६॥ अपसरणतो ह वा अग्रे देवा जयन्तो जिग्युर्दिवमे- 11 वाग्रे ऽथान्तरिक्षमथास्या अनपसरणात्सपत्नाननुदन्त तथो वा एष एतदपसरणत एवाग्रे जयन्जयति दिवमेवाग्रे ऽथान्तरिक्षमथास्या अनपसरणात्सपत्नानुदते ऽस्यामु चैव प्रतिष्ठायामन्ततो यज्ञस्य प्रतितिष्ठति यावदस्येह मानुषमायुस्तस्मै तत्तत् ॥ ७ ॥ दिवि विष्णुर्व्यक स्त जागतेन छन्दसा ततो निर्मक्तो' यो ऽस्मान्द्वेष्टि 12.13 यं च वयं द्विष्म इत्यन्तरिक्ष विष्णुर्यक्ररस्त त्रैष्टुभेन छन्दसा ततो निर्भक्तो यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पृथिव्यां विष्णुर्यक्रस्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तो यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्यमादनादस्यै प्रतिष्ठाया इत्य- स्था हीदमन्नमियमु हि प्रतिष्ठाथ प्राङ् प्रेक्षते प्राची हि देवानां दिक् ॥ ८ ।। स प्रेक्षते ऽगन्म खरित्यगन्म देवानित्येवैतदाह यदाहागन्म स्वरिति सं ज्योति- 14.15 पाभूमेति सं देवैरभूमेत्येवैतदाहाथ सूर्यमुदीक्षते तदेतां गतिमेता प्रतिष्ठां गच्छति ॥९॥ स उदीक्षते खपभूरसि श्रेष्ठो रश्मिरित्येव वै श्रेष्ठो रश्मिर्यत्सूर्यस्तस्मादाह खयंभूरसि श्रेष्ठो रश्मिरिति वर्षोदा असि' वर्गों मे देहीत्येवाहं ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यस्तद्धि ब्राह्मणेनैष्टव्यं यद्ब्रह्मवर्चसमिति गोदा गा' मे देहीत्येवाहं ब्रवी- - - - - 16.17 1. निर्भको B., निर्भक्तः । C. O. M. My. 2. Thus MSS., read it ar? 3. 'स्येतंनु B. C. O. P. 4. Om. C. O. M.; वर्षोंदावों C. O. 5. गां B.

·१७२ II. 8. 4. 10. III. 1. 1.2. - - - ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ मीति होवाच तुमिञ्ज औपोदितेयो' वैयाघ्रपद्य एष एव मह्यं गा दास्यतीत्येवं यं कामं कामयेत तं ब्रवीताथाह' सूर्यस्यावृतमन्वावर्त इति तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठा 18 गत्वैतस्यैवावृतमन्वावर्तते ॥ १० ॥ अथ गाईपत्यमुपतिष्ठते गृहा वै गार्हपत्यः प्रतिष्ठा वै गृहा गृहेष्वेवैतत्प्रतिष्ठायामन्ततो यज्ञस्य प्रतितिष्ठति यावदस्यह मानुष- 19.20 मायुस्तस्मै ॥ ११ ॥ स उपतिष्ठते ऽने गृहपत इति सुगृहपतिरहं त्वया गृह- पत्या भूयासम् । सुगृहपतिस्त्वं मया गृहपत्या भूया इति नात्र तिरोहितमिवा- स्त्यस्थूरि णो गार्हपत्यानि सन्त्वित्यनार्तानि नो गार्हपत्यानि सन्त्वित्येवैतदाह शत हिमा इति शतं वर्षाणि जीव्यासमित्येवैतदाह यदाह शत हिमा इति तदु न परिदिशेदुतो' ह परशतानि वर्षाणि मनुष्या जीवन्त्यथाह सूर्यस्यावृतमन्वा- 21-23 वर्त इति तदेतां गतिमेता प्रतिष्ठां गत्वैतस्यैवावृतमन्यावर्तते ॥ १२ ॥ अथ प्राडुदायन्पुत्रस्य' नाम गृह्णातीदं मे कर्मेदं वीर्य पुत्रो ऽनुसंतनोत्विति तथा हास्यैतत्कर्मैतद्वीयं पुत्रो ऽनुसंतनोति यदि पुत्रो न स्यादप्यात्मन एव गृह्णीया- दथ तूष्णीमेवाहवनीयमुपतिष्ठते प्रामे कर्मानुसतिष्ठाता इति तथा ह्यस्य प्राक्क- र्मानुसंतिष्ठते ऽथ व्रतं विसृजत इदमहं य एवास्मि स एवास्मीति तस्योक्तो बन्धुः ॥ १३ ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ हविर्यज्ञकाण्डं समाप्तम् ।। - - - - M. II.3.2 K. III. 1. 1. - - - स यत्र ह वा एप प्रथम संप्रधूप्य प्रज्वलति तद्ध वरुणो भवत्यथ यत्र संप्रज्वलितो भवत्यवरेणेव वर्षिमाणं तद्ध रुद्रो भवत्यय यत्र वर्षिष्ठं ज्वलति तद्धे- न्द्रो भवत्यथ यत्र नितरामर्चयो भवन्ति तद्ध मित्रो भवत्यथ यत्राङ्गारा मल्म• 10 लायन्तीव तद्ध ब्रह्म भवति ॥ १ ॥ स यदि ह कामयेत यथेदमिमाः प्रजा 1. दितेय MSS. 5. प्रङदायन्पु° B. C., प्राडुदायन्पु 2. onera MSS. 3. नपरदिशे° MSS exc M.(नपरिदिशे'). 6. अनु om. B. 4. Read पर:श.? 0. P.

·III. 1. 1.2. III. 1.2.1.१७३ 9 - 11 - - 12 ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ वरुणो गृह्णाति सहसा निघातयत्येव' स्यामिति यां वेलां वरुणः स्यात्तज्जुहुया- द्यथा हैवेदमिमाः प्रजा वरुणो गृह्णाति सहसा निघातयत्येव ह भवति वरुणस्यो ह सायुज्य.. सलोकतां जयति ॥ २ ॥ अथ यदि कामयेत यथा रुद्रादिमाः प्रजा' बिभ्यत्येवं' मद्विभ्यविति यां वला रुद्रः स्यात्तज्जुहुया- द्यथा हैव रुद्रादिमाः प्रजा बिभ्यत्येव हासाद्विभ्यति रुद्रस्यो ह सायुज्य सलोकतां जयति ॥ ३॥ अथ यदि कामयेत यथेन्द्रो ऽधिपतिः श्रेष्ठो देवा. नामेव स्यामिति यां वेलामिन्द्रः स्यात्तज्जुहुयाद्यथा हैवेन्द्रो ऽधिपतिः श्रेष्ठो देवानामेव ह' भवतीन्द्रस्यो ह सायुज्य सलोकतां जयति ॥ ४ ॥ अथ यदि कामयेत मित्र५ स्यां प्रपदनं वचत्र इति यां वेलां मित्रः स्यात्तज्जुहुया- न्मित्र' ह भवति प्रपदनं वधत्रो मित्रस्यो ह सायुज्य सलोकतां जयति ॥५॥ अथ यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसी स्यामिति यां वेला ब्रह्म स्यात्तज्जुहुयाद्ब्रह्मव- 13 चसी हैव भवति ब्रह्मणः सायुज्य सलोकतां जयति ॥ ६ ॥ अत एकतम- सिन्कामे ये कामं कामयेतायं मे कामः समृध्यतामिति तसिन्सार्धमेव जुहु- याद्यो वा अस्याः पृथिव्या अप्यनूपे ऽन्यत्रान्यत्र' खनेवापो ऽभिविन्देदथ' यो ऽस्या स्थलतमे ऽपि साधं खनेदभ्येवापो' विन्देदेवं यस्मै कामाय साधं जुहोति सोऽमै कामः समृध्यते स यं कामं कामयेतायं मे कामः समृध्यता- मिति तस्मिन्त्सार्धमेव जुहुयात्स हास्मै स काम ऋध्यते यमै कामाय साध जुहोति" ॥ ७ ॥ प्रथम ब्राह्मणम् ॥ - 14 - - - K. III. 1.2. M. II. 3.2 - स यामेता प्रथमामाहुतिं जुहोति ते देवा अथ यो द्वितीयां ते मनुष्या 16-18 अथ यत्स्रचि परिशिनष्टि ते पशवस्तस्माद्यावन्मात्रमिवैवाग्रे जुहुयाद्यावन्मात्रा इव हि सन्तो देवाः प्रभवो भूय इवोत्तरस्यां भूयासो हि देवेभ्यो मनुष्या भूयिष्ठ सूचि परिशिख्याद् भूयासो" हि मनुष्येभ्यः पशवो भूयासो ह वा ·१७४ III. 1.2.1. III. 1.3.5. ॥ काएवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ अस्य प्रमोः सतो भार्येभ्यः पशवो भवन्ति' य एवमेतद्वेद यस्य चैव जुह्वति तद्वै समृद्धं यस्य प्रभोः सतो भूयासो भार्येभ्यः पशवो ऽसन्य' उ वा एता- मुत्तरावतीमाहुतिं वेद पुत्रो हासाच्छ्यान्भवति पुत्रात्पौत्र उत्तरावद्धैवासै श्वः- श्रेयसं भवत्येषो वा उत्तरावत्याहुतिर्यद्यावन्मात्रमिवैवाग्रे जुहोत्यथ भूयो ऽथ भूयिष्ठः स्रचि परिशिनष्टि ॥ १ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ।। - K III. 1.3 - - - - - स वै सायमुद्धरति यदहा पुण्यं करोति तद्रायोद्धरत्युद्धरत्येव प्रात- यद्राव्या पुण्यं करोति तदबोद्धरति तसादुद्धरेत्येव यात्पुण्यकृत्या ह्यद्धरति स यदुद्धृते ऽनावभ्यागताय नोदकं याचत्यकृता ह्यस्य पूर्वा पुण्यकृत्या भवति करिष्यन्न' पराभवत्यथैतदुभयमन्तरेण' मन्यन्ते सा हास्यैषा पुण्यकृत्या न पापेन चन कर्मणा मीयत उद्धृता ह्यस्य भवति ॥ १॥ उन्नेष्यामीति सायमाहा- ग्य एवैतदय॑मुपाकरोति तदग्नी राव्या शसति तत्प्राणः प्रत्यागृणात्यन्न- मनमिति ॥ २ ॥ उन्नयामीति प्रातराहादित्यायैवैतदाश्विनमुपाकरोति तदा- दित्यो ऽसा शसति तद्वाक्प्रत्यागृणात्यायुरायुरित्यर्य: ह वा अस्य सायमा- हुतिराश्विनं प्रातराहुतिस्तद्यथा]ण' चाश्विनेन च शस्तेन" लोकं जयेत्ताव- न्त५ ह सायंप्रातराहुतिभ्यां लोकं जयति ॥ ३ ॥ स यत्सायं जुहोत्यग्निमेवैत- दनेन" सह सर्वेणादित्ये जुहोत्यग्निः ह्यवेदमनु" सर्व तद्यथानेन सकृत्सर्वेणेष्ट्वा" लोकं जयेत्तावन्त५ ह सायमाहुत्या लोकं जयति ॥ ॥ अथ यत्प्रातर्जुहोत्या- दित्यमेवैतदनेन सह सर्वेणानौ जुहोत्यादित्य ह्येवेदमनु सर्व तद्यथानेन सक- त्सर्वेणेष्ट्वा" लोकं जयेत्तावन्तः ह प्रातराहुत्या लोकं जयति ते हास्यैते" आहु- - - -- - - - 9. •स्तथाण B., स्तद्यथाक्केण C. (M. My). 10. The MSS. om. the acc. 11. धनेन MSS. 12. वेदमनु B. सकत्स० 14. हास्यैते B. 13. B. - ·III. 1.3.5. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ III. 1.4.4. १७५ K. III. 1.4. - 2 - -- ती न' बद्धयाजी' चनामोति न हि बहूनि चन' बनीते' तयोर्देवतयोरन्यतरा- मनु ॥५॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ M. XI. 3. 1. वाग्ध वा एतस्याग्निहोत्रस्याग्निहोत्री मन एव वत्सो मनसा वै वाचं प्रप्या- नां दुहन्ति तमाद्वत्सेन मातरं प्रप्यानां दुहन्ति तद्वा इदं मनः पूर्व यत्पश्चा' वागन्वेति” तस्माद्वत्सं पूर्व यन्तं पश्चान्मातान्वेति ॥ १ ॥ प्राण एव रज्जुः प्राणेन हि मनच वाक्चाभिहिते' तस्माद्रज्ज्या वत्सं च मातरं चाभिदधति हृदयमेव मेथ्युपदोहनी तेज एव श्रद्धा सत्यमाज्य सत्येन हीमे लोका आजित्याः ॥ २ ॥ तद्वैतजनको वैदेहो याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ याज्ञवल्क्य वेत्था- ग्रिहोत्रामिति वेद सम्राळिति होवाच पय एवेति यत्पयो नाभविष्यत्केनाहो. ध्य इति व्रीहियवाभ्यामिति होवाच यद्रीहियवौ नाभविष्यतां केनाहोष्य इत्या- रण्याभिरोषधिभिरिति यदारण्या ओषधयो नाभविष्यन्केनाहोष्य इति वृक्ष- फलैरिति यवृक्षफलानि नाभविष्यन्केनाहोष्य इत्यद्भिरिति होवाच यदापो नाभविष्यन्केनाहोष्य इति स होवाच न वै सम्राळतो ऽग्र एकं चनासीदथैतद- हूयतैव सत्य श्रद्धायामिति ॥ ३ ॥ स होवाच नमस्ते ऽस्तु याज्ञवल्क्य' 3-3 वेत्थानिहोत्र सहस्रं ददामीति तदप्येषो ऽस्ति श्लोकः कि स्विद्विद्वान्प्रव- सत्याग्निहोत्री गृहेभ्यः। कथ५ खिदस्य काव्यं कथ संततो अग्निभिरिति यो जविष्ठो भुवनेषु स विद्वान्प्रवसन्विदे तथा तदस्य काव्यं तथा संततो अग्निभि- 1 1 नबद्धयाजी C., नवद्धयाजी B., नबद्ध is participle pres. neuter), cp. Jaim. arsit M. My. Br. in J. A. O. S. 23. 328. 6 हिमनश्च B. C. 2 बनवनीते My. M., चनवद्धांते B., चन- 7 व क्वाभिहिते B.C. बद्धांने C. 8 मेथ्युपदोहिनी B., मत्युपदोहनी M. 3 तयोरन्यत• B. C. (but in C. the 9 प्राजित्याः B. accent blotted out ). 10 चनाली• B. C. (pr. m.). 4 प्राण्यानां B., प्रप्यन T. 5 Thus C.'M. My., यत्पश्चाद्वागन्धेति (यत् 12 तदप्येषो B. - - - - 11 या. B.

·१७६ III. 1.4.4. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् । III. 1.6.1. . - - 17.19 - रिति तन्मनसैवान्ते भवति यत्स दूरं परेत्याथ' तत्र प्रमाधति कस्मिन्त्सास्य हुताहुतिगृहे यामस्य जुह्वतीति यो जागार भुवनेषु विश्वा रूपाणि योऽविभः तस्मिन्त्सास्य हुताहुतिर्गृहे यामस्य जुह्वतीति तत्प्राण एवैतामाहुतिं जुह्वति तस्माद्वा आहुः प्राण एवाग्निहोत्रमिति ॥ ४ ॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ M. II. 3.3 K. III. 1. 5. स यथाग्निं चित्यमामोति समिधमेतामभ्यादधातीष्टकामेवैतामुपधत्ते' तद- प्येतदग्निज्योतिषं त्वा वायुमती प्राणवतीम् । स्वा स्वर्गायोपदधामि भा- स्वतीमिति साय सूर्यज्योतिषं त्वा वायुमती प्राणवतीम् । स्वा स्वर्गा- योपदधामि भास्वतीमिति प्रातरथ यदस्मिन्जुहोति यथा संचिते जुहुयादेवं तत्स सप्त विश्शतिशतानि सायंप्रातः समिधो ऽभ्यादधात्येतावत्यो ऽश्वि- त्यस्येष्टका इत्येक आहुः संवत्सरस्यैवैतावन्त्यहोरात्राणि प्रजापति, संवत्सरः प्रजापतिर्वा अनिःस संवत्सरे संवत्सरे ऽग्निं चित्यमामोति" तद्यथाग्निना चि- त्येनेष्ट्वा लोकं जयेत्तावन्त ह संवत्सरे संवत्सरे लोकं जयति ॥ १ ॥ - .. पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ M. II.3.3. K. III. 1. 6. 20 - स यथैतन्महदुक्थमामोत्याहुतिमेतां जुहोति स सप्त विशतिशतानि सायप्रातराहुतीर्जुहोति' यैव पूर्वा तामेतत्संपश्यामः स्विष्टकद्भाजनं वोत्तरा मिथुनं वा या उ वै होता नवाशीतीः शसति सप्त तानि विशतिशतानि' स संवत्सरे संवत्सर एतन्महदुक्थमामोति तद्यथोक्रेन शस्तेन लोकं जये- तावन्त ह संवत्सरे संवत्सरे लोकं जयति ॥ १ ॥ षष्ठं ब्राह्मणम् ॥ 1 परेत्याथ B. 6माप्नोति B. C. 7 •र्जुहोति B. 3 Read •तामभ्यादधा ? 8 मिथुनं B. 4 स्वर्या B. 9 •शीतिः B., •शीति M. 5 विशतिशतानि B. 10 •माप्नोति c. 2 प्रमा• B.

·III. 17. 1. । कारावीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ III. 1.8.5.१७७ K. III. 1.7 अथ यथैते ऽध्यात्ममग्नयो भवन्ति मुखमेवास्याहवनीय उत्तरा नासिका गार्हपत्यो दक्षिणान्वाहार्यपचन इयमेव सक्तेपामन्नमेव दीप्तिः सर्वमायुरेति य एवमेतद्वेद ॥ १ ॥ सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ - K. III 1.8. I. IX. 2.5 - . - - - स यथाश्वं मध्यमामोत्येष वा अश्वो मेध्यो य एष तपति स वा एषो 2 ऽस्तयन्नग्निमेव प्रविशति ॥ १ ॥ स यत्सायं जुहोति पूर्वयोरेवास्य तत्पदयो जुहोत्यथ यत्प्रातर्जुहोत्युत्तरयोरेवास्य तत्पदयोर्जुहोति यत्र वा अश्वो मेध्यो निष्क्रामत्याहुतयस्तत्र हूयन्ते स वै चतस्रः सायंप्रातराहुनीर्जुहोति चतुष्पाद्वा अश्वो मेध्यस्तदश्वं मध्यमामोति तद्यथाश्वेन मेध्यनेष्टवा लोकं जयेत्तावन्तः ह' सायंप्रातराहुतिभ्यां लोकं जयतीति न्वग्निहोत्रे ऽश्वमेधस्याप्तिरथ दर्शपूर्णमास- योरपि' ह वा एतर्हि देवेभ्यो ऽश्वं मेध्यमालभन्ते ॥ २ ॥ तदाहुः प्राकृतो" 1 ऽश्वमेध इतीतरो नून स प्राकृत एष वा अश्वो मेध्यो यच्चन्द्रमास्तमेतदश्वं मेध्यमालभते यत्पौर्णमासेन यजते स एष आलब्ध एत्यामावास्यायास्तस्यैतत्पदे पदे जुहोति यदग्निहोत्रं जुहोति पदे पदे वा अश्वस्य मध्यस्याहतयो हुयन्ते ॥३॥ अथ यदामावास्येन यजते चन्द्रमा आदित्यं प्रविशत्यादित्यो ऽस्तं- 4 यन्नमिं प्रविशति तस्यैता रात्रिमग्नयः सार्ध संवसन्ति सो ऽस्येषो अश्वो मेध्य एता रात्रिमनिषु विवर्तते यत्र वा अश्वो मेध्यो विवर्तत इष्ट्या तत्र यजन्ते ॥ ४॥ स यत्प्रातरामावास्येन यजते विवर्तन" एवास्य तद्यजते" - - 5 1 नासिको B. 2 इयमेव B. C. ( originally ) 3 यथाश्वं B. 4 om. B. 5 agio B. Ç. (originally) 6 प्रकृतो B. 7 मासेन B. 8 निवर्तते B. 9 यजन्ते B. C. ( orig.) 10 विवर्तन C. M., विवर्तत B. My. (cp. T. Br. III. 9. 23. 2) 11 तद्यजते B. C.

·२७- III. 1.8.5. ॥ काण्वीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ III. 1.9.6. - हूयन्ते तं K. III. 1.9. M. II. 3.3 7-8 तमामावास्येनेष्ट्वोत्सृजते स एष उत्सृष्ट एत्या पौर्णमास्यास्तस्यो' एतत्पदे पद एव जुहोति यदग्निहोत्रं जुहोति पदे पदे वा अश्वस्य मेध्यस्याहुतयो पुनः पौर्णमास्यामालभन्ते स मासि मास्यश्वं मध्यमालभते तद्यथा- श्वेन' मेध्येनेष्ट्वा लोकं जयेत्तावन्त ह मासि मासि लोकं जयति ॥ ५ ॥ अष्टमं ब्राह्मणम् ॥ एष वाव मृत्युर्य एष तपति तस्माद्या अतो ऽर्वाच्यः प्रजास्ता मा अथ याः पराच्यस्ता अमृतास्तस्यैतस्य मृत्योरिमाः प्रजाः प्राणेषु रश्मिभि- रभिहिता यथाश्वो रशनयाभिहितः' स्यादेव५ स यथा राजा विजिग्यानो न किं चनावेप्सत्येवमेष न किं चनावेप्सति स यस्य कामयते तस्य प्राणेना- स्तमेति यस्य कामयते तस्य प्राणेनोदयते' स वा एषो ऽस्तंयन्नग्निमेव 9 प्रविशति ॥ १॥ स यत्सायं जुहोति यत्किं चाहा पुण्यं करोति तेन सह' सर्वेणैतस्मिन्पूर्वाभ्यां पद्धयां प्रतितिष्ठत्यथ यत्प्रातर्जुहोति यत्किं च रात्र्या पुण्यं करोति तेन सह सर्वेणैतस्मिनुत्तराभ्यां पद्भयां प्रतितिष्ठति स यथा रथे वान्यस्मिन्वा याने चतुष्पदि प्रतितिष्ठेदेव हैतस्मिश्चतुष्पदि प्रतितिष्ठति ॥२॥ 11-12 तमेष आदायोदयते सपरेणास्यैतमात्मान सस्करोति स यदा, लोकमेत्य- थैनमेष आदायोदयते तमेष आहुतिमयः सुकृतमय आत्माह्वयत्येवयं त आत्मे- ति स यदाह्वयति" तस्मादाहूतयो नामाहूतयो ह वै नामैतद्यदाहुतय इत्या- हुरत उ वा अर्वाची अहोरात्रे अहोरात्रे वै परिवर्तमाने पुरुषस्य सुकृतं क्षिणुतः - - -- no - १ 1.स्तस्या B. 2 युपग्नि• B. 3 तपथाश्वेन B. 4 रशनयाभि० B.C. 5चनावे B. C. 6 Thus M., सयासकामुक C., सपा काम० B., सयाका. My. T. 7 कामोदयते B. 8 सह B. 9 ? सुपरेणा० (also III. 2. 6. 3) 10 यमुं B. 11 युदास्यति B.

·III. 1.9.3. III. 1. 10.1.९७६ - - - - -- ॥ काण्वीय शतपथब्राह्मणम् ॥ स यथा रथेन धावयत्रथचक्रे परिवर्तमाने प्रत्यवेक्षेतैव , हाहोरात्रे परिवर्तमाने प्रत्यवेक्षते तस्य ह नाहोरात्रे सुकृतं क्षिणुतो ऽक्षीय ह जयति य एवमेत- द्वेद ॥ ३ ॥ तदेतदनीकं यज्ञस्य यदग्निहोत्र स येन वा इषोरनीकमत्येति 10 तेनैव सर्व इषुरत्येति तदेतेनैवास्य सर्वो यज्ञो ऽत्येत्येतेन सर्वो यज्ञों' ऽतिमुच्यते' ॥ ४ ॥ आगूर्ती ह वा एषो ऽमुं लोकमेति यो ऽग्निहोत्रं जुहोति साय हि हुत्वा होष्यन्प्रातर्भवति' प्रातर्तुत्वा होष्यन्त्सायं भवति तद्यथानागूर्ती भवति यैवास्य सायं' पूर्वाहुतिः सैवास्य सायमाहुतिस्तस्मात्तां मन्त्रेण जुहो- त्यद्धा" हि" तद्यन्मन्त्रो ऽद्धा हि भूतं भूत ह्येषा तर्हि भवत्यथ यां द्वितीयां जुहोति सैवास्य प्रातराहुतिस्तस्मातां तूष्णीं" जुहोत्यनद्धा हि तद्यत्तष्णीमनद्धा हि भविष्यद्भविष्यद्धयेषा तर्हि भवति ॥ ५॥ तथो एव प्रात/वास्य प्रातः पूर्वाहुतिः सैवास्य प्रातराहुतिस्तस्मात्तां मन्त्रेण जुहोत्यद्धा हि तद्यन्मन्त्रो ऽद्धा हि भूतं भूत : ह्येषा तर्हि भवत्यथ यां द्वितीयां जुहोति सैवास्य सायमाहुतिस्त- स्मात्तां तूष्णीं जुहोत्यनद्धा हि तद्यत्तूष्णीमनद्धा हि भविष्यद्भविष्यद्धयेषा तर्हि भवत्येवमस्यैते उभे सायमाहुती हुते भवत उभे प्रातस्तथो' अनागूर्ती" भवति ॥६॥ नवमं ब्राह्मणम् ॥ प्रजापतिर्ह वै प्रजाः ससृजे तदप्येतमग्निः ससृजे सोऽग्निः सृष्ट इमाः प्रजा दग्धुं दधे" स इमाः प्रजा दहनभीयाय तमिमाः प्रजा दह्यमाना अनु- 1 Thus (without act.) M., घावयन्त्र. 8 पूर्वाहुति: B. N. थचक्रे the other MSS. 9 .त्यद्धाहि B. N. 2 प्रत्यवेक्षते B. C. (sec. m.) 10 B. ins. हंत्रेण (!) 3 यतिमु. B. 4 होष्यन्प्रतर्भवति C., होज्यन्प्रातर्भवति B. 12 स्तुद्यो B. 5 सायंभवति B. N. 13 गूर्ति B. 6 तद्यथानागूर्ति B. 14 दधे B. 7 सायं B. C. N. - - K. III. 1. 10. M. II.3.3. 1 - - - 11 प्रातः B.C. N.

·१०० III. 1. 10. 1. ॥ कारवीयं शतपथब्राह्मणम् ॥ III. 1. 11. 1. 2 - - 3.4 - - - गमयितुं' विपेष्टुं दधिरे ॥ १॥ सो ऽनुगम्यमान उवाच पुरुषं त्वां प्रवि- शामीति तं मा' त्वं जनयित्वा बिभृहीति स यथा वै मां त्वमस्मिल्लोके भरि- यसीत्येवमेवाहं त्वाममुष्मिल्लोके जनयित्वा भरिष्यामीति तथेति तं प्राविशत्त- स्मादाहुः सर्वः पुरुषो ऽग्निमानिति' पुरुष ह वा अग्निः प्रविष्टस्तस्मादेनं पुरुष एव जनयते नान्यः पशुः ।। २ ॥ स यदग्नी आधत्ते तदेनं जनयते ऽथ यदस्मिन्जुहोति यद्यजते तदेनं जनयित्वा बिभर्ति सोऽग्निः पौरुषिर्भवति पुरुषाद्धयधि जायते तस्मादग्नी आधाय नोद्वासयेत स यावद्ध वा एनौ भृत्वो- द्वासयते तावद्धनमेषो ऽमुष्मिल्लोके भृत्वा परास्यत्येतावद्वै नो ऽबिभरित्यर्थ यो हैनं यावजीवमेवाजरसं' बिभर्ति यावदेवाग्नेरायुस्ताव?नमेषो ऽमुस्मिल्लोके जनयित्वा विभयंजरं वा अमृतमग्नेरायुः सो ऽजरो ऽमृतः संभवति ॥ ३ ॥ स यदामुं लोकमेत्यथाग्निमेव प्रविशति तमु तत्राग्निर्जनयित्वा बिभर्ति स उ तत्र पुरुष आग्नेयो भवत्यग्नेधि जायते तस्मादग्नी आधाय नोद्वासयेत स यावद्ध वा एनौ भृत्वोद्वासयते तावद्धैनमेषो ऽमुष्मिल्लोके भृत्वा परास्यत्ये- तावद्वै नोऽबिभरित्यथ यो हैनं यावजीवमेवाजरसं' बिभर्ति यावदेवाग्नेरायु- स्तावद्वैनमेषो ऽमुष्मिल्लोके जनयित्वा बिभर्त्यजरं वा अमृतमग्नेरायुः सो ऽजरो ऽमृतः संभवति ॥ ४ ॥ दशमं ब्राह्मणम् ॥ - 5 - - - - - - 1 अनुगमयितुं B. C. N. 2 सो B. 3 मां B. 4 ग्निमानिति B. N. C. (orig.) 5 •तावहै B. 6 Thus (without acc.) M. only, विभय॑थ the other MSS. 7 यावज्जीवमेवा• MSS. 8 •जरं MSS. 9 बिभर्ति B. N. 10 ताबद्ध M. T., ताव? B. C. N. My

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.