·March 1930. meme- THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. . N0.387. Peristered According to Act XX1 of 1867. (All Rights Reserved.) न्यायलीलावती श्रीवल्लभाचार्यविरचिता श्रीभगीरथठक्कुरकृतविवृतिसनाथेन श्रीवर्धमानोपाध्यायकृत- प्रकाशेन समुद्भासिता श्रीशङ्कमिश्ररचितकण्ठाभरणेन च समन्विता । काशीहिन्दुविश्वविद्यालयाध्यापकेन पण्डितश्रीहरिहरशास्त्रिणा टिप्पण्यादिभिः सम्पादिता। means NYAYA LĪLĀVATĪ BY VALLADIĀCUĀRIYA With the commentarios of Vardhmänomullyäy:), Sarikaran Migrat u Bhagiratha Thakkura. Hited l» ll. Harihar Süstri, Lecturer, Benares llima University. KISCICULUS IV-Y. PUPLINII ED & SOLD BY TILE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICF, Vidya Vilus Press, North of fioul . Atundir, Benares. 19:29 Prammmmmmmyawaniy HArmwareAN mustarameteomas mammundarmannermommmmmmmmmmmmm ·DesOMOODE ona श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना ! रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-३८७ NAGAa Printed by Jani krsno Dus (ingati at the Vidya Vilas Press, Beurs. KOOKIGOOK COOKG Agents: 1 Otto Ilarrassowitz, Loipzig: (GERMANY. 2 Arthur Trolysthall, Oriental & Foreign Bookseller, LONDON. 3 Tho Oriontal Book-supplying Aany, POONA. DIGAOOGokGX 1666 ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३०५ तस्याणुत्वात् । न च कालकृतपरत्ववैलक्षण्यादस्य दिक्कृतत्व- म् । कालजन्यत्वेन तद्वैलक्षण्यसिद्धेः(१)। स्वरूपवैलक्षण्यस्य [च] तथा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तस्थाणुत्वादिति । तथा च मनसि बाध एव, कुतःसिद्धसाधनमिति भा. वः। आनन्त्यापत्तिपराघाताहिक्सिद्धिरेव नास्तीति येन पूर्वपक्षः कृतः स दिक्सिद्धौसिद्धान्तिनो मतमाशङ्ख्य निराकरोति-न चेति। अस्येति । संयुक्तसंयोगभूयस्त्वगोचरापेक्षाबुद्धिजन्यपरत्वस्येत्यर्थः च दिक् कालभिन्ना विलक्षणपरत्वजनकत्वादिति भावः । अत्राह- कालेति । कालाजन्यत्वेन यदि वैलक्षण्यमभिमतं तदा स्वरूपासिद्धिः दिक्कतत्वनाभिमतस्यापि परत्वस्य कालजन्यत्वात् कालस्य स. वोत्पत्तिमत्कारणत्वात् । अथ दिक्कतत्वमेव वैलक्षण्यं तदा न्योऽन्याश्रय इति भावः । ननु दिशः कालभेदसाधने पररवयोः स्वरूपभेद एव हेतुरत आह-स्वरूपेति । एवं सति कालकूतानामपि न्यायलीलावतीप्रकाशः ति। कस्यचिन्मतमाशय निराकरोति-न चेति । अस्येति । संयुक्त- संयोगभूयस्त्वगोचरापेक्षाबुद्धिजन्यदिक्कृतपरत्वस्येत्यर्थः । वैलक्ष- ध्यासिद्धरिति । कालस्य तत्रापि कारणत्वादित्यर्थः। स्वरूपवलक्षण्यस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धेन तत्र चित्रस्पर्शस्वीकारात् । केचित्तु नित्यं सर्वदा स्पर्शशून्य- द्रव्यत्वादित्यर्थः। तथा च स्पर्शात्यन्ताभावद्रव्यत्वादित्यर्थो लभ्यते। तेन स्पर्शप्रागभाववत्यनुत्पन्नचतुष्टे न व्यभिचारः । न च द्रव्ये क्षणि. कताया अस्वीकारादुत्पत्युत्तरक्षणे उत्तरापेक्षावुया चतुष्ट्वापादानान्न तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् , असमवायिकारणत्वैकत्वस्य द्विती- यक्षणे उत्पत्त्या तत्क्षणे चतुष्टवानुत्पत्तेस्तृतीयक्षणे च द्रव्यनाशस्यापि सम्भवादित्याहुः । अत्र समवायाधिकरणकत्वेनैव हेतुत्वं लाघवान तु सकलस्वाश्रयवृत्त्येकत्वेनति व्यत्यन्तरावृत्त्येकत्वादेव तत्र चतुष्वो. त्पत्तिद्धितीयक्षणे भवतीति दूषणमाहुः । तश्चिन्त्यम् । तनिष्ठचतु. ष्टं प्रति तदेकत्वेन कारणत्वादन्यथा तत्र चतुष्टोत्पचौ नियामकाभा- वादिति दिक् । कस्यचिदिति । कालकृतपरत्वविलक्षणपरत्वकारणत्वेन (१) कालाजन्यत्वेन वैलक्षण्यासिदः । Homosushimlawwwere ·न्यायलीलावती कालकृतेना(१)परत्वेन व्यभिचारात् । विलक्षणदेशकालव्यव. हारवलेन दिकालभेदकल्पनेति [तु] न वाच्यम् । व्यवहारविष- यभेदे प्रत्ययं(२) विना विचित्रव्यवहारस्यैवानुपपत्तेः । अज्ञाते (३)व्यवहाराभावात् । व्यवहारविषयभेद[परिज्ञानं च न प्रत्य- क्षात् तयोरतीन्द्रियत्वात् । नानुमानात् । तेषां दूषितत्वात् । न व्यवहारादितरेतराश्रयात् । तत्परिज्ञाने हि तद्यवहर्तव्यता (४)तद्य- वहारे च तत्परिज्ञानमिति । अत्रोच्यते(५) । विवादाध्यासि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परत्वानां स्वरूपवैलक्षण्यसत्त्वाद् व्यभिचार इत्यर्थः । अपरत्वेनेत्युः पलक्षणपरं परत्वान्तरेणापीत्यर्थः । ननु सर्वसाधारणदेशकालव्यव- हारबलादेव कालदिशोभैदसिद्धिरित्याशय निराकरोति-विलक्ष. णेति । व्यवहारो हि शब्दप्रयोगस्तस्य च वैलक्षण्यं विलक्षणावषय. ज्ञानाधीनं तदेव च न सिमित्याह-व्यवहारेति । ननु व्यवहर्तव्यभेदज्ञानाधीन एव व्यवहारभेदः स्यादित्यत आह -तेषामिति । पूर्वापरादिप्रत्ययानां दूषितत्वादुपाधिनवान्यथासि द्धरित्यादिनेत्यर्थः । ननु व्यवहारभेदाक्षिप्तेनैव व्यवहर्त्तव्यभेदज्ञानं स्यादित्यत आह-न व्यवहारेति । 'अत्रोच्यते' एवं सत्यनेकदिक्कल्पना- पत्तिरिति यत् पूर्वपक्षितं तत्र उच्यते इत्यर्थः । क्वचित् पाठः-अथ वेति । दिगानन्त्यं यदेकदेशिनोक्तं तत्रापरितोषात् पक्षान्तरमिदमुच्यत इत्यर्थः । विवादाध्यासितानीति दृष्टान्तलाभार्थ तयावर्जनाय अन्यथाऽ. न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यक्तिभेदरूपस्येत्यर्थः । अपरत्वेनेत्युपलक्षणं परत्वान्तरेणापीति द्रष्टव्यम् । तेषामिति । परत्वापरत्वचिरक्षिप्रप्रत्ययादीनां लिङ्गानामि. त्यर्थः । स्वाभिमतं दिगनुमानमाह-अथ वेति । एकदेश्यनुमानापेक्षया न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिशः सिद्धिरिति मतं तन्निराकरणेन च मदुक्तमेवैतत्साधनं सम्यक्, न त्विदमित्युक्तम् । उपलक्षणमिति । एतञ्च स्वरूपवैलक्षण्यपदस्य व्यक्ति (१) ०ण्यस्याकालकृतनाप० । (२) यभेदप्रत्ययं वि०॥ (३) अज्ञातव्यव०॥ (४) तयोर्व्यव० । ५) अथ वा।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३०७ तानि कर्माणि (१)निरवयोन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवज्जातीय (२) वर्जिनसाधारणद्रव्याधिकरणजन्मानि कार्यत्वात् अभिन्नतन्तुहे. तुकद्रव्यगुणकर्मवत् । न च शब्दसुखादिभिर्व्यभिचारः । एवम्भू ताधारजन्यत्वेन तेषामपि पक्षत्वान(३)। विशेषगुणाधार(४)जन्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुपसंहारितापत्तेः। निरवयवेन्द्रिये श्रोत्रमनली तद्ग्राह्यो यो विश. षगुणजातीयः शब्दज्ञानादिस्तद्वर्जितं तच्छ्न्यं यत् साधारणं द्रव्यं तदेवाधिकरणं तजन्यानीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः साध्यविकलो माभू दत उक्तं निरवयवेन्द्रियोति । वजितपर्यन्तविशेषणमहिम्ना आका शात्मभ्यामन्यथासिद्धिनिरासः। जातीयपदमीश्वरात्मनोऽन्यथासि तिवारणाय तस्यापि मनोग्राह्यजातीयगुणवत्वात् । असमवायिका रणैरन्यथासिद्धिवारणाय साधारणेति । द्रव्यपदं च द्रव्यत्वेन दिक सियर्थम् । ननु निरवयवेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवदात्माकाशाभ्यां ज- न्येषु शब्दसुखादिषु व्यभिचार इत्यत आह-न चेति । तेषामपि दिग्. जन्यत्वात् साध्यसत्त्वात् । शब्दसुखादीनां विशेषगुणवदाधारजन्य- तया तद्रहिताधारजन्यत्वं बाधितमिति शङ्कते-विशेषगुणवदिति । निर वयवेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवदित्यर्थः। उभयजन्यत्वसम्भवान्न बाध इति न्यायलीलावतीप्रकाशः विकल्पः, अत एवात्रोच्यत इति क्वचित्पाठः। पूर्वोक्तानुमाने दिगने. कत्वसाधकेऽपरितोषादिदानी दिशि प्रमाणमुच्यत इत्यर्थात् । वि. वादाध्यासितानि दृष्टान्तेतरद्रव्यगुणकर्माणीत्यर्थः । निरषयवेत्यादिना आकाशात्मव्यवच्छेदः । जातीयपदमीश्वरेणान्यथासिद्धिवारणार्थम् । ननु साधारण्यं सकलकार्यापेक्षया वा पक्षापेक्षया वा उभयथापि दृष्टान्तासिद्धिं । मैवम् । साधारणपदेन पक्षधर्मताबलाद्विवादाध्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भेदार्थकत्वे । यदि च वैजात्यं तदर्थस्तदा यथाश्रुतमेव सुस्थम् । अपरितोषादिति । तद्वीजं तु गौरवमेव अनेकत्वबुद्धरुपाधिभिरेवोपपत्तेः । साधारणपदेनेति । साधारणशब्दस्य स्वशब्दादिवत् सम्बन्धिशब्दतया metime-manmartener (१) कार्याणि । (२)णजातो यह (३) प्रत्यक्षात । (४) गुणवदाधारज!

·३०८ न्यायलीलावती त्वेन न तद्रहिताधारजन्यतेति चेन्न, घटादावसर्वज्ञकर्वपूर्वक- त्वेन(१) सर्वज्ञकर्तृपूर्वकतावदविरोधात् । अत एवात्रात्मनि ज्ञा- नम् , इह नीले नीलत्वम् , इह कर्मणि चलनत्वम् , इह तमसि(२) खद्योत इत्यभिन्नाकारमाधारत्वमवभासते । असम्बद्धं कथमिदम- वच्छेदकमिति चेन्न, समवायवत्स्वभावप्रत्यासत्तिबलेनैवोपपत्तेः। , न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दृष्टान्तेन समर्थयति--घटादाविति । आधारस्य साधारणत्वं दर्शयितु माह--अत एवेति । न च कालेनान्यथासिद्धिः, इह काले संयोग इति प्रतीत्या कालाधारकस्यापि देशाधारकत्वेन प्रतीतः । इदानीं जातो नष्टश्चेति प्रतीतिवलात् कालभिन्नाधिकरणसिद्धेः देशोऽपि दिग्वि. शिष्टो भृतलादिस्तदाधारता च दिगाधारतामादायैवेति भावः । नन्विहात्मनि ज्ञानमित्यादावात्मासम्बद्धाया दिशः कथमवेच्छेदक. त्वमित्याह-असम्बद्धमिति । प्रतीतिबलात् खमावसम्बन्ध एव कल्प. नीय इत्याह-समवायवदिति । तथा चेहात्मनीत्यादौ सर्वत्र दिविशिष्ट- मेवेदंपदार्थः । इदानी घट इतिप्रत्यक्षविषयतया दिशः प्रत्यक्षता. न्यायलीलावतीप्रकाशः सितकार्यप्रतियोगिकस्यैकस्य कारणस्य सिद्धेः । न च कालेन सि. द्धसाधनं इहात्मनि ज्ञानमितिवदिह देशे संयोग इति कालभिन्नत्वे- नैवाधारस्य दिशःप्रतीतेः। अत एवेति । न च साक्षात्कारविषयत्व- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः समभिव्याहृतपरतया पक्षधर्मताबलादभिमतविशेषसिद्धिरित्यर्थः । यद्यप्यनुमाने शब्दमहिमा न प्रयोजकस्तथापि प्रतिज्ञायामाकाजाब- ललभ्योऽर्थोऽन्वयिनि प्रतीत्यनुपपत्त्या सिध्यतीति प्रदर्शनार्थ तदुपन्यास इति भावः । वस्तुतः साधारणपदत्यागेऽपि लाघवादे. वैका दिक् सिद्ध्यति। ग्रन्थोऽपि तादृशसिद्धेः साधारणपदेनोक्तत्वा. दित्येवं योज(न?)या पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यप्रदर्शनमेव मूले साधा- रणपदेन कृतमित्यर्थको द्रष्टव्यः । एवं च दृष्टान्तेऽभिन्नपद्मविव. क्षितार्थमिति ध्येयम् । इहेति । तथा च कालभिन्नत्वमधिकरणे विशे. (१) पूर्वकत्वे स। (१)नभसि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३०१ नन्वेवं सति प्रत्यक्षादिकं स्यात् । न स्यात् , अनुमानपा रतन्त्र्यण तत्प्रवृत्तेः(१) । व्यवसाय[स्य]पारतन्त्र्येण परमाण्वादिषु . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पत्तिरित्याह-जन्विति । अनुमानेति । विशिष्टप्रत्यक्षेऽपि विशेषज्ञानमात्र तन्त्रं तच्चानुमानिकमेवेत्यर्थः । अनुमेयस्यापि प्रत्यक्षविषयतायां दृष्टा. न्तमाह--व्यवसायस्येति । परमाणुमहं जानामीति साक्षातकारेऽनुमित न्यायलीलावतीप्रकाशः मिदंशब्दार्थो दिक् चाप्रत्यक्षेतीत्यत्र न दिशो भानमिति वाच्यम् , साक्षात्कारविषयत्वस्येदंशब्दप्रयोगाहेतुत्वात् । अन्यथाऽयं साक्षा. स्कृत इत्यत्र पौनरुत्यापत्तेः विशिष्टाधारतायां चावच्छेदकस्याप्या. धारतेति दिशोऽप्याधारतासिद्धिः । यद्वा इत्यनुगतधीकारणतया दिशः सिद्धिः। न चात्मनैवानुगतेन सा स्याद् दिग्विशिष्टस्येदमर्थ- त्वात् इहात्मनीत्यपि प्रतीतेः। कर्मणि चलनत्वमिति कार्यदृष्टान्ते. नाकार्येऽप्यधिकरणमेक साध्यमित्यभिप्रेत्याकार्यमप्युदाहृतम् । अनुमानेति । विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानं कारणं तच्चान्यकरणजज्ञान साधारणमित्यर्थः । व्यवसायेति । परमाणुमहं जानामीत्यनुव्यवसाये न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः षणं साध्ये कर्तव्यं विपक्षबाधिका चेयं प्रतीतिरिति भावः । न विहेति प्रतीत्या दिविशिष्टसमवायादेराधारता विषयीक्रियते न तु दिश इत्यत आह-विशिष्टेति । विशेषणतायां बाधकं सत्येवोपलक्ष: णत्वस्वीकारादिति भावः । प्रतीतिविषयतया दिशं साधयित्वा तत्कारणतया तां साधयति-यद्वेति । इहात्मनीति । तथा च त्वन्मते पौनरुक्त्यं स्यादिति भावः। यद्यपि इह दिशीत्यपि प्रतीतेस्तुल्य- मिदं दूषणं दिश्यामस्तथापि इत्यनेन साक्षादुपाधीनामेवाधारता प्रतीयते तदाधारता च परम्परासम्बन्धनिर्बाह्येति तखटकत्वेन दि. शोऽपि तत्र चात्मनो घटकत्वेऽतिप्रसङ्गो दिशस्तु धर्मिग्राहकमानेन नियताधिकरणतानियामकतयैव सिद्धर्न स प्रसङ्ग इत्यत्र तात्पर्यम् । -अकार्यमपीति । यद्यपीह नीले नीलत्वमित्यत्रैवेदं वक्तुं युज्यते तथापि तत्र नीलपदस्य द्रव्यपरतया नीलत्वपदस्य च तद्धर्मनीलरूपतया. (१) प्रत्यक्षप्रवृत्तेः। melan ·३१० न्यायलीलावती मनःप्रवृत्तिवत् घ्राणजसुरभिज्ञानपारतन्त्र्येण त्वगिन्द्रियस्य गन्धे प्रवृत्तिवत् वा। अप्रतिसंहितानुमानानामपि इहेतिमतिदर्शनान्नैव- मिति चेन्न, देहे. ज्ञानसुखादिप्रतीतावभ्यस्तत्वेन प्रतिसंहितेऽपि लिङ्गेऽप्रतिसन्धानात्(१)। एवं कालोऽपि सर्वत्रा(२)भिन्ना- कारवर्तमानप्रत्ययवेद्यः। अस्तित्वं वर्तमानत्वमिति चेन्न, तद् (हि] वस्तूनां [स्व] रूपं वा सत्तासामान्यं वा । नायः । भिन्नेष्वभिन्ना- वभासानुपपत्तेः । नेतरः। अभावे सामान्ये [ऽपि] च वर्तमानप्रत्य- यात् । अनुत्पन्नप्रध्वंस[त्व]मसत्प्रागभावत्वं च वर्तमानत्वमि m न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्थापि परमाणोः प्रवेशदर्शनादित्यर्थः । घ्राणेति । घ्राणोपनीतस्यापि सौरभस्य स्पार्शनप्रत्यक्षे भानवदित्यर्थः। ननु यदि नाध्यक्षा दिक तदानाकलिततल्लिङ्गानां तद्धीन स्यादित्याह--अप्रतीति । लिङ्गप्रतिस न्धानमस्त्येव किन्तु अभ्यस्ततया तदप्रतिसन्धानभ्रम इति दृष्टान्तेन द्रढयति-देह इति । परदेहे यथायं सुधीनिवानित्याद्यनुमानमभ्य- स्तलिङ्गानां लिङ्गाप्रतिसन्धानाभावादित्यर्थः । कालसिद्धौ पूर्वसूचि- तमभिनवं पन्थानमाह-एवमिति । घटो वर्तते पटो वर्तत इत्यनुगतव. तमानप्रत्ययस्य यो विषयः स एव काल इत्यर्थः । स चाप्रत्यक्षोऽप्यु- पनीत एव भासत इति भावः। अन्यथासिद्धिं निरस्यति-अस्तित्वमिति । अभाव इति । तस्य सत्ताभानसामग्रीविधुरत्वादिति भावः । अनुत्पन्न- न्यायलीलावतीप्रकाशः ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्या परमाणुरपि भासत इत्यर्थः । देह इति । परस्य देहे ज्ञानसुखादिकमनुमायायं गौरः सुखी ज्ञानवानिति यथा लिङ्ग प्रतिसन्धानेऽपि तदप्रतिसन्धानाभिमान इत्यर्थः । चिरन्तनप्रमाणा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ऽप्युदाहरणत्वं भवेदिति निःसन्दिग्धाकार्यस्थलमागत्योक्तम् । स्वश. रीरावच्छिन्नज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात् विशेषपरतया व्याचष्टेयरस्येति । । Memorativecat ouRem (१)ङ्गेऽप्रतिसंहिताभिमानात् । ०सन्धानामि । (२) सर्वाभिन्नाकार।

·न्याय लीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३११ ति चेन्न, ध्वंसप्रागभावनिवृत्ते(१)वस्तुस्वभावत्वेन व्यावृत्तत्वा. दनुगतावभासविषयताविरोधात् । अर्थ(२)क्रियाजननयोग्यत्व मिति चेन्न, तदपि वस्तुस्वरूपमेव । तच्च व्यावृत्तमनुवृत्तं वा । तवाद्ये(३) अभिन्नावभासविरोधोऽन्यत्र जातित्वापत्तिः [त्तः । कार्योपहितं स्वरूपमिति चेन्न, अननुसंहितकार्यान्वयव्यतिरे- कस्यैव नीलादिष्वभिन्नावभासदर्शनात् । किं च जनकत्वं जननानुकूलसहकारित्वं(४) वा तत्स्वरूपं(५) वा। नाधः। सहकारि वि] रहितेष्वपि वर्तमानप्रत्ययात । नेतरः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रध्वंसत्वमिति । व्योमादीनामिति(६)। व्योमादीनामपि वर्तमानत्वव्यवहार साधारणोऽयं धर्म इति भावः । स्वरूपयोग्यत्वमादाय शङ्कते- अथ क्रियेति। अवर्तमानदशायां तदनुपपत्तेरिति भावः । जातित्वापत्तरिति । तथा चाभावसामान्ययोर्वत्तमानव्यवहारानुपपत्तेरिति भावः । सह- कारियोग्यत्वमादाय शङ्कते-कार्येति । अननुसंहितेति । अननुसंहितो- पाधेपहितवर्तमानप्रत्ययानुदयप्रसङ्गादित्यर्थः। शङ्कितमेव द्वयं दूषणं स्फुटयितुं पुनः शङ्कते-किं चेति । सहकारीति । यद्यपि यावत्सत्वं सह- कारिसत्त्वं वस्तूनां तथापि तदप्रतिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययादिति न्यायलीलावतीप्रकाशः दभिनवं प्रमाणमाह-एवमिति । अभिनेत्येकेत्यर्थः। जातित्वापत्तिरिति । तथा चाभावसामान्ययोर्वर्तमानताव्यवहारो न स्यादित्यर्थः । कार्योपहितमिति । पूर्व स्वरूपयोग्यतामादाय शङ्कितमिदानी तु सह. कारियोग्यतामादायत्यपौनरुक्त्यम् । स्वरूपं वेति । न च भिन्नेष्वभिन्ना. वभासानुपपत्तरित्यनेन गतार्थता स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावानधि- करणत्वस्य स्वरूपत्वात । सहकारिविरहितेविति । यद्यपि यावत्सत्त्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्वप्रतियोगिकेति । तथा च तद्यक्तित्वं स्वरूपत्वं इह तु तन्नियते धर्मा- ( १ ) भावव्यावृत्तेर्व। (२) अथ क्रियाज। (३ ) आये। (४) रिमत्व वा। (५) स्वरूप वा। (६) एततप्रतीकानुसारी पाठ आदर्शभूत मूलमन्थेषु न दृश्यते ।

·न्यायलीलावती अतीतानागतेष्वपि(१) वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गात् । तेषां स्वरूपतोऽयो- ग्यत्वे तत्र कारणत्वनिश्चयस्य भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् । प्रमाणवेद्यत्व तदि. ति चेन्न, अतीतेष्वपि(२) वर्तमानावभासापत्तेः । ततः समवायवदेके वर्तमानं यदवच्छेदकं स कालः । न चैवमतीतानागतावमा- सबलेनातीतानागतपदार्थवेदनप्रसङ्गः । प्राक्प्रध्वंसाभावोपाधि- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावः । अतीतेति । अतीतानागतयोरपि स्वरूपं स्वरूपमेवेत्यर्थः । यद्यपि यथा तयोः स्वरूपं तथा सामान्यतो वर्तमानत्वमपि तथापि तयोर्वर्तमानत्वप्रतीत्यनुदयादिति भावः । तेषामिति । अतीतानागता. नामयोग्यत्वे तवेष्टसाधनताज्ञानाधीना प्रवृत्तिन स्यादिति भावः । अतीतेष्वपीत्युपलक्षणं अनागतेष्वपीति द्रष्टव्यम् । यदवच्छेदकमिति। घटा दौ यद्विशेषणमित्यर्थः । समवायवदिति । दृष्टान्तेन कालविशिष्टप्रतीति- रपि स्वरूपसम्बन्धाधीनैवेत्युक्तम् । ननु यथा वर्तमानप्रत्ययः का. लाधीनस्तथा अतीतानागतप्रत्ययावपि अनुगतद्रव्यद्वयाधीनौ स्या तामित्यत आह-न चैवमिति । घटादेः प्रागभावकाल एवानागतकालों न्यायलालवितीप्रकाशः किञ्चिजननात् सहकारिविरहो न कदापि तथापि सहकारिसा- हित्यानभिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययान्न तदेव वर्तमानत्वमितिभावः। अतीतेति । स्वरूपाप्रतिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययादित्यर्थः । सामा- न्यतस्तयोरपि वर्तमानत्वादिदानीन्तनवर्तमानत्वस्य चानिर्वचनाद् यथाश्रुतस्यानुपपत्तेः। तेषामिति । तथा चेष्टसाधनताज्ञानाभावाद् बहुवित्तव्ययायाससाध्ये प्रवृत्यभावापत्तेरित्यर्थः । समवायवदित्यनेन सम्बन्धान्तरनिरासः। 'अवच्छेदकं' विशेषणम् । यद्यपि वर्तमानत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्तरमित्यपौनरुक्त्यमिति भावः । स्वरूपेति । निरुक्तस्वरूपत्वाप्रतिव. धानपीत्यर्थः । यथाश्रुतार्थत्यागे हेतुमाह-सामान्यत इति । समवायवदिति । यथा समवायः स्वरूपेणैवावच्छदेकः तथा वर्तवानाख्यकालोऽपीति भावः। यद्यपीति । तथा च किं विशेषणत्वविवक्षया विशेषो(३)पलक्षण- (१)तेषु का (२) अतीतानागतेष्वपि व०। (३) विशेषणोपलक्षणम् । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१३ वशेनैव तदुपपत्तेः । विवादाध्यासितान्यव्यापकद्रव्याणि युगप- द्विशेषगुणशून्यैकद्रव्यसंसर्गीणि द्रव्यत्वात् आत्मवत् [इति] दिक्। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भविष्यतीति प्रत्ययालम्बनः प्रध्वंसावच्छिन्नश्च काल आसीदिति प्रत्ययालम्बनः नित्येषु चातीतानागतव्यवहारो नास्त्येव वर्तमानव्य- वहारस्तु तत्रापीति भावः । येनानुमानेनोपनीतः कालः प्रत्यक्षे भा. सते तदाह-विवादाध्यासितानीति। दिङ्मात्रसम्बद्धानि दिन्भिन्नविशेष गुणशून्यद्रव्यसम्बद्धानि वेति विवादाध्यासितानीत्यर्थः । अत्र संस- र्गिणीति यदि संयुक्तानीति साध्यं तदाऽव्यापकत्वेन द्रव्यानि विशे. ध्यानि । अन्यथा व्योमादावपि वर्तमानप्रत्ययदर्शनात् स्वरूपसंसर्ग स्तत्रापनि विशेषणमनर्थकम् । एवं च द्रव्यानीत्यपि न तथा प्रयो. जनवत् पदार्थमात्रस्यैव संसर्गित्वात् । सर्वत्र वर्तमानादिप्रत्ययदर्श- नात् दिभिन्नत्वेन साध्यं विशेष्यं व्यापकानां मनःसंयुक्तत्वनैव दृष्टान्तता । अव्यापकानां द्रव्याणां पक्षधर्माताबलात् दिभिन्न विशेषगुणशून्यं यदेकं द्रव्यं कालस्तत्संयुक्तत्वं सिध्यतीति भावः । वस्तुतस्त्वात्मभिन्नाः सर्वे पदार्थाः दिभिन्नविशेषगुणशून्यैकद्रव्य- संसर्गिणः पदार्थत्वादात्मवदित्यत्र तात्पर्यम् । सर्वत्र योगपद्यवर्त- मानादिप्रत्ययानां कालनिबन्धनानां दर्शनात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः कालस्वरूपमेव तदवच्छेदोऽपि वस्तुकालाभ्यां नातिरिच्यते । न चैव- मतीतमपि वर्तमान स्यात् सामान्यत इष्टत्वात । तथापीदानी वर्तत इत्यतीतेऽपि प्रयोगः स्यादिति भावः । अनुमानोपनीतः कालः प्रत्यक्षे भासत इति कालसाधकमनुमानमाह-विवादेति । दिगन्यत्वेन साध्य विशेषणान सिद्धसाधनं अव्यापकद्रव्यमात्राभिधाने च मनःसंयोगेन न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः साधारणोपरञ्जकत्वमात्रपरतयैवावच्छेदकपदार्थः कुतो न व्याख्या- तः । अतीतादौ वर्तमानत्वप्रत्ययापादने चेष्टापत्तिरेवेति भावः । तथापीति । तथा चोपलक्षणत्वेऽतीतेऽपि तथा शब्दप्रयोगापत्तिरिति भावः । तस्मात्तदा प्रयोगाधिकरणकालविशिष्टत्वं तत्कालीनतत्पद प्रयोगोपाधिः । तत्कालीनयच्छब्दादिप्रयोगे तत्तत्कालीनबुद्धिवि. . ४० न्या० ·न्यायलीलावती सुखोपादानमितरेभ्यो भिद्यते सुखोपादानत्वात् । न यदेवं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ईश्वरस्य साधितत्वात् संसारिणमधिकृत्याह-सुखोपादानमिति । अत्रेतरपदेन ईश्वरोऽपि विवक्षितः । तेन न हेतोः सपक्षाद्यावृत्तिः, ईश्वरस्यापि विपक्षत्वात् । आत्मत्वावच्छेदेन इतरभेदो ज्ञानवत्त्वेनैव साध्य इति हृदयम् । सुखं क्वचिदाश्रितं गुणत्वादिति सामान्यतोदृष्टात् परिशेषसहायात् सुखोपादानं सिद्धं तस्येतरभेदः साध्य इति नाश्रयासिद्धिः। सुखस्य रूपादिपञ्चस्कन्धनिबन्धनं तदुपादानकत्व . न्यायलीलावतीप्रकाशः सिद्धसाधनं स्यादिति विवादाध्यासितानीत्युक्तम् । ननु विशेषगुण. शून्यैकैकद्रव्यसंयोगित्वे साध्ये सिद्धसाधनम्, एकमात्रसंसर्गित्वेच सा ध्येऽप्रसिद्धविशेषणत्वम् । अत्राहुः। तन्त्वनाश्रितानि कार्याणि तन्त्वा श्रितकार्याधिकरणजन्यानि कार्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यत्र तात्पर्यात् । ईश्वरात्मनो भेदस्य पूर्वोक्तत्वात्संसारिणं पक्षीकृत्याह--सुखोपादा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः षयतावत् । विशिष्टं चातीतत्वादिदशायां नास्ति विशेष्याभावात् । उपलक्षणता तु विशेष्यात्ययेऽपि विशेषणात्यय इवाविरुद्धति ता- त्पर्यम् । विवादाध्यासितानीति । एवञ्च मनोऽसंसर्गीणीत्यर्थः । ननु विशेषगुणेति । न च सिद्धसाधनं मनसैवाभिमतं तञ्च मनःसंसर्गर- हितस्यैव पक्षतया युक्तमिति वाच्यम्, मनःसंसर्गराहित्यस्यैव पक्षता. वच्छेदकतायामज्ञानरूपाश्रयासिद्धिः । तन्निश्चायकाभावादेकमनःसं. सर्गराहित्यस्य च तथात्वे मनोऽन्तरसंसर्गमादाय सिद्धसाधनम् । न च विशेषगुणशून्यादिगन्यद्रव्यसंसर्गित्वमात्रमेव साध्यं लाघवा. च्चैककालसिद्धिरिति वाच्यम्, नानात्वेऽपि मनसां क्लप्तत्वेन एक- त्वलाघवस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । तन्त्वनाश्रितानीति । पक्षभिन्न स्यैव दृष्टान्तत्वं पक्षतावच्छेदकेऽपि चांशतः सिद्धसाधनमिति पक्षविशेषणम् । कार्याधिकरणमात्मापीति तज्जन्यत्वेनार्थान्तरमिति त. न्त्वनाश्रितत्वं कार्यविशेषणम् । अव्यासज्यवृत्तित्वमपि कार्यविशेषणम: तो न संयोगमादायोक्तदोषतादवस्थ्यम्। दिगन्यत्वमप्याधिकरणविशे- षणमतो न सिद्धसाधनम् । न च तन्तुनाऽर्थान्तरं बाधादेव तदस- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सर्विवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१५ न तदेवं यथा रूपम्। न चात्र रूपादिविषयपञ्चकमेवोपादानम् । आन्तराणां बाह्यानुपादानत्वात् । अन्यथा ज्ञानस्यापि देहाापा- दानतापत्तेः । नापि ज्ञानमेव । सुखस्याज्ञानात्मकत्वात्(१)। अन्यथा शब्दस्यापि तादृशतापत्तेः । न चेदमेव ज्ञानं स्पष्टनीलाद्याकार- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शङ्कां निरस्यति-न चेति । रूपादीत्यादिपदेन रसायुपसङ्ग्रहः । आन्त. राणामिति । मनोमात्रग्राहाणामित्यर्थः। आत्मभिन्नत्वं वाह्यत्वं वहिरि- न्द्रियग्राह्यत्वं वा वाह्यत्वम् । मानससाक्षात्काराविषयत्वमिति यावत् । अन्यथेति। यद्यान्तरमपि वाह्योपादानकं स्यादित्यर्थः। नापि ज्ञानमेव सुखोपादानमित्यनुषञ्जनीयम् । बौद्धमते सजातीयमेव कारणमित्य- वष्टम्भेनाह-सुखस्येति । अन्यथेति । यदि विजातीयमप्युपादान स्यादि- त्यर्थः । 'ताहशतापत्तेः' ज्ञानोपादानकतापत्तेः। न चेदमेवेति । 'इदं' सुखं ज्ञानमेवेत्यर्थः । तथा च सजातीयं ज्ञानमुपादानं भवेदिति भावः। शब्देति । यथा शब्दनीलयो दो वाह्योपादानकत्वं च तथा शीतस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः नमिति । न चेश्वरात्मनः लपक्षत्वात् तव्यावृत्तेरसाधारण्यमितरप- देन पृथिव्यादिचतुर्दशकस्येश्वरस्य च विवक्षितत्वात् । आन्तराणामि- ति । वहिरिन्द्रियाजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमान्तरत्वम् । ज्ञान- भिन्नत्वं च वाह्यत्वम् । नापि ज्ञानमेवेति । उपादानमित्यनुषञ्जनीयम् । सुखस्येति । सजातीयकारणमुपादानं बौद्धानां सुखं च ज्ञानत्वानधिकर- णमतो न ज्ञानोपादानकमित्यर्थः । विजातीयोपादानकत्वे दोषमाह- अन्यथेति । शानोपादानकत्वापत्तेरित्यर्थः । न चेदमिति । 'इदं' सुखं ज्ञानमेवेत्यर्थः। अतस्तदुपादानं ज्ञानमेव स्यादिति भावः। स्पष्टेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः म्भवात् । न चात्मन एव सर्वाधारत्वमितः सिद्ध्यतीति वाच्यम्, सन्निरासप्रकारस्यानुपदमेवोक्तत्वात् । न तन्तुसमवेतत्वमुपाधिः ला. घवेन कार्यत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वेन व्याप्यतया पूर्वोक्तप्रतीतिरूपवि. पक्षबाधकेन तन्निरासादिति भावः । इतरेति । तथा चेश्वरस्य विपक्ष- स्वमेवेति भावः । ज्ञानभिन्नत्वं चेति । एतच परमतेनैवोक्तम्। तथा च तद्वै- Aut- (१)स्य ज्ञानानात्मकत्वात् ।

·न्यायलीलावती स्येव(१) स्पष्टशाताद्याकारस्यापि, बाह्योपादानत्वात् । न चाना- दिसुखसन्ततिरुपादानम् । पूर्वमनुपलब्धेः । तदिन्द्रियविषय. बुद्धिदेहा(२)द्यतिरिच्यमानमुपादानमात्मैव । असति चात्मनि अ. न्यानुभूतस्यान्येन स्मृतिर्न(३) स्यात् । उपादानोपादेयभावादुपप स्यत इति चेन्न, दिनान्तरानुभूतस्य सुषुप्तिदशान्तरितोपादानोपा- देयसन्ततित्वेन स्मृतेरनुपपत्तेः । निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्तत - - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सुखस्यापि ज्ञानाद् भेदो वाह्योपादानकत्वं चेत्यर्थः । वाह्यत्वमिह ज्ञानभिन्नत्वम् । ननु सुखस्य सजातीयं सुखमेवोपादानमित्यत आह- न चानादीति । पूर्वमिति । सुखस्य उत्पन्नमात्रग्राह्यत्वेन सुखोत्पत्तरपि पूर्व सुखोपलम्भापत्तिरेवं स्यादिति भावः । परिशेषाद् यत् सिद्ध तदाह-तदिन्द्रियेति । अर्थादिन्द्रियानुपादानत्वमपि सिद्धमेवेत्युपसंहृ. तम् । देहानां वाल्यकौमारादिभेदादिन्द्रियाणां विषयाणां च भेदाद- न्यदृष्टस्यान्येनास्मरणाद् यदेकत्वनिबन्धना स्मृतिः स आत्मेत्याह- असतीति । ननूपादानोपादेयप्रवाहोऽनुभविता स्मर्ता च स च भूत- चैतनिकस्य देहप्रवाहो बुद्धिचैतनिकस्य तु बुद्धिप्रवाह एवेति न स्मृत्यनुपपत्तिरित्याह-उपादानेति । बुद्धिचैतनिकं प्रति बाधकमाह- दिनान्तरितेति । सुषुप्त्यन्तरितोपादानकन्वेन दिनान्तरानुभूतगोचरायाः स्मृतेरनुपपत्तिरित्यर्थः। सुषुप्तिदशायामपि सूक्ष्ममात्रया बुद्धिधाराs- नुवर्तत एवेति न विच्छेद इत्याह-निराकारेति । निर्विषयं यदालय. विज्ञानमाचक्ष्मह इति भावः । तर्हि निर्विषयं सुखोपादानमनादिनि. न्यायलीलावतीप्रकाशः अहं सुखी अहं जाने इति विलक्षणबुद्धिवेद्यत्वादित्यर्थः । दिनान्तरेति । दिनान्तरानुभूतस्य स्मृतेरनुपपत्तेरिति सम्बन्धः। अत्र सुषुप्तीत्या. दि हेतुः । 'अन्तरितत्वं' विच्छिन्नत्वम् । ननु विच्छेदो योग्याऽनुपल. ब्ध्या ज्ञायते सुषुप्तौ चायोग्या ज्ञानसन्ततिरस्तीत्याह-निराकारेति । नि. - (१) शब्दनीलाघाकारवदिति कण्ठाभरणसम्मतः पाठ । (२) नदिन्द्रियबुद्धिविषयदेहव्यः । (३ ) स्मरण न पात् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता इति चेन्न, चितां साकारत्वेन प्रतिबन्धात् । अन्यथा सर्वत्र ज्ञानसु. खदुःखादिसन्ततेरेवानुवृत्ति(१)प्राप्तेः । नन्विदमसम्बद्धम् । जगतः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धनमात्मानं स्वीकृतवानसीत्यभिप्रेत्याह-चितामिति । साकारत्वेन सविषयत्वेनानादिनिधनत्वमात्मनोऽसहमानः पूर्वपक्षी क्षणभङ्गमव. तारयति-नन्विति । इदमिति । आत्मनोऽनादिनिधनत्वमित्यर्थः। जगत इति । आत्मनोऽपि जगदन्तकृतत्वादिति भावः। क्षणभङ्गे विप्रतिपत्तिः सत्त्वं क्षणमात्रवृत्त्यनेकवृत्तिधर्मव्यापकताव्याप्यं न वा । कार्य स्वसमवायिकारणसमानकालीनं न वा। सत्त्वमुत्पत्तिव्याप्यं न वा। न्यायलीलावतीप्रकाशः विषया ज्ञानसन्ततिरालयविज्ञानरूपेत्यर्थः । 'साकारत्वेन' सविषय. त्वेनेत्यर्थः । अनादिनिधनं निर्विषयकं सुखोपादानं तावतापि सिद्ध मित्याभिसन्धिः। ननु न सिद्ध क्षणभङ्गपक्षे तस्य सन्तन्यमानत्वेना- नादिनिधनत्वानुपपत्तेरित्यभिसन्धाय क्षणभङ्गमवतारयति--नन्विति। क्षणभङ्गे विप्रतिपत्तयः सत्त्वमुत्पत्तिव्याप्यं न वा, कारणस्य कार्यों. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः परीत्या न रूपादिपञ्चकमुपादानमिति भावः । सत्त्वमिति । अत्र व्या. प्तिः कालगर्भा । एतत्सत्त्वमेतदुत्पत्तिव्याप्यमिति च विधिकोटिः। तन तदुत्पत्तिकाल एव तत्सत्त्वमिति क्षणिकतापर्यवसानं विधिकोटौ। अत्र विधिप्रसिद्धिस्तदुत्पत्तावेव । निषेधप्रसिद्धिस्तु भिन्नकालमात्रे। कारणस्येति । स्वरूपयोग्यस्य तत्तत्कार्यसम्बन्धः सहकार्यनपेक्षो न वा । एवञ्च पूर्वापरवीजभदादर्थात् क्षणिकतासिद्धिः। विधिकोटिप्र. सिद्धिनित्ये निषेधप्रसिद्धिर्घटादाविति मन्मते, [ परमते ?] विधि. कोटिप्रसिद्धिर्घटादौ निषेधप्रसिद्धिस्त्वलोके । अत्र प्रथमायामुत्पत्तेः सत्त्वघटितत्वेन व्यापकत्वासम्भवः व्याप्यं व्यापककोटाविति न्या. यात् । विशिष्टाविशिष्टभेदेन च तथात्वाविरोधस्तदा यात्पत्ताव न्यविशेषणप्रक्षेपः, स च तन्मते व्यावयाभावात् अयुक्त एवेत्यपरि तोषाद्वितीयोक्ता सापि विरुद्धा । अत्र धर्भिपक्षकप्रयोगदर्शनादत. स्याश्च धर्मपक्षकत्वात् । समानविशेष्यकत्वस्य च तत्र तन्त्रत्वादित्य (१) सुखमन्ततेरनुवृत्तिमा । .

·न्यायलीलावती क्षणभङ्गित्वात् । तथा हि यत्पूर्वापरकालयोर्विरोधिसंसर्गि तत् पूर्वा- पर(२) कालयोर्भिद्यते यथा प्रदीपः, तथा च विवादास्पदम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् क्षणभङ्गे प्रमाणमाह-यदिति । पूर्ववर्तिनो घटादपरवर्ती घटो भिद्यते तद्विरुद्धधर्मसंसर्गित्वात् । यद्यविरुद्धधर्मसंसर्गि तत्ततो भिद्यत इति मानार्थः । अन्यथा क्षणभङ्गो न सिध्येत, हेतौ पूर्वापरकालयोरित्यस्य वैयर्थ्य च स्यात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः पधानं कारणत्वमात्रप्रयोज्यं न वा, कार्य स्वसमवायिकारणसमानका. लीनं न वेति । तत्र क्षणभङ्गसाधनमाह--तथा हीति । ननु पूर्वापरकाली. नत्वं भेदहेतुरस्तु विरुद्धधर्मसंसर्गित्वस्य व्यर्थत्वात् । न चैतावता क्षणभङ्गसिद्धिः किन्तु पूर्वापरकालीनयोर्भेदमात्रम् । अन्यथा प्रदीपस्य दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यापत्तेरिति । मैवं मध्यक्षणवर्ती भावः पूर्वा. परक्षणवर्तिनस्तस्माद्भिद्यते तद्विरुद्धसंसर्गित्वात् सम्प्रतिपन्नवदिति विवक्षितत्वात् । तथा चार्थात् क्षणभङ्गसिद्धिः। विरुद्धधर्मसंसर्ग न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः रुच्या तृतीयामाह--कार्यमिति । इयमपि यद्यपि कार्यपक्षिका प्रयोगश्च कारणपक्षक इति दोषतादवस्थ्यम् , तथापि स्वसमवायिकारणं कार्यसमानकालीनं न वेति विप्रतिपत्तिद्रष्टव्या । एवञ्च विधि- कोटेः कार्ये निषेधकोटेश्च तत्कार्यसमानकालपटादावेव प्रसिद्धिः सुलभा । यथाश्रुतपरमते कोट्यप्रसिद्धिः । यथाश्रुतेऽप्ययं घटसम. वायिकारणसमानकालीनो न वेत्येवार्थ इति तदारम्भककपालादावेव विधिप्रसिद्धिरित्यज्याहुः । साध्यसिद्धिविरोधिसंशयत्वेनैव चानुमित्य- ङ्गत्वमिति न समानविशेष्यतापर्यन्तादर इति तेषामभिसन्धिः । विरुद्धेति । तन्मते तावत एव भेदव्याप्यत्वादिति भावः । इष्टापत्ति- माशङ्कयाहन चेति । क्षणिकत्वस्य हेतुव्यापकत्वानवगमादिति भावः । अन्यथा क्षणिकत्वस्य व्यापकत्वे साध्यवैकल्यमिति उभयासिद्धत्वानु. पपत्तरित्यर्थः । पूर्वापरक्षणवर्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकान्योन्याभाव. श्चात्र साध्योऽतो न तादृशकिश्चिद्भेदमादाय सिद्धसाधनम् । नन्वेवमपि क्षणभङ्गासिद्धिरनुद्धृतैवेत्याह-तथा चेति। क्षणभङ्गनान्त. (१) तत्परापरका ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१९ न चैतदसिद्धम् । प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्यां(१) तत्सिद्धेः। अजनकमपि सहकार्यभावात्सममिति सन्दिग्धव्यतिरेकित्वमेतयो(२)रिति चेन्न, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु विरुद्धधर्मसंसर्गित्वमसिद्धमत आह-न चैतदिति । प्रस- क्षेति । प्रसङ्गाभ्यां विपर्यायाभ्यां चेत्यर्थ' । तथा हाति(३) । कुशूलस्थं बीजं यदि जनक स्यात् कुर्यान च करोति तस्मान्न जनकम् । एवं क्षेत्रपतितं यद्यजनकं स्यान्न कुर्यात् करोति च तस्मानाजनक मिति जनकत्वाजनकत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग इति भावः । समर्थ- मपि सहकारिविरहान्न जनकमिति प्रकृतप्रसङ्गविपर्याययोर्विपक्ष- बाधकतर्कशून्यत्वमाह-अजनकमपीति । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वं विप. क्षबाधकतर्कशुन्यत्वं सन्दिग्धानकान्तिकत्वं वा । उभयरिति । प्रस. ङ्गविपर्याययोरित्यर्थः। अनुमानतर्कयोर्विरुद्धधर्मसंसर्गस्यापि सन्दि- ग्धत्वात् भावस्वभावनिर्वचनसामर्थ्यादेव प्रसङ्गविपर्यययोरदोषत्वं भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह-नेति । 'कारकस्वभावत्वे' क्रियोपधानस्व- भावत्वे । 'अन्यथा' क्रियानुपधानस्वभावत्वे । ननु सहकारिसमव. धानासमवधानप्रयुक्ते जनकत्वाजनकत्वे । तथा च कथं सदा जनन· न्यायलीलावतीप्रकाशः साधयति-न चैतदिति । एतत्' परस्परविरुद्धधर्मद्वयसंसर्गित्वमित्यर्थः। प्रसङ्गेति । यद्यतत्कालीन वीजं उत्तरक्षणवर्त्यर्थक्रियायां समर्थ स्यात् तदानीं जनयेत् एतञ्च सामग्रीमध्यप्रविष्टे तत्र दृष्टम् । न च जनयति तस्मान्न समर्थमिति विपर्ययः । न च प्रसङ्गे इष्टापत्तिरुत्तरक्षणे तेन तजननादिति वाच्यम् , एतत्कालीनत्वेन पक्षविशेषणात् । पक्षता. वच्छेदकधर्मसामानाधिकरण्यमेव साध्यमानस्य सिद्धतीत्यनुमाने क्लुप्तत्वादेतत्क्षणे सामर्थ्येन जननकत्वावधारणात् । अत्र चैकन प्रप्स न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रीयकस्यसिद्ध्या उत्तरकाल क्षणभङ्गसिद्धिरित्यर्थः। यद्वा इदमेव क्ष. णिकत्वं तच्चार्थात् पक्षधर्मताबलेन पक्षनिष्ठतया सिध्यतीत्यर्थः। नपुं. सकतामुपपादयति-परस्परेति । पक्षतावच्छेदकेति । पक्षतावच्छेदकविशि- ष्ट एव साध्यवैशिष्ट्यमनुमितिविषयो विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्यौत्स. (१) प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां । (२) उभयोरिति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः। (३) अत्र एतमतीकानुसारी पाठो मूले न दृश्यते ।

·३२० न्यायलीलावती स्वभावानिरुक्तेः । तथा हि भावस्य कारकस्वभावत्वे सदा जन. नम् । अन्यथाऽजननमेव स्यात् । सहकारिसन्निधाने जनकत्वं, अजनकत्वं चान्यदेति स्वभाव इति चेन्न, कारकमकारकं चेति यदि धर्माभिधानं(?) न तर्हि धर्मिणः स्वभावः । धर्मिरूपं चेत् कथमनेकमेकस्य [धर्मिणो ] रूपम् । एकं चेत् यावदवस्थानं जनकम(२)जनकं चेति प्राप्तम् । यदि च सहकार्यवच्छेदोऽपि [न] स्व. भावान्तर्भूतस्तदा गलेपादुकया(३) सहकारिणामुदयः । न चेत्स- दाजननापत्तिः । सहकारिसमयानन्तरसमयिनः(४) फलात्पू. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मेवाजननमेव वा सदेति शङ्कते-सहकारीति । यदि कारकत्वाकारकत्वे वीजादेर्धर्मो न तदा स्वभावाभिधानम्। अथ धम्मिस्वरूपमेव कारक त्वमकारकत्वं च तदा नैकस्य स्वभावद्वैरुप्यमित्याह-नेति । ननु जन- कत्वाजनकत्वेऽपि एक एव भावस्वभाव इति कुतो द्वैरुप्यमित्याश. झ्याह-एकं चेदिति। यश्चोतं सहकारिसमवधानासमवधानयोजनकत्वा. जनकत्वे तत्राह-यदि चेति । उदय इति । समवधानमित्यर्थः। अजनना. पत्तिरिति । उपसीदतोऽपि सहकारिणो निराकृत्य न जनयेदित्यर्थः। ननु कार्यनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं भावस्य स्वरूपयोग्यता सहकारिस मधानं च सहकारियोग्यता तदधीनं च फलोपधानमतः कथं सदा फलोपाधान कदाचिद्वा न फलोपधानमिति शङ्कते-सहकारीति । भाव न्यायलीलावतीप्रकाशः डेन तद्विपर्ययेन चैकस्यैव विरुद्धधर्मवत्त्वंनापरस्येति प्रसङ्गविपर्ययप- दाभ्यां प्रसङ्गद्वयं विपर्ययद्वयं च विवक्षितम् । 'सन्दिग्धव्यतिरेकिरवं अप्रयोजकत्वमित्यर्थः । स्वभावेति । स्थैर्यपक्षे तजनकत्वाजनकत्वाभ्यामः न्यस्य प्रकारस्याभावात्तद्विपर्ययावसाने बाधकसद्भावादित्यर्थः । सहकारीति । तथा च जनकत्वावच्छदकरूपस्याजननकालासत्वान्न विरोध इत्यर्थः । न तीति । तच्च धर्मधर्मिणोर्मेदादित्यर्थः। जनकं चेति । ततः सिद्धं विरुद्धधर्मसंसर्गित्वमित्यर्थः । यदि चेति । सहकारिराहिये स्वभावप्रच्यवापत्तरित्यर्थः । न चेदिति । यदि न सहकार्यवच्छेदः (१) कर्माभिधानं । (२)जनकं चाजनकं चेति प्रकाशसम्मतः पाठः । (३) गलेपादिकया। (४) समयभाविन इति प्रकाशसम्मतः पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२१ भावित्वं स्वभाव इति चेन्न, अस्यापि धर्मस्वभावत्वाव(१) । अत्रोच्यते । सहकारिसान्निधि(२)काले यः कार्य जनयति(३) भावः स सहकारिविरहकालेऽपि तत्र कार्ये समर्थोऽसमर्थो वा । समर्थश्चेत्तदापि जनयेत् । न चेत्तदेव वस्तु तत्र शक्तमशक्तं चेति दुर्वारो विरोधः। सहकारिविरहकालेऽसत्त्वान् न करोति न तु तद न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वभावपक्षोक्तदोषस्य न धर्मद्वयनिरूक्तसमाधानमित्याह-अस्थापीति। जनकत्वाजनकत्वलक्षणो विरुद्धधर्मसंसर्गो यथाऽस्मन्मते तथा शक्त. त्वाशक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग एकस्मिन्नपि क्षणे क्षणिकत्ववादि. नोऽपि समाधानमाह--सहकारिसन्निधान इति । तत्रेति । क्षण कार्य इत्य र्थः । ननु सति धम्मिणि विरुद्धधर्मसंसर्गसम्भावना सहकारिवि. रुद्धकाले च धम्म्यैव नास्ति कुतो विरोध इति शङ्कते--सहकारीति । एवं सति एकस्यैव सत्त्वासत्त्वलक्षणो विरोध इत्याह-नेति । तुल्यः न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वभावान्तर्गतः तदा सर्वदेवाजननापत्तिः। सहकार्यवच्छिन्नस्वभाव- स्यैव जनकत्वादस्य चातथात्वादित्यर्थः । “अनन्तरसमयभाविन" इति पञ्चम्यन्तं फलादित्यस्य विशेषणम् । अस्यापति । तथा च धर्मि- स्वभावानिरुक्तिः धर्मिण एव यदीदं रूपं तदा यावत्सत्त्वं फलात्पूर्व. भावस्तस्य प्रसक्त इत्यर्थः । सहकारिविरहकाल इति । सौगतानां भिन्नकालीन एवाभाव. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः र्गिकत्वात् । प्रकृते बाधकस्याभावादत एव धूमकालीनत्वेन पक्षतायां तत्समानकालीनवह्निसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः । इदं च समाधिसौका- दुक्तं वस्तुत एतत्कालीनसामर्थेनैतत्कालीनकालोपधानमेवापाद्यम् । तथा च पक्षतावच्छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यमात्रस्यानुमितिविष. यतापक्षेऽपि न दोषः । अस्य चति । तथा च यदीदमसमर्थ स्यान्न कु ात्करोति च तस्मात्समर्थमित्येतावतापि प्रसङ्गविपर्ययावत्राभिप्रे. ताविति द्रष्टव्यम् । ननु [न्व ? ] सत्वमभावप्रतियोगित्वं तच्च न सत्त्वविरोधि एकधर्मिगतत्वेनानुभवादित्यत आह-सौगतानामिति । (१) धर्मस्वभावात् । (२) सनिधानकाले। (३ ) यत् कायमज्जयति मा० । ४१ न्या० mer MImvarun New . wei NIRMARINAPARIHARArany ·न्यायलीलावती समर्थमिति चेन्न, सहकारिविरहकाले याऽसद्रूपता [सा सहका- रिसन्निधानकाले ऽपि] विद्यते न वा । विद्यते चेत्स्वकाल एवा- सत्त्वप्रसङ्गः । न चेन्न तर्हि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपम् । अथै- कमेव वस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसद्यवहारयोग्यमिति चेत्तथैव तडॅकमेव शक्ताशक्तव्यवहारयोग्यमिति तुल्यम् । किश्च न ह्यसामर्थ्य विहायान्यदसत्त्वमस्ति । अथैकस्मिन्नेव वस्तुनि सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननस्वभावता तद्विरहे चा. (१)समर्थस्वभावतेत्युभयमविरुद्धमिति चेत्तुल्यमिदमस्मन्मतेऽपि । तथापि सहकारिसमवधाने(२) यत्समर्थरूपं तदेव चेत्प्राग- प्यस्ति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसङ्ग इति चेन्न, सहकारिविरहे(३) यत्तत्र न समर्थरूपं तदेव चेत्सहकारिसन्निधानकालेऽप्यतो(४). ऽजननप्रसङ्ग इति तुल्यम् । न च सहकारिणां स्वभावान्त- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वापादानायाह-अथैकमेवेति । किं च य एव त्वया सामर्थ्यासामर्थ्य. लक्षणो विरोध आपादितः स एव सत्त्वासत्त्वपर्यव[स?]न्नस्त्वय्यापतित इत्याह-किश्चेति । अवच्छेदभेदमादायाविरोधो ममापि तुल्य इति शङ्कोत्तराभ्यामाह-अथेति । भावस्वभावमादाय पुनः शङ्कते-तथा- पीति । भावस्वभावनिरुक्त्या दोषसाम्यमित्याह-नेति । सहकारिणां स्वभावान्तर्भावपक्षोक्तदोषपरिजिहीर्षुराह-न चेति । 'शक्तपदवाच्य- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्तस्यासत्त्वं धर्मः। कार्यजननमेव सत्त्वम् । तथा च विरो- घो दुर्वार इति भावः । सहकारिविरहकाले तदसन्न त्वसमर्थ- मित्यत्र दूषणान्तरमाह-किञ्चेति । सहकारिणां स्वभावान्तर्गतत्वे गले- पादिकया सहकारिणामुदयप्रसङ्ग इत्यत्राह--न च सहकारिणामिति । एव- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भिन्नकालीन एवाभावस्तस्य धर्मिणोऽसत्वरूपो धर्म इत्यर्थः । कार्यज. (१)हे वासमर्थस्व०। (२)धानकाले यत् । (३) विरहकाले । (४) लेऽपि ततोऽज०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भालिता ३२३ । र्भावः। यस्मिन् सहकारिणि(१) सति कार्यमुत्पद्यते तस्यैव श- क्तपदवाच्यत्वात् ॥ [इति आत्मा ।। सुखप्रतीतिरिन्द्रियजा साक्षात्कारिप्रतीतित्वात् (२)रूपप्रतीति- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वात् जनकपदवाच्यत्वात् । मनःसाधनायाह-सुखेति । 'प्रतीतिः' साक्षात्कारः । अन्यथा भागासिद्धिः स्यात । सकरणिकति वक्तव्ये मनसो द्रव्यत्वासद्ध्यर्थ- मिन्द्रियजेत्युक्तम् । इन्द्रियस्य द्रव्यत्वनिर्णयात् । न च त्वचा सिद्ध. न्यायलीलावतीप्रकाशः अ प्रसङ्गे सहकारिसमवहितत्वमुपाधिः विपर्यये च बाधः। एतेनैत. दपि निरस्तम् । यदाहुः । दृश्यते तावत्कारणे कार्योपधानं तत्र कार- णत्वमेव तन्त्रं लाघवात् । न तु सहकारिमत्कारणत्वं गौरवात् । तथा च कार्यानुपहितस्य कारणत्वमसिद्धं अकारणस्य कार्योंपधानं विरु- मिति कारणत्वाकारणत्वरूपात् प्रतिक्षणं विरुद्धधर्मसंसर्गात क्ष- णमात्रस्थायिता भावानामिति प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत. या सहकारिमत्कारणत्वस्य कार्योपधानप्रयोजकत्वादिति । सुखप्रतीतेः करणजन्यत्वेन न द्रव्यत्वसिद्धिरद्रव्यस्यापि करण- णत्वादिति द्रव्यत्वसिद्ध्यर्थमिन्द्रियत्वेन मनः साधयति-सुखप्रतीति- रिति । सुखसाक्षात्कार इत्यर्थः । सुखज्ञानमात्रस्य पक्षत्वे हेतो - न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः नकत्वस्याभावस्य च त्वदुक्तरीत्या विरोध एवेति भावः। प्रसङ्गे यदि समर्थ स्यात्कुर्यादित्यत्रत्यर्थः । प्रमाणवत इति । सहकारिमत एव वी. जात् कार्योत्पादो दृश्यतेऽन्यथा केवलादपि वीजादकरोत्पत्तिप्रसङ्गा- दिति भावः । वस्तुतो विपरीतमेव गौरवं त्वन्मते पुजात्पुञ्जोत्पत्ति- रिति न्यायेन नानाकार्योपधानस्य नानाकारणमात्रवृत्तिधर्मावच्छे. धत्वात् । त्व( म ? ) न्मते त्वेककार्यस्यैकसमूहावच्छेद्यत्वादिति दिक् । सुखसाक्षात्कार इति । जन्यसुखसाक्षात्कार इत्यर्थः । सुखज्ञानेति । अत्रासिद्धिरुपलक्षणं भागबाधोऽपि द्रष्टव्यः। हेतो साक्षात्कारीति विशेषणवेयर्थ्यभयेनेन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्वस्य साध्यत्वमित्यनुपद- (१) यत् सहकारिमति का० । (२) साक्षातप्रती तत्वात् । -- HAMPA ·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् साधनं सुखसाक्षात्कारस्त्वगिन्द्रियभिन्नेन्दियजन्यः स्पर्शाविषयः साक्षात्कारत्वात् गन्धसाक्षात्कारवादित्यत्र तात्पर्य्यात् । यद्यपि प्रती. तिमात्रं मनोजन्यं तथापीन्द्रियत्वेन जनकत्वं सुखादिसाक्षात्का- रमाऽन्यत्र मनस्त्वेनेति शेषः । ननु स्वप्रकाराज्ञानात् सुखं न भिन्नं तश्च ज्ञानं वहिरिन्द्रियजन्य मेवेति न मनःसिद्धिरित्यत आह- न्यायलीलावतीप्रकाशः गासियापत्तेः । न च बहिरिन्द्रियजन्यन्वमुपाधिः वहिरित्यम्य पक्ष- मात्रव्यावर्त्तकतया पक्षेतरत्वात् । ननु त्वचो झानमात्रहेतुतया सि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मेव वक्ष्यमाणत्वात् । न चांशतः सिद्धसाधनवत् पक्षतावच्छेदक भेद एवांशतो बाधोऽपि दोष इति वाच्यम् , भिन्नप्रकारकसिद्धर. नुमित्यविधित्वेन तथास्वीकारात् । बाधस्य तु भिन्नप्रकारस्यापि सिद्धिविरोधित्वमन्यथा सामान्यतो दृष्टे विशेषबाधसहकारिताव्या. घातादित्यन्यत्र विस्तरः। पक्षेतरत्वात् । पक्षेतरतुल्यत्वादित्यर्थः । वस्तुतो वहिरिन्द्रयः त्वं यदि मनोभिन्नेन्द्रियत्वं तदा मनसोऽसिद्धावप्रसिद्धिः। यदि च विशेषगुणवदिन्द्रियत्वं तदा विशेषणावत्यांप्रसिद्धिरिति दूषणम् । न च चक्षुरादिपञ्चकान्यत्वमेव वहिरिन्द्रियत्वमिति न कोऽपि दोष इति वाच्यम् , साक्षात्कारत्वेन लाघवेनेन्द्रियजन्यत्वस्य प्रयोजकत. या हेतोः साध्यव्याप्यतयैव विवक्षितोपाधेरपि निरासादिति दिक् । ननु त्वच इति । न च (१)मानाभावः । सुषुप्तिकाले ज्ञानानुत्पत्तेरेव मानत्वात् । अत्र च यदा मनस्त्वचमपि परिहृत्य पुरीतति वर्चते तदा सुषुप्तिरिति तान्त्रिकलिखनमपि सङ्गच्छते । न चैवं गन्धाद्य. व्यञ्जकत्वे सति स्पर्शव्यञ्जकत्वं वायवीयत्वसाधको हेतुस्त्वगिन्द्रिये ऽसिद्धः स्यादिति वाच्यम्, तत्रेन्द्रियत्वेन स्पर्शव्यञ्जकत्वादित्यस्यैव हेतुत्वात । अत एव सन्निकर्षे न व्यभिचारः । न चाऽसाधारण्यं विपक्षबाधकावतारे तस्यादोषत्वादिति भावः । मनोऽपीन्दियत्वेनैव स्पर्शव्यञ्जकमित्येकदेश्यभिधानेन मात्रपदगर्भः स हेतुरिति मिश्राः। तदयुक्तम् । तथा सति तुल्यन्यायतया त्वचोऽपि इन्द्रियत्वेनैव ११)न चाभ मा० sume- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२५ । न्यायलीलावतीप्रकाश द्धसाधनमिति । मैवम् । सुखसाक्षात्कारः स्वगिन्द्रियावृत्त्यसाधा- रणकारणताप्रतियोगिककार्यताश्रयः स्पर्शाविषयसाक्षात्कारत्वात् गन्धसाक्षात्कारवदित्यनुमानात् । तथापि प्रतीतिमात्रस्य मनोलक्षः णेन्द्रियजन्यत्वात् साक्षात्कारीति विशेषणं व्यर्थम् । तर्हि प्रतीति- मात्र साक्षात्कारि कुतो न भवति मनस्त्वेन तजननादिन्दियत्वेना जननादिति चेत् , तहीन्द्रियत्वेन तज्जनकत्वं साध्यमिति ममापि तुल्यम् । नतु सुखं ज्ञानात्मकं ज्ञानं च स्वप्रकाशमिति तद्गोचरा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गन्धादिव्यञ्जकतास्वीकारेऽसिद्धितादवस्थ्यात् । वयन्तु गन्धव्यञ्ज- कतानवच्छेदकरूपेण स्पर्शव्यञ्जकत्वं हेतुः, तत्र तेनाङ्गससिलिलस्प. शव्यञ्जकव्यजनवातो दृष्टान्तः । न च वायूपनीतजले व्याभिचारः पर- कीयत्वेन स्पर्शविशेषणादिति ब्रूमः । न चेन्द्रियत्वेन्द्रियत्वमेव सा. ध्यमिति कथं सिद्धसाधनमिति वाच्यम् , धर्मिकल्पनात इति न्या. येन त्वच एव शानजनकत्वमायात्वित्यर्थान्तरे तात्पर्यात्तत्र तदर्थान्त- रवारणार्थमेव सिद्धान्ते त्वगिन्द्रियावृत्तीति साध्यविशेषणमन्यथाs साधारणपदेनैव तन्निरासे तद्यर्थतापत्तेरिति । सुखेति । जन्यसुखसा. क्षात्कारः । असाधारणत्वं च कारणतायामिन्द्रियत्वावच्छिन्नत्वमतो न विषयीभूतसुखन सिद्धसाधनम् । अत एवाग्रे तथैव विभावयिष्यति। अत एव स्पर्शाविषयकेति हेतोरपि सार्थकम् । अन्यथा स्पर्शमादाय स्पर्शसाक्षात्कारेऽपि साध्यसत्त्वे तद्वैयर्थ्यांपत्तेः । न च विपक्षबाध. काभावे स्वप्रयुक्तविशेषणमात्रानास्तीष्टसिद्धिरतिप्रसङ्गादिति वा- च्यम् , इन्द्रियस्य स्वव्यवस्थापकगुणाविषयकज्ञानाजनकत्वनियमेन सुखसाक्षात्कारे स्पर्शविषयतापत्तरेव विपक्षबाधकत्वात् । न च त्वच उभयग्राहकत्वे स्पर्शस्तद्यवस्थापक एव नेति वाच्यम् , ग्राह्येस्योभय . ग्राह्यताया इन्द्रियव्यवस्थापकताविरोधित्वात्, न तु ग्राहकस्योभय. ग्राहकतायाः । एतदेव च विपक्षवाधकं हेतौ स्पर्शाविषयत्वपदप्रक्षेपण सूचितम् । मिश्रास्तु तथा सति त्वसो(चो ?)वायवीत्वमपि न स्यात् उक्तहेतोरप्रसिद्धेरिति विपक्षबाधकमाहुः । स्पर्शति । जन्येति साक्षा कारविशेषणम्। तीन्द्रियत्वेनेति । न चेन्द्रियत्वं मनोगर्भमिति तदसिद्धि- दशायामप्रतीतमेवं त्वगिन्द्रियवृत्तीत्यपि तदप्रतीतावप्रतीतमेवेति ·३२६ न्यायलीलावती 4 । । वत् । न च शाता[द्या]कारो ज्ञानात्मैवेति वाच्यम्, नीलादि. बोधेऽपि तथाभावप्रसङ्गात् । कादाचित्कत्वान्नैवमिति चेत्तुल्यम त्रापि ।। वासनापरिपाककादाचित्कत्वं तत्र हेतुरिति चेत्ताहगे. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न चेति । 'शातं' सुखम् । अहं जाने इति बोधादहं सुखीति विलक्षणः सुखबोधस्तस्य कथं ज्ञानविषयत्वमन्यथा नीलबोधेऽपि विलक्षणे कः समाश्वास इति नीलाद्यपि ज्ञानादू भिन्नं न स्यादित्यर्थः । 'तथा. भावप्रसङ्गात्' ज्ञानविषयत्वप्रसङ्गात् । नीलादिज्ञानं कादाचित् कमतो नीलादिवाह्यसन्निकर्षाधीनमिति यदि तदा सुखमपि तथे. ति शङ्कोत्तराभ्यामाह-कादाचित्कत्वादिति । नैवमिति । न ज्ञानाभिन्नत्व. मित्यर्थः । कादाचित्कवाद्यनीलादिसन्निकर्षाधीनो नीलाद्यनुभवो भवतु ज्ञानभिन्ननीलादिविषयकः, सुखानुभवस्तु वासनाधीनकादा- चित्कत्वेन न ज्ञानभिन्नं विषयमपेक्षत इति शङ्कने-वासनेति । 'वासना' संस्कारः । नीलादिबोधोऽपि वासनामात्राधीनकादाचित्क इति नीलाद्यपि न ज्ञानभिन्नमित्याह-तादृगिति । ननु सुखं ज्ञानाभिन्न ज्ञान- न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रतीतिः सैवेति सिद्धसाधनं तस्य वहिरिन्द्रियजन्यत्वात्। अथ ज्ञान भिन्नं सुखं पक्षः तदाश्रयासिद्धिरित्याशक्य निराकरोति-न चेति । अहं जानेऽहं सुखीतिविलक्षणधीवेद्यत्वेऽपि ज्ञानस्य सुखात्मकत्वे नी. लाद्यपि तथा स्यादिति वाह्यविलोपः,तस्यापि स्वप्रकाशत्वात् । तत्सा. क्षात्कारकरणत्वेन चक्षुराद्यपि न स्यादित्याह-नीलादीति। नैवमिति । न वाहोन्द्रियाजन्यत्वमित्यर्थः । वासनेति। संस्कारस्य सहकारिलाभ- कादाचित्कत्वं सुखस्य तथात्वे हेतुरित्यर्थः । तादृगिति । नीलाद्याका- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाच्यम् , साक्षात्कारहेतुसन्निकर्षप्रतियोगित्वस्यैव जनकतावच्छेदक स्वात् तस्य च प्रतीतत्वात् । विषययस्य तु सन्निकर्षाश्रयत्वं न तु प्रतियोगित्वम् । अत एव कुसुमाञ्जलिप्रकाशेऽलौकिकविप्रतिपत्तौ इन्द्रि- यस्यैतत्प्रतियोगित्वं न तु तदाश्रयत्वामिति लिखितम् । त्वगि- न्द्रियावृत्तीत्यत्रेन्द्रियत्वं साक्षात्प्रतीतिसाधनत्वमेव । इन्द्रियत्वेन जनकत्वमित्यस्य चासाधारण्येन जनकत्वमित्यर्थः । असाधा- । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२७ वैतदपीति । सामग्रीसाजात्यं तत्र हेतुरिति चेन्न, एकदेश- साजात्यस्य नीलादौ व्यभिचारात् । अन्यस्यासिद्धः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सामग्रीसजातीयसामग्रीकत्वात् ज्ञानवदिति शङ्कने-सामग्रीति । तत्र हेतु रिति । ज्ञानाभिन्नत्वे हेतुरित्यर्थः। ज्ञानसामग्रीजन्यत्वमसिद्धं ज्ञानका- रणजन्यत्वं च नीलादौ व्यभिचारीत्याह-एकदेशेति । देशकालादिरे. न्यायलीलावतीप्रकाशः रकादाचित्कत्वमपीत्यर्थः । सामग्रीति । सुखं ज्ञानं ज्ञानसामग्रीजन्य स्वादित्यर्थः । अन्यस्येति । नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वात् सुखं शानात्मकं स्यात् । अत्राहुः । सुखमात्रस्य पक्षत्वे भागासिद्धिः, मानोरथिका- दिसुखसम्भवात्। सुखविशेषस्य पक्षत्वे चाप्रयोजकत्वम् । । ज्ञानत्वे आत्ममनःसंयोगासमवायिकारणकत्वं प्रयोजकम् , इच्छादौ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रण्यं च साक्षात्कारत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारण. ताश्रयत्वमत एव प्राणशरीरादिभिन्नासिद्धसाधनम् । हेतुश्च साक्षा. कारित्वं जातिरेवेति न व्यर्थता । न च प्रतीतित्वादित्येव हेतुः कि- मिति न कृत इति वाच्यम् , अगोकरणिकान्यायापत्तेः। असाधार- पयनिर्वचने च कार्यतायां स्वनिष्ठत्वमपि विशेषणमतःप्रतीत्यन्तरे व्यभिचारादेव वा स न कृत इति वदन्ति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वादिति । न च संयोगजसंयोगविशेष व्यभिचारः, तत्त्वेनेति हेतुविशेषणात् । तदन्यत्वेन हेतुविशेषणमिति केचित् । तन्न तथापि तद्ध्वंसे व्यभि- चारात् । सुखमात्रस्येति । वस्तुतो भेदमाहिप्रत्यक्षबाध इति भावः। मानो. रथिकादीत्यादिपदेनाभ्यासिकाभिमानिकपरिग्रहः । अप्रयोजकत्वमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्व न ज्ञानत्वे प्रयोजकमनुमित्यादौ तदभावा- पत्तेः । तथा च यथा तद्विनाप्यनुमितो शानत्वं तथा तत्सत्त्वेऽपि सुखस्याशानत्वं स्यादिति भावः । अप्रयोजकत्वं च सुखमात्रपक्षता. यामपि द्रष्टव्यम् । वस्तुतः सविषयकत्वमुपाधिः। न च चन्दनसुखमि- त्यनुभवात्तस्यापि सविषयत्वं तेन तन्निमित्तकत्वमात्रतालाभात् । न चेति । ईश्वरानङ्गीकारादित्यर्थः । अन्य इत्यस्वरसविभावनम् । त. ।

·न्यायलीलावती : नाप्ययं सन्दिग्धव्यभिचारः । इन्द्रियप्रतीतावप्रतीतौ च व्याघा- तात् । ततो यत्सुखोपलम्भकमिन्द्रियं तन्मनः । कथं पुनरितरभेदीदम् । मनस्त्वजातेरिति चेन्न, अनुगतप्र- त्ययासिद्धौ शब्दा(१)प्रवृत्तेः । सुखोपलम्भकत्वेनाप्युपपत्तौ इन्द्रि- यत्ववदसिद्धेः । अस्तु वा सा[पि] घ्राणादिवत् क्षितेरवान्तरजा- तिः। नापि सुखोपलम्भकेन्द्रियत्वात्तदपार्थिवं, पार्थिवत्वेऽपि त- दविरोधात् । न चास्पर्शवत्वात्ततोऽपि भिद्यत इति वाच्यम् , तस्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कदेशः । अयमिति । मनःसाधको हेतुरित्यर्थः । सुखसाक्षात्कारो- ऽपि इन्द्रियजन्यो माऽस्त्विति विपक्षबाधकाभावः सन्दिग्धव्यतिरे- कित्वमिन्द्रियस्य साक्षात्कारिप्रतीतिजनकत्वेनैव सिद्धेः साक्षात्का. रोऽपि इन्द्रियजन्यो माऽस्त्विति शङ्खव नावतरतीत्याह-इन्द्रियेति । प्रकृतमुपसंहरति-तत इति । कथमिति । मनस इतरभेदसिद्धौ को हेतुरित्यर्थः । नन्वनुगतप्र. तीतिस्तावन्नास्ति मनस्त्वसाधिका मनःपदप्रवृत्तिनिमित्तानुरोधोऽपि नास्तीत्याह-अनुगताते । अभ्युपेत्याह-प्राणादिवदिति । भावप्रधानो निर्देशः । तेन ब्राणत्वादिवदित्यर्थः । सप्तमीसमर्थाद्वतिः । सिध्यतु मनस्त्वं जातिस्तथापि पृथिव्येवास्त्वितिभावः । तत इति । पृथिवीत इत्य- थः । तस्यापीति । अस्पर्शत्वस्यापीत्यर्थः। अनारम्भकत्वादस्पर्शसिद्धिार न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यभिचारात् । नाप्ययमिति । 'अयं साक्षात्कारिप्रतीतित्वादिति हेतुरि- त्यर्थः । इन्द्रियप्रतीताविति । इन्द्रियस्य लाक्षात्कारिप्रतीतिजनकत्वेनैव प्रतीतेरिन्द्रियं विना साक्षात्कारानुपपत्तेः । अथेन्द्रियमेव न प्रतीत तदा व्यतिरेकाज्ञाने सन्देहाभावादित्यर्थः । घ्राणादिवदिति । भावप्रधानो निर्देशः । येन घ्राणत्वघटत्ववत् क्षितित्वव्याप्यं मनस्त्वं जातिः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्वीजं तु प्रथमव्याख्याने विशिष्टघ्राणत्वलाभः । अत्र तु घ्राणवृत्ति- जातीनामन्यासां पृथिवीत्वावान्तरत्वबाधेन योग्यताबलाचल्लाभ (१) शब्दप्रवृत्तेः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२९ प्यसिद्धेः । अनारम्भकत्वात्तत्सिद्धिरिति(१)चेन्न, विषयदेहयोः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ध्याह-अनारम्भकत्वादिति। अनारम्भकत्वस्यास्पशवत्त्वसाधकत्वेऽन्य- थासिद्धिमाह-विषयेति । 'परमाण्वन्तरात्' पार्थिवादिपरमाणोः। तर्हि न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यादित्यर्थः । घ्राणादिवदिति सप्तमीसमर्थाद्वतिः । तेन घ्राणघटादौ क्षितित्वावान्तरजातिवन्मनस्यप्यस्त्वित्यर्थ इत्यन्ये। अनारम्भकत्वादिति । नन्वनारम्भकाणुवादित्यसाधारण द्रव्यानारम्भ कत्वादिति चान्त्यावयविन्यनै कान्तिकम् । अत्राहुः। द्रव्यानारम्भकनित्य- वृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्याव्यजातिमत्त्वादस्पर्श मन इत्यर्थः। न च मनलोद्र- व्यानारम्भकत्वमसिद्धं शानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वात्तत्सिद्धः। द्रव्यानारम्भकत्वे निःस्पर्शत्वं न प्रयोजक किन्तु प्रयोजनाभावः। प्रकृते न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति तत्प्रतिसन्धानगौरवमेव । द्रव्यानारम्भकेति । द्रव्यत्वेत्यादी कृते घटे व्यभिचार इति द्रव्यानारम्भकनित्यवृत्तीति जातिविशेषणम् । त. त्रापि पृथिवीत्वादी घटादिवृत्तितया तद्दोषतादवस्थ्यमिति नित्येति द्रव्यानारम्भकविशेषणम्। नित्यमात्रविशेषणे च स एव दोषः पृथिवी- त्वादेः परमाणुवृत्तित्वादिति प्रथमविशेषणं द्रव्यत्वमादाय स एव दोष इति द्रव्यत्वव्याप्येति । साक्षात्पदं च भेदार्थकम् । न च द्रव्या. नारम्भकनित्यत्वादित्येव हेतुरस्त्विति वाच्यम्, यथोक्तविशेषणवि. शेष्यभावे वैयर्थाभावादित्याहुः । वस्तुतो द्रव्यानारम्भके नित्ये व. ते या जातिरित्यन्वयेन द्रव्यानारम्भकमात्रवृत्तित्वं लभ्यते। एवञ्च घटत्वमादाय घटे व्यभिचारवारणाय साक्षात्पदसार्थकता व्यर्थत्व. शङ्काविरहश्च । केचिनु नअव्यत्यासेन द्रव्यारम्भकनित्यावृत्तीत्यर्थः । अन्यच्च पूर्ववदेवेत्याहुः । तन्न, नित्यपदोपादानप्रयोजनाभावात् । मिश्रास्तु द्रव्यानारम्भकनित्यत्वात् द्रव्यानारम्भकवृत्तिद्रव्यत्व- साक्षाद्याप्यजातित्वाश्चेति हेतुद्वयम्। तवृत्तित्वंच तन्मात्रवृत्तित्वमिति वदन्ति । तदप्येकहेतुत्वेनैवोपपत्तेमात्रपदाध्याहारगौरवाच्चायुक्तमेव । ज्ञानेति । अत्रालोके व्यभिचार इत्यसमवायिपदम् । प्रागभावे व्यभिचा- (१)त्वात् तदिति थे। ६२ न्या० nemamatatementatutne ·न्यायलीलावती । परमाण्वन्तरादप्युत्पत्ता(१)विन्द्रियतया च फलाभावादन्यथासि. द्धः । पार्थिवाणोरपि कस्यचित्ताशत्वापत्तेः(२)। न चेदेवं घाणमपि पार्थिवं न स्यात् । ततः कल्पनालाघ. वादेव (३)तदुचितम् । व्योमादेश्य भेदानुपपत्तेः मूर्तत्वादिति चेन्न, अस्पर्शवत्त्वेन(४) तत्पतिक्षेपात्। ततो भेदकाभावान्न भिद्यत इति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इन्द्रियमेव किञ्चिदारभतां मन इत्यत आह-इन्द्रियतयेति । मनसैव सु. खादिसाक्षात्कारसम्भवात् किमिन्द्रियान्तरेणेत्यर्थः । पार्थिवाणोरिति । मनः पार्थिव एव परमाणुरस्तु न चारम्भकमित्यर्थः । 'तादृशत्वम् अनारम्भकत्वम् । न चेदेवमिति । गन्धग्राहकत्वेऽपि मनश्चेन्न पाथिवमित्यर्थः-एतदिति । मनसः पार्थिवत्वमित्यर्थः। व्योमादेश्चेति। अस्पर्शवत्वस्य हेतोस्ततो ऽव्यावृत्तरित्यर्थः। मूर्त्तत्वात् व्योमादेर्भेदेसिद्धिरित्याह -मूतत्वादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः च तथेत्याह-विषयेति। अनारम्भकत्वानिःस्पर्शत्वे साध्ये सन्दिग्धव्यभि- चारितामाह-पार्थिवेति । ' ताशापत्ते' तादृशत्वापत्तरित्यर्थः। न चेदेव- मिति । यदि क्लप्तपार्थिवकिञ्चिद्वधर्येण न पार्थिवत्वं तदा घ्राणस्या पि गन्धाद्यन्यतमानुद्भवान्न पार्थिवत्वं स्यादित्यर्थः। अथ धर्मिकल्प. नातो धर्मकल्पना लघीयसीति न्यायान्न द्रव्यान्तरं कल्प्यते किन्तु पृथिव्यामेव किञ्चिद्वैधयं तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह-तत इति । तथाप्यस्पर्शत्वाभ्युपगमे मूर्त्तत्वाभ्युपगमो व्याहत इति विवक्षितं सुखादयो मूर्तसंयोगासमवायिकारणकाः। एतदिति । पृथिव्या एव मनस्त्वमित्यर्थः । अस्पर्शेति। स्पर्शात्यन्ताभाववव्यत्वेनेत्यर्थः । यद्य- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रादाह-स्पर्शात्यन्तेति। अत्र द्रव्यपदममूर्त्तत्वेन विभुत्वमुक्तमित्याभिप्रायेण चित्रस्पर्शाभ्युपगमाश्च न विरुद्धस्पर्शवदारब्धे व्यभिचारः । व्याहत इति । तथा च पर प्रति परम्पराभ्युपगमविरोधप्रदर्शनामिदं न तु सा- (१) दप्युपपत्तविः । (२) तादृशापत्तरिति प्रकाशसम्मतः पाठः। (३) व एतदुचितमिति कण्ठाभरणादिसम्मतः पाठः। (४) अस्पर्शद्रव्यत्वेन ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३१ स्थितम् । मैवम् । विभुविशेषगुणग्राहकेन्द्रियत्वेन मनसो मृत- चतुष्टयव्यावृत्तेः। पार्थिवस्य गन्धग्राहकत्वनियमात् । अन्यथा . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् 'तत्प्रतिक्षेपातू' मूर्त्तत्वप्रतिक्षेपात् । विभुविशेषगुणग्राहकत्वं शरी. रेऽनैकान्तिकमत उक्तमिन्द्रियत्वेनेति । गन्धग्राहकत्वनियमादिति । ग. न्धादिषु मध्ये गन्धमात्रग्राहकत्वनियमादित्यर्थः। अन्यथेति । यदि पा. र्थिवन्द्रियस्य नियतानुग्राहकत्वं स्यादित्यर्थः। ब्राणरसनयोरित्युप. लक्षणम् , इन्द्रियान्तरविलोपप्रसङ्गोऽपि द्रष्टव्यः। 'द्रव्यान्तरं स्यात्' न्यायलीलावतीप्रकाशः प्यस्पर्शत्वासिद्धिः पूर्वमुक्ता अनित्यत्वे सति नित्यविशेषगुणत्वात पार्थिवपरमाणुरूपवदिति न मूर्तत्वे मान विभागजशब्दजशब्देन व्यभिचारात् । मनो मूर्त रसग्राहकेन्द्रियत्वात् रसनवदित्यपि निर वयवत्वेन प्रतिरुद्धम् । मनो मूर्तमनाकाशेन्द्रियत्वात् चक्षुर्वदित्यपि नित्यद्रव्यगुणग्राहकन्द्रियत्वात् श्रोत्रवदित्यनेन प्रतिरुद्धम् । विभु. विशेषेति । अत्रेन्द्रियग्रहणान्न शरीरकर्णशकुलीभ्यां व्यभिचारः । न च श्रोत्रत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षेनत्वात् । अत एव नन्द्रिय त्वसा. धनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं द्रव्यत्वव्याप्यजातिरहितत्वमुपाधिः । पार्थि. वस्येति । यद्यपि मनोऽपि गन्धग्राहकमेव तथापि मनो यदि पार्थिव स्यात् गन्धादिषु गन्धस्यैव ग्राहक स्यादित्यर्थः । अन्यथेति । यदि प्रतिनियतगुणग्राहकत्वनियमो न स्यात् तदा पार्थिवस्यैव रसादिव्य. अकत्वान्न भिन्नजातीयामिन्द्रियं सिदित्यर्थः । व्यक्त्यभिप्रायेण तु न न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धनं येनासिद्धिदोष इति भावः । अनित्यत्व इति । आधु जलपरमा- णुरूपे द्वितीयं जलावयावस्नेहे तृतीयं परमाणुद्वित्वे व्यभिचारवारणा- य विशेषणमत्र मूर्त्तगुणासमवाधिकारणकत्वं साध्यमित्यभिसन्धानेन द्वितीयव्यभिचारस्थलप्रदर्शनम्। शब्दजेति। 'निरवयवत्वेन' निरवयवेन्द्रि. यत्वेन । नित्येति । अत्रेन्द्रियत्वमपि विशेषणम् । श्रोत्रत्वमिति । इन्द्रियत्वल. क्षणपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकमिदम् । अन्यथा कालादौ साध्या- व्यापकतापत्तेः । आत्मनि शुद्धसाध्याव्यापकत्वादाह-साधनेति । ननु व्यत्यभिप्रायेणैवैकपरिशेषः कुतोन व्याख्यात इत्यत आह-व्यक्तीति।

·न्यायलीलावती घाणरसनयोरेकशेषापत्तेः । श्रोत्रमपि द्रव्यान्तरं स्यादिति चेन्न, तत्र शब्दासमवायात् । शब्दसमवाये वा तस्याकाशत्वात् । मन- सश्च ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वेन आत्मवत्स्पर्शानाधार- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् आकाशादन्यदित्यर्थः । श्रोत्रं कर्णशष्कुल्येवेति भ्रान्तस्य वा शङ्का । तत्रेति । आकाशादन्यत्रेत्यर्थः । समवाय एव सन्निकर्षः शब्दग्राहक इति भावः। ननु तदेव द्रव्यान्तरं शब्दसमवायिकारणं स्यादित्याह-- समवायेति। मनसः स्पर्शवत्त्वं यदाशङ्कितं तत्राह-मनसश्चेति । स्पर्शानाधा- रत्वादिति। स्पर्शानाधारत्वानुमानादित्यर्थः । आरम्भकत्वं मनसो यदा. शङ्कितं तत्राह-स्पर्शवदिति । द्रव्यारम्भादि(दावि?)ति वक्तव्ये स्पर्शवदि. न्यायलीलावतीप्रकाशः घ्राणैकपरिशेषः। उपहतघ्राणस्यापि रसोपलब्धेः । कर्णशषकुल्येव श्रोत्रमिति भ्रान्त आक्षिपति-श्रोत्रमपाति । तत्रेति । द्रव्यान्तर इत्यर्थः। वहिरिन्द्रियस्य ग्राह्यजातीयासाधारणगुणवत्त्वनिय. मात् । न च स्पर्शवत्त्वमुपाधिः विशेषगुणविरहे वहिरिन्द्रियत्वानुपपत्या हेतोःसाध्यव्याप्यतयोपाधेः साध्याव्यापकत्वादिति भावः। मनसोऽस्प वित्त्वमसिद्धमिति दूषयति-मनसश्चेति । न चात्मत्वमुपाधिः, तुल्ययो. गक्षेमत्वात् । अत एव मनसो नित्यत्वमपि साध्यं स्पर्शाभावसाधकप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथा च ब्राणरसनयोरेकजातीयतापत्तेरितिमूलतात्पर्य्यम् । ननु श्रो. त्रस्य द्रव्यान्तरत्वे इष्टापत्तिरेवेत्यत आह-कर्णशकुल्येवेति । द्रव्यान्तर इति । त्वन्मत इति शेषः। वाहारीन्द्रयस्येति सगुणानामिन्द्रियभावादिति भावः । तथा च शब्दसमवायि यत्तदेव श्रोत्रं तच्च द्रव्यान्तरमेवेति लिद्धसाधनमेवेति प्रघट्टकार्थः । विशेषगुणविरहे' ग्राह्यजातीयवि. शेषगुणविरहे । यद्यप्युपाधिदातुरिदमेवासिद्धं तथापि सन्तानक्रमेण श्रोत्रसमवेतस्यैव शब्दस्य ग्रहसम्भवपक्षे साध्यासिद्धावुपाधेः सा- ध्यव्यापकत्वमिति भावः । ननु विषयदेहयोरित्याधन्यथासिद्धिप्रद- र्शनात् स्पर्शवत्वेऽप्यनारम्भकत्वं स्यादित्यत आह-स्पीभावति । तच प्रमाणमन्यवहितोक्तमेवेति भावः । अन्त्यावयविनि अन्त्यावयविसं.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३३ त्वात् । स्पर्शवत्संयोगस्य स्पर्शवव्यारम्भादौ सामर्थ्यात् । अमूर्तादपि भिद्यते, मूर्तत्वात् । तदसिद्धम् । सुखदुःखयोरबा- धितयुगपत्प्रत्ययविषयत्वेन यौगपद्यात् । अन्यथा यौगपद्यविल. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति स्वरूपकथनार्थम् । स्पर्शवत्संयोगस्येति । स्पर्शद्वयसंयोगस्येत्यर्थः । आदिपदात् कर्मसंग्रहः । मूर्तत्वादित्यस्य मृतभ्य इत्यर्थः। भट्टः प्रत्यवतिष्ठते--तदसिद्धमिति । पादे मे सुखं शिरास वेदनेति प्रतीत्या सुखदुःखयोगपद्यं प्रतीयते । तञ्च मनोवैभवे सत्येवोपपद्यते शरीराव. च्छेदेन नानावयविनो मनसः कल्पने कल्पनागौरवं मनःपञ्चककल्पने ऽपि गौरवमेवेति भावः । अन्यथेति । अबाधितयोगपद्यप्रतीत्यापि यदि यौगपद्यं न स्यादित्यर्थः। मनोवैभवे युगपदनेकेन्द्रियसन्निक- न्यायलीलावतीप्रकाशः माणावष्टम्भेनाह-स्पर्शवत्संयोगस्येति । न चान्त्यावयविनि व्याभिचार: नित्यद्रव्यवृत्तिस्पर्शस्य द्रव्यारम्भकसंयोगव्याप्यत्वमित्यर्थात् । सुखदुःखयोरिति । पादे मे सुखं शिरलि मे वेदनेत्यनेन रूपेणेत्यर्थः। ए. तच यद्यपि शरीरपरिमाणसमानपरिमाणत्वेऽपि मनसः सिद्ध्यति तथापि तस्यावयवकल्पनायां मानाभावात् स्पर्शात्यन्ताभाववतो द्र- व्यस्य विभुत्वनियमाश्वोपपाद्यम् । यद्यप्येकं करणमेकदैकमेव कार्य ज- नयतीति न नियमः, एकेनाग्निसंयोगनैकदा घटेऽनेकरूपाद्युत्पत्तेः, एकेन कुठारेणैकदाऽनेकत्र छिदादर्शनात , एकेनैव शब्देनानेकशब्दो. त्पादनात् । अथैकं करणमेकत्रैकावच्छेदेनैकजातीयामेकामेव क्रिया. मुत्पादयतीति नियमः, तथात्वेऽपि चक्षुराद्यवच्छेदेन भिन्नदेशीयां शब्दवत् परमाणाविव विजातीयामग्निसंयोगवदनेकां क्रियां कुर्यादेव न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः योगे। एकत्रेत्यत्र घट इति पिठरपाकमते । अथैकमिति । न चैकावच्छेदे- नेति दत्ते एकत्रेति व्यथै श्येनकर्मणा चरणावच्छेदेन युगपच्छाखा वृक्षसंयोगजनकेन व्यभिचारवारकत्वात् । न च श्येनरूपाधिकरणैः क्यात् तेनापि तद्वारणम्, एकत्रेत्यनेनार्थतोऽव्यासज्यवृत्तित्वस्य कि- याविशेषणतया लाभात् । यावद्धिकरणैक्यस्य तत्पदेन विवक्षित- । .

·न्यायलीलावती या. यापत्तेः । एकदाऽनेकज्ञानानुत्पादस्य ज्ञानकारण (१) त्वेनैव समूहालम्बनबोध(२)वदुपपत्तेः नानाविषयज्ञान(३)स्या- प्यत एवोत्पत्तेः । अन्यथा गुडादौ युगपद्रसस्पर्शा (४) वभासप्र. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् र्षे ज्ञानयोगपद्यं पारहरति-एकदेति । ज्ञानकरणत्वेनेति। एकं ज्ञानकरणमे. कदा एकमेव ज्ञानं जनयतीति स्वाभाव्येनेत्यर्थः । समूहालम्बनवदिति । घटपटाद्यनेकविषयचक्षुःसन्निकर्षेऽप्येकज्ञानवदन्यथा तत्रापि वद्विषयं ज्ञानभेदः स्यादित्यर्थः । ननु तथापि नानोन्द्रियकरणकमेक मेव ज्ञानमुत्पद्यतामत आह-नानाविषयेति । अत एवेति। मनस एकेन्द्रि यकरणकज्ञानमात्रजनन एव स्वभावावधारणादित्यर्थः। एकं करण. मेकदा एकत्र एकावच्छदेनैकामेव क्रियां करोतीति करणसामान्य धर्मोऽभिमतः । ननु मनोवैभवे सकलशरीरावच्छेदेनैव सुखदुःखे स्यातां विभुकार्यस्य असमवार्थिकारणप्रादेशिकत्वानुरोधित्वादि. न्यायलीलावतीप्रकाशः तथाप्येक ज्ञानकरणमेकत्रात्मन्येकदैकमेव ज्ञानं जनयति समूहाल. म्बने तथादर्शनात् । कथमन्यथा नानाज्ञानसामग्रीसत्त्वे समूहालम्ब. नमेकं ज्ञानमित्याह-एकदेति । न चान्यज्ञानसामग्रीसत्त्वे कार्यावश्य. म्भावस्तदसत्त्वे किं करणधर्मेणेति वाच्यम् ,ज्ञानकरणस्यैकदैकमा वजनकस्वभावत्वेनापराजनकतया कारणभावे सामग्यूसत्त्वादित्यर्थः । नन्वेवमपि वहूनि ज्ञानानि नोत्पद्यन्तां नानेन्द्रियविषयविषयकमेक ज्ञानं स्यादेव एकेन्द्रियजलमूहालम्बनवदित्यत आह-नानेति । 'अत एवं' कारणस्वभावादेवेत्यर्थः । अन्यथेति । यदा रसनावच्छेदेन मनःसंयोगस्तदा त्वगवच्छेदेनापीत्यणुत्वेऽपि मनसो रसस्पर्शविषय कमेकमेव ज्ञानमुत्पद्येत । अथ मनस एकदा एकेन्द्रियविषयविषय- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वाद्वेति दिक्। तथाप्येकमिति । कायब्यूहे नेकानि करणान्येकत्रात्मन्यने- कं ज्ञानं जनयन्त्येवेति व्यभिचार इत्येकमित्युक्तम् । मनस्तु तत्रापि श- रीरभेदेन भिन्नमेव । तद्दशायामेव काले व्यभिचार इति ज्ञानकरणप- दम्।जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नकरणताश्रय इत्यर्थः। तेन नालोकादौ व्यभि- (१) ज्ञानकरण०। (२) लम्बनवदुः । (३) ज्ञानानुत्पादस्या०। ज्ञानाना विषयकज्ञानाभावस्यापि तत एवोपपनेः। (४) स्प भावना mmswwwfaciHMA ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३५ सङ्गात् । मुखादिदेशनियामकत्वमपि सामग्रीदेशनियमस्यैव । अन्यथाऽणुमात्रदेशतापत्तेः । द्विस्त्रिश्च्छिन्नभुजगादौ चलनदर्शना- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यत आह-सुखादीति । असमवायिकारणं स्वावच्छिन्न एव जन- यतीति व्याप्त्यभिमानादाह-अन्यथेति। यदि च न मनो विभु तदा गो. धाभुजगादिषु छिन्नेषुखण्डशश्चलनं चेष्टा च न स्यादित्यत आह--द्वि- न्यायलीलावतीप्रकाशः कशानजनकत्वं स्वभावस्तदा समः समाधिरित्यर्थः । ननु चासम- वायिकारणाधीनो विभुकार्याणां प्रादेशिकत्वनियम इति विभुमनः- संयोगात् सुखादेरुत्पत्तौ नियतदेशता न स्यादित्यणु मन इत्यत आह-सुखादीति । त्वयापि सुखादरणुदेशतापत्त्या निमित्तचन्दनाद्य. नुरोधेन न्यूनाधेिकदेशता वाच्येति समः समाधिरित्यर्थः । न च विभुकार्यासमवायिकारणं स्वावच्छिन्ने कार्य जनयत्येवति नियम. स्तथा च चन्दनाद्यनवाच्छन्नेऽपि सुखमुत्पद्यतेति वाच्यम्, तद्देशीय. चन्दनसुख हि तद्देशचन्दनसम्बन्धसापेक्षमसमवायिकारणमिति कथं तनिरपेक्षं तत्कुर्यात् । चन्दनं च स्वावच्छिन्न देशे सुखजनक- मिति कथं स्वानवच्छिन्ने देशे तज्जनयेत् । अत एव चरणसुखं यदि शरीरावच्छिन्नासमवायिकारणकं स्यात् शरीरव्यापकं स्यादित्यः पास्तम्, अप्रयोजकत्वात् निमित्तसमवायस्य तत्प्रयोजकत्वात् । द्वि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः चारः । अन्यथा कायव्यूहदशायां तत्र व्यभिचारापत्तेः। न चैवमेक- त्रात्मनीति व्यथै शरीरस्य विषयतया शरीरत्वेन च नानाज्ञानजन- कतया व्याभिचारवारकत्वात् । विभुकार्येति । विभुविशेषगुणेत्यर्थः । तेन न कर्मजसंयोगे व्यभिचारः । तद्देशीयेति । तथा चोक्त नियमोऽप्र. योजक इति भावः । चरणसुखमिति । अत्र विशेषत एव व्याप्तिः । अव. च्छेदकत्वं च ध्यावर्तकत्वमात्रम् । तेन शरीरकर्मजवेगो दृष्टान्तः । शरीरस्याऽप्याधारीभूय कर्मव्यावर्तकत्वात् । न चैवं शरीरकर्मज- न्यशरीराकाशसंयोगे व्यभिचारः । अदृष्टत्व (अद्विष्ठत्व?) स्यापादक- विशेषणत्वात् ।

·न्यायलीलावती चेति चेत् । मैवम् । मुष्वाप(१)व्यासङ्गयोबहिरिन्द्रियमन सम्बन्ध- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्रिश्छिन्नेति । सुस्वापेति। सुप्तोऽहं न किञ्चिदशासिषमिति प्रत्यक्षं तावन्न सुषुप्तौ प्रमाणम् , अस्याः प्रतीतेः ध्वंसविषयतयोपपत्तेरिति केचित् । मदीयजागराद्यज्ञानप्रागभावो मदीयप्रत्यक्षाविशेषगुणानधिकरणका यद्रव्याधिकरणवृत्तिः प्रागभावत्वात् घटप्रागभाववदित्यनुमानात् सुषुप्तिसिद्धिः । इयं च सुषुप्तिर्मनसो वैभवे न स्याद् व्यासङ्गश्च भ्यायलीलावतीप्रकाशः स्त्रिरिति । अणुत्वे मनसो द्विस्त्रिच्छिन्नभुजगादौ चेष्टा न स्यात् । यद. वच्छेदेन मनःसंयोगात् प्रयत्न उत्पद्यते तदवच्छेदन प्रयत्नवदात्मसंयो- गासमवायिकारणिकाया चेष्टाया उत्पत्तरित्यर्थः । सुष्वापेति । सुस्वा. पेति युक्तः पाठः । “सुविनिर्दुर्थ्यः सुपिसूतिसमा" (अष्टाध्यायी, ८१३।८८) इत्यत्र कृतसम्प्रसारणनिर्देशात् यत्रैव सम्प्रसारणं तत्रैव मूर्धन्यविधानात् । यदा मनस्त्वचमपि परिहृत्य पुरीतति वर्तते तदा सुषुप्तिर्विभुत्वे न स्यात् । न च तत्र मानाभावः, मदीयजागराद्यज्ञानप्रागभावो मदीय- प्रत्यक्षविशेषगुणानाधिकरणकार्यद्रव्याधिकरणवृत्तिः प्रागभावत्वात न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मिश्रास्तु सामान्यव्याप्त्या तर्कोऽयमित्यग्निसंयोगजन्यरूपमेव दृष्टान्तः । अवच्छेदकत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेष इति नाधारस्या. वच्छेदकत्वमिति नादृष्ट (द्विष्ठ?) पदापेक्षेति वदन्ति । 'निमित्तसमवायस्य' निमित्तसंसर्गस्य । मदीयेति। अन्यज्ञानप्राग. भावपक्षतायां मदीयमुक्त्यधिकरणकालवृत्तित्वेनार्थान्तरमतो मदी. येति ।जागराद्यपदं तु तत्पूर्वकालीनसुषुप्तिसिद्ध्यर्थम् । ज्ञानान्योन्याभा. वस्य कपालवृत्तितयाऽर्थान्तरमतः प्रागिति । सुषुप्तिकालेऽप्यन्यदी- यज्ञानसत्वाद्वाध इति साध्ये मदीयेति । अदृष्टसत्त्वाद्वाध इति प्रत्य- क्षति । आत्मैकत्वादिप्रत्यक्षतापक्षे तत्सत्त्वाद्वाध इति विशेषेति । वृत्त. प्रलयवृत्तितयाऽर्थान्तरमिति कार्यद्रव्याधिकरणेति । न च प्रयाण- (२)कालेनार्थान्तरं कार्यपदस्य मदीयजीवितशरीरपरत्वात् । न च (१)सुत्रापव्या०॥ (२) प्रायणका०॥

·ग्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३७ । यस्यासम्ब- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सन्निकृष्टेऽपि विषये शानाजनकत्वामिन्द्रियाणामिन्द्रियान्तरेण ज्ञान- जननावसरे तच्चानुपपन्नमेव न हि सम्भवति तदिन्द्रियस्य ज्ञाना. जनने मनसोऽसन्निधानादन्यनिमित्तमित्यर्थः। ननु व्यासङ्गकाले- न्यायलीलावतीप्रकाशः घटप्रागभाववदिति । केचित्तु प्रत्यक्षमेव सुषुप्तौ मानं सुप्तोऽहं न कि. चिदशासिषमिति प्रतीत्या तदानीन्तनदुःखात्यन्ताभावो विषयीक्रि: यते सम्बद्धविशेषणताया मनःप्रत्यासत्तेः सरवादित्याहुः । तन्न, प्र. तीतेर्वसविषयत्वेनाऽप्युपपत्तौ सुषुप्त्यसाधनात्(१) । ब्यासङ्गे च यद्यपि वहिरिन्द्रियसम्बन्धोऽस्त्येव तथापीन्द्रियान्तरसम्बन्धो नास्ति व्यासङ्गदशायां स्वस्वविषयसम्बन्धेऽपीन्द्रियाणां न्धान युगपज्ज्ञानानि तदिन्द्रियसहकारिक्रमेण तदधिध्वापर्क तदेव मनः सुस्वादिग्राहकमिति धर्मिग्राहकमानसिद्ध मनलोऽणु. त्वम् । अत एव धर्मिग्राहकमानबाधितं वैभवानुमानम् । न च ज्ञान- करणधर्मत्वेन व्यासङ्ग उपपाद्यः, तथापि पञ्चसु यदेकं जनयति तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दृष्टान्तासिद्धिः। शरीरप्रागभावस्य दृष्टान्तत्वात् । घटप्रागभावन- हणं तु प्रागभावान्तराणामपि सुषुप्तिकालीनतया पक्षसमत्वेन न व्यभिचार इतिसूचनार्थमिति मिश्राः । केचित्तु मदीयजागराधशा- नाव्यवहितप्राकालीनत्वं विशेषणमतो नोक्तदोष इत्याहुः । तन्न, तथा सति कार्यद्रव्याधिकरणपदव्यर्थतापत्तेः । प्रलयस्यापि तत एव बाधनात् । वयन्तु स्थूलकालोपाध्यवच्छिन्ना वृत्तिरिह साध्या प्रायेण. च क्षणमात्रमेव ताशी वृत्तिरिति नोक्तदोष इति चूमः। चरम ध्वंसे व्यभिचारवारणाय तो प्रागिति । न चाप्रयोजकत्वं तदा प्रत्यक्षगुणसत्वे तदनुभवविषयत्वबोध्ये(२)तत्कालीनत्वेन स्मरणा- पातादिति । 'इति प्रतीत्या' इत्यादिप्रतीत्येत्यर्थः । दुःखात्यन्ताभाव इति । दुःखाद्यत्यन्ताभाव इत्यर्थः । प्रतीतरिति । यद्यपि तत्कालीनत्वेन पूर्वोत्पन्नयावद्विशेषगुणध्वंससिद्भावपि सुषुप्तिसिद्धिस्तथापि तत्का- लीनत्वेनापि तावान् ध्वंसो ग्रहीतुं न शक्यते योग्यानुपलब्धेरभा- (१) तदानीं शानाभावस्य इदानी योग्यानुपलब्धिविरहेण न प्रत्यक्षत्वामिति तु तत्त्वम् । इति दीधितिः। ४३न्या । 1 ·न्यायलीलावती , क न्यायलीलावतीप्रकाशः नियामकाभावाचावद्विषयकैकज्ञानापत्तेः । न च चाक्षुषत्वादिजाति सङ्करापत्तेनैकं ज्ञानं चित्ररूपवच्चाक्षुषादिविजातीयज्ञानोत्पत्त्या. पत्तेः। ननु दीर्धशष्कुली भक्षयतः कथं पञ्च ज्ञानानि जायन्ते । न च तत्रापि क्रमः कल्भ्यः, बाधकं विना योगपद्यानुभवस्य प्रमात्वात् । व्यासको बाधक इति चेत् तर्हि मनोऽवयव्यस्तु तत्सङ्कोचविकासा भ्यां तदुभयोपपत्तेः। न, तत्र कारणाभावात् । न होकपञ्चबुभुत्सा तद्धे. तुः, तस्या अहेतुत्वात् । हेतुत्वे वाऽस्तु विभु मनः अवयवितो विभुः त्वस्य लघुत्वात् । नाऽप्यदृष्टं तत एव तदुत्पत्तौ मनसोऽसिद्धः । अत एवाणुमनःपञ्चतयमस्तु अवयवितो लघुत्वात् बुभुत्सावशात्ते. षामेकपञ्चेन्द्रियसम्बन्धवशादुभयोपपत्तरित्यपास्तम् । पञ्चबुभुत्सया सर्वेषां पञ्चेन्द्रियसम्बन्धे व्यासङ्गानुपपत्तेः । तस्माद्यासङ्ग एव यौ. गपद्यप्रत्ययबाधकः । कथं तर्हि शब्कुलीभक्षणे. गन्धरूपरसस्पर्शश- ब्दान् प्रत्येमीत्यनुव्यवसायः क्रमिकज्ञानपञ्चतयेन युगपन्मनःसन्नि कर्षाभावात् न क्रमिकानुव्यवसायाहितसंस्कारजनितपञ्चविषयस्मृ तावनुभवत्वारोपादुपपत्तेः । ननु मनसोऽणुत्वपक्षे कथं मन्दोऽपि वु. (भु)सितः शब्दो गृह्यते नान्यः। न च शब्दविशेषवुभुत्सैवेतरग्रहप्र. तिबन्धिका बु(भु?)त्सितशब्दग्रहमामग्येव वा बलवतीति वाच्यम् , तथापि रूपादिसकलबुभुत्सया परस्परप्रतिबन्धादज्ञानस्य बुभुत्सा. धीनसामग्रीबलवत्त्वात्सर्वविषयज्ञानस्य वापत्तेः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वादित्यत्र तात्पर्यम् । तावद्विषयकेति । न च एकदा तादृशनानाविष. यञ्चानाजनकत्वमपि कारणधर्म इति नेदं दृषणमिति वाच्यम् , त. थापि नियामकाभावस्य तादवस्थ्यात्। नाप्यदष्टमिति। यद्यप्यनन्यगत्या अदृष्टस्य नियामकत्वमिति सङ्कोचविकाशयोरस्तु स्वातन्त्र्येणादृष्ट नियामकं तथापि नियततादृश(१)सत्त्वे विभ्वेव मनोऽस्तु कृतमव [यव ?] कल्पनागौरवग्रस्तनावयविनेति भावः । पञ्जवुभुत्सयेति । तथा च तत्काले दृष्टो व्यासङ्गो न स्यादिति भावः । तथापीति । यद्य. पि मनोऽणुत्वपक्षे सर्वविषयज्ञानोपादानमयुक्तं तथापि नन्वित्यादि. ना तटस्थेनोभयं प्रत्याक्षेपे कृते न च शब्देत्यादिना उभाभ्यामेव सि. (१) ततादृशादृष्टस।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३९ : विच्छेदलक्षणयोर्विभुत्वे व्याकोपात् । दृष्टसाकल्येऽदृष्टवैगुण्य(१). स्याप्यसम्भवात् । अदृष्टाभावस्य दृष्टसाकल्यविरोधात् । अन्यथा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽदृष्टविलम्बादेव ज्ञानविलम्बः स्यादित्यत आह-दृष्टेति । अदृष्टस्य दृष्टोपहारप्रयोजकतया दृष्टसाकल्ये तद्विलम्बाकल्पनातू, न हि दृष्ट. साकल्यमदृष्टविलम्बश्चेति सम्भवतीत्यर्थः। अन्यथेति । यदि दृष्टसाक- न्यायलीलावतीप्रकाशः अथात्मनःसंयोगे विशेषः कार्योन्यः किञ्चिच्छब्दग्रहे हेतुस्त दन्यशब्दग्रहे प्रतिबन्धकश्चेति तत्र वैभवेऽपीन्द्रियमनःसंयोगवि- शेषाद्यासङ्गोपपत्तेः। अत्राहुः । यद्यपि वुभुत्साप्रणिधाने शब्दमा. ऋग्रहे न सहकारिणी न वेतरग्रहप्रतिबन्धके तथापि नानाशब्द- समवायदशायां श्रोत्र यः शब्दग्रहस्तत्र तयोस्तथाभावः, तथैव तयोरन्वयव्यतिरेकात् । न च वैभवऽदृष्टाभावात्कार्यव्यतिरेकः त. दितरसाकल्ये तस्यापि सत्वादित्याह - दामातल्य इति । एतच्च का- यविशेषं ज्ञानमधिकृत्योक्तम् । कचित्कार्य प्रसाकल्येऽप्यदृष्टविल- म्बात् विलम्बः । अन्योति । सामन्या इति पञ्चमी । सामप्रथा यामलीलावताप्रकाश विति. द्धान्तिते उभयोपालम्भायैवेयं फक्किका । तत्र च रूपादीत्यणुत्ववा. दिन प्रति वुभुःसाधीनत्यादि विभुत्ववादिनं प्रतीति द्रष्टव्यम् । अक्षा- नं स्यादिति शेषः । तटस्थ एव तर्हि वैभवपक्षोऽपि सम्यगेवेत्यणुत्व. वादिनं प्रत्याह-वैभवाति । यद्यपि मनसो विभुत्वे श्रोत्रमनःसंयोगे विशेषाभावः, तथापि तत्र शरीरमनःसंयोग कर्णशकुलीमनःसं. योगे वा विशेषः फलवत्कलपनीय इति भावः । तथापीनि । त्वयापि तत्रानन्यगत्या तथैव स्वीकारादिति भावः । यद्यप्येवं चुभुत्साविशे षमादाय वैभवपक्षऽपि व्यासङ्ग उपपादयितुं शक्यते तथापि सूचीस- पीदिवेधोत्कटविषयसभिकर्षे व्यभिचारान तस्यापि नियामकत्वमिति मिश्राः । वस्तुती लाघवासंयोगत्यमेव व्यजन्यतावच्छेदकमित्यज संयोगनिरासे मारममनःपयोगाभावादममवायिकारणामाव सुखा. देरुत्पतिर्न स्यावित्येव समीची विभुत्ववाधकामिनि दिक् । कच. MaruwHATTIMRAY 14 MINT KAMANEMA Media/IAN ·३४० न्यायलीलावती सामग्रयाः फलानुमानस्य शक्तेश्वासिद्धि(१)प्रसङ्गात्। न च देशका- लादयोऽप्युपाधयः। सर्वसहकारिविरहे मनसोऽप्यसिद्धेः। आत्म- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ल्येऽप्यदृष्टविलम्बात् कार्याविलम्बः, तदाऽन्त्यतन्तुसंयोगेऽपि पटो न जायेत सामग्रयां सत्यामपि कदाचिन कार्य जायतेति सामग्रथ. पि कार्य व्याभिचरेदिति तया कायं नानुमीयेतेत्यर्थः । करतलान लसंयोगे सत्यपि दाहाभावस्य कदाचिदृष्टाभावादेवोपपत्तौ शक्ति- कल्पना न स्यादित्याह-शक्तेश्चेति । ननु देशकालोपाधीनां मध्ये क स्यचिद्विरहाज ज्ञानानुत्पत्तिरतो व्यासङ्गसुस्वापावुत्पत्स्येते इत्याश- झ्याह-न चेसि । न च देशकालादय उपाधयः यद्विलम्बात् कार्यवि- लम्बः स्यादिति शेषः। सर्वसहकारीति । सर्वसहकारिविरहे शङ्ख्यमाने मनसोऽप्यसिद्धिरित्यर्थः । मनोव्यतिरेकप्रयुक्त कार्यव्यतिरेको यदि भवेत्तदा मनसः सिद्धिः स्यात्तथा च मनसो व्यतिरेकोऽन्यथासिद्धो यावता सहकार्यन्तरव्यतिरेकादेव तदानीं कार्यानुत्पत्तिसम्भवा. दिति भावः । मनोवैभवादिना आत्ममनःसंयोगो नित्यो वक्तव्यस्त. न्यायलीलावतीप्रकाशः दृष्टादृष्टसमूहरूपतया यावष्टसमवधानेऽप्य दृष्टाभावसम्भावनया सामग्रीतः कार्यानुमानं न स्यादित्यर्थः। शक्तश्चेति । परं प्रति वि. रोधप्रदर्शनम् । दृष्टकारणसाकल्ये सत्यप्यदृष्टाभावादेव कार्याभा- वापपत्तेः कुतः शक्तिकल्पनमित्यर्थः । ननु ज्ञानोत्पत्तिं प्रति देशका- लादीनां प्रयोजकत्वादुपाधित्वं ततस्तभावादेव सुषुप्त्याधुपपत्ति- रित्याशक्य निराकरोति-न चेति । किञ्च मनोवैभवे अजः संयोग आ- त्ममनसोर्वाच्यस्तत्र च बाधकमस्तीत्याह-आत्ममन इति । तथा चान्य तरकर्मजसंयोगानुरोधान्मूतत्वं मनसो वाच्यामित्यर्थः । नन्वाकाश. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दिति । परमाणुकर्मस्थल इत्यर्थः । सामग्रीत इति । दृष्टकारणसमुदायादि. त्यर्थः । मूलेऽपि सामग्रीपदं तत्परमेव । दृष्टादृष्टेत्यादि तु वस्तुतःसा. मग्रीनिरुक्तिः । ननु नैयायिकानां चेदमनिष्टमत आह-परमिति । मनसो (१) शकेश सिद्धिप।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण सविवृतिप्रकाशोद्भासिता मनोयोगस्य च संयोगत्वेनानित्यत्वात् । अन्यथा विभागस्यापि नित्यतापत्तावपसिद्धान्तात् (१) । नित्यत्वे च संयोगस्यापि सम- वायत्वेन रूपादीनामपि संयोगित्वात् विभागित्वे(२)पृथगुपलम्भ- प्रसङ्गः । अयुतसिद्ध्या विशेष इति चेन्न, अजसंयोगव्याघातात(३)। संयोगत्वेन विशेष इति चेन्न, तस्य नियामकं विना नियत देश]. । । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्राह-आत्मेति । अन्यथेति । संयोगो यदि नित्यः स्यादित्यर्थः। दोषान्त- रमाह-नित्यत्वे चेति । नित्या प्राप्तिः समवाय इति तल्लक्षणादिति भावः । न चेदेवं तदा रूपादिसमवायोऽपि संयोगः स्यात् । तथा च रूपा. दीनां संयोगित्वेन विभागित्वापत्ती द्रव्याद्रूपं पृथगुपलभ्यतेत्यर्थः । ननु रूपरूपिनोविद्यमानयोरसम्बन्धित्वं पृथगेव सत्त्वं पृधगाश्रयाश्र. यित्वं वा । युतसिद्धिर्नास्ति । तथा च कथं पृथगुपलम्भः स्यादित्याह- अयुतसिद्धथेति । यद्वा अयुतसिद्धयोर्नित्या प्राप्तिः समवायोऽन्यत्र तु सं. योग इत्याह-अयुतसिद्धयति । विशषः संयोगसमवाययोरिति शेषः । असम्बद्धयोर्वर्तमानत्वं युतसिद्धिस्तदभावो ह्ययुतसिद्धिस्तथा चा. स्ममनसोरसम्बद्धयोर्विद्यमानत्वाभ्युपगमे कुतः संयोगोऽयमज इत्या- ह-नेति । ननु विभुनोरन्योऽन्यं समवायाभाव संयोग एव स्वीकत- व्य इत्याह-संयोगवति । नित्यसंयागे संयोगत्वं जातिरेव नाभिव्यञ्चक विना सिध्येत्तथा च पुनरविशेष एव समवायेनेत्याह--नेति । तथा न्यायलीलावतीप्रकाशः मात्मना संयुज्यते द्रव्यत्वादित्यजः संयोगः सिदित्यत आह--अ- न्यथेति । तत एवाजविभागसिद्धेस्तदैव तेन संयुज्यते विभज्यते चेति विरोध इत्यर्थः । नित्यत्वे चेति । नित्या प्राप्तिः समवाय इतिलक्षणाक्रा. न्तत्वादित्यर्थः । अयुतसिद्धथेति । रूपरूपवतोरसम्बद्धयोरसत्त्वमिति न पृथगुपलम्भ इत्यर्थः । अजेति । आकाशात्मनोरसम्बद्धयोरसत्त्वे कुतो न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाच्य इति । आत्मविभुत्वस्य प्रामाणिकत्वादिति भावः । तत एवेति । नित्यद्रव्यत्वादित्यर्थोऽन्यथा घटादौ व्यभिचारापत्तेरित्यन्यत्र वि. । । (१)पसिद्धान्तता। (२) संयोगित्वे विभागित्वात् पृथ० । (३) गाभावात् ।

·३४२ न्यायलीलावती व्यङ्गयत्वानुपपत्तेः । अत एव यौगपद्यप्रत्ययाभिमानः(१)। गोधा. भुजगादौ तु वेगवत्खगाभिघातेन नानादेहावयवाश्रितवेगवत्प्राण- पवनसंयोगादेव क्रियोत्पद्यते । अतिरिक्तत्व(२) च न सिद्ध्येत् । श्रोत्रवद्गगनेनैव कृतार्थत्वादिति । आत्मान्तरेण वेत्युपरम्यते । (इति) मनः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां द्रव्यविचारः । (३) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चान्यतरकर्मज एवात्ममनसोः संयोग इति मनो मूर्त तस्यावयव. कल्पना च गौरवपराहतेत्यर्थः । तथा च पादे मे सुखं शिरसि वेद नति योगपद्यप्रत्ययो मनस आशुसञ्चारनिबन्धनो भ्रान्त इत्याह-- अत एवेति । गोधेति । तत्र नानाशरीरावच्छेदेन यदि चेष्टा भवेत्तदा मन- सो वैभवं कल्प्येतापि न त्वेवं किन्तु वेगवत्खगाद्यभिघातात् प्राणे वेगोत्पत्तिगवत्प्राणसंयोगाच्च नानाभुजगादिशरीरावयवावच्छे. देन क्रियेत्यर्थः । किश्च मनो यदि विभुः स्यात्तदा तदन्तःकरणमष्टद्र व्यातिरिक्तं न सिद्ध्येत् गगनावच्छिन्नदेहावयवविशेषेणैव तदन्यथासि. द्धरित्याह-अतिरिक्तमिति । नन्वाकाशस्य शब्दग्राहकत्वात् कथं तेना. न्यथासिद्धिः । तथा च सर्वविषयकमन्तःकरणमवश्यं कल्यनीयमत आह-आत्मान्तरेण वेति । सुखादीनां च नाणुमात्रदेशदेशता विभुका- Uणामसमवायिकारणावच्छिन्ने उत्पद्यत एवेति नियमो न तु तद. न्यायलीलावतीप्रकाशः उजः संयोग इत्यर्थः । तस्येति । समवायलक्षणाक्रान्तत्वेन संयोगत्वा- भावादित्यर्थः । गोधेति । यद्यपीतरचेष्टावदस्या अपि प्रयत्नवदात्म संयोगोऽसमवायिकारणं न तु प्राणसंयोगस्तथापि कायब्यूहवदनन्य- गत्या मनोना(ना?) त्वेनैव तदुपपाद्यमिति सम्प्रदायविदः । अतिरिक्त न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्तरः । सम्प्रदायविद इति । वस्तुतस्तादृशभुजगादिक्रियायां चेष्टात्वमेव (१) प्रत्ययोऽभिमानः। (२) अतिरिक्तमिति प्रकाशादिसम्मतः पाठ । (३) इति न्यायलीलावत्या द्रव्यपदार्थोपवर्णनम् । - Musha witya ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४३ संख्या तावनैकादि(१)व्यवहारहेतुत्वेन भिद्यते । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वच्छिन्न एवेति नियम इति भावः। इति महामहोपाध्यायमिश्रश्रीभवनाथात्मजमहामहोपाध्यायसन्मिश्र- श्रीशङ्करकृती लीलावतीरहस्ये द्रव्यपदार्थः समाप्तः । द्रव्यपदार्थनिरूपणानन्तरमवसरप्राप्तं गुणनिरूपणम् । तत्र गुणत्वं पूर्वमेव साधितं रूपादीनां चतुर्णा विप्रतिपत्तेरभावात्तदुल्लंय सख्यां निरूपयति-संख्येति । संख्या इतरेभ्यो भिद्यते एकध्यादिव्यवहारजन. न्यायलीलावतीप्रकाशः चेति । विभुमनःपक्ष इति शेषः । इति श्रीलीलावतीप्रकाशे द्रव्यपदार्थः । गुणत्वस्य प्रागेव साधनाद् गुणेषु रूपादिचतुर्णी सुगमत्वेन ता. नुपेक्ष्य संख्या विवेचयति-संख्या तावदिति । ननु संख्याया गुणत्वमासिद्धं वस्तुमात्र एवैकादिव्यवहारात् गौणमुख्यभावस्य च दुर्निरूपत्वात् द्वि. स्वादश्चापेक्षाबुद्धिव्यङ्ग्यत्वात् । ततः पदार्थान्तरमेवेति केचित्। तन्न, द्वि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नास्ति तत्प्रत्यक्षस्य च कारणबाधेन भ्रान्तत्वादित्येव समाधानम् । इति महामहोपाध्यायश्रीभगीरथविरचितायां लीलावती. प्रकाशिकायां द्रव्यपदार्थः सम्पूर्णः । ननु द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन सुखवद्गुणत्वमनुमेयमित्यत आह --द्वित्वादेश्वेति । तथा च हेतुरेवासिद्ध इति भावः । पदार्थान्तरमिति । नित्यमिति शेषः । अत एव किञ्चैवं नित्यमित्यादिग्रन्धः सङ्गच्छते । द्वित्वादीति । अपेक्षावुद्धिः समूहालम्बनात्मकबुद्धिविशेषः । तथा च सिद्धनानेन गुणत्वं साधनीयमिति भावः । यद्वा एतदनुमानेन नित्य बाधे गुणे तयवहारो गौण एव वाच्यस्तस्य जन्यधर्मानाश्रयत्वादिति किं पदार्थान्तरकल्पनयोते भावः। अत्र चरमाभिप्रायपक्षे बुद्धिजन्य. (१)कवादिव्य।

·न्यायलीलावती । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कत्वादित्यत्र एकत्वादिपरार्द्धपर्यन्तव्यवहारहेतुत्वं नैकस्या अपि सं. ख्याया इति स्वरूपासिद्धिः । प्रत्येकव्यवहारहेतुत्वं च भागासिद्धमि न्यायलीलावतीप्रकाशः वाद्यपेक्षाबुद्धिजन्य कार्यत्वे सति नियमेनैकप्रतिपत्तृवेद्यत्वात् न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मित्वेव साध्यम् । अपेक्षेति । पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यानर्वचनमत एव सुखविशेषे न व्यभिचारः । यद्यप्येवं जन्यत्वमात्रमेव साध्यमुचितं तथापि जन्यत्वेऽपि बुद्धिव्यङ्ग्यत्वमस्त्विति शङ्कानिरासाय बुद्धिग्रह णम् । प्रथमाभिप्रायपक्षे तु तज्जातीयत्वं लाध्यमतो नोक्तव्यभिचारः। कार्यत्वे सतीति । समवेतत्वे सतीत्यर्थः । तेन नान्यतरासिद्धिः । एवं गोत्वादावेव व्यभिचारवारणाय नियमेनति । एकमात्रलौकिकप्रत्य. क्षविषयत्वादित्यर्थः। तेनानुमानादिना नानापुरुषवेद्यतया नासिद्धिः। अत्र सत्यन्तमात्मनि सुखादिमागभावे च व्यभिचारवारणाय । ताव. मात्रं च जातो व्यभिचारीत्युत्तरदलम् । न चापेक्षाबुद्धिजन्यत्वसा. ध्यपक्षे शानादौ व्यभिचारः, समूहालम्बनत्वनियतकारणताप्रतियो. गिककार्यताश्रयत्वस्य साध्यत्वादन्यथा गुणत्वव्याप्यत्वलाभादि. ति वाच्यम् , नियमेनेत्यस्यावश्यकतया इतरव्यवच्छेदेन चेत्यर्थ एकमात्रपुरुषलौकिकसाक्षात्कारविषयताव्याप्यजातिमत्त्वस्य हेतौ (१)लाभात । तादृशीच जातिः पक्षे शरीरजन्यतावच्छेदिका द्वित्व स्वादिव्याप्या घटत्वादिवदभ्युपेयेति नासिद्धिः । अन्यथा द्वि. त्वस्य लौकिकसाक्षात्काराविषये ईश्वरापेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वे स. सत्वादसियापत्तेः। न च लौकिकेत्यायेव समीचीनं शरीरविशे- प्रवृत्तिचत्रत्वादिजातिमादाय व्यभिचारात् । न च. गर्भोत्पन्न कामश- रीरे तन्मात्रसाक्षात्कारविषये तथापि व्यभिचार इति वाच्यम्, पुरु- पान्तरीयसाक्षात्कारयोग्यत्वस्य मात्रपदेन लाभात् । सत्यन्तं चात्म न्येवसुखसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमादाय व्यभिचारवारणाय। प्रागभावादिनति चातद्गुणसंविज्ञानबहुब्रीहिः । हेतुश्चायं स्वमतेन । परेण द्वित्वस्यानेकवेधताभ्युपगमात् । कर्मसमूहरूपनृत्यदर्शनजन्य. जातीयसुखमादाय अणुमात्रस्य चात्र दृष्टान्तत्वमिति दिक् । (१) इतोला ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४५ तस्य समुचितस्य(१) स्वरूपासिद्धेः। विपरीतस्य भागासिद्धेः। गणनासाधारणकारणत्वादिति चेन्न, एकद्विच्यादिज्ञानविषयत्वे पू- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः। इदं संख्यातमिति शानं गग(ण?)नाविषयतया च तदसाधारण- कारणत्वात् संख्या इतरेभ्यो भिधत इत्यत आह--गणनेति। पुर्वदोषादिति । समुदितमानजनकत्वे स्वरूपासिद्धेः प्रत्येकज्ञानजनकत्वविवक्षायां भागासिद्धरित्यर्थः । संख्यातत्वेन ज्ञानं विवक्षितमिति यदि तदाऽन्यो न्यायलीलावतीप्रकाशः सुखवत् । कार्यत्वेन विशेषणान्न ज्ञानप्रागभावादिना व्यभिचारः।न चाप्रयोजकत्वम् , अपेक्षाबुद्धत्विादिव्यञ्जकत्वे द्वित्वादिसंयोगावभा. गानामन्यूनानतिरिक्तदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां प्रतिनियतव्या. कव्यङ्ग्यत्वानुपपत्तेः । किञ्चैवं नित्यमनेकसमवेतमिति सामान्यलक्ष. णयोगात् सामान्यरूपतैव स्यात् तत्र च बाधकं वक्ष्यति । तस्येति । आदिशब्दवाच्यकप्रकारानिरुक्तेरेकादित्वस्यैकस्याभावान्मिलितका. दिव्यवहारहेतुत्वे तस्य प्रत्येकमभावात् स्वरूपासिद्धिः, एकैकव्यव हारहेतुत्वे च भागासिद्धिरित्यर्थः। ननु संख्याज्ञान प्रति विषय त्वेनासाधारणकारणत्वं भेदकं स्यादित्याह--गणनेति । गणना होकत्वा. द्यवच्छिन्नत्वेन ज्ञानं तत्र च समुच्चितासमुच्चितत्वपक्षयोः पूर्वोक्त. दोष इत्याह-एकेति । ननु संख्याज्ञानमात्रं विवक्षितमित्यत आह- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः कार्यत्वेनेति । समवेतत्वेनेत्यर्थः । न चेति। तथा चासिद्धिरपि नेति- भावः । अपेक्षाबुद्धरिति । अपेक्षाबुद्धय॑ञ्जकत्वे द्वित्वादीनां प्रसक्तस्य प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वस्यानुपपत्तेः प्रमाणबाधादित्यर्थः । ननु संयोगे गृह्यमाणे द्वित्वग्रहनियमात्प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वाभावोऽस्त्ये वेति चेत् , न, अपेक्षाबुद्धेः स्वभावत्वेन संयोगनहेऽपि द्वित्वान. हात् । नन्वन्यूनानतिरिक्तदेशत्वमवच्छेदकमादायापि वाच्यमन्य थोक्तनियमस्य नानापुरुषकर्मा( ? ) वच्छिन्नशब्दयोरेव व्यभि- चारात् । तथा च नोक्त दोष इत्यरुचेराह-किञ्चति । कारणप्रक्रमोत्प. (१) समुदितस्य । ४४न्या० ·न्यायलीलावती र्वदोषात । संख्यामात्रत्वे तस्यैवासिद्धेः । संख्याजातीयं तदिति चेन्न, . जातेरप्यसिद्धः । गणितशब्दप्रयोगात्तत्सिद्धिरिति चेन्न, हस्ततुलादिपरिमितदीर्घादिपरिमाणगुरुत्वयोः परिमितव्यव- , न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽन्याश्रय इत्याह-संख्येति। गग(ण?)नासाधारणकारणत्वं संख्याजातीयः त्वमेवोक्तं तश्च सर्वसंख्यासाधारणमतो न पूर्वदोष इत्याह-संख्याजा. -तीयेति । संख्याजातीयत्वं हि संख्यात्वजातियोगित्वं यदि तत्राह-जा. तेरपीति । पूर्वभदकापेक्षया अपिशब्दः । इदं गणितमिदं गणितमित्यनु. गतप्रत्ययः प्रयोगश्च जात्यधीन इति तत् सिद्धिरित्याह-गणितेति । गणित प्रयोगों जातिनिबन्धनः साधारणप्रयोगत्त्वात् गवादिप्रयोगः वदित्यत्रानकान्तिकत्वमाह-हस्तेति । हस्तादिपरिमितदीघांदिपरिमा- णतुल्यपरिमितगुरुत्वयोरित्यन्वयोऽत्र विवक्षितः ! तथा च साधारण- प्रयोगस्याप्यस्य नैकजातिनिबन्धनत्वमित्यनेकान्तः। संख्याया इतर. न्यायलीलावतीप्रकाशः संख्यामात्रत्वं इति । ज्ञानेऽपि विषय एघ विशेषकः, न च संख्यामा कि ञ्चिदनुगतमस्तीत्यर्थः। ननु संख्यात्वं जातिस्तथा स्यादित्याह-संख्या- जातीयमिति । संख्येत्यनुगतव्यवहारात्तदप्यसिद्धमित्याह--जातरिति । नन्धकादौ संख्यातमित्यनुगतव्यवहारात तत् स्यादित्याह--गणितेति । परिमाणगुरुत्वसाधारणैकजाति विना परिमितव्यवहारवत् संख्यातव्य. वहारः स्यादित्यत आह-हस्ततुलेति । यथासंख्यमन्वयात् हस्तपरिमि- तदीर्घादिपरिमाणे तुलापरिमितगुरुत्वे चेत्यर्थः। पूर्वेषां सर्वेषां वि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नमेव द्वित्वमितिमतमिदानीमप्रकृतमेवातः प्रकृतं नित्यत्वमेव ख- ण्डितम् । मिश्रास्तु उत्पत्तावन्वयव्यतिरकयोरभिव्यक्ती संचा(सा?)रे घटो त्पत्तिरपि न सिचेत् । न च तत्र नाशप्रत्ययानुरोधादुत्पत्तिसिद्धिः। एकघटापसारणानन्तरं द्वौ नष्टाविति प्रतीतेरत्रापिद्वित्वध्वंसविषयायाः सत्त्वात् । विशेष्यवति विशिष्टध्वंसे प्रतीतेविशेषणध्वंसविषयत्वादि. ति दूषणं व्यङ्ग्यत्वपक्षे वदन्ति । पूर्वेषामिति । गणनासाधारणकारणत्वा. दीनामित्यर्थः । व्यभिचरितो व्यतिरेकी विरुद्ध इत्याशयवानाह--वि- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३०७ हार(२)वदुपपत्तेः । विपक्षादव्यावृत्तेश्च । एकत्वद्वित्वादीनां(२) सामान्यरूपत्वेनैवोपपत्तेः । न च परापरभावानुपपत्तिः । अ- न्युनानतिरिक्तव्यक्तिकत्वात् । न च [भेदे] मानाभावः । वि- चित्रबुद्धिवेद्यत्वात् । न च सदा द्वित्वावगतिः । विशिष्टबुद्धि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेदसाधकत्वेन शङ्कितानां हेतूनां विरुद्धत्वमाह-विपक्षेति । इतरभेदे साध्ये सामान्यस्यापि विपक्षत्वात् । तदेव स्फुटयति-एकत्वेति । एक त्वद्वित्वादीनां परापरभावानुपपद्यं न जातिरूपत्वमित्याह--न चेति । कृतकत्वानित्यत्वयोरिव समानव्यक्तिकतयैव परापरभावोपपत्तिरि- त्याह-अन्यूनेति । तर्हि घटत्वकल सत्ववदेकमेव एकत्वादि स्यादि. त्याह--न च मानति । भेद इति शेषः । बिलक्षणबुद्धिवेद्यत्वादेव एक- त्वद्वित्वादीनां भेद इत्याह--विचित्रेति । ननु द्वित्वं यदि जातिः स्यादे. कस्यामपि व्यक्तौ बुध्येत गोत्ववादित्याशङ्याह-न चेति । यद्वा ननु यदि द्वित्वादिकं सामान्यं स्यादपेक्षाबुद्धिव्यङ्गं न स्यादित्यत आह- न चेति । यद्वा यदि द्वित्वादिकं सामान्यं स्यादिन्द्रियापातमात्रवेद्यं. न्यायलीलावताप्रकाशः रुद्धत्वमाह-विपक्षादिति । विपक्षात्सामान्यात् द्वित्वादीनामव्यावृत्ते रित्यर्थः । तदुपपादयति-एकत्वादीनामिति । तेनैकमिदमेकामदामत्यनु- गतीरप्युपपद्यते । न च संख्यागतसामान्येन परम्परासम्बन्धात्तदुः पपत्तिः साक्षात्सम्बन्धे बाधकाभावादिति भावः । न चेति । एकत्वद्वि- त्वादीनां परस्परमिति शेषः । भेदे मानाभावो ह्यन्यूनानतिरिक्त- वृत्तिजातो बाधकमतस्तदेव दूषयति-न चेति । ननु बुद्धित्वादीनां जातिरूपतायामिन्द्रियापातमात्रणकत्ववत् द्वित्वाधप्यवगभ्येतेत्याश- क्ष्य निराकरोति-न चेति । विशिष्टबुद्धिरपक्षाबुद्धिविशेषः । ननु सं. स्थानानभिव्यङ्ग्यकार्यद्रव्यवृत्तिजातीनां समवायिकारणवृत्तित्वनिय. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः रुद्धत्वमिति । अव्यावृत्तेरभेदादित्यर्थः । तथा च सामान्यगत्वेन पूर्व- हेतूनां व्यभिचार इति भावः । संस्थानेति । घटत्वात्मत्वरूपत्वेषु व्य (१)व्यवद्दतिवः। (२) एकत्वादीनामिति प्रकाशसम्मतः पाठः । -- ·३४८ न्यायलीलावती व्यङ्गयत्वात् , योनिसम्बन्धबुद्धि(१)ब्राह्मणत्ववत् । न चैकजाती- यकारणानानाजात्यभावः । कारणेष्वपि तज्जातिसत्त्वात् सत्ता- वत् । अन्यथा सदिति व्यवहारात्सत्त्वमपि गुणान्तरं स्यात् । गुणेष्वेक(२)त्वबुद्धिवत् सत्प्रतीतिरपि भ्रान्त्यैव(३) स्यात् । बाधकामावस्त्वेकत्वादावपि तुल्य एव । मैवम् । द्वित्वादिकं न सामान्य एकैकशः स्वोपरक्तव्यवहार(४)जनकत्वात् । संयोग- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्याह--न चेति । अत्र सर्वत्र व्यभिचारमाह-योनीति । यद्यपि सर्गादौ योनिसम्बन्धव्यङ्ग्यत्वं नास्ति तथापि षटकम्माचरणव्यङ्गय. स्वमनेनोपलक्षितम् । परमतेन वा एतदुक्तम् । ननु कपालद्वयारब्धे घटे द्वित्वादिसामान्य बद्धतन्तुके च द्वित्वं कथं स्यात् द्रव्यत्वसा- क्षाद्याप्यजाते: कारणगताया एव कार्ये वृत्तरित्यत आह-न चेति । द्वित्वत्रित्वादीनां सर्वासामपि जातीनां कारणेष्वपि भावान्मेष इत्या. ह-कारणेष्वपीति । अन्यथेति । अनुगतप्रत्ययस्यापि गुणाधीनत्वे इत्यर्थः । ननु सत्ता चेद् गुणस्तदा गुणादौ नानुभूयेतेत्याशङ्कयाह--गुणेष्विति । बाधकाभाव इति । सत्ताया जातित्व इति शेषः। द्वित्वादिकमिति । घटद्वि न्यायलीलावतीप्रकाशः मान्न घटादौ द्वित्वादिजातयः स्युरित्याहन चेति । नानाजातिरेकत्व- द्वित्वादिका । रत्नत्वब्राह्मणत्वादी व्याभिचारः स्फुटत्वादुपेक्षितः । अन्यथेति । यद्यनुगतव्यवहारविषयत्वेऽप्येकत्वादीनां गुणत्वं तदेत्यर्थः । न च सत्ताया गुणत्वे गुणादौ सदिति बुद्ध्यभावो बाधकमित्याह-गुणे- ग्विति । बाधकामावस्त्विति । बाधकाभावः सत्ताया जातित्व इत्यर्थः। एकैकश न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः भिचारधारणाय विशेषणानि । प्रत्यक्षत्वमपि जातिविशेषणमतोम चक्षुष्टादौ व्यभिचारः। एकत्व द्वित्वादिति । तथा च कपालादिवपि तजातिसत्त्वादिष्टापत्तिरितिभावः। रत्नत्वेति । संस्थानेत्यादिव्याप्त रिति शेषः । अयं च व्याभिचारो यथाश्रुते । यदा तु योग्यसंस्थाना- (१) सम्बन्धवेद्यवा० । सम्बन्धबुद्धिव्यङ्गया। (२) गुणेषु वेकत्व। (३) प्रान्तव। (५)व्यवहाराज०॥ ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता वत् । अन्यथा घट इतिवदेकत्रैवायं द्वावयं च द्वाविति प्रतीतिः .. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वं न घटवृत्तिजातिः घटेन्द्रियसन्निकर्षे सत्यपि स्वविशिष्टप्रत्यया- विषयत्वात् संयोगवत् । यद्वा घटपटद्वित्वं न घटवृत्तिजातिः पटे- न्द्रियसन्निकर्ष विना अज्ञायमानत्वात् नियमतः पटेन्द्रियसान्निकर्षा- धीनज्ञानत्वात् घटपटसंयोगवदिति मानार्थः । अत्र विपक्षबाधकमा. ह-अन्यथेति । यदि घटपटद्वित्वं घटजातिः स्यात् पटेन्द्रियसन्निकर्षः न्यायलीलावतीप्रकाशः इति । 'स्वोपरक्तः स्वविशिष्टः । व्यवहियतेऽनेनेनेति व्यवहारो ज्ञानम्। तेन प्रतीतिः स्यादित्यग्रिमग्रन्थेनाविरोधः। द्वित्वादीनां स्वोपरक्तव्य- वहाराजनकत्वं स्वरूपासिद्धमित्यत उक्तं एकैकश इति । प्रत्येक स्व. विशिष्टज्ञानाजनकत्वादित्यर्थः । ननु स्वशब्दो यदि वस्तुसामान्यपर. स्त_सिद्धिः, अथ द्वित्वपरस्तदा घटत्वादिनाऽनेकान्तिकम् । अथैत- घटद्वित्वं नैतद्धट सामान्यं एतद्धटान्यद्रव्याविषयप्रतीत्याविषयत्वात् संयोगवत् । न चाप्रयोजकत्वम् , यद्येतद्घटद्वित्वमेतद्घटसामान्य स्यादेतद्घटमात्रन्द्रियसनिकर्षवेद्यं स्यादिति विपक्षे बाधकादित्यु. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः व्याप्यकार्यद्रव्यवृत्तिजातीनामिति तदर्थः, तदा नेदं दूषणम् । न चैवं घटपटादिद्वित्वे आपादकाभावः । परमाणुघटोभयवृत्तित्वे आपा- दनेन समीहितसिद्धेरिति मिश्राः । प्रत्येकमिति । न चैवमसिद्धवाच(र?) कतया व्यर्थता अखण्डाभावत्वादिति भावः। असिद्धिरिति । द्वित्ववि- शिष्टप्रत्ययस्य रूपद्रव्यत्वविषयतानियमाद् द्वित्वस्य च तजनकत्वात् । रूपादीनां च प्रत्येकपर्याप्तत्वादिति भावः । अनैकान्तिकमिति । इदमुपः लक्षणम् , द्वित्वस्थ द्वित्वस्वभाव(१)स्वज्ञानेषु प्रत्येक विशिष्टप्रत्यय- जनकत्वादसिद्धिरपि द्रष्टव्या । इदमपि दूषणं प्रथमपक्षे द्रष्टव्यम् । एतद्धटेति । द्वित्वसामान्यपक्षतायामेतघटवृत्तित्वाभावमादाय सा- ध्यपर्यवसानादभिमतासिद्धिरित्येतद्धटेति । पटत्वे व्यभिचारी मा. भूदिति साध्ये एतद्धटेति । घटत्वे ब्यभिचार इति हेतोरेतद्घटान्ये. ति । घटत्वविषयतावश्यकतामादाय स एव व्यभिचार इति नद्धय. : । (१) द्वित्वत्वस्वाभावस्वज्ञा०।

·३५० न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः च्यते तदपि न घटत्वादिसामान्यस्यापि घटान्यद्रव्याविषयकप्रती. त्यविषयत्वात् घटादेः स्वावयवाविषयसाक्षात्काराविषयत्वात् । त र्कोऽपि शिथिलमूलः, घटत्वसामान्यस्यापि शरीरेन्द्रियसन्निकर्षेन्द्रि- यार्थावयवसन्निकर्षव्यङ्ग्यत्वात् । न च घटद्वित्वं यदि घटसामान्य स्यात् घटतदवयवान्यद्रव्याविषयकसाक्षात्कारविषयः स्यादिति वा. च्यम् , विपर्ययापर्यवसानात् । तथा हि घटद्वित्वं घटसामान्यं न घट. तदद्वयवान्यद्रव्याविषयकसाक्षात्कारविषयत्वात् इति घटतदवयव. वृत्तिद्वित्वे वैशेषिकारणां स्वतोऽसिद्धम् । अत्राहुः--द्वित्वातिरिक्तगु. णाविषयो द्वित्वप्रत्ययः गुणविषयो द्वित्वप्रत्ययत्वात् द्वौ रूपचन्ता विति प्रत्ययवदिति । न चाप्रयोजकत्वम् । एकत्वाद्यपेक्षया द्वित्वा. दावतिशयस्य द्वित्वादिसामान्येनानुपपत्तेः । एवं बहुत्वसंख्या गुण एब अल्पसंख्यावयवारब्धापेक्षया तदधिकवृत्तिबहुत्वारब्धे परि माणातिशयानुपपत्तेः, तस्यासमवायिकारणबहुत्वातिशयप्रयोज्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गर्भता । प्रतीतिश्चात्र लौकिकसाक्षात्काररूपा विवक्षितेति न गुणत्व. सामान्यलक्षणमादायासिद्धिरिति भावः । घटत्वादीति । तथा च तत्रैव हेतुर्व्यभिचारीति भावः । शरोरेन्द्रियेति। इदमुपलक्षणम् , अवयवेन्द्रि. यसंयोगस्यापि संयुक्तसमवेतसमवायघटकतया घटत्वव्यञ्जकत्वादि- त्यपि द्रष्टव्यम् । न च संयुक्तसमवेतसमवायस्य घटत्वग्राहकत्वे मानाभावः। रूपत्वकर्मत्वादिसाक्षात्कारे तस्य कारणतायां लाघवेन द्रव्यसमवेतसमवेतसाक्षात्कारत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वादिति भा. वः। अत्र च द्वितीयस्वाश्रयविषयकप्रतीत्यविषयत्वमनुमाने हेतुः । त चापरस्वाश्रयसन्निकर्षासहितसामग्रीवेद्यत्वमापाद्यमतो नोक्त दूषणद्वयावकाशः । न च तत्राप्युक्तक्रमेण द्रव्यत्वे पृथिवीत्वे च व्य. भिचार इति वाच्यम् , त्रसरेणुनिष्ठतया तत्प्रतीतेरपरतदाश्रयविष. यत्वा(१)नियमादिति प्रकारे सत्येव प्रकारान्तरमाह-द्वित्वातिरिक्तेति । एकत्वादीति । यद्यप्यत्रोत्कर्षोऽधिकदेशवृत्तित्वं न तु जातिरूपस्तच्च स. त्तादाविव न जातित्वबाधकम, तथापि व्यासज्यवृत्तित्वानुपपत्तिरेव विपक्षवाधिका। संयोगविभागादौ गुणे व्यासज्यवृत्तित्वस्य दृष्टत्वा- (१) विषयत्वनि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५१ स्यातू । जाते. प्रत्येकं समाप्तत्वात् (१) । एवं व्यवस्थिते [गणनव्य- वहारवाद एकत्व व्यवहारोऽपि गुणानुबन्धी(२) द्वित्वादिव्यवहा. रवत् । सत्तावन्दीग्रहस्तु मानाभावादेव(३) निरस्तः। संख्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विनापि ज्ञायेत घटत्ववादित्यर्थः। प्रत्येकपरिसमाप्तित्वादिति । एकव्यक्ति सन्निकर्षे ब्यत्यन्तरसन्निकर्षानपेक्षप्रत्ययविषयत्वादित्यर्थः । एवमिति। द्वित्वादीनामसामान्यत्वे व्यवस्थिते तदृष्टान्तेन एकत्वस्यापि असा. मान्यत्वं साधनीयमित्यर्थः । तदेवाह-एकत्वव्यवहार इति । एको घट इति शान्दो व्यवहारो गुणविषयकः गणितव्यवहारत्वात् द्वौ घटावि- ति घटव्यवहारवदित्यर्थः । सत्तापि तर्हि गुणः स्यादिति यदापादितं तत्राह-सत्तेति । सत्ताया गुणत्वे प्रमाणं नास्ति द्वित्वादीनान्तु गुणत्वे प्रमाणमुक्तं वक्ष्यते चेत्यर्थः । संख्यात्वं न जातिरिति यदुक्तं तत्राह न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वात् । बहुत्वस्य च सामान्यरूपत्वे तदनुपपत्तः । जातारति । अव्यासज्यवृत्त्याधारताप्रतियोगित्वादित्यर्थः। एवमिति । ननु गणनात्वं न संख्यात्वं जातिः, तदसिद्धेः, गणनशब्दवाच्यत्वं चातिप्रसक्तमि- ति। मैवम् । एकत्वान्यगुणाविषयिकैकप्रतीतिर्गुणालम्बना एकप्रती तित्वात् एको रूपवानिति विपक्षितत्वात् । सत्तावन्दीति । सत्ताया जा: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ज्जाती चादृष्टत्वात् । एवञ्चैकैकश इति मूलस्य व्यासज्यवृत्तित्वा- दित्यर्थो यथाश्रुतस्तु न सम्यगिति द्रष्टव्यम् । बहुत्वस्येति । द्वित्वादे- रित्यर्थः। इदं च द्वित्वेऽपि सामान्यरूपताबाधकम् , द्वित्वस्यापि घणुकपरिमाणासमवायिकारणत्वादिति स्मर्त्तव्यम् । एकत्वान्येति । न चाप्रयोजकत्वं परिशेषादकत्वस्य द्वित्वाद्यसमवायिकारणतया गुण- त्वप्रमितेरिति भावः । सत्ताया इति । सत्सदिनुगतमत्या द्रव्यत्वादीनि . (१) प्रत्येकपरिसमातित्वादिति कण्ठाभरणधृतः पाठः । (२)न्धी गणनन्यवहारत्वाद् द्वि०। (६ ) सत्तापदग्रहातु द्वित्वाभावादेव नि । सत्तानुबन्धी ग्रहस्तु माना ।

·३५२ न्यायलीलावती स्वजातिरपि गणितप्रयोगसाध्यैव । परिमाणगुरुत्वयोस्तु धर्माध. मवदुभयवृत्तिजात्यभावात् । एकत्वं तु न स्वरूपाभेदमात्रम् । एकमेकमित्यननुगमापत्तेः । यादृश्येक त्वं] संख्या समवैतीति चेन्न, जातेरपि विलयापत्तेः । सामग्रीभेद एव चासौ( । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जातिरपति । गणितशब्दप्रयोगः संख्यात्वजातिनिबन्धन एव वाच्योs. न्यथाऽव्यवस्थापत्तरित्यर्थः । परिमाणगुणत्वयोरैकजात्यं यदापादितं तत्राहु-परिमाणेति । परिमाणशब्दो गोशब्दवन्नानार्थो नैकजातिमपेक्षा ते अनुगतव्यञ्जकाभावादित्यर्थः । ननु तथापि घटादिस्वरूपभेदमा. त्रावलम्बन एकत्वप्रत्ययोऽस्तु किं संख्यया तद्गतजात्या वेत्यत आह-एकत्वन्त्विति । नन्वेकत्वसंख्याश्रयत्वेनाभिमता एव व्यक्तय एका कारानुगमं करिष्यन्तीत्याह-यादृशीति । तर्हि यासु व्यक्तिषु गोत्वं स. मवेतं तासामेव गवाकारानुगतर्मातसामर्थ्य किं गोत्वेनापीत्याह--नेति ननूभयत्र व्यक्तीनामेव कथं तथा सामान्यमङ्गीक्रियत(२)इत्यत आह- सामग्रीति । गवादिसामग्रीवैलक्षण्याधीनो गोव्यवहारस्तदा स्यात् न्यायलीलावतीप्रकाशः तित्वेनैव सिद्धगुणत्वसाधने धर्मिनाहकमानविरोध इत्यर्थः । जातिरपी- ति । अनुगतगणितप्रतीतरननुगतैकत्वादिनोपपादयितुमशक्यत्वा दनुगतं संख्यात्वम् । तच्च बाधकामावाजातिरेवेत्यर्थः। परिमाणगुरुत्व. योरिति । एतदुभयमात्रवृत्तिजातिग्राहकंन प्रत्यक्षं गुरुत्वस्यातीन्द्रिय- स्वात् । नापि कार्यैकत्वं लिङ्गं तदभावात् । तदभावेऽपि जात्यभ्युपग मे धर्माधर्मयोरप्येकजातिः स्वीक्रियेतेत्यर्थः। एक(त्व?)मिति । एकत्वस्य गुणत्वस्वीकारे तवृत्तिसंख्यात्वव्याप्यजात्याश्रयतयाऽनुगतप्रतीत्युः पपत्तिरिति भावः । यादृशीति । याशि नियामकविशेषवति एकत्व. समवायस्तादृशमेवानुगतं स्वरूपमेकत्वमनुगतधीहेतुरित्यर्थः । जाते. रपीति । तत्रापि व्यवस्थापकैनैवानुगतव्यवहारोपत्तेरित्यर्थः। सामग्री- भेद इति । असावकत्वसंख्यासमवायप्रयोजकः सामग्रीविशेषजनितं (१) भेद एवासी वि०॥ (२) सामान्य नाङ्गीक्रियते।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५३ विशेषः स्यात् । न चायं तत्र प्रत्ययः । तदननुसन्धानेऽपि जा. यमानत्वात् । ननु तथापि द्वित्वादिकं(१) न सिद्धयति, एकत्वसमुच्चय एव तद्व्यवहारोपपत्तेरिति चेन्न, विचारासहत्वात् । अयं हि समुच्चयमात्रे वा (२)व्यवहारः तद्विशेषे वा। नाद्यः। तस्यावै- चित्र्ये द्वित्वादि(३) व्यवहारवैचित्र्यविरोधात् । न द्वितीयः, विक- ल्पानुपपत्तेः । स हि समुच्चेतव्य[स्य] भेदाद्वा तदुपाधि(४) भेदाद्वा । नायः । एकतायाः सर्वत्र तुल्यत्वात् । न द्वितीयः । आरोपितस्य पारमार्थिकस्य वा द्वित्वादेरसम्भवात् । सैकं सैकै- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यदि सामग्री प्रत्यक्षा स्यादनुगता च स्यान्न चैवमित्यर्थः । एकत्वस्य व्यक्तिसामग्रीमन्तरेणापि गगनादावभिन्यक्तरिति भावः। तथापीति । एकत्वस्य गुणत्वसिद्धावपीत्यर्थः । पकत्वसमुश्चयः समुदिताभ्यामेकत्वाभ्यां द्वित्वव्यवहारः समुदितैरकत्वेरेव त्रित्वव्य. वहार इत्यन्यथासिद्धिरित्यर्थः । अयं हीति । द्वित्वत्रित्वादिलक्षणो विलक्षणो व्यवहार इत्यर्थः। तस्येति । समुश्चयमात्रस्याविशेषितस्ये- त्यर्थः । 'विकल्पानुपपत्तेः' 'विकल्पस्य' विविधकल्पस्यानुपपत्तेः । दृष्टत्वादित्यर्थो वा समुच्चेतव्यमेकत्वं तभेदाद्वा एकत्वगतः कश्चि. धर्मविशेषस्तभेदावेति विकल्पार्थः । आरोपितस्येति । एकत्वविशेषो द्वित्ववैशिष्ट्यं त्रित्ववैशिष्ट्यं च तच्च द्वित्वत्रित्वाधनभ्युपगमेऽनु. पपन्नमित्यर्थः । सैकमिति । सैकमेकत्वं द्वित्व सैकैकमेकत्वं त्रित्वम् । एवं न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वरूपमेकत्वं वाच्यम् । न चायमेकप्रत्ययस्तद्विषयः सामग्य अ. तीन्द्रियतया तद्विशेषप्रसूतत्वविशिष्टस्वरूपस्याप्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । तस्यावैचित्र्य इति । वस्तुतो द्वित्वादिविलक्षणः समुच्चयोऽपि दुर्बच- इति भावः । आरोपितस्येति । द्वे एकत्वे द्वित्वव्यवहारहेतू द्वित्वैकार्थ- समवायिनी च उभयमपि द्वित्वसिद्धौ स्यान्न च तत्क्वचित् सिद्धमि. ॥ (१) द्वित्वादिक तथापि न० । ( ३ ) द्वित्वादिवैचित्र्यविरोधात् ४५न्या० (२) ०वा व्यवहारान्तरविशेषे । (४) उपायभे०।

·न्यायलीलावती कमित्युत्तरोत्तरमेकैकवृद्धावर्थविशेषः(१) प्रतीयते । तत्र द्वि- स्वादिव्यवहार इति चेन्न, एकत्ववीप्सा हकैकत्वम् । सा चैकत्वनानात्वमानं सर्वसाधारणम् । आरोपितमनारोपितं वा द्वित्वादिक(२) मनाश्रित्य न विचित्रव्यवहारहेतुरित्यतोविशेषात् । तथाप्यपेक्षाबुद्धेरवैचित्र्ये कार्यविशेषानुपपत्तौ तुल्य(३)व्यवहारानु पपत्तिरिति चेन्न, विषयावैचित्र्येऽपि स्वभाववैचित्र्यात् । विचि- कार्यजनकत्वात् । धूमज्ञानस्य विषयाभेदेऽपि(४) [शक्तिवै- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चतुष्वाद्यपि निर्वाच्यमित्यर्थः। परार्द्धपर्यन्तमेकैकपदावृत्तिरशक्या ऽतो वीसितमेकत्वं वाच्यं तच्चाविशिष्टमेवेत्याह-नेति । इत्यतो विशे. षाद् द्वित्वाद्यवश्यमङ्गीकार्यमित्यर्थः । यद्वा इत्यतो विशेषनिकैकपद- बुद्ध्या त्वदभिमतसिद्धिरित्यर्थः। यद्वा अविशेषादित्यकारःप्रश्लेषः । नन्वपेक्षाबुद्धिरपि द्वित्वाद्युत्पादिका न ह्येकत्वसमूहालम्बन मात्रं तदा समूहाविशेषाद् द्वित्वत्रित्वादिलक्षणकार्यवैलक्षण्यानुप पत्तिरित्याह-तथापीति । एकत्वसमूहालम्बनमविचित्रमपि विचित्र कार्यकारि स्यादेवेत्याह-नेति। अत्रैव दृष्टान्तमाह-धूमेति। संस्कारा. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । 'अविशेषात् द्वित्वादिव्यवहारोपाधेरित्यर्थः । ननु नानकत्व. गोचरत्वाविशेषऽपि यादृश्यपेक्षाबुद्धिवित्वादिजानिका तादशी द्वि. त्वादिव्यवहारहेतुरित्याह-तथापीति । स्वभाववैचित्र्यादिति । ननु विषया वैचित्र्येऽप्यपेक्षाबुद्धर्विचित्रकार्ये जननानुकूलः कश्चिद्विशेषो न जा तिरूपः साक्षात्कारित्वादिना परापरभावानुपपत्तेः। न च गुण-[गत. जातौ न ? ] परापरभावानुपपत्तिः, दूषकतावीजसाम्यात् । न चापे. क्षाबुद्धेरेकत्वमात्रविषयत्वेऽपि कार्ये प्रागभावाधीनो विशेषः यावति द्वित्वप्रागभावस्तावति द्वित्वमेवं त्रित्वादावपीति वाच्यम् , प्रा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः जातिव्याथ्यानीत्यनुमानाद्वा जातित्वेनैव सत्तासिद्धरित्यर्थः । प्राग- ? , : ( ३ ) सैकं सैकैकमित्यकैकपदवृद्ध्या योयविशेषः। सैकं रुकमित्युत्तरोत्तरमेकैकबुध्या योऽविशेषः। (२) द्वित्वादिव्यवहारमना। (३ ) तुल्या व्य० । (४) विषयौवैचित्र्यभेदेऽपि ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५५ चित्र्याद्] धूमविषयकसंस्कारदहनज्ञानजनकत्ववत् । तन्निबन्धन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुमित्योरेकदैवोत्पादादित्यर्थः । तन्निवन्धन इति । अपेक्षाबुद्धिस्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः गभावेतरकारणाविशेषे तदविशेषस्याऽप्यापाद्यत्वात् । न चैकत्वे पूर्वोत्पन्नद्वित्वाद्यारोपादपेक्षाबुद्धेवैषयिक एव विशेषः, स्वारसिकस्य विशेषस्य सर्वत्रासिद्धः। तद्धेतुदोषस्यासार्वत्रिकत्वात् । आहार्यस्य तस्य त्रित्वादिष्वपि सम्भव इति । मैवम् । एकत्वाद्यपेक्षाबुछोर- समवायिनिमित्तकारणयोरविशेषेऽपि समवायिकारणभेदेन विशेषात तद्विशेषस्योभयासिद्धत्वात् । द्वित्वे भिन्नैकत्वबुद्धर्जनकत्वं त्रित्वादौ द्वित्वादिसहितैकत्वबुद्धि. जनिति निमित्तभेदाभेद इत्यन्ये । 'शक्तिवैचित्र्यात' स्वभाववैचित्र्यादित्यर्थः । तन्निवन्धन इति । स्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भोवतरेति । यद्यपि भागभावभेदादपि पाकजरूपादिभेदो दृष्ट एव त. थापि त्रित्वोत्पत्तिकाले द्वित्तोत्पत्तिस्स्यात्तदा द्वित्वप्रागभावावश्यक- त्वादिति भावः । तद्धेतुदोषस्येति । न च विषय एव दोषः ल च सार्वत्रि- क एवेति वाच्यम्, तथासति सर्वत्र सर्वसंख्यारोपायत्तेरनियमापत्ति- रिति भावः । एकत्वा[ छ ? ]पेक्षावुद्ध्योरिति । इदमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतो यदि समवायिभेदस्तदा व्यञ्जकत्वलक्षणासमवायिभेद. स्तद्गोचरापेक्षावुद्धिरूपनिमित्तभेदश्चावश्यकोऽन्यथा समवायिभेद- स्पाऽप्यभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । कारणव्यक्तिन्यूनाधिकत्वं न कार्य- वैजात्यप्रयोजक तन्तुद्वयारब्धपटापेक्षया तन्तुत्रयारब्धपटवजात्या- दर्शनात् । तथापि द्वित्वाश्रयीभूतयावद्व्यत्वादिनैव हित्वादिकार- णतेति समवायिकारणतावच्छेदकभेदोऽप्यस्त्येव । एवञ्च द्वित्वस. मानाधिकरणयावदेकत्वेनासमवायिकारणता यावत्तद्गोचरापेक्षावुद्धि- त्वेन च निमित्तकारणतेति सामग्रीभेद इति तात्पर्यम् । प्रभाकरोपाध्यायमतमाह--द्वित्वे भिन्नेति । द्वित्वादेरजनकत्वसिद्धा. न्तभङ्गापत्तेः । सेनावनादौ शतत्वादिसंख्योत्पत्तौ न्यूनसंख्यानुत्पत्ते- श्वारुचि प्रकाशयत्यन्य इति । तत्किमशक्य एव सङ्केतग्रह इत्यत ·न्यायलीलावती एव द्वित्वादिव्यवहारोऽस्त्विति(१) चेन, विचारासहत्वात् । स हि सत्तया व्यवहारभेदमुत्पादयेत् ज्ञातो वा । नाद्यः । अति. प्रसङ्गात् । न द्वितीयः। तन्निरूपकस्य द्वित्वादेरसम्भवात्(२) । व्यवहारेण तन्निरूपितमिति(३) चेन्न, तस्मिन्ननिरूपिते व्यवहारां. सिद्धेः(४) । न ह्येतनिरूपितविषयविशेषव्यवहारनिष्पत्ति. नाम(५)। द्वित्वादिकं कथमुत्पद्यत इति चेत् । सत्तयैवेति(६) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावनिबन्धन एवेत्यर्थः। स हीति । अपेक्षाबुद्धिस्वभाव इत्यर्थः । अतिप्र. सङ्गादिति। विषयगतद्वित्वदर्शननरपेक्षेण द्वित्वादिव्यवहारप्रसङ्गादि. त्यर्थः । तन्निरूपकस्येति । अपेक्षाबुद्धिविचित्रस्वभावनिरूपकत्वं द्वित्वादे- रेव वाच्यं तच त्वया नेष्यत इत्यर्थः । असम्भवादिति । त्वन्मत इति शेषः। ननु द्वित्वादिकं विनाऽप्यपेक्षाबुद्धिवैचित्र्यमुन्नेष्यत इत्याह-व्यवहारे- णेति । अपेक्षाबुद्धिवैचित्र्यनिरूपणाधीन एव द्वित्वादिव्यवहारः, द्वित्वा. दिव्यवहारेण च तन्निरूपणमित्यन्योऽन्याश्रय इत्याह-नेति । एतदे- वाह-न हीति । ननु तवाप्यन्योऽन्याश्रयो न हि द्वित्वादिविशेषमा नालम्बमानया अपेक्षाबुद्ध्या द्वित्वादि जन्यते अतिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वित्वादिकमिति । अनाकलित एव एकत्वसमूहालम्बनविशेषो द्वित्वाद्यु- त्पादक इति नान्योऽन्याश्रय इत्याह-सत्तयेति । तर्हि द्वित्वादित्रित्वादी. नां कार्याणां कथं वैचित्र्यं निमित्तासमवायिकारणयोरवैचित्र्यादिति चेन्न,समवायिकारणवैचित्र्यादेव तदुपपत्तेः। न हि यावति द्वित्वमनु- भूयते तावत्येव त्रित्वमिति तवाप्यभ्युपगमः । प्रागभावभेदाद्वा पाकज न्यायलीलावतीप्रकाशः भाववैचित्र्यनिबन्धन इत्यर्थः । स होति । अपेक्षावुद्धेविचित्रः स्वभाव इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । विषयवृत्तिद्वित्वादिप्रतिसन्धाने सति ताह ग्व्यवहारदर्शनात् कथमपेक्षाबुध्द्युत्पत्तिमात्रेण व्यवहार इति भावः । तन्निरूपकेति । ज्ञानगतजातिविशेषनिरूपणेऽपि द्वित्वादेविषयगतत्वाप्र. (१) रोऽयमिति । (२) ०दरभावात् । (३) तन्निरूपणमिति । (४) रानुपपत्तेः। (५) न ह्यनिरूपितविषयविशेषाव्यवहारनिष्पत्तिर्नाम । (६)सत्यति ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता गृहाण । उभयाश्रितं च द्वित्वं स्वरूपतोऽभिन्नमवभासते । न चैषाऽभेदप्रतीतिर्धान्ता अबाधितत्वात् । अन्यथा गोत्वव्यञ्जक- पिण्डैरे(१)वानुगताकारप्रतीत्युपपत्तौ जातेरपि विलयापत्तेः । शब्दसमवाया(२)नुपपत्तिस्तुभयपक्षसाधारणी नैकत्र पक्षपात- मवलम्बते । तदिदं(३) चिरन्तनवैशेषिकमतदूषणं भूषण- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रूपरसगन्धस्पर्शानामिवेति भावः। द्वित्वादावनुभवं प्रमापयति-उत्तरा. (भया?)श्रितमिति । द्वित्वादि व्यासज्यवृत्तित्वेनानुभूयमानं अपेक्षाबुद्धिमा- त्रेण समुच्चयेन वा अन्यथासिद्धं कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः। यद्यजनक व्यञ्जकंवा तेनैव तदन्यथासिद्धौ विपक्षदण्डमाह-अन्यथेति। ननु यदपे- क्षाबुद्ध्या यद् द्वित्वं जनितं तन्मात्रेणैव तद्ग्रहे परः सङ्केतः कथं ग्राहयि. तव्य इत्यत आह-शब्दसमयेति । अपेक्षाबुद्धिरपि द्वित्वादिव्यवहारज. निका परस्य परोक्षवेति तद्विशेषप्रतिपादनमशक्यमेवेति भावः। यता गोत्वादिकं गवादिपदसङ्केतग्रहार्थमवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति यदि तदा द्वित्वादिपदसङ्केतिग्रहार्थ द्वित्वत्वादिजातिरपि स्वीकर्तव्येति तदाश्रयो गुणो द्वित्वादिरप्यवश्यमभ्युपगम्य इत्यर्थः । तदिदमिति । एकत्वसमुञ्च न्यायलीलावतीप्रकाशः तिसन्धाने व्यवहारो न स्यादित्यर्थः । उभयाश्रितं चेति । व्यासज्यवृ. तित्वेन द्वित्वादेरनुभवोऽपि न तादृशात् स्वभाववैचित्र्यादित्यर्थः । ननु यदपेक्षाबुद्धिजन्यं यद् द्वित्वं तस्य तदेकग्राह्यत्वात् कथं तव सङ्कतग्रह इत्यत आह----शब्दसमयेति । अपेक्षाबुद्धिजन्याद्वत्वव्यवहारप. क्षेऽप्ययं दोषस्तवस्थस्तस्या अपि समवायिमात्रवेद्यत्वात् । अस्मा. कं तु द्वित्वत्वजातिपुरस्कारात् सुग्रहः समय इत्यर्थः । सम्प्रदायविदस्तु ननु गोत्वव्यञ्जकसास्नादेरननुगमान जाति वि. ना सङ्केतग्रह इत्यत आह-शब्दसमयेति। द्वित्वाद्यनुगतं विना शब्द स. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः आह-अस्माकं त्विति । संख्या। (१) रेव गवाका०। (२) शब्दसमयानुपपतिरिति प्रकाश-कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (३) तदेतदिति प्रकाशधूतः पाठः ।

·न्यायलीलावती (१)कारस्यातित्रपाकरम् । तदियमनाम्नातता भासर्वज्ञस्य यदियमाचार्यमप्यवमन्यते । तथा च तदनुयायिनस्तात्पर्याचा. यस्य सिंहनादः-"संविदेव भगवती"त्यादि । [इति]संख्या। परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । ननु कः पुनरयं मानव्य. वहारः । हस्तवितस्त्यादिव्यवहारो वा अणुमहदादिव्यवहारो वा असर्वगतव्यवहारो वा परिमितव्यवहारो वा। नाद्यः । अननुगतत्वेनासामान्यलक्षणत्वात् । परमाणौ परममहति चा- भावात् । न द्वितीयः । सर्वपरिमाणसाधारणत्वाभावात् । न तृतीयः । अविभुत्वेनैवोपपत्तेः । व्यापकपरिमाणे चाभावात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् येनापेक्षाबुद्धिवैचित्र्येण वाद्वित्वत्रित्वादिसमर्थनमित्यर्थः । तत्र चा. स्मदुक्तयुक्तरखण्डनादिति भावः । परिमाणमिति । परिमितमिदमिति व्यवहारो यत इत्यर्थः । अननु. गतत्वेनेति । हस्तवितस्त्यादीत्यत्रादिपदस्य प्रकारवाचित्वम्। प्रकारश्च परिमाणत्वमसिद्धमन्यथा चाननुगम इत्यर्थः । अनुगतोऽप्ययम. व्यापक इत्याह-परमाणाविति । सर्व्वति । न हि परमाणुषु गगने वा क. स्यचित्तथा व्यवहार इत्यर्थः । तथा च भागासिद्धिरिति भावः । अविभुत्वेनेति । अविभुद्रव्यत्वेनैव मूर्त्तव्यवहारोपपत्तेरिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशः ठूतोऽत्रापि न स्यादिति तुल्यमित्यर्थः । तदतेदिति । द्वित्वादेः सामा. न्यरूपत्वस्वीकर्तृत्वं विषयविशेषादेवापेक्षाबुद्धेर्विशेष इति चेत्यर्थः । परिमाणमिति । त्रयोविंशतिगुणाविषयकोगुणविषयकः प्रत्ययो यत इत्यर्थः। तं विकल्प्याक्षिपति--नन्विति । सर्वेति। अनुगतमेकं प्रकार विना आदित्वस्यकस्याज्ञानादित्यर्थः । अविभुत्वेनैवेति । तच न लक्षणं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ननु परिमाणत्वजातेरसिद्धौ परिमाणमितिधर्मिनिर्देशानुपपत्तिः सिद्धौ च तदेव लक्षणमस्त्वित्यत आह-त्रयोविंशतीति । तच्चेति । तद्ध- । । (१)दूषणका० । भूषणकारस्यापि त्रपा० ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५९ + । न तुरीयः, महन्यवहारस्यैव परिमितव्यवहारत्वात् । सर्वपरिमा- णाव्यावर्चकत्वात् (१) । अणुत्वेऽपि परिमितव्यवहारोऽस्तीति चेन्न, परिमाणत्वजातेरसिद्धावणुत्वस्यै(२)वासिद्धेः । अणु. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् महद्व्यवहारस्यैवेति । महत्त्वमात्रैणैव परिमितव्यवहारादित्यर्थः । सर्वेति । अणुपरिमाणाव्यापकत्वादित्यर्थः । अणुत्वेऽपीति । आनुमानिकस्तत्रा. पि परिमितव्यवहारोऽस्तीति नाव्यापकत्वमित्यर्थः । अणुत्वं हि प. रिमाणत्वव्याप्यजातिस्तथा च परिमाणत्वमेव न सिद्धं कुतस्तद्या. प्यजातिरित्याह-नेति । अणुपरिमाणेति । यद्यपि अणुत्वासिद्धौ तदन्तर्भा. न्यायलीलावतीप्रकाशः परिमाणापरिमाणसाधारण्यादिति भावः । सर्वपरिमाणाव्यापकत्वादिति । त्वया परमाणुपरिमाणस्यापि पक्षीकरणे तत्र हेतोरवृत्त्या भागासिद्धे. रित्यर्थः । अणुत्वेऽपीति । परीक्षकाणां महधवहारभिन्नोऽपि परिमित. व्यवहारोऽस्तीत्यर्थः । यद्यपि परिमाणत्वजातिसिद्धावपि नाणुत्वसि. द्धिस्तथापि परिमाणत्वं महत्त्वभिन्ननित्यवृत्ति सकलपरिमाणवृत्ति जातित्वादिति यदि साध्यते तत्राह-परिमाणत्वजातेरिति । अणुत्वसाध. कमानस्य परिमाणत्वजात्युपजीवकत्वादित्यर्थः । तदेव प्रयोगदुषणा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः टितमविभुत्वव्यवहारकारणत्वमिति यावत् । यद्यपीति । यद्यपि परि. माणत्वजातेरसिद्धाविति मूलस्य परिमाणत्वसिद्धावणुत्वं सिद्ध्यः त्येवेति नियमपर्यन्तं नार्थों येनेदमनियम प्रदर्शनमुपालम्भाय, कन्तु तत्सिद्धावणुत्वं सिद्ध्यतीत्येव मूलाभिप्राय इत्ययुक्तमेतत्तथापि मूलस्य नियमपरत्वाभिसन्धानेनायमाक्षेपः । वस्तुतः परिमाणत्वजातेर सिद्धावप्यणुत्वसिद्धिरित्येव नव्यत्यासेनार्थ इति भवति यथोक्ता. भिप्रायाक्षेपः । तथापीति । यद्यपि परिमाणत्वाघटितस्याणुपरिमाणसा. धकस्यानुपदं मूलकृतैव प्रदर्शनीयत्वादिदमयुक्तं तथापि तन्मूलस्था ऽप्युक्तानुमाने एव तात्पर्यमन्यथाश्रयासिद्धेरित्यभिसन्धायैतदुक्तम् । अत एव वक्ष्यति स्फुटयतीति इति यदीति । परिमाणभिन्नवृत्तित्वोपा. ध्यप्रतिसन्धान इति शेषः । गुणत्वावितरता(गुणत्वापरजा?)त्येत्यत्र (१) णाव्यापकत्वात् । (२) द्धावणुत्वव्यवहारस्यवा० । : -- ·न्यायलीलावती परिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् ,परिमाणतारतम्यत्वात्, महत्. परि(१)माणतारतम्यवत् इति तत्सिद्धिरिति चेत्र(२), परिमा- णतारतम्यं किमणुमहत्साधारण(३)परिमाणजातीयतारतम्यं महत्त्वतारतम्यं वा विवक्षितम् । नाद्यः, असिद्धेः। नेतरः, सिद्ध साधनात् । व्यणुकोपादानं परिमाणवत् , द्रव्यत्वात् घट- वदिति तत्सिद्धिरिति चेन्न, परिमाणजातीयतामात्रस्य व्या. पकस्यासिद्धौ प्रतिबन्धस्यासिद्धेः । गुरुत्वावच्छेदादौ च परि- मितव्यवहारदर्शनात् । ततो भेदकमानाभावान्न भिद्यते । अत्रोच्यते । त्र्यणुकोपादानं गुणत्वापरजात्या महत्त्वैकजा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वेन पक्षासिनिस्तथापि कुवलयापेक्षया आमलकमण्विति व्यवहार- बलाद् यदणुत्वं सिद्धं तदादाय पक्षतेति भावः । क्वचिद् विश्रान्तमिति । अणुतमं किञ्चिदस्तीत्यर्थः । परिमाणतारतम्यत्वादिति । परिमाणगो. चरतरतमव्यवहारविषयत्वादित्यर्थः । परिमाणत्वासिद्धौ तारतम्य मप्यसिद्धमेवेति पूर्वदोष एवात्रापीत्याह-परिमाणतारतम्यमिति । अवा- न्तराणुत्वं तावत् साधयति-यणुकेति । यत्र द्रव्यत्वं तत्र परिमाणमि. ति सामान्यव्याप्तिस्तदा गृह्येत यदि व्यापकतावच्छेदकं परिमाण- त्वं सिद्धं स्यात्तदेव तु न सिद्धामित्याह-नेति । ननु परिमितव्यवहारे. गैव परिमाणत्वं सिद्धं स्यादित्याह-गुरुत्वेति । त्र्यणुकोपादानमिति । गुण- न्यायलीलावतीप्रकाशः भ्यां स्फुटयति-अणुपरिमाणेति। सिद्धसाधनादिति । अपकृष्टमहत्त्वतारत- म्यस्यैवाणुपरिमाणतारतम्यात्मकत्वात्तस्य च त्रुटावेव विश्रामा. दित्यर्थः । व्यणुकोपादानमिति । न चात्र महत्त्वमुपाधिः महत्त्वं यदि प. रिमाणमात्रं विवक्षितं तदा साधनव्यापकत्वात् , परिमाणत्वव्याप्य. जातिश्चेत्तदाऽणुत्वस्वीकारात् । परिमाणजातीयतेति । व्यापकतावच्छेद- करूपग्रहं विना व्यापकत्वाग्रहे तन्निरूपितव्याप्त्यग्रहादित्यर्थः। ननु परिमाणवदिति साध्यस्य परिमितव्यवहारहतुगुणवदित्यर्थ इत्यत आह-गुरुत्वेति । तथा चार्थान्तरत्वमिति भावः । त्र्यणुकोपादानमिति । (१) महापरिमा०। (२) चेत्र। (३) महत्परिमाणजाए ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६१ तीयगुणवत् द्रव्यत्वात् घटवत् । ननु किं महत्त्वजात्या एकजा. तीयगुणवत्वं साध्यं जात्यन्तरेण वा । नायः, अपसिद्धान्तात् । नेतरः, असिद्धेः । नानामहत्वसाधारणजातिमात्रेणेति ब्रूमः । न न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वव्याप्यजात्या महत्त्वेन सह एकजातीयो यो गुणस्तद्वदिति साध्या- र्थस्तथा च तत्र महत्त्वस्य बाधे परिमाणत्वजातिमान् गुणः सिध्या ति तदेव चाणुत्वमिति भावः । घटे च महत्त्वमेव तथेति दृष्टान्तः। ननु गुणत्वापरजात्योपविवेक्तुमर्हति अन्यथा साध्याप्रसिद्धिरि- त्याह--नन्विति । अपसिद्धान्तादिति । इयणुकोपादाने महत्वानभ्युपगमा. दित्यर्थः। असिद्धेरिति । जात्यन्तरं परिमाणत्वमेव वक्तव्यं तचासिद्ध- मित्यर्थः। नानामहत्त्वेति ! तश्च परिमाणत्वं महत्त्वं वास्तु (१)साधा. रणोक्तव परिमाणत्वाणुत्वयोः प्रकृते पक्षधमंताबलात् सिद्धिरि. त्यर्थः। पक्षधर्मताबलमेवाह--न चैवमिति । पर्य्यवसितसाध्यमुपसंह न्यायलीलावतीप्रकाशः महत्त्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिगुणत्वव्याप्यजातिमद्गुणवत् मह- स्ववृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमद्गुणवदिति वाऽर्थः । न च महत्त्व. मुपाधिः तुल्ययोगक्षमत्वात् । सम्प्रदायविदस्तु महत्त्वं साक्षात्कारविरोधिजातिसमानाधिकर- णगुणत्वसाक्षायाप्यजातिमत् साक्षात्कारप्रयोजकमूर्तगुणत्वात् रूप. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तृतीयार्थासङ्गतेगह-महत्त्वनिष्ठति । अभावान्तर्भावे गौरवादाह-महत्त्व त्तीति । अत्र साक्षात्पदं भेदलाभाय। साक्षात्कारविरोधीति । साक्षात्कारवि. रोधिनी जातिरणुत्वं तत्समानाधिकरणं परिमाणत्वं तद्वद्गुण- वत्त्वं पक्षधर्मताबलात् सिञ्चति तेनाणुत्वपरिमाणत्वयो. रपि सिद्धिः । साक्षात्पदं च पूर्ववन् । व्योममहत्त्वसमानाधिकरण. महत्त्वत्वमादायार्थान्तरमिति प्रथमजातिपदम् । परममहत्त्वत्वमादा यार्थान्तरमिति साक्षात्कारविरोधीति । गुणत्वमादायार्थान्तरमिति गुणत्वव्याप्येति । महत्त्वानुभूतरूपान्यतरत्वमादायार्थान्तरमिति द्वितीयजातिपदम् । साक्षात्कारेति । द्रव्यसाक्षात्कारेत्यर्थः । अन्यथा (१)नच्च परिमाणत्वं वस्त्विति क्वचित् पाठः। ४६ न्याय . .

·३६२ न्यायलीलावती चैवं तत्र महत्त्वस्यैव सिद्धिः । परमाणोरपि दृश्यतापत्तेः । ततो महत्त्वाणुत्वसाधारणी जातिः परिमाणत्वं सिद्ध्यतीति । गुरुत्वाव. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रति--तत इति । परिमितव्यवहारात् परिमाणत्वसिद्धौ गुरुत्वेनार्था. न्तरं परिहरति--गुरुत्वेति । निरूपितस्तु वादिना निर्णीतस्तदवच्छे. न्यायलीलावतीप्रकाशः वत्। न च परममहत्वं तथा आत्मनोऽसाक्षात्कारापत्तेः । न च रूपत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्वसाक्षात्कारप्रयोजक संयोगादौ व्यभिचारतादवस्थ्यात् । मुर्तपदं च सुखादी व्यभिचारवारणाय विशेषगुणविशिष्टस्यैवात्मनः प्रत्यक्ष तया सुखादरपि तत्प्रयोजकत्वात् । गुणपदं च अनेकद्रव्यवत्त्वघटक तथाऽवयवस्यापि साक्षात्कारप्रयोजकतया तत्र व्यभिचारवारणाय । न च सजातीयसंयोगस्य दूरस्थकेशसाक्षात्कारप्रयोजकतया तत्र घटचक्षुःसंयोगे व्यभिचार इति वाच्यम् , प्रयोजकपदस्य कारणता. वच्छेदकार्थत्वात् । अ (भ?) वात च द्रव्यसाक्षात्कार प्रति रूपमा हत्त्वे तथा, न तु संयोग इति मिश्राः । तदयुक्तम् । तथा सति द्रव्य. पदप्रक्षेपानुपपत्तेः। कचित्तु वहिव्यत्वावच्छिन्नसाक्षात्कारप्रयोजकत्वादित्यर्थ इति वदन्ति । तदप्ययुक्तम् । मूर्तपदवैयर्थ्यात् । तस्मात्स्वसहकारिके. न्द्रियजन्ययावद्व्यसाक्षात्कारजनकमूर्तगुणत्वात् मूर्तपदव्यत्या सेन मूर्तसाक्षात्कारकारणतावच्छेदकगुणत्वादिति वा हेतुरिति दिक्। रूपवदिति । तत्राप्युद्भूतत्वमादाय साध्यगमनम् । न च (परम?) महत्त्व मिति। पर (म?) महत्त्वत्वमित्यर्थः । क्वचित्पाठ एव तथा । तथेति । साक्षा कारविरोधीत्यर्थः । तथा च न तदादाय सिद्धसाधनमिति भावः। आत्मन इति । तत्परिमाणस्य चेति शेषः । तथा च न स्वाश्रयाश्रयसा. क्षात्कारविरोधित्वं न वा स्वाश्रयसाक्षात्कारविरोधित्वमिति भावः । न च रूपत्वमिति । न च स्पर्शरसादौ साध्याव्यापकत्वं स्पर्शान्यसा. क्षात्कारकारणतावच्छेदकत्वलक्षणपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वा- त् । तुल्ययोगक्षेमत्वादिति । अत एव प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नसाध्याव्यापक- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६३ च्छेदादौ च परिमितव्यवहारो निरूपिततदवच्छेदकोपाधिसंख्यावि- षयः । ननु महत्त्वमेव न सिद्ध्यति वहुतरद्रव्यसमवायेन महदिति प्रत्ययोपपत्तेः(१)। बहुतरद्रव्यसमवायाभावनिबन्धन एव(२) द्वय- णुकादेरनुलभ्मोऽपि। एवं (सति) गगनेऽपि महदिति प्रत्ययो न स्यादिति चेत् , न स्यादन्यत्र महत्त्वासिद्धौ तत्र महत्त्वाननु- Palaeomam - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दको गुरुत्वावच्छेदको य उपाधिः पलादिस्तस्य संख्या द्वित्वादिस्तु विषय इत्यर्थः । महत्त्वैकजातीयेति साध्यांशं दूषयति-नन्विति । अन्यथासिद्धिमाह--बहुतरेति। आदिपदात् परमाणुपरिग्रहः । वहि न्यायलीलावतीप्रकाशः निरूपितेति । 'निरूपितो' निश्चितस्तदवच्छेदकः सुवर्णादि. गुरुत्वावच्छेदक उपाधिः प्रस्तरादेर्द्विपलत्वादिरूपस्तद्तद्वित्वादि- संख्याविषय इत्यर्थः । न चैवं घटादिपरिमाणेऽप्यवच्छेदक- हस्तादिसंख्यानिबन्धन एव परिमितव्यवहारः स्यादिति वा- च्यम्, हस्ताद्यवच्छेदं विनापि परिमितव्यवहारात् । नापि प्रस्त. रादिगुरुत्वावच्छेदकं विनापि परिमितव्यवहार इति गुरुत्वपरिमा. णयोरेका जातिः सिचेदिति वाच्यम्, परिमाणं यदि गुरुत्ववृत्ति गुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्स्यात्तदा गुरुत्वनिरूपितोत्कर्षापकर्षाश्रयः स्यादिति बाधकात् । बहुतरेति । महत्त्वकारणत्वेन तस्यावश्याभ्युपेय. स्वादिति भावः । एतञ्च वहिरिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्कारप्रयोजकमुक्त न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विशेषगुणत्वमपि नोपाधिरिति भावः । प्र(परि?)माणं यदीति । साक्षात्पदं भेदलाभार्थम् । अन्यतराश्रयत्वं चापाद्यम् । गुरुत्वमेव दृष्टान्तः । य. द्यपि भावनावृत्तितादृशजातिमानपि वेगो न भावनानिरूपितोत्क. र्षाद्याश्रय इति (त्य?) प्रयोजकामिदं तथापि तयोरेकजातीयतासाध. कमानवन्नात्र साधकमानमस्ति परिमितव्यवहारस्याविचित्रस्योभय. त्राभावादिति भावः । उक्तमिति । घणुकानुपलम्भोऽपीति (३)व्यतिरेकमु. (१) तिव्यवहारोपपत्तेः । (२) याभावादेव। (३) एतत्प्रतीकानुसारी पाठः 'प्रकाशे' नोपलभ्यते।

·न्यायलीलावती मानात् । मैवम् । अवयववहुत्वमानं वा महदितिप्रत्ययगोचर- बहुत्वविशेषो वा । सोऽपि निर्धारितोऽनिर्धारितो वा । नाद्यः, महदल्पसाधारणत्वात् । न द्वितीयः,अवयवबहुत्वेयत्तानिश्चयेऽपि घटादौ महदिति प्रत्ययात् तन्निरूपकमानाभावाच्च । न तृतीयः, महत्त्वप्रकर्षापकर्षप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात् । प्रचुरदेशव्यापकत्वात्त. दनुमानमिति चेत् , न, तद्देशप्राचुर्यस्यापि निश्चायकमानाभा. वात् । तत्रापि प्रचुरदेशान्तरव्यापकत्वानुमाने(१)ऽनवस्थानात् । कथं तर्हि घटादेः प्रचुराप्रचुरदेशव्यापकत्वप्रतीतिः। महत्त्वोत्क- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रिन्द्रियजद्रव्यप्रत्यक्ष इति । तेनात्मप्रत्यक्षे न व्यभिचारः। सोऽपीति । बहुत्वविशेष इत्यर्थः । निर्धारित इति । एतावद्भिरेवावयवैरिदं द्रव्य- मारब्धमिति निर्धारित इत्यर्थः। महदल्पेति । महतो घटादेरल्पस्यापि मसकादेर्भूयोऽवयवारब्धतया महत्त्वविशेषप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः । ननु निर्धारितो बहुत्वविशेषो महत्त्वव्यवहारहेतुरिति दूषयति- न द्वितीय इति । ननु तत्रापि बहुत्वनिश्चय एवेत्यत आह---तन्निरूप. केति । अनिर्धारितावयवबहुत्वं दूषयति-न तृतीय इति । महत्वेति । बहुत्वविशेषस्यानिर्धारितत्वेनाविशेषादित्यर्थः । तदनुमानमिति ! बहु- त्वविशेषानुमानमित्यर्थः। महत्त्वानुमानं वा । तद्देशेति। महत्त्वं विना तद्देशप्राचुर्यमपि निर्वस्तुमशक्यमित्यर्थः । तत्रापीति । प्रचुरदेशेऽपि प्रचुरदेशानुमानमित्यर्थः । ननु घटः प्रचुरदेशः कुवलयं न प्रचुरदेश मिति कथं प्रतीतिर्यदि न तत् प्रत्यक्षमित्याह-कथमिति । महत्त्वेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः न तु द्रव्यप्रत्यक्षतामात्रप्रयोजकम्, आत्मनोऽप्रत्यक्षतापत्तेः। यद्यपि अवयवजन्यावयविन्यवयवबहुत्वं व्यभिचरति तथापि स्फुटत्वात्तदु. पेक्ष्यान्यदाह-अवयवेति । 'प्रचुरदेशव्यापकत्वात्' प्रचुरावयवसमवे. तत्वादित्यर्थः । अवयवबहुत्वेन महत्त्वव्यवहारोपपादने दूषणमाह-- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः खेनेति शेषः । यद्यपीति । साक्षात्परम्परासाधारण्या(२)वयवबहुत्ववि. (१) शान्तराभिधानेऽनवस्था। (२) रणाव० ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६५ पिकर्षाभ्यां तदनुमानादिति ब्रूमः । देशानां च भेदेनापतिस- न्धाने तदपेक्षाबुद्धिसाध्यस्य बहुत्वविशेषस्यैवानुपपत्तेः । दूधणु- कानुपलम्भो वा गुणविशेषविपर्ययाधीनः सालोकेन्द्रियसनि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यद्यपि घटस्य यवयवस्य महत्त्वोत्कर्षेऽपि कुवलयस्य त्रुटेस्ध्यवय. वस्य कथं महत्त्वापकर्षः स्यात् तथापि स्वावयवपरम्परासमाहार- घटितप्रचुरदेशत्वमिह विवक्षितम् । ननु तथापि प्रशिथिलावयवस्य तूलकपिण्डादेमहत्त्वोत्कर्षः मृत्पिण्डादेमहत्त्वानपकर्ष इत्यवयव. समाहाराधीनमपि महत्त्वं प्रति बहुत्वं व्यभिचार्थेवेति चेत्, न, मह- वोत्कर्षविशेषस्य प्रचयाधीनस्य विवक्षितत्वात् । किं चावयवबहु. त्वं संख्याविशेषः स च नास्त्येव किमनुभीयतामित्याह-देशानां चेति। ईश्वरापेक्षाबुद्धया तत्र बहुत्वमुत्पद्यत इत्यत्र न प्रमाणमिति भावः । प्रत्यक्षसिद्धेऽपि महत्त्वे विप्रतिपन्न प्रति अनुमानमाह-द्वयणुकेति । उद्भूतरूपस्य द्यणुकस्यानुपलम्भोऽसाक्षात्कारः पक्षः । गुणविशेषवि. पर्थयाधीन इति । गुणविशेषात्यन्ताभावव्याप्य इति साध्यम् । गन्धा. नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय द्रव्येति । अन्धकारस्थघटानुपलम्भे व्यभिचारवारणाय सालोकेति । आत्मानुमानमपरकीयात्मानुपलम्भे न्यायलीलावतीप्रकाशः देशानां चेति । भेदेनेति । अवयवानां विविच्यानुपलम्भेनेत्यर्थः । महत्त्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि विप्रतिपन्नं प्रति प्रयोगमाह-यणुकेति । उद्भूतरूपवत्वेन पक्षो विशेष्यः । 'अधीनो' व्याप्यः। सालोकेति । अ. नुपम्भादिति गन्धानुपलम्भेन व्यभिचारीत्यत उक्तं द्रव्यति। द्रव्यानु. पलम्भत्वादिति श्रोत्रानुपलम्भन व्यभिचारीत्यत उक्तं चाक्षुषेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वक्षायामिदं दूषणमन्यथा तु प्रचयाख्यसंयोगवति निविडलंयोगवद. पेक्षया समानद्रव्यवत्वेऽपि प्रत्यक्षोत्कर्षप्रदर्शनान्महत्तरव्यवहारद- र्शनाच्च महत्त्वमतिरिक्तमेव मन्तुमुचितमिति दूषणमुपेक्षितं द्रष्टव्यम्। अनुभूतरूपे सिद्धसाधनादाह-उद्भुतेति। अधीनत्वं जन्यत्वं न प्रा- गभावरूपेऽनुपलम्भे इत्यन्यथा व्याचष्टे-व्याप्य इति । श्रोत्रानुपलम्भेनेति । श्रोत्रेण यो द्रव्यानुपलम्भस्तेनेत्यर्थः। क्वचित् श्रोत्रेति(द्रव्येति?)पाठ.

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति बोध्यम्। *#नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय चाक्षुषेति । श्रौत्रद्रव्या. नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय वा । इन्द्रियासनिकृष्ट व्यभिचारवारणाय इन्द्रिय सन्निकृष्टेति । यद्यपि सर्वत्र गुणविशेषविपर्यायाधीनत्वमस्त्ये. वान्धकारे वाह्यालोकरूपाभावः, अन्तत इन्द्रियसंयोगाभावात्ममनः- संयोगाभावस्य वा सत्त्वात् तथापि गुणविशेषविपर्ययाधीन इति गुणविशेषविपर्ययप्रयोज्य इत्यर्थः । यद्वा द्वयणुकं चाक्षुषसाक्षात्- कारासाधारणकारणैकगुणामाववत् चक्षुरयोग्यत्वादिति विवक्षि तम् । अयोग्यत्वादित्येव वा विवक्षितम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः अन्धकारेऽनुपलम्भवारणार्थ सालोकेति। ननु चक्षुरिन्द्रियानुपलम्भे नेदमनैकान्तिकम्(१) । अथ यादृशो गुणविशेष उपलम्भाव्यभिचारी तादृशस्तत्रापि नास्त्यव । तर्हि गन्धानुपलम्भेन व्यभिचारवारणाय विशेषणं व्यर्थम् , तत्रापि तादशगुणाभावस्य वक्तुं शक्तत्वात् । किचादृष्टविपर्ययाधीनत्वेन दूरसाक्षात्कारे माषराश्यादौ संयोग विशेषस्यापि साक्षात्कारकारणत्वदर्शनात्तदभावेन वाऽर्थान्तरम् । मैवम् । घणुकं चाक्षुषसाक्षात्कारासाधारणकारणैकवृत्तिगुणाभाव वत् आलोकेन्द्रिय सन्निकृष्टत्वे सत्यचाक्षुषत्वादिति विवक्षितत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्तथा सत्ययमों व्यक्त एव । न च चाक्षुषपददानेऽपि श्रोत्रेन्द्रियानुपल. म्भेन चाक्षुषेण व्याभिचारः, तत्र रूपाभावेन साध्यसत्त्वात् । सलौकिकेति । ( सालोकेतीति ? ) न च संयोगाभावधीनतया (साध्य ? ) सत्त्वादेव न तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, साध्येऽव्यासज्यवृत्तित्वस्य गुणे विशेषणत्वात् । अन्यथाऽदृष्टवदात्मसंयोगव्यतिरेकाधीनत्वेनार्थाः न्तरमाकर एव वक्ष्यति । न चैवं व्यासङ्गे व्यभिचारः, मनः सयुक्तत्वेनापन्द्रियाविशेषणात् । तत्रापीति। उद्भूतत्वविशिष्टगन्धे विपर्यायाधीनत्वस्य गन्धानुपलम्भेऽपि सत्त्वादित्यर्थः । ननु स्ववि- षयनिष्ठो यो गुणविशेषविपर्ययस्तदधीनत्वं साध्यमिति नोक्तदो. षः । अत एव मनःसंयुक्तत्वविशेषणदानव्यावृत्तिरपि हेतौ परास्ते- त्यरुचेराह-किञ्चेति। घणुकमिति । उद्भूतरूपमिति शेषः । गुणाभाववत्त्वं (१) रूपमहत्त्वयोव सत्त्वादिति भावः । - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६७ कृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात्(१), पवनानुपलम्भवत् । दीर्घत्वं च उपर्यधोभावा(२)वच्छिन्नप्रचुरदेशव्यापकत्वम् । न चात्रापि प्रचुर- देशव्यापकत्वानुपलम्भो, महत्त्वोत्कर्षेणैव तदनुमानात् । न चेदेवं । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दीर्घत्वं परिमाणविशेषस्तत्रान्यथासिद्धिमाह-दीर्घत्वं चेति । प्रचु: रदेशव्यापकत्वमपि दुरुन्नेयमत आह-महत्त्वेति । ननु महत्सु दीर्घ- मानीयतामिति निर्धारणान्यथानुपपत्त्या दीर्घत्वं परिमाणविशेषः स्यादित्यत आह-न चेदेवमिति । महत्सु दीर्घमानीयतामिति नि. द्धरणात खर्वत्वादिकमपि स्यादित्यर्थः । यद्यपि खर्वत्वं इस्वत्वमेव तथापि त्रिकोणपरिमण्डलादिकंग्राह्यम् । तथा चावयवसंयोगविशेषा- देव प्रतीते रुपपत्तिरिति भावः। सम्प्रदाये तु परिमाणचातुर्विध्यम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः दीर्घत्वविपर्ययाधीनत्वेनार्थान्तरं निराकरोति--दीर्घत्वं चेति । उपर्यधो- भावेति । योग्यतोपलक्षणमिदम् । तदवच्छेदकं महत्त्वं जातिविशेष एव । ननु महत्सु दीर्घमानीयतामिति प्रत्यक्षादीर्घत्वं तद्भिनं स्यात् महत्सु लध्वानीयतामित्यनुभवात् तत्कल्पनापत्तेः । यदि चावयवसं. स्थानविशेष एव तत्तदा दीर्घत्वमपि तथेत्यभिप्रेत्याह-न चेदेवमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गुणासमवाहितत्वमन्यथालोकरूपाभावेन सिद्धसाधनापत्तेः ।अदृष्टेना. र्थान्तरवारणार्थमसाधारणेति । इन्द्रियसंयोगेनार्थान्तरवारणाय एक- वृत्तीति । महत्त्वस्य गुणत्वसिद्ध्यर्थ गुणति।चाक्षुषसाक्षात्कारकारण- यावत्सन्निकर्षसमवहितत्वे सत्यन्तार्थस्तेन व्यासङ्गदशायामचाक्षुषे घटे न व्यभिचारः । तत्रापीन्द्रियमनःसन्निकर्षासमवधानात् तिर्यगव- स्थिताव्याप्तिरित्याह-योग्यतेति । महत्त्वं जातीति। जातिविशेषविशिष्टं म. हत्त्वमेवेत्यर्थः। यद्यप्येवं दीर्घत्वव्यवहारहेतुरपि तदेवास्तु एकत्रैव प रिमाणे मद्वत्त्वत्वदीर्घत्वत्वव्यवहार इति वदन्ति । तदयुक्तम् । समा. नाधिकरणपरिमाणस्य परिमाणप्रतिवन्धकतया एकत्र परिमाणद्वया. भावात् । केचित्तु जातिविशेषापेक्षया संस्थानविशेषस्यैव परम्परास. (२) लम्भात। (२) धोभागाव।

·३६८ न्यायलीलावती वक्रत्व(१)ऋजुत्वादिकमपि परिमाणान्तरं(२)म्यात् । [इति परिमाणम् ।] अथ पृथक्त्वे किं प्रमाणम् । पृथगिति प्रत्यय इति चेत् , न, तस्यान्योन्याभावावलम्बनत्वात् । अन्यथा गुणादौ तदनु. पपत्तेः। तथा सति इदमिदं न भवतीति प्रत्ययः स्यात् न तु पृथ. गिति चेन्न, सत्यादिपदवदन्त वितनमर्थ एव भावात्मनि पृथः कशब्दसङ्केतादुपपत्तेः । मैवम् । अभावस्य प्रतियोगिसापेक्षनि- - भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्र दीर्घत्वं महत्त्वसमानाधिकरणं परमदीर्घत्वं परममहत्वसमाना- धिकरणं परमहस्वत्वं परमाणुत्वसमानाधिकरणमित्यागृह्यम् । पृथक्त्व इति । पृथक्त्वं तावदनुभवसिद्धं तस्य गुणत्वे किं प्रमाण मित्यर्थः । तथा सतीति । पृथक्त्वस्यान्योन्याभावत्वे सतीत्यर्थः । सत्यादिपदवदिति । यथा व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वं सत्यत्वं न. स्वान्तर्भावेण तथा पृथक्त्वमपीत्यर्थः । दै(मै!)वमिति। घटः पटो न भव न्यायलीलावतीप्रकाशः आदिपदात्त्रिकोणमण्डलादिपरिग्रहः । पृथक्त्व इति । एतस्मात्पृथगिदमिति प्रतीतेस्त्रयोविंशतिगुणावि- षयाया गुणविषयत्वे किं मानमित्यर्थः । तस्येति । इदमस्मात्पृथगिति प्रत्ययस्य इदमिदं न भवतीतिप्रत्ययान्यूनानातिरिक्तविषयत्वादन्योन्या. भावनव तदुपपत्तिरित्यर्थः । अन्यथेति । तस्य गुणविषयकत्वे इत्यर्थः । तथा सतीति । अन्योन्याभावविषयत्वे विधिमुखः प्रत्ययो न स्यादि. त्यर्थः । सत्यादीति । विशेष्यावृत्यप्रकारकत्वज्ञाने यथा सत्यपदस्य शक्तिस्तथा पृथक्शब्दस्यापि अन्योन्याभावविशिष्टेऽभावे शक्तिर्न हि नोऽप्रयोग इत्येव विधिरित्यर्थः । अमावस्येति । इदमस्मात्पृथ. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः म्बन्धेनावयविनिष्ठस्य दीर्घत्वव्यवहारहेतुत्वमन्यथा पारिमाण्डल्य स्वादेरपि जातिविशेषस्य स्वीकारापत्तरित्याहुः । परिमाणम् । सिद्ध्य(सिद्धि?)व्याघातादाह--एतस्मादिति । भावे धर्मिणीत्यर्थः । (१) खर्वत्व (२) परिमाण स्या।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६९ रूपणत्वात् । अस्य चावधिनिरूप्यत्वात् । आनुशासनिकपञ्चमी. विभक्त्यन्तवाचकपदाभिलप्यपानत्वमवधित्वमिति चेन्न, अनधी- तशब्दविद्यानां तथाप्रतीतिविरोधात् । दण्डी पुरुष इति [प्रतीति]- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तीति प्रतीतेर्घटः पटात् पृथगिति विलक्षणा प्रतीतिरेवान्योन्याभाव. भेदे पृथक्तस्य प्रमाणमित्यर्थः । ननु यदेव प्रतियोगित्वं तदेव अव. धित्वं किन्त्वनुशासनबलात् पृथक्शब्दप्रयोगे पञ्चमीत्याह-आनुशास- निकेति । आनुशासनिकी या पञ्चमी विभक्तिस्तदन्तं यद्वाचकं पदं घटादिति तदभिलप्यमानत्वमित्यर्थः । तर्हि अवैयाकरणानामवधित्व. झानं न स्यादित्याह--नेति। नन्वनधीतव्याकरणा(ना?)मपि यथा द. ण्डीति प्रत्ययस्तथा प्रकृतेऽपि स्यादित्याह--दण्डीति । दण्डाधारत्वं न्यायलीलावतीप्रकाश गिति प्रतीतिविषयः पृथक्त्वमवधिनिरूप्यम् । न च अन्योन्याभाव एत. द्विषयः, इदमिदं न भवतीतिप्रतीत्यापत्तेः । न च पृथक्शब्दोऽन्यो न्याभावाऽर्थकः, अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिनिरूप्यत्वात्, पृथक्त्व. स्य चावधिनिरूप्यत्वादित्यर्थः । ननु पञ्चम्यन्तपदाभिलप्यमानप्रति- योगित्वमेवावधित्वमित्याह-आनुशासनिकेति। पञ्चम्यन्तपदाशानेऽपि पृथक्त्वव्यवहारात् पञ्चमीप्रयोगस्यावधिज्ञानोत्तरकालीनत्वाच नैव. मित्याह-अनधीतेति । प्रतियोगित्वावधित्वयोरभेदे घटापटो ने. त्यपि प्रतीतिः स्यात् । न च घटः पटो न भवतीत्यत्रापि सामानाधि. करण्यस्य प्रतीतेनशब्दस्याभावप्रतियोगित्ववाचकतया तेनैव प्रति. योगित्वस्याभिहितत्वान्न तदर्थिका पञ्चमीति वाच्यम्, नशब्दस्याभा- वाश्रयवाचकत्वे सामानाधिकरण्योपपत्तेरिति भावः । ननु यथा दण्डी पुरुषो दण्डपुरुषसम्बन्ध इतिप्रतीत्योर्विषयावैचित्र्येऽपि वैलक्ष- ण्यं तथेदमिदं न भवतीदस्मात्पृथगित्यनयोरपि प्रतीत्योस्तत् स्या- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटः पटो नेति । इदमुपलक्षणं घटः पटः(टात् ?)पृथगित्यपि द्रष्टव्यम् । न चानुशासनमेव नियामकं तेन प्रयोगनियमनेऽपि प्रतीत्यनियमात् । न तदर्थेति । (र्थिकेति ? । ) उक्तार्थानामप्रयोगादिति भावः । नशब्दस्येति । ४७न्या० ·३७० न्यायलीलावती वदुपपत्स्यत इति चेन्न, तत्र दण्डाधिकरणत्वस्य मत्वर्थीये प्रतिपाद्यमानत्वात् । तस्मात् पृथक्त्वगुणनिरूपकत्वमेवावा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्यक्षमेव तत्र प्रयोगमात्रदर्शनात् दण्डीति व्यपदिश्यते । प्रकृते अनुशासनस्य पञ्चम्या वाचकत्वस्याभिलप्यमानस्य च ज्ञानमा त्वशानेऽपेक्षितमिति वैषम्यमित्याह-नेति । यत्तु दण्डी पुरुषो ण्डपुरुषसंयोग इति विषयावैचित्र्येऽपि प्रतीतिवैचित्र्यं यथा तर घटः पटात् पृथक् घटः पटो न भवतीत्यपि विषयावैचित्र्ये वैचित्र्यमेव स्यादिति व्याख्यानं तच्चिन्त्यं मूलानुरोधात् । तां किमवधित्वमत आह-तस्मादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः दित्याह-दण्डीति । तत्रापि विषयवैचित्र्यमस्त्येवेत्याह-तत्रेति तस्मादिति । ननु अवधित्वं न पृथक्त्वनिरूपकत्वमन्योन्याश्रयात् न च यो वस्तुगत्याऽवधिस्तन्निरूप्यं पृथक्त पृथक्वनिरूपणात् प्रार तत्रावधित्वाभावात् । अत एव पृथत्वात्यन्ताभाववत्त्वमवधित्वमप स्तम् । अवधौ ज्ञाते पृथक्त्वज्ञानं तज्ज्ञाने च तदत्यन्ताभाववत्त्वज्ञ नमिति परस्पराश्रयत्वात् । मैवम् । पृथक्त्वसामान्यज्ञानपूर्वकत्वार न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथा चोक्तार्थतैव नास्तीति भावः । 'वाचकत्वे' प्रतिपादकत्वे । व स्तुतः प्रतियोगित्वावधित्वयोर्भेदेऽनुभव एव मानम् । प्रतियोगित च पञ्चम्याः शक्तिरक्लप्तवेत्येव पृथक्त्वसिद्धौ मानम् । मिश्रास्तु द्वौ पृथगिति प्रतीत्या द्वित्वावधित्वं (वच्छिन्नत्वं ? पृथक्त्वस्य विषयीक्रियते । न चान्योन्याभावस्य तदवच्छिन्नत्वम् अतिरिक्तवृत्तित्वात् । अन्यूनानतिरिक्तव्यक्तिकत्वस्य च प्रकृतेऽवच्छे दकत्वपदार्थत्वात् । न च द्वित्वसामानाधिकरण्यमानं तत्र विषयो ऽवच्छेदकत्वबाधे सत्येव तथा कल्पनादिति पृथक्त्वं गुणः। एवं तदसमवायिकारणत्वेनैकपृथक्त्वमपि गुणः। न चैकत्वमेव तदस मवायिकारणं तदसमवायिकारणत्वे संख्यात्वापत्तेरिति वदन्ति । अन्योन्याश्रयादिति । अवधित्वे ज्ञाते पृथक्त्वज्ञानं तज्ज्ञाने चावधित्व ज्ञानमित्यर्थः । ननु पृथक्त्वसामान्यज्ञानस्याऽप्यवधिज्ञानसाध्यत्वाद- ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७१ त्वम् । अन्यपर्यायशब्दसम्बन्धे पञ्चम्यनुशासनव्यवहाराच पाणिने. रन्यादिशब्दानां पृथक्त्वगुणयोगिपदार्थप्रतिपादकत्वमुन्नीयते । अन्यथा अघटः पट इत्यन्योन्याभाववाचकनञ् (१)प्रयोगेऽपि ܫ न्यायलीलावतीप्रकाशः पृथक्त्तविशेषज्ञानस्य नान्योन्याश्रयः । यद्वा पृथत्वनिरूपकत्वज्ञानं न पृथक्वज्ञानकारणमपि तु यत्रैतद्वर्त्तते तज्ज्ञानमन्यथा प्रतियोगि. त्वज्ञानेऽप्यन्योन्याश्रयापत्तेः । पारावारवत् पृथक्लावधित्वयोः समा. नसंविसंवेद्यत्वमित्यप्याहुः। अन्यपर्यायेति । अन्यपर्यायशब्दयोगे पञ्च. म्यनुशासनादर्थंक्ये च पर्यायत्वाद् य एवैकोऽर्थोऽन्यादिपदानां तदेव पृथत्वम् । अत एव घटापटोऽन्यो भिन्नो विधर्माऽर्थान्तरमितरः पृथगित्यत्र पञ्चमी भवति । न च भेद एव पृथक्त्वं स चान्योन्याभावो वैधयं स्वरूपभेदश्चेति तद्वाचकयोगे पञ्चमीति वाच्यम्, घटः पटो नेत्यत्र तत्प्रसङ्गात् । न च भेदवद्वाचकयोगे पञ्चमी, अघट: पट इत्यत्रापि तत्प्रसङ्गात् । घटः पटो न भवतीत्यत्रापि सामानाधिकर- ण्यप्रतीतेनशब्दस्याभाववद्वाचकत्वाच्चेत्यर्थः । नन्वन्यशब्दार्थ एव क्वचिद् प्रतियोगिना निरूप्यते क्वचिदवाधिना, यत्रावधिना स निरूप्यते तत्र पञ्चमी, शब्दशक्तिवैचित्र्यात् । यथा ग्रामादागत इत्य. त्रागमनमवधिनिरूप्यं तत्र पञ्चमी, ग्रामस्यागमनवान यमित्यत्र च तदेव सम्बन्धिमात्रनिरुप्यमिति न तन पश्चमी। मैवम् । शब्दशः तिवैचित्र्यासिद्धः । दृष्टान्ते नावधौ पञ्चमी किन्त्वपादाने । यदा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्योन्याश्रय इत्यत आह-यद्वेति । अवधितावच्छेदकप्रकारकावधि- ज्ञानमेव पृथक्त्वधीहेतुर्न त्ववधित्वेन ज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं तत्राव. धित्वानुभवो न स्यादित्यत आह-पारावारवदिति । तथा चावधित्वस्य पूर्वमप्रतीतेरपि पृथक्त्वप्रत्यय एव विषयत्वमिति भावः । एतच स्वरूपसम्बन्धविशेष एवावधित्वमित्यभिप्रेत्य, अन्यस्य समानसं. वित्संवेद्यत्वाभावादित्यवधेयम् । केचित्तु पारावारवदित्यादिग्रन्थं पृथक्त्वेऽपि योजयन्ति । एतन्मते च पृथक्त्वात्यन्ताभाववत्त्वमेवा. (१) नप्रतियोगे पञ्च० ·न्यायलीलावती पञ्चमीप्रसङ्गात् । पृथक्त्वं च रूपवत्सत्तासम्बन्धितया प्रतिभासर न च तमोवदेतत् स्यादिति वाच्यम् , तद्भावत्वे बाधकाभावात् [इति पृथक्त्वम् । ] अथ द्विपृथक्के किं प्रमाणम् । अनुभव [एव इति चेत् , तस्य द्वित्वसाहचर्यादेवोपपत्तेः । ततो नैतव्यवस्थेति(१)चेत् मैवम् । द्वित्वसामानाधिकरण्येन पृथक्त्वप्रतीतेः । द्वित्वं च न घर त्ववत् अयं घटोऽयं घट इत्येकैकसंसर्गितया भासते । अयं न्यायलीलावतीप्रकाशः चापादानमेव सम्बन्धित्वेन विवक्ष्यते तदा ग्रामस्यागमनवानयरि त्यत्र षष्ठीत्यविरोधात् । नाप्यघटः पट इत्यत्र समासेनैवावधित्व स्योक्तत्वान्न तदर्थिका पञ्चमीति वाच्यम्, घटस्यान्योन्याभाववा नयमित्यत्र पञ्चमीप्रसङ्गात् । अत एव वैधर्म्यमेव पृथत्वमित्य पा स्तम् । वैधय॑स्य सातिशयत्वात् पृथक्त्वस्य निरतिशयितत्वात पृथत्वस्य च भावत्वे मानान्तरमाह-पृथक्त्वं चेति । तद्भावत्व इति पृथवभावत्व इत्यर्थः । तमसस्तु भावत्वे बाधकस्य वक्ष्यमाणत्वा दिति भावः । अथेति । लोष्ट्राद्धटपटौ द्वौ पृथगिति प्रतीतित्विान्यूनानतिरि क्तवृत्तिगुणजन्येत्यत्र किं मानमित्यर्थः। तस्येति । द्विपृथक्वानुभवस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यविषयत्वेनेत्यर्थः । द्वित्वसामानाधिकरण्येनेति । द्वौ पृथगितिप्रतीतेः पृथत्वस्य द्वित्वेनान्यूनानतिरिक्तव्याक्तिकत्वानु: भवात् । यावति द्वित्वं परिसमाप्यते तावति द्विपृथत्वं गुणान्तर. मित्यर्थः। ततोऽपि द्वित्वस्यैकैकशः द्विव्यक्ति वृत्तित्वेन तत्सिद्ध्य तीति द्वित्वस्यैकत्र समाप्त्यभावमाह-द्वित्वं चेति । तर्हि एकपृथक्वा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वधित्वमित्यभिप्रायः। प्रतियोगिज्ञानं विना कथमभावज्ञानमित्यरु. चिवीजं च कल्पयन्ति । समासस्यावधित्वेऽनुशासनाभावादिति दोषे सत्येवाह- घटस्यान्योन्येति । घटादुन्योन्याभाववानयमित्यपि स्यादित्यर्थः ( १ ) नैव तद्व्यवस्थेति चेत् । नेतद् व्यवस्थितिरिति चेत् । ति केचित् । मैवम् । - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७३ द्वावयं च द्वाविति प्रत्ययप्रसङ्गात् । न चैकपृथत्वमुभयाश्रितम् । एकपृथकेयोरभेद आरोप्यत इति चेन्न, असति बाधके उभ- याश्रितपृथक्त्वप्रतीतेोन्तत्वानुपपत्तेः । न चेदेवं चित्रमप्येक रूपं न स्यात् । नीलादीनां विजातीयानारम्भकत्वनियमे व्यापकै. रव्यापकैर्वा नीलपीतादिनानारूपैरेव चित्ररूपप्रतीतेरुपपत्तेः(१)। चित्रैकरूपानुभवबलात्(२) तव्यवस्थितिरिति चेत्तुल्यं प्रकृतेऽपि। न्यायलीलावतीप्रकाशः देव तादृशानुभवः स्यादित्यत आह-ज चैकेति । तस्य द्वित्वेन स हान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वाभावादित्यर्थः । ननु द्वौ पृथगित्यनुभवस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यं विषयो न तु द्वित्वान्यूनानतिरिक्तवृत्ति. त्वमित्येकपृथक्वेनान्यथासिद्धिः । अत्राहुः। द्वित्वसमानाधिकरणै- कपृथत्वात्तादृशानुभवे घटापटाच्च घटौ द्वौ पृथगिति प्रतीतिः स्यात् । अथ पृथत्वाश्रयतावच्छेदकत्वेन द्वित्वं प्रतीयते । द्वित्वाथ यतया च घटपटयोः प्रतीत्या कथं तस्यावधित्वं प्रतीयताम् । पृथत्वाश्रयतावच्छेदकरूपविरहेणोपलभ्यमानस्यैवावधित्वादित्युच्या ते । तन्न । आश्रयमात्रवृत्तेरेव धर्मस्याश्रयतावच्छेदकत्वाद् द्वित्वस्य चैकपृथत्वाश्रयमात्रवृत्तित्वाभावात् । अव्यापकैवैत्यभ्युपगमवादः । तुल्यमिति । पृथक्त्वमपि द्वित्वेन सहान्यू नानतिरिक्तवृत्त्यनुभूयत इति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटाच्च(त?)पटाचेति । एकपृथक्त्वयोरन्योन्यावधित्वात् द्विपृथक्त्वस्य चातथात्वेन तथाप्रतीतिरिति भावः । आश्रयमात्रवृत्तरिति । था चायमपि प्रकारो द्विपृथक्त्वाभ्युपगमपक्ष इति भावः । न चाश्रयावृत्तीतिधर्मेणोपस्थितस्यावधित्वमतो न घटाच्च(?)पटा. च्चेत्यादिप्रतीतिरिति वाच्यम् , घटत्वादिना तादृशेनाऽप्यु पस्थितेः। न चाश्रयावृत्तिमात्रेणोपस्थितस्यावधित्वमत्र त्वाश्रयवृत्तिना द्वित्वे. नापि तदुपस्थितिरिति वाच्यम् , प्रमेयाटात्पटः पृथगिति प्रत्य- यानापत्तरिति भावः। केचित्तु द्वौ पृथगितिप्रतीतेः पृथक्त्वविषयता । सा च नाना- (१) विचित्र पत्ययोपपत्तः। (२) विचिौकानुभ। : Imaeneraljamunee ·न्यायलीलावती द्विपरत्ववन्दी(१)त्ववशिष्यते। सा तु परत्वापरत्वप्रक्रियायां निर- सनीयेति । [इति] द्विपृथक्त्वम् । । न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमाणमित्यर्थः । अनुमानमप्याहुः । संख्यात्वमे. कानेकवृत्तिवृत्ति गुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिसमानाधिकरणात्यन्ताभाव. प्रतियोगिगुणत्वसाक्षाव्याप्यजातित्वात् , रूपत्ववत् । विपक्षे बा. धकं चोक्तमेव । द्विपरत्वेति । द्वौ पराविति द्वित्वेन सहान्यूनानतिरिक्ततया पर- त्वस्यानुभवाद् द्विपरत्वमपि गुणः स्यादित्यर्थः । सा स्विति । भिन्नदेश- स्थयोहा पराविति प्रतीतेरेवाभावः । किन्त्वेतौ परपरतराविति । समानदेशस्थयोश्च तादृशी द्वित्वधीर्द्वित्वसमानाधिकरणपरत्वादे. वान्यथासिद्धा । न चैवं घटापटाच्च धटपटौ द्वौ पराविति प्रती. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पृथक्त्वविषयत्वे गौरवाल्लाघवसहकृतं द्विपृथक्त्वमेव विषयीक- रोति । न च द्वौ रूपवताविति प्रत्ययेन व्यासज्यवृत्तिरूपापत्तिरे. वमिति वाच्यम् , तत्र समानाधिकरणरूपस्य रूपप्रतिवन्धकतयैकत्र एकदा रूपद्वयासम्भवेन बाधकसत्त्वात् । अत्र तु द्वित्वस्याभ्युपगमे बाधकामावात् द्विपृथक्त्वसिद्धिरिति वदन्ति । तयुक्तम् । अत्रापि समानाधिकरण संख्यायाः संख्याप्रतिबन्धकत्वात् । अप्रतिबन्धकत्वे वा रूपेऽपि तथात्वप्रसङ्गादिति । संख्यात्वमिति । अत्र हेतुलाध्ययोः साक्षात्पदं भेदलाभाय । दृष्टान्ते सङ्ख्यात्वमादाय साध्यं पक्षे बाधसहकारेण पृथक्त्व. त्वमादाय पर्यवसानम् । समानदेशस्थयोरिति । प्रकृते तु घटपट- योरपि परस्परावधिकं पृथक्त्वमस्तीति विशेष इति भावः । ननु समानाधिकरणकिञ्चिद्विभागासमानकालत्वमेकविभागलेऽपि विभागान्तरसमानकालीने यावद्विभागसमानकालत्वविवक्षायामु. काप्रसिद्धिरेव समानाधिकरणविभागत्वावच्छिन्नासमानकालत्व विव. क्षायां तत्तदवच्छिन्नत्वं लाघवेन ध्वंस एव प्रतियोगिद्वारा विशेषण- मस्त्वित्यरुच्या तथैव सिद्धान्तयति-समानाधिकरणेति । उत्पनसमा. । (१)वन्दिस्त्वव।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ३७५ , संयोगसिद्धौ कि प्रमाणम् । संयुक्त इति प्रत्यय इति चेत् , न, तस्य विभागाभावावलम्बनत्वात्(१)। कः पुनरयं विभागः, कि सम्बन्धाभावमात्रम् ,(२)उताभावभेदः, भावभेदोवा । नाद्यः। समवायादेरपि संयोगतापत्तेः । इष्टत्वाच्च न द्वितीयः। अभा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोगसिद्धाविति । संयुक्ताविति प्रत्यक्षं विभागाभावविषयतयाऽन्यः थासिद्धमतः संयोगस्य गुणत्वसिद्धौ न मानमित्यर्थः । कः पुनरिति । विभाग एव तावन्निरूपितोऽस्ति येन तदभावमादायान्यथासिद्धिः स्यादित्यर्थः। 'सम्बन्धाभावमा' सम्बन्धसामान्याभावः। 'अभावभे दः' सम्बन्धप्रागभावः। 'भावभेदो' गुणरूपः। समवायेति। समन्धाभावा- भावस्य समवायपर्यवसानादपीत्यर्थः। इष्टत्वाच्चेति । सम्बन्धाभावा. भावस्य सयोगपर्यवसानादपीत्यर्थः । यद्वा न द्वितीय इत्यनेनेष्ट. न्यायलीलावतीप्रकाश त्यापत्तिः। समानदेशस्थयोस्तयोः परस्परापेक्षया संयोगसंयुक्तब- हुत्वाभावेन परत्वस्यैवानुपपत्तेरिति भावः । 'सम्बन्धाभावमा' सन्बन्धसामान्याभावः । 'अभावभेदः' स. म्बन्धप्रागभावः । 'भावभेदो' गुणरूपः । इष्टत्वादिति न द्वितीय न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नाधिकरणविभागत्वावच्छिन्नध्वंसस्येत्यर्थः । यथाश्रुते उत्पत्स्यमा नविभागवति ताशसामान्यध्वंसाभावात् संयुक्तप्रतीत्यनापत्तेः । स च ध्वंसः क्वचिदेकप्रतियोगिकः क्वचिन्नानाप्रतियोगिकः । सा. मान्यध्वंसता चोत्तरस्थल एव। न च नानाप्रतियोगिनामेकदाऽ सत्त्वाद् ध्वंसस्य च प्रतियोगिजन्यत्वात्कथं सामान्यध्वंसोत्पत्तिरिति वाच्यम् , प्रतियोगित्वेनैव जनकतेति चरमप्रतियोगिन एव तजन- कत्वात । न हि कारणतावच्छेदकावच्छिन्नयावत्सत्त्वे कार्यम् । न चैवं प्रथमघटध्वंसकाले सामान्यध्वंसोत्पत्तिः स्यात् चरमप्रतियो- गिनाशकस्यैव तत्कारणत्वात् । यद्वा चरमप्रतियोगित्वेनैव जनक- (१)माणं तस्य विभागाभावात्मकत्वात् । कः पुनर । (२) सम्बन्धावभासमात्रम् , उता० ।

·न्यायलीलावती वाभावत्वे भावत्वव्यवस्थिते । नेतरः । गुणगुणिनोर्विषयविष. यिणोरपि संयोगितापत्तेः। विभागध्वंसः संयोग इति चेन्न, संयुज्य विभक्तेऽपि तत्प्रत्ययप्रसङ्गात् । तमःप्रत्ययवद् यावदुत्प- नप्रतियोगिध्वंसावलम्बनत्वात् संयोगप्रतीतेः, असिद्ध एव संयोग इति चेन्न, सहोत्पन्नयोरविभक्तयोरेव(१) संयोगात् । जातस्तत्रा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वादिति सम्बध्यते । इष्टत्वमेवोपप्रादयति-अभावेति । संयोगप्राग- भावो विभागस्तदभावश्च संयोगः स्यादित्यर्थः । गुणगुणिनोरिति । वि. भागाभावस्य तत्रापि विद्यमानत्वादित्यर्थः। ननु विभागात्यन्ताभा. वसत्वेऽपि ध्वंसो नास्ति विभागध्वंसस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वादित्या ह-विभागेति । संयुज्यांत । विभागध्वंसात्मकसंयोगानन्तरं पुनर्विभा. गेऽपि पूर्वसंयोगरूपध्वंसविषयकसंयोगप्रतीत्यापत्तरित्यर्थः । याव. दिति । विभागासमानकालीनविभागध्वंसस्य विभागत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकविभागध्वंसस्य वा संयुक्तप्रतीत्यालम्बनत्वात् । अतो नैकविभागवति यावदर्थासम्भवाद्दोषः। सहेति । अविभक्तयोरपि संयुक्तप्रतीतिदर्शनान्नैवमित्यर्थः । तत्रापीति । सहोत्पन्नयोरपीत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्यत्र हेतुः। इष्टत्वमुपपादयति-अभावाभावत्व इति । गुणगुणिनोरिति । विभागात्यन्ताभावस्य तत्रापि विद्यमानत्वात् । संयुक्तव्यवहारापत्ते. रित्यर्थः । विभुद्रव्ययोहिमवद्विन्ध्ययोश्च संयुक्तप्रत्ययापत्तिश्चत्यपि द्रष्टव्यम् । विभागध्वंस इति । अतो न गुण्यादिषु संयोगधीरित्यर्थः । संयुज्येति । विभागध्वंसात्मकसंयोगानन्तरं पुनर्विभागेऽपि पूर्वविभागे- ध्वंसविषयकसंयोगधीप्रसङ्गादित्यर्थः । यावदुत्पन्नेति । न च यत्रैकस्यैव विभागस्य ध्वंसस्तत्र यावदर्थाभावः । समानाधिकरणविभागास. मानाकालीनविभागध्वंसस्य समानाधिकरणविभागसामान्यध्वंसस्य या विवक्षितत्वात् । सामान्याभावस्य यावद्विशेषाभावव्याप्यत्वात्। सहेति । विभागपूर्वकत्वात् तद्ध्वंसस्य सहोत्पन्नयोविभाग एव न (२) संयुक्तयोराप्यपार्थिवपरमाण्वोः, आप्यपार्थिवपरमाण्वन्तरसंयोगाज्जालयोहणुकयोः । एवं स्थूलयोरपीति । इति दीधितिः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७७ पि(१) विभाग इति चेन्न, तद्धेतूनां कर्मविभागादीनामभावात् । अजोऽसाविति चेन्न, ध्वंसानुपपत्तेः। ततः(२) संयोगप्रागभाव एवासौ तदभावस्तु संयोग इति स्थितम् । संयोगः सन् इत्यबाधि- तबुद्धिवेद्यत्वाच्च [सम्बन्धबुद्धिवेद्यत्वात्(३) ] समवायवत् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कर्मविभागादीनामित्यत्रादिपदात् विभागध्वंसकारणसंग्रहः त्यक्तमर्यादः शङ्कते -अज इति । तर्हि विभागध्वंसः संयोग इति व्याहतमित्याह-वंसेति । अत इति । त्वयाऽप्यगत्या संयोगप्राग. भाव एव विभागो वाच्यस्तदभावश्च संयोग एवेत्यर्थः । सन्निति । सत्तायोगीत्यर्थः । न च दृष्टान्तविरोधः, तत्रापि सत्तासम्बन्धस्य स्वरूपस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा तस्य भावत्वमपि न स्यात् । सम्बन्धबुद्धिविषयत्वादिति । सम्बन्धत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादित्यर्थः । न च स्वरूपसम्बन्धेन व्यभिचारः, तस्यातिरिक्तस्याभावात् । उप- न्यायलीलावतीप्रकाशः जातस्तत्र मिथः कर्मण्यपि संयोगो न जायेतेत्यर्थः(४)। जात इति । अत स्तद्ध्वंसोऽपि तत्रोत्पन्न इत्यर्थः । कर्मविभागादीनामित्यादिपदाद्वि. भागध्वंसहेतुसङ्ग्रहः । अन्यस्य तत्संग्राह्यस्याभावात् । तत इति । वि. भागध्वंसात्मकसंयोगवादिनापि संयोगप्रागभाव एव विभागो वा. च्यः। तथा चेष्टापत्तिरित्युक्तमित्यर्थः । सन्निति । भाव इत्यर्थः, न तु सत्तायोगित्वं समवायस्य दृष्टान्तत्वविरोधात् । चकारौ हेतुद्वयनैर- पेक्ष्यसूचकौ । द्वितीयो हेतुः स्वरूपसम्बन्धान्यत्वेन विशेषणीयः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वमिति दिक् । सिद्धान्तस्थादिपदानुरोधादाह-तद्धंसोऽपीति । आदि- पदादिति । एवं च तद्धेतूनामिति मूले तत्पदं विभागतद्ध्वंसपरम. न्यथाऽनन्वयापत्तेरिति भावः । यत्र मूले चकारद्वयमस्ति तत्समञ्ज. सयत्राह--चकाराविति । स्वरूपेति । यद्यपि स्वरूपसम्बन्धस्य केवला. न्वयितया तदन्यत्वमप्रसिद्धि तथापि सम्बन्धिद्वयभिन्नत्वेन हेतुर्वि. (१) तस्तदापि वि०। (२) अत इति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (३)द्धिविषयत्वान सम (४) अपिः कारणासंयोगसमुच्चयार्थः । 'न जायेत' न प्रतीयेत ! ० ४८न्याक ·न्यायलीलावती अन्यथाऽसमवायाख्यभावाभाव एव समवायोऽपि स्यात् । गगन- पवनसंसर्गजध्वानस्य च द्वितीयशब्दवत् भावासमवायिकारण- त्वानुमानात् । तथोत्पादस्तु(१) न संयोगः क्षणभङ्गनिषेधाद- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् श्लिष्टप्रत्ययजनकत्वाधीनश्चाभावादी स्वरूपसम्बन्धव्यपदेशः। अन्य- थेति । भावत्वेन प्रतीयमानत्वस्याभावत्वस्वीकार इत्यर्थः। गगनेति । शब्दविभागाजन्यः शब्दो गुणासमवायिकारणका शब्दत्वात्मतवत्। स च गुणः पारिशेष्यात् संयोग एव स्यात्। न च गगनमात्रवृत्तिरेव स्यादिति वाच्यम् , सङ्खयापरिमाणपृथक्त्वानां सदा शब्दजन्मापत्ति. दोषादजनकत्वस्थितौ शब्दाजन्यत्येन पक्षविशेषणादन्यस्य च सा. मान्यगुणस्य विशेषगुणस्य वा गगनेऽसम्भवात् । अनेकवृत्तित्वेन वा साध्यं विशेष्यम् । विभागजन्यः शब्दो दृष्टान्तीकर्तव्य इत्यप्याहुः। बौद्धमतमाशय निराकरोति--तथेति । तथोत्पन्न इति । संयुक्तधी- रेव कुर्वद्रूप इत्यर्थः । ननु संयोगोऽस्त्वतिरिक्तस्तथापि व्याप्यवृत्ति- न्यायलीलावतीप्रकाशः तेनाभावेन स्वरूपसम्बन्धात्मकेन न व्याभिचारः । गगनपवनेति । भा. वेति स्वरूपनिर्वचनम्। अभावोऽपि असमवायिकारणमितिमतनि- राकरणसुचनार्थ वा । शब्दविभागाजन्यस्त्रयोविंशतिगुणासमवा- यिकारणकत्वशून्योऽयं गुणासमवायिकारणक इति साध्यम् । अतो नार्थान्तरम् । न च गगनमात्रसमवेतगुणासमवायिकारणकत्वेना- र्थान्तरम् , अनेकवृत्तित्वेन(२)विशेषणात् । असमवायिकारण- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शेष्य इत्यर्थः । सम्बन्धिद्वयभिन्नसम्बन्धत्वमेव हेतुः । कुण्डवदर- मित्यादौ च संयोगस्य तथात्वान्नासिद्धिरित्यन्ये । संसर्गस्य संयो. गरूपतया तेन रूपेण पक्षतायां विशेषणासिद्धिरिति पक्षतावच्छे. दकमाह-शब्दविभागेति । एवमपि गुणान्तरेणार्थान्तरमित्यरुच्या प्रकारान्तरमाह-त्रयोविंशतीति । कर्मणाऽर्थान्तरवारणाय साध्ये गुण- पदम् । अनेकवृत्तित्वेनापीति । यद्यप्येवमपि ब्याप्यवृत्तिताशगुणेनार्थी । (१).थोत्पादकस्तु। (२) अनेकवृत्तिवेनापीति विवृतिसम्मतः पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सांववृतिप्रकाशोद्भासिता ३७९ तिरेकेपि(१) सर्वत्र ध्वानोत्पत्तिप्राप्तिरिति चेन्न, (२)अव्या. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रेव स वक्तव्य इति । गगनं व्याप्य शब्दमुत्पादोदित्याह-अतिरेक इति। भवेदेवं यदि संयोगो व्याप्यवृत्तिः स्यात्तदेव तु नास्तीत्याह-नेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः विभागजशब्दस्य च दृष्टान्तत्वात् । तथोत्पादः संयुक्तधाकुर्वद्रूप इत्यर्थः। अतिरेकेऽपीति । विभागध्वंसभिन्नसंयोगस्वीकारेऽपीत्यर्थः । यद्यपि गगनस्यैकत्वान्न तत्र सर्वशब्दार्थान्वयस्तस्यानेकाशेषवाचि त्वात् । अवच्छेदकानां च ततो भिन्नत्वात् । तथापि यदि शब्दो व्याप्यवृत्तिः स्यात् तदा देशान्तरीयभेर्यभिघातेऽत्रस्थैः शब्दः श्रूयेत । न च विभुगगनात्मकश्रोत्रस्य सर्वसाधारण्यादव्याप्यवृत्तित्वेऽप्ययं दोषः । इह शब्दो नेह शब्द इत्यनुभवाच्छब्दस्याव्याप्यवृत्तित्वे सिद्धे यस्य समवायवृत्त्याधारता कर्णसंयोगेनावछिद्यते स गृह्यते । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्तरम् । न च त्रयोविंशतिभिन्नो व्याप्यवृत्तिगुणो बाधित इति न तेना- र्थान्तरमिति वाच्यम्, तर्हि तद्भिन्नो गगनमात्रसमवेतोऽपि गुणो बाधित इति तुल्यम् । तथापि ताद्रूप्यसिद्ध्यर्थ विशेषणमिति ध्येयम् । विभागजेति । हेतुश्चात्राद्यशब्दत्वमिति भावः । अवच्छेदकानी(ना?)चेति । यद्यपि भिन्नत्वेऽपि तावदवच्छेदेन शब्दोत्पत्तिस्स्यादित्यापादानं युज्यत एव तथापि तोष्टापत्तिरेवेति तात्पर्यम् । अत एव परसिद्ध व्याप्यवृ. त्तित्वमापादकीकृत्यापादयति--तथापीति । अन्यथा मूले व्याप्यवृत्तित्व. स्यापाद्यतया परसिद्धत्वेता(नापा?)दकानुपपत्तेः। एवं चानेन तर्केणेष्टाप- त्तिनिरासे मूलोक्तव्याप्यवृत्तित्वापादनं सम्यक् सम्पद्यत इति भावः। न चेति । न चैवं पूर्वपक्षः सिद्धान्तोपरि युक्त इति वाच्यम् , नेदमनि- ष्टापादनं ममैव, किन्तु तवापीति सकलसिद्धतया तर्कामास एवाय- मित्यभिसन्धानेन सत्यपि सिद्धान्तसङ्गतत्वेऽत्रैव तस्य करणात् । अन्ये तु अतिरेकेऽपीति कृत्वा पूर्वपक्षसिद्धान्ततयोद्धृतत्वात् सिद्धान्त एवायमाक्षेपः । पुनः सिद्धान्तफक्किकालिखनं च शेषपूर- णार्थमित्याहुः। (१)तिरिक्तऽपि। (१) इति चेत् । ।

·न्यायलीलावती प्यवृत्तित्वात् । किं पुनरव्याप्यवृत्तित्वम् । एकस्यैकदा भावाभावौ, वि. चारासहत्वादिदमयुक्तम् । तथा हि न तावत्तत्र संयोगस्य प्राग- भावप्रध्वंसाभावौ । तयोः प्रतिपक्षसमानकालत्वाभावात् । ना. त्यन्ताभावः । तेन सादेश्यव्याघातात् । नान्योन्याभावः । व्या- प्यवृत्तीनामपि स्वाश्रये तादात्म्याभावबलेनाव्याप्यवृत्तिताग्रस- ङ्गात् । यथा एकत्रैव बीजे कारणत्वं तदत्यन्ताभावश्च कार्यभे- दावच्छेदात् तथाऽत्राप्यवच्छेदभेदमादायाविरोध इति चेन्न(१), अवच्छेदो हि] यद्यनर्थान्तरमर्थान्तरं वा व्यापकं तदा तदव- च्छिन्न एव विधिनिषेधाविति स एव विरोधः। अर्थान्तरमव्या. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विप्रतिपन्नः पृच्छति-किमिति । एकस्येति । स्वाभावसामानाधिकर- ण्यमित्यर्थः। विप्रतिपत्तिवीजमुद्घाटयति-तथा हीति । प्रागभावप्रध्वंसावि- ति। प्रतियोगिसमानदेशकालाविति शेषः। एवमन्यत्रापि । तेनेति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यनियमादित्यर्थः । व्याप्यवृत्तीनाम- पीति । एतादृशस्य व्याप्यवृत्तितारूपादीनामपीत्यर्थः । अवच्छेदेति । अ. वयविनि तद्भावादन्यत्र तु दिगादय एवेत्यर्थः । स एवेति । य एव अ. न्यायलीलावतीप्रकाशः यस्य तु तदत्यन्ताभावेन स न गृह्यते कर्णसंयोगस्य समवायवृत्त्या शब्दाधारतायां परिचायकत्वात् । अव्याप्यवृत्तित्वादिति । शब्दासमवा. यिकारणसंयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वात् तदनुविधानाच्छन्दस्याप्यव्या- प्यवृत्तित्वादित्यर्थः । प्रतिपक्षेति । प्रतियोग्यसमानकालत्वादित्यर्थः । तेनेति । तेना. त्यन्ताभावेन सह प्रतियोगिनः समानदेशत्वव्याघातादित्यर्थः । अवच्छेदेति । नित्ये तत्तत्प्रदेशा अवच्छेदका अवयविनि त्वव यवा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अयं दोष इति । विरोध इत्यर्थः। तदत्यन्ताभावेनेति । यस्य तु समवाय. वृत्त्या संयोग(गो ?)नावच्छिद्यते स न गृह्यत इत्यर्थः । यथाश्रुते संयो (१) इति चेत्, अंव०। ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८१ पकं चेदयमपरोऽवच्छेदभावाभावस्वभावो विरोधः । अत्रोच्यते । वस्तुस्वभाववैचित्र्यात्संयोगस्य स्वाभावसमा- नदेशकालत्वात् । रक्तारक्तस्वभावः पटो यथा विज्ञानात्मकं(१) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वच्छिन्ने विरोध उक्तः स एवावच्छेदकेऽपीत्यर्थः । अयमिति । अवच्छे. दकभावाभावसामानाधिकरण्यलक्षण इत्यर्थः। अवच्छेदके संयोग. सत्त्वे गगने शब्दानुत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यपि द्रष्टव्यम् । वस्त्विति । अन्येषां स्वाभावासामानाधिकरण्येऽपि प्रतीतिबलात् संयोगे स्वाभावसामानाधिकरण्यमभ्युयेयम् । अन्यथा वस्तूनामेकस्व. भावत्वे जगद्वैचिध्यमेव भज्यतेत्यर्थः। स्वाभावसामानाधिकरण्यं स्फुट- यति--रक्तेति । अन्यथा महारजनसंयोगतदभावाधीनरक्तारक्तप्रतीत्य. नुदय एव पटे स्यादित्यर्थः। क्षणिकविज्ञानवाद्यपि संयोगे विमत एवा. तन्मतेनाप्यविरोध इति द्योतनाय तदनुरूपमुदाहरति-यथेति। स्वमते रक्तारक्तविषयं परमते रक्तारक्तस्वरूपं भेदे विषयविषयीभावो नास्त्ये. वातः सर्व ज्ञानं स्व(प्र)काशमिति योगाचारमतमतः स एव विकल्प. न्यायलीलावतीप्रकाशः एवेति भावः । अयमिति । आकाशभिन्नेऽवच्छेदके संयोगसत्त्वेऽपि शब्दस्य तत्रानुत्पत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । वस्तुस्वभावति। भावाभावानान्तरयोमिथो वैयधिकररण्यनियमेऽपि संयोगतदत्यन्ताभावयोः प्रतीतिबलात्तामानाधिकरण्यमभ्युपेयम् । न ह्येक वस्तु यत्स्वभावकं तत्स्वभावकं वस्त्वन्तरमपि, जगद्वैचित्र्य. भङ्गापत्तेरित्यर्थः । यद्यपि 'क्षणभङ्गनिषेधा'दित्यनेन स्थिरवाद्यवाद्येव पूर्वपक्षी, तथापि यदि कदाचिद्विज्ञानवादमपि परोऽभ्युपगच्छेत्तदा तदनुरूपमुदाहरति यथा विज्ञानमिति । स्वमते रक्तारक्तविषयं पर- मते तु रूपशब्दस्वरूपार्थः । ननु वाह्यपक्षे भेदग्रहसम्भवादयं दोषः सम्भवति विज्ञावादिनये तु तदसम्भवात् नायं दोष न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गात्यन्ताभावस्याधिकदेशत्वेनावच्छेकत्वादिति भावः । अर्द्धरक्त (१) विज्ञानमेकं रक्तारकपटरू पम् ।

·न्यायलीलावती रक्तारक्तरूपम् । विज्ञानस्य भेदानुभवो ज्ञानान्तरेण वा तेनैव वा । नाद्यः, भेदे ग्राह्यलक्षणायोगात् । अभेदे तु रक्तारक्तात्मना (१)स्वसंवेदनेन भेदानुभवस्यापनयनादभिन्नं ज्ञानमिति चेन्न, अभेदेऽपि रक्तस्वभावमरक्तस्वभावं वाऽनुभुयते न तु रक्तारक्त- स्वभावमिति प्रकाशमानस्य भेदस्यापह्नवायोगात् । भेदाभेदा- भ्यामशक्यविवेचनमाकारचक्रमिति चेन्न, बाह्यमप्येवमेव । बाह्य- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यति विज्ञानवादी-विज्ञानस्येति। रक्तारक्तस्वरूपमेकमेव ज्ञानं तञ्च न रक्त- स्वारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गज्ञानात्मनातयोरनाकलनादित्यर्थः। एक चेत् कुतो विरुद्धोभयस्वाभाव्यमात्मनो गृह्णीयात् कथं वा ता. दृशमुत्पद्यतेत्यत आह सिद्धान्ती-नेति । रक्तारक्तस्वभावस्य विरु. द्धोभयस्वाभाव्यं स्वयमप्यनुभूयमानं दुरपह्नवमतः किञ्चित् ज्ञानमेक स्वभावं किञ्चिच्चानेकस्वभावमगत्याऽभ्युपेयमिति शङ्कते-प्रकाशेति । विज्ञानाद्विषयचक्र भिन्नमाभन्नं वेत्यशक्यविवेचनमिति शङ्कार्थ इति केचित् । एवं किञ्चिद्वस्तु स्वाभावव्यधिकरणं किञ्चिच्च समानाधि- करणमिति न विरोध इति परिहरति-नेति । रक्तात् पटादरक्तः पटो भिन्न एव परन्तु य एव रक्तः स एवारक्त इत्याविद्यकः प्रत्यय इति न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्याह-विज्ञानस्येति । रक्तज्ञानस्यारक्तज्ञानस्य च मिथो भेदानु. भव इत्यर्थः । अभेदे विति । रक्तत्वारक्तत्वयोर्ज्ञानात्मकत्वस्य चाभिन्न त्वात् क विरोध इत्यर्थः। रक्तत्वमरक्तत्वं च विरोधि चेत् कथं तदा. त्मकं विज्ञानमेकम् । अथैकर प्रतीतत्वान्न तयोर्विरोधस्तदा वाह्येऽपि समानमेतदित्याह-अभेदेऽपीति । ननु प्रकाशमानभेदस्यापह्रोतुमश. क्यत्वाद्भेदे च ग्राह्यलक्षणायोगाभेदे चोक्तविरोधात् विषयचक्र विज्ञानाद् भेदाभेदाभ्यामशक्याविवेचन मेवेत्याह-प्रकाश्य(श?)मानस्येति। यद्यन्यत्राभेदेन शक्यविवेचनमप्याकारचक्रमानुभवबलादशक्यवि. वेचनमभ्युपेयं तदा वाह्यमपि संयोगतदत्यन्ताभाववदभ्युपेयताम: नुभवबलादेवेत्याह-बाह्यमपीति । अभ्युपेत्याह-बाह्यस्येति । तथा (१) कात्मनि ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशाद्भासिता ३८३ स्य भेदेऽप्येकत्वप्रतीतिरविद्यावशादिति चेत्तुल्यं ज्ञानेऽपि । ज्ञाना- नां भिन्नत्वेऽन्येनाऽन्यस्य वेदनात्(१) कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति चेन्न, अभेदेऽपि कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति तुल्यम् । अभिन्न(२)- भेदावसायोऽविद्यावशादिति चेन्न, अनात्मनो(३) भेदस्याविद्या- वशादप्यनुल्लेखात् । उल्लखे ऽपि] वाऽनात्मनो भेदस्य(४) पारमा- र्थिकतापत्तेः। अभिन्नमेवानुभूतमरक्तव्यावृत्या रक्तं रक्तव्यावृत्त्या चारक्तमित्युच्यत इति चेन्न, रक्तव्यावृत्तस्यारक्तव्याव[त्त?]ता. नुपपत्तेः । अनुभवबलादेवमिति चेत्तुल्यं संयुक्तस्यासंयोगित्वेऽप्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शङ्कते-बाह्यस्येति । तुल्यमिति । रक्तारक्तप्रकारकमपि ज्ञानं भिन्नमेवामिन- त्वेन ज्ञानमाविद्यकमित्यर्थः । ननु भेदे ग्राह्यग्राहकभाव एव नास्ति तथा च भिन्नमेव ज्ञानं कथमभिन्नं प्रथतामिति शङ्कते--ज्ञानानामिति । तर्हि ग्राह्यग्राहकाभेदेऽपि रक्तारक्तस्वाभाव्यमेकस्यैव कथं भवेदित्याह- नेति । ननु रक्तारक्तत्वे विरुद्ध एव न भवतः किन्तु तथोरैक्यमेव, वि. रोधप्रतिभासस्त्वाविद्यक इति शङ्कते-अभिन्न इति। तर्हि ज्ञानस्यानात्म- भेदः कथमविद्यायामपि भासतां त्वन्मते भेदे ग्राह्यग्राहकभावाभावादि. त्याह-नेति । उल्लेखे वेति । तन्मते यदुल्लिख्यते तत्परमार्थसाद(दे?)वेत्यर्थः। यदेव रक्तं तदेवारक्तं परन्तु व्यावृत्तिभेदाधीनं भेदप्रतिभासनमित्याह- अभिन्नमिति । वस्त्वमेदव्यावृत्त्योरपि न भेद इत्याह-नेति । ननु अनुभ. वो न पर्यनुयोज्यः, तथा च विरोधम(व?)धूय यदेव रक्तं तदेवारक्त. मगत्या अभ्युपेयमित्याह–अनुभवेति। तर्हि य एव संयुक्तः स एवासंयुक्त इति न विरोध इत्याह-तुल्यमिति । संयोगाभावस्यावच्छेदकवृत्यभ्युपगमे न्यायलीलावतीप्रकाशः च नैकधार्मिणि संयोगतदत्यन्ताभावावित्यर्थः । अभेदेऽपीति । मिथो विरुद्धरक्तत्वाभेदोऽप्येकत्र विरुद्ध इत्यर्थः । अनात्मन इति । अपारमा. र्थिकभेदेन पारमार्थिकविद्याया अभेदे तस्या अप्यपारमार्थिकतापत्तेः। यद् यत्र प्रकाशते तत्तस्यात्मेति योगाचारस्थितेरित्यर्थः। उल्लेखेति तदर्श. ने उल्लेखस्यैव पारमार्थिकत्वादित्यर्थः । तुल्यमिति। संयोगतदभावयोर- (१) स्यावेदनात क०। (२) ने भेदा। (३) आत्मनो भे० । (१) भेदस्यापार० । - ·न्यायलीलावती pomwoman भेदबुद्धेरन्यथासिद्धत्वादविरोधात्(१)। ननु च संयोगस्यैकत्र सदसत्त्वे रक्तारक्तस्वभावत्वेनैव पटो- ऽवसीयेत(२)न तु कदाचिद्रक्तत्वेनैवेति चेत् , न, रक्तावयवा- वच्छेदोपाधितिरस्कृतरक्तारक्तस्वभावत्वात् । तन्न, सयोगस्या- व्याप्यवृत्तित्वादुपाधीनामपि रक्तारक्तस्वभावत्वे तिरस्कारकत्व- व्याहतेः(३)। किश्चाभावस्य स्वप्रतियोगिसमानदेशकालत्वे स्व- भावमात्र(४)विरोधादन्योन्याभावत्वप्रसङ्गः । मैवम् । संयोगस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोगस्यापि तथात् स्यादित्यप्रत्यक्षता संयोगस्य स्यादिति भावः । सर्वरक्ताभिप्रायेणाह-नन्विति । भूयोऽवयवावच्छेदेन महारजन. संयोगात् स्वल्पावयवावच्छेदेन च तदभावात् सर्वरक्तप्रतीतिरि- त्याह-नेति । संयोगवृत्तौ य उपाधिर्वाच्यस्तत्रापि सयोगो न व्याप्य वर्तत इति कथं तेन तदभावस्तिरस्क्रियतामित्याह-तन्नेति । दूषणा- न्तरमाह-किञ्चति । अत्यन्ताभावस्यान्योन्याभावलक्षणाक्रान्तत्वाद. न्योन्याभावत्वमेव स्यादित्यर्थः। अत्रानुभवविरोधः स्यादित्याह-मैव. न्यायलीलावतीप्रकाशः नुभवविषयतयैकस्य शेषयितुमशक्यत्वात् तृतीयकोटेरभावात् । अवच्छेदेनाभावस्यान्यथासिद्धौ संयोगस्यापि तथात्वादप्रत्यक्षत्वा. पत्तेः समानदेशमित्यर्थः । सर्वरक्तामिप्रायेणाह-ननु चेति ।रक्कावयवेति । संयोगस्याच्याप्य स्थिती रक्तत्वारक्तत्वनियमात् ।तप्रतीतिस्तु प्रचुरभामावच्छेदेन रजतद्रव्य. संयोगावच्छेदकोपाधितिरस्कृतत्वादित्यर्थः। संयोगस्येति। अन्यथाऽव- च्छेद्यावच्छेदकयोर्विरोधादिति भावः । स्वभावविरोधादिति । संसर्गाभाव- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भवत्येव रक्तारक्तप्रतीतिरत आह-सर्वरक्तेति । अन्यथाऽवच्छेद्येति । न हि पटनिष्ठसंयोगाभावेऽवच्छेद्य तदवच्छेदकोऽप्यवयवो महारजनसं. (१) संसर्गस्यासंयोगित्वेऽपात्यभेदबु० । संयोगस्यासयो । (२) ०वस्थीयते । (३) स्वभावतेति रक्तारक्तत्वव्याहते। (१) स्वभावविरोधित्वाद० । स्वभावविरोधादिति प्रकाशधृतः पाठः ।

·. म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८५ स्वाभावेन सह सादेश्यविरोधसाधकमानाभावात् । भावा- न्तराणां स्वाभाववैदेश्यनियमात् संयोगोऽपि तथेत्यऽवधार्यत इति चेत् , सोऽयं भावजातीयस्य स्वाभाववैदेश्यनियमो व्यभि- चारानुपलम्भमात्रेण वा सिद्ध्यति विपर्यये बाधकप्रमाणप्रवृत्तेर्वा । नाद्यः । तस्य नियमानियमसाधारणत्वात्(१) । नापरः(२)। तदभावात् । भावाभावयोः समानदेशकालत्वे भावाभावव्यवहा- रगोचरत्वं न स्यादिति चेत्, न, न हि वैदेश्यभिन्नकालतानिमित्तो न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मिति । अनुभूयमानं संयोगस्य स्वाभावसादेश्यं कुतःप्रमाणात् ग्रा- हमित्यर्थः । भावान्तरवैधादनुभवोऽप्ययं कूटसाक्षी स्यादित्याह- भावान्तराणामिति । तथा च यो यो भावः स स्वाभावसमानाधिकरण इति व्याप्तिबलात् संयोगोऽपि तथा स्यादिति भावः। एतादृश- व्याप्तौ न प्रमाणमित्याह-सोऽयमिति । तस्येति । व्यभिचारानुपलम्भस्ये. त्यर्थः। पार्थिवत्वलौहलेख्यत्वयोरप्यापाततो व्यभिचारानुपलम्भादिति भावः । तदभावादिति । भावत्वाकान्तस्य स्वाभाववैदेश्यसाधकप्रमा- णाभावादित्यर्थः । ननु प्रमाणं माऽस्तु तर्क एव विपर्यये बाधको- ऽस्तीत्याह--भावाभावयोरिति । यदि संयोगः स्वाभावसमानाधिकरण: स्यात् भावो न स्यात्, संयोगाभावो यदि प्रतियोगिसमानदेशः स्यात् अभावो न स्यादित्यर्थः । विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वनिषेधमुखप्रत्य- यवेद्यत्वाभ्यां संयोगतदभावयोर्भावत्वाभावत्वव्यवस्थितौ तर्कमूल- भूतव्याप्तौ विपक्षबाधकाभाव इत्याह-न हीति । अनुभवबलात् भावा- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वभावविरोधादित्यर्थः । एतद्वाधकद्वयं किं संयोगतदभावयोर्मानान्त- रसिद्धं विरोधमुपजीव्य यद्वैतत् स्वातन्त्र्येण तयोर्विरोधसाध. कम् । आधे संयोगस्य स्वाभावेति । यद्यपि निरुपाधिसहचारग्रह एव व्याप्तिग्राहक इत्युक्तम् । तदनुकूलतर्काभावे नोपाध्युन्नयनात् तद. भावानिश्चय इत्याशयेनाह-विपर्यय इति । न हीति । अन्योन्याभावतत्प्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः योग्यवति । तथा च कथं तिरस्कारकत्वमिति भावः । इत्युक्तमिति । (१) साधारण्यात् । (२) नेतरः । ४९ न्या० ·न्यायलीलावती भावाभावव्यवहारः, किन्तु भावाभावाकारव्यवहारयोग्यस्वरूप- निमित्तो घटतदन्योन्याभावयोरिवेत्यतोऽविशेषात् । तस्माद्भा. वान्तराणां स्वाभावसमानदेशकालत्वविरोधेऽपि संयोगादीनां स्वभाववैचित्र्यात्समान[देश]कालस्वाभावाविरुद्ध देश] त्वमव्या- प्यवृत्तित्वमाख्यायते । न च वस्त्वन्तरासाधारणमिदं रूपं संयो- गादीनामसम्भावनीयम् । सर्ववस्तूनामसाधारणरूपोच्छेदप्रस- ङ्गात् । न चैवं रक्तेऽप्यवयवे रक्तारक्तप्रतीतिः । तददृश्यभाग. वृत्तित्वेन संयोगाभावस्याप्रतीतेः । न चैवं स्वप्रतियोगिना सह समानदेशकालत्वे संयोगाभावस्यान्योन्याभावत्वापत्तेः(१)। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरवैधय संयोगतदभावयोः स्वीकार्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । भावान्तरवैधादनुभव एव तिरस्क्रियतामित्यत आह-न चेति । ननूक्तमवच्छेदकेऽपि संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वात् न तिरस्कारक- त्वमित्यत आह-न चैवमिति। अदृश्यभागावच्छेदेन पटे महारजनसंयो- गाभावसत्त्वेन सर्वरक्ताप्रतीतिरित्यर्थः । अन्योन्याभावत्वमाशय निराकरोति-न चैवमिति। प्रतीतिबलादेव तयोर्भेदसिद्धिरित्यर्थः। पक्षा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तियोगिनोस्तदभावादव्याप्तेश्चेत्यर्थः । तस्मादिति । नन्वेकत्रैकस्यकदा भावाभावयोर्विरोधबलात्तत्प्रतीतिभ्रम एव कुतो न स्यात् । मैवम् । अवच्छेदभेदेन विरोधस्यैवाभावात् । येन प्रकारेणैकत्र धर्मिणि उपस हारात्तयोविरोधस्ततोऽन्येनापि प्रकारेण यदि विरोधः स्यात्, तदो. भयच्छेदप्रसङ्गः । रक्तेऽप्यवयव इति । तत्रापि रजतद्रव्यसंयोगस्याव्या. प्यवृत्तित्वादित्यर्थः। तददृश्येति । अवयवस्यादृश्यभागे संयोगाभाववृत्ते- स्तदग्रहात्तदग्रह इत्यर्थः। द्वितीयं पक्षमाशय निराकरोति-न चैव- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथा च न द्वितीयकल्पावकाश इति शेषः । द्वितीयमिति । यद्वैतदेधे १)पत्तिः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८७ न चेदमिदं(१) नेदमिहेति विलक्षणबोधवेद्यत्वात् । विद्यमानस्यैव । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरमाह-विद्यमानस्यैवेति । संयोगस्य एकत्र एकदैव पुरुषेणोपलम्भा- न्यायलीलावतीप्रकाशः मिति । नेदमिति । यद्य (प्या ?) पादा (द ?) ने बाधितत्वमनुकू- लमेव तथापि प्रतियोगिसमानदेशकालत्वेनात्यन्ताभावस्यान्योन्या. भावत्वापादा (द ?) ने व्याप्यवृत्तित्वमुपाधिरित्यर्थः । वस्तुतः प्रति. योगितावच्छेदकधर्ममारोप्य(२) यत्र निषेधधी, सोऽन्योन्याभावो यत्र तु प्रतियोगिनमारोप्य तदवगमः सोऽत्यन्ताभाव इत्यादि न्यायद्वि. तीयाध्यायनिबन्धप्रकाशे व्युत्पादितमस्माभिस्तत्रैव तदनुसन्धेयम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः त्यादिकमित्यर्थः । यद्यप्यापादन इति । यद्यप्यापाद्यबाधो व्यतिरेके पक्ष- धर्मतासम्पादकतया तत्र तर्केऽणु (नु ?) गुणो यत्र तन्मूलभूतव्या. प्त्याविरोधी यथा निघूमत्वबाधः, न तु तद्विरोध्यपि केवलपक्षधर्मता- याः पण्डत्वात् । प्रकृते चान्योन्याभावत्वाभावग्राहकेण प्रत्यक्षेण स्व. प्रतियोगिसमानदेशकालत्वस्यापि विषयीकरणाद्वाधोऽयं व्यभिचार- पर्यवसिततया व्याप्तिविरोध्येवेति नानुगुणस्तथापि व्यभिचारव्या. पकोपाधिविरहे व्यभिचार एव न स्यादिति बाधाननुगुणताप्रयोज. कव्यभिचारनिर्वाहाय उपाधिरवातः। वस्तुतः सत्त सर्वत्र बाधो- ऽनुगुण एव मूलभूतव्याप्तिविरहहेतुस्तकाभास एवेति वस्तुगति- स्तथा चान्यसत्तर्कत्वे बाधोऽनुगुणो भवेदिति तर्काभासताप्रतिपादन नायोपाधिरुपन्यस्तं इति रहस्यम् । ननु स्वप्रतियोगिसमानदेशकालत्वमेवान्योन्याभावलक्षणं तत्रा- स्त्येवेति व्याप्यवृत्तित्वोपाधेरप्रयोजकत्वमित्यत आह-वस्तुत इति । तथा च नोक्तं तल्लक्षणमपि विदानीयुज्य (मुच्य ?) मानमिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकमिति । नन्वन्योन्याभावस्थलेऽपि प्रतियो. ग्येवारोप्यः, अन्यथा आरोप्य निषिध्यत इति सिद्धान्तब्याकापात् । इयांस्तु विशेषो यदेकर तादात्म्येन प्रतियोग्यारोप्योऽपरत्र संयो- गादिना संसर्गेणेति चेन्न, तादात्म्येन प्रतियोगिनमारोप्य संयोगा- (१) ने ययमिदं। (२) प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्येति विवृतिसम्मतः पाठः। AMUNANINew ·न्यायलीलावती वा संयोगस्योपलम्भानुपलम्भावव्याप्यवृत्तित्वम् । ननु किं देशभे. देनोपलम्भानुपलम्भौ कालभेदेन पुरुषभेदेन वा । नाद्यः। अभि- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुपलम्भावेवाव्याप्यवृत्तित्वमित्यर्थः । एतदेव विकल्प्य निष्टङ्कयति- नन्विति । अभिन्नदेशत्वात् यत्रैव देशे कपिसंयोग उपलभ्यते तत्रैव नोप. न्यायलीलावतीप्रकाशः नन्ववच्छेदकस्यावयविनोऽर्थान्तरत्वे तत्र संयोगस्य वृत्यवृ. त्तिभ्यामवयविनि वृत्यवृत्तिविरोधे न कश्चिदुपयोगोऽनन्तरत्वे च तदवयव एव तयोर्विरोधः । अत्राहुः । संयोगस्यावयविनि समवायेs प्यवयवावच्छेदप्रतीतिबलात् कस्मिंश्चिदवयवे तस्याधारताऽस्ति न तु सर्वत्रेत्यव्याप्यवृत्तित्वार्थः । यद्वाऽवयवसंयोग एवोपलभ्यमा- नेऽवयविनि संयोग उपलभ्यते । यत्र त्ववयवे संयोगाभावस्तस्मिन्नु- पलभ्यमानेऽप्यवयविान सनापलभ्यत इत्यव्याप्यवृत्तित्वार्थः । अथवा पूर्वापरितोषणाह--विद्यमानस्यैवेति । अभिन्नदेशत्वादिति। संयोगतदत्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दिति च क्रमेण तदुभयनिर्वचनात् । न चैवं सम्प्रदायमताभेदः। तत्र हि संसर्गादेरारोप्यत्वमित्युक्तम् । तचायुक्तम् । विशेषणस्यैवा- रोप्यत्वादिहेतुसंसर्गादेरोराप्यसम्बन्धत्वमित्यभिधानात । प्रतीतिविशेषजन्यत्वमवच्छेदरूपापरिचये दुर्ग्रहं तत्परिचयश्च प्रतीति विषयविशेषाप्रतीतावशक्य इति वाच्यम् , अभावाभावत्वतदत्यन्ता- भावत्वयोरेव विषयतानवच्छेदीकभूयावच्छेदकत्वात् । न च तदेव ल. क्षणमस्तु एतस्याप्यदुष्टत्वात् । वस्तुतः स्वरूपसम्बन्धविशेष एवा. नुभवसाक्षिकस्तयोर्भेदक इत्यभावविशेष एव विषयीभूयावच्छेदकः । अत एव धर्मात्यन्ताभावधर्म्यन्योन्याभावयोईयोरभेद एव । घटत्व: स्य पटा (घटत्वा?) त्यन्ताभावात्यन्ताभावात्मकतया घटान्योन्या. भावस्यापि घटत्वात्यन्ताभावात्मकत्वात् परस्परविरहरूपताया अ. त्यन्ताभावस्थले दृष्टत्वादिति मतमपास्तम् । प्रतीतिवैचित्र्येण भेदा- दित्यन्यत्र विस्तरः। अवयविन इति पञ्चम्यन्तम् । विरोधोपनीहारे ('विरोधे' विरो- धपरीहार?) 'समवायेऽपि व्याप्त्या समवायेऽपीत्यर्थः। आधारतास्ती. ति । अवच्छेदकतासम्बन्धेनेति शेषः। यत्र विति । तस्मिस्तूपलभ्य. .

·.. यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता बदेशत्वात् । नापरौ । रूपादनामव्याप्यवृत्तित्वापत्तेः । देशकालपुरुषाभेदेन पुनरेकस्य वस्तुन उपलम्भानुपलम्भौ विरोधादेवानुपपन्नौ । मैवम् । एकदा तावदुपलम्भानुपलम्भौ भिन्नेष्वेवावयवेषु न त्ववयविनि । अत एव विरोधात्कालभेदेन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लभ्येतापीत्यर्थः। कालभेदपुरुषभेदाभ्यामुपलम्भानुपलभ्भौ रूपादिसा धारणाविति तेषामव्याप्यवृत्तित्वं स्यादित्याह-रूपादीनामिति । एकदेति । भिन्नभिन्नावच्छेदेन उपलम्भानुपलम्भावेकदाऽपीत्यर्थः । भिन्नेष्वेवावयवे- ध्विति । भिन्नावयवावच्छेदेनैवेत्यर्थः । न त्ववयविनीति । न त्वनवच्छि- न एवावयविनीत्यर्थः । अत एवेति । न हि समानविषययोरुपलम्मानु- पलम्भयोरेकत्रावयविनि एकदा सम्भव इत्यर्थः । नन्विन्द्रियसंयुक्त रक्त पटे कालान्तरेऽपि संयोगानुपलम्भः कथं स्यादित्यत आह-काल- न्यायलीलावतीप्रकाशः न्ताभावयोभिन्नदेशत्वे तु व्याप्यवृत्तिरूपादितुल्यत्वम् । अथैकत्र देशे. ऽवच्छेददेशभेदेन भिन्नदेशत्वं तदा प्रागुतपक्षाभ्युपगम इति भावः । एकदेति । यद्यप्येतद्व्याप्यवृत्तिरूपादिसाधारणं देशभेदेन तत्राप्युप. लम्भानुपलम्भात् तथापि यजातीयं किश्चिदवयवनिष्ठतयोपलभ्यमा. नं सत्किञ्चिद्योग्यावयवनिष्टतयाऽनुपलभ्यमानमवयविवृत्ति तजा. तीयमव्याप्यवृत्तीति सम्प्रदायः(१)। अत एव' पूर्वोक्तादेवेत्यर्थः । काळ- न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः मानोऽपि नोपपद्यत इत्यर्थः । वस्तुतोऽवच्छेकस्यार्थान्तरत्वेऽपि त. दवच्छेदेन भावाभावयोरभावबलाद्विरोध एव नेति पूर्वोकमव्याप्य- वृत्तित्वमुपपद्यत इत्येव रहस्यम् । (अवयविसंयोगग्रहस्य ?) अव. यवसंयोगग्रहनियमे त्रसरेणुसंयोगो न प्रत्यक्षः स्यादित्यरुचेराह- अथेति । यद्यप्येतदिति । न हि या रूपव्यक्तिरेकतन्तौ सैवा- परतन्तावपीति भावः अतीन्द्रियसंयोगसाधारण्यार्थमाह- यज्जातीयमिति । चित्राचिनतन्त्वारब्धे पटे विद्यमानं चित्रं रूपम् । न च तजातीयमव्याप्यवृत्तीति. व्यवहियत इत्यपरितोषादाह सम्प्रदाय विद इति । तज्जातीयमिति । न चेदं रूपादावतिप्रसक्तं किञ्चिदवयवव. (१)सम्प्रदायविद इति विवृतिसम्मतः पाठः । - ·भ्यायलीलावती तु संयोगानुपलम्भः । तनिरूपकस्य महारजनादेः संयोगिनोऽ. निरूपणात् । कुतः पुनः पटनिरूपणेऽपि महारजनाद्यनिरूप- णम् । पटस्य भूरिदेशव्यापकत्वेनानावृतत्वेनेन्द्रियसन्निकर्षेऽपि महारजनादेरिन्द्रियासनिकर्षात् । कुतस्तर्हि पटोऽरक्त इति प्रतीतिरिति चेत् न कुतश्चित् । न हि यत्र संयोगः प्रतीयते, तत्रैव तदैव तदभावः प्रत्येतुं शक्यते(१)। पटोऽरक्त इति व्यपदेशस्तर्हि कथम् । अवयववर्तिना रागाभावेन परम्परासम्ब न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेदेन त्विति । रक्तभागस्यारक्तभागेन तिरोधानादनुपलम्भ इति समुदायार्थः। अवयविन्युपलभ्यमानेऽपि यजातीयमवयविग्राहकेन्द्रि. यग्राह्यं सन्नोपलभ्यते तज्जातीयमव्याप्यवृत्तीति भावः । ननु महारजनसंयोगाभावश्चेन्न पटनिष्ठस्तदा पटोऽरक्त इति कथमर्द्धरक्त पटे स्यादित्याह-कुत इति । पटे महारजनसंयोगाभा. वाभावेऽपि तदवयववृत्तिना संयोगाभावेन परम्परासम्बन्धेन प्रती- न्यायलीलावतीप्रकाशः भेदेन विति । आवृत्तरक्तार्द्धभागेऽवयविनि महारजनादेशवृत्तित्वे. न तत्संयोगस्यानुपलम्भ इत्यर्थः । यजातीयावयविन्युपलभ्यमान कालान्तरे आश्रयान्तरस्येन्द्रियासन्निकर्षान्नोपलभ्यते तजातीय- मव्याप्यवृत्ति, रूपादि तु नैवमिति भावः । इन्द्रियासन्निकर्षादित्यत्रा वृत्तत्वेनेति शेषः। कुतस्तीति। अर्धरक्ताभिप्राये द्रष्टव्यम् । न हीति । किन्तु तदवयवेग्विति शेषः । पटोऽरक्त इति । पटे महारजनसंयोगा। भावादित्यर्थः । अवयववत्तिनेति । एतश्चाभ्युपगमवादः । वस्तुतस्तु रक्तः पट एव नास्ति किन्वत्र प्रदेशे न रक्त इति । तथा चावयवेश्ववय. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्तित्वे सति किञ्चिदवयवावृत्तित्वस्य विशेषणत्वेऽपि चित्राचित्रा- वयवारब्धपटनिष्ठचित्ररूपेऽपि प्रसक्तमिति वाच्यम् , आश्रयान्तर. स्येत्यत्र एकस्वाश्रयभिन्नस्वाश्रयस्यत्यर्थात् । न च चित्ररूपं तथाऽव्यासज्यवृत्तित्वात् । . । । .. (१) प्रत्येतुं न शक्यते ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ३२१ न्धेन तद्यपदेशात् । न चावयवसंयोगेनैव संयुक्तप्रत्ययोपपत्तौ संयोगोऽप्यवयविनि नास्तीति वाच्यम् , सर्वत्रावविनि संयोगो- च्छेदे संयुक्तप्रत्ययस्यैवोच्छेदप्रसङ्गात् । कारणसंयोगस्य कार्य- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तिरियमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु संयोगोऽवयविनि न स्यादित्याह- न चेति । संयोगस्यावयवमात्रविश्रान्तताकल्पने तस्य परमाणुवृत्तिता. पत्तावतीन्द्रियत्वं स्यात्तथा च तदभावो न गृह्यतेति प्रतियोग्यनुप. लम्भादित्याह-सर्वत्रेति । किञ्च परमाणुपर्यन्तं संयोगस्य स्वी. कारेऽपि पुनरवयविपर्यन्तं संयोगः स्यादेवत्याह-कारणेति । ननु संयोगाभावेऽपि रीतिरियं तुल्यैव अवयवसंयोगिनाऽप्यवयविनोऽसं. योगादिति चेन्न, संयोगासिद्धौ तदभावस्याऽप्यसिद्धेः । सिद्धौ वो. क्तप्रकाराभ्यामेव प्रतीत्युपपत्तेरिति भावः । अवयववृत्तिना स्वा- भावेन अवयविनि सादेश्यव्यपदेशविषयत्वं संयोगस्याव्याप्यवृत्ति न्यायलीलावतीप्रकाशः वसंयोगाभावः प्रतीयते न त्ववयविनि । सर्वत्रेति । सर्वत्रावयविन्य. षयवसयोगेनान्यथासिद्धौ परमाणुवृत्तिसंयोगस्यातीन्द्रियत्वात स- वत्र संयोगसाक्षात्काराभावप्रसङ्ग इत्यर्थः। न च त्रसरेणोरवयवा. वच्छेदाग्रहात्तत्र न तदवच्छेदेनान्यथासिद्धिः, तत्रापि दिगुपाधेरेवा- वच्छेदकत्वसम्भवात् । कारणसंयोगस्येति । तत्रापि परमाणुमात्रेऽपि संयो. गाभ्युपगमेऽवश्यमवयविनि संयोग इति भावः । यद्यपि कारणासंयो. गिनाऽवश्यं कार्यासंयुक्तेन भवितव्यम् , इत्यपि नियम एव । तथापि संयोगसाधने यदि कारणसंयोगिना न कार्य संयुज्यत तदा कार्य: कारणयोर्मिथो युतसिद्धिप्रसङ्गोऽनूकूलस्तर्कः । न च संयोगाभाव. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कचित्तु अवच्छेदभेदेन भावाभावयोरविरोध एवेति पूर्वोक्त एव सर्वतात्पर्यमिति वदन्ति । तत्रापि दिगिति । उपहिता- या दिश इत्यर्थः । उपाधेः सूर्यसंयोगात्मकतया तत्र संयो. गाभावात् यद्यपि दिशोऽप्यतीन्द्रियत्वमिति तहोषतादव. स्थ्यं तथाप्यालोकस्थस्यैव त्रसरेणोपॅहात्तस्यैवावच्छेदकत्वामति ·न्यायलीलावती संयोगोपार्जननियमाच्च । तस्मादवयववर्तिना संयोगाभावेनाव- यविनि संयोगस्य सादेश्यव्यपदेशविषयत्वमेवाव्याप्यवृत्तित्वम् । नन्वेवं देशान्तरोच्चरितस्यापि शब्दस्येहस्थेन ग्रहणं स्यात् । न । एतच्छोत्रण तस्याप्राप्तेः । कर्णशष्कुलीतत्संयोगयोरेत- रस्य श्रोत्रत्वे अत्रोच्चारितस्यापि शब्दस्याग्रहणम् । ताभ्याम न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वमिति पक्षान्तरमुपसंहारव्याजेनाह-तस्मादिति । शब्दबुद्ध्यादीनां स्वाभावलादेश्यमेवाव्याप्यवृत्तित्वमित्यवसेयम् । ननु संयोगश्चद् व्याप्यवृत्तिरेव तदा क्वचिदभिहतायां भेर्यो सर्वत्र शब्दोपलम्भः स्यात् विभुकार्याणामसमवायिकारणावच्छेनोत्पादा- दित्याह-नन्विति । गूढाभिसन्धिराह-एतदिति । ताभ्यामिति। सम- वायप्रत्यासत्या शब्दग्रहस्तयोः शब्दसमवायाभावादित्यर्थः । आश- न्यायलीलावतीप्रकाशः साधनेऽपि तयोयुतसिञ्चापत्तिस्तर्कस्तहि सर्वथाऽवयविनि संयो. गाभावादव्याप्यवृत्तित्वविरोधात् । उपसंहारव्याजेनाव्याप्यवृत्ति तायां परिभाषान्तरमाह-तस्मादिति । नन्वेवमिति ।शब्दासमवायिकारणस्य भेर्याकाशसंयोगस्य व्या. प्यवृत्तित्वाद्विभुविशेषगुणानां चासमवायिकारणावच्छिन्नेऽवश्य- मुत्पन्ने देशान्तरीयशब्दस्य देशान्तरस्थेन पुरुषेण ग्रहप्रसङ्ग इत्यर्थः । एतच्छ्रोत्रेणेति । श्रोत्रस्य च प्राप्यकारिवादित्यर्थः। ताभ्यामिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तात्पर्यम् । तीति । यदि यत्किञ्चित्कारणसंयोगिना कार्य न संयु. ज्यत इति मतं तदाऽवयविनि संयोगो न स्यादेवेत्यव्याप्यवृत्तिता. ऽनुभवो विरुध्येत सकलकारणासंयोगः (गि ? ) ना च कार्यासं योग इष्ट एवे ( ति ?) भावः। यद्यपि यत्किञ्चित्कारणासंयोगिना कार्यासंयोगनियमेऽपि सकलकारणसंयोग्याकाशादिना संयोगो- ऽविरुद्ध एव तथाप्यङ्गुलीसंयुक्ते वृक्षे शरीरसंयोगानुभवो विरुध्येते. ति तात्पर्यम् । उपसंहारव्याजेनेति । कोचित्तु ईश्वरविशेषगुणभिन्नत्वे स- ति मृतवृत्त्येकवृत्त्यवृत्तिगुणत्वसाक्षाध्याप्यजातिमत्त्वमेवाव्याप्य.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९३ सम्बन्धात् । नभसस्तु श्रोत्रत्वे तस्यापि ग्रहणम् , श्रोत्रप्राप्तेर. विशेषादिति चेत् , न, एतदेशवासिपुरुष प्रति विशिष्टादृष्टप्र- सूतकर्णशष्कुलीभेदस्य तत्संयोगभेदस्य वा शब्दविशेषोपलम्भ एव सहकारित्वाभ्युपगमात् । सैव तर्हि कर्णशष्कुली अत्र स्थित न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यमुद्घाटयति-एतद्देशेति । विशिष्टादृष्टोपगृहीतकर्णशकुल्यवच्छिन्नन- भोभागस्य श्रोत्रत्वं तदवच्छिन्न एव देशे यः शब्द उत्पद्यते स गृह्य- ते नान्यः शब्दासमवायिकारणसंयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वेन शब्द एव नियतदेशे कथमिति चेत् , असमवायिकारणसत्त्वेऽपि निमित्त- वाय्ववच्छेदेन तदुपपत्तेः शब्दोपलम्भानुपलम्भनयत्येन तथैव कल्पनात् । गच्छन् वायुः स्वदेशे शब्दमुत्पादयति । अत एव कोष्ठ्यस्य वायोरेवाधाकण्ठादिदेशसंयोगात् कण्ठ्यादिवर्ण- निष्पत्तिः । सैवेति । देशान्तरोत्पन्नशब्दसान्निति (संविति?) तत् पुरुष- न्यायलीलावतीप्रकाशः कर्णशष्कुलीतत्संयोगाभ्यामित्यर्थः । शब्दस्य च तदसमवेतत्वात् । समवायेन शब्दग्रहणादिति भावः । नभसोऽपि श्रोत्रत्वेऽपि निमित्त. वैचित्र्यान्न सर्वशब्दोपलम्भप्रसङ्ग इत्याह-एतद्देशेति । शब्दविशेषोपल- म्भ इति । सन्निधानोच्चरितशब्दविशेषोपलम्भ इत्यर्थः । एतच्चाव- श्यं वाच्यमन्यथा संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि प्रत्यासत्तिसत्त्वात्स- वंशब्दग्रहप्रसङ्ग इत्यर्थः। न च कर्णशकुल्यवच्छेदेन देशान्तरो ञ्चारितशब्दस्य नोत्पत्तिरिति वाच्यम् , अवच्छेदो ह्याकाशा द्भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये न तत्र शब्दसमवायः । अन्त्ये न कश्चिद् विशेषः । इत्याहुः । वस्तुतो यवच्छेदेन कर्णशम्कुलीसंयोग आकाशे तत्परिचिततत्संयोगात्तदवच्छेदकानवच्छिन्न आकाशः श्रोत्रं तत्- समवेतः शब्दो गृह्यते । अथ वा कर्णशष्कुलीसंयोगावच्छेद कावच्छिन्ने आकाशे वर्तमानः शब्दो गृह्यते । तस्यावच्छेदकतया देशोऽधिकरणं समवायित्वेनाकाशः ।,तथा च कर्णशकुली- संयोगावच्छेदकदेशवृत्तिः शब्दो गृह्यते, न तदनवच्छेदकदे- शवृत्तिरिति वय(म् ?) । सैवेति । देशान्तरस्थितैवेत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वृत्तित्वमित्याहुः । वस्तुत इति । यद्यपि संयोगस्य व्या ( प्य १)वृत्ति ५० न्याय ·যায়ন্তীতাবলী . पुरुषस्य तच्छब्दोपलम्भे सहकारिभूताऽस्त्विति चेत् , न, तस्या एतत्पुरुषादृष्टानुपगृहीतत्वादिति मूकीभव । इति संयोगः । विभागः संयोगप्रध्वंसोऽस्त्विति चेत् , न, संयोगवदुक्तो- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कर्णशकुलीत्यर्थः। तस्या इति । परकीयकर्णशष्कुल्याः परकीया. टाघटितत्वादित्यर्थः। स्वजनककम्मोत्पत्त्यव्यवहितोनरक्षणोतपत्तिरवृत्तिगुणत्वसा- क्षाद्याप्यजातित्वं विभागत्वमिति लक्षणम् । संयोगत्वं द्विष्टमात्र. वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिभिन्नं जातित्वात् गोत्ववत् प्रमेयत्वा. द्वा घटवदिति प्रमाणं विभागे स्फुटमिति संक्षेपतस्तन्निरूपयितुं पूर्वपक्षयति-विभाग इति। संयोगात्यन्ताभावान्योऽन्याभावावतिप्रस. ताविति संयोगध्वंस इत्युक्तम् । संयोगवदिति । यथा सन्नित्यबाधित. न्यायलीलावतीप्रकाशः तस्या इति । अदृष्टोपग्रहश्च कर्णशाकुल्या ( म ? ) वश्यमन्यथा रोगा दिकं विना वाषिर्यानुपपत्तेरिति भावः । यदि संयोगाभाव (वा?) विभागः स्यात्तदा गुणादावपि विभ क्तधीः स्यात्तदुक्तं संयोगप्रध्वंस इति । विभागस्योत्तरदेशसंयोगनाश्य- तया क्षणत्रयमात्रस्थायित्वात्तदुत्तरक्षणे विभक्तप्रतीतेः संयोगध्वंसा. वलम्बनत्वेन त्वयाऽप्यनुमतत्वादिति भावः । स च यद्यप्येकस्मिन् संयोगे नष्टे संयोगान्तरसत्त्वेऽप्यस्ति यावदुत्पन्नसेयोगध्वंसश्चैकमात्र संयोगनाशे न सम्भवति तथापि संयोगसमानकालीनसंयोगध्वंस उत्पन्नसंयोगत्वावच्छिन्नसंयोगप्रतियोगिको ध्वंसोवा विभागः। न त्वे. वमेकतरसंयोगिनाशेऽपि एकस्मिस्तत्र विभक्तधीः स्यात्तत्रापि संयोग नाशात् । न च द्वौ संयोगिनी नष्टसंयोगौ विभक्तधीविषयः प्रमेयाधि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वे आकाशमेव तत्परिचितम् , असमवायिकारणानुरोधाच्च सर्व शब्दस्यापि व्याप्यवृत्तित्वमतः सर्वशब्दोपलम्भस्तदवस्थ एवेति प्रकारद्वयमप्यतदयुक्तम् । तथापि पूर्वोक्तरीत्या शब्दस्याव्याप्यवृ. त्तित्वमेव व्याप्यवृत्तिताभिधानं चैकदेशिमतेनेति तात्पर्य्यम् । उत्पनेति । उत्पन्नतदुभयप्रतियोगिकसंयोगत्वावच्छिन्नध्वंस इत्य- . -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९५ । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्ययात् संयोगसिद्धिस्तथा विभागस्यापि यथा शब्दासमवायिका- रणतया संयोगसिद्धिस्तथा विभागस्यापि सिद्धिरित्यर्थः। किञ्च यदा अवयविकर्मणा युगपदेवाङ्गुरीतरुसंयोगहस्ततरुसंयोगशरी- रतरुसंयोगा उत्पन्नास्तत्राङ्गुलीमात्रोत्पन्नेन कर्मणा अङ्गुरीतरुवि. भागात् विभागपरम्परयैव हस्ततरुसंयोगपरम्परानाशाय अवश्य न्यायलीलावतीप्रकाशः क्याभावात् । न च द्वित्वमेवाधिकम् । विशेषणद्वित्वैकत्वयोर्विशिष्ट. प्रत्ययाविशेषाहण्डी पुरुष इत्यत्र तथा दर्शनात् । मैवम् । स्वप्रति- योग्यधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिनो द्रव्यध्वंसाजन्यस्य वा संयो. गध्वंसस्य विभक्तप्रत्ययालम्बनत्वात् । प्रमेयाधिक्यसम्भवाद्विभा. गः। ( स ? ) नित्यबाधितबुद्धिवेद्यत्वाच्च शब्दासंयोगाजन्यशब्दा. समवायिकारणत्वाच्च। विभागस्य गुणत्वमभिप्रेत्याह-संयोगवदिति । न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः थः । एतच्च सामान्यध्वंसस्वीकारपक्षे तदस्वीकारे तु यावदुत्पन्न तदुभयप्रतियोगिकसंयोगध्वंसमादाय तथेति ध्येयम् । यावत्पदं चाशेषपरम् । विशेषणेति । संयोगनाशात्मक विभागस्य तत्र प्रयोजक- त्वादाश्रयद्वित्वैकत्वयोरप्रयोजकत्वादिति भावः । न चाश्रयनाशज- न्यसंयोगध्वंसस्य कथं नष्टऽत्यन्ताभावः । पूर्व प्रतियोगिसत्त्वादने चाश्रयस्यैवाभावादत आह-द्रव्येति । यद्यप्येतदुभयमप्ययुक्तं तत्र सं. योगिद्वयसत्तायामेव संयोगध्वंसो जातस्तदनन्तरं चैकः संयोगी न ष्टस्तत्रापरत्र च विभक्तप्रत्ययतादवस्थात् तथापि यावत्प्रतियोगि. स्वाश्रयसमानकालीनयावदुरपन्न समानाधिकरणसंयोगध्वंसस्य त- थात्वे तात्पर्यम् । एतेन द्रव्यपदं प्रतियोग्याश्रयद्रव्यपरमेव वाच्यम् । अन्यथा प्रतिबन्धकद्रव्यध्वंसजन्यसंयोगध्वंसस्थलेऽव्याप्तः। तथा च परमाणुविभागेऽप्रसिद्धिरिति परास्तम् । ननु सबुद्धेरेवाबाधित. त्वं भावत्वसिद्धिमन्तरेणासिद्धं तत्र हि कश्च हेतुरन्धकारादौ व्यभि- चारीत्यरुचेराह-शब्देति । शब्दसंयोगाजन्यं शब्दं पक्षीकृत्य गुणा- समवायिकारणकत्वं शब्दत्वेन साधनीयामति भावः । यद्वा शब्दसं. योगाजन्यशब्दासमवायिकारणं पक्षीकृत्य शब्दासमवायिकारणत्वेन - ।

·न्यायलीलावती त्तरत्वात् पल्लवः प्रक्रियायामित्यलम् । इति विभागः (१)। . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विभागोऽङ्गीकर्तव्य इति भावः । अत्र सङ्केपे हेतुमाह-पल्लव इति । न्यायलीलावतीप्रकाशः यत्र संयोगध्वंसानन्तरमाश्रयो नष्टः, तत्राश्रयान्तरव्यङ्ग्यत्वात् ध्वंसधीरस्ति । न चात्र विभक्तप्रत्ययः । यद्वा घटात्पटो वि. भक्त इत्यादिप्रतीतेन च ध्वं सेनान्यथोपपत्तेः, ध्वंसस्य प्रतियोगिः निरूप्यत्वात् , विभागस्य चावधिनिरूप्यत्वात् । न च संयोगाभाव एव विभागप्रत्ययः कथमन्यथा हिमवद्विन्ध्यो विभक्ताविति धीरि ति वाच्यम्, विभागपदस्य नानार्थत्वात् । किञ्च यत्रावयवावयविनोः कर्मणा युगपदेव संयोगो जनितः पश्चाचावयवकर्मणा विभागजवि- भागः परम्परया संयोगनाशस्तत्र संयोगनाशकतया विभागो मन्तव्यः । तत्र न हि अवयवकर्मणा तन्नाशः, व्यधिकरणत्वात् । नाऽप्यवयवसंयोगनाशेनैवावयविनि संयोगनाशः, अवयवसंयोगना- शस्यावयविसंयोगाजनकत्वादकारणनाशस्याकार्यानाशकत्वादित्य भिसन्धिः । पल्लव इति। सा च प्रक्रिया परिच्छदे निरूपणीयेति भावः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गुणत्वमनुमेयम् । शब्दपदं चात्र कर्मणि व्यभिचारवारणायेति तात्पर्यम् । ननु निमित्तकारणत्वेनावश्यं स्वीकृतो वायुसंयोग एवासमवायिकारणमस्तु संयोगजविभागजयोः परस्परं वैजात्यं च सामग्रीवैचि यादेव । तच्च निमित्तकारणत्वेऽपि विभागस्या- क्षतमित्यरुचेराह-यत्र संयोगेति । इदं च यथाश्रुतमाभिप्रेत्य यदि तु यावत्स्वाश्रयसमानकालीनो यावदुत्पन्न समानाधिकरणसंयोगध्वं सो विभाग इति पूर्वनिरुके ग्रन्थस्य तात्पर्य तदा नेदं दूषणमित्यरु- चेराह-यद्वेति । नानार्थत्वे गौरवामित्यरुचेराह-किञ्चेति । तथा च प्रा. माणिकं गौरवमिति भावः। अवयवसंयोगनाशस्य समानाधिकरण तया नाशकत्वं भवेदत आह-नापीति । अकारणेति । विभागस्य च स. मानाधिकरणविरोधिगुणत्वेन नाशकत्वासम्भवादिति भावः । (1) व्यामित्ययं विभागः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९७ कथं पुनः परत्वापरत्वे। संयुक्त] संयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरेव तयवहारहेतुत्वात् । अनुमेयात्प्रचुरतरातीततपनपरिस्पन्दावच्छे. दादेविलक्षणे एव प्रत्यक्ष(२)प्रतिभासिनी परत्वापरत्वे । तथाऽन्यत्रानुमान(२)मिति चेन्न, चिरक्षिप्रादेरपि वहिर्भावा. m" न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कथमिति । दिक्कृतपरत्वापरत्वयोरुत्पादार्थ संयुक्तसंयोगभूय- स्त्वधीस्तदल्पीयस्त्वधीश्च त्वया निमित्तकारणत्वेनाभ्युपेया। तथा च तत एव तद्वारद्वारा ( तद्व्यवहारोप ? ) पत्तौ किं ताभ्यामित्यर्थः । ननु कालिकपरत्वापरत्ववद् दैशिके अपि स्यातां न हि तत्र * * पिण्डयोः प्रत्यक्ष एवानुभूयमाने परत्वापरत्वे अतीन्द्रियप्रचुरतरा. तीततपनपरिस्पन्दावच्छेदेनान्यथा साधयितुं शक्यते इति शङ्कते- अनुमेयेति । तथान्यत्रेति । तदृष्टान्तेन दिक्कृते अपि परत्वापरत्वे अनु- मेये इत्यर्थः । दृष्टान्तीभूते परत्वापरत्वे चेदङ्गीकर्तव्ये तदा चिरक्षि. प्रादिकमपि गुणान्तरमनीक्रियतामित्याह-चिरक्षिप्रादेरिति । तर्हि न्यायलीलावतीप्रकाशः दिक्कते परत्वापरत्वे आक्षिपति-कथमिति । संयुक्तेति । परत्वापर- वोत्पत्तावपि तद्गोचरापेक्षाबुद्धर्हेतुत्वेन तस्यावश्यापेक्षणीयत्वादि- ति भावः । कालकृतपरापरव्यवहारस्य परत्वापरत्वव्यवहारहेतुत्वा- त्तदृष्टान्तेन दिक्कृतस्यापि तस्य तद्धेतुकत्वं साध्यमिति अभिप्रे- त्य परत्वापरत्वे साधयति-अनुमेयादिति । परापरबुद्धेरध्यक्षायाःसूर्य. क्रियाभूयस्त्वादिनाऽतीन्द्रियेणानिर्वाहात्तदर्थमध्यक्षे परत्वापरत्वे स्वी- कार्य इत्यर्थः । परिस्पन्दावच्छेदादेरिति । आदिपदेनाल्परतसूर्यपरिस्पन्द- स्यापरहेतोः संग्रहः। अन्यत्रापीति । दिक्कृतपरापरव्यवहारेऽपत्यिर्थः । विप्रतिपन्न प्रति संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वातिरिक्तयोः परत्वा- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः संयुक्त्यनिमग्रन्थानुरोधादाह-दिक्कृत इति । एवं सति कालिकप. रत्वादिसाधनमर्थान्तरमत आह-कालकृतेति । ननु प्रत्यक्षसिद्धे दैशि- कपरत्वादौ किमित्यनुमानव्यवस्थाप्यत्वमुच्यत इत्यत आह-विप्रतिप- । (१) प्रत्ययप्र०॥ (२) तथाऽन्यत्राप्यनु ।

·न्यायलीलावती पत्तेः । ततः परापरधीरप्यनध्यक्षवाभ्यासपाटवाद्वायुर्वातीति प्रत्य- यवदाभासते। ननु भिन्नदिगवस्थितयोर्योजनतदर्भान्तरितत्वे दूरादूरखु. द्धावपि परापरव्यवहाराभावेनातिरिक्तनिमित्तत्वमस्तु । तत्रापि परापरादिव्यवहारोऽस्तीति चेन्न, मध्यव्यवहार [स्यापि प्रस- ङ्गात् । उभयापेक्षसंयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वज्ञानजन्यमुभयापेक्षमपर- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तयोः प्रत्यक्षप्रतिभासः कथामत्यत आह-तत इति । चिरातीततप. नपरिस्पन्दावच्छेद एवाभ्यासदशापन्नवलिपलितादिलिङ्गानुमेयस्त. दा भासत इत्यर्थः । ननु यदि संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पीयस्त्वनिब. (न्ध ? ) नश्चेदिक्कृतपरापरव्यवहारस्तदा भिन्नदिगवस्थितयोरपि स्यादिति शङ्कते-नन्विति । 'अतिरिक्तानिमित्तत्वं' परत्वापरत्व. निमित्तत्वम् । अत्रेष्टापत्तिमाशङ्कते-तत्रापीति । मध्यताव्यवहारेऽपि इष्टापत्तिमाशङ्ग्याह-उभयापेक्षेति । यदेवापरत्वाधिकरणं तत्र मध्य न्यायलीलावतीप्रकाशः परत्वोयवस्थापनमशक्यं प्रत्यक्षसिद्धसंयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभू यस्त्वाभ्यामेव परत्वापरत्वव्यवहारोपपत्तेरिति भावः कृतपरत्वापरत्वगोचरं प्रत्यक्षसिद्धमित्याह-चिरक्षिप्रति । पि प्रत्यक्षगुणान्तरतापत्तेरित्यर्थः । प्रत्यक्षसिद्धिं स्फुटयति-तत इति । ननु परापरव्यवहारोन संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वादिधीहे. तुः तत्सत्त्वेऽपि तदभावादित्याह-भिन्नेति । अतिरिक्तेति । तदेव परत्वम- परत्वं चेति भावः । मध्येति । परादिव्यवहारस्य तन्नियतत्वादित्यर्थः । नियममेवोपपादयति-उभयेति । संयुक्तसंयोगभूयस्त्वस्याविशेषादि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नमिति । तथा च विप्रतिपन्नं प्रति प्रत्यक्षत्वमन्यथाशङ्काकलङ्कितत्वे. नासाधकामित्यनुमानमुच्यत इति भावः । अशक्यमिति । प्रत्यक्षेणेति शेषः । प्रत्यक्षेति । कालिके तु प्रत्यक्षमेव मानम् । अतीन्द्रियेण (र १) विकर्मणा तदनुपपत्तेरिति भावः । उभयेतीति । ययोरेव यदन्तरालं त- दन्यतरापेक्षया अन्यतरावधिक यदेकत्रापरत्र द्वयं तदेव मध्यत्वमि- त्यर्थः । ननु पूर्वप्रक्रान्तोपपाद्याभावाद्भवति हीत्यत्रेतिशब्दों व्यर्थः काल. - तस्या- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९९ मेव मध्यता। भवति हि इदमनयोरन्तरालमित्यत्रैकैकावध्यपेक्ष- याऽवध्यन्तरे संयुक्तसंयोगभूयस्त्वबुद्धौ सत्यामन्यत्र संयुक्तसं. योगाल्पीयस्त्वमतिः । मैवम् । आर्जवावस्थितेरप्युपयोगात् । भवति हि चतुर्योजनान्तरिता मत्तो वाराणसी, द्वियोजनान्तरितं च श्रुघ्नपुरमित्यनुसन्धाय वाराणसी परा अपरं च श्रुघ्नपुरमिति व्यवहारः । स यदि संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वावच्छेदकज्ञा. ननिबन्धनस्तदा प्रमातर्यपि परापरव्यवहारप्रसङ्गः । ततोऽतिरि- क्तपरत्वापरत्वनिबन्धनः । परत्वापरत्वयोरुत्पादनियमः कुत इति चेत् , जनकशक्तिवैचित्र्यात् । यथा भेर्याकाशसंयोगस्योभया(१). न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वव्यवहारो दृश्यते तद्यदि विभिन्नदेशयोः संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पी. यस्त्वनिबन्धनः परत्वापरत्वव्यवहारः स्यात्तदाऽपरत्वाश्रयाभिमतेम- ध्यताव्यवहारोऽपि स्यादित्यर्थः। एतदेव हि स्फुटयितुं शब्दवन्तमेव किरणावलीग्रन्थ लिखति-भवति होति । प्रमा * तः परत्वाश्रयाच्च संयु- तसंयोगाल्पीयस्त्वमपरत्वाश्रय एव तत्रैव च मध्यताव्यवहार इत्य थः । विभिन्नदेशयोः परत्वापरत्वे नोत्पद्यते तत्रार्जवावस्थानाभा- वादित्याह-आर्जवेति । परत्वापरत्वोत्पत्तिक्रममभिधाय परापादि- तामन्यथासिद्धिं निरस्यति स यदीति । तयोरुत्पत्तावपि कथं नायं प्रसङ्ग इत्याह-परत्वापरत्वयोरिति । समाधत्ते-जनकेति। तत्रैव दृष्टान्तमा- ह-यथेति। प्रमाभावप्रसङ्गेन किरणावलीकृता यत् समातं तन्नेत्याह- न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । आजवेति । एकदिगवस्थितरित्यर्थः। त्वयापि परत्वापरत्वोत्प. तौ तथैवाव्य(न्व?)यव्यतिरेकाभ्यां तन्नियामकत्वोपगमादिति भावः । भवति होति । यथाश्रुतो हि शब्दवानेव ग्रन्थो लिखितः। प्रमातर्यपीति। संयोगसंयुक्तभूयस्त्वाल्पीयस्त्वस्याविशेषादित्यर्थः । जनकेति । अयं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इत्यत आह-यथाश्रुत इति । किरणावल्यां पूर्वप्रक्रान्तसत्त्वात हिशब्दो (१) याश्रयत्वेऽपि न । व्याभितत्वेऽपि न० । m ·न्यायल्लीलावती श्रयत्वे नभसि शब्दजनननियम(१) इति किरणावलीकारःतन्न, यत्संयुक्तसंयोगबहुत्वविशेषावच्छिन्नसंयोगाधिकरणत्वेन प्रति. सन्ायते तत्र परव्यवहारो न तु प्रमातरि तस्यावधित्वेन प्रती- तेः। यदा तु प्रमातैव तदधिकरणत्वेन प्रतीयते(२) तदा भवत्येव प्रमातरि परव्यवहारो वाराणसीत: परोऽहमिति । संयोगस्वभा. वत्वे परत्वस्य संयोगिनिरूप्यत्वं स्यात् , न त्ववधिनिरूप्यत्व. मिति चेन्न, संयोगभूयस्त्वाल्पीयस्त्वयोः परापरव्यवहारविषय- त्वेनैव तदुपपत्तेः। । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तन्नेति । अत्रावधित्वेनाप्रतीयमानत्वे सति संयुक्तसंयोगाधिकरणत्वेन प्रतीयमानत्वं परत्वापरत्वधीनिबन्धनमतो न प्रमातरि प्रसङ्ग इत्य. थः । तत्रैव व्यवहारं दर्शयति-यदा स्विति । तदुपपत्तरिति । अवधिनि. न्यायलीलावतीप्रकाशः अभ्युपगमवादः । वस्तुत आत्मनो विभुत्वात्तत्र परादिव्यवहाराभा. वात्। मूर्तत्वस्यैतत्समवायिकारणतावच्छदकत्वात् । किञ्चित्संयु. तसंयोगभूयस्त्वाधिकरणत्वेन प्रतीयते किञ्चित्तवाधित्वेन । तत्राये परापरव्यवहारो नित्यः, मत्तः परा वाराणसीत्यत्रावधित्वेन प्रमातुः प्रतीतेन तत्र व्यवहारः स्यादित्याह-यत्संयुक्तेति । यदा विति। न त्ववव. धित्वनेति शेषः । प्रमातरीति । शरीर इत्यर्थः। न त्वात्मनि तस्य विभुः स्वादित्युक्तम् । ननु परत्वादेः सावधित्वेन प्रतीतेन संयोगेन तदन्यः थासिद्धिः। संयोगस्य सावधित्वाभावात् । इदमनेन संयुक्तमिति प्र- तिपत्तिवत, न त्वस्मादिदं संयुक्तमित्याह-संयोगस्वभावत्व इति । संयोगः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्वक्त एव अनेन च किरणावलीलिखनानुरोधेनैव लिखित इति भावः। ननु जनकशक्तिवैचित्र्यं जनकस्वभाववैचित्र्यं तच्च नात्र निया मकम् , सत्यात्मनो योग्यत्वे परत्वाद्युत्पत्तेरावश्यकत्वान्नित्यस्येत्या- दिन्यायादित्यरुचेराह-वस्तुत इति । किञ्चिदिति । भूयःसंयुक्तसंयोगा- (१)जननशक्तिरिति कि०। (२) तिसन्धीयते।

·काशीसंस्कृतसीरीज-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीथैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । .. . १ नलपाकः। नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका. सहितम् ( वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् ( वैशेषिक १ )रु०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाप्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । (वैदिकं १) ९००-६ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । ( व्याकरणं १) रु०५-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग। (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय, महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि- कृतव्याख्यासहिता। ( न्यायं १)रु०६ ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि- कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । ( वेदान्तं २)रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं १) रु. ०-८ ६ अनङ्गरङ्गः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो० १) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम् । ( कर्मकाण्डम् १) रु०५-८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाध्य-नि म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । ( वैदिकं २) रु०१-४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम् -श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्ययो च संवलितम् । ( वेदान्तं ३) २०.१-४ ·ক শুরু হয় মূল খান। * ৪ জুন ছি । দুনি গা শিক্ষিত ফলাফল aga ডিবিল্ডাঙৰীশ মুখE ( লাখ ২) ২-৩ ', গং =ঃ। ফুললিল্লাহতত্ব গুন- কাছাঃ। { : ? ) ০ -- ও হিজাতি। কাসুন্নিা লিনি ভরি ( শ্বাষ ) ০ — $ স্বাভাবনামুগ। অ ? = ক খ ০ লীঅন্ধায় বিভূ-খাল-লীল শাখা বন্ধু। জুৰিহমন্ত- ঞ্ছি লালগিন্ধিা —বস্থা গ্রহালীন ফিজুর অঞ্চৰ নলহানি- ঘূক্তিৰি- সালন-~~ চালানছিনাৰাখিছি: এশিন-ভি अयादिभिः सहितं च । ( মক্কায় ২ : - যত্ন হয়? শ্বজু লীনা জানি সুমা (} ও মুসুলিঙ্কা-খালু গাদা বা কনই বা হল- মি:। { গ্রাম ২ ) • ~~~ ৫৪ স্কালীখছিল। {সারী uাৰি।। মাহাত্রা ও খলিল থানালঅনিনি: মান্দা } নং গতি ছিঃমহিলনা। মাল তুলায়- ঞ্জিনি। বিষ্ণুৰী অ-মুস্তুমূলী { কী- -gয়ালাই-পাথারিশান্ধা-57স্থা বিক ) মুলা স্ব-মকিমাবা : মুসলিম। ( #নামা ? } * ~~~-০ এই জাহ্মীনিন : অধিকন্তু নি। { মা oি {} ৯ ~~~ ঃ দলিল-দurৰনিৰক্ষৰতালুথগামঃ। (ন্যায়ঃ ০৪-~- ও ন্যাশনা নিঃশব্দ্য নিঝিনি। ফুu বাবা ? } ই - মাথায়ী? (খামীঃ) লিলামিয়া লম্বা ফলাফলিহি ওয়া সাৰ { ( মীলা ?? + ১ = এ তানিয়া! (qিuরঃ) এর মা স্ত্রীর নাম মীন (কামাখা ? ) ই --~- ·७ का सस्कृतसारीज़। २७ लघुशब्देन्दुशखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टविरवितः अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय- कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः। (व्या०४)रु०४-८. २८ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं० श्रीकनक- लाल ठक्कुरकृताऽर्थप्रकाशिकाटीकया च समलङ्कतम् । (काव्य३) २० - २९, कामसूत्रम् ।श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् । (काम०२) रु०५-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि. तः। म०म० सचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासिन म म० नोपाध्यायप्रणीवप्रकाशसहितः । ( न्यायं ४) ० ६. ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः । म०म० भैरव- মিখালিনিন মাত্রা বিদ্যালিকা- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरण ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरधि- तः श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याव्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२)रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् । न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योपवृहणम् । परमर्षि भारद्वाजोद्दयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्ब लितबृहतभूमिकामहितम् । (न्यायं वि०५) रु.१-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता ! वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुब्व- লাখনিন্মিননাথ সমান্তৰৰমিন- दीपेन च सहिता। ( भाग -२-३-४ ) (वैदिकं ३) रु० ८--. ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिक ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदपपयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) २०६० ३७ काशिका | श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्ववर-वामन जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ६) २०६~~ .

·Sele कासिम र कालथीन । ৫ খ্রঃ। মাজার মসনুহখিনিজ স্কুল- दियाचलंयोजितः । (व्याकरण )रु०१-६ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः। श्रीमदविद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ६) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्योतिष- (ज्योतिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः । मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् सपूर्णम् । (भाग-२) (मीमांसा ३) रु० १०-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. भाप्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६)रु०३. ४४ दानमयूखः। विद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१।०१-८ ४५ कालमाधवः । विद्वद्धरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्रंशह०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( देवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योति ३) रु०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपावैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरण८)रु०१-४ ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्य स्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका चा (वेदा०७)रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः। श्रीमम्मटाचार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतथा नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४)रु० ४-.. ५० अधिकरणकौमुदी। श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां० ४) रु. १-~~ ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ- कृतलोविनीतीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलाल ठवकुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलतः संपूर्णम् । (काव्य ४) रु०१-४ ५२ काशवोधः। साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। ---- ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय निर्मिता। (काव्य०६)रु०१-~~ ५४ अलङ्कारमुक्तावली । श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिना। (काव्य०७)रु००-१२ ·काहिसंस्कृतवार । ५५ वृत्तरत्नाकरः-महकेदारप्रणीतः । नारायणमट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मिनविषमस्थलटिम्पणोपेतः । श्रुतबोधच्छन्दो- मरीसुवृत्तानलकैश्च समेतः। (छंद वि० १)२--८ ५६ अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रकृतः । साहित्योपाध्याय श्रीअनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः भूप्य संशोधितः। (अलं वि०१)रु० १-४ १७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः । कृष्ण- महत्तया मञ्जूषया माधवभट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीलमाध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना. শ্রাবলশাল গালমালম্বিনিয়া विनोदिल्याच समेतः । न्या०वि० ७) रु० २.० ५८ प्रौढमनोरमा । म. म. श्रीभट्ठोजीदीक्षितविरचिता लत्पौत्र म. म. নিশিখিনিত্যস্যা স্বাসেন। ম, म. पण्डित श्रीभैरवमिश्रचिरचितशब्दरत्न व्याख्यया युक्ता। श्रीयुतभाण्डारीत्युपाहनाधवशास्त्रिविरचित प्रमानामकटि प्पण्या समलता ! श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्य- শ্ৰীক হাবীহ গল ভলা (স্বতন্ত্র यीसावान्तः प्रथमा भागः ) ( व्याकरणावि ९) रु०५~० ५९ आपस्तम्यगृह्यसूत्रम् । श्रीहरदत्तप्रणीतयानाकुलाख्यया व्याख्यया, হালালাখানা নাম্বলক্ষণ; যা ন सरलतम, पृथक् सूत्रगाठेन, पाठभेदेन, मीमांसापदार्थवि- वरणेन च संयोजितम् । ( कर्म०वि०५) रु०४-० ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम् ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित बटुकनाथ शर्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवीभृता पण्डित बलदेवोपाध्यायेन च सम्पादितम् । ( नाट्यशास्त्र वि०१) २०५-० ६१ काव्यालङ्कारः । श्रीभामहाचार्येण विनिर्मितः । काशीविश्ववि. द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम० ए० सा. हित्योपाध्यायः तथा पण्डित बलदेव उपाध्याय एम० ए० माहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भुमिकादिभिः समलऋत्य सम्पा. दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपतिपदं विभुपयद्भिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः आनन्दशङ्कर ध्रुव महोदयैः लिखितेन प्राक्- #গান এনার্গীন। (अलङ्कार वि० २) रु. 2-~- ·w wr काशीसंस्कृतसीरीज़ । ६२ ब्रह्मवादः । गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः । श्री. गोपालकृष्णभट्ट विरचित विवरणाख्यव्याख्यासमलङ्कृतः । तथा गोस्वामी श्रीब्रजनाथविरचितो ब्रह्मवादः । तथा शुद्धा द्वैतपरिष्कारः श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथ. शास्त्रि विरचित शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । श्रीहरि- शङ्कर शास्त्रि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत् भूमिकया विवि- धपरिशिष्टैर्भाषानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कतः । ( शुद्धाद्वैतसम्प्रदाय वि० १) रु०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरचितम् ( का०वि०८) रु०१-० ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथ. तर्कवागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । ( न्या० वि० ८) रु००-१२ ६५ सिद्धान्तबिन्दुः। श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः। श्रीभगवान् शङ्कराचार्य विरचित दशश्लोकव्याख्यारूप. श्रीगौड ब्रह्मा- नन्दविरचित न्यायरत्नावली-नारायणतीर्थ विरचित लघु- व्याख्या टिप्पणीसहितः। ( वेदान्त वि०८) रु. ५. ६६ अन्त्यकर्मदीपकः आशौचकालनिर्णयसहितः। प्रेतकर्मब्रह्मीभूतय तिकर्मनिरूपणात्मकः । महामहोपाध्याय पं० श्री नित्यानन्द- पन्तपर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०६) रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाप्यसमल (सांख्य वि० १) रु०२-० ६८ अनेकार्थसङ्ग्रहो नाम कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रण विरचितः । (कोश वि०२) ६९ शिशुपालवधम् । श्रीमन्माघकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देहविषौषधिव्याख्यया महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वकषाव्याख्यया समेतम् । ( सम्पूर्णम् ) रु०३-८ (संपूर्णम् ) रफ मोटा कागज रु० २-८ ७० व्याप्तिपञ्चकम् सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशतर्कालङ्कार- कृतम् । न्यायाचार्य पं० शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिरि णीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । ( न्याय वि०९) रु० ०-८ जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस निटी। ङ्कृतम्। RA