·PREFACE, The book which is now published as its name correctly indicates, narrates in dramatical form, the romance of Su. bhadra and Dhananjaya described in the celebrated cpic, tho diababharata. W laterer has to be <ajd of this play and its commentary as also of the dramatist, Kulaseh hara-Varma and of the commentator Sivarama has been noted in the preface to tho Nataka of the same autlior, the Topatisamvaraos published as tho oleventh volume of the Series. TRIVANDRUX, T. GANAPATI SASTRI ·निवेदना। श्रीमहाभारतप्रसिद्धं सुभद्राथनञ्जययोः परिणयरूपम् इतिवृत्तमोपात्त- गिनि सुभद्रधनसुयनामा नाटकमिद व्यपदिश्यते । इद. नाटकम् , अाय व्याख्या- नम् , अनयो. प्रणेतारी कुलशेखरधर्म-शिवरामी चाधिकृत्य यद वक्ता य, तद् अस्याः सम्तमन्थावल्या एकादशाङ्कतया प्रकाशितस्य तपतीसंवरणस्योपाद्वाने प्रपश्चिनम् । अनन्तशयनम् . त. गणपतिशास्त्री.

·॥ श्रीः॥ श्रीकुलशेखरवर्मभूपालविरचितं सुभद्राधनञ्जयं श्रीशिवरामकृतविचारतिलकाख्यव्याख्यासमेतम् । प्रथमोऽङ्कः। (नान्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः- लक्ष्मीपङ्कजनेतयोः स्मररसप्रस्तावमातन्वतो- रामीलन्नयनो नवव्यतिकरव्यासक्तलज्जागमः। नातिक्लिष्टपयोधरः प्रणयिनोः प्रोद्भिन्नरोमाङ्करः प्रेमाःप्रथमोपगृहनविधिः पुप्णातु बो मङ्गलम् ॥ १ ॥ शिवायाशेपगुरवे शिवाय तद्भिदाभिदे। आभ्यामनन्यरूपाय मह्यं च सततं नमः॥ यतः शिवस्याकरिता विदुपां च कृपा माये । व्याकरोमि यथारोधं तत् सुभद्रा पनञ्जयम् ॥ लक्ष्मीपङ्कजनेयोरित्यादि । लक्ष्मीपङ्कजनेनयो प्रथमोरयत्नविधियों मङ्गल पुष्णातु । इह दिन्यमिथुनसम्बद्धमयरपरिम्पन्दपरिकसकिनेय विश्वानु- महायालम् । तत्रापि परिकल्पितमिनरूपयोरभेदप्रकाशकन्योपगृहनविधेरावि- क्यमिति तस्येव मङ्गलोत्पादकत्वमाशाम्यते । तत्कारागम्थानुगुग विशिनाष्टि~-- स्मररसमम्तावमातन्नतो म्मरसम्य स्मरमधानन्य रसम्य शुभारस्य त्रिपिस- ·२ - - सुभद्राधनञ्जये म्भोगरूपस्य प्रस्ताव प्रथमाविष्करणम् आतन्यतोः आ समन्ताद् औत्सुक्यादि- व्यभिचारिदृष्टिपाताद्यनुभावरूपेणान्तहिर्विस्तारयतोः । प्रस्तावविस्तारयोः कथ युगपदवम्थानमिति चेत् , प्रस्तावसामग्र्य प्रतीह विस्तारकथनम् । विभावादि. परिपूर्णतया सुभग प्रस्तावं कुर्वतोरित्यर्थः । तत्र 'शृङ्गारो विष्णुदेवत्य' इत्युक्त्या आत्मदवत रस सफललोकसग्रहाय स्वस्मिन्नेव प्रकाशयतोरिवेत्युत्भेक्षा कर्तृत्वनि- देशेन द्योत्यते । प्रस्तावानुगुणमुपगृहनविधि विशिनष्टि-आमीलन्नयनः ईपन्मी- लन्त्यानन्दानुभूतिवशान्नयनानि यस्मिन् । अत्र नयनमीलनादः कर्तृनिष्ठत्वेऽप्य नुरागपारवश्येन तदानीं समुल्लासेन परमानन्दप्रकाशकत्वं द्योतयितुमुपगृहनविधि- विशेषणत्वेन निशः । अत एवामीलदिति वर्तमानकथनम् । नवव्यतिकरव्यास- क्त रज्जागम नवेन परिग्रहानन्तरभवेनात एवौत्सुक्यजनकेन व्यतिकरण संश्लेपेण व्यासको विशेषेणानुबद्धो लज्जागमो लज्जोदयो यस्मिन् । नवेत्यनेन लजौचित्य प्रकाश्यत । अत्रा न्यौत्सुक्यनिरुद्धाया लज्जाया स्पर्शावलोकनादिपु क्षणं निवृत्तिः, स्वगौरवण तदानीमेवोदय इति वारंवारमाविर्भावतिरोभावसुभगत्वमागमशब्देन प्रकाश्यते, अन्यथा व्यासक्तलज इत्येवालम् । नातिक्लिष्टपयोधरः उपगृहनस्य गाढवे वालाया अपरिचिताया- पीडा भवेत् , स्पर्शमात्रे आलिङ्गनस्यापौप्फल्या. दनुभूतिवकल्यं, तदभावाय नातिक्लिष्टेत्युक्तम् । आश्लेषस्य परिपूर्णतया क्लेशः सह्यत एवेति भावः । प्रगयिनः प्रेमप्रकर्षरूपेणातिशयितेन प्रणयेन नित्ययु. क्तयोः । अतिशायने नित्ययोगे च मत्वर्थीय. । अत्र प्रेमप्रणयादीनां रतेरवस्था. विशेपागा कश्चित् भेटलेशमाश्रित्य युगपनिर्देशः कविभिः क्रियते 'प्रेमा (मालती. अङ्क ५. श्लो. ७.) इत्यादिवद् । इह- इतरेतरसयोगप्ररूढं मदवृहितम् । यद् गात्राणां सुखकरं प्रणयः स निगद्यते । इत्युपगृहनम्यापि मदकरस्यात् तदानन्दानुभूतिश्च प्रणयशब्देनोच्यते प्रदिन्नरामापुर इनि सात्यिकविसरकथन स्वेदवेपथुप्रभृतीनामप्युपलक्षणम् प्रेमाई रागप्रकर्षरूपेण प्रेम्णा अन्योन्यानुसरणं प्रति निकैतपत्वरितमनोगत विशः । अत्र परिपूर्णम्य प्रणयम्य सामन्त्येन प्रकाशनमशक्यमिति कर्तृविशेषण वन निर्देशः, तथापि रसपरिपूर्णकुम्भोचलनवद् बलादेकदेशस्य प्रकाशनं घटन इते म्ण उपगृहनविशेपणत्यम् । प्रथमोपगृहनविधिः प्रथमस्य परिमहानन्तर .

·प्रथमोऽकः अलमधुना प्रपञ्चेन । तद्यावत् पारिपाश्चिकमाहूय प्रकृ- तार्थसिद्धये प्रयतिप्ये । (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमनलोक्य) मारि. प! इतस्तावत् । (प्रविश्य) पारिवाश्विकः-भाव! अयमस्मि । सूत्रधारः-मारिप! अहं खलु तीर्थयात्राप्रसङ्गात् प्रतिनिवृत्त- मात्र एव परिपदा समादिष्टः यथा--एतदभिनवं सुभद्रा- भवस्य, अनेनादरातिशयः प्रकादयते । उपगूहनम्य उप समीपे अन्याझेन स्वाग- संवरणमिति निरुक्तस्य परमाश्लेपस्य विधिः विधानं निर्वहणावस्था करपरिग्रहादि- रूपा । अत्र सिद्धादपि साध्यावस्थम्यानुग्रहक्रियां प्रति जागरणमिति विधिरित्यु- क्तम् , अन्यथोपगृहनमित्येवालम् । अत्र शब्दशक्त्या यथा विधिः सकलनिर्माण- धुरन्धरः, तथोपगृहनविधानस्य मङ्गलपोषणं प्रति सामथ्र्य व्यज्यते । पुष्णातु स्व- सुकृतेनैवाङ्कुरितस्य यावत्कलोदयमुपहगं करोत्वित्याशास्यते । वः युप्माक सा- माजिकानाम् । मङ्गलं सकलपुरुषार्थसिद्धिमूलभूतं दैवानुकूल्यशोभन शुभम् । अत्र लक्ष्मीपङ्कजनेत्रयोरिति अभ्यहि तत्वेन पङ्कजने शब्दस्य द्वन्द्वे पूर्वप्रयोगौचित्येऽपि लक्ष्मीशब्दस्य पूर्व निर्देशो मङ्गलदेवतात्येन । समानानुरागत्वेऽपि स्वयंवरकव्वाः कान्तपरिग्रहं प्रत्यौत्सुक्यातिशयेनाभ्यर्हितत्वादरूपाच्तरत्वाच पूर्वप्रयोगः । सूचनी- यस्य नायकमिथुनस्यापि तादृशोऽवन्याभेद. प्रकाशयिष्यते ॥ १ ॥ एवमाशिषं प्रयुज्य सूच्यसूचनायोपकमते - अलमधुनेत्यादि । प्रपञ्चेन दिव्यमिथुनचरितव्याप्तिपरिग्रहेण । अधुनेति । इदानीमस्माकमीश्वरप्रसाद पुर- स्कृत्यान्यत्रोद्यम एवालम्भावहेतुः । तद्यारदिति । पारिपार्थिक परिपार्थे चरन्तम् । प्रकृतार्थो वुद्ध्युपारूढ परिपन्नियोगनुष्ठानम् । प्रयतिप्य इति गौरवेण यन- साध्यत्वं प्रकाशितम् ॥ मारिप! इत्यादि। मारिषमावादिशब्दा नाट्यपरिमापासिद्धाः । तीर्थयात्रे- त्यादिना सूच्यानुसोरण स्ववृत्तान्तकथनम् । प्रतिनिवृत्तमात्र एवेति । समादिष्ट १. 'यद् ए' क.पाठः.

·मुभद्राधनञ्जये धनञ्जयाभिधानं नाटकमखिलविबुधजनकर्णाभरणमिह- भवता प्रयोगरत्नप्रत्युत्तं करणीयमिति। तदाबां सन्नह्यावः। पारि-कोऽयं कविः कोविदानमून् अभिज्ञानशाकुन्तलप्रमुख- प्रवरनाटकप्रयोगप्रीणितान्तरात्मनः सम्प्रति निजनिब- न्धनेन कुतूहलयति । सूत्र-श्रूयतां सततसंनिहितसरसीरुहाक्षचरणरजोवितानविरजी- कृतहदयपुण्डरीकस्य मतिमन्दरमथितमहाभारतपारावार- . -- . एवेत्येकारो भिन्नक्रमो मात्रशब्देनैवावधारणस्य सिद्धत्वात् । सम्यगादिष्टः आ. देश एव कृत , नत्वन्माक तत्र प्रवृत्तिरिति त्वरा सूचिता । यथेत्यादेशकथनोप- क्रमः । एतदभिनवमित्यादि । एतदिति प्रबन्धप्रकाशनेनोक्तिः । अभिनवमित्यौ ., सुक्यहेतुः । नाटकमखिलविबुधजनकर्णाभरणमित्यारोपपूर्वक. समन्वयः । अखि- लेत्यनेन सर्वविद्वत्संपाद' प्रकाशितः । कर्णाभरणत्यारोपेण श्रवणमात्रेण विद्वत्प्र- सादजनकत्य नाटकम्य म्फुटीकृतम् । प्रोगरलप्रत्युप्तमिति प्रयोगस्य रत्नत्वारो- पेण नाटकस्य दृश्यश्रव्यत्वान्नयनानन्दकरत्वमपि । अत इहभवता पूज्येन त्वया चतुर्विधाभिनय सुभगेन प्रयोगणाखिलविबुधजननिरतिशयानन्ददायि कर्तव्यमित्या- देशप्रकारः । सन्नह्याव इति । प्रयोग प्रतीति शेषः । द्विवचनेन सहायान्तरस्या- सन्निधिः प्रकाशितः । अत एवोपरि तत्सम्पादनोपक्रम. } कोऽयं कविरित्यादि । कविप्रशंमोत्थापनाय प्रश्न. । अभिज्ञानशाकुन्तले. त्यादि । कालिदासादिसम्बन्धित्वं प्रसिद्धम् । अत एव निजनिवन्धनेनेत्युक्तम् । कुतूहलयति कुतूहलिन. करोति । सत्ततेत्यादि । यस्य वपुरिति श्लोकगतेन यच्छब्देन समन्वयः । अत एव मध्ये वाक्यविशान्त्यभावादपि चेति पाठोऽत्र न घटते । अत्र रजोवितानेन विरजी- करणमिति विरोधाभारः । रजश्यब्द य गुणवाचकरसेन परिहार. । परम साविक- स्येत्यर्थः । मतिमन्दरेत्यादि । मन्दरत्यारोपेग मतेः सकलविचारभरसाहेष्णुत्वं, पा- 'रावारत्वारोपेग भारतन्य निसिलार्थरनपरिपूर्णत्वं गम्भीरत्वम् , अमृतसञ्चयत्वारोपेण, ·प्रथमोऽङ्क । परिगृहतिज्ञानामृतसञ्चयस्य सकलमित्रमण्डलस्वयंग्राह- गृहीतसारसमुदयस्य तपतीसवरणसघटनापटुतरस्य उत्तुङ्गघोणमुरुकन्धरमुन्नतांस- मंसावलम्बिमाणिकर्णिककर्णपाशम् । आजानुलम्बिभुजमश्चितकाञ्चनाभ- मायामि यस्य वपुरार्तिहर प्रजानाम् ॥ २॥ तस्य राज्ञः कलमराशिपेशलगैटारिककेरलाधिनाथस्य श्री- कुलशेखरवर्मणो निजनिबन्धनमद्य बध्नाति बुधहृदयम्। स च किल कविरेवमनुदिनमाशास्ते- ज्ञानम्य तात्पर्यरूपम्य सक्समर्माहितसाधनत्व च प्राशितम् । सक्रेत्यादिना उचितम्थानविनियोगेन धनस्य साफल्यमुक्तम् । स्वयग्राहगृहीतेति आज्ञापत्रादिक विना स्वबुध्यनुसारेण स्वयगृहीतधनम्येत्यर्थ , अन्यथास्य पारत त्र्य प्रकाश्येत । ता मनोवृत्तिमेवापरि स्फुटयति । तपतीसवरणसङ्घटनेत्यादिना पूर्वमेव प्रब धनि- र्माणचातुर्य प्रकाशितम् । सङ्घटनापटुतरस्य सङ्घटनाया पटुतरम्य पूर्वमेवातिनि- पुणम्य सङ्घटनया निर्माणाभ्यासेनेदानी ततोऽप्यधिकपाटवायेति वा योज्यम् । उतुङ्गघोणमित्यादि विवरण व्याख्यातम् ॥ २ ॥ तत्य राज्ञ इत्यादि । राज्ञ इति रञ्जनेन प्रतापेन च उक्तानुक्तगुणपात्रतया च राजशब्दप्रथमाभिधेयस्य । राजो निनन्धनमिति कवित्येऽप्यम्य राजत्वमिति स्फुरति । क्लमेत्यादिना जनप दसमृद्धिरुक्ता । कैदारिक केदाराणा समूह क्लमराशिपेशल कैदारिक यत्र ताह- शफेरलाधिनाथस्येति बहुनीहिार्भ पष्ठासमास । पेशल पूर्णम् । श्रीकुल शेसरव- मण इति 'क्वेर्नामानुशीतयदिति मुनिपचन नुमारेगोक्ति । निबन्धन प्रबन्ध । बुधहृदय पध्नाति अनन्यविषय करोतात्यर्थ । स च किनेत्यादिना प्रकारातरेण कवेर्महत्त्वमुद्धोपयति । फिलति प्रसिद्ध्यनुतारण । अनुदिनमिति आशासन य १ स्य अपि च उ प पाट ६ विवरण तपतीसवरणव्याख्याने .

·ur सुभद्राधनखये आसिक्तौ ग्रामरागैर्गलदमृतरसै रतीर्भावयन्तौ कर्णी नः कालिदासप्रविहितरचनाः कर्णपूरीक्रियास्ताम्। स्वीकुर्वन्तु स्वकीयं धनमिव सुहृदः स्वापतेयं मदीयं चेतः पीताम्बरश्च प्रतिभवमभवः पादपीठीकरोतु ॥३॥ नैरन्तर्य प्रकाशितम् । एवमिति वक्ष्यमाणसङ्ग्रहः । तदेव विशदयति- आसि- तावित्यादि । ग्रामरागैामोद्भव रागैः । ग्रामशब्देन अपूर्णलक्षणाना देशीरागाणां निरासः । अत्र विचित्रसन्निवेशतालम्बनसुन्दरसम्पूर्णस्वरसमुदायरूपाद् ग्रामद्वयाद् विभागकल्पनया जात्यासानां पूर्णापूर्णादिस्वरभेदानां प्रसव इत्यभिनयगुप्तेन ग्राम- लक्षण प्रकाशितम् । "स्वरवर्णविशेषेण ध्वनिभेदेन वा पुनः । रज्यते येन य. कश्चित् स राग सम्मतः सताम् ।। योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूपित. । रजको जनचित्तानां स च राग उदाहृतः" || इत्येवं लक्षिते रागै. । आसिक्तौ आ समन्तात् श्रोत्रेन्द्रियस्य कृतार्थतानुगुणमभि- व्याप्तौ । तदानुगुण्येन हृद्यतया गलदमृतरसैरित्युक्तम् । पुनः भारती. साधुशब्दान् अनुसन्धानसहितमाकर्णयन्तौ । पुनः विशेषेण कालिदासप्रविहितरचनाः कर्णपूरी- क्रियान्ताम । प्रविहितशब्देन अभिज्ञानशाकुन्तलादिप्रबन्धरूपत्वं प्रकाशितम् , न्यथा मुक्तकाद्यपेक्षायां रचना इत्येपालम् । रच्यन्त इति रचनाः । कर्णपूरीक्रि- यान्तामिति इदमेव कर्णसाफल्यमित्याशाम्यते । अत्र विशेषणयोरप्याशसोपसक्रमः। अत्र दिनचर्यानुसारेण क्रमकथनम् । प्रातस्तरां वन्दिमुखेभ्यो वीणादिभ्यश्च सरस- ग्रामरागसमास्वादन, पश्चाद् देवार्चनाहिशेषतया पुराणभारतसहस्रनामादिसमाक- णनम् , अपरालादिषु महाकाव्यनाटकादिषु प्रचिरिति । क्रिया तामिति प्राप्तन्या- वागारूपनारासने, नाप्राप्त य प्राप्ति प्रनि । यारजीयमेवमेव भूयादित्यर्थः । स्वी- कुत्सित्यादि । मद्रीय स्वापतेय स्वपतौ साधु म्यापतेय धनपर्यायम् । 'पथी (४- ४-१९४)त्यादिना ढन् । स्वकीय धनमिति । अत्र धनमिति कुलसिद्धं दाया. दिकं गृह्यते । अनेन स्वत्वबुद्धेनिश्चयः प्रकाशितः । अत एव स्वीकुर्वन्त्वित्युक्तम्, .

·प्रथमोऽ! पारि-अनुगृहीताः रमः परिपदा । अत्रभवतः पुन(रस्थितकल- प्रत्वादसमग्रसामग्रीकस्य दुष्करमिवैतदधुना पश्यामि । सूत्र-अस्ति तावदनत्या काचिद् गीतसङ्गीतादिषु कलाकौशले- अन्यथा स्वकीयमित्येवालम् । एवमैहिकविषयमा सनं प्रतिपाद्य पारत्रिकविषय- माह --चेत इत्यादि । पीताम्बर इत्यनेन किरीटमकरकुण्टलाद्यनुसन्धानविशिष्टत्वं प्रकाशितम् । प्रतिभवं कर्मप्रवाहस्यानिराम्यत्वात्तदभावं न प्रार्थयामि, भवे भवे यं कश्चिद् वंशं देशं वानुसरति जन्मनि । पादपीठीकरोतु श्रीमञ्चरणारविन्दानुसन्धा- नपात्रं करोतु । अभव इति भवरहितः, ताशस्य स्वरूपस्य निरन्तरानुसन्धाना- तादात्म्येनास्माकमप्यभवत्व सेत्स्यति, नैतदाशास्यमिति भारः ॥ ३॥ एवं कये रमिकत्वं धर्मपरत्वं वैदुप्यं सुहृदावर्जनकौशल पुरुषोत्तमभक्ति च प्रतिपाद्य सूच्यसूचनायोपक्रमते-~अनुगृहीताः स्म इति । परिपन्नियोगः स. म्मान्यः । तत्साधने वैपम्यं प्रकाशयति - अत्रभवत इत्यादिना । दूरस्थितकलत्र- त्खादित्यनेनावागन्तुकत्वमेव । अतो नायिकापात्रादिपरिकरसामग्रीविरहादेतन्नियो- गानुष्ठानमधुना झटिति दुष्करमिव पश्यामि । महुद्धावेव स्फुरति । तत्रभवान् उपायान्तरेण साधयति चेद् , अवैषम्यम् ॥ इत्यत्रोत्तरमाह --- अस्ति तावदित्यादि । अत्रत्या काचित् कन्यकास्त्येव । तस्याः प्रयोगपाटवं न चेत् , किं फलम् अत्राह - गीतसङ्गीतादिषु । आदिशब्देन तदुपयोगिन्यो नैपथ्यशिल्पादिकला गृहीताः । कलाकौशलपु कौशलप्रयोज्यासु क- लास्वित्यर्थः । अद्वितीया प्रथमा । तस्या अभिरुचिर्न चेत् कलाकौशलेन किं फ- लम् अत्राह - मयि निवद्धभावा मयि सानुरागा । निवद्धशब्देन मावस्याचलनी- यत्वं प्रकाशितम् । तथापि दातृसापेक्षः कन्यालाभः, अत्राह --विनैकमित्यादि । एक केवल प्रधानं च भ्रातरं वर्जयित्वा अपरैर्वान्धवैः प्रातृप्रभृतिभिः । अनभिमत- परिणयना अनङ्गीकृतमकर्तृकपरिग्रहा । अत्रानभिमतपरिणयनत्वं साध्यविरुद्धम् । अतोऽन्यैरनभिमतपरिणयनापि प्रधानेन भ्रात्राङ्गीकृतपरिग्रहेति वक्तव्यम् । अतोऽन्यनिरोधेऽपि प्रधान निर्वाहः । तेन भ्रात्रा मा दित्सितेति विधेयम् । तेन तयवेत्यवधारणम् । भरतकुलप्रसूता नटोत्तमकुलोत्पन्ना । अभिजन्मसम्पन्नतया. माह्येत्यर्थः । प्रस्तुतमर्थ परिपन्नियोगानुष्ठानरूपं साधयामीत्यर्थः । परिग्रहोपायं ·मुभद्राधनञ्जये प्वद्वितीया मयि निबद्धभावा विनैकं भ्रातरमपरैर्बान्धवै- रनभिमतपरिणयना भरतकुलप्रसूता कन्यका । तयैव प्र- स्तुतमर्थ साधयामि । कुतः- स्निग्धां मुग्धां बलतः सोदर्यामपहरामि भरतस्य । जित्वा यथा दशार्हान् धनञ्जयो वासुदेवस्य ॥ ४ ॥ (निष्क्रान्तौ) स्थापना। (ततः प्रविशति वृद्धतापस:) वृद्धतापतः- (ऊर्ध्वमवलोक्य) अये प्रत्यासन्न इव मध्यन्दिनसवन- स्वानसमयः । चिरात खलु मया विस्रसाजडीकृतजधा- स्फुटयति स्निग्धामित्यादिना | सिग्धत्ता मुग्धता च भरतसोदर्येति च बलात्का- रेणाप्यपहारनिमित्तम् । अन्न दृष्टान्तत्वेन सूच्याथै स्फुटयति- धनञ्जयो वासुदे- वत्य सोदर्या दशार्हान् जित्वा यथापहृतवान् इति विपरिणामेन सम्बन्धः । अत्र सिग्वामित्यादि योग्यम् । अत्र 'सूचयेद्वस्तु ज वा मुखं पात्रमथापि वा' इत्युक्त- त्वात् तीर्थयात्राप्रसङ्गादित्यनेन नायकस्य तीर्थयात्रानिर्वहण सूचितं, सुभद्रा- धनञ्जयमिति प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरभेदोपचारेण मत्वर्थीयोपश्लेपेण या नाटकनाम- कथनेन नायकस्वरूपमपि प्रकाशितं, दूरस्थितेत्यादिना इन्द्रप्रस्थाद् दूरस्थितिः, आत्मन्यनुरक्तायाः सुभद्राया लिप्सा, वासुदेवानुमतिः, वलभद्रादीनां विमतिरि- त्यादिः दृष्टान्तरूपेण परिग्रहप्रकारश्चोक्तः । एव सूच्यसूचनानन्तरं तयोनि- प्क्रान्तिः ॥ अब नायकस्य प्रभासतीर्थप्राप्तिरूप नीरसं वस्तु सूचयितुमा प्राग्विप्क- म्भकं न्यस्यति "आदी विष्कम्भकं कुर्यादङ्क वा कार्ययुक्तितः' इति लक्षणानु- सारेण । तत्र प्रविष्टस्तापसो वस्तुघटनाय कालं निरीक्ष्याह 'अये इत्यादि। १. 'अपि च नि' रा. पाठः, ·प्रथमोऽङ्कः। जवेन प्रभासतीर्थोपकण्ठमुपसर्पणीयं भवेत् । तदधुनैव प्रयामि । (परिकम्यारलोक्य) अये को नु खल्वयमधाकृत- सुरासुरमनुजलोकस्तेजोराशिरतिथिविशेपस्तपोवनं नःस- नाथयति । अपि च- पादौ चक्रप्रतिकृतिशुभावस्य मूर्धा किरीटी नेते मात्राभ्यधिकमरुणे द्राधिमाणं दधाते। लोहस्थेयानुपचितकिणश्चापमौर्वीविमर्दैः पूर्वाबन्धस्तदयमपरो वासुभद्रावतारः॥ ५ ॥ कथं पुनरमी वैखानसा महानुभावस्यास्य समुचितास्वा- तिथेयीपु सपर्यास्त्रतिवेलमुदासते । भवतु तावदमूनव- अये इति कालातिगतशङ्कया सम्भ्रमद्योतकम् । मध्यन्दिनसवनखानसमयः त्रिपव- णस्तानस्य विहितत्वात् । मव्यन्दिनेऽवश्यानुष्ठेय कर्म सवन तदर्थ सानं मध्य- न्दिनसवननानं तस्य समय इत्यलङ्घनीयव प्रकाशितम् । अत एव त्वरा । इवेत्य- वलोकनाशक्त्या अभ्यूहनद्योतकम् । प्रत्यासन्न एव नतु प्राप्त । तत् किं सम्भ- मेणेत्यत्राह -चिरात् खल्वित्यादि । विससा जरा तया जडीकृतजवाजवत्वं गम- नमान्ये हेतुः । अये इत्यादि । को नु खल्वयमतिथिविशेषः न सामान्यातिथिः । विशेषमाह --अध कृतेत्यादिना । लोकत्रयातिशायिगौरव इत्यर्थः । तेजोराशिः तेज- स्सञ्चय एवायमित्यध्यवसायः । अध कृतेत्यादि तद्विशेषण वा । सनाथयति अल- करोति । नाथ यैव सर्वन शोभाकरत्वमिति तथोक्तम् । अपिचेत्यादिना नायक निरीक्ष्य सविकल्पकज नप्रकारमाह --पादावित्यादि । चक्रप्रतिकृति. चक्राकारा रेखा तया शुभौ महापुरुषलक्षणत्वात् । किरीट शिरसि मुकुटबन्धोचित लक्षणम् । नेत्रे मात्राभ्यधिकं द्राधिमाण दधाते मात्राभ्यधिकं विहितप्रमाणाधिकं दाघिमाणं दैर्घ्य, गुणे आधिक्य न दोप इति भड्या प्रमाण परिपूर्तिरुक्ता । अरुणे इति गुणा- न्तरम् । अरुणोपा ते 'इत्यर्थ । लोहस्थेयान् लोहवदातस्थिरः कठिन इति या- वत् । अत्र हेतु:-- उपचितकिण इति । तन्निमित्त कल्पयति - चापमौर्वाविमर्दै- रिति । मौर्या आरूढत्व प्रकाशयितु चापग्रहणम् । पूर्वाबन्धः प्रकोष्ठबन्धः । वन्धः न्धिः पूर्वेति प्रकोष्ठः । किणस्य यावत्सन्धि व्याप्तत्वाद् बन्धग्रहणम् । तदिति - ·१० सुभद्राधनाये गतार्थानापादयामि । भो भोः प्रभासतीर्थतीरतपोवनवा- सिनस्तपोधनाः! लब्धश्लाघ्यातिथयोऽपि किमिति नाति- व्यग्रीभवन्ति भवन्तः । कथय कपिल! वाचं सूनृतां त्वं दृढस्यो! वितर विधिवदर्घ्य पैल! पाद्यं प्रयच्छ । उपहर मधुपर्क धौम्य! धेनुं घटोनी- मुपनमय सवत्सां वत्स! वात्स्यायन! त्वम् ॥६॥ (आकाशे) किं ब्रूथ, अनुष्ठितैवेयमस्माभिरस्य समुचिता सपर्येति । तद् यावदहमपि सुगृहीतनामानमेनमाशीभि- रभिनन्द्य प्रस्तुते कर्मणि व्याप्रिये । (निष्क्रान्तः) विष्कम्भकः। उक्तान्यसाधारणानि लक्षणानि निभित्तीकृत्यैवमध्यवसातुं शक्यम् । अपरो वासुभद्रावतारः, भेदे सति तत्तुल्यमिति वक्तुं शक्यं, तस्य लेशतोऽप्यदृष्ट- त्वाद् वासुभद्रावतारस्यैवान्यत्वमध्यवसीयते ॥ ५ ॥ कथं पुनरित्यादि । वैखानसास्तपस्विन. । अत्य समुचितासु एतद्गौरवानुरूपासु । सपर्यासु स्वाग- ताभ्युत्थानादिपु । आतिथेयीपु अतिथिविपये योग्यास्वित्यकरणे प्रत्यवायः प्रकाश्यते । अतिवेलं भृशम् । उदासते अनास्था दृश्यन्ते । अज्ञानमत्र' हेतुरिति परिकल्प्याह - भवत्वित्यादि । अवगतार्थान् ज्ञातवस्तुविशेपस्वरूपान् । तथा सति तदनुरूपा प्रवृत्तिर्घटत इति मावः [ भो भो इत्यादि तदुप- क्रमः । लब्धलाध्यातिथयोऽपि अतिथिमात्रन्य पूज्यनं, तत्रापि श्लाघ्यस्यै, तदा- गमोऽ माकं लाभ एव । जा एव व्यग्रताभावे अनुपपत्तिः । अतिव्यग्रतैवात्र युक्ता । व्यग्रता सत्कारसम्भ्रमः । अत्र कालातिप तसङ्कया कर्तव्ये बहूनियु- नक्ति-कवयेत्यादि । सूनृता वाचनिति प्रथमं स्वागतयोग्यत्वादुक्तम् । मधुपर्कोप- हाधेिनुसमानयनादीना मप गेमत्वेन निर्देशो धर्मशास्त्रसिद्ध. । घटोनी सवत्सा. नित्यनेन धनुनाग नामिति प्रकाशितम् ॥ ६॥ मुगृहीतीमानं पूज्यनामान- १. 'भा. प्र' पाठ. २. 'स्याम' ग पाट.. ३. 'तादियो' स. पाठः.

·प्रथमोऽ । (तत प्रक्रिगति धनुर्मागपाणिर्धनजय) धनञ्जयः-(सचिन्त नि श्वस्य) अहोतसत्वनीतेऽपि कथञ्चित् तीर्थ- यात्रानियमयापयितव्ये संवत्सरे- अम्बास्तन्यमहाभिपेममुपरि प्रेमाश्रुपातं गुरो- रायस्यापि वृकोदरस्य चरणाश्लेपं यमाश्लेषणम् । मित्यर्थ । नानोऽनिश्चयेऽपि सजिस्वरूपेण सुगृहीतत्व कल्प्यते । प्रस्तुते कर्मणि मध्यन्दिनसरनलाने ॥ एव विष्फम्भकपारेण नायकस्य प्रभासोपसर्पणे सूचिते अनादौ नायक- प्रवेश प्रतिपाद्यते । अथ समासमापनीय तीर्थयात्रासमय समतिवाह्य प्रभासोप- कण्ठमुपगतो नायको वीरधर्मनिर्वाहक शस्त्रमवलम्बमान स्वजनसङ्गमत्वरितोऽपि वासुदेवसहजा प्रति अपणाङ्कुरिता रतिं प्रकृतविरोधिनीमप्यपरिहार्या रसयन्नुभया- रामनिमित्त ध्यानरूपिणी चिन्ता नियासेन म्फुटयन् पोरुषस्य मनागप्यकार्य- करत्व निरूप्य प्रस्तुतातिलहनेनापस्तुतविपयामनिवार्यामभिरचि देवमानल्य प्रति कोतुक पुरस्कृत्याह - अहोतुग्यल्लित्यादि । अहोतुसलु आश्चर्यम् । एतन्न निरू- पितम् , अस्मत्पौरपानुगुण सकल साध्यमिति पूर्वमध्यवसाय , तथा न फलित, अत्र विधिवैभवमेव निमित्त , तच दुजयामिति विस्मय । सङ्कटेऽपि विधिप्रार- ल्यनिरूपणाद् विस्मयो भवतीति चिन्ताविम्मययोर्न विरोध । पुनर्विधिकृत साध्य वैपम्य निरूपयति -अतीतेऽपीत्या ना | कथञ्चिदतिवाहितेऽपि दिवसपक्षमा- सादिपरिगणनपुरस्सर गुरुजनादिविप्रयोगजनित दुस सोदापि नि !ढे । तर्हि कोऽत्र निर्बन्ध इत्यत्राह- -तीर्थयात्रानियमयापायत ये तार्थयानाव्रतेन परिसमा. पनीय । कृत्यप्रत्ययेनाकारणे प्रत्यवाय सूचित । सवत्मरे इति तदवधि पूर्व समय । तस्मिन् समापिते । अपीति समय एव साध्यान्तरविरोधित्वेन शङ्कित , स नियूंढ , तथापि साध्यस्यालाम इति विपाद । साध्यम्वरूप प्रकाशयात अम्मेत्यादि । प्रोमसमये सेहस्नुतपयोधराया मातु म्तयेन महाभिषक गगाव- गाहनादपि श्रेयस्करम् । नासादय न प्राप्तवानस्मि । तदेव परमसाध्यमिति प्रथम- निर्देश । गुरोरिति बहुमानसर्वम्वविपयभूतत्वम् । ततस्तल्लेहाश्रुपातस्याप्युपरि . 'क' स पाठ २ तध्या' स, पाठ ५ 'मस पाठ. wer दे' पाठ ४ 'मनसस ·. - सुभद्राधनजये कृष्णायाश्च कटाक्षवीक्षणसुखं नासादयं, प्रापितः पुष्पेषोर्विशिखैर्मुकुन्दसहजासन्मार्गपुष्पस्पृहाम् ॥७॥ (पुनर्विचिन्त्य सानन्दम्) अथवावञ्चित एवाहममुना कुसुमध- न्वना । कुतः- धार्यमाणस्य स्तन्याभिषेकयौवराज्यमुद्दोढुं सामर्थ्यम्। *तदपि नासादयम् ।चरणा- श्लेपमिति खेहचापलेन तस्य सर्वाङ्गीणाश्लेयोपक्रमेऽपि विनयेन हठात् पादग्रहणं प्रकाशितम् । पुनः यमाश्लेपणं यमयोर्यमलयोर्द्वन्द्वजातयोर्युगपत् प्रत्येकं वा समा. लिड्गनम् । अत्र प्रकरणेन झटिति प्रकृतार्थप्रतीत्यामङ्गलार्थस्फुरणनिहवः । कृष्णाया इत्यादि । प्रथमदर्शने गुरुजनसन्निधः समयालाभाच आश्लादेरप्यतिलोभनीय- स्वाच सप्रेमकटाक्षपातस्यैव लभ्यत्वमिति सुखमित्युक्तम् । एवं साध्यानामहमहमि- कया विशिष्टानां न सिद्धिरित्येव न, अ यदपि साध्यं दुर्लभमप्यन्तरा स्वातन्त्र्य- निरोधिना परप्रयत्नेनानिवार्यतया प्रादुर्भूतमित्याह-पुप्पेपोर्विशिखैरिति । साध- नत्वेऽपि प्राबल्यन कर्तृत्वनिर्देश. । विशिखाना कर्तृत्वमारोपितम् । मुकुन्दसहजा- सन्मार्गपुप्पम्पृहां मुकुन्दसहजेति सम्बन्धेनैव स्पृहणीयत्यं, किं पुनः श्रुतेन रूप- चातुर्येण । अत एव सन्मार्गपुप्पत्वारोपः । सद्भिर्मुग्यत इति सन्मार्गः स्वर्गः त. स्पुप्पे सुरतरुकुसुमे, अतिलोभनीयत्वेन दुर्लभत्वेन च सुरतरुकुसुमत्वारोपः, स्पृहाम् अनिवार्यामभिरुचिम् । प्रापितः प्रयोजकव्यापारस्य प्राबल्येन दुर्लभत्वेऽप्य- निवार्या तिर्जाता । नासादयमिति स्वातन्त्र्यमाध्यस्य निवः । प्रयोजकव्यापार- सिद्धस्य पुरस्सरत्वम् । तत्रापि दुर्लभत्वान्न निश्चय इति च चिन्ता । अत्र सन्मा. गपुप्पमिति गगन कुसुमनिर्देशेऽपि दुर्लभत्वमेव निमित्तं नान्यन्ताभावः, तथा सति स्पृहायाः सातिर्न स्यात् । मुकुन्दसहजायाश्च गगनकुसुमादिवदव्यावहारिकमेव सत्त्वमिति विरोधः ॥ ७॥ एवम् 'अन्योन्यानुबद्धं परस्परानुषघातं त्रिवर्ग सेवे- तेति शास्त्रविरुद्धां स्वरुचिमाशङ्कय पुनरपि स्वयमेव साध्याविरोधं निरूप्याचि- तितारमप्रयाजन रेरकतया मदनवृत एर सर्वसाध्य तुरन्धरत्वमिति निश्चित्य सान. न्दमाह अथवेत्यादि । समयानन्तर बन्धुजनसङ्गमनिरोधेन दुर्लभस्पृहासम्पाद- ३. 'न' स. पाठः. 1. 'भाव्य' ख. पाठः. पाट. ..' स पाठ.. २. 'न वि' स. पाट:. . 'त' नि' स. पाठः. ४. 'म'क. • सदपि अश्रुरातलक्षण साध्यमपि, ·प्रथमोऽI १५ व्यालोलहारमुरसा तरसा समेत्य लक्ष्मीकुचाङ्कितमुरः परिपीडयानि । नेन चास्य वञ्चकत्वं निरूपितम्। "अदानं च प्रतिथुत्य विसंवादनमेव च । कालस्य हरण चाहूं. प्रत्यादान च वञ्चनम् ॥" इति लक्षितत्याद् विसवादविषयप्रेरणाद वञ्चरत्व शकितम् । विमर्शेऽन्यथा स्फु- रति । यद्यसावत्र स्पृहां नाजनयिप्यत् , सकलपुरुषार्थधुरन्धरे वन्तुनि स्मृतिर्नाम- विष्यत् । अतः स्पृहाद्वारा तद्वोधनादवचकत्वमेवाम्य । अनुगृहीत एवाहममुनेत्य- वधारणम् । कुमुमधन्वना मृदुना परिकरेण भुवनविजयित्वमाय लाध्यमेव, उचि- तकारित्वात् । एवं मदनं समान्य मारित प्रति प्रवृत्तिमध्यवस्यति-व्यालोले- त्यादिना । तरसा समेत्य दर्शनार्थम् , दर्शने च वेगमवलम्व्य समीप प्राप्य । सु- हृद उर उरसा परिपीडयानि परित पीडय नि न किञ्चिदप्यवशेपयामि । पीड- नेन गाढत्व लक्ष्यते । सुहद इत्युपगूहनयोग्यत्वम् । लदमाकुचाङ्कितमिति परदेव- तायाः स्तनयोरेव भगवदुर पीडनयोग्यत्व , त य लाभादह सर्वसम्पत्पानभूत इत्यात्मनि श्लाघा व्यज्यते । व्यालोलहारमिति तत्कालविशेषणम् । भगवतोऽप्युप- गृहनौत्सुक्येन व्यालोलहारत्व, क्रियाविशेषण वा । अब गाढत्वेन बुटनशङ्कया हारज्यालोलत्वमुत्प्रेक्ष्यत । परिपडियानोति प्राप्त काले लोट । इदमिदानी प्राप्तकाल- , मित्यर्थः । पुनः "दूरादेवाभिगमन स्पष्टार्था हृदयानुगा । वार सत्कृत्य प्रदान च त्रिविधो मित्रसग्रह ॥" इति न्यायानुसारेण जनार्दनम्य सखे ! फिराटिन् ! इत्यक्षराणि शृणवानि चेति यु- गपदनेकानन्दकन्दसमुद्भव प्रकाशित । सखे । किरीटिन् । इति अयात्रभूते मयि कारुण्याविष्कृतसौहार्दप्रकाश कानि माधुयेण मधुरसम्यन्दीनि भगवद्वदन कमलवि- निर्गतत्वात् पञ्चाक्षरकल्पान्यक्षराणि शृगपानि च । अत्र नेत्यो श्रोत्रयोस्त्वचश्च युगपदिव जन्मकार्य भवेत् । जनार्दनन्येति धर्मपिराधिसहारकत्याज्जनननिरोधित्या- द्धर्ममोक्षयो , लक्ष्मीपतित्वादन्य, सुहृद इत्यनेन "आत्मवान् मित्रवान् युक्तो भावजो देश कालवित् । अलभ्यामप्ययत्नेन स्त्रिय सापयते नर ॥" ३ 'रमदे' स. पाठ १ 'ह'ख पाठ. २ 'य'ख पाठ.

·13 -- सुभद्राधनाये श्च्योतन्मधूनि सुहृदश्च सखे ! किरीटि- नित्यक्षराणि शृणवानि जनार्दनस्य ॥ ८॥ (समन्तादवलोक्य) अहो महानुभावता महितमहिना तपोध- नानाम् । इह हि-- शिखिनि शलभो ज्वालाचकैर्न विक्रियते पतन् पिवति बहुशः शालीनां स्तनं मृगशाबकः । स्पृशति कलमः सैंही दंष्ट्रां मृणालधिया मुहु- नयति नकुलं निद्रातन्द्रीं लिहन्नहिपोतकः ॥९॥ अये सबैरेव सस्त्रीबालमुनिभिर्माध्यन्दिनसवनस्नानाय प्रभासतीर्थ प्रति प्रचलितैः शून्यीकृतोऽयमाश्रमाभोगः। सखा च मे कौण्डिन्यः कौसीद्यादद्याप्यध्वनि मन्दायते तदधुना निकपा तपोवनमवस्थितस्यास्य वटविटपिनः प्रच्छाये प्रतीक्षिप्ये वयस्यागमनम् । (प्रवेशं नाटयात) इति फामतन्त्रोक्त्या समीहितम्य म्पृहाविषयस्य च सिद्धिर्भगवत्सेवनेनैव भवेत् । अतस्तदर्य प्रतिप्य इत्यभिप्रायः ॥ ८॥ अहो इत्यादि । महितमहिनां पूजित- तप अपनगौरयाणाम् । महानुभावना तत्फलदपा दुर्घटपटनापटुता । तपोधना- समिति स्फुटविया तपोधन यम् । मिसिनीत्यादिना अहिंसारूपस्य यमानस्य फलं प्रकाशितम् ॥ १॥ प्रचरित. गते । शून्योहतः विजनीकृतः । आभोगः परिपूर्णता । पोमीद्याद् आलम्येन। 'तन्द्रा कामीद्यमालम्यमिति (यादयः)। मन्दा- यते पिलम्बितगतिर्भवति । निकपा तपाचन तपोरनसमापे । प्रच्छाये बहुलायां छायायां 'टाया यातुल्ये' (२-४-२२) दनि नपुसकत्वम् । प्रतीक्षिष्ये, तदनाग- मनमेव गमनविडम्बने हेतु., मुनिगरकारम्य पूर्वमेय परिगृहीतत्वात् । इति निरूप्य तन स्थितः ॥ १. भूसास. पा.

·प्रथमोऽङ्कः। (नेपथ्ये) (क) भो भो भअवन्तो महसिणी भिक्खं देथ भिक्खं देथ। धनञ्जयः- (कर्णं दत्त्वा) अये कौण्डिन्यस्येवायं भिक्षायाचनस्वनः। (ततः प्रविशति श्रमालसो विदूषको भिक्षापात्रहस्तः) विदूषकः-(ख) भो भो भअवन्तो महोसणो! भिक्खं देथ भिक्खं देथ। (परितो बिटोक्य) अहो सुण्णाणि सव्वाणि उडअभ- न्तराणि । (निःश्वस्य) अहो अधण्णस्स मम उदरभाअधे- अरस पहावो, जो णिच्चसण्णिहिदतवोधणं पि तबोवणं सुण्णं करेइ । अब मम एव्व एसो दोसो, जेण तहिं जुहिठिरमन्दिरे जण्णसेणीकरअमळसंसग्गसुहअं चउ- (क) भो भो भगवन्तो महर्षय.! भिक्षा दत्त भिक्षां दत्त । (ख) भो भो भगवन्तो महर्षय ! भिक्षा दत्त भिक्षां दत्त । अहो शून्यानि सर्वाप्युटजाभ्यन्तराणि । अहो अधन्यस्य ममोदरभागधेयस्य प्रभावः, यो नित्यसन्निहिततपोधनमपि तपोवनं शून्य करोति । अथवा ममैवैष दोपः, येन तत्र युधिष्ठिरमन्दिरे याज्ञसेनीकरकमलससर्गसुभगं चतुर्विधमाहारजात- यो नि- भगवन्तो महर्षयः! भिक्षां दत्त भिक्षा दत्तेति मुनिसान्निध्य परिकल्प्योक्तिः। 'पुनरदर्शनेन खिन्न आह-- अहो अधन्यस्य ममोदरभागधेयस्य प्रभावः, त्यसन्निहिततपोधनमपि तपोवनं शून्यं करोति । अधन्यताभागधेययोरसमन्वयाद् विरुद्धलक्षणया निर्भाग्यत्वमुक्तम् । शून्यं करोति निर्भाग्यतायाः सामर्थ्यमेवेदम् । अतो दैवकृतं, न मत्सौरुष दोष इत्येवं निरूप्य पक्षान्तरमाह - अथवेत्यादि । 1 १. 'क:) वि' क. पाठः. २. ति नि' स पाठः, ·२ सुभद्राधनसये व्विहं आहारजादं अट्टासीईसहस्साणं हादआणं मज्झे णिक्खपत्तीसु अणुबहुञ्जिअ एदस्स सव्वसाइंणो तित्थअ- त्ताकामुअस्स पिट्ठदो आहिण्डीअदि । एत्थ उण तवो- वणे आहारस्त कहा वि ण आसादिजइ । तो जळासअं अण्णेसिअ पिवासामत्तस्स वि दाव पडिआरं करिस्सं । (परिक्रॉमन्नप्रतो विलोक्ये सहर्षम् ) एसो समुद्दप्पमाणो जळरा- सी दीमइ । एत्थ गदु जावमणोरहं पाणी पिबिस्सं । (सत्वरमुपसर्पति) धनञ्जयः-कष्टमसौ मृगतृष्णिकया समाकृप्यते तपस्वी । त- देनं निवारयामि । सखे! कौण्डिन्य! मा मा व्यर्थपरि- श्रमो भूः। इतस्तावदागम्यताम् । मटाशीनिमस्रणा स्नातकना मध्ये निष्करात्रीयनपभुज्यतस्य सव्यसा- चिनत्तीर्थयात्राकामुकम्य पृष्टत आदिण्ड्यते । अत्र पुनस्तपोवन आहारस्य कथापि नासाद्यते । तद् जलाशयमविष पिपासामात्रस्यापि तावत् ' परिहार करिष्यामि । एप समुद्रामागो जलराशिध्यते । अत्र गत्वा यावन्मनारथ पानीय पास्यामि । ममैप दोपः, येन तस्मिन् गुपिठिरमन्दिरे याज्ञपेनीकरकमलसंसर्गसुभगं चतुर्वि- धमाहारजानम टाशीतिसरबागा लातकानां प्रतितां 'नातकम्त्या हुतो व्रती" । मध्ये निकगोप्चर्नु रभुज्यतन्य मय पाचिनो निसामान्याव्यवसायस्य नीर्थयात्रा. कामुकाय पृटन आहिण्यने गम्यते ।। . १. स. पाटः. 'ग पार', 'दिमा ए' ग. पाठः, १. 'ता पुणो विज क. पठः. ४. ' म्याग पर ५. '५२) ए.रा. पारः. ६. 'अ मगारदं पूर. विस्य पा' क. पाट.. ७. 'नरभुरा पाट ·प्रथमोऽहः । विदूपकः--(विलोक्य) (क) कहं वअरसो मं णिवारेदि । (ससंरम्भम्) भो पत्थ! तित्यपिसकळ ! कीस अहं तिण्हादाहढाए जीहाए तिहाअमत्तसेसं एदस्सि जळासए अप्पायअंतो तुए णिवारिदो। धनञ्जयः- मूर्ख ! नैप जलराशिः । पश्य- ज्वलदवनिभिरातपावलेपैरतिजडनेत्रमरीचिरशुभर्तुः । उपचितबहलप्रतापशक्तीनुदकमयानभिमन्यसे मरीचीन्॥१०॥ विदूपकः-(संप्रधार्य) (ख) एव्वं एदं। भो ण एसा केवळं मिअति- व्हिआ, अज्जप्पहुदि बह्मणतिण्हिआ वि संवुत्ता । किं (क) कथं वयस्यो मां निवारयति । भोः पार्थ! तीर्थपिशाच! कस्मादह तृष्णादाह- दग्धाया जिह्वायास्त्रिभागमात्रशेपमस्मिन् जलाशये आप्याययरत्वया निवारितः। (ख) एवमेतत् । भो नैपा केवल मृगतृप्णिका, अद्यप्रभृति ब्राह्मणतृष्णिकापि संवृत्ता । किमेतेन । त्व तायन्मारुतिसोदर. पेशलजवाबलस्त्रिचतुरैः पदक्षेपै- तित्यपिसळ! तीर्थपिशाच! पिशाचग्रस्त इवतस्ततो भ्रमन् । विस- ळेति पाठे शल्यशब्देन पीडाकरं पापं लक्ष्यते । तदभावाद् विशल्यत्वम् । एवं- सत्यय निषेधो न युक्त. । टोपस्य प्राबल्य प्रकाशयति. -तृष्णादादग्धायाः तृष्णारूपेण दाहेन, दह्यतेऽनेनेति दाहो ज्वलनरतेन दग्धाया दग्धप्रायायाः । त्रि- भागमात्रशेपं तावन्मानमवशिष्टम् । अम्मिन् जलाशये आप्याययन् निमजयन् । स्वया मद्वैपम्यनिवारकेण ॥ ज्वलदवनिभिरित्यादिना मृगतृप्णिकास्वरूप बोधयति । ज्वलन्ती अव- निः यैहेतुभिः । मरीचीनां प्रभाषसर एवातपः, अवलेप. प्रचण्डता । मरीचीनां प्र- तापवाहुल्येनैतत्प्रसररूपाणामातपानामवनि ज्वलयित्वोर्ध्वप्लवन भवति । ततस्त- न्मध्ये नयनरश्मीना जाड्येनावलोकनाशक्त्या निवृत्य नयनयोरेव सङ्कोचो भवति । तदा तेजसि जलभ्रभः ॥ १० ॥ एवं बोधित तम्य मृगतृप्णिकाबुद्धिर्जाता । अतस्तदनुवादेन कथयति- न केवलं मृगतृष्णिकेति । मृगाणां तृष्णाजननाद्धि मृगतृप्णिकेति युक्तिमनुसृत्य १. 'व तत्रैव भ्र' स. पाठ, ० 'क्वाद्धि' स. पाट. .

·१८ सुभद्राधनञ्जये एदिणा। तुवं दाव मारुइसोदरो पेसळजवाबळो तिच- उरेहि पदक्खेवेहि अहिमदं देसं पावितुं पासि । अहं पुण दुबळपादसञ्चारो णिच्चबुभुक्खिओ जोळणजालु- ग्गारिहि तरणिइरणेहि दूमिओ तत्तपंसुपडळे मग्गे भू- ळदाविसेसो विअ इदोतदो ळुढन्तो कहें कहं वि आ- अदो । ता पुणो वि जळास अण्णेसामि । (परिक्रामन्नू- मवलोक्य) भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख । अच्छेरं अच्छेरं एसो को वि अआळजळधरो अक्कन्दन्ती कं पि अपुव्वं अइरप्पहं उच्छले करिअ धावेइ । धनञ्जयः-किं नु खल्वयमुद्दिश्य प्रलपति माणवकः । भवतु पश्यामस्तावत् । (परिक्रम्योचैर्दत्तदृष्टिः) सखे ! नायं रभिमत देशं प्राप्तु पारयसि । अहं पुनटुंबलपादसञ्चारो नित्यबुभुक्षितो चलन यालोद्गारिभिस्तरणिकिरणनस्तप्तपांसुपटले मार्गे भूलताविशेष इवेतस्ततो लुठन् कथकथमप्यागतः । तत् पुनरपि जलाशयमन्विष्यामि । भो वयस्य! पश्य पश्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एप कोऽप्यकालजलधर आक्रन्दन्ती कामप्यपू- यामचिरप्रभामुत्सङ्गे कृत्वा धापति । प्रहसनोक्तिः । ज्वलनज्यालोदारिभिः । दृमिओ दूनः उपतप्तः 1 ज्वलनज्वालो- द्गारित्व पासुपटलतापस्यापि निमिचम् । मुलताविशेषः क्षुद्रसर्गसूपविशेषः । इत- स्ततो लठनं समानधर्म. । अथ श्रवणाकरिताया रतेलब्धावसरतया प्रसरणं प्रति- पादयितुमेकम्या एव नायिकाया. प्रथम भेदप्रतीतिपुर मरं दर्शनं प्रतिपादयितुं पिदपकप्रमेणोपक्रमः । भाक्रन्दन्तीमित्यचिरममाया अपूर्यतासमर्थनम् ॥ किं नु पलादिश्यति । प्रलापप्रकारणच अमरूपत्वं मिद्धम् । तदाधिष्ठान फिमिनि जिज्ञासा । पश्यामन्तायन, अम्य अमनिमिचमिति गेपः । झटिति प्रमप' ८ पाट. - 'भयम्'राममन्त निमम या मन्यते म्गाश्या. १.

·प्रथमोऽङ्कः। तडित्त्वानम्वुधरः । अयं हि धूमप्रकरधूम्रः प्रमथः का- मपि कन्यकां प्रसह्याकर्पति । (सक्रोधम्) आः, दुरात्मन् ! अतिनृशंस ! तिष्ठ तिष्ठ। आक्रन्दन्तीमनाथामिव मम मिपतः कन्यकां कृप्यमाणां मुक्त्वैनां याहि नो चेदुदयगिरिशिरोवर्मणः कृष्णधाम्नः। तत्स्वरूपं ज्ञात्वा तत्र कोपमिश्रमयुक्तत्वं निरूप्य तत्र दत्तदृष्टिरेव तद्भमं निर- स्यति सखे! इति । मत्सखित्वस्य नेदमनुरूपं मौट्यम् । नायमित्यादि । नाय- मम्वुधरः, नेयं तडित् । इति भ्रमस्वरूपं निरस्य किं तहीति जिज्ञासायां तदधि- ठानं बोधयति--- अयं हीति । धूमप्रकरधूम्रः प्रमथः । धूम्रत्वकथनेन तस्य जल- धरत्वभ्रमे कृष्णतानुवृत्तिमधिष्ठाने घटयति । कामपि कन्यकामिति बोध्यम् * । तदनुवादेनाक्रन्दननिमित्तमाकर्षणमवयोधयति । एव तद्भमं निरस्य कन्यकापरि- रक्षणायोपक्रमते-- आ इत्यादि । आ इति कोपद्योतकम् । दुरात्मन्निति । तव दौरात्म्यं नृशसत्वं चानुचिताचरणेन ज्ञातम् । तदस्मन्नयनगोचरस्य तव निरो- धनमेव युक्तम् । अतस्तिष्ठति । निर्वन्धाभावे गमिप्यामीति चेत्, निवन्धोऽस्ति, न गमनमनुमोदामह इति पुनस्तिष्ठेति कथनम् । आक्रन्दन्तीमित्यादि । पुनः पुनः कोशन्तीम् । अनाथामिव,अनाथात्वं तद्बुध्यनुसारेण । अनाथाहमिति तत्प्रतीतिः। अत एव रक्षितारमाक्रन्दन्तीम् । मत्सन्निधौ सनाथैवेयम् । अत इवेत्युक्तम् । मम मिषतः रक्षाधिकारिणं पश्यन्त मामनादृत्य कृष्यमाणामेनां कन्यकां मुक्त्वा याहि । यस्याः कर्प- णकर्मत्वं तस्याः मोचनकर्मत्वं पश्चादित्यन्वादेशविषयत्वम् । अपराधगौरवेण वध्यत्वे- ऽप्येतन्मोचनमेवास्माकमपेक्षितं,पुनर्गच्छ वा तिष्ठ वेत्यनास्थया कथनम् । निग्रहभीत्या प्रथममेतदुपमर्दनं मा करोतु, अस्यां मुक्तायां पुनर्निरूपयाम इति तथा कथनम् । अत्र कामचारानुज्ञाने लोट् । अतो मुक्त्वेत्यत्र विधेयत्वं सेत्स्यति । अत एवा- 'करणे प्रत्यवाय प्रकाशयति-नो चेदित्यादिना । भूतधात्रीं तब सितभसितापा- . * बोध्यमित्यनेन कामपोत्यस्य कुन्यकामित्यर्थकथनम् । मूलकोशयोस्तु 'कन्यकाम्' इत्यपि पाते.

·२० सुभद्राधनञ्जय आग्नेयास्त्रास्यनिर्यहहलशिखिशिखाश्रेणिनिर्दग्धमूर्तेः सोऽहं सद्यो विदध्या तव सितभासितापाण्डरां भूतधात्रीम्॥११॥ (शर सन्धत्ते) विदूषकः--- (सविस्मयम्) (क) भो वअस्स! अच्छेरं अच्छेरं । एदरस दिव्वसरस्स पुह्येण सन्दट्ठमत्ताअं मोवीअं ति- उरदाहवेळाअं विअ तिहुवणं पळित्तं । मोक्खे उण स- चळोअहिअस्स सरोआमणस्स वि पाणसंसअ त्ति तक्के- (क) भो वयस्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एतस्य दिव्यशरस्य पुढेन सन्दष्टमात्राया मौा त्रिपुरदाहवेलायामिन त्रिभुवन प्रदीप्तम् । मोक्षे पुन सत्यलोकस्थि- तस्य सरोजासनस्यापि प्राणसशय इति तर्कयामि । तत् प्रतिसहरैतम् । एप ण्डुरा विवध्याम् इत्यन्वय । सोऽह रक्षितृगोत्रसम्भूत अह सत्कर्मसाक्षी । आ- मेयात्रस्य मुखान्निर्यतीभिर्बहलाभि शिखिशिखाश्रेणिभिर्निर्दग्धमूर्ते । अत्र मूर्ति- मूतिमतोरभेदेनोदयगिरिशिरोवर्मत्व कृष्णधामत्व च मूतिविशेषण मूर्ति समासे गुणीहत्य मूर्तिमद्विशेषणत्वेनोक्तम् । अत्र प्रमाणे गिरिशिरोवर्मण इत्येवालम् । उदयसम्बन्धेन कृष्णधामत्वेन चतत् प्रकाशित--- मूर्तेर्दहामानावस्थायामेकदेशे ज्वलनरूपत्वम् अन्यत्र कृष्णरूपत्नम् । अत उदयकाले तम प्रकाशमिलितेनो दयाद्रिणा साम्य स्फुरति । सद्य इति । न कारान्तरमपेक्षित प्रागेव मुश्चे- त्यभिप्राय । सितेति । उक्तप्रकारेण शिखिशिखाश्रेणीना गोरवेण दुर्दाहो न भवेत् । अतोऽम्मामपि दग्धत्वाद् भम्मनो धानल्य भवेदिति दार स्फुटीकृत । अत एव भूतधात्रीधवलीकरण घटते । भस्मरूपेणापि भूतस्य तव धारणादपि भूमे भूतवानीत्व विशदयामति च भूतधानीगन्देन प्रकाश्यते ॥ ११ ॥ अन गरं सन्धत्त इति क्षिप्रहन्तलेऽपि भापयिता कन्यामोचनमेवानापे. क्षित, भवितव्यतागेपेण मारीचस्येव तम्य निरसनमिति स्फुरति ॥ सन्धानमात्रेण परितमर्थमाह पिदृपक -सन्दष्टमानायां गाढ म्पृष्टमा- नाया त्रिभुवन प्रदीप्तम् । मोऽनिष्ट भवेत् । समीहिप्तसिद्धिरधुनेव जाते त्याह - सो उणेत्यादि । म्पुरन्ती ग्रमन्ती शोभमानाम् ।। 'यं सय इनिए' पार .

·प्रथमोऽङ्कः ।
मि। ता पडिसंहर एदं। एसो उण पमहाहमो तं कण्णअं
फुरन्ति मोत्तूण तुरिअॅतुरिअं पळाअदि।
धनञ्जयः बाढम्। (प्रतिसंहरति)
(नेपध्ये)
(क) रक्खह मं रक्खह मं।
धनञ्जयः-(ससम्भ्रमम् ) अहो अत्याहितम् । सैषा प्रमथकरमुक्ता
प्रायशश्छिन्नपातं पतति । तदवलम्बे तावदेनाम् । (प्रसा-
रितकरस्तिष्ठति)
(ततः प्रविशति पतन्ती कन्यका)
कन्यका-(ससम्भ्रमम् ) रक्खह मं रक्खह मं।
(धनञ्जयः सत्वरं कराभ्यामवलम्ब्य भूमानवतारयति)
कन्यका--(ससाध्वस सकम्प च धनञ्जय तिर्यक् पश्यन्ती स्वगतम्) (ख) को
गुखु एसो महाणुभाओ तेळ्ळोकदुकळहरूबादिसओ मं
अणुकम्पेदि।
पुनः प्रमथाधमस्तां कन्यका स्फुरन्तीं मुक्ता त्वरितत्वरित पलायते ।
(क) रक्षत मा रक्षत माम् ।
(ख) को नु स्वल्प महानुभागबैलोक्यदुर्लभरूपातिशयो मामनुकम्पते ।
शरप्रतिसंहरणानन्तरं पतन्या रक्षतेति प्रलपितं श्रुत्वौत्युक्यसम्ममाभ्या-
मूर्ध्वमवलोक्याह-छिन्नपातं पतति छिन्नवत् पततीति पतने पारवश्यं प्रका.
श्यते । अत एवालम्बनार्थ प्रागेव करप्रसारणम् ॥
सत्वरमवलम्व्येत्यादिना प्रथमं रक्षणानुगुणमेव कर्तव्यमिति बुद्धिः
स्फुरति ॥
अथ नायिकायाः प्रथमं धनञ्जयनिबद्धरतेः पश्चाद् भूतहम्तपरिम्रष्टाया-
स्तस्मिन्नेवान्यथाप्रतीतिपुरस्सरं रतिप्रसरणं प्रतिपादयति-को नु खलित्यादिना।
1. 'सोगिलकोरायोः पार..
२."अपक. पाट:.

·२२ सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः- (सस्पृहं सरोमविक्रिय च स्वगतम् ) चलकुवलयधाम्नोरञ्जनस्निग्धमक्ष्णो र्भयचलधृति युग्मं केयमालोलयन्ती । मुखपरिमललोभाद् भृङ्गदत्तानुयात्रा शिथिलयति सुभद्रामुद्रितं मानसं मे ॥ १२.॥ एप महानुभावः एवमनुभावोऽन्यस्य न दृष्ट इति बहुमतिः, त्रैलोक्यदुर्लभरूपा- तिशय इत्यनेन रागलसितं, मामनुक्रम्पते दुःखितां मां प्रति दयां करोतीति स्नेहश्च प्रकाश्यते ॥ अथ नायकस्य पूर्व श्रुतां सुभद्रां प्रत्यङ्कुरितरागस्येदानी दर्शने मनसस्त- त्त्वानुसारेण स्पृहामन्यथाप्रतीतिपुरस्सरमनुभावमुखेन प्रकाशयति । अत एव रो- माञ्चः । चलेत्यादि । इय का, किंजातीया, किंदेशीया, किंसम्बन्धेति विचारः । अशोर्युग्ममालोलयन्ती व्यालोल कुर्वती । भयचापलेनेति हेतुरत्र कल्प्यते । ता- त्कालिकी शोभा विशदयति--चलकुवलयधाम्नोरिति । मन्दमारुतान्दोलितयोः कुवलययोरिवानयोमि । अञ्जनस्निग्धमित्यनेन सांस्कारिकस्य गुणस्य प्रकाशनम् । मुखपरिमलेत्यादिना भृङ्गानुयात्राया उपपत्ति कल्पनम् । सुभद्रामुद्रितमिति । सुभ- द्राशब्दश्रवणे तदनुरूपरूपानुमन्धानवशादिदमन्यत्र न प्रसरविति तया स्वीकृत्य स्वगुणपाशेन बद्ध्वा मुद्रितम् । अत्र मुद्रणे विशिष्टाया नायिकायाः कर्तृत्वनिर्देशे तच्छिथिलीकरणकर्तृभूताया आप विशेपो जिज्ञासित इति वितर्के एव चोध्यत्वं शिथिलीकरणायोग्यतया दृढीकृतम् । मे गुरूपदेशविनयादिना स्वाच्छन्येन चेतो- वृत्तिमनग्लम्बमानस्य मानसं शिघिलयति हटान्मुद्रापरिमोचनेन स्वीकर्तुमुद्यम कुरुते । एकया मुद्रितं तयैव शिथिलयितुं युक्तम् । अत इयं केति सस्पृहं वि. चारः । अत्र फेयमिति विके (म्यो ? वा)च्ये शिथिलीकरणस्यानुवादो युक्तः शिथिलयन्ती केति ! ओ विचाराभिनयेन पूर्वत्रापि गौरवमासाय शिथिलयन्ती फोति विधेयम् ॥ १२॥ अथ नायिकाया अन्यथाप्रतीत्या नायके प्रेमोडासमनुभावमुसेन प्रकाश- यनि । तत्र प्रथमं महानुमायत्वं मुरूपन्यं दयापरत्वं च निमित्य रागोदये.

·प्रथमोऽङ्कः। २३ कन्यका-(दीर्घ निश्वस्य स्वगतम् ) (क) अहो अदिविसमसीळदा वम्महस्स, जं भूदअरविमद्दकादरं अण्णगआणुराअं च इमं पि जणं उद्दिसिअ पहरन्तो वन्धइत्तणं आरोवेढुं आढत्तो। धनञ्जयः-(सवितर्क स्वगतम्) क्षिप्तक्षौमौ प्रकम्पादुरसिजकलशावुच्छसत्पत्रभड्डौ मीलन्नीलाम्बुजश्रीरनतिमुकुलितो मुग्धपातः कटाक्षः । रोहद्रोमाञ्चभाजः श्रमजलकणिकाभ्युद्गतिर्गण्डसीम्नो- भीत्या कि वा कियत्यामपि मदनदशायाममुप्याःप्रवेशात् ॥१३॥ (क) अहो अतिविपमशीलता मन्मपस्य, यद् भूतकरपिमर्दकातरमन्यगतानुराग चेममपि जनमुद्दिश्य प्रहरन् धकात्वमारोपयितुमारब्ध । तदनुसारेण मदनशरपीडामसहमाना निरूपयति- अहो इत्यादिना । विषमशील- त्वमनुचितारम्भेण कल्प्यते । तदेव म्फुटयति - भूतकरायमर्दकातर भूतकरविम- र्दैन पीडनेन कातर मरणशङ्कयातीव भीत रागम्फुरणायोग्यचित्तम् । तथाप्यन्यत्रा. भिरुचिर्न चेन्नातीव वेषम्यम् । तथा च न । अन्यगतानुरागम् अन्यत्र बद्धतिम् । इममपि जनमुद्दिश्यापीति । एतद्दर्शनेऽन्यत्र विरागश्चेद् नातीव पीडा । तथाच न। तमिम च जनमुद्दिश्य द्विशासतया मनस प्रेरणा विधाय प्रहरन् बन्धकीत्व पुश्च- रीत्व बलात् सम्पादयितु प्रवृत्त इति विपमशीलत्वम् ॥ एव नायिकाया अनुरागे द्विशाखतया प्रतिपारिते तदवस्था प्रति नाय- फस्य विचारमाह । सवितर्कमित्यनेन सशयपरकाष्ठा प्रकाशिता । स्थाणुर्गा पुस्पो वेत्यादिपु कोटिद्वयावलम्बी सशय । तिम्तु द्वयोरेकम्मिन् प्रायोनिश्चयरूपतया कल्पनम् । सोऽत्र प्रकाश्यते। निधयासनो नितर्फ । अनुभावप्रानल्यनै कपक्ष आ- धिक्यमवलम्व्य विमृशति-क्षिप्तेत्यादिना । अमुप्या इयमवस्या भीत्या किं कि- यत्यामपि मदनदशाया प्रवेशाद् वा इति निक्ल । उभयत्र किं वेति योजनेन वा । अवस्था प्राशयति -- उरसिनकलशो प्रकम्पान् क्षिप्तक्षामौ । अत एवोच्च- दय द्वि' क पाठ 'त एरा' ग पाठ . १ .

·२४ सुमदाधनाये कन्यका- (क) को णु खु मं पुणो वि कड्ढेइ । (निष्क्रान्ता) विदूषकः-(ससम्भ्रमम् ) (ख) अविहीं, एसा का वि जक्खिणी णो भक्खेदूं अदंसणं उवगदा। अहो मम भगदोसो, जं भूदसंभमेण अन्तरिअबुभुक्खापिवासरस अण्णारिसो पा- णसंसओ उवणदो। ता पळाअझ । .. (क) को नु खलु मा पुनरपि कर्पति । (ख) अविहा, एपा कापि यक्षिणी नौ भक्षयितुमदर्शनमुपगता | अहो मम भा- ग्यदोषः, यद् भूतसम्भ्रमणान्तरितबुभुक्षापिपासस्यान्यादृशः प्राणसंशय उपनतः । तत् पलायावहे । सत्पत्रमगौ । प्रकम्पम्य भयनिमित्तत्वमतिस्फुटं, तेन क्षोमस्य स्तनकञ्चुकस्य क्षेपः, , तेन स्तनतटनिहितस्य पत्रभङ्गस्य गाढबन्धाभावादुच्छ्सनं त्वग्विश्लेषेणेषदुन्नम- नम् । अत्र भीतिहेतुत्व स्पष्टम् । उच्छृसनस्य ,रोमाञ्चगर्भत्वेन वर्तमानत्वेन च मदनदशाप्रवेशः शङ्कयते । अत एव रोमाञ्चस्य नायिकायां सर्वागीणत्व प्रका- श्यने । कटाक्षस्य मुग्धपातत्त्वं भीत्या, स्वेदरोमाञ्चयोरुभयत्रोपपत्तिः । तत्र भयरू- पस्य कारणम्यातीतत्वादिदानीमनुपपत्तिः 'उच्छ्सद्' रोहद्' 'अभ्युद्गतिरिति विशेषणैः प्रकाश्यते । प्रकम्पम्य भीती प्राबल्यम् । सा च परिस्फुटा । मदनद- शाप्रवेशहेतुर्न परिन्फुट । अत एव कियत्यामपीत्युक्तम् । अनिश्चितविषयत्वम- निर्देश्यगौरवत्वमतिलोमनीयत्वं च मदनदशायाः कियत्यामित्यनेन प्रकाश्यते । अत्रानेनेदमिति न निर्धार्यते। ततु भीत्या वा प्रवेशाद् वेति वितर्करूपेणोपसंहारः । प्रवेश इति पाठेऽपि वितरूपेणोपसंहारो युक्तः, वितर्कस्य वाक्यार्थव्यापित्वात् । प्रवेश इति निश्चये मयीयं रक्तेति भावभूते व्यभिचारिमुखेन क्रमपरिपोपो न घ. टते । तस्मात् प्रवेशादिति युक्तः पाठः ॥ १३॥ कड्ढेइ कर्षति ॥ कापि यक्षिणीति तस्याः सौरूप्येऽपि भक्षणप्रवृत्तत्वादुक्तिः, अन्यथा रा- क्षसीति वक्तव्यम् ।। १. 'को म' क. पाठः, २. 'हा का क पाठः, ३. 'त.' स. पाटः, ·. प्रथमोऽ! २५ धनञ्जयः-(स्वगतम्) हन्त क्षणभङ्गुराणि भाग्यविलसितानि, यदनयोनयनयोरपर्यवसित एवं विधिना समाच्छिन्नोऽय- ममृतपानोत्सवः । (प्रकाशम्) मूर्ख! न सा दिव्यक- न्यका । तस्याः खलु- धर्माम्भःकणिका कपोलतलयोरालुप्तपत्रक्रिया नेत्रेन्दीवरयोः प्रतिक्षणकृतप्रस्पन्दिते पक्षमणी। पादौ स्पृष्टभुवौ स्थलाम्बुरुहयोः प्राप्तौ प्रतिस्पर्धिता म्लायन्ति स्म शनैमिलन्मधुकरा धम्मिल्लमालागुणाः॥१४॥ भाग्यविलसितानि विधिसहकृतस्य पूर्वपुण्यविभवम्य प्रसरणानि । क्षण- भगुरत्वं दुर्लभत्वात् । हृद्यतातिशयेनामृतत्वारोप. । अत्र अपर्यवसित एरोति वि- पादः, विधिना समाच्छिन्न इति विधि प्रत्यसूया, अमृतपानोत्सव इत्यौत्सुक्यं च व्यज्यते । (न) दिव्यकन्यकेति सामान्यनिषेधात् तद्विशेपभूताया यक्षिण्या निषेध. सिद्ध इति भावः । पारिशेप्यान्मानुपीति सिध्यति । अत एवोपरि मानुपीत्यनुवादः । तस्याः खल्वित्यादिना निषेधमुपपादयति । खल्विति संवादविशिष्टे विचारे । धर्मा- म्भःकणिका कपोलतलयोरिति । कपोलतलयोरित्यनेन धर्माम्भसो दौर्भाग्यहे- तुक सर्वाङ्गीणत्वं निरस्तम् । अत एव कणिकेत्युक्तम् । आलुप्तपत्रक्रिया ईपल्लुप्त- पत्ररचना । लक्षितेति शेषः । स्वेदोदयोऽमानुपीत्वनिषेधकमेकं लक्षणं, पुनः पक्ष्म- स्पन्दभूस्पर्शमालागुणम्लानयः । स्थलाम्बुरुहयोः प्राप्तौ प्रतिस्पर्धितामिति । तदानी- मिति शेषः । शनैरित्यनेन परिमलबाहुल्यस्यापरिक्षयान्मधुकरमेलनस्य योग्यत्वमु- पपादितम् । अत्र पक्ष्मणी इति नेत्रेन्दीवरयोरित्यत्रोपमायाः साधकम् । अत्र कपो- लतलयोरित्यधिकरणनिर्देशात् पक्ष्मसु पादयोरित्यादिनिर्देशाभावात् प्रक्रममण इति न शङ्कनीयं, कवेर्लक्षणमात्रकथने संरम्भात् । "रोदनादतिनिःश्वासाद् भूमिसंस्पर्शनादपि । न वाहं देवतां मन्ये प्रस्वेदोद्गमनादपि ॥" इति श्रीरामायणोक्तिमनुसृत्यैवमुक्तिः ॥ १४ ॥ १. 'तपानत्वाख, पाठः. २. 'णे नि' क, पाठ:. - ।

·सुभद्राधनअये विदूपकः- (4) भो पण्डिदग्गेसर ! कहं पुण माणुसीए तिस्से तिरक्खरणीसंभवो। धनञ्जयः-वयस्य! तत्राप्येष एव मे तर्कः। अन्तर्हितेन केनाप्य- न्तर्धानमुपनीतया भवितव्यम् । विदूषकः-(ख) जइ एव्वं, रक्खिदो अहं देवेण । (सकरुणम्) सा उण तवरिसणी पुणो वि तेण च्चिअ भूदेण णीदत्ति तकमि । धनञ्जयः-सखे! मा मैवम् । न खलु मद्भुजपरिघसकाशत्तिनी तां भूयस्तर्कयिष्यन्ति परिपन्थिनः । तन्मन्ये बान्धवै- रपवाहितेति । विदूषकः- (ग) मो अदिपण्डिदेणे वि कदाइ असंबद्ध म- न्तिदव्वं होइ । जइ सा माणुसी, कहं पुण तिस्से बन्धवा अत्ताणं तं च अदंसणं णेदुं इस्सरा होन्ति । धनञ्जयः--मूर्ख! गरुत्महाहनबाहुविहितक्षेमक्षितिमण्डलवर्ति- नीनां प्रजानामापदि सम्बन्धिन्यो देवताः। (क) भो पण्डिताग्रेसर! कथ पुनर्मानुष्यास्तस्यास्तिरस्करणीसम्भन । (ख) योन, रक्षितोऽह देवेन । सा पुनस्तपस्विनी पुनरपि तेनैव भूतेन नीतेति तर्कयामि। (ग) भो अतिपण्टितेनापि कदाचिद् अमम्बद्ध मन्त्रयितव्य भवति । यदि सा मानुपी, कय पुनस्तस्या वान्धया आत्मान ता चादर्शन नेतुमीश्वरा भनन्ति । तां तर्कयिप्यन्ति नेतुमिति शेप ॥ गरुत्मद्वाहनेत्यनेन गरुडफर्तृनयन कविना सूचितम् ॥ १ क-पक, पाठ. २ 'ण [साक पाठ ३ 'देहि वि' क, पाठ. स.पाठ. -- ·प्रथमोऽङ्कः। विदूषकः--(क) भो एंदरिंस विवादे तुह मए दिण्णो जओ । अण्णं किं पि रहस्सं पुच्छिस्सं । तदाणि तिरसे पहासूई- हि णिरवसेसं दुक्खों मे अक्खिजुअळं । तदो मए ण सा दिवा । केरिसो तत्तहोदीए रूबादिसओ । धनञ्जयः-(निःश्वस्य) सखे ! मन्ये ममापि वाचस्तद्रूपातिशयवर्ण- ' नास्वपर्याप्तनैपुणाः । एतावत् तु कथयामि- सौन्दर्य सुकुमारता मधुरता कान्तिर्मनोहारिता श्रीमत्ता महिमेति सर्गविभवान् निश्शेषनारीगुणान् । एतस्यामुपयुज्य दुर्विधतया दीनः परामात्मभू: स्रष्टुं वाञ्छति चेत् करोतु पुनरप्यत्रैव भिक्षाटनम् ॥१५॥ (क) भोः एतस्मिन् विवादे तव मया दत्तो जयः । अन्यत् किमपि रहस्यं प्रक्ष्यामि । रादानी तस्याः प्रभासूचीभिर्निरवशेष दुःक्षत मेऽक्षियुगलम् । - ततो मया न सा दृष्टा । कीदृशस्तत्रभवत्या रूपातिशय । . उक्तप्रकारेण तस्यां नायकम्य रतिस्फुरणमालक्ष्य तत्परिपोपवुभुत्सया कीडशो रूपातिशय इति प्रश्नः ।। नायिकागुणवर्णनानुगुण प्रश्नवचन संमान्य चिन्तानुभावरूपं निःश्वासम- चलम्ब्य सखे! इति विस्रम्भानुगुण सम्बोधनम् । सखे! मदवस्थासर्वस्ववेदी त्वम् । अतः किं न कथयामि । ममापि साधु दृष्टवतोऽपि । अपर्याप्तनैपुणाः रूपातिशयस्य समृद्धौ निरूप्यमाणायामन्तरा याचा दारिद्यमेव भवेत् । तर्हि मत्सब्रह्मचारित्वमेय भवत इति चेत् , तन्न । एतावत् परिमितमुत्तरं समष्टिरूपं सगृय कथयामि ।• व्याप्तिरत्र यथामति निरूप्यतामिति भाव । सौन्दर्यमि- । +- त्यादि। 'उ'ख.पाठ २ 'काख. पाठ. ३. ' तन' ख पाठः ·सुभद्राधनाये विदूपर्क:- (क) मो पण्डिदग्गेसर ! कहं पुण माणुसीए तिरसे तिरक्खरणीसंभवो। धनञ्जयः वयस्य! तत्राप्येप एव मे तर्कः। अन्तर्हितेन केनाप्य- न्तर्धानमुपनीतया भवितव्यम् । विदूपकः-(स) जइ एव्वं, रक्खिदो अहं देवेणे । (सकरुणम्) सा उण तवस्सिणी पुणो वि तेण चिअ भूदेण णीदत्ति तकेमि । धनञ्जयः-सखे! मा मैवम् । न खलु महजपरिघसकाशवत्तिनी तां भूयस्तर्कयिष्यन्ति परिपन्थिनः । तन्मन्ये बान्धवै. रपवाहितेति । विदूपकः- (ग) भो अदिपण्डिदेणे वि कदाइ असंबद्ध म. न्तिदव्यं होइ । जइ सा माणुसी, कहं पुण तिस्से वन्धवा अत्ताणं तं च अदंसणं णेदुं इस्सरा होन्ति । धनञ्जयः- मूर्ख! गरुत्महाहनयाहुविहितक्षेमक्षितिमण्डलवर्ति- नीनां प्रजानामापदि सम्बन्धिन्यो देवताः । (क) नो पण्डितामर! कथ पुनर्मानुष्यास्तस्यास्तिरम्करणीसम्भन । () ययेव, रक्षितोऽह दोन । सा पुनस्तपस्विनी पुनरपि तेनैव भूतेन नातेति तयामि । (ग) भो अतिपण्टितेनापि कदाचिद् अमम्बद्ध मनयितव्य भवति । यदि सा मानुषी, पथ पुनस्तस्या वान्धरा आमान ता चादर्शन नेतुमीश्वरा भान्ति तां नायिप्यन्नि नेतुमिति शेप ॥ गर महाहनेत्यनेन गरडपर्जुनयन पविना सूचितम् ।। 1-६. पाट. २ 'नासा' पाट २. हि धि' क. पाट ·२७ प्रथमोऽङ्कः। विदूषकः-(क) भो एदरिंस विवादे तुह मए दिण्णो जओ । अण्णं किं पि रहस्सं पुच्छिस्सं । तदाणि तिस्से पहासूई. हि णिरवसेसं दुक्खों मे अक्खिजुअळं । तदो मए ण सा दिट्ठा । केरिसो तत्तहोदीए रूवादिसओ । धनञ्जयः-(निःश्वस्य) सखे ! मन्ये ममापि वाचस्तद्रूपातिशयवर्ण- नास्वपर्याप्तनैपुणाः । एतावत् तु कथयामि- सौन्दर्य सुकुमारता मधुरता कान्तिमनोहारिता “श्रीमत्ता महिमेति सर्गविभवान् निश्शेषनारीगुणान् । एतस्यामुपयुज्य दुर्विधतया दीनः परामात्मभू: स्रष्टुं वाञ्छति चेत् करोतु पुनरप्यत्रैव भिक्षाटनम्॥१५॥ . - (क) भो- एतस्मिन् विवाद तब मया दत्तो जयः । अन्यत् किमपि रहस्य प्रक्ष्यामि । तदानीं तस्याः प्रभासूचीभिर्निरवशेष दु क्षत मेऽक्षियुगलम् । - ततो मया न सा दृष्टा । कीदृशस्तत्रभवत्या रूपातिशय । 3 उक्तप्रकारेण तस्या नायकम्य रतिस्फुरणमालक्ष्य तत्परिपोपवुभुत्सया कीदृशो रूपातिशय इति प्रश्नः ।। नायिकागुणवर्णनानुगुण प्रश्नवचन समान्य चिन्तानुभावरूपं निश्वासम- यलम्व्य सखे! इति विस्रम्भानुगुण सम्बोधनम् । सखे ! मदवस्थासर्वस्ववेदी खम् । अतः किं न कथयामि । ममापि साधु दृष्टवतोऽपि । अपर्यासनैपुणाः रूपातिशयस्य समृद्धौ निरूप्यमाणायामन्तरा याचा दारिद्यमेव भवेत् । तर्हि मत्सब्रह्मचारित्वमेव भवत इति चेत् , तन्न । एतावत् परिमितमुत्तर समष्टिरूपं सगृह्य कथयामि । व्याप्तिरत्र यथामति निरूप्यतामिति भाव । सौन्दर्यमि- स्यादि। ''ख. पाठ २ 'काख पाठ ३. 'ण तत्प्रस पाठ ·२८ . सुभद्राधनञ्जये "अन्यूनानतिरिक्तं यदङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् । सुश्लिप्टसन्धिबन्धं च तत् सौन्दर्यमिति स्मृतम् ॥ अङ्गं शिरः कटी वक्षः कुक्षिः पादाविति स्मृतम् । उपाझं नासिकानेत्रभ्रूकपोलाधरादिकम् ।। जद्दोरुबाहुग्रीवादि प्रत्यङ्गमिति कथ्यते ।" एवलक्षितमकृत्रिमसर्वाङ्गसौष्ठवरूपं सौन्दर्यम् । पुनः सुकुमारता अङ्गमार्दवम् । "व्यायामेनाधिभिर्वापि मृणालवदुपाश्नुते । ग्लानि यदधिकां वस्तु सुकुमारं तदुच्यते ॥" इति दिवाकर। "प्रसूनपल्लवस्पर्शासहं यत् स्यात् तदुत्तमम् । पाणिम्पाद्यसहनं सौकुमार्य तु मध्यमम् ॥ गीतातपाद्यमहनं सौकुमार्याधमं भवेत् ॥" इति भेदश्च भावप्रकाशकारेणोक्त. । तादृशी सुकुमारता । पुनर्मधुरता "माधुर्य चेप्टितालापस्पर्शानां स्पृहणीयता ।" इति लक्षिता । पुन- कान्तिः "रूपोपभोगतारुण्यर्योऽलङ्कारोऽगसंश्रयः । सा शोमा मैच कान्तिः म्यान्मन्मथाप्यायितच्छविः ।। इत्येवं लक्षिता । पुनर्मनोहारिता "यस्मिन् सक्त मनः पुंसां नान्येन हियते पुनः । अन्येभ्यो यच हरति तन्मनोहरमुच्यते ॥" इनि लक्षिता । पुनः श्रीमत्ता "ययोपादेयतावुद्धिः श्रीमत्ता सा प्रकीर्तिता !" इति लक्षिता । पुनर्महिमा "मान्यत्व गौरवोपेतं महिमा समुदाहतः ।" सिगन्द आयें । तेन विलासादयः म गृहीताः । सर्गविभवान् सर्गसम्पत्साध- नभूनान् निशेषनारीगुणान निम्गेयान् म कल्यन मगृहीतान् नारीगुणान् नारी- सृष्टियोग्यान् गुणान् । एतम्यां प्रस्तुतायाम् । एकस्यामिति पाठे व्यत्यन्तरमपे- 1. "अभ्यास करणाग भिमा यत्र जायते । असारमानो तन्माधुर्यमिति ३. 'मन' ग. पाट स्माम् ॥"ग पाट. sit व्य' ग. पाट.

·। प्रथमोऽङ्कः । २९ विदूपकः- (सविपादं स्वगतम्) (क) सव्वहा सिविणे' वि मम ण- त्थि इन्दप्पत्थप्पवेसो, जेण जदाकदाइ दिळं वा सुदं वा इत्थिों कामेदं एसो पवुत्तो। इथिआमई दुवारवई (क) सर्वथा स्वप्नेऽपि मम नास्तीन्द्रप्रस्थप्रवेशः, येन यदाकदाचिद् दृष्टां या श्रुतां वा स्त्रियं कामयितुमेप प्रवृत्तः । स्त्रीमयी द्वारवतीति श्रूयते । क्ष्यैकव्यक्तावेवति प्रकृतायामित्यर्थात् सिध्यति । उपयुज्य, नतु विन्यस्य, विष्यस्य समस्तगुणभरसहिष्णुतया परस्पराविरोधेन सर्वान् सोपयोग संस्थाप्येत्यर्थः । तेन कृतार्थता व्यज्यते । अत एवम् ?) अन्यस्त्रीसर्गनिरपेक्ष इति वाक्यविश्रान्तिरर्थात् सि- ध्यति, अन्यथा उपयुज्य परां स्रष्टुं वाञ्छति चदिति सृष्टिवाञ्छाया उत्तरकालकि- यात्वं न घटते । न खलु 'स्मात्या भुत' इतिवत् सृष्टिवाञ्छाशेपत्येनोपयोगः । मत उपयुक्तवानिति युक्तम् । उपयुज्य दर्विधतया दीन इति सम्बन्धेऽप्युपयोगस्य खेदावहत्वं भवेत् , तच्च न चतुरश्रमित्येव व्याख्यायते । उचितस्थानविनियोगेन कृतार्थोऽप्यात्मनः सष्मृत्वात् परामेवंप्रायगुणविशिष्टा,नतु व्यक्तिमात्रम् । स्रष्टुं वाञ्छति चेद् , अवाञ्छवास्य गौरवानुगुणा, तथापि वाञ्छति चेत् । दुर्विधतया दीनः असमीक्ष्यकारिताकृतेन कृच्छ्रेण गुणदरिद्रताप्रकारेण दीनः निरस्त- गर्वः । पुनरपीति पूर्व गुणविनियोगे सोद्यमः म्वयमेव गुणानपेक्षमाण इत्यर्थः । अत्रैव अस्यामेव । गुणसर्वस्वस्यात्रैव सफलीकरणान्नान्यतो लभ्यत्वम् । तर्हि स्वो. त्पचिनिमित्तात् सम्पादयितु शक्यम् । तन्न । आत्मभूः निमित्तादिकारणनिरपेक्ष स्वयंप्रकाशः । गुणानां पुनः सृष्टावपि सृष्टेरव्यवस्था भवेत् । अतो याचनमेव शरणम् । तच्च नान्यत्र घटत इत्यवधारणम् । भिक्षाटनं करोतु भिक्षार्थमटनं करोतु 'भवति मह्यं गुणभिक्षां देही ति । अटनमित्यनेन फलोदयस्यैतत्कारुण्याधीनत्वाद यावत्साध्यलाभमेकवारमनेकवारं वा पर्यटन करोतु, फल सेत्स्यति वा न वेति प्रकाश्यते । सकलवनितागुणरत्नानामियमेवाकर इत्येतावत् तु कथयामीति मयोक्तम् । अत्रायोगविप्रलम्भस्यामिलापचिन्तास्मृतिगुणकथारूपावस्था रतिपरिपो. पानुगुण प्रकाश्यन्ते ॥ १५ ॥ विधा प्रकारः, 1. 'म'का पाठ क. पाठ. २ ई मुख, पाठः ३ 'त्यामेवेति' ख. पाठः. ४. 'वादप' ·सुभद्राधनञ्जये त्ति सुणीअदि । तं पविट्ठो ण आणामि केरिसे उम्मादे पडिस्सदि त्ति। ता एव्वं उवाळम्भिरसं । (प्रकाशम्) भो वअस्स ! किञ्चि मए पुच्छिदो किं अकुविदो कहेदि अत्तभवं। धनञ्जयः- ननु प्रभवति भवानस्मदनुबन्धेषु व्यापारेषु । विस्र- ब्धं पृच्छयताम् । विदूषकः-(क) तत्तहोदीए पञ्चाळीए वुत्तन्तो पाहेअसङ्गहो विअ मग्गे उवभुञ्जिअ खअं णीदो। पुणो को वि सुभद्दासदो तुमं विहुरेहूँ आढत्तो । सो वि इमाए आआसइत्थिआए उवमदिओ । कुदो दे उवर्णदा अपुव्वा इअं ळोळदा । धनञ्जयः-सखे ! अपरमार्थवेदिना भवतैवमभिहितं, यतो मम हृदयमशक्यमन्याभिः पार्पतीकटाक्षशृङ्खलासङ्घटितं वि- घटयितुम्। अन्ययोः पुनः कन्यकयोररमचेतोवृत्तेर्याथात- ध्यं कथयामि। ता प्रपिष्टो न जानामि कीदृश उन्मादे पतिष्यतीति । तदेवमुपालप्स्ये । भो वयस्य! किश्चिन्मया पृष्टः किमकुपितः कथयत्यत्रभवान् । (क) तत्रभवन्याः पाश्चाल्या वृत्तान्तः पाथेयसमह इव मार्गे उपभुन्य क्षय नीतः । पुनः कोऽपि मुभद्राशब्दस्वा पिधुरयितुमारब्धः । सोऽप्यनयाका- शस्त्रियोपमर्दित. । युतस्ते उपनतायं लोटता। अपरमार्थदिनेति । पाघालीपक्षपात. मुगद्रानुरागेण निदृत , सोऽप्या- कारानियेति यन्तुनापरिज्ञानेनोक्तम् । तिमृप्वपि प्रकारभेदेग मनोनिरित्याह । . , 'ना' पाठ. २. दुक पाट.

·1. प्रथमोऽङ्कः। एकस्याः किमपि वपुः श्रुतेन नाम्ना सङ्कल्पैलिखितममुत्र चित्तभित्तौ । अन्यस्याश्चरितफले दृशौ शरीरे प्रेयस्योः पृथुलदृशोरियं दशा मे ॥ १६ ॥ (सचिन्तस्तिष्ठति) विदूषकः -- (क) भो वअस्स ! एवं कहेहि । अहो ण किञ्चि एदेण सुदं । किं पसुत्तो अत्तभवं, जेण मए पुच्छिअमाणं ण सुणीअदि । धनञ्जयः सत्यं, व्याक्षिप्तं मे मनः। (आत्मान निर्दिश्य) सखे! सम्प्रत्यपि पश्य श्रमजलभिन्नं गात्रं रोहद्रोमाञ्चकञ्चुकच्छन्नम् । तस्याः खलु मे पाणी नमयत इव ते स्तनश्रोण्यौ ॥ १७ ॥ (क) भो वयस्य! एतत् कथय । अहो न किञ्चिदेतेन श्रुतम् । कि प्रसुप्तोऽत्रभ- चान् , येन मया पृच्छ्यमान न श्रूयते । सङ्घटित सम्बद्ध, निगलितमिति यावत् । किमपि वपुरिति अनिश्चितस्वरूपम- निर्देश्यं च । श्रुतेन नाम्ना हेतुना । सङ्कल्पैः नामश्रवणानुसारेण संज्ञिस्वरूपसङ्कल्प- नम् । लिखितमित्यनेन सन्ततानुसन्धान प्रकाश्यते । चरितफले दृशावित्यनेन दर्शननिमित्तत्व रतेः प्रकाशितम् । प्रेयस्योरित्यनेन प्रकारभेदेऽपि प्रेयसीत्वं सम. मेव | पृथुलदृशोरिति वस्तुसौन्दर्यमेवात्र मनोवृत्तेहेतुरिति प्रकाशितम् ॥ १६ ॥ श्रमजलेत्यादि । तस्यास्ते स्तनश्रोण्यौ सम्प्रत्यपि मे पाणी नमयत इवे. त्यन्वयः । ते पतनदशायामनुभूतगौरवे । तदानीन्तनप्रत्ययाविच्छेदाद देहसम्बन्ध- विश्लेपेऽपि स्वगौरवेणे मे पाणी नमयत इव । पश्यति मध्ये कथन मदुक्तिं विना त्वयों ज्ञातु शक्यो व्याक्षेप इति प्रकाशयितुम् । गात्रस्य श्रमजलभिन्नत्वेन रोमा- चस्य कञ्चुकत्वारोपेण च सर्वाङ्गीणत्व प्रकाशितम् । तेन तन्निमित्तभूताया रतेरु- कर्पः प्रकाशितः ॥१७॥ 1. 'रिति प्रस. पाठः. २. 'ण पाक.पाठः, ३. 'यापि ज्ञा' ख. पाठ ·सुभद्राधनाये (पुनर्विचिन्त्य) किं पुनः पूर्व प्रष्टुमुपक्रान्तमत्रभवता । विदूपकः- (क) तं मए विसुमरिअं। अआळन्तरक्खमा एदस्स पज्ञत्ति जाणन्तो वि तुवं तदाणिं असुणिअ एहिं पुण पुच्छन्तो जळळिहिदाइ अक्खराइ काळन्तरे वाइदं उव- कमसि । धनञ्जयः-अलमेभिरसत्प्रलापैः। तत्सङ्गमोपाय एव ताबच्चि- न्त्यताम् । विदूषकः- (स्वगतम्) (ख) एदस्स आआसवासस्स ण अबसरं दइस्सं । एव्वं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् ) भो वअस्स ! ण दाव सा किण्णामहेआ, केरिसगोत्ता, कुदो आअदा, कहिं वा गदत्ति जाणीअदि । केवळं अदिटूठमूळेण भमेण पय्याउळो होसि । का णाम एत्थ उवाअचिन्ता । धनञ्जयः-सखे! सत्यमीदृशमेवैतत् । अमप्याः प्राप्तौ दैवमेव प्रमाणम् । तदधुना वासुभद्रभगिनीप्राप्तये पुरीमिमामनु- प्रविशावः। (क) तन्मया विस्मृतम् | अकालान्तरक्षमैतस्य प्रक्षेति जाननपि त्वं तदानीमश्रु- त्वेदानी पुनः पृच्छन् जललिखितान्यक्षराणि कालान्तरे वाचयितुमुपक्रमसे । (ख) एतस्याकाशवासस्य नावसर दास्यामि । एव ताबद् भणिष्यामि । भो वयस्य! न तावत् सा किन्नामधेया, कीदृशगोत्रा, कुत आगता, क वा गतेति ज्ञायते । केवलमदृष्टमूलेन भ्रमेण पर्याकुलो भवसि । का नामात्रोपायचिन्ता आकाशवासस्य निरालम्बनस्य चित्तव्याक्षेपस्यावसरं न दास्यामि । दोप- कथनेन निरस्यामीति शेपः । अदृष्टमूलेन भ्रमेण निरधिष्ठानेन, सर्पभ्रमे रज्जुर- धिष्ठानमस्ति, इह वनिताभ्रमे किमपि न मूलं दृश्यते । अतस्तव पर्याकुलत्वं नशोभते । त्वया ननु"उदकमयानभिमन्यसे मरीचीनि"(अङ्क. १-श्लो. १०)ति मम 'प्रमो निरस्तः । तत्र मरीचिषु ममोदकनम इति त्वयैवोक्तम् । इह तादृशमधिष्ठानं न दृश्यते । तत् तूप्णीमास्स्वेत्यर्थः ॥ एवमस्य निपेधे दैवमेवात्र शरणमिति पुनरपि रति स्थिरीकृत्य एकस्यामेव द्विशाखतया सङ्कल्पेनालधनीयमनुरागमवलम्बमानः पुरीप्रवेशे त्वरते ॥

·प्रथमोऽमः। विदूषकः- (क) भो वअस्स ! तहिं पविट्ठहिं अहोहिं सा वि सु- भद्दा कहं आसादिज्जइ । किं पुण पञ्चक्खं एव्व गदुआ कुमारीभिक्खं याचह्म, आदु अद्धरत्ते उद्धृणा होदूण चोरह्म। धनञ्जयः- (सस्मितम् ) अतिकृपणोऽयमत्रभवता दर्शितो मार्गः। अहं पुनः सुहृदो वासुदेवादवाप्तानुमतिः प्रमथ्य वृष्णीन् प्रसह्य प्रेयसी हरिप्यामि। तन्मस्करिवेपधारी तु कालं प्रतीक्षिप्ये । भवता च वर्णिव्यञ्जनेन कर्मण्यस्मिन्नवाहितेन . भवितव्यम्। विदूषकः-(स्वगतम्) (ख) सव्वहा समरपरिणामो अअं आरम्भो संवुत्तो । (प्रकाशम् ) भो वअस्स ! सव्वंकसा एसा णीदी, जं एत्तिअमत्तो अह्माअं संबन्धिवग्गो, एदं पि जादवउ- ळं स एव सत्तुणो सुयोधणस्स देसि त्ति तकेमि । (क) भो वयस्य! तर प्रविष्टैरस्माभिः सापि सुभद्रा कथमासाद्यते । कि पुनः प्रत्यक्षमेव गत्वा कुमारीभिक्षा याचावहे, अथवार्धरात्रे चोरौ भूत्वा चोरयावः । (ख) सर्वथा समरपरिणामोऽयम्गरम्मः सवृत्तः । भो वयस्य! सर्वकपैया नीतिः, यदेतावन्मात्रोऽस्माक सम्बन्धिवर्गः, एतदपि यादवकुल स्वयमेव शत्रवे सुयोध- नाय ददासीति तर्कयामि । उरणा होदूण चोरौ भूत्वा । उद्धृणा इति देशीयपदम् ॥ मस्करिवेषधारी | मस्करी परिव्राजक "मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राज- कयोः" (६-१-१५४.) इति निपातः। वर्णिव्यञ्जनेन ब्रह्मचारिचिह्न "*वर्णा ब्र- झचारिण' (५-२-१३४.) इति निपातनम् । विषयमार्गवैदेशिकत्वेनान्यथाप्रती- तिपरिहाराय मस्करिवेषग्रहणम् । तदनुसरणाय ब्रह्मचारित्वमपि ॥ .. 'दि' क. पाठः. * वर्णी ब्रह्मचारिणीति सूनपाठ.मन्यमानस्य व्यारयातुर्निपातनत्ववर्णन घटते। । ३. 'व्र'स. पाठ १. 'ण असं' क.पाठ ·सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयःमधीनसकलजन्मफले सति चराचरगुरावपरे सङ्ग- च्छन्तां सात्त्वताः सुयोधनेन । विदूषकः--(क) जं होइ तं होटु । सब्वहा तुमं अणुसरेढुं एसो झि बद्धपरिअरो । जाव अस्समं गदुअ अह्माअं वेसोव- अरणाणि आणइस्सं । (परिकामति) धनञ्जयः--- (विचिन्त्य) कष्टं भोः कष्टम् - भ्राता धर्मसुतस्य भीमसहजो भीष्मस्य नप्ता स्वयं बीभत्सुर्गमयोर्गुरुः सुरपतेः सूनुः सखा शाङ्गिणः। (क) यद् भवति तद् भवतु । सर्वथा त्वामनुसर्तुमेपोऽस्मि बद्धपरिकरः । या- वदाश्रम गत्वावगेपोपकरणान्यानेष्यामि । पव सङ्कल्पपरम्परया क्रमपरिपोषं गतां रतिमवलम्बमानः परिव्राजकवेष- परिग्रहे कृताभ्यवसायोऽपि मध्ये व्यभिचारितया तत्त्वदृष्टिरूपा मतिमवलम्बमा- नोऽनुचितप्रवृत्तौ सानुताप आह - कष्टमित्यादि । कष्टं कृच्छ्ररूपम् । भो इति चिन्तासन्तापयो. । आरब्धस्य प्रवृत्तौ निवृत्तौ च कृच्छ्त्वमिति पुनः कप्टग्रहणम् । निवृत्तिरशस्येति मत्वा प्रवृत्तौ दोपान् विमृशति- भ्रातेत्यादि । अत्र मदनस्य मनन निरूप्यते । अय मम किड्करो भूत्वा प्रणयिनीहेतो. प्रव्रज्यां प्रतिपन्नः । कोऽत्र दोष इति चेदाह --धर्मसुतस्य भ्राता धर्मसुत धर्मसर्वस्वधुरन्धरः । प्रत्र- जन कुलधर्मविरुद्धं - " मुखजानामयं धर्मो यद्विप्णोलिङ्गधारणम् । वाहुजातोरुजातानामय धर्मो न विद्यते ॥" इति । विहिताफरणमेव कुलीनस्य न शोभते, किं पुनर्निपिद्धाचरण, ततोऽपि धर्मनियामकस्य भ्रातुम्तन्न युक्तमिदमिति प्रथम न निरूपितवान् । पुनर्भीमसहज इति बलवत्साध्य कर्मणि बलवदग्रेसरे भ्रातरि तिष्ठति चौर्य न शौर्यावहमिति न निरूपितवान् । पुनीष्मस्य नप्ता अष्टाङ्गनामचर्ययुक्तस्योर्ध्वरेतसो नप्तेत्यनौचित्येन विषयवीथीपरिग्रमणे तत्सम्बन्धमपि न निरूपितवान् । पुनः स्वय बीभत्सुः स्वय- १ दर थ' क. पाद:

·प्रथमोऽक ।
भूत्वायं मम किङ्करः प्रणयिनीहेतोः पृथानन्दनः
प्रव्रज्यां प्रतिपन्न इत्युपगतो मन्ये स्मरः स्मेरताम् ॥१८॥
विद्रूपका-(सभय परावृन्य) (क) भो बअस्स ! परित्ताआहि परित्ता-
आहि । एसो को वि अपुव्वो महाणाओ भोअमज्झगएण
समुम्मिसन्तमहामणिमरीइजाळेण फणवित्यारेण अदि-
भीसणो मं भस्सीकार्नु पवुत्तो।
(क) भो वयस्य! परित्रायस्व परित्रायस्व । एप कोऽप्यपू! महानागो भोगमध्य-
गतेन समुन्मिपन्महामणिमरीचिजालेन फणनिस्तारणातिभीपणो मा भस्मीक
प्रवृत्तः ।
-
मेगानुचितेभ्यो वीभत्सत इति गुणरूढ नामापि डित्थादितुल्य कृतवान् । पुनर्यम.
योर्गुरुः आत्मानुष्ठानेन हितोपदेशेन चाज्ञाननिवारक , तादृशमधिकारमपि न
निरूपितवान् । एते सर्वे मानुपास्तिष्ठन्तु, सुरपते सूनु , न सुरमानम्यात्मन आ-
मुप्यायणत्वम् , आत्मनिया लोकनाय पितरमपि स्पृशेदिति च न निस्वपित-
वान् । पुन शाणि ससा, श्रीनारायणम्य दात्यमपि दुर्लभ, किं पुनः सख्यम् ,
अतस्तद्विरुद्धाचरणे तत्कारण्यशैथिल्यमपि न निरूपितवान् । पुनः पृथानन्दनः
प्रथम भर्तृशुश्रूपर्णकपराया. पश्चात् पुत्रागा गुणाधानधुर-धराया. पृथाया नन्दनः,
पार्थत्वे त्रयाणामपि तुल्ये पार्य इति धनञ्जये प्रथम प्रतीतिन्तन्मातृवात्सल्याति-
शयेन । तस्यापि न युक्तोऽय मार्ग इति न निरूपितवान् । एवं मातृपितृपितामह-
प्रातृसुहृत्सम्बन्धमनादृत्य मम भुवनजेतु किङ्करः यथोक्तचारी, उचितानुचितवि-
चार निरस्य प्रणयिनीहेतो प्रव्रज्या प्रतिपन्न (प्रव्रज्यां') प्रणयिनीमन्तर्निधाय
प्रव्रज्यां नटवत् परिव्राजकवेप प्रतिपन्न अध्यवासितवान् । मत्कैकर्यप्राबल्येन न
विचिकित्सति । अन्न हेतुहेतुमतोरतीय वैसादृश्यमिति परिहासास्पदत्वम् । यदि
प्रणयिनीहेतोपान्तरपरिग्रहस्तर्हि साध्यगौरवेण घटताम् । तत्रापि प्रणयिनीहेतो-
निरतिशयप्रेमविशिष्टयुवतिपरिभोगार्थम् । धर्मार्थ परिणयनादिकमपेक्ष्यानन्यसाध्य
तया तद्विरुद्धवेषपरिग्रहो निरूपणे नानुचित । इद पुनरत्यन्तमनुचितम् | इतीति
मननप्रकारोपसंहारः । इति मत्वेति शेप. । स्मरतामुपगत स्मयो गर्व , तत्परतो,
परिहामपरता वोपगत इत्यहं मन्ये ॥ १८ ॥

·मुभद्रावनञ्जये धनञ्जयः- को नु खल्वेनं व्यामोहयति। (उपसृत्य पश्यन्) मूर्ख ! मा भैपीः। काचिदियं प्रतरमणिप्रत्युप्तमध्यमण्डला जाम्बू- नदमयी गात्रिका । मन्ये तस्या एव कन्यकायाः प्रमथप्र- क्षोभे प्रच्युतयानया भवितव्यम् । (सादरमादाय हृदये निक्षिपन्) अयि प्रक्षीणपुण्यसञ्चये !---- ध्रुवमनुभववार्ता विद्धि नातः परं ते कुचसरसिजयोर्यत् कुङ्कुमाकल्पधाम्नोः। अलमयमवकाशो मण्डले यौवनेन क्षणसुलभमहिम्नोर्गात्रिके ! नात्र तस्याः॥१९॥ विदूषकः---(सायवान निरूप्य) (क) अदिभीरुएण वि मए एत्थ को वि उवळक्खिओ विसेसो। सिप्पन्तरेसु एसा अक्खरपन्ती दीस। धनञ्जयः--(निरूप्य सहर्पम्) अये मदीयानि दशनामधेयान्यत्रो- कीर्णानि । सोऽयमुभयप्रार्थनारमणीयो नदनव्यापारः। (क) अतिभीरुणापि मयात्र कोऽप्युपलक्षितो विशेष. । शिल्पान्तरेष्वेपाक्षरपति दृश्यते । एव मध्ये तत्त्वदृष्टिमवलम्बमानोऽपि रतिप्रवाहेणोहमानः प्रस्तुत एवं पवर्तते ध्रुवमिति । अत पर तवानुभववार्ता न, अनुभवस्य प्रसङ्गोऽपि । गात्रि- कात्वेन तत्कुचकलशसश्लेपकृत एव तवानुभव , अत पर तस्य न सिद्धि. । तस्या अत्र अम्महृद्ध्युणरूढे कुचसरसिजयोमण्डले तवायमवकाश. पूर्व- सन्निवेशोचितप्रमाण इदानी न पर्याप्त , यतो यौवनेन क्षणसुलभमहिम्नोः प्रति- क्षणमयनसिद्धपरिणाहोन्नाहयो । कुड्कुमाकल्पधाम्नो कुड्कुमाकल्पस्य निरन्तरस- म्बन्धोचितयो । बुड्डुमाक्रपेन धाम ययोरिति न चतुरश्र, स्वत एव शोमन- त्वात् ।। १९ ॥ , ·प्रथमोऽङ्कः। कदाचिदमुप्यापि स्त्रीरत्नस्येदमेव द्वारकापुरमाकरः स्यात्। तदुभयप्राप्तये प्रयतिप्यावहे । स्वीक्रियतामियं' गात्रि- का । (विद्रूपकस्य हस्ते समर्पयति) विदूपकः--(क) एव्वं होदु। (ऊर्घमवलोक्य) भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख । एसो दुळ्ळवणभोमग्गळवणदुबळपादस- चारो अहं विअ पिपासिओ ळवणजळहिजळं उवसप्पड़ भअवं सहस्सरस्सी। धनञ्जयः-(विलोक्य) अये अस्तमितो भगवानंशुमाली । तथाहि- अपरगिरिनिषण्णं वासरं वासरश्री- रभिमतमभिसर्तुं प्राणनाथं प्रदोपे । (क) एव भवतु । भा वयस्य! पश्य पश्य । एप दुर्लवनभोमार्गलवनदुर्बलपा- दसञ्चारोऽहमिव पिपासितो लवणजलधिजलमुपसर्पति भगवान् सहस्ररश्मिः । " " एवमेकदिवसप्रयोज्येतिवृत्तनटनेनाङ्कसमाप्तये सन्ध्यां प्रकाशयति- एप इत्यादिना । अहमिव पिपासितः । मार्गलङ्घनदुर्वलपादसञ्चारत्वं मम सिद्धम् । असावपि दुर्लङ्घनभोमार्गलङ्घनेन प्रशान्तप्रतापरश्मिप्रसरः। पिपासितस्य मम यथा मृगतृष्णिकोदकप्रसरो न तृप्णाहरः, तथास्यापि लवणजलधिप्राप्तिः, अनास्वाद्य- त्वात् । अतो मत्सब्रह्मचार्येवायम् ।। एवमुपवर्णितमस्तमेवानुसन्धाय भोगेच्छावसानानुगुण सन्ध्यां वर्णयति । अपरगिरिः अस्ताचलो मन्दिरस्थानीयः, तत्र निषण्णं प्रागेव प्राप्य स्वसड्म- हापेक्षया स्थितं वासर प्राणनाथं वासरश्रीर्नायिका अभिमतमभिसर्तुं स्वेच्छानुरूप प्राप्तुम् अन्धकारांशुकेन स्वतनुं स्वरूपं संवृणोतीव आच्छादयतीव । अतनुरागा २ 'ति अपरगिरीत्यादि । अप' स, पाट.. १. 'यम् । (गानिका वि' क. पाठः ·मुभद्राधनञ्जये स्वतनुमतनुरागा* संवृणोतीव साक्षा- . दसितजलदनीलेनान्धकारांशुकेन ॥ २० ॥ तदाश्रमं प्रविश्य प्रस्तुतसिद्धये व्याप्रियावहे । (इति निष्क्रान्तौ) इति प्रथमोऽङ्कः। अनल्पसन्ध्यारुणत्वरूपानुरागा। साक्षादिति तनुविशेषणम् । साक्षाद्भूतां सर्वदृ- श्याम् । अत एव संवरणयोग्यत्वम् । अन्धकारावृतस्य तेजोशसम्बन्धेन शाबल्यं परिहर्तुमसितजलदनीलेनेत्युक्तम् । अतिनीलेनैवेत्यर्थः । प्रदोप इत्यभिसरणकालौ- चित्यं प्रकाशितम् । अत्र वासरम्य प्राणनाथत्वेन सन्ध्यारागस्य श्लिष्टतयानुराग- त्वेनान्धकारस्याशुरुत्वेन च शाब्द आरोप', . वासरश्रियो दिनशोभावाचकत्वेन नायिकात्वारोप आर्थः, इत्येकदेशविवर्तिरूपकम् ॥२०॥ एवमकावसाने रनिरमा. यनानुसन्धानेन नायकस्य निष्क्रान्तिः प्रतिपादिता ।। इति विचारतिलकनानि सुभद्राधनञ्जयव्याख्याने प्रथमोऽङ्कः। . . • 'गान स' इनि मूरकोशयोः पाठः, ·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-(क) आणचह्मि भट्टिदारिआए सुभद्दाए-हले कप्पळदिए! तस्सि भूदसम्मद्दे पभासतित्थपरिसरे पन्भट्ठा मे गत्तिआ। तं गवेसिअ आणेहि । अण्णं च, जेण अहं भूदहत्थादो मोआविदा, सो वि महाणुभाओ ळोअणाणन्दअरो तहिं सण्णिहिदो ण वेत्ति संपहारिअ आअच्छ त्ति । सुइरं च मए अण्णेसिअं । ॥ सा गत्तिआ, ण सो पुरिसो दि- हो। किं णु हु भट्टिदारिआए कहइस्सं । (विचिन्य) कुमा- रधणञ्जअस्स णामङ्किदत्ति गत्तिआअं से बहुमाणो। (क) आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिकया सुभद्रया- सखि! कल्पलतिके! तस्मिन् भूत- सम्म प्रभासतीर्थपरिसरे प्रभ्रष्टा मम गात्रिका । तां गवेपयित्वानय । अन्यच्च, येनाह भूतहस्तान्मोचिता, सोऽपि महानुभावो लोचनानन्दकरस्तत्र सन्निहितो न वेति सम्प्रधार्यागच्छ इति । सुचिर च मयान्वेपितं । न सा गात्रिका, न स पुरुषो दृष्टः । किं नु खलु भर्तृदारिकायै कथयिष्यामि । कुमारधनञ्जयस्य नामाङ्कितेति गत्रिकायामात्या बहुमानः । अन्योऽप्यन्विष्यते पुरुष इति कि- अथ द्वितीयाङ्के नायकस्य यतिवेषेण काञ्चनोद्यानप्रवेश, रामकृष्णयोर्दर्श- नोधर्म, नायिकायाः प्रमथाहरणवृत्तान्तं, नायके पुरुषान्तरबुद्धिं, तदन्वेषणोद्यमं च वृत्तवर्तिप्यमाणकथाङ्गं सूचयितुं नीचमध्यमपात्राभ्यां मिश्रविष्कम्भः प्रकाश्यते । प्रविष्टा चेटी विफलप्रयासाप्यात्मन आज्ञालाभपात्रतां विचिन्त्य प्रसन्नाह-आज्ञ. मास्मि भर्तृदारिकया सुभद्रयेत्यादि । परिवारबहुत्वेऽप्यहमेव रहस्यनियो- 'योस्तद्दर्श' ख. पाठः ·४० सुभद्राधनञ्जये अपणो वि अपणेसिज्जइ पुरुसत्ति किं विअ एदं । अ- पणं च, मए कुदो तस्सि पमहवुत्तन्ते परमत्थो जाणिद- व्यो। (नेपथ्याभिमुग्यमवलोक्य) एसो अय्यविणअपाळिदो इदो एव्व आअच्छइ । एव्वं दाव पुच्छिरसं । (तत प्रविशति काञ्चुकीय) काञ्चुकीयः-आदिष्टोऽस्मि देवेन देवकीनन्दनेन, यथा--विनयपा- लित ! विविक्ते किल रैवतकप्रस्थवर्तिनि काञ्चनोद्याने मिमैतत् । अन्यच्च, मया कुतस्तस्मिन् प्रमथवृत्तान्ते परमार्थो ज्ञातव्य । एप आर्यविनयपालित इत एवाग छति । एव तावत् प्रक्ष्यामि । गपात्रमिति प्रहर्प , भर्तृदारिकयेति बहुमान , सुभद्रयेति वात्सल्यातिशयश्च प्रका- शित । हले। कल्पलतिके इत्यादि । समीपे नामपूर्व मामाहूयैवमुक्तातीति तन्नि योगानुवादद्वारा सूच्यसूचनम् । प्रभासतीर्थपरिसर इति गात्रिकाया पुरुषम्य चैकत्रैवान्वेपणसौकर्य प्रकाशितम् । गवेपयित्वानयेत्यानयननिर्बन्ध । तेन गा- त्रिकानयनमत्र मुख्यामित्यन्यस्य गोपन सूचितम् । महानुभावो लोचनानन्दकर इति अधृप्यत्वेनाभिगम्यत्वेन भूतहस्तान्मोचितेत्यनुकम्पया च पुरुषस्यान्वेषणयो ग्यत्व प्रकाशितम् । एर तदाज्ञामनूय प्रवृत्तिवैफल्य प्रकाशयति सुचिरमित्या दिना । अण्णेसिन्नइ अन्विप्यते । प्रमथवृत्तान्ते परमार्थ वस्तुस्वरूपम । तेन पुरुपस्यान्वेषणयोग्यत्व सिध्यति वेति तस्या अभिप्राय ॥ अथ कञ्चुकिन प्रवेशं । देवेन जगवृत्तान्तेन क्रीडता द्योतमानेन स्तो- तव्यचरितेन । देवकीनन्दनेन जगदनुग्रहाय मानुपत्वमवलम्बमानेन । विविक्ते किलेत्यादि । किलेति लोकवार्तया श्रुतमिति सूचितम् । आगन्तुको भगवान् परमहस इति साक्षात्कारयोग्यत्वम् । आर्येण साक्षात्करणीय , मया साक, तट नुसारेण मयापीत्यर्थ । साक्षात्कारो दर्शनम् । तदुपलक्षण. चन्दननमस्कारादे । १ 'द' क पाठ 'श । आदिष्टाऽस्मीत्यादि । द' स पाट ६'अई' इति मूरकोशयो पाठ . .

·प्रथमोऽ कश्चिदागन्तुको भगवान् परमहंसः सन्निधत्ते । सोऽय- मार्येणे साकं सङ्कर्षणेन साक्षात्करणीयो मयो । तत् सज्जीक्रियतां रथ इति । मया च तदार्यदारुकाय नि- वेदितम् । जरावक्तव्यचरणतया पुनरियत्सतिविलम्बना संवृत्ता। कुतः- पातं जलत्वेन समाचरन्ती सदेति हासास्पदतामवाप्ता । मूर्तिः परामेत्य पुराणतां मे कथं न वाच्या परतन्त्रवृत्तिः॥१॥ "दर्शनादेव साघव" इति युक्त्या साक्षात्कारस्य प्राधान्यमुक्तम् । आर्यदारुका- येति श्रीकृष्णसारथये। जरावक्तव्यचरणतया जरैव वक्तव्य वचनीयं यस्य तज्जरा- वक्तव्यं, तादृश चरणं यस्येति बहुव्रीहिः, चरण गमनं पादो वा । गमनवैपम्य- हेतुत्वेन वक्तव्यस्य चरणविशेपणत्वमुक्तम् । इयतीति बुद्ध्युपारूढं कालदैर्घ्य प्रकाशयति । अविलम्बितसाध्येऽतिविलम्बनं मदशक्तिदोपेणैव । कुत इत्यादि जरादोपसमर्थनोपक्रमः । जरादोपं समर्थयति--पातमित्यादिना । मूर्ति, परां पुराणतामेत्य सदा जलत्वेन पातं समाचरन्तीति हासास्पदतामवाप्ता कथ न वाच्या । वाच्या वचनयोग्या अपवादयोग्येत्यर्थः । पुराणता वय.परिणतिः, ततो जडता, तेन पातः, तेन हासास्पदत्वं, तेन वाच्यत्वमिति क्रम । तपवादपरिहा- रा(य इति साधि ! य साधु यति)तव्यम् इति चेत् तत्राह-परतन्त्रवृत्तिः, परतन्त्रा पराधीना वृत्तिर्जीवनसाधनं वसनाशनादि यस्याः । अतोऽशक्तावपि यावजीवं नियोगानुष्ठानमेव शरणमिति जरावैराग्येणोक्तिः । केचिद् हासास्पदतामवाप्तति वाक्यं समाप्य कथं न वाच्या परतन्त्रवृत्तिरिति समर्थकत्येन परतन्त्रवृत्तेः सामान्ये- नापवादविषयत्व पदन्ति । अत्र पातञ्जलमिति, इतिहासशब्दयोरेकीकरणेनेतिहा- समिति,पुराणमिति, तन्त्रमिति, चिरिति च वाच्येति वचनयोग्येत्येवमत्र विन्यास- महिः रचनावैचित्र्यमेव, न प्रतोपयोगिनी कामप्यर्थसिद्धि प्रकाशयति । ३. 'इति ज'रा. पार: ५. 'म: पा' ग. पाठः ६. स्थिति 'रा पार.. 1. 'जरा'क.पाठः, २. 'या। राक.पाट. .. 'हिर'क. पाटः ·सुमद्राधनाये चेटी-(उपसृत्य) (क) अय्य! कुदो मं अणवेक्खिअ गच्छसि । काञ्चुकीयःः :--(सावधानं निर्वर्ण्य) कच्चित् कल्पलतिका भवती। चेटी-(ख) अय्य! तह । अय्यादो किञ्चि जाणिदुं इच्छामि । को तस्सि पमहवुत्तन्ते परमत्थो । काञ्चुकीयः-वत्से ! अतीतायां खलु रजन्यामाननारविन्दति- नीमाकस्मिकी स्मितचन्द्रिकामवलोक्य निमित्तपरीप्सया देव्या सत्यभामया पर्याप्तपर्यनुयुक्तस्य भगवतः श्रीमुखा- म्भोजादेतावदवगतमस्माभिः, यथा--बलभद्रानुमतिलेशो- पलम्भाद् भर्तृदारिकायां सुभद्रायों सञ्जाताभिलापस्य (क) आर्य! कुतो मामनवेक्ष्य गच्छसि । (ख) आर्य! तथा । आर्यात् किश्चिद् ज्ञातुमिच्छामि । कस्तस्मिन् प्रमथवृत्तान्ते परमार्थः । "यैरेकरूपमखिलास्वपि वृत्तिपु त्वां पश्यद्भिरव्ययमसङ्ख्यतया प्रवृत्तम् । लोपः कृतः किल परत्वजुषो विभक्ते- स्तैर्लक्षण तव कृतं ध्रुवमेव मन्ये ॥" इत्यत्राध्यात्मप्रक्रियायामव्ययलक्षणं स्फुरति । तथा च नात्र वैचित्र्यम् । अतोऽत्रा- र्थान्तरसम्बन्धकथनं प्रयास एव ॥ १॥ अतीतायामित्यादि । आननारविन्दवर्तिनी स्मितचन्द्रिकामिति । अरविन्दे स्मितचन्द्रिकासम्बन्धानुपपत्त्या अरविन्दसमानाननसम्बन्धिनीमित्युपमासिद्धिः । आफमकी निनिमित्तामिति देवीवुद्ध्यनुसारेण । न तु किमप्यत्र निमित्तं पश्यामि, निर्निमित्तं च न घटत इति निमित्तपरीप्सा । पर्याप्तपर्यनुयुक्तस्य पर्याप्त परिपूर्ण पर्यनुयुक्तस्य पृष्टस्य, उत्तरं वक्तव्यमेव यथा भवेत् तथा पृष्टस्येत्यर्थः । एतावद. 1. "छेई'स, पाठः. ४. 'देवस्य श्री' क. पाठः. २. 'विलोक्य) ख. पाठः. ३. 'य:--अक. पाठः, ५. 'या जाता' क. पाठः ६. 'कानु' स. पाटः.

·द्वितीयोऽः । ४३ सुयोधनस्यादेशात् परिवर्तितरूपेण रक्षसालम्बुसेन सा विहायसा नीता भगवत्सङ्कल्पवेदिना गरुत्मता पुनः कु- मारीपुरं प्रेत्यानीतेति । चेटी-(क) जीवाविदह्मि पदत्तिणाहेण । गच्छदु अय्यो । जाव अहं पि भट्टिदारिआए सआसं गमिस्सं । (निष्कान्तौ) मिश्रविष्कम्भकः। N (ततः प्रविशति यतिवेपर्धरो धनञ्जयः) धनञ्जयः- (दीर्घ निःश्वस्य) अयि भोः शूर्पकशासिन् ! अवितथ- (क) जीवितास्मि पतत्रिनाथेन । गच्छत्वार्यः । यावदहमपि भर्तृदारिकायाः सकाशं गमिष्यामि । वगतमिति । सिद्ध कथयामि । अनेन तवाकाडा शाम्यति वा न वेति न निश्चयः । अनुमतिलेशोपलम्भादिति । किञ्चिदङ्गीकार. कार्यकरो वा न वेति तेन न निरूपितम् । तेन विहायसा नीता गरुत्मतानीतेत्येव ज्ञातम् ॥ जीवितास्मीति इदमेवास्माकं साध्यमिति पुरुषविशेषजिज्ञासामाच्छाद्य कृतार्थताप्रकाशनम् । अत एव गच्छत्वार्य इति तद्गमनानुमतिः ॥ एव विष्कम्भकेण सूच्यसूचनानन्तरमहादौ नायकप्रवेशः प्रतिपाद्यते । अथ नायकः प्रथमं गुणश्रवणेन सुभद्रां प्रति जातानुरागस्तामेव प्रमथहस्तरक्षि- तामन्यां सङ्कल्पयन् विषयद्वयभ्रमेण द्विशासमनुरागमवलम्बमानो यतिवेपावलम्ब- नेन साध्यनिर्वन्धं प्रकाशयन् रैवतकप्रम्थमाश्रितः, अभिलापशृङ्गारस्य चिन्तास्मृ- तिगुणकथोन्मादाद्यवस्थान्तराणि रतिरसायनतरङ्गायमाणानि भूयो भूयोऽवलम्य- मानः, अन्तरा चितविभ्रमरूपेणोन्मादेन मदनं सङ्कल्प्य वदति- अयि भो इत्यादि । भो इत्याहाने । मत्पीडनन्यग्रेणापि त्वया फिञ्चिदाभिमुल्यं देयम् । १. 'स्य निर्दे'क.पाठ:. १. 'धारीम'क.पाठः, ·सुभद्राधनाये माहुरागमविदः, यत् परनिबर्हणपराणामपरिहरणीया दुः- खपरम्परेति । तथाहि मम- अतिलघयसि लज्जों धैर्यबन्धं धुनासि प्रथयसि परितापं प्रश्रयं प्रक्षिणोपि । अविरतिभिरमीभिः कर्मभिः क्षीयमाणः . स्वयमपि परिपीडामात्मनस्त्वं तनोपि ॥ २ ॥ . अयीत्यनुवर्तने । प्रहर्तुरतयाहानं परुपभाषणायेति न मन्तव्यम् । त्यत्किकरण मया भवत्पीडामसहमानेन त्वं वोध्यसे । शूर्पकशासिन्निति पूर्व चलवद्विग्रहेण जितश्रम- स्येदानीमम्गदादिपीडने न परिश्रम इति निरूपितम् । तथा न दृश्यते । मत आप्तवचनस्याविसंवादित्य निश्चीयते । आगमविदः शास्त्रजाः सत्यमेव वदन्ति । परनिवर्हणपराणां परनिग्रहैकतत्पराणां, दुःसपरम्परा आत्मन इति शेषः । परपीड- नेप्रतिपरम्परायामात्मनोऽपि तत्कृता दुःसपरम्परा न परिहार्या। स्वस्थेनैव परपीडनं यदि क्रियते, तर्हि शोभनम् । अन्यथा परस्य धावनाय स्वयमपि धावतीति न चतुरश्रम् । किमय मया कृतमिति चेच्छृणु । मम लज्जाम् अकृत्येप्यपरिकरीम् अतिलघयसि । एतदन्मद्वपेण जानु शक्यम् । धर्यकन्धं धैर्यस्य गुरुशासन्यप्रयना. दिभिः स्थैर्य शिथिलीकरोषि । परितापमन्तहिाप्त दोपररूपं पुनःपुनरुपचिनोपि । प्रश्रयं स्वाभाविक सांस्कारिक च विनयं प्रफणाविनयप्रतिपर्यन्तं निरस्पसि । सर्वत्र चर्चमाननिदोन प्रवृत्तेरविश्रान्तिः प्रकाश्यते । अत एपाविरतिमिरित्युक्तम् । अगाभिरित्युपलक्षणम् । तेन फानिचिदुक्कानि, पुनरपि पिकनिरसनादीनि महानि सन्ति । ईदृशैः कर्मभिः पृथर सम्मयानुलाम्येन मानिलोम्येन या प्रियमानः क्षी. यमाणः देहमनसोः कार्यमनलम्बमानः आगनोडी पीटां तनोपि । क्षीयमान. रोग तय पाडा परन्यते । जात्मनोऽनि प्रविनम्पषियगतस्य मग पीटा कि फथ्यताम् । पयमिति परम्प पीला किया, जिन्नात्मनः पीटागपि सदमे, महोद न्याय प्रभार पारपुग्मन् ॥ २ ॥ सानाध्य प्रन्यानुस्यमय मया मियते । ममेर विकास प्रतिन पटत इनिया, ना सायम् । मन 'पाय'.: ..न'...

·द्वितीयोऽ ४५ (चिन्त्य) अप्राप्तसुभद्रासङ्गमे मयि सोऽयमुचितस्ते व्या- पारः। अन्तरेण पुनरन्यामन्याय्यमाचरसि । कुतः- मया किं सा नोढा प्रमथकरदत्ता* प्रियतमा तया कि नाश्लिष्टो रतिरपि न जाता मनसि मे । दुनोपि त्वं कस्मादनृणमपि तस्यां जनमिमं स कौण्डिन्यः साक्षी मम भवति तस्मिन् व्यतिकरे॥३॥ दासङ्गमे श्रवणमात्रजनितानुरागे साध्यान्तर विमुच्य त्वद्विशिखपेरणानुसारेण तत्सियै प्रवृत्ते मयि यावत्फलोदय सोऽयमुक्तरूपोऽयर) लजालघूकरणादिव्यापार उचित । अत्र नाधिक्षिपामि । यावत्फलोदय प्रवृत्तिरेवं युक्ता । अन्यामन्तरेण भूतहस्तरक्षिता प्रत्यन्याय्यमनुचितमाचरसि । किमत्रान्याय्य, सापि तव लभ्यति चेत् , तन साध्य सिद्धभेव । सिद्धसाध्ये मयि पुन प्रवृत्तिविफलैव । मया सा किं नोढा किं न धृता परिणीति च । तत्रापि स्वयग्रहण न युक्तमिति चेत्, तन्न । प्रमथकरदत्ता प्रमथकरेण दत्ता दाने करस्यौचित्यमिति करग्रहणम् । प्राति- कूल्येनापि नम्य दातृत्व सिद्धम् । तत्रापि युक्योर्घटन मदधीनमिति चेत्, तदपि निर्वृत्तम् । तया किं नाश्लिष्ट आश्लिष्ट एव । आश्लेपे कर्तृत्वनिर्देशेन तस्या रतिश्च प्रकाश्यते । तथापि तव सङ्गमसुख मया सम्पाद्यमिति चेत् , तदपि सिद्धमेव। रतिरपि अनुभूतिरूपा । "सर्वेन्द्रियाणामान दो रतिरित्यभिधीयत" इति विपयेन्द्रियसम्बन्ध- जनित सुखमत्र रति , न विच्छारूपा, तस्या प्रवृत्तिकारणत्वात् । अत एवात्र- णामत्युक्तम् । सर्वत्र कि नेति क्षेपेण त्वमाप नात्र 'वैदशिक इति प्रकाशितम् । तस्या ता निमित्तीकृत्य इम जनम् अनृणमप्यवंश्यकर्त्तव्यरहितमपि कस्माद् दुनोपि पीडयसि । सिद्धसाध्ये पुन प्रवृत्तिस्तव परपीडननिर्बन्ध एवेत्यधिक्षेप ।। साक्षिसवादरहितोऽय तच व्यापार इति चेत्, तन । स कौण्डिन्य मम सखा । तम्मिन् व्यतिकरे तद्वहनादिरूपे व्यापारे मम साक्षी भवति । अतो निरपवादोऽय परिग्रहप्रकार ॥ ३ ॥ प्रस्तुते कर्मणि सुभद्रापरिग्रहोपायभूते मस्करिवेषधारीत्या- 1 'वान युस पाठ * 'मुक्के ति मूलकोशया पाठ ·१६ सुभद्राधनाये (पुनर्विचिन्त्य) किन्नुखलु प्रस्तुते कर्मणि व्याप्रियमाणं मामनुमंस्यते वयस्यो वासुदेवः । (आकर्ण्य) अये कुतो- ऽसौ स्यन्दनध्वनिः । (पुरतो विलोक्य सानन्दम्) एतौ सङ्कर्ष- णवासुदेवौ स्यन्दनादवतरतः। (पुनर्वासुदेवेमवलोक्य सरोमाञ्चम्) कथमहमेनमपरिरभमाणस्तिष्ठामि । (ततः प्रविशतः सङ्कर्षणवासुदेवी) सङ्कर्षणः --वासुभद्र ! इमौ स्वः प्राप्तौ काञ्चनोद्यानम् । अहो रामणीयकमस्य । 'इह हि- सान्द्रैः कृतान्यलिकुलानि हिरण्मयानि हेमप्रसूनमकरन्दरजोवितानैः । -- दिना पूर्व प्रसक्ते । व्याप्रियमाण वेपपरिग्रहादिना प्रवृत्तम् । अनुमस्यते अनुज्ञा. स्यति । वयस्य इति तदनुमतिरेवापेक्षितेति सूचितम् । वयस्यत्वेनैव विश्वासादनु- मतिपरिग्रहात् प्रागेव व्यापृतिरिति च बुद्धिः । अपरिरभमाण इति । पूर्व व्यालो- लेत्यादिनाश्लेपसम्भ्रमः कृतः । इदानीं सहसा समाश्लेपे प्रस्तुतविरोधो भवेत् । अपरिरम्भे मनसः स्थैर्य च न भवतीति कथं तिष्ठामीत्युक्तम् ।। इमा स्व इति काञ्चनोद्यानमिति । तत्र भगवन्निवासस्य श्रुतत्वात् प्राप्य- देशं प्राप्तावित्यर्थः । रामणीयफ रमणीयत्वम् अहो आश्चर्यकरम् अतिशयितमि- त्यर्थः । तत् प्रतिपादयति-इह हीत्यादिना । इह नान्यत्रैवं दृष्टं, काश्चनोधानत्वाद् वृक्षलतादीनां फनकमयत्वेन हेममग्नानां मकरन्दरजोवितानः मकरन्दमिलितरजः- सञ्चयः । मफरन्दसम्बन्धेन रजसामवयवमंश्लेषेणाीभावः । तत एव सान्द्रत्वम् । १. यरानि च्या' क. पाटः पाठः २ 'य' क.पाठः. ३. 'क्य) एफ.पाट:. ४. 'वं विलो' क. • 'भत्र' इति मुहरोयो. पारः.

·द्वितीयोऽङ्कः। आनीयते. परिणतोऽपि महीरुहाणां छायाभिराभिरतिशैशवमातपोऽयम् ॥ ४॥ वासुभद्रः- (आत्मगतम्) नूनमनिच्छतोऽपिच्छद्मान्यसत्ये कर्मण्य- वतारयन्त्यतिगुरूणि मित्रकार्याणि । तथाहि---. वेपं दोपानुपङ्गक्षयविशदधियामाश्रयन् मुक्तिभाजां पार्थः प्रध्वस्तधैर्ये मनसि कृतपदा माधवीं ध्यायतीति । प्रोद्भिन्नस्य स्मितस्य प्रभवमुपचितप्रेमविक्षिप्तशङ्का पृच्छन्ती सत्यभामामकरवमयथाभूतवस्तूपलम्भाम् ॥५॥ तेनालिकुलानां मधुपानमिलितानां पादपक्षादिपु कनकमयमकरन्दरजोरूपितत्याद् दर्शने हिरण्मयत्वं प्रतीयते । अयमातपो महीरुहाणामर्थात् कनकमयानां छाया- भिरतिशैशवमानीयते । कनकमयवृक्षच्छायासम्पर्कादातपस्य वालातपवर्णत्वं भवति। परिणतोऽपि जरठोऽपि । वालातपाजरठस्य वर्णान्तरप्राप्त्यैवमुक्तम् । अतिशैशव- मिति । औप्ण्याभोवो न घटते, वृक्षच्छायया चण्डातपस्य निरोध एव भवेत् ॥४॥ नूनमित्यादि स्ववृत्तेन सामान्यस्य स्थिरीकरणोपक्रमः । अतिगुरूणीति । सत्यादिति शेषः । मित्रकार्याणि स्वगौरवेणच्छमानपेक्षिणोऽप्यसत्यमार्गे प्रेरय- न्तीत्यर्थः । वेपमित्यादि । दोषानुपगक्षयविशदधिया कामादिदोषदशकानुबन्धरा- हित्येन विशदधियां निर्मलधियाम् । सात्त्विकानामित्यर्थः । तेपामेव मुक्तिमाक्त्वं भवेत् । तद्वेषमाश्रयन् पार्थः साध्यबलात् स्वाधिकारविसदृशेवृतिः प्रध्यातधैर्ये मनसि विसदृशवेपानुसन्धाननिवारकधैर्यहीने मनसि कृतपदा माधवीं ध्यायति । तत्र लेताहराध्येयस्थापनेऽनुसन्धाने च विसदृशप्रत्ययेन न तिरोधानमिति ध्याय- तीत्युक्तम् । इति प्रोद्भिन्नम्य स्मितम्य इति मत्वेति शेषः, प्रमोदिन्नस्य निमित्चय- लात् सहसाप्रकाशम्य स्मितस्य प्रभव निमितं पृच्छन्तीम् । उपचितप्रेमविक्षिप्त शामिति केनेदानी स्मितं जातमित्यवम्प्रकारप्रश्ने न कथिनम् । कथनामाये पुनर्न पृच्छामीति तया न नित, यत उपचितेन प्रेम्णान्योन्यविषयेण विक्षिप्त- 1. 'यमंन्यव' क. पाट.. २. 'यो रा. पाठः. ४. 'पाना'रा. पाट.. ५. 'लपारस. पाटः ३. 'भापश्यनं न'म. पाठ'.

·.१८ सुभद्राधनाये (प्रकाशम्) आर्य! अयं स भगवानन्त्यमाश्रममनुगृह्णानो हैममध्यास्ते शिलातलम् । उपसविस्तावदेनम् । (उभावुपसृत्य प्रणाम कुरुतः) धनञ्जयः-- स्वस्तिमन्तौ स्वस्तिमन्तौ भूयास्तामिहभवन्तौ । सङ्कर्षणः- उभौ परमनुगृहीतौ स्वः । अपि च भगवन् ! आत्मानं विविनक्षि निद्भुततमोग्रन्थि प्रकृत्याः परं कञ्चित् कच्चिदुदासते तव धियः कर्मच्छिदः कर्मसु । अप्यत्येषि गुणानविप्लवकथाभिज्ञां प्रपन्नश्च किं क्लेशच्छेदपटीयसीमसि दशां इन्द्वप्रतिद्वन्द्विनीम् ॥६॥ शङ्कां निरस्तवितर्काम् अय वक्ष्यति वा न वा, अहं पृच्छामि वा न वेति वितर्करहिताम् अह पृच्छाम्येव, अय वक्ष्यत्येवेति निश्चयवतीम् । अयथाभूत- वस्तूपलम्मामकरव, स्मितनिमित्तकथने साध्यविरोधो भवेद् , अकथने तस्या वैम- नस्यं भवेदित्यन्यथाभूतयस्तुवोधामकरवम् । स्वतोनिमित्चमाच्छाद्यासत्यं सुयोधन- दौरात्म्यादिकं निमित्तान्तरमुद्भाव्य तत्र तस्या वस्तुबोधं जनयित्वा विश्वासमकरव- मित्यर्थः ॥ ५॥ अन्त्यमाश्रममनुगृहानः स्वपरिग्रहेणेति शेपः । सर्वस्याधिकारि- परिग्रहे कृतार्थता भवेदिति भावः ।। इहभवन्तौ अत्रमवन्तौ ॥ अथ बलभद्रोऽनुग्रहानीकारपूर्व पृच्छति-अनुगृहीती स्वः मधुरदृष्टि- पाताशीर्वादादिना । भवदनुग्रहपात्रमूतः पृच्छामि च | अपिशब्दः प्रश्नद्योतकः । भगवान ! समसाजननिधे! जम्मुलनविभान्नियोग्यस्था नपतो गौरवं जाननादि शिप्ययत् स्थितियुभुत्सया पृच्छामि । केचित् श्रेयमि प्रवृत्ता अपि विमोपसर्गनि- रुध्यमानाः परिममन्ति । तथा किं न भवीति सौजन्यमुलमयापायशया पृच्छयसे । आत्मानं परमात्मानम् उपयम् । प्रत्याः परम् उपरितनम् । वि. विनक्षि आगमानुगतया युद्या पृथपरोपि । "मूलमहानिररिकृतिर्महदाया. प्रतिपिएनयः सप्त । पोहशफध विकारो न प्रहनिर्न विनिः पुरषः ॥" ३. 'परिय'ग, पाठः, N . 1. 'म'सपाट..

·. द्वितीयोऽङ्कः। ४९ इत्यादिविवेचनप्रकार. पूर्वैः कथित । “प्रकृतेः परमापदव्यय पुरुषमिति, "तद्द- शिनमुदासीन त्यामेव पुरुष विदुः" “बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदः पुरातनं त्वां पुरुपं पुराविदः' इत्यादि च महाफविभिरुद्धोपितम् । तदनुसारेणोक्तिः । "प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनान्मोक्ष " इति च मतम् । निनुततमोग्रन्थि निरस्तमाया- निमित्तबन्धभ्रमम् । "बद्धो मुक्त इति ह्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥" (श्री. भा. ११. ११. १.) इति भगवदुक्त्यनुसारेण निर्विकारस्य सचिदानन्दरूपस्य कथं वन्धमोक्षव्यवहारः। एतदतीवेष्टमिति प्रथमः प्रश्नः । 'कच्चिदिष्टपरिप्रश्न' इति पुनरुपायमार्ग पृच्छति- तव धियः कर्मसूदासते कचित् । धिय इति धीवृत्तयः । कर्मसु प्रवृत्तिनिवृत्तिविषय- तत्तत्कर्मतत्फलप्रकारेषु । उदासते निरपेक्षा. कचित् । यतः कर्मच्छिदस्तव कर्म- च्छेदनं तवाश्रमाधिकारः, कर्मणा बन्धकत्वात् । इदं न प्रष्टव्यं, तथापि केचित् कर्ममार्ग परिमोक्तुमशक्ता दोलायितचित्तवृत्तयो दृश्यन्ते, तथा किं न वैषम्यमिति प्रश्नः । तेन फलितं पृच्छति - अप्यत्येपि गुणान , गुणान् सत्त्वरजस्तमांसि निखि- लमलनिदानभूतान् गुणानतिक्रम्य वळसे । “सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्व सत्त्वेन चैव हि ।" (श्री. भा. ११. १३.१) इत्युक्त्या "अविद्या श्रेष्ठया श्रेष्ठां क्षालयन्निव तिष्ठति । मल मलेनापहरन् युक्तिजो रजको यथा ॥" इति च गुणेरेव गुणोच्छेद । सत्त्वस्य परकाष्ठाया जायदाद्यवस्त्रयातीते तुरीये विश्रान्तिः । अतोऽत्येपीत्युक्तम् । अविप्लवेत्यादि । किमनेनोपायविषयेण प्रभेन, एवम्भूतां दशा प्रपन्नश्वासि किम् । दशा विदेहमुक्तयोग्यामवस्था, प्रपन्न. ज्ञात- वान् । दग्धपटन्यायेन ससारानुबन्धेऽपि समाधिदशाम् अनुभवसीति वा । अवि- प्लवकथाभिज्ञाम् “अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमि"(भ.गी. २.२४ )त्यायुक्तदिशा एक- प्रकाराम् । क्लेशच्छेदपटीयसीम् अविद्याम्मितारागद्वेषा(भिनिवेशा)ख्यपश्चक्लेशनिर्मूल- ननिपुणाम् । द्वन्द्वप्रतिद्वन्द्विनी शीतोष्णसुखदु सादिविरुद्धाम् । “न तत्र दु ख न सुख न द्वेषो नापि मत्सर " इत्युक्तत्वादवाड्मनसगोचरामपि स्वरूपतटस्थल- क्षणै. श्रुतिस्मृत्यादिमिर्लक्षितामिति परमसाध्य प्रति प्रश्न । अब साध्यसाधन. निष्ठाना बहूना व्यापाराणां सममेव नित्याभ्यसन युक्तमिति 'विविनक्षि' 'उदासत' इत्यादि सर्वत्र वर्तमाननिर्देशेन प्रकाश्यते । अत्र प्रथमेन प्रश्नेन नित्ययन्तुविवेक, द्वितीयेन कर्मीदासीन्यद्वारेहामुत्रार्थफलभोगविराग , तृतीयेन गुणातिकमसाध्या १. 'ति यू' क पाट ती' व. पाठ. २ 'मर'क पाठ ३ 'न्शक. पाठ. ४ ·५० मुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः--प्रयतेतराममुष्मै श्रेयसे । सिद्धिस्तु पुनरस्य, हृषीके- शस्य कटाक्षपातापक्षिणी । वासुभद्रः-न खल्वन्यापेक्षिणी भगवतः सिद्धिः । तथाहि- यस्याः कृते यतिधुरामवलम्बमानो योग दधासि नचिरादपुननिवृत्तिम् । क्लेशं जहत् सहभुवं मधुरां मतिमें प्राप्नोषि निर्वृतिमचिन्त्यरसां सुभद्राम् ॥७॥ शमदमादिसाधनसम्पत् , चतुर्थेन जीवन्मुक्तपदविश्रान्तिरूपा मुमुक्षापरकष्ठा च यथाक्रम प्रकाश्यते । एवमस्य विवरणदिक् ॥ ६ ॥ अमुष्मै श्रेयस इति । अत्र प्रश्नशेयतया वाच्यार्थघटनम् । व्यङ्ग्यतया वासुदेवं प्रति स्वसाध्यप्रार्थनम् । अमुष्मै भवत्प्रश्नोत्तरसमष्टिरूपाय । श्रेयसे पेंश- स्यतमाय साध्यायेति वाच्यम् । अमुष्मै आवयोवुद्ध्युपारूढाय श्रेयसे धर्मपत्नीली- भाय। प्रयतेतरां दिवानिशमेवं वेषपरिग्रहादिरूप प्रयत्न करोमीति वासुदेवं प्रति व्ययम् । तत्र सर्वत्र न हस्ताभिनयः नयनविकारादिभिरेव प्रकाशनम् । सिद्धिस्तु कैवल्यरूपा फलोदयः । *अमुप्येति श्रेयोविशेषणम् । हृषीकेशविशेषणत्वे व्य- नयमतिप्रकाश भवेत् । यद्यपि कृष्णस्य हृषीकेशत्वमेव, तथापि मानुपाविर्भावानु- गुणमेव वक्तव्यम् ईश्वरकटाक्षानुसारिणी न पौरुषसाध्येति । व्यङ्गये तु किमनुमं- स्यते वयभ्यो वासुदेव इति विकल्पमपोहितुं मया प्रश्नः क्रियते भवन्मतमवि- ज्ञाय । तद् अनन्यगरणे मयि कारुण्येनेदं साध्यतामिति प्रकाश्यते ।। एव तदभिप्राय जात्या साधारण्येन भगवत उत्तरं न खल्लन्यापेक्षि- णीत्यादि । अत्राप्यन्यगब्देन विशेषगोपनं कृतम् । अन्यथा मदपेक्षिणीति वक्त- व्यम् । यस्या इत्यादि । त्वं तां निकृति नचिरात् प्रामोपि । नियुति मुक्तिम् । नचिरात् क्षणाद् । अनेनैव चग्मदेहेन । यस्याः कृते यां निति निमिचीहत्य । 1. 'ते॥' पाट २. 'प्रया कि' स. पाट. • 'अ' इलैय मूरकाशयो पाठ । स एव च युफ । तदनुरोध एरच प्यास्यान: प्रतीयते । मन्यया मित्राश्यायसरवाददस्य होकपिरोपण वे प्या पातिप्रकाशयोतिस्तरया- गहता स्यात् । दमनु गमिय्यार्थिवागा साता। -- ·द्वितीयोऽङ्कः। धनञ्जयः--(सहर्ष स्वगतम्) दिष्ट्या दत्तैवामुना मम माधवी । (प्रका- शम्) पुष्करेक्षण! अहममुप्माद् युष्मदनुग्रहात् प्राप्तामेव तां मन्ये। वासुभद्रः--(अपवार्य) आर्य! कनु खलु विविक्ते योगसिद्धये वस्त- व्यमिह भगवह्निः। सङ्कर्षणः-वासुभद्र! किं नामान्यदतिविविक्तात् कन्यापुराद- स्याभिमतसिद्धयेऽनुरूपम् । (परितो विलोक्य) कोऽत्र भोः। (प्रविश्य) काचुकीयः- विजयेतां देवौ । अयमस्मि । यतिधुरां निवृत्तिधर्मम् अवलम्बमानः । योगं 'संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मप- रमात्मनोः' इति लक्षितं समाधि धारयसि । क्लेशं जहदिति प्राप्तिसमकालोचितं फलमाह । क्लेशम् अविद्यादिकम् । सहभुवं द्वैतपरिग्रहानुबद्धम् । मधुरां हृद्याम् । यद्यपि मधुरशब्दो रसविशेषवाची, तथापि ‘मधुरं वपुः' 'मधुरा दृष्टिः' 'मधुरं चरितम्' इत्यादिषु हृद्यत्वं लक्ष्यते । अचिन्त्यरसाम् अनिरूपणीयपरमा- नन्दात्मकस्वरूपवतीम् । अत एव हृद्यत्वमिति भेद. । सुभद्रां परमकल्याणरू- पिणीम् । अतः पर किं कल्याणम् । एवम्भूता निवृति नचिरात् प्रामोपीति मे मतिः । इति वाच्यार्थः । व्यङ्गयस्तु - यम्याः कृते यतिधुरां विरुद्धमपि यतिवेपं साध्यनिर्बन्धेनावलम्बमानो योगं सनम तदुपायं वा दधासि आकाक्षसि । क्केशं लिप्सानिर्बन्धकृतं व्यसनं त्यजन् । सहभुवं सोदरीम्। मधुरां हृद्यतया भवञ्चित्त- वर्तिनीम् । अचिन्त्यरसाम् अचिन्त्यत्वद्विषयानुरागाम् । अनेन परस्परानुरागकृतं प्राप्तियोग्यत्वं प्रकाश्यते । सुभद्रानामधेयां मे सोदरौं नचिरात् प्राप्स्यसीति मे मतिः । मतिरेवात्रानुसर्चव्या । दास्याम्यवेत्यर्थः । निर्वृतिं नियूंढवरणां, पूर्वमेव त्वां मनसा घृतवतीमित्यर्थः । अथवा मतिर्मे निर्वृति युवयोः सङ्घटनात् प्रामोतीति विपरिणामेन योज्यम् । अत्र व्यङ्गयस्य न हस्ताभिनयः, स्मितदृष्टिपातयूविलासा- दिभिरेव प्रकाशनं युक्तम् ॥ ७ ॥ युप्मदनुग्रहादित्यत्रापि विशेषगोपनाय युप्मदित्युक्त, न त्वदिति । ता. मिति निर्वृतिसुमद्रयो. साधारण्येन निर्देशः ।।

·५२
सुभद्राधनञ्जये
सङ्कर्षणः-विनयपालित! इमं भगवन्तं पुरोधाय कुमारी-
पुरमुपगतेन भवता वक्तव्या सा माधवी "अस्य भगवतो
विविक्ताभिलाषिणो निजकरपरिवर्धितमाधवीमनोहरं मा-
धवीलतागृहं ध्यानस्थानीकृत्य यथाभिमतमेनं शुश्रूषस्वे”.
ति । (वासुदेवमवलोक्य) वासुभद्र! किं वा भवान् मन्यते ।
वासुभद्रः-नन्वार्य एव प्रमाणमीदृशेषु कर्मसु ।
काञ्चुकीयः -यथा देवावाज्ञापयतः ।
सङ्कर्पणः-भगवन् ! पादपांसुभिः पवित्रीक्रियतां कन्यापुरम् ।
आवामपि निजप्रयोजनाय प्रचलावः।
(निष्कान्ती)
काबुकीयः-(सप्रणामम्) भगवनित इतः ।
धनञ्जयः-बाढम् ।
(उभौ शैलादवतरणं नाटयतः)
धनञ्जयः---(सचिन्त निःश्वस्य स्वगतम्) अहोतुखलु सत्यमाह लोकः
"साधायसां वचसा कामदुघाः शक्तय” इति । तथाहि-
अथ साध्यसिद्यनुगुणं तन्नियोगमवलग्यमानः मुभद्रां दिक्षुः कन्चुकि-
(न)मनुमरन् मध्ये तद्रूपानुसन्धानरमिकतया प्रथमं सकल्पवीजभूत गदमुखाच्छुतं
मुभद्रानामधेयं सिद्धमन्त्रवत् सम्मानयत्नाह -- अहोतुखोल्वत्यादि । अहोतुसल
यथा यथा विचारते, तथा तथा कौतुस्मेवात्राविर्भयति । पूर्व गतानुगतिकवृत्त्या
लोकवाट इत्येव निरपितम् । माधीयमा माधुतराणा विशिष्टलक्षणानाम् । भवती-
त्यामाद वोमवातानि तमिदंगे तहतणनाने च मात् पुण्यम् । तामानां वनसा
मतयः प्रमागः । कामदुपाः यपतुः श्रोनुश्वामीटप्रगविन्यः;
• भरत पुन पमो.

·द्वितीयोऽङ्कः। भ्रमदलिकुललोलापाङ्गमङ्गं मृगाक्ष्याः स्तनविनमितमङ्गस्पर्शमप्रत्यनीकम् । मनसि गिरमुदारां गन्धमघ्रातपूर्व जनयति हि सुभद्राशब्दचिन्तामणिम ॥ ८ ॥ " यस्तु प्रयुक्ते कुशलो विशेपे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले । सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद् दुप्यति चापशब्दैः॥" इत्यादिसमर्थनात् । लोकः इति यदाह तत् सत्यमिति सम्बन्धः । सत्यम् अनुभव- संवादि । तदेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । भ्रमदलिकुलेत्यादि । सुभद्रा- शब्दचिन्तामणिः में मनसि मृगाक्ष्या अझं जनयति होत्यन्वयः । सुभद्राशब्द- चिन्तामणिः सुभद्राशब्दः प्रथमत आप्तमुखाच्छूतः, स एव चिन्तामणिः सिद्ध- मन्त्रविशेषः । सामान्योक्तस्य कामदुघत्वस्य विशेषे स्फुटीकरणाय चिन्तामणि- स्वारोपः । मनसीति आत्मा मनसा संयुज्यते, गन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थनेति मनःपरिग्रहे त्रयसन्निकर्षोऽपेक्षितः । तमनादृत्य शब्दो मृगाक्ष्या अझं जनयति विशिष्टदेवतास्वरूपवत् प्रादुर्भावयति । मृगाक्ष्या इति संज्ञिग्रहण एव चारुत्ववि- शिष्टतया प्रतीतिः । तदनुगुणमझं, न त्वगमात्रं, सङ्कल्पे विशेषसर्वस्वस्फुरणात् । अमदलिकुलवल्लोलापाई मेचकस्यापागकान्तिसन्तानस्य स्फुरणादलिकुलग्रहणम् । लोलत्वेन प्रमदिति । एतदुपलक्षणं भूविलासादीनां 'हेलाकृतः सशृङ्गारो हावो- ऽक्षिभूविलासकृद्' इत्यगजानां गुणानां निर्देशात् । स्तनविनमितं स्तनाभ्यामी- पन्नति प्रापितम् । स्तनोन्नतिरत्र हेतुतया स्फुरति, 'आवर्जिता किश्चिदिव स्तना- भ्याम्' इत्युक्तवत् । एतदुपलक्षणं सर्वाङ्गीणानां गुणानाम् । हिशब्दोऽवधारणे । नात्र मनागपि चक्षुपः प्रवृत्तिमपेक्षते । अङ्गमेवं कल्प्यतां, स्पर्शादिक विना कि फलितमिति चेत् , तदपि सिध्यत्येवेत्याह - स्पर्श तादृशस्याङ्गस्य स्पर्शम् । स्पर्शस्याश्लेषादिरूपत्वेन सर्वागीणवं प्रकाशयितुमाग्रणम्, अन्यथा स्पर्शमित्ये- वालम् । तत्रापि विशेषः अप्रत्यनीकम् अनुपमम् । नेशः स्पोऽनुभूतपूर्वः । अत्र त्वचं नापेक्षते । स्पशोऽपि सङ्कल्प्यतां, मधुरालापश्रवणं वक्तारं विना फ घटेत इति चेत् , तदपि सिध्यतीत्याह-गिरमुदाराम् अमाम्यपदसन्दर्मरूपिणी - - , ·सुभद्राधनञ्जये (ध्यायन् परिक्रामति) काञ्चुकीयः-(सप्रणामम्) भगवन्नग्रतस्ते कुमारीपुरोपान्तवर्ति प्रम- दवनम् । मुहूर्त्तमन विश्रम्यताम् । यावदहमपि चित्रकूटप्रा- सादगतायै भर्तृदारिकायै सुभद्रायै भगवदागमनं निवेद- यामि। (अवलोक्य विचिन्य स्वगतम्) अहोतुखल्ववधानशून्यो- ऽयमस्य दृष्टिपातः । मन्ये महात्मनाम् एतादृशानामा- त्मनि जाग्रता बहिरिन्द्रियाणि निद्रान्ति । (प्रकाशं भगव- निति पूर्वोक्तमेव पठति) धनञ्जयः-(श्रुत्वा) एवमस्तु । काझुकीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । (निष्क्रान्तः) विनयसौजन्यप्रकाशिकां वाचम् । अघातपूर्वम् इतः पूर्व प्राणेन्द्रियाविपयीकृतं लो- फोचरम् । मृगाक्ष्या इति सर्वशेषः । एवमिन्द्रियार्थसम्बन्धमनपेक्ष्य सङ्कल्पपर- म्पराभिरेवानुभवसर्वस्वसिद्धिः । तत्र सुभद्राशब्द एवालम्बनम् । एवमिदानीमेवा- भीष्टप्रसायकत्वादस्याधिक्यम् । अत एव जनयतीत्युक्तम् । अन्येषां स्वर्गादिप्येव कामधुक्त्वम् । एवं स्थिते लोकवादे ममानुभवसंवादो जातः ॥८॥ अवधानशून्यः मनोनुवन्धरहितः । तत्रोपपत्ति फल्पयति- -मन्य इत्यादिना । महात्मनाम् आत्मारामाणाम् । आत्मनि जाग्रताम् आत्मानुसन्धानपरा- णाम् । यहिरिन्द्रियाणि वहिप्करणानि श्रोत्रादीनि । निद्रान्ति स्वविषयग्रहणा- नास्थानि ।। अयोधानं प्रविष्टः 'ऋतुमाल्यालङ्काररित्यादिसूवनीत्या ऋतुविशेष शृङ्गा- मामिन्दि' रा. पा.

·द्वितीयोऽङ्कः। धनञ्जयः-(प्रमदयनप्रवेश रूपयित्वा परितोऽवलोकयन्) अहोतुखलु रम- णीयोऽयमस्य शिशिरात्ययस्य शैशवातिवर्तिनो यौवनोप- क्रमः । कुतः- विश्लिष्यदलमालया प्रविरलैः पृथ्वीरुहामासवै- रन्तबद्धकलङ्या कलिकया प्रस्तूयते मञ्जरी । गायन्तो गलरागमङ्कररसैश्थूतस्य चञ्चुक्षते- इच्योतद्भिः शिशिरोपरोधशिथिलं पुष्णन्ति पुंस्कोकिलाः॥९॥ रशेषतया सकौतुकं वर्णयति - अहोतुखल्वित्यादिना । शिशिरात्ययस्य वस- न्तस्य । अत्ययशब्द ऋतु परितनवाची । शैशवातिवर्तिनः प्रारम्भावस्थातिल. विनः । यौवनोपक्रमो मध्यावस्थासमारम्भः । रमणीयः प्रीतिकरः । शैशवयौवन- शब्दाभ्यामृतुचिह्नानां कालकृतोऽवस्थाविशेषो लक्ष्यते । भोग्यत्वं च फलम् । शैशवातिवर्तिन इत्यनेन अतीतावस्थायाः किञ्चिदनुबन्धः प्रकाशितः । अन्यथा यौवनोपक्रम इत्येवालम् । तथा समर्थयति -पृथ्वीरुहाम् अर्थाद् वासन्तिका- नां फलिकया मञ्जरी प्रस्तूयते, कलिका मञ्जरीत्वेन परिणमतीत्यर्थः । न च विकासपरिपूर्त्या मञ्जरीत्वं प्राप्तम् । न च सङ्कोचदार्थेन मुकुलत्वम् । अत एव प्रस्तूयत इत्युक्तम् । तत्प्रकारमाह विश्लिप्यद्दलमालया विश्लिप्यन्ती, न तु वि- लिप्टा, विभिन्नस्वरूपतया स्फुटीभवन्ती दलपरम्परा यस्याम् । प्रविरलैः स्वल्प- तया विच्छिन्नैः आसवैः मकरन्दैः अन्तर्वद्धकलङ्कया अनुवद्धमञ्जरीत्वचिहया । गा- यन्तः पुंस्कोकिलाः चूतस्याङ्कुररसैः अर्थात् पीतैः शिशिरोपरोधशिथिल शिशिरानु- बद्धतुहिनकणसम्बन्धेन शिथिलम् अपरिस्फुटं गलरागं गलप्रवृत्तं रागानुगुणं नाद पुष्णन्ति । अड्कुररससेवया शुद्धकण्ठत्वेन नादपोपः । रागग्रहण गायफत्वशेष- तया । 'चूताड्कुरास्वादकपायकण्ठ' इत्यादिपु कूजने नादवैशद्यमेवोक्तम् । ‘अड्कुररसस्य सिद्धि प्रतिपादयति- चञ्चुक्षतेहेतोश्चयोतद्भि. क्षरद्भिः । अत्र माना- रम्भा प्रकाशितः । उभाभ्यां कार्याभ्यां वसन्तस्य यौवनोपक्रमः प्रकाशितः ॥९॥ १. 'तथाहि- 'अहो रमणीयो' इति मूलशेशेषु पाठः. . -'स पाठ:.

·सुभद्राधनञ्जये (स्मृत्या) क्षणादक्षिणी मे पाययत्येव निजरूपसुधारसं सु- भद्रा । यत् पुनरपरमर्थान्तरं, यदि तदप्यस्यां पुरि समा- सादयेयम् , अहमस्मि पुरस्सरः पुण्यकृताम् । (नेपथ्ये) (क) हळा छप्पदिए! छप्पदिए! धनञ्जयः—(कर्णं दत्त्वा)अस्मिन् माधवीलतागृहे तन्त्रीस्वनसंवादी कलमधुरो ध्वनिः श्रूयते । उपसृत्योपलक्षयामि । (उपसत्य स्थितः) (ततः प्रविशति कामयमानावस्था सुभद्रा चेटी च) सुभद्रा-(क) हळा छप्पदिए! छप्पदिए!। (क) सखि ! पट्पदिक ! पट्पदिके!] क्षणादित्यादि । निष्प्रतिवन्धतया झटित्येव अक्षिणी मे सफलजन्मनी नि- जरूपमेव मुधारसं पाययत्येव । नात्रोपायान्वेषणप्रयासः । यत् पुनरिति । अप- रमर्थान्तरम् अतिलोभनीयतया अपरिच्छेद्यचारुतया चार्थान्तरं पदार्थान्तरमित्येव वक्तुं शक्यम् । योपिदित्यादिकथने तुच्छत्वं भवेत् । अस्यां पुरि अन्यत्र परि- भ्रमेण विना प्रामुयां यदि, अहं पुण्यकृतां पुरस्सरः । अनेकजन्मोपार्जितसुकृतस- श्चयानामेव युगपदेवं स्त्रीरत्नद्वयलाभो घटत इति तथोक्तम् । अत्र रतिपरिपोपार्थ- मेकस्यैवालम्बनय द्विधा सङ्कल्पनं, पश्चादेकीभावनिश्चयेन निरतिशयानन्दकरत्व च प्रकाशयिप्यते ॥ अथ मुभद्रायाः प्रथम गुणश्रवणेनार्जुन प्रति जातानुरागायाः पुनर्भूत. सम्भमे तमेवान्यथा परिकल्प्य द्विशासतया प्रवृद्धरतेरभिलापोचितम्मृतिविपादो- न्मादादिभावविवशायाः प्रवेशः प्रतिपाद्यते । तत्र चित्तववश्येन निकटवर्तिनीमपि चेटीं यदृच्छयैवाट्यतिहला पद्पदिके इति ॥ आदानस्प वक्तव्यशेपतया तश्रवणात् पुनःपुनराधानाथ तस्याः शा।

·द्वितीयोऽङ्कः। ५७ चेटी-(क) भट्टिदारिए! पुन्वं पि अहं सदाविदह्मि, ण किञ्चि भणि- अि पुणो वि सद्दावीए । किं विअ एवं। सुभद्रा-(ख) हळा! किं मए सदाविदासि । चेटी-(आत्मगतम्) (ग) को विअ एसो संमोहो भट्टिदारिआए। तदो भूद*सम्भमादो आरहिअ अण्णादिसी विअ एसा । पुच्छि- संणं। (प्रकाशम्) आम, सदाविदमि । कि पुणवत्तुकामासि । (क) भर्तृदारिके ! पूर्वमप्यह शब्दापितास्मि, न किञ्चिद् भणित्वा पुनरपि श- ब्दाप्ये | किमिवैतत् । (ख) सखि ! किं मया शब्दापितासि । (ग) क इवैप समोहो भर्तृदारिकाया । ततो भूतसभ्रमादारभ्यान्यादृशीपा । प्र क्ष्याम्येनाम् । आम, शब्दापितास्मि । किं पुनर्वक्तुकामास । ता प्रकाशयति-भर्तदारिके इत्यादिना । पूर्वमपि, न त्विदानीमेव । न किञ्चिद् भणित्वा आहानेनाभिमुख्य सम्पाद्य वक्तव्य बोध्यते सर्वत्र, तद् विना पुन, पुन- राहान क्रियते, किमर्थमिति प्रश्न ॥ तत्र पूर्वोक्तमप्यनिरूपयन्ती पृच्छति-कि मया शब्दापिता आहूता। अह न स्मरामि ॥ इत्युक्ते चेटी विमृशति-क इवैप सम्मोहः चित्तव्याक्षेप फिन्निमित्त । ततो भूतसम्भ्रमात् तस्माद् भूतार्पणनिमित्तात् सम्भ्रमादारभ्य । न तस्मात् पूर्वमेव इष्टम् । अन्यादृशी आकारेण वचनेन तदुन्नीतया मनोवृत्त्या चान्यथा- भूतेवेत्यर्थ । तत् प्रक्ष्यामि । एतनिमित्त श्रुत्वा परिहारोपायश्चिन्तनीय । तद्गो- पित निमित्त निर्बन्धेन प्रकाशयामि । तदनूद्य व्याक्षेप प्रकाशयतु चेटी पृच्छ- ति-किं पुनर्वक्तुकामासीति । वक्तुकामासीति निश्चय , अन्यथा कथमाहान घटते॥ 'सक्षम् ' क ग पाठ . '' इति मूलकोरापाठ. • 'सम्मदादो' इति मूयोरापाट ·सुभद्राधनञ्जये सुभद्रा--- (क) हळा ! सुमरिअ कहइरसं । (प्यायति) धनञ्जयः---कथमन्योन्यान्वयशून्यान्यस्या वचांसि । नूनमनया मन्मथशरशरव्यतामुपगतया भवितव्यम् । भवतु तावदे- नां निर्वर्ण्य निर्णेष्यामि । (लतावलयान्तरेणावलोक्य सह सरो- मोद्गम च) अये स एवायमनिर्णीताकरो मणिः, यदुपलम्भे वयमनाशंसवः संवृत्ताः । (विचिन्त्य) दुर्विभाव्या दैवगत- यः । कुतः (क) ससि! स्मृत्वा कथयिष्यामि। अन्यथा . इति निर्बन्धे विमृशति । स्मृत्वा कथयिष्यामीति । प्रथमं वक्त यस्य परिकल्पन, तद्बोधनायाहान, पुनस्तद्वोधनमिति क्रमे आदानानन्तरं वक्तव्यं विस्मृ- तमिति स्मृत्वा कथयिष्यामीत्युक्तम् ॥ अन्योन्यान्वयशून्यानि उन्मत्तप्रलपितवत् परस्परसम्बन्धरहितानि । नूनमनयेत्यादि । नूनमिति वितर्के । मन्मथशरशरव्यतामुपगतयेति, कथमेवं व्याक्षेपो घटते । निर्वर्ण्य निर्णेप्यामीति । वचनानुसारी चेदाकार इदमेव निमित्तमिति निश्चेत्तु शक्यमिति लतावलयान्तरेणावलोकने पूर्वम् 'अपर्यवसित एव समाच्छिन्नोऽयममृतपानोत्सव' इत्युक्त्या पूर्व प्रकाशितस्यार्धविच्छिन्नस्यौत्सु- क्यस्य पुन प्रतिसन्धानेन रोमाञ्चाद्यनुभावोल्लासितरसभावः सहर्षमाह-अये इत्या- दि । अनिर्णीताकरः अनिश्चितप्रभवः । मणित्वाध्यवसायशेपतया आकरप्रणम् । यदुपलम्भे यत्स्वरूपज्ञाने लाभे च मनाशसवः पौरुषाविषयत्वेन विशीर्णेच्छा इत्यर्थः । अत एव दैवमेव प्रमाणमिति दैवेन साध्यत्वं परिकल्पितम् । दुर्विभा- च्या अनेनेदामिति दुर्विज्ञेयस्वरूपा. दैवगतयः दैवस्याभीष्टसचटनविघटनादिपु प्रवृत्तिप्रकारा. । पूर्व सुभद्रालाभस्यौचित्यमवलम्व्य पुरी प्रति गमनं, तत्र मध्य भूतकरपरिभ्रष्टायास्तन्व्या उपभोगयोग्यतया समीपदर्शन, झटित्येव तिरो- धानेनालभ्यत्व जात, पुनस्तदलाभेन खेदमवलम्बमानोऽप्यनुपायतया निराशः पूर्व- प्रस्तुत प्रति प्रवृत्तोऽह पुनरपि तल्लाभात् प्रागेवालभ्यतया निश्चिता भूतकरपरित्रा- तामेव निरर्गलदर्शनान्नयनयो रूपामृतपानपूरणाय प्राप्तवानस्मीति प्रस्तुतमर्थम्प- ·द्वितीयोऽकः ५९ यत्र प्रत्यासीदत् पथि कमलिनी मानसाय प्रयात- स्तत्रापश्यत् पुनरतिपयःपूरदूरावगाढाम् । भ्रान्त्वा मोहान्न तदुपगतो मानसं राजहंस- स्तामेवाम्भोविगमसुभगामेप भूयोऽभ्युपैति ॥१०॥ स्तुतेन राजहंसवृत्तान्तेन प्रकाशयति-प्रत्यासीददित्यादिना । मानसाय प्रयातो राज- हंसः पथि कमलिनी प्रत्यासीदत् । मानसाय मानस प्राप्तिकर्मतयाङ्गीकृत्य । 'गत्य- र्थकर्मणि' (२-३-१२) चतुर्थी । प्रयातः यातुमुपक्रान्तः । राजहस इत्यनेन स्वतो मानसावासयोग्यत्वात् तद्गमनं प्रति सापेक्षत्वं प्रकाश्यते । पथि कमलिनी प्रत्यासीददित्यनेन ग्राम गच्छन् वृक्षमूलान्युपसर्पतीतिवदन्तरा सिद्धत्वेऽप्यौ- स्सुक्ययोग्यत्व पद्मिनीमित्यनेन प्रकाश्यते । प्रत्यासीदत् साम्मुख्येनाजगाम । लभ्यत्ववुद्ध्येति शेप. । अत कमलिनीशब्देन कमलमानं विवक्षितम् । 'नलि. न्या इव तन्वगयाः' इत्यादौ आकरे 'महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता' इत्यादौ कमलमात्रे च प्रयोगो दृष्टः तत्रापश्यत् पुनरिति । प्राप्तवान् तत्रैव, पुनः उत्तरक्षणमेव | अतिपयःपूरदूरावगाढामपश्यत् अति- शयिते पय.पूरे एततिरोधानसमर्थे, अत एव दूरावगाढा भृशनिमग्ना पुनरलभ्य- त्वबुद्धिजननीम् अपश्यत् ज्ञातवान् । अनेनान्तरा सिद्धाया अपि तस्या अलाभेन खेदो व्यज्यते । मोहाद् प्रान्त्वेति । अत्रापि पुनरित्यनुपज्यते । मोहाद् वैचि- त्यात् प्रस्तुतालाभेन एतत्तिरोधानेन च विवश उभयलिप्सया परिभ्रम्य तद् मा- नसं नोपगतः । तत् प्रकृतम् । मानसमिति पुनर्निर्देशस्तस्य प्रथमप्राप्त्यौचित्यप्र- काशनाय । अथवा मानसं मनोगतं प्राप्यतया, तदनुपगतः भूयोऽपि तामेवाभ्यु- पैति तामेवान्तरा दृष्टां कमलिनीम् । अम्भोविगमसुभगा पूर्व तिरोधायकम्याम्म- सो निगमेन निष्प्रतिबन्धं दर्शनीयाम् , अत एव हृद्यतमा पूर्व तिरोधानमात्रेण दौर्भाग्यं शङ्कितं, तदभावात् सुभगामित्युक्तम्। भूय. पुनरपि । प्रथम प्रस्तुत प्रति प्रवृत्तिः, मध्येऽन्यत्र लिप्सया (ता? यात,) पुनस्तद्विरोधेन प्रकृतं प्रति प्रयासः, तदलाभेन पुनरपि मध्येऽलभ्यत्वेन कल्पितमेव प्रामोति । अत्र तदनुपगत इत्यनूद्याभ्युपैतीति विधेयतया योजनम् । एप इति तृतीयवास्यादौ । अत्र पूर्व निरूपितम्यालामः, अनिरूपितम्य झटिति दर्शन, पुनम्तिरोधानं, पुन. प्रकृत- सिद्धः मागेवान्तरालिकस्य दर्शन मिति देवतमेव । अतो दुर्विभाव्या इत्युक्तम् । सारूप्येणेयमप्रस्तुतप्रशंसा ॥ १०॥ , ·. E सुभद्राधनाये चेटी-(क) भट्टिदारिए! किं सुमरिअं। सुभद्रा-(सनिर्वेदं स्वगतम्) (ख) पत्थगआणुराअं मम हिअ अ- ण्णहिँ पि पुरुसे ओदरइत्ति सहीणं पि कहं आचक्खी- अदि। ता एव्वं कहइस्सं । (प्रकाशम्) हळा ! पमहब- न्दिग्गहणसंभूदा भीदी अज्ज वि मंण मुञ्चदि। तण्णि- मित्ता एसा अस्सत्थदा । चेटी-- (ग) भट्टिदारिए! ण सक्का छप्पदिआ एव्वं वञ्चेदुं । एदं। दाव भणाहि, रम्मेसु विमुहदा, अङ्गेसु, पण्डुहावो, अपरिहीयमाणसोहा, परिक्खीणदत्ति एवं पि किं (क) भर्तृदारिके ! कि स्मृतम् । (ख) पार्थगतानुरागं मम हृदयमन्यस्मिन्नपि पुरुपेऽवतरतीति सखीनामपि कथ- माख्यायते । तदेव कथयिष्यामि । सखि! प्रमथबन्दिग्रहणसभूता भीतिरद्या- पि मां न मुञ्चति । तन्निमित्तैपास्वस्थता । (ग) भर्तृदारिके! न शक्या पट्पदिकैव वञ्चयितुम् । एतत् तावद् भण । रम्येषु किं स्मृतमिति ‘स्मृत्वा कथयिष्यामीति पूर्वोक्तमनुसन्धत्ते । तस्या हृद- यरहस्यं प्रकाशयितु चेट्या निर्बन्धः ॥ . पार्थगतानुरागमिति उचितस्थानसाभिलापम् । अन्यस्मिन्नपि पुरुषेऽवत- रति सानुरागं भवतीति सखीनामपि प्राणनिर्विशेषाणामपि कथमाख्यायते, अतीव कलकरूपत्वात् । तद् अम्वस्थतानिमित्तमन्यथा योजयामीति प्रकाशोक्तिः । प्रमथवन्दिग्रहणमम्भूता प्रमथस्य वन्दिवद् ग्रहणेन बलादाकणेन सम्भूता भीति- रिति भीतः प्राबल्यं गम्यते । अत एवाद्यापि न मुञ्चति कालान्तरेऽपि न शा- म्यति, एतदेवास्वस्थताया निमित्तम् ।। इत्याच्छादनमसहमाना चेटी प्रतिक्षिपति - भर्तृदारिके! इत्यादि। भर्तृ- दारिके इति साम्मुख्येन कथयति । पट्पदिकैवं वञ्चयितुं न शक्या । उक्त- १. 'सक्षम्' क.ख पाठ २. 'परिग्गहेण' क पाट: प'च' मूलकोशपादः ·द्वितीयोऽ भीदीए होइ । किं एदिणा । एत्तिअं काळं तुह हिअअणिव्विसेसा भविअ अज्ज एदस्स दुःखसंविभाअस्स अभाअणं अहं इदो वरं ण जीविअसुहाणि अणुभविस्स। (उत्तिष्ठति) धनञ्जयः-(सप्रत्याशम्) सत्यमाह षट्पदिका। अत्रान्तरे किन्नु खलु प्रतिवचनमस्याः। सुभद्रा-(ससंभ्रम तस्या हस्तमवलम्व्य सास्त्रगद्गदम्) (क)हळा! मा साहसं विमुखता, अङ्गेषु पाण्डुभावः, अपरिहीयमाणशोभा, परिक्षणितेत्येतदपि किं भीत्या भवति । किमेतेन । एतावन्तं काल तब हृदयनिर्विशेषा भूल्लाथैतस्य दुःखसंविभागस्याभाजनमहमितः पर न जीवितसुखान्यनुभविष्यामि । (क) साख! मा साहास कुरु। एतच्छ्रुत्वा त्वमेव मा परित्यक्ष्यसि । तच्छृण्वेतत् । ग्राहिण्योऽन्याः पामर्यो वच्च्यन्ता, नित्यपरिचिता विशेषज्ञाहं न वञ्चनीयेति प्रका- शयितुं पट्पदिकेत्युक्तिः । अहमित्युक्ते तथा न प्रतीतिः । एतत् तावत् कथय । अस्वस्थताया निमित्तं भयं भवतु । रम्येषु विमुखता, चन्द्रचन्दनवीणावेणुप्रभृतिपु पूर्वमभीष्टेषु वैराग्यम् , अङ्गेपु पाण्डुत्वम् , अपरिहीयमाणशोभा परिक्षीणता प्रति. क्षणं कार्ये सत्यपि उल्लिखितमणिवत् कान्तिरून्मिपत्येव इत्येतानि भीत्या भव- न्ति किं, नैवेत्यर्थः । किमेतेनेति । अनेन प्रश्न निरुत्तरेण किं फलम् । इयन्तं कालम् अतिशैशवादारभ्य । हृदयनिर्विशेपा विसम्भसर्वस्वपात्रभूता । इदानी दुःखसंविभागस्य सुखसविभाग मम नापेक्षा, तत् स्वयमनुभवतु, केनापि निमिपेन दुःखमनुसूयते, तद् निमितकथनेन मयि साकामिक तव सोढव्य भवतीति मम निर्बन्धः । तत्र तव न विश्वासः । अतो जीवितमुखे मम नापेक्षा । तव स्नेहामाये येन केन प्रकारेण प्राणांस्त्यश्यामीत्युत्थानं रहम्यप्रकाशनाय ।। एवमनयोः संवादे नायकस्य वितर्फः ॥ तदसहमाना नायिकाह- मा साहसं कुरु मरणोद्योगं मा कृथाः । एत- च्छ्रुत्वा त्वमेव मां परित्यक्ष्यसीति युक्तरूपं निमित्तमिति प्रकाशितम् । अत्र विरुद्धैरविरुद्धैश्च व्यभिचारिभि यकस्य रतिपरिपोपार्थमेवमितिवृत्तनिवन्धनम् ।। । - ·सुभद्राधनाये । करेहि । एदं सुणिअ तुम एव्व मं परिच्चइस्ससि । ता सु- णाहि एदं। चेटी- (क) अणुगहिदमि । (तया सहोपविशति) धनञ्जयः-(सवितर्कम्) किन्नु खल्वेतत् परिणस्यति । सुभद्रा--(ख) हळा! जम्मदप्पहुदि कण्णगोअरंगदेहि पत्थपरक्क- मेहि असाहारणपरिग्गहि मे हिअअं अण्णस्स वि साहारणं करन्तेण मअणहदएण पण्णइत्थिआणं पदवि आरोविअलि ।। धनञ्जयः---(सोद्वेगम्) धिर धिग्, विरुद्धशाले! (क) अनुगृहीतास्मि । (ख) सखि! जन्मतः प्रभृति कर्णगोचरगतैः पार्थपराक्रमैरसाधारणपरिगृहीतं मे हृदयमन्यस्यापि साधारण कुर्वता मदनहतकेन एण्यस्त्रीणां पदवीमारोपि- . तास्मि । जन्मतः प्रभृतीत्यादिना पराक्रमादीनां पार्थगुणानां चित्तवशीकरणे सा- मध्य प्रकाश्यते । जन्मतः प्रभृति, म त्विदानीमेव । यदा बोधोऽङ्कुरितस्तदारभ्य कर्णगोचरगतैः पराक्रमनैरन्तर्यात् तदा तदा तेन तेन कर्णामृतीकृतैः पार्थपराक्रमः पराक्रमादिमिर्गुणैः । आद्यर्थे बहुवचनम् । 'सप्तमी शौण्डैरि' (२.१.४०)त्यादिवत् । असाधारणपरिगृहीतम् इदमस्माकमेवास्तु नान्यसाधारणमिति गुणैस्तस्मिन्नेवाभिनि- विष्टमित्यर्थः । अन्यस्यापीति सामान्यकथनं विशेषकथने लजया । तत एव नाय- कस्य वैराग्योदय । मदनहतकेनेति अनुचितप्रेरणेन कुरसनीयत्वं प्रकाशितम् । आ- रोपितास्मीत्यनेनानिवर्तनीयत्वं च सूचितम् ।। धिर धिगित्यादि । अत्रान्तरे नायकस्य पुंश्चलीत्वबुद्ध्या रतिविरुद्धो नि- बेदभावस्ततो निवर्तनोपक्रमपर्यन्तं प्रकाशितः । वीप्सया कथन घेराग्यातिशयद्यो- तरम् । तत्र हेतुं प्रकाशयति-विरुद्धशीले इति । शीलं स्वमावः तस्य धर्मविरुद्ध:

·द्वितीयोऽ: निष्यन्दमानविनयैरतिसौम्यकान्तः प्रख्यापयद्भिरभिजातिममीभिरङ्गैः । चारित्रलक्षणजुषः प्रतिपूरुपं ते चेतश्चलच्चलयति प्रसभं मनो मे ॥११॥ अलमनया स्वकुलकलङ्कभूतया। तदमुतः स्थानादन्यत्र प्रतीक्षिप्ये सुभद्रान्वेपिणं कञ्चकिनम् । (प्रस्थातुमिच्छति) चेटी-(सकौतुकम्) (क) भट्टिदारिए! को णु खु सो पुरुसो । सुभद्रा--(ख) जेण अहं भूदहत्थादो परिरक्खिदह्मि । (क) भर्तृदारिके! को नु खल स पुरुषः । (ख) येनाह भूतहस्तात् परिरक्षितास्मि । त्वमाकृतिविरुद्धत्व वा विरोधः । तत्फलमाह -निष्यन्दमानेत्यादि । निप्यन्दमानः अविच्छिन्नमतिस्फुट प्रकाशमानः विनय येषु, यतः अतिसौम्यकान्तै. अत्यन्तानु- ल्यणैः कान्तिमद्भिश्च । अत एवाभिजाति प्रख्यापयद्भिः अभिजातिरमिजन्म, कुलीनेयमिति बुद्धिमापादयद्भिरित्यर्थः । अमीभिरिति । कियद्वर्ण्यते एपां लक्ष. गसामग्रयम् , अनुभवगम्यमेवेत्यर्थः। चारित वृत्तशुद्धिः, अङ्गेपु प्रकाशमानपरिपूर्ण- चारित्रलक्षणाया इत्यर्थः । एतद् मनसः प्रवृत्तिहेतुः । प्रतिपूरपं चलत् ते चेतः मे मनः प्रसम चलयति झटिति निवर्तयति । अङ्गचातुर्यमनादृत्येति शेषः । अन चेतसः प्रतिपुरुपचलनं मनोनिवर्तनहेतुः । अत्र चेतो मनश्चलयतीति प्रयोजकत्व- कथनेन सजातीयलेहेन ममैव कलको जातस्त्व निष्फल निवर्तम्व पुंश्चलीमेनां विसृज्येति निवर्तयतीवेत्युत्प्रेक्ष्यते ।। ११ ।। अमुत स्थानादन्यति चैतत्सन्निधो स्थातुमपि न युक्तम् । अतः फालप्रताक्षणमप्यन्यत्रैवेति प्रस्थानोधमेन निदस्य प्रकर्षः प्रकाशितः ॥ अनुचितश्यणेऽपि सर्वथा निगृह स्पष्टीमयतु । पुनपभ्यनिरूपणामिति वृया नेव्याः समौतुक प्रभा-कास पुरुप इति ।।

·१४ सुभद्राधनाये धनञ्जयः--(सहर्षम् ) दिष्ट्या सोऽयमेव किलैको जनः पुरुषद्वय- भ्रमहेतुरस्याः । मम खलु- इमौ कौँ कौँ श्रुतिसुखनिविटेशगिरा- वमू दृष्टी दृष्टी सपदि परिपीताकृतिसुधे । अमून्यकान्यङ्गान्यवशमपतद् येषु गगना- दिदं चित्तं चित्तं वहति यदिमां वामनयनाम् ॥१२॥ (विचिन्त्य) यदवशिष्टमिदानीमस्याः प्रभवसमागमोपायौ चिन्तनीयावित्यत्रं कृत्ये सहायः स कौण्डिन्यश्विरयति । (नेपथ्ये) (क) अब्बह्मण्णं अब्बह्मण्णं । धनञ्जयः-(कर्ण दत्त्वा)कथं कौण्डिन्यः फूत्कुरुते । किन्नु खल्वस्य व्यसनमापतितम् । सुभद्रा-(ससम्भ्रमम् ) (ख) को णु खु बह्मणं पीडेइ । (क) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । (ख) को नु खलु ब्राह्मण पीडयात । भूतहस्ताद् रक्षितेति विशेषश्रवणे आत्मविषयत्व निश्चित्य निर्वेदमाक्रम्य रतिपरिपोपजनकं हर्षातिशयमवलम्बमान आत्मनः श्लाघ्यत्वं समर्थयति-मम खल्वित्यादिना । ममैव, नान्येषामेवमिन्द्रियसाफल्यम् । अत्र द्वितीयकर्णादि- शब्दाः सरसमधुरचतुरानुकूलशब्दश्रवणादिपात्रताविशेषसङ्क्रमितवाच्याः । हेतु- गर्भविशेषणेस्तत्स्फुटीकरण कृत 'रइकिरणाणुग्गहिआ' इत्यादिवत् ॥ १२ ॥ अस्याः प्रभवसमागमोपायौ चिन्तनीयाविति यदवशिष्टम् , अत्र कृत्ये अस्मिन् कृत्ये कर्तव्ये इति सम्बन्धः ।। १. 'मुसमुक.सा पाठ. २. 'मन कृस. पाठ.. ३. 'आकर्य' स. पाठ .

·द्वितीयोऽ चेटी-(विलोक्य) (क) भट्टिदारिए! एसा कप्पळंदिआ उत्तरीयवास- पीडिअगळं णवबद्धं विअ वणवाणरं ईदो तदो ओळ- म्बन्त अणिच्छन्तं के पि बह्मणं आकड्ढअन्ती इदो एव्य आअच्छा। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो विदूषकश्चेटी च) विदूषकः-() अब्बह्मण्णं अव्बह्मण्णं । चेटी-(ग) एहि दुबह्मण! । (बलादाकर्षति) धनञ्जयः-- हन्त पतितोऽयमीश्यामपंदि वयस्यः। किमत्र प्र- तिविधेयम् । अथवा धर्मोपरोधभयादियमेव साध्वी परि- पालयिष्यति। सुभद्रा-(सरोष) (घ) हळा ! कीस सव्वदसाअं पूअणीआणं बह्म- णाणं सरीरोवरोहं करेसि । (क) भर्तृदारिक! एपा कल्पलतिकोत्तरीयवासःपीटितगल गवबद्धमिव बनवानरमि- तस्ततोऽवलम्बमानमनिच्छन्त कमपि ब्राह्मणमाकर्यन्तीत एवागच्छति । (ख) अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् । (ग) एहि दुष्टब्राह्मण!। (घ) सखि! कस्मात् सईदशायां पूजनीयानां ब्राह्मणानां शरीरोपरोधं करोमि । सव्वदसायं पूअणीआणमिति । सर्वदशायाम् अपराधेऽप्यनपराधेऽपि । पूजनीयानामिति जात्यपेक्षया बहुवचनम् । न त्वस्यैकस्यैव, ब्राह्मणानां सर्वेषामपि पूजनीयत्वमेव । तत् कथं शरीरोपरोधः क्रियते ॥ १. 'क्य) एसा' क. स पाठः. २. 'एद रद च ओ' फ. पारः ३. 'पटुअरा ग. पाठः. ४. 'पूर्वोकमेव पठति।' रा. पाठः 'हव!' रा. ग. पाट. सुभद्रा---(सरोप) हळा! कीरा सम्वदशाभ अभीआण या सरीरोगरोह फरेगि । ' ७. 'ति । (मुभवा-हटा क्रीम इलादि पूर्ववत् पठनि) कल्प' क. रा. पाठः ५ क.स.पाठ... .

·सुभद्राधनञ्जये कल्पलतिका--(फ) पेसीददु पसीददु भट्टिदारिआ । इक्कणो ए- सो, ण बह्मणो। सुभद्रा--(ख) हळा! किं णेण चोरिअं। कल्पलतिका-(ग) भट्टिदारिए! इदंणेण चोरिअं। (तस्य कर्पटादा- दाय गात्रकां दर्शयति) विदूषकः-(आत्मगतम्) (घ) अहो विहिणो पहावो, जो अहं कुम्भी- ळोत्ति सद्दमत्तं सुणिअ भऐण मरणसंसए बत्तामि, सो एव्य दाणि अहं कुंभीळोणाम संवुत्तो। (प्रत्यक्ष कृपणम्) भो- दि अदिबह्मण्णसीळे! मम विवअणं सुणिअ पञ्चा अ- क्खीणि मे अवहरिअव्वाणि । सुभद्रा--(सस्मितम् ) (ड) बह्मण! अच्छउ अक्खिवत्ता। कहहि ज- हवुत्तं । (क) प्रसीदतु प्रसीदतु भर्तृदारिका । चौर एपः, न ब्राह्मणः । (ख) सखि ! किमनेन चोरितम् । (ग) भर्तृदारिके! इदमनेन चोरितम् । (घ) अहो विधेः प्रभावः, योऽह कुम्भील इति शब्दमात्रं श्रुत्वा भयेन मरणसं- शये वर्ते, स एवेदानीमह कुम्भीलो नाम संवृत्तः । भवति अतिब्रह्मण्यशीले! ममापि वचनं श्रुत्वा पश्चादक्षिणी मेऽपहर्तव्ये । (ङ) ब्राह्मण! आस्तामक्षिवार्ता । कथय यथावृत्तम् । तत्राह - इक्कणो एसो । इक्कणो इति देशीपदम् । चोर इत्यर्थः । न ब्राह्मण इति ब्राह्मण्यं चौर्येण निनुतमिति भावः ।। कुम्भील इति तस्करपर्यायः । 'कुम्भीलस्तस्करेऽपि चेति वचनात् ।। अच्छउ अक्खिवत्ता आस्तामक्षिवारी ॥ १. भिहिदारए इ'ख, पाठ.. २. 'ए उण'फ. पाठः. 'चिठ्ठदु दाव अ' ख. 'छिनउ भ' ग. पाठः, ३. 'हिचयि अ.क. .

·द्वितीयोऽङ्कः। ६७ विदूषकः-(सहर्षम् ) (क) भोदि! वअणं विणा कहं कहइस्सं । सुभद्रा-(ख) कहं वअणं विणति । विदूषकः-(ग) मुहसिरावेहवज्जेण विअ एदाए दिढबद्धगळस्स मे कहं वअणणिग्गमो। सुभद्रा--(सस्मितम् ) (घ) बह्मण! किं अबद्धादो गळादो णिग्ग. दाणि एदाणि अक्खराणि । (कल्पलतिकामवलोक्य) हळा! मुञ्च णं। कल्पलतिका- (ङ) जं भट्टिदारिआ आणवेदि। (मुञ्चति) धनञ्जयः-(सहर्षम्) दिष्ट्या मुक्तः कौण्डिन्यः । अहो रूपानुरूप- मस्याश्चेष्टितम् । षट्पदिका---(जनान्तिकम् ) (च) कप्पळदिए ! एदेण बह्मणेण एको काभो उवणओ, जं पञ्चसरपरिपीडिआ एसा एदस्स अ- संबद्धप्पळावेहि किञ्चि रसन्तरे ओदिण्णा । कल्पलतिका-(छ) सुछ तुए अवहारिअं । ३ (क) भवति। वचनं विना कथ कथयिष्यामि । (ख) कथं वचन विनेति। (ग) मुखसिरावेधवजेणेवैतया दृढबद्धगलस्य मे कथ वचननिर्गमः । (घ) ब्राह्मण! किमबद्धाद्गलानिर्गतान्येतान्यक्षराणि । सखि! मुञ्चैनम् । (6) यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । (च) कल्पलतिके! एतेन ब्राह्मणेनैको लाभ उपनतः, यत् पञ्चशरपरिपीडितैपा एतस्यासम्बद्धप्रलापैः किञ्चिद् रसान्तरेऽवतीर्णा । (छ) सुठु त्वयावधारितम् । •१. 'य:-दि' क. स. पाठः, २. 'हो'स.ग. पाठ. ३. 'दो' ग, पाठ - ·। सुभद्राधनञ्जये विदूषकः -- (कण्ठ संवादयन्) (क) सुणादु अत्तहोदी । अहं तित्थ- जेत्ताकामुअरस कस्स वि परमहंसरस जोअसम्भार- वाहओ वडुओ। सो अहं हिज्जो पहासतित्थणिअडतवो- वणे भिक्खं अडन्तो समावृत्तिअ एदं देक्खिअ गेलिअ आअदोमि । अज्ज उण एदरिंस णअरे तं भअवन्तं अण्णे- सअन्तो एदाए हत्थे पडिदोसि । अदो वरं अत्तहोदी एव्व पमाणं सुभद्रा--(ख) जुज्जइ । (विदूपकमपवार्य) कप्पळदिए! जाणिदो गत्तिआए आगमो । सो दाणिं कहिं । कल्पलतिका-(ग) भट्टिदारिएँ! दाणिं मए ण सो दिट्ठो । सुभद्रा- (स्वगतम् ) (घ) कहिं णु खु सो गओ भवे । (क) शृणोत्यत्रभवती । अहं तीर्थयात्राकामुकस्य कस्यापि परमहसस्य योगसम्भा- रवाहको वदुकः । सोऽह ह्यः प्रभासतीर्थनिकटतपोवने भिक्षामटन् समावृत्यैतद् दृष्ट्वा गृहीत्वागतोऽस्मि । अद्यं पुनरेतस्मिन् नगरे तं भगवन्तमन्विष्यन् एतस्या हस्ते पतितोऽस्मि । अतः परमत्रभवत्येव प्रमाणम् । (ख) युज्यते । कल्पलतिके! ज्ञातो गात्रिकाया आगमः । स इदानी क । (ग) भर्तृदारिके! इदानी मया न स दृष्ट. । (घ) क नु खलु स गतो भवेत् । जाणिदो गत्तिआए आगमो । स इदानी केति । उभयार्थ पूर्वमस्या वि- सर्जनम् । तत्र गात्रिकावृत्तान्तः सिद्धः । मूतहस्ताद् रक्षितारमुद्दिश्य रहसि प्रकान्तत्वेन स इति निर्देशः ॥ १. 'ह'स. ग पाठ. २. 'अ'ग पाठः. मए मो' ग. पाठ. ५. 'दा-क' ग पाठः, ३. 'दो । अ' ग. पाठः, ४. 'ए। ग - 1 ·द्वितीयोऽङ्गः । धनञ्जयः--कथं स इति । पट्पदिका-(क) भट्टिदारिए! को अण्णेसिओ पुरुसो । सुभद्रा-(निःश्वस्य) (ख) जेणे अहं भूदहत्थादो परिरक्खिदा । धनञ्जयः-- (सप्रमोदम्) क्षणादहं दुःखगर्ने पतितोत्तीर्णः । (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-- भर्तृदारिके सुभद्रे! आहतुस्त्वां भ्रातरौ सङ्कर्षण वासुदेवौ। धनञ्जयः- (सप्रमोदं सपुलकोद्गम च) भगवन् ! विधे! इयन्तं काल मपकुर्वन्नपि मम- (क) भर्तृदारिके! कोऽन्विष्टः पुरुप. । (ख) येनाह भूतहस्तात् परिरक्षिता । निकटवर्तितया तच्छुत्वा कोऽयमन्विप्यत इति नायकस्य विपादः-कर स इति । अनुभूतपूर्व प्रक्रान्तं वा प्रति प्रश्नः कथं घटते इति भावान्तरोद्भाव नम् । पुनः प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां रतिपरिपोपः ।। कोऽन्विष्टः पुरुष इति प्रश्नः ।। येनाहं भूतहस्तात् परिरक्षितेत्युत्तरकथनम् ।। तच्छ्रुत्वान्यथाप्रमेणापि स्वयमेव परिगृहीत इति नायकस्य प्रहर्षः । विद पफमपवार्यैतद्वचनं नाट्यधर्मिन्यायेन ॥ अथ व्यभिचारिपरम्परया परिपोपं गतस्य नायकरतिभावस्य भेदनमापन नेन परकाष्ठां प्रकाशयितु सुभद्राहानपुरस्सर कञ्चुकिप्रवेशः ॥ अथ भेदभ्रम निरस्य सुभद्रां प्रति निविष्टचित्तो दैवानुवर्त्तनेन कृतार्थ काशयति भगवन् विधे! इत्यादिना । इयन्तं कालमपकुर्वन्नपीति । प्रमे १. 'जो पुज्य मए कहिदो भूदहत्थादो म परिरक्खिदत्ति' इति मूलकोशपाठ..

·सुभद्राधनञ्जये
तां प्रियां प्रमथपाणिपीडितां
पीवरस्तननिबद्धवेपथुम् ।
मुक्तमत्सरमिमां च माधवी-
मेकयन्नुपगतोऽसि बन्धुताम् ॥ १३ ॥
विदूषकः - (स्वगतम्) (क) दिआि एसा सुहद्दा । थाणे खु
वअस्सरस अहिणिवेसो।
सुभद्रा-- (सबहुमानम्) (ख) अय्य! किं अय्यहि आणत्वं ।
काञ्चुकीयः-भर्तृदारिके! एवमिव ।
सुभद्रा--- (सबहुमानम्) (ग) कहिं पुण दे भअवन्तो।
काञ्चुकीयः- एष प्रवेशयामि । (परिक्रामति)
धनञ्जयः---असौ मामन्वेष्टुमायाति । तद् यथास्थाने तिष्ठामि।
(क) दिष्टयैषा सुभद्रा । स्थाने खलु वयस्यस्याभिनिवेशः ।
(ख) आर्य! किमार्यान्यामाज्ञप्तम् ।
(ग) क पुनस्ते भगवन्तः ।
त्पादनेनौत्सुक्यवितर्कविषादचिन्तानिदहदिविरुद्धभावोत्पादनेन पीडां जनयन्
शत्रुवदापादयन्नपीदानी प्रमथपाणिपीडितां पीवरस्तननिबद्धवेपथु सर्वातावद्ध-
घेपथुमपि गौरवेण स्तनयोरतिप्रकाशप्रकम्पामिति पीवरस्तननिबद्धवेपथुमित्युक्तम् ।
ताम् अनुभूतभयसम्भ्रमा भ्रमेण पृथग्बुद्ध्युपारूढाम् इमां च माधवीं पूर्वमेवास्म-
त्परिग्रहोचितां मुक्तमत्सरम् अयं भेदभ्रमेण पीडामनुभववितीपत्परिगृहीतं मत्सरं
परित्यज्यैकयन् कान्ताद्वयपरिप्रमहेतुरियमेकैवेति बोधयन् बन्धुतामुपगतः मित्रभावं
प्राप्तः । अपकारोपकारौ हि वैरिमित्रयोर्लक्षणम् । अतः स्वातन्त्र्येण पूर्वमपकुर्य-
निदानी मित्रतां प्राप्तः ॥१३॥

·द्वितीयोऽङ्कः सुभद्रा-(क) हळा छप्पदिए! तुवारेहि एदाणं पूओवअरणाणि। पद्पदिका - (ख) जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (निष्क्रम्य प्रविश्य) भट्टिदारिए! किदं जहाण। काञ्चुकीयः- (उपसृत्य सप्रणामम्) भगवन् ! एपा माधवी माधवी- लतागृहमध्यास्ते । सा भगवदृष्टिपातेन पावनीक्रिय- ताम् । धनञ्जयः-बाढम् । प्रथमः कल्पः। आदिश्यतां मार्गः। काञ्चुकीयः-भगवन्नितइतः । (परिक्रम्योपसर्पति) सुभद्रा--(ससभ्रममुत्तिष्टन्ती स्वगतम्) (ग) अम्मो ण एमो परमहंसो, (क) सखि। पट्पदिके । त्वरयैतेपा पूजोपकरणानि । (ख) यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । भर्तृदारिक कृत यथाज्ञप्तम् । (ग) अम्मो नैप परमहस । मन्ये मनसिज परिगृहीतवेपान्तरो मा पीडयितुमुप- तुवारेहि त्वरय, शीघ्र सम्पादयेत्यर्थ अथ वेषान्तरेण नायकस्य दर्शने नायिकाया रातभाव पूर्व गुणश्रवणेन धनञ्जय प्रति परिपोप गत पुनम्तस्येव भूतहस्तरक्षणेऽन्यत्वभ्रमेण द्विशाखतया व्याप्त तस्यैव यतिवेषेण दर्शनेऽन्यथामतीत्या त्रिशाखत्वेन प्रसृतम् उद्बन्धपर्यन्त व्यभिचारिपरम्पराया दत्तपद परिपोष नेतु पुनरेकत्वनिश्चये 'मम हिअआवहारिणो दइओ धणञ्जओ एव सबुत्तो' इति परकाष्ठाया परमानन्दविश्रान्ति प्रकाशयितु भ्रमान्तरमुद्भावयति । हृदयम्य सर्वत्र तत्त्वानुसरणप्रवृत्तत्वान्मनस सङ्कल्पविकल्प- परत्वाचेकत्वेऽप्यनेकधा अमो घटते । अम्मो इत्यादि । नैप परमहस । मन्ये मनसिजो मा पीडयितु परिगृहीतवेषान्तर आगत इति । मन्ये अस्य रूपचातुर्या तिशयेन पीडाजनकत्वेन च कल्पयामि । प्रहर्तृणामेप स्वभाव , छलेनाशङ्कनीय य प्रख पाठ ३ य -इत ख पाठ सो। १ 'कप्पळदिएख पाठ २ सोमक पाठ ·सुभद्राधनाये २ मण्णे मणसिओ परिगहिअवेसन्तरो मं पोडेदुं उवडिओ। अण्णं च दिट्ठमत्तेण एव्व परवसीकिदाणि मे अगाणे । कहं एदस्स उवआरं पडिवज्जिस्सं । (साध्वसकम्पिताभ्या करा- भ्यामञ्जलिं बध्नाति) (संगद्गदम्) भअवं! वन्दामि । धनञ्जयः-भद्रे! अभिमतभर्तृभागिनी भूयाः । सुभद्रा-(दीर्घ नि श्वस्य स्वगतम्) (क) मम दाव मन्दभाआए वळ्ळ- हत्तअं अहिमदीन कुळइत्थिआणं एसो समुदाआरो। ता एदस्सि जम्मे ण संभावणीआ एसा आसी । काञ्चुकीयः-भर्तृदारिके ! अनुष्ठितं शासन देवयोर्विज्ञापयामि । सुभद्रा-(ख) अय्य! एव्वं । (काञ्चुकीयो निष्क्रान्त ) स्थित । अन्यच्च दृष्टमानेणैव परवशीकृतानि मेऽङ्गानि । कथमेतस्योपचार प्रतिपत्स्ये । भगवन् । वन्दे । (क) मम तावद् मन्दभागाया वल्लभत्रयमभिमतम् । न कुलस्त्रीणामेष समुदाचार । तदेतस्मिन् जन्मनि न सम्भावनीयैपाशी । (ख) आर्य एवम् । वेषमवलम्ब्य पीडनोद्यम । अत एव परमहसवेषमवलम्ब्यागत । दृष्टमात्रेण व्य वहारस्पर्शनादिना विना परवशीकृतान्यङ्गानि स्वस्वकर्मासमर्थानि कृतानि । कथ मुफ्चार प्रतिपत्स्ये अभ्युत्थानपादप्रक्षालनादिक करोमि । अनेन वैवश्यातिशय प्रकाश्यते॥ ण सम्भावणीआ इति । न सभावनीयैपाशी सफलत्वेन कल्पयितु न शक्या। १ इ'ग पाठ २ इ'ग पाठ ३ सासग' ग पाठ ·द्वितीयोऽः। विदूषकः-(सहप॑ स्वगतम् ) (क) दिडिआ अवमुचुमुहादो कहं वि परिब्मटेण मए दिहो वअस्सो।तकेमि इदो वरं करग- अं अविग्घेण वरिससदजीवणं । पट्पदिका- (जनान्तिकम् ) (ख) हळा कप्पळदिए! देखे जदि- समअविरोहीणि एदस्स चेट्टिदाइ। कल्पलतिका-- (ग) सुह तुए अवहारिअं। एदाए भट्टिदारिआए एदस्स दंसणेण विउणिओ विअ पञ्चसरपरक्कमो । सुभद्रा-(घ) भअवं! सणाहीकिज्जउ एदं आसणं । धनञ्जयः पद्पदिका-(ड) भट्टिदारिए ! संपादिजउ एदाणं पूआ । बाढम् । (उपविशति) (क) दिष्टयापमृत्युमुखात् कथमपि परिभ्रटेन मया दृष्टो क्यस्यः । तर्कयामीतः परं करगतमविघ्नेन वर्षशतजीवनम् । (ख) सखि कल्पलतिके! पश्य यतिसमयविरोधान्येतस्य चेप्टितानि । (ग) सुप्ठु त्वयावधारितम् । एतस्या मर्तृदारिकाया एतस्य दर्शनेन द्विगुणित इव पञ्चशरपराक्रमः। (घ) भगवन् ! सनाथीक्रियतामिदमासनम् । (ड) भर्तृदारिके! सम्पाद्यतामेतेपा पूजा । यतिसमयविरोधीनि चेष्टितानि कटाक्षपातादीनि । यतीना नैरपेक्ष्य भूपणम् , अस्यातीव सापेक्षत्व दृश्यत इति विरोधः ।। एतस्या भर्तृदारिकाया एतद्दर्शनेन पञ्चशरपराक्रमो द्विगुणितः, पराक्रमस्य फलं वैवश्यमतीव दृश्यत इत्यर्थ. । अनेनोभयो' परस्परानुरागवैवश्य चेटीभ्यां निश्चितमिति प्रकाशितम् ।। १. 'क्स स'ग, पाठ. २. 'यउ'क.स.पाठ.

·सुभद्रावनाये धनञ्जयः---(स्त्रगतम्) अहोतुखल्वकालज्ञा षट्पदिका, यदिमां मनोभवातङ्ककातरामीदृशे कर्मणि नियुते । सुभद्रा ----(स्वगतम्) (क) किं करोमि मन्दभाइणी । (प्रत्यक्षम् ) हळा ! उनणेहि पादोदकं। षट्पदिका (ख) एदं । (उपनयति) (सुभद्रा साध्वसकम्पिताभ्या कराभ्या कयश्चित् पादप्रक्षालनं करोति) धनञ्जयः---- (सरोमाञ्च स्वगतम्) मम हि रागमिमावतिकोमलावरुणयोस्तलयोरतिपेशलम् । चरणयोर्निहितौ करपल्लवौ मनसि चित्रममुत्र निषिञ्चतः ॥१४॥ (क) किं करोमि मन्दभागिनी । सखि ! उपनय पादोदकम् । (ख) एतत् । मम हीत्यादि । तत्करस्पर्शेन समुन्मिषितरतिभाव आत्मनो रागानुबन्ध भल्या प्रकाशयति । मम चरणयोर्निहितौ प्रक्षालनार्थमनया न्यस्तौ करपल्लवी तलयोरतिपेशलं रागममुत्र मनसि निपिञ्चत. । अत्र चरणयोर्निहितावतिकोमलौ करपल्लवावित्युक्त्या करतलयोरेव ग्रहणम् । अतम्तलयोरिति न घटते ।अथ तत्रापि राहोः शिर इतिवद् भेदकल्पने अरुणयोरिति नापेक्षितं, रागशब्दार्थस्यारुण्ये नियतत्वाद् । रागं मनसि निपिञ्चत इत्युक्तौ अनुरागार्थस्तिरोहित इति वैषम्यम् । अतः अरुणयोस्तलयोरतिपेशल रागं परिपूर्णतयान्यत्रावापयोग्यं मनस्यमूर्ते निषि- ञ्चतः । अनान्यत्र रागाप्लुतकरन्यासः अन्यत्र रागनिपेक इत्यसङ्गतिप्रकाशनेन चित्रत्वम् । लाक्षारसानुरागयोश्च श्लेप इति निर्वाह । एतत्स्पर्शनेन मम चितेऽनु- रागः परिपोप गत इति तात्पर्यम् । अस्मिन् प्रकरणे "तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्त्योः । पारतन्त्र्येण देवाद् वा विप्रकर्षादसङ्गम. ॥" १. 'इ' स पाठः, २ 'मोद्गम च स्व' क. पाठः ·द्वितीयोऽ सुभद्रा-(फ) हळा! उवणेहि अग्छ । पद्पदिका ---- (ख) एदं । (उपनयति) कल्पलतिका-(पिलोक्य) (ग) अहो पमादो भट्टिदारिआए । एदं पभअग्यभाअणं । धनञ्जयः- अलमिदानीमतिकोमलान्यङ्गान्यायासे निक्षिप्य । पुरस्कृतोऽस्मि । स्वैरमास्तामत्रभवती । सुभद्रा-- (सलन स्यगतम्) (घ) अम्मो तुळिअनि एदेहि । विदूषकः-- (ड) एसो वि चोरो एदाणं भअवदाणं सिस्सदाए किं वि पूअणीओ। सुभद्रा (स्वगतम्) (च) अम्मो एदस्स एसो, अणवरहो दाणि । (प्रत्यक्ष कल्पलतिकामुदिश्य) हळा ! इमं वि पूएहि । ३ (क) सखि। उपनयाय॑म् । (ख) एतत् । (ग) अहो प्रमादो भर्तदारिकाया । एतत् प्रभ्रष्टमय॑भाजनम् । (घ) अम्मो तुलितास्स्येताभ्याम् । (ड) एपोऽपि चोर एतेपा भगवत्ता शिष्यतया किमपि पूजनीय । (च) अम्मो एतस्यैष , अनपराद्ध इदानीम् । सखि' इममपि पूजय । इत्ययोगविप्रलम्भस्य परिपाचे वर्णनाये नायिकाया एकस्यैव अमेण त्रिधा कल्पि- तस्य सङ्कल्पपरम्परया चिन्तास्मृतिविषादादिपरिबृहितस्य अर्धपात्रपतनादिना स्फुटीकृतवैवश्यस्य भिक्षासम्पादनार्थ परिवृत्यावलोकने गर्मितभावसर्वस्वस्य उद्ध- न्धनोपक्रम यावत् तृतीयाङ्के परिपोप पकाशयिप्यते । नायकस्य तु एकत्वे नि श्चित्तेऽप्युपरि वैवश्येन परिचरण निर्वोदु तस्यामतमाया दर्शनाभावेन विप्रल म्मस्य परिपोष उपरि वर्णयिष्यत इति विशेष ॥ १४ ॥ क-भो ए ग पाठ २ 'चि' व पाट ३ 'ज्झा' ख बाट ह'.क पाठ ·सुभद्राधनञ्जये विदूषकः--- (क) जइ किदो ववसाओ, ईमाए सग्गरुक्खिआए ह- त्थे मं णिक्खेवं करेहि। कल्पलतिका- (सस्मित) (ख) णामहेअपण्डिद ! जदा एदाणं भ- अवन्दाणं सिरसोत्ति जाणिदोसि, तदप्पहुदि किदक्खेमं दे सरीरं । विदूषकः --- (ग) जीवाविदोमि । अदिसुहिआ होदु अत्तहोदी । सुभद्रा-(स्वगतम्) (घ) अम्मो एदस्स पुरदो खणं वि ण हादूं पारेमि । ता एव्वं कैरिस्सं । (प्रत्यक्षम्) हळो छप्पदिए ! एहि । कप्पळदिए! एहि । एदाणं भअवन्दाणं भिक्खं संपादेश । (सप्रणाम परावृत्यावलोकयन्ती सह सखीभ्या निष्कान्ता) विदूषकः-- (ड) भो केण दाणिं मूढेण पाडच्चरो भण्डाआर- रक्खाहिआरं ळंभिओ। धनञ्जयः--- (सस्मितम् ) स्वयं सङ्कर्पणवासुदेवाभ्याम् । विदूषकः-- (च) कहं पुण तुएँ उवक्वन्तं । धनञ्जयः - एवमिव । (क) यदि कृतो व्यवसाय , अस्या स्वर्गवृक्षिकाया हस्ते मा निक्षेप कुरु । (स) नामधेयपण्डित' यदैतेपा भगवता शिष्य इति ज्ञातोऽसि, तदाप्रभृति कृ. तक्षेम ते शरीरम् । (ग) जीवितोऽस्मि । अतिसुखिता भवत्वभवती । (घ) अम्मो एतस्य पुरत क्षणमपि न स्थातु पारयामि । तदेव करिष्यामि । सखि पट्पदिके । एहि । कल्पलतिके । एहि । एतेपा भगवता भिक्षा सम्पादयाम । (ड) भो केनेदानी मूढेन पाटचरो भाण्डागाररक्षाधिकारे लम्भित । (च) कथ पुनस्त्वयोपक्रान्तम् । 1 'एदाए 4 पाठ २. 'परिवनिरसम्' क पाठ 'मा एदा' क स पाठ ४ 'ए एव्व उ' ग पाट . ३ ·द्वितीयोऽङ्कः । ७७ विदूपकः--(क) जुज्जइ । चिट्ठदु एदं । तत्तहोदी सुहद्दा तुह णीदीए अणुदिणं दिहिगोअरे पडिआ। अण्णा उण आ- आसइथिओ किं आआसइत्थिआ एव्व संवुत्ता । धनञ्जयः-सखे ! मा मैवम् । इयमेव सुभद्रा तेन प्रमथेन प्र- मथ्य नीता। विदूषकः-- (विहस्य) (स) सा दाव दाणिं सुहेद्दा सवुत्तो, कदाइ जण्णसेणी भये। धनञ्जयः-वयस्य ! अद्यापि द्विधाभूतैव मे प्राणेश्वरी ।कुतः- तिष्ठति सततं हृदये बद्धा प्रेमप्रबन्धपाशेन । स्तनभरविनमन्मध्या चलति च दयिता पुरस्तान्मे ॥१५॥ (क) युज्यते । तिष्टत्येतत् । तत्रभवती सुभद्रा तर नात्यानुदिन दृष्टिगोचरे पतिता । अन्या पुनराकाशस्त्री किमाकाशस्त्र्येव सवृत्ता । (ख) सा तापदिदानीं सुभद्रा सवृत्ता, कदाचिद् याज्ञमेनी भवेत् । तिष्ठतीत्यादि । प्रेमप्रबन्धपाशेन बद्धा हृदये तिष्ठति, सङ्कल्पशरीरेणे- त्यर्थः । प्रेमप्रवन्धस्य पाशत्वारोपेण प्रियतमासङ्कल्पस्यान्तरा विजातीयप्रत्ययाति- रस्कार. प्रकाश्यते । अत एव बद्धेत्युक्तम् | स्तनभरविनमन्मध्या चलति चेति बहिः साक्षाद्रूपदर्शनानुभवः प्रकाशित । चलति वैवश्येनासमञ्जस गच्छति । एव द्विधात्व समर्थितम् । तिष्ठति गच्छतीति क्रियाभेदश्च द्विधात्वम्फुटी- करणाय ॥ १५॥ ३ 'ता मुद्दा क' क. पाठ, २. १. 'आ आ स पाठ. 'एसा वि मुहद्दा क' ग. पाठ 'म' ख पाठ ४. 'ते'क स. पाठ.

·७८८ सुभद्राधनञ्जये २ विदूषकः-- (ऊर्ध्वमवलोक्य) (क) भो वअस्स! चिट्ठदु एदं । उठेहि उछेहि। एसो भअवो 'पहाअरो णहोमज्झं आ- रूढो । ता हाणं करेझ। धनञ्जयः बाढम् । (उत्थाय परिक्रामन्नग्रतो विलोक्य) अहो जलवि- हङ्गमानपि जडयति मध्यन्दिननिदाघावलेपः । तथा ह्यस्यां- वाप्यामाप्यायितास्यः कमलमधुजलैर्जालपादो विषीद- नार्दीकृत्योपयुङ्क्ते रविकिरणपरिक्लिष्टमिष्टं मृणालम् । - (क) भो वयस्य ! तिष्ठत्वेतत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । एष भगवान् प्रभाकरो नभो- मध्यमारूढः । तत् स्नान कुर्वः । अथैकदिनप्रयोज्यावसानेऽङ्कसमाप्तिप्रकाशनाय कालवर्णनोपक्रमः ---जल- विहङ्गमानपीत्यादि । नित्य जलवासेन निरन्तरशैत्यानुभवानपीत्यर्थ. । हंसचक्र- वाकादीन् जडयति उप्णगौरवेण विवशान् करोतीत्येवमत्र जाड्यम् । मध्यन्दिन- निदाघावलेपः मध्याहातपप्रचण्डता । वाप्यामित्यादि । जालपादो हसः वाप्यां वर्तमानः मृणाल स्वय वापीजलेन सिक्तमुखः कमलमधुजलैरार्दीकृत्योपयुक्ते, न पूर्ववत् छेदसमय 'एय भक्षयति । अत्र हेतु -रविकिरणपरिक्लिष्ट रविकिरणैः अतितापवैवादि(?)म्लानम् । एतदार्दीकरणे हेतु । इष्टमिति क्लिष्टत्वेऽप्यपरित्या- ज्यत्वे हेतुः । अत्र निदाघावलेपेन चञ्च्योरभिताप मृणालस्योप्णतावैचादिकं (च) सिद्धम् । पुनरपरन चक्रयाको दक्षिणां पक्षपालीमातपनिवारणायोपरिच्छत्रीकृत्य प्रयच्छन् विक्षेपवत्या निरन्तरपवनवत्या वामया पक्षपाल्या वीजयन् दयितां सुख- यति । चक्रवाकः स्वतापमगणयन् दयितां रमयतीत्यनेन भोगप्रवणस्य मिथुनस्य 1. 'क्य) एसो' ख. पाठ २ 'र' क ग पाट ·द्वितीयोऽः। वीजन विक्षेपवत्या सुखयति दयितां वामया चक्रवाके- श्छन्नीकृत्य प्रयच्छन् प्रणयपरवशो दक्षिणां पक्षपालीम् ॥१६॥ तदावामपि प्रकृतं प्रतिपद्यावहे । (निष्कान्तौ) इति द्वितीयोऽङ्कः। +०.० दर्शने भोगौत्सुक्यं व्यञ्जयन्नुत्तराङ्के वर्णविष्यमाणस्यादर्शनप्रसढस्यायोगविप्रल- भन्य व्यतिरेकमुखेनोत्थान सूचयति ॥ १६ ॥ इति विचारतिलकनाम्नि सुभद्राधनञ्जयव्याख्याने द्वितीयोऽङ्कः 1. 'रमय' स पाठ २. 'कश्चकीकृ'क पाठ ·१ अथ तृतीयोऽङ्कः। (तत प्रविशति चेटी) चेटी---(क) आणत्तमि भट्टिणीपादेहि ---हळा गोवद्धणिए ! एसु दिअसेसु अदिक्खामगत्तळट्ठी दूसहसन्दावदूमिआ अण- हिणंदिआहारा वच्छा मे सुहद्दा दीसइ । कण्णआणं कि- ळ देवदा इन्दाणी। तं पूआविअ णिआहरणाणं पहाणभूदं एकं भूसणं संपण्णाअ बह्मणाअ दावेहित्ति । मए वि सव्वं भट्टिदारिआए णिवेदिअं। ताए वि सव्वं करिअ कञ्चुईअस्य हत्थे बह्मणणिमित्तं हारो पेसिदो । ता अ- णुट्ठिअणिओअं अत्ताणं भट्टिणीपादाणं णिवेदइसे । (परिक्रामति) (क) आज्ञप्तास्मि भट्टिनीपादे -सखि गोवर्धनिके! एषु दिवसेष्वतिक्षामगात्र- यष्टि दुस्सहसन्तापदूनानभिनन्दिताहारा वत्सा मे सुभदा दृश्यते । कन्यकाना किल देवतेन्द्राणी । ता पूजयित्वा निजाभरणाना प्रधानभूतमेक भूषण सम्पन्नाय ब्राह्मणाय दापयति । मयापि सर्व भर्तृदारिकायै निवेदितम् । तयापि सर्वं कृत्वा काञ्चुकीयस्य हस्ते ब्राह्मणनिमित्त हार प्रेषित । तद- नुष्ठितनियोगमात्मान भगिनीपादाना निवेदयिष्यामि । अथ तृतीयाङ्के नायकयोरयोगविप्रलम्भस्य परिपोप वर्णयितु प्रवेशकेना- न्तरा प्रमेयसङ्घटनाय सूच्यमर्थ 'नीरसोऽनुचितस्तत्र ससूच्यो वस्तुविस्तर' इति लक्षणानुसारेण चेटीभ्या प्रकाशयति-आज्ञप्तास्मि भट्टिनीपादै । पादशब्द. पूज्यताप्रतिपादक | सर्वपूज्यया भर्तृदारिकाया मात्रा आजप्तास्मीत्याज्ञालाभेन कृतार्थतया तत्प्रकारवर्णनम् । हला गोवर्द्धनिके ! एपुदिवसेप्वतिक्षामगात्रयष्टिर्दुस्स- 1 ' भिक पाठ २ 'एद भ' मूलकोपाठ 'स्स । (त' ख पाठ ३ ·तृतीयोऽः । ८१ (ततः प्रविशति द्वितीया चेटी) द्वितीया-(क) आणत्तमि देवीए रुब्विणीए । जह-हले ळव- ङ्गिए ! आणत्तमि अहं सस्सुपादेहि 'अज्ज अक्खमा पु- ती मे सुभेदा तेसं भअवन्दाणं भिक्खं संपादेहूँ । ताए भारं तुवं ओळम्बेहित्ति । ता तुवं गद्रुअ सुहद्दाए कहे- (क) आज्ञप्तास्मि देव्या रुक्मिण्या । यथा-सखि लवलिके! आज्ञप्तास्म्यह श्वश्रूपादैः 'अद्याक्षमा पुत्री मे मुभद्रा तेषां भगवतां भिक्षा सम्पादयितुम् । हसन्तापदूनानभिनन्दिताहारा वत्सा मे सुभद्रा दृश्यते। एषु दिवसेषु बुद्ध्युपा- रूढतया वर्तमानेषु परिमितेषु दिवसेपु । अनेनाल्पकालेन सन्तापस्य प्रवृद्धत्या- च्छमनोपाये त्वरा प्रकाशिता । अत एव प्रायश्चित्तं विदधाति-कन्यकानां किल देववेन्द्राणी । तां पूजयित्वा निजामरणानां प्रधानभूतमेक भूषणं सम्पन्नाय ब्राह्म- । णाय दापय । किलेत्यागमप्रसिद्धिमनुस्मृत्योक्तिः । कन्यकानां सर्वासां योगक्षेमाय कुलदेवतात्वेन परिग्राह्या । अतस्तत्पूजनेन सन्तापोपशमो भवेदिति भावः । इन्दा- णीपूजां तया कारयित्वा पुनरपि व्यसनोपशमनार्थ निजाभरणानामेकं धार्यमाणाना- माभरणानां मध्ये प्रधानभूत महामूल्यं भूपणं सम्पन्नाय मुख्याय ब्राह्मणाय दापय । तयेति शेषः । मयापि सर्व भर्तृदारिकायै निवेदितम् इन्द्राणीपूजा क्रियतां प्रधान- भूतमाभरणं ब्राह्मणाय देहीति मातृनियोगो विज्ञापितः । तयापि सर्व कृत्वा यथो- तमिन्द्राणीपूजादिकं कृत्वा ब्राह्मणनिमित्तं ब्राह्मणाय दातुं काञ्चुकीयस्स हस्ते हारः प्रेषितः त्वमिमं हारमाभरणभाजनादुद्धृत्य मुख्याय ब्राह्मणाय देहि मन्नियो- गेनेति तस्य हस्ते समर्पित इत्यर्थः । तदनुष्ठितनियोगमात्मानं भट्टिनीपादानां नि- वेदयिष्यामि यथोकमनुष्ठितमिति बोधयिष्यामीत्यर्थः ।। अथ 'सदृशाभ्यां प्रयोज्यः स्यादङ्कसन्धौ प्रवेशक' इति लक्षणानुसारेण द्वितीयचेटीप्रवेशः । प्रविष्टा साज्ञालाभेन कृतार्था नियोगप्रकारं वर्णयति- आज्ञप्तास्म्यहं देव्या रुक्मिण्या । यथा । यथेति तस्या नियोगमात्मान प्रति श्वश्रू- 1. 'दिद्वझि' ग. पाठ.. २. 'हद्दा दीसह ते स. ग. पाठः, - ·सुभद्राधनाये हि मा अत्ताणं आआसेहि । अज्जप्पहुदि तुए कादव्वं तेसं अहं करिस्सं त्ति । ता कहिणुखु भट्टिदारिआ । (अप्रतो विलोक्य) एसा गोवद्धणिआ कण्णाउरादो णिक्कम- दि। एदं पुच्छिस्सं । (उपसृत्य) सहि ! कहिं भट्टिदारिओ वट्टइ। प्रथमा-(क) अम्मो ळवङ्गिआ । सहि ! कञ्चणकमळवापिआती- रगए सहआरळदामण्डवे चिट्ठइ । द्वितीया- (सर्वतो विलोक्य) (ख) चिट्ठदु एदं । अण्णं किं वि रहस्सं पुच्छिस्सं। कीस एदं उवहदसोहं कण्णाउरं दीसइ । केण वा एकहत्थपळ्ळत्थकवोळमूळाहिं इदोतदो णिसण्णा- तस्या भारं त्वमवलम्बस्वेति । तत् त्वं गत्वा सुभद्रायै कथय मात्मानमाया- सय । अद्यप्रभृति त्वया कर्तव्य तेपामहं करिष्यामीति । तत् फनुखलु भर्तृदारिका । एपा गोवर्धनिका कन्यापुरान्निष्कामति । एतां प्रक्ष्यामि । सखि । क भर्तृदारिका वर्तते । (क) अम्मो लवनिका । सखि! कायनकमलवापिकातीरगते सहकारलतामण्डपे तिष्ठति । (ख) तिष्ठत्वेतत् । अन्यत् किमपि रहस्यं प्रक्ष्यामि । कस्मादेतदुपहतशोभं क. नियोगमनुमृत्य प्रयुक्तं प्रकाशयति--आज्ञप्तास्म्यहं श्वश्रूपादेरिति रुक्मिण्या उक्तिः । श्वथः भर्तुर्वासुदेवम्य माता । पादशब्दः पूज्यवाची । अद्याक्षमा मे पुत्री सुभद्रा तेषां भगवतां भिक्षां सम्पादयितुम् । तस्या भारं त्वमवलम्बस्व । भारं मिक्षासम्पादनादिकम् । इत्यात्मानं प्रति मातृनियोगमनूद्य तदनुवादशेपं मुमद्र बोधयितुं चेटीपणमिति प्रेषणमकारमनुवदति- तत् त्वं गत्या मुभद्रायै निवेदय | १. 'आ गुभए' रा. ग. पारः, ·तृतीयोऽः | हिं विसण्णाहिं विअ दोहिंदोहिं महिलाहिं किं वि मन्तीअदि। प्रथमा-(क) सहि! तुए वि सुदा भट्टिदारिआए अस्सत्वदा। कीस एदाणं विसादकारणं पुच्छसि । द्वितीया-(ख) सहि ! तुवं दाव उव्वेळस्स मअराअररस तरङ्गा- वळेवं हत्थेण णिवारेसि । तं भअवन्तं भट्टिदारिअंच उद्दिसिअ उहि कोळीणं सव्वरस णअरजणस्स मुहे सुणाहि। प्रथमा---(ग) णिम्मूळा हि पावआणं पळावा होन्ति । . न्यापुर दृश्यते । केन वैकहस्तपर्यस्तकपोलमूलान्यामितस्ततो निषण्णाभ्यां विपण्णाभ्यामिव द्वाभ्याद्वाभ्या महिलाभ्या किमपि मन्त्र्यते । (क) सवि! त्वयापि श्रुता भर्तृदारिकाया अस्वस्थता । कस्मादेतासां बिपाद- कारण पृच्छसि । (ख) सखि! त्व तावदुद्वलस्य मकराकरस्य तरङ्गारलेप हम्तेन निवारयसि । त भगवन्त भर्तृदारिका चोद्दिश्योत्थित कोलीनं सर्वस्य नगरजनस्य मुखे शृणु। (ग) निर्मूला हि पापकानां प्रलापा भवन्ति । मात्मानमायासय क्लेशय । त्वया कर्तव्य तेपां भगवतामह करिप्यामि तान् प्रति त्वया कर्त्तव्यमित्यर्थः । एव सुभद्रा विज्ञापयेत्यहं देव्या रुक्मिण्या आज्ञप्तेति सम्बन्धः ॥ दोहिंदोहिं द्वाभ्यांद्वाभ्याम् ॥ त्वयापि श्रुता भर्तृदारिकाया अस्वस्थतेति काकुगर्भ वचनम् । तत् किं विपादकारणं पृच्छसि । एतदेव कारणमित्यन्यदाच्छाद्य कथनम् ॥ , 'द वि' ग पाठ 5 'वण' ग पाठ .

·सुभद्राधनञ्जये द्वितीया-(क) एवं वि अच्चाहिदं विअ मे पडिहादि, जं सम्बो एव्व जादवसमूहो मासमत्तणिव्वत्तणीअस्स छणस्स किदे अन्तरदीवं गदो । इदाणिं इत्थिआमत्तसारं ण- अरं । एसो वि वेसन्तरप्पडिच्छण्णो देवउमारो महप्प- हावो मक्खरी । ण आणामि किं होदित्ति । प्रथमा--(ख) उज्जुए ! का णाम इअं कहा देवपाद अरक्खि- अस्स णअरस्स । अळं एदिणौ। तुम अत्तणो णिओअं अणुचिट्ठ । अहं पि भट्टिणीपादाणं सआसं गमिस्सं । (निष्क्रान्ते) प्रवेशकः । (क) एतदप्यन्याहितमिर मे प्रतिभाति, यत् सर्व एव यादवसमूहो मासमात्र- निर्वर्तनीयस्य क्षणस्य कृते अन्तरद्वीपं गतः । इदानी स्त्रीमात्रसारं नगरम् । एषोऽपि वेपान्तरप्रतिच्छन्नो देवकुमारो महाप्रभावो मस्करी । न जानामि किं भरतीति । (ख) मजुके! का नामेय कथा देवपादभु क्षतस्य नगरस्य । अलमेतेन । त्वमात्मनो नियोगमनुतिष्ट । अह्मपि भहिनीपादाना सफाश गमिष्यामि । छणस्स किडे क्षणस्य कृते । क्षण उत्सव , तन्निमित्तम् । अन्तरद्वीपम् । मस्करी परिव्राजक ॥ देवपाद जरक्षितस्य नगरस्य श्रीमद्वासुदेवभुजवीर्यरक्षितस्येत्यर्थः । अत्र प्रवेगकेन अनुरागपारवश्येन सुभद्राया नायकपरिचरणासामर्थ्य, तद्वियोगेन नाय. कम्य सन्तापातिशय , आभरणदानप्रसहेन गात्रिरायाः पुनरपि विदूपफहम्तमा- प्युपाय, जनवादप्रसग्नेनोभयोः परम्परानुरागस्य स्फुटीकरण, यादवजनस्य द्वीपा- न्तरगमनप्रस्तावेन नायकम्य मुमद्राहरणमार्यम् इत्यादि तृतीया नायकयोर. योगविप्रलम्भवर्णनानुगुण्येन चेटीभ्यो सनितम् ।। 1.उमाराग' ग. पाट. २. ' दिएस पाठ ३ 'नाथ' पाठ . .

·८० १ - तृतीयोऽः । (ततः प्रविशत्यारूढमदनावस्थो धनञ्जयः) धनञ्जयः- (दीर्घ निःश्वस्य) आयि भोः कुसुमधन्वन् ! अपहृतहृद- यलक्षे मयि मा नीनशः कुसुमशरान् । अविमृश्यकारिणश्च ते मुधाधनुर्धरम्मन्यस्य किञ्चिदुपदिशामि । पश्य- नेत्रे कर्णान्तयात्राव्यसनिनि कुटिले कुन्तलीमञ्जरीणां जाले मालेयपङ्कप्रणयिनि कुचयो- मण्डले पाण्डुबिम्बे। फुल्लाम्भोजभ्रमाढा भ्रमदलिकुलयोः पादयोरङ्गजन्म- न) त्वं पक्ष्मलाक्ष्याः पुलकिनि मनसः क्वापि मार्गस्व मार्गम् ॥१॥ - । अथाङ्कादौ प्रथमं नायकस्यायोगविप्रलम्भवर्णनोपक्रम । अत आरूढमद- नावस्थः प्रविशतीत्यनेनाभिलापचिन्तास्मृतिगुणकथोन्मादाद्यवस्थापारवश्यं प्रका- शितम् । अत एव रणरणकेन नि श्वासस्वेदरोमाञ्चाश्रुपातायनुभावसवलनपूर्वकमु- न्मादमवलम्ब्य मदनमभिमुखीकृत्योक्तिः अयि भो इत्यादि । क्षेपार्थमयीति । अनुनयगर्भ भो इति सम्बोधनम् । कुसुमधन्वन्निति । पेलवानां कुसुमानां धनुष्देन मरमहादाखिलपाण्कारिकापरत त्या प्रकटीकत, सम्म कायं गुलो मर्म इत्यर्थः । अपहृतहृदयलक्षे मम हृदयं लक्षीकृत्य ननु तव शरप्रयोग , तदप- हृतम् । केनापहृतमिति तव सिद्धत्वान्न बोधयामि । तथापि लक्षसङ्ग्रहो धन्विनां शरसन्धानात् प्रागेव कर्तव्यः । तदभावाद् भवतोऽविमृश्यकारित्वं स्फुटम् । तेनै- वाहमेव धनुर्धर इत्यात्मबहुमानश्च मुधैवेति भवल्लाघवमसहमानो लक्षसङ्ग्रहोपायं किश्चिदुपदिशामि । तच्छृणु । कुसुमशरान् विषयप्रयोगयोग्यान् व्यर्थमेव मा नीनशः मा नाशय । नेत्रे इत्यादि । त्वं पक्ष्मलाक्ष्या अझै कापि मे मनसो मार्ग , . 'मि । ने' ग पाठ:.

·१८ सुभद्राधनाये ईरिसस्स महादाणरस पत्तं होमि । अण्णं च सक्कुणोमि दाव ओठ्ठपरिप्फन्दमत्तेण चेडीओ वञ्चद्। अणुदिणं ह्राणं करन्तो अवस्सं मरिस्सं। एदस्स किं करिस्सं । भोदु, दिहूँ । पित्तरोआहिभूदो अहं त्ति सव्वजणसमक्खं उग्घोसइस्स। जाव इमाए गत्तिआए सुभदाणुराअपरवसं वअस्सं समा- सासइस्सं । (परिक्रम्यावलोक्य)एसो वैअस्सोमाहवीळदामण्डवे माहविं एव्व चिन्तअन्तो उक्किण्णा विअ पडिमा चिट्टइ। जाव उवसप्पिस्सं णं । (उपसृत्य) जेदु भवं । धनञ्जयः-(दीर्घ निःश्वस्य) अहो दुस्सहो मे सन्तापः। किममुष्मात् प्र- देशात प्रदेशान्तरं शीतलमाश्रयिष्ये ।(विचिन्त्य) अथवायमेव एतस्य किं करिष्यामि । भवतु, दृष्टम् । पित्तरोगाभिभूतोऽहमिति सर्वजन- समक्षमुद्घोपयिष्यामि । यावदनया गात्रिकया सुभद्रानुरागपरवशं वयस्य समाश्वासयिष्यामि । एप वयस्यो माधवीलतामण्डपे माधवीमेव चिन्तयन्नुत्की- गैर प्रतिमा तिष्ठति । यावदुपसर्पिष्याम्येनम् | जयतु भवान् । "कृतप्रभातकृत्याय ब्राह्मणाय विपश्चिते । दिनादौ विहितं दानं महादानं प्रचक्षते ॥" इत्येवंरूपस्य । उत्कीर्णेव प्रतिमा तिष्ठतीत्यनेन स्तम्भरूपेण सात्त्विकानुभावेन चिन्तानुबन्धोऽनुमितः । अत एव माधवीमेच चिन्तयन्नित्युक्तम् ।। अथ द्वयोरयोगविप्रलम्भस्य परिपोपे 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टि- मश्नुत' इति संमोगारम्भसौभाग्याय प्रापसस्तृतीपात्रावसानं पावत् प्रतिपाद्यमाने नायकस्य भ्रमनिवृत्तावपि दर्शनविश्लेषण नायिकायास्त्वेकस्यैव विधा सकल्पनेन सन्तापे उद्दीपनविभावैः स्तम्भरोमाञ्चस्वेदाचप्रभृतिभिश्चानुभावैर्गुणवर्णनादिरूपैर्वा- गारम्भानुभावैरन्तरान्तरा गृहीत्तमुक्तनिर्वेदचिन्ताहर्षविपादादिभिश्च फ्रमपरिपोषो यथा भवेत् , तथा प्रयोगोऽनुसतव्यः । अत एव विरहसन्तापमसहमानस्तमप्य- पश्यन् स्ववैपम्यं प्रकाशयति अहो इत्यादिना । दुस्सहः तूष्णीमासितुमप्य- १. 'ए'रा. ग. पाठः. 1. ध्येम' क.स. पारः, 'मस्यास' ग. पाटः, ३. 'अत्तम मा' ग. पाठ:

·८९ तृतीयोऽङ्कः। श्रेयान् । अत्र हि- मन्दप्रेलितपल्लवाः स्मरसखैर्मन्दागमै रुतै- विभ्राणा मधुवाहिनीमधुकरीझङ्कारिणीमञ्जरीः । प्रच्छायप्रतिवद्धशैत्यविभवाः पीडां दधत्योऽपि मे मन्ये किञ्चिदिमा भवन्ति धृतये तन्नामधन्या लताः॥२॥ सामर्थ्यमापादयन् प्रियतमावलोकनोत्सवविश्लेषजनितः सोढुमशक्यो भवति । अतस्तच्छमनाय शीतल प्रदेशान्तरमाश्रयिष्ये । शैत्यस्य सन्तापप्रतियोगित्वा- च्छीतलमित्युक्तम् । अत्रापि शीतलत्वं सिद्धम् । तत् सन्तापकरमेव । अन्यत्रा- न्यथा भवेद्वति भ्रमः । अथवेति प्रदेशान्तरादस्य सन्तापहरत्वं निरूप्य विकल्पः । तत् प्रतिपादयति-~मन्देत्यादिना । इमा लता मे किञ्चिद् धृतये भवन्ति । इमा एतन्मण्डपसम्पादनसाधनभूताः । मे अनन्याश्रयस्य । किञ्चिद् धृतये सन्ताप- मध्येऽपि स्वल्पसुखाय भवन्ति निस्सुखस्य किञ्चिल्लाभोऽपि श्रेयानिति भावः । तर्हि सुखावहत्वमासा सर्वथा सिद्धमिति चेत् तन्नेत्याह-पीडां दधत्योऽपि इन्द्रियाणा- मन्तःकरणस्य च वैषम्यं विदधत्योऽपीत्युपसर्गार्थो धातुलीन एव । ददत्योऽपीति वा पाठः । पीडाहेतुत्वं विशेषणद्वारा समर्थयति-मारुतैर्मन्दप्रेलितपल्लवाः । मारुतैः विच्छिद्यविच्छिद्य सर्वदिक्षु बहुप्रकारं वलमानैः । अतो वहुवचनम् । मन्दप्रेसि- तपल्लवाः अल्पाल्पं विचलितनिचितपल्लवाः । अत्र मन्दचलनेनैव मन्दागमत्वे सिद्धे मन्दागमैरित्युक्त्या स्मरसखत्वेन स्मरतल्पनकर्णालङ्करणादिसाधनानां पल्लवानां त्रुटनादिना म्लानिर्मा भूदिति मन्दमन्दमागत्य शोभार्थमीपञ्चलयद्भिरिवेति व्य- ज्यते । अत्र स्मरोद्दीपकानां मारुतानां संश्लेपेण चलितानां पल्लवानां मद- नानलज्वालायमानत्वान्नयनपीडावहत्वमासाम् । पुनर्मञ्जरीर्बिभ्राणाः (मञ्जरी:) परि- पूर्णविकासानि कुसुमानि । मधुवाहिनीः मधुप्रवाहधारिणीः । अत एव मधुकरी- झङ्कारिणीः मधुरसपानतुन्दिलमधुकरीनिरन्तरगीतसौभाग्यसुभगसंस्थानाः । अतः श्रोत्रघाणयोरपि पीडावहाः । प्रच्छायेन बहुलया पल्लवकुसुमदलादिनिचितया 'छायया असूर्यपश्यान्तरत्वेन प्रतिबद्धशैत्यविभवाः, अथवान्यतो गमनान्निरुद्धशैत्य- सम्पदः । अतोऽसह्यस्पर्शत्वम् । अत इन्द्रियाणां तत्प्रेरकस्य मनसश्च पीडा दध. स्योऽपि । अत्रोद्दीपनवर्णनचातुर्येण (इ. सात्त्व)त्या वृत्त्या बन्धपारुप्यं निनुतम् । एवं पीडाकरत्वेन कथं विरुद्धं धृतिकरत्वमित्यत्र प्रबलं हेतुमाह--तन्नामधन्या इति । प्रियतमानामैवासामपि नाम माधवीति । नामविशेषः प्रकरणात् सिद्धः । माधवीनाना कथन आसामतीव हृद्यत्वम् । अत एतत्सन्निधिवासस्य धृतिकरत्वम् ।

·८१ सुभद्राधनञ्जये मार्गस्व । त्वं तत्पुरस्सरतया सर्वत्र सहकार्यपि प्रमादेनाजानन्नेवापाटवप्रकाशक मुधाशरव्ययं कुर्वन् , अत एवोपदेश्यः । पक्ष्मलाक्ष्या इति सर्वाङ्गसौन्दर्योपलक्षणेन मनःप्रवृत्तेरौचित्यं प्रकाशितम् । तव सिद्धत्वादेव माधव्या इत्यादिविशेषो न क- ध्यते । अत एवापहरणेऽपि तयेत्यादि न कथितम् । तेन सिद्धे वस्तुन्यविमर्शो महान् प्रमाद इति ध्वनितम् । अङ्गे इति मनसश्चलत्वेन बहुविषयधावनेऽपीदानी तदङ्ग एव विश्रान्तिरिति मार्गणसौकयै प्रकाशितम् । तत्रापि वेधसो वनितासृष्टि- सीमायमानेऽवयवानां सौन्दर्यसौकुमार्यकान्तिलावण्यादितत्तद्गुणगणपरिपूर्णतया अ- हमहमिकया चित्ताकर्षणचातुर्येण चित्तस्यौत्सुक्येन चास्मिन्नवयव इति वक्तुं न शक्यम् । अतः कापीत्युक्तम् । अङ्गजन्मन् ! अङ्गे इत्यनेन स्वजन्मभूमौ मार्गाप- रिज्ञानमतीवानुचितमिति स्फुरति । कापीत्युक्ते विपयविशेषाबोधेन मार्गणस्य तब “परिश्रमो मा भूत् । मनःस्थितिविषय विशेषतो वोधयामि । नेत्रे कर्णान्तयात्राव्य- सनिनि कर्णान्तयात्रायां निर्बन्धयति । व्यसनं निर्बन्धः । एतद् गुणान्तरोपलक्ष- णम् । नयनगुणानां सामग्येणास्य गुणलम्पटत्वेन च प्रथमं तत्रान्विप्यताम् । अत्रै- कवचनं न विवक्षितम् । अथवा चित्तापदरणे नयनस्य करणत्वं, तत्रापि त्रिभा- गस्य । प्राथमिक एतदवलोकने प्रस्थानदगायां भावसर्वस्वप्रकाशकस्य त्रिभागमा- अस्य चित्ताकर्षणसाधनत्वं दृष्टम् । अतः प्रथमं तत्रान्वेषणं युक्तमित्येकत्वमपि घटताम् । लोके रत्नादीनामपहरणे करस्य करणत्वात् तत्र सन्निधिः प्रथम शकयते । एवमिहापीति प्रथमं नेत्र इत्युक्तम् । कुन्तलीमञ्जरीणां परिस्फुटावयव- विकस्वरतया नीलोत्पलादिमञ्जरीतुल्यानां कुन्तलीनां जाले अलकानां समूहे । कुटिल इति स्निग्धतादिगुणान्तरोपलक्षणम् । सर्वत्र विशेषणैस्तत्तद्गुणगरिम्णा नि- तप्रसरीचित्य प्रकाश्यते । वाशब्दः सर्वशेषः । कुचयोर्मण्डल इति । क्रमेणाहो- पाहप्रत्यहतद्गुणगणपरिगणनं न शक्यम् । आदिमध्यान्तपरिग्रहे आन्तरालिकानि स्थानानि मनःसंस्थितियोग्यानि त्वया निरूप्यन्तामिति भावः । मालेयपरप्रणयिनि चन्दनरसपरिचयमासुरे । अत्रालवारत्वेन शिगिरोपचारसाधनतया च चन्दनपर- सम्यन्यो पटते । अन पक्षशब्देन कुचयोः पजसाम्यं स्फुरति । पाण्डविम्ये पाण्दुस्यरूपे । पाण्दुत्वं विरहावस्थाकृतम् । पादयोगी अर्थात् फोमलारणविकस्व- रागुलिदलयोः पदतलयोमहणम् । अत एव फुहाम्भोजभ्रमाद अमदलिकुलमोरि- सुक्तम् । एवमापादचूदमन्यपणे कुत्राप्यम्य मार्गः सिध्यति, शियद्वा प्रत्येक ·तृतीयोऽङ्कः। ८७ (विचिन्त्य) कष्टं बत प्रेयसीरूयामृतपानविच्छेदविपुलीकृ- तमहिम्नो वासरस्यास्य यापनसाधनं तत्पयोधरभारपी- डनसुभगा गात्रिका, सखा च मे कौण्डिन्य इति द्वयमपि दुर्लभदर्शनमभूत् । (ततः प्रविशति गात्रिकाहस्तः प्रदृष्टो विदूषकः) विदूपकः- (सविस्मयम्) (क) भो दुवारवदीदो अपरा ण का वि णअरी बह्मणदुभिक्खत्ति तकेमि, जहिं अहं णाम (क) भोः द्वारवत्या अपरा न कापि नगरी ब्राह्मणदुर्भिक्षेति तर्कयामि, यस्या- महं नामेशस्य महादानस्य पात्र भवामि । अन्यच्च शन्नोमि तावदोष्ठपरि- स्पन्दमात्रेण चेटॉर्बञ्चयितुम् । अनुदिनं खान कुर्वन्नवश्यं मरिष्यामि । कथ्यतामिति भावः । पुलकिनि तस्या अस्मदनुसन्धानधुरन्धरत्वेन तत्रतत्र पुल- कस्वेदपाण्डुतादिकमप्युन्नेतुं शक्यम् । अतः परस्परानुरागस्फुरणे तब घटयितुमेव प्रयासो युक्त इति व्यज्यते ॥ १ ॥ एवमुन्मादेन मदनं प्रति व्यवहरन् प्रयुद्धस- न्तापः स्ववैषम्यं निरूपयति- कष्टं यतेत्यादिना । कष्टं कृच्छ्रम् । आपतितमिति शेषः । तेन खेदे बतशब्दः । तदेव स्फुटयति--प्रेयसीरूपामृतपानस्य शुश्रूषणा- नुबन्धेन तदातदा नवत्वेन सिद्धस्य प्रेयसीरूपामृतपानसौहित्यस्य विच्छेदेन हेतुवशात् सम्पादितेन विपुलीकृतमहिम्नः, स्वतः सिद्धस्य महिनो दैर्घ्यस्य विपुली- करणं विधिकर्तृकमेव । अथवा विच्छेदस्य कर्तृत्वम् । तादृशस्य वासरस्येष्ठा- लाभेऽपि कालातिवाहनोपायतया द्वयं सगृहीतम् । तत्पयोपरमारपीडनेन क्षणसुल- भमहिनोः पयोधरयोः परिमितेन स्वावकाशेन यत् पीडन, तेन सुभगा अस्म- द्विनोदनानुकूला गात्रिका, सखा नालापादिना कालयापनदक्ष इति द्वयमपीदानी दुर्लभदर्शनमभूदित्येतदतिकृच्छ्रमित्यर्थः ॥ अथ सखा च मे कौण्डिन्य इति सूचितस्य नर्मसचिवस्य प्रवेशः । ब्रा- ह्मणदुर्भिक्षा ब्राह्मणानां दुर्भिक्षमल्पत्व यस्यामिति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । महा- दाणस्स . - १. 'ना' ग. पाठ

·सुभद्राधनञ्जये
विदूषकः-(क) अहो ण किञ्चि एदेण सुदं । एव्वं दाव भणि-
सं । भो वअस्स! मारसरेहि तुझ कण्णपुडाइ परिपूरि-
दाइत्ति तक्केमि, जेण वहिरो संवुत्तो।
धनञ्जयः-(विलोक्य) अये वयस्यः कौण्डिन्यः । सखे ! किमर्थ
विलम्वितोऽसि ।
विदूपर्कः- (गात्रिका दर्शयित्वा) (ख) एदं मे विळम्बणकारणें ।
धनञ्जयः-(सानन्दम्) सखे ! कुत इयं समासादिता ।
विदृपकः- (ग) तुमं अन्तरेण मणुस्सा में पि बह्मणोत्ति पडि-
वजन्ति, जेण अज्ज प्पभादे एव्व तत्तहोदीए सुहदाए
वअणेण एक्को बुड्ढकञ्चुईओ मह पादप्पक्खाळणं
कादृण पडिगेह एदं हारं ति मं ळम्भिअ गओ । अहं
पुण एदस्स अन्धदाविळासो एस भूसणविवज्जासोत्ति
चिन्तिअ, होदु, एदाए वअस्सं विणोदइरसं चि घेत्तूण
आअदो।
(क) अहो न किश्चिदेतेन श्रुतम् । एव तावद्भणिप्यामि । भो वयस्य ! मारशरैः
स्तव कर्णपुटे परिपूरिते इति तर्पयामि, येन बधिरः संवृत्तः ।
(ख) एतन्मे विलंम्बनकारणम् ।
(ग) वामन्तरेण मनुप्या मामपि प्राक्षण इति प्रतिपद्यन्ते, येनाय प्रभात एव
तत्रमयन्याः मुभद्राया वचनेको वृद्धकान्नुपीयो मम पादप्रक्षालनं त्या
प्रतिगृहाणत हारमिति मा रम्भापता गतः । अहं पुनरेतस्यान्धतापिटारा
एष भूपगविपर्यास इति चिन्तयिवा, भानु, एनया वयस्य रिनोदयिन्यामीति

·तृतीयोऽङ्कः । धनञ्जयः-(सहर्षम्) सखे ! महत् खलु मित्रकृत्यमनुष्ठितम् । (आदाय हृदये निक्षिपन् सरोमाञ्चम् ) अधुना हृदयममुप्याः स्पर्शामृतवारिपूरसंसिक्तम् । मनसिजहुतवहदग्धं पुनरिव पश्य प्ररूढं मे ॥ ३ ॥ विदूषकः- (सपिपादम् ) (क) भो वअस्स ! को णु खु इमाए दु- रवत्थाए परिणामो। धनञ्जयः-सखे! नाहमपि जाने । पश्य भवति नियतिपाशो नेत्रयोः पट्पदाली निशिनिशि निशिताग्राः सूचयश्चन्द्रपादाः। विषहतवहपातं मालयो मातरिश्वा मैम वपुषि विधत्ते वेत्ति शेषं मनोभूः॥४॥ (क) भो वयस्य ! को नु खल्वस्या दुरवस्थाया परिणाम । अधुनेत्यादि । अत्र दग्धस्यापि प्ररोहोपपत्तये स्पर्शस्यामृतवारिपूरत्वमा- रोपितम् । पश्यति । स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाद्यनुभावस्य दर्शनकर्मत्वम् ॥ ३ ॥ अस्या दुरवस्थाया क परिणाम । एव क्रममूर्छन वा विधिवशादवस्था- न्तरसङ्क्रमण वा दुरवस्था त्याज्यत्यभिप्राय ॥ नाइमपि जाने इति । अहमपि अनुभवन्नपि दुरवस्थापरिणाम न जाने ममाप्यत्र न पाण्डित्यम् । सखे । इति मञ्चित्तवैषम्यमनुसृत्य त्व कथयसि । तद् विमृश । वर्तमाना दुर्दशा त्या बोधयामि । भवतीत्यादि । पट्पदाली बहलपु- प्पपरिमलानुसारेण मधुरसोत्सुका मालाकारेण तत्र तत्र सञ्चरन्ती भ्रमरमाला नय- नयोर्नियतिपाशो भवति । यथा नियतिपाशावलोकनेऽसह्यता भवति, तथा नयन- योरेतदालोकने पीडा भवतीति नियतिपाशत्वारोप । नयनयोर्नियतिपाश इत्यनेन १ 'य-सखे ग पाठ, २ 'ने । भ' क स पाठ ३ 'युपि मम विग पाठ ·९२ सुभद्राधनञ्जये विदूषकः-- (क) भो! चिढ्दु दाव अणङ्गो । जो तदा पढमदंसणे पइट्ठमाणाए तत्तहोदीएं सुहहाए तइ णिक्खित्तो, सो चिअ अवङ्गप्पआवई ताए तुमं घटइस्सिदित्ति तक्केमि । (क) भोः! तिष्ठतु तावदनङ्गः। यस्तदा प्रथमदर्शने प्रतिष्ठमानया तत्रभवत्या सुभद्रया त्वयि निक्षिप्तः, स एवापाङ्गप्रजापतिस्तया त्वां घटयिष्यतीति तर्कयामि । " - तदवलोकन एव दर्शनशक्तिः क्षीयत इति प्रकाशितम् । निशिनिशि निशिताया इति, न तु पूर्वसिद्धं नैशित्यमेव, रात्रौरात्रौ विशेषेणोत्तेजिताः सूचय एव । सू- चिघाते यथा पीडा भवति, तथा चन्द्रपादस्पर्शने । अथवा नेत्रयोरित्यत्राप्यनुप- ज्यते । दिवानिशमेकरूप एव नयनोपघातः । तर्हि नयने सम्मील्य कचिदव- । स्थातुं शक्यमित्यत्राह - विषहुतवहपातं मालयो मातरिश्वा, सर्वेषां हृयोऽपि भाग्यदोपेण मम वपुषि विषाग्निं पातयति । विपामित्वकथनेनादृश्यत्वेऽपि सर्वत्र व्यापित्वेनासह्यतातिशयः प्रकाश्यते । पातमिति । तदातदा वीजने सर्वाङ्गीणं वि- पामिमुमति । उपलक्षणत्वेनैतदुक्तम् । सर्वेऽपि रम्या इन्द्रियार्था ममासद्या एव । इयन्मात्रमेवाहं जानामि शेपं मनोभूत्ति सुखोदकै दुःखोदर्फ वेति । अस्माभिः पर्वथा तत्कैवर्यमवलम्च्यते ॥ ४ ॥ एवं नायकस्य वैक्लव्यं ज्ञात्वाश्वासनोपायमाह --चिट्ठदु इत्यादि । मनहस्तिष्ठतु । वेति शेयं मनोभूरिति किमुच्यते । असावेवास्मत्साध्यं निर्वोढुं मर्थ इति भवतः प्रतीतिः । छायापुरुषशिरसि भारसमारोप एव भवता क्रियते । रिस्परानुरागे निश्चिते तया भवतः सघटने निपुणः कोऽपि मया निरूपितः । या प्रथमदर्शने प्रतिष्ठमानया भवद्वन्दनपादप्रक्षालनादिकं कृत्वा सखीभ्यां सह रिचरणशेपमम्पादनार्थ गन्तुमुद्यतया यस्त्वयि निक्षिप्तो न्यस्तः । प्रथमदर्शन इत्यनेन 'युवनयो हि संसृष्टमभीक्ष्णदर्शनं च पुरुष कामयन्ते' इति कामसूत्रा- नादरेण झटिति भावसमावेशेन दैवानुकूल्यमत्र प्रकाश्यते । प्रतिष्ठमानया कति- चत् पदानि विन्यस्य वलितग्रीवं निरीक्षमाणयेत्यनेन निजानुरागप्रकारानेऽध्यव- सायः सूचितः । अत एव निक्षिप्त इत्युक्तम् । निक्षेपवादिदं मनम्त्वयि निक्षिप्त रक्षेति प्रार्थयन्त्येव । स एवापासप्रजापतिम्तया त्वां घटयिष्यतीति तर्फयामि । "एत' ग पाट:.

·तृतीयोऽङ्कः । धनञ्जयः-सत्यमाह भवान् । ममाप्येष एव तर्कः। तथाहि- याच्या प्रेम्णा प्रतीच्छ प्रणयमिति मम त्वं प्रियोऽसीति रागः सङ्केतस्त्वां प्रपत्स्ये पुनरिति पुरतस्ते स्थितास्मीति लज्जा । किं भूयोऽपि प्रलापैधृतिमुपि ललितभूलतालास्यधन्ये मन्ये नासीन्न किश्चिद् विजितकुवलये तत्र नेत्रत्रिभागे ॥५॥ स एव, नान्यं सहायमपेक्षते । कटाक्षपातेऽनुरागसर्वस्वप्रकाशनेन पटनसामर्थ्य निरूप्य अत्रायमेव प्रजापतिरिति मयोक्तम् । यूनोः समागमे परस्परानुराग एव निर्वाहकः । तस्मिन्ननुकूले सति किमन्यदपेक्ष्यत इति भावः । तया त्वामित्यनेन सङ्घटनस्य योग्यतातिशयः प्रकाश्यते । अत आन्तरालिकं दुरवस्थानुभवं परि- त्यज्य स्वैरमारस्वेत्यभिप्रायः ।। इति स्वहृदयसंवादि तद्वचनमाकर्ण्य स्मरणपूर्व श्लाघते. सत्यमाह भवान् । नात्र किञ्चित् चाटुभापणेनारोपितम् । वस्तुवृत्तमेव भवानाह । ममाप्येप एव तर्कः । अपाङ्गप्रजापतिम्तया त्वां घटयिप्यतीति तर्कयामीति त्वयोक्तम् । एप एव ममापि तर्कः । मन्मनोवृत्तिमनुसरति तब बुद्धिः। तथाहीति मम तर्कबीजं त्वां चोधयामि । तत्र नेत्रत्रिभागे फिश्चिन्नासीन्न । तस्या इत्यर्थसिद्धत्वान्नोक्तम् । तत्र त्वया प्रस्तुते सावधानमनुभूतचातुर्ये च नेत्रत्रिभागे वलितावलोकनप्रवर्तिते तृतीये भागे, अपाङ्ग इत्यर्थः । त्रिभागस्यैव सर्वभावाविष्करणपाण्डित्यं, किं पुनः सकलस्येति प्रकाश्यते । किञ्चिद् आत्मानुरागपरिपोषे कामुक प्रति प्रकाशनाये रतिपरिपोषानुगुणं निजावस्थानिवेदनाएं वस्त्वपानमात्रेण प्रकाशयितुं न सम्भावनीयमिति न, सर्वमेवासीदित्यर्थः । सम्भाव्यनिषेधनिवर्तने हि द्वौ प्रति- पेधौ । तत्र साकल्येन विशेपकथनापाटवेऽपि बहुप्रकारमनुभूतेषु द्वित्रान् भावां- स्त्वां बोधयामि । प्रथमं याच्ञा आसीत् स्वावस्थानिवेदनपूर्व प्रार्थनासीत् । तत्र याच्मामात्रमेवोन्नेतु शक्यम् । विशेपो नावधारणीय इति चेत्, तन्न, विशेष- रूपेण प्रकटा प्रणय प्रतीच्छेति, त्वद्विपयं मम परित्यक्तविषयान्तरमतिवैवश्य. जनकं प्रेमपरकाष्ठारूपं प्रणय प्रतीच्छ परिगृहाण । तत्र गुरुदेवतादिपु सेक्कानां भाकिर्यथा तटस्थवृत्त्या परिगृह्यते असौ मयि भक्त इति, तथा ग्रहणे मम नाभि-

·सुभद्राधनाये
प्रायसिद्धिः, अपितु प्रेम्णा स्नेहेन, इयं बाला मयि निर्व्याजं प्रणयमनुसरति, तदि-
मां निह्यामीति कारुण्यापरपर्यायया मनोवृत्त्या गृह्यतामित्यर्थः । प्रेमानुवर्तनमे-
वास्य परिग्रह इति भावः । अत्र वचनेन प्रार्थनाप्रकाशने यथा स्फुटता, तथैवा-
पाने(न)इति प्रकाशयितु वचनप्रकाररूपेण याच्याप्रकाशनम् । एवम् उपर्यपि
तत्तद्विशेषस्फुटीकरणम् । पुना राग आसीत् स्वानुरागप्रकाशनमात्रं, पूर्वत्राति-
प्रवृत्तिशङ्कया स्वावस्थानिवेदनमेव युक्तम् । कथं भवन्मनोवृत्तिं जानामि । मम
त्वं प्रियोऽसि अन्यानिरोध्यस्य चित्तलयकारिणः पक्षपातस्य त्वमेव पात्रभूतः
इयन्मानं बोधयामीति रागः । विपयेप्पयाध्यलेहो हि रागः । पुनः सङ्केतः समय
आसीत् । त्वां प्रपत्स्ये पुनः दैवादागतस्य साम्मुख्यस्यानुसरणमेव युक्तं, तथापि
शुश्रूपाशेषतया प्रवृत्त्यन्तरमनुसृत्यानिच्छयापि सन्निधिं मुञ्चामि । पुनरविलम्बित
त्वां प्रपत्स्य इति सङ्केतः । त्वामिति सिद्धेऽपि तदातदा भावप्रकाशने साम्मुख्य
स्फुटीक्रियत इति प्रकाश्यते । लजा कुलपालिकाया मुग्धकन्याया निरन्तरानु-
बद्धापि लजा विशेपेण तदानी नयनोपान्तेन प्रकाश्यते । पुरतस्ते शकायस्य
महापुरुषस्याग्रतः स्थितास्मि अपसरणतिरोधानादिकं विना स्थितेत्यनौचित्यप्रका-
शिनी लज्जा । उक्तानामनुक्तानां वा भावरसायनाना प्रकाशनं क्रमेण बा. सम्भूय
वेति ज्ञातुं न शक्यम् । सकलमनुभवगोचर गतमित्येव वक्तव्यम् । अतो भूयः
पुनःपुनर्भावप्रकाशनपविविधैः प्रलापैः किं फलितम् । अशक्यत्वादनुपयोगाचे.
दमेवालमिति भावः । अत एव समष्टा भावसर्वस्वमासदित्युक्तम् । त्वमेव महा.
पुरुष इति बहुमानः, मद्वैवश्यमकपटं त्यां वोधयामीति विश्वासापरपर्यायो वि-
सम्भः, मयं वैवश्यमेवम्भूतमिति स्वावस्थाप्रकाशन, त्वमेव में जीवितालम्बन-
मित्यात्मार्पणम् इत्यादिका भावाः सहयातु न शक्यन्ते । धृतिमुषि धर्यापहरण-
दक्षे । तदाप्रभृति धैर्यविश्लेपेण मर्यतन्निश्चीयते । ललितमूलतालास्यधन्ये ललि.
तपोभूलतयोः लास्येन निजमहोत्सवानुगुणेन दिलमितेन धन्ये आदरणीये ।
मन्ये इति न मनु तटम्यवृत्त्या कल्पनम् । तदानीमनन्यपरतयानुभूतम्यापाझवि.
समितम्य विजातीयप्रन्ययातिरस्कारेण सततमप्रमोपमुन्मेप एव भाति । अत
इदमेच माध्यमिधे त्यत्राघाटमुन्दर विश्वमिमीत्यभिप्रायः । विजितायलय इति
विभागस्यैव फान्तिमनमा कुपन्यविजयमामध्ये नयनयोनिरपमानत्वं किं फय्य.
ताम् ॥ ५॥

·९५. तृतीयोऽ विदूषकः -- (क) जई एरिसो से अणुराओ, कीस अदिमत्तं अ- त्ताणं आआसेसि । ता उभयाणुराअसुहअं सङ्गमकाळं प- डिक्खन्तो सेरं चिट्ठ। धनञ्जयः --- सखे ! नाहं न प्रतीक्षिप्ये कालम् । मां पुनरयं,बल- वदुपरुन्धानो न प्रतीक्षते कामः । विदूषकः- (स) भो वअस्स! का णाम इअं अहीरदा । जस्स देजण्णसेणीसवरसमअसंखोभिदाणं खतिआणं ण ए- को वि अपरम्मुहो आसी, तस्स किळ दे एदेहि अदि- सुउमारेहि मणसिअपरक्कमेहि विहुरं होइ हिअअं। (क) यदीडशोऽस्या अनुरागः, कस्मादतिमात्रमात्मानमायासयसि । तदुभयानुरा- गसुभग सगमकाले प्रतीक्षमाणः स्वैरं तिष्ठ । (ख) भो वयस्य ! का नामेयमारता । यस्य ते याज्ञसेनीस्वयंवरसमयसक्षोभितानां 'क्षत्रियाणां नैकोऽप्यपराङ्मुख आसीत् , तस्य किल ते एतैरतिसुकुमारैर्मन- सिजपराक्रमैविधुरं भवति हृदयम् । यदीदृश इत्यादिनाश्वासनोपक्रमः । ईदृशः कटाक्षे सर्वभावप्रकाशनेन निश्चितः । तत् परस्परानुरागे सिद्धे सङ्गमस्य काल एव प्रतिपालनीयः । ताह- शस्य कालप्रतीक्षणमपि हृद्यमेव । अतः स्वैरं तिष्ठ । किमेवं वैक्लब्यमवलम्ब्यत इति ॥ अस्योत्तरमाह --- नाहं न प्रतीक्षिप्ये । अहमनन्यशरणोऽनन्यापेक्षश्च यावत्फलोदयं प्रतीक्षिप्य एव । अयं पुनर्मत्प्रेरकः कामस्त्वरते । अत एव मां बलवदुपरुन्धानोऽतीव पीडयन् क्षणमपि स्वैरमासितुमसमर्थं करोति ।। का नामेत्यादि । अधीरतैवात्र वैषम्यहेतुः, नासामर्थ्यम् । याज्ञसेनीस्व- १. '६ एवं ए' इति मूलकोशपाठः, ·T सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः-- (विचिन्त्य) सखे ! सत्यमश्रद्धेयमेवैतत् । कुतः भवति धनुरमूर्तेर्यस्य सङ्कल्पयोने- मधुकरमयमार्व्यः पेलवाः पुष्पमालाः । परभृतपरिवारौ यस्य मासावमात्यौ स किल मयि विधत्ते साहसानीदृशानि ॥ ६ ॥ विदूषकः-(क)जइ एव्वं, एस पिण्डिअत्थो- पञ्चसरो कुसुमआ- वो मअरकेदुत्ति एदेहि अदिसुउमारेहि णिरत्थएहि अ- (क) यद्येवम् , एप पिण्डितार्थ:---पञ्चशरः कुसुमचापो मकरकेतुरित्यतैरतिसुकु- यंवरसमये संक्षोभितानां भवत्पराक्रमेण सक्षोभं नीतानां क्षत्रियाणां, न केवलं तत्परिजनानाम् । एकोऽपि, बहवस्तिष्ठन्तु । अपरोड्मुखः युद्धाय सम्मुखीनः, दूरे पराक्रमः । सर्वे विमुखाः पलायिताः । एतस्य तादृशप्रतापस्य । अतिसुकुमारैः पुप्पपल्लवादिसम्पादितैः । मनसिजस्य स्वयं निस्सारस्य निरूपणे निष्प्रयोजनैः (पराक्रमैः) हृदयं विधुरं भवति । अधैर्यमेवात्र निमित्तम् ।। अश्रद्धेयम् अविश्वसनीयतया विद्यमानमित्यर्थः । भवतीत्यादि । स्वयम- मूर्तेधनुर्भवति मूत विद्यते । किं तत्, पेलवाः पुष्पमालाः, अतिमृदवः, तत्रापि पुष्पमालाः तत्तत्कालानुगुण्येन भिन्नप्रकाराः । मधुकरमयमौर्व्यः मधुकररूप(ज्या) इत्यर्थः । पुष्पमालाविशेपणत्वमतीव दुर्घटम् । मासावमात्या मधुमाधवौ, न नित्य- प्रवृत्तौ । परभृतपरिवारौ परिवारोऽपि तत्सम्बद्ध एव । य एवं सङ्कल्पमात्रसारो- ऽपटमानसमस्तपरिकरः, स मयीदृशानि साहसानि देशकालानपेक्षया स्फुरणान. न्तरकृतानीन्द्रियमोहनादीनि बलात्कारादाचरति । किलेति परखुध्यनुसारेणाश्र- द्धेयताप्रकाशनम् । मम तु श्रद्धेयमेवास्य कर्मेति भावः । अन्यथा मदनातुरस्य तत्त्वनिरूपणं न घटते ॥ ९ ॥ यवमिति अस्थावस्तुत्वे भवत अनिच्छयाप्येकदेशानुवादः । अतस्त्वा- इशां कामुकानामुद्रोपणमेवास्य सचानिमित्तम् । उदोपणप्रकारः पञ्चशर इत्यादि ।

·तृतीयोऽङ्कः । क्खरेहि केवळं तुहारिसा कामुआ उग्धोसन्ति । पर- मत्थदो उण सुण्णपय्याओ कामसदो त्ति । धनञ्जयः-सखे! नासौ परिहासावसरः, यदियन्तं कालमाल- म्बनमतिविधुरस्यास्य हृदयस्य, यत् प्रतिदिनं सा दृश्यत इति, तदपि विधिरपहृत्य सङ्क्रमयति स्म मदाराधना- धिकारं तत्रभवत्यां वैदाम् । तदर्शनदुर्ललितं गलितव- न्धनमधुना पततीव मे हृदयम् । विदूषकः-(क) भो! कीस विसीदसि । एदेसु सुरभिसमअवि- असिदेसु पादवेसु दिहि विणोदेहि । मारैर्निरर्थकैरक्षरैः केवल त्वादृशाः कामुका उद्घोपन्ति । परमार्थतः पुनः शून्यपर्यायः कामशब्द इति । (क) भो! कस्माद् विषीदसि । एतेषु सुरभिसमयविकसितेषु पादपेषु दृष्टिं विनोदय । शरचापध्वजादिप्रकाशनेन वीरत्वसमर्थनम् । वस्तुत कामशब्दः शून्यपर्यायः शशविषाणादितुल्यः ॥ नासावित्यादि । परिहासः नालाप , तस्य नायमवसरः । यदियन्तं कालमित्यादि । वाक्यार्थपरामर्शी यच्छन्दः । अधुना पततीव मे हृदयं यत् तत् परिहासस्य नायं काल इति संबन्धः । तत्य निमित्त प्रकाशयति --इयन्त काल- मित्यादिना । अतिविधुरस्य सङ्गमाभावेनातिपीडितम्य । इयन्तं कालं प्रतिदिनं सा दृश्यत इति यदालम्बनं नयनोत्सवलाभाद् , विधिम्तदप्यपहृत्य यन्मानं सुसमस्य मा भूदित्यसूययाक्षिप्य मदाराधनकृत्य बैदा सड्कमयति म्म । अत उपरि दर्श- नोपायमपि निरुद्धवान् । तर्हि यावद्दर्शनं धैर्यमवलम्व्यतामिति चेद् , हृदयं न मद्विधेयं, यतः तदर्शनदुर्ललितं दुर्लभेऽपि तद्दर्शने प्रतीक्षणासमर्थ दुवृत्तम् । गलि- तधैर्यवन्धन मातृनिरीक्षणोत्सुकवालयत् संभ्रमद् अधुना पततीव अवसीदतीव । तत् कथमिदानी परिहासः क्रियते अतिमात्रमायासयसि ॥ अहमात्मविनोदनोपायं कथयामि । एतेषु निरन्तरं दृश्यमानेषु सुराभिसमय- , ·सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः-सखे ! अतिदुष्करमुपन्यस्तम् । कुतः चकितचकितं चन्द्रालोकाद् भयादपवर्तिते विकचकमलात् प्रत्यानीते हतात् कमलाकरात् । मधुकरविपक्षोभाक्लिष्टे वसन्तमहीरुहां कथमिव सखे ! कुर्वीयाता दृशौ कुसुमे पदम् ॥७॥ तदलमतिदुस्सहदर्शनैः पदार्थैः । प्रियतमानिरीक्षणोपाय एव तावच्चिन्त्यताम् । विकसितेषु सर्वतो विकसितेषु पादपेषु दृष्टिं विनोदय नियोजय । सन्तापं मा कृथाः॥ अशक्यारम्भ इत्यादि । निरीक्षितुमुद्यमोऽपि न शक्यः । यतः चन्द्रा- लोकात् चकितचकितमपवर्तिते भीतभीतं निवर्तिते । भयात् प्लोपभयाद् , भयनि- मित्तादित्यालोकविशेषण वा ! कमलाकराद् हतात् पीडाकरत्वेन वैराग्यनिमित्तात् प्रत्यानीते प्रतिनिवर्तिते । दिवानिगं विनोदनोपाये प्रवाशक्यतया निवर्तिते इत्यर्थः । चफितचकितमित्यन्यत्राप्यनुषङ्गः । वसन्तमहीरुहां कुसुम इति अतोऽपि (अतोऽपि !) दुस्सातरमेतदिति भावः । मधुकरविपक्षोभेण दर्शनोपक्रम एव पुप्पो- परि निचितस्य मधुकररूपस्य विषम्य क्षोभेण सञ्चलनेन तदवलोकनेनेत्यर्थः, लिष्टे क्षीणशक्ती । विषम्य दर्शनेऽपि पीडाफरत्वमिति दृशोर्विशेषणम् । कुसुमविशे. पणत्वे मधुकराणां विषत्वारोपः लिष्टत्वं च न घटते । कथ पदं कुर्वीयातां दर्श- नम्याप्यविषये कथं विनोदः मिध्यति । मखे! इति वस्तुवृत्तं जानतस्तवैवमशक्य- प्रेरणं न युक्तमिति भावः ॥ ७ ॥ प्रियतमानिरीक्षणोपाय एव चिन्त्यतामित्यनेन निरीक्षणाभाय एव सन्तापहेतुरिति प्रकाशितम् ।। - १. 'ययस्य अरा. पाट :. 'अतिदुपरमपन्यास'लय रधान 'भयारम्भोऽयं विनोदः' इलेवंजातीयः गिर साम्यागर पारः स्यात.

·तृतीयोऽशः। विदूपकः-(क) भो वअस्स! सा वि तादिसं पदेसतरं उव. अदत्ति मए सुदं, जहिं पवणस्स वि णत्थि पसरो । ता छिंदीअदु एसो पक्खो । अण्णं पुण कं पि उवाअं मे प- ण्णाचक्खू दक्खइ । जइ सद्धा, तं सुणाहि । धनञ्जयः (सप्रत्याशम् ) सखे! कथ्यताम् । विदूषकः (ख) अस्थि किळ सग्गसारं दामोदरेण अवहुणिअ महीदं आणीदो कामप्पदो रुक्खविसेसो। तं पत्थिअ ए- कं सुइदं याचह्म। धनञ्जयः--मूर्ख! किं नाम तादृशं कन्यारनं सोऽपि पारिजातः प्रसूते । तत् किमेभिर्नर्मप्रलापैः । दुर्निवारनिर्गमा इवामी प्राणाः। (क) भो वयस्य! सापि तादृश प्रदेशान्तरमुपगतेति मया श्रुतं, यस्मिन् पवन- स्यापि नास्ति प्रसरः । तत् छिद्यतामेप पक्षः । अन्य पुनः कमप्युपाय मे प्रज्ञाचक्षुः पश्यति । यदि श्रद्धा, त शृणु । (ख) अस्ति किल स्वर्गसार दामोदरेणापहृत्य महामानीतः कामप्रदो वृक्षवि- शेषः । त प्रार्थ्यकां सुभद्रा याचावहे । तत् प्रतिक्षिपति नालापपूर्व छिद्यतामेप पक्ष इत्यादिना । एप पक्षः दर्शनपक्षः । अतः परमदृश्येत्यर्थः । द्रष्टुं न शक्या यत्र पवनस्यापि न प्रसरस्ता- दृशं प्रदेशान्तरं गतेति नैराश्यसम्पादनायोक्तिः । दुर्लभे किं प्रयलेनेति भावः ॥ अस्ति किलेत्यादिना नालापेन सन्तापपरिपोष एव सम्पादितः ॥ शृङ्गारानुकृतिर्या तु तद्धास्यमिति गीयत' इत्युक्त्या विप्रलम्भे तत्पोषकत्वं हास्यवचनस्य । तदेवोक्तम् 'अलमभिर्नर्मप्रलापैरिति ॥ १. ' पाक, पाठ, ·सुभद्राधनाये विदूषकः--- (ससम्भ्रमम्) (क) मा खु मा खु अमङ्गळं भाणिअ । सं- ठावेहि अत्ताणं। धनञ्जयः-- सखे ! सोऽयमशक्यारम्भस्ते नियोगः । कुतः- मलयशिखरजातैर्मारुतैर्दूरशुष्कं हिमकरकरजालैः पीडयद्भिः प्रपिष्टम् । कथय मदनबाणैनों गवाक्षीकृतायाः कथमिव मम तन्वा निप्पतेत् प्राणचूर्णम् ॥ ८ ॥ विदूषकः ---(सविपादमात्मगतम्) (ख) पञ्चिमं अवत्थं पडिवज्जिदुका- मो विअ एसो पळवदि । अण्णं च एरिसो एदस्स संमो- हो, जं अदिक्कंदं पि सञ्झं ण पडिवज्जइ । किं मए (क) मा खलु मा खल्वमङ्गल भणित्वा । सस्थापयात्मानम् । (ख) पश्चिमामवस्था प्रतिपत्तुकाम इवैप प्रलपति । अन्यच्चेदश एतस्य सम्मोहः, यदतिमान्तामपि मन्ध्या न प्रतिपद्यते । किं मया कर्तव्यम् । एवं तावद्भणिष्यामि । ." मलयशिखरजातरित्यादिना प्राणानां लतापत्रादिवन्मूर्तत्वमारोपितम् । चूर्णत्वसमर्थनमुद्दीपनप्रकणानिवार्यगमनत्व प्रकाशयितुम् । दूरशुष्कं भृश परिशोपं नीतमित्यर्थः । हिमकरकरजालैश्चूर्णीकृतम् । तदानुगुण्येन पीडयद्भिरित्युक्तम् । अत्र शोपणे पेषणे च कर्तृभेदेन बहुत्वेन च लतापत्रादीनामिव झटिति चूर्णीकरणयो- ग्यत्वं प्रकाशितम् । यथा एफैः गोप नीयन्ते, अन्यैश्चूर्ण्यन्ते । गवाक्षीकृताया निरन्तररन्ध्रीकृताया इत्यर्थः । अनेन झटिति निप्पतनस्यानिवार्यत्वं प्रकाशितम् । प्राणचूर्ण शुप्फमित्यादि । ओदन पचतीतियद् व्यवहारः ॥ ८ ॥ एवमुद्दीपनैरश्रुरोमाञ्चनिःश्वासादिभिरन्तरान्तरा गृहीतमुक्तश्चिन्तादेन्यादि- भिश्च भायै रतिपरिपोषेण विप्रलम्भस्य परकाष्ठायां प्राणपतनप्रकाशनावधि प्रकाशि- 1. 'भगादि' रा. पाट.

·तृतीयोऽङ्कः । २ । कादव्व। (विचिन्त्य) एव्वं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् ) भो! कीस अआरणे अत्ताणं आआसेसि, जं वासुदेवेण सुभद्दा दि- ण्णत्ति स एव्व कहेसि । सा वि साणुराआ तइ त्ति जा- णासि एब्ब । अप्पच्चणीअं च दे बाहुबळं पन्चेसि । को विअ एसो सम्मोहो । ता मा सन्तप्प ! इदाणिं पुण क- ञ्चणकमळवा पिआतीरगअं सहआरलदामण्डवं गच्छम । तत्थ गअस्स दे मिणाळळदिआतरङ्गाणिळादिहिं सुहअ- रो सिसिरोवआरो। ता तहिं एव्व गच्छह । भोः! कस्मादकारण आत्मानमायासयसि, यद् वासुदेवेन सुभद्रा दत्तेति स्वयमेव कथ- यसि | सापि सानुरागा त्वयीति जानास्येव । अप्रत्यनीक च ते बाहुबलं प्रवेपि | क इवैप सम्मोहः । तद् मा सन्तप । इदानीं पुन. काञ्चनकमलवापिकातीरगतं सहकार- लतामण्डपं गच्छावः । तत्र गतस्य ते मृणाललतिकातरङ्गानिलादिभिः सुखकरः शि- शिरोपचारः । तत् तत्रैव गच्छावः । तायां नर्मसचिवमुखन तच्छमन प्रकाशयति-किमकारण इत्यादिना । सहकार- लतामण्डप गच्छाव इत्यनेनादर्शनेन परिपोप नीतस्य सन्तापस्य दर्शनोपायसिद्ध्या शमनोपायः प्रकाशितः कविना ।। एवं नायकस्यायोगविप्रलम्भं परिपोपं नीत्वा नायिकायाः पुरुषत्रयभमेण रतिभावस्योद्वन्धनपर्यन्तं परिपोषं वर्णयितुमुपक्रमते । तत्र कुलपालिकायास्त्रिपुरुषानु- रागस्यानौचित्यम् । तदेव रसभङ्गहेतुरिति चेत्, तन्न । सामाजिकानां तथा न प्रतीतिः । इयमेकमेव त्रिशाखतया सङ्कल्प्यानुरागपरवशा भवतीति रत्युद्दीपनानुभा- वव्यभिचारिपरम्परया तस्यानिशाखतया रतिपरिपोपे त्रिशाखस्य रसग्रवाहस्य पु- नरेकीभावमुपगमिप्यतोऽनुभूतिरेव तेषां भवति । तस्या एवानौचित्यबुद्धिः । सा . १. 'भद्देण' ख. पाठः २. 'हि' क पाठ.. क. पाठ.. ५. 'सुअरं सो सि क. पाठः, ३. 'शिजइ एस, पाठः. ४. 'वापीस' ·१०२ सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः--- (नि श्वस्य) यद् भवते रोचते । (विदूषकासावलम्बी खेदालस' परिकामति) (ततः प्रविशति दुस्सहमदनातक्षा सुभद्रा) सुभद्रा-- (सवाष्पम् ) ( ) पाणा! कीस मं परिच्चय्य गच्छह । विदूषकः --- (कर्ण दत्त्वा) (ख) एदरिस सहआरळदामण्डवे किस्से वि इथिआए विहुरो आळावो सुणीअदि । ता ओवारिअस- रीराओ पेक्खम का एस त्ति । धनञ्जयः-सखे ! एवं कुर्मः। (तथा कृत्वा पश्यन्) सखे! पश्यपश्य- - (क) प्राणा ! फम्मान्मा परित्यय गच्छथ । (य) एतस्मिन् सहकारलतामण्डपे कस्या अपि स्त्रिया विधुर आलाप. श्रूयते । तदपवारितशरीरो पक्ष्यान. कैपेति । च वैराग्यपरिपोपजननेन मरणान्तिकीमवस्था प्रयोजयति, अन्त एफत्वनिश्चयेना- नन्दपरिपोपहेतुश्चेति न विरोषः । अथ सा श्रममूलसङ्कल्पपरम्परानुगुण्येन क्रमेण वर्धमानोत्कण्ठा, प्रतिक्षणरणरणकनि श्वासम्तम्भरोमाचस्वेदवेपथुप्रभृतिविकारविव- शामिलापविप्रलम्भस्य दशमीमवस्था प्राप्तुमुद्यता निजानेव प्राणान् सम्मुसीकृत्य कथयति-पाणा! इत्यादि । फम्मान्मां परित्यज्य गच्च्य । प्राणा इति । स्पन्द- मानमपि युप्मान् विना मम न सभवति । कि पुनरन्यत् । एव स्थिते मां परि- त्यज्य फम्माद् गच्छथ | गन्तुमुपरम एन मया ज्ञायते । अत एवानिच्या परित्याग कर प्यते । अतो निरपराधा युप्मद्विधेया क्षणमपि वियोगमजानतीं फेन हेतुना परित्यज्य गन्थ । परियागहेतुर्मग टोप पथ्यतामिति प्राणान् परीत्य विविक्त अमेण प्रपनम् ॥ 1. 'दा-रा.पट, ..रा.पार ·तृतीयोऽका श्रमजलजटिलकपोलं बाप्पाम्बुप्रकरसिक्तनेत्रान्तम् । विधुरं मम खलु हृदयं दीर्घश्वसितं तदेवेदम् ॥ ९॥ विदूषकः---(क) दिहिआ अबुद्धिपुरुवा वि मे णीदी एदस्सि दा- अंवि पाणसंसआदो तुम ओवाहेदि, बुद्धिपुरवा उण सङ्गमं वि कदाइ संपादेदि त्ति तकेमि । सुभद्रा--(ख) किं मण्णह, ण तुए भिण्णचारित्ताए सह वसामो त्ति । का णाम तेळ्ळोकेकधणुद्धरे महिन्दतणए महिन्दा- (क) दिष्ट्यावुद्धिपूर्वापि मे नीतिरेतस्या दशायामपि प्राणसंशयात् त्वामपवाह- यति, बुद्धिपूर्वा पुनः सङ्गममपि कदाचित् सम्पादयतीति तर्कयामि । (ख) किं, मन्यध्वे, न त्वया भिन्नचारित्रया सह वसाम इति । का नाम त्रैलो- क्यैकधनुर्धर महेन्द्रतनये महेन्द्रानुजमित्रे रूपत्रिहसितमन्मथेऽर्जुनेऽनुरागस्य वचनी- ' श्रमजलेत्यादि । जटिलो विपमितः । नेत्रान्तो नेत्रस्वरूपम् । तद् हृदय- मेवेति हृदयविश्रान्तिधामनि हृदयत्वाध्यवसायोऽनन्यकामित्वयकाशनाय, हृदयमे- वैव विग्रहवत् , न त्वस्मिन् विग्रहे हृदयप्रवृत्तिः । अत एवाभेदाध्यवसायः । दीर्घ श्वसितं यस्येति वहुव्रीहि । तदेवेति सुभद्राशब्दश्रवणादारभ्य तत्तदवस्थाविशिष्टं कान्तास्वरूपं परामृशति ॥९॥ अयुद्धिपूर्वापीत्यादिना नायकस्य महर्षलाभानुगुण्येन प्रहसनोक्तिः । प्राण- संशयात् त्वामपवाहयतीत्यनेनादर्शनकृतस्य सन्तापस्य प्राणसंशयावधिः परिपोपः प्रकाशितः । अत एव विप्रलम्भखेद समाप्य सम्भोगवीथीसङ्क्रमणानुगुण्येन हर्ष- प्रकाशनम् ॥ कि मण्णहेत्यादि । तत्रायोगविप्रलम्भस्यामिलापचिन्तास्मृत्याद्यनुसरणक- मेण दशमीमवस्था मरणरूपा प्राप्तुमुद्यताया प्राणान् प्रति प्रलापप्रकाशने चिन्ता. १. 'पनि श्वासि क. पाठः, .

·१०४ सुभद्राधनञ्जय' ८ णुअमित्ते रूबविहसिअवम्महे अज्जुणे अणुराअस्स वअ- णीअदा । भूदहत्थादो तुह्माणं परिरक्खए तैरिस महाणु- हावे तुझेहि ण दूसणीओ सिणेहो । जो उण अजोग्गे आअन्तुए पव्वजिदे दिढबद्धमूळो अप्पडिआरो 'अहि- ळासो, तहिं अणुत्तरह्मि । तण्णिमित्तं जहेहँ गच्छह । यता । भूतहस्ताद् युष्माक परिरक्षके तस्मिन् महानुभावे युष्माभिर्न दूषणीय स्नेहः । यः पुनरयोग्ये आगन्तुके प्राजिते दृढबद्धमूलोऽप्रतीकारोऽभिलापः, तत्रानुत्तरास्मि । तन्निमित्तं यथेष्ट गच्छत । " निश्वासविषादाश्रुबैस्वर्यादिभिः पारवश्यातिशयप्रकाशकः प्रयोगोऽनुसर्तव्यः । वागा- रम्भानुभावरूपेण प्रलापेन च तदेव प्रकाश्यते । त्वया भिन्नचारित्रया सह न वसाम इति किं मन्यध्वे इति सम्बन्धः । युप्माकं मत्परित्यागो नोचितः । परित्यागेऽपि वैराग्यनिमित्तं वक्तव्यम् । तन्न कथयथ । तथापि युप्मन्मनोवृत्तिमहमेवाशङ्कय पृच्छामि । त्यया निर्मलकुलोद्तयापि तद्विरुद्धसमाचारया बहुपुरुषाभिलापेण नि. रम्तसञ्चरितया सह न वसाम इति किं मन्यध्वे । तत्र सर्वथा मयि दोपानारोप्य न परित्यक्तव्यम् । ममाभिलापविषयभूतान् विविच्य कथयामि । त्रैलोक्येत्यादि । अर्जुनेऽनुरागस्य का नाम वचनीयता । वचनीयता अपवादरूपता । तथा सति परित्यागो युक्त इति भावः । गुणवाहुल्येन निरपवादत्वं समर्थयति-त्रैलोक्येत्या- दिना । वीरपुरुषप्रियाणां राजकन्यकानां भर्तृगुणेपु वीरत्वं प्रथममनुरागनिमित्तम् | तम्मिन् परिपूर्णमित्येकधनुर्धरत्वेन वीरत्वनिर्देशः । त्रैलोक्ये, न तु भूमण्डल- मात्रे । मन्यमाचिनः प्रधानधनुर्धरत्वं भुवनत्रयच्यापि । तथापि यतःकुतश्चिदुत्प- नवनामुप्यायणत्वाभावेऽभिजन्मनिश्चयाभावात् कुलपालिकायाः परिग्रहायोग्यत्व- मिनि च न । महेन्द्रतनये । किमतः परं पितृगौरवं कथ्यतामिति भावः । तथापि .. १. 'पदस्मि' पाठः. मपुरभोदी म्याग्यानुसारी पाठः, ·. - तृतीयोऽङ्गः । धनजयः-(सहर्ष सरोमोगमं च) अहोतुखल्वतिरमणीयोऽयमस्मद्भाग- धेयानां परिपाकः । अमुना पुनरतानि स्नेहमयान्यक्षरा- मित्रवान्धवादिराहित्ये गृहिणीनामनिष्टावहमिति चेत् , तथा च न । महेन्द्रानुज- मित्रे । मित्रस्यापि पितृगौरवसमानकक्ष्यत्वमधिकत्वं वा । तथापि कामिनीनां का- मुकस्य सौरूप्याभावे यावज्जीवमन्तश्शल्यायमान व्यसनं भवेत् । तच्च न । रूपवि- हसितमन्मथे । सौरूप्यसाम्राज्याभिषिक्तस्य मन्मथस्यापहासे किमतः परं सौरूप्यं कथ्यतामिति भावः । अर्जुने इति । उपलक्षणत्वेनैच केपाञ्चिद् गुणानां निर्देगः । कियद्वा प्रत्येक कथ्यताम् । भुवनप्रसिद्धन नानवास्य सकलगुणसामनयं युष्माभि- रपि बोढुं शक्यम् । अनुरागस्य शैशवात् प्रभृति धनुर्धरत्यादिगुणश्रवणेन शरीरेण सह वर्द्धमानस्य पक्षपातस्य । का नामेति । गुणसामग्रये दोपशाबल्य चेत् तद्द्वारा निरासो युक्तः, तदभावे न कापि वचनीयतेति क्षेपे किंशब्दः । अत्र भ्रमेण युप्माकमनिश्चयेऽपि न संवदामि । अतस्तन्निमित्तं भिन्नचारित्रताशकया परित्यागो न युक्त इति भावः । पुनर्भूतहस्ताद्, न तु भूतसमीपात् । तत्करगतानां युप्माकं परित्रातरि । तस्मिन् युप्मदनुभवसिद्धे । महानुभावे महानुभावत्वमनेनैव ज्ञातुं श- क्यम् । स्नेहः युप्मत्परित्राणप्रेरितः सौजन्यवुद्धिजनित आस्थाविशेषः युष्माभिर्न दूषणीयः । युप्माभिरिति । अन्ये दूपयन्तु, युप्माकमियमस्मत्रातारं स्निह्यतीत्यादर एव युक्तः, (न) तन्निमित्तं परित्यागः । यः पुनरिति पूर्वोक्ताभ्यामस्यातीय भेदः, यतः सर्वथायोग्ये । यत आगन्तुके यतःकुतश्चिदभ्यागते परिचयवशान्मनश्चलित- मित्यपि न वक्तुं शक्यम् । प्रनजित इति सर्वातिशायी दोपः । तत्रापि भ्रमेण मनः प्रसृतं, तदनौचित्यनिरूपणे निवर्तितमिति चेन्नातीव दोषः । तथा च न । दृढबद्धमूलः दृढम् अचलनीय यथा भवति तथा स्थिरः । अप्रतीकारः अनुकूल- योपि क्रियया शमयितुमशक्यः । अनुवन्धो रागः । वर्तत इति शेषः । तन्निमित्तं तमेकमेव निमित्तीकृत्य, न त्वन्यदन निमित्तं ग्राधम् । अत्राहमनुत्तरास्मि अत्र मे न गुणसमर्थने निर्बन्धः । तद् यथेष्टं गच्छत, न निवारयामि ॥ एवमात्मानुरागविक्शाया नायिकायास्त्रिधा सङ्कल्प्यापि निजगुणवर्णनरस- रूपितं प्रलापवचनमाकर्ण्य नायकः प्रहर्पण स्वभाग्याय श्लाघते --- अहोतुखल्वि- त्यादिना । एतदतीवाश्चर्यम् । अस्मद्भागधेयानाम् एकफलोद्देशेन समौर्जितसुकृत- 1. 'त. स्वाजन्यसौ' स. पाठ.. २. 'या प्रतिकूलयापि' ख. पाठ:. ३. 'मावाज ख.पाठः.

·- सुभद्राधनाये मृतानि श्रावयता कन्दर्पण प्रमृष्टानि पूर्वकृतान्यागांसि । ' (पुनः सरपृहमवलोकयन्) अयि मुग्धे! अस्यामुल्लसर्मिभङ्गकलिकाकृप्तप्रभेदः प्रिये ! वाप्यामेष परिस्फुरत्प्रतितनुः सूतिः सुधानामिव । शतममेधितानां भाग्योदयानां तत्तत्सुकृतानुगुण्येन बहुशाखानां परिपाकः एकीभूय फलोपभोगोन्मुखत्वम् । अतिरमणीयः, एव रमणीयो न कस्यचित् कदाचित् फोऽपि सुकृतपरिपाकः । अयमिति । एतदनुरागप्रकर्पोद्बोधकगुणवर्णनश्रवणादि- फलोदयेनातिपरिस्फुटस्यावाग्गोचरवैभवस्य भाग्यपरिणामस्यान्यथानुपपत्त्यानुमेय- स्वरूपम्यातिरमणीयत्वमेव वक्तुं शैक्यम् । अत एवाश्चर्यसीमानमधिवसति । अमुना पुनरिति दिवानिशमस्मत्सन्निधिममुञ्चता । पुनरिति अनुकूलकक्ष्याप्र- वेशेन पूर्वकालतो विशेषः । एतानि अनुभूयमानानि । लेहमयानि स्नेहप्रेरि- तत्वात् तद्रूपाण्येव । अक्षरामृतानि अमृतायमानानि (अक्षराणि) न तु पदानि अक्षराणामेनामृतरसरूपितत्वं, किं पुनः पदाना वाक्यानां वेति भावः । श्राव- यता निजशरशकलीकृतस्वान्तं मामासितुमप्यसमर्थमिम प्रदेशमानीय श्रोतृत्व- मापायेमामपि प्रास्तामिव बहुप्रकार भ्रमविवशीकृतां प्रलापोन्मुखी विधाय श्राव. यता । कन्दर्पण श्लाघ्यनामधेयेन । पूर्वकृतानि इतः पूर्व तदातदा सकलेन्द्रियव्यामोह- जननेनोपचितान्यागांसि निरवशेष प्रमृष्टानि । प्रमृष्टानीति आगांस्यप्यनुग्रहनिमित्ता- न्येवेतीदानी म्फुरति । एवं प्रहर्पपरकाष्ठामवलम्बमानः मौजन्यप्रकण स्वयमेव तां सम्बोधयति- अयीत्यादिना । मुग्धे! इति अतिलोभनीयानां प्राणानां परित्यागोन्मु- सत्वं मौध्यिमेव । किञ्च वयोवस्थासमुचित तव मौग्ध्यं शोभतेतराम् । मम धन्य. ताकी त्या योधयामीत्यीममुखीकृन्य सोऽयं जनः सुजन्मा । सः अन्यत् सर्व परित्यज्य त्यत्प्राप्त्यर्थमेव यतमानो भ्रमेण बहुधा सङ्कल्प्य त्वदमिलापपरिग्रहस्य तत्तपेण विषयभृतः इदानीमीदृशानां वचनामृतानामास्वादनपात्रभूतः । अयम् इदानी साशंमादिपानभूतः लोकोत्तर गौरयमापन्नो जनः सुजन्मा । अहमित्युक्ते पूर्वसिद्धस्वरूपमेव निर्दिष्ट भवेत् । तदिदानीन्तनस्य गौरवस्य नानुगुणमिति जन- शलेन परीकृत्य वचनम् । इदानी लोकोचरमहिमान्य एवाहं जात इति भावः । तदाह - मुजन्मेति । अम्मन्नन्मैव शोमनम् । अन्येषामेवं लोकोउरजन्मकार्याला. 1. 'मुगम्' रा.प. २. 'सारा, पाट.

·तृतीयोऽकः । १०७ सङ्क्रान्तस्तव मानसाम्भसि मुहुः सङ्कल्पवीचीचयै- मूर्छद्भिर्वहुधा भिदामुपगतः सोऽयं सुजन्मा जनः ॥ १०॥ विदूषकः-(क) एसा दाव तुम एकं एव्व तिहा करिअ कामेढुं (क) एपा तावत् त्यामेकमेव त्रिधा कृत्या कामयितुं प्रवृत्ता । त्वयापि कृतमेव भेन जननस्य न शोभनत्वम् । अयं जनः सुजन्मैव अयमेव जनः सुजन्मेति निश्ची- न्यते । तत्र हेतुं वाक्यार्थरूपेण प्रतिपादयति तव मानसाम्भसि सान्तो मुहुर्मूर्छद्भिः सङ्कल्पवीचीचयैर्वहुधा भिदामुपगत इति प्रथममभेदारोपेण स- मन्वयः मानसरूपेऽम्भसि सङ्क्रान्तः अनुसन्धानरूपं प्रतिफलनं प्राप्तः । अत्र मानसे शब्दशक्त्या सरःसाम्यं च म्फुरति । मुहुः पुनःपुनः । मूर्छद्भिः उपर्युपरि प्रसरद्भिः । सङ्कल्पैरेव वीचीचयैः । सङ्कल्पानां वीचीचयत्वारोपः क्षणे- क्षणे उपर्युपरि प्रसरणेन । बहुधा भिदामुपगतः । अत्र जनस्य चन्द्रत्वारोप आर्थः । अत्र सङ्कल्पितरूपस्य त्रिशाखत्वेऽपि सङ्कल्पानां प्रकारभेदेन स्थानासन- शयनाद्यवस्थाविशिष्टत्वेनैकस्यैव नानात्वं स्फुरति । अत एव बहुधेत्युक्तम् । चन्द्र- विम्बमपि वीचीपरम्परासु मालाकारेण स्फुरति । एवमभेदारोपे पुनर्भेदेन सादृश्य प्रकाशयति -- अस्यां वाप्यां परिस्फुरत्प्रतितनुः उल्लसर्मिभङ्गकलिकाक्लप्तप्रभेदैः उल्लसन्तीनामूर्माणां भगः भञ्जनम् आवर्तनं, तत्कलिका समूहः, तत्र क्लप्तप्रभेदः भञ्जनवतीपूर्मिपरम्परासु प्रसृतभिन्नरूपासु सुधासूतिरिव वर्तमानो जन इत्युपमानस्य विश्रान्तिः । सुजन्मेति विश्रान्त्ययोगाद् भेदोपगमनस्य विम्वप्रतिविम्वभावेन नि- देशादत्र साम्यप्रकर्षविवक्षयाभेदारोपः क्रियते । तत्र मानसस्याम्भस्त्वारोपणं, सङ्कल्पानां वीचीत्वारोपः, जनस्यार्थतश्चन्द्रत्वारोपश्च । एवमभेदे सिद्धे किं पुनः सादृश्यकथनम् । अन्न महाकवीनां स्वातन्त्र्यमेव शरणम् । भेदेन कथितस्याभे- दारोपो न युक्तः, अभेदेन कथितस्य भेदोऽपि न युक्त इति न नियमः, विवक्षा. नुसारेणोभयप्रवृत्तेः । "राक्षसेन्द्रमहासर्प स रामगरुडो महान् । उद्धरिप्यति वेगेन वैनतेय इवोरगम् ।।" (सुन्द. का. २१सर्ग. २७श्लो.) इति श्रीरामायणे प्रयोगः । एवमात्मनः सुजन्मत्वहेतुः समर्थितः ॥१०॥ एसा दाव इत्यादिना प्रहसनेन सम्भोगवीथीप्रवेशोपक्रमस्य शोभां करोति । 1. 'दः उपमानस्य सानिध्येन पुन. साइयकथनरसिकतया भेदकथनम् अत एवास्यामेप प्रत्युपमान साक्षात्कृत्य कथनम् । उल्लसर्मिभङ्गकलिकाकृतप्रभेदः उल्लसन्ती' स. पाठः, " ·सुभद्राधनञ्जये पवुत्ता । तुए वि किदं एव्य परिणअणं । अदो वरं पुण' जइ मत्तो एकं उवदेसं सुणिअ पवुत्तेसि, तदोणिरुवद्दवो दे कामो। धनञ्जयः--(सस्मितम् ) सखे! उपदिश्यतां तावत् । विदूषकः--(क) जइ एसा पआसं इन्दप्पत्यं णीअदि, तदो सो धम्मपिसाओ सा अ वुड्ढा तुह बाहुबळाणज्जिदाअंतत्त- होदीअं दोवदीअं विअ एदाअं वि दारविभाअं करेन्ति । तुवं पुण जेट्ठस्स जणणीए अ सासणं अणणुचिहिअ ण चिट्ठसि । ऐव्वं च अदिसङ्कडे पडिस्ससि । ता जह ण को वि इमं पेक्खदि, तह एक्काअं मञ्जूसिआअंणिक्खिवि- अ अत्तणो णाममुदं दइअ णेहि णं । धनञ्जयः-वैधेय! गुरूनप्यधिक्षिपसि । । परिणयनम् । अतः पर पुनर्यदि मत्त एकमुपदेशं श्रुत्वा प्रवर्तसे, ततो निरु- पद्रवस्ते कामः । (क) योषा प्रकाशमिन्द्रप्रस्थं नीयते, तदा स धर्मपिशाचः सा च गृद्धा तय बाहुवलनिर्जितायां तत्रभवन्यां द्रौपद्यामिवैतस्यामपि दारविभागं कुम्तः । पुनर्थेष्टस्य जनन्याश्च शासनमननुष्टाय न तिष्टसि । एवं चातिसकटे पति- प्यास । तद्यथा न कोऽपीमां पश्यति, तथैकस्यां मषिकायां निक्षिप्यामनो नाममुद्र दया नयनाम् । "शृङ्गारानुहतिर्मा तु तद्धाम्यमभिधीयते' इनि हास्यस्य शृक्षारपोपकत्यात् ।। १. अनिःग', पयः. २ ' तपाः, २. प. पार, ·तृतीयोऽयः। 'सुभद्रा-(सवाष्पगद्गदम्) (क) जाव सहीओ आअच्छिअ मम मरण- क्वसाअविग्धं उप्पादेन्ति, ताव एवं बहुपुरुसाभिळासपां- सुळे पावसरीरं परिच्चइस्सं । (प्रस्थातुमिच्छति) धनञ्जयः का नामात्र प्रतिपत्तिः । (ततः प्रविशतश्चेव्यौ) चेट्यौ-- (उपसृत्य सप्रणामम् ) (ख) अवि सुहं भट्टिदारिआए । (क) यावत् सख्यावागत्य मम मरणव्यवसायविघ्नमुत्पादयतः, तावदेतद् बहुपुरु- पाभिलापपांसुल पापशरीर परित्यक्ष्यामि । (ख) अपि सुख भर्तृदारिकायाः। अथ मरणान्तिकीमवस्थां गता नायिका वैवश्येन प्राणान् प्रति प्रलपन्ती मरणायाध्यवस्यति-- यावदित्यादिना । यावत् सख्यावागत्य मम मरणव्यवसायवि- ममुत्पादयतः उत्पादयिप्यत इत्यर्थः । सख्यावित्यनेन शीघ्रमागमनं प्रकाशितम् , तयोः सदा सहवर्तमानत्वात् । आगत्य विघ्न कुरुत इत्यनेनागमनमेव विघ्नहेतुः, न क्रियान्तरमिति सम्भ्रमोऽपेक्षितः । यावदुत्पादयत इति 'यावदादिशती तिवत् प्रयोगः । तावत् ततः प्रागित्यर्थ. । यावत्तावदिति विनोत्पादनस्य प्राणपरित्या- गस्य च योगपद्यं न घटते । ततः प्रागित्येव फलितम् । तदागमनस्य वेगं निरूप्य ततः प्राड् निर्वोढव्यमिति त्वरा सूचिता । नविशिष्टे पाठे एवं सम्भ्रमो न प्रका- शाले 'ताबदाशु विहितेयुक्तवत् । बहुपुरुमामिलापणंमुलमिति पापत्ये हेतुः, पापत्वं परित्यागस्य । "यावत् तस्याम्बिका शिरः। छिनत्ति तावत् पुरुषः खड़पाणिरदृश्यत ।" इति च देवीमाहात्म्ये प्रयोगः । प्रस्थातुमिच्छतीत्यनेन च त्वरा सूचिता ॥ प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिः ।। तदानीमुद्यमभङ्गार्थ चेट्योः प्रवेशः । अपि सुखं भर्तृदारिकाया इति । . 1,पघणउक. पाठ.

·.
सुभद्राधनञ्जये
सुभद्रा-(स्वगतम्) (क) हद्धि सङ्किद एव्व ठाणे पडिदह्मि । (प्रत्यक्षम्)
सहीओ! किं अज तुझे आअदाओ, जेण अपुव्वं विअ
मे सुहवुत्तन्तं पुच्छह ।
विदूषकः --(ख) भो! पडिवत्तिमूढाणं अह्माणं वुभुक्खिआणं
विअ पाअसं उवहिदाओ चेडीओ।
धनञ्जयः-- (सानन्दम्) सखे ! सत्यमाभ्यां कृच्छ्रादुत्तारितौ स्वः।
कल्पलतिका- (ग) पसीददु पसीददु भट्टिदारिआ । उवणदं
भट्टिदारिआए सुहं अवहारिअ अमेहि किं सुहं त्ति
पुच्छिदं ।
सुभद्रा-(घ) किं मे उवणदं सुहं ।
(क) हा धिक् शङ्कित एवं स्थान पतितास्मि | सख्यौ! किमद्य युवामागते, ये-
नापूर्वमिव मे सुखवृत्तान्तं पृच्छथः ।
(ख) भोः! प्रतिपत्तिमूढानामस्माकं बुभुक्षितानामिव पायसमुपस्थिते चेट्यौ ।
(ग) प्रसीदतु प्रसीदतु भर्तृदारिका । उपनतं भर्तृदारिकायाः सुखमवधार्यावाम्या
किं सुखमिति पृष्टम् ।
(घ) किं मे उपनतं मुखम् ।
यन्निमित्वेनानुरागेण तस्या नायिकाया वैवश्य, तस्याप्यनुरागे प्रकाशित एतस्याः
सन्तापस्योपशमो भवेदितीयन्मानं निरूप्य ताभ्यां गमनसमय एच वक्रोक्त्या
अपि मुखमिति पृष्ट, न तु तत्कृतः कलको निरूपितः ॥
शङ्कित एव स्थाने पतितास्मीति । सख्यो विनमुत्पादयत इति निरूपितं,
तदेवापतितमित्यर्थः । तां वक्रमणितिमजानाना सामर्पमाह-किमद्य युवामागते ।
दूरदेशादिति शेषः । अपूर्वमिव अज्ञातपूर्वमिव ॥
तदनिष्टं निरूप्य 'प्रसीदत्वित्यादिना स्पष्टोक्तिः॥
1. 'देवा' क. पाठ.

·तृतीयोऽङ्कः।
पट्पदिका-(क) भट्टिदारिएँ ! दाणिं तुह पादमूळ उवसप्पिटुं
आअच्छन्तीहि अमेहि तहिं माहवीळदामण्डवे भट्टिदा-
रिअं अन्तरेण तेसं भअवन्दाणं तस्स गत्तिआचोरस्सै अ
वम्महामअपिसुणं आळावं सुणिअ दूसहाए एदेसं दसाए
अदिळहुई भट्टिदारिआए कामपीडत्ति चिन्ति।
विदूपः--(स्मृत्वा) (ख) भो गत्तिआचोर त्ति एदिणा उग्धोदेण सु-
मरिअं । तहिं माहवीळदामण्डवे विसुमरिअं गत्तिअंगे-
हिअ आगमिस्सं । (निष्क्रान्तः)
(क) भर्तृदारिके! इदानी तव पादमूलमुपसर्पितुमागच्छन्तीम्यामावाभ्यां तत्र
माधवीलतामण्डपे भर्तृदारिकामन्तरेण तेषां भगवतां तस्य गात्रिकाचोरस्य च
मन्मथामयपिशुनमालापं श्रुत्वा दुस्सहाया एतेषां दशाया अतिलघ्वी भर्तृदा.
रिकायाः कामपीडेति चिन्तितम् ।
(ख) भोः! गात्रिकाचोर इत्येतेनोद्वातेन स्मृतम् । तत्र माधवीलतामण्डपे विस्मृतां
गात्रिकां गृहीत्वागमिष्यामि ।
दुस्सहाया एतेषां दशाया अतिलघ्वी । उभयोर्मदनावस्थानिरूपणेऽतीव
गुर्वी तस्य पीडा । तद्गौरवे निरूप्यमाणेऽत्यल्पा तव पीडा । तत् परस्परानुरागे
निश्चिते तदेव सुखनिमित्तमाश्रित्येदानी सन्तापः सोढव्य इत्यभिप्रायेणावाभ्यां किं
मुखमिति पृष्टम् ॥
उद्घातेन वचनोपक्रमेण ॥
1. 'ए! इदा' क. पाठः.
२. 'स्स बह्मणस्सव' क-पाठः,
३. 'त्ति अझेहि चि' स.
पाठः ४. 'का--भो' ख. पाठः,
५. 'ग्योसेण' इति मूलकोशयोः पाठः. ६. 'श्रीमा
क.पाठ:.

·११२ सुभद्राधनाये सुभद्रा--(सावज्ञम् ) (क) किं एदिणा। ण दाव अहं तं भअवन्तं हे- ह्रदोगईअं णिक्खिविअ अत्तणो वा ससङ्कणिम्मळं कुळं कळङ्कइस्सं । आमरणं पुण एदस्सिं दुक्खण्णवे णिमज्ज- न्ती चिट्ठामि । चिठ्ठदु एदं। किं त्ति तुझेहि पुणो विळ- म्बिअं। धनञ्जयः- (सबहुमानम्) अयि प्रेयसि ! त्वया खल्वलङ्कृतमिदं या- दवकुलम् । अपि च-- (क) किमेतेन । न तावदहं तं भगवन्तमधोगत्यां निक्षिप्यात्मनो वा शशाङ्क- निर्मलं कुलं कलकयिष्यामि । आमरणं पुनरेतस्मिन् दुःखार्णवे निमज्जन्ती तिष्ठामि | तिष्ठत्वेतत् । किमिति युवाभ्यां पुनर्विलम्बितम् । . सावज्ञमित्यनेन तदुक्तावकर्तव्यबुद्धिः प्रकाशिता । तामेव स्फुटयति-न तावदित्यादिना । तावदित्यवधारणे । भगवतोऽपि मय्यनुरागः, तत् परस्परसमेन मुखं भविष्यतीति युवयोरभिप्रायः । तत्र दोपो न निरूपितः । अह तं भगवन्त. मित्यनेनोभयोरनौचित्य प्रकाशितम् । अधोगत्यां निक्षिप्य निषिद्धाचरणेन पतितं कृत्वा । आत्मनः कुलं शशाङ्कनिर्मलम् इतःपूर्वमप्राप्तकलङ्कम् । आत्मनः कुल- मिति कुलाभिमानः प्रकाशितः । अत एव तत्कलङ्कस्यासह्यत्वम् । वाशब्दः समु. चयद्योतकः । उभयोरप्यधःपतननिमित्ते क्षणिकसुखे नाभिरुचिः । किं पुनः करि- प्यसीत्यत्राह-आमरणमित्यादि । तिष्ठवित्यादिना तन्मतं निरस्याह-किमिती- त्यादि । युवाभ्यां सदा सन्निधानयोग्याभ्यां केन निमित्तान्तरेण विलम्बन कृतमि- त्यर्थः । तत्कथन एतद्विसर्जनोपायो भवेद्वेत्याशयः ।। अथ कुलाभिमानप्रकाशकं तद्वचनमाकर्ण्य सबहुमानमाह --अपि प्रेय- सीत्यादि । एवं वदन्तीं त्वां कथं पदान्तरेण सम्बोधयामि । ल्या सल्बलकृत त्वयैवालङ्कृतम् । कुलस्यैव शोभाहेतुस्त्वं, कुलकलङ्कपरिहारनिबन्धात् । अपि चेति अस्माकमपीदमेव प्रीतिकरं जातम् । यतः पूर्व पूर्वक्षणे ·सुभद्राधनाये सुभद्रा-(सावशम्) (क) किं एदिणा। ण दाव अहं तं भअवन्तं हे. ह्रदोगईअंणिक्खिविअ अत्तणो वा ससङ्कणिम्मळं कुळं कळङ्कइस्सं । आमरणं पुण एदस्सिं दुक्खण्णवे णिमज्ज- न्ती चिट्ठामि । चिट्ठदु एदं । किं त्ति तुझेहि पुणो विळ- म्बि। धनञ्जयः- (सबहुमानम्) अयि प्रेयसि ! त्वया खल्वलङ्कृतमिदं या- दवकुलम् । अपि च- (क) किमेतेन । न तानदह त भगवन्तमधोगत्या निक्षिप्यात्मनो वा शशाङ्क- निर्मलं कुल कलकयिष्यामि । आमरण पुनरेतास्मन् दुःखार्णवे निमज्जन्ती तिष्ठामि । तिष्ठत्वेतत् । किमिति युवाभ्या पुनर्विलम्वितम् । सावजमित्यनेन तदुक्तावकर्तव्यबुद्धि प्रकाशिता । तामेव स्फुटयति-न तावदित्यादिना । तावदित्यवधारणे । भगवतोऽपि मय्यनुराग , तत् परस्परसङ्गमेन मुख भविष्यतीति युवयोरभिप्रायः । तत्र दोपो न निरूपित । अह त भगवन्त- मित्यनेनोभयोरनौचित्य प्रकाशितम् । अधोगत्या निक्षिप्य निषिद्धाचरणेन पतित कृत्वा । आत्मन कुल शशाङ्कनिर्मलम् इत पूर्वमप्राप्तकलङ्कम् । आत्मन कुल- मिति कुलाभिमान. प्रकाशित । अत एव तत्कलङ्कस्यासह्यत्वम् । वाशब्दः समु. घयद्योतक. । उभयोरप्यध पतननिमित्ते क्षणिकमुसे नाभिरुचि । किं पुनः करि- प्यसीत्यवाह-आमरणमित्यादि । तिष्ठत्वित्यादिना तन्मत निरस्याह-किमिती. त्यादि । युवाभ्या सदा सन्निधानयोग्याभ्या केन निमित्तान्तरेण विलम्बन कृतमि- त्यर्थः । तत्कथन एतद्विसर्जनोपायो भवेद्वेत्याशयः ॥ अथ कुलाभिमानप्रकाशक तहचनमाकये सबहुमानमाह सीत्यादि । एव चदन्ती त्या पथ पढान्तरेण सम्बोधयामि । त्यया खल्बलात त्वययालपतम् । कुलस्यैय शोभाहेतुस्त्व, कुत्परमपरिहारनिर्वन्धान् । अपि चेति अस्माकमपीदमेव प्रीतिर जातम् । यत. पूर्व पूर्वक्षणे अयि मेय- ·नृतीयोऽ रागप्रपञ्चपिशुनानि तथा न नाम पूर्व त्वया प्रणयपेशलमीरितानि । निर्वेदयन्ति रमयन्ति यथेशानि चारित्ररूपितपदानि वनांसि चेतः॥ ११ ॥ त्वया प्रणयपेशलमीरितानि वचासि तथा ना] अरीरमन्निति शेषः रागप्रपञ्चपिशुनानि रागप्रपञ्चस्य (पिशुनानि)। केनाप्यमाध्यमानः पक्षपातविशेषो रागः । तत्तद्गुणरू- पादिवर्णनेपु सोऽभिप्रायरूपेण बाहुल्यन न्यगत इति प्रपञ्चग्रणम् । केपाश्चिद् वचसि प्रपञ्चरूपेऽप्यभिप्रायो लेगतः प्रकागते, कपाश्चिदल्पेऽपि वचस्यभिप्रायवाहुल्यं प्रकाशते, ताहगानीमानीति रागप्रपञ्चपिशुनानीत्युक्तम् । वचसि रागप्रपश्चो वच- नक्रौशलेनातितरां प्रकागत इति प्रणयपालमित्युक्तम् । प्रणयेन रागप्रकर्षेण पेशलं सुन्दरं हृद्यतमं यथा भवति तरितानि । बचनादपि संगद्गदमधुरकाकुविशिष्टहे- तुसुन्दरभणितिप्रकारस्य प्रीतिकरां "तेरोदे."त्यादिना प्रकाशितम् । तथा न नाम सर्वथा न रतिकराणीति कथमुच्यते तारतम्यमेवात्र प्रतीयत इति तथा न नामेत्युक्तम् । नामेति एतदगड म्पष्टमभिधातु शक्यमिति भावः । यथेशानि वचांसि रमयन्ति, रतिकरत्वे अत एवाधिस्यमेतेना, यतो निर्चेदयन्ति निर्वेदम् अनुचिताचरणे तत्पात्रतयात्मनि च वैराग्यमान्बान्ति म्फुटं प्रकाशयन्तीति वचसां विशेषणम् । निर्वेदशब्दात तदाचट टत्यम्मिन्नर्थे शिच विधाय प्रयोगः । पूर्व राग- प्रपञ्चपिशुनेभ्य इदानी निर्वेदप्रकाशकीना रनिकरत्वमिति भावः । निर्वेदकराणांति पक्षे श्रोतृणामस्माकमभिप्रायविरुद्धत्वादापाततो निर्वेदकरणयोग्यानीति योज्यम् । क्वचिद् भीपयत्ययमस्मानित्यत्र भयोत्पत्तिं प्रत्यम्य प्रयोजकत्वमस्ति नास्माकं भय- मिति साध्यते, तद्वदत्रापि । कथ साध्यविरुद्धानां रतिकरत्वमित्यवाह - चारित्र- रूपितपदानि चारित्रं चरितशुद्धिः अत्र कुलशुद्धिः तेन रूपितानि अनुबद्धानि पदानि येषु । न किमपि पद चारित्रगौरतापकाशकन् । ईदृशानीति "ण दाव अहं तं भअवन्दमिगत्यादीनि । ईदृशशब्देन न केवलमुक्तानि, अत: परमप्यभिजन्म- भावनानि *भवतीवदनकमलविगलितानि वचनमकरन्दानि+ श्रोत्रपात्रेण पातुमे- चास्माकमभिरुचिः, न श्रुतैरेवालभाव इति प्रकाशितम् ॥ ११ ॥ . .. . १. 'ना' ख. पाठ. * भवतीशब्दे पुषद्भावो युक्तः, + मकरन्द दस्त पुस्त्व न्यायम् .

·सुभद्राधनाये षट्पदिका---(क) ताव अ भट्टिणीपादेहि आआरिअ आणत्तह्म ।' बाळिआ मम वअणेण वत्तव्वा वच्छा मे सुभद्दा । जइ तुमं अज्ज देहवुत्तिं ण करेसि, पुण अहं वि सरीरजतं ण करिस्सामि ति। सुभद्रा--(स्वगतम्) (ख) सुट्ठ दांव एवं संवुत्तं । एदेण एव्व वेवदे- सेण एका णिग्गमणीआ। (प्रत्यक्षम्) हळा छप्पदिए! गदुअ विण्णवेहि, जह अम्बा आणवेदि त्ति । पटपदिका---(ग) अणुग्गहिदमि । (निष्क्रान्ता) सुभद्रा---(स्वगतम्) (घ) एसा दाव कहं णिव्वासइदव्या । होदु, ए- व्वं दाव भणिसं । (प्रत्यक्षम्) हळा कप्पळदिए!अदिदूसहो (क) तावच भट्टिनीपादैराहूयाज्ञप्ते स्वः । वालिका मम बचनेन वक्तव्या वत्सा मे मुभद्रा । यदि मद्य देहवृत्ति न करोपि, पुनरहमपि शरीरयात्रां न करि- प्यामीति । (ख) सुष्टु तावदेतत् संवृत्तम् । एतेनैव व्यपदेशेनैका निर्गमनीया । सखि पट्पदिके ! गत्वा विज्ञापय यथाम्बाज्ञापयतीति । (ग) अनुगृहीतास्मि । (घ) एपा तावत् कथ निर्वासयितव्या । भवतु, एवं तापद् भणिष्यामि । सखि - तावचेत्यादि मध्येमार्ग भगवटालापश्रवणेनैव विलम्बनं न घटते, अन्यत् किविलम्बनकारणमिति निरूप्य किमिनि पुनर्विलम्बितमिति पृष्टं, तदयधार्योक्तिः । तावच यावद् भगवदालाप श्रुत्वेतो निर्गते, तदानीमैयेत्यर्थः । भट्टिणीपादेहि मात्रा । आआरिम आहूय । आजप्ते म्बः । पालिकेत्यादि तदुक्तिमकारः । देहवृत्तिः सा. नागनादि ॥ व्यपदेगेन ग्लेन ॥

·तृतीयोऽङ्कः। ११५ मम सन्दावो । अत्थि कोत्थुहसोदरेहि मोत्तिएहि अ- मुअमएहि घडिओ सव्वसन्दावहरो त्ति किदणामहेओ हारो। तं गह्निअ आअच्छ। कल्पलतिका-(क) कहं एआइणी भट्टिदारिअं उज्झिअ ग- मिस्सं। सुभद्रा- (सरोपम् ) (ख) किं तुवं मं जीवन्ति णेच्छसि । कल्पलतिका--- (ग) का गई। जं भट्टिदारिआ आणवेदि। (अनि- च्छन्ती निष्क्रान्ता) धनञ्जयः-अये निर्जनीकृतोऽयं लतामण्डपः, आरब्धं मन्ये मरणायानया । भवतु । दृढपरिकरबन्धस्तदवहितस्ति- ठामि । सुभद्रा-(समन्तादवलोक्य) (प) दिद्विआ णिम्माणुसो अअं पदेसो । ण इदो वरं कामुम्मादे बन्धइत्तणे डोळाइरसं । ता एद- कल्पलतिके! अतिदुस्सहो मम सन्तापः । अस्ति कौस्तुभसोदरैौक्तिकैर- मृतमयैर्घटितः सर्वसन्तापहर इति कृतनामधेयो हारः । त गृहीत्वागच्छ । (क) कथमेकाकिनी भर्तृदारिकामुज्झित्वा गमिष्यामि । (ख) किं त्व मां जीवन्ती नेच्छसि । (ग) का गतिः । यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । (घ) दिष्ट्या निर्मानुषोऽय प्रदेशः । नेत. पर कामोन्मादे बन्धकीत्वे दोलायिष्ये । तदेतस्य बालसहकारस्य शाखावलम्बितयातिमुक्तलतया यथासमीहित करि- जीवन्ती मां नेच्छसि मम जीवन किं तव नापेक्षित, तदपेक्षायां हारान. यनाय गन्तुमेव युक्तमिति भावः ।। दृडपरिकरवन्ध इति । मरणारम्भनिरोधायेति शेषः ॥

·सुभद्राधनजये स्स वाळसहआरस्स साहावळम्बिदाए अदिमुत्तळदाए. जहासमीहिदं करिस्सं । (लतामादाय वाप्पं मुञ्चन्ती) हा अम्ब! हा ताद! हा अय्य बळभद्द! हा मइ णिच्चबद्धजीवि- असुह वासुभद्द! हा अम्ब जसोदे! हा ताद णन्दगोच! एसा अहं अणाहा विअ तुह्माणं दसणसुहस्स अञ्चन्दा- गोअरं पश्चिम दसं पडिवजामि । हा अज्जुण! मणोरह- दइअ! जम्मन्तरे बि अणण्णसाहारणाणुराआ तुज्झ पा- दसुस्मृसिआ भवे। (कण्ठे पाशमर्पयति) धनञ्जयः (ससम्भ्रममुपसृत्य लतापाशमाक्षिपन्) वल्लीपाशैरलमलमदः पीडयित्वा मनोज्ञं ग्रीवानालं तव तनुतरं चण्डि ! गाढोपगूढम् । कर्तुं वाञ्छन्ननुदिनमयं बाहुपाशो मदीय- स्तत्रासक्तं न खलु सहते कर्कशं कालपाशम् ॥१२॥ प्यामि । हा अम्ब ! हा तात! हा आर्य वलभद्र! हा मयि नित्यबद्धजी- वितसुख वासुभद्र! हा अम्ब यशोदे! हा तात नन्दगोप! एपाहमनाथैव युष्माकं दर्शनसुसस्यान्यन्तागोचरा पश्चिमा दशा प्रतिपद्ये । हा अर्जुन ! मनो. स्थदयित! जन्मान्तरेऽप्यगन्यतावारणानुरागा तब पाढशुश्रूपिका भवेयम् | कामोन्मादे वन्धकीले दोलाथिप्य इति कामोन्मादस्यासयत्वे बन्धकीत्व बहुपुरुपपरिग्रहदोपोऽपि किं क्रियतामिति स्फुरति, दोपस्य गौरवे निरूप्यमाणे कामोन्मादः सोढन्य एवेत्नुभयपक्षम्य गोरवेण चित्तस्यान्दोलनम् । देहपरित्यागे एव वैपम्य न भवेदिति भाव । जतिमुत्त लतया माधवीलतया । हा अर्जुनेत्यादि । अन्ययोरनौचित्यबुद्या तढाउँने विधान्ति. जत एवानन्यसाधारणानुरागत्युक्तम् ।। वल्लीपाशैरित्यादि । मनाझं तनुतरमिति च पीटनायोग्यत्वे हेतुः । च. ण्डीनि क्रूरकर्मप्रवृत्तत्वादधिक्षेषगर्भमुक्तिः । अनुदिन गाढोपगूढ कर्नु वान्छन्, ·तृतीयोऽदः । सुभद्रा--(सरोपम्) (क) को मम पणअभंगं करेदि । (पुनर्विलोक्य) भअवं एमो दे अजळी । मा दाव इमिणा समअविरो- हिणा वावारेण अत्तणो मुत्तिपहं दूसेहि । मम वि तिपुरु- सेपणअपापप्पडिआरं परळोअगई ण पडिबन्धेहि । धनञ्जयः-अयि मुग्धे! अलमेभिरसन्मूलैः सङ्कल्पविकल्पैः । साध प्रेम्णा स्तनसरसिजे प्रोद्गते यद्गतेन त्वत्संस्पर्शात् पुलकितवपुर्यःप्रभासोपकण्ठे। (क) को मम प्रणयभङ्गं करोति । भगवन्! एप तेऽञ्जलिः । मा तावदमुना समयविरोधिना व्यापारेणान्मनो मुक्तिपथ दूपय । ममापि त्रिपुरुषप्रणयपापप्रकारं परलोकगतिं न प्रतिबधान | मदीयो बाहुपाशः तत्र स्वबन्धनीये आसक्त कालपाश न सहते । प्राणहरत्वात् कालपाश एवायम् । अतः स्वाभिप्रायविरोधिन तमाक्षेप्तुमेव प्रवृत्तः । बाहुपाशः कालपाशमिति सजातीयबलात्कारस्पर्धयेवेति प्रकाश्यते ॥ १२॥ को ममेत्यादि पारवश्येनानवलोक्य कथनम् । प्रणयभङ्गं प्रार्थनाभनम् । मरण हि प्रार्थ्यते तन्निषेधमित्यर्थः । पुनर्भगवन्तमवधार्य स्वगौरवानुरूपं निषिद्धा- चरणान्निवारयति -मा तावदमुना व्यापारेण "गाढोपगूढं वाञ्छन्नि"त्याद्युक्त्या प्रवृत्त्या चात्मनो मुक्तिपथं निवृत्त्येकशरण मा दूपय । मोक्षेच्छोस्तवाश्रमविरु- द्धोऽयमाचारः । तव किमनेन क्षतमिति चेद् , ममापि त्रिपुरुषप्रणयपापप्रतीकारं त्रिपुरुषप्रणयरूपस्य पापस्य, त्रिपुरुषप्रणयकृतम्य वा पापस्य प्रतीकारम् । प्रती- कारान्तर न जानामि । सर्वथा देहस्त्याज्य इत्यध्यवसितां परलोकगति मरणं मा प्रतिवधान ।। अयि मुग्धे ! इति तव मौग्ध्यस्य विलसितमेतत् पापनिरूपणं प्रायश्चित्त- विधानं च । एभि. सङ्कल्पविकल्पैः सङ्कल्पभेदैः अलम् । असन्मूलैर्निरालम्बनैः, 1. 'क्य सरोमाञ्चम्) में क. वाउ..

·सुभद्राधनाये प्रव्रज्यायां प्रणयमकरोद् यश्च सम्प्राप्तये ते मामेवामूनासतनयने! तानपि त्रीनवेहि ॥ १३ ॥ सुभद्रा-(सप्रमोदं स्वगतम्) (क) अम्मो एदे मम हिअआवहारिणो दइओ धणञ्जओ एव्व संवुत्तो । (हर्पकम्पिताङ्गी) हद्धि, सो- आदो विउणं असज्झवेदणा मे पीदी । सोए दाव पाणाणं परिच्चाए महन्तो पआसो किदो । एहि पुण सअं एब्व णिग्गच्छन्ति विअ मे पाणा । (कथञ्चिदात्मान धारयन्ती तिष्ठति) (क) अम्मो एते मम हृदयापहारिणो दयितो धनञ्जय एव संवृत्तः । हा धिक् , शोकाद् द्विगुणमसह्यवेदना मे प्रीतिः । शोके तावत् प्राणाना परित्यागे महान् प्रयासः कृतः । इदानीं पुनः स्वयमेव निर्गच्छन्तीव मे प्राणाः । अमकृतैरित्यर्थः । विकल्पानामेव भ्रमरूपत्व, न तु सङ्कल्पस्वरूपस्याधिष्ठान- निष्ठस्येति विकल्पैरित्युक्तम् । तद् बोधयति सार्थमित्यादिना । यद्गतेन यद्विषयेण प्रेम्णा सार्धमिति "जम्मदप्पहुदी "त्यादिपूर्वोक्तमनुसृत्यानुवादः । प्रेम्णा सार्धमिति सहोक्त्या प्रेम्ण आबाल्यादेवोपक्रमात् क्रमोत्कर्षोऽविश्रान्तिश्च प्रकाश्यते । स एव पुलकितवपुः, प्रव्रज्यायां प्रणयमकरोचेति वक्तव्ये अनुवादकथनं वोध्यगर्भ- तया । पुलकितवपुरित्यस्य पूर्व तत्सिद्धत्वमपि स्याद् , अन्यत्र त्वत्प्राप्तये प्रत्र- ज्यां कृतवानस्मीति बोध्यम् । तानिति त्वया त्रिधा समर्थितान् । अमूनिति त्रि- पुरुषेत्याद्युक्त्येदानीमपि बुद्ध्युपारूढान् । त्रीनपि तव त्रिधा श्रमविषयहेतूनि- त्यर्थः । एकमेवेति वक्तव्ये मामेवेत्युक्तं धनञ्जयत्वप्रकाशनेन । असितनयने इति अस्य लोकोत्तरस्य रूपस्य परित्यागोद्यमोऽतीवानुचित इति भावः । त्वयाप्तये प्रवज्यायां प्रणयमफरोदित्यनेन विरुद्धाचरणेनापि साध्यसिद्धिर्भवत्विति प्राप्ती निर्वन्धः प्रकाश्यते । ते तचैव नानुरागानुबन्ध, ममापि तथैवेति प्रवृत्त्या ज्ञाय- तामित्यनुरागपरिपोपः प्रकाशितः ॥ १३ ॥ इति तदुक्त्यनुसारेण दयितो धनञ्जय एव संवृत्तः । हृदयापहारिण इति १. 'एसो दाव मक. पाटः. २. 'रोद' क. पाटः. भतानि' रा. पाटा. ३. 'मःक' क.पाठः.

·तृतीयोऽङ्कः। (प्रविश्य हारहस्ता) कल्पलतिका--(लतापाशमवलोक्य सविषादम्) (क) किण्णु खु भट्टि- दारिआए ववसिदं । (सबाप्पं पादयोः पतति) सुभद्रा--(ससम्भ्रममुत्थाप्य) (ख) सहि! मा विसादं करेहि । (कणे) एव्वं वि। कल्पलतिका-(ग) दिहिआ जीवाविदमि भट्टिदारिआए । इमं दाव हारं विणा अण्णो को वि सव्वसन्दावहरो संवुत्तो । (पार्थमवलोक्य) जेदु कुमारो । (प्रणामं करोति) धनञ्जयः -प्रिये! मया किलायमनन्यजन्मा क्षत्रसमुचितेन गान्धर्वण परिणयमार्गेण तव पाणिमग्राहयन् न विरमति । तदस्य परिपूर्यतामभिलापः। (सुभद्रा सस्पृह धनञ्जयमवलोक्य दीर्घ निश्वस्य वाष्पं मुञ्चन्ती तिष्ठति) (क) किं नु खलु भर्तृदारिकया व्यवसितम् । (ख) सखि ! मा विपाद कुरु । एवमिव । (ग) दिष्ट्या जीवितास्मि भर्तृदारिकया । अमुं तावद्धारं विनान्यः कोऽपि सर्वस- न्तापहरः सवृत्त । जयतु कुमारः। तत्कर्तृत्वेन त्रिधा विकल्पिताः । दयितो धनञ्जय इति औचित्येन प्रथमसङ्कल्प- विषयभूतः । संवृत्त इति दैवादापतितमेतदिति प्रहर्षातिशयः प्रकाश्यते । शोकाद् द्विगुणमसह्यवेदना मे प्रीतिः शोकवेदनातो द्विगुणा वेदना भावस्य । प्रकर्षेण चित्त- द्रुतिरूपस्य रणरणकस्योद्भवः शोके हर्षे च भवति । शोके तादृश्या वेदनाया उद्भवेऽपि चित्तधारिणां प्राणानां प्रयाणे प्रयत्नः कृतः । इदानी प्रीतिवेदनायां प्राणाः प्रयत्नं विना निर्गच्छन्ति । एवं शोके तावदिति वा पूर्वमिति वा पाठः॥ १. 'जादो' क पाठ, २ 'दयिते ! म' इति मूलकोशयो. पाठ, ३. 'वः शोके ता' .. क.पाठः.

·L १२० सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः--- (सवितर्के स्वगतम्) ध्रुवमियं विना वासुदेवानुमतिमपा- रयन्ती मत्प्रार्थनां परिपूरयितुमीदृशं वैधुर्यमवलम्बते । त- देवं तावत् । (प्रत्यक्षम्) प्रिये ! मा स्म विपीदः। जानन् नो दुर्दशामेतामभ्येत्य जनको मम । भ्रातर वासुभद्रं ते सुत्रामा त्वां वरिष्यति ॥ १४ ॥ सुभद्रा--(जनान्तिकम् ) (क) सहि ! दाणि सङ्कडादो उत्तारि- दह्मि । (माधवीधनञ्जयो माधवमहेन्द्रौ ध्यायतः) (क) सखि! इदानी सङ्कटादुत्तारितास्मि । - एवमात्मबोधनेन तस्याः प्राणत्यागनिरसनपूर्व परमानन्दमापाद्य चिरा- मिलपितं स्वाभिप्रायं प्रार्थयते-प्रिये इत्यादिना । अयमनन्यजन्मा मया तव पाणिमग्राहयन् न विरमति किल नैव विरमतीति । एतदर्थमेवेयन्तं कालमस्य प्रयासः । त्वत्पाणिग्रहणे निवृत्तेऽस्य साफल्य भवति । किलेत्यनेन मदनप्रेपितत्वं प्रकाश्यते । कथमिदानी युज्यत इत्यत्राह -- गान्धर्षेणेति- " ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वराक्षसौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥" एषु विवाहप्रकारेषु गान्धर्वः क्षत्रियस्योचितः । “अन्योन्यानुरागवतोः रहास नि- मन्त्रः करस्पर्शो गान्धर्व" इति तल्लक्षणम् । इदानीमेन तस्य सौकर्य चेति गा- न्धर्वेणेत्युक्तम् ॥ दुर्दशा कार्यवैषम्यम् । वरिप्यतीत्यनेन कन्यादानस्य प्रार्थनापूर्वकत्वं प्रकाश्यते, "अन्नं विद्या तथा कन्या अनर्थिभ्यो न दीयते" इत्युक्तत्वात् ।। १४ ॥ १. 'देव' क. पाठ. २. 'स्मावबोधने त' स. पाठ :

·तृतीयोऽङ्कः। १२१ (ततः प्रविशति गात्रिकाहस्तः सम्भ्रान्तों विदूपत) विदूषकः-(सर्वतो विलोक्य) (क) भो पेक्खपेक्ख । एदे रक्खसा पि- साओ अ आआसादो ओदरन्ति । एदे उड्डीअन्तो पासाद- भूमीअं णिपडन्ति । ता तुरिअं खेमरं पदेसं गच्छर । सुभद्रा--(सभयम्) (स) हद्धि, किण्णुखु एदं । धनञ्जयः---भीरु ! मा भैपीः । स एप कौण्डिन्यस्य सम्मोहः । मन्ये स्मृतमात्रोपनतस्य पितुर्मे पाकशासनस्य समवता- रपिशुनोऽयं दिव्यजनपरिच्छदः । (नेपथ्ये) सह सुरवनिताभिर्लोकपालैर्मुनीन्द्र- रवतरति मरुत्वानम्बरादेप देवः। धनञ्जयः---(आक) केनेदमावेदितम् । (प्रविश्य) देवदूतः- (सह मुरेत्यादि पुर्ववत् पठित्वा अन्यतो पिलोक्य) (क) भोः पश्यपश्य । एते राक्षसा. पिशाचाच आकाशादवतरन्ति । एत उड्डीयमानाः प्रासादभूम्यां निपतन्ति । तत् त्वरित क्षेमकर प्रदेश गन्छामः ! (ख) हा धिक, फिन्नुखल्वेतत् । उड्डीयमानाः पक्षिवत् प्लवमाना । प्रासादभूम्या निपतन्तीत्यवतरण- प्रकारकथनम् ॥ १. 'आ आ ख पाठ • 'दग्गभु स ग पाठ ३ णिमण्मा ' ए. पाठ. ४. 'तम् । तत प्रविशति दूत ।दूस, पाट.. ५ ‘रति प' क पाट.

·१२२ सुभदाधनजये कतिपयपरिवारः कान्तिमानम्बुदश्री- रयमयमभियातो वासवं वासुदेवः ॥ १५ ॥ अपिच माधवीलतागृहे सम्भृतेविविधवैवाहिकोपकरणो होतुं सन्नाति भगवान् काश्यपः । इमां च माधवीं म- ङ्गलस्नानपुरस्सरमाकेल्पविधानं कल्पयितुमाहृतवती ज- ननी ते पौलोमी । त्वया च पितरं प्रणम्य प्रस्तूयतां प- रिणयनविधिः। धनञ्जयः--- यदाज्ञापयन्ति गुरवः। देवदूतः- इतइतो भवती । (सपरिवारया सुभद्रया सह निष्क्रान्तः) विदूषकः--(क) भो वअस्स ! किं एदं । धनञ्जयः--(सस्मितम् ) एवमिव । विदूषकः-(सानन्दम्) (ख) जइ एव्वं, मम वि वरवअस्सस्स म- पडणेण होदव्वं । ता पडिग्गहगहीदाएं इमाए गत्तिआए अत्ताणं मण्डइस्सं । (गात्रिकां कण्ठे समर्पयति) धनञ्जयः---बेत्सितरामाभरणविनियोगस्थानानि । (क) भो वयस्य! किमेतत् । (ख) यद्येवं, ममापि वरवयस्यस्य मण्डनेन भवितव्यम् । तत् प्रतिमहगृहीतया- नया गात्रिकयात्मान मण्टयिष्यामि । मम वि वरवअस्सस्सेत्यादिना शृङ्गारगोभायै प्रहसनप्रस्तावः ॥ १. 'भद्र.' क पाटा. २. ' तक पाठः. ३. 'चप्रणम्य पितरम्' क. पाट'. ४. 'य:-एक.पाठः, ५. “ए ग' क स. पार:. ' 'कारयनि' क पाठः, ·तृतीयोऽङ्कः। (नेपथ्ये) अनभवत्याः सुभद्रायाः माणिक्योन्मिपितां वधान जघने त्वं मेनके ! मेखला केशान मिश्रय मिश्रकेशि! कुटिलान् मन्दारमालागुणैः। रम्भे ! लम्भय पत्रभङ्गरचनामस्याः कपोलस्थली- मुर्वीमुर्वशि! कल्पय स्तनतटीमामुक्तमुक्तावलीम् ॥१६॥ विदूपकः--(क) भो ववसिदं बहूमण्डणं । तुवरदुतुबरदु अत्तभवं । धनञ्जयः-बाढेम् । (इति निष्कान्ती) इति तृतीयोऽङ्कः। (क) भो व्यवसितं वधूमण्टनम् । त्वरतांत्वरतामनभवान् । व्यवसितम् अध्यवसितं, निर्वृदमित्यर्थः । एवमुभयोरमिलापविप्रलम्भस्य चिन्तास्मृत्याद्यवस्थादशकेषु क्रमेण दत्तपदं परिपोषं परिसमाप्य सम्भोगशृङ्गारवर्ण- नाय विवाहोपक्रमप्रस्तावेन तृतीयाङ्कः समापितः ॥ इति विचारतिलकनाम्नि सुभद्राधनञ्जयव्याख्याने तृतीयोऽङ्कः। २ 'दम् । प्रथमः परप.' ग, पाटः, ३ 'पस' क, १. 'द पिव' क. र पाठ ४, 'हप्रक' क पाठ, पाठ.

·. अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति पट्पदिका) षट्पदिका (क) अणुट्ठिअणिओअं अत्ताणं भट्टिदारिआए णिवेदइरस । (परिक्रम्यावलोक्य) एसा गोवद्धणिआ तुरिअ- तुरिअं आअच्छइ । किण्णुर्ख एदं। (ततः प्रविशति गोवर्धनिका) गोवर्धानका (विलोक्य) (ख) अम्मो छप्पदिआ । छप्पदिए ! कुदो उण तुवं । पट्पदिका - (ग) हळा! अस्थि भट्टिदारिआए अणुडिओ (क) अनुष्टितनियोगमात्मान भर्तृदारिकायै निवेदयिष्यामि । एषा गोवर्धनिका त्वरितत्वरितमागन्छति । किन्नुखल्येतत् । (ख) अम्मो पट्पदिका । पट्पदिके ! कुतः पुनस्त्वम् । (ग) सखि ! अस्ति भर्तदारिकयानुष्ठितः स्यन्दनव्रतकं नाम व्रतविशेषः । तस्य अथ निर्बुढं विवाहं गमनोचमं च नायकस्याङ्कान्तरालप्रविष्टाभ्यां चेटी- भ्यां सूचयति । प्रथमं पट्पदिकायाः प्रवेशः । अनुष्ठितनियोगमात्मानं भर्तृ- दारिकायै निवेदयिष्यामि । मया नियोगोऽनुष्ठित इति निवेदयिष्यामीत्यर्थः । नियोगप्रकारश्चेट्याः संवादे स्पष्टीभविष्यतीत्यनुष्ठितनियोगमित्येवोक्तम् । एपा गोवर्धनिका त्वरितत्वरितमागच्छति इत एव । किन्नुखल्वेतत् । त्वरितत्वरितम् अतित्वरितम् । किन्नु खल्वेव त्वरयागमनम्य निमित्तमित्यर्थः ॥ अथ गोवर्धनिकाप्रवेशः । अम्मो पट्पदिका | अम्मो इति सम्भ्रमद्योतक- मव्ययम् । पट्पदिके ! कृतः पुनम्त्यम् । आगतेति शेषः । कुत इति किन्निमित्तं कस्मात् प्रदेशादिति च प्रश्नः ॥ १ 'गीपादाण' य पार. 'नामति नेपथ्याभिमुसमय' क पाट:: ४ 'का- द ग पाट. ६ 'दयों' स पाटः * अन 'इदो एच' दांत व्यारयावामधिरः पाठः। । २ ८ 'म' य. पाठः ·पतोंड | १२५ सन्दणव्वदणाम वदविसेसो । तस्स पारणणिमित्तं सौ. ामिअं रहं आणेहि त्ति रण्णो उग्गसेणस्स सारहिं स- न्दिसिअ आअदह्मि । सो वि तह रहं उबकप्पिअ उवग- दो भट्टिदारिआए समीवं । तुवं उण कहिं पत्थिआ। गोवर्धनिका-(ख) आणत्तझि भट्टिणीपादेहि, जह 'तुमं ग- दुअ बहिणिआए जसोदाए कहेहि जो तुह धीदाए सुभ- हाए अस्सत्थदाणिमित्तं तुए उवआइदो गिरिजण्णो, सो अज्ज एव्व तिस्से अणुऊळे णक्खत्ते सह गोवाळे- हि आरहीअटु' ति । तण्णिमित्तं तुरिअं गच्छीअदि । तहवि तुमं एत्तिअमत्तं पुच्छिदूं इच्छामि । पारणनिमित्तं साइनामिकं रथमानयेति राज्ञ उग्रसेनस्य तारार्थि सन्दिश्यागतास्मि । सोऽपि तथा रथमुपकल्प्योपगतो भर्तृदारिकायाः समीपम् । स पुनः क प्रस्थिता । (ख) आज्ञप्तास्मि भहिनीपादे , यथा 'त्व गत्ला भगिन्यै यशोदायै कथय य. स्तर धीताया सुभदाया अस्वस्थतानिमित्त त्वयोपयाचितो गिरियज्ञ , सोडद्यैर अनुकूले नक्षत्रे सह गोपालैरारभ्यतामिति । तन्निमित्वं त्वरित गम्यते । तथापि त्वामियन्मान प्रष्टुमिच्छामि । तस्योत्तर-हळा ! अस्ति भर्तृदारिकयानुष्ठितः स्यन्दनवतकं नाम व्रत- विशेषः । तस्य पारणनिमित्त सामामिक रथमानयति राज उग्रसेनस्य सारथिं सन्दिश्यागताम्मि । पारणं समापनम् । सामामिक सड्मामोचित, शस्त्रा- दिपरिकरपूर्णमित्यर्थ । स्यन्दनत्रतम्य परिसमापने स्यन्दनानयनस्यौचित्यमिति लोकप्रकाशनाय तथोक्तम् । सोऽपि तथा रथमुपकल्प्योपगतो भर्तृदारिकायाः समीपम् । इममर्थ प्रत्यनुष्टितनियोगत्व कथितम् । इति स्ववृत्तान्तमुक्त्वा तदवस्था पृच्छति -त्व पुन क प्रस्थिता । कन्यापुरान्निर्गमनस्य दृष्टत्वात् क प्रस्थिते- त्युक्तम् ॥ तस्या १ 'सग्गा' व ग पाठ २ क ग पाठ ३ 'दि सपा ५ राही' स ग पाट *६ 'अतुरिअ' रा ग पाट पाट, ·- मुभद्राधनञ्जये पट्पदिका -(क) कामं पुच्छीअदु। गोवर्धनिका (ख) एदं वि णाम किं कहेहि सुदपुरुवं दिट्ठ- पुरुवं वा, जं पन्वजिदेहि परिणअणं किज्जइ त्ति । षट्पदिका- (ग) हळा ! एत्थ कण्णाउरे चिरपरिइदा वि णि- चप्पसुत्ता विअ तुमं । ण दाव एव्वं एदं । सो जइवेस- न्तरप्पडिच्छण्णो कुरुउँळप्पदीवो कुमारधणञ्जओ । देव- पादेहि पुण वळभदुद्धवप्पमुहं दासाळहचकं वञ्चिअ अ- प्पआसं एव्व तस्स दिण्णा भट्टिदारिआ । (क) काम पृच्छयताम् । (ख) एतदपि नाम कि कथय श्रुतपूर्व दृष्टपूर्वं था, यत् प्रवजितैः परिणयनं क्रियत इति । (ग) सखि! अत्र कन्यापुरे चिरपरिचितापि निन्यप्रमुप्तेन त्वम् । न तावदेवमे- तत् । स यतिवेषान्तरप्रतिच्छन्नः कुरकुलप्रदीपः कुमारधनञ्जयः । देवपादैः पुनर्बल- भद्रोद्धवप्रमुखं दाशार्दचक्र वञ्चयित्वाप्रकाशमेव तस्मे दत्ता भर्तृदारिका । आज्ञप्तास्मि भट्टिनीपादैः, यथा 'वं गत्वा भगिन्यै यशोदाय कथय । तव धीताया• * सुभद्राया अस्वस्थतानिमित्त त्वयोपयाचितो गिरियजः । सोऽद्यैव तस्या अनुकूले नक्षत्रे गोपालैः सहारभ्यतामिति । तन्निमित्तं त्वरित गम्यते । तथापि त्वामियन्मानं प्रष्टुमिच्छामि । सौहार्दैन भगिनीनिर्देशः । अस्वस्थतानिमित्तम् अस्वस्थताशमनायेत्यर्थः । उपयाचितः अस्मिन् सिद्धे इदं दास्यामीति देवता प्रति दानपरिकल्पनमुपयाचनम् । गिरियज्ञो गिरिपूजनम् । गोपानां गिरिदैवतमिति तथोक्तम् । तस्या अनुकूले तदनुग्रहानुगुणे । तथापीति साध्यगौरवेण गन्तु त्वरितासि । इयन्मात्रमल्पमित्यर्थः ।। कामं पृच्छयताम् ॥ एतदपि नाम किं कथय श्रुतपूर्व दृष्टपूर्व वा, यत् प्रवजितैः परिणयनं क्रि- यत इति । कथयति सम्भ्रमेण मध्ये निर्देशः। नायकवृत्तान्तमविज्ञाय तथा प्रश्नः॥ १. हि केण विमुक म पाट '३' क ग पाठ 1. 'कु' स ग पाठ “धीता मृताया बुद्धी च' इति वैजयन्ती, . .. २ ३ 'च' व ग, पाठ ·चतुर्थोऽङ्कः। १२७ गोवर्धनिका--(सश्रमोदम् ) (क) जइ एव्वं, ठाणे मं उवाळंभसि । दिहिआ जइच्छएव्व पदुमाअरं पविट्ठा कळहंसिआ। पट्पदिका (ख) तुमं पुण अत्तणो णिओअं अणुचिट्ट । अहं पि भट्टिदारिआए सआसं गमिस्सं । (निप्फान्ता) गोवर्धनिका--(परिक्रम्यावलोक्य) (ग) एसो तादरस णन्दगोव- स्स परिजणो इसहओ इदो एव्व आअच्छइ । (ततः प्रविशति गोपालकः) गोपालकः --(घ) भोभो गोळक्खआगोळक्खआ! आणवेइ तुझे शामी णन्दगोएं 'इमे गोशमूहे हळिअतिणप्पवेअ- (क) यद्येचं, स्थाने मामुपालभसे । दिष्टया यदृच्छयैव पद्माकरं प्रविष्टा क- लहंसिका। (ख) स्वं पुनरात्मनो नियोगमनुतिष्ठ | अमपि भर्तृदारिकायाः सकाशं ग- मिष्यामि । (ग) एप तातस्य नन्दगोपस्प परिजन ऋपभक इत एवागच्छति । (घ) भोभो गोरक्षकागोरक्षकाः! आज्ञापयति गुष्मान् स्वामी नन्दगोपः अत्र कन्यापुरे चिरपरिचितापि नित्यममुप्तेव त्वम् । वस्तुवृत्तस्याबोधात् प्रसुप्तत्वकथनम् । तद् बोधयति न तावदेवमेतत् । सः यतिवेषान्तरप्रतिच्छन्नः फुरुकुलप्रदीपः कुमारधनञ्जयः । देवपादैः पुनर्वलभद्रोद्धवप्रमुखं दाशार्हचकं वश्च- यित्वाप्रकाशमेव तस्मै दत्ता भर्तृदारिका ॥ यद्येवं, स्थाने मामुपालमसे अधिक्षिपसि । स्थाने युक्तम् , अतिस्फु. टम्याज्ञानादधिक्षेपो युक्तः दिष्टया यदृच्छयैव पद्माकरं प्रविष्टा कलहंसिका । अत्राप्रस्तुतेनोचितसम्बन्धः प्रकाशितः ।। त्वं पुनरात्मनो नियोगमनुतिष्ठ । अमपि भर्तृदारिकायाः सकाशं गमि- प्यामीति पद्पदिकाया निष्कान्तिः ।। एप तातस्य नन्दगोपस्य परिजनः ऋपभक इत एवागच्छति ।। - . 5. 'अ' क.ग. पाठ, ३ 'वेक ग. पाट.. १. १ एप प.ग. पाट.

·१२८ सुभद्रावनाये ܚ पेशळे पदेशं शङ्कमिअ एत्थ किळ गिळिजण्णाणुभवण- त्थं वदअप्पत्थं आअच्छह त्ति । गोवर्धनिका -- (क) इसहअ ! कहिं संपदं जसोदज्जुआ चिट्ठइ । गोपालकः---(ख) कहं गोवद्धणिआ। गोवद्धणिए ! एशा शह शामिणा णन्दगोएण आळगिळिजण्णा ळेवदअशाणु- गए कञ्चगुजाणे वट्टइ। गोवर्धनिका--(ग) अम्मो आरदो पुव्वं एव्व एदेहि पव्वैदज. ण्णो। तह वि णिदेसमत्तं अणुचिट्ठामि । (निष्क्रान्ता) 'इमं गोसमूह हरिततृणप्रकपेशलं प्रदेदा सङ्गगम्यान किल गिरियज्ञानुभवनार्य रैन- तकप्रस्थमागच्छतेति । (क) झपभक ! कास्मिन् सान्प्रतं यशोदाजुका तिष्ठति । (ख) कथं गोवर्धनिका । गोर्धनिके ' एपा सह स्वामिना नन्दगोपेनारब्धगिरि- यज्ञा रेवतकसानुगते काश्चनोद्याने वर्तते । (ग) अम्मो आरब्धः पूर्वमेवेत. पर्वतगक्षः । तथापि निदेशमात्रमनुतिष्ठामि । - ततो गोपालक-1 भोभो गोरक्षकोंगोरक्षका ! आज्ञापयति युप्मान् स्वामी नन्दगोपः 'इमं गोसमृहं हरिततृणप्रबेकरेगर प्रदेश सनामय्यान गिरियतानुभवनाथ रैवतरुप्रस्थमागच्छते'ति । तृणप्रवेक तृणश्रेष्ठम् । तृणप्रकाण्डमितियत् ।। ऋपभक! कम्मिन् साम्प्रतं यगोटाजुका तिष्ठति ॥ कथं गोवर्धनिका | गोवर्षनिके! एपा सह स्वामिना नन्दगोपनारब्धगि. रियता रैवतकसानुगते कायनोद्याने वर्तते ।। अम्मो आरब्धः पूर्वमेवतः पर्वतयनः । पूर्वमेव अस्मनियोगात् प्रागवे- त्यर्थः । तथापि निदेशमानमनुतिष्ठामीत्यन्या गमनम् ।। , 'सो ऐहिपुर एप' स. पाट' 1. नीरणी'

·।
चतुर्थोऽङ्कः।
गोपालकः-(विलोक्य) (क) एशे एशे महिशए भीदभीदं शव्वदो
दिण्णदिही तुळिअतुळिअं आहावइ । किण्णुहु एदं ।
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो द्वितीयो गोपालकः)
गोपालकः--- (सभयम्) (ख) अळे अळे इशहअ! का एशा अशं.
भमदा, जं अवळाविअ चिट्ठसि । (धावति)
प्रथमः- - (बलान्निगृह्य) (ग) अळे ! कुदो दे शंभमे।
द्वितीयः- (घ) अळे! किं ण पेक्खशि, एशे एशे के वि ळोशघडि-
अभिउडिदुप्पैक्खळळाडे कोशादो अशिं कड्ढेइ । अवळे
धणुम्मि मोविं आळोवेइ । अण्णे शन्दणं आळुहइ ।
एके शळधीदो शळं उक्खिवइ । इदळे शण्णाहं आमु-
ञ्चइ । किं बहुणा, एसा दुवाळबई मइळामअमत्ता विअ
महिळा इदोतदो घोळइ।
(क) एष एष महिपको भीतभीत सर्वतो दत्तदृष्टिस्त्वरितत्वरितमाधावति ।
किन्नुखल्वेतत् ।
(ख) अरे अरे ऋषभक ! कैपासम्भ्रमता, यदपलाय्य तिष्ठसि ।
(ग) अरे ! कुतस्ते सम्भ्रमः ।
(घ) अरे! किं न पश्यसि, एपएप कोऽपि रोपघटितभृकुटिदुष्प्रेक्षललाटः कोशादार
कर्पति । अपरो धनुषि मौर्वीमारोपयति । अन्यः स्यन्दनमारोहति । एकः शरधित
अथ गोपोक्तिः एप एप महिपको भीतभीतं सर्वतो दत्तदृष्टिस्त्वरित
त्वरितमाधावति । किन्नुखल्वेतत् । समरोद्यमसूचनार्थमनयोः प्रवेशः॥
अथ महिषकः-अरे अरे ऋषभक! कैपासम्भ्रमता, यदपलाय्य तिष्ठसि
पलायनमेव कर्तव्यमित्यर्थः ।
अरे! कुतस्ते सम्ममः॥
अरे! किं न पश्यसि, एप एप कोऽपि रोपघटितभ्रुकुटिदुप्प्रेक्षललाट
१. 'क:-एक. पाठः, २ 'यं सगदद च) रु. पाठ, ३ 'मां' ग. पाठः, ४.
'दो' स.पाठः

·सुभद्राधनञ्जये (नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ) भोभो मधुमथनभुजवनप्रच्छायोपसेवननिरस्तस- मस्तपरिभवधर्मावलेपलेशाः! कथंकथमीशमिदमादि- न्यक्कारावतारमुपेक्षन्ते भवन्तः । अपिच गृहीध्वं प्रहरध्वमस्यत शरानारोहत स्यन्दना- नाइद्धं विपृथुश्रवःप्रभृतयो वीर्याणि वृष्ण्यन्धकाः! ! कोऽप्येष स्मरवैरिशौरिशिखिनो निस्तेजयन्नोजसा भद्रां स्यन्दनवर्तिनीमपहरन्नस्मान् विधत्ते स्त्रियः ॥१॥ शरमुतक्षिति । इतरः सन्नाहमामुवति । किंबहुना, एपा द्वारवती मदिरामद- मचेय महिलेतत्ततो पूर्णते । कोशादसिं कर्पति । अपरो धनुपि मौर्वीमारोपयति । अन्य. म्यन्दनमारोहति । एकः शरधितः शरमत्क्षिपति । इतर सन्नाहमामुञ्चति । सन्नाह कवचम् । किं बहुना, एपा द्वारवती मदिरामदमचेव महिला इतस्ततो घूर्णते ॥ अथ चूलिस्या सूचन .. भोभो इत्यादि । मधुमथनेति । भुजवनप्रच्छाय भुजवनस्य बहुच्छाया, तत्सेवनेन तदाश्रयणेनेत्यर्थ । परिभव एव धर्मानलेपः, तम्लेशोऽपीत. पूर्व युप्माफ निरस्त. 1 इदमादिन्यबारायतारम् इदम्प्रथमित्यर्थ । अपिचेति उपेक्षा न रक्ता, प्रत्युतोघम एव युक्त इत्यर्थः । तच्छेपमाह--गृही. भमित्यादि । खाणीति शेष । ग्रहणमात्रेण तु न फल, प्रहरध्वम् । शरानस्य- तेति दुरीमाया सड़ादीनामाविपयत्य प्रकाशयति । विधुश्रय प्रभृतयो वृष्ण्य- न्यका इति सम्बोधनम् । वीर्याप्यादद्व स्वीकुम्त । तत्र हेतुमार-पोऽप्येप इति अनिदेश्यम्प । ओजसा स्वतेजसा । म्मरवैशिौरिसिसिनो निस्तेजयन् निस्तेजसः पुर्वन् । तनोऽप्यधिक्षमाप इत्यर्थ. । मना मुभद्राम् अम्मकन्यकाम् । म्यन्दन- पतिनामपदरसिनि म्पाटमेन्यर्थ. अम्मान लियो विधचे अम्माक सीत्वमापादयति दामन्यपातरत्यादिमफागनेत्यर्थ. ॥१॥ ।

·चतुर्थोऽङ्कः । प्रथमः-- (विलोक्य ससम्भ्रमम् )(क) अळे अळे ! एशे एशे महापुळिशे कळकळिअकम्मुए पिट्ठप्पडिट्ठाविअतूणीळे आमुक्कश- ण्णाहे शामिणीए शुहद्दाए शअंगहिअअश्शळदशी गच्छ- इ। अण्णं च एदश्श जाधोशश्शवणमत्तेणे एव्ब पळ- म्मुहे आशी कुकुळवळशमूहे । द्वितीयः-- (बिलाक्य सहासम्) (ख) अळे! कीश एशे शंळग्भं कळी- अदि । एशे खु वाशुदेवे शहजं अवहळदि । (नेपथ्ये) भोभोः पुरन्दरावरजपुररक्षणदीक्षाधिकारबद्धकक्षाः! कलितकतिपयास्त्रोपशीलनजनितदुःश्लाघाः! कदर्थितज- गत्रयाः! कुकुरवृष्ण्यन्धकप्रमुखप्रवीराः! नखलु नखलु पलायन्तां वमन्तः। अपिच-- (क) अरे अरे एप एप महापुरुषः करकलितकार्मुकः पृष्ठप्रतिष्ठापिततूणीर आ- मुक्तसन्नाहः स्वामिन्या सुभद्रया स्वयगृहीताश्वरश्मिर्गच्छति । अन्यतस्य ज्या- घोपश्रवणमात्रेणैव पराङ्मुख आसीत् कुकुरबलसमूहः । (ख) अरे! कस्मादेप संरम्भः क्रियते । एप खलु वासुदेवः सहजामपहरति । अथ गोपालकः । एप एप महापुरुषः करकलितकार्मुकः पृष्टप्रतिष्ठापित- तूणीरः आमुक्तसन्नाहः स्वामिन्या सुभद्रया स्वयंगृहीताश्वरश्मिर्गच्छति । तया गृहीतसारथ्य इत्यर्थः । अन्यच्चैतम्य ज्याघोपश्रवणमात्रेणैव पराड्मुश्य आसीत् कुकुरबलसमूहः ॥ वासुदेवः सहजामपहरति ॥ पुनश्चूलिका--भोभो इत्यादि । पुररक्षणदीक्षा पुररक्षणकृत्यं, तो १. '! महिशए'ए' ग. पाठ:. २. .'ण चिअप' क पाठ.

·१३२ सुभद्राधनञ्जये पार्थ तीर्थोपलब्धस्फुरितशिखिशिखाप्रोज्ज्वलच्छस्त्रजालं ज्यानिष्पेषप्ररूढप्रचितघनकिणश्यामपीनप्रकोष्ठम् । प्रोन्मथ्यैनां हरन्तं सपदि सहभुवं सीरपाणेः सुभद्रां शक्ताश्चेत् सत्वरं मां परनृपपृतनाघस्मरं वारयन्तु ॥२॥ प्रथमः ---(क) अळे! ण एशे वाशुदेवे। वाशुदेवशदिशळूवे पत्थे । ण हु एदश्श शळमुहादो कश्श वि मोक्खो। द्वितीयः-- (ख) अळे ! के उणे एशे अवळे म्हुच्छङगए के- दुळहिँ ओळम्बन्ते अदिविळूवे वाणळे विअ भीदभीदं (क) अरे! नैप वासुदेवः । वासुदेवसदृशरूपः पार्थः । न खल्वेतस्य शरमु- खात् कस्यापि मोक्षः । (ख) अरे! कः पुनरेपोऽपरः रथोत्सङ्गगतः केतुयष्टिमवलम्बमानोऽतिविरूपो अधिकारे स्वकर्मणि बद्धकक्षाः, सन्नद्धा इत्यर्थः । कलितेति । कतिपयास्त्रोपशीलनेन, न तु समग्रेण । अत एव दुःश्लाघत्वम् । केवलमात्मश्लाघा, कदर्थितजग- प्रयाः । कुकुरेत्यादि सम्बोधनम् । न खलु पलायन्तामिति युप्मगौरवस्य नैतदु- चितमिति भावः । किं पुनः क्रियतामित्यत्राह ---पार्थमित्यादि । शक्ताश्चेद् मां वारयन्तु । पार्थ कुन्तीपुत्रं मामिति गर्वेण परीकृत्य वचनम् । तीर्थोपलब्धानि सद्रुपरिगृहीतानि स्फुरितशिखिशिखापोज्ज्वलच्छस्त्रजालानि यस्य । ज्यानिप्पेपप्र- रूद्वैः ज्याघातजनितैः प्रचितैः पुनःपुनस्तत्रैवोपचितैः अत एव घनैः किणैः श्या- मपीनप्रकोष्ठं, प्रकोष्ठयोरुभयोरतिपरिस्फुटज्याघातकिणमित्यर्थः । अय विशेषनिश्चये हेतुः । प्रोन्मथ्य हरन्तं, न तु वञ्चयित्वा । सीरपाणेः सहमुवं, न तु यां काश्चिद् दासीम् । हरन्तं, न तु हृतयन्तम् । मां शक्ताश्चेत् सत्वरं वारयन्तु । एवमपराध- निरूपणे पलायन न युक्तम् । परनृपपृतनाघस्मरमिति शत्रुराजन्यसैन्यसंहारकत्वं मम । तन्निरूपणे पलायनमेव युक्तम् । तत् शक्यमाचरन्त्विति चेदित्यस्यार्थः । इयं पार्थस्योक्तिः ॥२॥ तेन गोपम्य भ्रमनिचिः । अनिए वासुदेवः । यामुदेवसदृशरूपः पार्थः । न गल्वेतस्य शरमसात् कस्यापि मोक्षः । सल्विति प्रसिद्धी । 1. भयले एदारा' ग. पारः ·८ चतुर्थोऽङ्कः । इदोतदो पळोअअन्ते चिट्ठइ । एशा वि किण्णामहेआ शामिणीए शमीवे चामळहत्था दीसइ । प्रथमः- (सावधान विलोक्य) (क) अळे! एदेण एदश्श वअश्शेण के- णवि बह्मणेण होदव्वं । एशा उण मए दिट्टपुळुवा छ- प्पदिआ णाम तिश्शे शही। द्वितीयः- (ख) अळे ! अच्छळिअं अच्छळिअं। एदरिंश णअळे एदश्श शळेहिं अणाळीढे ण हु अङ्गुळमत्ते वि पदेशे । प्रथमः (ग) अळे! अज्जुणश्श ण एदं अच्छळिअं। (पुनर्विलोक्य) -- वानर इव भीतभीतमितस्ततः प्रलोकयस्तिष्ठति । एपापि किन्नामधेया स्वामिन्याः स- मीपे चामरहस्ता दृश्यते । (क) अरे ! एतेनैतस्य वयस्येन केनापि ब्राह्मणेन भवितव्यम् । एषा पुनर्मया दृष्टपूर्वा पट्पदिका नाम तस्याः सखी । (ख) अरे ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । एतस्मिन् नगर एतस्य शरैरनालीढो न खल्यङ्गु- लमानोऽपि प्रदेश । (ग) अरे! अर्जुनस्य नैतदाश्चर्यम् । अरे! एपोऽतिकान्तो गोपुरद्वारम् । एते वि- अरे! कः पुनरेपोऽपरः रथोत्सङ्गगत. केतुयप्टिमवलम्बमानोऽतिविरूपो वानर इव भीतभीतमितस्ततः प्रलोकयंस्तिष्ठति । एपापि किन्नामधेया स्वामिन्याः समीपे चामरहस्ता दृश्यते ॥ अरे! एतेनैतस्य वयस्येन केनापि ब्राह्मणेन भवितव्यम् । एपा पुनर्मया दृष्टपूर्वा पट्पदिका नाम तस्याः ससी ।] अरे! आश्चर्यमाश्चर्यम् । एतम्मिन् नगर एतस्य शरैरनालीहो नाङ्गुल- मात्रोऽपि प्रदेशः॥ अरे! अर्जुनम्य नैतदाश्चर्यम् । अरे! एषोऽतिकान्तो गोपुरद्वारम् । एते १. 'बुलो रा.पाट.

·सुभद्राधनञ्जये अळे ! एशे अदिक्कन्दे गोवुळदुआळं । एदे विपुहुप्पमुहा दासाळुहवीळा शशंळम्भं अणुहावन्ति । ता महन्तेण शमळेण होदव्वं । अविअ अहके पुव्वं पि पत्थपळक्क- मदसणे पैवड्ढिअकुदूहळे । ता एहि एदश्श ळेवदअ- शै शूळळोअळिहि शिहळदळं आळहिअ *चुळोअ- इश्शामो। (उभौ परिक्रम्य शिखरारोहण नाटयतः) प्रथमः--(क) अळे! अहके दाव एवं शिहळदळ आळूढे । तुवं पुण वळ्ळीओ ओळम्बन्ते पए पए पडिक्खळशि । अदि- विह्मए एशे ,जं इशहआदो महिशए दुबळे शंवुत्ते । पृथुप्रमुखा दाशार्हवीराः ससरम्भमनुधावन्ति । तन्महता समरेण भवितव्यम् | अपि- चाह पूर्वमपि पार्थपराक्रमदर्शने प्रवर्धितकुतूहलः । तदेह्येतस्य रैवतकस्य सूर्यलो- कलिखित शिखरतलमारुह्य पिलोकयिप्यारः । (क) अरे! अहं तारदेतच्छिखरतल मारूढः । स पुनर्वहारयलम्ममानः पदेपदे प्रतिस्खलास । अतिविस्मय एपः, यद् ऋपभकाद् महिपको दुर्बलः सवृत्तः । विपृथुप्रमुखा दाशार्हवीराः ससरम्भमनुधावन्ति । तन्महता समरेण भवितव्यम् । अपिचाई पूर्वमपि पार्थपराक्रमदर्शने प्राधितकुतूहलः । तदेोतस्य रेवतफस्य सू- यलोफलिखितं शिखरतलमारख प्रलोकयिप्यावः ।। अरे! अद्द तावदेतच्छिखरतलमारूद. । त्व पुनर्वहारयलम्बमानः पदेपदे प्रतिस्पलसि । अतिविम्मय एप., यद् नपभकाद् महिपको दुर्यलः संवृत्तः । महिपम्प पलीयम्त्वं युक्तमिति श्लेषण निर्देशः ।। १. पटिय.पाट २.दाद'ग पाट ३ ६'ग पाट ." पति म्याग्पानुगारी पण ·. १ चतुर्थोऽङ्कः। द्वितीयः—(कथमप्यारुह्यावलोक्य ) (क) अळं! पेक्खपेक्ख, अणुश- ळन्तं शत्तुबळं पेक्खिअ धणजएण पडिणिवत्तिए ळहे। अण्णं च अच्छळि पेक्ख । एदश्श शळहेहिं विअ श- ळशमूहेहिं विदळिअधअकुहकङ्कडशिळत्तच्छत्तप्पमुहेहि पडन्तेहिं णळळहतुळआसिन्धुळाणं ण एक्के वि विदळिए। तहवि पळम्मुहा जादवजोहा । एशे विपुहू शअं उवश- प्पिअ शेव्बशुग्गीवमेहपुळ्ळवळाहअतुळङ्गमवळेहिं घडि- अंदेवश्श शन्दणेलदणं विश्शाणिअ किदपडिळम्भणे शन्धि कळिअ पडिणिवुत्ते । (क) अरे! पश्यपश्य, अनुसरत् शत्रुवल प्रेक्ष्य धनञ्जयेन प्रतिनिवार्ततो रथः। अन्यच्च आश्चर्य पश्य । एतस्य शलभैरिच शरसमूहैर्विदलितध्वजकुथकङ्कटशिरस्त्रच्छ- त्रप्रमुखैः पतद्भिर्नररथतुरगसिन्धुराणा नैकोऽपि विदलितः । तथापि पराङ्मुखा याद- वयोधाः । एप विपृथुः स्वयमुपसृप्य शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकतुरङ्गमपरैर्घटितं देवस्य स्यन्दनरत्नं विश्राण्य कृतपरिरम्भण, सन्धि कृत्वा प्रतिनिवृत्तः । अरे! पश्यपश्य, अनुसरच्छत्रुवल प्रेक्ष्य धनञ्जयेन प्रतिनिवर्तितो रथः। अन्यच्चाश्चर्य पश्य । एतस्य शलभैरिव शरसमूहैर्विदलितध्वजकुथकङ्कटशिरस्त्रच्छ- त्रप्रमुखैः । कुथो वर्णकम्बलः । कङ्कटः उरश्छदः । शिरस्त्रं शिरस्त्राणम् । एतेषां विदलनं दृश्यत इत्यर्थः । नररथतुरगसिन्धुराणां नैकोऽपि विदलितः नच्छिन्नः । ध्वजादीनामेवच्छेदनं, न योद्धृप्रमुखानामित्यर्थः । अनेन युद्धे परेषां निवर्तन- मेवापक्षितमिति प्रकाश्यते । तथापि पराङ्मुखा यादवयोधाः । एष विपृथुः स्वय- मुपसृप्य शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकेस्तुरङ्गमवरैर्घटितं देवस्य स्यन्दनरलं विश्राण्य कृतपरिरम्भणः सन्धि कृत्वा प्रतिनिवृत्तः । विश्राणनं दानम् ॥ २. 'शेअविग. पाठः, ३. ण १. 'हे । (पुनर्विलोक्य सविस्मयम्) अ' क. पाठ. वि' क.पाठः.

·सुभद्राधनञ्जये . - प्रथमः (क) अळे! अदिकादळे एशे, जं शत्तुणो भीदीए श- ळणं उवगदे। (नेपथ्ये) अलममुना परिमितावकाशव्यापिना कनककठि- नकोणाभिघातसमुद्भूतेन दुन्दुभिध्वानेन । तथाह्यमुष्य फल्गुनस्य विनष्टमददिग्गजश्रवणरन्ध्रविस्फोटनी जगत्रयभयं मुहुर्विदधती धनुष्टङ्कृतिः । *प्रबोधयति सात्वतान् प्रथमसूकरोग्रानन- प्रवान्तगुरुबंहितप्रतिरवप्रतिस्पर्धिनी ॥ ३॥ द्वितीयः --(ख) अळे अळे! के एशे पळवदि । (क) अरे! अतिकातर एपः, यत् शत्रीत्या शरणमुपगतः । (ख) अरेरे! क एप प्रलपति । अरे! अतिकातर एपः, यत् शत्रो(त्या शरणमुपगतः ।। अथ चूलिका- अलममुनेत्यादि । परिमितावकाशव्यापिना सङ्कचितस्थ- लप्रसृतेन अलं, विपक्षज्यारवस्य प्रचुरत्यादित्यर्थः । कनककठिनेन कोणेन वादन- दण्डेन योऽभिघातः, तदुत्थेन दुन्दुभिस्वनेन, अतिप्रयत्नजनितेनेत्यर्थः । तद्वैफल्य- मुपपादयति-तथाहीत्यादिना । अमुप्य फल्गुनस्य धनुष्टङ्कृतिः सात्त्वतान् विवोधयति, दुन्दुभिध्वनिना किं फलमित्यर्थः । विनष्टमदानाम् एतच्छ्रवणेन निर- स्तमदानां दिग्गजानां श्रवणरन्धविस्फोटनी मांसलत्वेन श्रवणरन्ध्र मिन्दाना । अनेन व्याप्त्यतिशयः प्रकाश्यते । मुहुर्जगत्रयभय विदधती । उपमानेन टड्कृते- गौरव समर्थयति-प्रथमसूकरस्य आदिवराहस्योमाननात् प्रवान्तं यद् गुरुहितं, तत्प्रतिध्वनिना स्पर्धितुमुद्यता । तत्समेत्यर्थः । सात्त्वतानां बोधनमनयेवालं, किं दुन्दुभिताडनेनेत्यर्थः ॥ ३॥ * 'वियों' इति व्याख्यानुसारी पाठः, "

·चतुर्थोऽहः।
१३७
-प्रथमः-(विलोक्य) (क) अळे! एशे शभापाळे भोळं ताळे-
दुकामे घोशेदि । किं इमिणा । इमं वुत्तन्तं णन्दगोवंश
णिवेदइश्शामो।
(निष्क्रान्तौ)
प्रवेशकः।
(ततः प्रविशति सभापालः)
सभापाल:---(अलममुनेत्यादि पठित्या) अथवाविकल्पितमनुष्ठेयानि
राजशासनानि । ताडयामि तावद् भेरीम् । (तथा करोति)
(ततः प्रविशति मुभद्रया वाह्यमानरथो धनञ्जयो विदूषकश्चैटी च)
धनञ्जयः-(सुभद्रामवलोक्य)अयि प्रेयसि!
विपृथुरयमपेतः प्रस्थिता वृष्णियोधाः
प्रणयिनि! परिखेदं मा कृथाश्चोदयाश्वान् ।
(क) अरे ! एष सभापालो भेरी ताडयितुकामो घोषयति । किमनेन । एतं वृत्ता
न्त नन्दगोपस्य निवेदयिष्यावः ।
अरे अरे! क एष प्रलपति ।।
अरे! एप सभापाल: भेरी ताडयितुकामो घोपयति । किमनेन । एत
वृत्तान्त स्वामिनो नन्दगोपस्य निवेदयिष्यावः । इति तयोनिष्क्रान्तिः ॥
एवं प्रवेशकेनान्तरालिकवृत्तान्ते सूचिते सभापालप्रवेशः । तस्यैव पूर्व
मुक्तिः। अत एवाह-अथवेति । अविकल्पितमनुष्ठेयानि राजशासनानि राज
शासने कर्तव्याकर्तव्यनिरूपणं न भृत्यस्य । उक्तमनुष्ठेयमेवेत्यर्थः । इति भेरी
ताडनम् ॥
अथ नायकस्य प्रवेशः । अथ प्रवेशकसूचितप्रकारेण प्रणयिनीवाह्यमान
१. 'वाळअश' स. पाठः. २. श्च पट्पदिकया सह)' क. पाठ

·१३८ सुभद्राधनञ्जये - अनतिजवमिदं ते नः क्षिणोति श्रमात श्रमजलकणमुक्तामुक्तमूलं कपोलम् ॥ ४ ॥ रथस्य गच्छतो नायकस्य प्रासङ्गिकप्रतापविक्रमसत्त्वोत्कर्षप्रकाशितोत्साहरूपं वीर- रसस्थायिमावमङ्गतां नयन्नङ्गिरूपस्य सम्भोगशृङ्गारस्य प्रियतमां प्रति चाटुभाषण- रूपोऽवस्थाविशेषः प्रकाश्यते अयीत्यादि । प्रयत्नलव्धायाः प्रेमसर्वस्वनिधान- भूताया निकटवर्तिन्याः प्रियायाः सारथ्यशिक्षापाटवं क्षोभहेतावपि निर्विकाराभ्यां मधुरतरसानुरागमसृणप्रसराभ्यां नयनाभ्यां तद्वदनकोकनदकान्तिपीयूषं पाय- पायं श्लाघमानोऽनुभावमुखेन तत्परिश्रममुन्नीय रथस्य मन्दप्रेरणं प्रार्थयते- प्रेयसीति । अस्मिन् जीवलोके त्वतः प्रियतरं वस्तु मम न किञ्चिदपि विद्यते । अत उन्नीतेन त्वत्परिश्रमेण प्रतिविम्बितमात्मपरिश्रममसहमानः प्रार्थयामि । प्रण- यिनि! परिखेदं मा कृथाः । अश्वानां जयप्रेरणेनेति शेषः । अत एवाश्वाननति- जवं चोदयेति विधिः । परिश्रमस्यासह्यतया निषेधपूर्व मन्दप्रेरणविधानम् । प्रण- यिनीति निरन्तरानुवनिरतिशयप्रणयभारविवशा त्वम् । परिखेदं परिश्रमनिमित्तं सम्भ्रमम् । परिखेदशब्देन "श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः" इत्युक्तत्वात् श्रमापरपर्यायेण तत्कारणभूतः सम्प्रगोऽत्र लक्ष्यते । परिखेदस्य नैयत्यं फलम् । अत्र शब्दशक्त्या तव सुकुमारतनुलतालस्यकरण सम्भ्रमेण प्रणयिनि मयि परिश्रम प्रणयित्वादेवाप- रिहार्य मा कृथा इत्यर्थो व्यज्यते । तस्य नः क्षिणोतीति साक्षादुक्त्या गुणीभाव इति नातिहृद्यत्वम् । निषेधे हेतुमाह --विपृथुरित्यादि । अयमपेतः सन्धित्सया (समागतः!) वासुदेवाभिप्रायेण समागतः अस्मद्यात्रानुकूलतां सम्पाद्यापगतः । अतः सम्प्रमो न कार्यः । वृष्णियोधाः बलभद्रमतानुसारिणः पूर्व सम्मुखीना निवृत्य यातुमुपकान्ताः । स्वजनस्य विरोधे प्रागेव गन्तव्यमिति तव जवेन प्रेर. णम् । तेषां निवृत्तत्वात् सम्नमो न कार्य इति भावः । आत्मगमनानुरूप प्रेरणं सम्भ्रमो वा कथं निषिध्यत इत्यत्राह ~ अश्वाननतिजवं चोदयेति । गमनानुगुणं प्रेरण तदनुगुणो वेगश्च न निषिध्यते । परिश्मकरत्वादतिवेग एव निषिध्यते । शिक्षाबलेन जवप्रेरणे मम परिश्रमो नास्ति । तत् किमिति जवप्रेरणं निषिध्यत इति चेत् तत्र हेतुमाह -- इदं ते कपोलं श्रमात नः क्षिणोति अस्मान् पारसेद. यति । इदमिनि सम्मुरीनतया निजकान्तिगन्तानेन नयनानन्दप्रदम् । श्रमार्गम् अधानां त्वरितप्रेरणनेन श्रमेणा पीडितम् । अत्र मनस आर्गवं कपोले आरो.

·चतुर्थोऽङ्कः । १३९ सुभद्रा--- (आत्मगतम्) (क) अय्यउत्तमुहळग्गळोअणवावाराए मम हिअ अण्णहिंण देअइ अवहाणं । केवळं भाउणो वासुभहस्स सिक्खाविसेसो पग्गहेसु पवत्तेदि हत्थे । (प्रत्यक्षम् ) जं अय्यउत्तो आणवेदि । (मन्दं वाहयति रथम्) (क) आर्यपुनमुखटमलोचनव्यापाराया मम हृदयमन्यत्र न ददायवधानम् । केवलं भ्रातुर्वासुभेद्रस्य शिक्षाविशेषः प्रग्रहेषु प्रार्तयति हस्तौ । यदार्यपुत्र आनापयति । प्यते, अनुभावस्य तत्र स्फुटत्वात् । तदाह --- श्रमजलकणमुक्तामुक्तमूलमिति । श्रमजलकणैरेव मुक्ताभिः स्वच्छतया सूक्ष्मविन्दुरूपतया च मुक्तारूपैः आमुक्त- मूलम् अनुबद्धमूलम् । मुक्तात्वारोपशेषतयामुक्तत्वकथनम् । रत्नानां कनकादिषु प्रत्युप्तत्वमामुक्तगब्देनोच्यते । अत्र मणिदर्पणप्रान्तादिपु माणिक्यमुक्ताद्यामोचनं यथा शोमां जनयति, तथैव कपोलस्यापि श्रमजलकणोदयेन शोभैव । अयमेव लोकोत्तरवस्तुस्वभावः, यन्निजसम्बद्धस्य सर्वस्यैव शोभाकरत्वसम्पादनमिति मुक्त मुक्तमूलमित्युक्तम् । तहि कथं पीडाकरत्वमित्यत्र हेतुः- श्रमजलेति । जलकणर श्रमहेतुत्वं नियतम् । अत एव श्रमजलमित्युच्यते । श्रमस्य च हेतुः सिद्धः अतो नः अम्मान् स्नेहपारतन्त्र्येणाल्पमपि क्लेशोदयमसहमानान् । परिस्फुटस शोभाकरत्वस्याङ्गीकारेऽप्येतैरस्या अतिसुकुमारतनुलतायाः सम्भ्रमोत्थापितः पनि श्रमोऽनुमीयत इति वलाञ्चित्तं पीडयति । अतस्तव शिक्षागौरवेऽपि कार्यानुमेयर श्रमस्य लेशतोऽप्युदयोऽस्मान् पीडयति । तद् मन्दं प्रेरयेति प्रियतमस्य निजानु रागरिपोपानुगुणश्चाटुभाषणात्मा सम्भोगशृङ्गारामृतकणोऽत्र व्यज्यते ॥ ४ ॥ अथ नायिको कान्तस्योत्साहानुरूप वर्तमानाप्यनुरागपारतन्त्र्येण चित्तस तदेकपरत्वं स्वयमेव निरूपयन्ती प्रियतमवचनमनुवदति --- आर्यपुत्रमुखलमलो चनव्यापाराया मम हृदयमन्यत्र न ददात्यवधानम् । केवल प्रातुर्वासुभद्रस शिक्षाविशेषः प्रग्रहेषु प्रवर्तयति हन्ता । मम हृदय वहुपकारमनुरागवीथीचक - 1. 'ति) वि' क. पाठ २.नादीना' स. पाठः ·L १४० सुभद्राधनञ्जये विदूषकः ---- (जनान्तिकम्) (क) भो वअस्स! ण दाव एको वि दे कामरसाणुभवो अकळहोपदंसओ। पुडमं दाव पञ्चाळी देवासुरसमं सङ्गामं पवत्तिअ पाविदा । इमाए पुण वासुदेवेण दिण्णाए कुदो कळहप्पसङ्गो त्ति मए चिन्तिदं। एत्थ उण तदो वि विउणो खोहो संवुत्तो । सव्वहा ण मे अवमुच्चुमुहादो मोक्खो। (क) भो वयस्य! न तावदेकोऽपि ते कामरसानुभवोऽकलहापदंशकः । प्रथमं तावत् पाञ्चाली देवासुरसमं सग्राम प्रवर्त्य प्रापिता । अनया पुनर्वासुदेवेन दत्तया कुतः कलहप्रसङ्ग इति मया चिन्तितम् । अत्र पुनस्ततोऽपि द्विगुणः क्षोभः संवृत्तः । सर्वथा न मे अपमृत्युमुखान्मोक्षः । मंणभिन्न दैववशादेकत्रैव विश्रान्तमन्यवन्तुनि दर्शनश्रवणादिविपयेऽवधान तात्पर्य न करोति । अतः आर्यपुत्रमुखलमलोचनव्यापारायाः, नयनयोर्हदयानुसारित्वात् तस्य सर्वाशप्वपि मुखे सावधानत्वान्नयनव्यापारस्य तल्लमत्वम् । आर्यपुत्रेति प्रेम- बहुमानयोग्यत्व, मुखशब्देन विषयान्तरानपेक्षत्वं, लग्नशब्देनान्यतो नयनाशक्यत्वं, व्यापारशब्देन मुखावयवानां नयनकपोलाधरादीनां चातुर्येण तत्र मसृणपातं पुनः पुनः प्रसरणमनलंभावश्च प्रकाश्यते । हृदयस्यान्यत्र चलने तदनुसरणं घटते । तदभावे तत्राविच्छिन्नानुभव प्रसरणं युक्तमेवेति च व्यापारशब्देन प्रकाश्यते । हृदयावधानामावे कथं सारथ्यकर्मत्यत्राह-शिक्षाविशेषः केवल प्रग्रहेपु हस्ती प्रवर्तयति पूर्वमभ्यसने शिक्षागारयमेय मनोनुसरणं विनाप्यश्वरश्मिसग्रहणे मोच- नग्रहणादिक निवर्तयति । फेलशन्देन मनसः कदाचिदप्यननुवृत्तिः प्रकाश्यते । शिक्षणेऽप्युपदेपुरनाप्तत्वे पाटय न भयेदवाह --- वासुभद्रस्येति । तम्यापि ताटश्य चेन्न दाय भोदित्यत्राह-मातुरिति । स्नेहावस्यपानभूतम्य लोफोचरम्योपदे- रामदणे फिमन्यत् सहकारित्वेनापक्षितमिति भावः । एवं सम्भोगवीथी समीक्ष्य तदुक्त्यनुसारेण रथ गन्दं प्रेरयति ॥ फामरसानुभव इति फामरमस्य रमपर्यायेणामृतत्वारोपशेपतया फलद्द- म्योपदंगत्वारोपः ।। १. 'दो उन पर. २. प्र.पाट:

·चतुर्थोऽङ्कः । १४१ 'सुभद्रा---(क) हळा! अदिदिढबद्धा गत्तिआ पीडेइ मे पयोहर- जुअळं । ता सिडिळेहि दाव णं । पट्पदिका- (सस्मितम् ) (ख) भट्टिदारिए! तदाणिं परिणअणम- ङ्गाळमण्डणपत्थावे सुसण्णिहिदेसु दिव्वभूसणेसु कुमार- णामहेअङ्किदत्ति अय्यकोण्डिण्णस्स हत्थादो घेत्तूण जो पुढमं आमुका, ताए एवं इदाणिं इमाए कुदो दे मच्छरो । सुभद्रा--(सासूयम्) (ग) चिट्ठदु एसा मुहरा । अय्य! तुम एवं अवणेहि। (क) सखि ! अतिदृद्धबद्धा गात्रिका पीडयति मे पयोधरयुगलम् । तच्छिथिलय तावदेनाम् । (ख) भर्तृदारिके ! तदानीं परिणयनमङ्गलमण्डनप्रस्तात्रे सुसन्निहितेषु दिव्यभूष- गेषु कुमारनामधेयाङ्कितेत्यार्यकौण्डिन्यस्य हस्ताद् गृहीत्वा या प्रथममामुक्ता, सस्या- मेवेदानीमस्यां कुतस्ते मत्सरः । (ग) तिष्ठत्येषा मुखरा । आर्य! त्वमेतामपनय । तदानीं परिणयनमगलमण्डनप्रस्तावे परिणयने मङ्गलानां शोभाजनकानां मण्डनानां हारवलयनू पुरादीनां परिग्रहे । दिव्यभूषणेषु अमानुषेयु । अत एव परिग्र- हयोग्येषु दिव्यस्त्रीभिरानीतेषु प्रथमं (१) कुमारस्य नामधेयैरङ्कितेत्यतिलोभनीयत्वेन कौण्डिन्यस्य हस्तात् परिगृह्य या प्रथम क्रममुल्लङ्घचापि धृता । तादृश आदरोऽस्यां पूर्व जातः । इदानीं तस्या एव शिथिलीकरणं प्रार्थ्यते । पूर्व नामाश्रितत्वेनास्या- मादरः नामदशकाभिधेयस्य कान्तस्य स्तनाश्लेये सिद्धे किमनयेत्यनास्थात्र व्यज्य- ते । इत्येवमवस्थोचिता चेट्याश्चाटूक्तिः । अत एव मत्सर इत्युक्तम् । परोत्कर्षा- क्षमा मत्सरः । इयमस्मत्म्तनशिखरसंश्लेषण गर्व मा भजत्विति । अत्र गात्रि- कायाः शिथिलीकरणप्रस्तावोऽन्तरा पतनेन पुनराँसादनसङ्टनार्थम् ।। २ 'व्व इमाअ एहिं कुक पाठ. ३ 'दो म' ख पाठ'. १. 'जाए तुए पुक पाठ ४. 'रादान' ख पाठः.

·१४२ द्राधनाये विदूषकः--(क) तह । (गात्रिकामपनयति) (नेपथ्ये) अयमयमक्रूरानिरुद्धचारुदेष्णनिशठविडूरथसाम्ब- सारणात्यकिप्रसेनप्रद्युम्नप्रमुखप्रवीरनायकपुररसरः पर- स्परसघट्टनप्रपिष्टपट्टमकुटकटककवचकेयूरधूलीमेदुरी- कृतमेदिनीपरागपटलपाण्डरदिक्चक्रवालः ससंरम्भमह- महमिकया सत्वरमाधावति सात्त्वतसमूहः। सभापालः- (ससम्भ्रम नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अये, किमसौ समर- संरम्भपिनडवर्मणा कृतवर्मणानुगम्यमानः कृतान्तः । नहि नहि अधिक्षेपैरजस्रं धरणिधरभृतां कम्पयन् भूतधात्री निर्यन्नेत्रानलाचिःकपिशितभुवनः कामपालः क्षणेन । (क) तथा । अयमयमित्यादिना चूलिकया अङ्गिरसाविरोधेन रौद्रं प्रस्तोतुं तदाल- बनस्य बलभद्रस्य प्रवेशसूचनम् । अरेत्यादिना सेनानायकानां नामग्रहणम् । परस्परसङ्घनेन सम्मर्दनेन निर्गमसम्ममकृतेन प्रपिष्टानां चूर्णितानां पट्टानां ललाटोपरि पिनद्धानां कनकपट्टानां मकुटकटककेयूगदीनां च धूलीभिर्मेदुरीकृतः प्रचुरीतो यो मेदिनीपरागः, अर्थादश्वसुरादिभिन्स्थापित', तेन याहुल्येन पाण्डरी- कृतो दिक्चक्रवालो येन ॥ एव शब्दानुमारेण संभापालः बलभद्रागगनप्रकारमाह -फिमसावित्या- दि । पिनद्धवर्मणेति शिरमाणशमादीनां ग्रहणोपलक्षणम् । कृतान्त इति पुनर्नि- मिचान्तर दकथनम् । अमी पागपाल इति योध्यम् । आधावनप्रकारमाह इक्षिपरित्यादिना। सावष्टम्भश्चरणविन्यासः। धराणिधरभृतां स्थिरीमतामित्यर्थः । १. 'प्रपनपतम्सनप्रमुगमारना पाठ . 'ममय' ग पार ·चतुर्थोऽE: | आधावत्येष भीमभ्रुकुटिविषमितस्विन्नवक्रः समस्तं क्रुद्धः संहर्तुकामः स्वयमिव भगवान् धूर्जटिपूंतसीरः ।। धनञ्जयः- (आकर्ण्य सक्रोधम्) कथंकथं कामपालो मामनुब- नाति । अयि प्रेयसि! सन्ततपीतहालाक्षीबभावविक्लवं हलिनं ते भ्रातरं प्रति निवर्तय रथम् । अपि च अन्तर्भवद्रिपुसुयोधनसख्यबन्ध- प्रेढोलिता प्रणयिना मधुसूदनेन । मच्छस्त्रकृत्तबलभद्रगलाभिधान- ग्रन्थिच्छिदाच्छिदुरदुःस्थितिरस्तु मैत्री ॥६॥ (धनुर्विष्फारयति) अपिशब्दोऽर्थात् सिद्ध, धरणिधरभृतामपि कम्पयन्निति । निर्यतः कोपेन निर्ग- च्छतो नेत्रानलस्य ज्वालाभिः कपिशितभुवनः । अनेनार्चिषां बाहुल्यं प्रकाश्य- ते । भीमभ्रुकुटिविषमितस्विन्नयन इति च रौद्रस्थायिनः क्रोधस्यानुभावः । धूत- सीरः प्रकम्पितनिजायुधः । क्रुद्धः सहजापहोरं प्रतीति शेषः । समस्त संहतुकामो भगवान् स्वयं धूर्जटिरिवेत्युप्रेक्ष्यते ॥ ५ ॥ एव सभापालवचनमाकर्ण्य कुपितो नायकः रथस्य प्रतिनिवर्तनं प्रति प्रेय. सी प्रेरयति । कथंकथं कामपालः नित्यमस्मद्विपक्षपक्षपाती मामनुसरति । अयि प्रेयसीति कथमयमस्मदप्रियप्रवृत्त इति बुद्धिं मा कृथाः । मप्रेयसीत्वस्य केनापि न विपर्यय इत्यवधार्यते । प्रातर प्रति रथ निवर्तय, अन्यथा वीरधर्मस्य वि. रोधो भवेत् । तत् तवापि न रुचितम् । तथापि भ्रातरं प्रति स्थनिवर्तनमनुचित- मिति शङ्कां परिहरति--सन्ततेत्यादि । सन्ततपीतया अविच्छिन्नपीतया कालाद्य- नवेक्षणेन युक्तिं विना पीतया । क्षीवभावं मत्तहृदयम् । अत एव युक्तायुक्तविवे- करहितम् । ते भ्रातरमिति भ्रातृत्वेन तव यथा स्नेहः, तथा भगिनीत्वेन त्वयि त- स्य न स्नेहः । अत एव प्रातिकूल्यम् । तत्र क्षीवभावत्वमेव हेतुः । तद् निवर्तन १. 'तक.पाठ, २. 'हार' ख. पाठ..

·१४४ सुभद्राधनञ्जये सुभद्रा-(सवाष्पगद्गदम्) (क) अय्यउत्त! सेसवादो आरहिअ तुह चळणकमळगअं मे अणुराअं अवेक्खिअजहं अहं कुळविणासकारिणित्ति ण ळोअपरिवादाणं भाअणं होमि, तह विहेहि । (पादयोः पतति) धनञ्जयः-- (ससम्भ्रममुत्थाप्य) प्रिये! मा स्म विषीदः । अमी हि त्वन्नेत्रकुवलयविगलिता गलदायुषो गदाधराग्रजस्य शर- णमासन्नाश्रुविन्दवः । यदि पुनरस्मद्रथमनुबनीयुर्वृष्णय- (क) आयपुत्र ! शौशवादारभ्य तव चरणकमलगतं मे अनुरागमवेक्ष्य यथाहं कुलविनाशकारिणीति न लोकपरिवादानां भाजनं भवामि, तथा विधेहि । नानुचितमिति भावः । अपि चेति रथनिवर्तनमेव न, मत्प्रवृत्तिमपि त्वां वोधयामि । प्रणयिना मधुसूदनेन अकृत्रिमलेहयुक्तेन वीराग्रेसरेण वासुदेवेन । मैत्री सौहा- र्दम् । अस्माकमिति शेषः । मच्छरकृत्तस्य बलभद्रस्य गलाभिधानग्रन्थिच्छिदया छिदुरदुःस्थितिरस्तु । दुःस्थितिः भित्रप्रधानस्य विपरीतबुद्ध्यान्तरा चाञ्चल्यम् । तस्सा प्रन्धिर्दुःस्थितिबन्धहेतुः बलभद्रगलाभिधानः, तस्यच्छेदे दुःस्थितिः खयमेव- च्छिन्ना भवेत् । मधुसूदनेन मैत्री कथं दुःस्थितिमती भवेदित्यत्राह -~-~अन्तर्म- वता बलभद्रस्येति शेपः, निरन्तरमन्तर्वर्तमानेन न तु वहिः कार्यक्षमण, रिपुणा मु- योधनेन सख्यवन्धेन मुहृद्भावनिर्बन्धेन प्रेसोलिता चलिता, न त्वपनीता । अत एवं दुःस्थितिरित्युक्तम् । अस्माकमकृत्रिममित्रत्वेऽपि विपक्षपक्षपातिनोऽसमीक्ष्यकारिणः शिरश्छेदेन स्थिराया वासुदेवमैत्र्याः दौ.स्थित्यमपनयामि । मप्रियायास्तव मद्ौर- चमेवापेक्षितम् । अतस्तदर्थमनुकूला भवति भावः ॥ ६ ॥ एवमस्याध्यवसायं ज्ञात्या तनिरोधाय नायिका सानुवर्तनमाह-आर्य- पुनेत्यादि । दोशयादारभ्यत्यनेन नित्यानुयद्धत्वं प्रकाश्यते । तव चरणकमलगत. गनुरागं पक्षपातं निरुप्य, विपक्षविरोधं विस्मृत्येति शेपः । कुलविनाशकारिणी स्वमा सकुलं नाशितयतीति लोकापयादानां यथा भाजनं न मयामि, तथा कुरु । मकायां मयि फारुण्येनेममध्यवसायं परित्यजेत्यर्थः।।

·'चतुर्थोऽEI १४५ स्तदा त्वद्वाप्पजलेरप्यप्रतिविधेयवेगा महिशिखमुखशि- खिनः । तदधुना यथाभिमतं वाह्यतां रथः। विदूपकः- (क) भोदि! जाव एसो पुणो वि जरस कस्स वि आगमणमत्तं सुणिअ जाघोसेण णो कण्णं फोडेइ, ताव तुरिअं वाहेहि रहं । सुभद्रा-(ख) अणुग्गहिदमि अय्यउत्तेण । (रथं यायति) धनञ्जयः :- (सविस्मयम्) सुन्दरि! अप्रतक्योऽयं तव सारथ्यशिक्षा- तिशयः। कुतः- लक्ष्यः क्षेपः खुराणां न वियति न भुवि व्यायतान् नूनमधी- नश्वा नावक्षिपन्ति क्षपितविचलिता नाप्यमूनुत्क्षिपन्ति । (क) भवति! यावदेप पुनरपि यस्य कस्याप्यागमनमात्रं श्रुषा ज्याघोपेण नः फर्ण स्फुटयति, तारत् त्वरितं वाय रथम् । (ख) अनुगृहीतास्मि आर्यपुत्रेण । वर्णयति - सुन्दरीत्यादिनानुरागबोधानुगुणं तस्याः सारथ्यशिक्षाक्रमं प्रशस्य रथवेगं लक्ष्य इत्यादिना । क्षपितविचलिता अगी अश्वाः व्यायताननीन् नावक्षिपन्ति नाप्यमूनुत्क्षिपन्ति । क्षपितविचलिताः वेगप्रयाणानुगुणं रश्मीन् विमुच्य प्रतोदेन ताड्यमानाः विचलितोः प्रयाताः । व्यायतानशीन् पूर्वमेव ऋजुदीर्घसं- स्थानान् तदानीमधो न क्षिपन्ति भूमौ न पातयन्तीत्यर्थः । अमूनधीन् नाप्यु- क्षिपन्ति वक्रीकृतमध्यत्वेन नोपरि प्रेरयन्ति, यथापूर्व धारयन्ति । नूनमिति निश्च- 'यपाये वितकें । एव निश्चेतुमेवात्र शक्यमित्यर्थः । कथं गच्छतां पादोन्नमनानम- नाभाव इति चेत् तथालक्ष्यमाणत्वादित्याह --- खुराणा क्षेपो भुवि न लक्ष्यः । .. १. 'य:--मु' क. पाठ, २. 'ताव्या' क.

·२४६ सुभद्राधनजये यावत् सम्पर्कमेता विदधति पतितै- श्वाक्षुपैनः करा]- स्तावद् दूरापयाता न खलु तरुलता बुद्धिमुत्पादयन्ति ॥७॥ (निष्क्रान्तः सपरिवारो धनञ्जयः) (नेपध्ये) आः दुरात्मन् ! पाण्डुकुलपांसन! परमहंसबेपघ- टितमत्सोदर्यापहरणप्रकटितवीर्यविपर्यास! सव्यसाचिन् ! कक प्रयासि। अवक्षेपे सति लक्ष्यत्वं भवेत् । वियति च न लक्ष्यः, उन्नमनेनेति शेपः । अत उन्नमनावनमनयोरलक्ष्यत्याद् व्यायतानामधीणां तदवस्थत्वमेव कल्प्यत इति भावः । अत्रोन्नमनावनमनयोरलक्षणे वेगप्रकर्ष एव हेतुः । अन्यदपि वेगकार्य कथयामि । एतास्तरुलताः पार्श्वयोरग्रे च स्थिताः पतितैर्नश्चाक्षुपैः करात्रैः नयनर- श्मिभिः सम्पर्क (यावद्) विदधति, अवलोकनविषयभूता भवन्तीत्यर्थः । तावत् तद- वधि तदानीमेव दूरापयाताः, बुद्धि तरुलतात्वेन बोधं नोत्पादयन्तीत्यर्थः। प्राथमिके नयनरश्मिसम्बन्धे वस्तुमात्रयोध एव भवेत् । उत्तरक्षणे सविकल्पकज्ञानम् इयं लता अयं वृक्ष इत्यादि । वेगातिशयेन तादृशम्य बोधस्य नावकाशः सिध्यति । इन्द्रियार्थसम्बन्ध एवातिदूरीभावादित्यर्थः । एवं वेगानुसारेण नायको निष्फ्रान्तः॥ अथ प्रेक्षकाणामनुसन्धानसौकर्याय चूलिकया बलभद्रप्रवेशं सूचयति- आः दुरात्मन्नित्यादिना । दुरात्मन्निति दौरात्म्यसमुचितेनाकृत्यानुष्ठानेन तव तिरो- हित दीगत्म्यमिदानी प्रकाशितमिति भावः । अत एव पाण्टुकुलपांसना तत्कुले त्वमेव फलहेतुः । कलद मेव प्रकटयति ---- परमहसवेपेण घटितः सम्पादितः यो मत्सो- दर्यापहारः, तेन प्रकटितवीर्यविपर्यास! अतिकातरवेनासम्भावनायं वेपान्तरमवल. बमानो मत्मोदर्यामपहनवान् । अत एव निर्यित्व प्रकाशितम् , अन्यथा प्रत्यक्ष- मेव हर्तव्यम् । एव स्थिते लोकव्यतिरिक्तं नव सव्यसाचित्वमपि हास्यावहमेव । प मयामि एवमम्मद्विमिय यन्या मुत्र यानरत्वं निरोगोपनं करोपि ॥ - .

·चतुर्थोऽङ्कः। १४७ •सभापालः- (सनासम्) असौ समरसंरम्भपिनद्धवर्मणा कृतव- मणानुगम्यमानः कृतान्त इव क्रुद्दो हलायुधः । अहोतु- खल्वमुप्य क्रोधानलदीप्तेन मुहुर्मुहुः परिवर्तमानेन नेत्र- युगलेन परिवर्तित इव सकलो जीवलोकः। (तत प्रविशत्यपटाक्षेपेण कृतवर्मणानुगम्यमानो यथानिर्दिष्ट बुद्धो हलायुधै.) हलायुधः-(आः दुरात्मन्नित्यादि पूर्वोक्तमेव पटिया) पातालं चेद् व्रजेस्त्वं तदपि गिरिशतैः पूर्णयन् चूर्णयेयं गीर्वाणौकः प्रयायाः सपदि हलमुखा- कृष्टमूर्ध्वाण्डखण्डम् । कृत्वा निप्पेपयेयं बहुतरकथया किञ्च यत्र कचित् त्वां जीवन्तं नैव मृप्यत्यरिरुधिरवसा- पिच्छिलं लाइलाग्रम् ॥८॥ एतच्छ्वणानुसारेण पश्यन्नाह सभापाल -अहोतुखल्वित्यादि । क्रोधा नलदीप्तत्व क्रोधकृत मुहुर्मुहु परिवर्तन च नयनयोर्विपयभूतम्य जीवलोकम्य परि- वर्तनोत्प्रेक्षाया निमित्तम् । अवलोकनमात्रेणैव जीवलोकस्योपर्यधोभाव कियेतेवेत्य- नेन क्रोधस्यासह्यता प्रकाश्यते ।। यथानिर्दिष्ट इति पूर्वोक्तो रोद्रताप्रकार प्रवेशेऽनुसतव्य इति नटस्योप- देश ॥ पूर्वोक्तमेव पठित्वेति तच्छेषतयोपरि व्यवहार इति सूचितम् । क प्रयासीत्यत्र न कापि प्रयातु शक्यमिति परिकल्प्य वापि रक्षा न सिध्यतीत्या --- पातालं चेदित्यादिना । अस्मिन् लोके कुत्रापि न स्थातु शक्यमिति निश्चय । पुना रक्षार्थ पाताल ब्रजेर्यदि तदपि पातालमपि । अपिशब्देन दुप्पूरत्व सूचितम् । गिरिशतै २ ''ध कृतवर्मा च)' क 'ध) आ' ख पाठ १ 'ण यक पाठ ·सुभद्राधनञ्जये कृतवर्मा-(सोद्वेगम्) अहो दुरवबोधः खलु विधेः प्रक्रमः।कुतः-- पातारौ बलभद्र कंसमथनौ सेयं पुरी द्वारका प्रोसिक्ताः पृथुबाहुनिर्जितजगचक्रा वयं वृष्णयः। तां भद्रामहरत् स पाण्डुतनयः कष्टं मृगः प्रस्थितो भित्त्वा दिग्गजकुम्भमण्डलतटीमाच्छिद्य मुक्तावलीम्॥९॥ १ न पूर्णयन् पूर्ण कुर्वन् चूर्णयेयं नीरन्ध्रतामापाद्य तव पातालस्यापि चूर्णतां करोमि । अथवा गीर्वाणौकः देवसदनं प्रयायाः यातुं शक्नोपि यदि , तदप्यूण्डिखण्डं ब्रह्मा- ण्डस्योर्श्वभागमित्यर्थः । हलमुखेनाकृष्टं कृत्वा निप्पेपयेयम् । तत्राप्युभयोनिष्पेप- कर्मत्वम् । ऊण्डिखण्डे हलमुखेनाधः समाकृष्टे सति तत्पातेन गीर्वाणोकोऽपि चूर्णीभवेदिति भावः । बहुतरकथया किं गन्तव्यदेशविकल्पादिरूपया किं फलम् । यत्र कचिद् उक्ते वानुक्ते वा प्रदेशे जीवन्तं प्राणधारिणं त्वामस्मदपकारिणं लागलायं नैव मृप्यति नैव सहते । त्वज्जीवनमपहृत्यैव कृतार्थ भवति, यतः अरि- रुधिरवसापिच्छिलमरीणां रुधिरवसाभिर्देहाभिघातलग्नाभिः पिच्छिलं क्लिन्नं, त्विदंपूर्व पराक्रमप्रवृत्तम् । तादृशं कथं परिभवं सहतामिति भावः ॥ ८ ॥ एवं बलभद्रस्य रौद्रवचनमाकर्ण्य तदनुसारी कृतवर्मा तत्कोपनिमित्ते पाण्ड- वव्यापारे वैराग्यमवलम्बमान आह --- अहो इत्यादिना । विधेः प्रक्रमः दैवव्या; पारः दुरवबोधः इदमेवं युक्तमित्युपपत्तिकल्पनागोचरः । दैवकृत एवायं समारम्भः , न पौरुषसाध्य इति तात्पर्यम् । तदेव विशदयति-कुत इत्यादिना । वलभद्रकं- समथनावित्यादीनि साभिप्रायाणि पदानि । पातारौ रक्षिताःरौ । सर्वस्येति शेषः । तत्रापि द्वौ न त्येक एव । तत्रापि विशेपः बलभद्रकंसमथनौ जगत्पालनसमर्थौ । रक्षितृगौरवमेव न , स्थलस्यापि समुद्रान्तरालयत्तित्वाद् दुर्गमत्वमेयेत्याह ----सेयं पुरी द्वारकेति । न केवलं तयोरेव गौरवं, वयं वृष्णयः एतत्कुलाभिमानिनः । प्रोसिक्ता अतीच गर्विताः । न केवल गर्व, गर्वकार्यमपि निरूढवन्तः, यतः पृथु- बाहुनिर्जितजगचकाः पृथुमिहुभिरेव पृथुत्वानुगुणविक्रमैः परिभूतभुवनमण्डलाः। 1. 'टीराच्छि सं. पाठ.. २. 'गत्व' स. पाठः.

·चतुर्थोऽङ्कः। १४९ • सभापाल:---- (सभयम्) पार्थकृतपरिभवपरिवर्धितकोपानलवपुः पुरा सोऽयं संहरति भुवनत्रयम् । तावदहमिममुदन्तं दे. वाय देवकीनन्दनाय निवेदयिष्ये । (निष्क्रान्त ) हलायुधः-(सावज्ञम् ) कृतवर्मन् ! किमेकेन फल्गुनहतकेन। पञ्चानां पाण्डवानां प्रतिभयमुसलो- द्वातनिर्घातपात- क्षुण्णलक्षणास्थिचूर्णान् हलमुखदलितान विग्रहान् विग्रह मे। न खलु भुवनेषु कश्चिदप्यस्मदने स्थातु समर्थ । एव स्थितेऽपि स पाण्डुतनयस्ता भद्राम् अस्मत्कुलमङ्गलभूता कन्यकाम् । स स्वपक्षकृतपरिभवप्रतीकारासमर्थ । अहरत् न तु हरति चोयेण नीतवान् । विधिवपरीत्यमेवान निमित्तमिति दुरव- बोध इत्युक्तम् । अस्यार्थस्य दुर्घटत्व निदर्शनया प्रकाशयति-दिग्गजेति । मृग स्वत एव निस्सारो हरिण । दिग्गजस्य न तु यस्य कम्यचित् । कुम्भमण्डलतटी कुम्भमण्डलप्रदेशमतिदुरारोहम् । भित्त्या विदार्य न तु पूर्वमेव भिन्नमनुसृत्य । मुक्ताय- ली तत्र वर्तमानाम् । आच्छिद्य बलादाकृष्य । आवलिशब्देन साकल्यनाकृष्टत्वात् कुम्भस्य शोच्यतागमन प्रकाश्यते , तेन प्रकृतम्यापि । प्रस्थित निष्प्रतिवन्ध निर्गत । इद यथासम्भावनीय भवति , एव प्रकृतमपीति सम्बन्ध ॥ ९ ॥ पुरा सहरति झटिति सहरिप्यति भुपनत्रयम् , न केवलमपराधिनम् । ता वदिति तत प्रागित्यर्थ । पुरा सहरतीति "यावत्पुरानिपातयो . . " (३-३-४) इति लट् ॥ । अपराधिन एकम्यैव प्रतिपरिभवविषयताकल्पनेनात्मप्रचाववज्ञा । तदे. वाह-फिमेनेत्यादि । अपराधिन एकम्ये न निग्रह क्रियते, तद्वारा सर्वे- पामपात्यभिप्रायेणाह-पञ्चानामित्यादि । विग्रहे मड्मामे । पञ्चाना पाण्डवाना विग्रहान् , न त्वेकम्य द्वयोर्वा त्रयाणा वा, मवेपामेव । मे हलमुसदलितान् हला प्रेण भिन्नान् । पुन प्रतिभयेन भयावहेन मुसलोद्धातेन मुसरताडनेनैव निर्यात- २ 'यामि।'क पाठ. 1. 'ल पुरा के पाठ ·सुभद्राधनञ्जय -- १ पायंपायं प्रभूतं विगलितमसृजां पूरमाकण्ठपूरं खादन्तु क्षीणकुक्षिस्तनहनुतनवः प्रीतिमत्यः पिशाच्यः॥१०॥ कृतवर्मा देव ! सैषा सप्तसमुद्री धरित्रीं क्रोडीकर्तुकामा को- रवादीनामतिगरीयसी लक्ष्मीः, यया प्रेरिताः पाण्डुतनया मित्रमिहभवन्तं शात्रवयन्ति । हलायुधः -- तेऽपि तावदासतामवज्ञातसकलक्षत्रमण्डलाः कौर- वपशवः , यत्पितृव्यतनयाः पाण्डुदायादाः। अपिच म- लोधहुतभुजि रिपुजीवितलिहि देदीप्यमाने- पातेन संपिष्टापरुषीकृतास्थिचूर्णान् । तचूर्णसंवलितं हलमुखदलनेन विगलितमसृजां पूरं पिशाच्यः पायपायं खादन्तु । अत्रास्थिचूर्णानां खादनकर्मत्वमर्थात् सिद्धम् । आकण्ठपूरमित्यनेनासृजा बाहुल्यं प्रकाश्यते । क्षीणकुक्षिस्तनहनुतनव इत्यनेन सासां पानखादनाधिकारः प्रकाशितः । अत एव प्रीतिमत्य इत्युक्तम् । अत्रास्थि- चूर्णानां विगलितानामसृजां पिशाचीनां रूपविशेषस्य च निर्देशेनं बीभत्सभया- नकयोरीषत् प्रकाशनेऽपि रौद्रपोषकतया न शृङ्गारेणाशिना विरोधः ॥ १० ॥ सैपेत्यादि । पूर्वमिदानीमप्यपरिक्षीणा । कौरवादीनां सुयोधनादीनाम् । लक्ष्मीः साम्राज्यश्रीः । सप्तसमुद्री सप्तसमुद्रसमाहारम् । क्रोडीकर्तुकामा अन्तर्भा- वयितुकामा सप्तद्वीपवती भुवं खीकर्तुकामा, न केवलं जम्बूद्वीपमित्यर्थः । यया प्रेरिता इति तल्लक्ष्म्या वर्धिष्णुतैवैतानेवं प्रेरयति, अन्यथा तेपामप्यर्धराज्यस्थित्या समग्रता न भवेदिति भावः । मित्रम् एतावन्मात्रम् । इहभवन्तं पूज्यतमं त्यामनि- टाचरणेन शत्रु कुर्वन्ति । त्वयि विरुद्ध कौरवा एतद्राज्यमपहरिप्यन्त्येवेति भावः ।। तेऽपि तावदिति । न केवलं पाण्डवा आसताम् । तत्सब्रह्मचारिण एवे. त्यर्थः । अत्र हेतुः- अवज्ञातसकलक्षत्रमण्डला इति । यत्पितृव्यतनया इति । अमी सम्बन्धितयैकपक्षस्था एवेत्यर्थः । अत एव तानाक्षिप्याह -मत्क्रोधेत्यादि । रिपुजी. १. 'णाम' मूलकोशपाठः. २. 'तह' क. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः। क्षिप्तभ्रश्यच्छिरस्त्रैदृढविहितकचा- कृष्टिभिर्मुष्टिबन्धै- निष्पिष्टोरःकवाटस्फुरितशिखिशिखा- श्रेणिशोणैः शरीरैः। दुर्वारे द्वन्द्वयुद्धे भियमतिशयिनी- मादधानाः परेषा- मद्यारभ्य प्रवीराः समरभुवि कुतः कौरवाः सञ्चरन्ति ॥११॥ (सावष्टम्भम्) अथवा तिष्ठन्तु तावदस्मगुर्जबलपराक्रमवि- स्फूर्जथोरपर्याप्तवीर्यप्रसराः पृथ्वीवलयनिलयास्तपस्विनः पृथ्वीपतयः। दृप्तद्विषद्बहललोहितपूरशार- सीरामकोटिपरिघट्टितसन्धिबन्धः। वितलिहि न वृथा निर्वाणयोग्ये । देदीप्यमाने भृशं दीप्तिं गच्छति । कौरवाः समरभुवि कुतः कस्माद्धेतोः किमवलम्ब्येत्यर्थः । न सञ्चरन्त्येव, कुतो युध्यन्ति । अद्यारभ्येति पूर्वं न तथा । दुर्वारे द्वन्द्वयुद्धे एवम्भूतैरिधर्मप्रवृत्तैः शरीरैः, न प्र. हारेणैव । दृढविहितकचाकृष्टिमिः अत एव क्षिप्तश्रश्यच्छिरस्वैर्मुष्टिबन्धैः करणैः निप्पिष्टोरःकवाटैः परेषां शरीरैः । तेषामेव हतशेषाणां भियमादधानाः इतःपूर्वम् । इदानी सञ्चरणमपि संहरामीत्यर्थः ॥ ११ ॥ अथ कोपस्यासह्यत्वेनाह-अथवे. त्यादि । अस्मद्भुजबलपराक्रमाणां विस्फूर्जयोः प्रकर्षस्यापर्याप्तवीर्यप्रसराः एतत्पाति- कूल्यासमर्थवीर्या इत्यर्थः । पृथ्वीवलयनिलयाः भूखण्डमात्रपरिमिताः । कः पुनः पराक्रमविषय इत्यत्राह-दृशेत्यादि । दृप्तानां द्विषता बहलेन लोहितपूरेणाभिघात- जानतेन शारस्य शबलस्य सीराग्रस्य कोट्या परिघट्टितश्चलितः विश्लेपं नीतः स- धिवन्धो यस्य । सत्यावधिः सत्यलोकारधिः, अखण्डं ब्रह्माण्डमित्यर्थः । अत एवं 1. 'जस' क, पारः ·२५२ सुभद्राधनञ्जये सत्यावधिः ससुरदैत्यगणः सकृन्मे लोकः : स एष सहतां मुसलाभिघातम् ॥ १२ ॥ कृतवर्मा-- देव ! अलमिदानीमात्मानममर्षाय दत्त्वा, देवदत्ता- युषा दूरमन्तरमपयातेन पाण्डवपशुना भवितव्यम् । तद् देवेन शार्ङ्गधन्वना सह सम्पधार्य प्राप्तमत्र प्रतिविधा- स्यामहे। (ततः प्रविशति प्रहृष्टो वासुदेवः सात्यकिश्च) वासुदेवः-- (सानन्दम् ) सात्यके ! निजशस्त्रशल्यशिखिभिरभरमी- कुर्वन्नन्धकानादाय माधवीमपयातः किल धनञ्जयः । अपिच ज्योत्स्नां चन्द्रमसा द्युति दिनकृता हव्याहुतिं वह्निना जीमूतेन शतहृदां सुरभिणा मासेन पुप्पश्रियम् । ससुरेत्युक्तम् । सकृत् , न द्विवारम् । सीराग्रेण घट्टनं मुसलेन हननं चैकवारं कृतं भुवनं चूर्णयेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ देवदत्तायुपेति । इदमेवास्य दुरापयाने निमित्तम् । अन्यथा त्वयि कुपिते कथं दूरीभवेत् ॥ अथ वासुभद्रप्रवेशः । प्रविष्टः सीहितसिद्ध्या सात्यकि प्रति सानन्दमाह- निजेत्यादि । निजशस्त्रधाराग्निज्वालाभिरभस्मीकुर्वन्निति । मित्राणामपि साध्य- विरोधे वलाद् वध्यता भवेत् । तथा सति साध्यस्य सदोषत्वं भवेत् । आदाय माधवीमिति । साध्यसिया मित्रस्यानिग्रहेण च यानस्यानन्दकरत्वम् । तत्र स्वकौशलमेव निमितमिति तत् प्रशंसन्नाह --~-ज्योत्स्नामित्यादि । वार्ष्णेयीम् अभिजनादिगुणविशिष्टाम् । चलभित्मतेन तादृशेन । प्रथममभिजन्मकथन मुख्यतया गुणान्तरोपलक्षणम् । घटयन् योजयन् । परस्परास्थां पोपयित्वा विरोधिपरिहारेण योजयन् । अस्माद् वेघसोऽभिन्नः । समानव्यापारदाक्ष्या- १.ना सम्म'स.पाठः २. 'य:-गाल' र, पाटः. ३. 'रन्धार' य. पाठ ·१५३ चतुर्थोऽङ्कः। यः कान्ति कमलाकरेण घटयामास ध्रुवं वेधसो वार्णेयी बलभित्सुतेन घटयन्नस्मादभिन्नोऽस्म्यहम् ॥१३॥ सात्यकिः-- साम्प्रतमाह देवः । अस्थाने पुनरत्रभवानाविग्नो हलायुधः। कुतः कौन्तेयं शशधरवंशमौलिरत्नं प्राणेभ्यः प्रियतरमात्मजं मघोनः। प्राप्तायां खसरि बरं प्रमोदकाले सम्मोहः किमयममुप्य सीरपाणेः ॥१४॥ तद् देवेन देवः प्रशान्तकोपः करणीयो रौहिणेयः । हेलायुधः- कृतवर्मन् ! मैवं वादीः । तमतिदूरान्तरगतमपि दुरात्मानमेषा सीरकोटिरनासाद्य न निवर्तते । तदनुब- नामि तावदेनम् । (उद्धत पारेकामति) देकरूपः, समान इत्यर्थः । अतोऽनेकवस्तुसङ्घटनेन वस्तुद्वयसङ्घटनं समीकृतमि- त्यस्य लोभनीयत्वं दुर्घटत्वं च प्रकाश्यते । किञ्च अतिसौम्यतया क्षात्रतेजोयु- क्ततया सत्कर्मसमपात्रतया परस्परपरभागलामेन विशिष्टोपभोगयोग्यतया ल- क्ष्मीनिधानकान्तिमत्तया चास्य वस्तुद्वयस्य घटने वस्त्वन्तरगुणसामर्थ्याद बहूनां घटकेन वेधसा साम्यमित्यभिन्न इत्युक्तम् । अत्र मित्रकृत्यसाधनेन कृतार्थता प्र- काश्यते ॥१३॥ साम्मतं युक्तम् । कौन्तेयमिन्यादि अस्थानकोपस्यानौचित्यं प्रकाशयति । कौन्तेयत्वादीनि प्रमोदयोग्यतानिमित्तानि । प्राप्तायामिति सप्रयत्नसाध्ये सयमेव सन्नतायामित्यर्थः ॥१४ ॥ तद् देवेन भवता प्रशान्तकोपः करणीयो रोहिणेयः ।। कोपस्यानपनीतत्वान्मैवं वादीरिति । कृतवर्मणा दूरापयानकथनममहमान आह - दूरापयातत्वेऽपि सीरामकोटिरनासाद्य न निवर्तत इति ॥ १. 'सरपंग.-मरा पाउः. २. परिभोग' क. र.

·१५४ सुभद्राधनञ्जये वासुदेवः-(उपसृत्य प्रणामं कुर्वन् ) प्रसीदत्वार्यः । आर्य ! कोऽयमा- त्मीयेष्वनुचितः कक्ष्यावन्धः । प्रतिसंहियतामयमतिवेल- तीव्रः कोपवह्निः। हलायुधः ---- (विलोक्य) वासुभद्र ! कथमात्मीयेष्विति- कुर्वन् कौरुकुची वृत्तिमातिष्ठन्नन्त्यमाश्रमम् । अपहर्ता सुभद्रायाः क वयं क धनञ्जयः ॥१५॥ वासुदेवः कस्यायमपराधः। नन्वार्य एव तावत् तं मस्करि- वेषप्रतिच्छन्नं कुमारीपुरे विनिवेश्य साम्प्रतं करमै क्रु- ध्यति । हलायुधः-- वासुभद्र! परवञ्चनापटीयसां पापीयसामशक्याव- ४ कोऽयमात्मीयेप्वित्यादि । आत्मीयत्वात् कोपस्यानौचित्यम् ।। तदसहमान आह-कथमात्मीयेविति । आत्मीयत्वोचितो नास्य व्यापार । इत्यर्थः । तत् साधयति-पुर्वन्नित्यादिना । कुरुकुचो नाम मर्मघाती कश्चित् पक्षिविशेषः । तद्रूचिर्मर्मघानः । स सल्वययवान्तरेषु सत्स्यपि मर्मस्थानमेव कृ. न्तति । अयमप्यप्रियेप्यन्येषु शक्येचप्यतिपीटाकरमेव चौर्येण कृतवानिति त- वृचिकरणम् । तद् विवृणोति-मुभद्राया अपहर्तेति । फिमतः परं पीडाकरमिति भावः । तत्रापि चौर्यनिर्वन्धः-नातिष्ठनिति । अन्त्यमाश्रममस्माफमविहितम् । आतिष्ठन् न सल रावणवद् यदृच्च्या तत्परिग्रहः, भस्मत्समक्षमेव पनि दिनानि तत्रैव वर्तमानः । क वयमिति कथमनुचितकारिणः पीटाकरस्य मित्रभा- नामसलिनिवेगो घटते । कथं काचस्य मानां चककोगसनिगः ॥१५॥ नन्वार्य एवेत्यादिना तदानीमात्माननीकारः प्रकाशितः । अत एवाना- गतावेक्षणेन "आर्य एय प्रमाणम्" इति तदानीमनास्थाप्रकाशनम् ।। १.) आय!' स. पा. १. 'गार'. पारः, ३. 'पंगा-या' रा. पाट:.

·चतुर्थोऽङ्कः । बोधानि खलु दुश्चेष्टितानि । अत एव विस्रब्धवञ्चयिता' वध्यः। उपेक्षतां च भवानाकस्मिकपक्षपातपरवशः पापि- नः पाण्डुतनयान् । अपिचे- अस्मच्छस्त्रकठोरपातपदवी- वान्तास्रपूरच्छटा- नैपथ्यान् करवालकृत्तशिरसः पार्थानपायुधान् । प्रेक्षन्तां पिशिताशिनः प्रियतमा- कण्ठप्रसक्तैर्भुजै- रारब्धारभटीनविक्षतघटा- बन्धाः कबन्धान रणे ॥१६॥ सात्यकिः-देव! देवस्यास्य सम्भाव्यतां भ्रातुस्तब कंसशत्रो- रनुनयः । अनुपलक्षितफलश्च लघुक्रियतामयमतिदुर्भर- संरम्भातिभारः। विस्रब्धवञ्चयिता विश्वस्तानां वञ्चयिता । आकस्मिकेन निनिमित्तेन प. क्षपातेन विवशः । अत एवोपेक्षाया न दोपः । पुनः किं क्रियत इत्याह ---अपि चेत्यादि । अस्मच्छस्त्राणां कठोरपाते दृढपाते या पदवी रुधिरनिर्गममार्गः शिर-' श्छेदेन प्रागेव वा, तेन वान्ताः सुताः अस्रपूरस्य धारा एव नैपथ्य येषाम् । नटने तदौचित्यान्नैपथ्यारोपः । करवालकृत्तशिरस इति कवन्धोत्थापनाय । पिशि- ताशिनः प्रेक्षकाः । प्रियतमेत्यादि प्रेक्षासौख्याय । अत एवारब्धारभटीन् प्रवर्तितो- द्धतनृत्तान् इति नृत्तगौरवकथनम् । अविक्षतघटायन्धाः सङ्घीभूताः । पार्थान् कब- न्धानिति शिरश्छेदेन कयन्धतां प्राप्तानित्यर्थः । तेपां नटत्वारोपः । कान्धानां शिरश्छेदेऽपि चलनप्रसिद्धरेवमुक्तिः॥ १६ ॥ . 'उप'स. पाठ: १. 'च। अहमव तावद्- अम्म' स पाठः ·१५६ सुभद्राधनलये कृतवर्मा --(सक्रोधम् ) सात्यके ! अतिक्लीबमभिहितं भवता । अपू- र्वपरिभवबद्धमूलः समुचितस्थानवर्ती केन खलु मन- स्विना मधुकुलसम्भवेन निवारणीयोऽस्य कोपानुबन्धः। अपिच स पाण्डुतनयः अविदितभयमार्ग मार्गणैः शात्रवाणां प्रविजयि मधुसैन्यं मन्यमानस्तृणाय । कलितकतिपयास्त्रप्राप्तमिथ्याभिमानः पशुरयमनुपेक्ष्यो मूर्ति नः क्षिप्तपादः ॥१७॥ सात्यकिः-(सक्रोधम् ) आः दुरात्मन्नयं तावदरिष्वप्रतिहतपराक्र- मः कुप्यतु किरीटिने कामं कामपालः। भवादृशाः पुन- जन्मनः प्रभृत्यपरिचितवीरवीथयः भुवनैकधनुर्धरं धर्मा- नुजन्मानमस्मदाचार्यमधिक्षिपन्तीत्यहो बलीयाननात्म- ज्ञानामवलेपः । अपिच- अनुपलक्षितफल इति सात्यकिवचनेन कृतवर्मणः कोपः । क्लीवम् अकार्य- करम् , तुच्छमित्यर्थः । तदुपपादयति - अपूर्वेत्यादिना । अपूर्वोऽजातपूर्वः । अ- विदितभयमार्गम् अविदितभयखरूपं स्वयं भयजनकत्वात् । अत एव मार्गणैः शात्रवाणां प्रविजाय प्रकण जयनसभावं मधुसैन्यं कर्म । कलितैः कतिपयैः, न तु सकलैः । अत एव तन्निमिवाभिमानप्राप्तेमिथ्यात्वम् । पशुः कातरः । तेनैव वञ्च- नवान् । अनुपेक्ष्यः रोद्धव्य एवेत्यर्थः । अनपेक्ष्य इति पाठे प्रश्नगर्भकाकुयुक्तं वचनम् । मूनि न. क्षिप्तपाद इति परिभवातिशयो लक्ष्यते । शिरसि पादनिधानस्य परिमवहेतुत्वात् ॥१७॥ १. 'अन्यदभि' ग. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः । १५७ प्रलम्बनरकद्विषो सपदि सन्निधत्तो न चेद् गुरोर्मम धनञ्जयादधिगतोऽयमस्त्रांशकः । तमित्थमतिनिन्दतः शितकठोरघोराननः प्रवक्ति नृपशोस्तव प्रतिवचः करोम्यत्र किम् ॥ १८ ॥ कृतवर्मो- (सक्रोधम् ) रे रे वृष्णिकुलकीट! यतः प्राप्तास्त्रांशः परुषमवलिप्तः प्रलपसि प्रमथ्याजौ तस्य प्रबलमवलेपं छलमुनेः। प्रलापैरत्रालं गगनतलनीलच्छविरिदं निकृत्तं नाकृत्वा विरमति ममासिस्तव शिरः ॥१९॥ वासुदेवः --- (सक्रोधःचुभौ पश्यन्) को नाम युवयोरन्तरेण पार्थमय- प्रलम्बेत्यादि । प्रलम्वनरकयोर्द्विपौ सन्निधत्तो न चेत् सन्निधिस्थितौ न चेदिति तत्समीपस्थितिरेव सपदि कर्तव्यविघ्नहेतुरित्यर्थः । मम गुरोर्धनञ्जयादधि- गतः गृहीतः । अयम् अतिविधेयः । अस्त्रांशक्रः अंशमात्रस्यैवात्रापेक्षेत्यंशग्रहणम् । तदाक्षेपानुसारेण वा । अत्रांशक इति शस्त्रास्त्रयोरभेदोपचारः । तमित्थमतिनिन्दत इति प्रतिवचनयोग्यत्वम् । शितम् उचेजितं कठोरं कठिनम् अत एव घोरमाननं यस्य । प्रतिवचनशेषतयाननग्रहणम् । प्रलम्बनरकद्विपी सन्निधत्तो न चेद् अस्त्रां- शकस्तत् प्रतिवक्ति । इदानीमेव त्वद्वचःप्रतिवचनं कुर्यादित्यर्थः । अत्र एतत्सन्निधौ किं करोमि उचितस्याशक्यत्वात् तूष्णीमासे इत्यर्थः ॥ १८ ॥ यत इत्यादि । यस्मात् प्राप्तास्रांशः प्रलपसि, तस्यच्छलमुनेरिति सम्बन्धः। प्रलापरित्यादि वाक्यगर्मितः संरम्भगुणः असिस्तव गुरुं निहत्य । इदं छेदे निक- टलव्यं तव शिरः .निकृत्तमकृत्वा न विरमति निकृत्यैव विधाम्यतीत्यर्थः । अत्र क्रियां विना किं मध्ये प्रलापैरिति क्षेपः । गगनतलेत्यादि प्रत्यमधौततया छेदसाकर्यार्थम् ॥ १९॥ १. 'र्मा-२" स. पाठः. २. 'भमुभी' क. स. पाठः.

·सुभद्राधनञ्जये माकालिकः कलहप्रसङ्गः । तज्जोषमासातां भवन्तौ । (सात्यकिकृतवर्माणौ प्रयत्नस्तम्भितरुषौ तूष्णी तिष्ठतः) वासुदेवः--आर्य! इदं तावदपनीतामर्षसन्तमसेन समञ्जसेन मनसा समालोचनीयं- दुर्लभगुणगणनिलये मनोरथेनापि दुर्लभेऽस्माभिः। पार्थे हरति सुभद्रा का नाम रुषः प्रसक्तिनः ॥ २० ॥ हलायुधः-- वासुभद्र! त्वं तावत् तत्कृतां न्यकृतिमनुग्रहं मन्यसे। लोकस्तु पुनरमुष्मिन्नकृतप्रतीकारानमानसमर्थान् सम- र्थयते । वासुदेवः-आर्य! अलमुत्तरोत्तरकथाभिः । पितुर्नः स्वस्रीयता पृथायाः पुत्रतां मित्रतां च मम समाकलय्य सुरपतिसू- नावपनीतामर्षसन्तमसेन साम्प्रतमनुग्रहणीयोऽहमार्येण । अपनीतामर्पसन्तमसेनेति । वस्तुनिरोधकत्वादमर्पस्य सन्तमसत्वारोपः । समनसेन प्रसन्नेन । इदमिति वक्ष्यमाणम् । समालोचनीयमिति अस्मदुक्तिं विने- त्यर्थः । दुर्लभेत्यादि । अन्यत्र दुर्लभानां गुणगणानां न त्वेकस्य द्वयोर्वा, निलये एकाश्रये । अत एव मनोरथेनाप्ययमस्माक सम्बन्धी स्यादिति निरूपयितुमघट- माने, वैसादृश्यात् । पार्थे सम्बन्धयोग्ये । सुभद्रां गुणवत्प्रदानार्हाम् । हरति, अ. स्मत्प्रार्थनं विनति शेपः । रुपः प्रसक्तिः प्रसतः। का नामेति हर्पस्यैव योग्यत्व- मित्यर्थः ॥ २० ॥ न्यकृति बलादपहरणम् ॥ पितुः स्वम्रीयतामित्यनेनैव सम्बन्धे मिद्धे पृथायाः पुत्रतामिति तस्या गुणगौरवस्यापि निमिचतां प्रकाशयितुम् ॥ .. 'नगरा. पाट ·चतुर्थोऽयः । 'हलायुधः--- (करेण कर पिंपन्) कष्टं भोः कष्ट- परिक्षतं परिभवपत्रिणा मन- स्तदक्षम क्षमयितुमक्षमा वयम् । अकर्तुमप्यनुनयगर्भिणीगिरो न शक्नुमस्तव धिगहो हता हताः॥२१॥ (कथमपि क्रोध प्रतिस्तम्भयन् निष्क्रान्त , कृतवर्मा च) सात्यकिः-देव! उपशमित इवेदानीमन्तःक्षोभार्णवबेडवानला- यमानो रोहिणेयः कोपपावकः । वासुदेवः- सात्यके! एवमेतत् । त्वं तावदितो गत्वा मद्दचना- दार्यकोपोपशममिममवबोध्य प्रशान्तप्रक्षोभं सम्भृतविवि- धहरणद्रविणोपकरणमन्धकचक्रमापाद्य शौवस्तिकाय प्र- याणाय सन्नाहये । वयमपि. परिक्षतमित्यादि । परिभवपत्रिणा परिभवरूपेण शरेण । परितः क्षतं व्याकुलीकृतम् । तदक्षमं परिभवाक्षमम् । असह्यपरिभवमित्यर्थः । क्षमयितुं क्षमा- युक्त कर्तुम् । तथानुनयगर्भिणीगिर. अनुमप्यक्षमाः । उभयासामर्थ्येन विगिति कुत्सनम् । उभयप्राबल्येन अहो इति कथनम् । उभययात्मनोऽभिप्रायभङ्गाद् हता हता इति वैराग्येणोक्ति ॥२१॥ उपशमित इवेत्यादि । रौहिणेयः कोपपावक. रोहिणेयसम्बन्धी रोहिणेय.। अन्त क्षोभार्णववडवानलायमानः अर्णवतुल्ये चिचक्षोभे वडवानलवत् प्रकाश- मानः । क्षोभान्तरालपतितत्वेन रौद्रत्वेन च वडवानलतुल्यत्वम् ॥ त्वं तावदित्यादि । सम्भृतविविधहरणद्रविणोपकरण विविधानि मणिहिर- प्यादीनि, हरणद्रविणानि स्त्रीधनानि, उपकरण छत्रयानादि । शौवस्तिकाय प्रया- . ३. 'य । सासकि:-यदाज्ञापयति १. 'म्)पक पाठ २ 'बडवाय' स. पाठः देवः । वामदेव.-व' क. पाठः, ·१९० सुभद्राधनञ्जये प्रणयगुरुभिरार्यस्यानुकूलैर्वचोभि- मनसि गलितशेषं रोषमुन्मूलयन्तः । सह मुदितमनोभिस्तस्य वृष्णिप्रवीरै- ध्रुवमभिमतयामः खाण्डवप्रस्थयात्राम् ॥ २२ ॥ सात्यकिः-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्ती) इति चतुर्थोऽङ्कः। णाय श्वो भाविने गमनाय । सन्नाहय सन्नद्धं कारय । वयमपीति अभिमतयाम इति सम्बन्धः । प्रणयगुरुभि. प्रणयेन याच्या स्नेहेन वा गुरुभिः उपादेयार्थैः । अनुकूलैः चित्तस्य साध्यस्य च । आर्यस्य मनसि गलितशेपम् । असंवादेन गम- नात् शेपकल्पनम् । रोपमुन्मूलयन्तः निरवशेष निरस्यन्तः । वचसा करणत्वेन यात्राप्रेरणस्यापि रोपोन्मूलनसहभावित्व प्रकाशितम् । अन्यथोन्मूल्येति वक्तव्यम् । मुदितमनोभिवृष्णिवीरैः सहेति यात्रायां सहभावः । ध्रुवमिति नात्र विसंवाद इत्यर्थः । तस्य यात्रामभिमतयाम इति प्रतिकूलस्यैव, तदनुसरणनिमित्ता खाण्डव- प्रस्थयात्राम् इन्द्रप्रस्थयात्राम् अभिमतयामः अभिमतां कुर्मः । सर्वथास्माभिस्तत्र गन्तव्यमिति बुद्धि सम्पादयाम इत्यर्थः । इयताभिलापशृङ्गारस्य परिपोषं प्रकाश्य सुभद्रापरिणयनावर्धातिवृत्तं नियूंढम्.॥ २२ ॥ इति विचारतिलकनाम्नि मुभद्राधनञ्जययारयाने चतुर्योऽङ्कः। १. "माम् ॥ (नि'५ पार:

·- अथ पञ्चमोऽङ्कः। (तत प्रविशति प्रतिहारक) प्रतिहारकः- भोभोः पौरमहत्तराः! पुरुहूततनयस्य पुण्डरीका- क्षसहजासमेतस्य पुण्डरीकाक्षस्य चागमनमहोत्सवलाभा- दानन्दपरवशीकृतात्मनो महाराजयुधिष्ठिरस्य शासनात् कुरुत पुरीमिमामद्योद्योवोत्तराम् । तथाहि --- कार्या पिष्टातकौघैः पिहितरविकरै—सरा वासरश्री- धूपैर्धूम्रीकियन्तां बहलपरिमलैर्दूरमाशामुखानि । उच्चैस्तुच्छीकुरुध्वं ध्वजपटपटलैः पावनं मार्गमेताः पूर्यन्तां पुप्पपूरैर्मधुकरशबलैः सर्वतो राजवीथ्यः ॥ १ ॥ अथ सम्भोगशृङ्गारानुसारेण निर्वहणभाग प्रकाशयितु पञ्चमाङ्कोपक्रम । तत्र पुरप्रवेशोपक्रमादिसूच्यार्थसूचनार्थमडात् प्रार प्रतिहारचेटाप्रवेशेन विष्कम्भकोप न्यास । प्रविष्ट प्रतिहार राजनियोग पारान् विज्ञापयति- भोभो इत्यादिना । नि योगगौरवेण सम्भ्रमद्योतनार्थ भोभो इति निर्देश ।पोरमह्त्तरा । अद्य पुरीमुद्यावोत्तरा कुरुतेति सम्बन्ध । पुरुहूततनयेत्यादिनागमनम्य महोत्सवरूपत्व प्रमाश्यते। प्रातिक- रत्वेनोत्सवत्वारोप । एक्कम्य प्राति करत्वे त्रयाणा युगपदागमनस्य प्रातिकरत्व किं कश्यतामिति भाव । अत एवानन्दपरवशारतत्वोक्ति । महारानयुधिष्ठिरस्य शासना- दित्यलङ्घनीयत्व प्रकाशितम् । उद्यायोतरा कुस्त उत्सवावशिष्टा कुरुत । उगुवन्ति मिश्रीभवन्त्यस्मिन् जना इत्यधिरणव्युत्पत्त्योद्यावशब्दो निपातित । समन्ताद- लङ्कुरुतेत्यर्थ । तत्र दिडमान प्रकाशयति-कायेत्यादिना । पिष्टातकाँप उत्सवेषु हरिद्रातण्डुलकुङ्कुमाद्यपहननतेश्वर्ण पटवासापरपर्याये वासरश्री दिनप्रमा धूसरा कार्या । दिनश्रीधूमरत्वकथनेन पिष्टातवाना तरतत्र विकिरणे याहुल्य विधीयते । अत एव पिहितरविररित्युक्तम् । पुन धूपै अगुर्वादिसुरमिवस्तुस- २ रावा क पाठ. २ 1. 'रा! पु क पाठ 'भार' क पट ·१ ६ सुभद्राधनञ्जये प्रणयगुरुभिरार्यस्यानुकूलैर्वचोभि- मनसि गलितशेषं रोषमुन्मूलयन्तः । सह मुदितमनोभिस्तस्य वृष्णिप्रवारै- ध्रुवमभिमतयामः खाण्डवप्रस्थयात्रीम् ॥ २२ ॥ सात्यकिः यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तौ) इति चतुर्थोऽङ्कः । णाय श्वो भाविने गमनाय । सन्नाहय सन्नद्धं कारय । वयमपीति अभिमतय इति सम्बन्धः । प्रणयगुरुभिः प्रणयेन याच्या मेहेन वा गुरुभिः उपादेया अनुकूलैः चित्तस्य साध्यस्य च । आर्यस्य मनसि गलितशेपम् | असंवादेन नात् शेषकल्पनम् । रोपमुन्मूलयन्तः निरवशेष निरस्यन्तः । वचसा करा यात्राप्रेरणस्यापि रोपोन्मूलनसहभावित्व प्रकाशितम् । अन्यथोन्मूल्येति पर मुदितमनोभिवृष्णिवीरैः सहेति यात्रायां सहभावः । ध्रुवमिति नात्र । इत्यर्थः । तस्य यात्रामभिमतयाम इति प्रतिकूलस्यैव, तदनुसरणनिमित्ता प्रस्थयात्राम् इन्द्रप्रस्थयात्राम् अभिमतयामः अभिमतां कुर्मः । सर्वचार गन्तव्यमिति बुद्धि सम्पादयाम इत्यर्थः । इयताभिलापशृङ्गारस्य परि 'सुमहापरिणयमापति निष्ठम् ॥ १५॥ - इति विचारतिलकनाम्नि मुभाधनमयन्यायाने चतुर्थोशः। १. 'माम् ॥ (नि. पा.

·पञ्चमोऽ1 हद्द' त्ति। सुदमत्तेण चिअ मे पीदी समुप्पण्णा। तिस्से सो वेसपडिग्गहो सोहइ ण व त्ति जाणिअ आअच्छ त्ति । *कहिणुखे सो कुमारधणञ्जओ, सा अ भट्टिदारिओं वट्टइ । (अग्रतो विलोक्य) एसो अय्यपडिहारेओ दुवारे चि- हइ । पुच्छिस्सं णं। (उपसृत्य) अय्य! को अज्ज अपुग्यो राअउळवुत्तन्तो। प्रतिहारकः-अये, नन्दिनिकाँगता। नन्दिनिके! कुमारधनञ्ज नगरवाह्योद्याने मुहूर्त प्रतीक्ष्य क्षपयति कालम् ।भर्तृद रिका पुनः सुभद्रा परिगृहीतगोपालिकावेपा ज्यायर प्रीतिः समुत्पन्ना | तस्याः स वेषप्रतिग्रहः शोभते न वेति ज्ञात्वागच्छेति । कनुख स कुमारधनञ्जयः, सा च भर्तृदारिका वर्तते । एप आर्यप्रतिहारको द्वारे तिष्ठति प्रक्ष्याम्येनम् । आर्य ! कोऽद्यापूर्वो राजकुलवृत्तान्तः । तद पुनदर्शने इति शेषः । अतः स वेषपरिग्रहः शोभते वा न वेति ज्ञात्वागच्छ, गमनात् प्रागेवेति शेषः । एवं नियोगमनुष्ठातुमुद्यताह --- तत् कनुखलु स कुमा धनञ्जयः, सा च भर्तृदारिका वर्तते । एप आर्यः प्रतिहारकः द्वारे तिष्ठति । प्रक्ष्य म्येनम् । आर्य! कोऽद्यापूर्वी राजकुलवृत्तान्तः । सामान्यकथने विशेषः सेत्स्यती जिज्ञासितमनुक्त्वा तथा प्रश्नः ।। स प्रश्नानुरूपमुत्तरं कथयति । कुमारधनञ्जय इत्यादिनापूर्ववृत्तान्तकथनम् मुहूर्त प्रतीक्ष्यति, प्रवेशायेति शेषः ।क्षपयति कालमिति, प्रवृत्त्यन्तराभावात् तूर्ण मास्त इत्यर्थः । भर्तृदारिका पुनरिति पुन शब्देन प्रवृतिप्रकारं सूचयति । ज्यायर . 1. 'एत्तिभम' स पाठ. ४. 'तोऽवलो' क. पाठ २. 'हुकु' स. पाटः. ३. 'आ मुहहा व रा. ग. पाट ५. 'रोई' क. पाठः ६. 'को अपु' क. पाठ. न' क. पाठ * 'ता कहि' इति न्याय पार: स्यात् ।

·१६२ सुभद्राधनाये (ततः प्रविशति चेटी) चेटी---- (क) आणत्तमि देवीए जण्णसेणीए, जह-~णन्दिणिए! तुवं दाव गदुअ णाहरस मे इन्दप्पत्थप्पवेससमअंजा- णाहि । अण्णं च सुदं मए 'सवत्तीमच्छरावणअणत्थं पडि- वण्णगोवाळिआवेसेण मं अहिंगमिरसदि बहिणिआ'सु- (क) आज्ञप्तास्मि देव्या याज्ञसेन्या, यथा नन्दिनिके ! व तावद् गत्वा ना- थस्य मे इन्द्रप्रस्थप्रेवेशममय जानीहि । अन्यच्च श्रुतं मया सपनीमत्सरापनपना- थै प्रतिपन्नगोपालिकावपेण मामभिगमिष्यति भगिनी सुभद्रेति । श्रुतमात्रेणैव मे । म्पादितैः वहलपरिमलैः आशामुखानि दूर दूरावकाशयुक्तं भृशमिति वा, धूम्रीक्रि- यन्ताम् । तत्रापि दिड्मुखानां धूम्रीकरणेन धूपानां बाहुल्यम् । तेन तदाश्रयस्य वहलस्य परिमलस्य प्रसारणं बोध्यम् । उच्चैः उन्नतध्वजोपरि निबद्धैः । ध्वजपटपटलैः पताकासञ्चयैः वायुना वितानवदुपरि प्रसारितैः । पावनं मार्ग पवनसम्बन्धिनं, नम इत्यर्थः । तुच्छीकुरुध्वं पटावरणेन विरलावफाशं कुरुध्वम् । तदर्थ पावन मार्ग- मित्युक्तम् । राजवीथ्यो राजमार्गाः पुप्पपूरैः कीर्यन्ताम् । मधुकरशबलैरित्यनेन परिमलबाहुल्येन मधुकरशावल्यं परिमलः प्रत्यग्रतयेति पुप्पाणां प्रतिनवत्वं विधीयते ॥ १॥ अथ सूच्यान्तरसङ्घटनाय चेटीप्रवेशः । सा स्वामिनानियोगलाभेन कृतार्था भन्या सूच्यं प्रकाशयति--आज्ञप्तास्मि देव्या याज्ञसेन्या। आज्ञप्तास्मीति इतः परं किं मम गौरवनिमिचमिति प्रर्पः । नियोगप्रकारमनुवदति- यथेत्यादिना। नदिनिके! त्वं तावद् गत्वा नाथ-य मे इन्द्रप्रस्थप्रवेशसमयं जानीहि । अद्य श्रुतं गया सपनीमत्सरापनयनाथ तन्या मम चैकमर्तृतालाभात् सापत्न्यं भवेत, तेन महारानुदयार्थमित्यर्थ । प्रनिपनग पालिकारूपेण स्वाभाविक राजभार्यारूपं परि- हत्याहितेन गोपालिकायपण प्राकृतस्वीरपेण । भामभिगमिप्यति भगिनी मुभद्रेति माग्दर्शने येपान्तरमकाशनेन यहमतिः प्रकाशिता भवति । अतो मत्सरस्यावकाशो न भवेदिति भावः । अत एव धुतमात्रेणैव प्रयणमात्रेणेव मे प्रीतिः समुत्पन्ना, कि ·पञ्चमोऽ १६६ हद्द' त्ति। सुदमत्तेण चिअ मे पीदी समुप्पण्णा। तिस्से सो वेसपडिग्गहो सोहइ ण व त्ति जाणिअ आअच्छ त्ति । *कहिणुख सो कुमारधणजओ, सा अ भट्टिदारिओं वट्टइ । (अग्रतो विलोक्य) एसो अय्यपडिहारेओ दुवारे चि- ठुइ । पुच्छिस्सं णं। (उपसृत्य) अय्य! को अज्ज अपुग्यो राअउळवुत्तन्तो। प्रतिहारकः-अये, नन्दिनिकाँगता। नन्दिनिके! कुमारधनञ्जयो नगरवाह्योद्याने मुहूर्त प्रतीक्ष्य क्षपयति कालम् ।भर्तृदा- रिका पुनः सुभद्रा परिगृहीतगोपालिकावेपा ज्यायसी प्रीतिः समुत्पन्ना । तस्याः स वेपप्रतिग्रहः शोभते न वेति ज्ञात्यागच्छेति । कनुखल्लु स कुमारधनञ्जयः, सा च भर्तृदारिका वर्तते । एप आर्यप्रतिहारको द्वारे तिष्ठति । प्रक्ष्याम्येनम् । आर्य ! कोऽद्यापूर्वो राजकुलवृत्तान्तः । पुनर्दर्शने इति शेपः । अतः स वेपपरिग्रहः शोभते वा न वेति ज्ञात्वागच्छ , तदा- गमनात् प्रागेवेति शेषः । एवं नियोगमनुष्ठातुमुद्यताह - तत् कनुखलु स कुमार-, धनञ्जयः, सा च भर्तृदारिका वर्तते । एप आर्यः प्रतिहारकः द्वारे तिष्ठति । प्रक्ष्या- भ्येनम् । आर्य ! कोऽद्यापूर्वी राजकुलवृत्तान्तः । सामान्यकथने विशेषः सेत्स्यतीति जिज्ञासितमनुक्त्वा तथा प्रश्नः ॥ स प्रश्नानुरूपमुत्तरं कथयति । कुमारधनञ्जय इत्यादिनापूर्ववृतान्तकथनम् । मुहूर्त प्रतीक्ष्यति, प्रवेशायेति शेषः। क्षपयति कालमिति, प्रवृत्त्यन्तराभावात् तूप्णी- मास्त इत्यर्थः । भर्तृदारिका पुनरिति पुन शब्देन प्रवृत्तिप्रकारं सूचयति । ज्यायसी 1. 'एत्तिमम स पाठ. ४. 'तोऽवलो' क. पाठ.. नक.पाठ.. * 'ता कहि' इति च्यात्यानुसारी पाठः, स्यात् । २. 'हुकु' रा. पाठः. ३. 'आ सुहद्दा व' य. ग. पाठः, ५. 'रोदु क. पाठः. ६. 'को अपु' क. पाठः.

·सुमद्राधनाये पाञ्चालराजतनयां प्रणन्तुं प्रतिष्ठमाना प्रविष्टा किलान्तरा नमस्कर्तुमेकानड़ाया भगवत्या मन्दिरम् । देवश्च पुनर्दा- मोदरः सम्भृतविविधहरणद्रविणं सङ्कर्षणसनाथं सकल- सात्त्वतसमूहमितो गव्यूतिमात्रे सन्निवेश्यागतः साम्प्रतम- जातशत्रोमन्दिरमध्यास्ते । एषोऽत्र वृत्तान्तः। तदहं प्रार- व्धमिममुत्सवं देवाय निवेदयिप्ये । त्वमपि स्वाधिकारम- नुतिष्ठ। चेटी--- (क) गच्छदु अय्यो। अहं पि दुग्गामन्दिरं एव्व ग- च्छामि । (निजान्ती) मिश्रविफम्भकः। (क) गच्छत्वार्य । अमपि दुर्गामन्दिरमेन गछामि । पाचारराजतनयामिति प्रणामयोग्यत्वम् । तदर्थ प्रतिष्ठमानान्तरा एकानहायास्त- नामधेयाया काायन्या मन्दिर देवीनमस्काराय प्रविष्टा क्लि । क्लेिति मया न दृष्टा । एव द्वयो प्रवृत्तिमुक्त्या भगवत्प्रवृतिमाह --- देवश्च पुनरित्यादिना । सम्भृतविविधहरणद्रविण विविध मणिहिरण्यादि हरणद्रविण स्त्रीधन “यो- तफादिषु यद् देय मुदायो हरण च तद्" इत्युक्त, तत् सम्भृत गेन, ताह- शम् । सरल सात्वतचक्र सङ्कर्षणप्रधानमितो गत्यतिमात्रे मोशयुगप्रमाणे । अध्यनीति शेप । सनिवेश्य स्थापयित्वा । यारानुमरणार्यमिति सिद्धम् । सय. मागत अनातरानोमन्दिरमध्यान्ते । एपोऽन वृषन्त इति तमनस्योचरोपस. हार । तदह पारव्यामिममुम्प महागाय निवेदयामि । त्वमपि स्वाधिकारमनु- तिष्ठति तम्य निर्गम , दुर्गामन्दिर गामी तम्या । . 'यो ! भ६ पर ·पञ्चमोऽङ्कः। - (तत प्रविशति धनञ्जयो विदूषकश्च) धनञ्जयः----(सानन्दम्) अहोतुखल्वारभ्य तीर्थयात्रादिवसादागता क्लेशपरम्परा सेयमनेकानन्दप्रसविनी संवृत्ता । कुतः- चेतोभूरकरोन्मिलत्कुचतटीं महक्षसा माधवीं प्रत्यासीदति यज्ञसेनदुहितुर्गाढोपगूढोत्सवः । , , एव विष्कम्भकेन नायकस्य पुरीप्रवेशोपक्रमे, नायिकाया वेषान्तरपरिग्रहे, अन्तरा देवीगृहप्रवेशे, बलभद्रादिमि सह भगवदागमने च सूचिते अकादौ नाय- कप्रवेश । नर्मसचिवेन सह प्रविष्ट स सकलसमीहितलाभेन कृतार्थ आत्मन आनन्दहेतूनामहमहमिकयाविर्भविन तन्निर्देशपूर्वमानन्द समर्थयति --- अहोतु- खल्वित्यादिना । तीर्थयात्रादिवसादारभ्यागता सेय क्लेशपरम्परा अनेकानन्दप्रस- विनी सवृत्तेत्येकवाक्यतया समन्वय । अन्यथा क्लेशपरम्पराया लघूकरण न घटते। दिवसादारभ्येत्यनेनादित एव बन्धुवियोगादिना क्लेशारम्भ प्रकाशित । क्लेशपर म्परा गिरिकान्तारपरिचक्रमणेन, व्रतोपवासादिनैरन्तर्येण, सुभद्रानुरागोत्थाने दुर्लभत्वनिरूपणेन, तस्या एवान्यथाप्रमेणानुरागस्य द्विशाखतापरिग्रहेण, दिवानिश मदनशरशकलीकृतस्यान्ततया भगवदानुगुण्यसशयनिरूपणेन, वेपान्तरपरिग्रहेण, मन्दानिलमधुकरारावचन्द्रचन्दनादीना रम्यवस्तूनामरम्यतास्फुरणेनासझतया, प्रिय- तमादर्शने नैर-तर्यविरोधेन चान्यैश्च समागम यावत् क्रमोपचिता देहमन पीडा- रूपा । सा निर-तरानुभूता । इय तथैवेदानी वुद्ध्युपारूढा । अनेकानन्दप्रसविनी अनेकहेतुभिर्भगवद्दर्शनादिभिरानन्दजननी । अथयानन्दम्येवानेकत्व हेतुद्वारकम् । सवृत्तेति, नैतनिरूपित प्राग् , दैवात् तथा जातेत्यर्थ । क्लेशपरम्पराया दुखाव- हत्व घटते । सैवानन्दजननीति विस्मय । तद्योतरम् अहोतुसल्विति । आनन्द- फरत्व विवृणोति--चेतोभूरित्यादिना । चेतोभू सरत्सरावसानादारभ्य सदा सहचरवद् वर्तमान , गुरजननमस्काराद्युत्सुक दुर्लमा प्रेयसी प्रति प्रेरयन् पञ्च- कत्वेन शङ्कित , पुनरन्यथा निरूपित , पुनरका प्रति प्रेरयन् , तदातदा चिन्ता. सन्तापविषादादिपीडा जनयन् , कदाचित् प्रसादित कदाचिदधिक्षिप्त मरणान्तिकी । . । - ·१६९ सुभद्राधनञ्जये अङ्गं मे सहजैरवाप्स्यति चिरादाश्लेषम् (निमित्तं सूचयन् सविपादम्) अत्रान्तरे ब्रूते कष्टमदक्षिणः किमपि मे प्रस्पन्दमानो भुजः ॥ २॥ अन्ते . दशां प्रापयन्, तामपि बहुधा श्रमोत्पादनेनोइन्धनोयमं यावत् पीडयन् , माधवीम् अभिजनादिगुणपरिपूर्णाम् । भदक्षसा मिलत्कुचतटीमकरोत् । आक्षेपस्य सर्वाङ्गीणत्वेऽपि वक्षःकुचतटयोरेव निरन्तरसंश्लेपो भवतीति तदाश्रूपस्य तन्नाधा- न्येन निर्देशः । मिलदिति नैरन्तर्यप्रकाशनम् । चेतोभूरकरोदिति तस्यैवार्य प्रभाव इति सूचितम् । आनन्दहेतुषु मुख्यत्वात् प्रथमं सुभद्रासमनिर्देशः। पुनर्यज्ञसे- नदुहितुर्गादं यदुपगूढम् उपगृहनं, तद्रूप उत्सवः प्रत्यासीदति इदानीमपराहे रात्री वेति निकटे वर्तते । यज्ञसेनदुहितुरित्यनेन तस्या अयोनिजात्वम् , अत एव रूप. चातुर्य वीर्यलब्धत्वं च प्रकाश्यते । अत एव प्रवासानन्तरसिद्धत्वाचोपगूहनस्य गाढत्यमुत्सवरूपत्वं च । अयमप्यानन्दहेतुः । पुनर्मेऽहं सहजैः अर्थाद् वृकोदरा- दिभिः चिरादाश्लेपं चिरकालप्राप्तम् अत एवात्यानन्दकरम् । अवाप्स्यति, अत्रापि नानघतनत्यम् । अत्र पूर्वप्रस्तुतं मातृवन्दनं गुरुनमस्कारं चानेकानन्देत्यनेन हदि निघाय सुभद्रालेपप्रस्ताथात् सर्वत्राश्लेप एवानन्दकरत्नाझीकृतः । सहजैरिति आलेपस्य तत्कर्तृकत्ये तेषां स्नेहातिशयः म्फुटीभवेदिति तथा निर्देशः । इत्यने- फानन्ददेतून भूतभवद्रायिनो निरूप्य हटमना अन्तरा निकटयति व्यसनं सूनयद् याममुजस्पन्दनं निरप्य सविपादगाह ---- अत्रान्तरे सम्पत्परम्परासम्प्राप्त्ययसरे प्रस्पन्दमानोऽदक्षिणो मुजः मे किमपि कर भूने । किमपि अनिरपिताम्वररूपम् । फष्ट , व्यसनमिति यावत् । मूने आप्तपचनयत् परिम्फुटं प्रकाशयति । अत एव स्पन्दगम्य अपाऽविच्छिा च । अदक्षिण इति वामस्यनिएनफ- त्यात् फष्टमित्युधम् । भनयसरेनिष्काशनाददग्ध्यं चादक्षिणपदेन भन्दशरत्या मफाशितम् ॥ २॥ १. विषा' ·पञ्चमोऽक. विदूषकः-(स्वगतम्) (क) जाणिदं मए एदस्स वामभुअपरिप्फ- न्दस्स फळं, जं मए सन्दणस्सदपरवसेण मग्गे अवहत्थि- आ गत्तिआ । तं एवं अत्यहाणिं अणिमित्तं सूएदि । (प्रत्यक्षम्) भो वअस्स ! मा विसादं करेहि । किं ण तुए सुदो वाउणा आआसेण अ आरद्धं सरीरं त्ति कोआअ- दिआणं सिद्धन्तो । ता केण णिवारीअदि सरीरे वाउप- रिप्फन्दो। (तत प्रविशति गात्रिकाहस्तो दीर्घाध्यग) दीर्घाध्वगः (सशूत्कारम् ) (ख) अहो णिप्फळो मे अद्धगमणप. रिस्समो संवुत्तो,जं अदिक्कन्दे वि संवच्छरे वच्छो धण- (क) ज्ञात मयैतस्य वामभुजपरिस्पन्दस्य फल, यद् मया स्यन्दनस्यदपरवशेन मार्गे अपहस्तिता गानिका । तामेतामर्थहानिमनिमित्त सूचयति । भो वयस्य ! मा विषाद कुरु । किं न त्वया श्रुतो वायुनाफाशेन चारब्ध शरीरमिति लोकायतिकाना सिद्धान्त । तत् केन निवार्यते शरीरे वायुपरिस्पद । (ख) अहो निष्फलो मे अध्वगमनपरिश्रम सवृत्त , यदतिक्रान्तेऽपि सवत्सरे वत्सो धनञ्जयो नागच्छति । तच्छीघ्र गत्वा तस्य प्रवृत्तिं ज्ञात्वागच्छेति महाराज तच्छुत्वा नर्मसचिवो निरूपयति-सन्दणस्सदपरवसैण स्यन्दनस्यदपर- वशेन । स्यदो वेग । वाउणा आआसेणेत्यादि । वायुनाकाशेन चारब्धामिति प्रहसनेन शास्त्रविरुद्धाभिधानम् । रोकायतिस्पक्षे तु तत्त्व भूतचतुष्टयम् । “पृथि- व्यापस्तथा तेजो वायुरित्येव नापरम्" इति तत्सिद्धान्ते आकाशतत्त्वस्यापरिग्रहात् शास्त्रदेशकालादिविरुद्ध वाचिक हाम्यम् । “यद्यत् प्रहसन याक्य तद्धास्य वाचिक स्मृतम्" इत्युक्तत्वात् । एव भगवदज्जुके शास्यसमय कथयिष्यामीत्युक्त्वा साहयप्रक्रियाकयनम् ॥ १. 'रु-जा'क पाठ ·सुभद्राधनञ्जये अओ ण आअच्छई। ता सिग्धं गदु तस्स पत्तिं जा- णिअ आअच्छ त्ति महाराअजुहिडिरेण आणतेण मए प- ण्डेअजणपदे मळअसिहरे कुमारीतित्थे केरळेसु सज्झप- व्वदपमाए गोअण्णे अण्णेसु अण्णवैतीरतित्थत्थाणेसु अण्णेसिअ अकिदत्थेण मए पविठ्ठा दुवारवई । तहिं पि अदक्खिों अहं णिग्गदो।तहि एवं मए सुदं इन्दप्पत्थे कुमारधणजओ हव्यो आसि चि । सुदं च भए णअर- वाहिरुज्जाणे वत्तदि कुमारो त्ति । ता उपसप्पिस्सं णं । (परिक्रम्योपसृत्य) इदं तं उज्जाणं । जाव पविसामि । (प्रविश्य) जेदु कुमारो। धनजयः-- (विलोक्य) ननु त्वमार्यस्य जङ्घाकारिको वातजवः । किमादाय शासनमागतोऽसि । दीर्घाध्वगः - (सप्रणामम् ) (क) कुमार! महाराअसासणेण कुमारं । युधिष्टिरेणाप्तेन मया पाण्ड्यजनपदे मयशिखरे कुमारीतीर्ये केरलेषु सह्यपर्वतमा- ग्मागे गोकर्णे अन्ये वर्णवतीरतीम्यानेषु अपिप्यायतार्थेन गया प्रविष्टा द्वार• यती । तत्राप्यदृष्ट्वाह निर्गत ।तर मया श्रुतम् इनप्रस्थे कुमारधनजयो द्रष्टव्य आसीदिति । श्रुत च मया नगरवाह्योद्याने वर्तते कुमार इति । तद्, उपसर्पि- प्याम्पेनम् । इद तदुद्यानम् | यारा प्रपिगामि । जयतु कुमार । (क) युमर महाराजशासनेन कुमाग्म पेष्टु महीमण्डल परिममा बुगार- जहाकारिकः नहालश्वरावशेष । पातजा इति नाम ।। १. ' भप पार २ जरा पाह ३. 'पीर पाठ v नदी 'क पट ५ 'घर' पाट. गु' पाट . 'म्य) हम उस पाठ.

·अण्णेसिढुं महीमण्डळं परिभमन्तेण कुमारणामहेअङ्किद गति मग्गे दक्खिअ एदं कुमारकेरअं ति चिन्तअन्तण मए एसा आणीदो। (विदूषकस्य हस्ते समर्पयति) धनञ्जयः सखे ! कथमपविध्य गात्रिकामियन्तं कालमनाकु- लोऽभूः।। विदूषकः-- (क) तत्तहोदीअं तुए कोबो कादव्यो, जिस्से तुरअ- वाहणजवेण इअं परिवमट्ठा। (नेपध्ये कलकलानन्तरम् ) कष्टं हा करवालखण्डिततर्नु कंसद्विपः सोदरी बीभत्सोः सहचारिणी प्रतिभयः सह्य दोामयम्। खादंखादमगात् खरांशुपदवीं कश्चित् त्रियामाचरः किं कुर्मः क्षितिगोचरा वयमियं कार्त्यायनी निघृणा ॥३॥ नामधेयाङ्किता गात्रिका मार्गे दृष्ट्वा एपा कुमारसम्बन्धिनीति चिन्तयता मयैपानीता । (क) तत्रभवत्या त्वया कोप कर्तव्य , यस्याम्तुरगवाहनजवेनेय परिभ्रष्टा । कुमारकेरअमिति तस्येदमित्यर्थे केरअप्रत्यय ।। अपविध्य त्यक्त्वा ॥ तुरगप्रेरणजवेन ॥ अन प्रकृतरसपरिपोपकत्वेन करुणम्योत्थापनाय चूलिक्यानर्थविशेष सूचय. ति-कष्टमित्यादिना। करवालखण्डिततनु सादरसादमित्यनेन जीवनप्रत्याशा निरस्ता। वीभत्सोः सहचारिणीमित्यादिना कसद्विप सोदरीमित्यनेन च दुप्फरकरणसामर्थ्येन निशाचरस्य शक्ति. प्रकाशिता । किं कुर्म इत्यादि द्रष्टुणा प्रलापवचनम् । कार्त्या- यनी निघृणेत्यरक्षणेन भगवती प्रत्यधिक्षेप । आ प्रारणे जीवनप्रत्याशानिवृत्त्या करुणरसः प्रतिपाद्यते ॥३॥ १. 'ण एद कु'क. पाठ . २ 'दा गतिभा मागे दिहाइ' रा पाट '३. 'दा गत्तिा' क.पाठः. -- ४.'पोक. पाठ.

·। ३ , सुभद्राधनञ्जये धनञ्जयः- (सविषादमाकर्णयन्) हा प्रिये! । (इति मूर्छित पतति) विदूषकः- (सास्त्रगद्गदम् ) (क) हा किदन्तहदअ! एदस्स महिन्दण- न्दणस्स भुवणेकधणुद्धरस्स वासुहेद्दमित्तस्स धम्माणुअस्स अप्पडिआरं विणिवादं दंसअन्तो अज्ज तुवं इस्सरो सं- वुत्तो। (विचिन्त्य) अहो मे मूडदा , जं एवं अणस्सासअन्तो परिदेविउ पवुत्तो।भो वअस्स! समस्ससिहिसमस्ससिहि । दीर्घाध्वगः-(ख) अहो अचाहिदंीण एसो दाणि पि पडिबुद्धो। हाँ देव्व! कुमारस्स ईरिसं दस दसेदुं तुए अहं एत्थ अज्ज आणीदो। विदूषकः---(ग) हा कहं ण एसो दाणि पि सण्णं पडिवजा । हा वनस्स! आहॅण्डळेण वि अहण्डणीयपरकमादो जादव- सेण्णसमुद्दादो वळकारण अवहरिअ दाणि रक्खसगोप्फ- (क) हा रतातहतक! एतस्य महेन्द्रनन्दनस्य भुवनैकधनुर्धरस्य वासुभद्रमि- नस्य धर्मानुजस्याप्रतीकार विनिपात दर्शयन् अद्य समीश्वर सहत्त । अहो मे मूढता, यदेतमनाश्वासयन् परिटेपयितु प्रत्. । भो ययस्य ! समाश्वसिहिसमाश्वसिहि । (ख) अहो अन्याहितम् । नेप इदानीमपि प्रतियुद्ध । हा देव । युमारस्पदशी दशा दयितु स्वयाहमजाधानीत । (ग) हा क्य नप इदानीमपि सज्ञा प्रतिपद्यो । हा ययस्य आपटेना- प्यपदनीयपरातमाट यादसयममुद्राट नयपारेणापायेदानी राक्षगगोयदे निम महेन्द्रनन्दनम्येत्यादिनाशक्यनिर्वाहकत्वेन शतान्तस्येश्वरत्व स्वातन्त्र्य प्राटितम् ॥ गक्षसगाप्पद इति । राक्षगम्य तुच्छरसार गोप्पदत्यारोप ।। , पद पर 'भरा' rrrr 7 ४ . मग पार 'मा गत ५ n६” ·पञ्चमोऽङ्कः। १७१ दे णिमज्जन्ति माहविं कहं उवेक्खसि । भो वादजव! कहें तुम अम्बाए कुन्तीऐ भादणं जण्णसेणीए अ एद- स्स एदं दसं अणिवेदिअ चिट्ठसि । हा अम्ब कुन्ति ! द- क्खंदक्ख दे पिअतणअस्स अज्जुणस्स अपुव्वं आआर- ळणं, जं चिरकाळादो आसादिअ अकिदपादवन्दणो एव्व परळोअजत्तं पडिवज्जइ। दीर्घाध्वगः--- (क) सुट्टु अय्यो भणादि। कदाइ सोदराणं साण्ण- हाणादो एदस्स पडिबोधो भवे । हा अहं एत्तिएण काळेण उवगदो एदस्स दुज्जादरस णिवेदओ संवुत्तो। (रुदन् नि- क्रान्तः) विदूषकः-- (ख) किं दाणिं मए उवक्कन्द , जं परळोअजत्ताहिमुहं अणणुगच्छन्तो चिट्ठामि । अहव एसा दाव गत्तिआ तिरसे अङ्गसंसग्गसुहआ एदस्स बहुसो सन्दावहारिणी जन्ती माधवीं कथमुपेक्षसे । भो चातजव ! कथं त्वमन्यायाः कुन्त्याः भ्रातृणां याज्ञ- सेन्याश्चैतस्यैतां दशामनिवेद्य तिष्टसि । हा अम्ब कुन्ति ! पश्यपश्य ते प्रियतनयस्यार्जु. नस्यापूर्वमाचारलङ्घनं, यच्चिरकालादासाद्याकृतपादवन्दन एव परलोकयात्रां प्रतिपद्यते । (क) सुप्ठ आर्यो भणति । कदाचित् सोदराणां सन्निधानादेतस्य प्रतिबोधो भवेत् । हा अहमेतावता कालेनोपगत एतस्य दुर्जातस्य निवेदक सवृत्तः । (ख) किमिदानी मुयोपक्रान्त, यत् परलोकयात्राभिमुखमननुगच्छन् तिष्टामि । अथवैपा तावद् गात्रिका तस्या अजससर्गसुभगा एतस्य वहुशः सन्तापहा. - ३. "स्स दरा. १. ह.पाठ २. 'ए जण्णसगाए म भादूण एद' क. पाठ: ४. 'मरा दें' स.ग. पार., पा ·सुभद्राधनञ्जये दिट्ठा । ता कदाइ मोहं वि अवणेइ । परिक्खिअ एवं पच्छा मे पाणा परिच्चाइदव्या । (गात्रिका तस्योरसि ददाति) धनञ्जयः--- (सहसा समाश्वस्य सहर्षमालिङ्गन्) अयि सुन्दरि! कथं प्र. तिनिवृत्तासि । (पुनर्विलोक्य सविपादम् ) कथमियं गानिका । (सबाष्पम् ) अयि गात्रिके! किमिति तामेकाकिनी प्राणे- श्वरी गच्छन्तीमनुगच्छन्तं मां रुणसि । (ऊर्धमवलोक्याथूणि मुञ्चन् वद्धाञ्जलि.) पुरमुपगतां तात ! प्रेरणा पुरन्दर! माधवीं मम सहचरीमुत्सङ्गे त्वं निधाय वधूं तव । व्यपगतशुचं शंच्या तावद् विधेहि सहाम्बया विघटिततनुर्यावत् प्राणैरुपैमि तवान्तिकम् ॥४॥ रिणी दृष्टा । तत् कदाचिद् मोमप्यपनयति । परीक्ष्यैतत् पश्चान्मे प्राणाः परित्यक्तव्याः। कथं प्रतिनित्तेति । गात्रिकास्पर्शे प्रियाप्रतीत्या सुन्दरि! इत्यामन्त्रणम् । पुनर्गात्रिकायुध्या ता प्रति सविपादमाह । एकाफिनी प्राणेश्वरीमित्यनुगमनयोग्य- स्वम् । अत एव किमिति रणसीवि गेवयानुपपत्ति. प्राणेश्वरी गच्छन्तीमियुक्ती गन्तव्यदेश निरूप्य स्वर्गम्य ग्यता प्राप्त्या तद्गमने कृत्यं तानं प्रार्थयति - पुरमुपगतामित्यादिना । प्रेरणा स्नेहेन । अत्र हेतुः-- माधवीं मम सहचरीमिति । अत एवोत्म करोत्यादरप्रार्थनम् । विशेषतम्नव यमिति ममत्यपोपणम् । तावत् तदवधि व्यपगतशुचं विधहि । महाम्ययेनि मीणागनुसरणचातुर्यान्टोकन्यपनय- नसोकय प्रकाशितम् । यावत् प्राणविघटिततनुः विश्वपितशरीरः । उपमीति इदा- नामयति गपः ॥ ४ ॥ १. कीरा' ए. पर, 'हप) न. पा., ... 'पी. पार:

·पञ्चमोऽङ्कः। १७३ विदूषकः-- (सहर्ष स्वगतम् ) (क) दिहिआ मम भौअहेअसेसेण एसो पडिबुद्धो । ता जह ण पुणो वि मोहं पडिवज्जइ, तह उवकमिस्सं । (प्रत्यक्षम्) भो वअस्स! को दे ववसाओ, जं तुह बाहुबळाअत्तसव्वपुरुसत्थं जेलु दे जुहिट्ठिरं जणणि अण्णं च भादुवग्गं अणवेक्खिअ जीविअणिरवेक्खं उव- कमसि । --- धनञ्जयः---वयस्य! परित्यक्तजीवलोकसुखस्य जनस्य का नाम बन्धुप्वपेक्षा। (सकरणम्) मातः! कुन्तिभोजतनये! अ- द्यप्रभृत्यर्जुनगतमपत्यवात्सल्यमन्येषु चतुर्यु पुत्रेपु संवि- भजस्व । अपिच लक्ष्मीधर्मसुते सुयोधनकरादाच्छिद्य न स्थापिता न क्षोणी चतुरर्णवोर्मिरशना तस्यैकपत्नी कृता। मूर्धानो धरणीभृतां न गमितास्तत्पादपीठस्थली कुक्षावम्ब ! पृथे! वृथैव विजयः कृच्छ्रादुपोढस्त्वया ॥५॥ (क) दिष्ट्या मम भागवेयशेपेणैप प्रतियुद्ध । तद्यथा न पुनरपि मोह प्रतिपद्यते, तथोपक्रमिष्ये । भो वयस्य ! कस्ते व्यवसाय , यत् तर बाहुनलायत्तसपुरपार्थ गेष्ठ ते युधिष्ठिर जननीमन्य च भ्रातृवर्गमनपेक्ष्य जीवितनिरपेक्षमुपक्रमसे । दिटया मम भागधेयशेपेणैप प्रतिवुद्ध । पूर्व प्रबोधेऽपि नराश्येनेदानी प्रमोधमात्रस्य हर्पहेतुत्दम् ॥ लक्ष्मीरित्यादि । लक्ष्मीरित्यादिना आत्मनो वात्सल्याविषयत्व साधयति । अत्र साम्राज्यमापणरूप एक एवार्थम्तच्छेपाणा व्यापाराणामपटनेन प्रतिपाद्यते । लक्ष्मी साम्राज्यलक्ष्मी । धर्मसुते अभिजनादिसम्लगुणसामग्र्येण साम्राज्यलक्ष्मी- पतित्वयोग्ये । सुयोधनकरात् , सुयोधनशब्देन लक्ष्मीसम्बन्धायोग्यत्वादाच्छेदने सौक्य, करादित्यनेन लक्ष्मीकार्याणा परशुल्कादीना तदधीनत्व च प्रकाशितम् । ५ तम्, सापक पाट १. 'भग्गर स.पाट ·१७४ सुभद्राधनञ्जये विदूषकः-- (क) भो इदं दाव कहेहि । उभअळोअसुहप्पचूहो अप्पपरिच्चाओ त्ति एवं पि किं तुह मए आचिक्खीअदि। (क) भो इद तावत् कथय । उभयलोकसुखप्रत्यह आत्मपरित्याग इत्येतदपि किं तव मया आख्यायते । . , आच्छिद्य हठादपहृत्य । तस्य तद्योग्यत्वात् तथोक्तिः । स्थापिता, अत्र स्वप्रभुत्वेनै- व साम्राज्यस्वीकरणे धर्मराजम्य शक्तिरस्त्येव, भ्रातॄणामस्माकं तन्महोदयसाधन- मेव जन्मफलमिति सर्वत्र प्रयोजकत्वमुक्तम् । इति साम्राज्यसम्पादनशेपतयेकांश प्रतिपाद्य पुनरंशान्तरमाह -क्षोणी चतुरर्णवामिरशना चतुःसमुद्रपर्यन्तेत्यर्थः । पत्नीत्वशेषतयोर्माणां रशनात्वारोपः । माण्डलिकेभ्यः सर्वेभ्यः स्वनियन्तृ(क)त्वसम- पणेन स्वीकृत्य सर्वत्र तदाज्ञावशंवदत्वसम्पादनमेकपत्नीकरणम् । पुनस्तच्छेषतया धरणीभृताम् अरिमित्रमध्यस्थोदासीनानां मूर्धानः अनन्यशरणतया सम्राड्वन्दनं प्रति प्रवणाः सन्निहितपादपीठस्पर्शनमपि मुख्यमिति तत्पतिताः न कारिताः । अत एव धरणीभृच्छब्दोऽपि तेपु प्रवर्तते, अन्यथा सम्राज एव तथोक्तिरिति प्रकाश्यते । अत्रैकसाध्यशेषतया बहूनां व्यापाराणामकृतत्वकथनेन एषु योकोऽशो नि ढस्तर्हि जन्मनो वृथात्वं न जातं, तदभावात् कुक्षौ भरासहिष्णुतया कृच्छ्रेण बहनस्य वैयर्यम् । अम्बेति वीरप्रसूरहं भूयासमिति त्यादृशीनामाशंसा । पृथे! इति प्रथितगुणविशिष्टे, न वदोषोऽत्र गहनीयः । मन्दभाग्यस्य ममैकस्यैव दोपः । विजय इनि ममैकम्यैव भरणे वयर्थ्यम्, अन्येषां गुणगौरवेण श्लाध्यज. न्मत्वात् । किञ्चैवं स्थिते विजय इति नामापि चयश्येन हास्यकक्ष्यां विगाहते । यथैवेत्यवधारणेनोक्तेप्यनुक्तेप्यपि फर्तव्येषु लेशम्याप्यकरणाद् वैराग्यातिशयः प्रकाश्यते ॥ ५॥ भो इदं तावत् कथय । उभयलोकमुसप्रत्यूह आत्मपरित्याग इत्येतदपि तय मया मणिराव्यम् । एतदपीति चासोक्तमपि । तय विदुपः । मया मूडेनास्न्यायते । इत एतत् स्ययुस्येय भात्यात्मपरित्यागी न फर्नव्य इत्यर्थः । प्रत्यूहो विपतुः ॥ १. 'मी पारस राग. पा.. २. परसोग. पा... विषय' प. पार, ·पञ्चमोऽः १७५ धनञ्जयः- सखे ! सत्यमेवैतत् । न पुनरमी मया परित्यज्यन्ते प्राणाः। तथाहि- गत्वा पदानि कतिचित् परिवर्तितास्य क्षिप्तस्तया हृदि ममाद्य कटाक्षपाशः। आवध्य तेन सुदृढं परिकृप्यमाणाः प्राणाः सखे ! परवशाः खलु निप्पतन्ति ॥६॥ सत्यमेतदिति त्वयोक्तमिति शेप । न पुनरिति, परित्यागे आत्मन कर्तृ- ताया दोप. । अन्यकर्तृके प्राणहरणे किं क्रियताम् । तत् प्रतिपादयति-गत्वे- त्यादिना । अत्र करुणपरिपोपे स्मर्यमाणा शृङ्गारवृत्तान्तास्तत्पोपका एव भवन्तीति लक्षणानुसारेण प्रियतमाकटाक्षपातपर्णनम् । तया मदर्थ परित्यक्तनिखिलबन्धु- वर्गया वीरधर्मानुसारिण्या गमनेऽपि सहकारिण्या प्राणवल्लभया मद्विश्लेपमसह- मानयापि भगिनीसम्भावनार्थमित कथञ्चित् प्रस्थितया । कतिचित् पदानि गत्वा ग- मनेऽनिच्छया मृदुले पटकमले मन्दमन्द कतिचिद् द्विनाणि पदानि न्यस्येत्यर्थ । परिवर्तितास्य तदानीमेवेतोमुख व्यावर्तितमुग्धमुखपुण्डरीकम् । मम हृदि कटा- क्षपाशो न्यस्त । क्रियाविशेषणत्वेन व्यावर्तनस्यानन्यपरत्व प्रकाशितम् । न तु परिवर्तितास्ययेति । अन्यत्र गमनोपक्रमे विश्लेपासहिष्णुतया कर्तव्य निरूप्याहो विस्मृतमितिवद् व्यावर्तितमुखकमल कटाक्षपाशो न्यस्त । देहस्यापि व्यावर्तने गमनविरोधो भवेदित्यास्यस्यव व्यावर्तनमुभयसाध्याविरोधार्थम् । हृदीत्यनेन कटा- क्षस्य सर्वाङ्गीण वेऽपि निजभावबोधनार्थ प्रयुक्तत्वात् त्वद्विश्लेपमसहमानयापि मयावश्यकर्तव्यतया गमनसाहस क्रियते, मनस्तु मा नानुसरति, त्वय्येव विश्राम्य- तीत्यादि निजप्रेमभारानुगुण भारसर्वस्व बोधयितु कटाक्षपात । तच्च बोधन हृदय प्रति भवति । तच्च सर्व मया हृदयेनागीकृतमिति हृदीत्युक्तम् । मसृणमुग्धमिग्य- प्रेमप्रवाहवाहिन कटाक्षस्य पाशत्वारोपण वन्धनसाधनत्वेन । अयोति अनतीत- कालत्वेन वन्धनस्याशैथिल्य प्रकाश्यते । अत एव सुदृढमावध्येत्युक्तम् । तेन १. 'मी तक पाठ ·१७६ सुभद्राधनाये विदूषकः --- (स्वगतम्) (क) ण दाव एसो बन्धुजणसिणेहेण वा अण्णेण वा केण वि संपदं पकिदि णेदव्वो भवे। ण उण एआरिसा रिपुजणतिरक्खारक्खमिणो होन्ति । ता एदस्स मणम्मि मणा संरम्भं ओदरइस्सं । (प्रत्यक्षम) भो वअस्स! ण खु एत्थ तेळ्ळोके सोअपारवस्सादो अळवणीओ अ. पणो अत्थि भावो, जेण परवसीकिदो तुमं वि णाम दइआपाणावहारपरुसस्स पावरक्खसस्स पडिआरं अणा- अरन्तो परिदेविउं पउत्तो । (क) न तावदेप वन्धुजनस्नेहेन वान्येन वा केनापि साम्प्रत प्रकृति नेतव्यो भनेत् । न पुनरेतादृशा रिपुजनतिरस्कारक्षमिणो भवन्ति । तदेतस्य मनसि मनाक् मरम्भमरतारयिप्यानि । भो वयस्य! न खल्वन त्रैलोक्ये शोकपार- वश्यादलङ्घनीयोऽन्योऽस्ति भार., येन परवशीकृतस्त्वमपि नाम दयिताप्राणा- पहारपरुषस्य पापराक्षमस्य प्रतीकारमनाचरन् परिदेवयितु प्रवृत्तः । कटाक्षपाशेन आ समन्ताद् बद्ध्ना । बन्धेऽपि शैथिल्य चेद् व्याप्त्या न फलमिति सुदृढमित्युक्तम् । यया विश्लेपो न भवति तथेत्यर्थः । अत्र हृदि कटाक्षपाशक्षेपः, प्राणानां बद्ध्वाकर्षणमिति चैपम्यं हृदयप्राणयोराश्रयायिभावेन न स्फुरति । 'उरकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृत्" इति प्राणम्य हृदयधारकत्योक्त्या हृद- योमः प्राणेषु भवति प्राणोमो हृदये चेति प्राणाः परिकृष्यमाणा इत्युक्तम् । सखे! इति मद्वैषम्यसहायभूते त्वयि किं न कथ्यते । परवशाः खल, न स्वतन्त्राः। अत एव न परित्यज्यन्त इत्युक्तम् । अत्र कटाक्षपाशं हृदये न्यस्य वद्ध्याकर्पण प्रति तस्याः कर्तृतया विमुच्य गन्तुं न शक्तिः, गमनमवश्यकर्तव्यं च, तत् सह नेप्या- मीति बुधवेत्युप्रेक्षा प्रकाश्यते ॥ ६ ॥ अत एतस्य मनसि मनार संरम्भमवतारयिप्यामि । शोकपारवश्यादलह- नीयः अशमायः । मावः मनोविकारः । त्वमपि नाम वीराग्रेसरः । दयिताप्राणा. १. 'रिणोपा' रा. पाट. २. 'अपरो सयुरा, पाठ:

·पचमोऽङ्कः। १७७ धनञ्जयः---(ससम्भ्रममुत्तिष्ठन) आः, किं नाम कृतागरस्वरिप्वप्रति- कुर्वन्नास्ते धनजयः। (ऊर्ध्वमवलोक्य) भोभोः पिशिताशना- पशद! मत्प्राणवल्लभाप्राणापहारिन् ! क गत्वा महाणपा- तं परिहरसि। यमः शरणमस्तु चेत् तव नृशंस ! दिव्याशुगैः पुरत्रयमिव क्षणात् पुररिपुः स्फुरत्पावकैः । प्ररुष्टभुजगेश्वरप्रतिमचापटङ्कारिभि- स्त्वया सह न किं यमं यमपुरं च मन्नाम्यहम् ॥ ७ ॥ पहारपरुपस्य राक्षसस्य, किमतःपर पारुभ्यम् । प्रतीकारमकुर्वन् तत्प्राणापहरणलक्षणां प्रतिक्रियामकुर्वन् । परिदेवितुं * शक्तिहीनप्राकृतजनवत् प्रलपितुं प्रवृत्तः । अनेन शोकपारवश्यम्य दुनियारत्वं मया कल्प्यते । तत् प्राकृतजनोचितं परिदेवनं परि- त्यज्य प्रियतमाप्राणापहारिणो राक्षसस्य प्राणानादातु यतस्वेत्यभिप्रायः ।। आः कृतागस्स्वित्यादि संरम्भेणाहकारगर्भ वचनम् । अत एव धनञ्जय इति परीकृत्योक्तिः । कृतागस्सु, न क्रियमाणागस्सु । अपराधे कृतेऽपि तदुचितां प्रतिक्रियामकुर्वन्नाम्ते कथम् । नैतद्धनञ्जयसदृशं , तद् धनञ्जयत्वोचितमाचरा- मीति आः दुरात्मन्नित्युपक्रमः । मत्ााणवल्लभाषाणापहारिन् ! किमतःपरमनिष्टाच. रणम् । अतः महाणपातं क गत्वा परिहरसि देहस्य महाणलक्षत्वं कुत्राच्छाद्य परिहरसि, न कुत्रापोत्यर्थः । अत्र सर्वेषां निग्रहेण यमपुरप्रापणं साध्यम् । तदहं यममेव पूर्व शरण प्रपद्य इति तद्बुद्धि परिकल्प्य कथयति यमः शरणमि. त्यादि । तव यमः शरणं चेद् अहं पूर्वमेव यम शरण संश्रयामीति बुद्धिश्चेत् । अस्तु तदप्यस्तु । तथापि मत्साध्यम्य न क्षतिरित्याह --दिव्याशुगैः त्वया सह यम यमपुरं चाहं क्षणात् किं न ममामि मनाम्यवेत्यर्थः । तत्र निश्चयानुगुणं दृष्टान्त- पुररिपुः पुरत्रयमिवेति । प्ररुष्टभुजगेश्वरप्रतिमस्य चापस्य टङ्कारिभिः ज्यास्वनयुक्तैः स्फुरत्याक्कैः (यदि दिव्याशुगैः) इति सायकगौरवेण साध्यस्य पौष्कल्यं प्रकाशितम् । अत एव त्वया सह यमं यमपुरं चेत्युक्तम् ॥ ७ ॥ १. 'न्) िक पाठः. * बाहुलको णिजभाव' स्यात् । N माह ·. सुभद्राधनञ्जये अथवा मत्प्राणनाथां सोदर्यामात्मनः शरणागतां राक्षसा- दरक्षन्ती चण्डिका मम दास्यति । धनुर्धनुः । (ततः प्रविशति द्रौपदीपधारिणी काायनी गोपालिकावेषधारिणी सुभद्रा च) कार्त्यायनी अहोतुखल्वचिन्तनीयोऽयमर्जुनस्य प्रभावः, य- दमुप्य संरम्भो ममापि प्रक्षोभयति हृदयं , यद्यादहं गृहीतयाज्ञसेनीरूपा प्राप्तवती । इत्यध्यवसाये पुनर्विमृश्याह-अथवेत्यादि । किमनेन राक्षसान्वेयणप्रयासेनेत्यर्थः । चण्डिका मम दास्यतीति । अनुसरणेन प्रातिकूल्येनापीयमेवापेक्षणीया । मन्त्राण- नाथां नित्य भगवतीपादसेविनो मम प्राणवल्लभामिति रक्षणीयत्वे प्रथमहेतुः । आत्मनः सोदयो निजावरजाम् । अनेनैव वासुदेवभगिनीमिति च स्फुरति । तत्रापि न दूरस्थां, शरणागतां निजगृहं प्राप्ताम् , इयं मां रक्षतीति शरणत्वेन प्राप्तां च । राक्षसात् स्वसंहननयोग्यात् । अरक्षन्ती शक्यत्वे सत्यरक्षणात् सापराधा | मम दाम्यतीति, अथापि वीरधर्मेणाशक्तावपि देहं तदुपहारीकरिप्यामीति धनुर्धनुरि- त्युक्तम् । सर्वथा कारुण्येन दातुमेर्वाचित्यम् । तत्कारुण्ये राक्षसम्य हरणमप्यन्यथा भयदिति दास्यतीत्युक्तम् ॥ एवं तस्य मरम्भेण धनुरादानोपक्रमे प्रियतमां दातुं द्रौपदीपेण भगवत्याः प्रवेशः प्रतिपाद्यते- अहोतुसल्वित्यादि । अहोतुसल्वित्याश्चर्ये । तन्निमिवं प्रकागयति अनिन्तनीयोऽयमिति । अचिन्तनीयः गौरवेण मनसा निरूपयितु- मपि न गायः प्रभाव प्रतापः । यदिति । अमुप्य सरम्भः प्रभावनिमियः । ममापि म्याक्षभूनाया अपि । फिर, अगुप्य सरम्भो मयि न कार्यकर इति जानत्या अपि गौरवेग साटिति प्रशोमयति । यद्याद् , मां प्रन्यमी बुषितस्तस्वरपप्राशने किमपि पम्य भवेदिनि भान्या येपान्तरमवलचितपतीत्यर्थः ॥ - . 1. 'रसाद' कापी पाट.

·पचमोऽङ्कः। • सुभद्रा- (भयं रूपयन्ती) (क) अम्मो, एदं भअवदि मम बहिणि- अं कच्चाआणि अणुगच्छन्तीए अय्यउत्तसमीवं उबसप्प- न्तीए मम पुरदो विअ सो दुदृकुणवासणो। कार्त्यायनी- (उपसृत्य) (ख) जेदु णाहो । णाह! उवसंहरीअदु एसो संरम्भो । एसा दे सहअरी भअवदीए एआणङ्गाए (क) अम्मो, एतां भगवती मम भगिनिकां कार्त्यायनीमनुगच्छन्त्या आर्यपुत्रस- मीपमुपसर्पन्या मम पुरत इव स दुष्टकुणपाशनः । (ख) जयतु नाथः । नाथ! उपसंहियतामप सरम्भः । एपा ते सहचरी भग- अम्मो इत्यादि । स्वतो भीतत्वात् तदानीमेव भयहेतोरनुभूतत्वाच्च भयं रूपयन्ती नयनभ्रमणवेपथुविषादादिभिर्भावयन्ती भयकारणं प्रति स्वयमेव निरूप- यति । अम्मो इत्यावेगद्योतकमव्ययम् । भयाभावनिमित्तगौरवेऽप्यतीतस्य भयहेतोः प्रत्यक्षवत् स्फुरणादावेगः । एतां भगवती मम भगिनिकां कार्त्यायनीमनुगच्छन्त्या आर्यपुत्रसमीपमुपसर्पन्त्या मम पुरत इव स दुष्टकुणपाशनः । एतां पुरो दृश्यमानाम् । भगवती चीर्यातिशयवतीम्। "भगः श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययनार्ककीर्तिप्रि"त्युक्तत्वाद् भगोऽत्र वीर्यवाचकः । वीर्यातिशये सत्यपि ताटस्थ्यं चेन्न फलम् । तथाच न । मम भगिनिका ज्येष्ठामतिकारुण्यवतीम् । पुनश्च कार्त्यायनी शुभाशुभकर्मफलप्र. दाम् । अत एव दुष्टे प्रतिकूलामस्मास्वनुकूलां च. "कृतं शुभाशुभं कर्म कार्य तत्फलमुच्यते । तस्यायनं प्रदात्रीयं तस्मात् कार्त्यायनी स्मृता ॥" इत्युक्तत्वात् । तदनुगमने भयस्य न प्रसङ्ग । पुनश्चार्यपुत्रसमीपं वीराग्रेसरस्य विप. सकुलकालस्य मम प्रियतमस्य समीपमुपसर्पन्त्या लेशतोऽपि भयस्यानौचित्ये सती- त्यर्थः। स दुष्टकुणपाशनः , स इत्यपहरणप्रकारं निरूप्योक्तिः, अत एव दुष्ट इति, कुणपाशन इति तस्य मायाकलेबरचर्वणं दृष्टमनुसृत्योक्तिः । पुरत इव इदानीम- प्यग्रे वर्तत इवेति भयातिशयप्रकाशनम् ॥ जयतु नाथ इति वेषानुगुण्येन भर्तार प्रति, भगवतीरूपेण क्षनकुमारं प्रति साधारण्येनोक्तिः । एषा ते सहचरी भगवत्या एकानद्याक्षतशरीरा मम हस्ते दत्तेति .

·२८० सुभद्राधनञ्जये अक्खदसरीरा मम हत्थे दिण्णा । पडिच्छ णं । सुभद्रा- (क) जेदु अय्यउत्तो। धनञ्जयः-(सह सविस्मयं च स्वगतम्) यदिनाम सत्यमेवैषा मा. धी, ममैव मन्ये चरितफलं जन्म। किन्तु दयितया द्रौ- पद्या अस्यां प्रत्यानीतायां का नामात्र प्रतिपत्तिः। (पर्याकुलस्तिष्ठति) विदूषकः -- (जनान्तिकम् ) (ख) भो! पञ्चक्खं एन्च तुज्झ पाणव- झळहाओ देवीओ दक्खिअ कहं पडिवत्तिमूढो विअ चि- ट्ठसि । वत्या एकानगयाक्षतशरीरा मम हस्ते दत्ता । प्रताच्छैनाम् । (क) जयत्वार्यपुत्रः । (स) भोः प्रत्यक्षमेव तव प्राणवल्लभे देव्यौ दृष्ट्वा कथं प्रतिपत्तिमूढ इव तिष्टसि। द्रौपदीरूपेण कथनम् । भगवत्याः एकानङ्गायाः मम हस्ते दत्ता रक्षिता । प्रतीच्छे- नामिति परमार्थः । एकान ति तत्र स्थानाभिमानिन्या देवताया विशेषनाम ।। यदिनामेत्यादि । अत्यन्तनाशस्य पूर्व श्रुतत्वादिदानी दर्शनाच विकल्पः । सत्यमेव, पूर्व श्रुतं मिथ्या एपा दृश्यमाना माधवाति वस्तुवृत्तं यदि, ममैय जन्म चरितफलं, नान्येपाम् । ईदृशस्य दुर्लगस्य महोदयस्य लाभाद् ममैव जन्मनः साफल्यं, मम जन्म सफलमेवेति च भवेत् । तत्र वैपन्यं निरूपयति-किन्विति । दयितया द्रौपद्या प्रियतमया अभिजनादिगुणविशिष्टया संवत्सराधिकविप्रवासा- नन्तरप्राप्तया तस्यां प्रत्यानीतायाम् । का नामात्र प्रतिपत्तिः प्रेमसौजन्ययोरुचिता प्रवृत्तिः । प्रयासानन्तरदर्शनेन तस्याः प्रथमं सम्माननीयत्वं, व्यसनानन्तरमाप्त्या माधव्याः प्रागेवाचासनीयत्व, द्वयोर्युगपत् प्राप्ती किं क्रियतामिति पर्याकुलत्वम् ।। तत्रानौचित्य निरुप्य नर्मसचिव आह-प्रत्यक्षमेव तव प्राणयालो घना फवं प्रतिपरिमूद इयेयनेन चरामेसरस्य तयतदनुसरणे मौम्म नास्ति, उतामवृत्त्या प्रतिपचिहर संभाव्यत इतीबाब्दः । तिष्ठमीनि प्राप्तकालगतिलाय फालान्तरे मनि शामने । सुधि समुत्पन्नायां कालान्तरमुनिनं तृप्तिफरीति ॥

·पञ्चमोऽङ्कः। • धनञ्जयः-सखे ! सत्यमेवैपा याज्ञसेनी, इयं च सुभदैव । त- थाप्यहमसुलभत्वादीदृशानां भागधेयानां न श्रद्दधे । विदूषकः -- (क) भो! मा खु अइन्तिदोवणदं अन्भुदअं अणि- मित्तेण सन्देहेण विणासेहि। सुभद्रा-- (मरोप स्वगतम्) (ख) कीस दाणि अय्यउत्तो कहं पि काळहत्थादो परिभट्टाअं अदिट्टपुरुवा विअ इस्थि- आअं मइ उदासीणो विअ चिट्ठइ। (क) भो । मा खल्वचिन्तितोपनतमभ्युदयमनिमित्तेन सन्देहेन विनाशय । (ख) कस्मादिदानीमार्यपुत्र कथमपि कालहस्तात् परिभ्रष्टायामदृष्टपूर्वायामिव स्त्रिया मयि उदामीन इस तिष्ठति । तदुक्तिमनद्याह ---- सत्यमेवेत्यादि । तत्रात्मनो दाक्षिण्यनिर्वाहवैपम्यमा- च्छाद्योक्ति एपा याज्ञसेनी, इय च सुभदैव यद्यपीति । कथमनयोयुगपदागमन, फथ विपन्नेति श्रुता दृश्यत इति सशयस्य स्थानमस्ति । एतदवलोकन निरूपण दशाया सशयो निवृत्त । तथाप्यह न श्रद्दधे एवमेतयोरागमन न विश्वसिमि । ईदृशाना भागधेयानाम् । " खादखादमि" (श्लो ३)त्यनेनात्यन्तनाश एव श्रुत । सेदानीमक्षतशरीरा प्राप्ता, इमा मह्य दातु पाञ्चाली निर्मत्सरा युगपत् समीप प्राप्त त्येतद् भागधेय लभ्यमेव । तस्यासुलभत्वमाशङ्कय सहसा मनसो न विश्वासो जात इति समुदाचारविलम्बने निमित्तम् ।। दाक्षिण्यलक्षणेन नायकस्य यथापुर प्रेमदृष्टिपातादिकमनालक्ष्य नायिका प्रकृष्टस्य प्रेम्ण स्खलितमविपा हि भवती "ति युक्त्यनुसारेण ताटस्थ्यमसहमाना प्रेमकोपेन नयनकुवलयोपान्तयोरीपदारुण्य भुवोरीपद्भगुरत्व चानुभावरूपमवलम्ब- माना विमृशति-फस्मादिति । अत्र निमित्त न जानामि । इदानी, पूर्व कदा. चिदप्येव न दृष्टम् । किञ्च, इदानीं कारुण्यातिशयस्य योग्यत्वे । आर्यपुत्र विश्वसनी- यनिखिलगुणपात्रभूत । कथमपि दैववशात् । कालहस्तात् परिभ्रष्टाया, न तु , अई' क ख पाइ ·१८२ सुभद्राधनञ्जये विदूषकः-- (सुभद्रामवलोक्य जनान्तिकम्) (क) भो वअस्स ! एसा • दाव तत्तहोदी सुहद्दा भङ्गुरेण भूविक्खेवेण आअंमेण दिट्ठिपादेण अंतग्गअं अमरिसं पिसुणेइ । तुवं पुण णट्ठसन्देहो वि कीस चिरदिवाअं पाञ्चाळीअं इमाअं च अन्तअपुरादो आअदाअं विअ उदासीणो विअ चिट्ठसि । धनञ्जयः सत्यमपगतः सन्देहः । तथापि -- नास्यामाश्वासवाचः सपदि शिथिलितप्राणसन्देहवृत्तौ वर्तन्ते रुद्धमार्गाः स्वसरि मधुरिपोद्रौपदीसन्निधानात्। शक्येते वक्षसा मे न च कुचकलशौ मण्डलीकर्तुमेतौ पाञ्चाल्या विप्रवासव्यसनपरिगतौ माधवीसन्निधानात् ॥८॥ (क) भो ययस्य! एपा तावत् तत्रभवती सुभद्रा भगुरेण भूविक्षेपेणायामेन दृष्टिपातेनान्तर्गतमम पिशुनयति । त्वं पुनर्नष्टसन्देहोऽपि कस्माचिरदृष्टायां पाश्चा- ल्यामस्यां चान्तकपुरादागतायामिवोदासीन इव तिष्ठसि । व्यसनं प्राप्तायामित्येव, मृतप्रत्यागतायामिव । मयि आत्मार्थ निरस्तसमस्तवन्धु- जनायाम् अनन्यापेक्षायामनुपदमागतायाम् | उदासीन इव अनास्थावानिव तिष्ठति। अनास्थाप्रकर्षे दृष्टान्तमाह --- अष्टपूर्वायां, पूर्व कदाचिदप्यदृष्टायाम् अपरिचिता- यामित्यर्थः । स्त्रियां यस्यांकस्याश्चिदनपेक्षिताज्ञातविशेपायां दृष्टिमात्रगोचरायां यथौदासीन्यं भवति, तथा । उदासीन इवति पूर्वावस्थानिरूपणे न निश्चयः, इदा. नीमवस्थया सम्भाव्यत इतीवशब्दः । अत एव कस्मादिति हेतुं प्रति वितर्कः ।। तादशी तस्या अवस्थामवलोक्य तद्बोधनपूर्वमधिक्षेपगर्भ नर्मसचिव- तस्याधिक्षेपवचनं श्रुत्वा पूर्वप्रस्तुतं सन्देहं निरस्य निगूढं दाक्षिण्यनिर्वह- पवैषम्यं प्रकाशयति-तथापीत्यादिना । अस्यां पुरोवर्तमानायाम् आश्वासन. योग्यायाम् । यतःशिथिलितपाणसन्देहबूची मधुरिपोः स्वसरि, आम्यां विशेष- स्योक्तिः ॥ 1. 'हो', रा. पाठः, ·पञ्चमोऽ। प्रत्यक्षम्) प्रिये ! पाञ्चालि! परमनुगृहीतोऽहं भगवत्या काा. गाभ्या स्वरूपतोऽप्रस्थाविशेपाचादरणीयत्व प्रकाशितम् । प्राणाना सन्देहवृत्तिः इदानीं गच्छन्ति वा न वेति । शिथिलिता प्राणसन्देहवृत्तिर्यस्या । अत एवाश्चासौ- चित्यम् । आश्वासवाच "प्रिये! कथ त्व हताशेनापहतासि । अत पर मा विना पदमपि न गन्तव्यम् । सम्भ्रम परित्यज । त्यद्वियोगेन मया जीवन्मरणदु खमनु- भूतमि"त्यादय । हृदि स्फुरिताना वाचा बहुत्वेन याच इत्युक्तम् । सपदि इदानी मेव व्यसनापगमानन्तरम् । न वर्तन्त इति खेद । वर्तन्ते प्रवर्तन्ते। धातुर्भित एवार्थ उपसर्गेणोन्मील्यते, प्रकरणादिना तत्सिद्धौ किमुपसर्गेणेति वर्तन्ते इत्येवोक्तम् । एवमौचित्यज्ञाने वाचा हृदि स्फुरणे च कथमप्रवृत्तिरित्यत्र हेतुमाह - द्रौपदीसन्नि- धानाद् रुद्धमार्गा । द्रोपदीशब्देन कुलोन्नति वीर्यशुल्कता प्रथमपरिग्रहश्च प्रका- श्यते । अत एव तत्सन्निधानस्य रोधहेतुत्वम् । प्रथममाया तस्या स्थितायां क्थमन्यस्या अनुवर्तन घटत इति शङ्कया रोधनम् । रुद्धमार्गा इत्यनेन वाचा प्रसरणारम्भो जात । वैसरीशक्तिसङ्कान्तो निरोध । तत एव परयोधन शक्यम् । तादृशम्य निर्गमम्याभावात् स्फुरणमपि न कार्यकरम् । अत एव न प्रवर्तन्त इत्यु क्तम् । बुद्धौ स्फुरति, तेन किं फलमिति भाव । तर्हि द्रोपदी प्रति विप्रवासानन्त- रसमुचितमनुष्ठेयमित्या वेपम्यमाह - पाञ्चाल्या एतो कुचकलशौ मे वक्षसा मण्डलीकर्तुं न शक्यते च । वेषम्यमुभयत्र दत्तपदमिति चशब्देन द्योतितम् । आत्मवक्षस करणत्वेन समुखीनयो कुचकलशयो कर्मत्वेनाइलेपाभिरचिय॑ज्यते । अत एव मण्डलीकर्तुमित्याश्लेषगाढत्यप्रकाशनम् । अत्युन्नतयोर्गाढयो कुचकल- शयोरुरसा निपीडनेऽपि मण्डलीकरणमेव शक्यमिति कुचयो सौभाग्यातिशय प्रकाश्यते । अनाश्लेपम्य प्रथममौचित्यमिति तत्कथनम् । विप्रवासव्यसनपरिगतो विप्रवासकृतस्य व्यसनस्य परिगती प्राप्तो सत्याम् , आवयोरिति शेप । अपीत्यर्थात् सिद्धम् | अथवोपचारेण कुचयोविशेषण वा । एव स्थिते कथ मण्डलीकर्तुं न शक्यौ क्रियेते, अत्र हेतुमाह- माधवीसन्निधानादिति । नवोढाया कुर पालिफाया सन्नि- धानमत्र हेतु । अत्रोभयो सन्निधानमुभे प्रति समुचितस्याकरणे निमित्तमित्यनेन नायकस्य दक्षिणत्व स्फुर्टीकृतम् ॥ ८ ॥ एवमनुसरणवैषम्य निरूप्योमयाविरो- धेन वचनचातुर्य प्रकाशयति-प्रिये ! इत्यादिना । प्रेमसर्वस्वप्रकाशकेन प्रिये इति - ·सुभद्राधनञ्जये यन्या, यया त्वमहं च प्राणदानादस्या अमुष्माद् व्य- सनार्णवादुत्तारितौ स्वः। सुभद्रा--- (स्वगतम्) (क) दिहिआ ण मइ उदासीणदाए एरिसो- अय्यउत्तो। एदं भअवई सच्चं एव्य अय्यां दोवई उप्पे- क्खिअ दक्खिणदाए तुहीओ संवुत्तो।मए उण एवं भअ- वइं एव्व चिन्तअन्तीए कुविदं । जइ णाम जोग्गे अय्य- (क) दिष्ट्या न मय्युदासीनतयेदृश आर्यपुत्रः । एतां भगवती सत्यमेवार्यो द्रौप. दीमुत्प्रेक्ष्य दक्षिणतया तूष्णीकः संवृत्तः । मया पुनरेतां भगवतीमेव चिन्त- यन्त्या कुपितम् । यदिनाम योग्ये आर्यपुत्रो बहुमानसङ्कटे पतितः । यद्येतं . सम्बोधनेन तस्याः प्रथममावर्जनं कृतम् । तच्छेपतया पाञ्चालीत्यभिजन्मपुरस्कारेण स्तुतिः। परमनुगृहीतोऽहं भगवत्या कार्त्यायन्या,"कार्त्यायन्या मम हस्ते दते"ति तदु. क्तिमनुसृत्योक्तिः । परमनुगृहीतः। इतः परं न कोऽप्यनुग्रहः । त्वमहं च प्राणदाना- दस्या अमुप्माद् व्यसनार्णवादुत्तारितौ स्वः । मयीह स्थिते त्वदर्शनं प्रति प्रतिपा- लनमसहमाना मदुक्तिलेशमवलम्व्य त्वद्दर्शनाय धावन्ती मध्ये विपन्नेति श्रुते तवैव प्रथमं व्यसनं, पश्चान्ममेति त्वमहं चेत्युक्तम् । प्राणदानाद् अपगतानां प्राणानां पुन- रानीय दानाद्, न तु रक्षणमात्रात् । अमुप्माद् व्यसनार्गवात् प्राणापगमनिश्चय- कृताद् व्यसनसमुद्राद् उचारितौ । ययेति तद्विशेपणत्वेऽपि तस्यार्थस्य हेतुत्वं सिद्धम् । अनेन त्वद्विपतिशङ्कयागाधे व्यसन एव निममा वयम् , इदानी त्वज्जीव- नलाभात् कथञ्चिद् निवृत्तव्यसना इति तदावर्जनं प्राधान्येन व्यज्यते । अत एवास्या इति सप्रेमकटाक्षपातनिर्देगः ॥ दिप्ठ्या न मय्युदासीनतयेदृश आर्यपुत्रः । एतां भगवती सत्यमेवायी द्रौपदीमुत्प्रेक्ष्य निरूप्य । दक्षिणतया उभयोः समानवृत्तित्वरुपया । तूणीकः सं. वृत्तः निरपेक्षयत् स्थितः । मया पुनरेतां भगवतोमेव चिन्तयन्त्या कुपितं विस्मृत. द्रौपदीयेपपरिमहया कुपितं फोपायारल्यं, न तु फोपः स्फुटीरतः । यदि ·पञ्चमोऽङ्कः । १८५ उत्तो बहुमाणसङ्कडे पडिओ । जइ एवं पडि कुप्पिरसं, अवस्सं अदिळहूई होमि। (तत. प्रविशति समाप्पा द्रोपदी चेटी च) द्रौपदी (क) हळा णन्दिणिए!तावासुभद्दभहिणिआअंमम चित्ताराहणत्थं पडिवण्णगोवाळिआवेसाअंपच्चिमं दसं प. डिवण्णाअं ण खणं पि जीविअंधारइस्सं। जइ धेरइ संपदं णाहो, तं दद्रूण किदत्था मरिस्सं । ता आदेसेहि णअरवाहिरुज्जाणस्स मग्गं। प्रति कोपिष्यामि, अवश्यमतिलघ्वी भनामि । (क) सखि नन्दिनिके तस्या वासुभद्रभागिन्या मम चित्ताराधना प्रतिपन्नगो- पालिकावेपाया पश्चिमा दशा प्रतिपन्नाया न क्षणमपि जीवित धारयिष्यामि । यदि धरति साम्प्रत नाथ , त दृष्ट्वा कृतार्था मरिष्यामि । तदादेशय नगरवाह्योद्यानस्य मार्गम् । नामार्यपुत्र इति अन्यथा न करोतीत्यर्थ । योग्ये बहुमानसटे बहुमानरूपे सङ्कटे पतित । कर्तव्याकरणेन वैषम्यम्फुरणाद् बहुमानम्य सङ्कटावहत्व, सङ्कटरूपत्व वा। यदिनामेति सिद्धपक्षपरिग्रहे, न तु विकल्पे। योग्ये वहुमानसङ्कटे पतित इति सिद्धम् । एव स्थिते यद्येत प्रति उचितज्ञमुचितकारिण प्रति कोपमाविष्फरिप्यामि, अवश्य नून लघी भवामि न्यूना भवामि, रिमियमस्थाने कुपितेति लघूमरण- योग्या भवामि । नास्य किमपि लाघवमिति भाव ॥ ताभ वासुभद्दभहिणिआअमित्यादि । वासुभद्रभगिन्या स्वतो गोरवयु- तायामपि । मम चिसाराधनार्थ विनयप्रकाशनेन मम चित्तपरितोपणार्यम् । आ राधनफल हि परितोष इति तथोक्तम् । प्रतिपनगोपालिकापायाम् अङ्गीकृतमाहत- स्त्रीवेषायाम् । धरति ध्रियते अवतिष्ठते जीवतीत्यर्थ ।। २ 'अम' रा पाट ३ 'धा' ग पाठ १ 'रितापि क खपष्ट ·१८६ सुभद्राधनाये , चेटी - (सासगद्गदम् ) (क) भट्टिणि! ण दाव अहं णन्दिणिआ, जाएदस्स मरणपरिणामस्स दुक्खस्स एकं काळणं संवुत्ता। एदुएदु भट्टिणी। (शोकालस परिक्रामतः) चेटी-(अग्रतो विलोक्य सहर्षम् ) (ख) भट्टिणि! मा मा सन्तप्प । एसा भट्टिदारिआ माहवी कुमारस्स समीवे चिट्टइ। द्रौपदी --- (दृष्ट्वा सहर्ष सविस्मय च) (ग) हळा! किण्णुर्ख सञ्चं एव्व एदं भवे। चेटी - (पुनर्विलोक्य सविस्मयम्) (घ) अम्मो, अवरं अच्छरिअं । कहं एत्थ गच्छन्ती भट्टिणी कुमारस्स समीवे लेक्खी- अदि । किं विअ एदं। द्रौपदी- (ड) हैं भअव । (परवशा तिष्ठति) चेटी-(च) भट्टिणि! मा भाआहि । णं कुमारो चिट्ठइ । उव- सप्पिअ जाणह्म । द्रौपदी. -(छ) हळा, सञ्चं एदं। तह वि परमत्थं अआणन्ती पय्याउळा होमि । (शक्षिता समुपसर्पति) (क) भट्टिनि! न तावदह नन्दिनिका, या एतस्य मरणपरिणामस्य दुःखस्य एकं कारणं संवृत्ता । एत्येतु भट्टिनी । (स) भहिनि ! मा मा सन्तप । एपा भर्तृदारिका माधवी कुमारस्य समीपे तिष्ठति । (ग) ससि! किनुखलु सत्यमेतद् भवेत् । (घ) अम्मो, अपरम् आश्चर्यम् । कथमन गच्छन्ती महिनी कुमारस्य समीपे लक्ष्यते । किमितत् । (ड) ह भगवन् । (च) मट्टिनि! मा विभीहि । ननु कुमारम्तिष्ठति । उपसर्म्य जानीवः । (छ) ससि! सत्यमेतत् । तथापि परमार्थमजानती पर्याकुला भनामि ! १. 'पसीअदि' में पाठ:. ४. “दप' ग, पाट.. २. 'गु एद सप म' . पाट. ३ 'दीराई' ग. पार.

·२ ३ पञ्चमोऽङ्कः । १८७ सुभद्रा--(स्वगतम्) (क) अम्मो, परिवत्तिअरूवाए भअबदीए स- रिसरूवा का वि इथिआ आअच्छइ । तक्केमि अय्या जण्णसेणि ति। जइ दाव उवआरं पडिवज्जिस्सं, एदाए भअवदीए रहस्सभेदो भवे। ता काळं पडिक्खिस्सं । विदूषकः-(विलोक्य सभयम् ) (ख) भो वअस्स! परित्ताआहिपरि- त्ताआहि। रक्खसमअंइदं उज्जाणं संवुत्। किंण पेक्ख- सि पडिदिसं आअच्छन्तीओ पञ्चाळीओ। अवरसं माआए इमाए होदव्यं । धनञ्जयः- सखे ! मा भैपीः। ननु सम्प्रधार्य निर्णेप्यावः। कार्त्यायनी- (स्वगतम्) अये, विफलयन्ती मम रूपपरिवृत्तिमा- गता पाञ्चाली। द्रौपदी-(ग) जेदु णाहो । चेटी-(घ) जेदु कुमारो। विदूपकः (ङ) भो! कि तुएँ संपहारिअं का एत्थ परमत्था दोव्वइ ति। (क) अम्मो, परिवर्तितरूपाया भगनत्या. सहशरूपा कापि स्त्री आगन्छति । तर्फयाम्यार्या याज्ञसेनीति । यदि तावद् उपचार प्रतिपत्स्ये, एतस्या भगवत्या रहस्य. भेदो भोत् । तत् काल प्रतीक्षिप्ये । (ख) भो वयस्य! परित्रायस्वपरित्रायस्व । राक्षसमयमिदमुद्यान सवृत्तम् । किं न पश्यसि प्रतिदिशमागच्छन्तीः पाञ्चाली: । अपश्य माययानया भवितव्यम् । (ग) जयतु नाथः। (घ) जयतु कुमार। (ङ) मो! कि त्वया सम्प्रधारित कार परमार्था द्रौपदीति । पाठ १. "दि' ६.पाट ३. ' । 'प पाठ.. १. 'दा-अ. स. ४. 'एभवहा' फ. पाठ

·१८८
सुभद्राधनाये
धनञ्जयः-(सवितर्कम्) सखे ! द्वितीयामिमां द्रौपदी मयि प्रेम-
गर्भ पतन् पिशुनयति परमार्थी दृष्टिपातः। प्रथमया च पु-
नरौदासीन्यमाचरन्त्या मायाविन्या भवितव्यम् । तदिय-
मनुशासनीया । (सनोधम् ) अनार्ये! का त्वमेवमनार्यमा-
चरसि।
कार्त्यायनी-(द्रौपदीवेपमपनयन्ती) वत्स!
किरीटिन् ! मा स्म कुप्यरत्वं सहजा मे कनीयसीम् ।
आर्याहमागता दातुमेनां ते सहचारिणीम् ॥९॥
(सर्वे सम्भ्रम नाटयन्ति)
द्वितीयामिमामित्यादि । वेपसाम्येऽपि नयनाभ्यां भाव आविष्क्रियते,
यत प्रेमगर्भ संवत्सरान्तरितदर्शनौलुक्यपुरस्सरप्रेमनिर्भर, पतन् विवशमस्मद्गात्रेषु
वर्तमान. दृष्टिपात । पातस्य पतन न घटत इति पतन्नित्यनेन प्रसरणमेवोक्तम् ।
औदासीन्यमाचरन्त्या तटस्थजनवद् वर्तमानयेति मायाविनीत्वनिश्चये लिङ्गम् ।
अनार्यमाचरसीति । अनार्यम् असम्मतम् इति क्रियाविशेषणम् । आचरसि अस्म-
सन्निधौ मायात वेपभापादिकं प्रकाशयसि ॥
तदानीं भगवत्या भक्तानुग्रहाय स्वविग्रहप्रकाशनेनोक्तिः-वत्स! किरीटि-
नित्यादि । पुत्रवद् वात्सल्येन कोपेऽपि कारुण्यपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां स्मितपूर्वमव.
लोक्य वत्स! किरीटिन्निति मादर सम्बोधनम्। मा स्म कुप्यः तव कोपस्य नायं
कालः । का त्वमित्यायोत्तरमाह - आर्याहमिति । अनार्य ! इत्यधिक्षेपवचनं हृदि
निधायार्थान्तरेणाक्षिपति, आर्येति मम नाम । तदज्ञानात् त्वयान्यथोक्तम् । तत्र म-
मादर एव । किमर्थमागमनमित्यत्राह - सहजामित्यादि । मे कनीयसी सहजामिति
स्नेहपात्रत्व प्रकाशितम् । ते सहचारिणीमिति तत्र धर्मपत्नीम् । उभयमपि वात्सल्य-
हेतु: । अत एव दातुमागता । “चण्डिका मम दास्यती"ति पूर्वोक्तमनुसृत्योक्तिः।
राक्षसेनापहनामपि त्वं मे दयिता देहीति तब तटस्थवृत्त्यानशासनमनष्ठातमागते.
त्यर्थः ॥९॥

·पञ्चमोऽङ्क । १८९ विदूषकः- (क) भो! मम दाणि संसओ इअं पि माए त्ति। धनञ्जयः (सप्रमोदम्) सखे ! मैवं वादीः । ब्रुवते मे रोमाङ्कुर- दन्तुरितानि परमार्था भगवतीममून्यङ्गानि। (सवयस्य प्रणमन् वद्धाञ्जलि) अघ्रिभ्यामम्ब! पीठीकृतमहिपशिरोमण्डलाभ्याममूभ्या- मष्टाभ्यः श्लिष्टमौर्वीवलयझणझणानिकणेभ्यो भुजेभ्यः। कोटीरेभ्यश्च पश्चात्कृतकलमशिखाविभ्रमेभ्यो नमस्ते मूर्छन्मुग्धेन्दुलेखाकुटिलतनुगलच्चन्द्रिकाशेखरेभ्यः ॥१०॥ अपिच मया यदज्ञानादयुक्तमभिहितं तदम्बया क्षन्त- व्यम् । (पादयो पतति) (क) भो ! मम इदानीं सशय इयमपि मायेति । अघिभ्यामित्यादि भक्तिपर्दपारवश्यपुरस्सर व्यवहार । अनिभ्या परमयोगिभि समाधिच या कथमपि साक्षात्करणीयाभ्याम् उभयलोकसिद्धिमार्गा- भ्यामिवाभ्या भाग्योदयेनाम्मन्नयनगोचराभ्याम्। नम , इदानीमेवाहङ्कारपरित्यागे- नावात्मानमर्पयामीत्यर्थ । पीठीकृतमहिपशिरोमण्डलाभ्या महाघरनपीठप्रतिष्ठाप- नयोग्यत्वेऽपि दुष्टनिग्रहार्थमाविर्भावाद् विस्तयेपस्य महिषासुरस्य कठिनाशुचि- शिरोमण्डलपीठीकरणमपि शोभतेतरामिति तथोक्ति । पुन क्रमेण अष्टाभ्यो भु- । श्लिष्टेत्यादि । लिप्टानाम् आकर्षणास्फालनादिपु सम्मिलिताना मौविलयाना झणझणानिकणस्तकालभावी येषु । पीठीकृतेत्यन समरपम्तावात् तत्कालविशेपणत्वेनोक्ति । पुन कोटीरेभ्यश्च जटाररापेभ्यश्च नम | चशब्देना- दिमध्यान्तपरिग्रहेऽनुसन्धानयोग्याना श्रीमढवयवविशेषाणा परिग्रह सूचित । (प- श्वादित्यादि)। क्रमशिखाना स्लमणिशाना वियम सम्थानका-त्यादिरूप पश्चा- स्कृत म्यगारवेण न्यवृतो य । मुर्छदित्यादि । अत्र मुग्धेन्दुगेग्यरेभ्य इति वक्त ये लेसाकुटिलतनुशब्दयोनिर्देशस्य कष्टपल्पनया प्रयोजन निमप्यते । चोटीराणा बहुत्वाद् बन्धन विना शैथिल्ये इन्दुरेसाया शेसग्स मर न व्यामोति । अत एवं मुग्धेन्दुखाया गुटिग पाटिल्यन तनु अपान्य गन्नी, मजुताया गलन- जेभ्यो नम

·१९०
मुभद्राधनाये
काायनी- (तमुत्थाप्य) वत्स! धनञ्जय! मा पर्याकुलो भूः
अपिच,
भद्रः सौभद्ररते भूयात् तनयः समस्त्वया धनुपि ।
आशां जय विजय! त्वं जहि सुरपरिपन्थिनः सर्वान् ॥ ११ ॥
धनञ्जयः-अनुगृहीतोऽस्मि ।
स्यानल्पत्वं भवेत् , कौटिल्ये वक्रभागेभ्योऽल्पाल्पं गलन्ती पुनर्गलितानामंशानां
परस्परसम्मेलनेन मूर्छन्ती वर्धमाना सकलकोटीरव्याप्तिपर्याप्त चन्द्रिका शेखरत्वेन
वर्तत येषामिति । मुग्धशब्देन हृद्यत्वमेवोक्तम् ॥ १० ॥ अयुक्तमभिहितम्
" अनार्ये " इत्यादिकथनम् । अम्बयति पुत्रचापलस्य मात्रा क्षन्तव्यत्वात् ॥
मा पर्याकुल इति । अयुक्तकथनादिशङ्कया व्याकुलत्वं मा कृथाः । अपि-
चेत्यादि । एतद्दानमात्रेणैव मम नालंभावः, पुनरप्यनुग्रहं करोमीत्यर्थः । भद्र इ-
त्यादि । भूयात् तनय इति । एतत्परिणयनस्य मुख्यं फलमिदामति तदेव प्रथम
दास्यामि । भद्रः कल्याणः, सन्ततिसंस्थापनं पुत्रोत्पत्तौ परमप्रयोजनमिति तत्स-
म्पादकत्वमङ्गीकृत्य भद्र इत्युक्तम् । सकललोकोपकारस्य कुलस्य सन्तानहेतुत्वात्
कल्याणरूप इत्याह । धनुपि त्वया समः । क्षत्रधर्मेषु शस्त्राजीवायाः प्राथम्यम् ।
"शस्त्रेणाजीवनं राज्ञो भूतानां चाभिरक्षणमि"त्युक्तत्वाद् धनुपीत्युक्तम् । त्वया
सम इति । उपमानान्तरस्य तुच्छत्वात् त्वयेत्युक्तम् । गुणान्तरोपलक्षणमेतत् ।
सौभद्र इति । सुभद्रायामेक इति तन्मुखप्रक्षणेनाशिपः साधारण्यं प्रकाशितम् ।आशां
जयेति अनन्तरभाविनीमवस्था हृदि निधाय उत्तराशां गीकृत्योक्तिः। विजय इति।
किमत्राशीविषयत्वं, गुणानुबद्धमेव नाम त्वयि पूर्वसिद्धमिति भावः। आशामिति इ-
न्द्रियजये प्रथमापेक्षणीयमाशाविजयं प्रत्युक्ति., "आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं
सुखमि"त्युक्तत्वात् । आशारागरोपादिदूपितां शेमुपी गुरूपदेशविचारादिना निर्म-
लीकृत्यात्मसाक्षात्कारेण संसारं निरस्य भगवद्गीतानुसारेण प्रशान्तखेदो वीरधर्मे
स्थिरो भवेत्ययमर्थोऽपि गर्भाकृतः । अत एव जहि सुरपरिपन्थिनः सर्वानित्यु-
क्तम् । सुरपरिपन्थिनः न केवलं मानुपपरिपन्थिनः, नृपादिरूपेण भूमौ वर्तमानान्
पातालगतान स्वर्गगतान् असुरान् राक्षसांश्च निगृहणिति सर्वानित्युक्तम् ॥ ११ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । - द्रौपदी- (क) भअवइ ! वन्दामि । (पादयोः पतति) कार्त्यायनी-(उत्थाप्य) भद्रे ! पाञ्चालि! पञ्चभ्यस्ते पतिभ्यः पञ्च तनयानप्रतिस्थानवाप्नुहि । अपिच यदपायशङ्कया त्वया व्यवसितमत्याहितं, सेयं ते भगिनी प्रतिगृह्यताम् । (सुभद्रा दर्शयति) द्रौपदी - (ख) अणुग्गहिदहि। सुभद्रा--(स्वगतम्) (ग) हद्धि, मण्णिमित्तं किदो अय्याए मरण- ववसाओ। (प्रकाशम्) अय्ये! वन्दामि । द्रौपदी-(घ) भत्तुणो दे अविरहिआ होहि । एहि, आळिङ्गेहि मं। (आलिङ्गति) सुभद्रा-(स्वगतम्) (ड) इअं मे सिणेहेण अम्बा देवई। धनञ्जयः (सप्रणामम्) भगवति! अमुप्य नो व्यसननिपात- स्य याथातथ्यमवगन्तुमिच्छामि । कार्त्यायनी वत्स! श्रूयताम् । पुरा खलु दुर्योधनः परिणेतु- मिच्छन्निमां माधवीं वासुभद्रभयाद् गूढमलम्बुसेन रक्षसा भूतरूपधरेण समाजीहरत् । तदा त्वयैव परित्राता। धनञ्जयः (स्मृता) एवमेतत् । ततस्ततः । - (क) भगति ! बन्दे। (ख) अनुगृहीतास्मि । (ग) हा धिक, मनिमित्त कृत आर्यया मरण न्यबसाय । आर्य ! यन्दे । (घ) भर्तुस्ते अपिरहिना भव । एहि, आरिम माम् । (ङ) इय मे स्नेहेनाम्या देवी । अमतिरयानिति । वीरमसूना पुत्रोत्पचाविदमेवापेक्षणीयमिति भाव. ॥

·सुभद्राधनजये कार्त्यायनी- अद्यापि पुनस्तेनैव दुरात्मना तस्यैव नियोगात प्रदर्शितमायाकलेबरेण नीयमाना मया परिरक्षिता । धनञ्जयः परमनुगृहीतोऽस्मि । कायायनी-(विचिन्त्य) वत्स! आर्यो वासुभद्रः सह धर्ममरुत्तन- याभ्यां भवन्तमभ्येति । तदहं साधयामि । (निष्क्रान्ता) धनञ्जयः-- (पाञ्चालीमवलोक्य) देवि! तव खलु सौहृदय्येन मा- धव्याः प्रत्यानीताः प्राणाः । द्रौपदी -(क) णाह! मा खु एवं। मम भग्गसेसेण एसा आ- णीदा । (स्मृत्वा) णाह ! इदाणिं एव्व किळ जादवा आ- अच्छन्ति , तेसं सम्माणणत्थं मए गन्तव्यं । धनञ्जयः- देवि! अनुरूपमभिहितम्। गम्यतां तावत् । अ- हमप्यनुपदमागत एव । (द्रौपदी प्रणम्य निष्क्रान्ता चेच्या सह) विदूषकः- (ख) दिहिआ अवअदग्गाहा दाणिं सेरगोट्ठीवाहिणी। से अवगाहीअदु अत्तभवं । भो सव्वआळदुळ्ळलिओ (क) नाथ! मा खल्वेवं, मम भाग्यशेषेणैषानीता । नाथ! इदानीमेव किल यादवा आगच्छन्ति, तेषा सम्माननार्थ मया गन्तव्यम् । (ख) दिष्ट्यापगतमाहेदानी स्वैरगोष्टीवाहिनी । स्वैरमरगाहतामनभवान् । भोः ! सौहृदय्येन मुहृदयत्वेन आत्मशुध्या । शुद्धात्मनां दुःखानुभवत्यापा- प्रत्वाद् दुःखानुदयायात्मशुद्ध्यै तस्या जीवनमिति भावः ।। तां गुणकथामसहमानाह ---मम भाग्यशेपेणेति । न सौहृदय्येनेत्यर्थः ।। स्वैरगोष्ठीवाहिनी स्वरगोष्ठीरूपा नदी । स्वैरगोष्ठी प्रियतमया सह खै- १. "रगा' क. पाट..

·पञ्चमोऽङ्कः। १९३ दे सिणेहो, जं पुव्वं एदाए विवत्तिं सुणिअ मुच्छाए पाणसंसए पडिओ, दिट्ठाअं पुण एदाअं आणन्दपरवसो चिठ्ठसि । सुभद्रा- (स्वगतम्) (क) हं, अधण्णाए मम किदे मुच्छिदो अ- य्यउत्तो। धनञ्जयः प्रिये ! इदानीमस्मद्वक्षसः पूर्यतामभिलाषः । (आलिङ्गति) विदूषकः - (ख) भोदि ! किं णिरवसेसं रक्खसेण भक्खिदा छप्प- दिआ, जेण एआरिसे पमोदआळे वि ण आअदा । सुभद्रा- (ग) मुक्ख! मा अकळ्ळाणं भणाहि । सा खु तवस्सि- णी अवराओ सहीओ आणेदुं जादवसिविरं पत्थिआ । विदूषकः-- (घ) मो वअस्स! एसा दाव गत्तिआ णो भण्डा- सर्वकालदुर्ललितस्ते स्नेह , यत् पूर्वमेतस्या विपत्तिं श्रुत्वा मूर्छया प्राणसशये पतित , दृष्टाया पुनरेतस्यामानन्दपरवशस्तिष्ठसि । (क) हम् , अधन्याया मम कृते मूर्छित आर्यपुत्र । (ख) भवति ! किं निरवशेष राक्षसेन भक्षिता पट्पदिका, येनैतादृशे प्रमोदका- लेऽपि नागता। (ग) मूर्खी माफल्याण भण। सा खलु तपस्विनी अपरा सखीरानेतु यादवशिविर . पस्थिता। (घ) भी वयस्य! एपा तावद् गात्रिका नो भाण्डागार प्रमेश्यताम् । अथवाभ- रालापादि । तद्विरुद्धत्वादन्यस्या पाहत्वाध्यवसाय । दुर्ललित दुर्घत , देश- फालानपेक्षीत्यर्थ । पूर्वमस्या विपतिं श्रुत्वा मूर्छया प्राणसशये पतित इति तस्य विरहदु खप्रकाशनेन "अधन्याया मम कृते मूर्छित आर्यपुत्र" इति नायि- फावचनेन च तत्प्रेमपरिपोपहेतुत्वात् फ्रणम्य शृङ्गारामत्व स्फुटीकृतम् ॥ 1. 'ओ, पुणो दिशाम एक पाउ , 'भा अतभव । दि' ग पाट . - ·सुभद्राधनञ्जये आरं पवेसीअदु । अहव अत्तहोदीए थणसिहरं आर वीअदु। मए दाव असुरक्खो एसो भारो। धनञ्जयः-सखे ! सम्यगनुप्रबोधितोऽस्मि । सोऽहमस्या मत्ता- णदायिन्याः प्रत्युपकरोमि । (गात्रिकां तस्याः स्तनयोर्बध्नाति) (ततः प्रविशति वासुदेवो युधिष्टिरो भीमश्च) वासुदेवः-- (सानन्दम्) रत्नालङ्कारमिथ हरणमुपहृतं पादपद्मौ पृथायाः प्राप्तौ मूर्धा प्रयातं सकलमफलतां कर्म दुर्योधनस्य । निःशेषामृष्टरोपः सह मधुनिवहै- रागतः सीरपाणि- धर्मः साक्षात्कृतोऽसाविह सह सहजैः साम्प्रतं निर्वृतोऽस्मि ॥१२॥ वत्याः स्तनशिखरमारोप्यताम् । मया तावदमुरक्ष एप भारः। अथ वासुदेवो युधिष्ठिरभीमाभ्यामनुगम्यमानः स्वप्रवृत्तेः साफल्यं निरूप्य कृतार्थः तन्मुखप्रेक्षणेनाह - साम्प्रतं नितोऽस्मि, प्रारब्धस्य साध्यस्य निष्प्रा. तिबन्ध निर्वाहादित्यर्थः । तत्र निर्वृतिहेतून् प्रकाशयति-हरणमुपहृतं स्त्रीधन- मानीतम् । रतालङ्कारमिश्र रत्नालङ्कारप्रधान, न तुच्छधनरूपम् । पृथायाः पितृप्व- सुर्नमस्कारश्च कृत । सुयाधन-य सकलं कर्म सुभद्रापहरणादि प्रवर्तितं सकलम् । अफलतां यातं न किश्चिदपि तत्साध्यानुगुणं संवृत्तम् । स्वपक्षानुग्रहवद् विपक्षनि- ग्रहस्यापि निवृतिकरत्वमिति तत्कर्भवेफल्यस्य पङ्गिनिवेशः । निःशेपामृष्टरोपः पूर्व विपक्षभावमवलम्बमानो निरवशेपं निरस्तरोपः प्रसादकार्यमपि प्रकाशितवान्, यतो मधुनिवः सहागतः। सुहृत्सम्माननार्थमिति शेषः। इह खनगरे । असौ धर्मः धर्मात्मज इति तन्मुखप्रेक्षणेन स्वयमेवोक्तिः। सहजैः सहेति तेऽपि साक्षात्कृताः । इदानीमत.पर किं नितिकरमिति साम्प्रतं निवृतोऽस्मीत्युक्तम् ॥ १२ ॥ १. 'हेदु' क. पाठः. २. 'यः-सम्य' क. पाउ::

·पञ्चमोऽ - युधिष्ठिरः--- (सहप) देव! वयं तावद् भवत्पादाधीनसकलपुरुषा- र्थसिद्धयो निवृताः, यतो जङ्घाकारिकवचनजनितशो- कान्धीकृतचेतसां नस्तत्त्वं प्रकाशयता भगवता साधु सम्पादितम् । अपिच- स्थित्युत्पत्तिप्रलयविधयो यद्वशे प्राणभाजां जागत्येतद् भुवनमखिलं जागरूके च यस्मिन् । एवं भगवतस्तटस्थवचनमपि स्वयमङ्गीकृत्य भगवत्प्रशसनपुरम्सर प्रातुतां निर्वृतिमात्मनः साधयति-वयं तावदित्यादिना । वय तावद् वयमेव । नित्यनि- तस्य निरपेक्षस्य तव कथं तुच्छेन संसारकृत्येन निवृतिर्घटते । अन्येषामपि केषा- श्चिदेवं न निवृतिपात्रत्वमिति वयं तावदित्युक्तम् । तावच्छब्दोऽवधारणे । अवधा- रणमेवोपपादयति -- भवत्पादेत्यादिना । भवत्पादयो. श्रीमत्पादारविन्दयो स्मरणा- देव सर्वसाध्यान्याविर्भवन्तीति पादाधीनत्युक्तम् । न किञ्चिदपि पौरुष सहायान्तरं वापेक्षते । तत्रापि सकलानां धर्मादीनां, न खलु कश्चिदपि पुरुषार्थोऽन्यापेक्षया सिद्धः । नान्येषामेवम् । अतो वयं पञ्च मातृभादिसम्बन्धिसहिता निर्वृताः परि- । तुष्टाः । न खलु केनापि हेतुलेशेन कालत्रयेऽप्यपरितोष जानीम । कथ समन- न्तरमेव दुःखेऽनुभूते निवृतत्व सा यत इत्यत्राह-जड्वाकारिकेत्यादि । शोकान्धी- कृतचेतसां नः वस्तुवृत्त प्रकाशयता भगवता साधु सम्पादितम् । अम्मत्सम्बन्धेन निर्वृतियोग्यानामेपामन्तरा दु ख मा भूदितीय तत्त्वप्रकाशन कृतीमति साधु सम्पा- दितमित्यनेन प्रकाशितम् । अत एव निवृता इत्य-य न विरोध । आपचेति भगवत्प्रसादपात्रतानिरूपणे विशेपेण ममैव फिमति लोकोत्तरत्वं समर्थयामीत्यर्थ.। तत् प्रकाशयति-स्थित्युत्पत्तीत्यादिना । प्राणभाजा ब्रह्मादिमिपर्यन्ताना जन्तनाम् "अष्टविकल्प दैवं तैर्यग्योन्य च पञ्चधा भवति । मानुप्य चैकविध सझेपा भौतिक सर्गः ॥" इति निर्दिष्टानां चतुर्दशविधानां भौतिकानाम् । न्थित्युत्पत्तिप्रलयविधयः स्थित्यु- त्पत्तिप्रलयाना विधयः विधानानि, सृष्टय इति वा । यद्वशे यद्धीनतया व. -दे' पाठ २. 'नशो'. पाट:

·। . १९६ सुभद्राधनञ्जये स त्वं देवे! त्रिभुवनगुरुः शर्मणे यस्य सज्जः सोऽहं जातः खलु परिवृढः सोऽहमेव त्रिलोक्याम्॥१३॥ तन्ते । वशे इत्यनेन तदर्थ कर्तृत्याधभिमानकृतः प्रयासो निरस्यते, "प्राणिकर्मानुगुण्येन जगत्सृष्टिं करोति यः । तस्य सर्गस्थितिध्वंसा लीलारूपा हि केवलम् ॥" इत्युक्तत्वात् । लीलापि केवलमिच्छैव । इच्छाशक्तिमात्रेणैव भौतिकानां स्थित्या- दयः । प्रलयोदययोरीश्वरपारतन्त्र्येऽपि स्थितावाधिपत्यादिविशिष्टेऽवस्थाने लोकपा- लादीनां खातन्त्र्य स्फुरतु । तत्रापि तत्त्वत ईश्वरपारतन्त्र्यमेवेति प्रकाशयितुं प्रथम स्थितिग्रहणं, नोत्पत्तिस्थितांति । भौतिकानामेवमस्तु । महाभूतसृष्टिः कथमित्यत्राह- एतद् भुवनखिल पञ्चभूतमय चतुर्दशात्मक यस्मिन् जागरूके जागर्ति । द्विविध जागरण केवलं खात्मनि, विश्वोन्मुखतया च । विश्वोन्मुखतया यस्य जागरणे सति एतद् भुवनं जागर्ति, विकसितदृष्टिसृष्टिन्यायेनेत्यर्थः । अथवा जागरूके यस्मिन् विश्वात्मना प्रकाशमान विरापे एतदखिलं भुवन जागर्त्यङ्गोपाङ्गादिरूपतया । अथवा जागरूके यस्मिन् नित्यप्रबोधरूपे परमात्मन्याधाराधेयभावराहित्येऽप्येतद् भुवनं प्रतिबिम्बितं मुकुरादौ मुखादिवत् , "साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्प चिदात्मनि । निरिच्छं प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा ॥ इत्युक्तत्वात् । स्वस्वरूपव्यतिरेकेण विश्वस्य न पृथगवभास इति वा योज्यम् । सर्वथा विश्वोत्पत्तिहेतुत्वेन विश्वात्मना विश्वातीतत्वेन च यदात्मकत्वम् । स त्वं विश्वानुग्रहाय विश्वमनुप्रविश्येदानीं यदुकुलालङ्कारभूतोऽवाङ्मनसगोचरोऽपि सर्वलो- कनयनानन्दकरः । देव ! निष्क्रियोऽप्यवतारविशेषैः क्रीडन् । अत एवोद्भावितवि- जिगीपः, राज्यतन्त्रादिव्यवहारप्रवृत्तः, सर्वैः स्तूयमानः, अखिलभुवनव्यापी, इति दि- विधात्वर्थानामेकाश्रयभूत! इति सम्बोधनम् । त्रिभुवनगुरुः न केवलमुद्भव. निमित्तं, कपिलनारदव्यासादिरूपेण त्रिभुवनवासिनां मोहान्धकारनिरोधेन ज्ञान- प्रदः । शर्मणे परमानन्दाय भूताय वर्तमानाय भाविने च । सर्वसाध्यानामानन्द एवं फलमिति भवत्पादाधीनसकलपुरुषार्थसिद्धय इत्यनेन न विरोधः, ते- पामप्यानन्दफलत्वात् । सर्वपुरुषार्थफलभूतं शर्म, तत्सम्पादनाय सजः बद्ध- परिकरः । न तु कंदाचित् प्रवृत्तः, इदानीमपि तदर्थमेवोद्यतः । यस्य मम शर्मणे " 1. 'वास्त्र' ग. पाठ २. 'वः'ख पाठः, ·पञ्चमोऽकः। भीमसेनः - (स्मृत्वा सायज्ञम्) आर्य! ममापिनाम मह्यमनाप- गमो नातितरां रोचते । कुतः- भ्रातुर्मे दयितामलम्बुसबुसः पापीयसा प्रेरितः प्रध्वंसाय सुयोधनेन हरतु क्षुद्रक्रियो राक्षसः । " एवम्भूतस्त्व सज्जः, सोऽहं खलु जातः सोऽहमेव जननवान् । अन्येषामेवम्मूतभव- असादपात्रताभावाज्जननमपि न वस्तुभूतम् । अतोऽहमेव सफलजन्मत्वाजात इति वक्तुं योग्यः । भवत्रसादप्रकर्षनिरूपणे इयानेव न ममोत्कर्ष इति पुनरपि कथयामि सोऽहमेव त्रिलोक्यां परिवृढः । पूर्वोक्तप्रसादपात्रतानिमित्तत्वं तत्रापि यो- जयितुं पुनरपि सोऽहमिति निर्देशः । अहमेव, न त्वन्यः । एवम्भूतस्य भवत्का- रुण्यस्याहमेव पात्रभूतः । अतःपरं किं प्रभुत्वमित्यहमेव परिवृढ इत्युक्तम् । त्रि- लोक्यां, न केवलं भूमौ, लोकान्तरेष्वपि मत्तुल्यं प्रभुत्वमन्यस्य नास्तीत्यात्मप्रशंस- नद्वारेण भगवत एव लोकोत्तरत्वं समर्थितम् ॥ १३ ॥ अथ भीमः सुयोधन प्रति नित्यानुबद्धरोप इदानीन्तनापराधस्मृत्या नि- जौद्धत्यसदृशं संरम्भगर्भमाह -आर्येत्यादि । ममानर्थापगमोऽपि मह्यमतितरां न रोचते । लोके निजानर्थनाशः सर्वेषां प्रीतिकरः । तथा न ममेति मह्यमिति पुनरुक्तम् । 'रुच्यानां--(१.४.३३) इति सम्प्रदानसंज्ञायां चतुर्थी । कथमन- पगमो नातितरां रोचत इत्युक्तमित्यत्र हेतुमाह --कुत इत्यादिना ! अलम्बुस- चुसः निस्सारतया तृणप्रायः । अलम्बुसवुस इत्यनादरगर्भमभिधानम् । पुंस्त्वं चिन्त्यम् । स्वत एव क्षुद्रक्रियः, राक्षसत्वात् । विशेषतः सुयोधनेन प्रेरितः। किमर्थ, प्रध्वंसाय आत्मविनाशायेति फलितमर्थमाह । कथमात्मविनाशकरे प्रवृत्तिः, पापीयसा, पापात्मनां विनाशकरेऽपि सम्पत्करत्वमेव स्फुरतीति भावः । प्रध्वंसस्य नियतत्वं प्रकाशयितुं प्रध्वंसाय प्रेरित इत्युक्तम् । प्रातुर्मे दयितां ममात्मसमस्य सोदरस्य दयितां प्राणवल्लभामिति सम्बन्धेन हरणकर्मतया च एतद्धरणस्यात्यन्त. मनौचित्य प्रकाशितम् । हरत्विति कामचारानुजाने लोट् । रक्षणात् पूर्वप्रतीतिम- नुसत्येदमुक्तम् । हरणपणे इति मे मनोवृत्तिरिति भावः । अत्यन्तानिष्टकरणे प्रतिषेधस्यैवौचित्यम् । कथं तदनुमोदनम् इत्यत्र हेतुमाह --- कायायनीमां स्व- भगिनी नारक्षिष्यद् यदि, अस्मद्भुजौ अरिकुलं निश्शेषमकरिप्यताम् । कार्त्यायनी ·- सुभद्राधनाये नारक्षिप्यदिमां यदि स्वभगिनी कार्त्यायनी कर्कशौ कण्डूलावकरिष्यतामरिकुलं निःशेपमस्मद्भुजौ (सर्वे परिक्रामन्ति) वासुदेवः - इदं तदुद्यानम् । प्रविशामस्तावत् । (प्रवेशं नाटयन्ति) धनञ्जयः- (विलोक्य) अये, अयमार्याभ्यामागतश्चक्रपाणिः । (उपसृत्य युधिष्टिरवृकोदरी प्रणम्य वासुदेयमालिङ्गति) (सुभद्राप्यागत्य क्रमेण तान् प्रणमति) सर्वे- वत्से! अविधवा चिरमेधस्व । विदूषकः - (क) भो! जह तुझे । (क) भोः! यथा यूयम् । स्वतो दुष्टनिग्नहोद्यता । स्वभगिनीमिति रक्षणस्य झटितिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । नारक्षिप्यद् ने रक्षितवती यदि । अरक्षणपक्षे इममपराधं प्रधानीकृत्यास्मद्भुजौ स्वतन्त्रौ सहायान्तरमायुधमप्यनपेक्षमाणौ । अरिकुलं, न केवलं सुयोधनम् । "अमेः शेपमृणाच्छेषं शत्रोः शेष न शेपयेद् " इति युक्त्या निश्शेषमकरिष्यतां नाशोपयुक्तत्वेनैकस्य शिष्टस्य पिण्डोदकदानार्थमवस्थितिमप्यसम्पाद्य साकल्येन नष्टमकरिष्यताम् । यतो भगवत्या रक्षणं कृतम् , अत एव समीहितकरणमपि न घटितमिति क्रियातिपत्तौ भूते लड् । कर्कशौ कण्डूलाविति भुजयोः स्वातन्त्र्ययो- ग्यत्वमुक्तम् । कर्कशौ कठिनौ प्रचण्डप्रहारशक्तौ । कण्डूलौ प्रतिभटालाभेन युद्ध- कण्डूत्या तच्छमनमपेक्षमाणावित्यर्थः । एतदरक्षणे निमित्तगौरवेणेदानीमेव रिपूर्णा मूलोच्छेद कर्तु युक्तम् । रक्षणेनानकदेशनिवृत्तिरेव जातेति नातितरां रोचत इत्युक्तम् ॥ १४ ॥ आर्याभ्यामिति सद्दार्थे तृतीया । आर्याभ्यामिति निर्देशेन तयोरपि प्रा- --- 1. न तावत् प्रविशामः' क पाठ..

·पञ्चमोऽङ्कः। १९९ युधिष्ठिरः--- वत्स! धनञ्जय ! अपिनाम विप्रबासक्लेशमलीमसः समतिकान्तस्तव संवत्सरावधिस्तीर्थयात्राव्यतिकरः । सो- ऽयममुना सकललोकगुरुणा सङ्कर्षणानुजन्मना सम्बन्ध- हेतुरिति नः कल्याणकरः संवृत्तः । भीमसेनः-- वत्स! बीभत्सो! प्रत्यासीदति पुरप्रवेशाय मुहूर्तः। प्रतीक्षते च देवेनामुना प्रत्यानीतं सङ्कर्पणसनाथं सकल- सात्वतचक्रं त्वदागमनम् । तत् त्वर्यतां पुरप्रवेशाय । - १ धान्यमर्थतः स्फुरति ॥ अपिनामेत्यादि । सवत्सरावधिः सोऽय तव तीर्थयात्राव्यतिकरः समति- क्रान्तः विप्रवासक्लेशमलीमसोऽपिनामामुना सङ्कर्षणानुजन्मना सह सम्बन्धहेतुरिति नः कल्याणकरः संवृत्त इत्येकवाक्यतया समन्धयः । अन्यथापिनामेति प्रश्ने स- मतिकान्त इति विश्रान्तौ न चातुर्यम् । अनुवाद एव तत्रोचित इत्येवमुक्तम् । विप्रवासक्लेशमलीमसोऽपिनाम परस्परविरहजेन क्लेशेन विप्रवासरूपेण वा मलीमसो मलिनो, दुःखयोग्य इत्यर्थः । अपिनामेति निपातसमुदायो विरोधद्योतकः । स- मतिकान्तः सम्यगतिकान्त । सोऽयमिति दुखहेतुत्वेन निरूपितस्येदानीमानन्दक- रत्वेन बुद्ध्युपारूढत्वादेकीकृत्योक्तिः । कथ दु खहेतोरानन्दकरत्वमिति विरोध- मन्द्य कथयति-अमुना सकललोकगुरुणा सङ्कर्षणानुजन्मनेत्यनेन सम्बन्धस्य दुर्लभत्वं प्रकाश्यते । तादृशस्य हेतुरिति कल्याणकरत्वम् । इदानी कल्याणकरत्वे निरूप्यमाणे विप्रयासक्लेशमलीमसत्व ममतायन्धमूलत्वान्न कार्यकरमिति कल्याण- कर इत्यनेन प्रकाश्यते । संवृत्त इति नेवमस्माभिर्निरूपित, भगवत्प्रसादेनैवैयं परिणतमिति कृतार्थता व्यज्यते ॥ प्रत्यासीदति निकटे वर्तते । अतः परं मुहर्तनैकटोन न कालक्षेपस्याव- सरः । मतीक्षते चेत्यादिना च त्वराया औचित्य प्रकाशितम् ।। १. 'ते देंए पाठ ·. २०० सुभद्राधनजये धनञ्जयः- (सपरितोपम्) आयौं ! कथमिवामुना त्रैलोक्यनाथेन मैत्रीस्वयङ्ग्राहानुगृहीतस्य मम नाभिमुखीभवन्ति सर्वाः सम्पदः। वासुदेवः-- सखे! धनञ्जय! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । धनञ्जयः- कार्त्यायन्या निशिचरकरादाहृतेयं सुभद्रा दाता त्वं नस्त्रिभुवनगुरुः श्रेयसामागतोऽसि । मूर्धा स्पृष्टा मुदितमनसोराययोरङ्घ्रिपद्मा विद्मः पद्मादयित!न पुनः प्रार्थनीयान् पदार्थान् ॥१५॥ मैत्रीस्वयंग्राहानुगृहीतस्य अस्मत्प्रार्थनं विनापि स्वयमेव मैत्रीपरिग्रहे- णानुगृहीतस्य सर्वाः सम्पदः कथं नाभिमुखीभवन्ति अहमहमिकया सर्वा एवावि- भवन्तति प्रतिकूलस्य सङ्कर्षणस्य सात्वतानां चागमनानुकूल्यं हृदि निधाय तथोक्तम् ॥ किं ते भूयः प्रियमुपहरामीति नाटकान्ते कार्यसंहारप्रस्तावायोक्तिः । तमेवोपपादयति-कार्त्यायन्येत्यादिना। सिद्धानि सर्वाणि भगवत्प्रसादादे- वेति साधयन्नाह -- कार्त्यायन्या निशिचरकरादिति । इतः परं कि प्रसादकार्यमिति प्र- थममुक्तिः । निशिचरकरादित्यनेनाहरणस्य दुष्करत्वं कार्त्यायन्येत्यनेन सुकरत्वं च प्रतिपादितम् । अस्मादप्यधिकोऽभ्युदयः त्वमागतोऽसीति, यतत्रिभुवनगुरुः भुवन- वासिनां सर्वेपामेवानुग्रहप्रदः विशेषतो नः सर्वेपां, श्रेयसां दाता बहुमुखानां मङ्ग- लानां दाने स्वातन्त्र्यमवलम्बमानः श्रीमत्पादारविन्दरेणुभिरिमं प्रदेशं पवित्रीकृत- वान् । अतः पर कि प्रार्थनीयमिति भावः । पुनश्चार्ययोः अड्घ्रिपद्मा मर्जी स्पृष्टाः पद्मशब्देनोत्तंसवन्मूर्ध्नि परिग्रहो ध्वन्यते । मुदितमनसोः अस्मत्सङ्गमादिना प्रह- प्टयोः । एवं मुख्यपु साध्येषु भगवत्प्रसादेन सिद्धेपु पुनरतः परं प्रार्थनीयान् पदा. र्थान् साध्यविशेषान् न विद्मः । न विद्म इत्यनेन कस्यापि न वुद्ध्युपारोहः । सर्व- ज्ञस्य तव श्रेयोन्तर स्फुरति यदि, भवान् न विघटयिप्यतीति प्रकाशितम् । पद्मादयि- वेति सकलभुवनसम्पनिमित्तमूतायाः पद्माया दयितस्त्वम् अस्मार्थनस्यैव भाग्यस्य २. 'तरमहमाचरामि' । ग. पाठ.. १. 'य.-आ' क.पाठः, ·पञ्चमोऽः तथाप्येतावदस्तु (भरतवाक्यम्) मेघाः कुर्वन्तु पृथ्वी प्रतिनवकलमश्यामकेदारबन्धा- माधीनासां प्रजानामपहरतु भवान् नित्यमानन्दबन्धुः । वा दारिद्य, न त्वभीष्टदाने तवेति प्रकाशितम् ॥ १५॥ तथाप्येतावदस्त्विति शुभशंसनाय नायकाभेदन प्रयोक्तुनटस्योक्तिः । तत्सूचनाय भरतवाक्यमिति । शुभशंसनं करोति -~-मेधा इत्यादिना । मेघाः पृथ्वी प्रतिनवकलमश्यामकेदार- बन्धां कुर्वन्तु । वृष्टेरन्न तत. प्रजानामुदय इति क्रमे वृष्टिहेतूनां मेघाना वर्पणका- र्यमाशंसे । पृथ्वी प्रतिनवै कालोप्ततया मेधजलसिक्ततया चाकुरितप्रसृतदल- तनालगतिबीजेः कलमैः श्यामकेदारवन्धाम् । तेपा वातातपकृमिप्रभृतिभिरनुपह- तत्त्वाच्छयामत्यम् । तदाच्छादितत्वेन श्यामा. केदारबन्याः क्षेत्रखण्डाः यस्याम् । अनेन बीह्यादीना परिपूर्णता प्रकाशिता । पृथ्वी तादृशीं कुर्वन्तु । कालवण ब्रीद्या. विमुत्पन्नेषु प्रजाना देहधारणेप्टापूर्तादिसकल मृत्यनिर्वहणं भवेदिति प्रथमं तदेवा- शा.यते । पुनर्निर्गधं स्थितानामासां प्रजानाम् आधीन् मनःपीडा इष्टानवाप्त्यनिष्टा- वासिजनिताः भवानपहरतु, यत आनन्दरन्युः आनन्दम्य बन्धुः। यो यस्य बन्धुःस कदाचिन तद्विरहित इति नित्यानन्द इत्यर्थः । अत आधिहरगं सुकरमिति भावः । पुन वादं जन्मान्तरेऽपि तव मैत्रीपात्रीभरेयं, न केरलनगिन् जन्मनि । जनितज- गचक! जगत्सञ्चयनिर्माणरसिक! । तथा सति तन्मध्यपतितस्य मम जन्मान्तर. मपरिहार्ममिति जन्मान्तरेऽपीति सिद्धत्वेनोक्तम् । तत्रैवं चेजन्मान्तरमपि हृद्यमेवे. त्याह --- तब मैत्रीपान भरेयमिनि । भैत्रीति परिचयकारणभूता भक्तिरिह विव- क्ष्यते । अपात्रस्यापि भवत्प्रसादेन पारत्वमाशात्यत इति च्चिप्रत्ययेन प्रकाशि- तम् । पात्रीमारे विशेपमाह -- जलधरपटलश्रीमुपश्चकपाणेरिति । अनुसन्धानाय सकलाविग्रहोपलक्षणम् । पानापरकिरीटवनमालाकोस्तुभराहादिशोभितस्य । तथा- नुसन्धाने फलमाह ---प्रध्यस्त यान्तवृतगिति । प्रचस्ता निश्शेपं निरस्ता या. न्तस्यानानान्धकारस्य वृत्तियन । उपामकवितेन्विति शेषः । प्रचन्तध्यान्ता वृत्ति- यस्येति या । प्रध्यन्त यान्तेषु निम्तमोहेषु योगिषु वृत्तितिनं यम्येनि या । एव.

·२०२ - सुभद्राधनजये प्रध्वस्तध्वान्तवृत्तेर्जलधरपटलश्रीमुपश्चकपाणे- मैत्रीपात्रीभवेयं तव जनितजगच्चक्र!जन्मान्तरेऽपि ॥१६॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) पञ्चमोऽङ्कः । समातमिदं सुभद्रायनजयं नाम नाटकम् । । म्भूतस्य तव मैत्रीपात्रतयैव मम सकलपुरुषार्थलाभ इत्येतदेवाशास्यते । एवं नाट- कान्ते नायकरूपाभेदेन नटेन, तन्मुखेन प्रबन्धनिर्मात्रा महाकविना च सकलक्षे. माय शुभशंसनं कृतमिति सर्व मङ्गलमस्तु ॥ १६ ॥ शब्दार्थवपुपौरेष शिवयोर्नाटकच्छलात् । यथामति विचारोऽस्तु विद्वत्पीतिकरोऽपि नः ।। इति शिवरामकृते विचारनिटकगाम्नि मुभद्राधनञ्जयव्याख्याने पञ्चमोऽदः।

·श्लोकानुक्रमणिका। : पृष्ठम् पृष्टम् १४२ १२० १५२ ७० १४३ १५८ १५६ १८२ ४८ चेतोभूरपरो जानन् ना दुर्दशा ज्योत्स्ना चन्द्रमसा ज्वलदवनिभिरा ता प्रिया प्रमथ तिष्ठति सत दुर्लभगुणगण दृप्तद्विपद्ध धृवमनुभव नास्यामाथी निष्यन्दमान नेने कणी पञ्चाना पा परिक्षत प पात जल पातारी बल पाताल चेत् पादी चक्रप्रति पार्थ तीर्थोप पुरमुपगता प्रणयगुरभि प्रत्यासीदत् प्रतम्यनरवद्धि भद सौभदस्ते ६ अनिक्षेप अद्मिभ्यामम्द अतिलघयसि अधुना हृदय अन्तर्भवद्रिपु अपरगिरि अम्बास्तन्यम अविदितभय अस्मच्छवक अस्यामुल्लस आक्रन्दन्तीम आत्मान वि आसिक्ती इमौ वर्णी उत्तुगघोण एक्स्या कथय कपिल कटहा करवा कात्यायन्या कायर्या पिष्टात किरीटिन् ! मा पुर्वन् कीरकु कौन्तेय दाश क्षिप्तक्षीमी क्षिप्तप्रश्यच्छि गत्वा पदानि गृहीय प्रहर पमाम्भ पणि चकितचकित चरकुपरय ५ . १३२ १७२ १६. १८८ १५७ १५३ २३ भवति धनुरमू भवनि नियति भ्रमदलिपुर ११. २५ भ्राता धर्म . भ्रानुमै दयिता मन्दद्वितप ·. पृष्ठम् पृष्ठम् १३६ १३७ १०० १२३ २०१ मम हि रागमि मया किं सा नोदा मलयशिखर माणिक्योन्मिपि मेघाः पुर्वन्तु चत.माता यमःरण यस्याः कृते याचना प्रेम्णा रनालद्वार रागप्रपच लक्ष्मीपरज लक्ष्मीधर्मसुते वाप्यामाप्यायि विनष्टमददिग्गज विपृथुरयमपे विश्लिष्यद्दल वेप दोषा व्पलोल शिखिनि शल श्रमजलजटिल श्रमजलभिन्न सह सुरवनि १३ १४ १९४ १२१ ११३ सान्द्रः कृता १ १७३ १४५ साथै प्रेम्णा सौन्दर्य स्थित्युत्पत्तिप्र निग्धा मु लक्ष्यः क्षेपः बटीपाये C ·कथासारः। प्रथमा-श्रीमतो धनजयम्य सुभद्राप्राप्तये द्वारवती गच्छतोऽलम्बु- सच्ात् सुभद्राया. परित्राणं, तत परस्परगुणाकर्णनपूर्वप्ररूढे परस्परानुरागे विद्यमान एव सन्दर्शनघटनायामेतम्यामविदितपरस्परयोरेवोभयोर्नवयोरिव नवा- नुगगोदय , अब सुभद्रायामन्याविदित गरुत्मता द्वारकां नीतायां पूर्वानुरागानुगुणं चेष्टितुमर्जुनरय परिवाजकवेपपरिग्रहप्रतिज्ञा, तदनु नवानुरागविषयभूताया गात्रिका. मुपलभ्य तत्र स्वनामोटेखदर्शनेन तस्याः स्वस्मिन्ननुरागमालय्योभयप्राप्तये द्वा- रकाप्रयाणं चोपवर्ण्यते ॥ द्वितीयाङ्के-यतिवेषधारिणः फाल्गुनस्य सङ्कर्षणवासुदेवाभ्यां सत्कारः, तत सर्पणाज्ञयैव तस्य माधवीलतामण्डपप्रापणं, तत्रान्तर्धाय स्वप्रतीतिविपये द्वे अपि सुभद्रामेकामेव पश्यतस्तद्वात्यैरेव पुरुपद्वयविषयकत्वेऽपि तस्या भावयन्धस्या- स्वैकविषयकत्वं निर्धार्य सुभद्रासमीपोपसर्पणम् , अथैनं दृष्ट्वा त्रिधाभूतमदन- प्रवाहायां सुभद्रायां यथावत् परिपूज्यास्य पुरतः स्थातुमक्षमतया भिक्षासम्पादनाय गतावामर्जुनम्य विदूषकाय म्वानुष्ठितयावत्कृत्यनिवेदनं च प्रतिपाद्यते ।। न्तत. तृतीयाङ्के-तथा तथा मदनावस्थामनुभवन्नर्जुनो विदूषकेण सह यावद् विनोदक्षम सुभद्रावासभूत सहकारमण्डपमुपसृत्यान्तरधीयत, तावत् तस्यास्तृतीय- मनोरथम्यापि म्वमेव विषय तद्वाक्येन निश्चिकाय । ततस्तत्तन्मदनकृच्छ्मनुभवितु- मपारयन्त्या सुभद्राया स्वजन्मैव पुरुपत्रयविपयाभिलापेण कश्मल विचिन्त्य मर्तु उपपीतारमार्जुन.. प्रकटीभय. तम्या. भावप्रवाहत्रयस्यापि. म्वमेव विषय निरूपयन गान्धर्वाय तामुपरुरोध । अथ वासुदेवानुमतिमेव प्रतीक्षमाणाया तम्यां स्मृतमानस- निहिती माधवमहेन्द्रौ तयो परिणय यथावन्निरवर्तयताम् ॥ तुरीयाङ्के-सुभद्रया वाद्यमानतुरग रथमारुह्यार्जुनेऽनुधारतोऽन्धकवृ- णियोधवारान् वाणवगैर्निवर्त्य सुभद्राप्रार्थनया क्रुद्धमपि मुसलायुधमुपेक्ष्य खाण्डव- प्रस्थमनुगते वासुदेवो बलभद्र प्रसाद्य 'विवाहोत्सवमनुभवितुं खाण्डवप्रस्थं प्रति शौवम्तिफगमनायान्धकचक्र सन्नाहयेति सात्यक्रिमादिदेश ॥

·२. पञ्चमाझे-सुभद्रामलम्बुसेन रक्षसापहृत्य विशसितां श्रुत्वार्जुनः शोका- वेगपरवशो मोहादुत्तारितोऽपि विदूषकेण दुःखस्यासह्यतया मर्तु व्ययस्यन् वीरे- ऽवतारितो यावद् धनुरादत्ते, तावद् देवी कार्त्यायनी गृहीतपाञ्चालीवेषा तम्माद् रक्षस परित्राय सुभद्रामर्जुनाय समर्पयन्ती विस्मितं तमकरोत् । अथ साक्षा द्रौपद्यामत्रागत्य घृताद्तायां देवी प्रदर्शितस्वरूपा सर्वत आशिषः प्रयुज्य तिरो- दधे । ततो युधिष्ठिरवृकोदरवासुदेवैः स्वगौरवानुरूपमभिनन्दितौ सुभद्रार्जुनौ समी- हितसिद्ध्या परमानन्दनिर्वृतावभूताम् ।। .. "