Bharti Bhawan Library Allahabad
Shri Gangatatwasanderbha
Front matter
श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भः।
यमनाच
७७
श्रुति-स्मृति-पुराणप्रभृति-प्रमाण-कदम्बविभूषितः ।
0981002809
शोबन्दावननिवासि-श्रीनन्दकिशोरशास्त्रि सुतेन
पण्डित दुर्गादत्तशर्मसामवेदिना
विरचितः।
पण्डित श्रौदेवौसहायशर्मणा संशोधितः।
अडोरा ख्यातियुत-गिरिधारिलालपुत्रेण
बालमुकुन्दबम्र्मणा मुद्रापयित्वा प्रकाशितः।
2081058
SNIGANI
LEARSA
229
कलिकातानगरे
७५ नं० तुलापटीस्थभवने
रामनारायणपालेन
922SO922
नारायणयन्त्रे
No text on this page.
श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः। మరియు श्रीराधागोपालगुरुचरणानेभ्यो नमः । ॥ प्रगान्य भौमती गङ्गां कल्पान्तकलिगामिनौम् । श्रीगङ्गतिवसन्दर्भः क्रियते भान्तिनुत्तये ॥ १॥ अथ च, कलेदंशसहस्रान्ते विष्णुस्त्यक्ष्यतिमेदि- नौम् । तद जावोतोयं तद ई ग्रामदेवता ॥ इति सनत्कुमारसंहितास्त्र- स्यास्य श्लोकस्य सम्बन्धतात्यानभिज्ञाः केचनवाला इतिवदन्ति अस्मिन्नेव कलौ पञ्चसहस्राब्दमनु योगङ्गा खधामयास्थतीति तदसङ्गतमेव । अत्र लोकेऽष्टाविंशतितमसंख्याक कलि कथनाभावात् तथाचग्रामदेवानामपि प्रत्य- क्षमेवफलदखेनाधुनाममनविरोधात् । अपि च प्रत्येक कलिपरत्वमस्य वाक्यस्य यदि स्यात्तहि भगीरथादनु जातेषु कलिषु यात्राऽऽपत्तित्वेऽप्यद्यविद्यमान- वात्. कल्पान्तै कलिनापकं वाक्यमेतत् तदुक्तं वृहविष्णुपुराणे-पृथिवी गङ्गया होनाभविष्यत्यन्तिमे कलौ। तदैव विष्णुस्त्यक्ष्यतिमेदिनी नरपुंगवेति अतोऽस्मिन् कलो गङ्गाया: स्वधामगमनं नानुसन्धेयम् वेदस्यायव सदा स्थिति- ज्ञापकत्वात् अत्र ऋग्वेदसप्तमाष्टकहितीयेध्यायेऽष्टादशवर्गानन्तरं विंशति- ऋगात्मकमिदं परिशिष्टम् । यत्र गङ्गा च यमुना च यत्र प्राची सरस्वती यत्र सीमेवरोदेवस्तन माममृतं धौन्द्रायेन्दोपरिस्रव इति। एतदर्थश्च । यत्र यस्मिन् स्थले गङ्गा च अस्ति यमुना च अस्ति प्राची पूर्ववाहिनी सरस्वती च अस्ति यन्त्र गङ्गायमुनासरखतौसङ्गमोऽस्तौतिभावः तत्र व' माम् अमृतं कधि कुरु हे इन्दो इन्द्राय परिस्रव सोमं देहीति अनवर्तमान काल क्रिया- संबंधोऽस्ति अतोऽष्टाविंशतितमेऽस्मिन् कलौ मङ्गाप्रयाणाङ्गोकारे पञ्चसह- वाझमन्वपि वेदवाक्यमेतावदेव स्थास्यति सहि कथं सर्वदा सत्यस्य वेदस्य सत्यल' भविष्यति किन्तु गतवस्तुनो वर्तमानववर्णनेन मिथ्यावादित्व' लोक वेदेऽपि प्रसिद्धमेवास्ति अतस्तद्देदेखि भविस्यतोऽस्मिन् कलो गङ्गा- प्रयाण के धनं वेदविरुद्धमेतत् केवलं भान्विजनितमन्धपरम्परया प्रस्त- -- श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः। मस्ति तत्कथमादरणीयं स्यात् किञ्च तत्र माम् अमृतं कधि अमरं कुर्वित्यने- नव गङ्गायमुनासङ्गमस्थलस्याप्यमरत्व सूच्यते * तथाऽत्र सन्ले गङ्गा च इति चकार ग्रहणं ससुच्चयार्थ इति बोध्य तथैवापरा च ऋग्वेदीयपरिशिष्टश्रुतिः अष्टमाष्ट के तौयेऽध्याये पडवर्गानन्तरमियमेका ऋक् यथा सितासिते सरिते यत्र सङ्गथे तत्रामुतासोदिवमुत्लवन्ति ये वै तन्व विसृजन्ति धीरास्त जनासोऽमृतं भजन्ते इति । एतदर्थश्च । यत्र स्थले सितासिते सरिते सङ्गते सिता शुलवर्णा गङ्गा अमिता कृष्णवर्णा यमुना उभे नद्यौ मिलिते तत्र तयोः सङ्गमे आप्लुतासः कृतस्त्रानाः जनाः दिवं स्वर्ग उत्प्लवन्ति उत्य- तन्ति ये च धीराः तन्वतनु विसृजन्ति तेजनासः जनाः वैनिश्चयेनामृतं मोक्षं भजन्ते प्राप्नुवन्तीति अनापि उत्प्लवन्ति विसृजन्ति भजन्ते इति वर्त- मानकाल क्रियाकथनेन गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्य नित्येन भगवता वेदेन नित्यत्व' प्रतिपाद्यतेऽतस्तावदेव श्रीगङ्गायाः कल्पान्तं भुवि स्थितिविषये वेद एव प्रमाणम् ननु वेदे वर्तमानपरोक्षादिकालस्य क्वचित् क्रियासुनियमो नास्ति त इदवाप्यनियमोऽस्तु इति चेन्न ॥ श्यदिडापदेशिनी दिवोगात्रिपथा. सरि- दिति श्रुतेः तथा वामन पुराणे मानसिकस्नानवर्णने ॥ इड़ा भागीरथी गङ्गा पिङ्गला यमुनानदी। तयोर्मध्यगंता नाड़ी सुषुम्णाख्या सरस्वती ॥ १४ ॥ इति श्रुत्यादिप्रतिपादित विराजः पुंसो मुख्यनाड़ीवन गङ्गाया ग्रहणात् शताध्यायि प्रयागमाहात्मेऽपिगङ्गास्तवे। खेमोक्ष लक्ष्मीस्त्वमसि प्रभा च खंब्रह्मनाड़ी वरनाडिकासि । ब्रह्ममायासि विचित्रगामि त्वंब्रह्मरूपासि नमोनमस्ते इति यावहिराजः स्थितिस्तावगङ्गास्थितिः शरीरस्थितौ नाड़ी- नामपि तत्र स्थितत्वात् अत्र श्रुतौ वर्तमान कालक्रियानियमोऽवाधित एव तेन गङ्गास्थितिरप्यवाधिता तथा चैवं श्रीभागवतस्य मतमपि वर्त- मानकाल क्रियया प्रदृश्यते । यथा। पञ्चमस्कन्धे यत्रहवाववौरव्रत औतान- पादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति या मनुसवन- मुत्कष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन संक्लिद्यमानान्तहृदय औल्कण्ठाविवशा मौलि- तलोचनयुगलकुड्मल-विगलितामलवाध्यकलयाभिव्यज्यमान-रोमपुलककुल- कोऽधुनाघि परमादरेण शिरसा विभत्ति ॥ अन्यदपितत्रैव । मुमुक्षव इव आधाराऽमरत्वे एवाधार याऽमरत्वं घटते।
श्रीगङ्गातत्त्वंसन्दर्भः। सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुवहन्ति ॥ तथा चैवम् ॥ ततोऽनेककोटिसहस्त्र- विमानानीकसंकुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमालाव्य ब्रह्मसदने निपतलि तत्र चतुर्दा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिनंदनदौपतिनवाभिनिविशति इत्यादि एवं बहुवाक्य बन्दैः कल्पान्तकलिपर्यन्तमंत्र श्रीगङ्गास्थितौ नास्ति सन्देहावसरः कल्पान्त कलिं विना श्रीगङ्गाप्रयाणेऽन्य कलिसंख्यांकनूचक प्रमाणाऽभावात् वृहद् विष्णुपुराणादिषु स्पष्टोक्तावाच्च तथा श्रीगङ्गाचरणैरफि भगीरथं प्रति कृतप्रतिनत्वाच्च तदुक्त प्रायश्चित्ततत्त्वे यावद्धरण्यां तुलसीप्रपूज्यते गुरुर्नभस्थो दिवि कल्पपादपः । यावत्समुद्रे वड़वानलश्च वमामिराजं स्तव चक्र खाते इति तथा सम्मोहनतन्त्रे "संसारसागरोत्तीर्णकारणाय वृणां सदा। श्रीगङ्गा- द्रवरूपेण त्रैलोक्य व्याम्यतिष्ठति ॥१॥ तथा भारतेऽपि दानधर्मे युधिष्टिरं प्रति भीमवाक्यम् । तत्स्थानकंब्राह्मामभोसमानेगङ्गासदेवात्मवशैरुपास्या इति अत्रोभयोरपि वाक्ययोः सदा शब्दः कल्पान्तकलिपर्यन्तस्थितिद्योतक: श्रीबाल्मीकीयरामायणेऽपि भगीरथं प्रति विरञ्चिवाक्य सागरस्य जलं लोके यावत्स्थास्यति पार्थिव । सगरस्यात्मजास्तावत् खगें स्थास्यन्ति देव- वदिति । अत्र सागरस्थं गङ्गाजलं ज्ञेयम् अगत्यशतपानमनुश्रीगङ्गयैव कृत तत्पूर्ति त्वात् अधुनापि तथा तस्या एव तत्यूति कर्तृत्वाच्च अज्यथा चेहड़- वानलेन नियमाणोऽब्धियूनतां यायात् । उक्तञ्च ब्रह्माण्डपुराणे 'लिकि- क्रमपदोद्भता ब्रह्माण्डशिखरोद्भवा । परा विष्णुपदीगङ्गा : समुद्राऽऽ पूत्ति- कारिणी” इति । भारते तु। कुम्भजन कृतसमुद्रपानमनुसागरस्व पूति: श्रीगङ्गया कता क्रियते चेत्याख्यानं विस्तरेणोक्तम् अतएव कल्पान्तकल्यबधि- कैव नरदृश्या * गङ्गा स्थितिरिति निश्चीयते। किञ्च । अस्यैव कले: पूर्वसन्ध्यांश- पञ्चसहस्राब्दमनुगङ्गाप्रयाणाङ्गीकारे सर्वैरेव श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिः कलौ गङ्गाया एक चतुर्वर्गप्रदवं प्रतिफांद्यते तत्कथं सङ्कतं स्यादतो नात्यत्र कती तथान्येषु च प्रयाणशङ्गापौति बोध्यम् । अथ कली श्रीभागीरथ्या एव चतु- वर्गप्रदत्त्ववाक्यानि प्रलिख्यन्ते ॥ तावत्त, शिवपुराणे, नास्ति गङ्गास तौथं कलिकल्मषनाशनमिति ॥ कान्देऽप्ययं श्लोकः अत्र च कलिकल्मषनाश- कत्वं प्रयाण सति कथं सङ्गतं स्यात् अतोऽत्र कलौ न प्रयाणशति पुनः । * वास्तवती विराट् पुरुष नाड़ी रुपाया सदा स्थिते: नरदृष्टि मात्र कवनं साधु । AAR eHARAge श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः पुनः प्रदाते अन लोके कलिशब्द नैव प्रयाणामाव: कलेशसहस्त्रान्त इति वाक्यस्यापि . कल्पान्तस्थितिपरत्वञ्च सूच्यते एवमग्रेऽपि लिख्यमानवाक्ये घु- बोध्यम्। तथा नारदीये। कलौ तु परमब्रह्मप्राप्तये सहरं नृणाम् । गङ्गांजलस्य सेवातु महोपायो महर्षय इति । तथा स्कान्द काशीख सप्तविंशेऽध्याये कृते तु सर्वतीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । हाधरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गरे व- केवलम् ॥ १ ॥ ध्यानं लवे मोक्षहेतुने तायां तच वै तपः। द्वापरे तु इयं यज्ञाः कली गङ्गव केवलम् ॥ २ ॥ कलौ कलुषचित्तानो परद्रव्यर तात्मनाम् । विधिहौनक्रियाणाञ्च गतिर्गङ्गांविनानहि ॥ ३॥ तत्रैव विगु प्रति शिव- बाक्यं, यज्ञदानापोहोमजपाः सनियमा यमाः। गावासहस्रांश स्थ लभन्ते कली हरे॥४॥ अन्यच्च ॥ बघा कुलं वृथा विद्या धा यज्ञा वृथा तपः । वृथा दानादि तस्येह कली गङ्गा न यो भजेत् ॥ ५॥ मत्स्यपुराण- ब्रह्मादिदेवलोकानां मुक्तश्च प्राप्तये नृणाम् । गङ्गा च परमाहेतुः कलिकाले विशेषतः इति ॥ कोर्मेऽपि, कलौ गङ्गेव गङ्गेक- कलौ गङ्गैव केवलम् । का: कलौ मुक्तिमायोति गङ्गासेवां विना नरः ॥ १॥ भारतेऽपि पिण्डप्रकरणे, मङ्गाया गयावाच पिण्डदान समं मतम् । विशेषतः कलियुगे गङ्गापिण्ड प्रशस्यते इति ॥ किञ्च। सर्वेषां तीर्थानामपि वासः श्रीगङ्गायां कलाविति ब्रह्माण्डपुराणे, कलौ तु सर्वतीर्यानि व खं वीर्य स्वभावतः । गङ्गायां प्रति मुञ्चन्ति सा : तु देवो न कुत्रचित् ॥ १ ॥ तथा भविष्योत्तरे तिस्त्रः कोट्योई कोटिश्च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । सर्वदा कलिकाले तु गङ्गायां नात्र संशय इति ॥ अथ स्कान्दै दर्शनलाहाकान् । विधतपापा ये-माः परब्रह्मस्वरूपिणीम् । सहस्रसूर्यप्रतिमां गङ्गां पश्यन्ति ते कलौ ॥ १ ॥ ब्रह्माण्डे तु विशेष उक्तः, दृष्टा जन्मकृतं पापं 'स्पृष्टा जन्मशतस्य च । नाता जन्मसहस्राणां हन्ति गङ्गा कलौ युगे इति ॥ अन्यच्च स्कान्दे, सिद्धयः सिद्धलिङ्गानि स्पर्शलिङ्गान्य ने कशः। प्रासादरत्नखचिताश्चिन्ता- मणिगणास्तथा ॥ १॥ गङ्गाजलान्तस्तिष्ठन्ति कलिकल्मषभौतितः । अत- एव हि संसेव्या कली गङ्गटसिद्धिदेति ॥ तथा भविष्थेऽपि, स्पर्श- लिङ्गानि दिव्यानि तथा दिव्योषधानि च। महारत्नानि यान्येव प्रदानानि बहन्यपि ॥ १ ॥ दिव्यरत्नान्यनेकानि चिन्तामणिगणस्तथा । HThishek श्रीगणातत्वसन्दर्भः। गङ्गाजलान्तस्तिष्ठन्ति निगूढानि सहस्रशः ॥ अतएव सुसंसेच्या कली गङ्गव केवलम् इति ॥ किं बहुना उत्तवाक्य षु नैकमपि वाक्यम यमयथा भवितुमहतीत्यतोऽत्र कलौ गङ्गायात्रोत्यादका अनानिन एव अविचारि- बात् तेषामविचारित्व त्वग्रिमप्रकरणे स्पष्टी भविष्यति किञ्च, श्रीगङ्गायाः भगवविभूतित्वेनापि नास्ति कल्पान्तस्थितौ सन्देह इति प्रतिपाद्यते । गौतायाम्, अश्वत्थश्चास्मि वृक्षाणां औषधीनामहं यवः । इति प्रभृति भग- इदुक्ततविभूतीनां यत्र यत्र पूर्व तेनैव तन्निवास: कल्पितस्तत्र तत्र व लोक- क्षेमहेतवे कल्पान्त स्थितिनि:सन्द हैव यथा उच्चैःश्रवो वजेन्द्ररावतादीनां खर्गे वासः, अखत्यादीनां भुवि, अनन्तादीनां पाताले, तथा श्रोतसा- मजिाह्नवौति भगवदुत्तविभूतित्वे श्रीगङ्गाया अपि त्रैलोक्ये वासः, क्षितौ तारयते मान् नागांस्तारयते वधः । दिवि तारयतेऽमा स्तेन त्रिपथगा स्मृता ॥ १॥ इति स्कान्दोत्या तस्यास्त्रिपथगामित्वात् स्रोतसा- मिति पदसाहचर्यत्वाञ्चेति किञ्च, वदरिकाश्रमाद्यारभ्याऽऽसमुद्रान्तं केवलं गङ्ग काश्रयाणामेव मायापुरीप्रान्त प्रकृतितीर्थानां माहात्मेषु कलि कल्मष- नाशकत्वं नित्यत्वं च तेषामुक्तमेव तत्तत्माहात्माप्रकरणेषु अन ग्रन्थभूयः- स्वभयांत्तत्तहाक्यानि नो लिख्यन्ते तर्हिगङ्गायात्राङ्गीकारेऽत्र कली तेषां नित्यत्वे कलिपापनाशकत्वं च मिथ्यात्वाऽऽपतिस्तथा पुराणादीनां मिथ्या- वादित्व च स्यात् अतो गङ्गाप्रयाण कथनमप्यसंगतमेव पुराणादीनां भग- बंद्रूपत्वेन सत्यत्वात् तथा कलेरन्ते भावि भगवत्कल्किचरणः श्रीगङ्गा- तंटे • कृत तपःसमाधित्वात् तत्रैव मुनिभिः सात गङ्गास्तवनाञ्च व्यासोक्त- कल्किपुराणे तीयेऽशे जनविशेऽध्याये विशादिश्लोकेषु स्मष्टमेवैतत् यथा हिमालयं मुनिगणैराकीणं जाह्नवौजलैः । परिपूर्ण देवगणैः सेवितं मनसः प्रियम् ॥ २० ॥ गत्वा विष्णुः सुरगणै तश्चारु चतुर्भुजः । उषित्वा जागवीतौर सस्मारात्मानमात्मना ॥२१॥ इत्यादि अथान्यदपि तत्र व । गङ्गा स्तुत्वा समायाता मुनयः कल्किसन्निधावित्यादि। किंबहुना वेदप्रभृति- प्रमाणन्दन कल्पान्त कलिं विना सर्वथा श्रीगङ्गायाः स्वधामगमनस्या- भाव इति दिक् । इति श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भ श्रीनन्दकिशोरशास्त्रि-सुत-दुर्गादत्तकृते प्रथमप्रकरणं समाप्तम् ।। PANA BASICINTANA FLORAMATA RANDARMER श्रीभङ्गातवसन्दर्भः । KA नौरांकारं निर्विकारं नौमिब्रह्मनिरन्तरम् । येनापितो नमः पापि धौषु गूढार्यवाग्गणैः ॥ १ ॥ अधात्र शालवाक्येषु विरोधः क च दृश्यते। सोम्यास्यतेऽद्य पौने रामदत्तस्य शास्त्रिंणः ॥ २ ॥ अधुना कलेर्दशसह. स्नान इति लोकस्यार्थमेव वस्तुतोऽन्तिम कलिपरं दर्शयितुं तावद्दमणोदिन- प्रमितिरुच्यते । श्रीभगवडीतायां, सहस्त्रयुगपर्यन्त महर्यब्रह्मणो विदुः । रात्रियुगसहसान्तान्तेऽहोराबविदो जना इति ॥ अत्र युगशब्देन युगचतु- टयसहस्त्रपऱ्यांवों बोध्यः । तथा च ब्रह्मणो दिनस्यैव कल्यसंज्ञा या चतुर्दशमन्वन्तराणि भवन्तीत्यपि जयम् । उत्तञ्च श्रीमद्भागवतेऽष्टमस्कन्थे एतत्कल्पविकल्पस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् । यत्र मन्वन्तरायाश्चतुर्दशबुरा- विदः ॥ १६ ॥ . इति तत्र व हादशकान्धेऽपि, चतुयुगसहस्रन्तु ब्रह्मणो- दिनमुच्यते । स.कल्यो यत्र मनवचतुर्दशविशाम्पते ॥ २॥ तदन्ते प्रलय- स्तावान् ब्राझो रात्रिरुदाहृता। त्रयो लोका इमे या कल्पन्त प्रलयाय वै ॥ ३॥ एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वक् । शेतेऽनन्तासने विश्वमात्मसात् सत्य चामभूः ॥ ४ ॥ इति वाक्यैरिदं निष्पन्नं भवति प्रथमकतयुगादौ लोकत्रयरचना भवति तथा चान्तिमे कली लोकलयप्रलयः तदैव तत्र विष्णु-गङ्गाग्रामदेवानां भूत्यागः सम्भवतीति पुराणेषु सर्वत्र व स्फुटमस्ति तदत्र विस्तरभयान प्रदर्श्यते। तस्मिन्नेव काले कलेर्दशसहस्रान्त इति श्लोकार्थः संघटते पुरोडाशं चतुर्दा करोतीत्यस्याग्नेय उपसंहारबत् तदन्ते प्रलयस्तावानिति नियमाञ्च अतएव लोकार्यस्त्वम्ययमेव बुध्यते । यथा दशसंख्याने इति धातोरच्प्रत्यये ते दश इति सिध्यति तेन दशब्दवाच्येन संख्यानेन गणनया सहस्रस्य अन्तो यत्र अत्र मध्यमपदलोपीसमासः । कलियुगस्य प्रथमत, आरभ्य गणनया सहस्रपावर्तस्व अन्तःसमाप्तियंत्र तस्मिन् काले सति यहा योऽन्तःप्रविश्वभूतानि भूतैरत्त्य खिलाश्रय इति भागवतटतीयस्कन्धोक्त: दशति दंष्ट्रवादारयति अत्ति सर्वभूतानीति दशः कालः दंशदशने इति धातोः मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानमिति कः प्रत्ययः सहस्रस्य सहस्रपऱ्यांवतस्य अन्तो यत्र दशश्चासौ सहस्त्रान् तश्च दशसहस्त्रांतः कलेः कलियुगस्य सर्वक्षयकारकसहस्रपर्यावर्त समाप्तिविधायके काले जाते सतीति भावः अम्तिमे कलाविति फलितोऽर्थः यद्दा तत्र स्थले सूर्यानरु- चौगङ्गातल्लसन्दर्भः । ॥ संधादश्रवणात् रविः खसारथिनं तं संबोधयति हे दश ! है पक्षिन् ! दशः पक्षीविहङ्गम इति हलायुधकोशात् कलेः सहस्रान्ते सति तदा विष्णुः मेदिनीं त्यक्ष्यति तदई विष्णुत्यागकालस्य अई कालं प्राप्य में प्रपष्ट हादशादित्ये प्रलये समुपस्थिते । तदा वै प्रलयं यान्तु गङ्गाद्याश्च सरिहर इति पुराणान्तरवाकयात् तस्मिन्नेव कली इयत्कालप्रमाणं प्राप्य विष्णुर्भुवं त्यक्ष्यति तलालस्याईप्रमाणं प्राप्य प्रथमतः श्रीगङ्गा मेदिनीं त्यक्ष्यति तंदई इयत्काले गङ्गाभुवं त्यच्यति तत्कालस्याईप्रसाणं प्राप्य पूर्वमेव ग्रामदेवताः पृथ्वौं त्यक्ष्यन्ति अन्तिम कलौ प्रथमतो ग्रामदेवाः भुवं त्यत्वा खगम्यस्थानं यास्यन्ति तदनन्तरं श्रीजाह्नवी यास्यति तदनन्तरं विष्णुरिति फलित तात्पर्यम् ॥ नन्वन विष्णोः वाराहावतारमूर्तिषु काचनमूति : वा खय- मेवैतब्रह्माण्डाधिनायो ग्टह्यते तथा च पयखिनी-मन्दाकिनी-सरयादि. रूपेण गंगाबहुखश्रवणात् का गंगा तथा के च ग्रामदेवा इति । अत्र क्रमे- णोच्यते अनावताराणामभावादग्रहणम् अतएव विशप्रवेशने इति धातोः विष्णुरिति सिद्धौ सत्यां यस्य सत्तया जगत्स्थितं अविष्णुज्ञेयः । यस्मादिष्टमिदं सर्व तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात् संमोच्यते विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशना- दिति ॥ विष्णुपुराणतीयांशप्रथमाध्यायवाक्यात् स एवैतद्ब्रह्माण्डाधि- पतिराकल्पान्तं जगस्थितिकारको महापुरुषोऽत्र गृह्यते एष एव सत्ता-. वान् विष्णुः स्वसत्तया कल्पान्ते मेदिनीं त्यक्ष्यति। तदुक्तं श्रीमद्भागवत- पञ्चमस्कन्धे विशेऽध्याये तेषां खविभूतीनां लोकपालानां विविधवौर्योप- ईहणय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरंन्तर्खाम्यात्मनो विशुद्ध- सत्यधर्मज्ञानवैराग्य खाद्यष्टमहासिद्धपपलक्षणं विश्वक्सेनादिभिः स्वपा- पंदप्रवरैः परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्भुजदण्डै: संधारयमाणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात् सकललोकस्थितये आस्ते ॥ ४० ॥ .ाकल्यमेष वेषंगत एवमात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रामोपौधायेत्यर्थः ॥४१॥ इति वाक्यात् कल्पमध्ये कस्मिन्नपि कलौ विष्णोर्यात्रा सुतरां.निरस्तेति। अथ चैवं भगीरथरथखातावच्छिन्नप्रवाहवं गंगा इति क्तलक्षणवती भागीरथी ग्टह्यतेऽवेति तथा च ग्रामाधिष्टाटदेवता: स्थितिं च तासां प्रदर्शयितु- मन्यासामपि ब्रह्माण्डान्तर्गतवस्त्वधिष्ट्राटदेवतानां . कार्याधिकारस्थिति- श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भ । । ॥ कालः प्रोच्यते। पाद्म। यत्र यत्राधिनाथेनं नियुक्ताः पालनादिषु। पाकल्पान्त प्रवर्तन्त ता अधिष्टादेवता इति वाक्यात्सर्वासामधिष्टालदेवतानां श्रीमहा- विष्णोराज्ञया तहत्त स्वखविहितकर्माधिकारतायामन कल्पं जातायां सत्यां न कस्यापि वस्तुनोऽधिष्टाटदेवतायाः खाधिकारप्रयुक्त कालात् पूर्वमेव खगम्यपदयात्रा सम्भवतीति भावः फलितः ताश्च लोकपाल देशपाल- पर्वतपाल-दुर्गपाल-वनपाल-सन्ध्यापाल--प्रदोषपाल--शुभाशुभ-कर्मफलप्रदप्र- भृतिभेदेन बहुविधाः सन्ति ॥ प्रदर्शिताव दिझालं श्रीमद्भागवते षष्ठस्कन्धे षष्ठेऽध्याये धर्मपत्नीवंशवर्णने यथा, भानोतु वेद ऋषभ इन्द्रसेनस्ततो तृप। विद्योत आसौलवायास्ततश्च स्तनयित्नवः ॥ ५.३ ककुभः संकटस्तस्य कौकटस्तनयो यतः। भुवो दुर्गाणि जामेयः खर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥ विश्वे देवास्तु विश्खाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणस्तु साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः ॥ ७ ॥ मरुत्वांच जयन्तश्च मरुत्वत्यां बभूवतुः । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः ॥ ८॥ मौर्तिका देवगणा मुहायात्र जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां वस्त्रकालजम् ॥ ८॥ याश्च सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः स्मृतः । वसवोऽष्टोवसोः पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोणः प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वसुविभावसू । ट्रोण- स्याभिमतेः पत्नया हर्षशोकभयादयः ॥ ११॥ प्राणस्योजखतीभार्या सह आयुः पुरोजवः । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूतविविधाः पुरः ॥ १२ ॥ इत्यादि अत्र विविधाः पुर इत्यस्यायमभिप्रायः पुरपत्तननगरनामादिभेदेन पुराणां बहुत्वे सति तदधिष्टाटदेवतानामपि विविधत्वम् ॥ ताश्च भूमौ मण्डलपाल- क्षेत्रपाल-ग्रामदेवीवालदेवीखपरोदेवौववादेवीश्मशानौप्रकृतिसंज्ञया प्रसिद्धाः एता एवाऽत्र ग्टह्यन्ते याच ग्रामपूजनमारौ शान्तिप्रभृतिपद्धतिषु प्रकाशिता; याभिविना न ग्रामरचना रक्षा च मारौप्रभृत्युपद्रवेभ्यो भवितुमर्हति इत्यादि शास्त्राशयमज्ञाला वृधैव विष्णुपदीप्रयाणेऽधुना कोलाहलः क्रियते खपुष्पदर्शनवन्मुखैरिति सर्वथा निश्चीयते शास्त्रवचनैरित्यलम् ॥ ननु गङ्गा- स्थितिसूचकवाक्यसमूहेन युक्त्या च सनत्कुमारसंहितास्थलोकतात्पर्य्यमन्तिम- कलिपरं प्रतिपादितं तथापि तन्न मञ्जलं प्रतिभाति अन्य पुराणादि- वाक्यानां गङ्गागमनविधायकानां तत्र संघटनाऽभावात् तानि वाक्यानि च श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः। . अदान्ते । तावत्तु ब्रह्मवैवर्ते कृष्णजन्मखण्डे नवतितमेऽध्याये नन्द प्रति कृष्ण वाक्यम् । कलेर्दशसहस्त्राणि हरिस्तिष्ठति मेदिनीम् । देवानां प्रतिमा- पूजा शास्त्राणि च पुराहाकम् ॥ ३२ ॥ लदमपि तीर्थानि गङ्गादीनि सुनि- श्चितम् । तदई ग्रामदेवाश्च वेदाच विदुषामपि ॥ ३३ ॥ अन्यच्च, तनै वैक- विंशत्यधिकशततमेऽध्याये। कलेदशसहस्राणि मदर्चा भुवि तिष्ठति। तदद्धानि च वर्षाणि गङ्गाभुवनपावनौति । तथाच, तत्रैवाष्टाविंशत्यधिकशतलमेऽध्याये श्रीक्षणस्व मोलोकप्रस्थानसमये। सासरस्वतीपद्मावती च यमुना तथा । गोदावरील देशाकावेरोनर्मदा सुने ॥१॥ शरावतीबाहुदा च तमाला च शुखदा. समाययुश्च ताः सर्वाः प्रणेमुः परमेश्वरम् । उवाच जावीदेवी कदन्ती परमेश्वरन् ॥२॥ साबुनेकातिदौन सा विरह ज्वर कातरा । हे नाथ ! एमाण श्रेष्ठ यासि गोलोमुत्तमम् ॥ ३ ॥ अस्माकं का गतिश्चाउन भविष्यति कलौयुगे इति जागौप्रार्थनानन्तरं, कलेः पञ्चसहस्राणि तिठ वर्षाणि: भूतले इत्याज्ञा दत्ता, तथा तत्रैव प्रकतिखण्डे पञ्चमेऽध्याये कलेः पञ्चसहसे *च गते वर्षे च मोक्षणम् इति । तथा तत्रैवाष्टमेऽध्याये श्रीकृष्णवाक्य गङ्गा अति । अब्धप्रति देवेशि कालः पञ्चसहस्रकम् । वर्ष स्थितिस्ते भारत्याः शापेन भविला भुवौति । अन्यत्र च बहुदोषं महादुःखं ज्ञाला मानुष्यमब्रुवम् । मला कलियुगं घोरं गङ्गाभक्तिस्तु गोपिता ॥१॥ पुराणान्तरे च । कलेरयुत- वर्षान्त विष्णुस्तिष्ठति मेदिनौम् । तदई जाङ्गवौदेवी ग्रामदेवास्तदकम् ॥१ अयमेव श्लोकः किनिलिञ्चित्याठान्तरेण बहुषु स्थलेषु दृष्ट एबमन्यान्यपि वाक्यानि बहनिनिर्गमावधिप्रकाशकानि सन्ति अतः स्थितिविधायकवाक्यानां दुर्बलवंवा गतकल्याभिप्रायेणोक्त त्वच स्यादिति चेन्न। अनोचते ! पुराणानि तु प्रायो वेदमनुसरन्ति इति पूर्वमहर्षिगणवाक्यं जगति जागति । अत: पुराणेषु यत्किञ्चिहेदविरुद्ध वाक्यं यत्र कुन प्रदृश्येत तत्सर्व मीमांसायां प्रभा- स्मकं बोध्यं न तु सिद्धान्तस्थापकम्। किन्तु । वेदानुकूलमेव पुराणवचन सिद्धान्ते भवतीति स्फुटमेव स्मृतिषु । प्रथा । पूर्वापरविरोधश्चेच्छास्त्रे तत्रा- स्त्ययं विधिः । वेदानुकूलो य: पक्ष: शास्वसिद्धान्त एव स इति अतोऽनापि ऋग्वेदसंहितादिषु श्रुतिभिः प्रकाशितगङ्गास्थितिविषये तदनुकूलानि पुरा- पादिवाक्यानि सिद्धान्तरूपाणि तथाच निमावधिप्रतिपादकवाक्यानि पूर्व- २ M १. धौगातवसन्दभः mom पदरूपाणि शेयानि । तलेयं प्रकिया। निर्गमावधिविधायकवाक्यैः कालो मा- यालाप्रकाशिता किन्तु कान्य मध्ये सइक्षसंख्माकप यावर्ने निर्णयावधिविषयक- हाखिसंख्यालेव बाधिताति। अतस्तन कस्सिन काली गङ्गा भुवं त्यक्ष्यतीति सन्देहे जायनाने सति वैष्णवादियितिविधायकवाक्येरन्त कलौ यायतीति बंधनका सन्देझो निरस्त इति विशेयमास्तिकैरिति । किञ्च, श्रुतिस्मृतिपुरा- खानां विरोधो यत्र जावले । इतिहास प्रमाण ख्यालयोधे तिर्वरा इति । स्मृतेज्यिादपि शुलिचितगङ्गास्थितिविषये निःसन्देहत्वालन्मताजुलपुरा- शादिवाश्यानां प्राबल्य प्राप्ते निर्गमावधिवाक्यानां दुर्बललं खतः समायासम् । तथाच । दुर्बलत्वं यदि वैदेऽपि अतिघु चित्मदे दृष्ट तर्हि खयं सगवता वेदेनेव त्वतां यथाधिकार तदस्ति काला सिद्धान्तम् । यथा। अक्षयं हवै चातुर्मास्थयाजिनः सुक्षतं भवतीति । अपाम सोसमता अभूमेत्यादि-गुत्व- पेक्षया। तदा येहकर्मचितोलोक क्षीयते एवमेवामुत्रपुरखचितोलोकः क्षीयते। इति शुतलवत्व तहबेदानुकूल्य नैव स्मृतिपुराणादिवपि निश्चितं भवति । শ্রনী লিমা লামায়ালা ল ছ যন্ত্র কিন্তু আনলানিদ্রাল না খ काय कल्पान्तरपरल' च तव नावैवर्त एव स्पष्टता षष्टेऽध्याये कले पञ्चसहवं च वर्ष खित्वा च भारते। जबमुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय नो हरे पदम् ॥१॥ দুনি মুকলি কা কালজি নিয়ে नरब्धकालोयलस्य स्मुटमुक्तात्वात् । तथाच तत्रैव नवमेऽध्याये। बलेः पञ्चसहसाब्दे समतोते सुरेश्वरी । गता सा महाभागा तो व्याख्यातुमर्हसीति ॥ नारदेन प्रश्न भते नारायणेनोक्तम् । भारत भारतीशापासमांगोजरेच्च्या। जगाव तञ्च वैकुण्ठ शापान्ते पुनरेव सा । भारतं भारतो त्यत्ता जगाम च हरें पदम् । गङ्गासरखतौलक्षमीश्च तास्तिसः प्रिया हरेः ॥ तुलसी सहिता ब्रह्मश्चतस्त्र: कीर्तिताः श्रुतो इति ॥ कालेः पञ्चसहस्राब्द समतीते यौजाह्नवी वैकुण्ठ गतेति भूतकल्ये प्रतीयते गङ्गया सहैव सरखतौलक्ष्मौतुलसौगमनकथनात् तथाद्यप्रत्यक्षमेव तदिराजमानवाचेति । किञ्च ननु च गङ्गास्थितिवाक्यानां कलान्सरग्रहणाग्रहश्चेत् तथा निर्गम विधायकवाच्यानाभिदानी ग्रहणाग्रह- खेतिकते तेषु वाक्येषु ग्रामदेवांदीनां यानावनात् प्रत्यक्षेणेदानों विरोधः तथा यावशागौरयोगङ्गा तावद्देदाः कलो युगे इत्यादिवाक्ये वपि विरोधः ।
वेदादियानाजूचकवाकमानामेव यतकल्लौयवं राष्टमेव ।
होनादिकमणि सापायानि कन्सरमुला तथाधन तोव अग्नि-
श्रीगङ्गातलसन्दर्भः।
नौवेदानामिदानों निर्ममाभावात् अतएव जिनमवायवानां तसह ग्रामदेव
সত্ৰ ছালৰৱালী
ग्रामदेवानां वेदमन्त्राणां च दत्तफाल वात् । तथाच बहनामनुग्रहो न्याय्य
इति शास्त्राचारेणापि सल्यानां वादावाक्यानां कल्पान्तरे ग्रह योग्यम् ।
स्थितिविधायकवाक्यानां बहुल्लात् । अयोलामपि बहुल पुनः प्रतन्यते ।।
कोदारखण्डे वदरोमाहाले प्रथमेऽध्याये। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन घोरे कलियुगे
नरैः । कर्तब्यो बदरीवास: पापिनालपि मुसिदः ॥१॥ यत्न साक्षालरिच्छ्रेष्ठा
गङ्गापापोधनाशिनी । यल ब्रह्मा च रुद्रश्च विश्व सुरोत्तनाः ॥ २ ॥
गबर्वाप्सरसीव किशरा गुमास्तथा। प्रमया बक्षरक्षांसि वन्ति हरि-
इयम् ॥ १ . अन्यत्र तत्रैव । क्षेत्राणां पञ्चकं पृथ्वयां स्थास्यति प्रवरे कलौ ।
गङ्गाहारं स केदारं काशीगङ्गागसाधा ॥ भङ्गापि संगता यन सागरणा,
महासते ! गङ्गापि स्थास्यतेऽदैव सत्यन्तिच्छिवेरित इति । खान्दे । गङ्गा
मुक्तिप्रदा नित्या सदा ध्येया अनौषिभिः । लोपस्तस्या न वै जातु यतः
सा ब्रह्मरूपिणी ॥ १ ॥ भारते वनपर्वणि शुखमतीर्थयाायाम् । सर्व कृत-
युगे पुण्य त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । हापरे तु अरुक्षेत्र गङ्गाकलियु
स्मृता ॥ १ ॥ गच्छध्वहिं सुरागङ्गां जाला विनमशाश्वतम् । अदूरे च कली
प्राप्ते अतिर्वो वाल्छिता यदि ॥२॥ तथा कलेरन्त युगप्रवृत्तये गङ्गाविना
देवप्राकव्यतीर्थदानधनधम्मस्थापनं क्रियते इति
सष्टम् । भविष्य
कलिया-
व्यवहार प्रथमऽध्याये । धर्मो विजुम्यते सर्वः सत्यं च प्रलयं गत्तम् । पृथ्वीमन्द-.
फला जाता कुटिला उत्तमा जना: ॥८॥ धर्मो रसातलमिलस्तारितं गड्या
जगत् । प्रच्छिनलगता देवा गङ्गाया प्रकटौता: ॥१०॥ नास्ति गङ्गासमो
देवो नास्ति गङ्गासमः प्रभुः । प्रच्छन्नपात कैः पापैः खानवांशेवमुचते ॥११॥
इत्यादि । अत: कलौ। गङ्गातोरे बसेजित्य' गातोयं सदा पिवेत् ।
दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने ॥ इति गौतमादीन् प्रति व्यास-
वाक्य पुनस्तत्रैव हादशेऽध्याये करते देवानां प्रार्थनया। तदा विणुर्भव-
ट्राजादानत्य कृतेक्षण: । नद्यः सर्वाः प्रकटिता गङ्गया परमेश्वर ॥ २३ ॥
PATANAMAIRAHASIRIDAI-25 श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः । विश्च दानवानर्यानपाङ्गा तथा धनम् । इति लत्लिनेवाध्यायेऽग्रे बैश- म्मायनवाक्यम्, अपाष्टना हिजा धन्या धन्य व्यासवचस्तया । गङ्गास वयुग धन्या पातिव्रत्ये रताः स्त्रिय इति ॥ ७ ॥ त्या साम्म श्रुतयच इरावती मधु- मतों पखिनौममृतरूपामूर्जस्खती त्रिदिवप्रवृतां गङ्गां श्रितासस्त्रिहिक अजन्ति ॥ १ ॥ ऋषिजुष्टां विशुपदी पुराणां पुण्ठधरां मन्नसा हि लोके । सर्वात्मना जाह्नवौं ये प्रपन्नास्त ब्रह्माणः सदन प्रयान्ति ॥ २ ॥ उर्जुष्टर- मिषती विश्वरूपामिरावतौं जनयित्री गुहस्य शिष्टः सेव्याममृतां ब्रह्माकान्ता गङ्गां श्रयेदात्मविशुद्धिकामः ॥ ३ ॥ इति ! अर्थच ॥ इरावती सरस्वतीरूपा मधुमौं सर्वप्रियतां पयखिनी जलरूपां तत्राणि अमृतरूपा विकार- रहिताम् ऊर्जखती वृहदबला त्रिदिवप्रस्तां ब्रह्मलोकात् प्रकटौमूत गङ्गां ये विलासः गङ्गामाश्रयन्ति ते त्रिदिवं ब्रजन्तिः ॥ ६॥ विष्णुपदी विशु प्राधिकरां ब्रह्मणः सदनं ज्योतिःखरूपं ब्रह्म ॥ ३॥ स्त्रैः देवैः मेवितां इषतौं खेच्छावतों स्वप्रकाशाम् इरावती विद्याप्रदाम् अमृताम् अपायशून्यां विष्णुकान्ताम् इति ॥ ३॥ अनवर्तमानकालक्रियया नित्यत्वं द्योत्यते तथाऽमृताम् इति विशेषणेन स्फुटमेवाऽऽकल्प स्थितिकलेति विभा- क्यन्तु मुधियः । तथाच । ऋगवेदेऽष्टमाष्टके तौयेऽध्याये षष्ठे बगै पञ्चमी इमं मे ग यमुने सरस्खतिशतुद्रिस्तोमर ख व तापणापा असिना मरुवधे वितस्तयाकोये शृणु' ह्यासपोमयेति ॥ ५॥ इत्यन गङ्गायाः सहचरखदर्शनात् सर्वाभिः सहैव यात्रा प्रतिसूच्यते । सहचरल यास्कमुनिना स्फुटोकतं निरुक्त अ० 2 पा० ३ खं ५ इमं मे मङ्ग यमुझे सर- खति शुतुद्रि परुणिस्तोमं आसेवध्वम् असिनया च सह मरुधे वितस्तया- चाऽऽर्जकोये आशृणुहि सुधीमया चेत्यादि । अत्र सायणमाथे प्रतीके एवोगा तदङ्गभूतास्तिनः प्रधानभूताः सप्तस्तयन्त इमं मे इति मन्वेणेति अत्र विराजः पुंसोऽङ्गत्वप्रतिपादनात् विराट स्थितिपर्यन्त गङ्गास्थितिरिहि भाष्यकारमतमित्यखमतिपल्लवितैन । इति श्रीनन्दकिशोरात्मजाते श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भे हितोयं प्रकरणम् । . यस्यास्तवं न जानन्ति कलिमायाविमोहिताः । स्त्रमन्तः शास्त्रगस नोमि ream श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः। । । अथाव- ता जाणवी पराम् ॥ १॥ अथवैतिथिपत्रेषु गङ्गायुल्ले ख कारणम् । प्रोच्यते भास्कवचनैः सदाक्यैश्च यथा मति ॥ २॥ ननु यदि निर्गमावधिवाक्यानां गतकल्पीयत्व दृढीकृतं तहि पूर्वजैः शास्त्र कुशलै स्त्रिपथगामिनीखानपुर:सर- धर्मावलस्विभिः कथं न तिथिपत्रेषु श्रीजाङ्गव्यायुले खे निषेधः कत इति चेत् तनोच्यते । तिथिपनेषु ज्योतिर्विद्भिस्तावदुपोहाते एव लतादीनां लक्षणानि अलि ख्यन्ते । तानि तु युगायुः प्रमाणधमाधम्मविणवतारसं ख्यादिरूपाण्येव तथा गङ्गायुर्लेखनमपि कलिलक्षणत्वेनैव विज्ञेयं चेति । तत्र तानि साण्येव लक्षणानि तु नहि प्रत्येक युगचतुष्टयावृत्ती संघटन्ते किन्तु तेषु कियलक्षणानि प्रतियुगावृत्तौ घटन्ते । कियलक्षणानि तु कचित् क्वचिदेव । यथा । वाराह- मत्यम्मवृसिंहवामनपरशुरामरामवलभद्रवीकृष्णचन्द्रावताराणां कल्ये स- हादेवाऽऽविर्भावित्वेऽपि तिथिपत्रेषु कतादीनां मध्येऽनियमतया कृततदव- तारगणनावेन युगल क्षणमात्रमेव । तथाऽन्ते कलौ गङ्गायात्रामाविले सत्यपि गङ्गायुले खस्य कलिलक्षणमानत्वेनैव तेषां तात्पर्यमिति । ताराणां सकदेवाविर्भावे प्रमाणान्युच्यन्त । कल्पावतारा इत्येते कथिता वामनादयः । प्रतिकल्प यतः प्राय:सत्प्रादुर्भवन्त्यऽमौ ॥ १॥ तत्रापि काचित् कचिहिशेषो दृश्यते । यथा श्रीवराहः। हिराविरासौकल्पेऽस्मिन्नाद्ये स्वायंभुवान्तरै । प्राणाविधेईरोइत्यै चाक्षुषोये तु नौरतः ॥ १ ॥ मत्स्योऽपि प्राहुरभवविकल्पोऽस्मिन् वराहवत् । प्रादौ स्वायंभुवीयस्य दैत्य नन्नाऽऽहर- छुतीः ॥ २ ॥ अन्ले तु चाक्षुषीयस्य कृपां सत्यव्रतेऽकरोदिति । श्रीनृसिंहस्तु षष्ठेऽन्तरेऽब्धिमधनाबृहरेः पूर्वभाविता अतः प्रागेव कूम्मीदेव्यक्ति षष्ठेऽन्तरे गत इति । श्रीकुम्मस्तु । पाद्म प्रोक्तं दधे क्षोणीमयमेवार्थित: सुरैः । शास्त्रा- तर तु भूधारीकल्पादौ प्रकटोऽभवत् । इति दिराविरासीत् इति कृतयुगा- वताराः । अथ वामनः । वामनस्त्रिरभिव्यक्ति कल्पऽस्मिन् प्रतिपदिवान् तत्रादौ दानवेन्द्रस्य वाकलेरध्वरं ययौ॥१॥ ततो वैवस्वतीयेऽस्मिन् धुन्धो- यज्ञमसौ गतः । अदितेः कश्यापाज्जातः सप्तमेऽस्य चतुर्युगे ॥ २ ॥ अंतिग्रह- आते जातास्त्रय एव त्रिविक्रमाः इति । श्रीपरशुरामस्तु । रेणुका-यमदग्निभ्यां गोरो व्यक्तिमसौ गतः । प्राहुः सप्तदशे केचिहाविंशेऽन्ये चतुर्युगे ॥ १॥ थी- राघवेन्द्धः। कौशल्यायां दशरथान्नवदूर्वादलद्युतिः । त्रेतायामाविरभवञ्चतु- । । ।
श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भः। RAN । विश चतुर्युगे ॥ ॥ तथा हरिवंश प्रथमपर्वण्यप्येकचत्वारिंशेऽध्याये । चतुर्विद युगे चापि विभामिनपुर:सरः । जज्ञे दशरथस्याय पुत्रः पाय ते दहणः ।।१२१ कत्वात्मानं महाबाहुश्चतुही प्रभुरीश्वरः। लोके राम इति ख्यातस्तेजना भास्करोपमः ॥ १३ ॥ इनि वैवखतोयेऽस्मिन्नेवेति जयं इति लेतावतारा:। अथ रामकृष्णी त्वष्टाविंशतिमे द्वापरान्त कृष्णद्वैपायनादनुजाताविति स्पष्ट- मेव । विष्णुपुराणे पञ्चशे त्रयोविंशेऽध्याये। लुखुकुन्दवा का प्रति ।। पुरा गर्गेण कथितभष्टाविंशतिमें युगे। हापरान्ते इरेजन्मयदुवंशे भविष्यति २६ इति हापरावतारौ ॥ अथ बुधकल्किनावष्टाविंशतितमे कलावेव बोचन चैती प्रतिकलौ मन्यन्त इत्यत्रसालकतोपयोगिलानोच्यते अत्र विशेषव्याख्या जिज्ञासा चेत्तर्हि लघुभागवतास्ते पमब्रह्माण्डादितः संग्रहीता द्रष्टव्या किं बहुनाऽवतारादिवद्भागीरथीव्यवस्था च निःसन्दे हैव विशुपुराणादिषु चरमे कलौ तद्यानाप्रमाणत्वात् अतएवावतारलेखनवहङ्गायुर्मानलेखेषि नो काचिद्दोषापत्तिरिति तात्यव्यम् । किञ्च अवतारादिशणनावत् केवलं भागौरयायु: कलो पञ्चसहस्त्राब्दमितमिति मान लेख्ये सत्यपि इत्ता तात्दया- 'नभिज्ञेरधुना गङ्गायु सक्रमस्तु प्रत्यब्दमन्धपरंपरयैव प्रलिस्यते अन्त कली तद्भाविखेन वेदादिषु तदप्रतिपादनात् ! ननु च ज्योति:शास्त्रमलेन ज्योति- विद्भिः पूर्वतोऽधुना पय॑न्तलेखः कृतः क्रियते चेत्यतो नान्यपरंपरा इति चेत् तदप्य सङ्गतम् । सूर्य सिद्धान्तादिसिद्धान्तेषु मकरन्दग्रहलाघवादिकारणअन्येषु वाराहसंहितादिषु च विष्णुपदीयानानयनकयनाऽभावात् सिद्धान्ताद्यकथित सोपपत्तिक-जानवौ-यात्रासाधक-गणितान्तरस्थाऽद्यावधि-यदणस्यान्चमानाइ बन्वन्धपरंपरयैव बहुकाललेखस्य सदाचारतायां ग्रहणमस्तु इति शहद- संगतम् अन्धपरम्परायाः सदाचारताऽभावात् सदाऽऽचरितवेदकुल परम्परा- इयविरोधित्वाच अथ परम्परालयलक्षणानि। वेदवाक्यानुकूलरौत्यनुसरण वेदपरम्परा । वेदाविरुद्ध हितार्थ सूत्रकल्पितरोत्यनुसरणं अलपरम्परा । शास्त- विरुद्धस्वमतिकल्पितमार्गानुसरणमन्धपरम्परा । एषा नूनमनाला लोकद्रय- हानिदत्वात् अतस्तिथिपत्रेषु गङ्गायुासक्रमलेखनमपि नरकप्रदमतो दूरत- स्तत्याज्यं विमत्मरैरास्ति कैरिति प्रार्थयामि सुमतीनिति । अथाऽनात्यन्त- भ्रमितबुद्धीनामेव दृढ़बोधाय श्रीजानव्यायुासक्रमलेखेऽन्धपरम्मरैव कारण- ।
TIMES श्रीगङ्गात वसन्दर्भः ।। मित्युक्तमणि पुन: प्रसन्यते तत्रापि कारण त्रयं पूर्वमासीत् । यथा । प्रथमन्तु । कलेर्दशसहसान्त इति सनत्कुमारसंहिताय कार्तिकमाहात्माष्टमाध्याय- चतुर्विशस्य लोकास्य तथान्यलोकानां च सम्बन्ध तात्यानऽभिजखेनैवाऽवि- चारिभिरसादेनेव गङ्गायुासक्रमोल्लेखः शत इतौषद्दर्शितमपि पुनः प्रदीते तंत्राधुना लावतदविचारित्वे नमबाहुल्य दर्शनार्थ युगचतुष्टयावसाञ्यवस्था निरूप्यते श्रीभागवते तीयकन्धे एकादशेऽध्याये। कृतं वेतादायरञ्च कलि- वेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्दादशभिर्वः सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥ चत्वारि लौणि हे चैकं शतादिषु यथानमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १८॥ इति देवायुः प्रमाणेन युगावस्था नरायुः प्रमाणेन युगावस्था ब्रह्मवैवत्त कणखण्डे बसवतितमेऽध्याये । अष्टाविंशतिसहस्रावधिकं परि- माणकं । लक्षाणां च सप्तदशनराणां परिकीर्तितम् ॥६५॥ षण्णवतिसहस्राणि खादशभिः सह । नृणां वर्महाभाग लेता प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ ६६ ॥ चतुःषष्टिसहस्राणि लक्षरष्टाभिरेव च। तृणां वर्षेपिरञ्च कालः परि- कौन्ति तम् ॥ ६८। दो व त्रिंशत्सहखाणि चतुर्लक्षप्रमाण कम् । नृणां वर्षे: कलियुगं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ इति तत्रापि पूर्वसन्ध्यांश युगपश्चिम- सन्ध्यांशभेदेन निधावस्था सध्यांशयोरन्तरण यः काल भतसंख्ययो. तनवाहुर्युग तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते । इति भागवते तीयवान्धे मैत्रयवचनात् तत्र कलेस्तु नरायुः प्रमाणन तावत् षट्त्रिं शाहसाब्द- मितः पूर्वसंध्यांशः ततः पष्टिसहस्राधिकत्रिलक्षाब्दमित: कलिः तत- स्तदुत्तरसंध्यांश इतिक्रमः । तत्राधुना कले: पूर्वसंध्यांश एव तत: कलि- भविष्यतीति हेमाद्रिप्रभृतिग्रन्येषु स्पष्टमेव तत्रैव च पुराणादिसम्भतेन युगांनां चतुबरणवत्त्वं संध्यांशमय कोशल्येति प्रतिपादितं तत्र पूर्वसध्यांश: प्रथमे पादे संग्टहीतः उत्तरश्चतुर्थे पादे इति बोध्यम् । एवं च सति अष्ट- सहस्रोत्तरकालक्षाब्दपरिमितः कलेरेकः पादः एवं चत्वारः पादास्तस्येति तनाद्यपूर्वस्मिन्न व संध्यांशसहिते प्रथमे पादे संध्यांशपरिमाणवर्षाणामेव मध्ये तिथिपत्रेषु चरमकलिले ख्य' गङ्गायुासक्रमलेखनं न सम्भवन्ति उक्त लोक तथान्येषु च कलिशब्दस्य संध्यांशयोरन्तरेणेति वाक्येन । तथा विष्णुपुराणेऽपि हतीयेऽध्याये संध्यासंध्यांशयोरन्तयः कालो मुनिसत्तम ॥ युगाख्यः स तु श्रीगणातत्व सन्दर्भः विज्ञ यः तत्रेतादिसंजितः । इति पराशरवाक्य न चे युगपरलात् अतएन नैव संध्यांशपरत्वं कलिशब्दस्य शास्त्रोक्तयुगावस्थानियमविरोधात् संध्यांशयो- रन्तरेणेति वाक्ये मिथ्यात्वापत्तेश्चेति । किम्बहुना इत्याद्याशयतात्ययान- भिज्ञाः केचनचये मुग्धाः श्लोकार्थे तु कलिशब्दस्य युगपरत्वमुक्त्वापि चान्त्य व खमनीषया कल्पितेऽनर्थे विश्वसिताः अधुना कले; पूर्वसंध्यांश एव श्रीजा- नव्याः स्वः प्रयाणाऽन्दोनकरणं प्रतिवत्सरं लिखन्ति वदन्ति चैवं तेषां मतेनैव तन्मतं निरस्त इदानों कलेर प्रहत्तेरिति एवं च सिद्धान्त सति तेषां माता- मतीनां एतत्कलिविषयकारोपितभ्रमार्थेऽपि भ्रमदर्शनात् महदसङ्गतेनाज्ञा- नेन तिथिपत्नस्थजागवौदेव्यायुासक्रमलेखाग्रहे जड़ान्धपरम्पराप्रभावमृते कि खलु वाचं होति सहास्यं विभायन्तु सन्तः इति ॥ १॥ अथ द्वितीय कारणं महन्मुखश्रुतमेव प्रलिख्यते केचनचकस्य चिद्गङ्गामतास्य खदेशाधिप- स्याज्ञानुवर्तिनस्तदानीं श्रीविष्णुपद्यभक्तानामपि मोक्षमभौसमाना: रूय- मपि भौजाङ्गवीप्रभावज्ञाः तदविश्वसितानपि प्रत्युत्माहयितु तान् ससाम् इत्युक्तवन्तः भोजनाः श्रीब्रह्मद्रवसेवनेन पापिनामपि शीघ्र मुक्तिभवतीय- स्माद्धम्मज्ञाः यूयमेव जानव्या: सविधिस्नानं कृत्वाऽस्मिन्न व जनुषि मुक्तिभाजो भवत चेद्यदौह विध्यभाव: स्यात्तांगामि जनुषि तु नूनमेव वो मुक्ति भवि- यति । नन्वेवं गङ्गामाहात्मा तहि पुनर्जन्मान्तर गङ्गाभक्तिस्नानादिकं अत्या भवन्तरिष्याम इति चेत् तत्तु महदुर्घटं श्रीभागीरथ्या अल्पकालस्थितेयंत्र कुन लब्धप्रमाणत्वात् अतएव सदभावेन गङ्गां शौन' भजत जन्मान्तराणान्तु इह क्तपापपुण्यादिभुतौ सत्या मल्पकालव दुर्विचिन्त्य त्वात् इत्येवं गङ्गा- विमुख जनकदम्बप्रोत्साहनपराः कृतोपदेशा घोषा: पुनश्चाल्यकालेनैव गङ्गा- स्नानधम्मपरांस्तान् क्वचित् कंचिदालच्य तदिखासायाऽन्येषां च प्रवर्तनाय श्रीगङ्गानिर्गमावधिवर्षाणामून करणं प्रत्यब्दमङ्गोलल्य तथा तिथिपत्रेषु प्रका- शितवन्त इति । तदानोंच महात्मानोऽपि चैतहिचारं कृतवन्तः। नच धम्मसमो बन्धुन च धम्मसमं यशः । न च धर्मसमो लाभी नैव धसमें सुखम् ॥ १ ॥ तस्मादुपार्जये दम्ममवरेणापि कर्मणा । सर्वसिद्धिकरं नित्य' परत्र च गति- प्रदम् ॥२॥ इति स्मृतेः । येन केन प्रकारेण यथापि परिभावितम् । धर्म न दूषयेत् प्रान्ना सेवतां संसेक्येत् सदा ॥ १ ॥ इति नीतिशास्त्रवाक्यादपि तथा - । RIAL नागरातत्व सन्दमः। न स्वधर्मात्परो योगो न खधर्मात्परं तपः। न स्वधर्मात्यरो यज्ञो न स्वधर्मात्यरं बलम् ॥ १ ॥ तस्मात् संस्थापये में न हि धन्मसमः सुहृत् । निर्मूलेनापि मार्गेण वहितं वर्धयेत् स्वयम् ॥ २ ॥ इत्यादिपुराणवचनैश्च इदं निष्पन्न भवति स्वकपोलकल्पितमार्गेण वाऽन्य कल्पितान्धपरम्परामार्गेणापि केनचिदेव स्थापितं तीर्थस्नानदानपूजायज्ञादिरूपं धर्म अया सेवेत तथा- ऽज्ञानऽप्युपदिश्य संमेक्येत् तेनैव पथासेव्यमानं च धर्म व विषयेत् इति स्मृत्याद्याशयादन्यथाचरणं वेदधुना धमन्नत्वाऽऽपत्तिरस्माकमिति शङ्खमाना: अशच कलेः पञ्चसहस्राब्दान्ते एतदुत्तरफलाइनर्थ आपतिते तु श्रीजाह्नवी- तत्वदर्शिनः सन्तोऽस्माकं बान्त्यादिकं दत्वा पुनः शुद्धगङ्गातत्वोपदेशं करि- चन्तीत्याशाववनिश्चयाश्च तेषामल्पज्ञानां तिथिपत्रकतवमोल्लेख ज्ञालापि श्रीजानव्यामाहात्माविवईनपुरःसरभक्तिप्रवर्तनपूर्वकं तात्काली यंप्रजाकल्या- शाय दीर्घदर्शिनस्ते विद्वांसः खयमपि तल खं स्वीकृतवन्त इति ॥ २ ॥ अथ टतोयं कारणं तु यथाश्रुतं प्रलिख्यते । यथा अदभारतवर्षेऽस्मत्यालकपरम- धार्मिकयुधिष्ठिरप्रतिकृयवयंराजधानोशक्रप्रस्थप्रभृतिषु वैदिक-धर्मपाल- জানা যাচ্ছি অমনি জাল 'অমলৰালী ন আমীহালিজম कर्मणि च कृता तां वक्तुं हृदयदाहपूर्वक सकम्पञ्च रोमोहमयुता भवति तनुः तथापि तत्रै तावदेवोयते । तत्कृतास्महेवप्रतिमामन्दिरादिखण्डने सति नः पूर्वजान् परावरज्ञान् पण्डितानाहय लैर्यवनभूपैर्दुष्टतयोक्तं यूयं स्वधूज्या गङ्गा- प्रभावं दर्शयत नो चेत्नानं त्यजध्वम् अन्यथा चेदोवन्धनं करिष्याम इति । अतः सर्वे संमन्वाशीघ्रमल्परहोभिरेकास्मटुक्तवचनईये स्वेष्टमेकं कुर्वन्तु भवन्त इत्येवं सति देशकालः परमापतेस्तैर्महात्मभिः परस्परं समन्वयकत्वा विचारं च गत्वा यवनेशपाखंमित्युक्तम् । कलिपञ्चसहस्रान्तमनुगमिथ- भाणायाः खयमेवाऽस्थिरायाः कं प्रभावं दर्शयिथाम इति । ततश्च । पुनः सनत्कुमार-संहिता कार्तिकमाहात्मपाष्टमाध्याय-चतुर्विंशतितमः श्लोकस्तथैत- ज्जातीयवांकायुक्त श्लोकवृन्दश्च तहञ्चनपूर्वकं स्वधम्मरक्षणाय प्रमाणत्वेन दर्शितः सतच दृष्ट्वा तद्वञ्चनाऽनभिज्ञ यवनैरुपेक्षापूर्वक्षमतदुताम् एवं चेत्तईि ज्ञात भवगङ्गाया गङ्गावमऽतो यथेच्छ सानं कुरुत किन्तु सौर्यधम्ममार्गप्रचारक- तिथिपनेषु मङ्गाऽऽयुहाँसक्रमोल्लेखं प्रत्येकवत्सरं कुरुत तथाच विक्रमादि- MAHARSHITANGATINARISTIMALSINAR Anithe ANINNARARAM योगङ्गातत्त्वसन्दर्भः काट्लेखवत्तत्रास्मदीयशकमपि लिखतेति श्रुत्वाऽऽपस्ताः परमकुशलास्त विद्वांसः स्वकीयधर्मविरोधिनामपि तेषानुक्ताक्चन इयं तदा बनधर्मरक्षणायक खींचनुरिति तत आरभ्य ताज्यमन्बध्यान्धपरम्परालेखः प्रवृत्त इति ! किञ्च अत्राऽविश्वसितैस्तु कोविदः तद्गाज्य समयस्यतिथिपत्र वेव शोभागीरध्वा श्रा- युासक्रमलेखस्तथा यवनशकोले खश्च नूनं द्रष्टव्यः । पूर्वत आसौदा तत आरभ्यैवेति । अस्माष्ठपिलव्य : यीमोहनलाल शर्मभिस्तु मदन एव पूर्व- कालीययवनराज्यतिथिपत्राणि तत्पूर्वाण्यपि विलोक्य तन्निश्चयः तः थो- गङ्गानिर्गमाऽब्दोनकरणं न तु यवनराज्यतः पूर्वमासीत् । इत्यत्राज्ञानां दृढ़ विश्वासाय सुमतिभिः पुनरपि तथा दृष्ट्वा निश्चयः कारयितव्य इति । किम्बहुना तदारभ्याद्यपर्यन्तमापन्मुक्त रपि ज्योतिर्विद्भिः कश्चित् पण्डितै- विचार त्यत्वाऽन्धपरम्पराग्रस्तैः प्रत्यब्दं शौगङ्गायुासक्रमलेखः क्रियते इला- लम् ॥ १॥ इति श्रीरामदत्तात्मज-श्रीनन्दकिशोरशास्त्रिसूनुलते श्रीगङ्गा- तत्वसन्दर्भे टतीयं प्रकरणम् ॥ ३ ॥ । RomantaStunnamuta गङ्गापागादुरङ्गानामङ्गानामपिशोधकाः । अभङ्गानङ्गसाङ्गभङ्गाच्यास्त जयन्ति हि ॥१॥ अथागमनमम्बायाः पुराणेषु विरुध्यते । काशीरामप्रपौत्रेण सङ्गतिस्तस्य लिख्यते ॥ २ ॥ ननु च कदा भुवि गङ्गाप्रादुर्भावो जात इति न निश्चयपदं समायाति । पुराणादिषु तस्य बहुप्रकारेण वर्णनात् । तथाहि' वाल्मीकीयरामायणे तु । गोरथोऽपि राजर्षिदिव्य स्यन्दनमास्थितः प्राया- दंग्रे महातेजा गङ्गा सञ्चाप्यनुज्जत् ॥ १३ ॥ इत्यादिश्लोकः। ततः सगरा- मजोहारे सति विरञ्चिवाक्यम् । प्राप्तोऽसि परम लोके यशः परमसम्मतम् । यच्च गङ्गावतरणं बयाकतमरिन्दम ॥ ५१ ॥ अनेन च भवान् प्राप्तो धी- स्यायतनं महदित्यादिना। गङ्गाप्रादुर्भावः सप्तमेऽस्मिन् वैवस्वतमन्वन्तरे चतुर्विशे त्रेतायुगे कपिलाज्ञया भगीरथतपोनिमित्तक पासीदिति । एवं भागवते नवमवन्धनबमेऽध्यायेऽपि। भगीरथः सराजर्षिनिन्ये भुवनपाव- नीम् । यत्र स्वपिटणां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते ॥ १० ॥ रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावतौ । देशान् पुनन्तौ निर्दग्धानाऽऽसिञ्चत्सगरामजान् ॥ ११ ॥ इति सगरात्मजोद्धारायैव भगीरथकव एव प्रसिद्धः । अथास्यावरोधक एवं PHunldline सत्या त्या স্ত্রীড়ান: हितीयो गङ्गाप्रादुर्भावस्ततो भगौरथात् पूर्वमेव वैवखतमन्वन्तर एव सप्तम नेतायुगे वलेयज्ञ त्रिविक्रमचरण जात श्रूयते । भागवते पञ्चमस्कन्ध सप्त- दशेऽध्याये । तत्र भगवतः साक्षायज्ञलिङ्गस्य विणोविक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठ- नखनिर्मिनोण्डिकटाहक्विरेणान्तः प्रविष्टा या वाघजलधारा तचरणपाय- जावनेजनालणकिञ्जकोपरजिताऽखिल्लजगदघालापहोपल्पर्शनाऽमुला सा- क्षागवत्यदौत्यनुपलचितवचोऽभिधीयमानाऽतिमहत्ताकालेन युगसाहस्रोप- लक्षणेन दिवो सूर्धन्यावततारयन्लेन । न च दिबो मून्यवततारेत्यन्तेन विय- इङ्गा ज्ञायते सा अगौरवानयनात् पूर्व अविनाक्ततारेति वाच्यम् । पशमसन्ध- सप्तदशाध्यायवाक्येनैव तस्या भुवि बागमनासिद्धेः । तथाहि । तथैवालक- नन्दा दक्षिणेन बन्नसदनाहइनि गिरिबूटाव्यतिकस्य हेमकूटान्यतिरसखतर- रसालुठयन्तौ भारतमक्षिवर्ष दक्षिणत्यांदिशिजलधिमसिप्रविशति ॥ तथा विशुपुराणऽपि विष्णुपादविनिवान्ता भावयन्तौन्दुमण्डलम् । समन्ताद- ब्रह्मण: पुयीं गङ्गा पतति वै दिवि । सा लब पतिता दिक्षुचतु प्रत्यपद्यत सीता चालकनन्दा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमादिति वाक्यावन्न गङ्गाया भुव्या.. मन्वन्तरे गङ्गास्थितिः अयते । भागवते. चतुर्थजन्ये पृथुचरिते। गङ्गायमु- नयोनद्योरन्तरा . क्षेत्रमावसन् आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया इति श्लोकेन पृथुराज्य तु खायंभुवमन्वन्तर एवासीत् तथाच खायंभुवेऽन्तरे यज्ञ एवेन्द्रोजात इति भागवते अथमलन्धे तृतीयेऽध्याये। ततः सहम आकृत्या रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । सयामायैः सुरगणेरपात्सायंभुवान्तरम् ॥१२॥ तथा तत्रैव चतुर्थ स्कन्ध प्रथमेऽध्याये। तां कामयानां भगवानुवाहयजुषा पतिः । तुष्टायां तोषमापनो जनयवादशात्मजान् ॥ ६ ॥ तुषितानामते देवा आसन् स्वायंभुवान्तरे | मरीचिमिश्रा ऋषयो यजः सुरगणेश्वरः ॥८॥ इति वाक्येन । तथाच पृथुकाले यज्ञ एवेन्द्रः इति पृथुचरितेनैवावगम्यते यज्ञेन सह तस्य विरोधात् तयोविरोधशान्त्यर्थं ब्रह्मवाक्यं च तदैव श्रूयते न बध्यो भवंतामिन्द्रीयद्यज्ञो भगवत्तनुः । यजिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनवः सुंरा इति श्लोकेन । इत्यतः खायंभुवान्तरे यज्ञे इन्द्रेपृथुराज्यमतस्तत्र गङ्गायां. विद्यमानत्व निःसन्देहमेवेति । अन्यत्र च यस्मिन् यज्ञ महादेवे दक्षस्य Soury ।
श्रीगणातत्वलन्दः विदेषः समजनि तस्य विश्वसृभिः शतस्य यज्ञस्यान्तावमुनान प्रयागते. कतमित्यपि धौभागवते चतुर्थस्कन्ध श्रूयते । यथा, आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गायमुनयान्विता विरजेनात्मना सर्व व व धाम ययुः सुरा इति। तदपि खायंभुवमन्वन्तर एवासोदिति गम्यते. प्राचीनवहिषो राजस्तन सत्त्वात् तथाहि । वाता न वान्ति नहि सन्ति दस्यवः प्राचीनवहिर्जीवतिहीनदण्ड इति। दक्षयज्ञविध्वंसनायागतेघु रुद्रभटेषु यज्ञस्सा ऋत्विगादयस्तत्स्त्रियोऽपि वितर्कयामासुः अतो बुध्यते प्राचीनवर्हिः स्वायंभुवमन्वन्तरे राजाऽऽसौत यज्ञश्च तदानीन्तन इन्द्र आसीत् । तथाच. दक्षयज्ञविनाशे भूतादिपौंडितान सुरान् प्रति ब्रह्मणोवाक्यम् । नाहं न यज्ञो न च यूथमन्थे ये देहभाजों मुनयश्च तत्वम् । विदुः प्रमाणं बलवीययोर्वा यस्यात्मवस्य क उपाय विधत्सेत् इति। अस्य टीकायां च सामिचरणैः यज्ञस्तदानीन्तन इन्द्र पासोदिति लिखितम् । किंबहुना । सायंभुवेऽन्तरे गङ्गाया विद्यमान सर्वथा निश्चीयते । स्वयं मनुनैव मा. गङ्गा मा कुरून् गमः इत्यतभाषणप्राय. श्चित्त गङ्गास्नानस्य कथनात् देवनद्यौर्यदन्तरमिति मध्यदेशसौमाविधावधि सत्कृतगङ्गाग्रहणाच्च एवं स्वायंभुवमन्वन्तरात्यूर्वमेव दैनन्दिनप्रलयेऽपि गङ्गा- स्थिति: श्रीभागवतटतोयस्कन्ध सनकादीनां श्रीशेषान्ति के भागवतश्रवणार्थ गमने श्रूयते। खर्बुन्युदाः स्वजटाकलापैरुपस्पृशन्तश्चरणोपधानमिति लोकेन एवं च सति दैनन्दिनप्रलये तथा प्रथम स्वायंभुवमन्वन्तरे यदि गङ्गायाः स्थितिः पृथिव्यामासीत्तहि सप्तमेऽस्मिन् वैवस्वतेऽन्तरे सप्तमे वेतायुगे वले- यज्ञ उद्भवः किमिति निरूपितः ततोऽपि पश्चालापिलाज्ञयाऽस्मिन्नेव मचन्ती चतुर्विशे त्रेतायुगे भगौरथहारा श्रीगङ्गायाः प्रादुर्भावो निरूपित इति कथ सङ्गच्छते । इति सन्देहे जायमाने सिद्धान्तो निर्णीयते । श्रीगङ्गायाः प्रादु- र्भावस्य तावद्भगवतः प्रादुर्भाववत्सत्वेऽपि समयविशेषेषु कारणान्तरेण स पुनः पुनर्वर्ण्यते। यथा, भूगोलकवर्णने उपास्योपासकभावेन नवसु खण्डेषु वराहा- द्यवतारा: वर्णिताः तेषामवतारास्तत्र तत्रकाले शू यन्ते यथा। भरतखण्डे उपास्यः श्रीनारायण उपासकः श्रीनारदः तथाऽन्येष्वपि खण्डेषु ते तेऽव- तारास्तेषां तेषां च उपास काश्च सन्ति । एवं च सति । खायंभुवमन्वन्तरे खायंभुवदक्षादेव जातायां मूर्त्या धम्मान्नरनारायणौ मूर्तिभेदेनावती? Post 1955 mphakat 'श्रीगङ्गातलसन्दर्भः। ततोऽपि पूर्व वायंभुवमन्वन्तरे भरतखण्डे पूज्यत्वेन नरनारायणौ स्थिती अगवदवताराणां देवभौमविलवैकुण्ठ षु मूर्तिभेदेन स्थितत्व यावत्कल्याधि- कारस्तावनिश्चितम् । तथाच पाझे वैकुण्ठसदने नित्ये निवसन्ति महोज्वला: अवतारास्तदा तल मत्स्यकूम्मादयोऽखिलाः । हानोपादानरहितानैव प्रक- तिजाः क्वचित् । न च पायव बनेन वैकुण्ठपदश्रवणात् भौमोविलश्च वैकुण्ठो न भवतीति वाच्यम् । यत्र यत्र भगवान् साक्षात्तिष्ठति तत्र तत्र वैकुण्ठो- ऽस्तीत्यभिप्रायात् वैकुण्ठपदस्योपलक्षणत्वाञ्च मनिकेतन्तु निर्गुणमिति भाग- वतैकादंशस्कन्धे भगवडाक्याच्च । एवं च सति श्रीगङ्गाया न केवलं त्रिवि- क्रमचरणोद्भवत्वमङ्गोकर्तव्यं तस्याः सुगुणब्रह्मद्रवत्त्वात् तच्चरणोद्भवत्वं च केन- चिद्धे तुना श्रीनृसिंहादिवदाविर्भावो मन्तव्यः। भगवतो यथाविर्भाव निमित्तं तहगङ्गाया अश्याविर्भाव निमित्त खोकर्तव्यम् । तथाच गीतायां परि- त्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धम्म संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे इतिवगङ्गाया अपि ज्ञातव्यम् । तथाहि यतः कल्पारम्भस्तत एंव ब्रह्माण्ड- रचनास हभूतः भूलोश-खगोलयो: प्रादुर्भावस्तत्महभूतः भुवि सप्तसमुद्राणां गङ्गायनादिनदौनां सुमेर्वादिपर्वतानां च प्रादुर्भावो ज्ञेय इति एवं स्थिति- वयाऽऽकल्यान्त विज्ञेया च अतः स्वायंभुवमन्वन्तरमारभ्य चतुर्दशमन्व- न्तरेषु श्रीगङ्गापि लोके स्थास्वत्येव तथापि केनचिनिमित्तेन तिरोभावें जाते वैवखतमन्वन्तरे त्रिविक्रमचरणादुद्भूता ततस्तु केनचिहेतुना तिरो- भावे ह्याऽजातेऽपि कपिलबमर्षिणा । ब्राह्मणातिक्रमे दोषी ब्राह्मणनैव हन्यते इति बाक्यानुसारेण ब्राह्मणापराधजं दोषं ब्राह्मणपादोदकसेवनेनैव नश्य- तौति प्रख्यापयित्रा श्रीभगवदवतारवामनब्रह्मर्षि पादोदकेन सगरात्मजोद्धारी- ऽस्वित्यभिप्रायवता च भो राजन्! विधिकमण्डलुस्थवामनपादशौचजलं गङ्गा- रूपेण यद्यायात्तर्हि त्वत्पूर्वजोदारो भविष्यतीत्यंशमते तृपायाऽऽज्ञादत्ता इति कपिलाज्ञापूर्तये भक्तवत्सला गङ्गा अलकनंदारूपेण भूमौ स्थितापि भागी- रथोति द्वितीयरूपेण प्रसिद्धिं गत्वा पुनरलकनन्दायामेव देवप्रयाग मिलित्वा सगरात्मजानुद्दिधौपुर्वैवखतमन्वन्तरे भगोरथद्वारा प्रादुर्भूता इति गम्यते। आग- तस्य पुनर्गमनं विना पुनरागमन न घटते इति नियमात् स्वायंभुवान्तरे तिरो- भावे कारणं मन्तव्यम् । अत्र श्रीगङ्गाया आविर्भावतिरोभावो केवलं मनुष्याणां MARA PERS MPARIAN Willitchildosti SERHITEHIRANAATONSAANESHITY ૨૨ श्रीगङ्गात वसन्दर्भः । दर्शनाऽदर्शनात्मको बोध्यौ विराजः पुंसो नाडीरूपेण सदा स्थितलात् तथा चाल * सप्रमाणि का उपपत्तिलिख्यते जडना योगवलेन क्रोधालोता गङ्गा पुनरपि वैशाख शुजासतम्यां तक्षिण काशंदुस्ता इति प्रमाणं पुराणादाव- स्त्ये क । तथाच ब्राझे । वैशाख शुला सप्तम्यां बहुना जाङ्कवोपरा । शोधात्यौता पुनख्यता कर्णरन्ध्रात्तु दक्षिणादिति । तथाच बास्मीकोयरामायणेऽपि बाल- काण्डे । ततो हि यजमानस्य जोरद्भुतकरणः । गङ्गालावयासास यज्ञ- वाटं महात्मनः ॥ ३१ ॥ तस्यावलेपनं ज्ञाला क्रुद्धो जडस्तु रावय। अपि- बत्त, जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ॥ ३३ ॥ ततो देवा: सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः । पूजयन्ति महात्मानं जहं पुरुषसतमन् ॥ ३३ ॥ गङ्गाज्ञापि नयन्ति स्म दुहिटले महात्मनः ॥ ३४ ॥ ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्या- मसृजत्युनः । तस्माज्जङ्गमुतामा सोच्यो जाइबीति च ॥ ३५ ॥ जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा । सागर ज्ञापि संमाता सा सस्त् िप्रवरा तदा ॥३६॥ इतिवत् स्वायंभुवान्तरेऽपि ज्ञेयम् । इत्येवं सिद्धान्ते जायमाने गङ्गामादुलावे तथा भगीरथरथखातनिवासाय श्रीगङ्गायैव हातप्रतिज्ञत्वान गौरयानयनादनु- कल्पान्त गङ्गास्थितिविषयेऽपि सुधीभिः सन्देहो न कार्य इति ॥ कि । नन्वत्र कलियुगहितीयपादयानाविधायकवाक्यलपि म यतेऽतः किमिति भगौरथानयनादनुगङ्गायात्रा नेल्युच्ची तथाहि केदारखण्डे खत्मसातत्यधिकशत- तमेऽध्याये गङ्गावासुकिसंवादे। भगोरथेन कैलाशादानीतास्मोह वासुके । निमन्त्रितास्मिभूमौ हि पितॄणां मुक्तिकारणात् । साम्प्रतं तदवश्यं हि कर्तव्य भगवन्मया। चरमेऽस्मिन् युगे भूय आगमिष्यामि ते स्थलम् ।इदानों मुञ्च मर शौन समुट्टे मे गतिमतेति ॥ तथा चापि भगीरथं प्रति गङ्गावाक्य तवैव श्रयते। भगौरथमहाप्राज्ञ एवमेव भविष्यति । यावचन्द्रग्रहशायाः स्थास्य- न्त्यम्बरमण्डले ॥ तावत्कोतिर्महाराज भविता ते निलोके । नामापि तव च शुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ कलेहितीयपादे तु गमिष्यामि पुनस्तलमिति । एवं च सति। पूर्व निर्णोताऽन्तिी काली गङ्गायानासुतरां निरस्ते व पूर्ववद- वापि कारण श्रवणादिति। अत्रोच्यते । वासुकिं प्रति तु मूर्तिदर्शनदायक. श्रीभागीरथीवर प्रदानाऽभिप्रायोऽस्तीत्यत्र बोध्यम् । कुतः । यस्यामलं दिवि यशः * गङ्गाऽऽविर्भावतिरोभावनिमिने। । । mARAN MANTRA भौगङ्गातत्वसन्दर्भः। । प्रथितं रसायो सूमौ च ते भुवबमङ्गल दिग्वितानं । मन्दाकिनौति दिवि भोग- वतौति चाधोगङ्गेति चेह चरणाम्बु मुनातिविश्वम् ॥४४॥ इति भागवतदशम- स्कन्धसप्ततितमाध्यायवाक्यात्माताले भोगवतीति प्रसिद्धधारायाः संदा विद्य- मानत्वात् ब्रह्मवस्य पुनः प्रवेशोनसङ्गच्छतेऽतःश्रीब्रह्मवैवर्त पुराणे प्रलतिखण्ड- नवमेऽध्याये। द्रवाधिष्टारदेवी या रुपेणा प्रतिमा भुवि । नवयौवनसम्पत्रा- रत्नाभरणभूषिता इत्यादिश्लोकोक्ता चिह्नवस्यैवानिर्वचनीयाशक्तिभृति मती- प्रसिद्धास्ति तस्या एव भलोच्च्या सर्वत्र दर्शनदानं गमनं च सङ्गच्छते तथाचोक्त कैश्चिदभियुक्ता महानुभावैः । खर्गे भुवि च पाताले द्रवरूपा सदा खिता। तथापि तस्मादन्यत्र चाहता यज्ञकर्मणि ॥ भक्तश्च दर्शनं दातु याति मूर्तिमती शिवा । तथा लोकनये मूर्त्या क्रमात्सन्निहिता भवेदिति । ब्रह्मपुराणेऽपि । अध्यादौ कृष्ण पक्षे तु भूमौ सन्निहिता भवेत् । यावत् पुन- रमावास्यादिनानि दशनित्यशः ॥ १॥ शुक्ल प्रतिपदारभ्य दिनानि दश- नित्यशः। पाताले सन्निधानं तु करोति स्वयमेव हि ॥ २ ॥ शल्लकादशि- कादौनि गङ्गाखर्गतरङ्गिणी। पञ्चम्यतानि सा खर्गे सदा सन्निहिता भवे- दिति । अतएव नागेभ्यो बङ्गावरप्रदानं तेषां स्थलं गत्वा मूर्तिदर्शनात्मकम- वेति निश्चीयते । त्वया समनभावन स्थेयं भारतखण्ड के इति भगीरथ- प्रार्थनानन्तरं भगीरथमहाप्राज्ञ एवमेव भविष्यतीति गङ्गावरप्रदानदर्शनात् । किञ्च। यदि च जलप्रवाहगमनवरदानमेव चेद् ग्राह्यते तदपि एकांशेन कविजयदेवस्येच्छया तहान्याविर्भाववदनापि ज्ञेयम् । तथापि नास्त्यत्र क्षतिरिति । किबहुना, द्रवरूपायास्तु भागीरथ्यायात्रा भगीरथपूर्वजो- द्वारादनु प्रलयकालते कदापि न सम्भवतीति सिद्धान्त इत्यलं विस्तरेण । इति श्रीनन्द्रकिशोरशास्त्रिसूनु-दुर्गादत्तकृते श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भ चतु प्रकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ Tue HOSANIRNO विवस्यैव या शक्तिस्तदधिष्टाटदेवता। वन्दे तां जाह्नवौं दिव्या . 'मकरासनसंस्थिताम् ॥१॥ अथ चाऽक्षयरामस्थ मौमांसकशिरोमणे; । प्रपौत्र- पुत्रजेनाम्बा मूर्ति भेदभ्रमोऽस्यते ॥ ३ ॥ ननु च गङ्गायाः सगुणब्रह्मद्रवलं यदुक्तम् । तत्कथं सगुणब्रह्मद्रवतामगादिति तथाच तस्यैवाऽपराभूति- । मा श्रीगङ्गातलसन्दर्भः। शतुर्भुजा मकरवाइना प्रोक्ता शास्त्रेषु श्रूयते च ! उत्फुल्लामलपुण्डरीक- रुचिरा कपणेशविध्यात्मिका कुम्भेष्टाभयतोयजानि दधतोश्वेताम्बरालङ्कृता । दृष्टास्था शशिशेखराऽखिल नदीशोणादिभिः सेविता ध्येया पापविनाशिनी मकरगा भागौरथौसाधकैरियादिभिः श्लोंकैः। सा किं निमित्त जातेति । यदि च भक्त कार्यार्थमेवेति पूर्वमुक्त रहते तत्तु स्मरणनामोच्चारणादिनैव भवितुं शक्यते इति सन्दे हे जायमाने अनोत्तरः क्रमणोयते । यथा निर्गुणस्य परमात्मनः खेच्छया * लोलाविनोदाय चिच्छक्तिमुपाश्रित्य निर्विकारसगुण- ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते तथैव खेच्छयैव सगुण ब्रह्मणो निर्विकार-नौराकारलं बोध्यम् । तत्त, भताः संसारेऽध्यात्मादितापततानां तापनिवृत्त्यर्थमेव मन्यन्ते। तथाच स्मय॑ते । निराकारमुपासन्ते साकारमपि केचन । वयं संसार- सन्तप्ता नौराकारमुपास्महे इति । स्कान्देऽपि पार्वतौशिवसंवादेन जगदु- द्धारायैव जलाकारत्व स्पष्टीकतम् । तथाहि अक्षरं यत्परब्रह्म यस्मिन् सर्व- मिदं ततम् । कथं तज्ज्ञायते लोके किं नाम तहद प्रभो ॥१॥ कथं ज्ञास्यन्ति चरमे युगे विप्रादयः परम् । तेषां भक्तिविहीनानां कथं कलियुगे गतिः ॥२ इति पार्वतीप्रश्ने सति । योऽसौ सनातनोदेवः परात्मा जगदौखरः । उवाच भक्तिसम्पन्नां सारासारतरं प्रभुः ॥ ३ ॥ परात्मा निर्गुणः शान्तो व्यतो- ऽव्यक्तो निराश्रयः। सर्वात्मा सर्वभूतेशः सत्यानन्दो निरञ्जनः ॥ ४ ॥ एक एव हि लोकात्मा सत्वादिगुणवर्जितः। तदेव परमब्रह्मजलामा भगवानजः ५ यनाम्बुनि महादेवि आपोरोचितदुर्गमे । ब्रह्माण्डकोटयो यस्मिन्ननन्ता ब्रह्म- कोटयः ॥ ६॥ उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति जलब्रह्मण्यनेकशः। ब्रह्मा प्रति- ब्रह्मादित्रयो देवा: सवासवाः ॥ ७॥ इतितद्ब्रह्मविज्ञेयमनन्तं विश्वतो- मुखम् । तदेव सर्वरूपण ब्रह्माण्डेषु.प्रवत्तते ॥ ८॥ यदेतत्परमं ब्रह्मद्रवरूपं महेश्वरि । गङ्गाख्ययापुण्यतमं पृथिव्या मास कर्णिकम् ॥ ॥ इति अन्यच्च तत्रैव काशीखण्डे सप्तविंशेऽध्याये। वहिःस्थितं जलं यहनारिकेलान्तरे स्थितम् । तथा ब्रह्माण्डवाह्यस्थ परंब्रह्माम्बुजाह्नवी ॥ २७॥ इति । भारते- ऽपि योऽसौ विश्वम्भरोदेवश्चित्वरूपोजनार्दनः । स एव द्रवरूपेण गङ्गाम्भो नात्र संशय इति । अथान ब्रह्मद्रवोत्यतिः प्रकारान्तरेण ब्रह्मवैवर्ते प्रकृति- * एकोऽहं बहु स्यामिति अतिदर्शनात् । SAR HBISNEHEARS WATER শীত না । হ । রুম ta জ্ঞেখ. কম ক্ষুষ স্বাবলুখী: কালি অল্প বা বড় মিনী লাহান। যদি মায়া টি বিনী : ভারী শীল জীন হীহাহ নি। ওই ! " মা: বা: বল নিয়ন্ত্রি। হা। ল ল চ হ আলোড় । ২৪। হত হই ভালা- জী বালিহীল। : যুব ত্বালা দ্বি: ২৪ নীল জলে লুৰ নলব নীলি। জন হয়। এর মাজার इवलानिति ११६ ।। হী নিহুল: ব্যাগ : ভাল স্ব স্থা- লিংক বিকি। ' মীৰাওঁsiহ। ত্রিী- = ব জয়জ আম্ ে। হয়ত দুলাল রাজু দ্যা জাহ্ ! দুনি। হ্যাম হু আ ম লীজ ঘুম হ ম লা: অযত্র : জ্ঞাময়। তালবিন হীরে জ্বালানী লিঃ এ দিনই কালীমা সুল সমীভূত, ভীত অনুমীভীববি স্থলে মন নাই। অন ক্লাব লিঃ ওঃ মৰম জল নতলায় বির বিজয় ললিলাদি লমিল দহ দাবীদ মিন: না ! ভাজিকা ভালো থালিতে লিমিং লম: না বালিকা ভয় জী যিনিলি: জান্তা ইনান কিনি। হন খাদ্যালযই। যা জলদ্ধি । কাল দীন ত্বালাজি কালওয়ান্ত মিয়ানব স্বৰী নাৰ ৰিী চুনি হল- অং সুস্থ বিভাহালুশি: হ্মতিদিন ভাননীখন জাবি অ- নন-লা- বিলীনা স্ব মুনি লনি। নাই লাখ- জাৰ হিজলায় জিত হল জাহাৰিমন্থ সীৰি- ইবাদা মুস্ত্রী নালি জি মুনি। ভক্স স্ব লাই:। স্মাানির লাল, হলই খালি নিৰাজন। না: স্বামী। দ্বিনীষা স্বাস্থ- साधिका ॥ १॥ कायं विधाय तत्पश्चात् खाविद्याने विलीयते। तथापी- সুলা লিজ নি! ২ নিৰা হাৰ কাৰানীন- स्वतस्तथा । कालस्यापि नियन्तृत्वात्यरत्वात्मकतेरपि ॥ ३ ॥ इत्यादिना यथा সুস্বীল এলাৰিহ্মাৰ ভলিতে লিনিলিৰ নাহি জানি স্বনি-মামিঃ নিল দু আঁ ঘর হল নাকি ! st/7 २६ श्रीगंगातत्त्वसन्दर्भः । चतुर्थे । सोमोऽभूब्रह्मणोऽ'शेनेति । विवखानयंमायूषेति षष्ठस्कन्धवाक्येन च एवञ्च कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दोः पत्नास्तु भारतेति षष्ठस्कन्धवाक्येनैवा- ऽश्विन्यादिनक्षत्राणामपि मूर्तिइयं दृश्यते तथा मेदिपर्वतानामपि पृथुक्कत- पृथ्वीदोहने। गिरयो हिमवद्दत्सा नानाधातून् स्वसानुषु इति भागवतचतुर्थ- स्कन्धेऽस्ति मैनाकेन तु मूर्ति मता समुद्रोत्प्लवने हनुमतः खशिखरे स्थित्वा कपः सत्कारः कृतः संवादश्च वाल्मीकीय रामायणे प्रसिद्ध एव । एवं समुद्र- णापि मूत्तिमता राघवेन्द्रः प्रपूजितः । सिन्धुः शिरस्यहणं परिग्टह्यरूपी पादारविन्दमुपगम्य वभाष एतदिति भागवतनवमस्कन्ध दशमाध्यायवाक्येन सिन्धोर्मूत्तियं भाति तथैव तत्नै वाष्टमस्कन्धेऽष्टमाध्याये रमाभिषेके । सूचि मत्यः सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि । इति वाक्येन नदीनां च मति भेदः प्रसिद्धः । तथा पाझीये भागवतमाहात्मेटतीयेऽध्यायेऽपि। वेदान्तानि च वेदाच मन्त्रास्तन्त्राः समत्त यः । दशसप्तपुराणानि षट्शास्त्राणि तथाऽऽययुः१५ गङ्गाद्याः सरितस्तत्र पुष्करादि सरांसि च। क्षेत्राणि च दिशः सर्वा दण्ड- कादिवनानि च ॥ १६ ॥ नगादयो ययुस्तत्र देवगन्धर्वकिन्नरा इत्यादि । अन्यत्र च पुराणेषु लेखोऽस्त्यत्र विस्तरभयान प्रलिख्यते किंबहुना। यथा। नद्यस्तदा तदुपधायं मुकुन्दगीतमावत लक्षितमनोभवभग्नवेगाः आलिङ्गन- स्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारेमहन्ति पादयुगलं कमलोपहारा इति भागवतदशम- स्कन्धवाक्येन श्रीयमुनायाः प्रवाहरूपण साक्षाब्रजमण्डले श्रीकृष्णलीलासुर्ख प्राप्ताया अपि. मुनः हारकालोलाविनोदाय। कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले इति कालिन्दौनाममा तपः कृत्वा पट्टमहिषौषु स्थितिदृश्यते तथैव सगुणब्रह्मवस्याप्यन्या मूति: ट्रवाधिष्ठानत्वेन प्रसिद्धा पुनर्वैकुण्ठादिषु । गङ्गा-सरस्वती-लक्ष्मीञ्चैतास्तिस्त्रः प्रियाहरीरित्यादिवाक्य- दर्शनात् तल्लोलाविनोदायैवेति। तथा कार्य विशेषेषु भक्तानां कल्याणाय दृढ़- विश्वासाय च द्रवरूपण लोकत्रये व्याप्तापि पुनश्च विष्णुलौलासाहाय्याथं विशेष- पतितोडारार्थं च विष्णुवदवताराणि सैव धत्ते भतादीनां शापानुग्रहकारि- णीति तत्वमवधेयम् । ननु तल्लोलाविनोदायैवेति यदुक्तं तन्न संघटते तस्यास्तद- न्यत्रापि रूपान्तरेण प्रवृत्तिदर्शनान् तथाहि वाल्मीकिविरचितश्रीगङ्गाष्टके । मातः शैलसुतासपत्नि वसुधाशृङ्गारहारावलि इति वाक्येन पार्वतीस्पनौलेन नौगातत्त्वसन्दर्भः। २७ । शिवस्यापि भार्या गङ्गेति सूचते । तथाच कल्किपुराण तीयेऽ'शे। महा- भिषपाङ्गना हिमगिरीशकूटस्तनी सफेनजलहासिनौ सितमरालसञ्चारिणी चलल्लहरि-सत्करावरसरोज-मालाधरारसोल्लसित-गामिनी जलधिकामिनी राजते । इति मुनिभिः कतगङ्गास्तवोतोः एवं भागवतप्रथमकन्धे एकोनविंशे- ऽध्याये परीक्षिचरित्रे । इति स्मराजाध्यवसाययुक्तः प्राचीनमलेघु कुशेषु धौरः। उदङ्मुखोदक्षिणकूल आस्त समुद्रपत्नयाः खसुनन्यस्त भार। इति वाक्येन तथा तत्रैव नवमस्कन्ध विंशेऽध्याये । शलश्च शन्तनोरासौहङ्गायां भीम आत्म- वानिति वाक्येन च समुद्रशन्तनुभार्यात्वेन निर्दिष्टेति कष्टपाश इति । अत्र समाधानं न च वाल्मौलितगङ्गाष्टकोत्या शिवभार्या गङ्गेति वाच्यम् । तत्र गङ्गातरङ्गाणां शिववामाङ्गस्थिताऽम्बा शृङ्गारक्षालनकर्ट त्वेन । सपत्न- शब्दस्य शत्रुतापरत्वात् । अथच । सरसामस्मि सांगर इति भगवदुत्या तहिभूतिले सति मङ्गायाश्च तद्रूपत्वेन नदौरूपायास्तद्भाऱ्यांवे न हानिः एवं च हरिवंशे विष्णुपर्वणि त्रिपञ्चाशत्तमेऽध्याये इन्द्रादिदेवचिरञ्चिसंवादे। भूयश्चैव मया शप्तः समुद्रः सह गङ्गया। सकारणां मतिं कवा युभाकं हितकाम्यया २३ यस्मात्वं राजतुल्येन वपुषा समुपस्थितः। गच्छाणर्वमहीपालो राजैवत्वं भविष्यसि ॥ २४ ॥ तत्रापि सहजा लीलां धारयन् खेन तेजसा । भविष्यसि तृणां भर्ती भारतानां कुलोहहः ॥ २५॥ शान्तोऽसौति मयोतस्त्व यच्चा- सितनुतां गतः । सुतनुयंशसा लोके शन्तनुस्त्वं भविष्यसि ॥ २६ ॥ इयम- प्यायितापाङ्गी गङ्गा सर्वाङ्गशोभना। रूपिणी च सरिच्छ्रेष्ठा तत्रलामुप- यास्यति ॥ २७॥ इति ब्रह्मवाक्येन शन्तनोरपि समुद्रांशेनावतीर्णस्य भाऱ्या गङ्गांशरूपा जाता इत्यादि सर्वमनवद्यमिति विभायन्तु सुधिय इति शिवम् । इति श्रीनन्दकिशोरशास्त्रिसूनुकते श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भ 'पञ्चमं प्रकरणं समाप्तम् । महिमा राजते यस्याः सदा प्रत्यक्षमेव हि। तथाप्याज्ञानपश्यन्ति वन्द तां सूर्यनिम्नगाम् ॥ १॥ अथ . गङ्गाप्रतापानि अलिख्यन्ते समासतः । ततोऽन्तिम कलौ यात्रा यथाक्रममुदौर्यते ॥२॥ तत्र तावत्तु सहस्र- तमऽन्तिम कलौ श्रीभागीरथीयानां वक्तुम् अधुना पूर्वोत्तरतिस्मृतिपुराण- TA Marathi श्रीगजातत्वसदनः । -- वाक्य कदम्बेष्वपि चूनमविश्वसिताना कोवाञ्चिदालतोना गाभक्तिप्रवर्तन- पूर्व कामाकल्लसब्वास्थितिदृढ़निश्याय नोजाइकोजलाते सदा विचलानानि. भूखण्डले प्रसिद्वानि लोकोत्तरचमकतारकारकरय प्रतापस्य विलक्ष हानि लक्षणानि प्रदर्शन्ते संग्ट होतेः क्षतिपवैः लोकः । यथा । सूमण्डजवानीया- हिशेशे जागवीजले ते जले कज्य भावः प्रथमं लक्षणं विदुः ॥ १॥ इति तु सरितां वाऽन्यतु द्रनबाहनलवादीनां सङ्गमसलं विहायान्यन शुद्ध चौगान एक बोध्यम् । एवनोऽपि लिस्यमानेछु वाञ्च व्यवस्था शेया। चिरंकाचस्य पानेता आयोङ्गसन्ति वै । गाङ्ग जलं तु न तथा द्वितीयं लक्ष विदुः. चूमादिनौरमलादु भवत्येव चिरं कृतम्। मान जलं तुन तथा यया पूर्व तयां तम् ॥३॥ इति ढतीयं । सुगन्धितं तं नो वि रूपादिकोजनम् । न तथा जादौलोयं चतुर्थ लक्ष विदन् । ४॥ विशदोन बछुदिन-. स्थिरपेक्षयाऽमीयते इति । वान्तर लशिनता भवत्येक वृत जले। न तमा भीष तोये परम लक्षालिदम् ॥ ॥ शुल কাল তিন জাভা शतिनिभ मलम् । भवत्येव हि पालेषु न विजाइनोजले ॥ ६ ॥ इति च॥ तैलबिदुनिभं लड़ा जायते सर्वदारिए। सापितेषु चिरं पाले जाव्यासु न कहिचित् ॥ ७॥ इति समर्म ! बाजीरावाहन प्रकाश जायते निशि। क्षणायां योजिमेघा नामापा जादिदर्शनम् ॥८॥ अर्य भावः कृपा अक्षरात्री गगने नेवाच्छादितेऽन्कारयाधिोऽपि दाहस्य प्रकाशो भवति दर्शनं च । तथाधानदीप्रवाहन सवलोल्या लक्षणम् ॥८ गङ्गाप्रवाहमध्ये तु शलामार्गाशतिनिधि ! ते सावुनिक पदाररतः खलैः ॥ १॥ हाते माने तु गाङ्गेषु लोकते पापिनोऽपि लान् । हत्यारालि निशोऽपि गगने जलदाकुले ॥ ॥ इति नवमं । जले वातादिदोजाणा- मभावो जावी भवे । स्पष्ट भिमभिरपि वा शाशाले बिलोनितम् १० इति दशमं० । अभाव अनुपानस गङ्गाजियगदः । ददते तमुखं ताश स्टनेतज्जगत्रये ॥ ११ ॥ इत्येकादशं । विधिना सेवनय रोगज्ञान्ति शादी- षधम् । 'गङ्गातोयं तु सर्वत्र किमन्याऽगदसंग्रहैः ॥ १२ ॥ अत्र विधिस्तु पाना- सिद्धिपानवानादिष्वपेक्ष्यते । अघ गावाऽगदखे बाथर्वणोश्रुतिश्च हिमवतः प्रस्तवन्तौ सिन्धौ समहसङ्गमः । आपोहमञ्च तहेवौहदन् योतीपंज- SatraKiran SAGESANE श्रीगणातत्त्वसन्दर्भः। । मिति । एतदर्थश्च । हिमवतः पर्वतात् प्रसवन्तौ प्रखवल्याः प्राकट्य कुर्वन्त्याः यस्याः सिन्धौ समहसङ्गम: समुद्रण साकं यस्याः सङ्गमोऽस्तौति भावः । सा गङ्गा तत् सर्व शालेषु लोकेषु वा प्रसिद्धाः देवी: प्रकाशमानाः पाप: अपः जलानि महा ददन् ददातुं कीदृशा अप: झोतभेषजं हृदयप्रकाशकौषधं यहा हरति गदानि इति हृत् द्योतं प्रसि हमेषजमिति हादशमं लक्षणस् । हरिद्वारा वायव्ये शुद्धे भागीरथाश्रमे । मौक्तिकाभं पयो यञ्च न स्यानी- खोनिमं शाचित् ॥ १३॥ इति त्रयोदश० । अन्य नद्यादिनौरस्य सङ्गमेन विव- र्जित। शुद्धे गङ्गाप्रवाहे तु शैवालं नैव जायते ॥ १४॥ इति चतुर्दशसं० । सहदेव हि गाङ्गेये घूकोत्यत्तिर्न जायते । कोचिदेतद्धि रहन्ति शुद्धे भागो- स्थायले ॥१५॥ इति पञ्दश० ॥ गङ्गास्त्राने ते पञ्चायखेदो जायते यदि तनौ दुर्गन्धितो न स्यादित्येवं गाङ्ग महः ॥ १३ ॥ इति तु बँपादिजलेन पुनः खानात्पूर्वमेव ज्ञेयं तथाच स्नाने विधिरपेक्ष्यते इति षोडशः । गङ्गो- अमस्यानजलं तुलायामधि तोलितम् । सुतप्तववाह पाततो नैति होनतान् ॥ १७॥ अत्रैवंविधि: गणोत्तरीयं जलं तुलायां दिलिपलमित संतोय शुद्ध पाने खापयेत् ततः सुवर्णमुद्रां वा सुवण ङ्गुलीयं वही सुरान्तप्य पालखित तमिव जले पातयेत् ततः स्वर्ण मुद्भाशुलीयकं वा तु शीतलता याति किन्तु तजलसुन्मानितं न जासमेति । एतत्तु मथुरा प्राक् चतु:- जोशखेरायाख्ये पाने गुरुकुले विद्याध्ययनसमवे श्रीमन्ने डिकब्रह्मचारिभिः নীহিলাৰায়মঙ্গনিয়মিৰ জল িাল্লালীন অল বিচ্ছিল। तबलीगुलीयकपातेन परीक्षितं मया दृष्टम् इति ससदशमं० । दक्षिण प्रान्त- देशेषु काम्बोजे जाङ्गलादिषु । भवत्यनन्तनीरस्य पाबाटुगमनं मखे ॥ १८ ॥ अन गङ्गायावाजलानयनविधेरावश्यकताऽस्ति अनेयं रीतिः । उतादेशेषु गङ्गा- यः गोट इति तद्देशेषु ख्यातः तत्रत्यैर्जने: श्रीगङ्गायांबाला रहे नवा च बियते तल हवनादनु कनिश्चिकांस्यादिपाले सकाचपानं गङ्गाजलं स्याप्य मलैः प्राता लोर्भागोरचौं स्तुवन्ति तदा तुष्टा जाइबीकाचपात्राजला- अमनं शरीक्षौति प्रसिधनेबैतदित्यष्टादशमं । षः शान्तिर्जले पीते सवत्येव स्ट भुवि । गांगस्य पानमाने तु तुदऽभावः क्षणान्तरम् ॥ १६ ॥ इत्ये कोन- विंशयां । पोते गंगोद्भवे तोये शान्ताबुद्धिस्तु तत्क्षणे । सत्लोइमश्चित्तशुद्धि- wweing AMERINimi श्रीगणातत्त्वसन्दर्भः। । भवतीति महोऽद्भुतम् ॥ २० ॥ इति विंशति० ! पोते गांगे तदैवाशु श्रीहरि- स्मरणं हदि। स्वाभाविक प्रजायतेत्येवं गंगोड़वं महः ॥ २१ ॥ इत्येकविंशः श्री कौथुमीय शाखोतजाह्नवीमन्त्र पाठतः । गङ्गातरङ्गोच्छलनं जायते हर्ष- कारकम् ॥१॥ तटस्थपाठकस्यान्ति गाङ्गप्रसरणं तंथा। अन्यत्रापि हि पाठन पात्रादुगमनं त्वपाम् ॥२२॥ इति द्वाविंशतिः। चातुर्थिकज्वरान्मुक्तो भवतीति स्फुटं भुवि । गङ्गाप्रवाहनातेति कथमेव न चाद्भुतम् ॥१॥ अपेक्ष्यते विधिस्नान गायनीजपपूर्वकः । पूर्व ज्वरागमनतो गाङ्गमध्वस्थितिस्तथा ॥ २३ ॥ इति त्रयोविंशतिः । प्रत्यहं गाङ्गपानेन मुखगन्ध विनश्यति। तदोषधिन्ते नृणामित्येवं गाङ्गलक्षणम् ॥ २४ ॥ इति चतुर्विंशतिः । अनापि विधेराद- श्यकता, गङ्गाजलेन रचिता पाकसिद्धिविलक्षणा। सुखादूरोगरहिता भव- तौति महो न किम् ॥ २५॥ इति पञ्चविंशतिः । प्रेतादिजनिता बाधा गङ्गास्नानेन नश्यति । ते च प्रीता भवन्तीति यत्र तत्र प्रदृश्यते ॥ २६ ॥ इति षड्विंशतिः । अत्रापि विधेराग्रह एवमेवाग्रेऽपि बोध्यम् । कृते स्नाने तदै- वेषदामादो जायते तनौ । धियासनोपमेयः स्यात्तदलौकिकभावतः ॥ २७ ॥ इति सप्तविंशति नित्य गाङ्गस्य पानेन तथा तद्रेणुलेपनात् । । तनोः कुष्टामयो नूनं क्षौयते नात्र संशयः ॥ २८॥ इत्यष्टाविंशतिः । कूपाद्यापः कमियुता जागवीजलपाततः । शुध्यन्ति चैतहङ्गायास्तेजोलोकोत्तरं म. किम् ॥ २८ ॥ इत्ये कोनविंशत् । अत्र नास्ति विधेराग्रहः ॥ गाङ्गङ्गा- रजः पिण्ड कवा कण्ठ निबन्धनात् । पिशाचौ बाधयामुक्तो नितरां जायते शिशुः ॥ ३० ॥ अत्र मृत्यिण्ड करणं विधिना स्नाला सप्रार्थनं सप्तम्यां रवे- दिने । वा कुह्वां चन्द्रदिने मध्याह्न चौविष्णुपदीपूजनानन्तरं विधीयते पुरुष- सूक्तपाठं वा गङ्गासूक्त पाठं तदा कुर्य्यात् । इति त्रिंशत् । जन्मान्तर ब्रह्म- हत्याकरणात् कच्छपौगदः । जायते चोदर नृणां गाङ्गपानाहिनश्यति ॥३१॥ इत्येकत्रिंशत् । तथा च खीरीरोगो तृणां कुक्षौ प्रजायते । गङ्गारजो भक्षणेन दिग्दिनैः सोऽपि नश्यति ॥ ३२ ॥ रजोभक्षणमत्र प्रातः सायं च शयनसमये पलाई मितं ज्ञेयम्, इति हात्रिंशत् । गङ्गाजलेन मृत्पिण्ड विधाय स्थापये बुधः । कालान्तरेऽप्यऽशनतो मुखे स्वादुमुगन्धवत् ॥ ३३ ॥ इति त्रयस्त्रिंशत् । बक्षेषु यत्र जायेत बन्ध्यात्वं पुष्यबन्धनम्। तच नश्यति । - THANSRIRAM श्रीगङ्गातत्त्वसन्दर्भः। जातया जलसिञ्चनमानतः ॥ ३४ ॥ इति चतुस्त्रिंशत् । किंबहुना इत्या- धनन्त लक्षणप्रतापवत्याः श्रीभागीरथ्याः पयसि यदा उक्तलक्षणाऽभावः स्वात्तदैव भागीरथ्या: स्वधामगमनम् बोध्यमिति सिद्धान्तः । एतत्त्वेवान्तिम कलौ भविष्यतीत्यपि च विशेषतो दर्शयितुं श्रीगङ्गायात्राकालक्रमः पूर्वत एव प्रलिख्यते । अन्तिम कलौ तावदेव साईहिसहस्राब्दमिते काले सति प्रामाधिष्टा देवतागमन आपन्ने ग्रामेषु विग्रहादिविघ्नाः द्रच्यन्ते ततो ग्रामदेवतानां स्वगम्यपदयात्रा भविष्यति ततश्च प्रामादिलुण्ठनं वह्निदाहश्च पुनः पुनः प्रवत्स्यते तथा मारोप्रभृतिरोगोत्वत्तिश्चेति तस्मिन्नेव काले काशीस्थ- शिवलिङ्गानां पातालयात्रा भविथति तदुक्त सनत्कुमारसंहितोतकार्तिक- माहात्मे द्वाविंशेऽध्याये प्राप्ते कलियुगे घोरे शौचाचारविवर्जिते तत्वसंख्ये- वर्षशतैर्गतैर्देवो महेश्वरः । वाराणीस्थलिङ्गानि पाताले सहि नेष्यति ॥३६॥ इति ततश्च काशीलोपकालपर्यन्त लिङ्गचिह्नमात्रमेव यत्र तत्र स्थास्वति एवं च सति चतुःसहस्राब्दमिते काले पर्वतस्थादेवताः स्वगम्यस्थलं गमि- थन्ति इत्यपि तनैवीत, चतुर्वर्षसहस्रेस्तु शैलस्थाः सर्वदेवताः । सत्तां त्यत्वा गमिष्यन्ति मानसञ्च सरोवरम् ॥ ४२ ॥ इति एवं सति पञ्चसहस्राब्दमिते काले आपने सति भुवि दिव्यन्तरिक्षे च भूकम्पादयस्त्रिविधा उत्याता भविष्यन्ति तस्मिन्नेव काले वाराणसी अन्तर्धानं गमिष्यति एतदपि तत्रै- बोत, ततो विगुणवरेत्तु गङ्गावाराणसी तथा। भविथति बदृश्या सा सलरन्तु सुनौखर ॥ ३७॥ ततो दिगुणवरिति ग्रामदेवतायात्राकालाभि- प्रायेणैचोतमिति ज्ञेयं ततश्च, अन्तहिंता यदा काशी भविष्यति महामुने । नानः स्यानिचिन्नानां नि:प्रभा सकला जनाः ॥ ३८॥ चतुर्देशेषु दुर्भिक्षं महामारौसमुद्भवः । गाबधश्चापि सर्वत्र मृत्तिकाभस्मसनिभा ॥ ३८॥ तदैव ध। गङ्गाहारात्तु या धारापतेद्भागौरथाश्रमे। हरिहाराच्च वायव्ये तस्यालोपो भविष्यति ॥ ४० ॥ अत्र प्राकतनदौवत् श्रीगङ्गानाशी न बोध्यः किन्तु विष्णु- बबैकुण्ठयात्रैवेति ज्ञेयम् उक्तञ्च ब्रह्मवैवर्त कृष्ण जन्मखण्डे कृष्णवाक्य, स्वयं च देवौवैकुण्ठे वेष्टयित्वास्ति सन्ततम् । तस्या विनाशः प्रलये नास्त्येव हि यथा मम इति । लोमशसंहितायान्तु, गङ्गायात्राकालस्तिथिवारात्मकोप्युक्तः । चान्तिके प्रलयाभावाभिप्राविण । HAHARASHTheHacLIAMERARMANA R श्रीगङ्गातत्वसन्दर्भः। valaring माकमान सितेपने वादश्यां शुवासरे। पञ्चपञ्चाशत्तले गङ्गालीपो भवि पति ॥ १॥ ततः परं नर्मदायामाहात्मय भविता अबौति ॥ १॥ अन्तिन कालो तदानीजनकेशवर्षाभिप्रायेण पञ्चपञ्चाशतनान्दे इत्युलन् । ये तु इदानी वैशमशक एव विखसितास्तेऽविचारिणः उपहास्याः पत्र श्री जामशकसम्बन्ध कथनाऽभावात् अन्यत्र च । शरैः पञ्चभियानचन्द्रे मिता भृगौ साघमाले सिते हादशेऽसि । भवेद्यामयुन चतुर्थे च सपने यदा सारदा देवनद्या विलोप इति । तस्मिन्नेव दिने गोवईनादीनां यात्रा च पुलापाती श्रूयते । माघमारे सिते पचे एकादयां भृगोदिने । श्रीमद्गीता च गायन- गोवईनामिविस्ताबा ॥ १॥ गुरुगोविन्दसलिच तुलसीपूजनं तथा । माशि- प्राय: सामगानं गङ्गया सह नश्यति ॥ २ ॥ इति अत्र पूर्वयोर्वाच्य योदशी- ग्रहणं कृतम् अपरवाक्ये एकादशीग्रहणं न विरुध्यते वैरणवानां मते पूर्व-. विद्वाभयादेकादशीव्रतस्थ हादशीपरत्व वर्त्ततेऽतस्तद्भावनात्रापि एकादशी- शब्देन हादगीग्रहणमिति बोध्यम् । किञ्च यावद्भागौरयोगङ्गा ताबजेदाः बनो युगे इति वाक्यात्तदानीमेव वेदा अपि ब्रह्मलोक प्रयास्वन्ति तदानी सर्वां पुष्करादितीर्थानां यात्रापि सनत्कुमारसंहितायां कलेर्दशसहजान्ते इति लोकाग्रिम श्लोक निगदिता यावत्तिष्ठति गङ्गान तावत्तीर्थानि सन्ति च । यदैवार- ऽदृश्या गङ्गा स्यात् को वाऽस्मत्यापमाहरेत् ॥२५॥ विचार्येवं सुतीर्थानि गजि- व्यन्ति धरातलादिति एवं तदैव श्रीयमुनाया: प्रतीचौसरस्वतीप्रकृतीनां गङ्गानां यात्रा च भविष्यति उत्ताञ्च पुराणेषु पामादिषु। गङ्गा च यमुना चैव सरपंच सरखती । शतभागा चन्द्रभागा रम्या सिन्धुर्महानदौ ॥ १ ॥ सर्वास्ता. प्रलय यान्ति वर्जयित्वा तु कल्पगामिति । प्रणष्टद्वादशादित्वे प्रलये समुपस्यिते । सरितश्च लयं यान्तु गङ्गाद्याश्च सहस्रशः॥१॥ नर्मदे तिष्ठ देवि त्वं साकल्यानु- गामिनौ इति तदानीन्तने कलावव गंगायात्रामजुनर्मदाथा एव साहाय- प्राधान्यम् अधुना तु सर्वतीर्थवत् स्वशक्त्यनुसारेण तस्या अपौति ज्ञातव्यं तथा च गङ्गामनुसप्तकल्पपर्यन्त नम्मंदामाहात्माप्राधान्य नियमः सप्तकल्यानु- गामिनोति वाक्येन सूच्यते, अथ तदानों गङ्गायानासूचक लक्षणानि. प्रद- Wले सनत्कुमारसंहितायां भागौरथ्यां गतायान्तु मर्कटौतन्तुसविभाः । भविष्यन्ति तदा कीटास्तोयं नौलोनिभं तथा ॥ ४१ ॥ इति अन्य व च अयते aritaane মীরা জানান। चूवाशाशनु कानयो भविषन्ति ही जले। यता यास्यति खं धाम गङ्गा ২ এর ভ ল ন্ন হতে হয় না আঁতৰাহী জ্ঞাননি। স্বত্ত্বা নিজ গুণভিক্ষুনি । না। ২ জুলহাজ আব্দ নহিত। ওই অনলর রিভি হল বহু বলি ॥ ২ বি, এমী লী- মেলা হিন্দি ভ ভিী। নন স্থি মানল ভি; স্ত্রীদি হজ !! ত্রিভুজ উল হুফাজলিনা বই লাত্তি নালী- বী কি কি জন্য জয়ি জন। অন লীলা ঐ ! ভালভার যন্ত্রন লীখ ভয় ৰীতন্ত। ও ii মলিকুলঙ্গ হন । হা সুবাস্তু লিজান্দা কস্তি টি বাতিল ॥ ২॥ ভয় হয় ? সুর বই ত ফাজি লা; কিন্তু কিন্তু প্রশ্ন হল জালীস্থ হয় লই ই। জিজ্ঞ, ক্ষীণ। অন্তু লাজ লখি: স্বীৱৰণার্থ- ডি অসুস্থানি হলে কি হালি : এফিন। নয় মুহঃ মনৰ কৰি সুজালী লং বিলীই: জিনাল্পি: জমি: ।। নলীল অল অভন্ন স্থায় সুস্থী নীলাকানী লজ্জা ফাস্থি জিজাহ : মজে জ্বল জ্বল লম্ব হ বালি : জামীর ভাই হ: বি. বনী হব । ৪। নন্তু অবিল তনি ভীনিতি নৃদক্রিমী ভাষা জানী নীয় বিল। ও দুই গুহানি: নালী ব্যাক্কিা অতি স্বস্থি দুল লতি সময় লা: ২ ! লি লিবন লিন্ত লিল লি- अवम् । चतुर्वर्णवर बेतुं चेतविलयछिद्रवम् ॥७॥ মুদি মীলল লিলাক্সি ভিলিহুলিমীমান্ধিজন্ধন শ্রীমানল দন্দহ ঃ লৰালী সদ। হw" খেলে ১ ক না নুৰ ভালা লমুখী যায় স্বাব্দীন্বিনী নিল। अन्दावनेऽहन्तु वसामि तत्र सन्दर्भलब्धिर्भवितेच्छुकानाम् ॥ १ ॥ BBহয়। এই २४ भाषा संक्षेपः । थोष्ठन्दाबनवासि श्री नन्दकिशोर शास्त्रिी की ज्येष्ट पुत्र टुर्गादत्त जीन गङ्गातत्वसंदर्भ नाम से जो अन्य किया हैं उस का संक्षेप करता ह' । इस कालि के ५ हजार वर्ष के बाद गङ्गा न रहेगी। यह समझना ठीक नहीं है क्योंकि कलियुग में गङ्गा कहनेवाले शास्त्रवान्य किसी कलि की संख्या नहीं कहते हैं इससे जिसमें प्रलय होगा बुह अन्त्यका हजार का कलि समझना सो बड़े विष्णु पुराण में लिखा है पृथ्बी गङ्गा से होनअन्ति को कालियुग में होगी। सो यही ऋग्वेद के ७ अष्टक २ अध्याय १८ वर्ग २० बी. परिशिष्ट अति-और ऋग्वेद के ही ८ अष्टक ३ अ० ६ वर्ग को १ परिशिष्ट अतियों से हमेश गङ्गास्थिलि भूमि पर है यह इस ग्रन्य में सावित है विज्ञान समझ लेंगे। और प्रायश्चित्त तत्व-ग्रव्य में लिखा है। श्री गङ्गाजौने भगीरथ से प्रतिज्ञा की है जब तक भूमि पर तुलसी पूजी जायगी। और आकाश में हसति वर्ग में कल्पवृक्ष समुद्र में बड़वानल बसेंगे तब तक में तेरे इस रवचन को गर्त में बसुगौ ऐसे और भी संमोहन तन्त्र भारतदानधर्म वालीकि रामायण ब्रह्माण्ड पुराण के बाद? से भूमि पर इनशा गङ्गाका रहना सूचित है। वे वाक्य इस ग्रन्थ में लिख दिये हैं और दूसरे प्रकार से भी समभाना चाहिये जो अब कलियुग के इस सन्ध्यांश में हो गङ्गा जाती तो कलियुग में पदार्थ चतुष्टय देनेवाली भङ्गा को पुराण क्यों कहते-सो बाक्य शिवपुराण नारदीय स्कन्द काशी- खण्ड मत्स्यपु० भारत ब्रह्माण्ड आदिके बहुत इस ग्रन्थ में लिख दिये हैं और गङ्गा विष्णु विभूति है यह भागवत और गीता में लिखा है तो जिस विभूतिका बास जहां है वुह प्रलय तक उसी जगह स्थित है जैसे उच्चैः- श्रवा ऐरावत बज आदि वर्ग में यव अश्वस्थ आदि भूमि पर अनन्त आदि पाताल में तैसे गङ्गाका भी वासत्रिलोकी में होनेले ३ लोक में स्थित है और बदरिकाश्रम से लेकर समुद्र तक जो गङ्गा तटके ही प्रायसे तीर्थ है उनके माहात्मनों में उनको नित्य और कलिपापनाशक कहा है तौफिर साफ गङ्गाका रहना सावित है और इस कलियुग के अन्त में कारिजभगवान् पृथ्वौको भारको दूर करको गङ्गातट पर तप करेंगे। यह कल्कि पुराणके ३ अंश १८ अध्याय में स्पष्ट है. फिर गङ्गायात्रा कहना महा अज्ञान है। इति श्रीगङ्गातत्व. १ प्रकरण संक्षेपः ॥ १ ॥ RATIONAL भाषा संक्षेपः । । अब और भी यात्रासूचक पुराणवाक्योंका विरोध दूर करते हैं तहां प्रधान-कले ईश. इसी बोकले अन्तिम कलियुग स्पष्ट करते है इस लोक में विष्णु शब्दसे सर्वव्यापीका बोध है सो सिवाय प्रजयके चौको नहीं छोड़ सक्ता है यह भागवत ५ स्वन्ध २० अध्या० ४.१४१ में गद्यसे स्पष्ट है और सहलात कलिले प्रलयका नियम होने से जो कलिकी संख्या न कहो तो भी कुछ हानि नहीं है और अब ग्राम देवताओं को यात्रा में प्रत्यक्ष को बिरोध है क्योंकि वे ग्रामदेवी वालदेवी बुढ़ियामाई मसानी आदि नामले प्रसिद्ध है भावानुसार फल भी देते है और हर एक छोटे बड़े वनों में क्षेत्रपाल रूपसे पूजे जाते हैं इसौरी और कलियुग में यात्रा स्पष्ट खुलती है इसपर इस बाबमें बहुत लिखा है और देसे वाय बहले व त्रादि पुरा- बोनसी है उनका भी भाशय इसी सोकरीतिसे अन्तको कलिपर है किसी कलिकी भीख्या नहीं कहते हैं इसपर इस भव्य सिद्धान्त बहुल लिखा है संता देख लेवे और कसरतराय मी मानी जाती है इसके फूल बुधियों को मजाके रहने में खरतराय दिखानेको और भी जान्टकोदार- हमारा अविष्य पुराण सामवेद अति जरेट को अति निर शादिवी प्रमाण लिख दिये हैं इस यम देखलो। इति द्वितीय प्रकरणम् ॥ ३ ॥ अब तिथिपत्र लिखित गङ्गायात्रा क्रमकारण कहते हैं। जैसे तिट्रिपलीमें प्रथम ही धर्माधर्म जितु अबतार रूप ४ युगोंके लक्षण लिखेजाते हैं परन्तु विष्णु अवतार तो हर एक युगजी प्राकृत्तिमें हमेश होते है नहीं किन्तु कल्प में १ वखत कोई २ दो वखत होते हैं परन्तु युगके केवल लक्षण' अभिप्राय से लिखे जाते हैं ऐसे ही अन्तिम कलि में ही 'गङ्गायात्रा नियम होने कालि लक्षणमात्र हो गङ्गायांलालेख ५००० वर्षमान समझना चाहिये और अब जो प्रतिवर्ष आयु घटाते हैं यह अन्ध परम्परा है कोंकि जो इसी २८ में कलिमें गङ्गाजानेवाली होती तो और भी किसी वेदांग ज्योतिष ग्रन्थ खूयंसिद्धान्त आदि मकरन्द ग्रहलाधव आदि में जरूर हो लेख होता. सो है नहीं इस पर इस ग्रन्यमें बहुत सिद्धान्त लिखा है तिसको अन्त में स्थ ल जाहिर बात यह हैं जव औरङ्गजेवनामका यवनेशने हमारे धर्म पर प्रतिमा- खगड़न आदि अत्याचार समय श्रीगङ्गातट पर स्नानदान आदि धर्मको न भाषा सोमः । सहकर तिस समय प्रसिद्धर पण्डिलीकी कैद भार किया और बोला गा- स्नान छोड़ दो या गंगावा कुछ प्रतापदिन्डाको यह सुनके कामावर परितीने एकान्त में परस्पर सलाहकारले गन्धों मेरे कलिलंदना कम वाहनेवाली यातासूचक प्रमाण दिखाके उतरलोच्चका कंचन किया और उल अत्या वारी उग्रदण्डौके कहनेसे भयग्रस्त परिडत तिथिपनों में गंगा आयु प्रतिवर्ष बटाने लगे और हिजती खन तारीख सहरम ईद आदि का ओ लेख लिखने लगे इसका निश्चय उता यवनेश राज्य पूर्वको पचों को देजकार का लिया है और भी करलो-इति बतीय ३ प्रकरणम् । अब चतुर्थ प्रकरण में बजाजोके भूमिपर आने का जो पुराणों में विरोध है वह दूर किया जाता है-तहां प्रथल वरपर वानी का विरोध कहते हैं-जैसे बालीकरामायण बालकाण्ड और विष्णुपुराण सौभाग- बत नवमला आदि में भगौरव राजा बाजीको लाये. यह प्रति सो भगीरथ रामचन्द्रका पूर्वज है और रामचन्द्रजी या लात में वैवस्नत मन्वन्तर के २४ में नेता में आये हैं या ते ३४ में होता में माजी आ यह निश्चित है—या में दूसरा विरोध यह है कि इस साल सबान्तर सप्तम लेता, बलि दैत्यक या वामनजीके चरपरी गानो उत्पन्न हुई है। ऐसे ही तीसरा विरोध यह है कि प्रथम मादार खायंभुव नाम है एस में भी भूमिपर गङ्गाजीक्षा होगा सावित है लो बाल हनने सार शिवजी ने विरोध विश्वष्टान के जिस यज्ञ में हुमा है उसी यजमा अवभृयक संज्ञक खान यशकताबोंने मासे किया है भागवत चतुर्थ स्कन्ध में यह लिखा है और वह यज्ञ प्रथम सन्ताद में ही अयार और खास मनु स्मृति में गङ्गाजान झूठाने वास्ते प्रायशितविधि में जीनेही लिखा है और भी प्रमाण संस्खात में इस विषय को लिख दिये है तो अब अन्योन्य वाक्यों में विरोध गङ्गाने आगमन में महान् खन्हे सो नहीं मानना चाहिये-क्योंकि जैसे शोविष्णु वाराह दृषिद आदि रूपसे जम्बूदीपक 2 खण्डन में उपास्यरूप से सृष्टिको आदि ते हो खित है तथापि प्रभुने नारायण सिंह भादि अवतार भतारमा धन हाधि आदि विशेष कारण मे फिर लिये हैं--ऐसे ही श्रीगङ्गाजी की मी INEMANDADIMAN STERIOR भाषासंक्षेप व्यवस्था समभानी-तिसका खुलासा तात्पर्य यह है-जबसे सृष्टि भई है और जब तक सृष्टि रहैगो तबसे ही गङ्गाजी है और तदन्त तक रहेगी भी-तथापि कालान्तर में किसी कारणसे माहामा छिप जानेके सबबसे इस सहम वैवस्वत मन्वन्तर में वामन चरण द्वारा प्रकट होके माहामा बढ़ाया-तिसके बाद कपिलदेवजी ब्राहाणावतारके नोधानिक्षे महा भये सगरपुत्रोंको तारणार्थ वामन ब्राह्मणका चरणोदक चाहिये क्योंकि ब्राह्मणके शापसे मरा ब्राह्मणानुनहले हो तरता है इस स्मृतिशास्त्र वाक्य सिद्धान्तको जताने के लिये भगौरव पर प्रसन्न होके भागोरयौ दूसरी धारासे प्रकट होके देवप्रयाग में अपने नित्यरूप अलकनन्दा में मिलके सगर पुत्रों को तार दिया। इस रौतिले उक्त शाखबायों में कुछ विरोध नहीं है। इस विषय में प्रमाण संस्कृत में लिख दिये हैं-अतएव गङ्गाजीके आनेके विषय में और अब प्रलय तक रहने में कुछ सन्देह न करना चाहिये। यदि कोई सन्देह करें कि केदारखण्ड में लिखा है कि कलियुगके दूसरे चरण में वासुकीनागके लोक में जानेक्षा गङ्गाजीने ही वासुकीको वर दिया है तो जरूर हो उस काल में गङ्गासाहात्मा यहांले जाता रहेगा। यह भी विचार ठीक नहीं है क्योंकि वासुशिको मूर्तिदर्शन देने का बर दिया है इस विषयक भी ब्रह्मपुराण आदिक प्रमाण संस्कृत में इस अव्यमध्य लिखे हैं। प्रति गङ्गातत्व सन्दर्भमापासंक्षेष चतुर्यप्रकरणम् ॥ ४ ॥ अब पञ्चम प्रकरण में श्रीगङ्गाजीके खरूपका निर्णय कहते हैं--प्रव कहीं २ शास्त्रों में श्रीगङ्गाजीको सगुण ब्रह्म ही द्रवित हो गंगारूप है यह लिखा है और उसी जलाधारको शक्ति चतुर्भुजौ मकरवाहना लिखी है सो ये दोनों किस कारण से हुए। यदि कहो भक्त कल्याणार्थ हुए तो उस ब्रह्मक स्मरण नामोच्चारण आदिने हो भतरक्षा हो सकी है। इस सन्देहको दूर करते हैं। यथा-जैसे निपुण ब्रह्म अपनी ही इच्छाले सगुण भया तैसेही खेच्छासे निर्विकार जलाकार है । सो भक्ता, उसे केवल संसार में अध्यात्म आदि तापोंसे तक्षों के तापशाव्यर्थ हो मानते हैं। सो स्कन्दपुराण में शिव पार्वतीसंवाद से स्पष्ट है और भी प्रमाण भारतके इस ग्रन्थ में लिखे हैं और भक्तो च्छासे भी ब्रह्मको जलाकार होना ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्ड के १० SCANARANILIYAMIVARTAll भाषासंक्षेप। अध्याय में स्पष्ट है। रासमण्डल में शिवजीके गानने बोराधाषण जलरूप रूप हो गये यह देवीभागवत में भी लिखा है--लिही काही २ यह भी लेख है श्रीनारदजौके गानले भो जलरूप जोकर गोलोक में आये है वह कल्यभेदपर है। विरोध नहीं है अथवा एकही कारूप में दोनों बात घट सक्ती हैं जैसे प्रलय बिना भी इस मन्वन्तर में माकै रडेय मुनिको प्रभुने प्रलय दिखाय दी है तैले यहां भी विरोध नहीं है। अब चतुर्भुजी चूर्ति होनेका कारण कहते हैं--जैसे कल्पाधिकारि देवताओं १ मुख्यरूप और दूसरा रूप विशेष कार्यसाधक ईश्वर इच्छाले होते हैं यथा--सूर्य चन्द्रमा आकाश में नित्य मूर्तिसे स्त्रमण करते हैं तथापि विशेष काय कश्यप अनिके ग्रह में प्रकट होके सूर्य वंश, चन्द्रवंश- चलाये हैं सो राखी प्रसिद्ध है। तैसे यहां भी समझ लेना चाहिये इस विजन पर इस अन्य बहुत प्रमाण द्वारा सिद्धान्त लिख दिया है विद्वान समझा लेंगे या औरों को समझाय देंगे। इति पञ्चमप्रकारल् ॥ ५ ॥ अब इस प्रकरण में श्रीगङ्गाजीके प्रत्यक्ष प्रताप लक्षण कहते हैं, जो कि चौगङ्गाजल में मौजूद हैं। प्रथम चिरकाल भी धरे गङ्गाजलमें कोड़ा नहीं पड़ते हैं ? यह और नीचे लिखे लक्षण अन्य नदी आदिको मिलाप स्थानले सिन गङ्गाजल में समझने चाहिये। २ सौसीमें धरा गङ्गाजल और जल को रौतिसे खता घटता नहीं है। ३ चिरकाल धरा भी गङ्गाजल अन्य. जल वत् खाटुहीन नहीं होता है। ४. और जलवत् धरा हुआ गङ्गाजल में दुर्गन्ध नहीं उठता है। ५ और धरे हुए जल में रंग पलट जाना और कुछ मलिनता होजाती है * सो गङ्गाजल में नहीं होती है। ६ चिरकाल धरे और जल में अपर मकरीका सा जाला पड़ जाता सो गङ्गाजल में नहीं पड़ता ७ और धरेजल के ऊपर तेल को सौ बंद पड़ जाती है, सो गङ्गाजल में नहीं पड़ती है। ८. अधेरी रात्रि में मेघयुक्त आकाश होने पर भी दूरसे श्रीगङ्गाजी की धाराका दर्शन होता है। १ ।
भापासंपा। पर्वके दिन और भी कभी बीच धारा में सपद दधको मौ धारा चारी मालूम होती है, परन्तु परस्त्रोगामोओंको नहीं दिखती हैं किन्तु गङ्गाखानी वाद उनको भी उस धाराका दर्शन होता है। १० अन्य जलवत् योगङ्गाजल में वात आदि दोष नहीं है और जो किसोर को वादौसा मालम पड़ता है । सो रोगों को उखारके बाहर निकालता है। यदि सेवन ही किये चला जाय तो मनुष्य को शुद्ध निरोग कर देता है। ११ औषधिको अनुपानके अभाव में गङ्गाजलसे औषधि दी जाती है । तव गङ्गा जल हौ उक्त अनुपानका गुण दे देता है। १२ यदि कोई सर्वदा गङ्गाजलसे ही स्नान भोजन पान का नियम करे तो जीवन पर्यन्त रोग देह में नहीं होता है। १३ भागीरथके आश्रम में जल मोतीके सदृश हो रहता है नौला कभी नहीं पड़ता। १४ श्रीगङ्गाजी में सिवार नहीं होती है। १५ तथा घोघाजीव भी नहीं होते हैं। १६ गङ्गाजलकी शान करने के वाद पसीना आने पर पसीना में वास नहीं होती हैं परन्तु विधिसे जान करें। १५. गंगोत्तरीके जलकू तोलके उसमें गरम करके मौहर छोड़ने से भी जलका वजन नहीं घटता है। १८ नांगल (जैपुर) आदि देशों में गङ्गायज्ञमें सौसीसे गंगाजल उमगता है। १८ गंगाजल पीने से प्यासके साथ क्षुधा भौ निवृत्त थोड़ी देर होजाती है और जल से नहीं होती किन्तु क्षुधा और लगती है। २. गंगाजल पानसे शान्तबुद्धि सत्वगुण को प्रकटता कोमल हृदय क्षण- मात्र होजाता है यदि विधिसे से वैगी तो उक्त गुण हमेशा रहेंगे। २१ गंगाजलको आचमनले ही उस समय स्वत: हरिस्मरण होजाता है। २२ किनारे पर बैटको गङ्गालाको पाठकरनेसे खत: मंगाजल उछलता है। २३ विधिसे गंगास्नान करने से चातुर्थक ज्वर आता रहता है। २४ निधिसे हमेस गंगाजल पीने से मुखंगन्धरोग जाता रहता है। -