·No text on this page.

·No text on this page.

·FE 2/

·THE
SÂMKHYA SÛTRA VRITTI
OR
ANIRUDDHA'S COMMENTARY
AND
THE ORIGINAL PARTS OF
VEDÅNTIN MAHADEVA'S COMMENTARY
TO THE
SÂMKHYA SÜTRAS
EDITED
WITH INDICES
BI
DR. RICHARD GARBE,
PROFESSOR OF SANIKBIT IN THB UNIVERSITY OF KÖNIGSBERG.
PUBLISHED FOR THE BIBLIOTHECA INDICA.
CALCUTTA:
CRE88.
PRINTED BY J, W. THOMAS, BAPTIST MISE
MISSION
1888.

·+.181
Sisya.G.
Sbigl

·DEDICATED TO
DR. OTTO VON BÖHTLINGK
AS A TOKEN OF TIJE EDITOR'S ADMIRATION.

·No text on this page.

·PREFACE. Or the two commontaries to the Samkhyasůtras, by Aniruddha and Vedantin Mahadeva, edited in this volume, that of the former is almost altogether neglected by the Pandits of the present age, and manuscripts of the work are, therefore, of extreinely rare oocurreuce. In preparing this edithen I was, however, in the bappy condition of being able to make use of the following three MSS. of the Ani ruddhavritti which are all in Devanagari characters: 4. A modern, neatly written MS. on 05 leaves, belonging to the collection of the Elphinstone College, Bombay. This codex, copied S'ake 1788 (= A. D. 1866) was kindly transmitted to me by Professor P. Peterson, Registrar of the Bombay University, at the time of my residence at Benares. B. A MS. in the library of the Government College, Benares, on 46 leaves and apparently about 100 years old. O. A MS. wbich my learned friend, Pandit Durg&prasad, discovered in private possession at Joypur, Rajputána, and of which he was kind enough to have a copy anado for me, as the owner of the MS. could not be induced to place the original at my disposal. The first leuf of this MS. wbicb covers 77 leaves in the transcript, is missing. While two of these three MSS., A and C, are ovidently derived from the same codex archetypw and perhaps have been copied directly from their common source, B is to be considered as representative of a different class. The task of preparing the text for the purpose of an edition would have been much easier, if the readings of one of these two classes had proved throughout better than those of the other, but general preference could not be given to either. I had, therefore, to follow an ecloctic method in establishing the test on the basis of the most careful interpretation. The study of the Anirud. davritti www facilitated to me by the invaluable help of my exoel·in lent teachers and friends, Pandits Bhagavatácharya and Mobanlal sadhu, the latter of whom succumbed to an untimely and universally deplored death soon after my departure from Benares Without the assistance of these sagacious Pandits I could never have hoped to arrive at a thorough understanding of this book, because such an un. derstanding is barred by the greatest difficulties, created partly by Aniruddha's aphoristio style, partly by the surprising peculiarity of his ideas, and to a great extent by the fact tbat large portions of the works bear the character of an inelaborate rough-draught simply binting at the drift of the author's opinions. These difficulties were augmonted by the unsatisfactory state of the MSS., everyone of which is full of clerical errors, as my critical apparatus shows. In spite of all these impediments, the present edition claims to be a perfectly correct ono, and I venture to hope that the few savans wbo are familiar with the philosophical writings of India will not be of & different opinion ; may they consider the expression of this hope, as what it is meant, an acknowledgement of the merits of both, Bhagavatacharya and Mohanlal! I admit willingly, however, one defect of my edition. In some places where the readings of the MSS. A C deviate from those of B, while the variae lectiones do not offer any difference of sense, the question whether the reading accepted by me or the one registered in the note below be the phrase written down by Aniruddha bimself, cannot be decided with absolute certainty. But I did not consider this deficiency-one which was unavoidable under the present cir. cumstances-, of sufficient weight to induce me to abstain from the publication of a book which is of the highest importance for the history of the Såmkhya philosophy. Compared with tho critical treatment of the Aniruddhavritti, the preparation of Vedantin Mahůdova's commentary to the Sâmkhyasůtras could be made with ease. This book does not offer particular difficulties, and the three MSS. of it that wore accessible to me-all written in Devanagari-are, though of rather modern appearance, very good and correct : A MS. on 84 leaves, belonging to a Samnyåsin at Benares and procured for me for copying by Pandit Vindhyeśvari. prasad Dube, the well-Haowa Nyaya scholar, a.

·« The b. A MS. on 84 leaves in the library of the Government Col. lege, Benares. Two leaves are missing after the 81st, and six or seven after the 88th. C. A MS. on 49 leaves in the Royal library of Berlin (Chambers 338), closely related to b. Mr. F. E. Hall says in his preface to the Samkhya-sära, p. 46. Såmkhya-vritti-sära, by Mahadeva Sarasvatî, more commonly called Vedanti[n] Mahadeva, disciple of Svayamprakasa Tirtha, is an abridgement of Aniruddha, but contains many original remarks by the epitomist." (Cf. bis Index to the Bibliography of the Indian Philosophical Systems, p. 1). This statement is moro corroct in its latter part than in the former. Mahậdova, it is true, profosses his obligations to tho Aniruddhavșitti in the opening stanza of his work, but, as it seems, in order to conceal how intinitely more he is indobted to the Samkhya-pravachana-blaslıya of Vijñanabhikshu, whose name he does not even mention in the colophon to Adhyâya I, where he admits that the first part of his book is only a coinpilation of paravd. kyäni. In reality, however, inoro than half the bulk of Mahadeva's annotations, viz., the cominent to Adhyâyas I and II, is almost entirely copied, with slight alterations, from Vijñana's Bhashya to the Satras. All this, of course, was not worth publishing, and, therefore, the first 107 pages of my cdition exbibit only a few passages printed in the small typo I havo chosen to distinguish Muhadova's commentary from that of Aniruddba. By tho "original parts of Vedântin Mabadeva's commentary," as I bavo, on the title-page, styled the extracts given in this volume, I mean everything that Mahadeva has not borrowed from Viñana's Bhashya, those annotations included which show a closo resemblance to the words of Aniruddha. Hence the reader will learn not only how many really original re. marks the commentary of Mabadeva contains in the parts independent from Vijñana's work, but also that the relation of this portion to the Aniruddbavpitti is rather that of an explanation than of an abridgement. As regards the text of the Satras, the one adopted by Aniruddha has been printed in this volume, while the variae lectiones of Mahldeva have been noted in the critical apparatus as well as those pecu.. liar to Vijñanabhikshu and to Nigebu Bhatta. Of thu latter's com.

·mentary, called Laghu-Samkbyasůtra-vritti, which does not deserve an edition, because it is throughout a simple abstract of Vijñâna's Bbåshya (cf. F. E. Hall, Index, p. 2, Preface to the Samkhya-båra, p. 46), I obtained . transcript of a codex in the library of His Highness the Mabäraja of Jeypur. Numerous extracts from the two commentaries published in the present edition are found in. The Samkhya Aphorisms of Kapila, with illustrativo extracts from the commentariºs. Translated by James R. Ballantyne. Third Edition, London 1885.' I quote this work as Aph.s, but I bave given only occasional references to those extracts, as they can bardly claim the value of a mediocre MS. The oditor (F. E. Hall) himself acknowledges, in a note on page 461, the unoritical way iu wbich the Sanskrit portion of the first 183 pages of Ballantyno's work has been treated, and it is much to be regretted that he did not devote greater care to the task of re-editing this book which is thoroughly unsatisfactory in its actual state, and to which a scholar of F. E. Hall's sagacity and great learning might have given a vory different value. For instance, the text Aph.8 83, note 1, is simply composed by Ballantyne or Ballantyne's Paņạit, and the extract from Aniruddha, p. 145, note 3, has been altered un. justitiably, as I have pointed out on page 67, noto 6 of this volume. Again, the text Apl. 58, note 1, is evidently spurious, as it is neither that of Vijñûnabhikshu, nor of Aniruddha, nor of Mahadeva (sufre 'etait sofordury i ST 7 gai dei mer- (or ] sfordomra ya: fumo wan: ), nor of Nügeśn (Tarrefoufafanjala रनि न दोषाचा समानममित्यर्थः । स चाविवेको मुषु माखौनि न पुनः संयोगः). Moreover, that spurious passagu is wrongly translated, because it lacks an intorpuuctuation after sofrang, and, in consequence, also the text of Aploristn 1, 55, the translation of which is to be corrected as follows: " Also the conjunction thereof takes place through nondiscrimination ; (therefore) there is no parity" (to render the Sútra according to VijūQua's interpretation which Ballantyno must bave intended, as bu bas pretised Vijñåua's introduction to it, although in a doformed state). These few examples may suflice to show that this stately volume of Trübner's Oriental Series deservos a severe criticisin ; the whole book is full of errors which might bave been easily removed by a more careful revision.

·. I have to add some remarks on the position of the Aniraddha'. pitti among the principal writings of the Samkhya school as well as on the approximate time we must assign to both, Aniruddha und Mahadeva. In the first place, it is of importance to know that the Aniruddha. vritti, which betrays decidedly materialistic tendencies, is the oldest of the four commentaries to the Samkhyasſtras with which we are acquainted. As has already been stated by F. E. Hall in his preface to the Samkbya-sára, p. 44, notet, Vijñanabhikshu, in his Sâm. khya-pravachana-bhashya, refers to Aniruddha ; but although he does so in eight places (if I have not overlooked anything), ho never men. tions the name of his predecessor. References to tho Aniruddha. vritti are Vijñana's remarks at the end of his annotations to satra I, 18: qafaforma effio etc., to I, 261: affith 973 etc., to V, 82 (printed in the Pathantara-blchipattram): . fruntard etc., and to VI, 50: warm faft ura etc.; for all these variae lectiones are tho readings of Aniruddha. Moreover, the fire in Vijfina's Bhashya to I, 19 (page 22, line 4*), to II, 40 (p. 129, 1. 6) and to V, 100 (p. 198, 1. 6) is Aniruddha, as any. one may now convince himself by means of my edition ; and, finally, what Vijñana states at the end of his commentary to V, 121 : ymffuruu ramen Turksfa ad ari उपमेदारभवादिनि बोध्यम् ॥ is said with regurd to Aniruddha who has preserved separately the two Satras which Vijñana has fused into one. If I call the attention of my readers to the fact that Aniruddha has taken advantage of the Samkhya-tattvakaumudi, the well-known commentary to the samkhya-karika by Vachaspatimisra who must bave written in the beginning of the 12th century, it is not for the purpose of asserting the doubtless posteriority of Aniruddha to Våchaspatimisra, since I have tried clecwhero to prove that the Samkhyasútras are themselves younger than the Samkhya-tattvakaumudt. These references of the Aniruddhavsitti to tho Tattva. kaumudi, a list of which I subjoin, are in themselves important enough. 2 I qooto, of course, F. B. IIall's edition of tbo samkhya-pravachana. bhashya in the Bibliotheca Indica, Calcutta 1866, not tho worthless reprint of Jirapanda Vidyâbindu.

·viii 'Aniruddba's introduction to I, 2 is simply a paraphrase of the passage in Vachaspatimitra's commentary to Karika 1 which begins and off (p. 3, 1. 16 of Taranatha Tarkavachaspati's edition, Caloutta 1871); not only the ideas are the same on both sides, but even characteristic expressions and the quotation of the Sloka sary for etc., the earliest occurrence of which is in the Sabarabhåsbya to tho Mimâmsasutra, 1, 2, 4. Aniruddhavritti to I, 120: , afirmou Atria faraghau etc., is borrowed from Tattvakaumudi to Kår. 9 (p. 45, 1. 3, 4). Anir. to I, 123 from Tattvak. to Kar. 9 (p. 52, 1. 6 seq.). Anir. to I, 124 from Tattvak. to Kår. 10 (p. 55, 1. 7 seq.). Anir. to I, 132 from Tattvak. to Kar. 10 (p. 56, 1. 11 seq.). Anir. to II, 1: Wafii, watatu etc., from Tattvak. to Kår. 23 (p. 80, 1. 3, 4). Anir. to V, 94 from Tattvak. to Kår. 5 (p. 29, 1. 1). Howevor interesting these references are, we want some other relation to fix the date of the Aniruddhavșitti; and, fortunately, such a relation is to be found in Aniruddha's annotation to I, 84, which is an abstract of a portion in the Bauddha chaptor of Sayana's Sarvndarsanasamgraba, viz., o quafort ini adfinemutfauvre W... ...adfcenfct THTATATTE etc., (p. 9, 1. 11 seq. of I'kvarachandra Vidyasagara's edition, Calcutta 1858). Hence it follows that Aniruddha is posterior to Sâyana who lived in the 14th century, while on the other band it bas been proved that he is prior to Vijñanabhikshu whose time is the latter half of the 16th century (According to Hall, Proface, p. 37, notet). “ Now in India a writer inust have long ceased to bave any visible connection with the present, before a Pandit would trouble himself to write com. mentaries on his works or quote from them as a well-accepted authority," says Professor Cowell in hie preface to the Kusumañjali, Aniruddha must, accordingly, have lived at some distance of time from Sayana as well as from Vijñanabhikshu ; that is to say, we may place bin in the 15th century with as much certainty as is generally obtaivable in such questions, Perbaps even a greater accuracy might be secured to this date on the ground of Aniruddha's expression Ontanafricę (II, 32) which uccurs again in the Sabitya-darpaņa (ed. Röer, p. 102, 1. 4, 5). P. X.

·ix . Now, sfera is one of the rarest words of the Sanskrit dictionary, *for we know only of one other passages where it is found, viz. in the Nyâyasûtra 4. 2. 18, and bere it has a different sense. According to my opinion, therefore, it is highly probable that the जापापचयनिभेदपत् in one of the two places where it occursis an जनवाद of the other; and as I am not inclined to suppose that the author of the Sahityadarpaņa will have borrowed from tho work of a ploilo. sopbioal writer so little known as Aniruddha, tho contrary seems to me to be likely enough. If this assumption is correct, i. o. if Ani. ruddha is later than the Sahityadarpana which has been composed about the middlo of the 15th century, Aniruddha might be brought down as far as 1600 A. D. To make out the timo of Vedantin Mabâilova, two limits, vory close to each other, are given to us, riz. the age of Vijñanabhikslu from whose Bhashya Mabadeva borrowed, and---most probably at Jeast--that of Varadaraja Blatta, who mentions a gloss on a Sankhyabhasliya that cannot be the one compiled by Nayesa, and who is known to have composed his Laghukaumudi in 1658 (cf. F. E. Hall, Preface, p. 45, note*). From these two limits we may infer that Mahadeva wrote bis Sâinklaya-vpilti-sârn about 1000 A. D. Complete translations of the present volume, of Vijñana's Sankhya-pravachana-LLåslıya and of the Samkhya-tattvakaumudi are in preparation. After their publication I propose to write a compre. liensive work on the history and the contents of the Sâmkhya philosophy. 1 R. GARBE.

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः। ओं नमो व्यक्तनिदानाय । विनायकं नमस्कृत्य विष्णुं सूर्य सरस्वतीम्। लक्ष्मी गङ्गां महेशानं हत्तिं कर्तुं समारमे । पुरुषः खलु वैराग्यामोर्थशास्त्र प्रवर्तते। वैराग्यं च देधा स्यात, शोकादिना वा जन्मान्तरीयदुरितक्षयादा। तथा च श्रुतिः 'यदहरेव विरज्येत्तदहरेव प्रब्रजेद' इति । शास्त्रे प्रहत्तथ परवैराग्यान्मुच्यते। तबाह पतञ्जलिः 'दृष्टानुअविकविषयवितृष्णस्य वशोकार- संघा वैराग्य, तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैवष्यम् । तदेव १ B श्रीलक्ष्मीसिंहाय नमः । २ Badds साधन । २.Correc. ted, A वा, B वैराग्याच विद्या। 8A ने। ५ B तथा चार । B पातलिः। 1 ·सांस्यसूचयोः १, १. परवैराग्यं वक्तुमतिकारुणिको महामुनिर्जगदुहि- धीर्षुः कपिलो मोक्षशास्त्रमारभमाणः प्रथमवर्ष त्रों नमः सच्चिदानन्दरूपिणे नमः ॥ दृष्ट्वानिवृत्तिं बुद्धा सांख्यौयसिद्धान्तम् । विरचयति वृत्तिसारं वेदान्यादिमहादेवः ॥ पथ जगदुबिधौधुर्महामुनिः कपिलः फलसौन्दर्यज्ञानस्य फलेश- बारा साधनप्रवृत्तौ कारणत्वं पश्यन्फलसौन्दर्यमाह ॥ अथ विविधदुःखात्यन्तनितिम्त्यन्तपुरुषार्थः ॥१॥ अत्ययं मलार्थो, न तु कानन्तर्यार्थः, 'यदहरे-- त्यादिश्रुतेरानन्तर्यस्याप्रयोजनत्वात् । कारम्भे च मङ्गलकरणं न्याय्यं, अथशब्दश्च मङ्गलवाचको दृश्यते' बोकारश्चायशब्दश्च हावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कर्म भित्त्या विनिर्याती तस्मानाङ्गलिकावुभाविति॥ 'विविधदुःखेति शारीरमानसिकयोराध्यात्मिकत्वेन संग्रहणादेकत्वम्। प्राधिभौतिक पशुपक्ष्यादिजनितं, पाधिदैविक ग्रहभूतादिजनितम् । नन्वेवं तेषां १ A :ग्यमुक्त। पतिपरमका । २ Corr., AB ••| ३ B अन्तर्यायस्य माणाप्र BA adds तथा च । ५ B क्रांतो। (B तेन मा।

·सांखरयो १.१. नित्तिः स्वत एव, 'दुःखानां विपक्षवावस्थायित्वात, चत भार 'अत्यन्ते ति। न दुःखविशेषाखां निर- तिरभिमता, किं तु दुःखजातीयानाम्। भविष्यता- मपि हिमित्तिरत्यन्तशब्दार्थः॥ धमार्थकाममोक्षाणा पुरुषार्थत्वं, न तु चयाणामत्यन्तत्वं, क्षयित्वादिषयज सुखत्वात् । मोक्षस्य च न तवा, नित्यत्वात्यकाश- रूपत्वात् । अत उक्तं 'अत्यन्तपुरुषार्थ' इति ॥ भवतु दुःखनित्तिः पुरुषार्थः, तथापि हटादेव सुकरोपायात्तत्सिः शास्त्रसाध्ये दुष्करोपाये ऽनेक- जन्मपरंपरायाससंपाचे चित्तनिरोधादौ का स्वस्थात्मा प्रवर्तते । तबाच च'चेन्नधु विन्देत किमर्थ पर्वतं ब्रजेत् । "इष्टस्यार्थस्य संसिौ को विहान्यनमाचरेत् ॥ तथा हि, शारीरदुःखनिस्तये औषधादयः सन्ति,. मानसदुःखनिहत्तये प्रवरस्वीमिष्टानादयः सन्ति, चा- धिभौतिकदुःखनिवृत्तये नीतिशास्त्रार्थवादिभिः मोक्ता नाना प्रकाराः सन्ति, पाधिदैविकदुःसनि- हत्तये शान्तिमथिमन्त्रादयः सन्तीत्यवोत्तरसपम् । १ B adds मुख । २ A सुखवादा। ३ B •परंपरया। A B पको। ५Bहरया।

·सांख्यसूत्रहत्यो १,१. । अचशब्दो मालार्थः ॥ विविधख दुःखस्याध्यात्मिकाधिभौति- काधिदैविकरूपश्चात्यन्तनिवृत्तिः पुनदुःखजातीयानुत्पत्तिविशिष्टा निवृत्तिरत्यापुरुषार्थः, धर्मार्थकाममोक्षेषु चतर्षु पुरुषार्थेषु मधे श्रेष्ठः पुरुषार्थ इत्यर्थः । पयाणं चयित्वान्मोक्षस्योतनिवृत्तिरूपस्थान- यित्वादिति भावः ॥ तचाध्यात्मिकं दुःखं भारीरं मानसं च । शारीरं वातपित्तोमवैषम्यनिमित्तं, मानसं कामक्रोधलोभमोहेादिजनितं, उभयोरप्यान्सरोपायसाध्यत्वादाध्यात्मिकत्वम् अत एवान्तरमिद- मित्याचक्षते। प्राधिभौतिकं पहपक्षिस्थावरादिनिमित्तं, प्राधि- दैविकं यहादिनिमित्तम् । दिविधमिदं बाह्यमित्याचक्षते ॥ नववानिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थ:, तथापि सत्त्वपुरुषान्यताख्याति- स्पतत्त्वज्ञान हेतुशास्त्रप्रवृत्तौ को हेतः, गारोरदुःखनिवर्तकानामौ- षधादौनां, मानसदुःखनिवर्तकानां वरस्त्रीमिष्टाबादौना, प्राधि- भौतिकदुःखनिवर्तकानां नीतिशास्त्रोपदिष्टनिरत्ययस्थानाध्यासना- दोना, पाधिदैविकदुःखनिवर्तकानां मणिमन्त्रमहौषधादीनां च सकराणं मचे ऽनेकजन्मपरंपरायासमाध्यतत्त्वज्ञाने ऽतिदुष्करे प्रथ- पोर्दुर्लभलेन भावप्रहत्तेदुर्घभतरत्वात्, अत पार ॥ न हष्टात्तत्सिविनिवृत्तरप्यनुत्तिदर्शनात् ॥ २ ॥ न वयं नित्तिमा पुरुषार्थ इति ब्रूमः, किं तूत्पत्ति- १३ हौषधोना । २ A निमित्तमा ।

·साखसूत्रायो १, ३. । नित्तिः । श्रौषधादिना मावश्यं दुःखं निवर्तते, यदि वा कचिनिवर्तेत पुनरन्येन न भवितव्यमिति नास्ति नियमः॥ भवतु "दुःखनित्तिस्तथापि न पुरुषार्थः, पुनः- पुनस्तथाविधप्रतीकारकरणादित्यत पार॥ - दृष्टात् उकौषधादिरूपात् तसिद्धिः दुःखात्यन्ननिवृत्तिमिद्धिः न भवति। कुतः। निवृत्तेः दुःखनिवृत्तः। अनन्तरमिति शेषः । अनुत्तिदर्शनादपि दुःखजातीयोत्पत्तिदर्शनादपि । अयं भावः । नोकोरुपाचैर्दुःखानुत्पत्तिविशिष्टा दुःखनिवृत्तिर्भवति, तत्तदुपायै- स्तत्तदुःखेषु नष्टेबपि दुःखान्तरोत्पत्तिदर्शनात्, तस्मादसकरत्वे ऽपि तत्वज्ञानमेषितव्यमिति ॥ ननु मा भूदौषधादिभिः पूर्वभाविदुःखनिवृत्तिः, तथापि पुनःपुनःप्रतीकारकरणे तु भाविदुःखनिवृत्तिरपि स्वादिति गहते ॥ प्रात्यहिकक्षन्प्रतीकारवत्तत्प्रतीकारचेष्टनात्पुरुषार्थ- त्वम्॥३॥ यथा प्रत्यहं शुत्प्रतीकाराय वरावभक्षणादिना तृप्तस्य १ AC वनुत्यत्तिमित्तिः। २ च is missing in B A C निवर्तते। AC दुःखानि । ५ b पूर्वमावि. ।

·सांखचरायो। १,.. पुरुषार्थता, तथा दुम्बनिहत्तये धौषधादिना पुनः- पुनःप्रतीकारात्पुरुषार्थतेति । सिद्धान्तमा॥ घदा दुःखमुत्पत्स्यते तदा तत्प्रतिकर्तव्यम्। तथा च दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थः । यथा घदा जुत्तदा भोकव्यं, भुचानस्य वित्तिः पुरुषार्थ रति॥ सिद्धान्तयति॥ सासंभवात्संभवे ऽपि सनासंभवाडेयः प्रमाण- कुशलैः ॥ ४॥ न हि सर्वदेशे सर्वकाले वा वैद्यादयः संभवन्ति। संभवे ऽपि' नात्यन्तपिविधदुःखनित्तिः स्यात् । अवश्यं हि देहनिवन्धनाद्रागादीनां संभवः, देही सुखीति न दृष्टमिति । तस्मादेष पुरुषार्थः प्रामाणि- कै.यः, शास्त्रगम्योपादेयः॥ युक्त्यन्तरमा | With B a b c; A aatat, Carlo; Vijñâna UNTO; Nâges'a like Aniruddha and Mahadeva i RATT सन्ति, B यो सन्ति। १ Badds बा, मुखादि। Cया।

·सालसूत्रहयो १,५० नहि सर्वस्सिन्देश सर्वस्मिन्काले वैचादयः सन्ति । सबवे ऽपि साचे ऽपि वैद्यादौनां सत्तासंभवात् दुःखसत्तासम्भवात्', नहि वैचादिभि- रयवश्यमौषधादिना दुःखं हातं शक्यते, किं मारौरादिदुःखा- पगमे मानसादेस्तस्य सम्भव इति न सर्वथा दुःखादिमोकः। तस्मा- बमाणकुमलेरौदृम्विधः पुरुषार्थी हेयः ॥ युबन्तरमाह॥ उत्कपादपि माशस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः ॥५॥ अथवा दुःखचयनिवृत्तेरन्योऽन्यमुत्कर्षों दृष्टो, मोक्षश्च सर्वोत्कृष्टो, नित्यत्वादेकत्वात्सर्वदुःखाच्छेदरूपत्वात् ॥ ननु नास्त्येव तदर्शनं यच मोक्षा न पुरुषार्थः, न चौषधादिना दुःखनिवृत्तिमाचं मोक्षः। तस्माद्यस्तव सिद्धान्तः सो ऽस्माकं भविष्यतीत्यत पाए। न तैस्तैरुपायैस्तत्तदुःखोछेदै यतितव्यं, मोक्षस्य नित्यत्वेन सर्व- दुःखोरेदरूपत्वेनोत्कर्षात् । 'प्रात्मलाभात्र परं विद्यत' रति मा- स्कर्षश्रुतेरपि तत्साधने तत्त्वज्ञान एव यनितव्यम् ॥ मनु मोक्ष इत्युक्ने बन्धादिति प्रतीयते । स च बन्धः किं खाभाविक उतागन्तुकः। श्राद्ये नागायोगः, अश्ये खत एव नङ्ख्यति, किं तत्त्वज्ञानेनेत्यत पाह॥ १ दुःखसत्तासंभवात् is missing in b। २ B.ऽन्य उ०।

·सालसूत्रसवो अविशेषश्चोभया॥६॥ खपक्षसिया परपक्ष उपालभ्यते, न त्वन्यथा। उक्तं च योभयोः समा दोषः परिहारो ऽपि तादृशः। मैकः पर्यनयोक्तव्यस्ताडगर्थविचारणे। किं स्वभावतो बदस्य मोक्षसाधनोपदेशो ऽन्यथा बेत्यचाई॥ बन्धस्य खाभाविकागन्तुकत्वयोर्मोक्षस्योपादेयत्वे ऽविशेषः। यथा बन्धस्योपपत्तिर्यथा च मोक्षस्य तथा वयं वकुं शकुम इत्यर्थः ॥ अथ बन्धमोक्षयोल्पपत्यर्थमादौ तावत्खाभाविकवे बन्धस्य दूषणन्याह॥ न स्वभावतो बचस्व मेाक्षसाधनोपदेशविधिः ॥७॥ खभावनाशात् खरूपनाशप्रसङ्गात् । उक्तं च वस्तुस्थित्या न बन्धो ऽस्ति तदभावान मुक्तता। विकल्पीटतायेतावुभावपि न किंचन । एतदेव द्रढयति॥ . B१ वा सम instead of तादृशः । २B पर्यनुयाज्यः म्यात्ता। १ ACखभाववइस्य। AC वेत्यत पाह।

·सांखसूपरयो १,११. खभावस्यानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम्॥ नित्यखभावस्य बन्धस्यापच्चवात्तनाशार्थमनुष्ठानमश- क्वमिति॥ कश्चिदिनलभायाशक्यमप्युपदिशेत, यवाहुल्यो करियूथशतमित्यत आई। नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टे ऽप्यनुपदेशः ॥ ६ ॥ स्पष्टम्॥ शमते॥ मुकपटवहीजवचेत् ॥१॥ खभावस्थापि नाशो खते, यथा पटे' शुरुत्वस्य रागादिभिः, बीजस्य 'चाकुरजननात् ॥ सिद्धान्तमाह। शक्तयुद्धवानुवाभ्यां नाशयोपदेशः ॥११॥ सत्कार्यसिदेन पटस्य चौकी नई, किंतु रागादि- १ B बार। . AC लपदेशे। ३ is missing in A CI • AC पट। ५ B वा.। ( A प्रायुवामिमवाया। 2 ·१. सांख्यसूपडयो १,.१० नाभिभूत, शासनात्पुनरुहूतम् । अारजननादपि बोज न नटं, किं त्वभिभूतं, तस्य च पुनरुङ्गवो न जयते वस्तुवैचिव्यात् । नवात्मा स्वभावतो न बहाः, किंतु कालवशादहो भविष्यतीत्यत आई। न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसंबन्धात्॥ १२॥ भवत्वयं, यदि तस्य कदापि कालयोगः स्यात् न स्याहा। नित्यस्य व्यापिनः सर्वकालसंबन्धोपाधित्वात्। नित्यस्येति सर्वकालसंबन्धे प्राते। व्यापिन इत्युत्तरखूष- पर्याखोचनया "संपातायातम् ॥ देशवशाहो भविष्यतीत्यत चार॥ न देशयोगतो ऽप्यस्मात् ॥ १३ ॥ व्यापिनो नित्यस्य सर्वदेशसंबन्धादिति ॥ भवावखातो बही भविष्यतीत्यत पाए। मावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः ॥ १४ ॥ १ AC add इति। २ मनु is missing in ACT R B बचार।.B संघाता।

·सांसपरयो १,१.. तस्याः अवस्थायाः। देवधर्मवादित्युपगंधर्व, परि- वामित्वादिति परमार्थः। धात्मनो ऽप्यवस्था भविष्यतीत्यत पाए। असङ्गो ऽयं पुरुप इति ॥ १५ ॥ असङ्गो ऽयं पुरुष इति श्रुतिरस्ति, सा बाधिता स्यात् ॥ कर्मवशाहो भविष्यतीत्येतद्दषयति ॥ न कर्मणान्यधर्मत्वादतिप्रसक्तेश्च ॥ १६ ॥ निर्गुणत्वादात्मनः कर्मणो ऽनात्मधर्मत्वम्। किंत्वन्ध- धर्मेणापि कर्मणा बडो भविष्यति। तदयुक्तं, नवन्ध- धर्मेणान्यच किंचिदाधीयते, विश्वस्य वैचित्यानुपपत्तेः, अतिप्रसक्तेश्चेति । मुक्तात्मनामपि बन्धप्रमको ऽन्य- त्वाविशेषादिति ॥ दूषणान्तरमाह॥ विचिचभागानुपपत्तिरन्यधमत्वे ॥१७॥ १ B त्यत्राल। These four words are missing in BCI PA कर्मयो। PA कर्मयो। .C •प्रसादन्छ ।

·१२ सालसूत्रहयो १,१९. हस्थते केचित्सुखिनः केचिदुखिनः। न चानादौ 'संसारे केनापि सुखहेतु कर्म दुःखहेतु कर्म वा न कृतं, अन्यधर्मेणान्यच कार्यजनने सर्वे मुखिनो दुःखि- नो वा स्युः॥ अन्यधर्मेणान्यच कार्यजनने प्रकृतिर्नियामिका भ- विष्यति, यं पुरुषं प्रति सा प्रवर्तते तस्य बन्धो भवि- ध्यतीत्यत पाए। प्रकृतिनिबन्धना' चेन तस्या अपि पारतन्त्र्यम्॥१८॥ प्रकृतेरपि व्यापित्वात्सर्वपुरुषसंबन्धाविशेषात्कर्मणा विना म नियम इति तस्या पपि कर्मपारतव्यम् । तपोतो दोषः॥ यदि प्रकृत्यादिनिवन्धन पात्मनो बन्धी नास्ति खभावेनापि नास्ति, साई मषिशास्त्रोपदेशो व्यर्थः स्यादित्यत पार न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाहते ॥ १६॥ Thus A BC; Mahadeva and Nageáa have, like Vijneia, निबन्धमान । २ B •पारतल्यात् । १ B समा- बेव। . त is missing in B| LB •बत्र विद्वान्तमार।

·बालहतो १,२९. १२ मुझेति गुणासजी। बुद्धति खच्छ । तयोगः बन्ध- योगः । तद्योगाते प्रतियोगाइते पविवेक विना नात्मनः कदापि बन्धः, किं त्वविवेकानन्ध इत्यभि- मानः । स च शास्त्रोपदेशाबामापवदितव्यः । भवाविद्यया तस्य बन्धो भविष्यतीत्यत भार। नाविद्याता ऽप्यवस्तुना बन्धायोगात् ॥ २० ॥ अविद्या हि विद्यामागभावः प्रध्वंसाभावो वा। उभ- यवाण्यवस्तु। न चावस्तुना वस्तुनः पात्मनः संभ- वति बन्धः । तस्मादविद्यया बन्ध रति थपदेशमाई, न तत्वम्॥ विद्यातो ऽन्याऽविद्या वस्तुभूता भविष्यतीत्यत अविद्याया वस्तुत्वे वाह ॥ वस्तुन्वे सिद्धान्तहानिः ॥ २१ ॥ अस्माकं तावदविद्यायाः सद्रपत्वे नाथाभावादनि- 1 A तद्योगो व योगः। २ प्रचसियोगादृते is missing in A BI RB •नाम वेदितव्यः। 8 A संबन्यो। ५ Bबचार। ( A मा instead of न चावलना । .विद्या।

·सांखसूबरलो १,२५. मौधः । पतिनां त्वविद्या न ताविकी। इतवादिनां वनादेवस्तुमूतस्य माशाभावादुपदेशामर्थक्षम् ॥ दूषणान्तरमाह॥ सष्टम् ॥ विजातीयदैतापत्तिश्च ॥ २२ ॥ यद्यविद्या वस्तुभूतानादिस्तदा नित्यात्मतुल्या । अना- मत्वे विजातीयतत्वम्। अथान्यपदार्थानामीहशी गतिः। अविद्या तु वस्तु- मूतानादिरपि विमल्ख्यतीत्यार। ईि मजातीयविजातीयताभाव रयते ॥ मारते ॥ विरुद्धोभयरूपा चेत् ॥ २३॥ भन्योऽन्यविरुारूपा पनादिरपि नाशात्यागभाव- रूपा॥ उत्तरमार। {A'Coafarii B inserts are before reti before तुल्या। १० वा। . A ..।

·सांखसूपरचो १,२६. : १॥ अविद्या नसती, चेन विजातीपहनापत्तिः,. नापसती कार्या- पसभात, किंतु सदस्पेति चेत् ॥ न ताहकपदार्थाप्रतीतेः ॥ २४ ॥ न कुचापि केनापि कदापि ताहक पदार्थः प्रतीतः। यद्येवं, प्रकृत्यादीनां षट्पदार्थवैधातुप प्रवेश इत्यपाई॥ न वयं पट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् ॥ २५ ॥ स्पष्टम्॥ यद्यनियताः पदार्थाः, कथं पचविंशतितावमित्य- धादिपदात्रैयाथिकः, स हि षोउगपदार्थवादी । अनियतत्वे ऽपि नायौक्तिकस्य संग्रहो, न्यथा बा- लाम्मत्तादिसमत्वम् ॥ २६ ॥ षडेव पदार्या इति न ब्रूमो, न तु युक्तिसिहमपि नाजीकुर्मः। अन्यथा बालोन्मत्ततुल्यत्वम् । तथा AC इत्यत पार |RA त्याE,C यत पाप A •तुच्यत्वात् ।

·बाल्यसूत्रहयो। १,२८. नप्राप्तवादाब'भो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमहचनं प्राचं मयान्यैश्च भवविधैः । बौरपदं निरस्यति॥ नानादिविपयोपरागनिमित्तो ऽप्यस्य ॥ २७ ॥ चस्यात्मनो ऽनादिविषयवासनानिमित्तो' बन्धो भ- विष्यतीति न। अस्माकं तावदासनया सहात्मनः संबन्धाभावाइन्धाभावः। बौद्धनये स्थिरस्यात्मनो ऽस- वाहासनाया अपि तावत्कालं स्थित्यभावाको वह इति। बाधवस्तूपरागादासनासंतानेनात्मसंतानस्य बन्धो भविष्यतीत्यत भा॥ नवाद्याभ्यन्तरयोरुपरज्यो परनकभावोऽपि देश- भेदान', खुघ्रस्थपाटलिपुत्स्थयोरिव ॥२८॥ मते । १ Bछपवादान। Thus Aniruddha and Mahadeva; Vijhana has •निमित्तको। १ Binserts ऽयं । 8 B inserts AC ju Thus all three MSS. of Ani. ruddha and my MS. of Någesa ; Vijñana and Mahâdeva road पन्यो। Vijñana, Någesa and Mahadeva have qawiq instead of waiqi ·बालचरचो. १,.. १० यधुचेत रविजलभाजनयोरपि हट परज्योपरखाक- भावः, तच रमिसंबन्धादुपरागः, पर तत्संबन्धी नास्ति। वासनाहारेण चेत्, न, तावत्कालासत्यात् कथं संबन्धः। संतानस्य चेत्, यदि संतानी' व्यति- रिक्तः, सिद्धान्तहानिः। अथाव्यतिरिक्तस्तथापि तेन किंचिदाधेयम्। आधानं त्वशक्यं क्षणिकत्वात् । पना- धाने किं तेनासत्कल्येनेति ॥ मा भूहासनया प्रान्तरोपरागः । आत्मनो व्यापित्वाबाहोकदेशनात्मसंबन्धादुपरागो भविष्यतीत्यत पाहा इयोरेकदेशलब्धोपरागाव व्यवस्था ॥ २६ ॥ एकात्मवादिनां सर्वदा लब्धोपरागादनिभॊक्ष इति नास्ति व्यवस्था। नानात्मवादिना तु सर्वेषां साथैः संबन्धादेकदा तुल्यज्ञानोत्पादान व्यवस्था । शकते॥ अदृष्टवशाच्चेत् ॥३०॥ १ A inserts are २ । उपरागः in place of उपरग्यो। ३ यदि is missing in AI AC संतानि। ५A •भावः। inserts | CA तेन स.। 9 ACवासनाया। CA पान्त. रोक्तत्वादुपरागः, Cबान्तरत्वादुपरागः। 3 ·सांखसूत्रावो १,२५. यद्यपि सर्वदा संबन्धात्सर्वच चानं प्रसज्येत, तवापि यस्यादृष्टेन यज्ञानं अन्यते तदेव तस्य कारणमिति म सर्वच ज्ञानम्॥ दूषणमाह। न इयोरेककालायोगादुपकार्योपकारकभावः॥३१॥ व्यतम्॥ शकते॥ पुचकर्मवदिति चेत् ॥३२॥ यथा पुत्रध्यादिनाऽविद्यमानस्य पुषस्य संस्कारहारोप- कारः क्रियते, तथाचापि भविष्यति ॥ सिद्धान्तमा॥ पुचकर्मवत् पुषसंस्कारकर्मवत् ॥ नास्ति हितच स्थिर एक आत्मा यो गर्भाधानादि- कर्मणा' संस्क्रियते ॥ ३३॥ १ B सन्येत । २ A जानकरबमिति, C चामरणमिति ; only B omits शान। ३ is missing in CT B C गभाधानादिना। . Vijhana and Mahadeva गर्भाधानादिना; Nagesa follows the reading of Aniruddha , feferta Aphº is not found in any of my MSS.

·सास्वसूचसयो १, ३६. १४ 'वात्मानादिनित्यबुडबुखः, तदुरेशेन हविल्यागादयो युज्यन्त इति॥ 'पात्माऽस्थिरबोध इत्याह ॥ स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वम्॥ ३४ ॥ सत्यमर्थक्रियाकारित्वं, तर क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं, तो चाक्षणिके न संभवतः। अतन्ती क्षणिकत्वमापा- दयतः॥ परिहरति॥ न', प्रत्यभिजाबाधात् ॥ ३५ ॥ यद्यपि सहकारिसद्वावासद्धावाभ्या करणाकरणन्यायः स्थिरसिद्धिः समाधेया, तथापि सर्ववादविवादसिहत्वात् 'स एवायमित्यबाधितप्रत्यभिचाबाध उक्तः। एतदन्यच अपश्चितमिति ने प्रतन्यते॥ दूषणान्तरमाह। श्रुतिन्यायविरोधाच ॥ ३६॥ १C puts in यस्य मत । २B | ३C inserts. भवतु । BAC बोधसिद्ध इत्याह । ५ Bच क्षणिके। & C inserts प्रदगासन्मतं?। • is missing in ACI ·साखसूत्रहयो १,१८, श्रुतिराह 'चस्ति जन्मान्तरोपभाग्यभोक्ता' पुरुषः, न्यायश्च को नामानुपभोग्य कर्मणि तत्साधने प्रवर्तते । कारुणिकानां विरागात्पत्तिदृश्यते । न, तचापि तदु- पकारेण स्वधर्मस्खाभान, धानभिसंधाने ऽपि मोक्ष- साधनत्वात्। दूषणान्तरमा॥ दृष्टान्तासिद्देश्च ॥ ३७॥ सर्वस्यैव पक्षप्रवेशवास्ति दृष्टान्तः। अप्रवेशे स एवं स्थिरः। अथ तस्यापि क्षणिकत्वमन्यहेतुना प्रसिध्य- ताम्। तचापि दृष्टान्तासितिरिति ॥ क्षणिकपक्ष एवार्थक्रिया न संभवतीत्याह। युगपज्जायमानयोन कार्यकारणभावः ॥३८॥ सव्येतरविषाणयोरिव युगपज्जायमानयोःखलक्षणार्थ क्रिययाः। एतच्चासकदुक्तम्॥ पूर्वापरकालभावितामाचात्कार्यकारणभावो भवि- ध्यतीत्यत भार॥ १ BC जन्मान्तरपलोपभोला। २ A एष। १ B •बचार।

·बाल्यसूचवतो,.. किं मुहटयोर्युगपज्जायमानयोः कार्यकारणभावः किं वा कमि- कयोः। नायः, विनिगमकाभावात् घटार्थिनो मुदादिप्रत्यनुप- पत्तेय ॥ मान्य इत्याह॥ पूर्वापाये उत्तरायोगात्' ॥ ३॥ भवेदेवं, यद्यतिशयाधायकत्वं स्यात् । तदेव त्वशवर्ष क्षणिकत्वादिति ॥ एतत्स्पष्टयति ॥ तहावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न ॥ ४० ॥ हेतुहेतुमद्भावका कार्याभावादुभयव्यभिचारादपि न कार्यकारणभावः । पास्तां तावदर्थ कियाकारित्वं, अयं हेतुरिदं कार्यमिति व्यवहारो ऽपि न स्यात् । अव हेतोः कार्यकाले सत्तमप्रयोजक, पूर्वकाल- भाविता'माण भविष्यतोत्यत पार॥ १ A C उत्तरयोगात् । २ C हेतुकाने । ३ B तदर्थ । ४ AC add afa i AAC Hifa. in place of faar. i ro भावत्व।

·२२ सालसूचहचोः१, ४२. पूर्वभावि'माये न नियमः ॥ ४१ ॥ किं भिव'संतानस्य, एक संतानस्य वा। भिन्नसंतानस्य चेदतिप्रसक्तिः । एकसंतानस्य चेनिरन्वयध्वंसः । तस्य हि भिन्नसंतानेन तुल्यत्वान्न नियमः। अन्वयश्च नास्तीत्युक्तम् ॥ अथाविद्यमानस्यापि हेतुता दृश्यते, यथेषुधेपकस्य पानन्तरं महिष्यादिमरणं, पश्चादि- घुविद्यस्य मरण कर्तृत्वम्। न, तथापि मरणेव्यापा- रहारेणान्वयात् ॥ बाधवस्तूपरागाइन्ध" इत्युक्तम् । ननु बाह्यं च वस्तु नास्ति, विज्ञानात्मकत्वाज्जगत इति विज्ञानवादिनं निराकरोति ॥ न विज्ञानमाचं बाम्ध्रप्रतीतेः ॥ ४२ ॥ न विज्ञानमाचं जगत् । तथा सत्यहं घट इति प्रत्ययः स्यात्, न त्वयं घट इति । वासनाविशेषादिति चेत्र, माण। ५ B Vijūâna, Nâgesa and Mahâdova qaarao 1 P A ३ A Cएक.। 8 A एक०, C बभिन्न। •प्रस। (A एचया, C रवयस्य । ७ A •संतान। CA हेतुना। B •क्षेपणस्य । १. AC •व्यादिना मरणात् । ११ A १२ B मरब, and the following व्यापार is omitted | १९ A B टूड। मारण. ।

·सांख्यसूचहयो १, ४२. २५ बाधाभावे घटवासनाया एवा'सत्वाकवं विशेषः। किं च वासनाया अपि कारखं वासनैव, उत बाधवास- नापि। वासनापोति पधे ऽन्यस्यापि सत्वात्स एव बायोऽर्थः । ननु नास्त्येव बायो ऽर्थः', अवयवाति- रिक्तस्वावयविनो' भावात, तथा अवयवावयवि- नोरेकत्वात् एकत्वप्रतीतेः । चलत्यवयवे ऽवयवी चलति', अल्यावयवे न चलत्यवयवी। न चलतीति विरुधर्माध्यासेन भेदान्नैकत्वम्। एवं रक्तारक्ताहता- नादततदेशातद्देश"त्वादिदोषा उदाहायः॥ मा भूद- वयवी, तथापि न बाचापलापः, परमाणुपुत्रस्यैव स्थूलत्वेन ग्रहणात्। न, अवयविना हि कार्येण पर- माणुरनुमातव्यः । तदभावे केनानुमातव्यः। पर- माणूनामतीन्द्रियत्वात्पुत्रे ऽपि किंचिदतिशयानाधा- नात् स्थूलो ऽयमिति प्रत्ययो मान्त इति विज्ञानमात्र १ A एव। २ बाघ is missing in BCI RA वासनावि- धे ऽपि instead of वासनापि । 8 B बाह्यार्थः। ५ सिवय. विनि, C अवयवा हि in place of अवयवा यविनो। A sभा. मात् । हा• is missing in A CI c The Visarga is missing in BCI & B चलतीति । १. A न चमन्यवयष्यचलं, Cन चलतीति अवयवाचल। ११ A शायदेश• instead of .पा. तहे। १९ is missing in A| १५ B सदभावालानुमानं, C सदभावालानुमावश्थं ।

·सांग्यसूचहत्योः १, 88. जगदिति । अचोचते। अवयवावयविनोर्भेदात्। अपि च' हयारन्यत्वाचावयवकम्ये ऽवयवी कम्पते, यब तु' बहुतरावयवकम्यस्तवावयवी कम्पत एव । एवं रक्ता- रक्तादिविरोधे ऽपि सिद्धान्ता वक्तव्याः। तस्मात्सिद्दो बायोऽर्थः । वासनैवेति पधे सर्वदा ज्ञानोत्पत्तिरिति । निर्विषयस्य ज्ञानस्यादर्शनादिषयाभावात् ज्ञान- मपि नास्तीति शून्यवाद्याए । खानप्रतीतिदृष्टान्तेन विषयाभावे ऽप्युपपत्तिः, तबाह ।। सदभावे तदभावाच्छून्यं तर्हि ॥ ४३ ॥ विषयाभावे ज्ञानाभावाछून्यम् । स्वविषयत्वे कर्तकर्म विरोध इति ॥ शून्यं तत्त्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वादिना- शस्य ॥४४॥ यदि भावरूपं तत्त्वं स्यानावस्य नाशात्तत्त्वनाथे ऽनि- मौषः, वस्तुधर्मवादिनाशस्य वस्तुनो ऽवश्यं विनाशात्॥ समाधानमाह। १च is missing in B| RA तत्र । RI is missing in Bi BA निविषयस्या। ५३ दृष्टान्ते। A C कर्मकर्टवविरोध। ० इति is missing in B1 CC भावानुरूपं । EA समाधानान्तरमाह।

·सांख्यसूबरयोः १, १५. २५ अपवादमाचमबुद्धानाम् ॥ ४५ ॥ अभावो न नश्यतीति वाघाचं, न तु तत्त्वम्। अबु- हानां अज्ञातशास्त्राणाम्। प्रागभावस्य विनाशदर्श- नात्, सत्कार्यसिद्धौ भावस्याविनाशात् । तिरोभावे नाशशब्दप्रयोगे ऽपि प्रकृतिपुरुषयोरनाशात् ॥ नम्ब- भाव एव नास्ति कुतस्तस्य नाशानाशचिन्ता। कथं मघट भूतलमिति ज्ञानम्। भूतलालम्बनं चेत्, घट- वत्यपि भूतले तदभावज्ञानप्रसङ्गः, भूतलस्य तादव- स्थ्यात् । केवलभूतलालम्बनमभावज्ञानं, घटे सति कैवल्यं नास्तीति चेत्, किं भूतलस्वरूपमाचं कैवल्यं सदतिरिक्तं वा। यदि स्वरूपमाचं, घटे सत्यपि तस्य सद्भावादभावज्ञानं स्यात्। अतिरिक्तपक्षे स एवा- भावः ॥ अथ भूतलस्यैकाकित्वे भावव्यवहारः, घटे सत्येकाकित्वं नास्तीति काभावव्यवहारहेतुः । तन्न। एकाकित्वमेकत्वसंख्या वान्यहा । एकत्वंसंख्या च घट- १ न is missing in BI २ B तु न in inverted order | १ वा is missing in B | 8 B तम्याप्राज्यवाद । ५ AC पभाव. for the sake of distinctness | CAव्यवहारित्व, व्यवहा- रकारित्वं। . A एकत्वं। 4 ·२८ सांख्यसूचहत्योः १, ४. वत्यपि भूतले ऽस्ति । अन्यदिति पधे स एवाभावः। विषयावलक्षण्ये विज्ञानवैलक्षख्याभावात् ॥ ननु भा- वाभावयोः संबन्धाभावात्कथमभाव'ज्ञानमिति । यथा घटो ऽयमितीन्द्रियान्वयव्यतिरेकात् ज्ञानं, तथाऽभा- वज्ञानमपि सकारणम् । कार्यदर्शनाहि कारणं परि- कल्प्यते', न तु दृष्ट कार्यापलापः शक्यते वक्तुम्। किं चानियतपदार्थवादित्वादस्माकं यथोपपन्नः संबन्धो ऽपि कश्चिद्भविष्यतीति का ना हानिः। तस्मात्सितो ऽभाव इति ॥ समाधानान्तरमाह ॥ उभयपक्षसमानक्षेमादयमपि ॥ ४६॥ अयमपि शून्यवादः क्षणिकपक्षविज्ञानपक्षतुल्यक्षेमा- निराकार्यः। यथा प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञया क्षणिकनिरा- करणं, वाद्यवस्तुप्रत्यक्षाविज्ञाननिराकरणं, तवायमपि प्रत्यक्षेणैव समस्त विश्वदर्शनाच्छून्यप निराकार्यः । दूषणान्तरमाह॥ 8B A कथं भाव.। २B पभाव। PA नकार। परिकल्पते। १C दृष्टा । & B og farofar I o Vijñîna, Na. yesa and Mahiudeva read •क्षेमत्वाद । = B •छून्यवादो।

·बालसूपयो १, ६. २७ . अपुरुषार्थत्वमुभयथा ॥ ४७ ॥ यदि' शून्यमभावः, कोहि स्वस्थात्माऽभावाय यतेत, मोक्षः पुरुषार्थ इति भावशब्दप्रयोगश्चानर्थकः। अब भावाभावव्यतिरिकं शून्यम्। एवंभूतस्य वस्तुनो ऽद- नादप्यपुरुषार्थत्वम् । शून्यवादिनं निराकर्तु देहपरिमाण भात्मेति क्षपणकामतमाह। न, गतिविशेषात् ॥४८॥ न शून्यं तत्त्वं, शून्यस्य गत्यभावात् । दृश्यते च गतिः । यथा च श्रुतिः 'अङ्गुष्ठमा पुरुषं निश्चकर्ष बला- धमः', 'पापेन नरकं याति, पुण्येन स्वाति, जानेन ब्रह्मलोकं यातीति । 'तदूषयति ॥ निष्क्यिस्य तदसंभवात् ॥ ४६॥ २ १ BC add हि। २ B शून्यसदावः । A inserts ..प्रयोग• is missing in B| ५ANवन, बचावन्नु । These two words are missing in AI 9 A .qfUITA I - B खगें याति। A.Comit aद । .

·सांख्सपरयो १, ५१. व्यताम्। निष्क्रियत्वमेवार। मूर्तत्वाइटादिवत्समानधमापत्तावपसिद्धान्तः॥५॥ मूर्ती घटादयः क्रियावन्तः, तत्तुस्थधर्मत्वे विनाशा- दयमापसिद्धान्तः। किं च जन्मान्तरसंचारे हस्ति- कृमिदेहपरिमाणत्वात संकोचविकासित्वेन सावय- वत्वादनित्यत्वमिति । एवं चाङ्गुष्ठमानमित्यादिश्रुतिविरोध इत्यत चार। गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् ॥ ५१ ॥ यथा घटायुपाधिभेदाहटे गच्छति घटाकाशं गच्छ तीति भानं, तथा शरीराघवच्छेदादात्मा गचतीति प्रतीतिः॥ किमुपाधिमा, कर्मवैचित्यादिशेषो भविष्यतीत्यत e any is missing in A CI POTA• is missing in B1 २८ परिमाब, A परिणाम | .A C विकासत्वेन । घटाकायो। ५A ·सांखपरयो १, ५.. नित्यः सर्वगतः खाणुरित्यादिममावेनात्मनो परिशिषले नति- बुतिरौपाधिकगतिपरा थालेवा, घटमंहतमाकाशं नौयमाने यथा घटे। घटो नौयेत नाकामं तदबीवो नभोपन रति श्रुतेः प्रतिः कुरते कर्म भाभफलात्मकम् । प्रवतिय तदनाति विषु लोकेषु कामगा इत्यादिसत्या गतेः प्रतिनिष्ठत्वावगमाच ॥ पूर्व विहितनिषिद्धव्यापाररूपकर्मणा' बन्धो निराकतः । इदानीमदृष्टरूपकर्मणपि तं निरस्थति ॥ न कर्मणाप्यत हर्मत्वात ॥५२ ॥ भवेदेवं, यदि कर्मात्मधर्मः स्यात्। न त्वात्मनः कश्चि- बी ऽस्ति, निर्गुणत्वात् ॥ सहर्म एव कर्म भविष्यति, को विरोध इत्यत पार॥ निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चति ॥ ५३॥ भसको सायं पुरुष' इति श्रुतिविरुवा स्यात् । १ ३ पूर्व । २ b कर्मणं। & Sûtras 53 and 54 aro transposed by Vijñâna, Nagesa and Mahadeva.

·सांस्यसूचशयोः १, ५५. मा भूदामधर्मो, ऽन्यधर्मेणापि क्रियाविशेषो भ- विष्यति, आत्मनो व्यापित्वेन' सर्वसंबन्धादित्यत पाए। अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ॥५४॥ सर्वसंबन्धाविशेषान्मुक्तात्मनामपि बन्धप्रसक्तिः ॥ ननु तवापि धर्माधर्मव्यवस्थास्ति, बच्चस्य मुक्त्यर्व प्रत्तिदृश्यते । तच यस्तव सिद्धान्तः, सो ऽस्माकं भवि- घ्यतीति समानमित्यत आह॥ तद्योगे ऽप्यविवेकान्न समानत्वम् ॥ ५५ ॥ धर्माधर्मयोगे ऽपि न समानधर्मत्वं, अविवेकात् । यदि तात्विको धर्माधर्मयोग पात्मनः स्यात्तदा तुल्य- त्वम्। किं त्वविवेकादात्मनो धर्माधर्मयोगाभिमान इति व समानत्वम्॥ भवत्वविवेकाइन्धः', तथाप्यविवेकनाशार्थ धर्मा- गीकरणतुल्यत्वम् । अन्यथा सवदा बन्धः स्यादित्यत १C क्रियया । २ B व्यापिनेग। ३ Vijhana and Nagesa have तद्योगो। 8 B •कारस्तुनः। ५ B सीकरणातुल्यं। . B बड़ः । नाशात् । Bधर्म- ·सासूपरयो १,५८. २१ ॥ नियतकारणात्तच्छित्तिान्तवत् ॥ ५६ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्य यत्कारणमवगत तद्यभि- चारे सर्वतोऽनाश्वासः। यथा ध्वान्तनाशाय प्रकाशः, तथाचापि विवेकादविवेकनाशः। विवेकार्थ च धर्म- स्वीकारे का क्षतिः, प्राकृतेनापि धर्मेणापपनेः॥ कि- मिदं ध्वान्तं नाम । अभावस्तम इति केचित् । तत्र, विधिमुखप्रतीतेः। अभावत्वे किमालोकमागभावः प्र- ध्वंसाभावो वा। यदि प्रागभावः, तर्हि यथा घट उत्पन्ने घटनागभावो नष्टः, तथालोके सत्यालोक- प्रागभावो नष्ट इति प्रत्ययः स्यात् । भविष्यदासोका- प्रागभावसत्त्वे वर्तमानालाके सत्यन्धकारो विनष्टः स्यात् ॥ अथ प्रध्वंसाभावः। तथाप्यनश्वरत्वादाला- कान्तरे सत्यन्धकारप्रतीतिप्रसङ्गः, यथा घटान्तर उत्पन्ने नष्टघटप्रध्वंसो ऽस्त्येव ॥ अन्योऽन्याभावस्तु वस्तुनारप्यस्ति । अत्यन्ताभावस्तु दुष्टत्वाबाशसनीयः। तदुक्तं १ AC यत्कार.खत्तम । २ A •पगतं। RA चारैः; B inserts सर्व: after •चारे। ४ च is missing in B| ५ Cउत्पन्न । & A भविष्यदालोके, B भविष्यालोक । • The Avagraha is missing in Bi C Cनरः। . B .प्यतीति ।

·सांख्यसूचशयोः १, ५८. न च भासामेभावस्य तमस्व संमतम् । छायायाः कायमित्येवं पुराणेषु गुणश्रुतेः । दूरासनप्रदीपावि महदल्या' चलाचला । देशानुवर्तिनी छाया न वस्तुत्वादिना भवेत् । भावस्तम इति तु व्यपदेशो 'भावे सति प्रतीय. मानत्वादिति । आचाके सति वस्तुग्रहणं, तदभावे' सति" कथं ग्रहणमिति वैधय॑मात्रम्। यथा काशिको भानिरपेक्ष एवर एलाति, तथालोकानपेक्षमेव तमा- ग्रहणं वैचिच्यात्पदार्थस्य । तस्माद्रूपविशेषो ऽयं यचा- वरकमस्ति तबारोप्य गृह्यते ॥ द्रव्यान्तरमिति केचित्। तदुक्तं तमः खलु चलबीलं परापरविभागवत् । प्रसिवधर्मवैधाबवभ्यो भेत्तुमर्हति । अथ भवतु गुणा वा द्रव्यं वा, नास्माकं सिद्धान्त- क्षतिः, अनियतपदार्थवादित्वात् । श्रभावस्तु न भव- तीति ब्रूमः॥ १ B .प्र. in place of •म | २ A ततस्वं । ३ वद्ध । 8 Corrupt in ACI ५A श्रुतिः। ( C महाल्या । is missing in Ci -C inserts भावा, B only भा। C सत्यपि । १० C भेदभावे । ११ सति is missing in A। १२ A एवं। १५ भवतु is missing in C। १४ AC भूगुणणे।

·सांख्सूपहायो १,५८ विवेकामुक्तिरित्युक्तम् । घटपटादीनां विवेको ऽस्म- दादीनामप्यस्तीति सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्यत पार॥ प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तहाने हानम् ॥५७॥ सर्वेषां मूलं प्रधानम् । तस्याविवेकादया विवेकस्य संभवः। पदार्थानामन्योऽन्यं भवत्वविवेको विवेको वा, न तेन बन्धमाक्षी, किंतु प्रधानवियेकाविवेकाभ्याम्। अतस्तहाने प्रधानाविवेकहाने सर्वाविवेकहानम् ॥ भवतु विवेकान्मुक्तिः। स किमात्मसंबन्धी न वा। आत्मसंबन्धी चेदात्मनः कूटस्थत्वव्याघातः । असंबन्धी चेदतिप्रसक्तिरित्यत आह॥ वाङमाचं तु, न' तत्त्वं, चित्तस्थितेः ॥ ५८॥ पार्मसंबन्धीति वाङ्माचं तु, न तात्विक संबन्धः । असंबन्धे ऽपि चित्ते विवेकस्थितेः चित्तसंनिधाना- दात्मनि विवेकाभिमान इति निवेदयिष्यामः॥ १ B इत्यारा २ A •दन्यो, Coदन्यां। .A.हामिः। BC मनां। ५ Vijnana, Nageia and Mahiludeva transpose तुम। (A चात्मा, B omits the word | 5 ·माख्यसूत्रहायोः १,६१. १७ । भवतु अवणादेव विवेकमानम्। अनेकजन्मायास- साध्येनापरोक्षज्ञानेन किमित्यत आह ॥ युक्तितोऽपि न बाध्यते दिङ्मूढवदपरोक्षाहते॥५६॥ व्यक्तम्॥ प्रकृत्यादयः सन्ति, तेच महदादिक्रमेण परिणमन्त इति न इष्टमित्यत पाहा अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो, धूमादिभिरिव बहे: भवेदेवं, यदि प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, नानुमानादिकमि- ति । प्रकृत्यादीनामदर्शने ऽपि सामान्यतोहष्टानुमा- नासिकः ॥ प्रकृत्यादीनां सृष्टिक्रममाह ॥ सत्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रकृतेमहा- महतो ऽहंकारो, ऽहंकारात्पञ्च तन्माचाणि, उभय- मिन्द्रियं, 'स्थूलभूतानि, पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गणः १ लाथेन। २Only B inserts तन्मात्रेभ्यः, as Vijhana, Någosa and Mahâdeva ; cf. Aphº. 71, note 1.

·.. सांखसूत्रहयो १,६९. यद्यपि पयाणां साम्यावस्था प्रकृतिस्तवाप्येकैकमिवपि प्रकृतिशब्दप्रयोगः सांकेतिकः। महानिति बुद्धित- त्वम् । अहंकार इत्यभिमानः। पञ्च तन्माचाणोति शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । उभयमिन्द्रियं, बावं पण कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थास्यानि पच बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वचक्षुर्जिताप्रावास्यानि, भान्तर मनः। स्थूलभूतानि आकाशवायुतेजाजलभूमयः। तेषां च' पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिरिति बोहव्यम्। स्थूल इत्युपलक्षणं, सूक्षभूतानामपि ग्रहणम् । पुरुष इति संख्यापूरणार्थ, न तु सृष्टिकमार्य, नित्यत्वादात्मनः ॥ कार्याकारणानुमानार्य प्रातिखोम्यमार' । लघुत्वादिगुणयोगात्मत्त्वादिवयं द्रव्यम् । तच गुणशम्दस्त पुरुषोप- करणत्वात् । नदेव प्रचतिर्न तु तदाधारवस्वन्तरं, 'मत्त्वादीनामत- दुर्मत्वं तद्रूपत्वादिति' वक्ष्यमाणत्वात् । माम्यावस्था न्यूनाधिकभावे- मासंहननं, अकार्यावस्थत्वमित्यर्थः। एवं च कार्यभिन्नं गुणत्रयं प्रहति- रिति पर्यवसितो ऽर्थ:। इदं च मूलप्रकृतिलक्षणम्। तत्त्वान्तरोपा- दानत्वं प्रकृतित्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ अनुमानकममाह सूत्रैः॥ १ च is missing in CI २ C स्थूमि । १B 'नुमान । 8 A प्रतिलोमानाह, B प्रातिलोम्येनार ।

·२८ सांख्यसूत्रहयो १, ६६. स्थूलात्पञ्चतन्माचस्य ॥ ६२॥ स्थूलात् पञ्चभूतात्कार्यात्सत्त्वरजस्तमाभेदेन शान्तधोर- मूढरूपात्पञ्चतन्मात्रस्य ज्ञानम् ॥ बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैरहंकारस्य ॥३॥ बाधाभ्यन्तराभ्यामिन्द्रियाभ्यां तैः पञ्चतन्मात्रैश्च कार्य- रहंकारस्य ज्ञानम् ॥ तेनान्तःकरणस्य ॥६४॥ तेनाइंकारेण कार्येणान्तःकरणस्य बुझेजानम् ॥ ततः प्रकृतेः॥६५॥ सतो महत्तत्त्वात्कार्यात्मकतेसानम् ॥ संघातपरार्थत्वात्पुरुषस्य ॥ ६ ॥ म प्रकृतेः कार्यत्वात्पुरुषस्य ज्ञानं, प्रकृतेनित्यत्वात् पुरु- १ Vijitna, Nagesa and Mahadeva चाहंकारस्य। २ A COA RA Cyro, as Vijñâna, Nâgesa and Mahadeval 8 B •पुरुषार्थस्य ।

·'सांखपायो १, ३० षस्याकारणत्वात् । किंतु प्रकृतेः संघातस्यात् चिगु- णात्मकत्वात् परार्थत्वम् । परच पुरुषः। अतस्तस्य ज्ञानम् । स चासंहतो वक्तव्यः, अनवस्थाभयात् ॥ अथ प्रकृतेः कारणं भविष्यतीत्यत पाए। मूले मूलाभावादमूलं मूलम् ॥६७ ॥ मलमकतेर्मूलाभावात् कारणाभावात् अमूलं यत्कारणं तन्मूलम् । सा प्रवतिः॥ अब युक्तिमार॥ पारंपर्ये ऽप्येकच परिनिष्ठेति संज्ञामात्रम् ॥ ६८॥ प्रकृतेरन्यत्कारणं, तस्याप्यन्यत्कारणमित्यनवस्थादोषा- दन्ततो ऽकारणं 'मूलं वक्तव्यम्। सैव प्रकृतिरिति । पचविंशतितवादधिकाङ्गीकारे च गौरवं स्यात्॥ प्रकृतेरेंप्रत्यक्षत्वात्कथं कारणत्वावगम इत्यत समानः प्रकृतेईयोः ॥६॥ १ B पुरषाकारणत्वात्, C पुरुषस्यातत्कारणत्वात् । २.in. serts सर्व। १ Bomits .द.। BAC insert .• ĻA C insert •त•। <B इत्याह ।

·सांख्यसूचडयो १, ०१. हयावादिप्रतिवादिनोस्तुल्यत्वम् । यथा परमाणो- रप्रत्यक्षत्वे ऽपि घटादौ तगुणदर्शनात्परमाखनुमान, तथाचापि जगतस्वैगुण्यदर्शनाकारणं प्रकृतिस्विगुणा- मिकेत्यनुमीयते । तथा हि, कामिनी भर्तुः सुखदेति साविकी, अविनयादुःखदेति राजसी, विरहान्मोह- देति तामसी । एवं सर्वे भावा द्रष्टव्याः ॥ यदि विवेकदर्शनान्मुक्तिस्तदा शास्त्रश्रवणादेव मुक्तिः स्यात् । न चैवं, कस्यापि क्षिप्रं कस्यापि चिरे- णेति दर्शनादित्यत आह॥ अधिकारिचैविध्यान्न नियमः ॥७॥ अधिकारिणस्विविधा भवन्ति, उत्तममध्यमाधमभे- दात् । तद्भेदः सहकारिणो ऽविद्यादेर्भेदात् । सबेद- शादृष्टभेदात् । तेन श्रवणमात्रादिति न नियमः ॥ पूर्व प्रकृतेर्महानिति' सूचे कार्यकारणभावः प्रति- पादितः, न तु क्रम इति भ्रमं निराकरोति । महदाख्यमाद्यं कार्य, तन्मनः ॥७१॥ १ B विवेक पुरुष, C पुरुषविवेक. instead of the simple विवेक.। २ B विपर्ययादेर्भेदात् । ३ This sentence is omitted in Bi & Bagi ·सांखसूपरलो, ७. २९ प्रकृतेराई कार्य, तमहत्तत्त्वं बुद्धिः मननान्मन इति ॥ चरमो ऽहंकारः ॥७२॥ अनन्तरं बुद्ध कार्यमइंकारः। तत्कार्यत्वमन्येषाम् ॥७३॥ अहंकारकार्यत्वमन्येषां एकादशेन्द्रियाणां पञ्चतन्माषा- णाम् । पारंपर्येण तन्माषकार्याणामपि भूतानां तत्का- यंत्वमित्युक्तम् ॥ ननु यद्येवं, प्रधानकार्य जगदिति सिद्धान्तहानि- रित्यत आह॥ आद्य हेतुता तद्दारा' पारंपयेंगाणुवत् ॥ ७४ ॥ यथा मृत्पिण्डकार्यस्य घटस्य पारंपर्येण परमाणुका- रणता, तथा प्रकृतेरपि मूलकारणता'। प्रकृतिपुरुषयोर्नित्यत्वात् सृष्ट्यादौ कस्य कारणत्व- मित्यवाह॥ १ A •राद्य । २ Thus Aniruddha, Mahadeva and Nagesa; Vijnina has •मुत्तरेषाम् । ३ AC पाद्यतुद्वारा। • B पारंपये ऽप्यनुवत्, as the three other commentators | ५ वा..कारयता is missing in AI ·सांखसूचकृत्योः १, ०६. पूर्वभाविवे' योरेकतरहानेनान्यतरयोगः ॥७॥ म पूर्वभावित्वमात्रण कारणत्वं, किं त्वन्वयव्यतिरेका- भ्याम्। इयोर्मध्य एकस्य पुरुषस्य कारणत्वंयोग्यता- शानिरविकारित्वेश्रुतेः। अतो ऽन्यतरस्य प्रधानस्य कारणत्वयोगः॥ अविवादात्परमाणूनामेव कारणत्वमस्त्वित्यता परिच्छिन्नत्वान्न सर्वोपादानम् ॥ ७६॥ यत्परिच्छिवं न तत्सवापादानं, यथा न तन्तुर्घटस्थ कारणम् । तस्मात्पदार्थानां पृथक्पृथक् कारणं वक्त- व्यम् । एककारणत्वे च' लाघवं स्यादिति ॥ अब श्रुतिं दर्शयति ॥ LAC varafai Thus only Aniruddha : the three other commentators read इयोरेकतरम्य हाने ऽन्यतर- योगः ; ef. Aph'. 91, note 3 | ३ A ननु । 8 A कारणत्वं, C कारण। ५A रधिकारित्व., C • निर्विकारित्व । ६ B तोबत। ७ Thus only Aniruddha ; the three other commenta. tors have परिनिं न । - B omits one पृथक् । •UTTUTTATT, by omitting the following text as far as जगतारणतामार in the commentary to sutra 771 १.B E A पति।

·सांस्यसबायो १, ९. ११ तदुत्पनिश्रुतेश्च ॥७॥ युक्तिस्तावत्योता। श्रुतिरपि प्रधानस्य जगत्कारण- तामाह 'प्रधानाज्जगज्जायत इति ॥ प्रागसतो घटस्य भवनं दृश्यते। नियतपूर्वभावि- त्वात्पागभावः कारणमस्त्वित्यत पाह। नावस्तुना वस्तुसिद्धिः ॥ ७८॥ नाभांवाझावोत्पत्तिः। कारणरूपं कार्यं दृश्यत इति जगतो ऽप्यवस्तुत्वम्॥ भवतु जगदप्यवस्तु, का ना हानिरित्यत पाए। अबाधाददुष्टकारगजन्यत्वाच्च नावस्तुत्वम् ॥ ७९ ॥ गुक्तौ रजतज्ञाने 'नेदं रजतमिति' ज्ञानाद्रजतबाधः । न चाच 'नेदं भावरूपं अगदिति कस्यापि ज्ञान- मिति, येन भावरूपबाधः स्यात्। दुष्टकारणजन्यत्वाच मिथ्येत्यवैगम्यते, यथा कामलादिदोषात्पीतशत- 8 B जगत् । १C पतेः। २C दुक्का। . B यद्यमा० । I A मिथ्येत्येव । ( B तथा, and काच is inserted before कामना।

·४२ सांख्यसूत्रहयो १, १ ज्ञानं कस्यचित्। पच च जगज्ञानस्य सर्वेषां सर्वदा सत्यत्वाचन दोषो ऽस्ति । तस्मावावस्तु जगदिति । नन्यभावः कारणमस्तु', तथाप्यभावत्वं न जगतो भविष्यति, तचाए। भावे तद्योगेन तसिद्धिरभावे तदभावान्कुतस्तरां तसिद्धिः॥८॥ भावे उपादानकारणे' 'कारणगुणः कार्य" इति सद्यो- गेन भावयोगेन' तसिद्धिः कार्यस्य वस्तुत्वसिद्धिः । अभावे जगतो ऽभावत्वे तदभावाज्जगदभावस्यावश्यं- भावात् कुतस्तत्सिद्धिरिति, अमावस्याभावरूपत्वात् ॥ कमेव जगत्कारणमस्तु, किं प्रधानकल्पनयेत्यत आह॥ तरप् साथै॥ न कर्मण उपादानायोगात् ॥ ८१॥ १० मन्वभावत्वा । २ AC कारणं वस्तुनो, and the following तथाप्यमावत्वं न is omitted | EC उपादाने । 8 B कारणात्वार्य ५A तयोगेना। is omitted in BI .Cषभावात् in place of पभावस्या पत्वात् । - A B कर्मचा। & Vijnana has उपादानवायोगात् ।

·सांखसूचसयो १,३. १२ निमित्तकारणमदृष्टमस्तु, धर्माधर्मयोस्तूपादानकार- णत्वं न कचिदृष्टम्। प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनामुक्ति रिति प्रकृतिस्वीकारः॥ 'वेदोक्तार्थानुष्ठानादेव मुक्तिसंभवात् किं प्रकृत्ये- त्यत पाह॥ नानुभूविकादपि तत्सिहिः, साध्यत्वेनारक्तियो- गादपुरुषार्थत्वम् ॥ ८॥ बेदादनुश्रूयत इत्यानुश्रविको यागादि । तस्मादपि न मोक्षसिद्धिः, साध्यत्वेनावृत्तियोगात्। 'कार्यत्वेना- नित्यत्वामुक्तस्य पुनःसंसारासुरतियोगः। तस्माद- पुरुषार्थत्वम् । पुरुषार्थत्वं दर्शयति॥ तच प्राप्तविवेकस्यानात्तिश्रुतिः॥८॥ तब प्रकृतिपुरुषयोः प्राप्तविवेकस्य विवेकचानादना- हत्तिश्रुतिः । 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतिः । .. १ •मदृर• is missing in B, A •णं गादृरुमन्तु । २ Aph.' 98 begins the sentence with ननु । १C मुके। 8.AC .पा.॥ 1 A योगादिः। KC inserts किया । B संसारा- चि.। This sentence is missing in A1 ·88 सांख्यसूचयोः १, . विपके दोषमार॥ तब ब्रहालोके । न म पुनरावर्तते इति श्रुतिः । बहाण सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसंचरे । परस्यान्ते तात्मानः प्रविशन्ति परं पदमित्यत्र कृतात्मान इत्यस्य खरमात् ॥ कौतर्हि फलं कर्मणः, तदाह ॥ दुःखाइःखं, जलाभिषेकवन्न जाद्यविमोकः ॥८४॥ यदि कर्मसाध्यो मेक्षिा भवेत्, कर्मणा' दुःखबहुल- त्वात्तत्कार्यों माधो ऽपि दुःखबहुलः स्यात् । अन्ततः क्षयित्वेनापि दुःखं स्यात्। नहि जाद्यार्तस्य जाद्य- विमोक्षो अलाभिषेकात्,' प्रत्युत जायमेवेति । दुःखस्य कर्मसाध्यत्वमप्रयोजकं, किंतु काम्यकर्म साध्यत्वं हेतुः, निष्कामकर्मणे मेक्षिसाधनत्वात् । तथा च श्रुतिः कर्मभिर्मत्यु मषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमि- मानाः। १ A कर्मणा। १ नाघातस्य is missing in A| RB मिग्रेक- 8 A यथा। पत्।

·सांखसूचनायोः १, ८. अथापरेषयोमनीषिणः परं कर्मभ्यो ऽमृत- त्वमानगुरित्वचाह॥ काम्याकाम्ये ऽपि साध्यत्वाविशेषात् ॥८५॥ मा भूविष्कामकर्मसाध्यं दुःखं, तथापि काम्यानि- कामकर्म विशेषे ऽपि मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वमवि- शिष्टम् । 'साध्यत्वात् क्षयित्वेन पुनरपि दुःखं स्यात्। निष्कामकर्मणो मोक्षसाधनत्वश्रुतिश्च"चानार्थ, ज्ञा- नाच मोक्ष इति पारंपर्येण मोक्षसाधनत्वम् ॥ यदि प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानामोधो भवेत, तथापि वयित्वात्पुनरपि संसार इति वादिप्रतिवादिनोस्तु- ल्यत्वमिति, तबाह ॥ निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमा परं, न समानत्वम्॥८६॥ निजमुक्तस्य स्वभावमुक्तस्य बन्धध्वंसः। बन्धी वि- १ ऋषयो is missing in BI २ A पर। . B .त्याह। 8 Thus only Aniruddha, the other commentators have काम्थे ऽकाम्ये। ५ कर्म is omitted in A CIA C .साध्थे। ७ कर्म is missing in B | - B त्वमनिर। .. C inserts tl १. A तत्क्षयित्वेन, Cसक्षयित्वेन । श्रुतिः। १२ A पक्षानार्थ। ११ B समत्वं । 38 AB ·सांखसूचयोः १,८०. बेका, तबिरोधेनाविवेकध्वंस' नाशः । अविवेक- नाशस्य' च प्रध्वंसत्वात् कुतः संसारस्य पुनरावर्तन- मिति समानत्वम्॥ पञ्चविंशतिगण इत्युक्तं, तत्सिहिश्च न प्रमाणेन विनेति । तदर्शयति । हयोरेकतरस्य 'चाप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा। तत्साधकतमं यत्तत् ॥८७॥ यारितीन्द्रियार्थयाविद्यमानयोः प्रत्यधे। 'एकत- रस्य चापी ति विद्यमानस्य लिङ्गस्य शब्दस्य वांनु- माने शन्दे च । 'संनिकष्टार्थपरिच्छित्तिरिति अप- रिच्छिन्नार्थपरिच्छित्तिः प्रमा प्रमितिः फलम्। रते- नानधिगतार्थगन्तृप्रमाणमित्युक्तम् । प्रमासाधकतम यत्तत्प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् ॥ कति प्रमाणानीत्यत भार। १C तस्य विरोधिनोर। २ A कविध्वंसो, C कात् ध्वंसो। . A मि ते कर्मणि पस्य, पपि ते कर्मणि वित्तस्य । BAC प्रभंसात्। ५ Baम। Bवाप्य, the reading of Vijhana and Mahadeva; Nágcsa has art., cf. Aph.' 104, note 21 e quftfarto is missing in BI & B •• in place of .पि.। .Aचा.

·सांबरपरयो १ ,. चिविधं प्रमाणम्'। तसिद्धौ सर्वसिद्धनाधिक्य- सिद्धिः॥८॥ प्रत्यक्षानुमानशब्दाः प्रमाणानीति । किमुपमानार्था- पत्त्यभावसंभवैतिधानि न स्युरिति । अमोक्तं तत्सिना- वि'त्यादि। प्रमेयव्यवस्था प्रमाणस्वीकारः। विविध- प्रमाणसिकौ सर्वप्रमाणानां प्रमेयव्यवस्थासिनाधिक्य- सिद्धिः पृथकप्रमाणत्वेन, चिविधप्रमाणेष्वेषामन्ती- वादिति। इन्द्रियार्थसनिकर्षान्वयष्यतिरेकादिना यथा- यथं प्रत्यक्षादिषु सूरिभिरन्तीवितत्वात्। केवलम- धिकः संज्ञाभेदः कृत इति नाधिकत्वेन प्रमाणसिद्धिः। विशेषलक्षणमाह॥ यत्संबन्धसिहं तदाकागलेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् ॥९॥ . 'यत्संबन्धसिद्धमित्यनुमानशब्दो व्यवच्छिन्नौ । तदा- कारोलेखि घर्दाकारोलेखि। तत्प्रत्यक्षम्। सविकल्प- १ "So reads Aniruddha; but. Vijihina, Nigeria and Vedanti Mahâdeva end the cighty-seventh Aphorisin with these two words" Aph.' 106। २B व्यवहारार्थ । १B मारित्वात् । 8 Thus only Aniruddha; the thrco others have यत्संबई सत् । ५ A व्यवस्थितौ। ( B पटा ।

·8G सांस्वसूचसयोः १, ६. कमपि प्रत्यक्षं संग्रहीतम्। बौहास्तु निर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षमिति वर्णयन्ति, कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्ष- मिति । नामजात्यादियोजनामिका प्रतीतिः कल्प- ना, सा च सविकल्पके' ऽप्यस्तीति न प्रत्यक्षं प्रमाणम्। तन्न। अदुष्टसाक्षात्कारिप्रमाजनकसामग्रीजनिनं प्र- त्यक्षम्। तदुभयं, निर्विकल्पकं सविकल्पकं च। किं तु सादृश्यात्संस्कारोबोधद्वारेण स्मृत्या नामजात्या- दिसंविदुत्पद्यते। अत एवाधिकमात्या सविकल्पक- मिति विशेषसंज्ञा । न च स्मृत्या कश्चिद्दोषः सामग्री- प्रत्यवायो' वा अनितः ॥ अथ स्मृत्या सहितत्वाब प्रमाणम्। अहो नैपुण्यं, यत्सहकारि प्रामाण्यं बा- धते । तथा च, संज्ञा हिस्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न बाधते। संजिनः सा तटस्था हि न रूपाच्छादनक्षमा॥ ततः परं पुनर्वस्तु धर्मजीत्यादिभिर्यया। बुद्ध्यावसीयते" सापि प्रत्यक्षत्वेन संमता ॥ १ A विकल्पमिति । २ B प्रमाणं। ३ A inserts here .क. मपि प्रत्यक्ष। 8 B सविकल्ये। ५ 8 B सविकरूपे । ५ B •री•। & AC प्रत्ययो । ७ B यहि । • is missing in CT CA बोधते। १. A प्रत्यक्षं। १९ A तथावस्था । १२ fris missing in A| १A inserts here व्यापकत्वादिं। १. A धर्मो जा०। १५ B •बसाया।

·गलसूपरचो १,८५. योगिप्रत्यक्षाव्यापकत्वाचेदं प्रत्यक्षलवणमित्यत योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान दोषः ॥१०॥ बाचप्रत्यक्षलक्षणमिदं लौकिकं, योगिप्रत्यक्षं त्वबा- चमलाकि च। अतो नाव्यापकत्वदोषः। अथवानेन लक्षणेन योगिप्रत्यक्षस्थापि संग्रह इति पक्षान्तरमाह॥ लीनवस्तुलन्धातिशयसंबन्धान्न दोषः ॥ ६१ ॥ सत्कार्यस्थितेनष्टमपि स्वकारणे स्वकारणे लीन भूतत्वे- नास्ति, भविष्यदपि स्वकारणे ऽनागतत्वेनास्ति । योगजधर्मानुग्रहालबातिशयस्य योगिन एव प्रधाने- संबन्धात्सर्वदेशकालादिसंबन्ध इति नाव्यापकत्व- दोषः ॥ ईश्वरप्रत्यक्षस्यालक्षणमित्यत पाह। १C योग। २ । वा। ३C.वं। Mahadeva and Vijniina have चाहादोषः, Nigesa चाहा न दोषः ।. ५A बीन। <A C insert here वस्तु वक्तत्वेन । • B प्रधानं। - B पकत्वादिदोषः, C •पकत्वं दोषः । 7 ·खांखायो १६. ईश्वरासि ॥१२॥ यदीश्वरसिद्धौ प्रमाणमस्ति, तदा तत्प्रत्यक्षचिन्तो- पपद्यते । तदेव तु नास्ति । क्षित्यादि सकर्वक कार्य- वादिति प्रमाणमस्तीति चेत्, स किं शरीरी अशरीरी वेत्युभयथापि कर्तृत्वासंभवात्, विशेषवादिना कार्य- त्वस्याभासत्वात् । एतदन्यच बहु प्रपपितम्। युक्त्यन्तरमा मुक्तबदयोरन्यतराभावान्न तसिद्धिः ॥ १३ ॥ स किं बडो वा मुक्तो वा । बदस्य धर्माधर्मयोगा- बेश्वरत्वम्। मुक्तस्य ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नाभावान कर्व- स्वमिति नेश्वरसिद्धिः। अथान्य एवासौ जीवन्मुक्त इति । एवं, तर्हि दृष्टान्ताभावादसाधारणत्वम् ॥ एतदेवाह॥ उभयथाप्यसत्करत्वम् ॥१४॥ जलव्याख्यानमेतत्सूचम्। १ A g, B omits the word २is missing in AI २ B स्थाभावात् । 9 A पत्युत्तरमाल, C प्रत्युत्तरमाल ।

·बांसवपरजोर १,६५. एवं, न स हि सर्ववित्सर्वस्य कर्ते त्यादिश्रुतिवाधः स्यादित्यवाह॥ सृष्टिकर्टत्वेनैव हौवरः माध्यते परैः। व्याख्यानात्सृष्टिपरः सचम्दो इस बोध्यः । मुक्तात्मनः प्रशंसा, उपासांसिद्धस्य वा ॥५॥ रागाधभावान्मुक्तात्मन इव मुक्तात्मनः, न तु मुक्तस्य, तस्य संकल्पकर्तृत्वाद्यभावात् । तत्पशंसा विधिवा- क्योत्तम्भनाय। 'उपासांसिकस्य वेति' उपासनया सम्धातिशयस्य योगिनो ऽणिमादिसिंहस्य प्रशंसाभ्या- सोत्तम्भनायेति॥ चेतनाधिष्ठानं विना नाचेतनं प्रवर्तत इत्यतो पि नेश्वरसिद्धिरित्यार। कर्ट • is missing in a | २ Mahildleva and Nagesa have प्रशंसापा; A inserts विधि (sic) वाक्योलम्भनाया after प्रशंसा। ३ A उपासना०, Cउपाया। ४ A वेति । These peculiar readings of A are caused by an oversight of the copyist who intermixed the text of the Aphorism with the first two sentences of the commentary ५.Cसकल। & These two sentences are altogether omitted in A; ef. notes; the following sentence is missing in B1 ७Cउपासना.। cafa is missing is Aph.' 116, note 4 | CA रित्यत था।

·१२ सांबतूचनायो.. कपितिस्पती सुतात्मनः केवलात्मनो शेयताविधानाय तस्य मंनिधिमात्रेणैश्वर्येण स्तुतिरूपे। केचिच उपासनासिद्धस्थानित्येश्वर- स्येव नित्यत्वाद्युपासनासिद्धये गौणनित्यवादिना स्तुतिरूपे ॥ अधिष्ठात्वं कीदृशं, तदाह ॥ तत्संनिधानादधिष्ठातृत्वं मणिवत् ॥६६॥ यमा प्रतिविम्बितशरीरे मणौ चलत्यचलति शरीरे 'शरीरं चलतीत्यभिमानः, तथा तत्संनिधानात्प्रकृति- प्रतिविम्बितत्वादात्मनः प्रकृतेः कर्तृत्वं भातृत्वमधि- छावत्वमात्मनो ऽभिमन्यते । तस्मातनो ऽधिष्ठातेति सान्तिरिति । तथा च प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहंकारविमूढात्मा 'काहमिति' मन्यते । यदि न चेतनाधिष्ठातत्वं, मृतशरीरस्थाहारादि- क्रिया स्थादित्यत पार॥ विशेषकार्ये ऽपि जीवानाम् ॥ १७॥ १ A दात्म, C.दामा । Palaga is missing in BI RB C निबंशः। 8 So reads Aniruddha only; the three other commentators have पाउँबपि ।

·बाखसूचनचो. ॥ वायुयुक्तो बुधादिर्जीक, न त्वात्मा जीवः। भातरा- दिविशेषकार्ये ऽपि जीवानामेव कर्ववं, चात्मनो' ऽपरिणामित्वात् । पात्मनि चेग्नानं नास्ति, कवं 'शानायोपदेश इत्यवाह॥ सिद्धरूपयोबृत्वादाक्यार्थोपदेशः ॥२८॥ उत्तरसूचस्थान्तःकरणस्येति पदमनुषजनीयम् । [वाक्यार्थीपदेशो ऽन्तःकरणस्येत्यन्तमेकं सूचं वा] तेनायमर्थः । सिखरूपयोबृत्वात् साविकरूपयोवृत्वा- महतो ऽन्तःकरणस्य वाक्यार्थोपदेशः। तत्प्रतिविम्बि- सत्वाचपुरुषस्य बोड़त्वाभिमानः । एतदेव स्पष्टयति ॥ 'अन्तःकरणस्य तदुञ्चलितत्वालोहवदधिष्ठात- त्वम्॥११॥ १C मात्मनो। २C inserts धादि। ३ स्था• is correc. ted; the MSS. have to or ETT! BA.वि तदमा, B.तीदमः। ५ B •मावर्तनीयम्। « This parenthesis is only found in A1 ७C तत्वात् CAI E Tho remark Aph.' 121, note 1, is not confirmed by my MSS.

·मंत्वसूचनायो १,१... अन्तःकरणस्य बुद्धौ पुरुषायापत्त्या तचैतन्येनोञ्ज्य- लितस्य चेतनत्वाभिमानादधिष्ठातत्वम् । 'लोहवदि- ति यथावर्षको सोहो निष्क्रियो ऽपि संनिधिमाचे- णाकर्षति अनुमानलक्षणमाह। अनिसंयोगविशेषेण यथा लोहमुज्ज्वलितं तत्प्रतिबिम्बईतसंयोग- विशेषेण चेतनाञ्चलितत्वाचेतनायमानस्यान्याचेतनेभ्यो विलक्षण- स्थान्तःकरणस्य मंकल्पादिद्वारकमनुपचरितमधिष्ठात्वमित्यर्थः । श्रादिसर्गस्वबुद्धिपूर्वक इति न तत्र मुख्याधिष्ठातरपेक्षा। श्रत एव कौमें इत्येष प्राशतः मर्गः संक्षेपाकथितो मया । अबुद्धिपूर्वकस्लेष बाह्रौं सृष्टिं निबोधतेति ॥ 'तदैवते त्यादि तु 'कूलं पिपनिषती'त्यादिवत्कार्यान्मुखत्वमादाय कथंचिनेयमिति भावः ॥ प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्दज्ञानमनुमानम् ॥ १००॥ अविनाभावदर्शिनी व्याप्यज्ञानादनु व्यापकतानमनु- मानम्। अनेनान्वयी व्यतिरेकी' अन्वयव्यतिरेकी' १.B •तन्योपज्य । २ AC लोहानि। ३ A B •ण कर्षofal 8 B inserts here a few sentences taken from Vijhina's commentary। ५ अन्वयव्यतिरेकी is omitted in C| ·साखसूपरयो १, १.१. पूर्ववच्छेषवत्सामान्यता दृष्टं चेति संरहीतम् । वादि- नामपि लक्षणान्यचैवान्तहितानीति । तयाच अनुमेयेन संबई प्रसिहं च तदन्विते । तदभावे च नास्येव तल्लिामनुमापकम् । शब्द लक्षयति । प्रतिबन्धो व्याप्तिः । तथुक्कं तत्रिरूपकं च प्रतिबद्धम् ॥ बाप्तोपदेशः शब्दः ॥ १०१॥ प्राप्तोपदेशः शब्दः, न त्वाप्तेन कृतः, अपौरुषेयत्वाई- दस्य । अपौरुषेयत्वं च पञ्चमाध्याये 'न पौरुषेयत्व- मिति सूचे प्रतिपादयिष्यामः । शब्द इति कारण- कथनं, फलं तु शब्दजन्यं ज्ञानं शब्दः, कार्ये कारण- पचारात् । क्यादिवाक्यानां वेदविरोधेनायुक्त- स्वादाभासत्वम्॥ प्रकृतिपुरुषविवेकार्थ शास्त्रारम्भः। न च तयाः सिौ प्रमाणमस्तीत्यत पार। १ A संबंधं। २८ चेत् । ३C कथन । 2 B adds UR इति। LA श०, C वा०। ६C •वादानां । o Bogo in stead of .ना.।

·सांस्यसूपडायोः १,१००. उभयसिद्धिः प्रमाणातदुपदेशः ॥१२॥ वक्ष्यमाणाप्रमाणात्प्रकृतिपुरुषयोः सिविधानम्। त- मात्तहिवेकार्थमुपदेशो' युक्त इति ॥ किं तत्प्रमाणमित्यवाह। सामान्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः ॥ १०३ ॥ प्रकृतेर प्रत्यक्षत्वान् यत्कार्य सत्कारणगुणपूर्वक', कार्य च चिगुणात्मकमिति सामान्येन प्रकृतिसिद्धिः। श्रा- मनो ऽप्रत्यक्षत्वे पि यत्संहतं तत्परार्थमित्यसंइतः परः सिद्धः । वक्ष्यति च 'संहतपरार्थत्वात्। प्रकृतेनित्यत्वात्प्रवृत्तिशीलत्वाच्च सर्वदा भोग इत्य- निर्मोक्षः स्यादित्यत आह ॥ चिदवसानो भोगः ॥ १०४ ॥ चित् अात्मा। तहिवेकावसाना भोगः। यथानादि- रपि प्रागभावो नश्यति, तथा नित्यायाः प्रकृतेर्वि- बेकवानपर्यन्तः प्रसवः ॥ अथाभाव एवं, न तु भाव १ B देश । २ A त्यत पाह। ३ B •ति । 8 B .प्रत्य- छात्। ५ पूर्वकं is missing in B| KA C •पर्यंत । ७ B प्रसरः। CA एव ।

·सांस्यसूत्रहयो १, १.६. ५. इति । न, अचाभावत्वं न प्रयोजक, प्रध्वंसाभावे ऽतथादर्शनात् । पथ यथादर्शन व्यवस्था, पचा- प्येवम्॥ यदि कर्तृ प्रधानं भोक्ता पुरुषः, अन्यकतकर्मण' ऽन्यो भक्तिति स्यादित्यत पाह॥ आकर्तुरपि फलोपभागो ऽवाद्यवत् ॥ १.५॥ यथा सूपकारस्यावादिकर्तृत्वमकर्तुरीश्वरस्य फलो- पभोक्तृत्व', तथाचापि । अथोद्देश्यत्वेन कर्तृत्वमीश्व- रस्य । अचाप्यात्मोद्देश्यत्वेन प्रकृतेः प्रसव इति । व्यवहारसिद्धान्तमुवा स्वसिद्धान्तमा । अविवेकादा तत्सिद्देः कर्तुः फलावगमः ॥१०६॥ न पुरुषः कर्ता न भोक्ता, किंतु महत्तत्वप्रतिवि- म्बितत्वात्कर्तृत्वाभिमानः" । 'अविवेकाईतिर प्रकृति- १ B दर्शन । २ AC कर्ता PAC कर्ना। ३.कर्मणा। A यदि। ५ Aph. 128, note 1, भोक्तवे। A •पदे. instead of ७ Bप्रसर । - Bhas, as Avatarana, व्यवहारविहा. मतमाह। & A विवेकातः । १. A गतः। ११ C •मांगात् । १२ विवेकादिति । । 8 ·ve सांख्यसूचहयो १,१०८. पुरुषयोर्विवेकाग्रहात्। तत्सिः कर्तुः फलोपभोगा- भिमानसिझेरिति । एतद्यतिरेकमा॥ अथवा अविवेकात्पुरुषस्य कर्तृत्वमिद्धिः । ततः कर्तुः पुरुषस्य 'य एव का स एव भोक ति कर्मफलावगमः ॥ नोभयं च तत्वाख्याने ॥ १०७॥ विवेकातत्त्वज्ञाने नोभयं न कर्तुत्वं न भोक्तृत्वमिति ॥ प्रमाणमुका प्रमेयव्यवस्थामाह। विषयो ऽविषयो' ऽप्यतिदुरादेहानोपादानाभ्या- मिन्द्रियस्य ॥ १०८॥ इन्द्रियस्य उपादानात् संबन्धात् विषयः । इन्द्रिय- स्य हानात् संबन्धाभावात् अविषयः । असंबन्धश्चाति- दूरादेरयोग्यत्वात् । पतिदूराहियति पक्षी नोप- १ B पनमो। २ A गो०। These two sentences are only found in a i e sfaat is omitted in Al KC adds here पनुमानादपि पारंपर्यय विषयः। ६षयोग्यत्वात् is missing in C, and so is the whole of the two last sen. tences in A1 ofar is omitted in B GA.विषयति ।

·सांख्यसूत्ररयो १, १९. लभ्यते, अतिसामीप्यालोचनस्थानं, व्यवधानात्व- यस्थं वस्तु, मनोऽनवस्थानाछोकादिग्रस्तस्य पार्यस्थ- वस्वग्रहणं, सौम्यादणोः, अभिभवाम्मदखध्वनिना शङ्खध्वनिरित्यादिः॥ प्रकृतेः कथमनुपलब्धिरित्यत पाह॥ उपादानं संबन्धः । हानं तदभावः ॥ सौम्यादनुपलब्धिः ॥१०॥ दुरूहत्वं सौक्ष्म्यं, न त्वणुत्वं, प्रश्तेविभुत्वात् ॥ कथं तहि प्रकृतिव्यवस्थेत्यत आह॥ कार्यदर्शनात्तदुपलव्येः ॥ ११॥ यवा घटदर्शनात्परमाणुचानं, तथा विगुणकार्यदर्श- नात्प्रततिचानम्॥ ब्रह्मकारणं जगदिति केचित्, परमाणुकारणमि- त्यन्ये, प्रकृतिकारणमिति सहा इति संशयमा । ३ १ A गतम्य । २ A रित्याह। Thus only Anirud. dha ; the other commentators read सौम्यातदनुपलब्धिः । 8 B •तेव्यः । . B and Aph.' 132, note 3, प्रधान । इति is omitted in A BI Cसंपये पाह।

·वायसूत्रहत्योः१, १९२० मादादिरूपकार्यदर्शनेन तस्याः प्रामाणिकत्वात् ॥ मनु ब्रह्म जगतः कारणमिति केचित्, परमाणव रत्यपरे, कथं प्रकृतेरेव प्रामाणिकत्वमिति महते। वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् ॥ १११ ॥ सदसिद्धिः प्रधानासिद्धिः॥ सिद्धान्तमाह॥ तस्याः प्रकृतेः॥ कार्यण कारणनुमाने न कथिद्दोष इत्याशयेन समाधत्ते ॥ तथाप्येकतरदृष्ट्यान्यतरसिद्देनीपलापः ॥११२॥ यदि वादिविप्रतिपत्तिमाचेण पक्षासिद्धत्वं, विपक्ष ऽपि विप्रतिपत्तिरस्तीति कथं तसिद्धिः । यदि व्याप्य- शानाद्यापकवानस्याविनाभावित्वात्पक्षसिद्धिः, ममा- प्येवमिति न कायार्दनुमानापसापः ॥ 8 cogara; this was also the original reading of a bi RA 910 1 Bogomito, the reading of Mahâdeva and Vijñâna 8 offo is missi in A IMA •सिद्धत्वे ऽपि पक्षे। A.पि. instead of वि०। C.भा. वित्वाविपक्ष cofo is missing in ACI.

·सांवलपरयो १,११.. कार्यात्कारणमस्तु, तर प्रतिरिति कवमित्यत चाह॥ दानौं प्रचतेरेव कारणत्वे युतिमाह ॥ विविधविरोधापत्तेः ॥ ११३ ॥ विविधो गुणः, सत्त्वरजस्तमांसि । तहिरोधः तच्छून्य जगद्भवेत् । न चैवं दृश्यत इति ॥ कार्यस्य किं सत उत्पत्तिरसतो वेति संशयं मिर- स्थति ॥ जगत्युपलभ्यमानस्य सुखदुःखमोहात्मकत्वस्य विरोधः स्यात् ब्रह्मणः परमाणुनां कारणत्वे ॥ इदानौं कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि मत्वं व्यवस्थापयति ॥ नासदुत्पादो मृतवत् ॥ ११४ ॥ असदेवस्वभाव नृङ्गादि, सदेवस्वभावमाकाशादि, सदसवभावा घटादय इति कथं नृशृङ्गतुल्यत्वम् । तत्र, घटादीनां प्रागभावसमये ऽसत्त्वं मुनादीनां १ So has Aniruddha only; the three other commentators read ofatturan 3 Thc MSS. have «Atri- पतत्वस्य, but a is obliterated in b। . B बसदेवमुत्पादं ।

·सांख्यसूत्रहयो १, १९६० सर्वदासत्वमिति हयाः को विशेषः। घटादीनां जन्म- दर्शनं विशेष इति चेत्, एतदेव चिन्त्यते, एतदेवोत्तर- 'मित्यही नैपुण्यम्। सत्कार्ये न्यायमाह॥ उपादाननियमात् ॥ १५ ॥ कारणसंबन्धात्कार्यस्य । संबन्धश्च विद्यमानयोरेव । अन्यथा सर्वदा सर्वच कार्योत्पत्तिः स्यात् ॥ एतदेवाह। सर्वच सर्वदा सर्वासंभवात् ॥ ११६ ॥ व्यक्तम् ॥ ननूपादानकारणत्वाविशेषे ऽपि यस्य यच्छक्यं, तदेव तर्करोति । महि तन्तुर्घटस्य कारणं भवति । कुतः सर्वसंभव इत्यत आह ॥ १ AC सत्वार्य। २ A सर्व instead of सर्वध । ३ A तदेवाह। 8 Fiere begins a large lacuna in C, extending down to efa alate in the commentary to sâtra 121, apparently owing to the loss of a leaf in the original Ms.I ५ B शक्यं। <B omits तत् ।

·साखरयोः १, १९८० सर्वासंभवात् सर्वानुत्पत्तः खोके दर्शनादिति शेषः । शक्तस्य शक्य करणात् ॥ ११७॥ शक्तस्य शक्तिः शक्यविषया वा न वा। शक्यविषया चेत्, शक्यस्य सत्वं वाच्यम् । नेति पधे सन्तुतो घटो- त्पत्तिस्तदवस्था ॥ अपरं न्यायमाए॥ कारणभावाच ॥ ११८ ॥ कार्यकारण्योरेकत्वात् । घटाकारेण परिणतो ऽपि मुद्रूपतां न जहाति। न च सदसतारेकत्वम् ॥ यदि इयोरेकत्वं, मत्पिण्डेनापि जलाहरणं कर्तव्यम् । भवे- देवं, यद्यत्यन्ताभेदः स्यात्, भेदाभेदपक्षे तु न कश्चिदोप इति । तथा च । असत्यानास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसनिभिः । असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टो ऽन्तत्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः॥ १ A शक्यस्य । २ B •कारणात्। ५ वा is omitted in BI 8 B शक्य । ५A कारणभावात् । ( B कथमिति । A वारवं।

·८० सांस्यसूचहत्योः १, १२०. शकते॥ कार्यस्य कारणात्मकवादित्यर्थः। नहि कार्यकारण्योरभेदे कारणं मत्कार्यं त्वमदिति संभवति । कार्यस्य कारणाभेदमाधकान्युकानि तत्त्वकौमुद्याम् ॥ भावे भावयोगश्चेन्न वाच्यम् ॥ ११६ ॥ यदि भावे कारणे भावस्य कार्यस्य विद्यमानस्य योग उत्पत्तिः, तदा 'भविष्यति घटः, उत्पद्यते, नष्टं इति व्यपदेशो न स्यात् ॥ सिद्धान्तमाह। 'कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि भावे तद्रूपे मत्युत्पत्तियोगो न' चेत्, अमत एवोत्पत्तिव्यवहारात, समाधत्ते ॥ न, अभिव्यक्तिनिवन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ॥१२०॥ यथा शुक्लपटस्य मलिनस्य क्षालनादिना गुरुत्वमभि- IIcro follows a long extract from the Sâmkyatattvakaumudi to the 9th Katrikt| २ B नामावो। A वाच्यं ; the reading of this Sätra, as given above, is peculiar to Aniruddha; the three other commentators have a भावे भावयोगचेत् । ४ स्यात् is missing in B| ५ बसत is niissing in a ·सांस्यसूत्रहयो १, १२१. व्यज्यते, तथा कुलालव्यापाराहटो ऽभिव्यज्यते, मुग- राभिघातात्तिरोभूयते। दृष्टं च, अभिव्यक्तिः पीडने- न' तिलेषु तैलस्य, दोहनेन गवि पयसः, अवघातेन धान्ये तण्डुलानामित्यादि । तस्मादभिव्यक्तिनिवन्ध- नौ शब्दप्रयोगार्थक्रियाभेदाविति । अभिव्यक्तिनिबन्धनात्यत्तिः, किंनिवन्धनो विनाश इत्यत आह॥ नाशः कारणत्नयः ॥ १२१ ॥ मुहुराभिघाताहटस्य कारणे लयः, तन्निबन्धनो नाश इति शब्दार्थक्रियाभेदौ । यदि लयः, पुनरुद्भवो दृश्ये- त, न च दृश्यत' इति। मूढन दृश्यते, विवेचकैश्य- त एव । तथा हि, तन्तौ नष्टे मुद्रूपेण परिणामः, मृ- दश्च कापासवृक्षरूपेण परिणामः, तस्य पुष्यफलत- न्तुरूपेण परिणामः । एवं सर्वे भावाः ॥ किमभिव्यक्तिः सती असती वा। सती चेत्, नित्यं १. पीडने। २B तगडलम्येत्यादि । A कियाभावाविति। . A दृश्य । ५A B विवेक। A तो। Bापसरवा CAनित्य 9 ·सांख्यसूचडायो १, १२३. कार्योंपलब्धिः स्यात्। असती चेत्, सत्कार्यहानिः । अप्यभिव्यक्तिरन्या तस्या अप्यन्येत्यनवस्थेत्यत तस्या पाइ॥ पारंपर्यतो ऽन्वेषणादीजाङ्गुरवत् ॥ १२२ ॥ भवत्वभिव्यक्तिसहसं, तथापि न दोषो ऽनादित्वादी- कुरवदिति । युक्तयन्तरमाह। उत्पत्तिवहादायः ॥ १२३ ॥ किमुत्पत्तिरुत्पद्यते न वा। उत्पद्यते चेत्, अस्या अप्यु- त्पत्तिरित्यनवस्था। नात्पद्यते चेत्, किमसत्त्वान्नित्य- त्वाहा । यद्यसत्यात्, कदाचिदप्युत्पत्तिनास्तीति सर्व- दानुपलम्भः स्यात्। अथ नित्यत्वात्, सर्वदा कार्यों- त्यत्तिः स्यात् ॥ अथोत्पत्तेः स्वयमेवोत्पत्तिरूपत्वात् १. is missing in BI P Surfio is read by Aniruddha only; the other commentators have saur A अत्युत्तरमाह, C युत्युत्तरमाह। and' Aph. 144, noto 2, omit afai पोत्यः is missing in A1 बी. B तथा ५ B ·सांखचरायोः १,१२७. किमुत्पत्त्यन्तरकल्पनयेति, तर्षभिव्यक्तरप्यभिव्यक्ति- रूपत्वात् किमभिव्यक्तयन्तरंकल्पनयेति तुल्यम्। त यस्तव सिद्वान्तः सेो ऽस्माकमपि ॥ प्रकृतिकार्याणामन्योऽन्यं साधर्म्यमाह ॥ हेतुमदनित्यं सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ॥१२४॥ हेतुमत् कारणवत्। अनित्यं विनाशि। सक्रिय उपातं देहं त्यजत्' [पृथिवी शरीरादयश्च स्पन्दन्ते । अनेक पुरुषभेदात् । आश्रितं स्वकारणे। लिङ्गं स्वकारणे लयं गच्छतीति॥ यदि पञ्चविंशतितत्त्वं, किं ज्ञानसुखादीनां सामा- १ अन्तर• is missing in AI २ The other commentators insert षव्यापि here | ३८ सकियकम। ४ llere begins a lacuna in A, extending as far as fed in this explanation i Canfal gruat is corrected according to the Sânıklıyatattvakaumudi to Karikâ 10; A has प्रकृति, Connits the word altogether. The text in Aph.' 145, note 3, offers some various readings; but I cannot help thinking that it has been construed arbitrarily by the editor; as he states himself in note 2, Aniruddha omits qurfu; still varfç is explained by waing in the commentary i ·सांख्यसूत्रहत्योः १, १२५. न्यकर्मणामभाव एव। तथा च दृष्टपरित्याग इत्यत चाह॥ अत्र व्यऋमिति पूरणीयम् । तचोद्देश्यं, हेतमत्त्वादयस्तत्र विधीयन्ते। श्राञस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तसिद्धिः प्र- धानव्यपदेशादा ॥ १२५ ॥ धान्नस्यात् स्वरूपतः' चतुर्विशतितत्त्वादभेदस्तल्लक्ष- ण योगागुणसामान्यादीनाम् । तसिद्धिः तेष्वेवान्त- भीवासिद्धिः । वाशब्दः पक्षान्तरं सूचयति । 'प्रधान- व्यपदेशाहा' गुणादीनां पारंपर्येण प्रधानकार्यत्वेन' कार्यकारणयारभेदात् प्रधानव्यपदेशादेव गुणादि- सिद्धिः।म त्वभावादननुकीर्तनम् ॥ प्रकृतिकार्ययोः साधर्म्यमाह ॥ वाशब्दार्थ ॥ २ AC तत्वरूपतः। in place BA दहा १ Here follows a long extract from the Sâmkhyatattvakaumudi to Kârikâ 101 ३ Thus all MSS I of गुण। पारंपर्येण प्रधानकार्यत्वेन, the reading of B, is omitted in c; A has सामान्यकर्मणामभाव इति instead | < A •वादनुकीर्तन, C •वादनुकतनं।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः १,१२८ चिगुणाचेतनत्वादि इयोः ॥ १२६ ॥ चिगुणमचेतनम्। श्रादिशब्दात्परार्थत्वम्। इयोरिति कार्यकारणयोः॥ प्रकृतिभागस्य चिगुणस्थान्योऽन्यवैधय॑माह । प्रीत्यप्रीतिविपादाद्यर्गुणानामन्योऽन्य' वैधर्म्यम् ॥ १२७॥ प्रीतिः सुखम् । आदिशब्दालघु प्रकाशकं सत्यम् । अप्रीतिः दुःखम्। श्रादिशब्दादुपष्टमाकं चलं रजः । विषादः मोहः । श्रादिशब्दागुरु वरणकं तमः ॥ तेषां वैधर्म्यकथनावसरे साधर्म्यमाह। लघ्वादिधमैरन्योऽन्यं माधय वैधयं गुणनाम् ॥ १२८॥ लघुचलगुरुत्वैः । अनेन वैधयेमुक्तम्। धादिशब्दा- साधर्म्य सूचितं, तच्च पुरुषार्थत्वं अन्योऽन्याभिभव- जननमिथुनदृत्तित्वम् ॥ २ १ AC मन्योऽन्य। “Su rearls Aniruddha only. Vijnana, Nagesa and Vedinti Mahadeva have: बच्चा- दिधमैः साधम्यं वैधम्यं च गुणानाम्" Aph. 149, note 3. A has रन्योऽन्य and omits वैधम्यं । ३।।चलन ।

·सांस्यसूबरयोः १, १९९. हेतुमदित्यादिना' महदादीनां कार्यत्वमुक्तम्। तत्र प्रमाणमाह॥ इतित एव समादधुः। अन्य तु लघुत्वादिधर्मेधय, माधर्म्य बन्योऽन्याभिभवजननमिथुनदृत्तित्वेनेत्याः ॥ महदादौना कार्यत्वप्रमाणमाह ॥ उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत ॥ १२६ ॥ प्रकृतिपुरुषयोनित्ययोरन्यत्वात् । शेषं व्यक्तम् ॥ हेत्वन्तरमाह॥ परिमाणात' ॥ १३ ॥ परिमितत्वात् ॥ अपरां युक्तिमा । ममन्वयात ॥ १३१॥ १Bहेतुमदादीनां । z Viz. Vijñânabhikshu in the Sankhyapravachanabhâshıya i ३ Vir. Aniruddha | • Hereafter follows a long extract from the Sâmkhyatattvakaumudi to Kârikî 121 u Corrected; all three MSS. read परिणामात् ।

·सांखसूपरयो १,१३४. मधानेन सह सम्यगन्धयात् प्रधानगुणानां सर्वपदा- घेषु दर्शनात् । एतदेवाह। शक्तितथेति ॥ १३२ कारणशक्त्या कार्य प्रवर्तत इति महदादयः क्षीणः सन्तः प्रकृत्यनुपूरणेन' कार्य जनयन्ति। अन्यथा म- वृत्तिशीलत्वात्सर्वदा कार्य जनयेयुः ॥ व्यतिरेकमाह ॥ तडान प्रतिः पुम्पा वा ॥ १३३ ॥ कायमकार्य च कोटिहयम्। कार्यताहाने प्रकृतौ पुरुषे वा महदादीनां प्रवेश इति । उभयकोटिविनिर्मुक्ता एव महदादयो भविष्यन्ती- त्यत आह॥ तयारन्यत्व' तुच्छत्वम् ॥ १३४ ॥ १C •पदार्थे। २B तदेवाह। ३ कारण is missing in C| • B •नुपूरेख। ५ B प्रत्तिलीनत्वात् । (AC उभयोरपि . "Nagesa has तुता" Aph.' 153, note | ·सांस्यसूत्रहयोः १, १९६० तया कायाकार्ययोरन्यत्वे महदादीनां तुच्छरूपत्वं अभावरूपत्वम् ॥ 'किमर्थ महदादयः कार्यत्वेन प्रकृतेर्लिङ्गम्। अ- विनाभावादेव लिङ्ग भविष्यन्तीत्यत आह ॥ कार्यात्कार ग्यानुमानं तत्साहित्यात् ॥ १५ ॥ भवत्येवं, यच कारणरूपं कार्ये न दृश्यते, यथा चन्द्रो- दयात्समुद्रधनुमानम्। अत्र तु प्रधानरूपस्य मह- दादौ दर्शनात्कार्याकारणानुमानमेव । तत्साहित्यात् प्रकृतिरूपस्य महदादौ दर्शनात् ॥ एवं च महत्तत्वमेव जगत्कारणमस्तु, किं प्रधाने- नेत्यत चाह॥ कार्यविशिष्टतयैव कारणानुमानं, न तु ताटग्थ्येन, परेषामिति भावः ॥ अव्यकं त्रिगुणान्निगात ॥ १३६ ॥ किमर्थ। AC उभयो। २ A ग्यत्वं । ३C has तत्र before पविनाभावादेव लिङ्गं is missing in AI ५ BC भविधती.। & B बचाए। ७Aकायख।

·सांखसूत्रसवोः १. १५ ०३ चिगुणलिङ्गात्, लयं गच्छतीति, महत्तत्वात् प्रधान- मनुमातव्यम् । महत्तत्त्वं चाध्यवसायरूपं व्यक्तं विना- शि' प्रत्यक्षसिद्धम्। तेन लियनुमानम् ॥ तथाप्यन्य देव कारणं भविष्यति, किं प्रकृत्येत्यचार। तत्कार्यतस्तत्सिद्देनीपल्लापः ॥ १३७ ॥ तत्कारणं कार्यमकार्य वा। कार्यत्वे तत्कारणस्यापि सथात्वे सत्यनवस्था । मूलकार्यत्वे तदेव सेति । तत्का- यंत' इति प्रकृतिकार्यतः प्रतिसिडेनीपलापः ॥ भवतु प्रकृतिसिद्धिः, पुरुषसिद्धिस्तु न स्यादेव, नहि तस्य कार्यमस्तीत्यत आह ॥ सामान्य निदाभागामनामापनम॥१३॥ सामान्येन तावदात्मनि विवाद। नास्ति, विशेषे हि विवादो' 'ऽनेक एको व्यापको ऽव्यापक' इत्यादि। यथा सर्वस्मिन्दर्शने धर्म इत्यविवादः, धर्म विशेषे हि १ A विनाश। २ AC नित्यानमानं। २ AC बत्राह। 8 B omits aq, thereby giving the roading of the three other commentators। ५ B विवाद। ६ इत्यादि। ७B 10 ·सांख्यसूत्रहत्योः १, १४० विप्रतिपत्तिः॥ 'न तत्साधनं न तच कार्यकारणभावः साधनम्। अन्यत्साधनं वक्ष्यामीत्यभिसंधिः॥ देहेन्द्रियादय एवात्मानः, किमन्यकल्पनयेत्यत भोकर्यहंपदार्थ न कस्यापि विवादः । तस्मात्पुरुषस्य देहा- दिव्यतिरेकनित्यत्वादिमिद्यर्थमेव प्रमाणपेक्षा, न स्वरूपमिद्ध्यर्थं, तस्य सर्ववादिपामरमिद्धत्वात् ॥ शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् ॥ १३६ ॥ व्यक्तम्॥ अच न्यायमाह॥ मंहतपगर्थत्वात ॥ १४० ॥ यत्संहतं तदसंहतपरार्थम्। संहतपगर्थत्वे ऽनवस्था स्यात् । संहतत्वं च गुणानामन्योऽन्यमिथुनभावेन कार्यकारणम् । अथवा द्रवकठिनता संहतत्वम्। तच प्रकृत्यादौ तिरोभूतमस्ति, अन्यथा तत्कार्येषु संहत- ताऽदर्शनप्रसङ्गात् । Thus all three MSS.; Apli.* 160, note 1, Hua यम्। २ AC and Aph. insert महदादिषु ।

·सांस्यसूत्रायो १,१४३. ७५ एतदेव' स्पष्टयति ॥ चिगुग्णादिविपर्ययात ॥ १४१ ॥ पुरुषे विगुणादिविपर्ययात् तददर्शनात् । श्रादि- शब्दादन्येषां प्रकृतिधर्माणामप्यदर्शनादिति ॥ न्यायान्तरमाह॥ श्रादिशब्दादचेतनत्वादिग्रहणम् ॥ अधिपानाचति ॥ १४२ ॥ चेतना घधिष्ठाता भवति प्रकृतिश्च जडेत्यर्थः॥ युक्त्यन्तरमाह। अधिष्ठाहत्वाचेत्यर्थः । संयोगविशेषेण परिणामहेतुत्वमधिष्ठावम् । संयोगश भित्रयोरेवेति भावः ॥ भातभावात ॥ १४३ ॥ भाग्या प्रकृतिः, भोक्ता पुरुषः। यद्यपि कूटस्थत्वादा- मना भोक्तृत्वं नास्ति, तथापि बुद्धिच्छायापत्त्येत्युक्तम्। १ तदेव । २ AC तद्दर्शनात् । २ A अत्युत्तरमा, C प्रत्यत्तरमाह।

·सांस्यसूत्रयोः१, १४५. मोक्षार्थ प्रत्तिः, सा किमात्मनः प्रक्षतेर्वेत्यत आह ॥ कैवल्यार्थ प्रत्तेः ॥ १४५ ॥ चिगुणस्वभावत्वात्प्रकृतेर्न स्वभावप्रच्यवः, अनित्यत्व- प्रसङ्गाच्च। यस्यौपाधिका गुणस्तस्य कैवल्यं संभवति । स चात्मेति ॥ स किंरूप इत्यत आह ॥ न कर कामायेगामा:॥y : जडे न प्रकाशत' इति सिद्धम् । यद्यात्मापि जडः स्यात्, तस्याप्यन्येन प्रकाशेन भवितव्यम्। लाघवाचा- स्मैव प्रकाशरूपो ऽस्तु । श्रुतिश्च 'येनेदं सर्व विजा- नाति तं केन विजानीयात, विज्ञातारमरे केन विजा- नीयादिति ॥ जडो ऽप्यात्मास्तु चिद्धर्मा। तेन जगत्प्रकाशयति । न तु चिद्रूप इत्यत आह॥ १ A कैवल्यार्थे। २ B प्रक्षतेः o this lection is that of Aniruddha alone. Vijnana, Nigesa, and Vedanti Mahadeva and the Aphorism with Aph. 162, note C प्रकाश । 8 A C यात्मापि।

·सांखसूचडायोः १,१०८. निर्गुणत्वान्न' चिड़मी ॥ १४ ॥ यद्यात्मनो धर्मयोगः स्यात्, परिणामित्वं स्यात्, तत- श्वानिौक्ष इति ॥ अच श्रुतिविरोधमाह॥ चिडूमी प्रकाशधर्मा न, किं तु प्रकाश एव । कुतः । निर्गुणत्वात् गुणरहितत्वात् । प्रतीयमानास्विच्छादयो बुद्धेरेवेति भावः ॥ श्रुत्या सदस्य नालापत्यशायात् ॥ १५७ ॥ 'असनो ह्ययं पुरुष' इत्यादिश्रुतिः। गुणयोगे सा बाधिता स्यात् ॥ दूषणान्तरमाह॥ निर्गुणत्वादि सुस्थिरमिति शेषः ॥ सुपुत्याद्यमाक्षित्वम् ॥ ४८॥ यद्यात्मा जङः स्यात्, सुषुज्यादावसाक्षित्वं अज्ञातत्वं १ A निर्गुणत्वाच न । २० सुषस्यादिसाक्षित्वं. My three SMSS. of Mahadeva offer the same text of this Apliorism as Aniruddha and Vijniina; of., however, Aph.' 105, note t1 ·सौख्यसूत्रहयो १,११६. स्यात्। न चैवं, सुखमहमखासमिति प्रतिभासनात् । पादिशब्दावनग्रहणम् ॥ एक एवात्मेति वेदान्तिनः । तथा च नित्यः सर्वगतो यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः । एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः ॥ लाघवादात्मैक्यमिति केचित् । तन्मतं दूषयति ॥ जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहत्वम् ॥ १४६ ॥ यद्येक आत्मा, एकस्मिञ्जायमाने सर्वे जायेरन् । परमतमाशङ्कते॥ अपूर्वदेहेन्द्रियादिसंघातसंयोगो जन्म, मरणं तदियोगः । जन्ममरण- सुखदुःखबन्धमोक्षव्यवस्थातः श्रुत्युकाया हेतोः पुरुषा बहवः । 'पुण्यः पुण्येन, पापः पापेने ति जन्मव्यवस्था । 'य एतदिदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ती'- ति बन्धमाजव्यवस्था ॥ १ A सप्तम। २ AC सषुप्तहणं। # Mahâdeva reads, according to my three MSS., पुरुषस्य बहुत्वं; ct. Aph.' 166, note 31 ·सांखसूत्ररोः १,१५१. उपाधिभेदे ऽप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटा- दिभिः ॥ १५ ॥ यकमाकाश, घराधुपाधिभेदाहटे नष्टे 'घटाकाशं नष्टमिति व्यपदिश्यते, तथैकात्मपो ऽपि देवावच्छे- दात्तन्वाशे 'आत्मा नष्ट' इति व्यपदेशमाघम् । नाना- त्मपक्षे ऽप्यन्यथात्मनो नित्यत्वात्कथं जन्ममरणव्यव- स्थेति ॥ समाधानमाह॥ अतिरिक्त एवोपाधिविमिष्टो ऽस्तु । तबाह । उपाधिभिद्यते, न तु तदान् ॥ १५१ ॥ उपाधिर्भिद्यते । न चान्यनाशादन्यच नाशव्यवहारो ऽतिप्रसङ्गात् । एकात्मपक्षे च व्यक्त' एव विरुधमी- ध्यासः, एकस्य बन्धमोक्षाभावात्। आकाशस्य तु धूमा- दियोगायोगावविरुद्धौ, संयोगस्याव्याप्यत्तित्वात् ॥ एतेन किं स्यादित्यत आह ॥ विशिष्टम्यातिरिकावे हि विशेषणनाशे न तबाज एव म्यादिति भावः ।। A रतः। १ A व्यक्त। २ । १ .योगा• is missing in AI . ५.1 omits इति ।

·सांखसूत्रहत्योः १, १५३. एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्य न विरुवधीध्यासः॥ १५२॥ न विरुधर्माध्यासो भवति । अन्यधर्मस्याप्यन्यचारापो दृष्टा, यथा' प्रकृतेः कर्तृत्वं पुरुषे ऽन्यत्रैत्यवाह ॥ एकत्वेन सर्वतो वर्तमानम्य यो विरुद्धः सुखदुःखाध्यासः तदापत्तिः, सैवं मति पुरुषबहुत्वे मति नेत्यर्थः ॥ नन्चात्मनो निर्धर्मकत्वात् सुखादौना बुधादिधर्मत्वाच्च न मां- कर्यम् । अत आह ॥ अन्यधर्मत्वे ऽपि नागपातमिहिरकत्वात ॥ १५३ ॥ 'पुरुषकर्तृत्वं भ्रान्तं, इत्र पुरुषाकर्तृत्वस्य मत्थत्वात, भागेपस्यासत्यत्वात् । न च सत्यासत्ययाः संबन्धस्ता- विको भवति । असङ्गित्वादात्मना न जन्ममरणादि संभवति ॥ । १ AC परमेकत्वेन २ B यथा यथा। ३ B प्रशतिः। 8C onits qu?! The whole of this Ivatâraņa is missing in A| A prefixes न । Corrected according to.ph. 171, note 1; my Iss. have पुरुषकत्वस्य । - A बसंगत्यात्मना।

·सांख्यसूत्रहत्योः १, १५५. एवं च श्रुतिविरोधः स्यात् । तथा च 'एकमेवा- द्वितीयं ब्रह्म 'नेह नानास्ति किंचन, मृत्योः स मृत्युमामोति । य इह नानेव पश्यति॥ बुद्धिधर्मत्वे ऽपि सुखादौनामारोपात्पुरुषे व्यवस्था न संभवति, भारोपाधिष्ठानस्यैकत्वात् । नहि स्फटिकैको आरोपितानां नौल- पौतादौनां 'नौलो ऽयं पौतेो ऽयमिति व्यवस्था संभवति । घटाकामादीनां दूपाधिभेदेन भिन्नानामौपाधिकधर्मव्यवस्था घटत रति भावः ॥ नाईतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् ॥ १५ ॥ व्यक्तम्॥ नन्वनेकात्मवादिनो ऽप्येकस्यात्मनो बन्धमोक्षौ वि- रुडावित्यवाह। विदितवन्धकारणस्य दृष्ट्या तपम् ॥ १५५ ॥ १च is omitted in B| २ ACषाह। ३ Thus Ani. ruddha only; the otlier commentutors read on saata; el. Aph.' 17, note | 11 ·सांख्य सूत्रसत्यो १,१५७. विदितं बन्धकारणं प्रकृतिपुरुषविवेकादर्शनं यस्य, तस्य दृष्ट्या विवेकज्ञानेन तद्रूपं कैवल्यरूपम् ॥ विवेकादर्शननिमित्तो बन्धो न तात्त्विकः । दर्शना- ददर्शनं निवर्तत इति युक्तिः। एवं चैकात्मपक्ष रव' न्याय्यं पश्यामो, न नानात्मपक्ष इत्यवाह ॥ नान्धादृष्ट्या चक्षुष्मतामनुपलम्भः ॥ १५६ ॥ अन्धो न पश्यतीति चक्षुष्मानपि किं नोपलभते । नानात्मवादिनामनेके न्यायाः सन्तीत्यर्थः ॥ इतो ऽपि नानात्मान इत्याह ॥ वामदेवादिर्सको, नाइतम् ॥ १५७ ॥ पुराणादौ श्रुतं 'वामदेवो मुक्तः युको मुक्त' इत्यादि । यद्येक एवात्मा, एकमुक्तौ सर्वमुक्त दश्रुतिबाधा स्यात् । नानात्मपक्षे ऽनादौ संसारे कदापि को ऽपि मुच्यत 8B १ B •पुरषा २ BC clearly मुक्तिः । ३ A एवं । ५ B इत्याह & B न्याय्याः । ७ AC वामदेवादि. मुक्यापि नाईत; Aph. 175, note 1: “Aniruddha perhaps has वामदेवादिमुनीदैतम्"| CAC' मेंअति धिता स्यादिति ।

·सांख्यसूचवाच्योः १. १५६. ८५ इति क्रमेण सर्वमुक्तौ सर्वशून्यता' स्यात्, एकात्मपचे तूपाधिविगम एव मोक्ष इत्यत पाह अनादावद्य यावदभावाद्भविष्यदप्येवम् ॥ १५८॥ अनादौ संसारे ऽद्य यावच्छून्यताया श्रदर्शनाद्भवि- ष्यति मुक्तिरिति पक्षे नास्ति प्रमाणम् ॥ समाधानान्तरमाह ॥ इदानीमिव मर्वत्र नात्यन्ताच्छेदः ॥ १५६ ॥ अनन्तत्वादात्मनां क्रमेण मुक्तिरपि' स्यात्, संसारो- छेदो ऽपि न स्यात् । इदानीमिव सर्वच भविष्य- काले ऽपि मुक्तिर्भविष्यतीति नात्यन्तोच्छेदः स्यात्, प्रवाहनित्यत्वात् ॥ उपाधिविगमो मोक्ष इति पक्षे ऽपि सर्वशून्यताप्रसङ्ग इति तुल्यो ऽनुयोगः । यथा नानात्मनां क्रमेण मुक्ती सर्वोच्छेदः, तथा सर्वकमी- १ AC संसारश्रन्यता। २ Correctel; my MSS. have इत्याह। ३ A समाधानमाह। 81 omits पि। ५Bइदानी च। CA यान। osra is omitted in Bi है सर्व is omitted in BI CA तुल्यानु- योगः।

·सांख्य सूत्ररत्योः १, १६.. 8 छेदे सर्वोपाधिनाशाजगच्छून्यं स्यात् । अथोपाधी- नामनन्तत्वाब शून्यता, नानात्मपक्षे ऽपि तुल्यत्वम् । तथाच अत एव हि विद्दत्सु मुच्यमानेषु संततम् । ब्रह्माण्डजीवलोकानामनन्तत्वादशून्यता ॥ किमात्मा बदो मुक्तो वा। बद्दत्वे स्वरूपस्याप्रच्य- वादनिर्मोक्षः, प्रच्छवे ऽनित्यत्वम् । मुक्तत्वे व्यर्थो ध्या- नादिरित्यत आह ॥ व्याहत्ताभयरूपः ॥ १० ॥ न बद्धो नायं मुच्यते, किं तु नित्यमुक्तः । अज्ञान- नाशस्तु ध्यानादिना कियत इति ॥ श्रात्मनः साक्षित्वमुक्तम्। प्राप्तविवेकस्यापि सा- क्षित्वेऽनिर्मोक्ष इत्यत आह ॥ श्रुतिस्मतिन्यायेभ्यो व्यावृत्ते नित्यनिवृत्ते उभयरूपे रूपभेद रति यावत्, यस्मात्तथा ॥ १ AC तुल्या २B सर्वदा। ३C भयं रूपः। 8 Bइव- वाह। ५ Aph.' 179, note, inserts उभे रूपे here; but the two words are not found in any of my three MSS. I ·सांख्यसूचात्योः १, १६७. ५ 'अक्षसंबन्धात्साक्षित्वम् । १६१ ॥ अक्षं इन्द्रियम्। तत्संबन्धात्साक्षित्वम्। विवेके च केन्द्रियसंबन्ध इति॥ सर्वदा किंरूप आत्मेत्यत आह । नित्यमुक्तत्वम् ॥ १६ ॥ स्पष्टम्॥ यौदामीन्यं चेति ॥ १६ ॥ व्यक्तम्॥ आत्मनः कतत्वं श्रूयते, तत्कथमित्यत पार॥ उपगगात्कर्तृत्व चित्मांनिध्याच्चित्सानिध्यात्॥१६४॥ चित्सांनिध्येन प्रत्यपरागादात्मनः कर्तृत्वं कर्तृत्वाभि- मानः ॥ चित्सांनिध्यादिति वीसा परिसमाप्ता, श्रुतौ तथा दृष्टत्वादिति ॥ १B साक्षात्संबन्धा, the realing of the three other commentators; cf. Aph.' 180, note 21 २ A विवेकन, C विवेकिनः ।

·सांख्यमत्रत्वोः१, १६७.
इति कापिलसांख्यप्रवचनसूचहत्ती विषयाध्यायः
प्रथमः॥
अथ विषयनिरूपणानन्तरं प्रधानकार्यनिरूपणार्य
हितीयाध्यायारम्भः॥
पत्र मामकसंदर्भ नास्ति कापि स्वतन्त्रता ।
इति ज्ञापयितुं वृत्तिमार इत्यभिधा आता ॥
परवाक्यानि लिखता तेषामा विभावितः ।
छता मंदर्भाद्धिवेत्येवं मे नाफलः अमः ॥
इति श्रीखयंप्रकाशतीर्थाशिलब्धवेदान्तिमत्पदेन महादेवेनाबीते
सांख्यत्तिसारे प्रथमो ऽध्यायः ॥
एवं प्रथमेनाध्यायेन शास्वस्य विषयो निरूपितः । पुरुषस्यापरिणा-
मित्वोपपादनाय तु प्रतितः सृष्टिप्रक्रियाभिधास्यते विस्तरेण
दितौ ॥
१B भीकपिल., C कपिन•। २ B दितीयारम्भः ।

·सांखसूत्ररयोः २, १. विमुक्तविमोक्षार्थ' स्वार्थ वा प्रधानस्य ॥ १ ॥ स्वभावविमुक्त' आत्मा। तस्याभिमानिकबन्धविमो- धार्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्। दुःखसृष्टौ स्वभावादेव वैराग्यामधे के पुरुषः प्रवर्तते। सुखसृष्टौ च दुःख- शबलत्वात् सुखस्यापि दुःखपक्षनिक्षेपाराग्यमेवो- पजायते। तच्चतुर्विधं, 'यतमानसंज्ञा व्यतिरेकसंज्ञा एकेन्द्रियसंज्ञा वशीकारसंज्ञा चेति । हेयं दुःखमना- गतमेकविंशतिप्रकारं, शरीरं षडिन्द्रियाणि पवि- षयाः पडबुडयः सुखं दुःखं चेति । तब शरीरं दुःखा- यतनत्वादुःखं, इन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च तत्साधन- भावात्, सुखं दुःखानुपङ्गात्, दुःखं यातनापीडा- १ B विमुक्तमोक्षार्थ, the reading of the three other commentators; that •विमोक्षार्थ (AC) is really the reading of Aniruddha, follows from his explanation of aphorism III, 57 where our Sûtra is quoted and the Mss. offer no v. 1.। २A विमुक्तौ। ३ बन्ध is missing in BI जगत् is omitted in Ail a is omitted in CT CA दुःखलिलत्वात् । C.प। The text from यतमानसंज्ञा to चेति is found only in B; cl. Shikhyatattvakaumudi to Karika 23 ।

·सांख्यसूत्रयोः २,१. संतापात्मकं मुख्यत एवेति। तस्य निर्वर्तकमसाधारण कारणमविद्या तृष्णा धर्माधर्माविति । अविद्या वि- परीतज्ञानं, तत्संस्कारच विद्भिरक्तस्तृष्णादीनाम- साधारण हेतुः। दुःखहानं च दुःखात्पत्तिनिवृत्ति- रात्यन्तिकी। तस्योपायस्तत्वज्ञानमात्मविषयं, तता विद्याया निवृत्तः। तथा चोक्तं 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शन हेतवः' ॥ 'तरति शोकमात्मविदिति । स हिविधः परश्चापर- ति। तथा चोक्तं 'वे ब्रह्मणो वेदितव्ये, परं चापर- मेव 'ति। विद्यैश्वर्यविशिष्टः संसारधमैरीषदप्यसं- स्पृष्टः परो भगवान्महेश्वरः सर्वज्ञः सकलजननादि- धाता। स कथं ज्ञातव्यः । अनुमानाहा शमादा। तथा हि, विवादाध्यासितमुपलब्धं सकारणक, अ. भूत्वा भावित्वात्, चित्रवदित्यनुमानम् । ततः सामा- न्येनावगतस्य योगेन विशेषतो ज्ञानम्। अपरस्य BA १ B मसाधारण । २ B C टणे। ३C विदितथे । •विधानात् । ५ शमादा is missing in CT AC मुपलब्धि- मत्कारण। ७AC ततधा ·सांखसूत्रायो १,. जीवस्य स्वानुभवादेव सिद्धिः। तयोष परापरयो- विवेकचानाय प्रकृतेः प्रत्तिः। तब परार्थता वक्ष्य- ते ॥ "स्वार्थता च, यं पुरुषं प्रयात्मानं विवेकेन दर्शितवतो, तं प्रत्युदास्ते ॥ अचेतमायाः प्रकृतेः कर्ष प्रशत्तिः। दृष्टमचेतनानामपि दृक्षाणां फलादिहारेण प्रत्तिरिति ॥ अथ के मोक्षाधिकारिण इत्यवाह। विरक्तस्य तत्सिद्दे ॥२॥ तथा च श्रुतिः 'पुषणायाश्च वित्तषणायाच खोकैय- णायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचयं चरन्तीति, 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति॥ यदि वैराग्याछवणानन्तरं मेक्षिस्तदा सर्वेषां गुरू- पदेशनन्तरं मोक्षः स्यात्, न चैवं दृश्यत इत्यवाद । B विवेकेग जानाय। २ B प्रशतिः in place of प्रवतेः प्रतिः। This sentence is missing in C, & The following copyist's remark is found in AC: 'जायते' [viz. दुख. पक्षनिक्षेपाराग्य मेवोपत्रायते, page ८७, line ५] बदनन्तरं 'सार्यता 'यतः प्राकचित्पलके ग्रन्थः शितो इछते । ५ AC प्रबात्मना । ( B प्रथम। .C सिद्धिः। - B वैराग्यावेवणानन्तरं। 18 ·सांख्यसूत्ररयोः २, न श्रवणमावात्तमिहिरनादिवासनापटुत्वात् ॥३॥ न श्रवणानन्तरं मोक्षः, किं तु यस्यानादिवासना 'पटुस्तस्य क्षिप्रं मुक्तिः, अन्यस्य चिरमिति' । युक्तयन्तरमाह॥ बहुमृत्यवहा प्रत्येकम् ॥ ४ ॥ यथैकस्य बहवो भृत्या आराधनापराधाभ्यां केचिन्मु- यन्ते केचित्प्रसादभाजः केचिदध्यन्ते, तथा प्रकृतिरेका पुरुषाश्च बहव इति। येषां स्पष्टं विवेकज्ञानं तेषां शीघ्रं, येषामुपासनामाचं तेषां क्रमेण, अन्येषां नास्त्येव । कटस्थत्वादात्मनो बन्धो नास्त्येवेत्यवाह । प्रकृतिवास्तवे च पुरुषम्याध्याससिद्धिः ॥ ५ ॥ 'प्रकृतिर्य प्रत्यात्मानं दर्शितवती तं प्रति प्रकृतेरप्रवर्तनं मोक्षः। यं प्रति प्रवर्तते तं प्रति पुरुष छायापत्तिरे- वाध्यासः,न ताविकः । तथा च १C वाचावासिडिर। २ So read Aniruddha, Maha. deva and Nagesa; Vijnana has •वासनाया बलवत्त्वात् । ३C उपदुहास्या 8 A fatafafa, apparently a mistake for farar इति । ५ B चाराधनाय स्युः। Bomits प्रकृतिः। . Corrected; my MSS. read mi VAC •पत्तिरेव त्वयासः।

·सांख्यसूपरचोः २, .. यद्यात्मा मलिनोऽवच्छो' विकारी स्याखभावतः। नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि । अत्र प्रमाणं दर्शयति ॥ पुंमां कूटस्खचिन्माचताबोधकश्रुतेख पुरुषस्य मष्टत्वमुपामनार्थ- मेव श्रुतावुयते ॥ कार्यतस्तमितिः ॥६ प्रकृतिकार्याणां महदादीनामविच्छेददर्शनात्मकते- न्धसिद्धिः॥ प्रतिः प्रवृत्ति स्वभावत्वात्सर्वपुरुषान्प्रवर्तयेत्, किं विवेकाविवेकदर्शनेनेत्यचाह । अच क्रियाममादित्यादिः ॥ चेतनाद्देशानियमः कपटकमाक्षवत ॥ ७ ॥ यवा कण्टकं दृष्ट्वा कंचित्कश्चिनिषेधति 'अनेन वमना मा गाः', न सर्वान्प्रति, तथाधिकाराशेतनविशेषा- देशात्प्रवर्तनं, न सर्व प्रतोति नियमः ॥ १ A मणिनः खो। २ So reads Aniruddha only; the three other commentators have ofer: 1 PAC afa- रेदेन दर्शनात् । . B प्रचतेः । MACविविकि.।

·सांख्यसूपरयो २, ८. नात्मनो बन्ध इत्युक्तम्। तदाह । चेततौति चेतनः, विवेकसाक्षात्कारवानित्यर्थः । तस्योद्देशात् तं प्रतीत्यर्थः । प्रचतेनियमः प्रवृत्त्यभावः, यथा कण्टकाभिचं प्रति मोक्षः दुःखप्रयोजकत्वाभावः । प्रहतेहि खनिष्ठदुःखमोचार्या प्र- तिर्वाचा। सच विवकिपुरुषसंबन्धे सति जात एव। इदमेव हि प्रचतेदुःखरूपलं यहुःखात्मकबुद्धिप्रतिबिम्वरूपदुःखभोगस्य पुरुष- निहस्य प्रयोजकत्वम् । तच्च विवेकिपुरुषस्य दुःखभोगाभावे मति गतमेवेति। खनिष्ठप्रयोजनवावाभावान्मुकपुरुषं प्रति न प्रवर्तते, किं खमुकपुरुषं प्रत्येवेति भावः ।। - अन्ययोगेऽपि तत्सिविञिस्येनायोदाहवत् । प्रवर्तकत्वमेव प्रकृतेर्बन्धाय । प्रतियोगे ऽपि तच्छा- यापत्त्या पुरुषस्य बन्धाभिमानसिद्धिः। नाञ्जस्येन न" तत्वतः । 'अयोदावदिति यथा तप्तलोहयोगा- लोहो दहतीति मन्यते, न च लोहस्य दाहकत्वं, किं तु संयोगाद रेवेति । किमर्थं सृष्टिरित्यवाह। १० चेतते। २० •मोक्षार्थः। A प्रवर्तकमेव । BACa instead of sful lla is missing in A (A Cauuti ·सांखसूचरयोः २, १९. रागविरागयोगः सृष्टिः रागाडक्तिः, बैराग्याभुतिः। परमार्थतस्तु' रागादपि भोगे विषयदोषदर्शनाहैराग्यमेवेति । प्रथमाध्याये सत्वरजस्तम' इत्यादिसू पचर्षिश- तितवमुक्तम् । इदानों सप्रप क्रममाह । महदादिकमेण पञ्चभूतानाम् ॥ १० ॥ सृष्टिरिति । क्रमं वक्ष्यति । किं स्वार्थ परार्थ वेत्यचार। प्रतिनिष्ठस्रष्टवान्महदादिनिष्ठमष्टत्वविशेषमाह । आत्मार्थत्वात्सृष्टेनॆषामात्मार्थ' बारम्भः ॥ ११ ॥ पुरुषार्थत्वात्सृष्टे षां महदादीनामात्मार्थे स्वार्थ प्रारम्भः। नित्यत्वात्प्रकृतेः स्वाारम्भा युक्तः, महदा- दीनां तु कारणलयेन' नाशात्सृष्टिमापमिति । दिकालो सिद्धो, कथं गणनायां म श्रुतापित्वचार। १ A C रामविरागयोगः सः। PAC परमार्था । RA inserts 7. “ Nageka has , instead of ur", Aph. 195, note 11 BA C •मात्मा । सार्च is missing in BI <A कारसन्यायेन, कारणजन्यायेन!।

·सांस्वसूत्रहयोः २, १३. मनु दिवाली सकलव्यवहारसिद्धौ कुतो न गणितौ। तपाह दिक्कालावाकाशादिभ्यः ॥ १२ ॥ तत्तदुपाधिभेदादाकाशमेव दिकाल शब्दवाच्यम्। तस्मादाकाशे ऽन्तर्भूतौ। धादिशब्दः संपातायातः । सप्तम्यर्थे पश्चमी। महतो बुद्धलक्षणमा। पादिशब्देनोपाधयो स्यन्ते। तथा च तत्तदुपाधिभ्य श्राकाशाच दिकालावुत्पधेते इत्यर्थः। यद्यप्युपाधिविशिष्टाकाश एव दिक्काली, तथापि विशिष्ट स्थातिरेकं विशेषणविशेष्योभयजन्यत्वं चाभ्युपेत्यायं जन्यत्वव्यवहारः॥ अथ महदादौन्दर्शयति ॥ अध्यवसायो बुद्धिः ॥ १३ ॥ एवमेवेति निश्चयो ऽध्यवसायः॥ धमादीनां कान्तीव इत्यवाह । तत्कार्य धर्मादिः ॥ १४ ॥ १ B चादिशब्दव।

·सांथसूबरचोः २,१७. ६ धर्मशानवैराग्यप्राणि। तत्कायवेनात्मधर्मवं निर- स्तम् । कार्यकारणयोरभेदादन्तभावो दर्शितः ॥ तस्या विशेषमाहा महदुपरागादिपरीतम् ॥ १५ ॥ अधीज्ञानावैराग्यानैयाणि। दृष्टो हि सहकारि- भेदात्कार्यभेदः । यथा वेचवीजस्य बेबाकुरजनकत्वं, बहिसंयोगसहकारिणः कदलीकाण्डजनकावं, तथा सत्त्वसहकारिण महतो धर्मादिजनकत्वं, तमासा- कारिणो धर्मादिजनकत्वमिति । क्रमप्राप्तमहंकारादिलक्षणमाह। अभिमानो ऽहंकारः ॥ १६॥ अहमित्यभिमानः॥ तस्य कार्यमाह॥ एकादश पञ्चतन्मावं तत्कार्यम् ॥ १७ ॥ एकादशेन्द्रियाणि पश्च तन्माचाणि षोडशकं तत्कार्यम्। १BC तस्य । २ B एकादशं।

·सांखमूत्ररथोर, २.. कथमेकरमाकारणाजरप्रकाशौ भवत इत्यपाहा सात्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैतादहंकारात् ॥१८॥ महहिकारादहकारात्' सात्त्विकं सत्त्वेसहकृतं एका- दशक एकादशेन्द्रियं प्रवर्तते। तमासकृतं तन्मात्रम्॥ इन्द्रियविध्यमाह। कर्मेन्द्रियवृद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् ॥१६॥ कर्मेन्द्रियैागादिभिः पञ्चभिर्बुडीन्द्रियै ग्रोणदिभिः पञ्चभिः सह आन्तरं मन इत्येकादशकमिन्द्रियम् ॥ भौतिकानीन्द्रियाणोति, तत्प्रतिषेधार्थमाह। आहंकारिकत्वश्रुतेन भौतिकानि ॥ २० ॥ तत्र च श्रुतिबाधादित्यर्थः॥ युक्त्यन्तरमाह॥ 'अत्रमयत्वादिश्रुतिस्वयकतपटुत्वादोध्या । १ पचारात् is missing in CT २ सत्त्व• is missing in BI , B एकादशं ; in C this word is missing altogether BA इकादशकौनयं। ५ Corrected; A पपारि पावं, B C पारिवार। ( Correctel; A मुनियोधादि., B चेवनानाधादि, अतिवियोधादि।

·बससूपरचो २९. देवतालयश्रुतेनारम्भकस्य ॥२१॥ कारणे कार्यलय इति स्थितम् । श्रादित्यं वै पक्षुर्गच्छ- तीति देने लयः श्रूयते । तस्मात्रारम्भकस्य नारम्भ- काभिमतस्य भूतस्य कारणत्वमिति । नित्यानीन्द्रियाणीति केचित्, तत्परिहारार्थमाह। तदुत्पत्तिः श्रूयते, विनाशदर्शनाञ्च ॥ २२ ॥ अहंकारादुत्पत्तिः श्रूयते। उत्पन्नस्य विनाशो ऽप्य- वयंभावीति । चक्षुरादीनां शक्तिभेददर्शनादैन्द्रियकाणीन्द्रिया- णीति, तविषेधति ॥ अतीन्द्रियमिन्द्रियं, भ्रान्तानामधिष्ठाने ॥ २३ ॥ धान्तानामधिष्ठाने पक्षुर्गोलकादाविन्द्रियज्ञानम् । १ So reads Aniruddha only; the other three com. mentators have देववालय तिना। २ B चक्षुर्गति। १A B*2; cf. Aph. 202, note 11 . भूतम्य is missing in Bi So reads Aniruddha only; the other commentators have तदुत्पत्तितेविनाशदर्शनाचा भतिभेद • is missing in BI . B तनिषेधयति । e Vijñana and Någosa read •धिकानम्, cf. Aph. ' 204, note 21 18 ·सांख्यसूत्रहत्योः २, २६. अन्यथा छिन्त्रकर्णस्य श्रवणानुपपत्तिः, पाटलचक्षुषो रूपग्रहणप्रसङ्गः॥ एकमिन्द्रियं, उपाधिभेदावानात्वमित्यचाह । शक्तिभेदे ऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम् ॥ २४॥ भवतूपाधिभेदः, शक्तिभेदत्ववश्यं बक्तव्यः, स च सत्य इति नानात्वमपि सत्यम् ॥ एकत्वेनैवोपपत्तौ बहुत्वकल्पना गुर्वीत्यवाह। मनानेन्द्रियकल्पना गुरुत्याह ॥ न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य ॥ २५ ॥ स्पष्टम्॥ मनसो लक्षणमाह॥ विशेषमाह ॥ उभयात्मकं च मनः ॥ २६ ॥ बुद्धीन्द्रियात्मक कर्मेन्द्रियात्मकं मना, अधिष्ठानादु- भयप्रहत्तेः। भेदे ऽपि is missing in B। २ एकत्वं नैवोपपत्तौ। Vijñâna omits | १ A..।

·बालसूपरचो १,२.. कथमेकरमादहंकारादनेकानीन्द्रियाणीत्यत पार। मनोऽवधान विनेन्द्रियाणां खव्यापाराधमत्वात् मन एव ज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रियमिति चोचते, 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्भमन्यचमना अभूवं नाऔषमित्यादिश्रुतेः ॥ एकमनःपरिणामरूपे ज्ञाने कथं नानात्वम्। श्रत पाह। गुणपरिणामभेदानानात्वमवस्थावत् ॥२७॥ धमाधर्मसहकारिसवादिगुणपरिणामभेदादनेकानि । 'अवस्थावदिति' यथैकस्य देहस्य बाल्ययौवनवाई- कानीति ॥ उभयेन्द्रियविषयमा गुणना' सत्त्वादौनां परिणमाखचुरादयः। तेषां भेदान् नानात्वं नानाविधत्वं ज्ञाने। चाक्षुषादिवृत्तिप्रयुकं चाक्षुषत्वादिकमादाय मनःपरिणमभूत एव जाने चाक्षुषं श्रौतमित्यादिर्व्यवहारः । यथै- कस्मिन्नेव देहे तत्तदनोपयोगानुपयोगप्रयुकाः हत्वपुष्टत्वादयो ऽवखा रत्यर्थः॥ १. मनोविधान। २ अवस्थावदिलि is missing in BI be guretail & Corrected; the MSS. wlaufe.

·सांस्यसबरयो २,३.. रूपादिरसमलान्त' उभयोः ॥२८॥ उभयोः बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिययोः। बुद्धीन्द्रियस्य विषया रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः। कन्द्रियस्य विषया वचन- विहरणादानानन्दरसमलाः। रसमलो नाम मला, तदन्तः॥ आत्मेन्द्रिययोधर्म्यमाह॥ इन्द्रियाणि कस्योपकारकाणौत्यपेक्षायामाह ॥ द्रष्टत्वादिरात्मनः, करणत्वमिन्द्रियाणाम् ॥२६॥ व्यक्तम्॥ अन्तःकरणत्रयाणामन्योऽन्यं वैधय॑माह। पयाणां स्वालक्षण्यम् ॥३०॥ महदहंकारमनसां स्वालक्षण्यं स्वंस्खं लक्षणम्। महतो १ Thus Conly; A Band Aph. 207, note 2, रसवर्गात the reading given above which is that of the other commentators also, is required by Aniruddha's commentary | २ B परिणामान मलामि instead of •मलाः । मनोनाम मला, तरन्तः। १ A 'रात्मना । BA वक्षः। ५ B C •मयोऽम्य. । (A खलक्षणं । रख- ·बालसूरचोः२,५९. ऽध्यवसायः, अहंकारस्याभिमानः, मनसः संकल्प इति । एषां साधर्म्यमाह। सामान्यकरणत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥३१॥ प्राणाद्याः पन' वायवस्विभिः करणार्यन्ते । करणाना हत्तोराहा कमो ऽक्रमशश्चेन्द्रियत्तिः॥३२॥ 'क्रमशच मन्दालोके चौर" दृष्ट्वेन्द्रियेण वस्तु विचार- यति, ततः 'चौरो' ऽयमिति मनसा संकल्पयति', ततो 'धनं यजाती"त्यकारेणाभिमन्यते, ततः 'चौर पलामीति बुद्धाध्यवस्यति । 'चक्रमशच' राची विधुदाखोके व्याघ्रं दृष्ट्वा झटित्यपसरति । तच चतु- मेकदा हत्तिः। यद्यपि इत्तीमामेकदाऽसंभवात- चापि क्रम एव, तथाप्युत्पलशतपचव्यतिमेदवदवभा- सनादकम इत्युक्तमिति । १ प is omitted in B| P A कारखाना। २ A नाम । • A चोरं। ५ A चोरो। ( A Cविकल्पयति। . B सहामी.। - AC मातीनि । ९B अतिमेद. instead of पति. भेद। १. AC add हत्तय इव ।

·१.२ सांख्यसूचहत्त्योः २, ३५. कति हत्तय इत्यचाह॥ मृत्तयः पञ्चतय्यः विष्टा अविष्टाश्च ॥३॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः । प्रत्यक्षानुमान- शब्दाः प्रमाणानि । विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपम- तिष्ठम् । विकल्प उभयस्पृगचर्चामम् । निद्रा तमोऽव- सम्बि ज्ञानम् । स्मृतिरतोतज्ञानम् ॥ शिष्टाः कोशयुक्ताः रजस्तमोमय्यः । अक्लिष्टाः सत्वमय्यो दग्धमेशाः ॥ हत्तिनिवृत्ती मुक्तिरित्याह॥ तन्नित्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः ॥ ३४ ॥ वृत्तिनिवृत्तौ क्षपिताविद्यास्मितारागदेषाभिनिवेशः स्वस्थः स्वरूपं लभते। दृष्टान्तमाह। कुसुमवञ्च मणिः ॥ ३५॥ १ Thus Aniruddha only (B omits च); the three other commentators read हिसियाः। २B .प्रविडं। १ स्मृग. • is missing in Bi 8 B मतिरपि ज्ञानं किंवप्रमा। ५ A C •पशान्तोपलेशः।

·सालसूत्ररयोः २, ५८. यथा जपाकुसुमसंसर्गात्स्फटिके लौहित्य, तदपगमा- स्फटिकः स्वरूपेणावतिष्ठते, तथा सो ऽपोति । करणानां तुल्यत्वात्सर्वदा तुल्यरूपतेत्यचार। पुरुषार्थ करणोद्भवो ऽप्यदृष्टोखासात् ॥ ३६॥ न तुल्यता, करणोद्भवानुद्भवाभ्यां विशेषात्। विशेष- श्वादृष्टोल्लासात् बलवत्तरत्वात् ॥ दृष्टान्तमाह। धेनुवहत्माय ॥ ३७॥ यथा धेनुत्वेन तुल्यत्वे ऽपि या क्षीरिणी सा वत्स पुष्णाति ॥ बाध्यान्तरभेदात्कति करणानोत्यचाह । यथा वामार्थं धेनु: खक्षणया धेनुपयो ऽचेतनमपि खयमेव स्रवति, मान्ययनमपेक्षते....॥ करणं चयोदशविधर्मवान्तरभेदात्' ॥ ३८ ॥ १C बाधावान्तर•। २ The rest from Vijnana | RA त्रयोदशम.। . "The reading of Vedinti Mahildeva, and ·साखरयोः २,९. अन्तर्बुद्यहंकारमनांसि । वाणानि 'दशेन्द्रियाणि । इन्द्रियेषु कथं करणत्वमित्यवाद। मनो कारो' बुद्धिरित्यन्तःकरणजयं, बाधानि र दशेति पयो- दश करणनि॥ मनु बुद्धेरन्येषां च समानमेव करणवमुतास्ति कथिविशेषः । अम्तीत्याह॥ इन्द्रियेषु साधकतमत्वयोगात्कुठारवत् ॥ ३९ ॥ यथा साधकतमत्वेन कुठारे करणत्वं, तथेन्द्रियेध- पोति॥ चयोदशकरणना कार्यमाह। पसायोगव्यवशिवस्यैव करणयात् प्रहार एव विदा प्रति मुख्य करणत्वं', कुठारे तु "प्रसारमाधमलगुणयोगात् अमुख्यं तत् । एवं बुहावेव पुरुषार्थं प्रति फसायोगवच्छिनत्वात् मुख्यं करणवं अन्येषु तु पुरुषार्थसाधकतमलगुणवोगात् अमुख्यं करणत्वमित्येतयोरथा- शारः । अर्थात् बुद्धावेव मुख्यं करणमिति भावः ॥ . of him alone, is त्रयोदप्रविध वाद्यान्तरमेशत्" Aph. 214, note2१c omits दश । २कारो is omitted in bi ३ Thus Aniruddha only; B has साधकतमत्वगुणयोगात्कुठा- रवत्, the reading of the other commentators | मुख्यकार, लमुखत्वं। ५ Ce.

·बालवपरचो.. नविनियबलादकारो ऽपि पुर्ण करवान दुरि रेवेत्यत चार॥ इयोः प्रधान मनो लोकवत्यवर्गेषु ॥ ४० ॥ योः बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिययोः प्रधानं मनः, तदधि- छानादेवेषां प्रहत्ते, यबा बोके प्रत्येषु स्वामी। युक्तिमा॥ इयोर्युग्रहंकारयोर्मधे मनो बुद्धिरेव ...' ॥ अव्यभिचारात्' । ४१ ॥ व्यक्तम्॥ युक्त्यन्तरमाए। 'तथाशेषसंस्काराधारत्वात् ॥ ४२ ॥ नटेन्द्रियाणामपि संस्कारदर्शनात्' । न्यायमार॥ स्मृत्यानुमानाच ॥४३॥ The rest from Vijñâna i A gofurti A • A संसारादमा । 14 ·बखतबहाचोर, ४. 'इन्द्रियं विनापि स्मृतिदर्शनामनो ऽनुमीयते । मात्माधार: संस्कार इत्यवाह। संभवेन्न स्वतः॥४४॥ खत प्रात्मनो न संभवेत्, कूटस्थनिर्गणत्वात् ॥ करणवे तुल्ये किंनिबन्धनो गुणप्रधानभाव इत्य- आपेक्षिको गुणप्रधानभावः', क्रियाविशेषात ॥४५॥ स्पष्टम्॥ निरभिसंधानावापरः परार्थ प्रवर्तत इत्यवाह। सत्कमार्जितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा' लोकवत् ॥ ४६॥ बुनिप्रतिविम्बितपुरुषकमार्जितत्वात् पुरुषार्थमभिष्टा प्रवर्तनं बुयादीनाम् । 'यथा चोके येनार्जितो प्रत्य- स्तत्कर्म करोति ॥ TA has संखार,C संखारं before इन्द्रियं । २ B omits बपि। ३ B बात्माधार, C पात्माकरः। • B •निगुंगात् । " A गुगप्रवाहमावः। A •संधानानापरः, B •संधानाम पर। • Nagesa has •मपि चेला; ef. Aph. 221, note 11 e B omits the text from sur to ou at the end of -- ·बगलसरायो,... सर्वच बुद्धः प्राधान्यमित्याह। समानकर्मयोगे बढेः प्राधान्यं लोकवल्लोकवत्॥४७॥ यथा शोके ग्रामाध्यक्षाद्राज्याध्यक्षा श्रेष्ठः, तस्मादपि राजेति, तथा मनो बुद्धर्ष प्रवर्तत इति सर्वप्रधाना बुद्धिरिति। समानकर्मयोगे पुरुषार्थतुल्यक्रियायोगे ऽपि सर्वेषामिति ॥ लोकवदिति वीसाध्यायपरिस- माप्तौ। सर्वेषां करणर्ना समाने ऽपि कर्मजन्यावे लाप्राधान्यहेतुभिर्यु रेव प्राधान्यम् । यथा लोके विवाहादिक्रियायोगसाम्ये ऽपि काचिदेव नायिका प्रधानं प्राधान्यप्रयोजकगुणे न्याः, तदत् ॥ इति कापिलसांख्यप्रवचनसूचत्तौ प्रधानकार्या- ध्यायो हितीयः । प्रधानकार्यनिरूपणानन्तरं वैरा- ग्याथ तृतीयाध्यायारम्भः॥ इति वेदान्तिमहादेवोचौते मांख्यप्रवचनत्तिमारे दितीयो ऽधायः। प्रधानकार्यनिरुपणनन्तरं वैराग्याथै हतीयाध्यायारम्भः । १ the next aphorism, and reads instead मनः प्रधानं मनोथा- पारेषु बहंकारः पहंकारयापारे बुद्धिः । C बुद्धिः प्रधानमित्याह । २ B यामाध्यचाइयाध्यक्षः। Rag is missing in A1 oC पुरषाय। ५A कारवामां।

·अविशेषादिशेपारम्भः ॥ १॥ चविशेषात् भूतलक्षात् विशेषस्य महाभूतस्यारमा तस्माच्छरीरस्य ॥२॥ तस्व मांसादिमयविचाराविर्विद्यते । उत्पत्तिर्दर्शिता, माशः कुपेत्यत पार। चर्मादिमवचारस इत्यमुषच्यते ॥ परौरारम्भे कारणमार ॥ सहीजासंसृतिः ॥३॥ तस्य भूतारम्भस्य कारणात धमाधमात संसरणं नाशः। भूतानामारम्भकस्य भावत्वे सर्वदारम्भादनिमोक्ष तय गरौरख बोजात् कर्मणः सजदेशादा मंहतितत्तदेहावधि- बसबदुःखोपभोगादिरूपा॥ This commentary is copied by Mahadeva i २ Corrected; a bकर्मादि, सादि ।

·माखनचरचो.. १.८ मनु भूतसूकाणामारभकले सर्वदा बन्धनमा रत्यतो विधि- माए. 'भा विवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥ ४ ॥ विवेकवानपर्यन्तमारम्भकखभावत्वं भूततन्माषाणा- मिति अविवेकिनं प्रत्यारम्भकत्वे महाप्रलये ऽपि तं प्रत्यारम्भकत्व स्यादित्याह। विवेकज्ञानपर्यन्तमारम्भकलं भूतसूभाणमित्यर्थः ॥ नवविवेकिनं प्रत्यारम्भकले महाप्रलये ऽपि तं प्रत्यारबकत्वं कृतो नेत्यत श्राहा 'उपभोगादितरस्य ॥ ५॥ अविवेकिन उपभोगान्महाप्रलये शरीराभावात्कृत उपभोग इति न तं प्रत्यारम्भकत्वम् । पनारम्भकत्वे तु कुतो विशेषादविवेकिनं प्रति पुनरारम्भकत्वमित्यवाद। १ A Ba पविवेकाप। २ Bअविवेक. in place of बार. भगा। ३ Bomits इति। B प्रचारम्भते। A पिं संपत्यारंभवत्। 4A यदुषमोगा। . मारंमचे। ममोति instead of प्रति ।

·१९. बांसवपरचो .. इतरख विवेकिन उपभोगात् उपभोगममानेः पूर्वस्य भोगप्रद- कर्मणो माथे प्रलय इति भोगाभावे किमर्थं परौरमिति भावः॥ सृष्टौ पुनरारम्भकत्वं कथम्। तचाए । संप्रति परिषतो' दाभ्याम् ॥ ६॥ धर्माधर्माभ्याम्। गमागमपरिषङ्गो' प्रलये ऽपि धर्मा- धर्मानुबह पात्मेति तं प्रति पुनरारम्भः। मुक्तौ न तथेति॥ नित्यत्वे तु मुक्तोः कथं पारतव्यमित्यवाह। मंप्रति सष्टिकाले। दायां धर्माधर्माभ्याम्। परिमुको बद्ध रत्यर्थः, पापूर्वस्येव परिपूर्वस्थापि बन्धनार्थत्वात् । प्रलये सुप्तयोः धर्मा- धर्मयोः सृष्टिकाले फलोन्मुखयोः मतोः शरीरमारभ्यते। मुकौ तु धर्माधर्मयोर्नाश एवेति भावः ।। खूबसूधामरौरयोसपमा । मातापित स्थूलं प्रायशः, इतरब तथा ॥ ७॥ १8o reads Aniruddha only; Mahitdeva has, like Vijhina and Nagesa, परिमुतो। २ A युक्तमार्गमपरिवति, Cषपरिवत। २ प्रेति instead of धमाधमांनुवइ पामेति । • A puts a before मुकरे।

·बालसूपहचो. मायश पति हस्यत्वात् । इतरत् सक्षशरीरं मनवा, दुरूहत्वात् ॥ दयार्देयाः कस्य भोग इत्यवाद । खूलमपि किंचन मातापिड न भवतीति प्रावध इत्युकम् ।। तथा न. मातापिडजम् । नयोरेव पौर्वापर्य भोगव्यवस्खा चाह॥ पूर्वोत्यत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्व ॥८॥ पूर्वोत्पत्तेः सूक्षशरीरस्य। भोगादेकस्य तस्य, नेत- रस्व' स्थूलस्य, सत्कार्यत्वम् । स्थूलशरीरस्य गौणे भागः, मृतशरीरे भोगादर्शनात् ॥ कतिभिस्तत्वैः सूक्षशरीरारम्भ इत्यचार । पूर्वोत्पत्तेः सूजरोरख नत्कार्यत्वं खूलारौरख। भोगादिवि परमो प्रथमार्थ। भोग एकस्य सूजय, नेतरच खूलय, मुत- शरीरे भोगादर्शनादित्यर्थः । जिगरौरखरूपमाह ॥ सप्तदशैकं लिङ्गम् ॥ ६॥ १ A समावेवरस्य, C सूमशरीरस्य, instead of मेतरख।

·जसपरयो, १९. सप्तदश एवं पादश । तैर्विन वझादेश उत्पद्यते । बुद्धकारमनांसि पण रक्षासूतानि दमे- न्द्रियाणीति ॥ समादेवस्य सर्वच तुल्यत्वात्कथं पुत्तिकाहस्तिदे- पानां विसहशाना तस्मादुत्पत्तिरित्यवाह। मतदक चेति ममाहारदः। बुद्धकारमाथि पच सा- भूतानि दद्रियाणैति सूर्ण विमिति पोचते ॥ सूचदेहस्य सर्वत्र तुल्यलारस्थलवैमादृश्य कुन इत्यत भार । व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् ॥ १० ॥ यतम्॥ यद्यात्मान्ध, कथं देहेऽहमित्यभिमान इत्यवाह। पावः खूपदेशाः । भेदो वैवयम् ॥ देहे समिति बादः कथम्। तबाह ॥ तदधिष्ठानाश्रये देहे तहादात्तहादः ॥ ११ ॥ puis missing in BI RB instead of बहादश । तैनि RAविसदृयां। sac बाद। पमाहारं। साशं । ..हे is missing in AI b ·सांख्यसूचसयो, १२. मात्माधिष्ठानाश्रये देहे सभागादात्मवादा ह- मित्यभिमानवादः॥ अच दृष्टान्तमाह। तदित्यात्मपरामर्शः। पूर्वस्मात्पूर्वस्मादमिति वादात् उत्तरउत्तरो ऽहमिति वादः। वाद इत्यभेदेन देहे ऽहमिति जानस्य भ्रमत्व- माह, श्रात्मनो देहातिरिकत्वात् ॥ देह एवाहंप्रत्ययविषयो ऽस्तु, तस्यैवात्मत्वादिति निरस्यति ॥ न वातन्त्र्यात्तदृते छायाच्चिचवच ॥ १२ ॥ यद्यात्मना विना देहे ऽहमिति प्रत्ययः, तदा मृतदेहे ऽहमिति प्रत्ययः स्यात् । न चैवम्। यथावरकेण विना न छाया, भित्तिं विना न चिचं, तथाचापि ॥ सूक्ष्मदेह एवात्मा भविष्यतीत्यवाह ॥ तदृते अात्मसत्त्वं विना स्वयमेव देहो नाहंप्रतीतिविषयः, मृतदेहे ऽप्यहमिति प्रत्ययापत्तेः। यथावरकं विना म छाया, भित्ति विना न चित्रमिति ॥ सूक्ष्मदेहस्यात्मत्वं दूषयति ॥ B यद्यात्मनो। १ BC भोगादा। २AC त्यभिमानः । A C•वरकेन। ५ मिति। 15 ·सांख्यसूत्रयोः ३,१७. मूर्तत्वे ऽपि न, संघातयोगात्तरणिवत् ॥ १३ ॥ संघातत्वाम्मूर्तः, मूर्तत्वात्परार्थः । 'तरणिवदिति यथा प्रकाशत्वे ऽपि मूर्तत्वाबादित्यस्यात्मत्वम् । मन आत्मा भविष्यतीत्यवाह ॥ मूर्तत्वे ऽपि सक्रियत्वे ऽपि । अनेन सूक्ष्मदेहे प्रमाणमुकम् । सूक्ष्म- देहो ऽपि नात्मा, संघातयोगात् संहतत्वात् संहतत्वस्य परार्थत्वव्या- प्यत्वात् । तदतिरिक अात्मेत्यर्थः । तरणिः प्रकाश: प्रत्यक्षो ऽपि परार्थः ॥ मनस आत्मत्वं निरस्थति ॥ अणुपरिमाग तत्कृतिथुतेः ॥ १४ ॥ मनो ऽणुपरिमाणं तकियायां' श्रुतिदर्शनात् । व्या- पकस्य निरूपाधेन्द्रियत्वमित्युपाधिर्वक्तव्यः । यदि कर्णशष्कुलीवनियतावयवस्यौपाधित्वं, तदा तावमात्र इत्तिलाभो नान्यति श्रोचवत्प्रसज्येत । ततश्च देहमा- चमुपाधिर्वक्तव्यः । तथा च तदवच्छेदेन इत्तिलाभ 'शिरसि मे वेदना "पादे मे सुखमित्यव्याप्यत्तित्व- १ This first clause is omitted in BIP“The reading तइतिश्रुतेः, on which Vijhiina remarks, is accepted by Nigesa", Aph. 234, note | ५ तक्रियाया। 8 A C •यतावयस्यो ।

·साखसहयोः३, १५. प्रतीतिविरोधः ॥ युगपज्ञानानुत्यत्तेरपि मनसो पुणुत्वमाह । न्यायथान्यच अपश्चित इति । हेत्वन्तरमाह॥ तत् मनः अणुपरिमाणं अन्पं, कृतिश्रुतेः क्रियाश्रवणात्, प्रात्मनक्ष व्यापकत्वात् ॥ मनसो ऽत्रमयत्वश्रुतेरपि नात्मत्वमित्याह ॥ तदन्नमयत्वश्रुतेः ॥ १५॥ तस्य मनसो ऽवमयत्वे श्रुतिरस्ति। अन्नमयत्वेन च' सौम्यत्वं दर्शितम्। सौम्यत्वं च चन्द्ररूपत्वमिति । न चात्मा चन्द्रः ॥ श्रुतिश्च 'अन्नं वै प्राणाः'। प्राणश्च चन्द्रमयो ज्ञेयः। चन्द्रमा मनसो जातः, तस्मादणु मनो, नात्मेति ॥ पुरुषार्थ महदादीनां प्रवृत्तिः संमृतिः किमर्थमि- त्यचाह॥ 'प्रत्रमयं हि मोम्य मन' इति श्रुतिः ॥ प्रधानस्येव भूतसूक्ष्माणमपि प्रवृत्तिः पुरुषार्थवेत्याह । १B नुत्पत्तिरपि । pa ostol Mahadeva reads, like Vijnana, अतेव । ४ च is omitted in ACI ५ This clause is omitted in ACI ·सांख्यसूचहयो १९. १ पुरुषार्थ संसृतिर्लिङ्गानां सूपकारवद्राजः ॥ १६ ॥ यथा प्रवृत्तिस्तथा संसृतिः। संसृतौ च मरणदुःख- मिति निर्वियो' भवति । 'खूपकारवदिति परार्थमेव प्रत्तिः॥ विप्रतिपत्तौ सत्यां स्वपक्षमाह ॥ संमृतिः प्रवृत्तिः। लिङ्गानां भूतसूक्ष्माणम् ॥ पाञ्चभौतिको देहः ॥ १७॥ स्पष्टम् ॥ का विप्रतिपत्तिरित्यवाह॥ चातु तिकमित्यन्ये ॥ १८॥ आकाशपरित्यागेन चातुर्भोतिक शरीरमित्यन्ये । मतान्तरमाह॥ ऐकभौतिकमपरे ॥ १९ ॥ १ A •कारवडा । २ A B हतो। A निर्विगी। 8B •मित्येके, the reading of Mahadeva and of the other commentators| ५ B कमित्यपरे, the reading of Mahadera and of the other commentators; cf. Aph. 237, note 4 | ·सांत्यसूचयो। ३,२१. पार्थिव शरीरमिति ॥ देहचैतन्वं निरस्यति ॥ स्पष्टानि। उत्तरयोः शरीरं विशेष्यम् ॥ देहाकारपरिणतानां भूतानां चैतन्यं धर्म इति निरस्थति ॥ न सांसिद्धिक चैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः ॥ २० ॥ 'पृथक्पृथक्कतेषु चैतन्यादर्शनान स्वभावचैतन्यम्। अत एव मिलितानां च चैतन्यं नाशकनीयम् । जन्तवो हि प्रत्येक क्षजन्तुसंयमनशक्तिमन्तो मिलि- तास्ते हस्तिनमपि संयमयन्ति, न चैवं भूतानीति । न देहचैतन्यम् ॥ दूषणन्तरमाह॥ स्वाभाविकं धर्मभूतम् । मिलितानां हि तदा भवेत्, यदि प्रत्येक किंचिहण्येत ॥ • प्रपञ्चत्वाद्यभावश्च ॥ २१ ॥ A पार्थिव 2 B begins the commentary with यथा । ३ C एथकटयत्तिष । 8 B प्रपद्यमरणावभावच, the reading of Jahâdera and of the other commentators 1 ·सांस्वसूत्रत्योः ३, २२. देहस्य चेतनत्वे प्रपञ्चत्वस्य मरणस्याभावः, चेतनस्य नित्यत्वात् । अथ चेतनस्यापि मरणं मुक्तिरिति । दूषणान्तरमा॥ देहस्य चैतन्ये तस्यैवात्मत्वे च प्रपञ्चस्य धर्माधर्मयोर्मरणस्य देह- वियोगरूपस्य, श्रादिशब्दात् देहान्तरसंयोगस्य च, प्रभावः प्रसज्येत। म चेष्टापत्तिः, सर्वस्य प्रामाणिकत्वात् ॥ यथा प्रत्येकमशका अपि बहवो मादकपदार्था मदशक्तिमु- दन्ति, तथा भूतानि मिलितानि चेतयन्ते इत्यत आह ॥ मदशक्तिवचेत, प्रत्येकपरिदृष्टे "सौष्टम्यात्साहत्ये तदुद्भवः ॥२२॥ यथा मदशक्तिः प्रतिपुरुषे सूक्ष्मत्वेन दृष्टा, सांहत्ये महच्छत्युद्भवादृहच्छिलामपि वहन्ति। न च भूतेष्वपि प्रत्येक साचैतन्यं दृष्ट, येन सहित्ये देहे चैतन्य स्यात् । 'न सांसिडिकमिति सूचे निषिद्धं निषेध- मुखेन दर्शितं भवति, यह सूचे विधिमुखेनेति न पुनरुक्तम्॥ १ B प्रपत्रस्य। २ A चैतन्यस्य । १b inserts तु। Vijñîna and Nagesa omit atala; cf. Aph. 239, note 31 ५ B सूर्ण। CA देह । ७ AC विधिमुखेन। %3B ·सोल्यसूचयो , २५. ९९६ वैराग्यादीनां पारंपर्येण मुक्तिसाधमत्वमुक्तम् । साक्षान्मुक्तिसाधनमार। तच प्रत्येकपरिदृष्टे सूक्ष्ममामर्थं मति, महत्ये समुदाये मति मद- शकरगव त्राधिक्यम् ॥ साक्षान्मुक्तिसाधनमाच॥ ज्ञानान्मुक्तिः ॥ २३ ॥ व्यक्तम्॥ व्यतिरेकमाह॥ बन्धहेतुमाह ॥ बन्यो विपर्ययात् ॥ २४ ॥ अज्ञानात् ॥ न जानमाचान्मुक्तिः, कर्मणोऽपि मुक्तिसाधनत्वात्। तथा च श्रुतिः 'तं विद्याकर्मणी समन्धारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति। तचाह॥ विपर्ययात् अज्ञानात् ॥ जानकर्मणोर्व्यवस्थामाह ॥ नियतकारणत्वान्न' समुच्चयविकल्पी ॥ २५ ॥ १A नियतकारयज्ञामान ।

·सालसूत्रस्त्योः ३, २६. नियतमेव कारणम्। ज्ञानान्मुक्तिः, कर्मणो भुक्तिः । यचाप्यकामकर्मणः समुच्चयः श्रूयते, तचापि ज्ञानार्य, तस्मान्न समुच्चयः । नापि कदाचिज्ञानात् कदाचि- कर्मण इति विकल्पः । श्रुतिश्च वेदाइमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय॥ दूषणान्तरमाह॥ जानं मुक्तिहेतुः, कर्म न मुकिहेतः। अती मुक्तौ न ज्ञानकर्मणः समुच्चयः, न वा विकल्पः ।। ननु मास्तु काम्यकर्मणा समुच्चयः, नित्येन तु स्यात् । अत स्वप्नजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयो- मुक्तिः पुरुषस्य ॥ २६ ॥ मायिकः स्वमः, अमायिको जागरः। स्वप्नवत्कर्म, जाग- रवज्ञानम्। तुल्यकालयोहि समुच्चयः, न तु स्वमजाग- रयोस्तुल्यकालत्वं, तस्मान ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ १ A मुक्तिः। २ B कर्म instead of कर्मयः। १ B समुचये ।

·सांख्यसूपरत्वो १, २७. १२१ प्रत्ययत्वाखमप्रत्ययवत् जागरप्रत्ययस्यापि मिथ्या- त्वमित्यचाह॥ मायिक कर्म, अमायिकं ज्ञानम् । खपजागराभ्यामिव भित्रकालाभ्यां न ताभ्यां मुनिः। नोभयोरेककालत्वं, येन समुच्चयः स्यात्॥ नित्यकर्मापि चित्तशुद्धावेवोपयुज्यते, न तु मुकाविति ॥ कर्मणे मायिकलं नर मिथ्यात्वं, किं बनात्यन्तिकफलत्व- मित्याह। इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥ २७॥ स्वप्नप्रत्ययस्यापि नात्यन्तिकं मिथ्यात्वं, खपुष्यवत्, न च' स्वात्मन्यपि मिथ्यात्वं, अन्यथा स्वप्न इत्येव न स्यात् । न चात्यन्तादृष्टे स्वमः, किं तु जाग्रदृष्टे ऽर्थे । दृष्टकारणाभावात् संकल्यमाचेण योगिनां न सा सिद्दिरित्यचाइ॥ इतरस्यापि कर्मणो ऽपि नात्यन्तिकं फलं, तो मायिकत्वमुकम् । एतेन ज्ञानस्थामायिकत्वं व्याख्यातम् ॥ योगिनः संकल्पमात्रेण सिद्धे पदार्थे ऽपि न मिथ्यात्वमित्याह॥ १ B जाग्रवत्ययस्यापि । २ c omits || a omits न, . puts it behind मिथ्यात्वं। 8 B वा। ५ B सर्वसिद्धि। 16 ·सांख्यसूचहत्त्योः ३,२६. संकल्पिते ऽप्येवम् ॥ २८॥ नास्मदादीनां संकल्यासिद्धिरिति योगजधर्मीपगृही- तानां सिद्धानामपि न भवितव्यम्। तस्मान मिथ्येति ॥ एतदेवाह॥ न मिथ्यात्वमिति बुद्धिस्थम् ॥ ननु कुप्तदृष्टकारणभावे जायमानस्य कथं न मिथ्यात्वम् । भावनोपचयाच्छुद्धस्य सर्व प्रकृतिवत् ॥२६॥ यथा महदादीनां पूर्वमपेक्ष्य कार्यकरणं, प्रक्वतेस्तु न कार्यकरणे कस्याप्यपेक्षा, तथा दृष्टंकारणभावादपि' योगिनां भावनोपचयात्सर्व संपद्यते ॥ भावनार्थ ध्यानमार ॥ शुद्धस्य प्राणायामादिभिर्यागिनः । भावनायाः ध्यानस्य, उपचयात् पाधिक्यात् । एवं सर्वं संपद्यते, न तच दृष्टकारणपेक्षा। नास्मदा- दिवदितथसंकन्यो योगौति भावः । 'प्रतिवत्' प्रकृतिर्यथानपेक्ष्यैव पूर्व कारणं महदादि कार्य करोति तद्वत् ॥ १ सम्मान मिथ्येति is omitted in A| २ B तदेवाह। २ B बुद्धस्य instead of शुद्धस्य । 8 A दृष्टा । ५A मावि instead of •मावादपि । <b पूर्व• ।

·सांख्यसूचसयो, १२. १२५ ध्यानमाह॥ 'रागापहतियानम् ॥३०॥ रागात् रजोगुणाञ्चलितत्वं', तदपहतिर्निचलितत्वं ध्यानम्॥ तसिद्धिः कथमित्यत माह ॥ रागस्य रजोगुणस्य उपहतिः, निश्चलत्वमिति यावत् ॥ तदुपायमाह ॥ त्तिनिरोधात्तत्सिहिः ॥ ३१ ॥ हत्तयः प्रमाणादयः पञ्च, तविरोधात् तसिद्धिः ध्यानसिद्धिः॥ तविरोधः कथमित्यत आई ॥ वृत्तयः प्रमाणादयः, तविरोधात् ध्यानमिद्धिः ॥ वृत्तिनिरोधोपायमाह ॥ धारणासनस्वकर्मणा तत्सिविः ॥ ३२ ॥ १ B रागोपहतिः, the realling of Mahadeva and of the other commentators ; C is totally corrupt here i RA Cinsert वध्यानं here| RB प्राणादयः। 8BC कथमिवचार।

·९९४ सांख्यसूत्रकृत्योः३, १४. धारणा' नाभ्यादिदेशे चित्तधारणम्। आसनं स्व- स्तिकादिः । अनेन यमनियमग्राणायामप्रत्याहारा उपलक्षिताः । स्वकर्म स्वजातिविहितकानुष्ठानम् । इति वृत्तिनिरोधसिद्धिः॥ नानासनेषु स्वमतमासनमार ॥ धारणं नाभ्यादिदेशे चित्तधारणम् ॥ प्रासनमाह ॥ स्थिरसुखमासनम् ॥ ३३ ॥ येन स्थैर्य सुखं च स्यात्तदासनमनुष्ठेयम् ॥ अन्यं निरोधोपायमाह । सष्टम् ॥ वृत्तिनिरोधे उपायान्तरमाह ॥ निरोधर्दिविधारणभ्याम् ॥ ३४ ॥ C धारणं। २ A भ्यासादि। १B omits the Visarga | & B omits fatti u Vijñâna and Nagesa transpose aphorisms 33 and 341 + B omits च।

·सालसूपरतो. छर्दिः रेचकम् । विधारणं कुम्भकम् । उपलक्षण- मेतत् । पूरको ऽपि द्रष्टव्यः॥ किं तत्वकर्मेत्यत पाई। वृत्तौनामित्यादि ॥ छर्दिः रेचकः । विधारणं कुम्भकः। पूरक- स्वायुपलक्षणम् । प्राणयामरित्यर्थः । खकर्म व्याचष्टे ॥ स्वकर्म म्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ॥ ३५ ॥ स्पष्टम्॥ अन्य वृत्तिनिरोधोपायमाई। वृत्तिनिरोधोपायान्तरमाह ॥ वैराग्यादभ्यामाच्च ॥ ३६ ॥ वैराग्यादिविधात, अपरादलमिति प्रत्ययात, परा- सोनप्रसादमावात् । अभ्यासात् पौनःपुन्येन ध्यानात्। चः समुच्चये ॥ १ Thus all three ISS; the masculine form only is given in the Petersburg Dictionary २ A कुंभक। R A C कर्मेन्याह। 8 रेचक । ५C विहितं । B •निरो. धम्योपायमाह। ७ B omits पराव।

·सांख्यसूत्रहत्योः३, .. १२६ हत्तीनामवान्तरभेदमाह। वैराग्यादलंप्रत्ययात् , तदभ्यासाच्च ॥ विपर्ययभेदाः पञ्च ॥ ३७॥ अविद्या मिथ्याचान, अस्मिता अभिमानः, रागः अनुरागः, देषः क्रोधः, अभिनिवेशः चास' इति विष- येण' विषयि ज्ञानमुपलक्षितम्। अशक्तिमाछ॥ अशक्तिरष्टाविंशतिधा' ॥ ३८ ॥ तुष्टिमार। तुष्टिनवधा ॥ ३९ ॥ सिदिमाह॥ सिबिरष्टधा॥४०॥ The commentary is so far repcated by Mahadeva | २ A विषये, B विप्रियेश । १ B लक्षयति । 8 Mahadeva and the other three commentators add ; the statement in Aph.' 248, note 4, is not confirmed by my MSS. with regard to Mahadeva i ·सांत्यसूत्रहत्योः ३, ४१. चतुर्ष विपर्ययभेदमाई। चतर्षु विपर्ययभेदानवान्तरानाह ॥ अवान्तरभेदाः पूर्ववत् ॥ ४१॥ पूर्ववदिति पूर्वाचार्यरक्ताः । हापष्टिविपर्ययभेदाः । प्रकृतिमहदहकारपञ्चतन्मात्रेधात्मबुद्धिरविद्या समो ऽष्टविषयत्वादष्टधा । देवा यणिमादिकमात्मीयत्वेना- भिमन्यन्ते, सेयमस्मिता मोहो इष्टविषयत्वादष्टधा । शब्दादिषु तन्मात्रेषु पञ्चसु' दिव्यादिव्यतया रागो महामोहो दविषयत्वादशधा। शब्दादयो दश, अणिमाद्यष्टश्वर्योपधानेन सहिताः, ते चान्येनोपह- न्यमाना इति हेपस्तामिस्र अष्टादशविषयत्वादष्टाद- शधा । देवा ह्येतानुपभुनाना असुरैरुपहन्यन्त' इत्य- भिनिवेशस्त्रास अन्धतामिस्रो ऽष्टादशविषयत्वादष्टा- दशधा । एवं हापष्टिरिति ॥ १ A चतुर्ववान्तरविषयभेदमाइ, C चतुधी भवान्तम्भेदमाह। २ । C •भेदात् । ३ B नक्तं । 8 Correctel; the MSS. 618- शिवि.। ५A पञ्च, C पर्वसु । There is a large lacna in C, beginning here and reaching into the commentary to aphorism 51; this defect is clearly due to the want of two leaves in the codex archetypus ७ दशाविषय. is missing in Al CA पधाने। & B •बपाइन्यन्ते।

·१२० सांख्यसूत्रमयोः ३, ४१. अशक्तिभेदानाह॥ विपर्ययस्यावान्तरभेदाः पूर्वाचार्यैर्यथोक्तास्तथा बोध्याः । तथा हि, पञ्चानां विपर्ययभेदानां विद्यास्मितारागद्देषाभिनिवेशानां तमः मोहः महामोहः तामिसः अन्धतामित्र इति क्रमेण नामानि । अव्यक्रमहदहंकारपञ्चतन्मात्रेवनात्मसु श्रात्मबुद्धिरविद्या तमः, मा चाष्टविधविषयत्वादष्टविधा । २देवा अष्टविधमैश्वर्यमामाद्यामृतत्वा- भिमानिनो ऽणिमादिकमात्मौयं शाश्वतं मन्यन्ते, सेयमस्मिता मोहः, माप्यष्टविधैश्वर्यविषयत्वादष्टविधा' । शब्दादिपञ्चम, दिव्यादिव्यतया दशविधेषु, राग श्रामतिर्महामोहः, स च दविधविषयत्वाद्दश- विधः । शब्दादयो दश, अणिमादयो ऽष्टौ, परस्परेणोपहन्यमानाः कोपनीया भवन्तीति, तविषयो देषस्तामिस्रो ऽष्टादशविधविषय- बादष्टादशविधः । देवा अणिमादिकमैश्वर्यमामाघ शब्दादौन्धि- षयान्मुञानाः 'शब्दादयो भोग्याः तदुपाधयश्चाणिमादयो ऽस्माक- मसुरैर्जावपहन्येरनिति बिभ्यति, मो ऽयं चामो ऽभिनिवेशो महा- तामिस्त्रः, मो ऽयष्टादशविधविषयत्वादष्टादविध इति संकलनया विषष्टिविपर्ययभेदाः ॥ अशा दानाह ॥ १ . c विपर्यस्था । २a insorts शम्दादिपञ्च here| ३ व is effaced in ci 8 c विधी। ५ a •धि०; in b, धि is corrected in yi ( a amar; this is corrected in संकजनया (e) in be ·सांखसूबरयो, .. एवमितरस्याः ॥ ४२ ॥ इतरस्याः अशक्तः, एवं अनेकधाष्टाविंशतिधा । एका- दशेन्द्रियवधाः बाधिर्य कुष्ठितान्धत्वं जडताजिघ्रता तथा । मूकताकोण्यपजुत्वतव्योदावर्तमुग्धताः ॥ एतदिषया एकादश बुद्धः । नव तुष्टयः, अष्ट सिहयः, तहिपर्ययेण सप्तदश बुद्धः। एवमष्टाविंशति- रिति ॥ तुष्टिभेदानाह। पूर्वाचार्योका एवामन दा शेयाः । ते च 'बाधिर्य ...... मुग्धता' रत्येकादशेन्द्रियवधाः । तथ्यो नव, मिडयो ऽष्टौ, तदिपर्ययेण मतदान बुद्धेर्वधाः । इत्यष्टाविंशतिधा बुद्धेरगतिः ॥ जउता रमाज्ञानं, कौयहणमामय,उदावती विसर्गामामध्ये,मुग्धता विषयायहणम् । तुष्टिभेदानाह॥ आध्यात्मिकादिभेदानवधा तुष्टिः॥ ४३ ॥ अनात्मन्यात्मबुद्ध्या प्रवर्तमाना आध्यात्मिकायतसः। १ A पंचधाः instead of वधाः। २B omits the Anu- Svaral RB पडला.। BA ac •पत्वं । ५ B omits the Visarga A •भेदमाह! * The same s'loka as in Aniruddha's commentary.

·सायसूत्रकृत्योः ३, ४३. पादिशब्दाहायाः पञ्च ॥ प्रकृतिविवेकदर्शनाचेन्मुक्तिः, सैवोपास्या, किमात्मनेति प्रकृत्याख्या एका तुष्टिरम्भ इत्युच्यते । विवेकज्ञानादपि न साक्षात्, अदर्शनात्, व्रतग्रहणाझविष्यतीत्युपादानाख्या द्वितीया तुष्टिः सलिलमुच्यते। व्रतादपि न साक्षात, किं तु काला- द्भवतीति कालाख्या वृतोया तुष्टिरोष इत्युच्यते । कालवशादपि न सर्वेषां मुक्तिः, किं तु भाग्यादेवेति' भाग्याख्या चतुर्थी' तुष्टिदृष्टिरित्युच्यते। अात्मानम- धिकृत्येत्याध्यात्मिकाः॥ पञ्चधा विषयोपरमादायाः पञ्च । विषयार्जनदुःखादुपरमे एका तुष्टिः पारमु- चते। रक्षणदुःखादुपरमे द्वितीया तुष्टिः सुपारमु- यते। क्षयं भावयतो दुःखादुपरमे तृतीया तुष्टिः पारपारमुच्यते। भागदोषं भावयतो दुःखादपरमे चतुर्थी तुष्टिरनुत्तमाम्भ उच्यते। नानुपहत्य भूतानि भागसिद्धिरिति दुःखादुपरमे पञ्चमी तुष्टिरुत्तमाम्भ उच्यते ॥ एवं नवधेति ॥ १ B साक्षादर्शनात् । २ •ती• is missing in A| ३ दि. ntar gft: is only found on the margin of BI 8 A भावादेवेति । ५ A चतुर्थ। A ग्राह्याः instead of पाहाः। • A transposes tho two words: greegut - A - पहब।

·सिर्भेदाना। तुष्टयो विधा, आध्यात्मिका बाबास। तर प्रहतियतिरिकामा- मानमधिसत्य प्रवृत्ता आध्यात्मिकायतमः, प्रवत्युपादानकाक्ष- भाग्यनामानः ॥ तच प्रतितर्यिचा, प्रहतियतिरिके बात्मनि जाते 'विवेकसाक्षात्कारो हि प्रातिपरिणामः, तं प्रकतिरेव करिष्यतीति तदर्थमलं ते ध्यानाभ्यासेन, तस्मादेवमेवास्खे तिर कस्यचिदुपदेशात् शिष्यस्य तुष्टिः, इयमेवाग्भ इत्युचते ॥ उपा- दानेतुष्टिर्यथा, 'प्रात्यपि विवेकख्यातिर्न प्रतिमाचाद्भवति (मा भूत्सर्वस्य सर्वदा) प्रकृतिमात्रस्य सर्वान्प्रत्यविशेषात् । प्रमज्याइतका तु मा । तस्मात्प्रमज्यामुपाददौथाः, कृतं ते थानाभ्यासेने'त्युप- देशातुष्टिः, मा च' मलिलमुच्यते ॥ कालतुष्टिर्यथा, 'प्रव्रज्यापि सद्यो निर्वाणदा नरं भवति, किंतु कालमपेयेति कालासे मिद्धिर्भविष्यति, अलमुत्तप्ततया तवे'त्युपदेशात्तुष्टिरोष उच्यते ॥ भाग्य तष्टिर्यथा, 'कालादपि न सर्वेषां मुक्तिः, अपि तु भाग्यादेव कस्यचित् । अत एव मदालसापत्यानां वास्ये ऽपि मातुरूपदेशमा- चादेव' विवेकख्यातिलाभेन मुकिरभूत् । तस्माद्भाग्यमेव देतान्य' इत्युपदेशानुष्टिदृष्टिरित्युच्यते ॥ बाह्याः पञ्च अनात्मनः प्रतिमह- दहंकारादौनात्मेत्यभिमन्यमानस्यैव विषयोपरमे मति संभवति। १ Corrected; the Iss. •#दमाह। २ be मेवाखेति । b उपादाने। ab थुपदेशे तुषिः। ५ b omits सा च । & b puts y beforc auti ७ b भाग्या। sac omit रख। & bomits रव। १० c भवन्ति ।

·खांस्वसूत्ररयो,.. नचा हि, शम्दादिषु पञ्चखपि विषयेषु अर्जनरवणक्षयभोगहिंसा- दोषदर्शनजन्मानः पञ्चोपरमा भवन्ति । तेषु र पञ्च तुष्टयो भवन्ति । सकचन्दनवनिताद्यर्जने बडदुःखमनुसंदधतो विद्ययोपरमे वृष्टिरका। अर्जितमपि धनादिकं राजादिभ्यो विनङक्ष्यतीति नद्रक्षणे महदुःखमिति भावयतो' विषयोपरमे तुष्टिर्दितौया । अत्यायासेनार्जितं रचितं च तहुज्यमान नौयत एवेति क्षयं भाव- यतो विषयोपरमे वृष्टिस्तृतौया । न जातु कामः कामानामुपभोगेन भाम्यति । हविषा बष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इत्युतर्भागाभ्यामाकामा वर्धन्ते, ते च विषयाप्राप्तौर कामिनं दुःखयनीति भोगदोषं भावयतो विषयोपरमे दृष्टिचतौँ । मानुपहत्य भूतान्युपभोगः संभवतौति हिंसादोषदर्शनाविषयोपरमे राष्टिः पञ्चमी। एतास क्रमेण पारं, सुपारं, पारपारं, मानः, उत्तमाम रति चोच्यन्ते । इति नव तुष्टयः॥ मिट्टे दाना ॥ जहादिभिः सिडिरष्टधा ॥४४॥ । १ . चोरादिभ्यो। २ । मडुखमिति । १ भावयतो is missing in by sbc माने । Bbc.माने। a . ५. a •वव & b विषयप्राप्तौ। उनमाम्भव; is obliterated in be $ This is the reading of Aniruddha only; the three other commentators omitषधा।

·साखरपरचो. जहस्तकी मननमित्येका सिविस्तारमुच्यते। शब्द- ज्ञानं हितीया सिद्धिः सुतारमुच्यते। अध्ययनं तृतीया सिविस्तारतारमुच्यते । गुरुब्रह्मचारिणां प्राप्तिश्चतुर्थी सिही रम्यकमुच्यते । बाधान्तःशुद्धिः पञ्चमी सिहिः सदामुदितमुच्यते। पाध्यात्मिकदुःखविघातः षष्ठी सिडिः प्रमोदमुच्यते । आधिभौतिकदुःखविघातः सप्तमी सिद्धिर्मुदितमुच्यते। आधिदैविकदुःखवि- घातो ऽष्टमी सिद्धिौदमानमुच्यते। एवमष्टधेति । प्राधान्येन विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिरिति चतुष्पकारां अवान्तरभेदात्पञ्चाशत् ॥ उत्तरेण पूर्वपरित्यागासिद्धिरित्याह । जहादिभेदैरएधा मिद्धिरित्यर्थः । ते र अहः गम्दो ऽथयनं पयो विघाताः सत्याप्तिर्दानं चेति। अथ श्रौतकमात्पदार्थक्रमो बसवानित्यभिप्रेत्य कमान्तरेण व्याख्यायन्ते ॥ तपाद्या मिहिरण्ययन नाम । विधिवद्गुरुमुखादध्यात्मविद्यानामघरखरूपयहणं तार- मुचते ॥ द्वितीया मिद्धिः शब्दः। शब्द रति तब्बनितार्थज्ञानं मतारमुच्यते ॥ बतौया जहस्तर्कः, श्रागमाविरोधिन्यायेनागमार्थ- परीक्षणं, यदिदं मननमाडः । मा "तारतारमुच्यते ॥ सामाग्नि- १ Corrected ; A चतुर्थ, B • A चतुर्थ, B चतुर्या । . A बाधिदैव । २ A चतुःप्रकारा। BA पर्ववत्परि। ५.Corrected; the MSS. तारतरमु०:

·सांस्यसूचहत्योः३, ४. चतुर्थो । न्यायेन परीचितमप्यर्थं न तावहधते यावद्गुरुशिष्य- समाचारिभिः सहन संवाचते, तस्मात्सुदा गुर्वादौना प्राप्ति- रावश्यकौति। मा प रम्यकमुच्यते । दानं पञ्चमी सिद्धिः । दानं र विवेकज्ञानस्य एद्धिः, 'दैशोधन' इत्यमाहानपदोत्पत्तः । यदाह पतञ्जलिः 'विवेकख्यातिरविनवा हानोपाय' इति। अवि- सवः पतिः, सा च सवासनसंशयविपर्यासपरिहारेण विवेकमाक्षा- कारस्य खच्चरवाहे ऽवस्थानं, इयं तु न विनादरनैरन्तर्यदौर्ष कालसेविताभ्यासपरिपाकाद्भवतीति दानेन कार्येण सो ऽपि मंग्टहीतः । मेयं सदामुदितमुच्यते ॥ इमाच पञ्चामुख्याः सिद्धयो हेतुत्वात्। तिस्रः पुनः फलवान्मुख्याः, प्राध्यात्मिकदुःखविघातः श्राधि भौतिकदुःखविधातः श्राधि देविकदुःखविधातवेति । दमाश कमेण प्रमोदमुदितमोदमाननामानः ॥ एवं पच विपर्ययभेदाः, अभिरष्टाविंशतिधा, तुष्टिनवधा, सिद्धिरष्टधेति पञ्चासत्पदार्थाः । विपर्ययाशक्षितष्यवहेया इत्याह । नेतरादितरहानेन विना ॥ ४५ ॥ इतरात् शक्तितः इतरहानेन विपर्ययहानेन विना न सिद्धिः। एवं तुष्टिता शिक्तिहानेन विना न सिदिः। एवं तहानेन विनेति ॥ १ b संरायते, c संवाद्यते । २ b देय। ३० पात.; this is corrected in पत• in bI sa •निता.,c स्थगिता. in place of सेविता। ५.ab अधि। <b •मोदमानः ।

·सांखसूचसयो,.. सर्गे सति वैराग्यम् । कति सर्गभेदा इत्यपाह। इतरासा विपर्ययानिष्टौना हानेन विना। रतरात् स्तरमात् बहानात् । सिद्धयो न भवन्तौति शेषः ।, पायां सिद्धिपरिपन्धि- गौत्वादिति भावः ॥ इतरादिति छन्दसम् । इतरेत्यच सर्वमानो वृत्तिमाचे पुंववावः ॥ सृष्टिभेदमाह ॥ देवादिप्रभेदा' ॥ ४६॥ पादिशब्दात् षड्भेदाः । तथा च देवादी पविधश्च स्यात्संसारः कर्मसंभवः । सुरो ऽसुरो नरः प्रेता नारकस्तियकस्तथा । स्थावराणां नारकेषन्तभावः ॥ प्रकृतेः प्रत्तिशीलत्वात्सर्वदा सृष्टौ न मुक्तिरित्यत सृष्टिरिति शेषः। श्रादिशदात्तैर्यग्योनो मानुष्यय । प्रायः प्राजा- पत्य ऐन्द्रः पैचो गान्धर्वा याक्षो राक्षमः पेशा रत्यष्टविधो देवः । पामगपतिसरीसृपस्थावरा रति पचविधस्तर्यग्योनः । एकविधी १ A योग्यं instead of वैराग्यं । २ a इतरादुत्तरमात् । ३ A •प्रभेदाः। BA बर।। ५ B .जिर्यक् तथा। (B यावरादीनां । .A .रिवार।

·सांस्यसूत्रहत्योः , ६. मानुष्यः । बामणवाद्यवान्तरजातिभेदाविवक्षया संस्थानख चतुर्बपि वर्णवविशेषात् । इति समासतो भौतिकः सर्गः ॥ प्रकृतेः प्रवृत्तिमौलत्वात्मर्वदा सृष्टौ कथं मुक्तिरित्यत आह। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिरा विवेकात् ॥४७R तत्कृते पुरुषतते मोक्षार्थ सृष्टिः । विवेकपर्यन्तं प्रकृतेः शीलमिदं विवेकनानं यावत्प्रवर्तते, स्वभावस्यानपा- यित्वात् ॥ कुच कथं सृष्टिरित्यवाह विवेकज्ञानपर्यन्तमेव प्रशतिः प्रवर्तते स्वभावात् ॥ कुत्र कथं सृष्टिरित्याह॥ जवं सत्वविशाला॥४८॥ देवलोके ॥ नागलोके सृष्टिमाह। तमेाविशाला मूलतः ॥४९॥ पाताले। १A सब।

·सांखधरचो, ९. १५.. मयंखोके सृष्टिमा। मध्ये रजाविशाला ॥ ५० ॥ विशाला उदिता॥ नम्वेकैकत्रगुणानामन्योऽन्यमिथुनभावात्कर्ष प्र- कृतेः सृष्टिवैचित्यमित्याह । भुवःप्रतिसत्यानमा मत्त्ववडला । मूलतः सृष्टिः पवादिखावरान्ता नमोबडला । मध्ये रजोवडला, धर्माधर्मानुष्ठानपरत्वादुःखबहुस- खाच॥ एकस्याः प्रकृतेः सृष्टिवैषिश्यं कथम् । तदाह । कर्मवैचिव्यात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् ॥ ११ ॥ यथा गर्भदासो विचक्षणो विचिचं कर्म कुरुते प्रभो- रीय, तथा प्रधानं पुरुषार्थ विचिचां सृष्टिं कुरुते कर्मवैचित्र्यात कर्मलाभात् ॥ उत्तरोत्तरभूमिलाभात्कृतकृत्यस्य किं माघेणेत्यस १ B उदिताः। २ •ख• is corrected; A .व., B.4.1 १ B transposes कथं प्रखतेः । aabसबंता।"cinserts किंतु here herela बडबा, c taबडणा, बडवाचा ७A बत्राशा 18 ·बायबरयो, . गर्भदायो यथा विधि कर्म कुरते प्रभोर तहत् ॥ मनु कर्मवैचियादुत्तरोत्तरभूमिलाभे किं मोणेत्यत बार। प्रारतिस्तत्रापि, उत्तरोत्तरयोनियोगाद्धेयः॥५२॥ उत्तरोत्तरविशिष्टजन्मलामे ऽपि संसारे पात्तिः । तस्मादयः संसारः॥ एतदेवाए। उत्तरोत्तरविभिटजमलाभे यात्तिर्यतो, ऽतः संसारो हेयः । समान जरामरणादिजं दुःखम् ॥ ५३ ॥ पाब्रह्मास्तम्बपर्यन्तम्॥ कारणे प्रकृतौ लयादेव कृतकृत्यस्य किं मोघेणेत्यत सष्टमा प्रतिक्षयात्कृतवत्या निरस्थति । न कारणलयात्कृतकृत्यता मनवदुत्थानात् ॥ ५४ ॥ १ . b उत्तरविधि। २ Aसमान; "Mahadera has, in. stead of समानं, बर्वत्र" Aph.' 256, note 3 | ·बखनुपरयोः१५. २१९ - भवेदवं, यदि मततिलीनस्य न पुनराशत्तिः। नत्वेवं, पुनरारत्तिश्रुतेः । तथा दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः। भौतिकास्तु शतं पूर्ण, सहसं त्वाभिमानिकाः । बौडा दश सहखाणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। पूर्ण शतसहसं तु तिष्ठन्त्यव्यनचिन्तकाः । निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंस्था न विद्यते ॥ यथा मानार्थ ममस्य पुनरुत्थानं, तथा प्रतिलीन- स्थेत्यर्थः। नित्यत्वाद्यथा नात्मनो बन्धस्तथा प्रधानस्थापीत्यत 'पूर्ण मतमहलं तु तिष्ठत्पयापिन्सका' इत्युको कारणलीनस मग्रवत्पुनरुत्थानप्रनौतेः । 'निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यत' इत्युकोस्तु न मुक्तौ पुनरावृत्तिः । ननु प्रतिपुरुषयोनित्यत्वाविशेषे कुतः प्रहतेरेव सष्टुत्वम् । अकार्यत्वे ऽपि तद्योगः पारवश्यात् ॥ ५५ ॥ B १ B वा instead of -B पुण्यं । १ A चा•। नित्ववादात्मनोन। ५ B •बचार।

·१४. सालसूत्रहयो ३,५७. कार्यत्वमप्रयोजक, किंतु परतन्त्रत्वं, तब प्रक्षता- वस्तीति । तद्योगाच बन्धयोगः ॥ पर पात्मा किंरूप इत्यवाह। अकार्यवे ऽपि नित्यत्वे ऽपि तद्योगः सष्ट्रवयोगः पारवश्यात् परार्थत्वात्॥ प्रहतेरचेतनाया अधिष्ठाता चेतनः कथिदति, स च सर्ववित्सर्व- कति मतं दूषयति ॥ सहि सर्ववित्सर्वकती । ५६ ॥ प्रकृतिप्रतिविम्बितत्वादेवमभिमानः ॥ तात्विकमेव कर्तृत्वं भवतु, किं प्रतिबिम्बकल्यनया, नया च न्यायाभिमत एवेश्वरो ऽस्तीत्यचाहा भौति प्रतिपदार्थ एवेत्यर्थः । प्रकृतेः परिणामित्वेन ज्ञानवृत्ति- उपपरिणामसंभवादिति भावः ॥ ईसरकारणवप्रतिपादकश्रुत्यादौनामप्ययमेवार्थ इत्याए । ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा । ५७ ॥ १ पन्ध is missing in A| RAC प्रत। Ilere begins a lacuna in b which extends as far as guna in Aphorism 58; in place of the omitted text, the following words are given: •पि प्रतिपरत्वेनैव निवा ·बोलनचरबो३,५८. १५ ययमदभिमत पात्मेश्वरो, भवतु। न्यायाभिमते । प्रमाणं नास्ति। एतच्च प्रथमाध्याये इमरासिरिति सचे वर्णितम्। द्वितीयाध्याये विमुक्तविमोक्षामिति सचे स्वार्थ परावं च प्रधानप्रवृत्तिरित्युक्तम् । पर खास्य गौणत्वम् ॥ परार्थत्वमेवाए॥ सिद्धिः जानं, मिडवा प्रमाणजन्या ॥ प्रधानं किमर्थ प्रवर्तते । तचाह ॥ प्रधानष्टिः परार्थ स्वतो ऽप्यभातृत्वादुधकाम वहनवत् ॥ ५८॥ चेतनस्यापि परार्थ प्रतिश्यते, 'यथोष्ट्रः कुकुम वहति । 'अचेतनायास्तु प्रकृतेरभातृत्वात्परार्थमेव प्रवर्तनमिति॥ चेतनस्य प्रत्तिदृष्टा, नाचेतनस्येत्यवाद । परार्थं पुरुषार्थम् । अपिरेवार्थे । स्वतः अभोकृत्वादेवेत्यर्थः ॥ १ (The B मिमतमेव । २B पि. instead of वि.|RA बस्या। . वाम• is omitted in AI ५ Here begins a lacuna in A, reaching to the end of Aphorism 59 | . latter half of the commentary, together with the Avatarapa, is omitted in C!

·साबसूबरचो.. २१ शाहुमवदिति दृष्टान्तेन चेतनस्येव परार्थप्रवृत्तिमानधार। अचेतनत्वेऽपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य ॥ ५६ ॥ यथा धोरमचेतनं वत्सार्थ प्रवर्तते, तथा प्रधानं पुरु- पार्थ प्रवर्तते। दृष्टान्तान्तरमाह॥ यथा चौरं वत्सविवृद्यर्थ प्रवर्तते ॥ दृष्टान्तान्तरमाह॥ कर्मवदृष्टेर्वा' कालादेः ॥ ६ ॥ यथा कृषीवशेन कृतं कर्म धान्यारोपणादि कालादेव फलति, न च वृक्षाचेतनाः। श्रादिशब्दाद'दृष्टं ग्रायम्॥ उष्ट्रस्यापि ताडनादिभयाभिसंधानात्पत्तिहश्यते, न चा चेतनायाः प्रकृतेरभिसंधानमस्तोत्यवाद। १ A पर्मकरहर वा, C कर्मकरसातवदा; Mahudeva's reading is, as his explanation shows, कर्मवावा which is given quite clearly in ci P Cf. Aph. 262, note 31 RAVत। • B धाग्यारोपादि। ५ There is a lacuna in A, extending down to ea in the next Avatarana i ( • is missing in B1 .ris omitted in BI ·सालसूपरचो. किवते उप्यते इति कर्म। सपोवलेनोप्यमानं बीजादि शष्टिमपेच्य काखादृष्टे वा पेच्य वृक्षादिरूपेण परिणमते, तथा प्रधानमपि ॥ पाय ताउनभियापि कुर्मवहनं घटते, रहतेरचेतनलेन । म खानुसंधानमित्यत पाह। स्वभावाचेष्टितमनभिसंधानाधवत् ॥ ६१ ॥ यथा गर्भदासमत्यः स्वामिन्यभिसंधान शून्धः स्वभावा- देव कार्य करोति, तथा प्रकृतिरिति । पक्षान्तरमाह॥ गर्भदामो हि खभावादेव सामिकार्य करोति, न सार्थमनुसंधा- येति प्रसिद्धम् ॥ कर्मासष्टेर्वाप्यनादितः ॥ १२ ॥ अनादित्वात्संसारस्य धर्माधर्माकर्षणात्प्रधानं प्रवर्तते, यथा पुंसां कर्मवणादचेतना अपि रक्षाः फलन्तीति । १ b पाणदृरे वा.; the reading given above (ac) is corrected in emigest in ci ? * is omitted in abi २ A गर्भटवः । • A •भिसाधन., B •मिमान. । ५ इति is omitted in BI (पपि is omitted by the three other commentators, cf. Aph. 264, note 1 | Bari B पशादेवाचेतना।

·माख्यसूत्रहयो . युक्तिबहुत्वात्पुनर्वचनं न पुनरुक्ततादोषायेत्यत पाह धनादित्वात्मसारस्य धर्माधर्मोपोइलितं प्रधानं प्रवर्तत रत्यर्थः ॥ मतहत्वो ऽपि पथ्यं वदितव्यमित्याशयेनाह। विविक्तबोधात्सृष्टिनित्तिः प्रधानस्य सूदवत्याके पुरुषार्थ सृष्टिः । तबितिस्तु' प्रक्षतिपुरुषविवेकचा- नात, यथा सूपकारः पाकं कृत्वा निवर्तते ॥ उपदेशादिवेकमाने ऽपि मुक्तिर्न दृश्यत इत्यवाह। यथा सूपकारः पाकं कृत्वा निवर्तते ॥ सत्यपि विवेकजाने कुतो न मुकिरित्याशयार॥ तर इतरज्जहाति तद्दोपात् ॥६॥ न यथा कवंचिरोधमाषान्मुक्तिः, किं त्विन्द्रियादितर २A १ पुनर्वचनं न is missing in B; A has पुनरवचनेन। बचार, Coया। A.नितिः। 9 B omits TI UB इत्यर्थः, C इत्यार। B इतर इतरत्तदोषात्, cf. Aph. 265, noto 3; this rcading is peculiar to Aniruddha; the other commentators have इतर इतरवत्तदोषात् (my MSS.. a b of Mahadeva omit तक)।

·सांख्यसूत्रमयो. २०५ पात्मा इतरत्नधानं जहाति ध्यानादिना प्रबकरोति, सहोषात् प्रकृतेश्चलत्वादिदोषदर्शनात् । मोक्षस्वरूपमाछ। इतरः केवसाविवेकज्ञानवानपि इतरवत् विवेकज्ञानरहितवत्, नख विवेकज्ञानस्य दोषात् मंत्रयविपर्यामरूपात् । तथा च विवेकज्ञानस पद्यर्थ तत्वाभ्यासे बतनीयमिति भावः । मोक्षखरूपमाह। इयोरेकतरस्य वौदामीन्यमपवर्गः ॥६५॥ हयोः प्रकृतिपुरुपयो। प्रकृतेरौदासीन्यं विवेकिनं प्रत्य- प्रवर्तन', पुरुषस्यौदासीन्यं प्रत्यनभिष्वङ्गः। 'एक- तरस्ये त्यात्मनः', तस्यैव मुख्यत्वात् ॥ प्रकृतेः प्रवृत्तिशीलाया श्रीदासोन्ये सर्वमुक्तिप्रसङ्ग विवेकिनं प्रत्यप्रवृत्तिः प्रक्षतेरौदासीन्यं, प्रत्यनभिवतः पुरुषस्य । एकतरख पात्मनः, मुख्यत्वात्तस्य। प्रखतेरौदामौन्ये सर्वमुकिः स्यात् । अत पार ॥ १ A B insert there PACयोरितरस्य। ३A •प्रव. नने। BA B मिसंगः । ५ Corrected ; A इतरस्योपासना, B खतरस्थवागत्मनः, Cइतरम्येयात्मनः । 19 ·सांख्यसूत्रायो ३,८७. अन्यसृष्ट्युपरागे ऽपि न' विरज्यते', प्रबुद्धरण सत्वस्ये वारगः ॥६६॥ न प्रवृत्तिशीलाया श्रीदासीन्यं, स्वभावत्यागदोषात् । किंतु विवेकिन प्रत्यप्रवर्तने ज्ञान्प्रति सध्युपरागे ऽपि सृष्टिकरणे ऽपि न विरज्यते स्पृष्टौ न प्रवर्तते । यथा रज्जौ सर्पभूते प्रबुद्धरज्जुतत्वकस्यै बोरगः सर्प- धमा निवर्तते, न त्वज्ञातरज्जुतत्त्वस्य ॥ अच न्यायमा॥ उपरागः करणम्। शानिनं प्रत्यौदामौन्ये ऽपि प्रज्ञानिनः प्रति प्रवर्तते । दृष्टान्तः स्पष्टः॥ कर्मनिमित्तयोगाच ॥ ६॥ विवेकिनं प्रति कर्मणो निमित्तस्याभावात् न बीज विनाकुरो भवति । श्रुतिरपि १ "Niagesa has बन्यच्युपरागान" Aph.' 267, note 2 | & Mahadeva fecha, Nagesa fagaras i Vijñâna porhaps •स्यै. ; ef. the different notes in Aph. A प्रति instead of प्रत्य। IC •• instead of the Ava. graha | ( Corrected; the MSS. II • B omits ••| CA B थे।

·सांखसूपरयो भिद्यतेपदयग्रन्थिग्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । अदृष्टस्य बुद्धिकार्यवादकाराद्युत्पत्तौ भवत्वहष्ट- 'सहायता, प्रकृतेः स्वकार्यकरणे काहष्टसहकारितेत्य- सृष्टौ हि कर्मापि निमित्तमित्युकम्। तचाज्ञानिनो ऽस्तिर, ज्ञानिनो नास्ति, 'चौयन्ने चास्य कर्माणै ति श्रुतेः ॥ अदृष्टस्याकारणत्वे ऽप्याह ॥ नरपेक्ष्ये' ऽपि प्रकृत्युपकारे विवेको निमित्तम् अष्टनरपेक्ष्ये ऽपि प्रकृतेरविवेकः सहकारीति । प्रकृतिनिक्तिं दृष्टान्तेनाह। अदृष्टनरपेक्ष्ये ऽप्यविवेकः प्रचतिप्रवृत्तावपेक्षितः ॥ प्रछतेनिवृत्तिं दृष्टान्तेनाह॥ १ Bषहर। There is a lacuna in A, extending to the next yet in this commentary, ta omits पचानिनो ऽसि। • BC नैरपेक्षे। ५ A C inscrt .1 < BC गैरपेक्षे। • B प्रबन, C परत।

·साल्यसूत्रहयो३, ७.. नर्तकीवत्प्रवर्तकस्यापि नित्तिश्चारितार्थ्यानाई॥ यथा नर्तकी परिषच्चारितार्थ्याविवर्तते, तथा प्रति- रपि पुरषस्य विवेकचारितार्थ्यात्सर्गाविवर्तते। निहत्तापि प्रकृतिः कुतो ऽपि कारणाप्रवर्तिष्यत इत्यचारा नर्तकी यथा सभ्यासत्यात्मानं प्रदर्य नृत्यानिवर्तते, तथा प्रधानमपि ॥ गर्नकौवत्पुनः कदाचित्प्रवतिष्यते । नेत्याह । दोपबोधे ऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य, कुलवधूवन् ॥७०॥ स्वदोषविज्ञानादिवेकेन प्रकृतेर्नोपसर्पर्ण', यथा कुल- वधूः परपुरुषेण दृष्टा 'न पुनस्तदर्शन में भविष्यती- त्यवहित्यां कुरुते॥ यस्य बन्धस्तस्य मोक्षः। न च पुरुषस्य तौ स्त इत्यवाहा B प्रयत्तस्यापि, the reading of the other commentators। २ A बोधो। १ A प्रचतेनापिसर्पगी, C प्रकतेनापि- audi A • instead of 1 MB omits #1 (C बबाहित्या।

·सांस्यसूत्रहयो, .. २४९ विवेकज्ञानाञ्च दोषबोधे पति उपसर्पणं नैवेत्यर्थः । कुखवधूर्यथा 'परपुरुषेण दृष्टाहमिति जानाना नोपसर्पति तम् ॥ बन्धमोचौ र पुरुषस्थाविवेकादेव, न तु खाभाविकावित्याए । नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुपस्थाविवेकाहते । ७१ ॥ प्रकृतिपुरुषाविवेकाईन्धमोक्षावित्यभिमानमामिति। असत्यस्य सत्यपूर्वकत्वात् कस्य बन्धमोक्षौ सत्यावि- त्यवाहा एकान्ततः स्वाभाविको प्रकृती खाभाविकावित्याह ॥ प्रक्षतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात, पशुवत् ॥ ७२ ॥ भाञ्जस्यात् तत्वतः । ससनत्वात् गुणयोगात् । यथा पशुः सनात गुणयोगात् बध्यते। तस्मात्यक्षतेबन्ध- मोक्षौ सत्यौ। अविवेकिनं प्रति प्रवर्तनमेव बन्धः, मोक्षः पुनर्विवेकिनं प्रत्यपवर्तनम्। तेन च न खभा- वप्रतिदोष इति । केन रूपेण प्रकृतिरात्मानं बधाति केन च विमो- चयतीत्यत भाइ। . A पुखनिवर्तवाद । २. बसव। ३ Comits | 8 Bomits केन च विमोचयति।.५ B यात्रा .

·सांस्यसूपरयो ०. वाचसात् तत्त्वतः। समङ्गत्वात् गुण्योगात् नत्स्यात् । प्रतिगत- थोरपि बन्धमोक्षयोविवेकाग्रहात्पुरुषसंबन्ध इति भावः ॥ प्रवतिः कियगौ रुपैरात्मानं बधाति । तदाह॥ रूपैः सप्तभिरामान बनाति प्रधान, कोर्शकारवत्, विमोचयत्येकेन रूपेण । ०३ ॥ रूपैः सप्तभिर्धर्म वैराग्यैश्वयोधर्माज्ञानावैराग्यांनैश्चर्य- बंधाति । विमोचयत्येकेन रूपेण जानेन ॥ काम्याकाम्यकर्मभ्यां भुक्तिर्मुक्तिश्चेति । तत्त्यागे इष्टहानिरित्यवाह। सप्तभिर्धर्मवैराग्यैश्वर्या ज्ञानाधर्मावैराग्यानेश्वर्यैः । एकेन ज्ञानेन ॥ मनु विवेकख्यात्यर्थं निरन्तरं थानानुष्ठाने मुमितभूतकर्म- ' त्यागात् मुतिर्न स्थादित्यत आह ॥ निमित्तत्वमविवेकस्यति न दृष्टहानिः ॥ ७४ ॥ Corrected; my MSS. तत्यात् । २ a •त्पुरवे । २ A C: कोष.। 8 Nâgeša omits faol Vijñâna and Nagesa •बेकरूपेण। CA inserts शान here | B omits पवैराग्य। - A B •कर्माभ्यां । ८० कर्म। १. B offers the reading of the other commentators by omitting इति । ११ A दृडानहानि ·सांखस्चरचो. अहष्टस्य शानदारेण परंपरया कारणत्वं मुक्तौ । संसारस्य तु कारणमविवेकः। तस्मान दृष्टहानिरिति॥ विवेकश्च कथं स्यादित्यवाह । संमारस्य कारणमविवेकः, तबिकृत्तये विवेकल्यातावेव यतनौयम् । तेन न दृष्टफलमुतिहानिर्भविष्यति । कर्मतस्त चित्तशद्धिदारा मुक्तिः फलमिति तहष्टमित्युच्यते ॥ विवेकः कथं स्यात्। तबाह। सत्त्वाभ्यासानेति नेती ति त्यागादिवेकसिद्धिः ॥७५॥ स्पष्टम् । श्रुतिश्च स एष नेति नेत्यात्माऽयो, न हि गृयते, ऽशीर्यो, न हि शीयते' इत्यादि। यदि तत्वाभ्यासादिना मोक्षः, उपदेशानन्तरं सर्व- शिष्याणां मुक्तिः स्यात, अभ्यासस्य तुल्यत्वादित्यवाह। नेति नेतौति तत्त्वाभ्यामात् देहेन्द्रियादिवलक्षयेनात्मनः पुनःपुन- चिन्तनात्, त्यागात् संन्यामात् च विवेकसिद्धिः विवेकमाक्षात्कारः। तथा च श्रुतिः 'प्रथात श्रादेशो नेति मेतीति 'त्यागेनैके अमृत- वमानहरि ति ॥ १ B omits । २B •या। & comits a !! 8a दृष्टमि.। u oato is omitted in ACI ·१५९ सख्यसूत्रयोः, ७०. नवन्यासेन दिवेकसिद्धिद्वारा मोक्षः, तर्हि सर्वेषां शिवाण स्थादेकदा, अभ्यासाविशेषात् । प्रत पाह अधिकारिप्रभेदान्न नियमः ॥७६ ॥ उत्तममध्यमाधमशक्तिभेदादेकदेति न नियमः ॥ यदि विवेकान्मुक्तिः, कवं विवेकिनो भोगदर्शन- मित्यवाह॥ बाधितानुवृत्तमर्थविवेकतो ऽप्युपभोगः ॥ ७७ ॥ तीवविवेकस्योपभोगो नास्ति । मध्यविवेकस्याप्युप- भौगो रागाभावादलमिति' ज्ञानेन बाधितत्वाहास- नानुत्तिमाचम् । उपारूढफल कोपभोगाक्षिण- मीत्युपभुक्त इति । मध्यविवेकिनः स्वरूपमाह। मध्यत्वं नाम विदेहमुक्रिप्रतिबन्धकपारधशेषवत्त्वम् । ततो विवे- १ This Avatarana is given, in all three MSS., as commentary to aphorism 76; in fact, there is either no comment by Mahadeva on the next sâtra, or it is losti २ Mahadeva अधिकार., cf. Aph. 277, note 41 R So reads Aniruddha only ; the other commentators have बाधितानुसत्या मध्य', cf. Aph.' 278, note 3 | 2 B •भावादवति!। ५ B •पर।

·सांख्यसूत्रत्वो, . कात् उपभोगो ऽपौत्यन्वयः। रागद्वेषाभावात् 'बाधितस्य' हर्ष- विषादयोरप्रयोजकस्य कामानुत्पादकस्यापि 'अनुया' प्रारध- कर्मफलत्वेनावश्यकतया। तथा च विवेक्यविवेकिनोरुपभोगे महान्भेद इति भावः॥ मध्यविवेकिनः खरूपमाह ॥ जीवन्मुक्तश्च ॥ ७॥ मुक्त इव मुक्तो रागाभावाधर्मानुत्पत्तेश्च । श्रुतिरपि आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंञ्चरेत् ॥ जीवतो मुक्तिरित्यनुपपत्तेरिदमाह ॥ जीवनपि मुक्त इव ॥ जीवन्मुक्के प्रमाणमाह ॥ उपदेण्यापदेवदासि ॥ ॥ तीवविवेकिनो बायांसंवेदिन उपदेष्तृत्वमेव नास्ति, १ "The is omitted by Vedanti Malhddeva" Aph.' 279, note 21 २च is omitted in BI १ अतिरपि is omitted in Bi Babc उपदेशो । ५ a •पदेश। B .विपाकिलो। 20 B वाल।

·सांखसूचहत्योः ३, २. मन्दविवेकिनो ऽप्यज्ञानानोपदेष्तृत्वं, किं तु स उप- देश्यः। उपदेष्टा मध्यविवेकी। अतस्तत्सिद्धिः जीव- मुक्तसिञ्चिः॥ अब प्रमाणं दर्शयति॥ जौवन्मुक्रस्य रागाद्यभावात्रोपदेण्यत्वसंभवः, मन्दविवेकी पदेण्यः । तथा च तदुपदेष्टुत्वान्जीवन्मुक्रिसिद्धिः ।। अत्र प्रमाणं दर्शयति॥ श्रुतिश्च ॥८॥ उवाच 'जोवन्नेव हि विद्वान्हर्षायासाभ्यां विमुच्यत' इति ॥ मन्दविवेको ऽप्युपदेष्टा भविष्यतीत्यवाह ॥ 'ममित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति, 'तस्मै म विदानुपसत्राय सम्यगि ति श्रुतिः विदुष उपदेष्टुत्ववादिन्यष्यस्ति ॥ विपक्षे बाधमाह॥ इतरथान्यपरंपरा ॥८१ ॥ अज्ञानी गुरुक, किं च शिष्यो जातेति'। १b •मोपदेण्यत्वे, ० •मोपदेव । २ ० •कि !। ३ B तेति ।

·सांख्यसूत्रत्वोः, ८२. उपदेशे हि ज्ञानामोक्षः, उपदेशानन्तरं मुचेत, किं विलम्बेनेत्यचार॥ अज्ञानिना कथमा मिजान्युपदेण्यः ॥ ज्ञानिनः परौरं कथं तिष्ठतीत्याह॥ पक्रममणव इतशीरः ॥ २ ॥ यथा दण्डापगमे संस्कारवशाञ्चकं भ्रमति, तथा विवेकि- नामपि देहधारणकर्मणो ऽक्षीणत्वान्न तत्क्षणान्मुक्तिः, किं तूपभोगादिना' कर्मक्षयादिति । तथा च श्रुतिः दीक्षयैव नरो मुच्चेत्तिष्ठेन्मुक्तोऽपि विग्रहे। कुलालचकमध्यस्थो विच्छिन्नो ऽपि ममेवटः॥ तस्मादस्ति जीवन्मुक्त इत्याए । यथा दण्डेन धाम्यमाणं चक्र निवृत्ते ऽपि दण्डे भ्राम्यत्येव, एवं विवेकिनं प्रति प्रकृतेनिवृत्तावपि' पूर्वव्यापारेण जातं शरीरं निष्ठतीत्यर्थः ॥ ननु दण्डक्रियाया प्रभावे ऽपि तत्संस्काराङ्गमणमस्तु, रागाच- भावे उपभोगस्त कथं स्यात् । अत आह॥ २ c निमित्तावपि। १ AC तूपभोगध्यानादिना । लिया।

·सांख्यसूचयो, ८. मंस्कारलेशततत्सिविः ॥ ३ ॥ जीवन्मुक्तिसिद्धिः॥ कदा परममुक्तिरित्यचार॥ संस्कारो रागादौनां, म एव लेगो रागाद्याभास इत्यर्थः । तत- स्तसिद्धिः उपभोगसिद्धिः। अत एव विवेकिनां रागादिदर्शने ऽपि म तद्रागादि, किंतु रागाद्याभास एवेति भावः ॥ विदेहमुभिमाह ॥ विनेकानि पदामिनी हरलो, नेता नरात ८ निःशेषेण' विविधदुःखस्यात्यन्तनिहत्तौ कृतकृत्याः, परेमुक्तिप्राप्तः । नेतरात् कर्मण इति ॥ नेतरादिति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ। उपभोगेन प्रारधसमाप्तौ प्रोतत्रिविधदुःखस्यात्यन्ननिवृत्तौ कृतकृत्यो मुको भवति । कर्मणो मुक्तिहेतुत्वाभावमुपसंहरति ‘रतरस्मात्' कर्मणः । दूतरादिति तु संजापूर्वको विधिरनित्य इति वा छान्द- सत्वं वा खौचत्य संगमनीयम् । वौसाध्यायसमाश्या ।। १ A संसारलोपत्त, a संखारालेशतता। RAC prefix १ .भा. is effaced in cn BA निशेष। १C परं। CC •प्राप्तः। o B omits this clause ·सांखसूत्रहत्यो इति कापिलसांथप्रवचनसत्तौ वैराग्याध्याय- स्तृतीयः॥ वैराग्यानन्तरं शिष्यप्रबोधार्यास्थायिकार्य चतुर्थाध्यायारम्भः। इति वेदान्तिमहादेवकृतवृत्तिमारे बतौयो ऽध्यायः ॥ वैरा- ग्यानन्तरं शिष्यप्रबोधायाख्यायिकापायचतुर्थी' ऽध्यायः ॥ १ A बी before कापिल | २A सू। १ AC add तमामः। 8 B omits •या। ५.ac •चतुधी।

·९५८ सांस्यसूत्रयोः ४, १. राजपुत्रवत्तत्वापदेशात् ॥ १॥ कश्चिद्राजपुचो गण्डक्षणजन्मा निःसारितः शबराधि- पेन गृहीतः पुषत्वेन तदाचारमाचं जानाति । अथा- पुषस्य राज्ञो मरणे ऽमात्यैरानीय प्रबोधितो 'न त्वं शवरः, राजपुत्रो ऽसी'त्युक्तो' झटित्येव पूर्वसंस्कार- वशाद्राजपुत्राचारं गृहीतवान्। एवं मन्दानामपि प्रबोधायोपदेशो देय इति ॥ आख्यायिकान्तरमाह॥ 'राजसूनाः स्मतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते यथैवमात्मनो जस्ये' त्युकरीत्या गुरुणां' तत्त्वोपदेशदवश्यं कृतकृत्यता भवति । उच गारुडे पहाविष्टो दिजः कषिछूद्रो ऽहमिति मन्यते । यहनामात्पुनः खौयं ब्राह्मण्यं मन्यते यथा ॥ मायाविष्टस्तथा जौवो देहो अहमिति मन्यते। मायानाभात्पुनः खौयं रूपं ब्रह्मास्मि मन्यते ॥ १० राजपुत्रताचो । २ C सवरा । AC पारा। , B •बुले। ५ b थाधि., c व्याया। 4 गुरुया। •b था ।

·सांख्यसूत्रयोः ।, इ. प्रसङ्गनाप्यात्मज्ञानान्मुक्तिरित्यार ॥ पिशाचवदन्यार्थीपदेशे ऽपि ॥२॥ कश्चिदाचार्यों 'विजने उपदेशं गृहाणेति शिष्यमा- दायाठवीं प्रविश्योपदेशं दत्तवान्। गुल्मान्तरितेन पिशाचेन श्रुतम्। तस्यापि मुक्तिरभूत् । प्रसङ्गेना- प्यात्मज्ञानान्मुक्तिरिति वाक्यार्थः । अच विशेषमाह। केनचिगुरुण विजने शिष्य उपदिश्यमाने ऽन्तहितेन केनचित्पिना- चेन तदुपदेशः श्रुतः, मुकच सो भूदित्याख्यायते। एवमन्यो ऽप्यन्यार्थीपदेशान्मुच्यते ॥ अत्रैव कंचन विशेषमाह ।। आत्तिरमकदपदेश : तीव्रवैराग्याणां श्रुतिमाचा-मोक्षा भवतु । मन्दानां निरन्तरोपदेशादावृत्तिः करणीया ॥ पाख्यायिकान्तरमाह॥ १b उपादिश्यमानो।

·सांख्यसूत्रहयो, 8. तौरवैराग्यैः सदुपदेशश्रवणादेव मोचो सभ्यते मन्दैखमकदुप- देशात्, श्रावृत्तिः बोर्धात्तिरादरया ॥ न चोपदेशार्थ गुरुरावश्यक इत्याह॥ पितापुत्वद्भयादृष्टलात ॥ ४ ॥ कविद्राह्मण दारिद्रयागुर्विणी भायीं तत्पितरहे। निक्षिप्य प्रतिग्रहार्य देशान्तरं गतो बहुना कालेन गृहमागतः पुचं दृष्ट्वा न ज्ञातवान्, तन्माता भर्तारं पुचं च विज्ञापितवती । तत उभयोरपि ज्ञानमभूत्। गुरुं विना सुहृदुपदेशादपि तत्वज्ञानं भवतीत्यर्थः । पाख्यायिकान्तरमा॥ उभयोः गुरुशिष्ययोः दृष्टत्वात् दृष्टार्थत्वात् । नात्र जाने गुरु- नियमः, किं त्वधान्तानामेवोपदेशः कार्यः । अधिकारिणा फल- माप्तव्यमिति ॥ तच दृष्टान्तः पितापुत्रवदिति । कश्चिदरिद्रो ब्राहाण प्रात्मनो भायीं गुर्विौँ पिढग्टहे स्थापयित्वा देशान्तरं गतो बहुना कालेन समागतः । खपुवं दृष्ट्वापि 'खपुचो ऽयमिति न ज्ञातवान्, पुचो ऽपि पितरं पृहा 'मत्पितायमिति । ततो माषा १० बोध्या । २ ab चोपदेशात् । १ B तपितुहे। • B ज्ञानवान् । ५C सहद उपदेशादपि। (तुषामान्ता ।

·सांथसूत्रहयो, ५. । भता पुत्रशोपदिष्टः 'श्रयं ते पुत्रो, ऽयं ने पितेति प्रामेण । ततस्तौ सुखिनावभूतामित्याख्यायिका ॥ सांसारिकसुखं दुःखमिश्रितत्वाद्धेयमित्याह ॥ श्वेनवासवदुग्यो त्यागवियोगाभ्याम् ॥ ५ ॥ केनापि पुंसा श्येनशावकः प्राप्तः खण्डगुडादिनाहारेण समानेन च पुष्टः। कालेन यौवनमवाप । कथमहमेनं दुःखिनं करोमीति पुंसा वने त्यक्तः । श्येनश्च बन्ध- त्यागात्सुखी पुरुषवियोगादुःखोति । दुःखशबलत्वात्सु- खस्य इयमपि हेयमिति ॥ आख्यायिकान्तरमाह॥ सवा ऽपि जनः सुखवान्दुःखवांश्च, दुःखमिश्रितसुखवानित्यर्थः । त्यागवियोगाभ्यां ज्येनवत् । केनचिन्मृगयां गत्वा मंप्राप्तः ज्येनशावकः पोषितश्चानपानाभ्याम् । काले यौवनमाप्तवान। अथैनं बन्धन- दुःखिनं कुतो ऽहं करोमोति चिन्तयता तेन ग्येनो वने त्याकः । म यथा बन्धनत्यागात्मुखी पोषकपुरुषवियोगाच दुःखी, तथा मा ऽपि वैषयिकसुखौ दुःखवानेवेत्यर्थः ॥ ममत्ववेहादिरनावह इत्याह ॥ २ AC सखिनं। ३ B १ AC श्येनवत्सुखदुःखभोगाभ्यां । त्वावस्य। 8 Bomits थपिहेयं । 21

·सांखसूचहत्यो, ७.
हिनियनीवत'ई॥
निसयनी निर्मोकः। कश्चिदहिर्विवरद्वारे निर्मीक
त्यका ममेदमिति धूलीपसातं दृष्ट्वा शोचति, स्नेहाच्च
नसंत्यक्तवान् । निर्मोकानुसारात्कनाप्याहितुण्डिकेन'
एहीतः। ममत्वस्नेहादयो न कर्तव्या इत्यर्थः ॥
पाख्यायिकान्तरमाह॥
बहिनिर्मयनौं मर्पनिमांकः, तस्यामिव। यथा भी निर्माकं
विवरद्वारे त्यक्वापि हात्तत्र ममत्वं न त्यजति, किंतु धूलोपाक
दृष्ट्वा मोचति, अथ च तदनुसारादेव केनषिदाहिण्डिकेन'
सहीतो बहनभाजनं भवति। तथा विषयेषु विद्यजन्तुरित्यर्थः ॥
प्रकार्य सर्वथा न कार्य, प्रमादचने च तस्मिन्नवश्यं निष्कृतिः
कार्यत्याह॥
लिन्नहस्तबहा
-
१ ABC •निर्णयगोवत्, १० निर्वयिनीवत् . ) नियियि-
मीवत्, cl. Aph. 289, note 2 | q The MSS. forgat
१B हारेख। 8 Bधूलीपंचकाक्ष!। « Corrected ; A UNT•
हिसानकेन, C •प्यचितालुकेन, B •प्यहिरिकेन। Bomits
Corrected; the MSS. निययिनीवत् । ca .वि.
मोगा। ta •दापितुखीकेन। १. Corrected; the MSS.
निम्नतिः।
इत्यर्थः।

·सांख्यसूत्रहयो ।, ८. कश्चिन्मुनिर्धातुराश्रमं प्रविश्य फलादिकमाजहार । भ्राचाप्युक्ताः : स्तेयी स्वमिति । तेनोक्तं प्रायश्चित्तं वद । भावाप्युक्तं इस्तच्छेदादन्यत्प्रायश्चित्तं नास्तीति । तेन च राजे निवेद्य स्वहस्तौ छेदिती। तस्मादकार्यन कर्तव्यं, प्रमादकृते च तनिष्कृतिरवश्यं कर्तव्येति । पाख्यायिकान्तरमाह॥ एवमाख्यायते जहार फलपुष्पादि प्रविश्य भ्रातराश्रमम् । मुनिः कश्चित्ततो भात्रा स्तेयौत्युक उवाच तम् ॥ प्रायश्चित्तं वदाथाह प्रायश्चित्तं करच्छिदाम् । निवेद्य राज्ञे तेनाशा खकरौ छेदिताविति ॥ अमाधनानुचन्तनं बन्धाय भरतवत् ॥८॥ भरतो नाम नृपः प्रत्यासनमोक्षा ऽपि तत्क्षणप्रसूता हरिणीं दृष्ट्वा हरिणशावकं पुपोष । तं विहाय नान्य- मना बभूव । मरणसमये सहतमनाः प्राणांस्तत्याज । तत्सङ्गान्मुक्तिं नावाप । अनिष्टंचिन्तनं न' कार्य- मित्यर्थः॥ १B तमिवति । २ च दिताविति in place of हेदिताविति । RA परिए। 8 B omits to ·१७ सांख्यसूचसयो, १.. बहुभिर्मेलक' म कुर्यादित्याए । भरतः किल हरिणगावकं पुपोष । न तं विहायान्यमना' बभूव । सच मरणसमये ऽपि तन्मना एव ममार। तेन मुक्ति माप, प्रत्युत जन्मलधवानिति पुराणेषु पहम् ॥ बहुभिर्मलकं न कुर्यात् ॥ यानिवि को Hि: लवत बहुभिः कलहो ऽवश्यं, यथा कुमारीशङ्खानामन्योऽन्य अणत्कारः परस्परसंघर्षात् । हाभ्यामपि न कुर्यादित्याह । यथा कुमारीशङ्खवलयानां परस्परसंघर्षात् रणस्कारः, तथा बहना मेलने रागादिभिः परस्परं कलहो ऽवण्यं भवेदिति बळ मेलनं न कुर्यात् ॥ द्वाभ्यामपि तव ॥ १० ॥ १ Aमेलनं। २ b omits भरतः। एतं विहाय मान्यमना। 8 So reads Aniruddha only; Mahadeva and the other commentators have .योगे विरोधो। ५ AC करात्कारः। Bomits परस्पर । B संघोषात् । Ga सरणत्वारः। & bबर्वा । १. ab मेलेन । ११ b inserts यो here | ·सांख्यसूत्रहयो ४, १२. . संकथनादिदोषात् ॥ पाख्यायिकान्तरमाह॥ संकथनादिदोषस्य तचापि संभवादिति भावः ।। नि: ॥ १६ ॥ पिङ्गला नाम वेश्या रत्यर्थ भुजंगागमनप्रतीक्षणा- दुबिद्रा' दुःखमनुभूतवती । एकदा त्वत्यन्तदुःखनि- विमा पुनवं करिष्यामीति निर्विणा बभूव । निराशा सुखं स्वपिति॥ पृहारम्भो दुःखायेत्याह॥ अाशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् । इति मंत्यज्य कान्तायां सुखं सुव्वाप पिङ्गालेति ॥ अना! ... !:: .... व्यक्तम्॥ शास्त्रे व्याख्यानपरोपालम्भादिकमसारमंस्ति, त- त्परित्यजनीयमित्याह १ A पिङ्गणादिवत् । २ BC २ BC गमनं। B प्रतीक्षमाणा उनिद्रा । BC •नुभुवती। u The second pâda is missing in bi & B व्याख्यातं, C व्याख्यानं । A omits सारं।

·सांख्यसूत्रहयो ४, १४. ग्रहारम्भी मनुष्याणां न सुखाय कदाचन । सर्पः परकृतं वेश्य प्रविश्य सुखमेधत इति ॥ बहुशास्त्र गुरूपासने पि मागदानं पट्पदवत् ॥१३॥ यथा भ्रमरः पुष्पं विहाय मधु समादत्ते, तन्मोक्षा- र्थिनाविद्या त्याज्येति ॥ कस्य समाधिर्भवतीत्यवाह ॥ 'सर्वतः मारमादद्यादमभ्यर व काञ्चनमिति न्यायेन शास्त्रेभ्यो ऽपि मारमेव ग्राह्यं, न तु परविजयायाभिनिवेष्टव्यम्। किंच, गुरुनिष्ठं शमायेवादरणीयं न तु कादाचित्कं रागद्वेषादौत्यर्थः । अत एवोकं मार्कण्डेये इदं जेयमिदं शेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । म तु कन्यसहस्सेषु नैव ज्ञानमवाप्नुयादिति॥ एकायतादरणीयेत्याह॥ इपुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥ १४ ॥ यथेषुकार इषौ गतमनाः समीपे गच्छन्तं राजानं न बुद्धवान, तथैवैकाग्रमनसो न समाधिशानिरिति ॥ १० मधुररसमादत्ते। २ B •क्षार्थिना उपविद्या । चात् दमदमभ्य, •दद्यात् द्रव्येभ्य । 8 The Visarga is missing in A CI ३ b०६.

·सांखस्त्रयोः ३, १५० सत्त्वशुद्ध्यर्थ न ब्रतादिभाः कर्तव्य इत्याह । दषुकारो हौषुगतमना राजानं ससैन्य स्खसमीपमार्गण गच्छन्न न जानाति, तदेकचित्तस्या न ममाधिहानिः। अन्यस्य तु मावण्यं भवतीति चित्तैकाग्रता तत्त्वज्ञानायादरणीया ॥ । प्रतनियनदान 1 ॥ १५ ॥ यथा लोके बहुभिः कृतसमयलकनं सर्वे परित्यजन्ति, तथा व्रतादिलडनावेदार्थबायो भवतीति ॥ तत्त्वज्ञानविस्मरणेन दुःखमवश्यं भवतीत्याह॥ हताना अङ्गौलतानां नियमानां शौचादौनां लानात् अननुष्ठा- नात् श्रानर्थक्यं नष्फख्यम् । तत्वज्ञानसामय्या' इति श्रेषः । शौचा- धनुष्ठान तत्त्वज्ञानमाधनेन तत्वजाने जननौये सहकारीति भावः। 'लोकवत्' लोके यथा कृतानां नियमानां ममयानां लाने राज्यादि 8 राषः १C सर्व। २C .र्थे । The commentary as far as समाधिहानिः is missing in al सैन्यं । ५ " गछन । तिहदेकाग्रचित्तस्य । ७ AC छन०, the reading of Mahadeva and of the other commentators; cf. Aph. 296, note 2; my MSS. of Malhadeva offer the wrong reading त. Or सत्त। SAC विस्मरये । Corrected ; the MSS. हतानां । १. bc सामग्य। १९ a •धनुडानादानं।

·गांख्यसूचबत्यो, १. सुखकारणमपि निष्फल भवति, समयलाग्ने प्रजोदेगेन राज्यमपि मुखदं न भवति तदत् ॥ तत्त्वज्ञानविस्मरणे दुःखं भवतीत्याह । तहिम्मरगा ऽपि भेकावत ॥ १६ ॥ कश्चिनृपो मृगयां गतो वने सुन्दरों कन्यामपश्यत् । तामपृच्छत्का त्वमिति । सा प्राह राजदुहिताहम्। राजा प्राह मां भजस्व । सा माह बाढं, किंतु समयं कुरु, त्वया जलं मम न दर्शनीयमिति। एवमस्त्वित्युक्त्ता तस्याः पाणिं जग्राह । एवं गते काले क्रीडयायासिता कुत्र जलमिति राजानं पप्रच्छ । राजापि संभ्रमात्स- मयं विमृत्य जलमदर्शयत् । सा च भेकराजदुहिता जलस्पर्शाङ्केको बभूव । राजापि जालादिना ताम- विष्याप्राप्य बहु दुःखमनुबभूव । तस्मात्तत्त्वाभ्यास- विच्छेदा न कार्य इति ॥ पाख्यायिकान्तरमाह ॥ तदिति बुद्धिस्थत्वात्तत्त्वज्ञानं परामृश्यते ॥ यथा कश्चिद्राजा मृगयां १ ab •करणम। २ ) omits बपि। ३ the ISS. निःपलं। 8 c विस्मरणो!।

·बांत्यसूचयो, १.. गतः सन्दरौं कन्यामद्रासीत्, तो दुदा तया माभिवापो भूत्वा परक कामि त्वमिति । सा राजदुहिताहमित्याह। राजा मां भजखेत्याह। नया च जलं मे न दर्शयितव्यमिति समयपूर्वकं. राजा पतित्वेनागौरतः। एवं गते काले कौडयायामिता सती कदाचिद्राजानमाह कुत्र जलमिति। राजा तु समयविस्मरणान्जलं प्रदर्शयामास । सा च जलपाटेको भूत्वा जलं प्रविष्टा । राजांतु नबिरहादुःखमवापेत्याख्यायते ॥ नोपदेशश्रवणमात्रेण कृतकृत्यता, अपि तु गुरुनिकटे स्थित्वा मननादि कुर्वत एवेत्याह॥ नोपदेशप तक यः परामहित विग- न श्रवणमाचान्मुक्तिः, किं तु मननादेव'। यथेन्द्र- विरोचनी तत्त्वज्ञानाय ब्रह्मलोकर गती ब्रह्मणा चोपदिष्टौ। विरोचनस्तत्वज्ञानश्रवणावरहमागतो न मननादि कृतवान् । अतो नामुच्चत। इन्द्रस्तु ब्रह्माणमाराधयन्बहुकालं मननमकरोत् । १c omits तां। २ Mahadeva नोपदेशे। & So reads Aniruddha only, Mahadeva and the others aretaani 8 B मननादेः। ५A पुष्पेन्द्र । A B लोक.। A यावयात् । - A मननं। 22 ·सांख्यसूचवत्यो, १९. इन्द्रस्य किं वृत्तमित्यवाह परामर्श मननादिः। विरोचनो झुपदेभं श्रुत्वैव ग्रहं गतो न मननादि कृतवान् । अतो नामुच्यत । दृष्टस्तयाग्न्द्रिस्य ॥ १८।। तयोर्मध्ये इन्द्रस्य बोधी दृष्टः । बहुकालाभ्यासेन' ब्रह्म- प्रसादनान्मन निदिध्यास साक्षात्कारासिरिरिति । जानप्राप्तिश्च कथमित्यवाह॥ तयोः इन्द्रविरोचनयोर्मध्ये इन्द्रस्य दृष्टः इतरत्यभाव इति शेषः । कथमिन्द्रस्य कृतकृत्यभावः । तचाह॥ प्रचना- तहत् ॥ १६ ॥ अप्रणतांब्रह्मचारिणी निधिकारः। तहत् इन्द्रवत्। यथा ब्रह्माराधनेनेन्द्रेण ज्ञान प्राप्तं, तथा गुराधने- नान्येनापि। १ B •कालाराधनेन । २ AC omit मनन । १C ना.। BC वारसिद्धि । ५ The three MSS. of Aniruddha have •पसर्पबारकत्वा। (A पप्रयतस्याः ।

·सांख्यसूपरयो, २१. १५ किं काखदेशनियमान्मुक्तिः। तथा च चिरखि- प्रभावो न स्यादित्यवाह । उपमर्पणं समोपे ऽवस्थानम् । तद्वत् अन्यस्यापोति मेषः ॥ न काननियमा वामदेववत् ॥ २० ॥ पाराधनार्थ कालनियमो, न मोक्षार्थ, वामदेवस्य तत्वज्ञानाक्षिप्रं मुक्तिदर्शनात् ॥ ज्ञाते हि ध्यायेत्, न चात्मा केनापि दृष्टः। दृष्ट- श्चेत्, किं ध्यानेनेत्यत आह ॥ माधने न कालनियमः, एतज्जन्मनि जन्मान्तरे वेति। गर्भस्थ एव हि वामदेवो जन्मान्तरानुष्ठितसाधनाज्जानमवापेनि' श्रूयते ॥ ननु दृष्टे ध्यानं स्थात्, न चात्मा केनापि दृष्टः। दृष्टयेत, किं ध्यानेन । तबाह ।। अध्यम्नम पापामनात्यारा यी पमनानामिव ॥ २१ ॥ धर्मश्च केन दृष्टः, तथापि धर्मलाभाय' यज्ञोपासनं, पारंपर्येण देवतादेशेन हविस्यागात् । अचापि गुरुणा १ Bomits न। २B .त्यत्रा। १. ज्ञानमापति। 8B omits च। ५ B inserts हि।

·१०२
सांख्यसूचसयोः ४, २२.
यदध्यस्तं रूपं, तत्सदृशोपासनात्यारपर्येण तद्रूपं
प्रकाशते। दृष्टं च समानवस्तुचिन्तायां समानानु-
स्मरणम् । तथाचा
सहशादृष्टचिन्तायाः स्मृतिबीजस्य बाधकाः।
अतोनातिप्रसङ्गोऽस्ति स्वप्नादौ भावनाबलात् ॥
ब्रह्मादिलोकलाभात्कृतत्यस्य किमात्मज्ञानेनेत्यवाह।
यजानुष्ठायिनां अदृष्टधर्मलाभवत् पारंपर्येण गुरुपरंपरया अध्यस्तस्य
उपदिष्टस्य रूपस्य स्वरूपस्य उपासनात् आत्मतत्त्वदर्भनमिति शेषः ।
थाने दर्शनं नापेक्ष्यते, ऽपि तु ज्ञानं, तञ्च गुरुपरंपरया सुलभमे-
वेति भावः ॥
ननु मुनिजनकतत्त्वज्ञानेनालं, ब्रह्मलोकलाभेनापि कृतकृत्यत्वात्।
इतरलाये ऽण्यावृत्तिः' पनामियोगता जन्मश्रुतेः ॥
२२॥
अमिहोचादिना ब्रह्मलोकप्राप्तिः, कर्मच बीयत
इति पुनराहत्तौ जन्मश्रुतिः 'यथेह कर्मजितो शोका
१ B नत्मरूपो.। २ B omits च। ३ AC बने।
& B
•भावात् instead of TUTTI HA a areſt; cf.
Aph. 302, note 31

·क्षीयते, एवमेवामुच पुण्यजिता लोकः क्षीयत' इति, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन, त्यागेनैके प्रमतर्व मानशुरिति। विरक्तस्य किं स्वरूपमित्यवाह। पचानियोगतः पञ्चान्युपासनात् । इतरलाभे ऽपि ब्रह्मलोकलामे ऽपि श्रावृत्तिः। कुतः। जन्मश्रुतेः, 'इमं मानवमावतं नावर्तन्त" इति श्रुतौ 'इममिति विशेषणन्मानवान्तरे जन्मप्रतीतः ॥ तच तत्त्वज्ञानं विरकस्यैवेत्याह । विरक्तस्य वहानमुपादेयोपादानं मीरवत ।२३॥ यद्यपि सर्वेषां हेयहानमुपादेयोपादानं, तथापि प्रक- रणविशेषाद्धेयः संसारः, उपादेयो मोक्ष इति द्रष्टव्यम्॥ अच युक्तिमा॥ हेयः संसारः, उपादेयो मोक्षः ॥ कुत इत्यत पाह॥ लव्यातिशययोगात्' तहत् ॥ २४ ॥ १ Corrected according to Chhand. Up. 8. 1.6; my Mss. पुण्यकृतो। २AC नाम्तत्व । Bb •मावर्तमावर्तन्त । 8 B •योगादा, the reading of Mahiddeva anil Vijhina; Aph.' 304, note 3, states only the fact that Nagesa omits at 1 ·सांख्यसूपकृत्योः ४, २५. सवत् 'ईसस्यैवातिशयशक्तिर्येन मिश्रितमपि क्षीर पिबति जलं त्यजति । तथा लब्धातिशयस्य' पुंसः संसारो हेय उपादेयो मोक्ष इति ॥ सरागस्यापि मुक्तिभविष्यतीत्यचाइ । तहत् हंसवत् । हंसस्यैव चौरनौरविवेचनशकिवत् विरकस्यैव हेयो- पादेयविवेचनातिशययुकिलाभादिति भावः । वाशब्द एवार्थ । विरकस्यैवेत्यादिः ॥ न कामचारित्वं गंगारहते शुकवा ॥ २५ ॥ रागोपहतस्य कामचारित्वमेव नास्ति, किं पुनर्मुक्ति- रिति । यथा व्यासस्य सरागस्य न मुक्तिरिति। तत्सु- तस्य शुकस्य वीतरागत्वान्मुक्तिर्भूतैवम् ॥ बन्धः कथमित्यवाह॥ रागोपहते कामचारित्वमपि न, कि" पुनर्मुमिरिति शेषः। वौत- रागे तु मुभिः एकदेव इव ॥ बन्धः कथमित्यवाह १ B सस्येवा। २ Cलब्धातिशययोगात्तस्य । ३ B तीत्याह। . Thus A C like the other commentators%3 B puts मुक. बत् before.कामचारित्वं, cf. Aph. 304, note 7; b has काम- विचारित्वं, कामिचारित्वं । ५c omits विं ·सांस्यसूचवत्यो, २८ गुणयोगाइन्धः' शुकवत् ॥ २६ ॥ यथा शुकः पक्षी गुणयोगाइन्धमानोति, तथा गुण- योगात्पुमानपि बन्धमानोति । भोगादेव वैराग्यं कालवशाद्भविष्यति, किं जाने- नेत्यचाइ॥ गुणशब्दः विष्टः। यथा मधुरभाषण दिगुणयोगात् एकः पनी बध्यते, एवं सत्त्वरजस्तमत्रात्मकगुणयोगात् श्रात्मा बध्यत इति भावः ॥ वैराग्यं च न भोगात्, अपितु दोषदर्शनादित्याह सूचाभ्याम् ॥ न भागनिक ६ : न मुनेरपि भोगाद्रागशान्तिः, किं पुनरन्यस्य । यथा कखसौभरिप्रभृतयः॥ विषयिणां कथं वैराग्यं भविष्यतीत्यवाह। दोपदनामय: ॥ २८ १ B •ः; F. E. Ifall says, Aph.' 305, note 3: "All the commentators but Vijñâna read azi, instead of बद्धा," but my three ISS. of Mahindeva have बडः । २ C पावनताr instead of ज्ञानेने पाह। Bध्यप..

·सालसूत्रयोः , २९. उभयोः श्रात्मनो विषयस्य च । प्रात्मनो दोषः सङ्गा- बरकपातो गर्भवासादिश्च । विषयदोषः परिणति- विरसत्वादिः॥ 'उपदेशानधिकारिणं पुरुषमाह ॥ मौभरिप्रभृतौनामपि मुनीनां भोगाद्रागशान्ति भूत् । अस्मत्मदृशा तु का वार्ता ॥ उभयोः प्रात्मनो विषयस्य च । मङ्गाबरकपात- गर्भवासादय आत्मनो दोषाः, परिणतिविरमत्वादयस्तु विषयस्य ॥ न मनिनचेतस्यपदेशबीजप्ररोहो प्रवन् ॥ २६॥ यथासंस्कृते क्षेत्रे न बीजप्ररोहः, तथा रागादिमलिन- चेतसि नोपदेशबीजप्ररोहः। 'अजवदिति अजनामि वृपे भार्याशोकाते यथा वसिष्ठेनोपदेशो दत्तो न स्थिरीबभूव ॥ रागादिमलिने चेतसि नाभासज्ञानमपीत्याह । उपदेशरूपस्य बौजस्य कारणस्य प्ररोहः फलोन्मुखत्वम् । 'अजवत्' अजनान्नि नृपे भार्यानोकात वसिष्ठोपदेशो न कार्यक्षम श्रामौत् ॥ प्रतिमलिनचेतमि ज्ञानाभासो ऽपि नेत्याह । १ A B omit च। २ B गर्भवासादयश्च। ३ AC उपदेशे उनधि। 8 c परमादृशां । ५One of F. E. ITall's MSS. has afora, Aph. 307, note 3 l { B Afarai •शोकाते। CA •पदेशे दत्ते। .

·सांखसूचयो, ९. नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ॥ ३० ॥ यथा मलिने दर्पणे मुखाभासमपि न प्रतिभाति, तथा प्रधानप्रतिविम्बितत्वादात्मनः प्रधानकार्यमात्म- ज्ञानम्॥ ननु महानेव कारणरूपत्वादात्मास्वित्यचार। प्रकृतिजन्यस्य भूतभौतिककर्तत्वादेरिव तजन्यस्य मोक्षस्थापि संसारत्वं स्यात् । तचाह ॥ नजम्बाधित ना ५ गादिवत् ॥ ३१ न कार्यमेव कारणं भेदात्। नहि पहज एव पर। अणिमादिविभूतिसिखस्यापि न कतशत्यतेत्या, यथा पाजातस्यापि न पङ्करूपता, तथा प्रकृतिजन्यस्यापि म संसाररूपत्वं, दुःखापर्थेन विशेषात् ॥ ननु दुःखापर्धा ऽणिमादिमिद्धिलाभे ऽस्तीत्यवाह ।। १C दात्मनि । २ चात्मनः प्रधान कार्य is missing in A I २ B adds इव । 8 a भूति। ५ ah तन्नन्य । ५ al) तज्जन्य । Mahiti deva has तब्जन्यस्यापि । o So reads Aniruddha only; the others 77499, cf. Aph. 309, notes ? and 3 , - A कारण। &A पानः, C पर। १० A oinits al ११ A तेत्यत्राह। 23 ·सांख्यसूचयो, ३२. न भूतियोगे' कृतकृत्यतोपास्यसिद्धिवदुपास्यसि- डिवत् ॥ ३२॥ यथा गुरूपासनया तत्वज्ञानेन सिद्धस्यानावृत्तः कृत- कृत्यता, तथा न भूतियोगेन, पुनरारत्तेः । उपा- स्यसिद्धिवदिति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ । श्रावृत्तिमत्त्वादिति भावः। उपास्येन राजादिना या सिद्धिर्विशि- छाधिकारलाभादिस्तस्यामिव। मा हि हयिष्णुत्वान कृतवत्य- तावडेति ॥ वौशाध्यायसमाप्तिं द्योतयति॥ इति कापिलसांख्यप्रवचनसूपत्तावाख्यायिकाध्या- यश्चतुर्थः ॥ आख्यायिकानन्तरं परपक्षनिरासार्थ पच्च- माध्यायारम्भः॥ रति महादेवकते मांख्यवृत्तिमारे चतुर्थो ऽध्यायः ॥ परपक्ष- जयाथै पञ्चमाध्याय प्रारभ्यते ॥ १ The remark Aph.' 310, note 2, is not confirmed by my MSS. with regard to Mahadeva; all three road faro PAC add sfa, to make up the reading of the other commentators ; cf. Aph. 310, note 31 RAC transpose तथा न। 8 b •सामादितस्त। ५ a b द्योतति । (B इति श्रीकपिल। B विषयार्थ। - A B •ध्यायप्रा.

·सांत्यसूत्रकृत्योः ५, १०८ तत्र ग्रन्थारम्भे मङ्गलं न कार्य, निष्प्रयोजनत्वात्, तच हते ऽपि मङ्गले ग्रन्थस्थासमाप्तेरहते ऽपि समाप्तेथेति। तहषयति ॥ मङ्गलाचररपं शिष्टाचारात्फम्नदर्शनामसितथेति' ११॥ कते ऽपि मनखे गन्यापरिसमाप्तरकृते ऽपि समाप्तः, किं मङ्गलेनेति यैरुक्तं, तदनेन निरस्तम् ॥ पूर्वसिद्धमीश्वरासत्त्वम्। इदानों न्यायमाह ॥ श्रुतित इति शिष्टाचारानुमितेश्रुनित इत्यर्थः । श्रममाप्तिरङ्गवैक- स्यात्, समाप्तिर्जन्मान्तरोयमङ्गलादिति ममाधानमंभवात्। परा- क्रान्तं चात्र सूरिभिः ॥ ईश्वरेणाधिष्ठिते कारणे कार्यात्पत्तिः, कुलालाधधिष्ठिते मृदादौ घटाधुत्पत्तिदर्शनादिति दूषयति ॥ नेयामितिल, गानका १२॥ SAC read like Mahadeva and the other commentators: •दर्शनाकुतितश्चेति । २ ० घारात् मित.। २ . समाप्ति!। 8 Corrected according to the other commentators; A ofufxaa, B ofufga, Cofufga: 1 4 So read Aniruddha and Mahadeva, the two other coinmentators have •निष्पत्तिः; my MSS. AC संपत् : cf. Aph.':313, note 4. The reading सदापलसंपत्तिः, attributed to Mahitdeva by F. E. IIall, is not found in any JISSI of my ·१० सांख्यसूत्रहत्त्योः ५.२. यदीश्वरः स्वतन्त्रः कती, कर्मणा विनापि कुर्यात् । अथ कर्मसहकारी कुरुते । कमॆवास्तु, किमीश्वरेण । मच सहकारी प्रधानशक्ति बाधते । स्वातन्त्यविधा- तात् । किं च स्वार्थपरार्थाभ्यां प्रवृत्तिष्टा। न घेश्व- रस्य स्वार्थमस्ति । परार्थत्वे कारुणिकस्य दुःखमय- सच्चनुपपत्तिः। न च पराप्रवृत्तिः, परोपकारा- दिनापि स्वार्थलाभात्प्रवृत्तेः। तस्मात्कमैव जगत्कार- णमस्तु ॥ एतदर्शयति ॥ ईश्वरः किं कर्मापेक्ष्य सृजति, अनपेक्ष्य वा । आधे कर्मैव कारण- मस्तु, नेश्वरः। अन्ये खातन्युविधातः । किं पेश्वरस्य स्वार्था परार्था वा प्रवृत्तिः। नाधः, तस्थाप्तकामवखौकारात् । नाक्यः, कारुणि- कस्य दुःखसृष्टिप्रवृत्त्यनुपपत्तेः ॥ किं च, यः कारणमधितिष्ठति स खोपकारायैव, एवमीश्वर- स्थापि स्थादित्याह ॥ स्वोपकारादधिष्ठानं शोकवत् । मच नित्यस्य खोपकारः समस्ति । खोपकार एव भविष्यतीत्यवाद। १ B. प्रधाने। २ B परायें। ३ A C वा। • A परायें । Y AC omit पपि। (Bखोपकारणं। . B •तीया।

·सांस्यसूचडायो ५,६०
१५
खोपकारादिति फले हेतौ पञ्चमी ।
अथाखीवरेऽपि खोपकारः। तत्राह ॥
लौकिकेश्वरवदितम्या । ४ ॥
असर्वज्ञ इत्यर्थः॥
दूषणान्तरमा॥
इतरथा खोपकारखीकारे। लौकिकेश्वरवत् अनाप्तकामत्वापत्ति-
रिति शेषः ।
लौकिकेश्वरवैलक्षये पारिभाषिक एवेश्वरः स्थादित्याह ॥
पारिमा बा :
प्रतिच्छायापत्त्या तत्कर्तृत्वादात्मैव कति तस्येश्वर'-
संजेति परिभाषेति ॥
हेत्वन्तरमाह॥
वा एवार्थ ॥
कथं पारिभाषिकः । तत्राह ॥
न रागात तरिदिः प्रतिनियमकारकत्वात् मह ।।
२ Mahadeva reads अगसिद्धिः; cf.
१C तस्यैवेश्वरः।
Aph. 316, note |

·सांख्यसूत्रवत्यो५, . अविनाभावस्य कारणस्य व्यभिचारे सर्वचानाश्वासः। रागश्च प्रतिनिमित्तमिति तं विना कथं जगनिमी- तृत्वं, न च मुक्तस्य रागो ऽस्ति ॥ राग एव भविष्यतीत्यवाह। न रागादृते जगनिर्माहत्वादिमिद्धिः, निर्माणरागयोः कार्यकारण- भावादित्यर्थ: ॥ रागागौकारे दूषणमाछ॥ तद्योगे ऽपि न नित्यमुक्तः ॥ ७ ॥ रागयोगेऽपि॥ प्रधानशक्तियोगात्कर्वत्वं भविष्यतीत्यचार अपिस्वर्थे । स्थादिति भेषः ॥ प्रधानानियोगसान ८ 'असको अयं पुरुष' इति तहिरोधापत्तिः॥ न प्रधानसगाः, किं तु प्रधानसत्तामाचेण कर्वत्वं भविष्यतीत्यवाह॥ १ B करवस्य । १B सर्वत्र मावासः। A •मारक।

·सांखसूधरत्यो ५, १९. १८५ प्रधाननिष्ठा या कईशक्तिः तद्योगोचेकर्डत्वं, तर्षि प्रधानेन माकं मजः स्यात् । तत्र 'प्रसङ्गो ह्ययं पुरुष' इति श्रुतिविरोधः ॥ प्रधानसत्तामात्रेण कडवे वाह ॥ सत्तामाचाचेत्, सर्वश्वर्यम् ॥ ८॥ सर्वात्मनः प्रति प्रधानसत्ताया अविशेषात्सर्वात्मना- मीश्वरत्वम्॥ ईश्वरसाधनानि सन्ति । तत्कथमित्यवाह ॥ प्रधानमत्तायाः सर्वानात्मन: प्रत्यविशेषात्मर्वेषामात्मनामैश्वर्यं स्यात् ॥ प्रमाणामः वान्न मितिः ॥ १० ॥ प्रत्यक्षप्रमाणाभावात्॥ अनुमानं भविष्यतीत्यवाह' ॥ तमिद्धिः ईश्वरसिद्धिः। प्रत्यक्षप्रमाणभावस्य प्रसिद्धत्वात् ॥ अनुमानं निराकरोति ॥ संवन्धाभावान्नानुमानम् । ११ ॥ प्रत्यक्षपूर्वकत्वाड्याप्तेस्तदभावात्कुतः संबन्धग्रहः। न चासाधारणस्य संबन्धग्रहः ॥ ३ B तीत्याह। १ bसा योगा। २ B adds प्रमाबानि । 8 B संग्रह: instead of संबन्धयः।

·१८० सालसूत्रहयो ५, १५. शान्दं प्रमाणं भविष्यतीत्यचार संबन्धाभावात् व्यायभावात् ॥ श्रुतिर्जगतो नेश्वरकार्यत्वस्य 'बोधिकास्ति, प्रत्युत प्रधानकार्य- त्वस्यैव बोधिका 'प्रजामेकामित्यादिरस्तोत्याह ॥ श्रुतिपि प्रधानकार्यस्य ॥ १२ ॥ 'प्रधानाजगदुत्पद्यत' इति श्रुतिरस्ति । तस्मादीश्वर- साधकप्रमाणान्याभासानि । अविद्यायोगादात्मनः कर्तृत्वमिति केचित् । तबाह बोधिकेति' श्रेषः ॥ अविद्याशक्तियोगात्कवमिति केचित् । तदूषयति ॥ नाविद्याशक्तियागा निःमङ्गस्य । १३ । व्यक्ताम्॥ दूषणान्तरमाह॥ खष्टम्॥ किं॥ १० बोधका । २ So reads Aniruddha only, Mahadeva and the others प्रधानवार्यत्वस्य । १BC प्रमाणाभासानि । बोधकेति:

·सांखसूपरयो५, १.. नद्योगे तत्सिवावन्योन्याश्रयत्वम् ॥ १४ ॥ भविद्यया विना न सृष्टिः, सध्या विना नाविधत्व- न्योन्याश्रयत्वम् ॥ अनादित्वादीजाकुरववान्योऽन्याश्रयत्वमित्याच ॥ अविद्यायोगसिद्धौ मत्यां तद्योगे कर्टवयोगे ऽन्योऽन्याश्रयत्वं, कार्ट- त्वमिद्धावविद्यायोगादित्यर्थः । न च कर्टत्वाविद्ययोरनादित्वमित्याह । न बीजा कुरवत्सादिसंसारश्रुतेः ॥ १५ ॥ ' भवेदेवं, यद्यनादिः संसारः। किं तु सादिः संसारः । श्रुतिश्च विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्यात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतये- चीवाभूमी जनयन्देव एकः ॥ तस्मात्यलये प्रवाहविच्छेद इति ॥ अविद्यास्वरूपमाह॥ १ A प्रलय ।

·सांख्यसूत्रहत्योः ५.१७ 'मदेव सोम्येदमय बासौदेकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुत्या प्रलये मंसारस्थाभावावगमात्मसारस्य मादित्वम् ॥ अविद्याया ब्रह्माभिवत्वे दूषणमाह ॥ विद्यातो ऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रमः ॥ १६ ॥ विद्याता ऽन्यत्वे ब्रह्मणो ऽपि विद्यातो ऽन्यत्वे ऽवि- यात्वं स्यात् । ततश्च ब्रह्मत्वबाध इति ॥ युक्त्यन्तरमाह॥ विधातो ज्ञानस्वरूपाद्ब्रह्मणः । अविद्याया अन्यत्वे ब्रह्मबाधस्य प्रसङ्गः, "विविधपरिच्छेदशन्यत्वस्य ब्रह्मणि लयागौकारात्। अविद्याया प्रमाभिन्नत्वे ब्रह्मो ऽप्यविद्याभिवत्वे च भेदप्रतियोगित्वानुयोगित्व- रुपवस्तपरिच्छेदापत्तिरिति भावः ॥ किंच, विद्ययाऽविद्याया अबाधो बाधो वा । प्राधे पाह॥ अबाधे नैष्फल्यम् ॥ १७॥ So read Aniruddha and Nagesa; Mahadeva and Vijnitna have •प्रसङ्गः cf. Aph.' 324, note 3। २ A अयु- जयन्तरमाह!, Cषत्वत्तरमाल। ३ badds वा । 8 b विविध ५ ० •भिनत्वं। (A B C नोपल्यं, नैकल्यं ।

·सांख्यसूत्रहत्वोप, १६. यदि विद्ययाविद्या' न वायते, विद्येव न भवि- ध्यतोति॥ बाध्यत एवेत्यचाहा विद्याया नेष्याख्यापत्तिरित्यर्थः ।। अन्ये पाह॥ विद्याबाध्यत्वे जगतो ऽप्येवम् ॥ १८ ॥ जगतो ऽप्यविद्यात्वम्॥ अस्ति जगतो ऽप्यविद्यात्वमित्यचाह ॥ अविद्याया दव जगतो ऽपि बाधः स्यात्। तथा च जगा प्रतीये- तेति भावः ॥ तद्र प्रत्व मादित्वम् ॥ १६ ॥ अनादिरियमविद्या । जगतस्तद्रूपत्वे ऽविद्यायाः सादि- त्वम्॥ न कर्मणो जगत्कारणत्वं, स्वभावादेव जगदुत्पद्यत" १ A यद्यविद्ययादिविद्या । २ a नैष्कल्या । १ AC बन्तु । . b प्रतीत्येति । ५A C .दुत्पत्य ·बाख्वसूचहत्वो १,२९. १८८ पुनस्तद्रूपत्वे जगदभिनवं जायत इत्यन्धुपगमे ऽविद्यावा अप्यभिनवाया उत्पत्तिाच्या। तथा पाविद्यायाः मादित्वं स्यात् । एवं चानिर्माचापत्तिरिति भावः ॥ इदानौं धर्मस्य सृष्टिकारणतामाह ॥ न धर्मापलापः प्रकृतिकार्य चिन्यात् ॥ २० ॥ प्रकृतेनित्यत्वाखभावस्यैकत्वावर्माभावाहिचिचका- यांनुत्पत्तिः। तस्माधर्मभेदेन कार्यवैचिव्यम्। न धर्मा- पलापः॥ धर्मसिौ प्रमाणमाए॥ कार्यवैचिव्यं प्रकृतिमात्रेण न संभवति, तथा एकखभावत्वात्, अपि दु धर्मवैचिव्येण । धर्मशब्देन चाचादृष्टमुच्यते ॥ मच धर्म मानाभाव इत्याह ॥ श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः ॥ २१ ॥ 'श्रुतीति शाब्दं प्रमाणं दर्शितं, 'लिङ्ग त्यनुमानम् । पादिशब्दाद्योगिप्रत्यक्षं दर्शितम् । रभिधर्मसिविः। भावस्था । १० पत्वं । २ A प्रचतेनित्यत्वादावस्यैः, B प्रचतेनियस्यात्म- B •दि. instead of fol , AC विजमिन्दनु । ५ दर्शितम् is omitted in BI ·सांस्यसूत्रायो'५, २६.. १८ यदि देशकालयोन कारणत्वं, कर्ष काश्मीरे'कुडुम' वसन्ते चूतमुकुलोत्पत्तिरित्यार। लिज अनुमानम् । श्रादिपदाद्योगिप्रत्यक्षम् ॥ देशकालादौनां कारणत्वमाह ।। न नियमः, प्रभागातरावकाशात् ॥ २२ ॥ नादृष्टमेव कारणमिति नियमः। किं त्वदृष्टं सहकारि- कारणं, अन्येषामपि कारणत्वं', प्रमाणसद्भावात् ॥ दुःखमयसंसारदर्शनारितादृष्टमेवास्त्वित्यवाद । नादृष्टमेव कारणमिति नियमः। अपि तु प्रमाणान्तरेतत्कारण- त्वग्राहकैरन्येषामपि कारणत्वावकामादन्यान्यपि ।। उभयत्राप्येवम् ॥ २३ ॥ सुखस्यापि दर्शनाछुभादृष्टमेवास्तु । दुःसाभावे सुखाभिमानात्तवादृष्टशब्दो मुख्यः, सुखकारणे गौण इत्यचाह ॥ १ B काझीरं, C कमीरे। C कारयात्व, A कारणमेवं। B.भिमानावात्र दृछ । २ AC कुजुभो। २० •गी । ५) •त्वा• instead of .व.। :

·२९० सांस्यसुत्रहत्वोः५, २५. इहलोके परलोके च । एवं अदृष्टजन्यं सुखं दुःख, मिश्रितं सुख- मिति यावत् ॥ अर्थात्मिविश्चेत्समानमुभयोः ॥ २४ ॥ एतविपरीतसंभवादुभयोस्तुल्यत्वमिति ॥ धर्मादीनामात्मधर्मत्वं निषेधति । अर्थात् लोकोत्तरादिषयात् दिव्याङ्गनादिरूपात् सिद्धिः उत्पत्तिः सुखस्य (परलोक इति शेषः), तथा च दुःखमिश्रितत्वं सुखस्येति चेत्, उभयोः इहलोकपरलोकयोः समानमेतत् । इहलोके ऽपि हि सुखकारणभूताः मन्येव विषयाः, किंतु सुखं प्रति धर्मः कारणम्। म च हिंसादिमिश्रितत्वान सुखं दुःखामिश्रितं जनयितुमौष्टे, अपि तु दुःखमिश्रितमेवेति भावः ॥ आत्मधर्म धर्मादीनां दूषयति ॥ अन्तःकरणधमत्वं धमादीनाम् ॥ २५ ॥ बुद्धिधर्मत्वम्। आत्मधर्मत्वे निःसङ्गत्वऋतिविरोधः । अन्यधर्मस्यान्यत्र कार्यादेशनादरमसत्वमेव धर्मा- दोनामित्यचार॥ be दुःख । २ b inserts त, न। २ B •धर्मत्व । •स्यान्य.। ५ B कार्यद.।

·सांखघरयोः ५, २७. 'असङ्गो अयं पुरुष' रति श्रुतेरिति भावः ॥ गुणः किं गुणवति वर्तते गुणरहिते वा। साचे पात्माश्रयः, अन्ये गुणदिष्वपि गुणप्रसङ्गः। तस्माहाधित एव गुणः । एवं कर्माद्यपौति केचिदादिनः । तद्दूषयति ॥ गुणादीनां ' नात्यन्तबाधः ॥ २६ ॥ यथा पृथिव्यादीनां दृष्टत्वानात्यन्तबाधः, तथा गुणा- दीनां धर्मादीनामपि। अन्धधर्मस्याप्यन्यच कार्यका- रणं चितिच्छायापत्त्येत्यतम् दुःखाभावः सुखमिति तत्प्रतिषेधार्थमाह॥ दृष्टत्वादिति शेषः ॥ मुखे प्रमाणमाह ॥ पञ्चावयवयोगात्सबमवित्तिः ॥ २७ ॥ यद्यपि मानसप्रत्यक्षेण भावरूपं सुखमवसीयते, तथापि परबोधाय प्रमाणमप्युक्तम्। पचावयवयो- ☆ One So reads Aniruddha only; Mahadeva and the two other commentators add च। २ Comits अपि । of F. E. IIall's MSS. of Aniruddha has ratana, Apli." 332, note 2, 8" Nagesa has guifzafata:" Aph." 332, uote 31 ५C परप्रबोधाय।

·सांख्यसूचहत्त्योः५, २६. गादिति यवयवमनुमानमिति निरस्तम्। प्रतिचा- हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनमिति'। अनेन पक्षधर्मत्वं सपक्षसत्त्वं विपक्षागात्तिरसत्यतिपक्षत्वमबाधितवि- षयत्वं सिद्धम् ॥ सक्षदर्शनान्न व्याप्तिरित्याह॥ पञ्च इन्द्रियाणि अवयवा व यस्य मनमः, तस्य योगात् मंनिक- र्षात् सुखसंवित्तिः सुखज्ञानम् । तथा च मानसप्रत्यविषयः सुखमिति भावः ॥ अथ व्याप्तिः किं महत्महचारदर्शनाद्गृह्यते, उत भूयः । श्राधे वहिरामभयोरपि व्याप्तिर्टोत, तथा च रामभादपि वयनुमा- मापत्तिः । नान्यः, शतशः सहचरितयोरपि पार्थिवत्वलोहलेख्यत्व- योोरके व्यभिचारात् । तस्मानानुमानं नाम प्रमाणं सुवचमिति केचित् । तदूषयति ॥ न सकृद्ग्रहणात्संबन्धसिदिः ॥ २८॥ खप्रतीतिविरोधात्। तथा च वहिरासभयोः सकदर्श- नादनुमानं स्यात् । नैवं प्रतीयत इति । केयं व्याप्तिरित्यपाह॥ १ A योगादिभिः। २ B • निगममिति। ३ B सपक्षे सत्व । • B दर्शनादव्याप्ति। ५ . प्रत्यक्षे। ६ होरे।

·सांखसूत्रहयो५.३.. व्यभिचारादर्शनसहवतं सहचारदर्भनं व्याप्तिग्राहकम् । तच्च माड्यो बेति मादर इति भावः । मंबन्धमिद्धिः व्याप्तिग्रहणम् ॥ व्याप्तिखरूपमाह ॥ नियतधर्मसाहित्यमुभयो रेकतरस्य वा व्याप्तिः ॥ २९॥ उभयोरिति समव्याप्तिकयाः कृतकत्वानित्यत्वयाः। एकतरस्य विषमव्याप्तिकस्य धूमस्येति । तथा च यावच्चाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शङ्कयते । विपक्षस्य कुतस्तावडेतार्गमनिकावलम् । तत्त्वान्तरं व्याप्तिरिति । तन्निराकरोति ॥ धर्म आधेयः। नियतं प्राधेयसाहित्यं व्याप्तिरिति मंबन्धः। तच्च समन्याप्तिके स्थले प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोरुभयोः, विषमव्याप्तिके एक- तरस्य धूमादेरिति व्याप्तिः ॥ पदार्थान्तरमिति मतं दूषयति ॥ न तत्त्वान्तरं, वस्तुकल्पनाप्रमक्तेः ॥ ३० ॥ Corrected according to the other commentators; my MSS. of Aniruddha have oatfyu 34970. “Nâgesa has, instead of नियत, मियतं" Aph.' 334, note 31 २B वानित्ययोः। BBC.रेकत्वं। 8 B शंकते। 25 ·सांख्यसूत्रहयो ५, १२. तत्त्वान्तरखीकारे ऽप्यव्यभिचारो वक्तव्यः । स एवास्तु, किं वस्तुकल्पनयेति ॥ स्वमतमाह॥ व्याप्नेस्तत्त्वान्तरत्वे ऽपि यत्र व्याप्तिस्तस्याव्यभिचार आवश्यक एवेति । स एव कुतो न व्याप्तिरिति भावः ।। निजशक्त्युद्भवमित्याचायाः ॥ ३१ ॥ अस्ति वह्निधूमयोनिजा शक्तिः। सा दयोदर्शनेन यते । सैव व्याप्तिरिति ॥ एकदेशिमतमाछ। निजा सहजा या शनि:, तदुद्भवं नियतं वहिसाहित्यं धूमे इत्याचार्याः । बहुवचनेन स्वाभिमतत्वं ज्ञापयति ॥ श्राधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः ॥ ३२॥ यदि निजा शक्तिः, अव्युत्पत्रस्यापि वस्तुनो दर्शनात् 'अवायं शक्त' इति ज्ञानं स्यात् । न चैवम । तस्मादा- धेयशक्तिवाचेति ॥ युक्तिमा॥ १ a जस्य व्यभिचार।

·मखसूपरयो, २७. १६५ प्राधेयशया योगे संबन्ध मति साहित्यमिति शेषः । तथा च साहित्यमाधेयशायुवमिति। पञ्चशिख इत्येकवचनेन परमतमेत- दिति सूचयति ॥ प्रसङ्गच्छतः शक्रपदार्थरूपतां निरस्यति ॥ न स्वरूपशक्तिनियमः', पुनर्वादप्रसक्तेः ॥ ३३ ॥ यदि स्वरूपं शक्तिः, शक्तो मल्ल' इति पुनरुक्तं स्यात्॥ युक्त्यन्तरमाह॥ खरूपं चामौ शनिश्चेति स्वरूपशक्तिः । तया नियमो न व्याप्तिन, किं त्वतिरिक्रया प्रत्या। गरनतिरिकत्वे दूषणमाए 'पुनर्वाद- प्रसनः' । 'शको मन्त्र' इत्यादौ पुनरुत्थापत्तरित्यर्थः ॥ विशेपणानयंक्यप्रमत्तः ॥ ३४ शक्तो देवदत्त इति प्रत्ययो न स्यात, किं तु देवदत्तो देवदत्त इति ॥ अपरां युक्तिमाह॥ देवदत्तो' देवदत्त इतिवत् शको मन्त्र इति विशेषणमनर्थकं स्यात् ॥ १ Vijhana has खरूपशक्लिनियमः। २ A मछ। ३ A prefixes यदि। BA inserts न। ५) देवदत्त ।

·सांख्यसूत्रहत्यो५, १८. पल्लवादिष्वनुपपत्तेः ॥३५॥ पल्लवादिषु स्वरूपस्य तादवस्थ्यादप्रयुक्ते ऽपि मन्त्र "विषापनोदनं स्यात् ॥ समाधानमाह॥ पल्लवादिस्वरूपस्य मन्त्रप्रयोगात्पूर्वमपि मत्त्वेन मन्त्रप्रयोगाइते ऽपि विषापनोदनादि' स्यात् ॥ तांधेयशक्तिरेवास्तु, किं सहजगत्येति चेत्, तबाह ॥ प्राधेयशक्तिसिौ निजशक्तियोगः समानन्यायात् ॥ निजा चासौ शक्तिश्चेति निजशक्तिः, न तु स्वरूपमेव शक्तिः। तथा चाधेयशक्तिसिौ निजशक्तियोगः समा- नन्यायत्वात्। तथा च शक्तरविशेषादाधेयशक्तियोगो वा निजशक्तियोगो वेति समानो न्यायः । यच्च वस्तुग्रहणे प्रथमं न गृह्यते, चिचशक्तित्वात्पदार्थानां, यथा स्थितो ऽपि पितापुत्रसंबन्धी विनोपदेशाब पद्यते । अत एवोक्तं 'निजशक्युद्धवमिति । So reads Aniruddha only, Mahadeva and the other commentators add cf. Aph.' 339, note 4 | २B °द. प्रयुक्तरपि । १C मन्त्रो। 8 B विदूषाप० । ५ ॥ विषयायवोदनादि । < AC omit इति । A सामान्यो, B समान । -B •संबद्धौ।

·साख्यसूत्रहयो। ५.५८. २९० 'पदार्थयोस्तादाम्य निषेधति । यथावयव्यतिरेकाभ्यां शास्त्रेण च पलवादिषु प्रौद्यादिषु चाधेय- पक्रिसिद्धिः । तथैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तहस्तषु शास्त्रेण च तत्त- कर्मभेदेषु क्रिसिद्धिः ॥ शब्दार्थयोतादात्म्यं निषेधयति ॥ वाच्यवाचकसंबन्धः शब्दार्थयाः ॥३७॥ तादात्यपक्षे घटेो ऽपि श्रीवग्रायः स्यात्, शब्दो ऽपि चाक्षुषो भवेत्', अग्न्याधुच्चारणे मुखदाहादिप्रसङ्ग इति॥ अब हेतुमाह॥ तादाम्ये हि घटो ऽपि श्रोत्रयायः स्यात्, शब्दो वा चाक्षुषः स्यात्, अनिशब्दोच्चारणे मुखदाहादिप्रसङ्गश्च ॥ शनिग्रहोपायमाह ॥ चिभिः संबन्धसिद्धेः ॥ ३८ ॥ C prefixes a faip bc omit atentieri So roads Aniruddha only, Mahadeva and the other commentators have वायवाचकभावः संबन्धः । B चादयः म्यात् । So reads Aniruddha only, Jahaduva anii the other commentators have ofars: 1 .

·१६ सांख्यसूत्ररत्वो ५, २६. चिभिः प्रकारैर्युत्पत्तिग्रहणात् । प्राप्तोपदेशात्, यथा 'अयं घट' इति । वृद्धव्यवहारात, यथा 'गामानय शुका दण्डेनेति, अब प्रयोजकसवाक्यात्प्रयोज्य- वृद्धपतिं दृष्ट्वा बालस्य । प्रसिद्धपदसामानाधिकर- ण्यात्, यथा' 'पक्षी श्रानं भक्षयतीति श्रुत्वाम्रभक्ष- णार्थ जानाति, पक्षीति तदानीं प्रतिपद्यते। कार्ये व्युत्पत्तिरिति नियमं व्युदस्यति ॥ प्राप्तोपदेशन, यथा 'अयं घट' इति । वृद्धव्यवहारेण, यथा 'गा- मानये त्यादौ। प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येन, यथा 'सहकारतरौ मधुरं पिको रौतौत्यादौ ॥ कार्यान्विते शक्तिरिति मतं दूषयति ॥ न कार्ये नियम उभयथा दर्शनात् ॥ ३८ ॥ कार्ये व्युत्पत्तिहष्टा, यथा 'अहरहः संध्यामुपासीते'ति। सिद्धार्थे च दृष्टा, यथा 'हरिवाधिदेवः'। तथा हि विध्यर्थवादमन्त्रात्मका वेदाः। विधौ कार्यतैकार्थसम- बेतायामिष्टसाधनतायां प्रामाण्यम्। विधिशक्तरुत्त- १ A Comit थत्र । २ A तथा । PAA! RB puts after PAC कार्यकार्थः । दृष्टा।

·सांख्यसूचकृत्यो५,8.. १६६ भकत्वेनार्थवादस्यापि पारंपर्येण प्रवर्तकत्वात्यामा- ण्यम्। विहितस्मारकत्वेन' मन्त्रस्यापि प्रामाण्यम् । यत्तु' प्रवृत्तिनिमित्तत्वान्मन्त्रार्थवादयोः प्रामाण्यं, न तु प्रतिपादकत्वं, तन्न । उत्पत्तावस्ति प्रवृत्त्यर्थत्वं, जप्तौ तु सिद्धार्थपरत्वमेव । तस्मात्सिद्धार्थप्रतिपादकयो- रप्यर्थवादमन्त्रयोः प्रामाण्यमिति ॥ अतीन्द्रियत्वाद्देदार्थस्य कथमुभयथा व्युत्पत्तिरित्य- कार्य कार्यान्विते। नियमः गनिनियमः, तत्रैव क्रिरिति यावत् । कार्य दुव' मिद्धे प्रयोगदर्शनात् ॥ ननु वेदे कार्यान्विते शशिरम्त । तत्राह ॥ 'लोकव्युत्पन्नस्य वेदार्थ प्रतीतेः ॥ ४ ॥ य एव लौकिकास्त एव वैदिका इति सामान्यादिहापि व्युत्पत्तिरिति॥ १C स्मारक त्वे। २ । अथ insteail of यत्त, C यत्त यथ । . Bomits बपि । इति । u So leads Aniruddha only; Mahalera and the others have लोके व्यु.। (a कार्य. instead of वेदार्थः । o Vijñana has gafas; cf. Aph.' 314, notes 2, 3 ।

·सांख्यसूत्रयोः५, ११. भवेदेवं, यदि वेदस्य पौरुषेयत्वं स्यात्, न चैव- मित्याह॥ य एव लौकिकास्त एव वैदिका इति न्यायादिति भावः ॥ अथ वेदप्रामाण्यमाह ॥ न त्रिभिरपौरुषेयत्वाद्देदस्य तदर्थस्याप्यतीन्द्रिय- त्वात् ॥४१॥ ईश्वरस्य निराशतत्वात् अन्यस्यासंभवात, धान्तः पुरुषधर्मत्वेनाप्तत्वानिश्चयावेदस्याप्रामाण्यापत्तेरिति । वेदाप्रामाण्ये 'यागादावनाश्वास इति ॥ वेदप्रामाण्यप्रतिपादनार्थमाए । न वेदस्थाप्रामाण्यं अपौरुषेयत्वात्। तच त्रिभिहेतुभिः, ईश्वरस्य निराकरणेन, अन्यस्थासंभवेन, भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वेनाप्तत्वानिश्चये- नेति। नवस्तु कचिदिशिष्टो जीवः कर्ता। तबाह । तदर्थस्य वेदार्थस्य खर्गयागयोः साध्यसाधनभावादिरूपस्येन्द्रियाद्यगोचरत्वात् । ननु धर्मा वेदार्थः, स च यागदधिकादिरूपो नातीन्द्रियः । १पपि is read by Aniruddha only and omitted by the others; cf. Aph. 315, note 11 R Cutano i RA •प्रामाण्यं। Baहिशिष्ये।

·सांखसूत्ररत्त्योः ५, ४३. न यज्ञादेः स्वरूपता धर्मत्वं वैशिष्ट्यात् ॥ ४२ ॥ वैशिष्ट्यं कालदेशपात्रापेक्षया, तनिरपेक्षत्वे न स्वरू- पतो धर्मत्वम्। अन्यथाऽशुद्धकाले म्लेच्छदेशे महापा- तकिभिः कता यज्ञादयो धर्महेतवः स्युः । न चैवम् ॥ अज्ञस्य फलदर्शनावेदप्रामाण्यमिति व्युत्पत्त्या किं क्रियत इत्यवाह॥ न यागादिमा धर्मः, शुद्रकृतयागादेरपि धर्मतापत्तेः, किंतु खर्गमाधनत्वावच्छिन्नः, स चातीन्द्रिय एव । कुतः । वैशिष्यात् । "अधिकारिदेशकालादिवैशिष्यं हि खर्गमाधनवांशर एवोपयोगि, न तु यागादिखरूपे ॥ व्युत्पत्तेरुपयोगमाह ॥ निजशक्तियत्पच्या व्यवच्छिद्यते ॥ ४३ : अयं शब्दोऽत्र वाचकत्वेन मुख्यो ऽष गौण इति व्यव- च्छिद्यते ॥ व्युत्पत्तिसिद्धिः कथं ज्ञायत इत्यवाद । बोधकताख्या शब्दम्य महना क्रियुत्पत्त्या प्रक्रिग्रहेण व्यवच्छिद्यते, १ AC वैशेष्यात् । २ AC वैशेध्यं। ३ Balds च । So far the coinmcntary is missing in a i ka खर्गम्य धनत्वांश। ७ B विच्छिद्यते। a शक्तिग्रहेण । •माधः। 26 ·सांख्यसूत्रहत्वोः ५, ४५. २०२ मुख्यगौणताभ्यां व्यवस्थाप्यते । यस्य हि साक्षात्प्रत्ययस्तत्र मुख्यबोध- कता, यस्य तु शक्यद्वारा तत्र गौणबोधकतेति । उपयुज्यते चैतत् 'मन्त्रस्य मुख्य एवार्थ विनियोगो, न गौण' इत्यादिनिर्णये ॥ भक्रिमिद्धिस्वर्थप्रत्ययरूपकार्यानुमेयेत्याए । योग्यायोग्येषु प्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः ॥ ४४ ॥ प्रसिद्धांप्रसिद्धेषु स्लौकिकवैदिकपदार्थेषु ज्ञानजनक- त्वात् व्युत्पत्तिसिद्धि। वेदनित्यत्वं निराकरोति ॥ योग्यायोग्येषु लौकिकवैदिकेषु तत्मिद्धिः शक्रिसिद्धिः ॥ न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः ॥ ४५ ॥ श्रुतिस्तावत् 'नाहरासीन 'राचीरासीत् 'स तपो ऽतप्यत, तस्मात्तपस्तेपानाचयो वेदा अजायन्त । अनु- १ . एवार्थ। । २a omits रूप । RAC and one of F. E. Iall's ESS. (cf. Aph. 3-47, note 1) तत्मिजः । 8 प्रसिद्धा. is missing in A| ५ A श्रुत्वन्तरासिद्धिः। B a कार्यतेः; cf. Aph.' 347, note 4 | ७ A C रात्रि । + B रासत् । ८ B जायन्त ।

·सांस्वसूत्ररत्वोः ५, १७. मानं च कृतकत्वादित्यादि। प्रत्यक्षेणायचरितमध्य- सिनो वर्णा इति गृह्यन्ते। यस्तु स एवायं कवर्ण इति प्रत्ययः, स सामान्यविषयः॥ अनित्यत्वात्पौरुषेया वेदा इति । तबाह ॥ 'चयो वेदा अगायन्तेति श्रुतेः कृतकत्वेनोनित्यत्वानुमानात्। वर्ण- त्पत्तिध्वंसयोः प्रत्यक्षाचेनि बोध्यम् ॥ अनित्यत्वे पौरुषेयत्वापत्तिः । तचाह ॥ न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुपम्याभावात् ॥ ४६ ॥ निराकृत ईश्वर इत्यभिसंधिः ॥ अन्य एव की भविष्यतीत्यवाह ॥ ईश्वरनिराकरणादिति भावः ।। अन्य एव कर्तास्वित्यत आह ॥ न', मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ॥ ४७ मुक्तस्य निःसङ्गत्वात्कर्तृत्वायोगात, अमुक्तस्य युगपदु- पादानानभिन्नत्वादिति । ३ न is १b or insteail of ना २३.अनिये। pecilliar to Aniruddha and omitted by the other commentators!

·सांख्यसूत्रयोः५, ४६. अपौरुषेयत्वातहि नित्यत्वम् । अत आह ॥ मुक्कस्य निःमङ्गत्वेनामुनस्य धर्माद्यमभिज्ञत्वेन कर्तत्वायोग्यत्वात् ॥ नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमङ्कुरादिवत् ॥ ४८ ॥ स्पष्टम्॥ 'अगदीनामपि सकर्षकत्वं कार्यत्वादिति पक्षे मुक्तस्य कर्तृत्वमित्यवाह॥ नापौरुषेयत्वनित्यत्वयोाप्तिरस्ति, अङ्कुरादौ व्यभिचारात् ॥ श्रङरादौनामपि कार्यवात्सकलकत्ववादिनं प्रत्याह । तेषामपि नद्योगे दृष्टबाधादिपमति: ।। ५६. अङ्गुरादीनां कर्तुरदृश्यत्वात्प्रत्यक्षबाधः। अयोग्यश्च कता नास्तीत्युक्तम्। आदिशब्दायाप्यत्वासिद्धिदर्शिता॥ अनित्यत्वपौरुषेयत्वयोर्याप्तिनास्तीत्याह ॥ तद्योगे कर्दयोगे दृष्टस्याकलकत्वस्य बाधः । श्रादिशब्दात् अदृष्ट- १ . कार्टत्वाद्ययोग्यत्वात्, कर्टत्वाद्यग्यत्वात्, corrected from कार्टवाद्योग्यत्वात् । २ There is a laeunu in B from here to the beginning of Sûtra 50; Vijíâna's commentary to Sutra 49 is inserted instead i bomo instead of .व.। sa •वादिनः। ५C adds पपि ।

·सांख्यसूत्रहत्योः ५, ५१. सकलकत्वकल्पनम् । कार्यत्व इतस्त्वप्रयोजक इति भावः ॥ किं तर्हि सकर्टकम् । तचाह । यम्मिन्नदृष्टे ऽपि कृतबुद्धिरूपजायते, तत्पौरुपेयम ॥ ५० ॥ यथा घटादिकं, न तु वृक्षादिषु । अदृष्टे ऽपीति कर्त- यदृष्टे ऽपि। न कार्यमा सकर्तृकं, किं तु कार्यविशेषः॥ परतः प्रामाण्यं दूषयति ॥ अदृष्टे ऽपि कर्तरि । अङ्कुरादौ तु न कृतमिति बुद्धिः, किं उत्पत्रमिति । पौरुषेयं मकई कम् ॥ निजशवाभिमा नप्रामाण्यम् । ५ ।। 'निशक्तिज्ञानजनकसामग्रीमावाधीन' प्रामाण्यं, न त्वधिकं गुणमपेक्षते, उत्पत्तिपक्षे। ज्ञानपो ऽप्यौत्सर्गि- की ज्ञानग्राहकाणां प्रामाण्यबोधशक्तिः। तदभिव्यक्तः १ n सकरीत्वकल्पनं, .सकर्टककम्पनं । २ Malhadiya reads fauwazifa, cf. Aph." 352, note 1; my MSS. bc are wrong in giving the reading of the other commentators i ३ Correcterl; AC निनशक्तिः चा०, B निजशक्ति। BACinsert प्रमाणामां। ५ जानपने is mis. sing in CI B बोध्य, Cोध ।

·२.४ मांख्य सूत्रहत्योः५, ५२. स्वतः प्रामाण्यं, अटिति प्रहत्तेश्च । यचापिशवानिवृत्तये प्रामाण्यजिज्ञासाथ प्रमाणानुसरणं, तचापि कारण- दोषोत्सारणाय, न गुणाय। अत एवापामाण्यं प- रतः, तच दोषस्यापि कारणत्वादिति । बौद्धमतं दूषयति । निजमत्येव ज्ञानजनकनिजात्यवाभिव्यक्तः, प्रमावस्येति शेषः । स्वतः प्रामाण्यं प्रमात्वावच्छिन्नजनकत्वं, न तु गुणधीनं, येन वेदप्रामाण्या- र्थमाप्तकर्डकत्वं वेदस्थापेक्ष्येत । अनाप्तकर्जकत्वं पुनरप्रामाण्यप्रयो- जकमिति । अधिकमाकरे ॥ इदं रजतमित्यादिभ्रमेषु बौद्धमतं दूषयति ॥ नासतः स्यानं नृशृङ्गवत् ॥ ५२ ॥ इदं रजतमित्यसदेव मुक्तिरजततादाम्यं प्रतिभाति । सन्न, असतोऽर्थक्रियाविरहात् जानजनकत्वानुपपत्तेः, यथा मनुष्यशृङ्गस्य । 'प्राभाकरमतं दूषयति ॥ १ A यत्राभि० | २B प्रमाणानुस्मरण, C प्रमाणानुसारणं। ३ AC दोषोडारणाय । 8 A एव प्रामाण्यं । ५C बौडमानं। ६ be मान्यकाटेकत्वं। ७ACप्रभा० ।

·सांख्यसूत्रहयो ५,५७. अमदेव शकिरजततादात्यं भातौति यत्तब, श्रमतो ऽर्थक्रियाविर- हितत्वेन 'ज्ञानजनकत्वानुपपत्तेः, नृश्टङ्गस्येव । प्राभाकरमतं दूषयति ॥ न, मतो बाघदर्शनात् ॥ ५३ ॥ इदं रजतमिति 'मिति पुरोवर्तिविषयं, 'रजत- मिति स्मरणम्। दे इमे संवित्ती। भेदाग्रहात्पत्तिः ॥ न, अभेदग्रहणात्प्रवृत्तिदर्शनात्, नेदं रजतमिति बा- धाच्च । न च सम्यग्ज्ञानस्य बाधो ऽस्ति । तथा सत्ययं घट इति ज्ञाने जाते 'नायं घट' इति ज्ञानं स्यात् ॥ 'वेदान्तिमतं दूषयति ॥ दमिति रजतमिति च द्वे जाने, एक ग्रहणमितरत्ममरणम् । भेदाग्रहात्पत्तिः, न भेदग्रहादिति प्राभाकराः। तन्त्र, 'नेदं रजतमि'ति बाधदर्शनात् । अधिकमन्यत्र । वेदान्तिमतं निराकरोति ॥ नानिर्वचनीयम्य, सदभावान ॥ ५ ॥ इदं रजतमित्यसत्त्वे ऽपरोक्षज्ञानाभावात् सत्यत्वे १ ज्ञान is missing in a। २Badds च | ३ । वेदान्त ।

·२०७
सांख्य सूत्रकृत्योः ५, ५४.
बाधाभावात्', अतः सदसदिलक्षण निर्वचनीयत्वम्।
तथाच
न सत्वे बाधसंवित्तिनं भानमसतो ऽपि च ।
न हयात्म विरुद्धत्वादतस्तत्त्वान्तरं कुतः ॥
मायामयत्वसिद्धौ तु प्रपञ्चस्य प्रमाणतः ।
प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामाण्य 'व्यावहारिकम् ॥
अतागमवाक्यं तु तत्त्वावेदनलक्षणम्।
प्रमाणभावं भजते बाधंवैधुर्यहेतुतः ॥
तस्मान्मायामयत्वेऽपि युक्ता ब्रह्मणि मानता।
बद्धतागमवाक्यानामिति तावड्यवस्थितम् ॥
तन्त्र, इदं रजतमित्यनेनैव निर्वचनीयत्वात्, 'न सन्ना-
सन्नित्यनिर्वचनीयत्वेन निर्वचनाच ॥
न्यायमतं दूषयति ॥
तदभावात् 'न' मत् नामदि'त्यनिर्वचनौयत्वेन निर्वचनेनानिर्वचनी-
याभावात् ॥
नैयायिकमतं निराकरोति ॥
१ सत्यत्वे बाधाभावात् is missing in A B C has सत्यत्वे भावात् ।
२ Bom. instead of •णा । ३ AC व्यवः | BACभजतां ।
५ B भाव.। ६ B निर्वचनीयत्वाच ।
७ तदभावात् न is niss.
ing in a ca adds ari

·सांत्यसूचत्योः ५, ५६. नान्यथाख्यातिः, स्ववचोव्याघातात् ॥ ५५ ॥ इदं रजतमिति शुक्तिरेव रजतात्मनावभासत' इति । न । अन्यदन्यात्मनावभासत' इति संविहिरुवम् ॥ आरोपितरजतमेव तत्रावभासत इति खमतमाह। शकिरेव रजतात्मनावभामत इति, पारोपितरजतमेव तबावभासत इति खवचसोः परस्परविरोधात् ॥ खमतमाह ॥ 'मदसत्ख्यातिबाधावाधात् । ५६ ॥ इदं रजतमिति पुरोवर्तिविषयतया सत्, अबाधनात्। रजतविषयतया त्वसत्, बाधात् । तस्मात्सदसती त- स्वम्॥ स्फोटं निराकरोति ॥ 'इदं रजतं' मदमदात्मकम् । 'नेदं रजतमिति हि रजतस्य बाधी, म पुरोवर्तिन इति ॥ स्कोटं निराकरोति । १ AC .त्मनाभासत । RAC संविदिरोधः। A सद. सद्याप्ति 8 B तसात्सवी। 27 ·सांख्यसूत्रहयो ५, ५८. प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः ॥ ५७ ॥ प्रतीतिवर्णेषु', अप्रतीतिः स्फोटे। तस्मान्न स्फोटात्मकः शब्दः । यदि वर्णाः किंचिदपि न प्रतिपादयन्ति, स्फोटप्रतिपादनमपि कुतः। अथ प्रतिपादयन्ति, कि- मन्तर्गडुना स्फोटेन, वर्णा एव प्रतिपादकाः सन्तु। नानात्वादपि न स्फोटसिद्धिः॥ प्रत्यक्षबाधादेदस्यानित्यत्वमुक्तम् । वर्णानामनित्यत्वं प्रतिपादयति ॥ प्रतीतिर्वर्णाना, अप्रतौतिः स्फोटस्य वर्णातिरिकस्य । तस्मान्न स्फोट: शब्दः, किंतु वर्णा एव ।। ते चानित्या इत्याए॥ न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः ॥ ५८ ॥ प्रत्यक्षादेः शब्दश्रवणानन्तरं नास्तीति प्रतीतेः। अन्य- या घटस्यापि नित्यत्वं स्यात् ॥ प्रकृतिपुरुषादन्यत्सर्व कार्यमिति 'प्रतिपादनार्थ शहते॥ १ B प्रतीतिवणे। २ A तथा पनुमानादपि। ३ B omits शब्द। 8 B omits स्यात् । ५ AC add नित्यत्व ।

·सांत्यसपत्योः ५, ६.. उत्पनो गकार इत्यादिमतीतेः ॥ बापते ॥ पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिर्दीपेनेव' घटस्य ॥ ५६ ॥ यथान्धकारस्थो घटो दीपेनाभिव्यज्यते, तथा वर्णा ध्वनिभिव्यंज्यन्ते । तदभावान्न सन्तीति प्रतिभानं, न त्वसत्वात्। समाधानमाह॥ दूषयति ॥ सत्कार्यसिद्धान्तश्चेसिइमाधनम् ॥ ६ ॥ अभिव्यक्तिमाश्रित्य नित्यत्वमुच्यते, ततः सत्कार्यसि- बान्तश्चेत्', सिहसाधनम् ॥ एक वात्मा। तथा चर सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः । १ a गकारस्य। PAC व्यक्ति प्रदीपेनेव। . B ./न्यते । 8 This commentary is literally repeated by Mahâdeva ५ B.सिद्धान्त इति । & A C यथा च, B तथा।

·सांख्यसूत्रमयोः ५, ६२. भ्रान्तष्टिभिरेवात्मा तथैका सन्पृथक्पथक् ॥ तविराकरोति ॥ अभिव्यक्रिमाश्रित्य नित्यत्वकथनस्य को ऽभिप्रायः, किंमत्कायें न त्वसदिति, किंवा प्रकृतिपुरुषयोरिव नित्यत्वं वर्णानामिति। नाद्यः', इष्टापत्तेः । अपरत्र वक्ष्यते ॥ एकात्मवादं प्रत्याह॥ नादैतमात्मनो, लिङ्गात्तबेदप्रतीतेः ॥ ६१ ॥ जरामरणादिलिङ्गनियमात् ॥ पूर्वच' सिझवदुक्तं, इ- दानों साध्यत इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ मा भूत्मजातोयाहैतम्। अनात्मानो भविष्यन्ति घटादयस्वात्मरूपा इति विजातीयाहैतं भविष्यती- त्यचार॥ श्रात्मनो ऽवैतं ऐक्यं न । कुतः । लिगात् जरामरणदितः पात्म- भेदसिद्धेः ॥ पूर्वजानेक्यं सिद्धवदुक्कं, इह तु माध्यत इति न पुनरुतिः ॥ नानात्मनापि, प्रत्यक्षबाधात् ॥ ६२ ॥ १ b नाद्या। १ A C विडाच भेदप्रतीते; Nagesa has माइतमात्मना.., ef. Aph.' 363, note 2| RAC पूर्व। . B बाध्यत । . B •चा. instead of •ला | be पूर्वक्वं ।

·सांख्यसूत्ररयो, ६.. म पनात्मना घटादिना पात्मन एकत्वं, घटादीनां बाह्यत्वेन भेददर्शनात् । एकत्वे घटादीनामात्मत्वमा- मनचा परिणामित्वमिति । सजातीयविजातीवाईतं भविष्यतीत्यचार। अनात्मना घटादिनापि नात्मन एकत्वं, प्रत्यक्षबाधात् ॥ किं॥ नोभाभ्यां, तेनैव ॥ ६३॥ अबाधितप्रत्ययेनैव भेददर्शनात् ॥ एवमबैतश्रुतिविरोध इत्यचार। तेनैव प्रत्यक्षबाधेनैव । उभाभ्यां पात्मानात्मभ्यां ऐक्यं न। 'त मुखौ, अहंदुःखौ, घटोऽयमित्याद्यबाधितप्रत्यया एवात्मे क्यबाधकाः मन्तौति भावः ॥ नवनश्रुतेः का गतिः । तपाह ॥ अन्यपरत्वमविवेकानां तव ॥ ६ अन्धानां तच्छुतेरन्यपरत्वं सामान्यपरत्वम् । The first two words are missing in CI PAC omit | TA •प्रत्ययेणेवा, C प्रत्ययेव !। 8 पाधता ।

·सांख्यसूचडायो ५, ६५. एकात्मवादिनां जगदुपादानकारणमपि नास्ती- त्या॥ तत्र प्रात्मक्यश्रुतौ भात्मत्वैकत्वप्रतिपादिकार्था अविवेकानां मूढानां अन्यपरत्वं प्रात्मैक्यपरत्वं भातौति शेषः। तथा च न श्रुतिविरोध रति भावः ॥ किं चैकात्मवादिनां जगदुपादानकारणमपि नोपपद्यत इत्याह ॥ नात्माविद्या' नोभयं जगदुपादानकारणं निःमङ्ग- त्वात् ॥६५॥ कटस्थत्वावात्मा कारणम्। अविद्याया असत्यत्वाव कारणत्वम्। सत्यत्वे ऽद्वैतहानिः। संबन्धाभावाबोभर्य' कारणम्॥ चिदानन्दस्वरूप आत्मेत्यवाद । मात्मा कूटस्थत्वात् । अविद्या सतौ चेत्, बैतापत्तिः, असतो' चेत्, न कारणं बन्ध्यापुत्रवत् । अत एव नोभयमपि ॥ चिदानन्दरूप प्रात्मेति तन्मतं दूषयति ॥ १ A C •करणमपि। २ b 0 पात्मकत्व। Mahâ. deva reads नात्मा गाविद्या; cf. Aph. 366, note 2; my MSS. bo exhibit the wrong reading anfaat; Nagesa has नात्मानाधविद्या। SAC बयोरसंबन्धानोमयं । ५ Corrected ; a सति, bसंतीति, संभवतीति । सति ।

·सांख्यसूत्रयो५,६६. नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे योर्भेदात् ॥ ६६ ॥ आनन्दः सुखम् । चित् ज्ञानम्। भानन्दचिद्रूपत्वे देत- त्वापत्तिः । न च 'श्रानन्दोन विषयजं सुखं, चितिवा त्तिज्ञानं, किं त्वन्यदेवालौकिकमिति वा अलौ- किकत्वेनाप्रामाणिकत्वात्। प्रामाणिकत्वे प्रमाणसवे- नैव दैतत्वम्। किंच, आत्मन अानन्दरूपत्वं श्रानन्द- धर्मत्वं वा। आनन्दधर्मत्वे देतत्वापत्तिः, निर्गुणत्वा- दिश्रुतिविरोधश्च । बामन्दरूपत्वे संसारावस्थायां कथ- मानन्दो नानुभूयते। अविद्यातिरोधानादिति चेत्, अमूर्तत्वादविद्याया न तया कुद्यवतिरोधानसम्भवः । अथाभिभवस्तिरोधानशब्दार्थः। नित्यस्य "विभुनो नाभिभवः॥ अविद्याया मिथ्यात्वादात्मनः सत्यत्वान्ना- नयोः संबन्धः, वस्त्ववस्तुनोः संबन्धाभावात्, संबन्धे वा निःसङ्गादिश्रुतिविरोधः। चानन्दानुभवे च कर्म- कविरोधः। किं चानन्दात्मत्वे किं प्रमाणम्। किं १B तापत्तिः। २ Bomits न । PAबोध्यं। ४ B .न. instead of onto | ५ B प्रामाणिके। B प्रमाणत्वेने। ७B omits वा। - A C निर्गुणादि। & Bomits न तया। B •धानासंभवः। १९ B चितनोनीभिः । १२ । सत्यत्वान्न तयोः । ।

·२१८ सांख्यसूत्रहयोः६. प्रमाणानुसरणेन, स्वयमेव प्रमाणरूपत्वादात्मन इति घेत, तव', प्रमाणव्यवस्थार्थ प्रमेयस्वीकारात् । प्रमे- याभावात्किं प्रमाणेन परिच्छेत्तव्यम्। प्रमित्युपधाना- भावाच प्रमाणत्वमेव नास्ति ॥ चिद्रूपत्वं च नानन्दरू- पत्वं, इयोर्भेदात् । तयोरलौकिकत्वेनाभेदसिद्धिरित्यपि न, अलौकिकत्वादेव 'व्याप्तिग्रहणाभावात् । ततो नात्मनो विरूपत्वमिति ॥ यदि च' मुक्तावानन्दो नानुभूयते, किं तेन । अनुभूयते चेत्, अनुभवित्रनु- भवानुभवनीया वाच्याः। यथा च यावद्देहभावित्वे- नात्मसाक्षात्कारादपि समाधिरित्युच्यते, देहपाता- नन्तरमात्मनः स्थितिरिति क समाधिः। तथा च' 'समाधौ सकलदुःखनिहत्तेरानन्दलाभ' इत्यभिम- न्यते । देहाभावात्समाधिना कानन्दानुभवः। एवं च मुक्तावानन्दानुभवो भ्रान्त इति ॥ अथानन्दश्रुतेः का वार्ता। तथा च आनन्दं ब्रह्मणो विहान बिभेति कुतश्चन । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ इत्यवाह॥ १ B omits तत् । २ AC •खीकारः | १C व्यायादिग्रष्णा । 8 B omits TI HAC Fun instead of farin i (AC ऽप्राप्या ७ Bomits इववार।

·साखसूचहयो५. भानन्दः सुखम्। चित् ज्ञानम्। तयो के भेदात् । अलौकिक- मिदमिति चेत्, प्रमाणभावेन सिध्येत् ॥ किं, पित पान- न्दरूपत्वे संसारदशायां कुतो नानुभवः । अविद्यातिरोधानादिति चेत्, माऽसंबद्धवा कथं निरोदयात् । संबद्धा' चेत्, अमजलश्रुति- विरोधः ॥ किं च, मुक्तावानन्दो ऽनुभूयते न वा। श्राधे, केना- नुभूयते । आत्मनेति चेत्, एकस्य कर्डकर्मविरोधः । न चेत्, किमानन्दरूपतया ॥ अथ 'पानन्दं ब्रह्मणे विद्वान बिभेति कुतरने'ति श्रुतेः' का गतिः। तचाह ॥ गणः ॥ ६७॥ व्यक्तम्॥ प्रकारान्तरमा॥ सुखव्यपदेश इति श्रेषः ॥ प्रकारान्तरमाह॥ विमुक्तिप्रशंसा मन्दानाम् ॥ ६॥ sac १ . प्रमाणाभावो। २ bc omit न। ३ ३ संबंधा । omit अतेः। 28 ·सालसूत्रहत्यो ५, ६. २१ मन्दाना तामसानाम्। विमुक्तिप्रशंसा प्रवर्तनाथ प्रो- साहनमिति॥ मनोवैभवं निराकरोति ॥ मन्दाना राजमतामसानाम् । विमुक्तिप्रशंसा प्रवर्तनार्थं प्रोत्साहन- मित्यर्थः । मनोवैभवं निराकरोति ॥ न व्यापकत्वं मनमः कादिन्द्रियवादा, वास्या- दिवञ्चक्षुदिय । . या 'शिरसि मे वेदना, पादे मे सुखमिति ज्ञानं मनसो' विभुत्वं प्रतिपादयति, तदाशुसंचारित्वात्क- मांग्रहणनिमित्तम्। नानेन विभुत्वसिद्धिः । दूषणान्तरमा॥ यत्तु' 'शिरसि मे वेदना, पादे सुखमि'त्यादिशानं मनसो | Vijñâna and Nagcáa omit arealfagtifear which is found in all my MSS. of Aniruddha and Mahâdeva; cf. Aph. 370, note 3 | २ B omits यच। ३ B यापैमि instead of #1 Buti AA 1 Corrected ; my three Mss. have clearly पतु । a omits मे।

·सांखसूबरयो ५, विभुत्वसाधकमातः, तदाशसंचारित्वान्मनसः क्रमायानिमित्त- मिति न तेन विभुत्वमितिः ॥ सक्रियत्वाति श्रुतेः ॥ ७० ॥ सक्रियत्वादित्यनुमानं दर्शितम् । गतिश्रुतेरिति शब्दो दर्शितः॥ अणुत्वे ऽपि 'कारणाभावोनित्यं भविष्यतीत्यचार। सक्रियवादित्यनुमानं दर्शितम् । गतिश्रुतेरिति सक्रियत्वे मानं दर्भितम् ॥ न निर्भागवं, तद्योगाटादिवत ॥ ११ ॥ न निर्भागत्वं नाकारणवत्वम् । तद्योगात् भागयो- गात् । किमस्य कारणम्। अहंकारः । षट्वेन युगप- योगात्परमाणूनां सभागवसिद्धिः। तस्माइटादिवद- नित्यं मनः॥ १ विभूत्वं । pa outo instead of oul Mahadeva addsच| 8 Badds स.। ५. पणुत्वे करणाभावा•। 4 B •नित्यत्वं। © Vijñâna and Nagrosa havc azat which reading is exhibited by my MS. B; the commentary shows, however, that gziferą is the reading not only of Mahadeva (Aph.' 372, note 2), but of Aniruddha also I CAC समागित्व.।

·२२. ख्वसूचडायोः५, ७३. नित्यानित्यविभागमाह॥ मनमो नाकारणकत्वं, कारणयोगात् । किमस्य कारणमिति चेत्, अहंकार इति ग्रहाण ॥ किं च॥ प्रकृतिपुरुपयोरन्यत्सर्वमनित्यम् ॥ ७२ ॥ स्पष्टम्॥ दिवाखादीनां नित्यत्वात्कथं सर्वमनित्यमित्यवाह प्रकृतेः कथं नित्यत्वम् । तत्राह ।। न भागलाभो भागिनो' निर्भागत्वश्रुतेः ॥ ७३ ॥ न कारणलाभो भागिनो जगत्कारणस्य प्रधानस्य, निर्भागवश्रुतेः 'मूलकारणत्वावास्य कारणान्तरमिति श्रुतेः॥ आनन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति । तदूषयति ॥ भागाः कारणनि यस्य कार्यत्वे न मन्ति, तस्य प्रधानस्य न' कारण- ३ B १ See Aph.' 37.4, note 21 २ A निांगित्वा । omits मुक्ति। 8 a omits al ·सांखसूचहत्त्योः५,५. लाभो', निर्भागवश्रुतेः 'मायां तु प्रति विद्यादिति साध गधारणे- प्रकृतित्वश्रुतेः, प्रधामस्य कारणे ऽनवस्थानाच ॥ पानन्दाभिव्यक्तिमुकिरिति मतं दूषयति ॥ नानन्दाभिव्यक्तिमुकिनिधर्मकत्वात् ॥ ९४ ॥ मुक्तौ धर्मधर्मिभावाभावात् । 'माभिव्यक्तिः किं सर्व- दास्ति । संसारदशायामपि मुक्तिप्रसङ्गः। अथ मुक्ती क्रियते। कार्यभावस्थावश्यं नाशात्पुनरनिर्मोक्ष इति ॥ विशेषगुणच्छित्तिमोक्ष इति दूषयति ॥ किमात्मखरूप प्रानन्द उतान्यः । श्राधे मंमारदशायां मुनिप्रमाः । अन्ये कार्यभावस्थावण्यं नाशाद निर्माधापत्तिः ॥ विशेषगुणोच्छेदो मोक्ष इति मतं निरम्यति ॥ न विशेषगुणोच्छित्तिम्तहत् ॥ ७५ ॥ विशेषनिषेधात्सामान्यगुणस्वीकारः। तथा च गुण- योगादनिमीक्षः॥ ४a १ कारणानाभो। २ac सावधारा। ३ प्रधान। सकारण। 4 ofefa is missing in ci & gf: is really my three MSS. of Mahadeva ; cf. Aph." 3375, note 4 1 • Vijitna and Nagein read •निधर्मत्वात् ; so do my MSS. ACI CACभियक्तितः । है। कार्यम्यावश्यं ।

·२२२ सांख्यसूत्रायो ५, ०६.. देहपरिमाण पात्मा, तस्य देहमाचाहतिरेव मुक्ति- रिति । तदूषयति॥ तदिति न मुकिरित्यर्थः। सामान्यगुणखौकारे प्रमाणभावादिति भावः॥ देहपरिमाणस्यात्मनो देहाविक्रान्तस्य मिततोर्ध्वगमनं मुक्ति- रिति बाधमतं दूषयति ॥ न विशेषगतिनिक्रियस्य ॥७६ ॥ नोवंगत्या मुक्ति, 'निर्गनिनियनिर्धर्मक' बामेति श्रुतेः। कुतो मुक्तिः, इस्तिकृमिदेहपरिणामित्वेन सं- कोचविकासाभ्यां सावयवत्वेनानित्यश्च स्यात् । बौखमुक्ति दूषयति । देहपरिमाणवे अात्मनो हस्तिमिदेहप्रवेशे उपचयापचययोराव- ध्यकत्वेन मावयवखं वाचम् । ततश्चानित्यता स्यात् । अतो व्यापक- त्वमात्मन उचितम्। ततो निक्रियत्वादूर्ध्वगमनं न संभवतीति . भावः॥ बौद्धमुर्ति दूषयति॥ १ B omits इति । १३ संततो.। २ab •गतिमिबियस्य । AC निधर्म।

·सांखसूत्रहयो।,७८. २२१ नाकारोपरागेाहितिः णिकत्वादिदोषात् ॥७॥ स किमाकारो ज्ञानस्वरूपः । तथा च ज्ञानस्याप्युच्छेद इति कस्य मुक्तिः। अथ धर्मः। क्षणिकत्वात्सर्वदा तबाशे संसारिणामपि मुक्तिः स्यात् । अथ वासना- वशात्तदा न मुच्यते, वासनाच्छित्तिरेव मोक्षोऽस्तु, किमाकारापरागोच्छित्या ॥ धादिशब्दावईसंविध- वाहस्यापि नश्वरत्वात्कस्य मुक्तिरिति । बौविशेषस्य मुक्ति दूषयति । श्राकारस्य विषयस्य उपरागः संबन्धः। तदुछित्तिन मुक्तिः, पूर्व- पूर्वविषयसंबन्धोच्छेदस्य सर्वक्षणिकत्वेन संमारे ऽपि सुलभवान, खच्छवित्प्रवाहस्थापि चणिकत्वात् पात्मनो ऽपि चणिकत्वेन कस्य मुक्तिरित्यादिदोषाच ॥ प्रात्मातिरिमाच्छेदो मुकिरिति मतं दूषयति ॥ न मवाचिनिर पुरुपायवादिपान ॥ ७॥ स्यहम्॥ शून्चं मुक्तिरिति दूषयति । १ B transposes the two words क्षणिकत्वात् सर्वदा । .Comits खच्छ । ३ B बौडविषयम्य विशेषम्य । 8 ac add चात्मनि । ५ c omits पात्मातिरिक्त ।

·२२ सालसूत्रहयो५, ७. को हि सर्वस्थापराधो, येन तदुच्छित्तिः प्रार्थनीया स्यात् । प्रसं- भवाच॥ एवं शून्यमपि ॥ ७६॥ अपुरुषार्थवादेः। आदिशब्दादनुष्ठानाभावः सूचितः॥ 'यद्यात्मा स्वीक्रियते, तदा तत्परिपन्थिनि देषः, तद- नुकलेच स्नेह इति तयोर्बन्धहेतुत्वादनिर्मोक्षः स्यात्। मैवम् । नहि रागद्देषमाषाबन्धः, किं तु तहिशेषात्। यथा बौद्धपक्ष एव न संविसंतानमागाइन्धः, स्वच्छ- संविसंतानस्य मोक्षानत्वात्, तथा कैवल्यात्मपरि- पन्थिनि देषाविरूपंहितात्मस्थिती रागाव' बन्धः, प्रत्युत मोक्षहेतुत्वमेवेति । कालदेशकर्मविशेषान्मुक्तिरिति । तदूषयति ॥ पपुरुषार्थत्वादिदोषात्, असंभवाचेत्यर्थः ॥ लोकोत्तरदेशे लोकोत्तरसचन्दनवनितादिलाभ एव मुकि- रिति दूषयति ॥ १ B यथात्मा। instead of oqol २० । A विदेषा। 8 A •पा. ५ A inserts च। ६ पपुवादि।

·खांस्यसूत्ररयो५, १. २२५ संयोगाश्च वियोगान्ता इति' न देशदिलाभा ऽपि ॥८॥ देशसंयोगस्य वियोगान्तत्वात्पुनः संसारः। श्रादि- शब्दात्कालकर्मणरपि परिग्रहः। कालयोगस्याप्ये- वम् । कर्मणश्च क्षयित्वात्पुनः संसार इति ॥ भागस्य जीवात्मनो भागिनि ब्रह्मणि योगो मुक्ति- रिति । तद्दषयति॥ सष्टम्॥ भागस्य जीवस्य भागिनि ब्रह्मणि योगो मुकिरिति दूषयति ॥ न भागयोगा भागस्य' ॥८१॥ न ब्रह्मणो भागो जीवात्मा, ब्रह्मणो भागाभावात् । योगस्य वियोगान्तत्वात्पुनर्वन्धप्रसङ्गः । षष संसार- कारणाभावान वियोग इति, एवं च स एवास्तु, किं भागयोगकल्पनया। अणिमादिमिहिरेव मुक्तिरित्यचाए । १ AC omit इति । २ A Comit च । ३ So reads Ani. ruddha only; Mahadeva has न मागियोगो भागस्य like Vi. jñana and Nâgesa 1 sAC सिडिरपि। 29 ·सांखसूनहयो, इ. ब्रह्माजीवयो गिभागत्वकल्पनायां मानाभावात्, योगस्य वियो- गान्तवाच ॥ नाणिमादियोगो ऽप्यवश्यंभावित्वात्नदुच्छित्तरितर- वियोगवत् ॥८॥ तेषामपि कार्यत्वादनित्यत्वम् । आदिशब्दालधिमा गरिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं यचकामा- वसायित्वमिति॥ परमैश्वर्यपदमाप्तेरेव मुक्तिरित्यवाह। नेन्द्रादिपदयोगो ऽपि तहत् ॥८३॥ भनित्यत्वात् ॥ भौतिकानीन्द्रियाणोति । तबिरस्यति । सूचे स्पष्टे ॥ इन्द्रियाणि भौतिकानौति निरस्थति ॥ १ मणि instead of ब्रह्म। २ भागी।। ३ a मावि- सवात्। 8 A त्ति instead of •ते। ५ So rends Ani. ruddha only; Malhadeva has •रितरयोगवत् like Vijitna and Nigesa ; cf. Aph.' 380, note l| CC •प्राप्तिरेव। . B omits इति।

·सांखसूपरचो. न भूतप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहंकारिकत्वश्रुतेः॥८४॥ तथाच, एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुर्योतिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥ भूतप्रकृतित्वमिति तु येनेन्द्रियेण यद्भूतकारणं तन्मार्च गृहाते, तस्य तत्प्रकृतित्वाभिमानाट्यपदेशः ॥ षट्पदार्थज्ञानामुक्तिरित्यवाद । भूतप्रकृतित्वमित्यत्र बड़ौडेस्वप्रत्ययः । मात्त्विकाहंकारकार्यत्वं हौन्द्रियाणं श्रूयते पुराणदिषु । भूतप्रकृतित्वमिति लौकिको व्यपदेशस्त येनेन्द्रियेण यद्भूतकारणं तन्माचं ग्यते, तस्य तत्प्रकृति- स्वाभिमानशतः ॥ षट् पदार्थाः, तजामान्मुक्मिः, षोडा पदार्थाः, तग्जाना- किरिति वैशेषिकनैयायिकमतदूषणाय सूचे ॥ न पटपदार्थनियमस्तदोधान्मुक्तिः ॥ ८५ ॥ १ The statement of F. E. Iall, Aph.' 381, note , that Mahadeva has, instead of पाइंकारिकत्व०, अहंकारखा is not confirined by my ISS.; b थाहंकारिकत्व०, बई. कारिकत्व, a पहंकारकत्व। २ AC विश्व ।। २ AC विश्व । ३) भूति।b साविकारामइंकार. । 4 Thus Aniruddha only, the other commentators add च; cf. Aph. 381, note 4 | ·२१ तांबसूपरयो ५,. 'द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया इति । पृथिव्य- नावाखाकाशकालदिगात्ममनासीति द्रव्याणिरूप- रसगन्धस्पर्शः संख्या परिमाणानि पृथक संयोग- विभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाहेषौ प्र- यत्नश्च' गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दा गुणाः। उन्क्षेपणावक्षेपणकुष्चनप्रसारणगमनानि कर्माणि । परमपरं च सामान्यम्। नित्यद्रव्यत्तयो ऽन्त्या वि- शेषाः । अयुतसिद्धानां यः संबन्ध प्रत्यय हेतुः सम- वाय' इति नास्ति नियमो ऽनियतपदार्थवादित्वात्सा- स्थानाम्। न च तदोधामुक्तिः, आत्मज्ञानादेव मुक्तः । षोडशपदार्थज्ञानान्मुक्तिरित्यचाई। षोडशादिषप्येवम् ॥८६॥ 'प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रह- स्थानानां तत्वज्ञानाविःश्रेयसाधिगम इति । प्रत्य- . १ B स्पर्ण। २B परिमाण १B पथक.। 8 Thus all three MSS; Vaiseshika Sutra I. 6 प्रयत्नाथ। ५ B transposes the two words •zamel Corrected; AC उल्दोषणापक्षेपणा., B उत्पगविक्षेपणा । ७ AC •रिवि cxfa is read by my three MSS., but not in Nyâya Sûtra I. 11 ·सांस्यसूचहत्वो५, ६. २२९ वानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि। पात्मशरीरेन्द्रि- यार्थबुहिमनःप्रवृत्तिदोषपेत्यभावफलदुःखापवाः प्र- मेयम्। समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तरुपलब्ध्यनुप- लब्ध्यव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते' सत्प्रयोजनम् । लौकिकपरी- क्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः। तन्त्राधि- करणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः। स चतुर्विधः, सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभा- वात्। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनर्यनिगमनान्यवयवाः। अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमू- स्तर्कः। विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः। प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय- वोपपत्रः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । यथोक्तोपपत्र- छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः। स प्रति- 3 T is added in Myâya Sûtra I. !), but omitted by my ISS.| २B समाने। RB HAITI R Corrected according to N yaya Sutra I. 23; my ISS. have •नुपाब्धि० । B AC विमर्षः। ५ B omits बर्थम् । A C प्रवतंत। ७Boपरीक्षिकाणां । ca aglay: is not found in the Nyâya Sûtra itself, but at the end of Vatsyāyana's commentary to I. 201 & B •णोपननन । ६ ·२. सांख्यसूपडत्यो ५, ८. पक्षस्थापनाहोना वितण्डा। 'सव्यभिचारविरुद्धप्रकर- समसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासा वचनविघा- तोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्। तत्रिविधं, वाक्छल सा- मान्यच्छलमुपचारच्छलं च । साधर्म्य वैधाभ्यां प्रत्यव- स्थानं जातिः। साधर्म्यवैधोत्कर्षापकर्षवण्यावर्ण्यवि- कल्पसाध्यमात्यमाप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्र- करण हेत्वापत्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्या- नित्येकार्यसमाः। विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था- नम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिनाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमान्तरं निरर्थकमविज्ञाता- र्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाष- णमजानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाच निग्र- इस्थानानि'। इयन्त इति न नियमः, न वा तदो- धान्मुक्तिः। श्रादिशब्दादन्ये ऽपि नियतपदार्था निरा- कार्याः॥ १ A omits स. RA otte instead of oto i B 8 Nyilya Siltra I.b2 rends चेति । ५AC •प्रक- रया.. ( Corrected according to Nyâya Sûtra V. 1. 1; AC ouueafarafunt; in B there is a lacuna • A स्यामाना। - Bऽसिद्धान्तो। . B omits •स्थानानि ।

·सांस्यसूत्रहयो ५, ८. नित्याश्चतुर्विधाः परमाणवः, तैरेव महाभूतारमा- किं प्रधानेनेत्यत पार॥ पादिशब्दादन्ये ऽपि नियतपदार्था निराकार्याः ॥ नित्येचतुर्विधैः परमाणुभिर्जगदारम्भ इति दूषयति ॥ नाणुनित्यता तत्कार्यत्वश्रुतेः ॥ ८ ॥ प्रधानात्सर्वमजायत, प्रकृतिपुरुषादन्यत्सर्वमनित्यमिति श्रुतेः कार्यत्वात्परमाणूनां न नित्यत्वं कारणत्वं वा ॥ एवं च परमाणुत्वमेव न भवतीत्याए । प्रकृतिपुरुषयोरेव नित्यत्वश्रवणेनेतरस्य सर्वस्य कार्यत्वावगमादित्यर्थः। कार्यत्वादेव च परमाणुन निरवयव इत्याह ॥ न तन्निभीगत्व' कार्यलात् । ८८॥ यत्कार्य, न तबिभागि, यथा पट इति ॥ उद्भूतरूपवत्त्वाच प्रत्यक्षमित्यत आह ॥ १ b c all नियमः । २ ) रेवेति । ३ So reads Aniruddha only, the others न निभागत्वं; cf. Aph. 383, note 21 8 Between god and sfa, my MSS. adil a चागु [:, C वायुः] तथेति कथं प्रत्यक्ष ; this clause has been blotted out by me, as totally spoiling the connexion with the next Aphorism | .

·सांखसूचशयोः५,९.. २१२ परमाणुनामिति शेषः । यत्काथै, नत्र निर्भागं, यथा घट रति । उद्भूतरूपनिबन्धनं द्रव्यप्रत्यक्षत्वमिति दूषयति ॥ न रूपनिबन्धनात्प्रत्ययत्वनियमः ॥५॥ 'इहायं पक्षी'त्याकाशस्य प्रत्यक्षत्वायभिचारादुतरूप- निबन्धनाव प्रत्यक्षत्वनियमः। अलौकिके' च समा- चिंबलो योगिप्रत्यवे न पर्यनुयोगो ऽस्ति । अणु महदीर्घ इस्वमिति चतुर्विध परिमाणं नास्तीत्याह॥ 'इहायं पचौ'त्याकाशस्य प्रत्यक्षत्वादिति ॥ अणु महद्दीधैं हसमिति चतुर्धा परिमाणमिति' दूषयति ॥ न परिमाणंचातुर्विध्यं दाभ्यां तद्योगात् ॥१०॥ 3 So read Aniruddha and Mahâdeva only, Vijñâna and Nigesa have प्रत्यक्षनियमः ; cl. Aph. 384, noto 23;a प्रवचत्वमिति नियमः। २ AC •गिबन्धमत्वान्न । ३ C बलौकिकत्वे । BA समानाधि०,Cसमधि । ५ B चतुर्विधः। (b परिमाणा- नामिति । One of F. E. Hall's JISS. of Aniruddha has oftaru, cf. Aph.' 384, note 5 1 ·वर्गलसूत्रायो ५,६१. महदणुभ्यां' कार्यकारणयोगांद्यवहारसिद्धः। एतत्य- भेदा एवान्ये परिमाणभेदा इति ॥ प्रक्षतिपुरुषव्यतिरिक्त सामान्य नित्यमस्तीत्यचार। महदणुभ्यामेव तयोः कार्यकारण्योर्योगात्, अन्येषां परिमाणना महदणुभेदत्वेनैवोपपत्तेः ॥ प्रकृतिपुरुषाभ्यामन्यसामान्यं नित्यमिति । तदूषयति ॥ अनित्यत्वे ऽपि स्थिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं सामा- न्यस्य ॥ १२ ॥ यथा सेो ऽयं देवदत्त' इति न सामान्यविषया प्रत्य- भिज्ञा, तथाऽनित्यत्वे ऽपि सामान्यस्य बहुकालस्थैर्यात् ज्वालादिषु प्रत्यभिज्ञानमिति । सामान्यासत्वं निराकरोति । यथा 'सो ऽयं देवदत्त' रति न मामान्यविषया प्रत्यभिजा, किंतु व्यमिविषया, व्योः स्थिरत्वात्, तथा सामान्यस्थापि स्थिरखान्प्रत्य- भिचा, नतु नित्यत्वात् ।। १ B महदयत्वाभ्यां । २ B कार्यवप्रयोगा। RC omits चतिरि। 8 b c cafagtura i llla omits erą i C •ोर्यात 0 B ज्ञानादि। 80 ·बालसूपरयो ५, ६५. न तदपलापस्तस्मात् ॥१२॥ म सामान्यापखापः, प्रत्यभिज्ञानात् परोक्तयुक्तः प्रत्य- क्षबाधात् ॥ प्रत्येकाकारा बुद्धिः, 'सान्यनिवृत्तिपरेत्यत पाहा। तस्मात् प्रत्यक्षात् तदपखापः सामान्यापलापो न कार्यः । अबाधि- तप्रत्ययस्य विषयसाधकबादिति भावः ॥ अन्यापोहो जातिरिति निरस्वति ॥ मान्यनिरत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः ॥ १३ ॥ अभावरूपत्वे प्रतियोगिस्मरणाधीनं ज्ञानं लभ्येत, न तु विधिमुखतयेति । तथा सिहचागौरपोछत, गोनिषेधात्मकच सः। तष गौरव वक्तव्यो नभा यः प्रतिषिध्यते । गव्यसि त्वगौर्नास्ति तदभावे च गौः कुतः ॥ सादृश्यनिबन्धना प्रत्यभिषा भविष्यतीत्यत पाए। १ A सामान्यनित्ति,C साम्बनित्ति.। २B •परा इबवाह। b qardhuti & Corrected; AC ma, B ali u A Comit 1 ·सांस्यसूत्रहयो, ६५० ......२ इति॥ गोवादः अगोभेदरूपत्वं न । कुतः। भावप्रतीतेः गोल्पप्रतियोगि'- सारणं विनव भावरूपतया तत्तौतेः । अत एवोक सादृश्य पदार्थान्तरमिति निरस्वति ॥ न तत्त्वान्तरं साहश्यं प्रत्यापलब्धेः ॥१४॥ भूयोऽवयवसामान्ययोगः सादृश्यं, म तत्वान्तरं, प्रत्य- घेणैव बहुतरतथावयर्वग्रहणात् 'तत्महशो ऽयमिति ज्ञानोत्पादात् । प्रकारान्तरमाह। तत्तद्रव्यगुणदिरूपस्यैव प्रत्यक्षेणोपलम्भादित्यर्थः ॥ "निजधर्माभिव्यक्तिर्वा वैशिष्ट्या नदपलव्यः ॥ १५॥ 'अस्ति पदार्थानां निजा शक्तिः। सा तुल्यपिण्डान्तर- १c प्रतियोगी., a •प्रतीते योगी । Rllere follows the same quotation as in Aniruddha's commentary (h qat- होत, abc न भावः instead of नमा यः)। A बडतरातथा- वयव., B बहुतराल्यावयव.,Cबडतरावयव.। 8 So rcady Aniruddha only; Mahitdeva has निजशायभिव्यक्तिवा like Vi. jñâna and Nâgesa; cf. Aph.' 387, note 41 u One leaf is missing in B, though the numeration is not interrupted; thc lacuna reaches into the commentary to Aphorism 104 ।

·साल्यसूचस्त्योः ५,९७.. दर्शनादभिव्यक्ता विशिष्टा सती 'सहशो ऽयमिति सादृश्योपलब्धेः कारणं, न तु तत्यान्तरं सादृश्यम् ॥ संज्ञासंज़िसंबन्धज्ञानहेतुः सादृश्यमिति तसिद्धि- रित्यवाह॥ निजशत्यभिव्यक्तिरिति अभिव्यका' निजभक्तिरित्यर्थः । अभिव्यका तत्तत्कार्यानुकूलतया सिद्धवा । वैशिष्यात् तादृशभक्तिसंबन्धात् । तदु- पलधेः मादृयोपलम्भादित्यर्थः। तथा च, तत्तत्पदार्थनिष्ठा कि- रेव मादृश्यप्रतीतिविषय इति भावः ॥ न संज्ञासंज्ञिसंबन्धो ऽपि ॥२६॥ न संबन्धज्ञानहेतुः सादृश्यं, व्यभिचारात्, अन्यचाप्यु- पदेशादेः संज्ञासंजिसंबन्धनिश्चयात् । करणव्युत्पत्त्या विषयिणो ज्ञानस्योपलक्षणम् ॥ शब्दार्थयोनित्यः संबन्ध इति निरस्यति । नित्य इति शेषः ॥ किं बडना, शब्दार्थयोः संबन्ध एवानित्य इत्याह । न संबन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥ १७॥ शब्दार्थयोरनित्यत्वात्कथं संबन्धी नित्यः स्यात् । १ चभिव्याया। २ "The reading of Nagesa is संज्ञा- संजिनो संबन्धो ऽपि" Aph. 388, note 4 | ·साल्यसूत्रहयो, . २१० अजसंबन्धमापकरोति॥ सष्टम् ॥ अजसंबन्ध निराकरोति ॥ नाजः संबन्धो धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात् ॥ १८॥ संयोगो भवन्कर्मजो भवेत्, न च नित्यस्य व्यापकस्य क्रियास्ति। महदादयश्चानित्याः, कथं तत्संयोगो नित्यः। प्रात्मनां च निर्धर्मत्वान तैः प्रधानेन संयोगो ऽस्ति । किं च, येन प्रमाणेन वस्तु गृह्यते तेनैक्संयो- गग्रहणमिति धर्मिग्राहकप्रमाणबाधः ॥ समवायं निरस्यति ॥ विशिष्टप्रतीत्या विशेषणविशेष्याधौनसंबन्धम्यैव सिद्धेः तस्य च विशे- षणविशेष्याभावे ऽसंभवात् संबन्धस्याजत्वमयुक्रमिति ॥ समवायं निरस्यति ॥ न समवायो ऽस्ति' प्रमाणभावात् ॥१९॥ १ •प्रमाण• is read by Aniruddha only, the others have o ATTO instead; cf. Aph. 390, note 31 R Conjec. tural; A C, the two MSS. only available here, have मच which is evidently wrong| १ bव्याभावो। “The reading of Nagesa is तत्राप्यति" Aph.' 391, note 31 ·सांख्यसूचहत्यो, १... समवायः संबहो' संबडो वा। असंबद्धत्वे कथमन्यं संबन्धिनं कुर्यात्। संबन्धित्वे ऽन्यसंबन्धस्यासंभवात् समवाय एवं वक्तव्यः। तस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्यन- वस्थानानास्ति समवायः। यस्त्वविभागेन संप्रतिभासः स संयोगविशेषवैचिव्यात, यथा तप्तायःपिण्डे वहे। यदि समवायो नास्ति, कथं शुक्लः पट इति अश्वो गच्छति गौरयमिति ज्ञानमित्यवाद । प्रमाणभावमेवोपपादयति ॥ उभयवाप्यंन्यथासिः प्रत्यक्षमनुमानं वा ॥१०० ॥ उभयवापि तादाम्येनैवोपपत्तेः, अन्यथा सामानाधि- करण्यं न स्यादिति ॥ अनुमेया क्रिया स्यादित्यवाद। समवाये हिराको घट इत्यादिप्रत्यक्षं प्रमाणं, विशिष्टप्रतीति- १ A संबंडो। २ A संबंडो,C संबंधो। RAषसंबंधाये। 8 Corrected, AC समवायो वा। ५ Corrected, AC वशिः। इति चानम् is missing in AI • My MSS. of Aniruddha omit aty which is read by the other commentators, and likewise required as Aniruddha's reading by his oxplanation c The omission of a which is read by the others is peculiar to Aniruddha ; cf. Aph. 392, noto 1; a सिद्धिनं। ८ "Nagesa gives प्रत्यक्षानुमाने" Aph.' 392, note 21 १. समवायो। ११० मुस।

·सांस्यपरयो , १.१. २१८ । विशेषणविशेष्योभवसंपन्धविषया' विशिष्टप्रतीतित्वात दौति प्रतौतिवदनुमानं । उभयचापि तादाम्येनैवान्यचापिशित तन्तुषु पट' इत्यादिप्रतौतिस्तु खवासनामाचकल्पिता, नार्थमा- धिका। किं , समवायः संबद्धः संबन्धिनौ संबन्धयेत्, असंबडो वा। बाघे तथापि संबन्धान्तरं वाचमित्येवमनवस्था । समवायस्य खरूपमेव संबन्धचेत, बादावेव कुतो न तत् । असंबद्धत्वं त्वन्याय्य- मेवेति ॥ देशान्तरसंयोगविभागाभ्यामनुमेयैव क्रिया, न प्रत्यक्षा, सूर्य- क्रियावदिति मतं मिरस्यति ॥ नानुमेयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तहरवा' परोक्षप्रतीतेः ॥ १.१॥ निकटस्थस्य क्रियाक्रियावतारेवापरोक्षप्रतीतेः। अन्य- था सिकस्य प्रत्यक्षस्य बाधाद्यदि संयोगविभागाभ्यां कर्मानुमीयते, तयोरुभयत्तित्वावृक्षमूलादग्रं गच्छति पुरुषे रखेऽपि कर्मानुमीयेत । ननु पुरुषकर्मणा संयोग- विभागसिौ किमर्थ हवे कर्म स्वीकर्तव्यम् । उत्पत्ती १ b विषय। २ b नैव सिद्धिः, c निवासिद्धिः। १) सा. धिकाः। 8 Corrected; a b संबंडः, c संबंधः। चसंबडो at is missing in bi (Corrected; पसंबंधत्वं, पसं. बडसंबंधात्वं, पसंबंडसंबंधत्वं । o Nâycéa omits ta at both places in this Aphorism; cf. Aph.' 393, notes 2 and 31 -A वियोगाभ्यां । ५ ·२४. साल्यसूपहत्यो५, १०२. भवेदेवं, अव्यभिचारातु संयोगविभागाभ्यां रवे कर्मा- मुमान न निवर्तते, किंच, अन्धकारे 'भुजा मे कम्प- ते' इत्यादी कम्पमावधानं भ्रान्तिः । सूर्यक्रियानुपल- भश्चातिदूरादिदोषात् ॥ पञ्चभूतारब्धं शरीरमित्यवाह। नेदिष्ठस्य अतिनिकटवर्तिनः । तत्तदतोः क्रियाक्रियावतोः। तथा चानुभवापलापो नोचित इति भावः। सूर्यक्रिया तु दूरस्थत्वाब प्रत्यचा॥ मभूतारवं शरीरमिति दूषयति ॥ न पाचभौतिक शरीरंबहूनामुपादानायोगात् ॥ १०२॥ बहना भिवजातीयानाम्। उपष्टम्भकत्वे तु चतुणी निमित्तत्वमस्त्येव । तेन च पाश्चभौतिकत्वमुच्यत इति । नास्ति सूक्षशरीर प्रमाणाभावादित्यचार। उपादानवायोगादित्यर्थः । किं , परोरख पाचभौतिकवे घटा- कामसंयोगस्येवाप्रत्यकलापत्तिः, योग्यसमवेतखेव प्रत्यजवनियमात् । १ चिनुवारे।। २ भान्तिः is missing in CI ·सांखसूघयोः ५, १.१. परौरं दिविमित्याह ॥ न स्थूलमिति नियम पातिवाहिकस्यापि विद्यमान- त्वात् ॥ १.३॥ मनसो निराश्रयस्य गत्यभावान्मरणे देहप्राप्तये मनस श्राश्रया वक्तव्यः। स एवातिवाहिक सूर्भशरीर- मिति । श्रुतिरपि 'चङ्गठमाचं पुरुषं निश्चकर्ष बला- द्यमः'। पुरि स्थूलशरीरे शेन इति पुरुषः सूक्ष्मदेहः ॥ अप्राप्तप्रकाशकमिन्द्रियं दूरे शब्दोपलम्भात् का- चाभ्रस्फटिकान्तरोपलब्धेश्चेत्यवाह ॥ मनमो निराश्रयस्य गत्यभावाद्देहान्तरगमने पाश्रयो वाच्यः । म एवा- निवाहिकं सूक्ष्मं च शरीरमित्युच्यते । 'अङ्गुष्ठमात्र पुरुवं नियकर्ष यमो बलादि'त्यत्र पुरुषपदवाच्यमपि तत्, पुरि म्यूनगरौरे गेन इति व्युत्पत्तेः ॥ नेन्द्रियाणं प्राप्यकारित्वनियमः, पचुषस्तेजमत्वेन विषयदेशे गमनसंभवे ऽपि श्रोचादेस्तदभावात् । किंतु शब्द एव वौचौतर- न्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन वा श्रोत्रदेशं गतः श्रोत्रेण ग्रहाते । गन्धी ऽपि मात्रयो घाणदे मागतो प्राणेन । एवमन्यचापि । दुरे जम्द इत्यादिप्रतौतिस्तु धान्तिरेव कारण मन्दविषयिण 'वेत्यादिमतं निरखति ॥ १Cसूनं। २ नेन्द्रियाबामप्राप्य । ३) प्रामादश । दूर। ५ c clearly चेन्वादि। 51 ·सांख्यसूचबत्योः ५,१०५. नामाप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तः सर्वप्राप्तवा ॥१०४॥ नाप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं यत्याप्तप्रकाशकत्वम्। श्रोचं - तिहारेण शब्देन सह संबध्यते। काचादयस्तु स्वच्छ- त्वाब चक्षुःप्रसारं प्रतिबधन्ति । दूरे च वृत्तिहारेण वस्तुग्रहणम्। यद्यप्राप्तेन गृह्णाति, कुद्यव्यवहितवत् दूरत्वेनाप्राप्तेरविशेषादव्यवहितमपि न गृह्यतेति। प्रथाप्राप्तेरपि ग्रहाति। अविशेषाजगदुदरहत्ति सर्व रॉयादिति ॥ यदि प्रसारि चक्षुः, तैजसं तर्होत्यवाह। अप्राप्तानां विषयासंबद्धवाना प्रकाशकत्वमिन्द्रियाणं न, अप्राप्नेः प्रसं- बन्धात्। अथ व्याप्तत्वादिन्द्रियाणामस्त्येव संबन्धः। तचाह 'सर्वप्राप्तः । तथा च जगदुदरवर्ति सर्वमेव टोयुः। तस्मादिलक्षण: संबन्ध पाव- ज्यक रति भावः ॥ सच वृत्तिरित्याह॥ न तेजोऽपसर्पणात्तेजसं चक्षुत्तितस्तत्सिद्देः ॥१०५॥" १ A यद्यमानेन। २ B महोत। १० विषयासंबंधानां । sb I u Mahadeva puts this Aphorism after 107 1 ·खालचसयोः ५, १०७. २५ तेजस इवापसर्पणारे ऽपि प्रकाशकत्वा तेजसमित्य- भिमानः। वस्तुतस्तु इत्तिहारेण संबन्धात्तत्सिः प्रमेय- सिह। हत्तरप्रत्यक्षत्वात्कथं वृत्तिसिद्धिरित्यवाद । तेजम वापमर्पणात् दूरगमनात् न चचुः । वृत्तयः प्रमरद्रूपाः स्फुरिताक्षस्य यत्र । अदृष्टानुग्रहात्तत्र संबद्धार्थावबोधिका' इति ॥ अमूर्ता वृत्तिः कथं मर्पति। तबाह ॥ प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गादृत्तिसिविः ॥ १०६ ॥ व्यक्तम्॥ त्तिः किं दीपञ्चालेव भागरूपा गुणान्तरं वेत्य- व्यकम् ॥ त्तिखरूपमा॥ भागगुग्णाभ्यां तत्वान्तरं दृत्तिः, मंबन्धार्थ सर्पतीति ॥ १०॥ A Cइवोप.। २ B omits •क । Thus all three MSS.; cf. Aniruddha's commentary to 107 1 8 Corrected; my MSS. have that i ५ This is the Avatarana to Aphor. 108। ( सपंयतीति ।

·२8B साव्यसूत्रकृत्योः ५, १०८ कार्यानुमेया दृत्तिस्तत्त्वान्तरमाहंकारिक, अनियतः पदार्थों यतः। असंबद्धस्य ज्ञानायोगात् तदर्थ सर्पति। तथा च वृत्तयः प्रसरद्रपाः स्फारिताक्षस्य यच च । अष्टानुग्रहातच 'संबडाववाधिकाः । कथममूर्ताया इत्तेः सर्पणक्रियेत्यचार। कार्यानुमेया वृत्तिस्तत्वान्नरमाहंकारिकं,' न भागो न वा गुण: अनियतपदार्थवादिनो हि मांख्याः । वाचा संबद्धस्य ज्ञानायोगात् मर्पतौति शब्दो यथानुभवकल्पनार्थः ॥ नन' यदि चक्षुर्विषयपर्यन्तं गच्छति, तहतिवेगवत्वात्तैजमं म्चात् । अत अाह ॥ न द्रये नियमस्तद्योगात् ॥ १०८॥ अनियतत्वात्पदार्थानां न द्रव्य एव" क्रियानियमः, १C संबडम्य । २ B स्फुरिताक्षस्य ; cf. Mahileva's commentary to Aphor. 105। ३ AC संबंधाची । & AC dyndro , & Correctel; my Mss. have बोधकाः, cl. Mahadeva's commentary to 105। ५. नतरं नाहंकारिकं । ka संबंधस्य। . bc तथा चाड: instead of मनु । - This is the Avatarana to Aphor. 106 । ६ द्रशे is read by Aniruddha and Mahadera only, Vijnana and Nagesa have a; cr. Aph." 308, note | १० C एवं ।

·सांग्यसूचसयोः ५, १.६.
२४५
किं तु यच प्रमाणं दृश्यते तदनुमन्यामहे। रत्तो
क्रिया दृष्टा, अन्यथा वस्तूपलम्भाभावात् ॥
देशभेदे भौतिकानोन्द्रियाणि भविष्यन्ति, यथा
वृश्चिकदष्टस्य देशभेदे मरणमित्यवाह ॥
द्रव्य एव क्रियेति न नियमः, किं तु तद्योगात् कियायोगात् क्रिया-
नियमः। यत्र प्रमाणं दृश्यते तत्र क्रियेत्यर्थः । वृत्तिक्रियायां
विषयप्रकाश: माधक इति भावः ॥
देशभेदे भौतिकानौन्द्रियाणि भविष्यन्ति, यथा वृश्चिकदष्टस्य
मरणमिति । तत्राह ॥
न देशभेदे ऽप्यन्योपादानताम्मदादिवनियमः ॥
१.९॥
स्वशरीर एव व्याप्ति होता, आइंकारिकाणीन्द्रि-
याणि । तयभिचारे धूमो ऽप्यमिं व्यभिचरेत् ॥
पाचभौतिकमिति व्यपदेशे हेतुमाइ ॥
अन्योपादानता भूतोपादानकत्वम् । इन्द्रियाणामिति शेषः । किंतु
अमदादिवत् अस्मदादौन्द्रियाणामिव नियमः श्राहंकारिकत्वमेव ।
आहंकारिकाणौन्द्रियाणौति स्वशरीरे व्याप्ति होता । नाभिचारे
धूमो ऽयमिं व्यभिचरेदिति भावः ।।
१ b inserts eतिक्रियेत्यर्थः। २ Nageia roads •मदानाविन
नियमः; cl. Aph.' 399. not 2 |

·२०४ सांव्यसूत्ररयोः ५, १९९. बदि न पञ्चभूतोपादानकं शरीरं, तर्हि पाचभौतिकमिति यवहारः कथम्। तत्राह। निमित्तव्यपदेशात्तापदेशः ॥ ११ ॥ पञ्चोपादानता निषिड्डा, न निमित्तता। तेन पाच- भौतिकमिति व्यपदेशः कति शरीरभेदा इत्यत आह ॥ पञ्चभूतेति' निमित्तव्यपदेशात् तापदेशः पाञ्चभौतिकेति नैमित्ति- कव्यपदेशः । उपादानव निषिध्यते, न निमित्ततेति भावः । शरीरभेदानाह ॥ 3 ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिसंकल्पमासिद्दिकं चे- ति न नियमः ॥१११ ॥ जमजा दन्दकादिः। अण्डजाः पक्षिसादयः । जरायुजो मनुष्यादि । उद्भिज्जा रक्षादयः। संकल्पना १ A B इत्यत्रा। २० पचभूते । १ AC सरायुन उति- •। संकल्पन is read by Aniruddha only (cf. the commentary); the others have atafere which reading is erroneously exhibited hy my MS. B (but in the text only, not in the comm.) | ५ A C पक्षिसाः। A Comit the l'isarga ·सांख्यसूत्रहत्त्वोर ५, ११२. मन्वादिः। सांसिडिको मन्त्रौषधादिसिद्धः। चत्वार्ये- वेति न नियमः॥ देहे किं भूतं प्रधानमित्यवाह ॥ मांकल्पिकं मन्वादिरीरं, मासिद्धिकं मन्त्रौषधादिमिहिजमिति हेतोः चत्वार्यवेति न नियमः ॥ सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्यपदेशः पूर्व- वत् ॥ ११२॥ सर्वेष्विति बाहुल्येन, 'मर्यादिलोके तैजसं शरीमिति श्रुतेः। तचापि बहुतरपार्थिवावयवावष्टम्भकत्वं', प- स्पत्वे चानुपभोगात्। पूर्ववदिति मर्वमेवोक्तम् ॥ देहे प्राणदर्शनात्तस्य देहारम्भकत्वशङ्कामपनयति॥ सर्वेषु गरौरेषु पार्थिवमित्वमाधारणव्यपदेशात् सूर्यादिलोकन्थे तेजमादिधरौरे ऽपि पार्थिवावयवावष्टम्भकत्वमेव तेजश्रादेः, उप- भोगे पार्थिवावयवानामेवोपयोगात् । तद्यपदेशः इतरभूतव्यपदेशः। पूर्ववत् निमित्ततयेत्यर्थः ॥ प्राणो वायुरिति मतं निरस्थति ॥ १ A C पार्थिवावयवोपवम्भक । २ Bध वान्यदनुपभोगात् । . बसम्भकमेव तेजः। नियमतयेत्यर्थः। ५ The Avatarava is missing in a ·२४७ सांग्यसूत्ररत्योः ५, ११४. न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्तत्सिद्दे भौतिकवायोहारम्भकत्वं, न तु प्राणवाया तिकत्वं, 'प्राणात्सर्वमजायते ति श्रुतेः । यावद्देहभावित्वे चारम्भ- कत्वभ्रमः । सर्वेन्द्रियशक्त्या प्राण धार्यत इति याव- दिन्द्रियं तावत्तत्सिविः प्राणधारणसिद्धिः ॥ देहे निष्यने आत्माधिष्ठानं, आत्माधिष्ठिते वा देहनिष्पत्तिरिति निर्णयमाह ॥ देहजनकस्य वायोर्न प्राणत्वं, मर्वन्द्रियशक्रितः सर्वन्द्रियाक्रिरूपेण तसिद्धेः प्राणमिद्धेः । मामान्यकरणत्तिः प्राण इति भावः ॥ भोक्तरधिष्ठानागोगायतननिर्माणमन्यथा पूतिभा- वप्रसक्तः ॥१४॥ १ F. E. Hall's statement "Instead of तसिद्धेः, Vedanti Mahadeva has arref:” (Aph." 403, noto 2) is wrong; none of my three MSS. nor the commentary offers this reading 1 २B वारम्भकत्वविनमः । ३ B शकी। 8 B यावडीन्द्रियं । ५ प्रावधारणसिद्धिः is omitted in A CI (A C निदेहे। A C देशनिगमिष्यत्तिरिति । - b देहे। ta.पे। १. bo onmit प्रायसि । ११ So reads Ani. ruddha only (A •प्रतिः, C •प्रसक्तिः); Mahadeva प्रसङ्गः, Vijhina and Nagesa •प्रसङ्गात् ; ef. Aph.' 10.1, note l ..

·सांखस्त्रायो ५. १९८० स्फुटम्॥ प्रधानमूलत्वाच्छरीरस्य तद्दारेशवाधिष्ठानं भवि- व्यतीत्यवाह योनौ बौजमारभ्धेत्यादिः । अधिष्ठानात् संबन्धविशेषात् । पूति- भावः दुर्गन्धिता ॥ पुरुषस्य भृत्यप्रायं प्रधानम् । तद्दारैवाधिष्ठाममस्त, न तु खात- कयेण, बौजादौ । तत्राह ॥ भृत्यदाग' म्वाम्यधिषितिर्नेकान्तात् ॥ ११५ ॥ जडे भृत्ये ऽवलम्बिनी' सर्वच "स्वस्थितियथा, तबा जडस्य प्रधानस्याधिष्ठानाब पूतिभावविरोध ब्रह्मरूपनिरूपणायान्येषां तुल्यरूपमा । प्रधानद्वारा पुरुषस्थाधिष्ठितिः, नेकान्तात्, व्यभिचारात् मर्वच विद्य- मानत्वादिति यावत् । 'पूतिभावविरोधिनौति शेषः ।। सुषुप्निदृष्टान्तन मोचे दुःखाभावं ककुमार ॥ समाधिसुपुतिमाक्षेपु ब्रह्मरूपता ॥ ११६ ॥ १. यादि। RAC and one of F. E. IIall's MSS. (Aph. 405, note 2) have भयवर्गद्वारा। २ Corrected ; A ऽवम्बिनि, C ऽवम्बितेन, B वर्णितेन । 8 A C सस्थिति। AC •निरोधः। &c inserts 11 ७ सप्ति. 32 ca सप्त..

·सांखसूचटयो, १९८. ब्रह्मणा सह तुन्यरूपता, सर्वत्र बायासंवेदनात, न तु ब्रह्मरूपता॥ ब्रह्मणः स्वरूपमाह। महारूपता दःखासंवेदनम् ।। मोने विशेषमाह॥ इयोः सवीजत्वमन्यस्य ततिः ॥ ११७॥ हयाः समाधिसुपुत्योः सबोजत्वं संस्कारवत्वं, अन्यस्य मोक्षस्य बीजहानम् ॥ समाधिसुषुण्याष्टा निरबत्तिकत्वात्कृतकृत्यता, न तु मोक्षस्येत्यचाह॥ मबोजत्वं पुनर्दःस्वप्रयोजकसंस्कारवत्वम् । तद्धतिः मंस्कारहतिः ॥ मोने प्रमाणमस्तोत्याह॥ इयोरिव चयस्यापि दृष्टत्वान्न तु दौ॥ ११८ ॥ १ B offers, in place of this commentary and Avatâraņa, the beginning of Vijñina's comm. and his Avatâraņa to Sîtra 117 1 २abब्रह्मखरूपता। So reads Aniruddha only (AC सबीजमन्यस्य); Mahadeva सपीजत्वमन्यत्र, Vijniina and Nagesa सवीत्रमन्यत्र ; cf. Aph.' 406, note 41 8 b संखारवं। " Vedanti Mahadeva oinits afq" Aph." 407, note 3 ·सांस्वसूचहत्वोः १. ११६. २५९ वयस्यापि मोक्षस्यापि दृष्टत्वात श्रुत्यनुमानप्रतिपाद- नात्तकृत्यता, न तु हौ सुषुप्तिसमाधो। सबीजत्वा- तयाः कृतकृत्यता गौणोति ॥ रागादोना बन्धहेतुत्वात् किं वासनयेत्यत पाए। यथा सुषुप्तिः प्रत्यत्तमिद्धा' यथा वा समाधिरागममिद्धः, तथा मोक्षो ऽपि शाम्बनिद्धः। तत्रापि दौ सुषुप्तिममाधी नात्यन्तपुरु- षाओं मौजत्वात्, किंतु मोक्ष एव निर्योजत्वादिति भावः ॥ रागादौनामेव बन्धहेतुत्वात् किं संस्कारापरपर्यायवामनयेत्यत वासनयानर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि, न, निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ॥ ११९ ॥ न दोषादेव बन्ध इति वक्तव्यम्। वामनयानर्थख्यापन- मवश्यं कर्तव्यम्। दोषाणामेव निमित्तस्य प्रधानस्य मुक्तौ बाधकत्वं वक्तव्यम्। मुख्यं च वासनेति ॥ इधादिपे बेगाख्यात्संस्कारात्कम कर्मणा च संस्कार "इत्यनेके संस्काराः। तनिषेधति। १ a inserts वा। २३ त्यत्राह। AC वामनाया पान. पवलापमं; cf. Aph.' 109, notes 1,21 BA योगा। ५C inserts पछे। <B वनेशसंखाराभिगम्यति ।

·साल्यसूत्रहयो ५, १२.. दोषयोगे ऽपि रागादियोगे ऽपि । वासनयैव अनर्थख्यापनं सौन्द- मौन्दर्यज्ञानम्। कारणमिति शेषः । अतो न रागादेरेव बन्ध- हेतुत्वं, किंतु निमित्तस्य रागादेरपि निमित्तस्य वामनायाः प्रधा- नवादकत्वं मोखबाधकालम् । तस्मादासनोच्छेद एव यतितव्यमिति भावः ॥ वादिक्षेपे वेगास्यसंस्कारालिया क्रियातय स इत्यनेकसंस्का- राबिरस्यति॥ एकः संस्कारः क्रियानिर्वर्तका', न तु प्रतिक्रियं सं- स्कारभेदा' बहुकल्पनाप्रसक्तः ॥ १२० ॥ एकसंस्कारपधे इषोई पात' इत्युक्तम् । परिणामपधे च एकस्यैव मन्दतरादिपरिणामात्यात इति बहुकल्प- नाया गौरवमिति॥ एको विषयः, यत एका बुद्धिः, सत्सदिति प्रत्यय- स्याविशेषादित्यत पाह १ a omits रागादियोगे ऽपि २aन पर्य..instead of पन। ३ bomits पसौन्दर्य । sa omits रागादेरपि निमित्तस्य। ५ Corrected; A B a bc निवर्तको, C •नुवर्तको of. Aph.' 411, note 1| A C omit संसारभेदा। • B योनीपात, C पोर्न पात । = AC इत्ययुक्त। . B नाना. instead of मन्दतरादि। १. A प्रत्ययः स्यादविशेषा, C प्रत्यय. स्यातिविशेषा।

·सांत्यसूचयो, १२२. २५३ सष्टम् ॥ नकस्मात्संस्कारादेका किया ततः संस्कार इति लोके बुद्धि- रस्ति । तत्रार॥ न बाह्यबहिनियमः ॥ १२१॥ यथा सदिति प्रत्ययो ऽबाधितः, तथा घटपटादिप्रत्यया ऽपि। सदिति प्रत्ययश्च सामान्यविषयः। तस्मात्र बायवुडावेकस्यैवेति नियमः ॥ पाचभौतिक जीवशरीरम्। कतिभूतार-खाव- रमित्यचार एकमादेव बहः किया इत्यपि बुद्धिरस्ति। तस्मानाघवादेक एव मंस्कारः ॥ जामनरौरन्यायं खावरे ऽतिदिति ॥ वृक्षगुल्मन्नतोपधिवनम्पतिवणवीरुधा'दोनामपि भोक्तृभागायतनत्वं पूर्ववत् ॥ १२२ ॥ Vijňâna and Nagesa combine this Sutra with the following one २ A C omit | . B वाची विवेक.। saएकसमादेशः। 4 A C ogro instead of wi•, the reading of B and of the other commentators i ·.. सांख्यसूत्रहत्योः ५, १२३. पूर्ववदिति भोगायतनत्वात्याञ्चभौतिकम् । भोगायत- नत्वं च जन्मान्तरीयक्रियाविशेषात् जीवात्मान एव स्थावराश्रयतामुपगच्छन्तीति श्रुतेः ॥ अब स्मृतिरप्यस्तीत्याह। बौरुत् झटिति वृक्षप्रसारिणौ लता । अत्र प्रमाण्माह॥ स्मृतेश्च ॥ १२३ ॥ व्यक्तम् । तथा च 'भवादितश्च यो विप्र आशिषं न प्रयच्छति । स्मशाने जायते वृक्षा गृध्रकनिषेवितः ॥ शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥ वृक्षादीनां देहत्वे कर्माधिकारिता स्यादित्यत चाह॥ अभिवादितथ जातितामित्यादिसतेस्तेषामपि अरोरत्वांव- गमात् ॥ . १ B जन्मान्तर। २ C एवं। ३ B चतः । 8 This read. ing which exhibits one syllable too much in the first Pâda is found in all my six MSS. I A C शारीरैः påfarge erfari Viz. the two S'lokas quoted by Aniruddha 1 ७ boyरीरिवा। ।

·सांस्यसूत्रहत्योः ५, १२५० २५५ वृक्षादौनां शरीरत्वे कर्माधिकारापनि निरस्थति। न देहमावतः कमाधिकारित्वं वैशिष्ट्यश्रुतेः ॥१२४॥ जीवदेहा अपि चाण्डालादयो न कर्माधिकारिणः, किं पुनः स्थावरा इति, विशिष्टदेवस्य कर्माधिकारित्वात्। देहभेदमाछ॥ अर्थों समर्थी विद्वानपर्युदस्तो ऽधिकारौति भावः । देहभेदमाह॥ विधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहाभयदेहाः ॥ १२५ ॥ वीतरागाणां फलसंन्यासेन कर्मकरणात्कर्मदेहः। पश्चा- दीनामुपभोगदेवः । भोगिनां कर्माधिकारिणां कोप- भोगदेहः॥ चतुर्थमनधिकारिणी देहमा । वीतरागाणं फलन्यामेन कर्म कुर्वतां कर्मदेहः । पचादौनामुपभोग- देहः। भोगिनां कर्मिणामुभयदेहः ॥ चतुर्थं देहमाह॥ १bc शशीरित्वे । २ । चतुर्थमधिकारिणं। १ a चतुर्थः ।

·सांखसूत्ररचो.५,१९७० न किंचिदप्यनुशयिनः ॥१२६ ॥ 'विद्यादनुशयं हे पश्चात्तापानुबन्धयो'शाश्वतः। धनु- शयिता योगिनो न किंचिदपि सर्वानधिकारात् ॥ नित्या बुद्धिं निराकरोति ॥ अनुप्रयः प्रारधर्मशेषः, सो ऽस्थास्तीत्यनुभयो, तस्य शानिन रत्यर्थः । न किंचिदपि कर्मेति शेषः । ज्ञानौ' प्रारधशेषं भुजानो न विधि- निषेधेवधिक्रियत इति भावः । जौवसंबन्धिन्यो जानेछाहतयो यद्यप्यनित्यास्तथापि कचित्रित्या भविष्यमौत्यत पाह॥ नबुड्यादिनित्यत्वमाश्रयविशेषे ऽपिवह्निवत्॥१२७॥ व्याप्तिस्वरूपस्य व्यभिचारे सर्वचानाश्वासः। तथा चा- श्रयविशेषे चन्दनप्रभवस्य वहेरनुष्णत्वम् । दूषणान्तरमाह॥ अद्ययात्रयविशेषः सेन्यति तथापि जानादयो ऽनित्या एव तत्र स्युः, खकौयज्ञानादिषु व्याप्तिग्रहात् । अन्यथा चन्दनप्रभववरनुष्णव- मपि स्वादिति भावः ॥ १ A °नुशायिनः। १ B देवः। ३ A B अमुशायिनो। १३ चानि। ५Bथातरूपस्य। (B चाश्रयाविशेष ·सांखसूत्ररत्वो ५, १२८. पायो ऽपि नास्तोत्याह ॥ आश्रयासिद्धेश्च ॥ १२८॥ ईश्वरस्यासत्त्वात, आत्मनां च धर्माभावात्, प्रकृति- धर्माणां परिणामित्वात्, महदादीनामनित्यत्वात् । म चामित्याश्या धर्मा नित्या भवितुमर्हन्ति, तस्मानित्य- बुझेराश्रयो नास्ति । मणिमन्त्रौषधितपःप्रभावासिद्धिदृष्टा, न तु योग- सिद्धयो दृष्टा इत्यवाह ॥ ईश्वरस्य निराशतत्वात् ॥ मणिमन्त्रौषधितपःप्रभावजमिहयो दृष्टाः, न तु योगमिद्धयः । तबाह ॥ योगसिद्धयो ऽप्योपधादिमिचिवन्नापलपनीयाः। १२१॥ अणिमादिसिडिकायव्यूहपरपुरप्रवेशादयो दृष्टाः, ते च मन्त्रादिभ्यः क्षुद्रसिद्धिप्रदेभ्यो ऽसंभवन्तो योगमेवा- वलम्बन्त इति नापलपनीयाः॥' Mahâdeva copies this commentary literally, only putting are in place of arquitat: 1 38 ·सांस्यसूचशयोः ५, १३.. २५ 'पृथग्भूतानां चैतन्यादर्शने ऽपि संहताः शरीर- भावमापश्चाश्चेतयिष्यन्तोत्यवाह । पृथग्भूतानां चैतन्यादर्शने ऽपि देहाकारपरिणतेषु स्यादि- त्यचार॥ न मूतचैतन्यं प्रत्येकानुपलब्धेः साहत्ये च सहत्ये' यस्य स्वल्या शक्तिरस्ति, तस्य समुदायान्महच्छक्तिओ- यते, यथा तन्तूनां स्वल्पशक्तिमा समुदायाजबन्धन- शक्तिर्दश्यते। न तथा भूतानां पृथक् चैतन्यं दृष्टं, येन माहत्ये चैतन्योद्भवः स्यात्। संहतत्वाविशेषान्मृतदेह- स्यापि चैतन्यप्रमङ्गः । तस्मादन्य एव चेतनः। उक्तम- प्यर्थ 'प्रसमानुप्रसङ्गन्न व्यवहितमिति स्मारितं, तेन न पुनरुक्तम् । सांपत्ये चेति वीसाध्यायपरिसमाप्तो। १ A Crepeat एथक् । २ So reads Aniruddha only; the text of Mahadeva is that of Vijiâna : share (thus also my MS. B); cf. Aph. 418, note | The other commentators insert sfu, and so does my MS. B%; cf. the last clause of Aniruddha's commentary. Nagesa has खांहये, ef. Aph.' +18, note 3 | 8 B ORIJET, after which there is a lacuna in this MS. extending as far as •शक्तिमतां । ५ B खन्य. instead of तथा। A C प्रसतानु। BComit .परि.।

·साखसूपाचो, १५.. २५ था कि प्रत्येकं खम्त्या प्रक्रियते, भवति तत्र संघाते ऽधिका भक्तिः, वा तनूनां स्वल्पाकिमता भमुदायाङ्गजबन्धनमभिः । न तथा भूतानां पृथक् चैतन्यं दृष्टं, येन माहत्ये चैतन्योङ्गवः सात् । कमो ऽयर्थी व्यवहित रति पुनः स्मारितः ॥ वौसायायममाया । इति कापिलेसांख्यप्रवचनसूचहत्ती परपक्षनिर्जया'- ध्यायः पञ्चमः ॥ स कलशास्त्रार्थे कथिते परपक्षनिर्ज- यानन्तरं तमेवार्थ संकलय्य तन्त्रन्यायेन वक्तुं षष्ठा- ध्यायारम्भः॥ रति वेदान्तिमहादेवकते मांख्यप्रवचनशक्तिमारे पचमो ऽधायः॥ वहस्तान्त्राध्यायः॥ १ B श्रीकपिण। २ A C •निया । A C •निया.। . C •निर्णया।

·सांख्यसूचहत्त्योः १. तर प्रायशः पूर्वाक एवार्थ उपमंष्ट्रियते। सूचाप्यपि प्रायशः स्पष्टानि, कचिद्याख्यायन्ते ॥ अस्यात्मा नास्तित्वंसाधनाभावात् ॥ १ ॥ स्पष्टम्। सामान्येनात्मन्यविप्रतिपत्तिः ॥ विशेषनिरूपणमाह॥ देहादिव्यतिरिक्तो ऽसौ वैचित्र्यात् ॥२॥ देहाभेदपवे बाल्यकौमारयौवनवाईकदेभेदादनेका- त्मत्वप्रसङ्गः, मते' देहे नाशात् तस्य जन्मान्तरवैचि- व्यानुपपत्तिः। श्रुतिश्च अपाणिपादो जवना ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति सर्व नहि तस्य वेत्ता तमाहुरग्यं पुरुषं पुराणम् ॥ हेत्वन्तरमाला .. Mahadeva reads aferra; cf. Aph. 419, note 2 1 p Mahadeva omits seit; cf. Aph. 420, note 31 B देहा. AC मत । Bकस्यापि।

·सांख्यसूत्रहयो.. पाठीव्यपदेशादपि ॥३॥ मम देह इति ज्ञानमस्ति, भेदे च षष्ठी श्रूयते। स्थूलो ऽहमिति सामानाधिकरण्यमस्तीति चेत्, न, देहे प्रत्युपभोगात्तविमित्तो ऽयं गौणः प्रत्ययः । शिलापुचकस्य' शरीरमित्यभेदे ऽपि षष्ठीश्रुतेर्न भेद इत्यचाह॥ मम देह इति जानपूर्वकाछब्दाभिल्लापादित्यर्थः । न शिलापुर्ववर्मिग्राहकमामबाधात् ॥ ४ ॥ न, नव प्रत्यक्षेणैवाभेदप्रतीतेः षष्ठी बाधितेति गौणः प्रयोगः । मुख्थसंभवाहौणो ऽव नास्ति । सुखोत्कर्षात्कृतकृत्यता स्थादित्यत आह॥ शिलापुत्रकस्य परौरमिनि-वन भेदव्यपदेशो गौण:, किंतु मुख्यः, धर्मिण पात्मनो याहकेण परौरादिभेदपाहण मानेन प्रत्यक्षानु- १ B omits इति। २ B •पुत्रम्य । A बडीति। Ma. hadeva reads शिलापुत्रकव०; the remark Aph. 421, note 3, is not confirmed by my MSS. of Aniruddha A omits एव । A Csपि । 9 B चारा ·सांस्यसूत्रयो. मानशब्दरूपेण गौणत्वम्य बाधात्, शिलापुरकब घरौरमित्यत्र तु प्रत्यक्षेणैवाभेदग्रहात्। कमो ऽहमित्यादिस्त प्रेम्ण तादाम्याभि- मान रति भावः ॥ अत्यन्तदुर खनिरत्त्या कृतकृत्यता ॥५॥ सुखोत्कर्षस्यापि क्षयित्वान्न कृतकृत्यता। अत्यन्त दुःख- नित्तिस्तु तथा, अपुनरावृत्तः। सुखाभावस्यापि विद्यमानत्वात्पुरुषार्थत्वमित्यवाह। न तु सुखोत्कर्षात्, तस्य चयित्वात् ॥ यथा दुःखात्कशः पुरुषस्य, न तथा सुखादभि- लापः॥६॥ सुखे दुःखस्यावश्यंभावात् । यदि सुखे सति दुःखमवश्यं भवेत, कः सुखमभिलषेत्। तस्मादुःखबहुलवादुःख- नित्तिरेव पुरुषार्थः ॥ सुखस्य हेयत्वमा १ शिलापुत्रका । २ Mahideva and Nagesa read रेषः instead of T ; cf. Aph. 423, note 21 Corrected; A •मभिषवेब, C •ममिषवेग; in B there is a lacuna in this commentary ·सांस्यपरयो यथा सुखे ऽपि दुःखात् दुःखावभावात् देषः, तथा दुःखे ऽपि सुखात् अल्पात् लन्यमानात् अभिलाषो न। मुखं हि बाल- नरदुःखमित्रितमिति न सुखे ऽभिलाष इति भावः । ननु कस्यचिदुःखामिश्रितमपि सुखं भविश्यतीत्यत पार । कुत्रापि को ऽपि मुखी न" ॥ ७ ॥ म्वयमेव चिन्त्यताम्॥ प्रत्यक्षमेव वनितादीनां सुखहेतुत्वमित्यवाद। दःखामिश्रिते' सुखे ऽमति' स्थादित्यादि ॥ नम्बस्तु दःखमियणं, सुखं तु काम्यं भवेत् । अत पाए । नदपि दःखशवम्नमिति दुःख पशे निष्क्षिपन्ते विवे- चकाः ॥८॥ २ १ bomits जन्यमानात् । २ बसा., b बलतर!। b •ख. instead of •खा.। 8 This reading is peculiar to Aniruddha (B omits a); Mahadeva has a gafa at sfu pratfa, cf. Aph. 124, note 1; b c, however, fol. low Vijñâna and Nagrúa in omitting ai 4 All threo MSS. insert ति । a सखीय, मत्य instead of मखे इसति । . a c omit .त्यादि। e So read Aniruddha, Malâdeva (a fafarfa) and my MS. of Nagera ; Vijnana निक्षिपन्ते।

·साधमूहयोः ६.१.. खगादोनामने आयादौ च दुःखमिति स्वसंवेदनमेव प्रमाणमिति ॥ सुखमेव परमपुरुषार्थो, न त्वभाव' इत्यवाद। खर्गाद्यर्थार्जनक्षयभयदुःखमस्येवेति भावः ॥ सुखस्यैव पुरुषार्थत्वं लोके दृष्टं, न दुःखाभावस्येत्यत पाए । सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति' घेनैव' दैवि- ध्यात्" ॥१॥ 'गगिणां सुखं, वोतरागाणां दुःखाभाव इति ॥ विशेषगुणचित्तिर्मुक्तिरित्यवाह । रागिणां सवं पुमर्थः, वौतरागाणां पुनर्दःस्वाभाव इति ॥ निर्गुणत्वमात्मनो ऽसङ्गादिश्रुतेः ॥ १० ॥ १ AC नाभाव । २ .1 B C • पुरुषार्थमिति । ३ So reads Aniruddha only, the others चेन ; ck. Apn.* 424, note 41 , B and one of F. E. Hall's MSS. have àfuzia, see Aph.' 424, note | 4 A inserts the following S'loka which is found in C at the end of the commen. tary to sutra 10 : तथा, दुःखामावो ऽपि नापेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते । गहि मूहाचवण्याथै प्रत्तो दृश्यते सुधीः । Thus only Aniruddha ; Mahadeva and Vijfâna सत्यादिश्रुतेः, Nagefa इसपमुतेः, cf. Aph.' 425, note 81 A ·सांगतो. १२. विशेषगुणनिषेधासामान्यगुणस्वीकारः। तथा पास- कादिश्रुतिपिरोधः स्वात् । यासाः पुरुषः, कवं धर्माखी धर्माबरक रत्य- । विशेषगुणेवित्तिर्मुकिरिति पले सामान्यगुणखोकार पापतेन्, . च श्रुतिविरुद्धः ॥ नपावे पुरषस धर्मात्या धर्माचरकमिनि कथम् । तपास। परधर्मत्वे ऽपि तत्सिद्विविवेकात् ॥ ११ ॥ प्रतिधर्मस्वे ऽपि प्रकृतिपुरुषाविवेकालच्छायापचा- मनः स्वर्गादिप्राप्तिरित्यभिमानः ॥ अविवेकः किं सादिरनादित्यचार । अनादिरविवेको ऽन्यथा दोपदयप्रातः ॥ १२ ॥ यदि सादिरविवेको भवेत, तदुत्पनेः पूर्व मोक्षः स्यात् तदुत्पत्तो च बन्ध इति मुक्तस्य बन्ध इत्येको दोषः । AC insert सवं belieon धर्मात् and खर्गे। . This commentary is simply copied by Mahadeva, only aq being omitted before oral. I १ B omits पर्व। " ·सांख्यसूत्ररत्वोः ६, १७. अविवेकप्रागभावस्थापि विद्यमानत्वामुक्तिसिहाववि- बेकनाशार्थमनुष्ठानं व्यर्थमिति दितीयो दोषः। अविवेको ऽनादित्वात्किं नित्यो ऽनित्यो वेत्यचार। पदि' मादिरविवेको भवेत्, तर्हि तदुत्पत्तेः पूर्वं मोक्षः स्यात् तदुत्पत्तौ च बन्ध इति मुक्तस्य पुनर्बधापत्तिरेको दोषः । अवि- बेकाभावस्थापि विद्यमानत्वान्भुक्रिमिडावविवेकनाशार्थ थबो st- र्थकः स्यादिति द्वितीयो दोषः ॥ न' नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः ॥ १३ ॥ मित्यो बिधा, कूटस्थनित्य पात्मा, परिणामिनित्या प्रकृतिः। न इयमप्यविवेकः, किं त्वनित्य एव नाशात्। अन्यथा नित्यत्वे ऽनुचित्तिः। पात्मवदित्युपलक्षणं, प्रकृतिवदित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ अविवेकनाशः केनेत्यवाह पात्मवत्र कूटस्थनित्यः, मापि प्रकृतिवत्परिणामिनित्यः। अन्यथा नित्यत्वे ऽनुचिक्तिः स्यात् ।। प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥ " १ b यद्यपि। २ b नाशार्थे । १ AC insert कूटस्थपरि- बामि। “ Nagesa has स्यादात्मवा Aph. 127, note 31 A omits afai ४ ·बालसहयोः १. यथां ध्वान्तस्य नाशकः प्रकाश इति । अप को नाशक इत्यवाह॥ यथा धाकख नाशकः प्रकाश:, एवमम्य ॥ अविवेकनाशकमा प्रचापि प्रतिनियमो ऽन्वयव्यतिरेकात् ॥ १५ ॥ अव्यभिचारादिवेक एव नाशक इति ॥ किमविवेकारख पात्मा, अथान्यदपि बन्धकारण- मस्तीत्यचाह॥ विवेकख्यातिरिति जेवः ।। 'प्रकारान्तरासंभवादविवेक गव बन्धः ॥ १६॥ व्यतम्॥ मुक्त कार्यत्वाबाशे पुनर्बन्ध इत्यपार ॥ बन्धः संसारो ऽविवेक एवेति कार्यकारणयोरभेदोपचारात् । धर्मा- दिकं तु सहकारोति भावः ।। मुक्त कार्यवाबाधमाशयार । १ विवेका २ The statement of F. E. Hall that Mahadeva has प्रकारान्तराभावाद (Aph.' 429, note 1), is contradicted by my three MSS. I ·२/- सांग्यसूत्ररयोः ६, १८. न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगो ऽप्यनात्तिश्रुतेः ॥ १७ ॥ श्रुतिश्च 'श्रात्मा ज्ञातव्यः प्रकृतितो विवेक्तव्यो न पुन- रावर्तत' इति। 'न्यायश्च 'भावकार्यस्य नाशात्, दुःख- मित्तित्वभावरूपेति ॥ विपधे दोषमार। अपिमन्दादिवेकख्यात्या मुभिः समुचीयते। उभयचायनाति- श्रुतेः 'वात्मा जातयः प्रकृतितो विवेकयो न पुनरावर्तत' (- त्यादेः । भावकार्यस्यैव नामनियम इति भावः ॥ विपचे दोषमा अपुरुषार्थत्वमन्यथा ॥१८॥ विवेकः पुरुषार्थः॥ दृषणान्तरमाह॥ सषुप्तिममाधितुख्यत्वात् ।। एतदेव स्पष्टयनि। १ A inserts मारे । Corrected; bc इत्यादि, a इवादि । Mahadeva (and one of F. E. Hall's MSS. of Aniruddha) transposes the two words: पबचाएवार्थत्वम् : of. Apb.' 480, note l; qu is missing in A CI . B a ..

·सालसूत्ररयोः ६.२.. अविशेषापत्तिरुभयोः ॥ १९ ॥ संसारिमुक्तयोर्बन्धयोगाविशेषात् ॥ 'व्याध्यादयो योगान्तरायाः। तथा च पतञ्जलि: 'व्याधिस्यानसंशयग्रमादालस्यांविरतिभान्तिदर्शमाल- धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविधेपास्ते ऽन्तरायाः। व्याधिरादिः, स्थानमकर्मण्यता, संशय उभयकोटि- स्मृरज्ञान, प्रमादः समाधावनवधानं, आलस्य काय- गुरुत्व, पविरतिर्विषयतृष्णा, धान्तिदर्शन मिथ्याजानं, पलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः। पनवस्थितत्वं सधभूमेमनसि शित्वम् । मुक्ती किमेषां समाचं, धर्मान्तरप्राप्तिर्वेत्यचार। उभयोः मंसारमुक्तयोः । मुकावन्तरायाणां ममा धर्मान्तरप्राप्तिवां । नचाह॥ मुक्तिरन्तरगयध्वतन परः ॥ २० ॥ १ A C insert के योगानाराया इववाह। २ B C •स्थ. instead of •स्था । २ Corrected : the MSS. •रादिः। BA •कोटिपचान। 4 B omits gaat. (A wjetor पर, C.अन्तः पर्वपर! "Nagesa rends परा" Aph.' 431, not 21 ।

·सांस्बसूत्रवत्यो, २१. धर्मान्तरपक्षे कूटस्थत्वप्रथव इति ॥ अभ्युपगम्याप्यार॥ अन्तरायध्वंम एव मुकौ, न परः। धर्म इति शेषः। धर्मान्तरपचे कू- टस्थत्वव्यातिरिति भावः। अन्तरायास्त पतनलिनोकाः धर्माननरयोगे ऽपि प्रौढिवादेनाह। सवाप्यविरोधः ॥२१॥ भवतु धर्मयोगः, तथापि न काचित्क्षतिः। मुक्तावना- त्तिरता, सा धर्मान्तरयोगे ऽप्यस्तोति ॥ श्रवणमनमनिदिध्यासनं किं सर्वपुरुषसाधारणं न बेत्यपाह॥ अमावृत्तिश्रुतेरिति भावः ॥ श्रवणमनननिदिध्यासनानि मईः कार्याणौति न नियम इत्याह ॥ १ A धर्मान्तरवपक्षे। १C omits • व.। . Bउपगम्याया। 8 Here follows the toxt just given by Aniruddha, from याधिस्थान• to •मति मंशिवं, with two deviations only: Mahadeva puts tfa at the end of the quotation (Yogasutra I. 30) and says कायडिगुणवं instead of the simple बायगडत्वं । ५ beat ·सांखसूचयो, २७. २७१ अधिकारिवैविध्यान्न नियमः ॥२२॥ चिविधास्त्वधिकारिणो मृदुमध्याधिमाचाः । धि- माषस्य श्रवणमाषान्मुक्तिः, मध्यमस्य दाभ्या, मन्दस्य चिभिः। न सर्व सर्वस्य ॥ पक्षान्तरमाह॥ मृदुमध्याधिमात्रा अधिकारिणः । तत्राधिमाचम्य श्रवणमाचामुक्तिः, मध्यस्य दाभ्यां, मन्दम्य चिभिः ॥ एतदेवोपपादयति ॥ दाट्यामुत्तरेषाम् ॥ २३ उत्तरेषां मन्दानां दायार्थ साधनत्रयमुक्तम् । श्रुति- रपि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्यश्चेति ॥ स्वस्तिकादोनां' मध्ये किमासनमनुष्ठेयमित्यवाद। उत्तरेषां मन्दानां मनननिदिधामने इति शेषः ॥ स्थिरसुखमासमिति न नियमः ॥ २४ ॥ स्थयार्य सुखार्थ चासनानुष्ठानं, तदेवास्तु व्यापकत्वा- दिति ॥ १ Bखलिकानां । २BC elearly वा• ।

·साखरयो, २८. एकाग्रतया विषयचिन्तनं ध्यानं, निर्विषयं वा मनो ध्यानमित्यचार। रति हेतोः। खस्तिकादीनां न नियमः । समाधिसमाह ध्यानं निर्विपयं मनः ॥ २५ ॥ समाधावच ध्यानशब्द इति । हत्तिनिरोधतुल्याचे सुषुप्तिसमाध्योः को विशेष इत्यपार॥ यानं समाधिः॥ सुमितः समाधिमा उभयथाप्यविशेपश्चेन्नवमुपरागनिंगधाविशेषः ॥२६॥ उपरागो विषयवासना। तबिरोधः समाधाविति श्रेषः॥ निःसत्वादात्मन उपरागाभावात्सर्वदा मुक्तिरि- त्यचाहा १comits वा। २ Bनिविषयखासगो।। ३ समाधिविशे। & AC•fa• instead of fore !

·सालसूत्ररत्वो, २९. रतिनिरोधस्योभयच तस्यत्वे ऽपि समाधाबुपरागास्वविषयवासना- निरोधाविशेषः ॥ निःसङ्गे ऽप्युपरागो ऽविवेकात् ॥ २७ ॥ प्रकतिपुरुषाविवेकात्प्रकृत्युपरागेणात्मोपराग' इत्यभि- मानः॥ उपरागो ऽपि न तात्विक इत्यवाद। सष्टम् ॥ कौदृगुपराग इत्याह ॥ अपास्फटिकयोरिव नोपरागः, किं त्वभिमानः॥२॥ तयाः संसर्गादुपरागो युक्तः। श्रात्मनस्वसंसर्गानोप- रागः, किं त्वभिमानः आत्मन्यहंकाराध्यासादुपरागा- ध्यासः॥ कथमभिमाननाश इत्यवाह। नयोईि संमर्गादपरागो युकः । प्रात्मनस्खममर्गाचोपरागः, किं बभिमानः ॥ ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभितन्निरोधः ॥ २९ ॥ १ B खात्मनोपराग !। 35 ·साथसूपरत्वो ६, २९. पादिशब्दात्समाधिग्रहणम् ॥ एकदेशिमतमुक्का स्वमतमाह। तबिरोधः विषयोपरागनिरोधः । श्रादिशब्दात्ममाधिः । ध्यानादौनामवधिमाह ॥ लयविक्षेपयोारत्त्येत्याचार्याः ॥३०॥ लयः सुषुप्तिः, विक्षेपो जागरितम्। तयोर्ध्याहत्त्वाई- मानविनाशः ॥ गुंहादिस्थानेषु केषु ध्यानादयः कर्तव्या इत्यचार। तयः सुषुप्तिः, विक्षेपः खनजागरिते। अवस्थात्रययात्तिपर्यन्तं ध्यामादौन्यनुष्ठेयानि ॥ नत्र च स्थाननियमो नास्तीत्याह। न स्थाननियमश्चित्तप्रसादात् ॥ ३१॥ या चित्तप्रसादी न भवति, तब न कर्तव्यमनुष्ठा- नम्। १ AC add सन.। २ B •मानादिनाशः। १ F. E. Hall ascribes the reading 'प्रसादाभावात् to Aniruddha, Aph.' 486, note 5 ; but this is not found in any of MSS.I . B ताकतच.। my three ·सांस्यसूपरयो, १५. परंवारादीनामुपादानात्वमस्तु', कृतं प्रत्येत्वचार। बव चित्तप्रमादस्तच धानाधनुष्ठेयम् । न नदीपुलिनादिनिवमः ।। प्रकृतेरायोपादानतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः ॥ ३२ ॥ अहंकारादीनां कार्यत्वश्रुतेः तेषामपि कारणं प्रकृति- रित्यसलदावेदितम् । प्रकतिपुरुषयोः पूर्वकालभावित्वाविशेषात्कार का- रणमित्यवाह॥ पन्येषां महदादीताम् ॥ नित्यत्वेऽपि नात्मनो योग्यत्वाभावात् ॥ ३३ ॥ गुणवत्वसंसर्गित्वे कारणयोग्यता, सा चात्मनि ना- स्तीति प्रकृतिः कारणम्॥ चात्मनचेतृत्वाबोकृत्वादि युज्यते, न जडस्य प्र- धानस्येत्यवाह १B •पादानमन्तु। २ These first two words are oniitted in AC A fw instead of #i, B ontfam #, C •मावित्वाला। • AC गुणसंसर्गित्वं । 4 All three MSS. havo •r. instead of •त.। (A • त्वालवादि ।

·सांख्यसूत्रहवा, २. नात्मन उपादानता, गुणवत्त्यसंसर्गिवाभावादित्यर्थः ॥ प्रात्मनः स्वत एव कर्डत्वभोकृत्वे, किं प्रकृत्युपरागणेति दूषयति ॥ श्रुतिविरोधान कुतर्कापसदस्यात्मलाभः ॥३४॥ व्यक्ताम्॥ तन्मात्राणां महाभूतकार्यत्वदर्शनात्कथं प्रक्षतेः का- रणत्वमित्यवाह कुतर्कयुकं अपसदः दुष्टा सभा। तात्मज्ञानं न युक्त, अतिविरो- धात, स्वतःकर्दत्वादावनिर्मोक्षप्रसङ्गाच्च, आत्मा कादिरूपभेन्या काझौस्तईि मुकताम् । महि स्वभावो भावानां व्यावतेतौष्यवद्रवेः ॥ इत्युक्तः ॥ पारंपर्ये ऽपि प्रधानानुत्तिरणुवत् ॥५॥ यथा घटादेत्पिण्डकार्यस्वे ऽपि पारंपर्येण परमाणू- पादानत्वं, तथाचापौति ॥ प्रकृतियापिका न वेत्यचार ॥ पषा पटादेत्पिडकार्यवे ऽपि पारंपर्येण परमाणनामुपादामवं, तथा प्रधानस्येत्यर्थः ॥ सर्वच कार्यदर्शनादिभुत्वम् ॥३६।

·सांख्यसूचहयोः ६, १९ स्पष्टम्। विपक्षे दोषमाह॥ प्रधानन्येति शेषः ॥ विपने बाधकमाह ॥ गतियोगे ऽप्याच कारणताहानिरगुवत् ॥ ३७॥ गतिः क्रिया। तद्योगो यस्यास्ति तदव्यापकम् । प्रकृते- र्गतिमत्त्वे कार्यत्वं परमाणुवत्, न त्वाद्यकारणता' । प्रकृतेरुपादानत्वे द्रव्यस्योपादानत्वात्तदन्तभावः स्यादित्यवाह। गतिः क्रिया। तत्प्रयोजकाविभुत्वयोगे ऽणूनामिव कार्यता स्यात् । अणनां कार्यत्वे च पराक्रान्तमन्यत्र ॥ प्रसिहाधिक्यं प्रधानस्य, न नियमः ॥ ३८॥ प्रसिद्रव्येभ्यो ऽधिकं प्रधान, अनियतत्वात्पदार्थस्य । उपादानकारणता च न समवायिकारणता, किंतु मधानता, वैशेषिकसमवायस्यानभ्युपगमात् ॥ Thc clause beginning with gea: is omitted in B २ be .क. instead of .का.। ३ B प्रसिद्ध। . Bomits gumai, C has aguas instead i.

·२०० सांखस्वरयो.. प्रततिः किं गुणात्मिका गुखधर्मिणी वा। अचाह। पनिहाधिक्यमिष्टं, बतो ऽस्माकं पृथिव्यादौनि व्याणैत्यादिन नियमः ॥ सत्चादयो न प्रतिधर्माः, किंतु सत्त्वरजस्तमोरूपैव प्रकृति- रित्याह॥ सत्यादीनामतमत्वं तद्रूपत्वात् ॥ ३ ॥ तादाम्यात् ॥ उपभागार्य प्रतिष्टा, न तु जडस्योपभोग इत्य- मलादीनां सत्त्वरजस्तमा तद्रूपत्वात् नादाव्यात् ॥ निष्पयोजनप्रवृत्त्यन्धुपगमे मोक्षानुपपत्तेः । अनुपभोगे ऽपि पुमर्थ सृष्टिः प्रधानस्योष्ट्रकुङ्कुम- बहनवत् ॥४०॥ १ AC स्परम् । २ This Avatarana stands in a close syntactical connexion with the following Sætra, or is even considerod as part of it by Mahadeva ; the words are found in Vijhana's Avatarana, and form, with aslight alteration (पपत्तिः), Satra 40 in Nagesa's exposition ; cf. Aph.' 12, note 21 ·साखसूपरयो ११. २७९ कतव्याख्यानमेततृतीये ऽध्याये 'प्रधाने त्यादिसचे। प्रशतेरेकत्वात्कथं सृष्टिवैचित्यमित्यचार। कर्मवैचित्यात्मृष्टिवैचित्यम् ॥४१॥ उपादानाभेदेऽपि निमित्तभेदेन भेदः, यथा सुवर्णामेदे ऽपि मुकुटवेयकादि भेदः । कथं सृष्टिप्रलयावित्यवाद। स्पष्ट साम्यवैषम्याभ्यां कार्यदयम्॥ ४२ ॥ साम्यात् प्रकृतेः सहशपरिणामात् प्रणयः। वैषम्यात प्रकृतेर्महदादिभावेन विसहशपरिणामात्सृष्टिः ॥ प्रलयमाए॥ प्रहतेः मनपरिणामात्यलयः । महदादिभावेन विसदृशपरिणमा- सृष्टिः ॥ विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत् ॥ ४३ ॥ १ A ग्रेयवाठवादि। २० मिनयमात, C स्पामत्वक मारा ·२. सांख्यसूत्ररयो६, ७. यवा नाका बन्धमोक्षार्थ यतते, मुक्तवन्धश्च कृतार्थ- त्वादुदास्ते', तथा प्रधानमपि ॥ व्यापकत्वात्प्रकृतिपुरुषयोः संबन्धो ऽस्येवेति मोघे ऽपि भोगप्रसङ्ग इत्यवाह विमुबोधात् 'विमुको ऽयमिति बोधादिव मुक्त प्रति प्रधानस्य न सृष्टिः प्रवृत्तिः। लोकवत्, लोके हिकरित्कस्यचिदन्धमोक्षार्थे यतते जाते व मोठे उदास्ते। तथा प्रधानम् ॥ नान्योपसर्पणे ऽपि 'मुक्तोपभागा निमित्ताभावात् ॥४४॥ भदेवं, यद्यन्यस्य प्रधानस्य उपसर्पणमाचमुपभोग- निमित्तं स्यात्। न चैवं, किंतूपभोग्यनिमित्त उप- भोगः। स च मधे नास्तीति । एक एवात्मा। तथाच एकमेव परं ब्रह्म सत्यमन्यहिकल्पितम् । को मेहः कस्तदा भोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ १C लोके। २ B कतार्थत्वात्तदाते। ३ A omits •प्रसा। 8A oniits इव । Tvice in CIAC विमुक्तो। • " Nigesa has the leetion विमुक्तभोगो भवति." Aph.' 444, notes CA omits उपभोग्यनिमित्त, C has पविवेकfafa; B C •fufHug. which has been corrected by me into the reading given above i ·मांखधरयो २८९ एतदपाकरोति। अन्यस्य बद्दस्य पुरुषस्य उपसर्पणे ऽपि तदर्थ सृष्टिमहत्तावपि । निमित्ताभावात् अविवेकाभावात् ॥ पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ॥ ४५ ॥ एतत्प्रथमाध्याये जन्मादिसू वर्णितम् । तथा अजामेकां साहितशुक्लकृष्ण बक्षीः प्रजाः सृज- मानां सरूपाः। अशोको जुषमायो ऽनुशेते जहात्येन भुक्त- भोगामजो ऽन्यः॥ उपाधिभेदानानात्वं भविष्यतीत्यवाह ॥ सष्टम् ॥ उपाधिचतमिदो पुनतम् ॥ ६ ॥ समितीभेदसिहौ। उपाधिमिथ्यात्वे कुता भेदंसिसिः। सत्यत्वे तु तेनैव पुनतम् ॥ दूषणान्तरमा॥ तमिदो भेदमिकौ ॥ १ AC हायेगा। २ "Nagesa has उपाधिसिद्विवेत्तसिडो" Aph. 446, note 1| B इभेदः । 86 ·सांस्यसूत्रहत्योः ६, १८. दाभ्यामपि प्रमाणविरोधः॥४७॥ सत्यासत्याभ्याम्। सत्यत्वे ऽतसिद्धान्तहानिः। असत्यत्वे कुता नानात्वव्यवस्था। नाईतश्रुतिविरोधी ईतहानिश्चेत्यवाह' दाभ्यां मत्यत्वासत्यत्वाभ्याम् । उपाधेः मत्यत्वे तबोधकप्रमाण- विरोधः । उपाधेरमत्यत्वे तु तस्य भेदाव्यवस्थापकत्वेन भेदग्राशि- प्रत्यचादिविरोधः। खमते लाह॥ दाभ्यामप्यविगधान्न पूर्वमत्तरं च माधकाभावात अतश्रुतेः सामान्यपरत्वात् प्रशंसापरत्वादान्यार्थत्वे न विरोधः। उपाधिसत्यत्वे च न देतहानिरिति नास्ति विरोधः । तस्मात्र पूर्वमात्मैकत्वं नोत्तरं च श्रुतिवि- रोधः । अतत्वे प्रमाणासत्वात् न तत्सिविरिति भिबो ऽस्तीत्यर्थः॥ १ ing in bi A बाधामयं । २ B •त्याह। ३ सत्यत्वासत्यत्वाभ्यां is miss. ga सब। 4 This clause is omitted in B1 A प्रमाणातत्यादात्मसिडिरिति, (प्रमाणासावासिडिरिति ।

·सांस्यसूचश्त्योः ६, ५.. नप्रमाणाभावः, स्वप्रकाशमेव प्रमाणमस्तीत्यचार। पूर्व प्रात्मकत्वं उत्तरं उपाधिभेदावानात्वं च न, उपयचापि साधका- भावात् । किंतु खत एव सत्य पात्मभेदः, पात्मेक्यश्रुतिः धात्म- बैकलेविषया, भेदप्रत्यक्षं त्वनौपाधिकमत्यभेदविषयमिति वनि- प्रत्यवाभ्यामविरोधात् । प्रकाशततत्सिही कर्मक विरोधः ॥ ४६॥ व्यक्तम्॥ दूषणान्तरमा॥ प्रतं कचं वियेत्, अनात्मनात्ममा वा । नाघः, जडत्वात् । अन्ये प्रकाश्यत्वप्रकाशकत्वयोर्विरोधः । अडव्यारत्ती' जई प्रकाशयति चिट्टपः ॥ ५ ॥ B gives this Avatâ raņa in place of the next one दूषणान्तरमाह) antl substitutes here the Avatirit of Vijñâna 1 २. चाकाव., u) •वं. insteul of .व.। १ a adds प्रकाशकत्वयोर्विरोधात्, see the end of the next commentary | BAC कर्मकार्ट त्वविरोधः, Nilgein कटकर्मविरोधा; cf. Aph.* 4-17, note 2 1 4 B offers, instead of this word, the whole of Vijñâna's commentary with an addition fron that of Nîgesa i & Thus only Aniruddha, the uthor's owiant; cf. Apli' tl5, ntc %; the remark of ·सांखसूचहत्या... जडादन्यचिद्रपो जडं प्रकाशयति । अहव्याहत्तत्वेन प्रकाशरूपत्वं, न तु प्रकाशधर्मत्व मुक्तम् । अत एव 'स एष नेति नेतो त्युच्यते, न तु विधिमुखतयेति । प्रथालौकिकप्रकाशरूपत्वम्। तच व्याप्तिग्रहणाभावा- दृष्टान्ताभावः॥ अथ योगिगम्यं तत्। प्रसंग्रजातयोगि- मो चानचेष्टाभावाल्लिनास्ति। संप्रजातयोगिमय वचनचेष्टादि लिङ्ग, तेन च लौकिक एवार्थोऽनुमो- यते। न च सो ऽप्यनुभवरूपं चैतन्यं प्रतिपादयितुं शनोति । तथा च इक्षुधौरगुडादौनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते । एवमचेतनव्यावत्तत्वाचेतन इत्युच्यते, न तु चितिसम- वायश्चैतन्यरूपत्व' वा, असंप्रज्ञातावस्थायां निरु- तित्वेनापि "अलौकिकचैतन्यमिति व्यवहारान्यर्थी- F. E. Hall, in note 3, regarding a different reading of Mahadeva in this Sûtra, is not confirmed by my MSS.I . AC पडव्याहत्तत्वेन प्रकाशधर्मत्वे प्रकाशरूपत्वं वा वक्तं युक्त । १० मेबुचते। १ B हवात्मा । • C •रूप., B .रूप। " B तदादातुं। (A रूपं .Cोषिक। c Corrected; all three MSS. have व्यवहारादन्यथा ।

·सांखसूत्रहयो, ५.. २५ सिः। संप्रज्ञातावस्थायां तु हत्तिज्ञानेनैव चैतन्य- मिति व्यपदेशः॥ एवं दुःखनिहत्तावानन्दरूपत्वमिति प्रयोगः। यदि भावात्मकमानन्दरूपत्वं, तत्किं सुख- माचे प्रयोगः। तथा सत्यज्ञातस्य सुखस्यादर्शनात्सुखं तज्ज्ञानं ज्ञाता चेति कुतो ऽहतम्। अथ मुखविशेषे आनन्दव्यपदेशः । सुखं च चैतन्यरूपं चेति न दृष्टम्। 'अविवेचकानामेवैतत् । विवेचकात्वेवं मन्यन्ते, "हष्टेनैव व्यात्तिरूपत्वेनोपपत्ताबडष्टालौकिककल्पना गुर्वीति । यदि चैतन्यं न स्यात, वस्तुसंवेदनमेव न स्यात् । मैवम् । यथालाबुवेणुतन्तूनां तथाविधसंयोग- विशेषः शब्दकारणं, न तु चयाणां संयोगादतिरिक किंचिदस्ति, तथा पाचभातिकत्वाविशेषे ऽपि जन्तु- रूपेण परिणतानां पिण्डानां तथाविधात्संबन्धात- न्यमिति। प्रकाशत्वे चात्मनोऽप्यंशत्वेन जडत्वमिति। एवं च स्वप्रकाशश्रुतिर्वाधिता स्यादित्यचार। जडव्यावृत्तत्वमेव चिद्रूपत्वं, न तु प्रकागधर्मत्वम् । अत एव 'नेति नेतौ'त्युचते, न विधिमुखेन। एवमानन्दतायनानन्दव्यावृत्तिरेव, १ A चानेन। २ A विशेषः। Bअविवे!। & B adds - B रूपेनैवो।। B •पत्र। • B C .विशेषाः । - B वाशिंधे। & B ऽयं, शेन ।

·सांखसूत्रहत्यो ६, ५२. मन भावरूपं मुखं, अज्ञायमानसुखस्थादर्भनेन शाबादौनामाव- स्यकत्वेन मुभावपि दैतापत्तेः। अलौकिकं मुखं मुतौ खप्रकाशं । तदित्यच मानाभावः ॥ नवानन्दरूपत्वे अतिर्विद्यते । नेत्याह ॥ न श्रुतिविरोधी रागिणां वैराग्याय तत्सिद्देः ॥५१॥ अरस्य चिगुणात्मकत्वेन' रागहेतुत्वात् प्रमाणादयश्च चिगुणत्वेन हेया इति । रागोच्छित्तिश्च कर्तव्येति । तत्सिब स्वप्रकाश श्रुतेरन्यथासिछः ॥ जगतो मिथ्यात्वात्कथमन्यवासिद्धिरित्यपाह। रागिणं हि मुखे रागः मुकौ च विरागः । ततब विषयवैराग्या- यात्मनो ऽनानन्दस्थापि तसिद्धेरानन्दत्वकथनात् । अताविति शेषः । वस्तुत पानन्दश्रुतिदुःखाभावे प्रौपचारिकौति भावः ॥ जगत्सत्यवमाह॥ जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वादाधकाभावात्॥५२॥ दुष्टकारणजन्यं यथा पौतशमशानम्। बाधकं च 'नेदं रजतमिति ज्ञानम् । न चेदं तथा, प्रकृत्यादीनाम- दुष्टत्वात् । 'नेदं जगदिति प्रत्ययाभावाबाधक १B •मकले। २ AC •रिति तयार।

·सांस्यसूचयो,५२. २. नास्ति ॥ संक्षेपाज्जगदच्यते । अर्थ भूर्भुवः स्वमहर्जन- स्तपः सत्यमिति । अधी महातखेरसातलतलातल- पातालसुतलवितलातला इति। मध्ये अम्बुंदोपः । तमध्ये सुमेरुः । तत्पूर्वादिचतुर्दिछु मन्दरगन्धमादन- विपुलसुपार्श्वनामानो विष्टम्भपर्वताः । मेरुदक्षिणे भारतवर्षहिमालयपर्वतकिंपुरुषवर्ष हेमकूटपर्वतहरि- वर्षनिषधपर्वताः । मेरोरुतरे कुरुवर्षणिपर्वतहिर- ण्यकवर्षश्वेतपर्वतरम्यकैवर्षनीलपर्वताः। मेरुपूर्व भ- द्राश्चवर्षमाल्यवत्पर्वतः । मेरूपश्चिमे केतुमालवर्ष:- गन्धमादनपर्वतः । मेरोरध इमारतवर्षः । लक्ष्या- जना जम्बुद्वीपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्यो लवणसमुद्रः। तहे- टनेन तद्विगुणः शाकद्दोपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्य इक्षु- रससमुद्रः । तदेष्टनेन तहिगुणः कुशदीपः। तदेष्टनेन सत्तुल्यः सुरासमुद्रः । तदेष्टनेन तहिगुणः क्रौञ्चदीपः । तदेष्टनेन तत्तुल्यो पृतसमुद्रः । तदेष्टनेन तद्दिगुणः १AC transpose तपः सत्यं । २ Corrected; the MSS. महोत.। ३C omits पाताल, to reduce the number of hells to seven i BAC जम्बू। ५A omits •वर्ष। < Corrected; the MSS. •हो। .AC .चम्पक. in. stead of .रम्बका। CA Corrected; BOAT बतपर्वतः, AC माल्यवान्पर्वतः । १० • A •वर्ष। १९ A इनावत। १२ A C always तदिगुणः । C जम्बू ·खाल्यसूचरयोः ६,५४. शाल्मलिहीपः। तद्देष्टनेन ततुल्यो दधिसमुद्रः। तहे- टनेन तद्दिगुणः सक्षदीपः । तद्देष्टनेन तत्तुल्यो दुग्ध- समुद्रः । तदेष्टनेन तहिगुणः पुष्करहीपः। तहेष्टनेन तत्तुल्यः स्वादकसमुद्रः । लोकालोकपर्वतवेष्टनेन ब्रह्माण्डकटान सर्वतः परिहतं जगदिति । पूर्वोक्तमपि शिष्यहिततया पुनः प्रतिपादयति ॥ दुष्टकारणजन्यं हि 'पौत: भङ्ख' इत्यादिज्ञानं, 'न पौतः गज' इत्यादिज्ञानबाध्यं च । तदिषयो ऽसत्यः, जगति तुन तथेति भावः ॥ प्रकारान्तरामभवात्सदत्पत्तिः ॥ ५३ ॥ प्रकारान्तरं च पूर्वमेव दूषितम् ॥ अहं करोमोति प्रत्यक्षात् 'किमहंकारः कती, अथाहंकारशब्देनात्मीयते, स एव कर्ते,त्यवाह ॥ प्रकारान्तरं च पूर्वमेव निरस्तम् ॥ अहंकारः कती, न पुरुषः ॥ ५४ ॥ पुरुषस्यापरिणामित्वात्। कृतिवेतन्ययाः सामाना- धिकरण्यं च 'पक्षस्तिष्ठतीत्यादी व्यभिचरति । १ a omits तु। २ करवाकर्ने । ३ A व प्रचतिः ।

·सांख्यसूत्रहयो १५५. २८९ रककर्मक्षयेऽपि यावहभावित्वात्कर्मो ऽपरा- परकौत्यत्तावनिमीक्ष इत्यवाह । अकारो बुद्धिः ॥ मनु सत्यामपि विवेकख्याती सुखादिभोगो दृश्यते, म कथम् । तचाह॥ चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्माणितत्वात् । ५५ ॥ अविवेकाकमार्जनं, तेन च भुक्तिरिति। चिदवमाना पात्मज्ञानावसाना। विवेकोत्पत्तो कापरकर्मार्जनं, तदभावात, कोपभोगः। कृतकर्मणो ज्ञानादेव नाशः । तथा च यथैधासि समिद्धोऽनिर्भस्मसात्कुरुते ऽर्जुन । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति ॥ सातिशयत्वाचन्द्रादिलोकप्राप्तिरेव पुरुषार्थो भवि- ध्यतोत्यचाह॥ चित् देशादिवानं अवमानं अवधिर्यम्याः । यावद्देशादिभानं, ताव- लोग इत्यर्थः । तदिति प्रारचमुचते, बुद्धिम्थत्वात् । 'तस्य नाव- १ A एकाकीपक्षेपे, C एककर्मापेो। २B.धागादामचा- विचारपलात् । ३ A पविषेको । BBCति.। 37 ·२९. सांख्यसूचयो,५७. देव' चिरं, पावन विमोच्य ऽथ संपल्ये' इत्यादिश्रुतेः शानिनो ऽपि प्रारब्धकर्मफलभोग पावबक इति भावः ॥ चन्द्रादिलोके ऽप्यातिनिमित्तसंभवात् ॥ ५ ॥ पादिशब्दाचोकादयो प्राधाः ॥ गुरूपसनस्य' शब्दश्रवणादेव मोक्षो भविष्यतीति, किंमननादिनेत्यवाद। निमित्तमविवेकादि । लोकस्य नोपदेशात्तसिद्धि पूर्ववत् ॥ ५७ ॥ पूर्वोक्तमेवोक्तम् । मन्दानां न श्रवणमाचामुक्तिः, किं तु मननादिना। अनेन यमनियमासनप्राणायाम- प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधय उपलक्षणीयाः॥ कई त पदेशमाचाम्मुक्तिः श्रूयत इत्यवाह। सोकस्य मन्दाधिकारिणः उपदेशात् श्रवणमाचात् न मुषिः, किं तु पूर्व वयो नर्थतहोयम् । मनननिदिध्यासने अपेक्षिते रत्यर्थः ॥ १३o omit रव। २ Corrected; the MSS. विमोजे। Rafa: 1 . So reads Aniruddha only, the others •निमित्तमद्रावात् ; ef. Aph. 451, note 2 | ५ A गुरूपसंपनस्य, B पुरूपसंपनस्थ !। (So reads Aniruddha only, the others omit a; of. Aph.* 452, note l| • AC पूर्वमेवोतं ।

·सांबरधरचोद, ५. ताई 'श्रुत्वा मुचत' इति कथमुपपद्यते । तार । पारंपर्येण तत्सिद्दौ विमुक्तिश्रुतिः' । ५८॥ प्रथमभावित्वावणस्य पारंपर्येण कारणत्वसिौ वि- मुक्तिश्रुतिः॥ यथा च व्यापकत्वात्कृतेजगत्कारणत्वं, एवं व्याप- कत्वादात्मनः सर्वदेश उपभोगप्रगङ्ग इत्यवाह तसिद्धौ अवमानसिको विमुकिश्रुतिः पारंपर्येण उत्तमाधि- कारिविषया वा ॥ गतिश्रुतेथ व्यापकत्वे ऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाल- लाभो व्योमवत् ॥ ५६ ॥ यथा घटायुपाधियोगात् घटे गच्छति 'घटाका गच्छती'ति ज्ञानं, तथा देहावच्छेदेन तहत्यात्मगति- रिति । कर्मवशाच देशे उपभोगस्तच देहगमना- दात्मनो भागलाभः ॥ यद्यात्मा व्यापकश्चिद्रूपः, सर्वदा सर्वच साथषु समकालं ज्ञानं प्रसज्येत, न चैवं - श्यते । तन्न । भवेदेवं, यद्यात्मा व्यापकस्वरूपेण वृत्ति- १BC १० विमुलश्रुतिः। २ B omits च व्यापकत्वात् । omit वं BB भोग। ५० विमुखअतिः। ६ पार•।

·साल्बसूत्रायो ६, ५६. जानं जनयति । न चैवं, किंतु देहादिपरिच्छिन्न एव । यथा सूर्यप्रकाशस्वभावो ऽपि मेरोदक्षिणस्थो नोत्त- रभागं प्रकाशयति, उत्तरस्थो न दक्षिणभागं, अव्याप- कत्वात् । यदा तु ज्ञानादिना दग्धकमीशयत्वेन नष्ट- देवादिसंघातो नीरजस्तमस्को व्यापको भवति, न सदा वृत्तिज्ञानं जनयत्यविकारित्वात, किं तु स्वयमेव जगत्प्रकाशस्वरूपः ॥ यथा चाकाशं व्यापकं प्रादेशि- कधूमादिसंबन्धेन न मलिनं भवति, किं तु घटाद्यव- च्छिन्नं सत् घटायुदरवर्ति सर्व मलिनमित्यनुमन्यते। तथापि नाकाशं मलिनं, तस्य नेपाभावात्, किंव- विवेचकाना" मिर्थ्याभिमानमाचं, घटभङ्गे तथाऽदर्श- नात्। तथात्मा व्यापको, नास्य धर्मादिसंबन्धो, नापि चानं, किंतु शरीरावच्छेदेन महहियोगबज्जीवसं- बन्धेन मनोयोगात् जीवात्मेत्युच्यते। मनसा विना- भूता प्रततिरिति प्राकृतधर्माधर्मज्ञानाज्ञानसुख- दुःखाद्यहंकारेन्द्रियतविषयजन्मादिमानिव लक्ष्यते। सात्त्विकांशेन प्रकृतेः स्वच्छत्वात् तत्प्रतिबिम्बित पात्मा १ B दृष्टः। २B •खभावः । २ B •खभावः। ३C .त्युचते। 8 A तथावापि । - A C तु विवेचकानां । CA C मिथ्येवा । . C योगाजीवर, B.योगासीना। CA प्रवति ।

·सालसूपरयोः ५६. २९१ प्रकृतिकर्तृत्वादिकमात्मन्यभिमन्यते। मिथ्याभिमानो ऽपि प्रकृतिप्रतिबिम्बिते आत्मनि, न त्वात्मनि, यथा निष्कम्पोऽपि चन्द्रो जलप्रतिबिम्बिता जलकम्याकम्पत इति मिथ्याप्रत्ययः, यथा वा मुखं निर्मलमपि मलिन- दर्पणे प्रतिबिम्बितं मलिनमित्यभिमन्यते॥ विवेच- कास्तु कैवल्यदर्शिन 'आत्मनो ऽपरिणामादसंगत्वाच कर्तृत्वादिकं मिथ्ये ति पश्यन्ति । यदा तु ध्यानपरि- पाकवशाहासनाहासक्रमेण मनोलयाहासनानाशा- हमने ऽन्यदेहानुत्पादः, तदा जीवात्मनो ऽपि पर- मात्मना सहकत्वेन व्यापकत्वात् क धर्माधर्मयोगः कर्तृत्वादिकं वा। किं त्ववाग्गोचरत्वे ऽपरोक्षवाधा- मन्दरूपत्वमिति भण्यते, अन्यथा प्रतिपादयितुमश- क्यत्वादिति ॥ देहोत्यत्तेः पूर्व निराश्रयत्वाधिष्ठानासंभवादुत्य- त्यनन्तरमात्माधिष्ठानमित्यवाह। थापकत्वे ऽप्यात्मन उपाधियोगात् देहादियोगात् भोगदेशकाल- योगः । यथा योम घटादौ गच्छति गच्छतौव, नथात्मापि देहा- १ B ध्यानपरिपाकस्वाहासमादाकमेव !। १C यापकत्वेन, A omits the words RAC.चरत्वा । 8 B निराशयवाद।

·सांख्यसूत्रहयो १. पक्षिको गच्छतौवेति विशिष्टदेशकासमंवन्ध्युपभोगभाग्भवति बुतः । गतिश्रुतेः 'जय गच्छन्ति सत्त्वस्था' इत्यादेः । अनधिष्ठितस्य पूतिभावयोगान्न तसिद्धिः ॥ ६ ॥ व्यापकस्य नित्यस्य पूर्वपश्चाद्वावायोगादेहोत्पत्तिसम- कालमेवाधिष्ठानाच तसिद्धिः नानधिष्ठानसिद्धिः। ततश्च म पूतिभाव इति ॥ अदृष्टवशादेव पूतिभावो न भविष्यतीत्यवाद। न तसिद्धिः मानधिष्ठानमिद्धिः ॥ अदृष्टवादेव पूतिभावो न भविष्यतीत्यत पार॥ अदृष्टदारा चेदसंबदस्य तदमंभवाजलादिवदारे ॥ ६१ ॥ निराश्रयस्यादृष्टस्यासामर्थ्यादहसंबद्धत्वेन' न कार्य- करणं, यथा जलस्य नाकुरजनकत्वम् । श्रादिशन्दा- द ग्रहणम् ॥ किमाश्रया धर्मादयः कार्यजनका इत्यवाह। १ Thus only Aniruddha, the others पूतिभावप्रसाद cf. Aph.' 453, note 31 R B omits al १C देहेत. BBC संबंधत्वेन। ५ B .कारण।

·सांस्यसूत्रत्वो ६, १२. बोलावस्थामारण्यात्मा नाधितिहति, किं बदृष्टद्वारेति चेत्, न, असंबद्धस्थादृष्टस्य तदसंभवात् कारणत्वासंभवात् । प्रथमर्थः । पब- स्यमदृष्टस्य तत्र मंबन्धो वायः, सर स्वायसंयोगविशेषादिरूप एवेति । जलादिवदिति दृष्टान्तः, यथा जलादि भारजनकमपि बीजासंबद्धमङ्करं न जनयति ॥ निर्गुणत्वात्तदसंभवादहकारधर्मा यते ॥ ६ ॥ निर्गुणत्वादात्मनः तहमत्वासंभवादते धर्मादयो - कारधर्माः। कार्यकारणयोरभेदाद्विधर्मा स्वाइंकार- धर्मा इत्युक्तम् ॥ किमात्मनः स्वरूपेण जीवत्वमन्यथा वेत्यवाह। निर्गुणत्वादात्मनः नदसंभवात् तस्मित्रमंभवात् । एते धर्मादयो ऽहंकारधर्माः। कार्यकारणयोरभेदाडुद्विधर्मा एवाइंकारधर्मा - युगम् ॥ विशिष्टस्य जौवत्वमन्वयव्यतिरेकात् ॥ ६३ ॥ स्वरूपेण' जीवत्वे कर्तृत्वानोक्तृत्वात्कौटस्थ्यहानिः १ । समान 9 B hcजीवा. १e adds तान् । सपण। .Cकर्टभोलत्वात् ।

·सांख्यसूचस्त्योः ६६.. अन्वयव्यतिरेकाच। देहावच्छेदेन वाम्बनिसयोगा- दिन्द्रियसंयोगेन विशिष्टस्य जीवत्वम् ॥ ऐश्वर्यशालिवाज्जीवात्मैवेश्वरः, स एव जगविर्मास्य- ति । तथाच ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे ऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इत्यवाह॥ नोवत्वं कर्तृत्वभोकृत्वविशिष्टस्य देहादिविशिष्टय, न तु खरूपेण, कौटस्थ्यहानेः, अवयव्यतिरेकाभ्यां च, देहाभिमानिन एव कर्डत्व- भोकृत्वोपलभात् ॥ अहंकारकवधौना कार्यसिद्धिनेश्वगधौना प्रमाणा- भावात् ॥ ६॥ प्रमाणभावादिति जगदुपादानज्ञानाभावात्। अव्या- पकत्वादनेकेश्वरकल्पनापि स्यात् ॥ कार्यत्वाचेतनकार्यत्वमप्यनैकान्तिकमित्याह । 'प्रकृतेर्महान्, महतो ऽहंकार' इत्युको ऽहंकारः, तदभित्रो यः १ B वायवति। २ इन्धचाह is missing in BI RAC कार्यत्वाच चेतन। BAमित्यत्राहा ·बालसूत्रात्यो. कर्ता, तदधौना कार्यस्य तन्मापादेः सिद्धिः, नेवराधीना, कार्य- त्वस्य चेतनकार्यत्वव्याप्यत्वे प्रमाणभावात् ॥ एतदेव स्पष्टयति ॥ अदृष्टोद्भुतिवसमानत्वम् ॥ ६५ ॥ अदृष्टोतिवर्दकर्ट कत्वात्। तस्यापि सकर्वकत्वे ऽदृष्टोत्यन्तरस्य सहकारित्वं, तस्यास्तस्या अप्यन्यस्या इत्यनवस्था। सादित्वाच संसारस्य नानादितापरि- अहंकारस्य कारणत्वे किं महान्तं प्रत्यपि कारणत्व- मित्यवाह न दृष्टः कर्ता यस्य हित्यकुरादेस्तस्योद्भूतिः उत्पत्तिः। तस्यामिव समानत्वं चेतनकर्षभावस्य । जित्यरादौ हि न चेतनः कर्तास्ति, अनुपलब्धेः, तथा तन्माचेवपि ॥ महतो ऽन्यत् ॥ ६ ॥ न स्वस्य कारणं कार्य भवति । 8 A १ . तदकता। २ ३ कार्यवस्य । १ Aषकोतवत् । C •दवाटत्वात् । ५ AC सरखे। A C तस्या: only oncel 38 ·सांख्यसूचकत्यो स्वीया प्रकृतिः, स्वामी पुरुषः। तयोः संबन्धः किं स्वाभाविकः, अन्यनिमित्तको वा। स्वाभाविकत्वे स्व- भावस्थानपायादनिर्मोक्ष इत्यवाह। अहंकारस्थ कार्य महतो ऽन्यत् । नहि खकारणं स्वकार्य भवति ॥ कर्मनिमित्तः प्ररतेः स्वम्वामिभावोऽप्यनादिवाना- ग्वत् ॥ ६॥ प्रकृतेरित्युपलक्षणं, पुरुषस्येत्यपि द्रष्टव्यम्। कर्मणव स्वस्वामिसंबन्धकारणत्वे, विवेकात्कर्मक्षये स्वस्वामि- भावसंबन्धाभावामुक्तिः। अनित्यस्य सादित्वेन नानादितापरिहारो, नित्यस्य पुनरस्तीति, अनादि- रित्युक्तम् ॥ मतान्तरमाहा पुरुषस्येति पूरणयम् । स्पष्टमन्यत् ॥ अविवेकनिमित्त का वा पञ्चशिख: ॥ ८॥ स्वखामिभाव इत्यनुवर्तते। १ B.पारखे। २ Bखखामिसंबन्धान् । १ B सादित्वात् । • Thus Aniruddha only, the others •निमिचो; cf. Aph.' 469, note21 ·सांस्यसूत्ररचोद.. एकदेशिमतमाह। अविवेकनिमित्त रति बहुमीहिः॥ एकदेभिमतमाह। निङ्गागोगनिमिनक ति मनन्दनाचार्यः ॥ ६ ॥ लयनालिमिति सूक्ष्ममातिवाहिकशरीरम्। या- वास्थूलशरीरे सूक्षशरीरस्य गमनमस्ति, तावाख- स्वामिसंबन्धादन इत्युचते॥ स्वमतमाए। बावस्थलभरौरे सागरीरमस्ति, तावप्रकतिपुरुषयोः समामि- संबन्ध रति ॥ खमतमाह॥ यदा तदानतः पुरुषार्थ नच्छित्तिः पुरुपार्थः यहा तहति कर्मक्षयाहा ज्ञानाहान्यतो वेति, ख- स्वामिसंबन्धोचित्त्या संसाराछित्तिः पुरुषार्थः। तदु- छित्तिः पुरुषार्थ इति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ। २ A Comit वि। AC १ AC गमनागमनमन्ति । चानादा।

·मल्यसूचहत्त्योः ६, ७..
एष सत्कार्यसिद्धान्तः पूर्वमेव निरूपितः ।
तन्त्रतः प्रतिपाद्यत्वाव हि स्यात्पुनरुतता।
'यत् तत्' इत्यव्ययं हेतौ। यतस्ततः खखामिभावो ऽस्तु प्रति-
पुरुषयोः, तस्य तु बन्धहेतुत्वात् तदुछित्तिः पुरुषार्थ इति मम
मतम् । वौपाध्यायममाप्यर्था ।
इति कापिलसांख्यप्रवचनसर्चहत्तौ षष्ठोऽध्यायः ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्यः॥
वृत्तिः कृतानिरुडेन सांख्यववस्य धीमता ।
मूढसत्त्वविवेकाय, धात्मनश्च विमुक्तये ।
इति वेदान्तिमहादेववते सांख्यप्रवचमसूत्रवृत्तिसारे तम्बाथायः
षष्ठः॥
BA
१ लत्ययय। २ A omits कापिन। ३C सूचस्य ।
समालो ऽयं। ५ B सत्तिकतानिनोऽभूत् in spite of the follow•
ing that II ( At the end of my MSS. of Mahadeva,
the 22 short Samkhya-Sutras are subjoined (see F. E.
Hall, Preface to the Samkhya-Sara, 42 note) with the
concluding remark इति वांखसूचाखि कपिणप्रणीतानि ।

·INDICES.

·No text on this page.

·12. I. INDEX OF THE SAMKHYA SUTRAS, as read and numbered by Aniruddha. अकर्तुरपि पशोपभोगो वायवत् I. बनादावर यावदभावाझविषादप्येवर I. 105. 158. पकार्यत्वेऽपि नयोगः पारवयात् III. 55. पनारम्भे ऽपि परमहे सुगै सपंवत् IV. संबवामाशिवम् I. 161. पचाक्षुषाणामनुमानेन वाषी धूमादिभि- | अनित्यले ऽपि चिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं रिव बको I. 60. सामान्यस्य V.91. पचेननले ऽपि चौरपडितं प्रधाना पनियनले ऽपि नाशिकस्य संपतो, III. 59. ऽन्यथा पानीमनादिसमबन I. 26. पपरिमाणं तत्कातित्रवेः III. 14. पनपभोगे ऽपि पुर्य प्रधानमोड- पतिप्रसतिरन्यधर्मले I. 54. कामवहमवत् VI. 40. तौनियमिन्द्रियं, धानानामधिष्ठाने II. बनाःकरणधर्मबंधमादौनाम V. 25. 23. बमाकरणस्य तदुपसिनवाहोदधि- पत्यापानिहाचा वनसत्यता VI. 5. हाहबम् [.99. पापि प्रतिनियमो ऽवयवतिरेषात् VI. |न्यधर्मले ऽपि नारीपातलिविकालात 15. I. 153. पप विविध जात्यनिरनिरत्यापुर-पन्यपरत्नमविवेकानां तब V. 64. बा I. 1. पन्ययोगे ऽपि नसिरिनामस्येनायोदार- पाहाराचेदसंबरखानदसंभवानहादि. पन्यापरागे ऽपि न विरब्यवे, प्रबुद्ध- मायेत् 1. 30. रजुतवस्येवोरगः III. 66. पाडोयूनिवारामाननम् VI. 65. अपवादमाचमबहानाम् I. 45. अधिकारिदरियाव नियमः I. 70, VI अपुरुषार्थलमन्यथा Vi. 18. 22. अपुरषासमभयथा I. 47. अधिकारिप्रभेदाच नियमः III. 76. पवाधाददुलकारणजन्यमाप मावलम् पपिडामानि I. 142. I.79. अध्यवसायो बुदिः II. 13. पवाये मेयम् V. 17. यसरुपापासनात्यारंपर्येण यद्योपासका. बभिमानी रंकारः II. 16. नामिव IV. 21. पर्यादिविरमानमभयोः V. 24. पनपिहिनस्य पूनिभावयोगान नहिविः पवान्नरभेदाः पूर्ववत् III. 41. VI.60. विवेकनिमिनकोबा पामिल: V1.68. नादिरविवा था दोपदयविवेकाहा नसिके बाः पावनमा VI. 12. 1.106. बत् ।। 8. पदारे VI. 61.

·INDEX I. . विषयोभयोः I. 6. इतर सरवानि नदीपात् III. 64. पविषादिषारमः III. 1. इतरचाचपरंपरा III. 81. पविषापभिरभयोः VI. 19. इसरसामे ऽप्यातिः पवाभियोमनी जन्म- अब विगुणाधिजाव I. 136. अवेः IV. 22. पथभिचागत् II. 41. इतरस्यापि नात्यन्तिकम् III. 27. परिहाविंशतिधा III. 38. इदानौमिव सर्वच नात्यन्तोदः I. 159. असतो ऽयं पुरुष रनि I. 15. इन्द्रियेषु सापकनमबयोगात्कुठारवत् II. पसाधनानुचिनानं पभाष भरतवत् IV. 39. 8. कारववचितम समापिसानि IV. बख्यात्मा नातिनसाधनाभावात् VI. 1. 14. पकारः की, न पुरषः VI. 54. पकारकोना कार्यसिविचाराधीना दुशेश्वरसिद्धिः सिदा III. 37. प्रमाणाभावात् VI.G4. ईगरासिब I. 92. पपिनियनौवत र.. उत्कर्षादपि मौषमा सर्वोत्कर्षश्रुतेः I.5. पाञ्चस्थादभेदतो वा गुणसामान्यादेश- उत्पत्तिबहादोषः I. 123. सिनिः प्रधानवपदेशाहा I. 125. उपदेशोपदेहवालसिडि III. 79. पामार्थमात्सुरेनषामामार्थ पारम: II. | उपभोगादितरस्य III. 5. 11. परागास्कर पिलानिध्यापिानिध्यात् पायरेतुना नहारा पारंपर्यशाणुवत् I. I. 164. 74. उपादाननियमात I. 115. पायनियोग रति पशिष: V. 32. उपाधिभेदे ऽप्येकासा मागायोग बाकाम- पायशिसिजी निजमाभियोगः समान स्येव धडादिभिः I. 150. न्यायात् ।.36. उपाधिभियवे, महान् I. 151. पाध्यामिकादिभेदानवधा तुछि III. 43. | पापितलियो पाईनम् VI. 46. पापेक्षिको गुणप्रधानभावः, नियाविये. उभयवाप्यन्यथासिनेः प्रत्यक्षमनुमान वा V. 100. पानोपदेशः शब्दः I. 101. उभयचाप्येवम् V. 23. पापासम्बपर्यो मालवे हिरा विवे- | उभयचाप्यविशेषत्रवमुपरागनिरोधादि- शेष: VI. 26. वाविवेकाप प्रवर्तनमविषाणाम् III.4. उभयथाप्यसत्करत्वम् I. 94. चारतिरसदुपदेशन IV. 3. उभयपक्षसमानक्षेमादयमपि I. 46. पारनिवापि, तरोतरयोनियोमादेयः उभयसिदि प्रमाणातदुपदेश I. 102. III. 52. उभयातच मनः II. 26. बापयासि V. 128. उभयान्यनाचार्य महदादेगदिवत् I. बाकारिकन भौतिकानि II. 20. 129. चात् 11.45. कात् III. 47.

·INDEX I. ३.५ अर्ध्वं सजविशाखा III. 48. प्रमही माममनियणि II. 32. जानालनजरायुजोनिजसंकल्पजसा सिदिचेतिन नियमः V. 111. गतियोगे ऽप्यायकारणनासनिरपुत् जहादिभिः सिडिरहवा III. 44. VI.37. गनिश्रुतिरपाधियोगादाकामवत् I. 51. एकः संखार प्रियानिर्वनेको, न तु गनिनेच यापकले ऽयुपाधियोगायोग- प्रतिनिय संसारभेदापडकल्पनापसतो. रेमकाशशाभी बोमवत् VI. 59. V. 120. गुरुपरिणामभेदाचामाबमवसावत् II. रवादमपचनमा नकार्यम् II. 17. 27. बमितरस्याः III. 42. गुणयोगाना सवयन IV. 26. एवमेकावेन परिवर्तमानयनविरमा-गुणादीनां नात्याबाय: V. 26. ध्यास: I. 152. संपन्यमपि V. 79. चक्रभ्रमणवडनमरोस् III. 82. चन्द्रादिलोके ऽप्यातिनिमितसंभवान VI. एकभौतिकमपरे III. 19. 56. चरमो ऽहंकारः 1.72. 'चौदासीन्यं चेति I. 163. चातुभौतिकमित्यन्ये III. 18. चिदवसाना भुलिसकर्मार्जिनबान VI. करणं पयोदमविषमवान्तरदान II. 38. 5. बर्मनिमित्तः प्रचतेः खसामिभावो ऽप्य चिदवसानी भीग: 1. 104. नादिवीजापुरवत् VI. 67. चेतनोमानियमः कण्टकमोक्षवत् II. 7. कर्मनिमित्तयोगाचHI. 67. कर्मबहादेवा कासादे III. 60. विस्तवदा IV. 7. कर्मवैचिचप्रधानचेडा गर्भदासवत् III. 51. जगत्मत्यत्वमदुटकारजन्यवाहाधका- फर्मवैचिवात्मृहिवैचियम् VI. 41. भावात् VI. 52. कमांवरेवाप्यनादिनः III.62. जरप्रकाशायोगानप्रकामा I. 145. कर्मेन्द्रियौन्द्रियरामरमेकादरकम II. जडव्याहतो जईप्रकाशयति चिद्रूपः VI. 19. 50. काम्याकाम्ये ऽपि साध्यवाविशेषात् I. 85. जन्मादियवस्थानः I. 149. कारणभावाय I. 118. जपास्फटिकयोरिव नोपरामः, बिभि- कार्यनसिदिः II. G. मान: VI.28. कार्यदनातदुपसमे I. 110. जीवन III. 78. कार्याकारणानमानं नमारित्यात् . 135. जानाति III. 28. कुचापि कोऽपि सुन VI. 7. कुतुमवच मषिः II. 35. ततः प्रहते I. 65. [46. सार्थ प्रयोः I. 144. मत्काजिनमापदमनिटाशीवपत् II. 39 पुरुषवडतम् ·INDEX I. नाकार्यतासिदेनीपचाप: I, 137. विगुणाचेतनमारियोः I. 126. नाबार्यवमन्येषाम् I. 73. चिगुणादिविपर्ययात् I. 141. नत्वाय धादिः II. 14. विषा बयाणां बचा कर्मदेशोपभोगतो. नचाभ्यासात मेनौति त्यागाडिवेक भयदेहा: V. 125. सिविः III. 75. चिभिः संबधसि V.38. नव प्राप्तविवेकस्यामाहनिश्रुतिः I. 83. विविध प्रमाणम्। नत्सिडी सर्वसिदेनापि नवाप्यविरोधः VI. 21. कासिनिः1.88. नारंनिधानादधिष्ठावं मधिवत् I. 96. विविधविरोधापले I.113. नचाप्येकतरराधान्यतरसिद्धनापखापर I. 112. दार्थमुत्तरेषाम् VI. 23. तथाभेषसंखाराधारबात II. 42. दिशामावाकामादिभ्यः II. 12. नदधिष्ठामाश्रये देरे नदादामहादः IIl. | दुचनिहतगाणः V. 67. 11. दुचाकु जलाभिषेकवजापविमोक: नदनमथलश्रुव III. 15. I.84. नदपि दुरवसमिति दुःखपचे निधि-लयोरिदम IV. 18. पन्ने विवेचका VI.8. हहामासिडेर 1.37. नदभावे सदभावान्यं नर्षिI. 43. देवनाशयत्रुवेगारवा II. 21. नदुत्पत्तित्रुने I. 77. देहादियतिरितो ऽसो वैचिचात् VI. 2. नदुत्पत्तिः श्रूयते, विनामदर्शनाच II. 22. देवादिप्रभेदा III. 46. तबाने प्रचतिः पुरुषी वा 1. 133. दोषदर्भमादुभयोः IV. 28. नावे तदयोमादुभयवभिचारादपि न I. | दोपवीधे ऽपि गोपसर्प प्रधानस, कुख- 40. वधूवत् III. 70. नयोगे तलिजावन्योन्याश्रयत्वम् V. 14. अट्टलादिरामना, करमणमिन्द्रियावाम II. नयोगे ऽपि न नित्यमुन्नः V. 7. 29. नयोये ऽप्यविवेकाज समागबम् I. 55. इयोः प्रधान मनो जावयवृष्टत्यव II. नापत्वे सादिनम् V. 19. 40. नदिसारखे ऽपि भेकौवत् IV. 16. दयोरिव बयस्यापि रखवान हो . मौजातिः 11.3. 118. नमिताबुपातोपरागः सत्यः II. 34. |इयोरेक्तरस्य पाप्यसनिवार्थपरिरिति समोविशाला मूलतः 1II. 49. प्रमा। नायकममं यत्तत् I. 87. नयोरन्यये तुचनम् I. 134. इयोरेवतरण पोदासौन्यमपवर्ग: III.65. नखापौरख III. 2. इयोरेवदेगसम्बोपरामाचबरखा I. 29. तुविधा III. 39. इयोः सवौजसमन्यस्य नवतिः V. 117. देनामाकरणस्यI. 64. हाभ्यामपि नव IV. 10. देषामपि तपोमे बाधादिप्रसहि v.हाभ्यामपि प्रमाणविरोध: VI. 47. 49. काभ्यामविरोधात्र पूर्वमत्तरं चापका- पवार साप II. 30. भावात् VI.48.

·INDEX I. धारणासमखकर्मवा नसिवि. III. 32. नदेशयोगतो याद I. 13. नुवन्याय II. 37. गरेसमापनः वर्माधिकारि नियत्रुने धानधारवान्यासवराज्यादिभिधरोष: V.124. VI. 29. नदेशारभकला प्रावलमिनियमशितल थानं निर्विषयं मनः VI. 25. Vि. 113. नये नियमसयोगात् V. 108. न, भिवशिनिपधनीयवहाराबवहारो न बयारेककाहायोगादुपकार्योपकारक- I. 120. भाव: I.31. नवर्मण पादागायोगात् . 81. नधीपक्षापः प्रकनिकार्यषिपात V. अकर्मणान्यधर्मलारतिप्राय I. 16. 20. न कर्मणाप्यनवमलात I. 52. मनित्यत्वं वेदानी कार्यवत्रुनः V. 45. भकल्पनाविरोधः प्रमाण.25. न मित्यसबबुबमुशासभावस्य नयोगायो- मकामचारित्वं रामोपावे एकवत् IV. गाहते I. 19. 25. म नित्यः स्यादामवदन्यथानुचिनिः VI. नकारपायाकृतसत्यता मप्रवदुधानाव 13. III.54. न नियमा, प्रमाणामारावकामात् V.22. बकायें नियम उभयवादनात V. 39. म निभागवं, नयोगायुगादिवत् V. 71. नवासनियमो वामदेववत् 1V. 20. म परिमाणचातुर्विधवाभ्यां'नयोगात . नवासयोगतो बापिनी मित्यख सर्व 90. संबन्धात् I. 12. नपाधभौतिक शरीरं वजनामुपादाना- किंचिदयनुविना V. 126. योगात् V. 102. न अतिविशेषाव I. 48. नपौवषयवं नकर्तुः पुरषयाभावान V. 46. ननवसापि नपना पानादिवत् IV. 31. न प्रत्यभिज्ञावाधात् I. 35. चमचार, बलुकल्पनाप्रसत V. 30. न वाचवुविनियमः V. 121. जनजाणारंसारखं प्रत्यचोपस V.94. नवाद्याभ्यन्तरवारपरयोपरशकभावोऽपि मनपापसात् . 92. देशभेदान, पाचपासपुषवारिष बसविभाग कार्यवात V. 88. I.28. मनारपदाचीप्रतीतः I. 24. नमौजापुरवत्यादिसंसारश्रुतेः V. 15. भनेजोऽपसर्पशातजसं पतितलियन बुधादिनित्यत्वमात्रयविशेषे ऽपि वडि- V.105. वत् V. 127. - पिभिरपोरयत्नाइदम नदस्याप्य- भागयोगो ऽभाग V. 81. नौन्द्रियत्नात् V. 41. न भागमाभी भागिनी मिभागवत्रत v. महासिरिनिटरप्यनुरनिदर्भमान I. 73. 2. नभूलपैनन्यं प्रत्येकानुपहलेः रत्येच मबभेदे ऽयम्योपादामनासदादिवबि. सरत्येच. 130. बम: V. 109.

·INDEX I. ७. V.84. 98. • भूतप्रक्षानिमिन्द्रियाणामारंकारिकल- | नसोचितिरपुरुषार्थनादिवशेषात् V. 78. ममासिविनयं प्रत्येबार III. 20. नभूतियागे बमहत्यवापास्यसिदिबदुपा म स्थाननियमचित्तप्रसादरात् VI. 31. स्थतिरिवत् IV. 32. मयूसमिति नियम पारिवारिकमापि म भोगाडागमान्तिमिवत् IV. 27. विरमानखान V.103. म मलिननस्युपदेशबीजप्ररोहो जिवन न खभावतोबजस्थ मोक्षसाधनोपदेशविधि: IV.29. I. 7. नमुकास्य पुनर्वन्धयोगोऽप्यनाइतिश्रुतेः VI. न खरूपमिनियमः, पुनर्वादप्रसको V. 17. 33. न मुलामुलायोरयोग्यत्वात् V. 47. मखासनयातहतेशयावधिवव III. 12. . म यहादःखरूपता धर्मबं वैशियात् V. | नाकारोपरागोविनिः चषिकबादिदोषान 42. V.77. नरागाइते नमिति प्रतिनियनकारणबात् माजा संबन्धो धर्मियाहकप्रमाणवाधात् V. V.6. नपनिवन्धनात्प्रत्यक्षबनियमः V. 89. नाणिमादियोगोऽप्यवभाविनानचिने- गर्नकौवत्प्रवर्तकस्यापि मितिबारिता. रितरविवागवत V.82. यात् III. 69. नापुनित्यता नवार्यबत्रुवे: V. 87. नवयं पपदार्थवादिनी वैधेषिकादिवत् नामाविया नाभयं जगदुपादानकार I. 25. मिसालात V.65. न विज्ञानमा बाचप्रतीनेः I. 42. नाहनमालानी लिमानकेनौव: V. 61. नविशेषगनिनिक्रियस्य V. 76. नाईनवनिविरोधी जानिपरत्वात् I.154. न विधेषगुणोचितिमहत् V. 75. मानन्दाभिवतिर्मुक्तिनिधर्मकनात V.74. नयापकलं मनसः करपलादिन्द्रियबाहामानामनापि प्रत्यक्षबाधा V.62. बासादिवरादिव V.69. नानादिविषयोपरागनिमित्तो ऽप्यI.27. म शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रनौतेः V.58. मानिर्वचनीयस्थ, नदभावात् V. 54. म मिलापुषवर्मिपारकमानवापात् VI. | नानुमेयत्वमेव गियावा दिन नहवा. 4. रेवापरोपप्रतीतः V. 101. अपवणमावातमिविरनादिवासमापटुबात् | नानुबविकादपि तसिवित, साधनेनाट II.3. नियोगादपुरुषार्थवम् I. 82. म त्रुनिविरोधी रागिर्वा वैराग्याय नसिक नाबाया चचुमनामनुपसभा I. 156. VI.51. मान्यथाबानिसचीवाचाना V.55. नपदपदार्थनियमसदोषाधुvि. 85. मान्यनितिरूप भावप्रतीवः 7.93. मसहपावावधसिदि.28. मान्योपसर्पचे ऽपि मुखोपभोगो बिमिना- नसंज्ञासंघिसंबधो ऽपि v.96. नसतो बापदर्शनात V.53. मापौरपेयवानित्यत्वमधुरादिवत् V. 48. मसमवायोति प्रमााभावान V. 99. माप्राप्तप्रकाशकममिनिवासामधानः पर्व. मसंबनित्यनोभयानित्यवात् V. 97. प्राप्नवा V. 104 भावान् VI. 44.

·INDEX I. नाभासमाचमपि मशिनरपंवत् IV. 30. पिनियन नदसंभवात् I. 49. भावजुनी बसिविः I. 78. निःसोऽयुपरानो विवेकान VI. 27. नावलानी देवधर्मवातस्याः I. 14. नेनरादिनानि विना III. 45. नाविधानो ऽयवस्तुना बनायोगान I. 20. | नेत्रादिपदयोगो ऽपि नहन V. 83. बावियाभियोगो निसाखV. 13. नेचराविडिवे फलसंपतिः, कर्मवानपिने नामः कारणहयः I. 121. V.2. मायक्वोपदेशविधिवपदि ऽप्यनुपदेनः I. | मैवाखानन्दचिह्नपत्वे इचोदात् V. 66. 9. नैवानतो बमोचो पुषपणाविवेकारले बासनः सा पहावत् V.52. III.71. भासदुत्पादोबापत् L. 114. नरपेो ऽपि प्रत्युपकारे ऽविको निमि- नाशिशिबिर एकबामा यो मी- तम् III. 68. धानादिकर्मचा संखियते I. 33. नोपदेशवने पिछलकत्यः परामभाव निजधर्माभिवतिया वैमिद्यानदुपाः विरोधमवत् IV. 17. V.95. नोभयंचनचाहाने I. 107. मिलमुत्राख पनवसमा पर, न समान. मोभाभ्यां मेव v.63. बम I.86. 33. मिनमशिपचा बधियते V. 43. पचावयवयोगान्युपविनिः V. 27. निजमाभियो खनः प्रामाणम् V.51. परधर्मो ऽपि नसिविरविरवान VI. 11. विनमानमित्याचा V. 31. परिधिनवान सर्वोपादानम् I. 76. नित्यत्वेऽपि नानी बोम्बवाभावान VI. | परिमाचात् I. 130. पक्षवादिषनुपपत्ते V. 35. नित्यमुहब I. 162. पापभोतिका देश: III. 17. निमित्तबमविवेकति मानि: III. पारंपर्यता ऽवेषवादोजाङ्रवत् I. 122. 74. पारंपर्येक नसिरो विमुनिश्रुतिः VI. निमितवपरमानधपदेशः V. 110. 58. निवनवारपसात समुनयविकाल्पो III. पारंप ऽपि प्रधानानुत्तिरघुवत् VI.35. 25. पारंपर्ये प्रत्येक परिमिति नामाषण नियनकारपानचिनियामावत I. 56. I.68. विवनधर्ममारित्यमुभयोरेषनरस्य वा बा पारिभाषिकाबा V.5. Hि: V.29. पितापुषवदुभवाहत्वात् IV. 4. निराशा पुणे पिसावन iv. 11. पिशाचवदन्यार्थोपदेये ऽपि IV.2. निरोधादिंविधारणाभ्याम् III. 34. पुषकर्मवदिति चेन [. 32. मिर्नुपबमानो सादिश्रु: VI. 10. पुरवलंयवधान: VI. 45. निपलानदसंभवादबारधी वे VI. पुरपाय परपोडवो ऽप्यररोषासात् II. 82. 36. निषबाव चिना I. 146. पुरणार्थ निर्मिशाना सपकारवाला निवादिचुनिपिरोपवेनि I. 53. III. 16.

·59. मावत् 17.9. 77. २९. INDEX I. पूर्वभागिले परिवारमाननायनरवीगः । प्रसिदापि प्रधानस, निमा VI. I. 75. 38. पूर्वभाविमा म निवमः I. 41. प्रात्यक्षिकाचप्रतीकारवतत्पनीकारपेटना- पूर्णसिवानमाभिवतिरीपनेव परस्य V. पुरषार्थवम् I. 3. प्रामार्थप्रकाशिजनिसिवि. V. 106. पूर्वापाये उतरावोगात I. 39. সীগীনিৰিাঘালালী - पूर्वोत्पतेसवार्य भोगाईका अनरस्थ य॑म् I. 127. III.8. प्रचारानरासंभवामदुत्वणिः VI. 53. बन्धी विपर्ययात् III. 24. प्रकाराकरासंभवादविवेक व पयः VI. बडभियोगविरोधी रागादिभिः कुमारी- 16. प्रकाममात्सिदो कर्मकाबविरोध VI. बजटत्यवहा प्रत्येकम् II. 4. 49. बड़वासरूपासने ऽपि सारादा बड़- प्रनिनिधना नसा बपि पार. पदवत् IV.13. मनायम् 1.18. बाधिनानुस्वविवेकवो ऽथुपभोग III. प्रशनिपुरपयोरन्यासर्वमनित्यम् V. 72. प्रहनिवासनेच पुरपस्यावाससिदित II. | बाचाबनराम्या रकारलI. 63. 5. प्रसवेराजस्थाससालान, पावत् III. भागगुणाभ्यां नवाचार लिा, संपन्या 72. सप्तौति V. 107. प्रहरायोपादाननाम्ये कार्यवत्रुवे. भावनोपचवाय सर्व प्रतिवत् III. VI.32. प्रबनिनचर्यापसवानि कला सिविड- भावे नवीन सिविरभाव नदभावात बाहामाहत् IV.19. तसरा नमिथि: 1.80. प्रतिनियनकारपनाशलमय धान्नवत् भावे भाववागत पाचम् I. 119. VI.14. अत्यहारा साम्यधिष्ठितिकानात v. अनिवामा प्रतिवधानमनुमानम् I. 115. 100. भोकरविष्ठानाडोमायतननिर्माधमन्याचा प्रतीत्यप्रतीनिम्बानसोडावाका मा . पूनिभावप्रस: V. 114. 57. भोलभावात् I. 143. प्रधागाभियोगाचसापतिः.8. प्रभाव पराई सो ऽयभीलवाडा मङ्गलाचरणं शिडाचारापासवर्णनाडूः कामवावत् III. 58. निनोति V. 1. प्रधानाविकारयाविवेकसमानतामम मरमशिवसेना प्रत्येकपरिपडे सोयाला. 1.57. पत्ये नदुखाय III. 22. प्रपामापभाव III. 21. मधेरनोविशक्षा III. 50. प्रमावाभावाचनविवि V.10. मरतो ऽम्मद V1.66. | 29.

·INDEX I. गुणना I. 128. 57. मादामना कार्य, नमः I. 1. रूपः साभिरामर पनि प्रधान कोर- मादादिमामेव पचभूतानाम् IL 10. पारवत, विमोचपावन पर III. मादुपरामादिपरौनम् II. 15. 73. मातापिता पूछ प्राया, तरह तथा III.7. लवादिधर्मेरम्याडम्यं मा l मुशवदयोरयतराभावाब समितिः I. 93. सबातिशययोगात् नान IV. 24. मुतात्मनः प्रशंसा, उपासासिबस्य वा I. [ सयविक्षेपयोबाहत्याचा: VI. 30. 95. सिमरौरनिमित्तकरनि सनन्दनाचा 'सुमिरनारायवोर्न परVI. 20. VI.69. मूर्तबाइगदिवसमानधर्मापनावपसिवाना | सोनवस्तुसम्मानिणयसंगमात्र दरोषः I. I. 50. 91. बनले ऽपि न, चानयोगातरवि III. लोकव्युत्पत्रस्य वेदार्थप्रनीतः V. 40. 13. साकस्म मोपदेशानसिदिः पूर्ववत VI. बूत मूसाभावादसूम I. 67. सोवियरवदितरचा V. 4. यसंबन्धसिई नदाकारोषि विज्ञानं वस्तुत्वे सिद्धानहानिः I. 21. नल्यत्वाम् 1.89. बागवानोमा पुरषख, मनचा - बामातुन मच्छ, चित्तखिने I. 58. इभिशाप VI. 6. वापवाचकसंबन्धः शब्दार्थयोः V. 37. बहा नवा नचिति पुरपार्थसमितिः वादिविप्रतिपदसिविरिति चेत् I. 111. पुरणाः VI. 70. यमिजाडे ऽपि बनविपनायवे, नन्यो- बामदेवादिभुता, नाईनम् I. 157. पेयम् V. 50. वासनयानर्थशापनं दोषयोगे ऽपि, युतितो ऽपि नपाथवे दिसमूबरपरो- निमित्त प्रधानाधकबV.119. पारवे 1.59. विचिवभोगानुपपत्तिरन्यधर्मले I. 17. विजानौयहनापतियI. 22. युगपब्वायमानयोन कार्यकारणभावः I.38. योगवियो ऽप्यौपचादिसिदिवसापाप- विदिनबन्धकारमय द्यानडूपन I.155. नौषा: V. 129. विपानी न्यत्वे प्रवाषप्रसत V. 16. बोमिनामवाप्रत्यक्षमा दोषा I. 90. विसावाध्यत्वे जमतो ऽप्येवम् V. 18. योग्यायोग्येष प्रनौनिजनकालासिवि:V. विपर्ययभेदाः पा III. 37. 44. विमुत्रदोषाहि प्रभामा बोकवत V.43. रागविरागयोगः परिII. 9. विमाविमोचासावा प्रधान II. मोचार्य राजापानिधनम् III. 30. 1. राजपुषवाजोपरेशात् IV. 1. विमुभिप्रकमा मन्दानाम V.68. पादिरसमशान भयो II. 28. विरमानसिक II.2.

·INDEX I. . विशाखा बहानमुपादेवीपादान - | अनिविरोधात नापसदसलामा औरषत् IV. 23. VI.34. विषयीभवरूपा चेत् I. 23. श्रुति III. 80. विवियोधामृष्टिनितिः प्रधान सूद- श्रुत्या सिवय नापसापात्प्रत्ययवाधात् I. बत्या 11.63. 147. विवेकाधिवषयनिहतो काहत्यो, ने. षष्ठीव्यपदेशादपि VI. 3. नरागरात् III.84 विशिवस्य जीवनमन्वयबनिरेका VI. | घोडमादिषष्येवम् V. 86. 63. संयोगाव वियोगाना इनि न देगादि. विषयाय ऽपि जीवानाम् I. 97. सामो ऽपि V. 80. विधेषवानवाप्रमो.34. संखारनमतससिविः III. 83. विषयो ऽविषयो ऽयतिदूरादेशीनोपादा- संहतपरार्थबात् I. 140. माध्यामिन्द्रियस्थ I. 108. सक्रियत्नाङ्गतिश्रुतेः V. 70. पासनौषषिवनस्पनियवौवषादी संकस्सिवे ऽप्येवम् III. 28. गामपि भोलभोगायतनवं पूर्ववत् V. | संधानपरार्थलापरवन I. 66. 122 सकार्यसिदानवेसिवसाधन V. 60. हायः पातव्यः शिष्टा पहिला II. | सामावायेत, सर्वम् V. 9. 33. सचरमसमा साम्यावा प्रवतिः प्रच. हलिनिरोधातमिडि III.31. चामावोबारी बारापान. वैराग्यादण्यासाप III. 36. भाषावि, भवमिन्द्रिय यूशभूनानि, बतिभेदः कर्मविशेषान, III. 10. पुरष रनि परविंशनि 1.61. बारलोभवरूप 1. 160. सचादीनामतर नापनात् VI. 38. जननियमजनादावर्षको सोकवत् IV. | सदसम्मानिनावावाधाव V. 36. 15. मतदवि III. 9. समभयात् 1.131. बनायाकारणान I. 117. समाधिसभिमाचे प्रारूपता V. 116. मशिनरोनि I. 132. समानः प्रहनेईयोः I. 69. जिमेरे पि भेदसिखो वालम् II. 24. समानकर्मयोगे मुझे प्राधान्य बोकोक- माहवामुखवाया नामयोपदेशः I.11. बत् II.47. शरीरादिबतिरिकापमान् I. 139. समानं जरामरणादि पुरुषम् III. 53. प्रकापमहौजवन I. 10. संप्रति परिवतो हाम्याम् III. 6. प्रबक, भावो विनमाति, बधर्मला- संभाभावाचानुमानम् V.11. हिनाए I.44 संभवेद्यसनः II.44. बोजवासुदुरपणे त्यामवियोगाभ्यान IV.5. सर्वच कार्यदर्शनादिभवन VI. 36. बुनियायविरोषा I. 36. सपर सवदा सबालभवात् I. 116. बुनिरपि प्रधानवार्यस्य V. 12. स्वाभवात्संभवेऽपिसत्तासंभवादेयाप्रमार सुनिशिदिभिवसिदिः V. 21. कुरीः I. 4.

·INDEX I.
35.
[क प्रविबुपादानमसाधारपानद्यपदेशः | थिरबमासनम् III. 33.
पूर्ववत् V. 112.
विरसमासनमितिम नियमः VI.24.
सनिसर्ववित्सर्वकलो III. 56.
सूतात्पनिमारमा I. 62.
साचिवमेवादर प्रवर्नने वैजनादरंका- | वेध V. 123.
रात् II. 18.
कृत्यानुमानाच II. 43.
सामान्यकरपाणिः पारामा वायवः पा खकर्म खात्रमविहितकानुहागर III.
II.31.
सामान्यतो हहादुभयसिदिः I. 103. समजागराध्यामिव माथिकामायिकाभ्यां
सामान्येन विवादाभावाबर्मबन्न नसाधनम नोभयोर्मुतिः पुरुषस्य III 26.
I. 138.
खभावस्थानपायिवादननुष्ठानलमत्रा-
साम्यवैषम्याभ्यो कार्यहयम VI. 42.
माणम् I. 8.
सिवरूपवाड़त्वादावार्थोपदेशः I. 98. सभावाहितमनभिधानामत्यवत् II.
सिबिरक्षा III. 40.
61.
साभाभावादपुरषाचन मिनि पत्र है सोपकारादधिष्ठानं नोकवत् V. 3.
विध्यात् VI.9.
अन्यायसाचिनम् I. 148.
हेतुमदनित्यं सनियमकमाविन सि
शौचादनुपरभिः I. 109.
पिरकायोसिदेविकालम् I.34.
म I.124.
40

·II. INDEX OF WORDS, containing philosophical terms and other rare or characteristic expressions. AccAniruddha. M=Mahadeva. A comma before A, M or AM indicates that the word ocours not only in the commentary but also in the Satra. The introductions to the Sætras are treated as part of the preced. ing commentary. Nouns compounded with Vote which are not found in this index, may be looked for under the non-compound form. Verbal quotations from published texts have been omitted. of F 1.405,4. 19 I, 60. 95A III.41 AM IV.31AM VE V.49M V1.65A. V.81A 82, 129A. UTÁNATT VI.19A. yg‘atom, atom-like' 1.74, 109, A TR adj. III.25A ; cf. fr. III.14, AM 15A V.70A 87 SUPE 1.85 II1.73A. VI.35, 37,M ; cf. TCAR. are not a product' 1,133A 11.33A. 134A 137A III.55. v V1.524. sfurt 11.33; cf. fart. fefin 1.16, 41A 54, 57A. SfHT IV.22A, of 1.151A IV.21A. fanare IV.24AM ; cf. Wantfway. v 1.95A 99M 126, A 141 Mate 1.42A 11.23 V.39A II.1A 87M II1.55M 58A 59, 41,M 42M. A 60AM 62A V1.50A. TUTT 1.56A. yun. pr. IV.29,AM. rü 'absolute identity' L. VS III.66 V.42A. 118A. W 111.81A. I. 159. 919 1.160A 11.15A IIT.24A Wat 'the invisible power of Merit M 73AM 79A VI.59A. and Demerit' only 1.30,4 51 mifera II1.66M 67M 81AM. M 70A 81A 11.36 III.60A af 'n supernatural power' I. M 678M 68AM 74A IV.

·INDEX II. 21A 4.20M 22AM 28 AM 137 A 140A Y.100M V1.66 105M 107A. VI.60AM 61,A A. M. Quo V.73M 99A. पाहोति VI.65,A. VI.19A. TR 1.164, 157 7.54A 61, 63 STIH I.16A 22A III.41M 48 AM 65A VI.47AM 48A 49 AM V.61A 62, 63M VI.49 M 50A ; cf. frontaan, y. M. nata. III.26M. alf 1.174 21A 22A 28 A sifa 1.214. 27,A 33A 104 A 122A 157A TVÅ 'Demerit' 1.54A 55A 81A 158,A 11.3 III.62,AM V. 98A JI.1A 15A 27A III.3 A 14AM 16A 19A V1.65A 67, BAM 21M 50M 62AM 73AM A. VI.10AM 59A. neft 1.83 IV.82AVI.17, ofrar II.7A III.76M IV.32 21AM. M V.123M. TIe 1.56A V.6A 41A. sfvufta 1.70,A IIIA III.76 afogardalf 1.45A 56 A IV.4M V.42M 123A 124, A V.85A 107M ; cf. I.25A 26 M 125A VI.22, AM 57M 68 V.107A VI.38A and furga. M. FIG. ORVETTE the superintending At-wford crita V.54, AM. man' I.95M 96,A 99,4 M 142 TV name of a Tushţi III. AM II1.55M. 43AM. afvera 'superintendence' only I. auft 1.90M. 95A 142 IJ.26A 40A V.3 para 1.132A. V1.59 A 60AM. Sua II.1A V.66AM 101M 974 1.186A 11.13, A 30A. 107M V1.50A. Ture IV.21,AM. watu V.60A. wwwfagr III.44M. Suç V.66A. ve I.42A 151A 162,M II.5, 1 sung 1.60,A GIAM G9A 87A A VI.28A. 88A 89A 99A 100, 111M 112 Tufur IV.19A V.126A. A 135, AM 136A II.1A 33A sufrafo IV.28A V.125A. 43 V.10AM 11, 21AM 27A wafufua VI.60. M 28A 45 AM 70AM 100, qufus V.47AM. 118A YI.4M. ufüst III.65AM. a I.100A. T 1.66A 68A 121A 123A / cota 1.100A.

·INDEX II. . अनुबोज I.158. अनुमय V.126M. पपरोष I.58A 69 V.54A 101 अनुबोगिन V.16M. VI.59A. समाति I.2, 82A III.77,AM | अपयुदस V.124M. VI.35. अपशाप I.112,A 137, 147 V.20. पपवर्ग III.65. अनुमविन V.126,AM. अपवाद I.45. पनिकाकावादिन 1.164A; ef. खा-पपसद VL34. वादिन् and नानात्मवादिन् . अपसदस् VI.34M. gamfara V1.64A. पपसिद्धान्त I.50. पा (चामनाम only ) V.61M. अपुनराति VI.5A. पवर्य II.15A III.73AM. पौरय I.101A V.41,M 47A सनबरर I.64, 98A 99,M II.29 48,M. A 38M V.25. पप्रपन IV.19A. बV.57A. पनि II.33A. समभाव I.88A 125A II.13A 14 पप्रामप्रकाशक V.103A 104,A. A III.46A VI.37A. पबाधित विषवन V.27A. बतामिsin the sense of भि. निवेश II.41AM. पवाज I.90,A. अपरंपरा IIL.81. पचारिन् IV.19A. नमय III.14M 15,A. पभाव (1) 'non-entity' in the अन्यथावाति V.55. technical sense only I.45A पन्योऽन्यजनमामिल 1.128AM. TA 56A 78479A 80,A अन्योऽन्यमिधुमभाव I.140A III.50A. 104A 184A V.98A VI.8A पन्योऽन्यमिथुननिल I.128AM. 17A; of अत्यन्ताभाव, बन्योs- पन्योऽन्याभाव 1.56A. न्याभाव, अर्धसाभाव, पामभाव. (2) चम्योन्याभिभवतिल I.128AM. 'a kind of proof alleged by the पन्योन्याश्रयल V.14,AM. Mima.msakas' I.88A. पचय (1) I.41A 181A III.77 अभिवा II.46. M; cf. निरपय. पभिधेय V.29M. (2) together with बनिरेक I. अभिनिवेम II.34A III.37A 41A 45A 56A 75A88A V.36M M. VI.15, 63,AM. बभिमान I.19A 55A 58A GLA पपपनिरीकिन् I.100A. 96A 98A 99A 106A 164A पपविन् 1.100A. II.8A 16,A 80A III.10A परिवाम VI.59A. 11A 37A 66ATIA V.23A पपरिवामिन् 1.14A 97A,M's in 84AM 105A VI.4M 11A 27A trod. to II. VI.51A. 28,AM 59A63M.

·INDEX II. afiranfory II1.41M. ory 1.20, A 78,A 79,4 V.68A, पभिशाप VI.3M. UT I.13A 14, A 61 II.27,M fure V.95 AM. V.66A ; of. wire, . fuefis 1.120, A 122 A 123A v. a III.70A. 51,AM 59, 60AM 73AM 74, AYC 'inexpressible' VL69A. 95. faufe 1.75A V1.59 A. frente 'intention' I.36A III. fra I.19A 20,AM 21A 22 A 60A 61,A. 23M 70A II.1A 34A III.37A fuefy the same L.138 A V. 16A. 41AM V.12AM 13, 14AM 15 V IIIA. AM 10AM 17A 18,AM 19AM are 1.95A III.36, 43M 64M 65. AM 66AM. 75, AM IV.16A 18A VI.29. faarura I.100A 134A V.6A. fuifI. U2A. जयुपमम V.19M VI.38A 39M. TT 1.89A IV.4M. sfartyg V1.59A. varfes III.26, AM 27M. sfay V1.37M. AW II.7M V.47,AM. fitfa VI.19A, II.39M III.44M. of a 1.19A 55,A 56A 57, A van V.66A. 86A 106,M II.6A III.68, AM veg name of a Tushţi II1.48A 70M 71,A 74,AM V.64 VI. M. 11,4 12, AM 13A 14M 15M outfm 1.26. 16,M 27,A 44M 55 A 56M 68. Queret 1.37A 38A 120A 121A frafa III.4AM 5AM 72A V.52AM. 77M. firetufra 1.84A 40A. fra V1.50A 69A. Un V.39A. Sfat adj. only (in the sense of Taraft 1.88A. AHIT) III.1,4. vom 'no definition' 1.91A. triraj11.16A III.73AM. vuarufaa VI.19A. gan 1.136 III.41M. of 1.89A V.56AM V1.50 vann III.54AM. AM. vefatfa V.29A. OTTH 1.510 68A 106 V.15M cofrert II.41 V.30AM 101A 87M 123M. VI.15A. U 111.3M V.42M 51M VI 1.89 A 90A 91A 138A V1.59 AM. VI.37 A 59 A 64 A. * 1.51A 150A III.14A VI. refors 1.151A I11.14A. 59 A 63A. V.32A. Vu 11.32 A. Tufo in the technical sense IIL ·INPIX II. BHA 88,41AM 42AM RAMJखाद I.125 1II.12. 45AM. पानिवाधिक (मरोर) V.108,AM VI. 69A. बन 1.66A 103A 140A. बाबा L14A 16A 18A 19A20A पYI,15 V.66M VI.10AM 58 22427428A 88,447AblAM A; cf. and we. 52A 53AB4A 55AB7A 58,81, अपवितI.158A. 95,AM 98A 97A 103A 104A असार I.94. 105A 138A 148A144A 145A असमविपक्ष 7.27A. 148A 148A 149A160A 152M संत्रानयोवि VI.50A. 158A 164A 156A 157A 168A पप्रधानापसा VI.50. 180A 181A168A 161A II.1A पहिरोषI.38A. 4AZA 11,14A28A 29,43A funt II.84A III.874 41AM. 44A III.GA10A11AM12AM कार I.61,A 63, 64479, 23A 18AM 14M 15A21M AA. II.15A 16, 18,A 22A28A30A 41AM43AM 64A 55A57A 32A 38AM 89M 40M III.9A 64A GHAM 75M IV.1M 24 M414M 43M 67AV.71AM 20AM 21AM 28M 28AM 84M VI.28A31A 82458A64, 80AV.5A 9AM 12A 24AM M59A62,AM 64,M65A86M. 25A60A 81,AM 62AM 63M पदा I.188M. 65,AM 68AM 74M 75AM 76 पप्रनीति III.12M. AM 77M 79A 85A984118A अत्रत्व III.IUM. 128A VI.1,A 2A4M 10, 114 समान VI.30A. 18,A 16A 26A 27A 28AM परिनियमोप IV.. 38,AM 84,M 44A48AM 49M 60A 51M 53A 66458A69AM BIM G2AM 70A; of. नावान, साकार I.118A III.19M V.77,A बनेकालावादिन, रकामपन, बाला M. बाद, कामवादिन, बनावान, पाकारोपिन I.89,4. साबण, जौवामान, भावावापथ,मा. नाकाम 1.51,A G1A1144150.A बातावादिन, परमाकाण. 1514158M II.12,AM IIL18|बालाषष V.26M. A V.89AM 102M VI.694. पानीय III.41AM. पादिस 1.99M. पावन'veda' III.44M V.SAA118|बासबारना VI.37,A. M. बायोपादानना VI.82. पापा III.41AM 42M IV.2.चापितविक I.LAM III.MAM. BI.MVI.0. fruitfore 1.1AM I11.444M. धाकर V.5IM. IMGM.

·INDII it. int in the sense of the Nyaya , Taft II.20 V.84, 107AM. philosophy only V.29M 82,AM 109AM. 85M 36,AM. fuafer IV.BAN. ratford 1.1AM 111.43,AM 46 AM. Gure V.65AM 66,AM V1.50A IV.17 A 18,AM 19A V.8. rouge V1.52A. M 51M 59A. fra 1.45A 61,A 68A 78A 87A Syafra 1.82,A. 88A 108, 138A 149M fðTA • TT II.19,A. II.1A 17A 18A 19A 21A 224 grifv II.45. 23, A 24M 26AM 27A 28KM 'competent' 1.101,A V.88A 29, 32, A 38A 39 AM 42A 43 M 41AM 51M. III.9AM 14A 42AM 64A 16M JTWOTE V.2M 4M. V.28M 41M 69, 88AM 84,AM THE I.264. 103AM 104,M 108AM 109AM dre III.47,68A. 113,AM VI.69A 68A; of. TITE 1.92A 101A IV.29AM 80, A 12A. waffore, written, gribute infortific II.FA IFF.54A. fufywy III.544. II.11, A III.1, 2X 8A 6A KMET V1.524. II.21,A III.SAM 4AM STTTT IV.14. e V.28M 24M. GAM. I.162A 168,AM. ffwn 'a supernatural power' V. utia V.55AM. 82A. NTT III.12AM. of 'new stage of existerice ter 'God' 1.914 92, A 98A 94Ñ only 1.82 III.52,AM IV.22, 95A 105A III.50AM 67,A V. 82M VI.58; cf. MUTE and 1AM 2,AM 3M 4M 6A 9A 10 TOTEM M 11M 12A. 41AM 46AM 128 TU IV.JIM; of. furtu, T. AM V1.63A 64,AM; cf. wet. of 1.124. Te with II.1A VL.48AM. UUTT III.48M. vre III.41M. WW III.43AM. TUU in the technical sense of www V.B9A. the Yoga-philosophy only III. WWU n. 1.95 A. 82,AM 88A VI.28A 24, Awant 'in reality' V.80A 101A, 87A. VRITT V.61A. 8A.

·१२.. INDEX II. खीषI.89A. 23A 24A III.14A41M VI.45 उपकररI.61M. A 46,A47M 48AM 59,AM3B उपकारक II.28M. of. मिरपाधि. उपचापबारभाव I.31. उपासन IV.18, 21,A 22MB of उपचार I.101A VI.16M. बलोपासन. उपभान ' condition' III.41A V. उपासना I.95A II.4A BM IV.32A. 66A. उपासनासिक I.95M. उपनय V.27A. पामनासिव 1.95M. उपभोगदे V.125. पासासिड I.95. उपमान I.98A. उपास्यसिडिवत् IV.32. उपरयोपरचकभाव I.28,A. उभयकोगविनिमंत्र 'not falling परम III.43AM. under the alternative in ques. उपरान I.27,A 28A 29,441A 164, tion' I.188A. A II.15, 34, 66,M VI.26,AM उभयकोटिस्यम् VI.19A; f. भव. 27,AM 28,AM 29M 33M. सम्. पक्षण I.14A 81A III.34AM |भयदे V.125, V.96A,VI.13A 67A. उभयस्यम् II.88A. उपसचोय VI.57A. जमानयत् III.58 VI.40. उपसचिन III.82A 37A. पनि I.108A 108, 110, 1214ऊर्ध्वगति V.78A. V.94,95,A 108A 130. उपसभI.23M 123A 166 V.94M सधगमन V.75M 76M. 96M 101A 103A 103A VI.63 जा III.44,AM. M. उपर I.127A V.102A. एकचित्त IV.14 उपसर्प IV.19. एकल (वात्मनः only) I.152, 168 V. उपादान1) 'material I.61M 76,A 62AM 64M VI.48AM. 81, 115 V.47A 102,M 109,M | एकदेशिन् V.31A VI.29A BRAM. 110AM 112 VI.31A 33M 35 एकापता IV.13M VI.24A. AM 87M 41A 64A; of. पापो. एकापमन IV.14A. पादानता. एकात्मपच I.150A 151A 156A157 2) name of a Tushti III.48 A; cf. मानापच. AM. एकात्मवाद V.COM. पादानबारर I.80A 81A 116A/रबाबावादिन् I21A V.GAAM 3 of. V.64AM 65 VI.38A. पनिकामवादिन् and नामावारिद. उपाधि I.12451, 150,AM 151, रकामात III.71. 153M 157A 159A II.12AM | बासमवेन V.39A.

·INDEX II. are foran V.51A. afisa II.1A. AM 47AM 48A 49AM 10AM 61M VI.33M 34M 53A 54, Tarifan 111.19. 69A 68,AM 64,M 68M; of. (ty: only) 1.148M V.GIM wait, varen, Fr. 63M 64M VI.48M; cf. ghu. Temarity 1.43A 7.60M. tfay 1.88A. VÄHEfatty V.66A VI.49. tfi II.22A. HIV.22A. 1.95M II.1A 14A 111.41 E V.125. AM 73AM V.9,M 82 V1.63 Hq IJA 15A 16,4 17A 18A A; cf. art. 33, 36A 51AM 52,A 80A 81, 83 M 84A 85A 104A 124A to name of a Tushţi 111.43 159A II.46,A 47,M III.3M 5M 10, 24AM 25 AM 26AM AM. 27M 32A 35 III.46A 51,AM 60,AM 62, A 67,AM 73AM 74 M 77 AM 82A 84AM V.2,AM thet 1.163 III.66,AM 66A 19A 25M 30M 79A 80A 98A M. 101A 119A 122AM 124, A 125 Auft V1.51M. AM 120M VI.41, 54A 56,AM trofys 1.51M 144A 153M VI. 69A 67,A cf. wra. 48M. rity V1,59A. ofita V.125M. IV.27 A. ore I.G1A II.19, A 20AM 28 THE V.103M. A 10A. TOT II.16A Garquitra V.125A. oftre A's and M's introd. to I. कम्प with सम् caus. 11.32A ; cf. Twith for pass. V.126A. gav and . n. 'organ' 11.29, 31,A 85 A TE 11. V.49M. 36,A 37A 38, AM 39AM 44A 171 1.80A 80A 123A 188A II. 47M V.69, 113M ; cf. - 24AM 25 III. 56A V.80,A. TWTT 1.89A. V.96A. GIRI IV.25. T 1.92A 93A 94M 05A 96A Tag 1.84A 85, A III.25M 78A 97A 104A 105A 106,AM 107A VI.7M ; cf. T. 162A 163A 163A 164,A 11.1 TT 'A supernatural power' V. A III.56A IV.80M V.2A 5A 129A. 7A 8AM 12AM 14M 411 46, M's introd. to 1.1,80A 41 70A ;

·INDEX II. 88,A 40A 42A 45 A 56,A 61A 60M 78M 74AM 88A 8AM 66A 67A 68A 69A 70A 74A 87,AM 88,AM 90AM 95M 76A 76A 77A 78A 79,A 80A 107AM V1.16AM 17AM 82, 91A 101A 103 A 110AM 111M 84A 35AM 36, 87AM 42, 112AM 113M 115A 116A 118, 61 A 62AM 64,AM BAM ; cf. AM 119A 121, A 124A 125A Terare and art. 126A 132A 185,AM 136A 137 me 1) Timo' 1.11A 12,A 91A A 188A 140A 155, A II.1A 11.11AM 12,AM III.43AM 11A 14A 17 A 21A III.2M 3A 60,AM IV.19A 20, 26A V.21 . 25,A 27A 28M 29AM 63A AM 42AM 72A 79A 80A, 84,M 56M 67M 69A 74AM 2) name of a Tusbţi III. IV.29M 80A 31A V.IM 2AM 48AM. 6,M V.BAM 19AM 21AM 22 Trų with s med. 1.145 A, caus, AM 23A 24M 26A 51 A 65 AM 1.145A V1.50, A 69A; cf. 70A 71AM 73AM SIA 84AM , , TTT. 87A 90AM 95A 103M 119M figura V1.52A, V1.14,65A 16M 32A 33A 84A gure 'sophist' V1.84,M. 60A 52, AM 58A 61M 62AM guidatų IV.9. 65A 66AM 67A ; cf. n. m. n. II1.84AA. TIT, waru, fufumere, V1.52A. भूशकार, सकारक, समवायिकारक III.70. ore 1.17A 23M 84, 38,A 40A genta V1.52A. 42A 45 A 61AM 62A 63A 64A X 1.57A 143A 148A II.4A 65A 66A 70A 71,A 72A 73,A 5M 44 A V.66AM VI.20AM. 74A 78A 80A 82A 84A 92A par VI.13AM. 97, 99-M 101A 103A 110,AM O V.29A 45AM. 1I1M 112A 1:18AM 116A 118 wU 111.51A 58AM 64, 84,AM AM 119AM 121A 123A 125A IV.IM 16M 17, 18M 21AM 126A 128AM 129, 182A 138A 81A 32,AM V.117A 118A 184A 185,AM 187,A 188A VI.4A 5,A. 140A, A's introd. to II, 6, AT I.88M. 14, A 15A 10A 17, 21A 89A, and VI.43A. AM's introd. to III. 8, 29AM Of III.14 V.128M V1.54A. 44M 61AM 67A IV.29M 80Aghun V1.52A. 81A V.IM 6M 1M 12, 20, Air 1.95M. M 25 A 26A 88AM 89,AM 1.45A 144, A 108A 7. 79A. 48M 45, 48AM 49M 60A 58, Arwei, V1.59A.

·INDEX II. fan 'alternative' I. 188 A, 2) constituent of primitive Date III.41M. Matter' 1.61M 118A 128, Muur III.78. 140A II.27,AM III.80AM to VI.63AM. 50A IV.26,AM V1.88AM ; T 1.58A 96A I1.6M 45, 47A cf. fans and ega. M III.14AM 82M V.98A AUTOTUT II.44A 45. 100AM 101,AM 107A 108AM VI.88AM. 119M 120, M 121M 122A VI. JE V.26M. 87AM ; cf. cfaret, qfwry teacher' 11.2A III.44AM ofta, furfan, sfixe. IV.IM 2M 3M 4AM 18,M 16 fingray 1.50A V.101AM. M 19A 21AM 32A VI.68A. Wits V1.52A. a II.23A. fr [1.88 ; of. aftur. ato III.8A 674 V.28A 48AM w II.88A. 67, 118A VI.3A 4AM. sf 1.46A; cf. 1.84. ats 'superfluous complication' T 1.47A. 1.68A V.120A ; cf. V1.50A. * I.100A II1.72M, V.JIA 87 OTT V.52. M 43M 63AM 127M VI.4M. 9 1.42A 56A 61A 108A 148A ofania V1.87A. V.28,M 36A 38A 53AM 68A ParaTE VI.52A, 69AM 94A 98A 104A VI.29 VI.20A. A 50A. Tafurot V.29A. TVT V.22M 28M 51A 98 VI. XHTTA III.6A. 4,M. W 1.4A VI.50A. afrą V1.47M. aftuyg'a supernatural powor' V. 82A. meg VI.52.A. miere III.51,AM 61AM. To in connection with Tuy and ring IV.28AM. Titra I.33. pe 1) 'quality' 1.19A 56A GIMNAAWAT III.82. 69A 80A 103A 125,A 127, u V1.55A 56. 181A 144A 146M 147 A II. with afur V.109AM VI.64 89M 47M III.72 IV.26,AM A; cf.बभिचार andबभिचार. V.25M 26,A 51AM 75A 944 II.27M V.87AM. 106A 107,M; cf. fois, fraa. Terv V.124A. gar चातुर्थानिक III.18. बस् with * 1.62A.

·BRE INDEX II. nfcom II1.69. I.142A 145, A 148A II.17A Preth 1.93A. V.116A VI.83A 39A 49M 60, fr caus, III.21M. AM 61A. for f. 1.145A 146, 164 1.65 V1.50A. AM 66,AM V1.50, AM 55M na A's introd. to I.1,AM 86A 59A. 50A 58A 114A 149,M 150A fofu V.26A 66A VI.50A. 153A I11.52AM IV.8M 20M f I.1A 58,A III.20M 74M 22,M V.IM. VI.59A. V1.81,AM 797 VI.28. fouTT III 82AM. 19TE# II.35A. feu IV.14M. wat VI.52A. futur I.104 V1.55. unfo 'genus' I.89A 164 III.40M for see under for V.92M ; of. futute, fute four II.5M. নী and আলী, AT I.95A 96A 99AM 142A II. FONTOT V.51A. 7,AM II1.21A 55M 58AM are empirical soul' I.97, A IE. 60A V130A VI.50A 64AM 1A V.41M 80M 81M 126M 65M. VI.59 A 62A 63,AM. awruq 1.99M. or 1.93A 111.78,M 79AM INÇ V1.83A. 82A. * 1.99A III.19AM 20. A 21 starf III.83A. M 22A V.129AM 130, AM itatasaruta V.80A 81A 122A VI.50A 54A. V1.59 A 63A. afx V.39A. TAT I.148A VI.50AM. TOT III.12,AM. M's introd. to I.1,M 2M 5M grerefW 1.99A 143A II.5A 8A 29A 30A 42A 43A 45 A 51A V.BA 26A VI.11A. 58A 62A 63A 64A 65A 66A furt II.23A. 79A 83A 85A 93A 97A 100, A frutoTT IV.7. 101A 102A 104A 107A 110A 112A 124A 155A II.1A 4A oma 1.41A 42A 19A 78A 77A 14A 23A II.26M 27M 88A 78A 79A 80A 110AM 113AM III.4AM 11M 14A 23, 24AM 185A 145 A 169A II.1A V. 26AM 26AM 27M 86A 87A 2A VAM JIM 18,AM 19AM 48A 44AM 47AM 66M 87M 64AM 05 V1.51AM 62,AM 63AM 64M 70M 73AM 74A 58A 69A 68A 64A. 77A 81A IV.IM 2A AAM af 11L,84.

·INDEX II. १२५ 14M 15AM 16M 17A 18A on 111.41a11 ; cf groet 19A 20AM 21AM 22M 26A OTTO VI.52A. 29AM 30A 32A V.16M 27M PTER 1.135M. 32A 44A 51AM 2AM 53 AM for 1.21A 55A 58 A 153A 155 64A 66AM 69AM 77A 84AM A II.5A II1.50A. 85A 93A 9+A 95A 96A 99A TIETO 1.15A V.35A. 101 A 107 AM 119M 126M 127 ATETERE V.36AM 37 AM 52AM M VI.3 AM 19A 34M 50A 52 100AN VI.4M 39AM. AM 55AM 59A 64A 70A ; cf. ATAT 1.69A V.68AM. मिथ्याशान, विपरौनजाम, सम्यग्जाम afae=III.41AM. UT III.66M 67M 81M V.126 ATT name of a Siddhi III.14AM. MV1.55M ; cf. afay. TATT name of a Siddhi I11.44 Wifi IT.26M. AM. fage III. 46A. ATR I.89A; cf. cf. नौबविवेकिन III.79A. I.IM 2M 5M 20A 4+,A 45A tary IV.3AM. 48A 58, 61AM 65, 71A 106A 1.134. 107A 125A 135A 136A II.JA Ofe in the technical sense II : III.8A 64M 66, A 75,AM IV. 38A 39, 42AM 13, AM 44AM 1,M 4A 14M 15AM 10AM 17A 45 AM 20A 21M 22M 32A V.29A Cat II.1A. 80,AM 54A 56A 94,A 95A foar 1.60A 69A 103A 110A 107, AM; cf. fiafray. 126, A 136, 111, 144A VI.51A. wagat 1.118M. ar I.69A. TUTOITU 1.107. + T.117A. afone V1.52A. TOUT 1.61, A 62, A 63A 73A II. 'philosophical systkin' only 17,A 18A II1.41AM V.81A MI 1.5A 138A. VI.34A 64M 65 ; cf. YTTAUTU ata in the sense of af III.44M. The only in the following two & VI 23. ineanings : 1) one of the fu ILIIAM 12, AM V.72A. three constituents of primitive roux V1.62A. Matter' 1.61, 62A 113A 127A GEH I.109A III.7A. 11.15A 18A 33A III.49, 50M 4 1.6M 16A 21A 30A 85A IV.26A VI.39M ; cf. fra 36A 46A 147A III.20A 21A 25A V.4A 6M 13A 15M 38M 2) vrat, III.41AM. 69A 127A V1.18A 46A 49A.

·INDEX II. RETTY V.49. To the same II1.32 VI.29,57A. ruf III.73A 74, A. maar II1.82. CET 1.87,A 42M 93A 85, 86A 87727 1.159A 160A III.29AM 80, III.11A 58M 59AM 66M A 31 AM 36A 43M 64A 73M 68AM IV.4M V.27 A VI.50A IV.20AM 21M V1.24A 25, A Phra II.21. (61M. M 29,M 30AM 31AM 57 59A. III.48A. -1.41A 86,A V.45A. ITT III.82A. HM VI.14,AM. IFTA V.66A. TE II.29. नम् with oft med. I.118A III. f 1.22, AM 23M 65M 66A VI. 19M 60A V.129M VI.50A. 46,A 47A 48A 50M ; cf. gen. Tra IV.28AM. rafa 121A. watan 111.69. T V.27A. tv (11.48A. I.150A 155 A 157A 169 WÁ 1) 'quality, attribute' I. A ; cf. TITAN 14, 16;A 17,A 42A 44, 50, ATL.29A 156A ; cf. 62, A 53A 54, A 55A 56A 89A knofcą and gamuwaifa. 91A 128,M 141A 1451 146A TTTT (Siapuig) VI.45A 47A 151A 152,M 153,M II.1A 14 48M. A 1II.19M 20M V.24AM 25, aifo VI.1. 26A 29,M 41AM 66A 74A furano V.27A. 77A 95, 128A VI.11A 19AM forerum 1.86. 20AM 21A 38AM 89, 50AM fufrugu IV.18A VI.21AM 23 59A 62,AM; cf. fund, fan. M 57M. #s, tra, erraN fafarm 1.1M 27, A 155A [11.67, 2) merit' I.1AM 36A 5-4 AM 68, 74 V.39A 102A 110,4 A 55A 56A 81A 93A 138, A M 112M 119,AM VI 3A 41A II.la 13A 14, 15A 27A 44,AM 56, M 66 A 67, 68, M 69. III.3A 6AM 21M 28A 50M fufHWATT 1.81A. 62AM 73AM 78A IV.21AM foremetre adj. V.86AM ; cf. V.19M 20,AM 21 A 24AM 25, पनियनपदार्थवादिन. A 26A 41M 42,AM 47M VI. Fagh 1) 'rule' I.2A 18A 41,A 70, 10AM 16M 59A 61A 62A. A 115 II.7,AM II1.76, A V. L148,M. 15, M 19A 20 V.22, AM 83,M wfour V.74A 98 VI.4. 38A 39, M 61A 85 A 86A 89, A V n. 'a Yoga duty' 111.92M. 102M 103,M 108,AM 109,M ·INDEX II. २ 111,AM 121,A VI.17M 21M | गौर name of a mountain VI.52 22, 24,M BOM 31,M 88,M. 2) 'a Yoga duty' III.82A बzI.Il,A V.52,M; of. मनुष. VI.57A. नियामक I.17A. मैमितिबV.11OM. निरषय I.41A. याधिक 1.25M V.54M 84M. गिरभिसंधान II.45A. मेरपेच्छा H1.68,AM. निराम adj. IV.11. न्याय 'logical school' only III.56A मिरामा . IV.11M. 57A V.54A. fatit VI.59A 61A. निपचित (चाक्षान) V.79A. पक्षधर्मत्व V.27A. निरपाधि III.14A. पाजादिवत् IV.31. futher I.1A III.31,AM 33AM पवनय II.33. 84, 35AM. पचविंशतिनच I.25A 68A 124A निए I.18A 52A 58, 148, 147M II.9A; of. I.61,86A. 4*A III.54AM V.66A 76A | पशिEV.32 VI.68. VI. 10, 62,AM. पशापि IV.22,M. निधर्म v.98A. पचावयव V.27. निर्मक I.162M V.74, 76A. पमचलिA's introd. to I. III.44M farito V.118M. VI.19AM. विभौम V.71; f. सभाम. परतन्त्र ILL.55A. निर्माच I.21A 29A 44A 108A 146 | परपुरप्रवेश 'a supernatural power' A 159A160A III.3A V.19M V.129A. 74AM 75A 79A VI.34 MBA परममुक्ति III.83A. A66A. परमाणु I.42A 69A 74 75A 110 निवाएद III.43M. AM 113M V.71A 86AM 87A 'निर्विकल्पक I.89A%; ef. सविकल्पक. M88M VI.35AM 37A. निर्विषय I.42A VI.24A 25. परमात्मन VI.59A. निषषपर्वत VI.52A. परमार्थतस II.9A. निषेधमुरIII.22A; ef. विधिमुख. परमुशि 11.84A. नियाम I.84A 85A; cf.काम. परंपरा I.1AM III.74A IV.21M; निष्क्रिय I.49,A 99A V.76,AM%3; of.परंपरा. ef. प्रिया, अर्थनिया, सत्रिय. परतीक।.231 24M. निःस V.13, 25A 47AM 65, 66A परामात V.1M VI.37M. VI.26A 27. परामर्थ III,IIM IV.17. नौतिमा I.IAM. परार्थ I.66,A 103A 126A 140,A चौरजहम VI.59A. II.J,A 10A III.13AM 16A . ----- ·INDEX II. 55M 57A 58,AM V.2AM ; furet T IV.11. cf. II.45A and ed. f VI.50A, ofiffo 1.87,A. funny TT IV.4. ofera 1.51M 76,A 87A VI.59 forpaq IV.2. A. Atact VI.52AM. of V.16M. ve in the philosophical sense only ofcufu IV.28 AM. 1.139 II.5 M III.62A IV.26A aft 1.121A 142M 11.26M 27, VI.40. AM 110,43M 56M 1,120,A yra 1.32,M. VI.42AM; cf. wfiH. yafe 1.32A. of fax 1.146A III.56M 62ACITAT 1.86A. V.76A 128A ; cf. fifa gatiefH III.54AM IV.22A 32A. off for VI.13AM. gata 'tautology' III.22A 62A uffet 1.68. V.33A 130A VI.70A. gfryte III.44M V1.59A. gorrfin the same V.33M 65M. of V.5A. guere the same V.33. afoom in the sense of III.6M. gad VI.9M ; cf. grure ofron III.6. gore the well known class of myo ofrufry III.6A. thological writings only 1.157 UT III.44 M. A. og ruta V.89A. you in the philosophical sense पावभौतिक III.17 V.102,AM only 1.1 M 15, 17A 18 A 36A 45 109AM 110AM 121A 122A A 61,AM 66,A 74A 75A 81A VI.50A. 83A 85A 98A 99, 101A 102A II.23A. 104A 106AM 124A 129A 133, giafogo 1.28. A 137A 138M 141A 143 A 149, OMIO III.49A VI.52A. M 152AM 153AM 155A, M's UTHT 1.138M. introd. to II.1A 4A 5,AM 6A TC name of a Tushti III.43AM. 7M 8A 11A 36, 46A III.15A VITATII III.6A, M 16, 26, 47A 54AM 58 M TTTT name of a Tushţi III.43 59A 63A 65AM 69A 70AM 71,A 72M V.46, 58A 60A TOT 1.68, 73A 74, 85A 121, 125 72, 87 AM 90AM 103AM 114 A III.22A IV.21,A V.39A M 115M VI.10AM 11A 27A VI.35AM 58,AM. 32A 43A 4M 45, 64, A 66A TTE i11.55. 67 AM 69 M 70M. aufrufe V.M 6,M. STT 1.1AM 2A 3,AM 4AM АМ.

·INDEX II. 5A 47,A 82, 128A II:39M 55 AM 56 AM 58A 60AM 61A 47 A II1.51A II1.51A V.78, 79AM 63A 6A 65AM 67A 68,AM 118M VI.5A 6A 8AM 9, 18, 69A 70A 71AM 72,AM 82M A 55A 70,AM; cf. gů. IV.30M 30M V.5A 20,AM geistą V.53A 56AM. 58A 60A 72,M 73M 84,AM getite VI.52A. 87AM 90AM 128A VI.11A oferta VI.60, AM. 13AM 27A 31A 32, A 33AM III.34 AM 34A 35A 37A 38 AM 40,A 42 That (STATH) 1.100A. AM 3A 52A 58 A 59 A 66A पूर्वोत्यति adj. III.8. 67, 69M 70M; cf. autofa. TE V.61A. 2) name of a Tushţi III. ay V.40A 45AM 46, 49A 50, 43AM. M; cf. dg. gefa IV.19. Indice II1,7M. afast V.27A. gfaforya V.6 VI.14. STT IV.23A. प्रनिनियम VI.15. STR 1.1A 56A 145, A 146M II.17 A III.13AM V.106 VI. fifa 1.99M 111.5GA, 14AM 49, 50AM 59A; of. aft V.59A. fre 1.148A, TT 1.127A 7.104A 105A aforeilfora V.16M 93AM. -VI.49M; cf. so and sfataifa 1.69A 85A. TOTTENUTIT. gafa 1.24, 42,AM 514 56A su VI,49M. 894 III.HA 54M IV.22M wafa 1) ' primitive matter' 1.17 V.27 M 40 V.44, 57, AM 58,A A 18,A 19A 24A 45A 51M M 61, 93,M 95M 93M 100M 59 A 60A 61,AM 65, 66 A 67A 101, 103M VI.4A; cf. VI.4A; cf. N. 68 A 69, A 71A 74A 81 A 83A gafa. 85A 96A 101A 102A 103A no 1.46A COA 68 A 69A 87 A 104A 105A 106A 108 A 109A 88A 89, A 90, A 91A 92A 103A 110AM 111M 112AM 123A 136A 147 II.33A III.18M 125 A 126 A 129A 132A 133,A V.10AM 11A 21AM 27AM 45 134A 136A 137 A 140A 141 A AM 49A 5-A 57A 58A 62, 142A 143A 144A 152A 155A 63M 88AM 89,AM 92AM 94 164A, M's introd. to II. 1, A AM 100,M 101AM 102M 105 4A 5, A 6A 7M 8A 10M 11A A 118M VI.HAM 7A 47 M III.29, AM 41A 43AM 46 AM 48M 53A. 47AM 50AM 53AM 54 AM gefum 1.35, A 46A 7.91M 93A, 42 ·INDEX II. 82A. grafu V.9), A 92A. 105A, 4 1.42A 56A III.12AM 26Ahte name of a Siddbi III.44A 27 A 36AM 7.34A 43M 45 A M. 63AM 220A 121A VI.3A 52 go 1.93A. A ; cf. fra, fHQYRT. yer III.5M 6AM 7.15AM qarTTT 1.89A. VI.41A 42AM ; cf. ATOU. TER 'a Yoga duty' III.32A r 1.159A V.15A 77AM. VI.57A, T III. 43M. प्रत्युपभोग VI.3A. qwer V.68 VI.48A, sig 1.57,A 73A 75A 77A 80A TEFITTa V.130A. 91A 104A 111A 125,A 131A 84 1.104A 105A. 135A 136A, A's introd. to II. TEICUT II.4A. 40,A 47AM. AM's introd. to 91 TR'a supernatural power' V. III.15M 50, A 54A 57 AM 58, 59,A 60M 62AM 63, 64A 69 91 1.56A III.43 M VI.59A, M 70, 73 1V.30A V.2A 7A grauro I.20A 23 A 45 A 56A 77A 8AM 9AM 11M 12, 73AM 86 104A 114A VI.12A, A 87 A 98A 111A 111AM 115 marTA III.29 M 32A 34M VI. AM 119,AM V1.33A 35,M 57 A. 36M 38,A 40, 43,AM 41A, refus VI.59A, gate 1,56 A 86A. 979T II.46 A 47,M III.44A. quaeruna I.20A 56A 104A. 91990 V.104A. 9V III.21M V.5+A. gifs 'a supernatural power' V. 9 III.21,A, 82A. SAT 1.87,A 89A V.51M. sauną V.103M. JANT 1.4, 51 M 60A 86A 87A 88, TWITT V.52AM 53M, A 89A 92A 101A 102, A 107A grafu I.tA 110M III.21 M 128 AM 138M 158A II.5A V.66A, 25, 33A III.13M 31AM 57 A THT 1.8, 89A V.39A 40M 41 M 78M 79AM V.10,AM 11A AM 42A 50A 51,AM 54A, 12A 20A 21A 22,AM 26M 27 Tra III.77M 8+M V.126 M VI. AM 51A 5 A 66AM 75M 98, 55M. A 99,M 100M 102A 108AM torta V.68AM. 117M 122M VI.8A +7, M 48A sfoane VI, 20M. 31 A 67. NE VI.52A. ghafu 1.87A V.66A, göre 1.88A 107A V.29M 66A 1.6A 7, 11A 12A 13A 15A ·INDEX JI. 16A 27 A 54A 93,A 159A 160 114 1.60 II1.63, 64A IV.3M A III.6M 15 M 69A. 18A 7.51A 85, A 86A VI.43, Tau 1.5M 6M 7A 8A 16 A 17 A M 59A ; cf, efurity. 18A 19A 20,A 27A 41A 51MM V.43M. 54A 55 A 57A 86,A: 119M 151 its 1) Buddhist' 1.26A 27A A 154A 155, A II.1A 4A 6A 89A V.51AM 76AM 77 A 79 7A 8A III.3M 23M 24, 5+A A. 55A 70AM 71,A 72AM IV. 2) III.51A. 5A 8, 25AM 26,A V.79A 81 wa IV.19. A 118 AM 119AM VI.12AM wwuf (11.44A. 15A 16,AM 17, 19A 43AM PT 11. 1.110AM 113M V.15M 44M 70M, 16,AM 5A 80AM 81AM 115 Taxis V.65M. A 116,AM VI.HIA ; cf. The TU VI.52, A. असम्बपर्यनम्. murafer III.79A. m. IV.17 A 18A 19A. fram with sfa 1.96 A 98A 106A ovato 1.93M IV.17 A 21AM II.46A III.56A IV.30A VI. 22AM V1.56A, 59A. ore 1.159A, tanga 1.122 V.14A 15 VI. TETTY VI.52A. 67. 1.19, 33A, HILJA. yft 1) 'notion' 1.89A II.1A 1.89A II.1A wit V1.52A. III.41AM 43A 7.50,M 92A W5779TT IV.8. 120AM 121,AM 126A 127, wie name of a Tushti III.43A 128A. M. 2) ‘judging organ' or 'inter Ho V54A VI55M. nal organ' 1.61A 64A 71A 71 A WITHU VI.52A. 72A 97A 99AM 143A 146M 414 positive, reality' 1.45 A 47A 152M 153M II.12A 13, 32A 56A 69A 78A 79 A 80, A 104 A 38 AM 39M 40M 46A 47,AM 119AM 121A III.3A V.27 A III.9AM 42AM 67 A 7.25 A 93,M V1.17AM 50AM, VI. 20M 5AM 62AM, 1901 III.29,AM IV.21 A. of III.28M IV.16M V1.55 formarea 1.102A. T 'gross element' 1.62A 73A rafiqe 1.61A 11.19,A 26A 28 11.10, 21A III.3A 19M 20A A 40A, 21M 22A IV.30M 7.84,AM TO 1.98A, QUAM 109M 111A 112M M.

·INDEX II. 121A 129AM 130,AM; cf. | मनस् II.19A 25A 26,AM 30A महाभूत, सुशाभूत, मूलभूत 32A 38AM 40,AM 43A 47A भौनिक, चातु तिक, पावभौनिक. III.9AM 13AM 14AM 15A भूतनमा III.4A. V.27M 68AM 69,AM T1AM III.1A 3M 4M 15M 84A 103AM VI.19A 24A 25, 16M; f.सुशाभूत. 59A. भूनि 'glorification' IV.32 v.1. मनुष्वा V.52A; ef .. भूभुवा खमहर् etc. VI.52A. मनोऽनवधान I.108. भेकौवत IV.16. मन्द IV.1A 3AM V.68. भोकर I.31A 96A 104A 106A मन्दर VI.52A. 107A_138M 143,A V.114, मन्दविवेक III.80A. 122 VI.33 AM 63,AM. मन्दविवेषिन् III.79AM. भोगिन् V.125AM. मम IV.5M 6A. भोनिय 1) adj. 'material, consist- मत्यशोक III.49A. ing of the gross elements' II. मशिनचेनस् IV.29,AM. 19A 20 III.46M IV.30M V. | मसिनदरबत् IV.30. 83AM 198AM 113A; of. रेक- मात (नचर)-बुदि2) I.59A 65A भौतिक, चातुानिक, पाचभौनिक. 11A98A 106A 110M 128AM 2) subst.-भूतोपासक III.54A. 129,132A 133A 134A 135A धम I.70A III.11M 66A V.51 136A II.6A 10,M 1IA 12AM M 113A. II.15,A 18A 30A III.15A 29 भामा I.153A II.23 V.66A. AM 41AM 43M V.98A 128A भान्हहिV.60A. VI.32M 42AM 66,M. धाति I.96A V.41AM 101A 103 HET nasc, the same 1.61,A IV. M.. 30A VI.65A. भानिदर्मन VI.19A. महान VI.52A. मतापातविन V.42A. महाप्रशय III.4AM 5A; f. प्रसय. मबि (स्थटिक) II.35. महाभूत III. 1A V.86A VI.34A. मदासापत्य III.43M. मामोड in the sense of राम III. मध्यविवेषिम् III.77M 79AM. 41AM. मम् with भि I.96A II.21A 32Aमरेवर II.1A; ef.kaर. III.41A43M 56M57AV.66A मा with my II.43A; of. पनुमान. VI.59A; of. अभिमान, अभिमानिन् मातापिहज II.7,M. मनन I.71A III.44AM IV.16M माग in the sense of प्रमार V.20M 17AM 18A VI.21AM 23M 56 54A 7OM 8IM VI.4, 50M. A57AM. मानव IV.22M. मङ्गलाचरण V.I.

·INDEX II. 52A. IT I.1AM 4M 7.27 AM, 65AM V.23A 43AM 119A arufos I.1A. VI.4AM; cf. . ATUT I.148A. gfru name of a Siddhi 111,44A ATUTHU V.54A. M. Alfos III.26,AM 27M; cf. var gforca IV.27. HWYT name of a mountain VI. in connection with arm and T, 1.62A. füregt 1.79A III.28A VI.59 A. at III.13, AM; cf. van. fuera 11,33A 111.37A VI. Eur 1,74A V.73A. 19 A. u 1,137A. forest III.26AM 27AM 28M Tusufar 1.61M 67A. V.66A VI.46 A 51A. * V1.52A. frory VI.59 A. HT I.JAM 5AM 6AM 7, 36 A मिथ्याभिमान VI.59A. 47 A 57 A 82A 84A 85 A 143 A TU 1,7A 16A 19, 54A 82A 86A 149M 151A 151A 157A 159A 93,A 95,A 157 A 159A 160A II.1A 2A 3A 5A 7,M 111.47 162 II.7M III.78AM 84M A 51AM 53A 64AM 70AM IV.2A V.6A 7, 47,AM 48A 71,A 72AM 75AM 81A IV. VI.12AM 19A 34M 43AM 3A 8A 13A 20A 23AM 24A 44; cf. yw, , foruren, 30M V.74 AM 77A 79A 115M frow. 116,M 117AM 118AM 119M yfa 1.54A 56A 57A 69A 81A VI.12AM 39M 43AM 44A 157 A 158A 159 A 11.3A 9A 33A III.6AM 21A 22AM 23, ATUTE A's introd. to I. 1,18A. 24 A 25 AM 26,M 43AM 46AM TEHTY name of a Siddhi 111.44 54M 63AM 64A 65 AM 73AM AM. 74AM 75A 76A 78A 82A 84M ATT in the sense of afont III. IV.1M 2A 3M 8AM 17 A 19A 41AM. 20A 21M 24A 25 AM 1.66 AM V.42A. 73AM 74,AM 75AM 76A 77 AM 78A 80AM 81A 82A 84 IV.21M 12,A, AM 85,A 86A 119A VI.9 A wrigt IV.21. JOM 12AM 16AM 17M 19AM QUOT IV.21A. 20,M 21 A 22AM 26 A 50M 51 VAATUTI IT.JA. M 57AM 67A; cf. trufu, Thruerferus 'a supernatural fuerufu, nagfn, vgfw. power' V.82A. (37A. y 1.99M II.39M III.44M GA 'a Yoga duty' III, 32A VI. 56A. .

·INDEX II. fa V.41AM 42M. 99 VI.69A. priruifaV.66A VI.51A. WTHGF VI.52A. to concentration' 1.91A IIJA 797 'simple and natural appre- III 28A IV.9 V.128 AM 129, hension' I 76A 145 A 148M A VI.19A. V.12]M. offaq 1.89A 90,A 91A 95A III. for 1) 'characteristic sign' 1.87 27AM 29 AM 6.21 AM 89A A 100A 134A 136 V.21, 61,A 126A VI.30A. V.106 VI.50A, 2)=for dT 111.9,AM 16 . withi fa II.2 III.66. IV 22 VI.69A, AM 23, 24M ; cf. fra, otra. 3) TT 1.124, 136A. GĘ ‘one of the three constitu- ferait III.8M VI.69. ents of primitive Matter' 1.61, fofra 1.136A. 62A 113A 127A 11,33A III. 1 1.91,A III.54AM, 30AM 50,M IV.26M VI.39 Mature name of a mountain VI. M; cf. TORE. 52A. Re name of a Siddhi III.44A TO V.27M. M. a VI.52A. a 1.127A. [82A. THE II.28,A. of 'n supernatural power' V. TERTE VI.52A, marcei II.1A. Sifa VI.51,A. afs 11. pr. IV.29AM. TITYTT IV.1. auf 1.7A, TTUTE 1.69A V.68M. opisut v.27M 28A. cm. n. III.34AM, TEATT 1.45A 38. Aquetar V. 37. In I. 8, 61M 87A 88A 89A atau 1.69A 85A 100A 111, 112 90A 99A 100A 125 A II.12A A 138M 1.25M. 15A 25A 30A VI.24M; cf. TET 1.157, A IV.20,AM. सशक्षण and साहाय. STY I 974 11.31,A. w II.37M, THAT I 27A 28 A 42A II.3 III. efray'a supernatural power' V. 44M 77A V.77 A 100M 118 82A. AM 119,AM VI.26 AM 59A. wayfrau I 91, 95A IV.24, A. furung 1) 'error' 1.7A, v 1.121, A 124A 136A 11.11 2) doubt' II.33A. A 21 III.53A 54 VI.30,AM 3) alternativeness' III. 59A; cf. frater. 25,AM.

·INDEX II. fa faga VI.44A. festa 1.36A II.9 VI.51M. faare [1.18A; cf. afonifią. furt IV.17,AM 18M. forwa VI.30,AM. fafas (11.63. fromana V.61A 62A. faan 1.56A 57A 58A 69A 81A faTI.41 A 42,A 458 46A 89 83,A 85A 101A 102A 104A III.70A. 106A 107A 155A 160A 161A fagrarfa 1.41A. IIIA A 6A 7M IIT.1,AM for 1.46A. 43AM 4+M 47,AM 63AM 64 foto VI.52A. M 69A 70AM 72M 74AM 75, fac with faç 111.16A IV.ITA. M 70A 77,AM 8+ V1.15A 18A fregu III.77M 83M. 55A 67A 70A ; cf. Arfad. figi IIIA III.43M V.16,AM fatarefa 111.13M 73M 7+M 17AM 18; cf. fagi aud ver V1.15M 17M 5 M. afiqr. foafey 11.7M 111.65AM 66A fa Trç II.1A. 67 A 72A II1.76A 77AM 82 front III.34, AM 83M; cf. qfaafae, iar fofuya 1.56A III.22A V.93A faafwa, Axfaafwa, anfaafira. VI.50AM; cf. fun. fuya 1.121A VI.8, 50A 59A, fafaa 1.38M. fava IV.24M. fuqu 1.83A 112A III.80M V. für in the sense of 'gross ele- 27 A 29A VI.17 AM 36AM. ments' only III.I. विपरौनसान II.1A. विधेषगण V.74AM 75 VI.9A frody 'error' only II.33A III. JUAM; cf. BTHIQU. 24, 37, 40AM 41AM 44AM fordur 1.151M 11.12M 1V.22M 45AM. V.34.M 98M 100M. forage III.44M 64M. faitwalfeandafv, 1.92A. fage name of a mountain VI. fowo 11.12M V.98M 100M. 52A. faraan V.29AM. fosforafo 1.111, 112A 138A LII. farefu IV.27A. 16A 17A VIJA. विभपर्वतI.52A. fory 1.109A V 66A 69AM; cf. tatrana V.103M. Statia IV.25 AM V.125 AM VI. fayn II 1,A VI,43,M. 9AM. fagfu V.68 VI 58, 70A. ef in the technical Rense only fut 1.84 II.27M 31,A 32,A 33,A 34A fre 1.84A II.1,A. III.14A 31,AM 32A 34M fr IV.28 AM. 35AM 36A 56M V 66A 104 पविभु and वैभव.

·INDEX II. AM 105,AM 106,AM 107,AM | freed II.1A. 108 AM 113M 117A V1.25A afirefory 1.100A; cf. e fatfrų. 26M 50A 59A. fyrr. 1.40, 56A V.6A 27M R 'expert' V.38 AM; plur. 'the 28M 48M 89A 96A 109AM old authorities of the Samkbya 115M 127A ; cf. vefrit and system' 1.110a. पर with बभि. eft name of a Tushti III.43AM. W 1.29,A 54A 88A 104A tanto, tonge II.15A. 107A 109A 149,M 150A 153 2 1.81A 82A 1014 V.39AM M III.7M 24M 7.66A 125 40AM 41.AM 42A 44A 45, A VI.45, 47A. 5)M 57A. TTT VI.47M. for I 148A V.53AM. farfi 1.118A. TEIE V.39A 40, 41M. more 1.40A 45A 105A 106, TONY IV.15A 119M 120, 151A II.11M 12 to [1.18. M II.27M V.38AM 90A 109 PA V.40AM 44AM. M VI.50A. tva 1.561. 126 A 127, A 128,AMI)'penetrating, omnipresent' II.28 A 29A. 1.138A III.14AM V.69, 76M wa V.68 AM. 98A VI.24A 35A 43A 58A Arma A's introd, to I. II,1A 2A 59,AM 60A ; cf. 14. 9A 14A, AM's introd. to III. 2) 'constant accounpanier' I. 22A 36 III. 45A 73AM, AM's 100A 112A. introd. to IV. 26AM 27A VI.aifa TOT 1) 1.12,A 13A 29, 51,M; cf. ctca and Tu 18A 28 A 53A. # 1) - Tom 1) V.104M. faca V.42,AM 95. 2) 'constantly accompanied of 1.25 7.84M VI.38 A. 1.34 A. Uus IV.5M Info 1.100M V.11AM 27AM ter III.9M. 28AM 29,AM 30M 31A 33A I 'lleveloped' only, A's introd. 48M 49 A 66A 109AM 127 AM to I. 124M 136A; cf. v. V1.50A ; cf. furtheft and of 'individual' III.10 7.91M. htu. frin II.32A. lo 1.100A 112A III.13M V. apris 1) 1.106A 132A 138M 49A V1.64M. III.23A. Vi V.54A. 2) together with a wtEU VI. 50AM. fee under that word. anufa V.27A VI.30,AM 50,AM.

·INDEX II. e n. pr. IV.25A. Dr n. pr. 1.157A IV.25. of V.38A 39A 40A 42AM wwe 1. pr. IV.25M. 43,AM 44A 103M ; cf. TTE- 19T IV.25, 26. yafir. gfurora V.52AM; cf. I. 79A MUUT V.40; cf. V.55AM. grau 'Space' VI.59M. n. 1.43, 44, 47A 48A 159 IV.14A 15,A. A V.78A 79. PRAT I. 157 A 158A 159A. am 1.117,A V.32AM 33AM LaYW 1.46A. 34A. I 1.46A. Afw 1.11, 117A 132,4 148A cu 1.42A 47A. II.22A 24,A III.76A IV. fra name of a mountain VI. 24 AM 7.2A 7A 8,M 12M 13, 52A. 31,AM 32,AM 33,AM 35M tarsi (fata) 1.100A. 36,AM 37M 38M 39AM 43, Muraq IV.5. 4M 5),AM 95AM. * 1.58A 69A 70A II.2A 3,A authoritative testimony' III.14M IV.3M 16M 17,A only 1.87A 88A 89A 100A V.58 A 87M VI.21AM 22A 101,A II.33A VI.4M. M 56 A 57AM 58AM. TUETOT V.36M 37, 96 AM 97A. oft A's introd. to 1.1,A 5, 15A TR II.1A IV.13M. 36,A 48A 50A 51,M 53,A 75 my V1.52A. A 76A 77,A 83,AM 84A 85A WII 101A. 91A 95 M 145A 146A 147,A at in connection with its and 149M 153A 154, 157A 160M 164A 11.2A 5M 20,AM 21, 26 VIJA 21A. MI11.14,AM 15,AM 24A 25 Kufuatu VI.52A. A 54A 56M 67AM 75AM 78 KTV the lexicographer V.126A. A 80,M 82A IV.3A 22,M V. mu A's introd. to 1.1,AM 4A IM 8MUM 12, A 15,AM 21, 19A 45A 69A 101A, M's in 25AM 45,AM 63AM 64AM 66 trod. to II. IV.12A 13,M V. AM 70, 73,AM 76A 84, 87,A 36M 118M; cf. fraru and 103A 112A 113A 118A 122A G. 124 VI.2A 10,AM 17,A 21M fauigt VI.4. 23A 32, 34, 47A 48AM 50AM fuorg VI.3A 4M. 51, AM 55M 58, 59,M, fue II1.81A, AM's introd. tó a I. 163A II.21A 22,A III. IV.2AM 4M. 25A IV.20M V.84M VI.57A. 43 3, 1.62A.

·२१८ INDEX II. a 11.27M [[I. +4M. af (II.28. name of a mountain VI.52A. T 1[1.72A IV.8A 28 AM V. 8,AM ; cf. 97 and out. षट्पदवत् IV.13. GET 1.66, A 149M III.13AM. VE YETİ: 1.24A 25, 26A V.84 portatai V.61A 62A. AM 85. Skr in the technical sense only nou Trut: 1.25M 7.84M 85A 1.89A V.95 A 96,A. 86. of 1.89A V.95A 96,A. BRIÀ 1.11A 45A 91A 114A farer V.27, 53A 51A. 121A V.60 VI.70A. drag 1.89A V.55A 77AM 79A. 88 one of the three constitua VI.8A 50A, ents of primitive Matter' only ger III.3A. I.1M 61,M 62A 113A 127 A tefia VI.33AM. II.15A 18A 27 AM 33A III. gert 1.17A 82A 85A 86A 157 A 48, 50M IV.14A 26M VI.38 158A 159A IIIA III.46A M 39,M. 52AM C3AM 74AM IV.23 Ocoratifi V.56. AM 24A 30M 31M V.15,AM origin name of a Siddhi III. 22A 66AM 74AM 77M 80A 44AM. 81A V1.16M 19M 65A 70A. HTUST VI.69. ef V.77A VI.19A. a1 1.27A 28 A 41A V.79A. geef 111.3,M 15A 16,A. a 1.28A. संस्कार in the sense of वासना only pagre III.75M. 1.89A: II.1A 42,A 43A III. Hoe V.27 A. 82AM 83,M IV.IA V.117 AM 9999 II.9A. 118M 119AAI 120,AM 121M. para V.117, 118AM. 14 III.46M. envy III.44M. 8 1.103 A 140, A III.13M. THI VI.34M. Ora 1.61N. EUTA V.71A ; c". forira. 1.92A 7.48 AM 49 50 TAPET I.131. AM VI.65A. FATIU V.98 ANI 99, A 100M VI. FUTE II.JA, 38 A 50 A. efe 1.124 II 1.13AI V.70,M; Enfeite VI.32A. of. fufig. a V.102M; cf. cotton S 1.95A 99M 11.30A III. Fanf V.29AM. 27 AM 28A 29M. gmify IV.13A 14 V.66A 89A u V.111. 116, 1174 118AM VI.18M ·INDEX II. 69M. 19 A 24M 25AM 26AM 29 AM etafas 1.61A. 57A. eta V.85A 107M. GAUTY III.9M. gifera 1.69A I1.18 V.84M VI. 84T 'association' III.25, AM 59 A. 26AM 36A. qif V.15,AM 19,AM V1.65 A STATOTT 1.12A II.12A (and 67A. Sâmklıyapravachanabhâshya p. ONET the notion likeness' only 89.). 18). V.93AM 94, 9.3AM 96A. संप्रजातयोगिम् VI.50A. BTW 'proof' only 1.118M V. संप्रचातावस्या VI.50A. sfrute V.99A. TYT the same only 1.138,A VI. HY 'a kind of proof alleged by 1 ; cf. fec. the Mirâmsakas' only 1.88A. STR 1.123A 125A 127A 123, STY V.53A. AM 11.30A. OTTH IV.24 A 25 A. Test. OTA O 1.89A IV.15M 1.51A. * III.45A 46M 69A ; cf. vtfc GIATTIfwatig V.38 AM 100A VI. thu IV.12. 3A 54A. pean I.148A. STT 'genus, the notion of a eferenme of a Tushţi III.43AM. thing in gencral' 1.67M 87A gfraw 1.89A; cf. fafa. 103A 121A 125, A 134 II.1A BOT III.72; cf. OT and VOT. V.10A 45A 64A 90AM 91, Foarfa 1.35A 70A 89A II. AM 92AM 121A VIIA 48A. 15 A 27A II1.67A 68A IV. GTATA V.75AM V1.10AM; 15M 7.2A 22A VI.16M 65A. cl. tangu 103. v V.27M. BTATT ET (gara) I. 60A 100A TUTT V.27M 28M. 1999 1.50A. 19 V.31M 35M 43M. (18rg. for 'possessed of superuatural FT with guga 11.32A; cf. vu. power' only III.25A IV.3/A etetfi IV.4M. 32A. gtfofa III.20 V.111. fe 1.98. OTER III.22, AM. foxy V.60. OTWEIT I1.7M III.43M 44M fof only in the following two 75M IV.18A 7.66A. meanings: 1) 'supernaturnl Elafra 1.89A. power' IV.31M V.81A 128 AM erfa I.148, 160A 161. 129,A, et 1.152M. 2) perfection' in the tech. gtsfgs V.111M. nical sense of the Sånıkhya ·INDEX II. philosophy III.39A 40, 42AM III.33A V.91A VI.24A. 43AM 44,AM 45AM. fe II.35 A VI.28. TO VI.52A. (M. I VI.56AM 57,AM. ETIT name of a Siddhi III.44A V.53AM. TTT name of a Tusliţi III.43AM. | WITTE V.3971, Tare name of a mountain V1.52A. for 1) 'memory' 1.89A 11,33A ÀS V1.52A. 43,A IV.21A. TTE VI.52A. 2) "tradition' 1.51M 95M eyfo I.148,A V.11.5M 116. 117A 160M V.122A 123,M. 118AM VI.18M 25AM 30AM. VE II.5M 10M III.54M 55M. [IL,8M 9M 22AM. 1.28. II1.3M 9AM 12AM 13M raw III.32, 34AM 35. V.103A. ter VIA8A 50AM 51A. 1.61A III.9AM ; cf. Preturite n. pr. M's colophon to I. u III.6M 7A 8AM V WUV adj. 1.38A. 102A 103AM V1.69AM. aft III.32A VI.23A 24M. aft 1.88A V.M. II.34,A. yft 1.60A 61A 74A 91M, M's renfor VI.67, A 68A 70M. introd, to II.1A 8A 9, 10A fagga V1.67A 69AM 70A. 11,A II1.5M 6M 45M 46 AM W VI.52A. 47,AM 48A 49A 50AM 51A WA 1,42M. 58A 63.A 66, A 67M V.2AM THIFT 1.5M 6M III.20M 70 14A 19M VI.40,A 41,4 12A M 71M, M 43,M 44M. wifæąç ( viz. Saray) VI.66A. III.22. viu adj. II.1,A 10A 11A III. stuft IV.27AM. 57A 60M 61M V.2AM ; cf. ATT VI.19A. TITT I.JM III.46AM 50M V. wowa II.30, A. 121AM 122A 124A. सायसंयोग VI.6IM. fuca V.91. GIT V.3,AM 4M. fora V.91M. W 1.62 II1.7, 8AM 9M. outra IV.23. III.10M, रिवर्ष 1.61,A. दिमाशय VI.52A. quunt III.6M 8AM VI.69 freni AM. रेमपूर ·ADDITIONS AND CORREOTIONS. P. VII, 1. 11, I have overlooked two pasgages of the. Samkhyapravachanabhåsbya where Vijñanabhiksbu refers to Aniruddha, the former of them on account of a misprint in Hall's edition.. Vijõâna controverts, in his commentary to II. 32 (p. 124, 1, 13), the explanation which & mfuq has given of Samkhyakárika 28, pointing to Vachaspatimisra by this expression, and goes on saving according to the edition (1. 16): 8 समसामयसापडे “Tbe same explains, too, our Sätra in the like manner." Now, this is impossible, because Váchanpatimisra has never commented on the Samkhyusutraq, nor could base commented on them, as they did not yet exist at his time. Fortunately, a MS. of the Sâmkhyapravachanabhäshya which the late Dr. Bhagvanlal Indrajî has been kind enough to place in my hands, offers the correct rending सम खच "A siinilar (commentator)" etc. That this similar commentator is Aniruddha, we learn from the following three lines in which Vijñana quotes, though not verbally, Aniruddha's exposition of II. 32. The second passage, above alluded to, where Vijñana takes evidently notice of Aniruddha's commentary, is III. 9 (p. 132, 1. 15): 0 O WHO त्यहादमनया बाषम. P. VIII, I. 15. The following two references of the Aniruddhavřitti to the Såmkhyatattvakaumudi are to be added : The Sloka, ending Aniruddha's commentary to I. 89 (p. 48, 1. 15), is taken from Tattvak, to Karik& 27, and the latter half of Aniruddha's commentary to II.32 from the first lines of Tattvak, to Kårikå 30.

·( 28 ) 9 1 > P. VIII, 19, 23. read Sayapa instead of Shyana. IX, 8 one in damaged. 11 15 read ovala instead of ut. 29, 10 16 51, 21 ‘missing in „ . 'missing is. 57, 13 59, 16 . 61, 10 परबापूजा Thiyat. 66, 14 Seit. sabercerito. 76, 4 96, 18 gafarstufc. is damaged. 98, 9 add the following note to this satra: Nageør has THTHU , cf. Apl.: 206, note 3. 116, 13 ger is damaged. 126, 15 read 'two' instead of 'three.' 152,7 seguitars does not appear clearly. 156, 14 THAT is damaged. 164, 17 disjcin ‘B omite.' 188, 17 read .fr instead of fo. 189, 7 join Paraft. 229,, 211 read our instead of .. 288 ppe iustead of ppet at the top. +)

·No text on this page.

·No text on this page.