·प्रभृतिगुरुवरादिष्यनीतिमानी
समानन्दनावप्रभृतिगुरु
लम्या पश्च भवत्परेपनि पटतमयाटलाइ
फरीया प्रमुख प्रकटपरितो रघुक्मदेश्यान
तरत तरसा संसारान्धि वियच पर पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भर
निम्नत विवादिष्टानाचोक्सुधार
प्रसमविलसत्मवृत्तान्त समुश्तनदायिनम् ॥ २॥

·कारीर-संस्कृतग्नन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: ३१
श्रीमालिनीविजयवार्तिकम्
थीमन्महामाहेश्वरानार्याभिनवगुप्तपादविरचितम् ।
धीभारतधर्ममानगर कश्मीरमहाराज.
श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते
प्रत्नविद्याप्रकाश (रिसर्च ) कार्यालये
तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसदनकौल शाखिणा
उहिष्टायर्यालयम्थेतरपरिदतसहायन
संगृट, मंशोधन-पर्यायाङ्कन विवरणादिसस्करणोत्तर
पानानाविपरिषरममताधुनिकमुगम शुद्धगत्युपन्यामादिसंस्कार परिष्कृत्य
श्रीनगरे
''करमार प्रताप स्टीम प्रेस" मुद्रणालये मुनापयित्वा प्रवाश्यमुपनीतम्
TMENT JAMAICA
PEPARTMENT
SOTI
N
3933
संवत १९७०
प्रस्ताब्दः १६२१
काश्मीर-श्रीनगर
(अस्य प्रन्यस्य सर्व प्रकारान-मुदापणाधिकाराः प्रोतमहाराजयः
स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·ALL RIGHTS RESERVED
TRINID OTP HNET WATER 98 070.JAHRE DI SPATE
ELENIE FBUTH STUAK TRESPA?
Pupute over den franc Patune lub Sr
SREBAGAN

·WE ALINIVIJAYOTTARAVĀRTTIKAM. 1 PREFACE Malinivijayottarayarttikam or Malinis varttikam 19 a gloss on Málin,vijayottara, one of the foremost works probably on the Purvamnuya or the Eastern Sclunt of the "Tantras in the Advarta system of Rashmer Savaisin It has been composed by Mald. indhosunra Abhunavngupta-écharya at the request of luis two fasoarstu discip'es namely Karnu and Mandru The whole work has been thrown into two parts or Kindas, the first part being devoted to the subject matter dealt with in the Arst nevezteen chapters in the above Tantra and the latter throwing light on the remaining portion Tho Vurll.am in question has got an inseparable connection with the above Tantra and is an indispensable guide in the field of Tantrio Literature. Tro manuscripts, as detailed bolow, have been made use of jo preparation of the present edition of this book, This Ns belongs to the manuscript section of the Sat Pl.ATAP SINGH PUBLIC *Alalımıyjateltara Tantram most probably belongs to the PUR- PINAYA as deferal anthorities hier to it . PUBIA SASTRA of Ianiraluka Con I - Pl 10 do 8 Sutra Vin, ar Pere 96 I Uome, Spaceh I Con, also Tantriloba Text 15, 3; 46 ·lt LIBRARY This is one of tbe oldest of in the stock Its leates are torn ont bere and there and number 250 The character in sbich the dls is written is olul Súrada Kashmiri paper of old type, One half Foolscap in size, bas been used in the Ve On an average, 1 page contas 13 lines with sixteen letters in ench The first 11 lencs of the alls seen to hire becn restored recently The N3 is complete with a few slips of pen it does not bear 108 date The Foopbro o We end of the larak runs thua (sargrarea gefir BERSATTA I RIETFatuain hazita Fe il sta श्रीमालिनालोक्वानियमाचार्याभिनवगुतविरचित AFTE) she hamran Athala Gula, wuelinng in the Tastern quarter of tbc city of Praiarasna 122, SRINAGAR, composed this gloss or l'arttılam of the first stanza of the Ilalınırı zjayollaratantra Thug ends the Nalumislomarllani composed lip Acharya Alkinata con la " This alle is on ner Kaslemt paper Ihere is no mention of the date theo tlac copy of the Jls was made it is consplete. and 15 mntten rutin Sarailu character with n feir mustakes here and there le belongs to Jato PANDIT RAWANFTA BILATTAPAKA Son of * जयन्लि जगदानन्दविपनरूपणक्षमाः । परमंगमुमोद्भवज्ञानचन्द्रमगचयः ।। Ist lernt Y 1 aufta 3121 rnvarttıkanlage

·Paspir SUKADETA of Srinagar, Kashmir, who
lived the life of a Sawa teacher to the last day
of bis life
In conclusion, I have to acknowledge my
obligations to the Sanskrit and English staff of
the Department, who have spared no pains in
the way of correcting, collating and, in some
place, deciphering the way used in preparing this
edition which I hope will be useful not only to
the general Hindu public but also to the persons
wishing to avail themselves of the help that
this book can contubate to their studs in the
Advaita Sava Philosopky of Rashmir.
With these few prefatory remarks [leave
the work to the indulgent judgment of the
Tender,
Dated Srinagar, MADHUSUDAN KAUL
the 7th Dec. 1920

·श्रीमालिनीविजयवार्तिकम्
श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादविरचितम् ।
प्रथमः काण्ड:
विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी
भरिततनुश्च पशमुखगुप्तरुचिर्जनकः ।
तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं
हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतात् ॥१॥
यदीपयोधकिरणेलसग्निः समन्ततः ।
विकासिहृदयाम्भोजा वयं स जयताद्गुरुः ॥ २ ॥
साभिमर्शपर्धापश्चस्रोतःममुज्ज्वलान् ।
यः प्रादान्मयमोंषान्दोगत्यदलनवतान् ॥ ३॥
श्रीमत्मनिराशुद्धराजक्तजनदक्षिणः।
शंभुनाथः प्रसन्नो मे भूयाद्वाक्पुष्पतापितः ॥४॥
गुरुभ्योऽपि गरीयांसं युतं श्रीचुखलाभिधम् ।
वन्दे यत्कृतसंस्कारः स्थितोऽसि गलितग्रहः ।। ५ ।।
ततोगुरुतः श्रीमान्भूतिराजो महामतिः।
जयताहजनतासमुद्धरणसाहसः॥६॥
श्रीसोमानन्दमबांधश्रीमदुत्पलनिःसताः ।
जयन्ति संविदामोदमंदर्भा टिकासर्पिणः ॥७॥

·1
मालिनीवानिकम्
तदृष्टिसंमृतिच्छदिप्रत्यभिज्ञापदेशिनः ।
श्रीमलक्ष्मणगुप्तस्व गुरोविजयते वचः ॥ ८ ॥
अग्यसंख्यनवास्वादचमत्कारकदुर्मदा ।
येनानुत्तरसंभोगता मे मतिपदपदी || ६ ||
तदेकमयतामाप्य स्वात्मन्येव तथा स्थिता ।
सदस्याः प्रोन्मिपन्येव विविधा नादसंपदः ॥ १ ॥
सच्छिप्यकर्णमन्द्राभ्यामार्थतोऽहं पुनः पुनः ।
चाक्यार्थ कथये श्रीमन्मालिन्यां यत्कचित्कचित् ।। ११ ।।
औचित्येनेतरत्यागदाच्यशासकलोमिधः .
वर्तनावर्त एनस्सिन्साधु शास्त्रं च वार्विकम् ॥ १२ ॥
येऽहर्निशं प्रकाशन्ते सर्वस्य च न गोचरे ।
नुमोऽभिनवगुप्तांस्ताशिवचन्द्रांशुसंचयान् ॥ १३ ।।
जयन्ति जगदानन्दविपक्षक्षपणक्षमाः ।
परमेशमुखोद्भूतज्ञानचन्द्रमरीचयः ॥ १४ ॥
अनियन्त्रितसद्भावाभावाभेदकमागिनः ।
यन्त्राग्जातं महाजानं तद्रश्मिभरभैरवम् ।। १५ ।।
ततस्तारस्वमायीयहयोपादेयवर्जितम् |
विततीभावनानिनरश्मितामात्रभेदितम् ॥१६॥
अभिमर्शस्वभावं तहृदयं परमेशितुः ।
तत्रापि शक्त्या सततं स्वान्ममय्या महेश्वरः ॥ १७ ॥
यदा संघट्टमासाद्य समापत्तिं परां व्रजेत् ।
तदास्य परमं वक्त्रं विमर्गप्रसरास्पदम् ॥ १८ ॥

·अभिनवगुप्तपिरचितम् अनुचरविकासाधजगदानन्दसुन्दरम् । माविवत्ताविभागेन चीजं सर्वस्य यत्सितम् ॥ १६ ॥ हृत्स्पन्दपरासारनि मोयादि तन्मतम् । एतत्परं त्रिकं पूर्व सर्वशक्त्यविभागवत् ।। २० ॥ या भावसमुल्लासशक्षासंकोचविच्युनिः । स्वानन्दलीनतामात्रमात्रिच्छाकर्मटकयम् ।। २१ ।। तथा च गुरवः शैवदृष्टावित्थं न्यरूपयन् । * स यदास्ते चिदाहादमात्रानुभवतल्लयः ॥ २२ ।। शिवैक्यारयातिरूपभ्रान्तिमयसमाविम्या यावलोमिपति ताय. दपि तावत्येवोक्तरूपशिवना, तथा च रातिपयकमपिनदानीमकरूपमपि ग्यवहाराच्या कार्यमंभरावस्येव, तथा हि परापरावस्थायां योऽहमि. नि सहगप्रत्यवमात्मा प्रकाश. स एव परानपेक्षः पूर्ण वादानन्दरूपी निवृतचिन्मयः स्थित एव चैव म्वतन्सना मुख्या शिवता, तदुक्त विवाहादेति । पूर्णचिदानन्दमानेनुभष, प्रकाशन न तु पाछे, सत एव तत बयो यस्य स तथानेन मितविकथिता । इच्छाज्ञानक्रियास्तु मिन्नविषयाद्यपक्षया स्फुटोमवन्ति । परावस्था- या पुन, पूर्णोऽहमित्येव स्वस्वभावः प्रकाशते तायप्रकाशरवान्, सदेव ज्ञानं माम्भरूपरवान्सैव क्रिया नाम्वमानत्वेन सदम्युपग- मादिशापि स्थितन्याह दिन्छा वावतीति वारच स्वरूप कि. यति योज्यम् । अधघा नावज्ञानमिति-तावच्छब्द कियाया वी. लिज. परिणमनीयः, द्वितीयस्वन्ते तावच्छब्दः कमायें परापराधवर स्थायेचा, मत एव मिभविपयाभावेऽप्यभ्युपगमप्रकाशसरम्भायां स. वंदा प्रकाशमयत्वेनाविचलनादिच्छादिव्यवहारयोग्यनैवेन्युक्तं सुसू. स्मेति सुस्पमालमेषितव्याघभावेन विभागापरिकल्पनात्, चत एष शकिसामरस्य पूर्णविमानप्रकाशनमावचिदाझादपरस्य शांतम् व निर्विभागता परावस्था प्रदेवमास्ते परस्तदन्युक्ता (शि. २० , सूक्ष्ममिति पाठः।

·मारिवारिक नदिच्या तापनी ज्ञानं तारजापत्किया हि गा । मुमूत्मशप्तितितयसामरस्यन वर्तते ।। २३ ।। चिद्रूपाहादपरमस्तदाभिन्नो मदिति । ननु चेशि विश्वात्मभूत संकोचरर्जनान् ॥ २४ ॥ विकल्पकल्पनामूलाः कार्य शास्त्रादिसंपदः । उच्यते सर्व पसायं चोधः मंरित्मभामयः ॥ २५ ॥ पराशरूपतायोगाविदामर्शपनात्मकः । तनामर्शम्बमारोऽयं यः प्रकाशः प्रकाशने ॥ २६ ॥ स एव किन्न शास्रायः फिमन्ययुति डम्बरः । परवाग्देवतानिस्तत्रामा केरलं भवेत् ॥ २७ ॥ न तु लौकिकमायीयवर्णपुअविचित्रितः । * उक्त श्रीप्रत्यभिज्ञायामात्मसंस्थस्य भासनम् ।। २८ ।। अस्त्येन न निना तस्मादिच्छामर्शः प्रवर्तते । स्वभावमामासस्य विमर्श विदुरन्यया ॥ २६ ॥ भकाशीर्थोपरप्टोऽपि सुल्यो नादिकरिति ।। किं च यत्किञ्च नामान चिचमत्कारगोचरः ॥३०॥ हादनामादिविपयस्तदासौ भवति स्फुटः । तद्विमर्शान्तरालम्पसमुच्छलनयोगतः ॥ ३१ ॥ पश्चात्सुरफुटतामेति तथा च गुरुलचिवान् । *मत्र इति -चिदारमनदेश्वरस्यारमनादाभेदेनापि प्रकाशोत्य- न्यया भविमासमामाकविपयो निर्मातृवामयो विमा इच्छारूपोन स्थात् ॥९प्र.मि-प. मा. लो...} + अत्र वृत्ति -प्रकाशस्य मुख्य धारमा प्रत्यवमर्शस्त बिनादि ताकारस्याप्प सन्तामान न बजाय चमनाभ वात् ॥ (मन मि.मं.मारो.11) ·मभिनवगुप्तविरचितम् ३ पया खसंविदा सिद्धं मुखादि व्यवतिष्ठते ।। ३२ ।। न हि व्यवस्थासमय वेद्यते तत्स्वसंविदा । तथावश्योपगन्तव्यः स्वसंवित्साधनादिति ॥ ३३ ॥ एवमन्त्रापि पवायज्ज्ञानाद्युल्लासयम॑नि । सर्वाभेदमयी भूमिर्यावदामृश्यतां व्रजेत् ॥ ३४ ॥ नारचदुचितोदारविमाशस्फुटन्यतः । वाहवम एव शाखवं प्राग्विसर्गः प्रपद्यते ॥ ३५ ॥ एनदेव तु युक्तं स्यात्तथा धनुपधौ परे । शास्त्रार्थेऽपि समाचारलेशः कोऽपि विभाव्यते ।। ३६ ।। स नूनं स्फुटताधामभाविज्ञानादिशक्तिमान् । उपरागाचतस्तत्तद्वैचित्र्यपरिहितः ॥ ३७ ॥ यथा मुखस्य तब्यक्तिस्थानेऽप्सु मुकुर मणी। खड्ने चञ्चलसद्वृत्तसूक्ष्मदीर्थादिका स्थितिः ॥ ३८ ॥ तदित्थं परमे रूपे प्रोद्भूता ज्ञानसंपदः । अनवच्छिन्नहृदयबीजात्मजयसुन्दराः ।। ३६ ।। यदा तूच्छलदाकारस्थतरङ्गान्तरात्मकान् । पिसिसक्षति भावाधान्भैरवः शानिहितः ॥ ४० ॥ वदा वा एव विज्ञानसंपदस्तदुपाधिजाम् । ईसमियासमाचारपत्रमा संश्रिता इव ॥४१॥ परितस्तत्तरौघप्तात्मनां समुपाश्रिते । तथापि जगदानन्दसुन्दरे बोधभैरवे ॥ १२ ॥ भावनिर्भरतामात्रमंत शक्तिशालिनि । पूर्णया निजशक्त्यैव न्यकृते शक्तिमत्पदे ॥ ४ ॥ मायामोरिपाठरल्याक्ति की पाट धमात्मसोते पाउ । ५ पूजयति पाठः ।

·मालिनीवार्तिकम् ताटगेय विमात्मा ज्ञानधारा विजृम्भते । यम्यां भोगोपदेशेन कोऽपि हादः प्रवर्तने ॥ १४ ॥ यदीयमंविदाचारचर्याविनम्भभाषितः । भोगबातोऽपि धन्यानां निःश्रेयसपदायते ॥ ४५ ॥ यत्रोच्यते सशक्त्यादिक्षोमसंरम्भनिर्भरा । देवस्य यागप्रियता विशपान्मातमध्यतः ॥ ४६ ॥ ऐश्वर्यशकत्युरेकेण लब्धेश्वरपदामिधः । देवो विज्ञानमहिमा प्रोद्भूतोऽयं प्रपञ्चितः ॥ ४७ ॥ अन्नाप्यनन्तभावांशमंयोजन वियोजने । प्रग्दशाभेदमंधानादसंख्यत्वमुपाश्रिते ॥ १८ ॥ तदुपाधिशादेव सविज्ञानपदोज्झितो । तायन्ते विविधाः शास्त्रक्रियाज्ञानविभूतयः ॥ ४६ ॥ मुख्यस्त्वेष प्रपञ्चाऽयं पञ्चात्मत्वेन चर्चिवः । तथा च वक्ष्यते * तत्वमभिन्नमपि पञ्चधर ।। ५० ।। सव्यापाराधिपत्वेन तद्धीनप्रेरकत्वतः । इच्छानिवृत्तेः स्वच्छत्वादित्यायसंचयः ॥५१॥ नन्वेतापति सन्दर्भ देशकालकलाकृताः । •शिवाय सम्यापारवन क्रियायाम प्रधामा जागरा, अधिपत्यन स्व. ग्यातम्यादसाधारणतत्ताराष्टिमपो ज्ञानशक्तिमधान स्वम , ज्ञानक्रि. पाया होने नौदासीन्यप्रयाचामना अंरक्वनेष्याप्रधान मोहम्, ए. पणीयपूर्णतया सप्रित्याशानन्दशनिप्रधान तुर्यम्, निरानन्दतया गवं. सोमपरि पूर्ण सम्वरूपविश्रान्ते चिनिप्रधान पापस्यात्मकमित्यर्थ । पहोमित हहि शह। मुद्यांतीक्षामिति ·अभिनवयसविरचितम् भेदा न संभवन्त्येव बाढमोमिति बच्महे ।। ५२ ।। न घत्र कालवचस्य नाममा विमान्यते । चैभव्यपि महाकाली शकिर्नात्र विजृम्भते ॥ ५३ ॥ तभिन्ने स्वसंपूर्णे तदा पश्चात्पुनर्यदा । परतधेति को न्वेप वाचोयुक्तिपरिग्रहः ॥ ५४ ।। भत्र ब्रूमः सत्यमेव वस्तुनस्तु स्फुटात्मनि । नृम्भिते तत्सर्गजपे कालेऽप्यन्मिपितात्मनि ।। ५५ ।। चौधस्य नव सन्त्येताः पूर्वापरविकल्पनाः । फालो विशेषणत्वेन यस्माद्भवनि भेदकः ॥ ५६ ॥ विशेषणं च तत्प्रोक्तं समशीर्पिकयैव यत् । भेदेन वेद्यतामेति यथा नीलं सरोरुहम् ॥ ५७ ॥ न च बोधस्य वेद्यत्वं कदाचिदुपपद्यते । वेद्यत्वं मासमानत्वं तत्प्रकाशमसादतः ॥ ५ ॥ प्रकाशः स सबोधश्च म दोधान्नरस्थितः । प्रकाशानियमान्नूनमनवस्था प्रवर्तने ।। ५६ ॥ अत एव विमूढा ये चोधममथमानकम् । थर्थप्रयात्मकं श्रूयुः स्ववचोवञ्चितास्तु ते ॥ ६ ॥ तस्मारकालो न बोधस्य भेदकत्वाय कल्पते । नापि चेद्यस्य कालोऽसौ भेदकीभवितुं तमः ।। ६१ ॥ विश्वं हि पौधाभिन्न तदनथात्वे न भासते । प्रकाशन समाविष्टश्चित्रं भावः प्रकाशते ॥ २ ॥ परतश्रतिकाम्मेष इति पक. २ कालोमोति पादः। शनिमयादिति पाठ ·म मालिनीयातिम्म । विश्वप्रकाश एवं स्यात्सर्वम्यव मदाननः । मति प्रकाशे योधाग्यं म प्रकाशत्वमश्नुते ॥ ६३ ।। अप्रकाशोऽपि भावक्षेत्मकाशात्मा मद्यते ! अप्रकाशस्त्वसौ भाव इत्यत्र शरणं तमः ॥ ६४ ।। यश्चापकाशा भावात्मा प्रकाशात्मा स चेत्कृतः । नूनं म भावो नष्टः स्यात्स्वाप्रकाशत्वविच्युतेः ॥६५॥ नातद्रूपं प्रकाशं च कतुं विधिरपि क्षमः । ननु नावदिदंभावः प्रकाशे सति भासते ।। ६६ ।। अन्त्येतदेव किंचित्यमप्रकाशः प्रकाशताम् भावस्य चाप्रकाशले प्रकाशीभाषिते सति ।। ६७ ।। नै प्रकाशितो भाव इति वस्तुस्थितिर्भवेत् । तदलं व्यतिरिक्तन प्रकाशेन शिवस्तथा ॥ ६ ॥ तस्मात्प्रकाश एवामा गीतो यः परमः शिवः। स एवाचिन्त्यमहिमा स्वातश्योद्दामपूर्णिवः ॥६६॥ प्रकाशन तथा नैस्तैः स्वभावरच्युतस्थिनिः । नात्र सर्वत्र सर्वज्ञभावः कश्चन शङ्कयते ॥ ७० ॥ प्रहं चत्रो घटं वेद्मि न पटं वेद तं द्वयम् । नायं चेति पटः सोऽहं जाने घटपटाविति ।। ७१ ।। चेदिष्यामि न वा पूर्वमजाननर वा कचित् । क्रमेण वैधि युगपवाभ्यामुभयवर्जितम् ॥ ७२ मर्च वशिन किचिच्च जाने नयास्मि कश्चन । भावात्मा ननु नवाहमहं सर्व च मर्वदा ।। ७३ ॥ ममम्म्यहमर्गक कि समितरद्भवेत् । चप्रकाशेति पाठ । .

·अभिनवगुप्तायाम् . इत्यादिरेक एवायं प्रकाशः प्रविजृम्भते ॥ ७ ॥ नन्वको यद्यसा कश्चित्मकाशो न तदा परः। कथं भवेदहो मूढः कथं व्युत्पाद्यतामयम् ।। ७५ ॥ एका प्रकाशः स्वातन्त्र्याचित्ररूपः प्रकाशन । वस्तुतश्च न चित्रोऽसौ नाचित्रो भेददूषणात् ॥ ७६ ॥ घटप्रकाशे वखस्य प्रकाशो यदि संभवेत् । नासो घटप्रकाशः स्याद्विप्रकाशो सो भवेत् ।। ७७ ॥ सोऽपि चास्य नो नास्ति तदिदं तत्प्रचोदिनम् । घटात्मना प्रकाशोऽस्य माभूदित्यवतिष्ठते १७८ ! तचायुनं प्रकाशस बोधवात्स्वात्मजृम्भणम् । लक्षणं यदि तत्कोऽयं उथा याम्जालडम्बरः ॥ ७ ॥ परिच्छिन्नकाशत्यं जडस्य फिल लक्षणम् । जडादिलक्षणो बोधो यतो न परिमीयते ॥ २०॥ तस्मादर्कस्य सद्भावे सिद्धे का सलु बालिशः । मूपात्कथमय सांशुशुभिताशेपभूरिति ॥ १॥ तस्मात्सिद्धे प्रकाशस्सिन्याः प्रकाशविकल्पनाः । तस्माचा सर्वतंभुनायोपिचारिपालना ॥२॥ प्रसिद्धौ च प्रकाशम्य कोऽहं कि सं तमोऽपि किम् । .न किंचिदपि वा किं स्यातूष्णी सादपि या कथम् ॥३॥ तस्मात्प्रकाशतादात्म्यलयभैरवभागिनाम् । भायानामपि कालोऽयं न किंचित्कर्तुमर्हति ।। ४ ॥ हन्न तहि कथंकारं तदेत्यादिवयानमः । श्रूयतामुत्रमध्येनत्पुननिर्भज्य भएयते ।। ८५ || कामकाराः स एवायं प्रतिभाति तथा तया।

·मालिनीवाशिम नैव चान्यस्य कस्यापि स तु भात्येव केवलम् ।। ६ । । स एव परमादारः सर्वस्यैवारभासकः । म्वतन्त्र इति तस्येच्छा शक्तिः स्वातन्त्र्यमंनिना ॥८७ ।। स च स्वात्मनि विश्रान्तस्तदन्याभाषयोगतः। खान्मविश्रान्तिरबैपा देवस्यानन्द उच्यते ॥८॥ स्वातव्यमहिमा चास्य स्वरूपादपृथपिस्थतिः । स्वप्रकाशे निले धान्नि भासयेद्भावविभ्रमान् ॥ ८ ॥ भासना च क्रियाशक्तिरिति शास्त्रेपु कथ्यते । यया विचित्रतच्चादिकलना मविभज्यते ।। ६०॥ भामनानवभाते च कथं नाम प्रकल्पते । तदस्यान्तःस्थितं भानं ज्ञानशकिरहं स्मृना ।। ६१॥ एतावदम्य देवम्य यदूपं स्वात्ममात्रतः । स उन्मय इति प्रोक्तः पञ्चशलिस्तता विभुः ॥१२॥ त्रिशक्तिरेकशक्तियां देवो वा केवलः स्थितः । शकियाथ देवी सा सा च शान्वे निरूप्यते ॥ ६३ ।। वक्ष्यने च जगद्धातुः कथितेत्यादिनः परम् । सैका सत्यनेकत्वं वै गच्चतीति महशिना ।। ६४ ॥ स चायं निर्भरानन्दविश्रान्तिन्यात्ममुस्थितः । सोदयः शब्दमंदभैर्भाप्यते भैरवादिभिः ।। ६५ ॥ सविध दर चापि यदप्यम्य न वस्तुनः । शब्दजारा भवकिचिदन्यदप्यध या प्रभोः।। ६६ ।। तथा च भासयत्व देव पप तथा तथा। , शनिम्बानन्येति पाट ।

·भनिनामरितम् नतस्तद्नुसारेण सर्वोऽयं कल्पनाक्रमः ।।६७ ॥ न च नरकल्पनामा तथाऽन्यथ का चिनिः। तथा संकल्पतां देवो यदा कल्पयतां तथा ।। ६८ || एवं चैप प्रकाशात्मा सप्लानिंगात्मकात्परः । वंचिएभासनां कुर्वकालं भासयति प्रभुः ॥ ६॥ मंपियमासनवयं कालनिरुदाहता। नतोऽयभासमानतत्कालशपत्यनुरोधतः ।। १०० ॥ यामकीनात्तदेत्यादिरुपरागः मवर्तते । न चासो तत्र नास्त्येव तत्र यन्नास्ति तत्कुतः ।।१०१॥ श्चन्याय नन्यां नाम तन्प्रकाशवर्श हितम् । नववमपर नाचनाले शुद्धतरस्थिती ।। १०२॥ शुद्धाशुपदे वापि विद्यादी तत्वमण्डले । शुद्धभैरसमनापादविशेपा भविष्यामि ॥ १०३ ।। नरीनृत्यामडे हन्त यहाघाख्येयमेव नः । श्रायुप्मतो गद्धय म्वयं विपरिवर्तने ।। १०४ ।। शुद्धाशुद्धविभटो हि परमार्यकथामु नो । मनु तन्कन पारतं मुढानां पिपि नियल ||१०५! ननु शुद्धतरलाग्यो यदि भदोन वास्तयः । व्यानिमोनितमवन्दाय विघटन ननः ।। १०६ ।। मतसं हि नानां दोषया शोधनं नतः। इत्याहि बाधा भेटप्रधानात्र यनः शितिः ।। १०७॥ जयंत नायमिन्दतं नास्त्यैर मर्वथा । !" हि भदवन्पेपि विमा भेदारगाननम् ॥ १०॥ 11 ·१२ मारिनीयातिरम् नदेव सलु संमारा मायाविद्यादिभिः पदः । बन्ध इत्युच्यते तत्र स्टाः संमारिणो मताः ॥ १०६ ।। सचिन्तानुमतरेषां शुद्धाशुद्धादिनिश्चयः । कि च शाखमिदं सम्यग्भगवद्योगदेशकम् ।। ११० ॥ भगवद्योगमतं निईन्टं च प्रचक्षते । तसोपदेश इत्थं स्याद्यदि यानविभेदवत् ।। १११॥ संभाव्यते तनिर्भक्त्या निर्भज्यव निरूप्यते । श्रतभैरवपिभी यत्प्रवेशोपवेशयोः ।।११२ ॥ याभ्यासिकी स्थिति स्ति तो हि भेदकजीविता । श्रतः मंभाव्यनिखिलद्वैतशङ्कायपोहने ॥ ११३ ॥ गुरूणां च शिशूनां च यत्नः सर्वविजृम्भते । यतो द्वैतमिहाराङ्कचाशङ्काय मर्य प्रतन्यते ॥ ११४ ।। तद्यापद्दति संभाव्य न तु तत्राप्युदास्यते । • नथा हि यदि नामृष्टं द्वैतं तवेंकमेव सत् ॥ ११५ ।। चिहह्म तदलं तसंख्याकल्पननिर्णयः। पञ्चविंशतिता कस्माचचानांतनिरूप्यते ॥ ११६ ॥ नस्माईतम्य भेदात्मस्थितविद्गतिग्रहम् । कृता यस्तत्मतिक्षपस्तेन निम्शकता भवेत् ॥ ११७ ।। एतदेव च विनाने निभिधवोपदेशनम् । यथासंभावितहानपक्षाणां यविदारणम् ॥ ११८ ॥ तथा हि श्रीमता स्तोत्र भट्टनारायणेन तत् । 'नमस्ते भवसंत्रान्तभान्तिमुद्भाव्य भिन्दते ॥११६ ॥ , गम्मत पाट ।

·সাশিকাৰৰ स्थावन्याहुधा प्रकाशते ॥ १२६ ।। क्रमकालविवर्जनाभयं युगपच्छन्दमिमं प्रयुञ्जते। नन्वित्थकधनभावविमर्शसारे संवेदनं यदहमेप करोमि चित्रः । जानामि वा तत्परऽपि न मैत्रचत्र- पाया विदयुरथयापि कथं न विद्युः ।। १२७ ।। ग्रहो मायाग्रन्थिनिविडतम एपोज भवता- मिदं हि प्रमः स्वपगमिह नास्त्येकमभिदम् । ग्रह झीत्येपा घटतनुविशेपनकटता प्रथाचित्राकाराः परमहसि भान्तीति कथितम् ॥१२८ ।। तस्माद्धरं बंदचहमित्यमुत्र भंटो न कश्चिन्ननु मे घटोऽयम् । भातीनि भेदप्रतिभानमस्ति नैतन्न नस्यप शियस्तधायम् ॥ १२६ ॥ अत एव द्वैपायनमुख्यास्ते पु म्वशाम्रदेशेषु । ममकारमेव मृत्यु खण्डनदायित्वतः माहुः ॥ १३० ।। तदेवं कालकलनोपाधिजातोपरागज्ञाः । तदेत्यादि मनस्यन्ते परतत्वेऽपि मंविदः ॥ १३१॥ नत्र पूकरूपन्यात्म मयंत्र चापि तत् । अन्यथा सण्डनायोगान पूगा पूर्णता भवेत् ॥ १३२ ॥ पूर्णतया मबमहमग्यधामनि । पञ्चात्मकोऽयं शाखाः शांभवः शक्त्यणुस्थितिम्॥१३३॥ ततः सहभाति पाः ।

·मालिनौपातिकम् तावत्स्त्रमण्डलाभोग तणं विश्रान्तिमुस्थितः । अन्तःस्थविश्वदेवांशतर्पणापात्रमुच्यते ॥ १४६ ॥ एवं भावमाशामरीचिनिचयाञ्चिते । स्वबोधचन्द्रमहमि वर्तमाने हृदन्तरे।। १४७ ।। विश्रान्तोऽन्तःस्थितीदारचित्सुधामारसुन्दर । अन्तःस्थस्वामृतापूगे वन्यते न बहिर्यतः ॥१४॥ तत एवान्तरवासी घूर्णमानः समुच्छलन् । स्वान्तःस्थदेवताचक्रतर्पणाहंविदात्मकः ॥१४६ ॥ जायने यावदुद्दाम्येत्तावत्स्त्रकरणक्रमः । निरुद्ध गरिमपटल विभवाभावयोगतः ॥ १५० ॥ न भूतं न भविष्यच्च वर्तमानाद्विभज्यते। अविभागस्तयोर्यावत्तावत्का वर्तमानता ॥ १५१ ।। भूतमाविस्वभावाभ्यां सा हि याति विभागिनाम् । नदस्सिन्मविदेवधी विश्रम्य तुटिमात्रकम् ।। १५२ कालग्रामपरी योगी जायत रोचरः नणात् । उक्त हि भावाभामो यः कालः स कलनात्मकः ।। १५३ ।। स्वसंचिद्रश्मिसंस्फारो भावाभावः स नापरः । नस्मानस्वरश्मिसंरोधद्वाररुद्धाध्वमएडलः ।। १५४॥ कालग्रासकरासिको जायते सेचरः स्वयम् । तदुक्तं परमेशेन तत्रे श्रीडामराभिधे ।। १५५ ।। निरुय रम्मिचक्रं स्वं पीलामृतमनुगमम् । कालोभयापरिच्छिन्ने वर्तमाने मुखी भवेत् ॥ १५६ ॥ रोधोऽपि नाम नैतस्मिन्संकोचपरिवर्जिते । सविध इति पाठ.1 ·भभिनवगुप्तविरचितम् तदभावान विस्फारो ग्रासवशी तथान के॥१५७ ॥ किं तूझनीत्या संरोधस्फारग्रासादि भासते । न तथाभासनाचा-यवस्तु विश्वन किंचन ।। १५८।। इत्यलं रोचरीचक्रगोठ्यालापेन भूयसा । को वाभिनवगुप्तेऽस्मिन्योगः संवेदनक्रमे ॥ १५६ ।। प्रकृतं घूमहे देवीविस्टाश्चित्रमविदः । यावचावतोय स्रोतो यझेदवर्जितम् ।। १६० ॥ सौरमगशिसादीनि नतः शाखाणि तेनिरे । उक्तं शसायां च देयेन परमेष्ठिना ॥ १६१ ॥ कर्मसोतोद्भवं ज्ञानमिदं तत्परमं प्रिये । परमभनिनोर्चाचं संविद्रूपाभिधायिना ॥ १६२ ।। ईशानवकनिर्यातान्सिद्धान्ताद्भेदमादिशत् । अन्नापि पूर्वभेदांशव्यामिश्रीमायचित्रिताः ॥१६३॥ विज्ञानसंपदस्वास्तांस्तन्वते शाखविभ्रमान । इह यायतु मुख्येयं पडात्मा शाबसन्ततिः ॥१६४ ॥ एनत्यूपधिभागीनि त्रिकशास्त्राणि यानि तु पडर्धसंज्ञयर तानि गुरुमि पितान्पलम् ।। १६५ ।। न तु गृहरहस्यत्वाप वचनक्रमः । एवं हि द्वादशाधिगित्याद्यपि न किं भवेत् ।। १६६ ।। भर शष्ठित्रयं मुख्यं संपूर्ण स्थिति कल्पते । अनन्यान्योपरोधेन पूर्ण पूर्णचिदात्मकम् ॥ १६७ ॥ तरः परंतु नितयं कस्यांचिद्गुणताजुपि । अन्यसां गुणतामाजि यामलं परिभाप्यते ॥ १६८ ! पवादिसऐज्याचे तचिन्योपाधियोगतः।

·• मालिनीवातिरम् पृथग्भाववियोगासु खात्मशाहिषु पञ्चसु ॥ १६६ ॥ चित्स्पन्देच्छाविदाकर्मरूपामु साँचि यशात् । पञ्चनमाडमुभगात्फुरन्द्रावांशोधनम् ॥ १७० ॥ रूपं शाखात्मतां प्राप्तं पञ्चव विजन्मते । तथा हि प्रागनन्तान्तस्थितभावौघजम्भणम् ।। १७१ ।। यावत्करोति भगवांस्ताउदीशमुसस्थितिः । अन्तःस्थाया अभिन्नायाः क्रियाशन विजृम्भणे ॥१७२।। क्रमादुम्मिपिते तावानेष रफारः प्रतायते । क्रियाशके: २.फुटः रफार: मायाचं प्रतिपदेते ॥१७३ ।। मायातत्वस्वरूपे हि शिवेशानीति वच्यते । शुद्धाशुद्धतराशुद्धविश्वनिर्माणकारिणः ॥ १७४ ।। पञ्चमन्त्रतनाः शंभोमियाशुद्ध संगतिः । अस्त्येव पूर्वकोट्यां हि सर्वमेव व्यवस्थितम् ॥ १७५ ।। तथाहि स्वगृहात्कापि यियासोः प्रथमनणे । यायकिंचन कर्तव्यं यच्च तन्मध्यत्ति तु ॥ १७६ ॥ तुटिपातेऽपि सर्वज्ञसर्वकर्तृत्वलमृता । तत एव विशेषांशनिप्कम्प शलात्मनाम् ।। १८७ ।। वथा हि जात्यखज्ञानधारासंस्पर्शसमिता । स्फुरत्यसमकालं धीविशेषांशाप्रकर्षति ॥ १७ ॥ रततचरफुटप्रज्ञो विद्युत्चत्कालदर्शितान् । तांस्ताविशेषांचिनुते रत्नानां भूयसामपि ॥ १७६ ।। अनेकस्वरसंभारस्पर्शलाघवयोजिते । वीणायामकविस्तारे चियं वेत्ति तन्मयः ॥ १८०॥ प्रतिपास्यते इति पाठ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् निविडाभ्यासघाराग्रविश्रान्तनवणेन्द्रियः । बत्त्येव तत्परांशान्त श्रुयूनाधिकतामपि ।। १८१ ॥ प्रास्ताममेदवाऽस्मिन्नतेनैव सिझवि । एतद्या विभाजी भेदे वास्तयमद्वयम् ॥१२॥ मेर्दकजीविते शास्त्रे यावदेवत्सितं स्फुटम् । तथा हि पतञ्जलिना पादे भूतनामनि ॥ १८३ ॥ न्यरूप्यत प्रातिभावा सर्वमत्र मयापि च । प्रातिभे प्रथमोन्मेपे संघिपिएपखण्डिते ॥ १८ ॥ स्थितः सर्वस्फुरनात्मा सर्वसिद्धिफलोदयः । एवं जगति निमेये निर्मित्सास्त्रीकृतं बलात् ॥ १८५ ॥ भशुद्धमपि तद्रूपनानावचिन्ययोग्यपि । सामान्याकाररूपेण दलं भेदात्ममुन्दरम् ।। १८६ ।। थाने प्रोन्मिपित सपा भेदाभेदात्मिका स्थितिः । अत एव हि सादाख्ये ज्ञानशनिसरूपिणि ।। १-७॥ अशुद्धलेशकालुप्यात्परापरतपा थितिः । वनेशभुक्कादेतसादपूर्धपदभागिनः ।। १८८ ॥ मायाप्रकटनौमुक्यानसंस्कारजुपस्तथा । बहुझियाममारन्ममयं विविधमन्त्रणम् ॥१८॥ प्रादुर्भूतमहाज्ञानसन्ततेश्व शिवपदम् । स हि तवारो भारः परभावनिमीलितः ॥ १० ॥ नतु रूढिमुमागदगुदाध्यनिधारिष । नेन वैष्णोद्धादिशासनान्तरनिष्ठिताः ।। १६१.।। । एफुरतास्मेति पा र सहि तमार ०४ पार मा निमीशन इठि पाः।

·নাৰিীধানিক यथा सन्यन मुच्यन्ते न तथा शवसस्कृताः। प्रतिमार्गक्रमलनिकलोतोन्तरादिपु ।। १६२।। परमे शानशाये तु ये सन्यादीक्षिता नराः । तेपा नवापर्गस लाभे भेदोऽस्ति कश्चन ।। १६३ ॥ न चैतदतिरितोपि मोक्षोपायोऽस्ति पश्चन । केरल काप्यनायासा जीवन्मुक्षिकमेण च ।। १६४ ॥ शीघ्रमेन परा मिद्धिर्यथाम्मदर्शनपिति । कापि तचारलीयोगपरिपाटीक्रमाचिरात् ।। १६५ ।। तस्तः त्रियाकलापश्च लभ्यते परम फलम् । अत एवास्ति सहारशा कालिक्यपीह दृक् ॥ १६६॥ योन कालपादादौ दलियंपचानिति । चिदुन्मेपादिकाः पञ्च या पूर्व प्रागभेदनः ॥ १६७ ॥ प्रोक्ता, परस्मिचिन्नाथे भसे ममनायतः । ता एवं भागोपा यशलब्धभेदविभाविताः ॥ १६ ॥ भेदाशमेन पुष्णन्नि भागभेदजुपोऽप्यलम् । तथा ह्योदनसभोगी यो देहस्योपचायक ॥ १६६ ।। कफमचयपातन स देहस्थापचायकः । ननु देवस्य विश्वात्मभेदेऽपि स्थापरिन्युते ॥२०० ।। निकारिप्पेव योग्यानामुपापीना गतिः दुत । तदुपाधियशा दो भैररे भारसभयात् ।। २०१।। इति नास्मन्मनोभूमामुपारोमिहार्हति । तूणी रिकारिणो भावाः सन्तीति एतिसाहसम् ॥ २०२।। देवः स एन विश्वात्मा तथारूपेण भामते अनुपधेिभित्रम्य भिन्न नापाधिभासनम् ।। २०३।। t ·यभिनयतविजितम् नन्वित्यं तदसत्यं स्यात्कथं सत्यं तदेव हि । तथावभासनादन्यक किं सत्यं निरूप्यताम् || २०४॥ नन्येवं स्वममंसारः किं सत्यं किंवा किल । अभीष्टार्थक्रियावन्ध्योऽसत्यो व्यबहनः परम् ।। २०५।। एतनाग्रे प्रपञ्चेन युक्तियुक्तं निरूप्यते । तस्मादुन्मेपशक्रिया पूर्वमासीदभेदिनी ॥ २०६॥ भावोन्मेषस्वरूपागौ याता तत्पुरुषास्थितिम् । यदभिन्नं तदग्राह्यं यद्यानाइकमीश्वरम् ।। २०७ ।। अधुना तस्थितं ग्रामं भेदानग्राहक भिदः । पुरुपाख्यं ततः प्रोक सृष्टः प्रारम्भयोगतः ॥ २० ॥ सुस्फुटप्रत्यभिज्ञानान्मुख्य वक्त्रं च भएयते । अत एवान विसरभावस्थितिविघातकम् ।। २०६ ॥ नानारुग्रहसंघातविपादि परिचर्यते । अनेकयुक्किदलितव्याधिसंशान्तसुस्थिताः ।। २१० ॥ अन सुरफुटतां यान्ति भावा मेंदेकत्तयः । भायत्वमेव यत्स्य चिदं पूर्वजं मुसम् ॥ २११ ।। सर्वनय गुणोत्कर्षादीशानस्याचरचना । दिवालकलनाशून्ये न तु दिग्भेदकल्पनाः ।। २१२ ॥ यो हि यस्माद्गुणोत्कृष्ट इति चो? भविप्पनि । ततो भावान्यदा सम्पगिच्छत्तीच्छाविभूषितः ।। २१३ ।। तदेच्छायां समारूढाः सा चच्छा चव निर्मला । येम * तन्मयतायोगात्मविदक्यं स्पृशन्त्यमी ।। २१४ ।। १५त इति पाठः । २मसेदमिति पासवश्वनि पा: । निर्मप्यामपसायोगात् ।

·मालिनीवार्तिकम् किंतूपाध्यपरकेन्छासंबादनतिरोहिताः । ते नदानी स्थिता भावा देवस्तु संपणास्थितः ।। २१५ ॥ परांचीनितसंपिचिपको न च परां स्थितिम् । पूर्णामध्युपितस्तेन नुपुप्त इस भासते ॥ २१६ ।। असुप्तच प्रबुद्धत्तानस्य सापो निमीलनम् । नास्ति परमार्थेन भैरवानन्दसंविदः ॥ २१७ ।। तस्मिन्परप्रकाशे हि निमीलचमुपागते । प्रलयाननिमीलचमितिा कुत्र भासताम् ॥ २१॥ श्रनाभातं च नो वस्तु व्योमसमगवाक्षरत् । सोऽपि वा कल्पिनाकारश्चित्प्रकाशे प्रकाशते ॥ २१६ ॥ तदमीलित एवायं निमीलनिन तिष्ठति । प्रभूणामरिकल्प्या हि शक्निदुर्घटकारिणाम् ॥ २२० ।। इदं सुसेन घटते दुःसेन घटते विदम् । इत्याभासनचि ये स्स्तत्रो हि स एप नः ।। २२१ ॥ तदेन तस्य मातन्त्र्यं शक्ति नियतिनामिका । यया रुद्धः पशुर्जातु स्वातन्त्र्य नैन निन्दति ।। २२२ ॥ तदपेक्षागलानोका पत्यो दुर्घटकारिता । नहि विश्वात्मनः किंचित्सुघर्ट याथ दुर्घटम् ॥ २२३ ।। किं मुहुर्मुहुरेतन सकृत्रनु निरूपितम् । हन्ताविस्मृतिशील त्यां प्रत्येतत्स्यादपार्थकम् ॥ २२४ ॥ एकमुद्दिश्य कित्येतत्संरम्भो न विराजते । किं खेकाङ्करसंपत्त्य प्रापेण्याः पयोमुचः ॥ २२५ ।।. पाचीनिति इति पाठ । नियनिकम यस्या मा।। स्वाध्यपवेति पार । २ प्रलयास्तति पाठ।

·अभिनवगुप्ताविगितम्
मर्मस्थानमिदं चात्र व्युत्पाद्या हि जना स च ।
व्याप्तो हृद्भुवि कौषकृष्टायां सांकुमार्यतः ।। २२६ ॥
मायावीजापितानन्तविकल्पाङ्करकन्दलः।
मंदाभिमानजनितयाचनौचित्यसेवित्तः ।। २२७ ।।
यावद्विद्यामहादावज्यालयपा पुनः पुनः ।
नालम्पा नादस्पन तं रोहेत्सनः पुनः ।। २२८ ।।
तीदणयत्नकुठारायः सद्विद्यावहिदीपितः ।
निर्मिन्नो देहविटपी पुनय प्ररोहति ॥ २२६ ।।
एवं देवे सुपुतांशमध्यासीना स्थिता अपि ।
असदेशीयतां यान्ति भावः श्वप्रकपित्थवत् ।। २३० ।।
मा तादृशमै स्वं ज्ञानं चराग्यनिर्भरम् ।
निरुपाख्यं निरालन्चं व्यनृन्भत विरागतः ॥ २३१ ।।
कपालमालामरणाः श्मशानपदवासिनः ।
अस्मात्परामुपीभूना भूतसंघातगोचरान् । २३२ ।।.
भोग्यं जुगुप्सावधि सर्वमेव
भोक्ता यहं का किल देह एपः ।
धर्मास्थिमात्रं न च सारमत्र
लेशांशमागेऽपि कदाचिदस्ति ।। २३३ ।।
इत्यमभ्यरूपमानास्ते परां वैराग्यसंपदम् ।
प्रतिक्षणमुपारुह्य निमीलन्ति तदाहतम् (1) ।। २३४ !!
फिमेतदिति धान्ति दु सेऽपीन्द्रियत्तयः ।
एनदेयमिति प्रायो विरश्यन्ते सुखादपि ॥ २३५ ।।
लामा इति पारः। गायेमा पनि पाठा
३लामति समिति था।
देवरितीति ।

·मारिनीपातिकम दृष्टानुश्रविकार्थीपतृप्ण्य वशताधियः । तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणवैतृप्रयमित्यपि ॥ २३६ ।। नन्यफाण्डेऽपि पृच्छामः किंचिद्यदि न कुप्यते । किमकाण्डभेदकाण्डभेदकाण्डघटावधी (3) ॥ २३७ ॥ तहि संनिदियं शुद्धा सभारादेच चेत्कथम् । अशुचिभ्योऽपि भागेभ्यो रसात्स्पृहयततमाम् ॥ २३८ ।। नन्वविस्मृतिशीलत्वाभिमानः काधुना गतः । अलं वा युद्धथुपालब्धरुतमप्येतदुच्यते ॥ २३६ ॥ स्वभावादेव संरित्तिः प्रकाशपरमार्थिका । विश्वावभासयोगेन भातीति हि विपश्चितम् ॥२४० ।। अतश्च संविदो देव्या विश्वम्मिन्भावमएडले । स्वात्मन्येवोच्छल कि सएडनादायि जायते ॥ २४१ ।। यदापि परमेशानशस्त्या भेदोऽवभास्यते । तदापि संसिद्भानेपु धावतीति पिषिच्यते ॥ २४२॥ यथा लोष्ठदज्वालाश्चामकुम्भवियस्थितिः। धराम्बुधिमहातेजःममीरानन्तसात्मताम् ।। २४३ ।। यात्येव मितिरूपेयं संवित्स्वोच्छलितक्रमात् । रांविद्रुपसजातीयान्भावानरानुभावति ॥२४४ ॥ न्यरूप्यत तथा चैतत्केनापि परमेशिना । निम्नं तडागपानीयं का प्रयनायितुं क्षम परिपूर्ण पुनस्तसिन्प्रवाहाः सर्वतोमुखाः। ननु कि कांश्चिदेवत्यं सपा स्मनियनलात् ॥ २४६ ॥ 'नमा स्पृहयत इति पाठ.। २ तथेति पाठ । शिसाति पाउ । २४५ ॥ f ·अभिनवगुप्तागीयता इन्वं धापति नवासा रागनचानकं वपुः । तवार व नश रागाभाग एरस धार्यताम् ।।२४७ ॥ चिदात्मान तु रागस्त कोऽप्यन्यायाणात्मकः । नन्वित्थं चेकथं नाम सा यानि पिरयो || २४ !! हन्त प्रकृत एवायं बादः संगतिमागतः। यदा नि चिनिपा सर्वथा मंकुत्स्थितिः ॥ २५६।। प्रमेण भोग्यो गयो भोग्न यो देहना भुजः। भागाभारतुम्तया शुन्यमहालयमागिर ॥ २५० ।। जाति रुद्रपा दशा मांगारिको यतः । सोडातय गनुद्रः पुगोधरामयः ॥ २५१ ॥ धीमापदाशिव देव ईशानशी गायन । रिम्पुरामः कोऽयोर इति तद्भरिप्यति ॥२५२ ।। अन्नान्यतित्यनककस्तापि हणात् । मनाएतानि कम्पनी याविषपाद ६२५३ ।। तदन्यशनाफाशे धन पर निजिते । प्रत्यकमामि ब्रह्मास्मिनुपायोगिता ।। २५४ ॥ सहशारापु मेदिन नेपु ने अनन्यते । माय मोबात जलमुख्या संदरगापिता ॥२५॥ सा र संसाररूपापि रिद्विकाने भविषति । मनोनी प्रापिएशी नेनाथः कुलो बलात् ।। २५६ ।। यस्त्वमारनपीत्यादिदगा रुद्राधेाता। पिन यति थीमदुतलन न्यरूपा ॥२५७ ।। 1 मंगार हा पाभित्रयाएं दमानिमाम्। प्रम (पारसीमति पार । .

·मालिनीवार्तिकम् नातोऽपि भेदतन्मात्रे संकोचं यदुपागतः। ततो ध्यविनिमीलेते भोक्नुभोग्यायिह स्फुटम् ॥ २५८ ॥ अजातमिव तद्विश्वमत्र सावभासते। सयोजातपदं तेन शून्यसंवेदनात्मकम् ॥ २५६ ।। ततः शून्यपदस्यान्तावत्स च विविनति । देवस्तावत्वयं योघे विश्वं प्रोच्छलति स्थितम् ॥२६॥ जानानि सेयं नाथस्त्र ज्ञानशक्तिर्विकासिनी । तयोर्षिकासिचिद्धानिलीनत्वमुपपादितम् । २६१ ।। संविदः शून्यरूपाया विकासो विश्वमेव नद । तथा हि घनसौपुप्तविश्रान्तिशनिर्भरः ।। २६२ ।। तांस्तान्गृहापणाद्यशान्वति स्वप्नपदाभिधान् । भत एव न सा 'सृष्टिः स्थितिरच तु सा तथा ॥ २६३ ।। पूर्वसृष्टेषु भावेषु तद्धि विज्ञानमात्रकम् । तथा च जाग्रतो रूपात्स्वप्नो भेदेन जायते ॥ २६४ ॥ किंतु जाप्रपदादीनां प्रत्येकं बहुभेदता । निर्णेप्यते ततो युक्त सष्टिरूपेण भासनम् ॥ २६५ ।। अतो निजवियोधेन तान्भावान्व्याप्नुवन्त्रिभुः । एतैस्त्याजयते तां स्वामौदासीन्यदशा चिमुः ॥ २६६ ॥ शानशनेरियं जन्भा तज्ज्ञानस्थितिमाविनः । भावाः प्रयान्ति पूर्णवं विकासिनिजतेजसः ।। २६७।। परमः खलु संकोचः सद्योजातपदे भवेत् । पदेपां स्वस्वरूपस्य निष्ठा नव स जायते ॥२६॥ विना संविदुपारोह संघासंघा जडोजडः । । इति पाठः । +- ·अमिनदासविरचित अनील नीलमित्यादिपवस्था कल्पना कथम् ।। २६६ ॥ यदुपाचापलगुरुर्यथा सदसतां तथा । जडाजडानां न स्वात्मविशेष इति निश्चितम् ॥२७॥ तसादोधभरोल्लासविस्एस्वपरस्थितिः। चिदनुप्रायनां विधमन्नानन्दसुन्दराम् ॥ २७१ ॥ चिदेकवपुपा विश्व स्वीचिकीपंचिदात्मनि । स्वबोधशक्तिवमनात्स देयो वाम उच्यते ॥ २७२ ॥ स्वाधराताद्रकेण यद्यध्येप प्रयच्छति । भावाना सयपुस्ताकयापि परमार्थतः ॥ २७३ ।। स्वीकर्तुमिच्छन्संहारमेषां कल्पयते भिदः। श्रतो भेदाव्यवस्थायां वामोऽसी परमेश्वरः ॥ २७४ ।। पत्र सौभाग्पनिम्प्यन्दि ताम्हानं प्रतायते । सौभाग्यं सोच्यते तेषां भिनानां स्वीक्रियेच या ।। २७५ ॥ मानां च विचित्राणां मोगाहाना स्वशक्तितः । स्वकौतुककलालोकादुलन्त्यंच या चितिः ।। २७६ ॥ सैर स्वभावरागेण विश्वं रज्जयते यतः। ध्यको हि रजयेद्विधं व्यक्रियास्य सरूपतः ।। २७७ ।। पैर प्रोछलितावस्था स्वीकारेच्छामरोदयः । द्रश्मिसारसर्वस्वे तणं तिष्ठत्यनन्यधीः ॥ २७८ ।। किं नाकर्षति किं नैप न मावपति योगवित् ।। तब एसोच्यते शाने नारको रक्षयेदिति ॥ २७६ ।। तथा कामस्थं काममध्यस्य कामा शटीकृतम् । मन पाइयति पाठशापार .

·२८ मालिनीमार्तिकम् कामेन साधयत्वासकामं कामेपु योजयेत् ॥ २८० ॥ काम स्वीकर्तुमिच्छेव तदाञ्चादनयोगतः। विश्वं साधयते कामी कामतत्वमिदं यतः ।। २८१॥ तथा हि परमे स्वात्मन्यध्यास्य स्थर्यमञ्जमा । तदुच्छलितसंबोधालामंछादननामात् ॥ २२॥ विश्व कामाङ्कुशाधीन किंकरत्नेन भासते । अध्यात्मासद्धया युपत्या त्यनयव निजीदये ।। २८३ ॥ माणपुर्यटकं देह व्याप्य विथं प्रकति । तच्चस्य कामतस्य प्रकटीनियया रतः ।। २८४ ॥ गिद्धचप्विदं गोप्यं किं या न प्रकटीकम् । शून्यानन्दात्प्रमृत्यय योधःप्रोच्चतितात्मकः ॥२८॥ वर्तमानो निजाः शनीपिकास्यैव प्रवर्तते । यत्रास्य प्रेपिरिक्षास्ति यतश्च प्रातद्विभुः ॥ २८६ ॥ सर्वाः शनीग्मी भास्तारस्वात्मन्युरोच्य वर्तने । तवश्विदात्मको देवो न्यम्भून इव भामते ॥२८७।। उद्धृतास्तु विमान्यता प्रोन्मेपेच्छांविदिक्रियाः अतश्चतुष्कयुमोऽसौ नद्यपि प्रतिभासते ॥२८॥ तथापि शामिएना यस्तुतोऽस्य भवेत्युत्तः । पत्रेय गावभेदांशनिर्मूलनाला यतः ॥ २६ ॥ स्थितस्ततः समाचागे लोकानिधान्तगोचरः। अनन्नशक्तिवचिन्यादत्राप्युच्चाटनादयः ॥ २६ ॥ संहारलीलाभूयिष्ठा अपि तास्ताः क्रियाः स्थिताः । तदित्यं ज्ञानशक्त्यन्ते भावानां वापि स्थिते ।। २६१ ॥ दोष हात पास। २ प्रविविसति पाठविधीति पार।।

·आमनासविरचितम् क्रियाशविरगन्यव तान्सहरति सादरम ! यदा मूतानमा शतिरुन्मेपाख्या पुरामधा ।। २६२ ।। स्रष्टषभावस्थौल्येन स्थूलाकारस भामत । नधर्वया क्रियाशलियस्यां भावा निमपिताः ॥ २६३ सस्सस्पस्थितिः कापि पूमैच प्रविजृन्भते । नास्त्यंच पिया यस्यां भेदः प्रत्याभामते ॥ २६४ ॥ सर्व सर्व क्रिया भेदं प्रत्युत प्रायपोहति । तथ. हि भेदभूमौ ये काष्ठज्वलननएडुलाः ॥ २६५॥ तएर पाशाविष्टत्वे भेदं प्रोम्झन्ति सादगम् । यदि भिन्नस्वरूपास्तं पापं तत्कथं भवेत् ॥ २६६ ।। भिन्न स्वरूपमझानां नहि युक्त्योपपद्यते । ननु पाफेन कवित्स यत्तनानास्वरूपकम् ॥ २६७।। ज्वलनलेन्ददाहादि तपाक इति शब्यवे । मिन्ना एव क्रियाः सर्वाः फलमेकं पनि स्थिताः ॥२६॥ पाक इत्युन्यने नान्या क्रिया नामास्ति काचन । एतदेव कथं बंध एकं फलमभीष्मितम् ॥ २६६ ।। कथं संपादयेयुस्ताः यूर्योका एव हेतुतः। मनु लोचनदीपार्थमनस्कारैरपि स्फुटम् ॥ ३०० ॥ जन्मते जानम तत्तवान भविष्यति । सोऽयं कर्दमसंमर्दमलिनीमूतविग्रहः ॥ ३०१॥ मरी मरीचिकाम्भोनिः लानेच्छुराभिधानति । मिनस्वरूपाययकमम्ति वस्त्विति संभवः ॥३०२॥ नहि कारणभेदेन न भेदः पारमार्थिकः। , रोनिता इति पाठः । १ सय इति HB) I tamina sist ·मालिनीवातिक अथ गिन्नम्वरूपं नदेकं चेत्युपगम्यते ॥ ३०३ ।। स्वभावभेदो भदायेंत्येवत्या व्रत भवेत् । नन्विय सा फ्रिया माभूदका काष्ठादि कारकम् ।। ३०४ ॥ फलं जनयतामेवमप्यस्तु नहि नः क्षितिः । क्रिया हि नाम नासाकमन्या शक्तिस्वसौ यतः ॥३०॥ शक्तिय फलभित्वहप्त्या भावात्मैव विभेदतः। सा च शानिविभोरव स च विश्वात्मविग्रहः ।।३०६॥' फलकारकभेटेन न भित्रः परमार्थतः । स्वान्मन्यभिन्नेऽपि विभोरेवं भेदावभासनात् ।। ३०७।। क्रियाशतिरिति मोका यया कर्ता महेश्वरः। ननु यत्पशयः कुर्युः कथं तदुपपद्यताम् ॥ ३०८ ॥ ते हि भेदकजीवत्वात्कुर्युर्मेदवती क्रियाम् । अलमेनेन पशवः कथं कुर्युर्यदि स्फुटम् ॥३०६ ) स एव स्वपश्छिद्रो यादी बन्ध्यामुतादिवत् । नहि कुम्भकृतः फापि कदाचिकता भवेत् ॥३१० ॥ यदि नासी महेशाख्याकर्तुरच्यनिरेकभार । यद्येवं तत्कूलालेन पटोऽपि क्रियते न किम् ॥ ३११ ।। ननु किंस्थित्युलालेन कुम्भोऽपि क्रियते ततः । ईशम्य विश्वकर्तृत्वे किं पटेऽपि न कर्तृता ।। ३१२ ।। नन्वेवं सनि ना कर्ता कोऽप्यन्य इति कर्मणाम् । शुभाशुभाना स्वफलं केतु के प्रति हेतुता ।। ३१३ ॥ एवमेयवदायुष्मंस्तथामेवं विज्ञानताम् | नाचिर्न फलं कापि शुमाशुभसमुद्भवम् ।। ३१४ ॥ . मिति पार.

·अभिनवगुप्तांवरधानम् इत्थं ये तु न जानन्ति भुञ्जते तेजीपश्चितः । तदेव कर्ममं तु मलमज्ञानमूलकम् ।। ३१५ ॥ एतदेवानुमन्यैर कंचित्संगितिमात्रकम् । संमन्यन्ते ह्यकार कर्तृत्वानुपपत्तिनः ॥ ३१६ ।। चिस्यरूपाधि ह्यम्य यत्नत्कर्तृत्वमुच्यते । ताध्यमर्पयेदस चिदाधिस्यप्रगड़तः ।। ३१७ ।। प्रकृते. कर्तृता पुंसि ननु नामोपचर्यते । एतन्न्यायपथातथा जेनीयते गृह ॥३१८ ॥ उपचारो हि नो चतुतथात्वं प्रतिपद्यते । व्यपदेशः परं नाहग्यस्तुशून्योऽस्तु तायता ॥ ३१६ ।। नोपचारिकननित्यव्यपदेशेऽपि मानवः । हिमानीशीकरासारिपातोस्थशिशिरापहः ।। ३२०॥ द्रष्टः पुंसधन द्रप्ट्री प्रकृतिः परिगीयते । न चान्योऽस्ति बराकोतः कर्तृभावोपचारतः ॥ ३२१ ॥ किं च प्रयोजन तस्य फईत्यव्यवहारजम् । स्पपदेशस्तु नावस्तु परिवर्तयितुं क्षमः ॥३२२ ॥ येऽप्यात्मानं न्यायधिदः कर्तारं समुपागमन् । तेऽपि प्रश्नमिमं तावदस्माकं प्रतिभार्पितम् ॥ ३२३ ॥ किं यादृग्लोकसंसिद्धक त्वं कर्मयोगतः । सन्दात्म तादिमी सन्दहीने ममुपपद्यते ॥ ३२४॥ ननु ज्ञानं चिकीर्या च यत्तथेति गुणत्रयम् । समति पदवास्य तत्कर्मत्वमुदाहतम् ॥ ३२५॥ इत्ये बालमतीनां धीविप्रलभ्यत वशः। कामत पाउ । २ अनुमति पाठः। मारपरितिपादोरिति पाठ, ·. मानिनीयातिम्र दारका अपि का विद्युन मोहनयनितम् ॥ ३२६ ॥ तत्र नान न कतत्वं मर्यास्त्येव नयनः। इन्छायनापि प्रायः मस्तः सर्वस्य मर्वतः ।। ३२७ ।। चुन्भमागे गृहाभावपरितापिनचंतनः । जाननिन्छन्मयत्रोऽपि किं कुर्यात्रात्मनो गृहम् ॥ ३२८ ॥ ननु कर्तु न जानाति ततः कतुं न चलति । तस्मात्कतुं न यतते नदं कुरुतां कथम् ॥ ३२६ ॥ कर्तुमिन्येव यदूपं ज्ञानादीनां विशेषणम् | फरनेस्तव कोथस्याद्यदि मस्पन्दता फिल || ३३० ।। सदामा स्पन्दितुं बेनि प्रप्यतीति भवेद्वचः । गम म्यान्मगत नान्य मान्दतं वैभवांनभात् ।। २३१ ॥ अन्यदस्पन्दितं ज्ञानं सर्यस्यापि च संभवेत् । मानन्दायलयचं च करणं तम्य भाषितम् ।। ३३२ ।। ग्रान्मनः कर्तुमित्यस्य ततोऽर्धप्रविवेचन । जानातीच्छन्प्रयतने बातुं यनितुमपितुम् ।। ३३३ ।। प्रत्यकमिति योऽर्थः स कर्तु वत्तीति शाब्दितः । चिकीर्पितसं चतत्स्यान कर्तृत्वं पुनर्भवेत् ।। ३३५ ॥ तथात्वे मानसः साम्यं भवेद्वाकायकर्मणाम् । चाकायकर्मभिर्वास्य कथं कर्तृत्वमापतेत् ॥ ३३५॥ मानमान्यपि कर्माणि कथं तस्येति गीयताम् । तद्गुणत्रयसनावे मनोवाकायसंभुवाम् ॥ ३३६ ॥ कर्मणां संचितेरेप फर्मभागीति चन्ननु । उपचारोऽयमेवं स्यात्स चासस्त्विति वर्णितम् ॥ ३३७ ॥ 1 संस्थ इति पास। २ दि इति पास।

·अभिनवगुप्तविशेषतम् कि चात्मगमहत्त्वादिद्रव्यान्तगुणसंनिधौ ! सानि सन्तीति किं सोऽपि कर्तृत्वायतनो भवेत् ।। ३३८ ।। न चास्त्वित्युपगन्तव्यं मुक्तावपि हि तद्भवेत् । अन्यात्मगुणसांनिध्ये समक्षेप विधिर्यतः ॥ ३३६ ।। धात्मस्वतः प्रवर्तेरन्कृननाशाकृतागमाः । कि चेयरष सर्वत्र बुद्धिमचाव्यपेक्षिणि ॥ ३४० ।। संनिवेशाधिक कार्ये निमित्तत्वं कृर्व यदि । स्वैः स्यैश्च समपायान्यकारणाशः प्रपूरिते ।। ३४१ ।। फर्मर्श कुम्भकारदे प्रोतुं भवतु हेतुता। नहि सोऽस्पैशलेसऽपि सर्वकार यं प्रति ॥ ३४२ ॥ नशानेशायनमति कर्दत्वं नान्यदित्यपि । स्मानान्यस्य कर्तृत्वं कदाचिदपि संभवेत् ।। ३४३ ।। ईश्वरादीधरस्पपि स्वात्तन्न्यं कर्वनां विदुः । सदित्यं परमेशानां मेदेऽभेदेऽपि वात्मनाम् ॥ ३४४ ॥ प्रभवन्ति न कर्माणि बन्धनाय स्वभावतः तस्मादिदममुमात्स्यात्कर्मणो वाशुभं शुभम् ।। ३४५ ॥ न पर्यममुयय विहितं परमेशितः । नितिमेतदन्यत्र मपैर विततं यतः ।। ३४६ ॥ उदलं प्रकृतं मा क्रियाशक्निरियं परा । अपोरत्वेन देवस्प तत एव प्रकीर्तिता ।। ३४७॥ दातिएयमन एवास्पा भावानां शिवसंश्रये । पतोऽअसव मार्गोऽयं या क्रिया चन सात्मिका ||३४८॥ 1 पमुतारिति पारः २ मिति पार.! मादिशि 1. शुभाशुभमिति सार।

·10 मारिनीयानिगम ननु नान ग्थिताः केचिद्भारा ये गिनताश्रिता । . कर्तारः सत्यमित्यं तु यो यमानोधारयेत् ॥ ३४६ ।। देशकालनियाकारकल्पनापथर्जितः । देवदेनम्तगास्य गतिः सा विश्वरूपिणी ॥ ३५० ।। तद्विश्वमपि कालादिकलाककलोझिनम् । भैरसाभेढयनिनम् ।।३५१ ॥ मत्स्वातन्त्र्यास्पतत्र तत्स्वात्मनि सोच्छलस्थितम् । यो भाति ततोऽप्यस्तशिवावेशगहिप्कृति ।। ३५२ ।। अत एप पग मेयं दक्षिणाघाररूपिणी । यद्वक्ष्यते जन्तुचक्रे शिवधामफलपटाः ॥३५३ ॥ पराः प्रकथितास्तज्ज्ञरघाराः शिवशक्तयः । अन्यत्रापि प्रियागनिः शिवस्य पशुपतिनी ।। ३५४ ॥ बन्धयिनी समार्गस्था ज्ञाता मियुपपादिनी । अकारादिहकारान्तः प्रसगे यः गीयते ।। ३५५ ॥ स एव विन्दुनिलयादमरत्वमुपाश्रितः । क्रियागतिविजृम्भेयं समम्ता वर्णमालिका ।। ३५६ ।। कोडीकारणाहमितिपरामस्वरूपिणी । तिष्टत्येव नतः पूर्णपराहंकारसस्फुरः ।। ३५७ ।। अनन्तादिविरिश्चान्तपशुसंघानघस्मरः । निजोदरदरीनीतचराचरजगनः॥३५८ ।। स्वचैतन्यविमर्शान्तर्गस्तपुद्गलसंचयः । पावदुल्लसितस्तावक्रियाशक्तिसरूपतः ॥३५६ ।। हती इति पाठ ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् असंविज्ञाननिःसंख्यवैचित्रीचर्चितस्थितेः। अनन्तकार्यशान्त्यादिसाम्यरौद्रभिदात्मनः ॥३६॥ अपि स्वग्रासमाहात्म्यप्रकटीकनसुस्थितः । औचित्याद्विविधाकारा अपि भैरवतेजसः ॥३६१ ॥ रिक्तपूर्णोमर्यभारा पुनरावृत्तिचित्रिताः । शामस्वरूपविश्वाव्यस्यांशग्रामकलम्पटाः ॥ ३६२ ।। लोककालांचरारूदभावोन्मूलनभाविताः । शक्यो निजविस्फाराद्रश्मिपुजं निजं निजम् ॥ ३६३ ।। प्रसारयन्त्यः संकल्पसत्यभावसमाश्रयात् । स्वाचितान्यव लोकोत्थयामाचारयहि कृतेः ॥ ३६५ ।। घटयन्त्येव शास्त्राणि यातानि परिपूर्णताम् । याक्प्रथमसंभूते लोकानिक्रान्तिगोवरे ॥३६५ ॥ समाचारः स एवात्र वस्तभेददरो भवेत् । पूर्णेयं परमेशस्य महासप्टिरिह स्थिता ।। ३६६ ॥ यस्यो संहारसृष्ट्यंशा विश्वे ते मध्यवर्तिनः। साचाद्या सृष्टिरित्येव नैय वक्तुं भवेत्क्षमा ।। ३६७॥ प्रदेशकाले सन्च हि कथमाद्यादिसंभवः । जाग्रशेयं सा मुख्या प्रोन्मेपपदभागिनी ॥३६॥ ब्रह्मैप निजशक्यंशसंबोधकमलासनः । ता एताः सौशिवापान्प्रभृति ब्राह्ममन्ततः ।। ३६६ ॥ रूपं कृत्वा विजृम्मन्न संविन्नाथस्य शक्तयः । एतरवानेव देवोऽयमिति यद्यपि शक्यते ॥ ३७० ॥ 1 भयभवा इति पाठ। २ जनिभ निभामिनि पास.. ३ नश्यामिनि पार । ५ एतावदेवति पार ·मालिनीपातिकम् न यक्तमप्रमेपत्याचिपस्य महशितः। प्रमोधपश्चदशिकामध्ये तादृपया स्फुटम् ।। ३७१ ।। उहं मितप्रकारात्वं जडस्य किल लक्षणम् । जडाद्विलक्षणों पांघो यतो न परिमीयते ।। ३७२ ।। तथापि स्वयमेताहन्दयो मार्गविवर्जितः । निजस्वातन्त्र्ययोगेन कृत्वात्मानं चराचरम् ।। ३७३ ॥ , * ईशतत्पुरुषाजातरुनरुद्भूषमिः । ऐकका पभिरकेन विकणे यात्मखिभिः॥ ३७४ ॥ जायने शिवभेदानां दशानां विविधा स्थितिः । अत एव विचिनाभ्यः संविन्यो मिश्रतावशात् ॥ ३७५ ॥ चित्राएयत्र शिवाख्येऽपि भेदनानानि तेनिरे । यदा त्रयाणां वकाणां वामदक्षिणसंगतिः॥३७६ ॥ तदा प्रत्येकराहित्वं भविष्यद्भवदुद्भवैः । पसां त्रित्वे रुद्रभेदस्तनाष्टादशधा स्थितः ॥३७७॥ एकै पञ्चवक्तं च वक्तं यस्मात्प्रगीयते । दशाष्टादशमिन्नस्य ततो मैदैरसंख्यता ॥ ३७८ ।। पूर्वोदितयथास्वस्वज्ञानकर्मविचित्रिताः। नियन्ते यतस्तेषु तेन नापुनरुतता ॥३७६ ॥ तश हि-अयममानानतापुरुषसद्योजातो कैकस्योबुभूमि स. निर्भेदप्रयमुहासितम् उनैश्चकैकमैदा षट् विभिरप्दैमि संयो शामित एको भेद . इंगत पुरुषो ईशसोनातौ सद्योजासतापुरुषाविति यामना मभूयापि एभिन्नभिनय ममुशासितम् ॥ १एकेकति पाठ । १नाध्यापति पास १ शशिभन्दतामिति पर . वक्त्र यामागीयते । दशाशदति पार ।

·३७ अभिनवगुलविरचितम् अन्यान्य एव बोधो हि समाचारः क्रियाक्रमः। तत्र तत्र तथा प्रोक्तः सर्वस्तु शिवधामगः ॥३०॥ यथा जलकसाः सर्वे विश्राम्यन्ति महाम्बुधौ । तथा ज्ञानक्रियाः सर्वाः संवित्सिन्धी महेश्वर ॥ ३८१॥ मितमपि जलं भूमौ स्याशुभिः किल पीयते तृपि च पुनदृष्टिद्वारैः प्रयाति महार्णवम् । जगति निखिलं ज्ञानं कर्म स्फुटं किमपि स्वयं किमपिच पर पारम्पर्याच्छिमार्णसि मज्जति ॥३२॥ यचान्ते दतिणे हाद लिंगं हृत्परमं मनम् । तदप्यन्त कृताशेपसष्टभावसुनिर्भरम् ॥ ३८३ ॥ भेदभावकमायीयते|शनसनाच तत् । सर्वसंहारकत्वेन कृष्णं तिमिररूपकृत् ॥ ३८४ ॥ विज्ञानशास्त्रे कथितमत्त एव महेशिना । लीनं मूभि वियत्सर्वमित्यादितिमिरं विभोः ॥३८५ ॥ एवमेव दुर्निशायां कृष्णपक्षागमे चिरम् । भावयेद्भवं रूपं भावयद्भिर्दुगभिदम् ॥ ३८६ ।। उहं च यत्र स्वर्दुःखं तमो का द्वयसंवृते 1 नापियाकर्मसंबन्धः पारतन्त्र्यादिदर्शनात् ॥३८७॥ तदत्र तिमिराकारे भैरवीये वपुष्यलम् । अन्तलीनतया भाति यावद्वक्तचतुष्टयम् ॥ ३८८ ।। उनुभूपु तथोद्भूतं तिरोधित्सु तिरोहिवम् ! इत्य युगपदेवतद्भिदा पोडशकात्मकम् ॥ ३७६ ॥ दक्षे रैसर्गिके हार्दै स्वतत्रे च शिव विशद । । पधिमावेति पासत इति पाठः।

·मालिनीमातिरम् अष्टधाटकात्मकं शास्त्रं युगपद्भवाभिधम् ॥ ६६० ।।- इत्यं तन्त्र रुद्राशिवभग्याग्व्यं स्थित त्रिधा । वस्तुतो हि त्रिवेयं ज्ञानमत्वा विजृम्भते ॥३६१ ।। भेदेन भेदाभेदन तथा चाभेदसन्धिना । नथा च मुख्याः शाम्भव्यस्तिस इन्छादिशक्तयः॥३६२ ॥ तत्रैव तु प्रपञ्चेन पञ्चशरत्यादियोजनम् । इत्यं मध्ये विभिन्न तन्त्रिकमेव परं तथा ।। ३२३ ॥ शास्त्रमस्मद्गुरुगृहे संप्रदायक्रमात्स्थितम् । अत एव हि नकट्याहामदक्षिणशास्त्रयाः ॥ ३६४ ।। धारा प्रान्तधराप्रान्ते कालिकी प्रविजृम्भते । ततोऽपि संहताशेपभाचोपाधिसुनिर्भरः ॥ ३६५ ।। भैरवः परमाथोंघद्रयवृहितवृत्तिकः । ईशानवामदक्षामु तासु शनिवयं क्रमात् ॥३६६ ॥ परादिशक्तित्रितयं क्रोडीकृत्यावतिष्ठते । नद्विभावयति भेदविभाग तत्स्फुटत्वकृदयोक्तमनन्तम् । संग्रसिप्णु परमेश्वररूपं यस्तुतस्विशिर एव निराहुः ।। ३६७ ।। ऊवामतदन्यानि तत्राणि च कुलानि च । रूदान्यमुप्य धारायां भेदसंकोचहानये ॥ ३६८।। परप्रकाशविपयविकार्थवैधमास्थितः । स एप परमेशेन ज्ञानचन्द्राख्ययोदितः ॥ ३६६ ।। स एष सर्वः शास्त्रार्थः परवाग्वृत्तिसंश्रितः। अनुल्लसिततद्वाच्यवाचकादिविभक्तिकः॥४०० ।। १ पूर्णनति पाठ । २ नया तयात पाठ । ३ शक्तिक इति पाठ ।

·३० धामनपगुप्तचितम् पञ्चानु ज्ञानशवलशप्राधान्यस्फरिनात्मनि । क्रियाशक्तिसुक्ष्मायां सादाख्यैश्चर्यसंपदि ॥४०१॥ परयन्तीमध्यमाधाग्नेि सजल्पोलेसयोगतः । पदवाक्यस्वरूपण वर्तने वर्णरूपिणा ।। ४०२ खच्छन्दशास्त्रे नेनोन स्वयं देवः सदाशिवः । पूर्वोत्तरपदैवियस्तन्नं योजितवानिति ।। ४५३ ।। तथा च तनवोतं तत्सुशिवावरणेऽभ्यनि । मुशिवाचरणं पूर्व तत्र शेयः सदाशिवः ॥ ४०४ ।। शिवदशकसंयुक्तो रुद्राष्टादशकान्वितः । अधिकारो हीरावचे तजिघृक्षा तु सौशिवे ।। ४०५ ।। धरणे बिन्दुनो भोगाग्नि निमपत्तो विभाः। भैरवाल्यस्य योषस समितचे परं अयम् ॥ ४०६॥ म्पितिस्तसादीबरोधै सदाशिवपदादयः । मुशिवावरणेनोक्ता श्रीमत्स्वच्छन्दशासन ।। ४०७॥ तदनन्तरमेतासु शिवरुद्रभिदाखलम् । माययाध्यानि वलसाय शिवरकः शिवाभियः ॥ ४० ॥ भेदो रुद्रव रुद्राख्य इति प्राप्तो विचित्रताम् । ततः प्रोत्कियामारप्रोल्लासात्क्रमशः स्फुटम् ॥ ४०६ ॥ मगोचरमायायधुनरार्युपाश्रिताः। वर्णवाक्यपदारमानाशाखार्था लोकगोचराः ॥४१० ॥ समाथित्य प्रवर्तन्ते तांस्तांतत्रावतारकान् । तेन प्रथमतो यावन्मायीयां पैरसरी दरीम् ॥ ४११ ।। मायीयवर्णसंन्यः शाखार्थों नायमागतः । अन्तः मारविवोधकपरवाअपवर्णकः ॥ ४१२॥ 1 धामीति ! २ भिड इति पर! ३ भागात पाठः . .

·मालिनीवानिकम् अकृत्रिमपरावेशमूलसंस्कारसंस्कृतः। शास्त्रार्थों लौकिकान्तोऽस्ति सप्तत्रिंशे परे विमौ ॥ ४१३ ।। तत्रासतां हि भागानां वापि नास्त्सेव सत्सता। स्वामिन्यविनयाक्रान्तमकृता विनयः कुतः॥४१४॥ तस्मात्समस्तशास्त्रार्थः परतरमात्मना स्थितः । अता वेदादयोऽप्येने मायीयाः शासनांशवः ।। ४१५ ।। स्फरन्ति भैरवादित्यनभाषादेव नान्यतः । नहि संविद्विमर्शात्स्यादन्यत्कान्येव कारणम् ।। ४१६ ।। संविनान्यस्य संबित्स्यात्संनिदेव तथा यतः कार्य च कारणं चेनि तशव उपचर्यते ॥ १७ ॥ परिणामे हि भाषस्य क्रमाद्विततधर्मणः । प्राधन्तयोः संविदेव रूपत्वेनावभासते ॥ ४१८॥ संविच्च कालकलनां महेत यदि तत्स्फुटम् । भुञ्जीमहि निशातासिलिन्ना व्योमांशशर्कराः ॥ ४१६ ॥ अतः समग्रशास्त्राणि संविपापरिच्युते । संविदः स्वप्रकाशबात्स्वप्रकाशानि वस्तुतः ।। ४२० । न च वाच्यं पृधग्जातु वाचकाद्यवतिष्ठते । स्वातन्त्र्यादभिधाय भाषियाच्यतया यनः ॥ ४२१ ।। फदाचिद्वाचकांशस्तु स्वरूपग्रस्तवाज्यकः । निर्भासते कदाचिनु सामान्योल्लासवाचकः ॥ ४२२ ।। जातुचिनिकटानन्तविशेपणविशेपितः ! स्फुटखरूपवाच्यांशसमुद्रेकेण भासते ॥ ४२३ ।। तेनार्थपरता जातु स्वरूपपरता तथा । निरापरे ति पाठ ग्रंथकाप्यवमिति पाठ । { मात्यायोति पाठ । धमिए इति पाए ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् बुभुत्सितार्थता कापि कचिद्रसमयी दशा ॥ ४२४ ॥ शब्दाना लक्ष्यते चिना संविदूपानपायवः । संविद्विचित्रकचनः कवतीति किमद्भुतम् ॥ ४२५ ।। इत्यं शिवात्मकनिमर्शपदादमिन्नः शब्दः स्फुटलत इह स्वपरप्रकाशः। मानं तदेव चितिसारविमर्शमान- मन्यत्पुनस्तदुपचारवशात्तथा हि ॥ ४२६ ॥ स्वप्रकाशामिका येयं संवित्तिः पारमार्थिकी। तत्स्वसंवेदनं प्रोक्न यतो विश्वव्यवस्थितिः ॥ ४२७ ॥ सा चपान विमर्शात्मस्वरूपमतिवर्तते । विमर्शोऽस्त्याः परो भोगः पूर्णः पश्यन्त्युदाहृता ॥ ४२० ॥ परापरा सैंप देवी मानमित्यवधार्यताम् । यनापराशगं मेयं वादात्म्याब्यवतिष्ठवे ।। ४२६ ॥ नहि मिन्नेन मानेन मेयस्य स्याएपस्थितिः । नहि हंसस्य शुक्लत्वे काका श्वेतत्वमर्हति ॥ ४३०॥ एतदेव तथा चाह गुरुः शंकरनन्दनः । नमानत्वाचनोऽन्पत्वान्न वाधादस्पिवे स्थितिः॥४३१॥ प्रकाशेनाविनाभूतः सत्तायां नियतात्मभिः । धर्म वो बहिर्मावान भारः सिद्धियति ।।४३२ ।। वेन संवितिकात्मैव मावमानप्रमेयता । गृहती स्वप्रकाशस्त्र स्वभावादेव भामते ॥४३३॥ सा चान्त-स्थितमन्त्रात्मशब्दनामर्शसुन्दरा । अनपेदान्यविरहात्प्रमाणं स्वत एव है ॥ ४३४ ॥ स्फुरस्कव इदि पाउ। .

·५२ माग्निीवतिम् तस्या एवं विचित्राणि नामानि बहुभद्धिभिः । तत्प्रसादोत्थितान्येव वादिनः पर्यवीक्लपन् ॥ ४३५ ।। तथा च चक्षुराधक्षमण्डलीटकनिष्ठितम् । प्रत्यक्षमिति यद्गीतं तत्तावत्प्रविविच्यते ॥ ४३६ ॥ संवित्तिव्यतिरेकेण यद्यवाणां व्यवस्थितिः । न स्यादर्थनमाजैक्यं तर्हि वायघटादिवत् ।। ४३७ ।। नन्यात्मनश्चक्षुरादि करसं न घटादिकम् । तस्मात्तेनैव भावानां मानं न तु घटादिभिः ॥४३८॥ व्यापाभिमतस्यास्य संयोगे चाविशेपिणः । भौतिकत्वाविशेषण घटायैश्चक्षुरादिना ॥ ४३६ ॥ आत्मनः करणाकानापूरणं नियतं कुतः । विशिष्ट एव संयोगः करणत्वे निबन्धनम् ॥ ४४० ॥ विशेषः कर्मभिस्तस्तैर्धर्माधर्मगिरोदितः । तदेतद्युतिसद्भावप्रतिभाषिकलात्मकः ॥ ४४१ ॥ बुवन्यञ्चयते मुग्धात्पलायनपरायणः । यनाशेपाक्षसंयोगिव्यापकात्मवशोत्थिताम् ॥ ४४२ ॥ युगपज्ज्ञपिमाच्छेत्तुं मनो नाम निगद्यते । तत्रापि महे पूर्व मनसात्मैव युज्यते ॥ ४४३ ।। तत्राप्यात्ममनोयोगं कः कुर्यादिति चर्च्यताम् । च्यापकन्यादसौ स्याचेत्सवरेय मनो व्रजेत् ।। ४४४ ॥ एकस्य जाते संयोगे सर्वः सर्वज्ञतामियात् । यदि स्वान्तमधिष्ठातृ चक्षुराद्यमपेचने ॥ ४४५ ।। तेनाधिष्ठानमर्थानां तावतोऽक्षांशवमनः । विशिष्टेनतिपाट..

·आभनवगुप्तगिचितम् अंचाधिष्ठितवचमांशभागसंपर्कभासितः ॥ ४४६ ।। वायस्वार्थस्य कुएडादेरणुरेकोञ्चमामताम् । अथापि मानसाधिष्टा जाता चेदक्षगोचरे ॥ ४४७ ॥ तदेतस्य स्वविषये शक्तवोपजायते । नर्हि सूक्ष्मतमच्छिद्रनिस्मृता नेत्ररस्मयः ॥४४८ ॥ विश्ववर्तिनि भावपि न प्रमां कुर्वत कुतः योग्यदेशस्थितान्भावान्गृहनेवाणि नन्वलम् ॥ ४४६ ॥ योग्यतैव हि देशस्य कीपीति विचार्यताम् । यत्रस्थस्य भयेद्वित्तिः स देशो योग्य उच्यते ।। ४५० ।। कुत्रस्थस्य भवेद्वितिरिति किंवा न दयते । सदमी तार्किकम्मन्या युत्पन्यासपर्जिताः ॥ ४५१॥ पूर्वमेव कथं तूष्णी नातिष्ठन्कि विकत्यनः । श्रात्मनचाभिसंधानवन्ध्यस्यैव बलादयम् ॥ ४५२ ॥ मनोक्षजालसंयोगो भवेकि नासमञ्जसः । अभिसंधिरथैतस्य विपर्य प्रति जायते ॥ ४५३ ।। अज्ञाते कोऽभिसंधिः स्याज्ज्ञाते कोर्थोऽक्षसंयुजा । प्रज्ञाते स्मर्यमाणे चेदभिसंधाभावितः ॥ ४५४ ।। अन्यदेवामिसंधातुः प्रयत्नोऽन्यत्र जायते । .मनोयुतात्मसंघद्धचक्षुराद्यक्षसंश्रिवाः ॥ ४५५ ।। विषयाः सविधीभूतनेत्राघुल्लाइनक्रमात् । आत्मन्येव कथदारं प्रमातृत्वं प्रतन्यताम् ॥ ४५६ ॥ ननु ज्ञानकृतो मातृभायो विज्ञानमात्मनि । समति तनोऽन्यस्य कथं मातत्वशइनम् ॥ ४५७॥ . विज्ञातमिति पादः।

·88 . मारिनोवातिकम् एतदेव वयं ब्रूमो ज्ञानं तव यै कुतः । भयात्स्यपक्षपातान्धस्तदवोचरमभ्यधात् ॥ ४५८ ॥ यथेन्द्रियात्मसंयोगे मनः कारणमुच्यते । तथैवात्ममनोयोग कारणान्तरमुच्यताम् ॥ ४५६ ॥ तथात्वे चानवस्र्थन मूलक्षतिकरी चे सा । अथ स्वान्तात्मसंयोगों ध्रुव एवाभ्युपयत ॥ ४६० ।। ज्ञातारः स्युः सदा सुप्तमत्तमूर्छितदुर्भगाः । न चैतद्भवतां ज्ञानमभीष्टं शाक्यशिष्यवत् ॥ ४६१ ॥ तस्मान्प्रत्यक्षता नाम कथमिन्द्रियगोचरात् । अथ प्रत्येकमतेपां परीक्षेय प्रतन्यते ॥ ४६२ ॥ तत्राणु नित्यं सर्वार्थ वेगवल्लभातिकम् । मनस्तच्चापि नैवह युक्तिसिद्धत्वमश्नुते ॥ ४६३ ॥ अणु चेच्छीयसंचारि मनो यद्विपयान्मुहुः । स्पृशेत्तदैव देहस्य भवेच्छरशरीरता ।। ४६४ ।। देहस्थेऽपि मनायोगे तनय ज्ञानयोगतः । एकागुमा जीवः स्याच्छिष्टं स्यादटकुड्यवत् ॥ ४६५ ।। अथ स्वान्तेन योगधेजातः काम्यात्मगोचरं । तद्विभोरात्मनो ज्ञानं समवायीति माता ॥ ४६६ ॥ जाति सर्वदेहस्थं जीवनं कि न सिध्यति । एनयैव न किं युस्त्या घटादेर्जीवनं भवेद ॥ ४६७ ॥ . विभावात्मनि जातं हि ज्ञानं तनैकदेशतः । देहमात्रे पुनः स्वान्ते भवेत्सावयवा स्थितिः ॥ ४६८ ॥ विभुन्चे मानसस्य स्याधुगपत्पर्यवेदनम् । नित्ये च मनसि ज्ञानं सदैव भवेत्ततः ॥ ४६६ ।। षेति पाठ ·अभिनवगुप्तविरचितम् मोजावस्थापि विज्ञानयोगिन्येवोपजायने । मुक्ती चात्ममनोयोगो नास्तीवेतन्महाद्भुतम् ॥ ४७० ॥ किं हि व्यापकता मोक्षे स्वात्मनो विनिरुद्यते । अर्धांतिक चेत्सर्वार्थ कथङ्कार मनो भवेत् ॥ ४७१ ।। विशिष्टविपयव्यक्तिकौशलादेव चक्षुपः । तैजसत्वमभीष्टं हि तन्मनो भौतिकं न किम् ।। ४७२ ।। सर्वार्थत्वं च मनसः किमन्पैरवडम्बरैः । ननु बाह्येऽस्य विपये प्रागस्त्यदोपयोगिता ।। ४७३ ।। तथा हीन्द्रियसंदृष्टे पायात्या मनसः स्थितिः । अत्राच्यते यथैव प्रागिन्द्रियेण न गृह्यते ॥ ४७४ ॥ तचेस्वलक्षणं पश्चादनुयत्रिति का कथा । अथ सामान्यमानं तदृहीतं प्राक्कदिन्द्रियः ॥ ४७५ ॥ व्यक्तिनिष्टं तदानीं च मनसा व्यक्निनिक्षयः । नास्तीति मनसा कस्मात्सामान्यग्रहणं भवेत् ।। ४७६ ॥ पिना व्यनिग्रहेणैव मामान्यग्रहणं [कृतः । सामान्यग्रहणे चास्य सर्वार्थत्वं निरुद्यते ॥ ४७७ ॥ विशेषग्रवन्ध्यस्य सर्पशब्दविलोपतः । आशुगामित्वमेतस्य पञ्चानं तत्र वस्तुनि ॥ ४७ ।। पुरःस्थिते स्वहस्तादौ किंचिदूरगते घटे । प्रतिदूरे च मर्यादौ कर्य तुल्यैर गन्तता ॥ ४७६ ॥ आशुसंचारिणां यम्मारकाप पूर्यकतेजसाम् (१) । सविधासविषत्वेन विसपः पविभाज्यते ॥ ४० ॥ कथं चाभौतिक सूक्ष्म गृहीयापर्वतादिकम् । अभिव्यक्ति समानस्य समानेन विधीयते ॥४१॥ न नियत वि पाया। २ इन्दिमिति पाठ । .

·४६ मारिनीवातिपम् नन्वस्तु प्राकृती बुद्धिस्तताऽहंकृन्ती मनः । इत्थमप्यणुता नैव मनसः संग्रसिद्यति ॥ ४८२ ॥ व्यापकत्वेन पूर्वोक्तपणानि स्थितान्यलम् । इत्थं मनो न युक्त्यशर्मानसावर्जनाय नः ।। १८३ ।। यादृग्वाद्यन्तरिष्टं द्वैतव्यामृढदृष्टिभिः 1 चिदात्मनः प्रकाशस्य तथाभासंनभागिनी ॥१४॥ या शक्तिस्तन्मनस्त्यस्तु स्वस्वातन्त्र्योपकल्पितम् । यत्र ओ नभस्तत्र सर्वशन्दश्रुतिर्मवत् ॥ ४५ ॥ चक्षुराद्यैश्च सर्वत्र निर्विवन्धं यतो नमः । धर्माधमर्विवन्धय युक्त्युपन्यासयैकली ।। ४८६ ॥ वार्यािदि कथं च स्यात्कथं वा तबिकिन्सनम् । चन्धाश्रयविघातेन तदनुग्रहतस्तथा ।। ४८७ ।। अवं स्वावयवेवेव समवायिनः । विशेषण नभी नव काप्याश्रितमिति स्थितिः ।।४।। संयोगिता तु माकं भावेन वर्तते । तदनुग्रहयाताभ्यामपि विक्रियतां ततः ॥ ४८६ ॥ यदनुग्रहतस्तस्यानुग्रहः म तदाश्रयः । इतीयं स्ववचाक्तृप्लिनिःसारव विभाति नः ॥ ४६० ।। आश्रयद्वारकोऽक्षाणामनुग्रह इति स्फुटम् । अभिधत्स्य क एतपामाश्रयोऽस्त्विति चोदित ।। ४६१ ॥ यदनुग्रहयोगोऽस्य स एवाश्रय इत्ययम् । न्यायोऽन्योन्यसमालम्बी चक्र नानिवनते ॥ ४२ ॥ वायुप्रकृति यात स्पर्शनं तद्विविच्यते । , भासति पाठ । ३ वलीति पाठ । ३ विभागिन इति पाठ | योगायेति पाद ।

·अभिनवगुप्तविरनितम् वायोगवती तावदनिरुद्धा स्थितिः स्थिता ।। ४६३ ॥ देहेदेशे ततः स्पर्शः न कुख्य इति कः क्रमः । चतुथै नैजसं तेजः प्रसतं बायगोचर || ४६४ ॥ अर्थान्पप्रधानांथ वेत्तीत्येतनिरूप्यते । अदृश्यं यदि तनेजः प्रयते मनसा कथम् ॥ ४६५ ।। प्रेरणं नाविज्ञानं कदाचिदुपपद्यते । इन्द्रियेण न च ज्ञातं कदाचिचानुषं महः ।। ४६६ ।। न चापीन्द्रियविज्ञाते स्वतन्त्र भवतां मनः । अप्रेरितं च तत्पश्येत्सर्वतः सर्वथा सदा ।। ४६७ ।। आसमञ्जस्यमेव स्यात्प्रवृत्तीचा निवर्तने । किच गोलकसंस्थानं तावच यदि तन्महः ।। ४६८ ।। तावतन्तद्गतस्यैव ग्रहः स्थानान्यतः कचित् । तथैताविपरीतं तु गोलकऽपि निमीलिते ।। ४६६।। उन्मीलिते वा सर्वत्र वस्तुनि ग्रहणं भवेत् । उम्मीलिते चक्षुपि च प्रसृते रश्मिमण्डले ॥ ५०० ।। तस्सास्ति न पटस्येव संवृतिर्नेत्रमीलने । ततो निमीलितातस्य यस्तुरष्टिनं किं भवेत् ।। ५०१ ॥ धने चातपमध्येऽस्ति विनिमीलितचक्षुपः । चित्रतेजोमानं तत्पीडिनाक्षयुगस्य च ।। ५०२ ।। योगिनो बिन्दुग्ध्यान्ते कयं तद्वा भविष्यति । भवेदुन्मीलितेऽप्यक्षिण न वस्तुग्रहणं कचित् ॥ ५०३ ॥ मनोधिष्ठानयोगेन परमारवाधिकप्रथा । दीपापेक्षा च यामुण्य सापि किं न विद्याध्यते ॥ ५०४॥ १ देहदेहे इति पाठः । र स्वतैजसमिति पाठ.1 ३ महि विज्ञातमिति पाठ।पतानामिति पाठः।

·मालिनीवार्तिकम्
दीपप्रकाशः स्वान्तात्मनेत्रार्थेषयकारकः ।
न प्रत्येक मनोवृत्तेः संस्कारस्तेन चेद्भवेत् ॥ ५०५॥
दीपे संकल्प्यमान याद्रानौ रूपपरिग्रहः ।
आत्मनः संस्क्रिया चत्म्यानस्य सर्वगतत्वतः ॥ ५०६ ।।
सर्वदा रूपसंवित्स्यात्संयोगः संस्क्रिया यतः।
अमूर्तस्यापि नित्यस्य कोऽन्यः संस्कार उच्यते ॥ ५०७।।
नेत्रोपकारश्चचर्हि नेत्रदेशस्थित चिपि ।
तेजोमध्यगतं रूपं न भासेत कदाचन ॥ ५०० ।।
ननु तद्यदेशेऽसौ नायनः किरणबजः ।
हन्त तत्रैव विज्ञानमात्मदेशे न किं भवेत् ।। ५०६ ॥
तत्रैवात्मा विभुत्वेन तव करणं यतः।
तस्माद्भागाश्रयो देहां जीवनिति वृधानन्यः ।। ५१० ॥
नायनानां मपूसानां गन्नृत्येधसिते सति
अनावृतेरण्यमार्गे स्वहस्तात्प्रभृति स्फुटम् ॥ ५११॥
अर्कचन्द्रादिसंदृष्टिः कथं नामोपजायताम् ।
शीघ्रत्वेऽपि यतः प्रोतभेदा दूराविदूरगः ।। ५१२ ।।
दीपनेत्रावभासाभ्यां छन्ने तम्मिन्कथं मतिः ।
शुद्ध एव भवझाव ताभ्यां न्यामलनाजुपि ॥ ५१३ ॥
अन्धत्वं तचिकित्सा च न युक्ताश्रयदूपणा।
रसना च जलात्मा चेत्तञ्जल सुतिमद्यतः।। ५१४॥
ततः स्थैर्य कथं तम्य का च नानारसप्रथा ।
तस्यैकरसतायोग तस्या नकरसस्थितेः ।। ५१५॥
न स्पादकरसज्ञप्तिर्यथा पित्तभरे सति ।
तिता रसनतिनों माधुर्य विदितुं क्षमा ॥ ५१६ ॥

·अभिनवगुप्ताचितम् ननु पित्तगतं तैक्त्यं न वेवं रसनागतम् । तर्हि पित्तगुडौ तुल्यं रसनापथगामिनी ॥ ५१७ ।। इति स्पायुगपज्ज्ञप्तिस्तिमाधुर्यगोचरा । नीरसा रसना चेत्सा रसाभिव्यञ्जिका कुतः ॥५१८॥ स्वभावादिति चेदस्याः कोऽयमाम्भसवाग्रहः । भ्राणं च पार्थिवं तस्य काठिन्यं किं न दृश्यते ।। ५१६ ।। ननु गन्धगुणोद्रेकि किस गन्धो न भासते । नास्ति तत्रेन्द्रियव्यगन्धवच्चे तथा प्रमा ।। ५२० ॥ निर्गन्धमपृथिव्यान्म मनो गन्धग्रहक्षमम् । अस्त्येव भवतां तेन नानुमा तादृशः क्षमा ।। ५२१ ।। तमादिन्द्रियसंघाती भौतिको नोपपद्यते। माहवारिकनायां तु व्याप्तृत्वमविपिन्नता ॥ ५२२ ॥ देहाश्रयविरोधश्च करणत्वेन चास्थितिः । चागादि यच्च कर्माक्षपञ्चकं तद्विविच्यताम् ।। ५२३॥ आनाभेपर्यन्तं यः समीराभिघातजः । विशेपः कोऽपि वागात्मा स तागिह कथ्यते ॥ ५२४ ।। तस्य कार्य भवेच्छब्दः कर्ता कोज विचार्यताम् । प्रात्मनो नैव कर्तृत्वं तथरत्वेऽपि विभुत्वतः ॥ ५२५ ॥ मया प्रोच्चारित शब्द त्वं वक्ता किं न जायसे। प्रकृतावपि दोषोऽयं का कर्तृत्ववर्जिता ।। ५२६ ।। करणस्य स्थितिनास्ति तुल्ये यागिन्द्रिये सति । कथं चास्फुटसुस्पष्टभावः शब्देषु जायते ।। ५२७ ।। कर्य चोपांशुसंजल्यस्मृत्लादौ शन्दगा भिदा । प्रयबाचे प्रयत्नोऽपि यद्युत्पत्तिस्ततः कथम् ॥ ५२८ ॥ तुमिति पाठ । २ अशा इति पाठः ।

·७ मारिनोवातिकम् विशेषो जायते बन्यो नान्यगुणसंभवः । प्रयत्नमान्द्यामान्धाभ्यां येन प्रतिविधीयते ॥ ५२६ ।। पाणीन्द्रियं चाददानं मुखाधैर्ग्रहणं कुतः। ग्रहणं च किमुच्येत स्वीकारो यदि संमतः॥ ५३० ॥ अस्वस्य स्वस्य करणं स्वीकार इति भण्यते । स्वशब्दश्चात्मवाची चेत्तत्रात्मा प्रकृतिर्यदि ॥ ५३१ ॥ तन्नास्त्यग्राकृतं किंचिदित्यस्वत्वं कथं किल । अहङ्कारोऽप्यथात्मा स्यानाहङ्कारी कृतिघंटे ॥ ५३२ ॥ श्रात्मीयोऽयमनेनैतदृपणेनैव दूषितम् । अहङ्कारस्य संबन्धि सर्वमेव हि तत्स्वकम् ।। ५३३ ।। श्रात्मनो व्यापकस्यास्ति न खं नाखं च किंचन । एवं पादेन्द्रियस्यापि समोऽयं युक्तिविक्रमः॥ ५३४ ॥ देशाद्देशान्तरप्राप्त्या गमनं च यदुच्यते । तत्यागरूपं स्वीकाराभावेनैव प्रसिद्ध्यति ॥ ५३५ ॥ स्वीकारो दूषितश्चैप स्वीकारांशोऽपि यो गतौ । तस्य पाणीन्द्रियं युतं करणं नाजिनामकम् ।। ५३६ ।। इन्द्रियाणां हि सांकार्यमेवं कार्येषु जायते । अत एव महान्यायवेदिभिधरमे नये ॥ ५३७॥ प्रोक्तो गतिनिषेधाय भूयान्सद्वाक्यडम्बरः। गतं न गम्यते तावदगतं नैव गम्यते ॥ ५३८ ॥ गतागतविनिर्मुक्तं नास्तीत्यादि खके नये । पायिन्द्रियं च न च्छिद्रमा कोष्ठ्यमरुत्क्रमात् ॥ ५३६ ॥ उत्सर्गः किल सांकार्य तेन स्यादियती स्थितिः । उपस्थमिन्द्रियं यच्च तस्य कार्य निगद्यते ॥ ५४० ॥ , बोटेति पाठ।

·अभिनवगुप्तचिराचतम् मानन्दः स सुखात्मैव तर्हि दुःखेऽपि कथ्यते । इन्द्रियान्तरमेवात्र मोहेऽप्येवं निरुच्यताम् ।। ५४१॥ दृष्टे हादिनि का स्पृष्टे प्रातेऽप्याकर्णितेऽपि वा । आनन्दो वेद्यते तत्र वाच्यमेवेन्द्रियान्तरम् ।। ५४२ ॥ यचाप्यानन्दसंज्ञातमिन्द्रियं तत्र वर्तनी। पायुपत्तन्न कर्माक्षपञ्चकं युक्तिमर्हति ।। ५४३ ।। कर्मबुद्यक्षजालस्य सम चेन्ज्ञप्तिसंभः। तर्हि युद्धयक्षपक्षेऽपि कथं न युगपद्विदा ।। ५४४ ।। यदि चायोगपद्यं तचक्षुपा सत्यदर्शने । सूक्ष्ममुक्ताफलादीनां प्रोम्भनं किं न शक्यते ।। ५४५ ॥ निमीलितावस्यादानगत्यादि न कथं भवेत् । भावेषु चक्षुपापाते यदि न स्पर्शनेन्द्रियम् ।। ५४६ ।। स्वशरीरं निश्चिनुयात्तत्तुड्यप्रतिमं भवेत् । किं चाक्षव्यतिरिक्तोऽसौ न देहो नाम लभ्यते ।। ५४७ ।। अक्षाणि करणानि स्युः स्पर्शात्मानि न वै कुतः । देहो नियामकश्वेत्स्यानाक्षवर्ज स कथन ।। ५४८ ।। श्रभौतिके च भावेऽपि कथ ग्रहणमिन्द्रियैः । तद्वदेव सुखादीनां किं या न ग्रहणं भवेत् ।। ५४६ ।। संनिवेशश्च नो रूपं स्पर्शेनापि तथा ग्रहात् । न स्पर्शों नेनगम्यत्वादनयोर्ग्रहणं कथम् ।। ५५० ॥ स्पर्शन चक्षुपा वा स्यादित्यं कर्मापि चर्च्यताम् । सामान्यसमवायादेस्तथावयविनः प्रथा ॥ ५५१॥ कथमिन्द्रियसंघातैररूपादि तथा हि तत् । पश्चादी संनिकोप संयोगसमवायजः॥ ५५२ ॥ अप्रसङ्गातिप्रसङ्गकारी स परमार्थतः । ८ .

·मारिनीवातिरम् . प्रत्यक्षं समवायं च ये भावं प्रतिपेदिरे ।। ५५३ ॥ तेपामेतेन नेत्रेण सैनिकों हि को भवेत् । कपित्थरसरूपांशौ संयुक्समवायतः ॥ ५५४ ॥ तुल्यायेवेति नेत्रेण रसः किं वा न गृह्यते । अभावश्चक्षुषा ग्राह्य इति वा भवतां कथम् ।। ५५५ ।। भावोऽनश्यतया सोऽस्तीत्येतदप्यपबाधित्तम् । समवायोऽपि भावो हि न चामिन्सनिकृष्टता ॥ ५५६ ॥ अस्ति चाध्यक्षता तेन सर्व तदसमञ्जसम् । ननु सामान्ययोगेन भावत्वं तु विभाव्यते ॥ ५५७ ॥ पदार्थत्रयसंकारि समवाये च तत्कुतः । हन्त तर्हि न सामान्य भारत्वं युक्तिमत्ततः ।। ५५८ ।। तत्रापि संनिकृष्टत्वोपणाव्यसनेन किम् । सामान्यसमवायादेः संनिकर्ष निना ग्रहे ॥५५६ ।। विश्ववर्तिपु भावेषु किं च स्यान्न तथा ग्रहः । ननु वस्तुस्वभावोऽयं नानुयोगं च सोऽहति ॥ ५६० ॥ नूनं तर्ककथा क्षीणा तदलं माननिययैः। एवं नास्त्यनुमानस संबधिनियमग्रहः ।। ५६१ ॥ अन्वयन्यतिरको च कथं तद्हणं विना । धूमाधूमवनयवडिव्यक्यो निसिलाः कथम् ।। ५६२ ॥ जन्मनापि च गृह्यन्तामन्वयादि तथा कुतः । ननु सामान्ययोगेन संपन्धग्रहणं भवेत् ॥ ५६३ ॥ एतद्वयं न जानीमस्तज्ज्ञापयितुमर्हसि । यत्र स्याफ़्मसामान्यं वद्विसामान्यमन चेत् ।। ५६४ ।। अनातिदेशमानेऽतिप्रसङ्गोऽस विभुत्वतः । 1सकारि समवाये चेति पार । २ गुमन्तामन्चयाति पाठ । ..

·अभिनवगुप्तावरोवतम् व्यक्ती देशे तु नो युक्तमधूमव्यक्तिगेऽनले ।। ५६५ ॥ धूमव्यक्तेः खभावोऽमिसळत्यविनात्मता। एतदेव कुतो मानात्प्रत्यक्षायदि तत्कथम् ।। ५६६ ।। अन्यव्यक्तस्तथामावनियमावगतिः कुतः। यञ्च धूमत्त्वसामान्य नियामकमिहेप्यते ॥ ५६७॥ तंत्र द्वित्वसामान्यमविनामावि वर्तते । नहि जात्यन्तराजातिविना नास्तीति युज्यते ।। ५६८।। गम्यते यदि तेनैतदविनामावलक्षणम् । अविनामावगमने अन्योन्याश्रयतामितः॥५६६।। धूमावहिलसामान्यनत्तीतिर्यदि चोद्भवेत् । सामान्यग्रहणे तर्हि न भवेद्यत्यपेक्षणम् ।। ५७० ॥ व्यक्तिभ्यो व्यतिरिक्त च सामान्य परिनिश्चिते। तासु तत्समवैतीति मुग्धश्रद्धाविजृम्भितम् ॥ ५७१ ।। सामान्ये च पृथग्भूते तेन चार्थक्रियाकृते । न स्यात्प्रवृत्तिलॊकस्य स हि तत्प्रापणोत्सुकः ।। ५७२ ।। अथ सामान्यमाक्षिप्तव्यक्तिक संमतीयते । सामान्य ज्ञातमाक्षेप्तुं व्यक्ति किं व्यग्रविग्रहम् ।। ५७३ ।। तसिन्ननु च तद्वृत्तं श्रद्धत्तामेतदेव कः। ननु प्रमाणसंसिद्धिभिदोर्जातिविशेषयोः ।। ५७४ ॥ "भेदेन नास्ति ग्रहणं ततो धृत्तिः प्रकल्प्यते । सोऽयं मुग्धमतीन्यालान्प्रतार्य मिरपत्रपः ॥ ५७५ ॥ विदग्धम्मन्यतामूढो विप्रलम्भयतेऽपि नः तत्सत्यमुक्त केनापि लोकवृत्तान्तदर्शिना ।। ५७६ ॥ येनापनपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति । १ तज्ञेति पाठ ·१४ मालिनीवातिकम् भेदेन ग्रहणं नास्तीत्यर यद्हणं मतम् ।। ५७७ ॥ या च ममाणसंसिद्धिभिदोरित्यन सा मता। तयोरन्योन्यवादेन प्रतिजैव विरुध्यते ॥ ५७८ ॥ यदि मानाद्विभिन्नौ तौ तद्भेदग्रहणं न किम् । भेदवेदि हि यन्मानं तदेव ग्रहणं भिदः ॥ ५७६ ॥ भेदेन नास्ति ग्रहणमित्युक्ने नापि भेदगम् । प्रमाणमिति चोक्तं स्यात्तस्मान्नेत्यं सतत्वधीः॥ ५८०॥ व्यक्त्यादिना च विज्ञानमस्ति शब्दानुमानयोः । तच सामान्यविपये भेदग्राहि न किं भवेत् ॥ ५२१॥ ननु याङ्मता जातिःप्रत्यक्षे यवभासते। नेशी शब्दलिडाभ्यां जनितप्रत्ययोदये ॥५८२॥ हन्त स्फुटास्फुटादीनां धर्माणां संभवो यदि । जातावस्ति गुणास्तहि सामान्येप्यायवस्थिताः ।। ५८३ ॥ ननु ज्ञानं स्फुटान्यत्वभासि स्यादसदीदृशम् । ज्ञानं हि विषयाकारप्रकाशपरिनिष्ठितम् ॥ ५८४ ॥ अर्थोपरागजनितैः स्फुटाद्यैरुपचर्यते । नन्यस्य स्फुटताद्यस्तु स्वयं सूर्यमरीचिवत् ॥ ५८५ ॥ मैवं तेजोणवस्तैस्तैर्विसंभागैरतैजसैः । सान्तरन्यन्तरीभूता विभ्रान्तध्यामलायितम् ।। ५८६ ।। उत्पत्तिमानरचितभावाभावः प्रकाशते । गुणैर्निरंशे विज्ञाने नेटक्साम्यं सुसंगति ॥ ५८७॥ ज्ञानस्योत्पत्तिमात्रेण विपयो ह्यवभासते । अनुत्पत्तौ न वा भाति न तु तान्यथवा स्फुटम् ॥५८८ ।। ननु शब्देऽनुमाने या सामान्यं भात्स्वरूपतः । . चेद्मरणमिति पाठ । २ भास्वरूपेति पाठ ।

·अभिनवगुप्ताचितम् २६ व्यक्तिमाधिपतीत्येवं भेदेन ग्रहणं कुतः ॥ ५८६ ।। उच्यते भास्वरूपेण सामान्य व्यक्तिमाक्षिपेत् । व्यक्तिस्थतत्प्रतीतिर्या स एवानप उच्यते ॥ ५६० ॥ ततोऽभ्यःण सर्वासां धियां साम्यं न किं भवेत् । नन्वस्फुटब सा व्यक्तिरेतदेव विविच्यवाम् ॥ ५६१ ॥ स्फुटत्वमस्फुटत्वं च स्तो धौं यदि कावपि । प्रस्फुटव्यक्तिनिष्ठं तत्सामान्यमिति जायते ॥ ५६२ ।। तथापि तादृशस्यास्य स्फुटमेव ग्रहः स्थितः। स्फुटव्यक्तिषु जातिय समवेता न संभवेत् ॥ ५६३ ॥ ननु यध्यतिमात्रं तनिष्ठं सामान्यमुच्यते । मात्रशब्दे वयं नार्थ विमोऽपि सुसमाहिताः ॥ ५६७ ॥ सापि हि व्यक्तिरेच स्यात्सामान्यं वा न वा द्वयम् । ननु व्यक्तेः स्फुटते क आक्षेपार्थो भवेदिह ॥ ५६८ ॥ माभूत्कि खलु वस्त्वंशास्त्वदुक्त्यनुविधायिनः । अवस्थादेशकालादिपणं यच चर्चितम् ।। ५६६ ।। अनुमानेन हरिणा तदप्यनुसरेबुधः । किं चाप्रयोजकीकर्तुं हेतुः सर्वोऽपि शक्यते ॥६०० ।। धूमश्च स्यादननिश्चेत्येवं भूतौ धुयो यथा । सर्यो वहिप्रयुलो हि धूम इत्यत्र का प्रमा ॥६०१॥ सामान्यद्वारतातिता न चोपायान्तरस्थितिः । धूमः प्रयोजको बहेविपि न किं भवेत् ॥ ६०२ ।। अनित्यत्वस्य नियमज्ञायुत्पत्तितौ न तु । अन्योन्याश्रयताज्ञानमनवस्था न चैव हि ॥६०३।। सायमिति पाठ ११ मूर्तहति या १ मूर्ततापीति पाकृत इति पारः।

·मालिनीवातिकम् शाम्यतीति न युक्तेत्थमनुमानप्रमाणता । तद्भेदवादिनां तावद्वे माने नैव संगते ॥६०४ ॥ शब्दादेस्त्वनुमानेन सुधीभिः परिनिश्चितम् । तस्मात्स्ससंविदेवैपा स्नप्रकाशतया स्थिता ॥६०५॥ मात्मानप्रमेयादिप्रपश्चः सावभासते। समुल्लासः सिन्धोर्वहललहरीविभ्रममयः प्रकाशः शाशाङ्कः कुमुददलनि दैसचिवः । परस्याः संवित्तेर्मितिविषयमातृव्यतिकरै- विकासो यः सेयं जगति विविधा कल्पनकला । ६०६/ तस्मात्प्रकाश एवायं चित्रशक्तिसुनिर्भरः। स्वयं विचित्ररूपेण भाति विश्वत्र विश्वतः ॥ ६०७) तदयं प्रस्फुटाभासो लोकरूपादिवर्त्मना । स्वशक्त्यंशाद्विकल्पाख्यात्प्रत्यक्षव्यपदेशभाम् ॥ ६०८॥ तथाहि देवंदेयांशस्तत्समुन्मीलनं दृशः। प्राणस्पन्दस्तदैकाग्र्यं भावस्तद्धर्मसंचयः॥६०६॥ इत्यादि सर्व यद्भाति नत्प्रत्यक्षमिति स्फुटम् । न त्यत्र कर्तृकर्माशकरणत्वादिना गतिः ॥६१०॥ नन्यसास्ति पाथात्ये वैकल्पिकपथे ततः। यतो देहघटाभासः स्फुटः पश्चात्तु सोऽस्फुटः ॥ ६११॥ स एव च्छन्नरूपस्तु शुद्धांशस्वात्मसंविदाम् । ततो देहघटाभासस्तत्राप्येपैच वर्तनी ॥ ६१२ ।। यावत्सहस्रदेहीपभावकोट्यवभासनम् । तनापि च पुरा पश्चान्न तु ताढवप्रथा यदि ॥६१३ ॥ निदेखि पाठ । देहदेहाश हति पाउ । ३ बायोति पार ।

·2 अभिनवगुप्तविरावेतम् आमर्शपदवीं याति तत्स्फुटास्फुटचित्रितः। तापानसावेक एव स्वरूपप्रस्फुटात्मकः ।। ६१४ ॥ शिवप्रकाश आयाति विचित्रोऽयं न वस्तुतः। तत्रातदूपसवेशाद्वैचित्र्यं परिचर्च्यते ॥ ६१५ ॥ शिवप्रकाशेतद्रूपप्रवेशस्तु न संगतः। यदि वा कथितन्यायरलात्कापि न चित्रता ॥६१६ ॥ किंतु 'चित्रतयामासचित्रमा प्रसूयते। एवं चैत्रोऽयमसाकं चित्रवद्भवनीदृशः॥६१७ ॥ मैत्रेण तन्मतेनालं दृष्टो मां भावदर्शिनम् । पश्यन्पश्यति यः सोयं समाधौ परिनिष्टितः ॥६१८ ॥ प्राक्त्वेप जन्मकोटीपु तत्तत्तापायभुत थे। मोत्यते ध्यानचर्याधैर्योऽप्यतेन पथागतः ॥ ६१६ ।। सोऽप्यन्यो मोनभागीथमपर्यवसितोदयः। प्रकाश एक एवायं यश्चिरान विभिद्यते ।। ६२० ॥ अत एव हि भेदोऽस्ति न कश्चिद्यो महेश्वरम् । अद्वयं संप्रेमिन्दीत प्रकाशानन्दसुन्दरम् ॥ ६२१ ।। •देशकालाकृतिज्ञानधर्मोपाध्यन्तरादयः । संमता भेदकत्वेन भान्ति चेत्सा विभा तथा ॥ ६२२॥ न चेदिभव सातारक्तदद्वैतमिदं स्फुटम् । भेद इत्येष शब्दस्तु केवलं प्रतिभोज्झितः ॥६२३॥ अस्तु वा भेदकलना प्रतिभासंप्ररोहिणी। उक्नीत्या तु तत्रैव सप्रतिष्ठा भविष्यति ॥ ६२४॥ अयं घटः पटवायं तावन्योन्यविभेदिनौ । । वित्तदायमीरशमिति पारः । १ संपभेदसति पाठः । .

·मालिनीवार्तिकम् प्रमात्रन्तरभिन्नौ च ती मत्तोऽपि विभेदिनी ॥६२५ ।। इति प्रकाश एकोऽयं तथामर्शस्वरुपकः । नन्वेवं पक्षपातोऽयमद्वैतं भवतां कथम् ।। ६२६ ॥ भेदोऽप्यस्तु स आहत्य किं नाम न पियते । सेयं वधिरगोष्ठीपु गीतवाद्यप्ररोचना ॥६२७॥ नह्यद्वयं द्वयावेशबाधेनास्माभिरुच्यते । त्वत्पक्षोपगमो ह्येप साद्वयं तद्धि सुस्फुटम् ॥ ६२८ ।। इदं द्वैतमिदं नैति तदिदं च द्वयाद्वयम् । इति यत्र समं भाति तदद्वयमुदाहृतम् ॥ ६२६ ॥ नन्वित्थमस्तु भेदोऽपि न वयं शब्दकामुकाः। अस्त्वसौ नहि नो हेयमादेयं वा यथात्र वः॥ ६३०॥ रावीनुग्राहक पक्षमालिलम्पिसे यदि । परमाद्वयदृष्टि तत्संश्रयः शरणं महत् ॥ ६३१ ।। एतदष्टादशे तत्त्वमधिकारे भविष्यति । यत्तदन्ते परप्राप्यं तदस्तु परमार्थतः ॥६३२ ॥ अत्र ये नहि विश्रान्तास्ते मितां संविदं श्रिताः । सर्वथैवापबाध्यन्ते जन्ममृत्यूत्थविभ्रमः ॥ ६३३ ॥ तस्मात्स एक एवासी प्रकाशः परमेश्वरः । प्रत्यक्षमिति तेनैव प्रकाशेनैव भासते ॥ ६३४ ॥ तर ता दृष्टयः सर्वा महानद्य इवार्णवे। विशन्त्यवश्यं नाविष्टाः प्रयान्ति कृतकृत्यताम् ॥ ६३५ ॥ तथा हि मानसामग्री रूपालोकमनोक्षजा। साकं मात्प्रमेयाभ्यां तद्वर्ज वाप्यनेकशः ।। ६३६ ।। ज्ञातं च गंमयेन्मानं न चाप्युज्झति मानताम् ।

·१६ भभिनवगुप्तविरचितम् प्रत्यक्षपादोत्प्रेयमिदानीमुपपद्यते ॥ ६३७ ॥ किचानाधिगतग्राहि मानं नवनवं यतः। भैरवेच्छावशादेतद्विश्वं भाति तथा तथा ॥ ६३८ ॥ वस्तु प्रदर्शयन्मानं प्रवृत्तिं विदधत्स्फुटम् । प्रापयत्येव तद्वस्तु तथाभासनयोगतः ।।६३६ ।। सदप्येकान्ततो नेदं नांसचेत्यादिसंविदः । भान्येव परमार्थेन तदनेकान्तदृक्स्फुटा ॥६४०। एको भावः सर्वभावस्वभावः सर्वे भावा एकभावस्वभावाः। अहद्वादः सोऽयमस्मत्सुदृष्टी युनश्च श्रीसारशास्त्रेऽपि चोक्तः ॥६४१॥ इदं मानं मेयं तदिदमिति संख्यां कलयितुं सरूपं वा शक्तः क इस जगतीत्त्वेतदपि सत् । मतं वायां पत्युभंगरति चिदानन्दसुभगे यतस्तूपणीभावादपर इह कः किं प्रकुरुताम् ।। ६४२ ।। अहतो ने साधदिन तनुदिकालनियम- स्ततो इतोरीघनियम इति कस्यैप महिमा । स्वभावोऽयं तोरथ विस्तकण्ठं कयममा न भारसवोटो यमयात परे केन हि परः ॥ ६४३ ॥ स्वभागाच्यात्मामा परमशिव इत्यागमस्या निरहो विधात्मा जगति निखिले जृम्मत इनि । धरादेवानन्यो भवतु नदियं भूतचितिता सवन्यो दिकालजननमरणापापरहिनः ।।६४४॥ । तम्प्रे नि पाठ 1 २ बोनी इति ।

·मालिनीवात्तिकम् तदस्यायं लोकस्तदनु परलोकोऽप्ययमिति ग्रहः कस्माद्धेतोः स्पृशति नहि तं कालकलना। ततः स्वातन्त्र्योधत्सुखरसपरानन्दमहिमा- भवद्भसीभूताखिलकलुपपाशीपसुभगः ॥ ६४५ ॥ सांख्यदृक्पुनरिहैव भूयसा चर्च्यते निखिलतत्त्वगोचरा। दृश्यते हि धरणीप्रभृत्यलं तच्च सूक्ष्मतमकारणोत्थितम् ॥ ६४६॥ तद्गृहीतिकरणोधतं पुन- ह्यतः करणकं दशात्मकम् । श्रान्तरं त्रिविधमस्य कारणं सौख्यदुःसपरिमोहदर्पणः ॥६४७ ॥ तादृशं त्रिगुणमेव यद्भवे- त्तत्पुनर्जडतयाथ भेदतः। मूलकारणमपेक्षते परं सा निशेयमिह भोग्यमुच्यते । बच भोक्तृपरतत्रतामयं नो परस्परमुपैति भोक्तृताम् ॥ ६४८ ।। भोग्यभोक्त्वपुरेकमेव नो जाघटीति हि विरुद्धधर्मतः। तेन भोक्र चितिशप्तिमात्र तचिदात्ममयतापशान्मनः ॥ ६४६।। च्याप्ट सर्वगतमीश्वरं कथं भोक्तां बजतु भेदसंगताम् ।

·६१
भभिनवगुप्ताधिचितम्
• तेन तमिजरशिखनिर्मिता
संकुचस्थितिजुपं दशां श्रयेत् ॥ ६५० ।।
अन्यकारणकलाघमावत:
सोऽयमस्य सहजो मलः स्मृतः।
स त्रिधा समवभाति तद्वशा-
देप एव स पुमानुदाहृतः॥ ६५१ ।।
भोक्तभावपरतत्रतावशा-
नान्तरीयकतयास्य कञ्चकम् ।
भाति नैवमिति कालविकला-
रागसनियतिनामधेयकम् ।। ६५२ ।।
यद्यात्मैप पुनर्निरर्गलनिजखातन्त्र्यसंछादितं
खं रूपं विवृणोत्यलं निजक्लात्तच्छुद्धवित्संभवः ।
कर्दलं किल कार्यवर्गमखिलं गोधे निधाय खके
पश्यन्नीश्वरतां व्रजेदहामिदं सर्व सदेत्युद्धरः ।। ६५३ ।।
शास्र हृदयान्तरस्फुरित दृग्दृष्ट्वा स्फुटाभासिनि
ज्ञेये भेदतिरोधितां निजचितौ यसात्स संपश्यति ।
तेनास्पेदमहविदोः सरभसं भेदैक्यमाजग्मुपी
सामानाधिकरण्यधीः प्रकटयेत्सादाशिवीं संस्थितिम् ।।
ज्ञेयं कार्य सर्वमन्तर्विवोधे
यावलीनं तावदुद्रिावृतेः।
पोषज्वालासंचयस्यान्तराले
तत्प्रस्त्यानं खं वपुःप्रोग्झतीव ॥६५५ ।।
इदंभावः सोऽयं विगलितुमना नो विगलितो.
पजेदिति पाठ ।

·६२ मालिनीवार्निकम् भवेत्याकक्ष्यायामपि स समकान्तिस्तदधुना । अहंभागोद्रेके विधिरनरधिारविसरे तदेपा शाक्ती भूरिपिरिति स्वसिद्धात्मनि परा ||६५६|| ईहते गलितुमन्यतो गलेतत्र पूर्वपररूपसंगतः। शानभूमिरसिलेयमुच्यते चित्रचिनिचयचर्चिता सती ६५७ तत्त्वे तत्त्वे म्वेच्छया देवदेवः सर्या सर्वा भूमिमालम्बमानः। पूर्णकात्मा पूर्णसंवित्वरूपः श्रीमाशास्त्रे भैरवोऽमा निरुतः॥६५८ ॥ शक्तिपातगिय निरुच्यते मन्दमध्यपरतीवभेदतः। तत्परस्परभिदाभिरप्यलं या स्वरूपपरिटिरात्मनः ॥६५६॥ ननु कि कदाचिदयमीश्वरो निजरूयं प्रकाशयति पूर्णचितिः किंवा कदाचिद्य संटणुते निर्हेतुको हि नियमः किल कः उक्नमत्र किल पूर्वमनन्तं नान्यदस्ति नियमेषु निमित्तम् । लांकिकेप्वपि स एव महेश- चित्रचित्रपरिभासनशीलः ॥ ६६१॥ तत्स्वातन्त्र्यादधिकमधुना नोत्तरं यम्भणीमः संवित्सिन्धोः प्रधितलहरीहर्म्यधाराधिरूदिः । शान्तिस्तस्यास्तदनु तदर्य बन्धनानापदिए- स्तनवेत्यं परिगतरसो मोक्ष इत्युक्त रूपः ॥६६२ ।। नजितति पार । २ र इनि पाट । - ·अभिगवगुप्तापिरनितम् सदा कदाचिदधुना तदेत्यादि च संविदः । तत्वातन्त्र्यावभासीयकालकेलिविकल्पनाः ॥६६३ ॥ न च कालकलाभिः स स्पृश्यते परमेश्वरः। नहि तासां स्वतन्त्रास्ति स्थितिस्तकल्पनां विना ॥६६॥ तेन स्वसृष्टे भावांशे वरूपात्मन्यपि स्फुटम् । पारतन्त्र्यावभासोऽयं देवेनैवावभास्यते ॥ ६६५ ।। परितन्न्यं कलयति स्वतन्त्रः परमेश्वरः। स्वातन्त्र्ये पारतव्ये च नान्यलक्षणमुच्यते ॥ ६६६ ।। परिच्छिन्नप्रकाशो हि जडस्तेनात्र यः स्थितः । परिच्छेदक एपोऽपि परिच्छेद्यो यदि स्फुटम् ॥ ६६७ तदस रूपग्रहणे न प्रकाशः प्रकाशते । तथा हि वायो भावांशः स्वयं नैप प्रकाशते ॥६६॥ ज्ञानमर्थप्रकाशात्म तथानाभातमेव हि । तस्यापि समवाय्यात्मा न भाति स्वरूपतः ।। ६६६।। नदीयकरणं नेत्रप्रभृत्यपि न भासते। श्रालोकादेव विज्ञानादृते नैयारभासनम् ॥ ६७० ।। ननु जातं यदि ज्ञानमर्यस्यामा प्रकाशता। शनिर्धर्मो यदि प्राप्त साश्यं विश्वमण्डले ॥६७१ ॥ अन्यदेवाथ तत्किंचित्प्रकाशत्वाभिशब्दितम् । तन्मेयमानमानेषु नैव कुत्रापि संगतम् ॥ ६७२ ।। ततश्वाप्रकटं विधं सर्वदेव भवेदिदम् । अप्रकाशस भावस्य यदि र सात्प्रकाशनम् ॥ ६७३ ॥ तायतवास्स हीयेत स्वरूपं परिहानितः । मानोत्पतिश्च मावस स्वरूपस्सस्स चेत्प्रया॥६७४ ॥ बारपमिति पा.२५पश्यति पार पस्पाय घेति पाटः । . .

·मालिनीवातिरम्
अविशिष्टे स्वरूपस्थभावे विश्वस्य सा न किम् ।
तसालकाशी विश्वस्य परिच्छेदकनिष्ठितः ॥ ६७५ ॥
तत्स्वातन्त्र्यावभासात्यचित्राकारविभेदितः ।
परिच्छेदक इत्थं चेत्परिच्छेयो भवेत्ततः ।। ६७६ ।।
मूलक्षतिकरी सेयमनवस्था पतिप्यति ।
अतश्च सोऽपरिच्छिन्नः परिच्छेदक उच्यते ।। ६७७॥
अकाल्यस्तेन शास्त्रेषु तन्न कालस्य गोचरः।
तेनास्य वद्यधर्मत्वं कालस्य परिभापितम् ।। ६७८ ।।
यदि कालश्च मातारं परिन्छिन्यात्ततो ध्रुवम् ।
मातृलग्नच कालस्य स्थितिर्नि_हमिच्छति ॥ ६७६ ॥
न च मात्रन्तरं किंचित्संभवदनवस्थिते ।
तां हन्तुं वोपगम्योऽसौ माता कालकलोज्झितः॥६८०॥
य एव तु परिच्छेद्यो माता तल्लग्न एव चेत् ।
स कालो मातृमेयवे तर्खेकस्य कयं तव ।। ६८१॥
भेदवादे हि भवतां निष्ठिता मतिरीदृशी ।
अभेदवादिनां नस्तु नैव काप्यस्ति खण्डना ।। ६८२॥
विश्वं मामयं येषां माता विश्वमयस्तथा ।
तन्न कालकलाजालजम्बालैः परमेश्वरः ॥ ६८३ ।।
चितिशक्तिप्रकाशो हि मालिन्यमवलम्बते ।
श्रतस्तदा संकृतोऽसौ पश्चात्प्रकटरूपकः ॥६८४॥
इति तस्यैव जृम्भेयं तथालव्यपदेशिनी ।
कलनेवास्य सा काचित्वरूपामर्शनात्मिका ॥६५॥
शिवयोगाहमात्मानं यस्यामात्माभिमन्यते ।
यता वाचययोगेन तथात्मानं स मन्यते ॥६८६॥

·अभिनश्गुप्ताविरचितम् शक्तिपातस तेनोक्ता नवधात्र व्यवस्थितिः। अन्यथा नेश्वरस्यास्ति रागो द्वेषोऽथ चा कचित् ॥ ६८७ ॥ येन काप्येष नियतां वां शक्ति पातयेद्विभुः। अनिमित्तथा चापं शक्तिपातो महेशितुः ॥६८८ ॥ तेन रागक्षयाकर्मसाम्पात्गुरुतगौरवात् । मूलपाकात्सुहृयोगादतर्भावाच सेवनात् ॥ ६८६ ॥ अभ्यासाद्वासनो दात्संस्कारपरिपाकतः । मिथ्याज्ञानतयारकर्मसंन्यासात्काम्यविच्युतेः ॥६६० ॥ साम्याचित्तस्य सा शतिः पतीति यदुच्यते । तदसननु तत्रापि निमित्तान्तरमार्गणा ।। ६६१ ॥ अनवस्थाविप्रसङ्कसंभवाभावयोगतः । अन्योन्याश्रयनिःश्रेणिचक्रकाद्युपपाततः ॥ ६६२ ।। असिस्तु पक्षे सर्वेषां प्रवादानामपि स्थितिः। युम्हा सर्वसहे पते न किंचित्किल दुप्यति ।। ६६३॥ युतिः मुधीभिः स्वयमेव तत्र शक्येत संयोजयितुं ततो न। पृथप्नया योजनमुक्तमत्र यन्यतो पिस्तर एप मिथ्या ॥६६४ ॥ उपजग्मुरतोऽनपतिणी शिवशक्ति न च तां पिना भवेत् । अपवर्गपदं यतो सुधा परशाखेषु विमोक्षसंकपाः ॥ ६६५ ॥ शनिपातसमये विचारवं प्रासमाश न करोपि कर्हि चित् ।

·मादिनीवार्तिकम् श्रीमदुत्पलगुरुन्यरूपपत् तत्र तत्र निजशास्त्र ईदृशम् ॥ ६६६॥ तस्यैव हि प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् । यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतमानसाः ॥ ६६७ ।। इत्थं पुराणशास्त्रादौ शक्तिः सा पारमेश्वरी । निरपेक्षैव कथिता सापेक्षखे घनीशता ॥ ६६८ ॥ केलं भेदवादान्ध्यस्थगितालसदृष्टिभिः । दुःसमर्थत्वमेतस्या नियमेन कचित्स्यितेः ॥ ६६६ ।। पर्यालोच्यानिशं कर्ममलसाम्यप्रपाकतः । इत्यादिहेतुजालेषु वृथात्मा परिखेद्यते ।। ७०० ।। तत्तेपां नोपकाराय कुशकाशावलम्बनम् । तस्मात्स एव तादृक्षवस्वातन्त्र्योपहितः ॥७०१ ॥ तदा तथा तथेत्यादिवैचित्र्येणावभासते । तदित्थं सर्व दृष्टीनामव परमेश्वरे ।। ७०२॥ अनुप्रवेश इत्यन्यैरलं या युसिडम्बरः । तदित्थं देवदेवेन स्वस्वरूपमिहोदितम् ।। ७०३ ॥ प्रत्यक्षं तत्र तन्मानं सर्वमानधुरोडुरम् । एकमेवेदृशं मानमिति केचित्तपेदिरे ॥७०४ ।। धमादपिरिति प्रायस्तस्यैवैतद्विजृम्भितम् । यथा घटस्य पूर्वाशकपरिनिष्ठितः ॥७०५॥ माता स्फुटास्फुटाकारतावदावलेहिनीम् । स्फुटामेव मतिं मला प्रत्यक्षलं प्रपद्यते ॥७०६॥ न चानुमानमन्त्यांशे संविदेकैव सा यतः। धूमाभ्यप्रतीत्यन्तर्निविष्टाग्निप्रथा तथा ॥७०७॥ एकर तापदांशलेहिनी जायते मतिः ।

·अभिनवगुप्ताशचितम् तावत्यंशे स्फुटाकारा प्रत्यक्षामिति भाष्यताम् ।। ७०८ ।। यथा रसादिवैचित्र्यं तथा संस्कारसंस्थितः। नेत्रात्ममानसालोकविपयादिपु संविदि ॥ ७०६ ।। प्रत्यक्षमेव संवित्तौ स्फुटत्वेनावभासते। तथा तथाविधव्याप्तिधामसंस्कारसंस्थितेः॥७१० ॥ अन्वे तथैव सा वित्तिधूमाग्न्याकाररूपिणी । यथा च दृढसंस्काराः सोल्लेखाः सपदि स्वयम् ।। ७११ ।। रलादितत्त्वं पश्यन्ति विमान्तरतिरोधितः। तथा युभुक्षितात्मानः शीघ्रमेवातिनिश्चितम् ।। ७१२ ।। अनादि गृलते भोक्तुं व्याप्त्यायव्यवधानतः । तेन प्रत्युक्तमेव स्थायदाहुः परिकल्पनम् ।। ७१३ ।। अभ्यस्तेष्वविनाभावस्वभारव्याप्तिसंचिदः । किं हि तत्कल्पनाच्याप्तिपिचेरिति न मन्महे ।। ७१४ ॥ श्राशूत्पत्तिवशादस्या न खल्वस्त्युपलक्षणम् । अनुमीयत एवं सा तदेव परिकल्पनम् ॥ ७१५ ॥ अहो स्वपक्षपातान्धाः स्वमप्युपगतं मुहुः । अमी विसर्तुमारब्धास्तार्किकम्मन्यबुद्धयः ।। ७१६ ।। क्षणापयर्गिणी घुद्धिः सर्वैव हि भवन्मता । उत्पत्तिमात्रयोगेन विषयस्यावमासिका ॥ ७१७ ।। न क्षणाचापरं किंचिदाशुभाविसमुच्यते । तत्सर्वमाशुभाव्येव विज्ञानमिति तत्त्वतः ।।७१८ ।। सर्वत्र भावजातेषु भवेदनुपलक्षणम् । अथाविच्छिन्नदृष्टीनां द्राधीयाकालगोचरम् ।। ७१६ ।। ज्ञानं तेनापि तर्षयों जन्ममात्रेण भास्यते ।

·मारिनोवार्तिरम् श्रीमदुत्पलगुरुयरूपयन तत्र तत्र निजशास्त्र ईदृशम् ॥ ६६६ ।। तस्यैव हि प्रसादेन भनिरुत्पद्यते नृणाम् । यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतमानसाः ॥६६७ ॥ इत्थं पुराणशास्त्रादौ शक्तिः सा पारमेश्वरी । निरपेक्षव कथिता सापेक्षखे धनीशता ।। ६६८ ॥ केवलं भेदवादान्ध्यस्थगितालसदृष्टिभिः । दुःसमर्थबमेतस्या नियमेन कचित्स्थितेः ॥ ६६६ ॥ पर्यालोच्यानिशं कर्ममलसाम्यप्रपाकतः । इत्यादिहेतुजालेषु पृथात्मा परिखेद्यते ॥ ७०० ॥ तत्तेपां नोपकाराय कुशकाशावलम्बनम् । तस्मात्स एव तादृक्षस्वस्वातन्त्र्योपबृंहितः ॥७०१ ।। तदा तथा तथेत्यादिवैचित्र्यणावभासते । तदित्थं सर्वदृष्टीनामत्रैव परमेश्वरे ।। ७०२॥ अनुप्रवेश इत्यन्यैरलं या युग्लिडम्बरः । तदित्थं देवढेवेन खस्वरूपमिहोदितम् ॥ ७०३ ॥ प्रत्यक्षं तत्र तन्मानं सर्वमानधुरोडुरम् । एकमेवेदशं मानमिति केचित्प्रपेदिरे ।। ७०४॥ धमादगिरिति प्रायस्तस्यैवैतद्विजृम्भितम् । यथा घटस्य पूर्वांशष्टंकपरिनिप्टितः ॥७०५॥ माता स्फुटास्फुटाकारतावदर्थावलेहिनीम् । स्फुटामेव मवि मला प्रत्यक्षलं प्रपद्यते ।। ७०६ ॥ न चानुमानमन्त्यांशे संविदेंकैन सा यतः। धूमाध्यक्षप्रतीत्यन्तर्निविष्टानिप्रथा तथा ॥७०७॥ एकन तानदाशलेदिनी जायते मतिः ।

·अभिनवगुप्तावरचितम् तावत्यंशे स्फुटाकारा प्रत्यक्षामिति भाध्यताम् ।। ७०९ ।। यथा रसादिवैचित्र्यं तथा संस्कारसंस्थितेः। नेत्रात्ममानसालोकपिपयादिपु संविदि ॥७०६॥ प्रत्यक्षमेव संविचा स्फुटत्येनावभासते। तथा तथाविधव्याप्तिधामसंस्कारसंस्थितेः ।।७१० ।। अन्वे तथैव सा वित्तिधूमाग्न्याकाररूपिणी । यथा च दृढसंस्काराः सोल्लेखाः सपदि स्वयम् ॥ ७११ ॥ रसादितत्वं पश्यन्ति विमान्तरतिरोधितः । तथा युभुक्षितात्मानः शीघ्रमेवातिनिश्चितम् ॥ ७१२।। अन्नादि गृहते भोलु च्यात्यायव्यवधानतः । तेन प्रत्युक्तमेव स्यायदाहुः परिकल्पनम् ।। ७१३ ।। श्रभ्यस्तेष्वविनाभावस्वभावव्याप्तिसंविदः । किंहि तत्कल्पनाव्याप्तिपित्तेरिति न मन्महे ॥ ७१४॥ श्राशूत्पत्तिवशादस्या न खल्वस्त्युपलक्षणम् । अनुमीयत एवं सा तदेव परिकल्पनम् ।। ७१५ ॥ अहो स्वपक्षपातान्धाः स्वमप्युपगतं मुहुः । अमी विमर्तुमारराधास्तार्किकम्मन्यबुद्धयः ॥ ७१६ ।। क्षणापयर्गिणी घुद्धिः सर्वैव हि भवन्मता । उत्पत्तिमात्रयोगेन विषयस्यावमासिका ।। ७१७ ॥ न क्षणाचापरं किंचिदाशुभाविवमुच्यते। तत्सर्वमाशुभाव्येव विज्ञानमिति तत्त्वतः ।। ७१८।। सर्वत्र भावजातेषु भवेदनुपलक्षणम् | प्रथाविच्छिन्नदृष्टीनां द्राधीय कालगोचरम् ॥ ७१६॥ ज्ञानं तेनापि सर्यर्थो जन्ममानेण भास्यते ।

·६८ मालिनीवातिकम् यचोत्पत्तिवशादेव विपयस्फुटतात्मकम् ।। ७२०॥ तस्य शीघ्रतरस्थास्नुभावो भेदावहः कथम् । यत्तत्किल ग्रहापेक्षं स्वप्रकाशमथापि सत् ॥ ७२१ ।। अन्यत्रोपायतां याति विद्युद्दीपादिवत्तथा । तंत्रय चिरशीयस्थभावो भेदाय भासते ।। ७२२ ॥ न च काप्यनुमानेषु व्याप्त्यादग्रहणं भवेत् । पुनः पुनः स्फुटीभाव याति येनोपलक्ष्यते ।। ७२३ ।। कि च क्रमिकधूमादिज्ञानमालात्मनि स्फुटम् । उदितापि कथं कुर्यादेकभावानभासनम् ॥ ७२४ ॥ अथान्त्यमनुसंधानज्ञानमेवं करिष्यति । तदपि प्रावस्थसंवित्तिसमं भिन्नं कथ तथा ॥७२५ ॥ तेन प्राप्त नविज्ञानमालामन्यास्यते यदि । तदसन्नहि संधानं नटायामुपपद्यते ॥७२६॥ अथ सरणमेवेह संधानं सविटां भवेत् । तदप्यनुभवाभाये कथं नाम भविष्यति ।। ७२७ ॥ न च ज्ञानेष्वनुभवो युज्यते संविदः क्वचित् । युगपज्ज्ञानयुगलं नास्तीति हि भवन्मतम् ।।७२८ ॥ ज्ञानज्ञेयात्मता दृष्टा युगपस्थितताजुपोः । न तु पूर्वापराकारसमुत्पन्नविरोधिनोः ।।७२६ ॥ तस्माद्यायनुसारावभासपूर्वापि या मतिः । तत्राप्यक्रममेवेदं प्रत्यक्षमानवेदनम् ॥७३० ॥ यथा झटिति सौपुप्तप्रबुद्धः प्रोन्मिपट्टशिः। प्रत्यक्षमिति भावांशध्यामललनिवृत्तये ॥ ७३१॥ नेत्रसंमार्जनादीनि विदधनाभिमन्यते । अनषेति पाट। यशियामिति पाठ-1 ·भिनवगुप्तविरचितम् भावाननुमिनोमीति तथैवात्रापि बुद्धताम् ॥७३२ ॥ यथा च धनसौषुप्तमोहान्युत्थितदर्शनः । खात्मानमथ तत्स्थानं विसरत्येच तत्क्षणम् ॥ ७३३ ॥ अध प्रयत्नसंभारप्रबुद्धविमलस्वदृक् । सोऽहमसीति मन्वानः संवितेः परमार्थतः ।।७३४ ।। तत्र सर्वत्र नाथोऽयं भैरवश्चित्वरूपकः । खातन्त्र्यात्वं वपुर्यावहते विवृणोति च ॥ ७३५ ॥ तावदज्ञानमेतस्य विज्ञानं चोपजायते । तर स्फुटतया सर्वप्रत्यक्षमिति मन्यताम् ॥ ७३६ ॥ घटशब्दे श्रुते या च पृथुवुधोदरादिधीः । तत्रापि खलु संकेतसरणादि तथाविधम् ॥७३७ ॥ यथा रत्नपरीक्षायां वां संवित्ति स्फुटात्मिकाम् । संविदन्तरसंघातैस्तिष्ठति प्रतिबोधयन् ।।७३८॥ ततः प्रबुद्धचरमस्फुटसंवित्तियोगतः । स्वतत्त्वं विभात्यत्र नोपयोगोऽन्यसंविदाम् ॥ ७३६ ॥ ताः परं तत्प्रयोधाय कारणत्वं वितेनिरे । तस्यैवाभासयोगे हि न तासामुपयोगिता ||७४० ॥ बालवैकटिकज्ञानदृष्टान्तादीदृशात्स्थयम् । शाब्देऽपि खलु विज्ञाने स्फुटवैका प्रकाशधीः ॥ ७४१ ॥ 'अतस्तथाविधे शब्दे श्रुते यत्समनन्तरम् । अर्थावभासने सेयमियती मतिरीशी ।। ७४२ ॥ अर्थः स तावांस्तथास्ते घटपूर्वापरांशवत् । नन्दसौ घट एकः स्यादवयच्यात्मकस्तथा ॥७४३॥ न तु शब्दार्ययोरक्यं तत्कयं साम्यमीदृशम् । . अहो भेदग्रहाभ्यासतिमिरापिललोचनः ।।७४४॥

·मारिनोवातिकम् सद्युस्यञ्जनयोगेऽपि न दृष्टिं विमलां गतः । अभिन्नो भगवानेप भैरवो भोग्यभोक्तृताम् ॥ ७४५ ॥ आत्मन्येवानुसंधाय सर्वदा पूर्णविग्रहः । इति प्रसाधिते पूर्व कः प्रश्नस्यास्य संभवः ।।७४६॥ तदेवमुपमानादावपि मानान्तरे स्फुटम् । संवित्प्रत्यक्षरूपैच सर्वत्र प्रतिभासते ।। ७४७ ।। अन्धोऽपि स्पर्शशब्दाचस्तत्तद्रूपं विलोकयन् । स्फुटतामेव तां तावत्संवेति स तथानिधाम् ।। ७४८॥ एवं जातिजडा रूपम्पशायरभिमन्यते । स्फुटमेव हि भागांशं तेषां नाज्ञातधीः कचित् ।। ७४६ ॥ इयं लावण्यसरसी तारुण्योद्यानकन्दली। इति तुप्यति जात्यन्धस्तदड़परिमर्शनात् ।। ७५० ॥ अहो नु सदलकारं गायतीति जडो जनः । गातुर्मुसं विलोक्यव तावता परितुष्यति ।। ७५१ ।। इति प्रत्यक्षमैकं निःसपनं विजृम्भते । तदस्य फलचिन्तादि कर्तु प्रस्तूयते मनाक् ॥ ७५२ ॥ तदेव सलु विज्ञानं परिमर्शरमात्मकम् । तस्माद्भेदकथा नैव फलं प्रति सुसंगता ।। ७५३ ॥ हानादिधीः फलं वास्तु तस्या अप्यथ भासनात् । यदि वा स्वप्रकाशैव संवित्तिः पारमार्थिकी ।। ७५४ ।। तदेव पर्यन्तफलं सर्वत्रच सुनिश्चितम् । हादादिकं फलं मुख्यं यत्सर्वत्रेह गीयते ॥७५५ ॥ तत्स्वसंविदि विश्रान्तिमभ्येति भरितात्मनि । १ मा इति पाठ । ३ तस्मादपीति पाठ ।

·अभिनवगुप्तरिचितम् तदेवमिदमध्यक्ष सर्वतः प्रविजृम्भते ।। ७५६ ॥ एतदभ्यासनिष्ठस्य केव सिद्धिर्न जायते । ब्रह्मादिमापितश्रौतपोन्मुख्येन कलादिकात् ।। ७५७ ।। दूराच्छवणविज्ञानमचिरात्संप्रवर्तते । मनोदृष्टेऽपि भावांशे स्फुटवृत्युदयो बलम् ।। ७५८ ॥ खविमर्शवलाकान्ते किं चित्रं यदि जायते । स्पन्दशास्त्रे तथा चोक्त सावधानेऽपि चेतसि ।। ७५६ ।। भूयः स्फुटतरो भातीत्यलं बहुलविस्तरः । इत्थं प्रत्यक्षमेवेदं विश्वं यत्परमेशितुः ॥ ७६०॥ तत्ततोऽप्यविभिन्नस्य मात्वर्गस्य तत्तथा । न च प्रतीतिसांकर्य तथा भासनयोगतः ॥ ७६१॥ प्रत्यत्तेऽपि समे साम्यं नो घटाघटसंविदोः । इत्यं प्रत्यक्षमेवेदं निःसपलं विजृम्भते ॥ ७६२ ॥ ततो न भिद्यते चार्थः प्रत्यक्षाद्वैतमीदृशम् । इदं सन्धानकलिकापरिनिष्ठितबुद्धिना ॥७६३ ॥ प्राचार्यनरसिंहेन प्रत्यक्षाद्वयमुच्यते । अनुमानप्रमाणवं विश्वसिन्कश्चिदुच्यते ॥ ७६४ ॥ तथा हि देवः सर्वज्ञो निर्विकल्पखभावकः। स चाध्यक्षस्वभावोऽपि नायाति व्यवहार्यताम् ।। ७६५ ।। अविकल्प विकल्पात्मा व्यवहारः कथं किल । विकल्पेन च सर्वोऽयं व्यवहारोऽवतन्यते ॥ ७६६॥ स एच चानुमानं स्यात्तस्यैताः परिकल्पनाः । पक्षवद्धर्मतयाप्तितत्प्रतीत्यादयोऽखिलाः ॥ ७६७ ।। वस्तुतस्तेक एवासी प्रत्ययः पारमार्थिकः ।

·मालिनागतिकम् नन्वध्यक्षनियोगे स्यादनुमान कथं यतः ॥ ७६८ ॥ तत्प्रत्यक्षपरिच्छिन्नमतिनन्धनिमन्धनम् । सत्यं कितु य एकोऽयौ देवः सर्पज्ञतास्पदम् ।। ७६६ ।। तदावेशवशादेपा च्याप्तिधेियकल्पते । अन्यथा वहिधूमादि तदभावादिवेदनम् ॥ ७७० ॥ अन्वयव्यतिरेकात्म न स्यायुगशतैरपि । अत एव हि मुख्यस मानस्य सदृशखतः ॥७७१ ॥ अनुमानमिति प्रोक्तं व्यवहारप्रवर्तनम् । तदेवमेते मातारः सर्वत्रेश्वरसंविदम् ।। ७७२ ।। उपजीवितुमायान्ति मातृभाव न चान्यथा । अज्ञो हि जन्तुवर्गोऽयं कथं तदनिवेशतः॥७७३ ।। ज्ञस्वरूपसमाप्नोति तद्विना मातृता कुतः । तस्मात्सविदि योगोऽस्य स च नानेन दुर्लभः ॥७७४ ॥ वस्तुतो हि न कश्विन्स सविनाथो ह्यसौ तथा । तदेवपक्षमीशानप्रत्यक्षाक्षिप्तवृत्तिकम् ।। ७७५ ।। सापेक्षं परतत्रे च पाशवं मानमुच्यते । अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःसयोः ॥ ७७६ ।। ईश्वरप्रेरितो यातीत्यत एव मुनिर्जगो। एवमीश्वरसापेक्षानुमानकप्रमाणता ॥ ७७७ ॥ निर्णीता लोलटाख्येन गुरुणा लोकसमता । अन्यस्तद्गृह्य एवाह सत्यं वाध्यक्षसविदः॥७७८ ।। व्यवहारेऽस्ति मानबमनुमा तु कथ प्रमा। सुलभव्यभिचारायामनुमाया विनिश्चितः॥७७६ ।। विशंश्रमीतु को नाम परीक्षकतया स्थितः । 1 वनामति पाठ । २ उपभावन्त इति पाठ । ३ नति पार्ट ।

·अभिनवगुप्तावचितम् अन्वयो व्यतिरेकथ यः सपक्षतरस्थितिः ॥ ७० ॥ श्रादिष्टस्तदाले नो विनिश्वयविधायिनौ । यैस्तु तस्मादपास्येत पक्षधर्मादिपणात् [णम् ॥ ७८१ ॥ वर्चस्ककूटे शुद्धिं ते कुर्युः पांसुकणोच्चयैः । तस्मात्संशय एवायं प्रवृत्यतया स्थितः ॥ ७८२॥ स एव भेदाभासित्वान्मायेति परिभाष्यते । मायैव च पशूनां स्पान्मानं मायाचिदात्मकम् ।। ७८३ ॥ तर्को वाप्येकपक्षांशस्थितिसंभावनात्मकः । अर्थानर्थक्लीयस्वात्प्रवृत्तौ (त्यै] वा निवृत्तये ॥ ७८४ ॥ प्रभविष्णुः स एवेति किमन्यानडम्बरः । प्रमाता शिव एवैको यस्येदं स्वामीदृशम् ।। ७८५ ॥ मेयलेन समाभाति सर्वतो निधयात्मकम् । अन्यः पुनः पशुः सर्वः संशयध्वान्तमध्यगः ।। ७८६ ॥ सौदामनीद्युतिप्रायसंवित्समनुरञ्जितः। पक्षद्वितयसत्यान्यभावान्यतमनिश्चयम् ॥ ७७॥ विन्दान एव लभते नात्र रूढिं कथञ्चन । तदेवं तर्कतः सर्यो व्यवहार इति स्थितम् ।। ७८८ ॥ अशुद्धा सैच विद्येयमिति मान विधीयताम् । अशुद्धिरियती तस्या यद्वस्वननुसारिता ।। ७८६ ।। अन्ये सनर्थिनो नास्ति प्रवृत्तिरिति निश्चिताः । अतिमेव सचिवमित्येवं पर्यचूचुदन् ॥७६० ॥ रागस्प मानतामित्यं प्राहुरन्पात्मदिनः । अन्ये साहुः संशयोऽपि न नामानिश्चिते गजे ।। ७६१ ॥ 12ट इति पाठः। इति पाठ ।

·मालिनीवातिकम् शक्कखे सति जायेत रागो वापि प्रवृत्तये । ततः स्वां कर्तृतामीपदालोन्य जनताः सदा ॥७६२ ।। प्रवर्तन्त इतीत्थं स्यात्कलाया एव जृम्भितम् । तेनार्थः स तथा वास्तु मा वाभूत्स्वात्मनस्तया ।। ७६३ ।। मन्वानः कर्तृतामेप सर्वत्रैच प्रार्तते । अन्ये लाहुरनादियों व्यवहारः क्रियात्मकः ।।७६४॥ नियतिः सैन निश्वस्य प्रवर्तकतया स्थिता। स एव चागमो नाम वृद्धव्यवहतिक्रमः ॥ ७६५ ॥ ततः समग्र एनायं धर्मादिपरिनिश्चयः । न प्रत्यक्षानानुमानाद्भूयसा निग्रलम्भकम् ॥ ७६६ ॥ मतिरभ्येति विश्वासं परीक्षापतशालिनाम् । अन्नं सुधं शमयते तृपं वारीति वालकाः ।। ७६७ ॥ अन्यतः परिनिश्चित्य तथासानतिशङ्किनः। अन्यदाक्षादिकेऽप्यर्थे तत एमाद्यमानतः ।। ७६८।। लभन्ते निश्चयं सम्यगागमाख्यात्परीक्षकाः । तथा च मुनिराहेदं पुण्यं पापमिति द्वये ॥७६६ ॥ शास्त्रप्रयोजनं स्वल्पं नागमस्य प्रयोजनम् । आगमो हि न नामैप पुस्तकग्रन्थसंचयः ॥ ८०० ॥ केलं प्रथिताभिख्योऽनादिर्वेदादिकः किल । किं तु प्रसिद्धिरेवासो सा च शब्दस्वरूपिणी ॥८०१॥ या सर्वदर्शनेष्वेव न जाखायात्यपोह्यताम् । छागश्चत्यो जटा भस भिक्षा दण्डः कमण्डलुः ।।८०२ ॥ जालं तप्तशिला श्मश्रुकेशलोमनिलुञ्चनम् । अमिरेधा इष्टकायचयनं गृहमेधिता ।।०३।।

·अभिनवगुप्ताररचित्तम् इत्यादिसर्वशब्दानां प्रसिद्धिनक्रमाते । कोऽभ्युपायोऽर्थतः क्लृप्ततदन्यार्थावबोधयोः ॥८०४॥ इस्थमागम एवायं प्रमाणमिति धीधनैः। उक्त सत्यैव वागैशी प्रसिद्धिरविगानतः ॥ ८०५॥ प्रसिद्ध आगमो लोके युक्तिमानथवेतरः । विद्यायामप्यविद्यायां प्रमाणमिति तत्स्थितम् ।। ८०६ ॥ प्रामाण्यं नियतेः श्रीमद्भतजान्तनिवासिनाम् । अन्ये बाहुविशेपोऽयं कालो नामाभिवर्तते ।। ८०७ ॥ स्फुटभावखभायोऽसौ वर्तमानोऽभिवर्तते । इनस्फुटस्वभावांशस्तदा बस्फुटतामयः ||८०८।। भूतः कारणक्टाया तु भाव्यसी परिकल्प्यते। स चायं न स्वतत्रोऽस्ति कश्चिदन्योन्यसंश्रयात् ।। ८०६॥ अनवस्थानतो रूपपरावृत्यवलोकनात् । इयत्तारूढ्यभावाच्च मारमेयोभयाश्रयात् ।। ८१० ।। निरुपाधिकतद्रूपप्रतिभानवियोगतः। एकानेकध्रुवानित्यसरूपानुपपत्तितः ॥११॥ एकस्यैकोपधेरैक्यात्तिरोधे(१)रुपधेरपि । क्रियायाः खगते भेदे कालस्यानुपयोगतः ।। ८१२ ।। तत्कृतेऽन्योन्यसंश्रित्यान्यकृतेऽप्यनवस्थितेः। औपाधिकभिदावृत्तेरसत्यवादवास्तवात् ।। ८१३ ॥ कार्यस्यानुपपत्तिखादेकसानुपयोगतः । चितश्च स्फुटतादत्तवर्तमानसदालतः ॥८१४॥ भूतभाक्लियातसाद्वर्तमानलयादपि । चिन्नाथ एव देवोऽसौ कालमाभासयत्यलम् ८१५॥ निकलते इति पार ·माशिनीवार्तिकम् तदस्य कालाभासारख्या चित्स्वरूपस्य संमृतिः। खंभाव[स्वाभास] गर्भा भावेषु भावाभावमयी सके ॥१६॥ रूपे स्थितिः प्रमातृखसमुल्लासोऽभिधीयते । इदं न यदहं चाहं यन्नेदमिदमप्यदः ।। ८१७॥ यन्नेदमिति चित्रेयमभाव[माभास] स्यैव मानता । परा प्रमाता यासौ शुद्धा तस्यां पृथस्थिति ॥१८॥ न मानमस्तीत्यत्रांशे कि तया प्रविविक्तया । यस्तु सांसारिको मातृभावः सर्वोऽयमीदृशः ॥१६॥ तत्राभाव[स]स्य मानलं स च कालप्रसादतः । तथा हि परिपूर्णोऽसौ सर्वसर्वात्मरूपधृत् ।। ८२० ॥ क माता क च वा मानं क च मेयोऽयतिष्ठताम् । मात्रादीनां हि सत्यखे न स्यादापेक्षिकी स्थितिः ।। २१॥ मेयादेव च मानादेर्भावो जातु प्रकल्पते । अन्योन्यरूपस्यालाभे लाभे वा तदयोगतः ।।८२२॥ सर्वत्रातिप्रसड़ाच सर्वज्ञत्वादियोगतः। युगपचाप्यनुल्लासात्तत्वस्यानुपकारिणाम् ॥ ८२३ ॥ अन्यमेयादिजानते मातृत्लादौ तदन्यतः । वन्दावस्याप्यनुत्पन्नसमत्वेनैव संस्थितः ॥ २४ ॥ तसात्पूर्णविदात्मासौ शिवः स्वांशं विसएडयन् । नाहमित्यादिभेदांश इदमप्यवकल्पयेत् ॥ २५ ॥ तदन्यमवपूर्णवमहमात्मनि तावति । ततोऽन्यतोऽपि मंहर्ता जायते नाहमित्यपि ॥८२६ ।। उभी ताविदमंशो चाप्यपोहति परस्परम् । बुद्धिस्थमिदमंशं स्वं स्वाहमंशे तिरोदधत् ।। ८२७॥ स्वाभाति पाठ । ३ मेयान चति पाठ ।

·७७ अभिनवगुप्तविरीचतम् श्रास्ते न द्रापयत्येनं चलायतघटादिवत् । तदेवं बुद्धिसंस्थातु समयाग्रथितादथो ।। ८२८॥ इदमन्तरसंघातादहमंशव्यपोहिनः । श्रमशादिदन्तीघव्यपोहादहमन्तरात् ॥ ८२६॥ व्यपोहात्स्वाहमोऽन्यान्याहव्यपोहस्य भासनम् । पड्देवताः शून्यरूपा यदाश्रित्य प्रवर्तते ॥८३०॥ तदेवेदमिति ज्ञान विकल्प इति गीयते । स कालः कल्यते येन विश्वं निजकलोदयात् ।। ८३१ ।। तदराशे य एषोऽस्ति भासांशः स्वप्रकाशकः। भावरूपतया सोऽयं सर्वानुप्राणनात्मकः ॥ ३२॥ न मातासी नवा मानं न च मेयं निरुच्यते । यस्वसौ शून्यतायोगादभावो रुद्रदेवतः ॥ ३३ ॥ स एव मानतामेति यद्योगान्मातृभावि [व] तः। मानाच न पृथ यमित्येवमुपपादितम् ।। ८३४ ।। इत्थं कालस्य मानवं प्रतियेदेन कैयन । ये श्रीमद्भवतीत्याख्यगुरुपादोपसेपिनः ॥ ८३५ ॥ तदित्यं पुंसि चिद्धर्मविभवामोदशालिनि । मातृत्वदापि यत्प्रोक्तं पदं कञ्चकसंज्ञितम् ॥ ८३६ ॥ तदेककस मानलं कंचन प्रतिपेदिरे । अन्ये खेकस्य सर्वान्यसचिवस्येति.मन्यते ॥ ८३७॥ अन्ये कदापि कस्यापि कथंचित्कचनेत्यपि । अन्ये द्वयोईयोरन्ये विकद्वयनियोगतः॥३८॥ अन्योन्यानुग्रहादन्ये वोधनान्योन्यतोऽपरे । अन्ये तु गुणसाम्यात्मप्रकृतिमेव मानताम् ।।८३६ ।। मुख्यखेन विदुः मुप्तमत्तमूर्खादिदर्शनात् ।

·०६ मालिनीवार्तिकम् स यत्रय प्रमातायं यतः सुप्त इव स्थितः ॥ ८४०॥ सेवास्य मातृता मानमेययोरप्रवेदनात् । अन्योन्यमविकार्यवात्प्रमुप्तेऽपि तथाविधे ॥८४१॥ केवलं प्रकृतिः सेयं जानामीत्यभिमन्यते । तत्र मुख्यं तु तन्मानं यत्पुंसवानुदर्शनम् ॥ ८४२ ॥ तच शुद्धं निर्विकारं सदसद्रूपतोज्झितम् । इत्थं केऽप्यभिमन्यन्ते सांख्यकञ्चकसंश्रयात् ॥ ८४३॥ वय्याभिधानस्य गुरोहे ज्ञानोपजीविनः । अन्ये धीभूमिमेवाहुईष्टदृश्योपरागिणीम् ॥८४४ ॥ प्रमाणं पारमर्पयाः केचित्तद्वृत्तिसंचयम् । धर्मादिकाष्टसंख्यातं धर्मजातं परे विदुः ।। ८४५ ॥ अन्येऽहंकारमेवाहुः केचिद्धियमथों मनः । केचित्रितयमेवेदं समं सर्वत्र मन्यते ॥ ८४६ ॥ अन्ये दशानामेकैकमिन्द्रियाणां प्रपेदिरे । केचित्समस्तान्येतानि सर्वत्राकूतवृत्तितः ॥८४७ ।। अन्धस्यापि हि तत्किचिद्रूपायतनमस्ति यत् । विकारमेकश्रोत्रस्फुगक्षान्तरसमस्थिति ॥४८॥ प्रभातं प्रविलीनाननभोमण्डलमण्डितम् । इत्याकर्ण्य परां तुष्टिं यात्यन्धो हैमने दिने ।।८४६ ॥ यद्यप्यनुमिमीनेऽसौ शीतवारण मुसम् । तथाप्यस्य स्वसंरित्तिने रूपानवभासिनी ॥ ५० ॥ अन्ये तन्मात्ररूपाणां मानत्वं प्रतिपेदिरे । चक्षुरश्मिस्त्वसंस्पर्श इत्यादिविधियोगतः॥८५१॥ अदृश्यवं चक्षुरादेरत एवोपपद्यते । . मानृमेययोरप्रवेशमादिति पाठ, ।

·७६ अभिनवगुप्तविरचितम् योगिनः प्रत्यदृश्यसं जातुचिन्नोपपद्यते ॥ ८५२ ।। अन्ये तु स्थूलभूतानां ज्योतिषां मानतां जगुः । मेयस्यापि प्रमाणसमपरे मतिपेदिरे॥८५३ ।। यतो भवति मातृवं तत्प्रमाणमिति स्थितिः । तटायश्च यत्तणावेऽपि मानमिति स्मृताः ॥ ८५४ ॥ लोकिको व्यपदेशश्च नैव वस्खनुसारतः। स हीच्छामात्रामसात्प्रायेणवौपचारिकः ।।८५५॥ कथं जानासि भोः सोऽहं जानामीति च चोदितः। घटेनानेन दृष्टेन जानामीत्यभिभापते ।। ८५६ ।। तस्मान्मयेऽपि मानलं नहि नाम न लौकिकम् । अभेदवादे मूलस्थे विरोधोऽपि न दूपणम् ।।८५७ ॥ ये तु प्रमाणमाहुस्तत्सामग्री तैरपि स्फुटम् । अर्थादेर्मानताभीष्टा सा सद्धेऽप्यन्यथा कुतः॥८५८॥ अन्ये तु सर्वस्यैवेयत्तात्तभेदस्य मानताम् । क्रमोदितां हि सर्वत्र कचिच्चाप्यक्रमोदिताम् ॥८५६ ।। फचित्झमाझमनासपरिपूर्णसान्थुराम् । मन्यते तन्मतं तावद्दिमानेणोपदर्यते ॥ ८६०॥ प्रथम मेययोगेन झटिति प्रतिभासिना। अन्यार्थदृश्यभिप्रायप्रच्छन्नेनैव सर्वतः॥ ८६१ ॥ मातलं चरमं तत्र चक्षुषः प्रयिम्भणम् । ततो मनोऽहंधीवर्गविजृम्भान्तःसमुज्ज्वलम् ।। ८६२ ॥ ततः पौत्राभिसंशुद्धसंविदुल्लासशालिता। ततः कालकलारागयत्यविद्यानिशा क्रमात् ।। ८६३॥ अन्यथा वा समं वापि द्वन्दयोगेन या त्रिशः । पूर्षिपूर्णेति पाउ।

·मालिनीवार्तिकम् सर्वशो चा चतुष्पञ्चयोगेनाप्याणये पदे ॥ ८६४ ॥ . अभावकर्तृतामासिद्धितर्काख्यसंशयाः । तत्रापि ननु जायन्ते तत्तत्क्रमविचित्रिताः ॥८६५॥ तत्पृष्ठे चाबिकल्पासौ शुद्धश्वर्याचमासिका । विद्या प्रमाणतामेति पर्यन्तप्रमितिस्थिता ।। ८६६ ॥ ततः सदाशिवोदारज्ञानेच्छाशक्तिसंश्रये । स माता पूर्णतामेति शक्त्यन्ताध्वमुनिर्वृतः ॥ ८६७ ॥ इत्यं पूर्ण प्रमातृवं यतः समवभासते । तदन्यतमभागांशतिरोधानवियोगजाः ॥ ८६८ ।। संविदः स्फुटतान्यखभेदानिःसंख्यतां गताः। अत एव ह्यजानानैः शिवशास्वोदितां स्थितिम् ॥ ८६६ ॥ स्फुटास्फुटादिसंवित्सु स्मृत्यस्मृत्यादिगोचरे । सौपुप्तादिषु शीघ्रत्वे युक्त्यामर्शायसंभवात् ।। ८७० ॥ मनोवधानं संस्कारो धर्माद्यदृष्टकल्पनम् । इत्येते हि स्फुटं शब्दानात्र कोऽर्थस्तत्रि""मा॥८७१॥(१) ऊर्बोज़तत्त्ववातस्य मानले च निरूपिते । अधराधरतत्त्वांशो मेयतामवलम्बते ॥ ८७२ ॥ न चात्रास्ति क्रमः कश्चिद्यवधाने हि संभवात् । नहि विद्या न बौद्धी तामालोचयति संविदम् ॥ ८७३॥ विद्या विवेक्ती प्रोक्ता हि युद्धिपृष्ठसमाश्रिता । प्रकाशात्मवपुर्वाह्यमक्षमालोचनात्मकम् ।। ८७४ ॥ संकल्पार्थ मनः प्राहुरभिमत्रीमहङ्घतिम् । निश्चेत्रीं च धियं तत्र विद्यां चापि विवेचिकाम् ॥ ८७५ ॥ तत्रैव रञ्जकं रागं कलां शक्कलदर्शिनीम् । । तदन्यमतेति पाठ.।

·अभिनवगुप्तविरचितम्
कालं व्यवच्छित्कारं नियतिं च नियामिकाम् ॥ ८७६ ॥
श्रामृशन्तीमन्यमासाधारण्यावमासिकाम् ।
ग्राधमण्डलतदाहिनानारूपावमर्शिनीम् ।। ८७७ ।।
मायां पूर्णत्यसंभोगाच्युतिक्षोभकारिणीम् ।
सद्विद्यां पूर्णविश्रान्तिदायिनी सुशिवात्मिकाम् ॥ ८७८ ।।
ज्ञाननिर्भरभाषांशस्वरूपपरिमर्शिकाम् ।
इच्छाशक्ति प्रमात्रंशपूर्णभावावभासिकाम् ।। ८७६ ॥
आथित्य परिपूर्णोऽयं मातृभावो बिजम्मते ।
प्रकाशालोचने पूर्व संकल्पाभिमते ततः ।।८८० ॥
निश्चयानुदशी पवाद्विवकासङ्गिताद्वयम् ।
कर्तृतास्थाव्यवच्छेदः साधारण्यावभासनम् ।। ८०१ ।।
नानाविपर्शाप्रक्षोभपूर्णमेयप्रवेदनम् ।
पूर्णमातृत्वसंवित्तिभैरवीभाव एव च ।। ८८२ ॥
इत्थं पोडशधा मेयमयं यावत्प्रकाशयेत् ।
तावद्विज्ञानचन्द्रोऽसौ प्रोक्तो घटकलास्थितिः॥८८३॥
अनुत्तरा स्थितिः पूर्वमानन्देच्छेशनान्यतः ।
उदयधोनतावेश इति पदं व्यवस्थितम् ॥ ८८४ ॥
अनुत्तरात्समारभ्य ज्ञानशक्त्यन्तमीदृशम् ।
इच्छेप तु क्रियाशक्किमीशनेन समास्थिता ।। ८८५ ।।
प्रकाशस्थितिलेशांशं गृहती पएठतां गता ।
इच्छादि यञ्च तत्पूर्वानुत्तरानन्दसंगतः ।।८८६ ॥
तदादिश्लपयोगेन संध्यक्षरचतुष्टयम् ।
ततः स्वरूपसंविचिलाभाद्विन्द्वादिका स्थितिः ॥ ७॥
ततः समग्रसंदर्भभरिताकाररूपिणि ।
विसर्गः किल शानोऽसौ विक्षेप इति यः स्मृतः ॥८॥

·अन्तः मालिनीपातिकम् विसर्गस्यैव विश्लेप इति सप्तदशी कला । कचिदष्टादशी सैव पुनः प्रक्षोभयोगतः ॥८८६ ॥ अनुत्तरस्याकारस्य परभैरवरूपिणः । अकुलस्य परा येयं कौलिकी शक्तिरुत्तमा ॥१०॥ स एवायं विसर्गस्तु तस्माजातमिदं जगत् । तस्य प्रक्षोभयोग्यत्वं प्रक्षोभकलनोदयः ॥ ११ ॥ प्रक्षोभपूर्णताभाषाचदकुलकमानता । इति पदस्वरूपात्मविमर्शान्दोलनोदितम् ।। ८६२।। अनुत्तरस्वभावत्वादायस्यैव विजृम्भितम् । स एव भगवानन्तर्नित्यं प्रस्फुरदात्मकः ॥६३ ॥ स्थसर्वभावाधपूर्णमध्यमशक्तिकः । खेच्छाक्षोभस्वभावोद्यजगदानन्दमुन्दरः ॥ ८६४ ॥ नित्यं स्फुरति संपूर्णविसर्गरसमुन्दरः । शिवशक्त्योः स संघट्टः स्नेह इत्यभिधीयते ॥ ६५ || अंबच पूर्णवसर्गपदे लन्धुं प्रवेशनम् । लेहनामन्यनत्यादिसंप्रदायमुपासते ॥६६॥ तथाहि मध्यमां नाडीमधिष्ठायासिलं वपुः। प्राणयत्परमं तेजः प्रहुन्धमृतुमाल्यमियतः ॥ ८६७ ॥ रिमृष्टिरूपतां गच्छेद्यात्यानन्दचमक्रियाम् । अपूर्णा केवलं सा तु पूर्ण तु भगवन्मयी || ६ || तेन वैसर्गिकी शक्तिरकवैयं प्रजृम्भते । विसर्ग एवं प्रसुन्धः प्रयवद्विगुणत्वतः ॥ ८६६ ॥ हकारो नाम निधेषां व्यञ्जनानां प्रतिकृत् । म एन च पुनर्षिन्दुयोगात्म्यामेव भूमिकाम् ।। ६००॥

·अभिनवगुप्तविरचितम् अनुत्तरामाश्रयते सोऽहंभाव इहेप्यते । अत्रैवावर्णजः कास्यस्तदन्यश्च इवर्णजः ॥ १.१॥ तत एय हि रेफांशच्छायोपाधेब्रुवर्णतः । टवर्गस्तत एवाथ धराडायोपधिक्रमात् ॥६०२॥ तवर्गस्तत्परः पश्चादुवर्णाधरलाथ वः । इवर्णवर्गाचोवर्णात्क्रमेणेत्यत एव हि ॥६०३ ॥ अन्तःस्था इत्यशीताश्च इवहिप्रभेदशः । शपसानां समुद्भूतिः शुद्धोपाधिकलायुजः ॥६०४॥ इच्छाया एव विश्वो हि प्रसवो बहुधा स्थितः । अत एव हि सस्थानभावो युक्तत्त्वमर्हति ।। ६०५॥ जीवस्यैवेयमाश्यानस्थितिर्योन्यात्मिका यतः । सैपानुत्तरदेवस्य शक्तिस्त्र निरुच्यते ॥६०६ ॥ तनवान्तःस्थतचानि परावाग्भूमिकाक्रमात् । अवर्गे शिवतत्वं तु कादी हान्ते शिवान्तकम् ।।६०७॥ इति संपुटयोगोऽयं विंशकार्थो निरूपितः । एवं पूर्णानवच्छिन्ना चिद्देवी स्याद्यदि स्फुटम् ॥ ६०८ ॥ सर्वमस्यां मचेदेपा सर्वत्र च तथा भवेत् । यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति ॥ १०६॥ तस्याहं न प्रणश्यामि स ममेत्यपि तन्मुनिः। श्रभाषतार्जुनाचार्यवचसा तत्र तत्र च ॥१०॥ संविदात्मा हि विच्छिन्नो यदि स्यात्सर्वभावतः । माव एव मवेदेष स्वलक्षणवटादिवत् ।। ६११ ॥ अतश्च संवित्संविखहानेरेपा प्रणश्यति । पलायते हि चित्सा चेयवचिच्छेदायप्यते ॥ १२॥ निजोचमाङच्छायेव स्वपदाक्रमणक्रमे । .

·मालिनीमासिकम् यच्च सन माय प्रोक्तं न पश्यति महाजनः ॥ ६१३।। स सर्वमध्यवर्तित्वान्मयि तावत्प्रतिष्ठितः । एवं प्रकाशानिष्ठत्वादस्यासत्समताजुपः ॥ ६१४ ।। प्रणाश एवेति मुनिः ग्रोवाचोभयवर्मना । एप वस्तुक्रमस्तानद्योऽय संपुट उच्यते ।। ६१५ ॥ तत एन समस्तानकलिनासनसमनि संविदाधेयता प्राप्ता पुनराधारता गता ।। ६१६ ।। उक्तं चानुत्तरे यागे पुनरेगासन ततः । अन तु प्रनिरिक्षणा ज्ञप्तिक्रमवशान्मुनिः ॥ ६१७ ।। ऊचिवान्भगवानेव रिच तन्नान्यथेति यत् । अभिन्नसंगित्स्वातन्त्र्य भासते भेदवम॑नि ।। ६१८ ॥ उपदेश्योपदेतृत्वव्यवस्थय प्रतायते । सात्मेव हि गुरुदेवः पर इत्यभिमन्यते ॥ ६२६ ।। मोदीरितानि वाक्यानि परोक्तानीति मन्यते। प्रतिपाद्यं च यद्वस्तु येन च प्रतिपाद्यते ॥ २० ॥ तत्सर्नमात्मरूप हि भेदैनवाभिमन्यते । यथा समपदावस्थामुपदेशपरम्पराम् ॥ ६२१ ॥ आफर्णयञ्जडो जन्तुरन्योक्तमभिमन्यते । तथंय जागद्गाऽय व्यवहारः ममस्तकः ।। ३२२ ।। को भेदः स्वभजाग्रत्सु तहि स्यादिति चेत्पुनः । भणिप्यतेऽथ वा नाथे स्वतत्र किन्न भापितम् ।। ६२३ ।। एवं नप्तिक्रमणय भेटो विध्यनुवादयो । सर्व देयोऽध ना देयः सर्वमिसम्मेव हि ।। २४ ॥ वस्तुतः कुम्भघटाद्विथ पर्यायमानकम् ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् वाच्य एपां त्वमेवेति तच्छीनारायणोऽभ्यधात् ॥ २५ ॥ नन्वभेदे कथंकारं क्लूप्तिर्विध्यनुवादयोः । यो दन्तुरः स चैत्रोऽयमिति दन्तुरमादितः ॥६२६ ॥ अनूध चैत्र इत्वंशो यदि नाम विधीयते । तदन्तुरोऽन्यश्चेचैत्राचैत्रश्चान्यस्ततः कथम् ॥ २७ ॥ घटश्चैत्र इतीक्षा न स्याद्विध्यनुवादता । तस्माद्य एव चैत्रोऽसौ स दन्तुर इति स्थितिः ॥२८॥ वास्तवी ज्ञप्तिमात्रोत्थो विधिर्विध्यनुवादयोः। अज्ञातपर्यायपदस्थितीन्प्रति प्रयुज्यते पादप एप भूरुहः । कुम्भो घटथेति तथैव भण्यते महेश्वरः सर्वमिदं जगत्चिति ॥ २६ ॥ इत्थं संपुटयोगेन परिपूर्णा हि या स्थितिः । यस्यां संहारसृष्ट्यंशशतान्यन्तःस्थितान्यपि ॥६३०॥ तामेव भागशः केचिदुपासितुमनस्तया । एकादिद्विगुणत्वोत्थचतुःपद्वादशादिभिः ।। ६३१॥ संविच्चक्रमयर्मेर्दर्भिन्दते विविधः क्रमः । एका संविद्विधा सैव क्रियात्मा विधाथ सा ॥६३२॥ प्रोन्मेपशक्तिसाचिव्याचतुर्धाप्यथ गीयते । चिच्छत्यानन्दरूढ्या तु पञ्चधासौ प्रभाप्यते ॥६३३ ।। पोढा तु स्वरपदोक्नसंविञ्चर्चाविचारणात् । याबद्द्वादशधा संवित्सप्ट्यादौ तुल्यगोचरे ॥६३४॥ एकैकशस्यात्मकत्वात्यये वा चातुरात्म्यतः । सृष्टिं कलयते संवित्तत्राभ्येति च रक्ताम् ॥ ६३५॥ स्थितिमा कलयते कापि शङ्कां प्रकल्पयेत् ।

·मालिनीवार्तिकम् तां संहृत्य च भावांशं संहारात्स्यात्मनः पुनः ॥ ६३६ ।। संह/न्वं चर्चयते तदन्तः पुण्यपापयोः । न द्रुतं न निरोधं या स्वस्वातन्त्र्येण वाचति ॥ ९३७ ।। एवं बोधांशकरणमरीचीचक्रमात्मनि । ग्रसमाना संहरते प्रमाणांशयितानबीन् ॥ १३ ॥ ततः कल्पितमात्रंशं संहत्याकल्पिते हृदि । तत्सर्वातीतमप्यन्तरनवच्छिन्नधामनि ॥ ६४६ ॥ नयेत्तनयनद्वाराद्विश्वं यावनथा नयेत् । ततः सृष्टिं च कलयेदित्यादिक्रमयोगतः ॥ ६४० ॥ द्वादशारमिदं चक्रं सर्वदा परिवर्तते । यस्यैताः स्थूलमानत्वं मामराश्यादिमंपदः ॥६४१ ॥ अकमक्रमवशाट्विशस्त्रिशो भूरिशोऽथ विविधैः क्रमाक्रमः । चक्रमेतदुदितं विजृम्भते मेयमानमितिमातृभक्षकम् ॥ ६४२ ॥ एतचक्रगतानन्तकिरणारासमाश्रयात् । चक्रभेदो न संख्यातुं कदाचिदपि शक्यते ।। ६४३ ।। यथा हि वहिणः पत्रे मितपीतारुणादिकम् । प्रोन्मिपन्निमिपचात्र भासतेऽप्यतथात्मकम् ।। ६४४ ॥ तथानुन्मिपितालीनमूममवित्सुनिर्भरः । चकेशो भाति निमिपत्प्रोन्मिपद्वृत्तिचित्रितः ॥ ६४५॥ तत्कस्यापि निमेपेण कस्याप्युन्मेपयोगतः । एकारचक्रात्प्रभृति सहस्रारं विवर्तते ।। ६४६ ॥ तदसंख्यानमय पाप्यन्योन्याश्रितगर्भकम् ।

·.. अभिनवगुप्तविरचितम् न पातञ्चक्रपय किं व्योमवकं विजृम्भते ॥ ६४७ ।। तदप्यनन्तसचक्रगर्भ वापि विभासते । अनन्तव्योमगर्भ वा महान्योमकमुच्यते ॥ ६४८|| यथा व्योमवक कचति सितनीलारुणतया यथा चैते मेघाः पुनरथ तथा भान्ति बहुधा । तथा संवित्तत्त्वं कलनपरिसंख्याविरहितः स्वतत्रं स्वाकारः स्फुरति नच ते केचन ततः ॥६४६॥ इति तत्वमिदं न्यरूपय. न्मम नाथो हृदयस्थितः स्वयम् । प्रतिपद्य विचित्ररूप .गुरुसंतानपरम्परायितम् ॥ ६५० ।। तदमुत्र नये नये नरूटिं पतिपतुं समतामुपाश्रयन्ते । ननु तत्मतिरोधनाय देवो विविधां मण्डलफल्पनामवोचत् ॥ ६५१ ॥ पालो यद्वद्रेसया वर्णजाते स्वैः संकेर्योज्यते तत्क्रमेण । वदन्मुद्रामएडलमत्रतत्रः पूर्णे स्वम्मिन्योज्यते धाम्न्पनः ।। ६५२ ॥ अवापि किचन विभाति तदिच्छयव दूरं तथा मविधमाधिनतारतम्यम् । ग्रंशस्गप्पथ निरंशपदमतिष्ठ- मित्थं क्रियापटलगो पर भेदः ॥ ६५३ ॥ इत्यं प्रमाणवाभागि यतचं हि न्यरूप्यत । परापरा मगपती संयं भाति तथा तया ||६५४ ।। :

·मानिनीयार्तिकम् तां संहृत्य च भागांणं महारापात्मनः पुनः ।। ६३६ ॥ मंही चर्चयते तदन्तः पुण्यपापयोः। न द्रुत न निरोध वा ससातन्त्र्येण वाञ्छति ।। ६३७॥ एवं बोधांशकरणमरीचीचक्रमात्मनि । ग्रसमाना महरते प्रमाणाशस्थितानीन् ॥ १३ ॥ ततः कल्पितमात्रश महृत्याकल्पिते हृदि । तत्सनांतीतमप्यन्तरनरच्छिन्नधामनि ।। ६४६ ॥ नयेत्तन्नयनद्वाराद्विश्वं याननथा नयेत् । ततः सृष्टि च कलयेदित्यादिकमयोगतः द्वादशारमिदं चकं सर्वदा परिवर्तते । यस्यैताः स्थूलमानल मामराश्यादिसपदः ।। ६४१ ॥ अकमक्रमनशादिशास्त्रियो भूरिशोऽय तिनिधः कमाकर्मः ।। चक्रमेतदुदितं विजृम्भते मेयमानमितिमातृभक्षकम् ॥ ६४२॥ एतच्चकगतानन्तकिरणारासमाश्रयात् । चकभेदो न संग्च्यातु कदाचिदपि शक्यते ॥ ६४३ ॥ यथा हि वहिणः पने सितपीतारुणादिकम् । प्रोन्मिपन्निमिपञ्चान भासतेऽभ्यतथात्मकम् ॥ ६४४ ॥ तथानुन्मिपितालीनसूक्ष्ममात्सुनिर्भरः । चकेशो भाति निमिपयोन्मिपत्तिचिनितः ॥६५॥ तत्कस्यापि निमेषेण कस्याप्युन्मेपयोगतः। एकारचक्रात्प्रभृति सहस्रार विवर्तते ॥ ६४६ ॥ तदसंख्यानमथ बाप्यन्योन्याश्रितगर्भकम् ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् न ना तयक्रमय कि व्योमवकं विनृम्भते ॥ ६४७ ॥ तदप्यनन्तसञ्चऋगर्भ वापि विभामते । अनन्तव्योमगर्भ वा महान्योमकमुच्यते ।। ६४ ॥ यथा व्योमवक कचति सितनीलारुणतया यथा चते मेयाः पुनरथ तथा मान्ति बहुधा । तथा संवित्तत्वं कलनपरिमंख्याविरहितः स्वतत्रं स्वाकारः स्फुरति नच ते केचन ततः ॥६४६ ॥ इति तत्त्वमिदं न्यरूपय- न्मम नाथो हृदयस्थितः स्वपम् । प्रतिपद्य विचित्ररूपक गुरुसंतानपरम्परायितम् ।। ६५० ।। सदमुत्र नये नये प्रसादि प्रतिपत्तुं समतामुपाश्रयन्ते । ननु तत्प्रतिबोधनाय देवो विविधां मण्डलकल्पनामवोचत् ।। ६५१ ॥ पालो यद्रराया पर्यजाते स्वः संतोज्यते तत्ममेण । तद्वन्मुद्रामण्डलमत्रतः पूणे स्वमिन्योज्यते पाम्न्यन ॥ ६५२ ।। अवापि फिशन विभाति तदिच्य दूरं तथा मविधमाधिततारतम्यम् । संशम्एगप्पथ निरंशपदमतिष्ठ- मित्य कियापटलगा राहुर मेटः ।। ६५३॥ इयं प्रमाणतामागि पत्तहिन्याप्पत । परापरा मगरती मेयं माति तया तया॥५४॥ .

·मारिनोवातिरम् तदत्रैव परांशो यः स मात्रंशोऽपरः पुनः । मेयांश इति तत्पूर्वमेवासाभिः प्रकाशितम् ।। ६५५॥ मात्रंशोऽपि परे भागे बहुधा यस्थितस्ततः । परापरतयोक्तिः परो मत्रेशरूपकः ॥९५६ ।। उद्रिकापरभावस्तु मत्र इत्यभिधीयते । परापरस्तु यो माता समुद्रिक्तपरापरः ॥६५७॥ स विज्ञानाकलः ग्रोक्तः प्रबुद्धपरभावकः अपरोद्रेकयोगेन स एव प्रलयाफलः ॥६५८ ॥ अपरः फिल यो माता सकलः स तु भाप्यते । परापरादिभेदेन तस्यापि बहुधा स्थितिः ।। ६५६ ।। विचार्यमाणा निःसंख्यान्मातृभेदांस्तनात्यलम् । मुख्यत्वेन तु सप्तैन मातृभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ६६० ।। प्रमाणांशे पतन्त्येव तेषामेव स्वशक्तयः । व्यापारयोगिपा शक्तित्वमिति मन्महे ॥६६१॥ यज्ञ व्याप्रियमाणत्वं करणत्वं तदेव हि । एवं च शक्किमच्छतिभेदान्मातृप्रमाणजाः ॥ ६६२ ।। चतुर्दश स्वरूपं च प्रमेयमिति भाप्यते । माता मानं च मेयं च यत एकं प्रकीर्तितम् ॥ ६६३ ॥ ततः पञ्चदशात्मैकमेकं प्रकृतिपश्चितम् । तत्राप्येकैशो भेद निजतचरूपिणि ।। ६६४ ॥ मंपविस्तरकृतं भेदानन्यं प्रतायते । पुनर्जलादिमूलान्तभेदमंकलनक्रमात् ।। ६६५ ॥ भूयान्भेदमभेदोत्यो वैचित्र्यनिसरोदयः । एवं धरातः प्रभृति प्रधान- तच्चान्तमुनं दशपञ्चधय ।

·भभिनगुप्तविरचितम् . पुंसः कलान्तं सकलः स्वरूप- भूतो न माता न च मानरूपः ॥ ६६६ ।। प्रयोदशात्मत्वमतोत्र निष्ठितं निशि स्वरूपं तु भवेल्लयाकलः। मध्ये तु विज्ञानफलस्वरूपता विद्यापदे मत्रगतस्वरूपता ।। ६६७ ।। एशे मशवर्गस्थितिरथ मुशिये धानि तन्नाधनिष्ठा पूर्व पूर्व च तव प्रकटयति निजा मामानव्यवस्थाम् । तेनानन्यप्रमाद स्फुरति शिवपदं स्वप्रकाशं सदैक मवेशेशानतस्तु त्रिशरमुनिनवत्र्यक्षसंख्याविभेदाः ६६८ शनिश्च नो शक्तिमतो विभिन्ना तेनैति नो भेदमियं पृथक्त्वम् । अमावतापां न च शकिरास्ति तेन स्वरूप नहि शक्तियुतम् ।। ६६६ ॥ घरातत्याविभेदेन यः प्रकाशः प्रकाशते । स एव शिवनायोऽत्र पृथिवी ब्रह्म तत्परम् ।। ६७ ॥ धरातत्त्वगताः सिद्धीवितरीतुं समुद्यवान् । प्रेरयन्ति शिवेच्छातो ये ते मत्रमहेश्वराः ॥ ६७१ ॥ प्रेर्यमाणास्तु मत्रेशा पत्रास्तद्वाचकाः स्फुटम् । घरातत्त्वगतं योगमभ्यस्य शिवविद्यया ॥६७२।। नतु पाशवसांख्यीयवैष्णवादिद्वितादृशा। अमामवघामानो विज्ञानाकलवाजुपः ।।६७३ ।। तावचत्वोपमोगेन ये कल्पान्ते लयं गताः। सौपुप्तावस्थिती यद्वत्तेन प्रलयकेवलाः ॥९७४ || सौपुसे सत्त्वलीन स्फुटमेव हि लक्ष्यते ।

·मालिनीवार्तिकम् अन्यथा नियतस्वप्नसंमृधिरियती कुतः ।।१७।। सौपुसमपि चित्रं च स्वच्छास्त्रच्छादि भासते । अस्वाप्सं सुखमित्यादिस्मृतिवैचित्र्यदर्शनात् ।। ६७६ ।। मायाकर्मसमुल्लाससंमिश्रितमलाविलाः । धराधिरोहिणो ज्ञेयाः सकला इह पुद्गलाः ।। ६७७॥ अस्यैव सप्तकस्य स्वस्वव्यापारप्रकल्पने । प्रक्षोभो यस्तदेवोक्तं शकीनां सप्तकं ततः ।।६७८ शिवोऽविच्युतचिद्रूपस्तिस्रस्तच्छन्नयस्तु याः । ताः स्वातन्त्र्यवशोपात्तग्रहीतग्राह्यरूपिकाः ॥ ६७६ ।। ग्रहीवभागोद्रेकेण ग्राधभागोच्छलत्वतः। सप्त सप्तेति यत्वेकं जडमा नरात्मकम् ॥ ६८०॥ तत्स्वरूपं ततस्त्रघं प्रतितत्त्वं व्यवस्थितम् । किं चार्थे खलु निह्ये तुटयः षोडश क्षणाः ।।१८१॥ सपादयङ्गलादेशात्प्रत्येकं परिकल्पिताः। तत्राद्यः परमाद्वैतनिर्विभागरसात्मकः ॥ ६८२ ।। अन्त्यस्तु प्रायतादात्म्यान पृथक् प्रविभाव्यते । उपान्त्यस्तत्स्वरूपस्य ग्राहकः परिभाव्यते ।। ६८३॥ आधं च सप्तकं तत्र निर्विकल्पकतां गतम् । क्रमोन्मिपद्विकल्पांशछायाच्छादनकोविदम् ॥ ६८४ ॥ तदेव शिवरूपं हि परशक्यात्मकं विदुः । नीयं सप्तकं तत्र परापरपदात्मकम् ॥१५॥ विकल्प इति संगीतमिति भेदोऽवभास्यते । तदस्यां सूक्ष्मसंवित्तौ कलनाय समुद्यताः ॥८६॥ संवेदयन्ते यद् नत्र किंवा विकत्यनैः । क्रमातु भेदन्यूनत्वे तुरीनामपि यो मतः १८७॥

·. भाभनवगुप्तविरचितम् ग्निकल्पस्य च निसो निर्विकल्पोपलक्षणम् । यथा हि चिरदुःखातः पवादात्तसुखस्थितिः ॥९८८|| विस्मरत्येव तहुःखं सुखविधान्तिवर्मना । तथा गतविकल्पेऽपि रूढाः संवेदने जनाः ॥ ६ ॥ विकल्पविश्रान्तिबलात्तां पृत्ति नाभिमन्यते । चिकल्पनिसपशेन याति विकल्पवन्ध्या परमार्थसत्या। संवित्स्वरूपप्रकटत्यमित्थं तत्रावधाने यतवां सुबुद्धिः ॥ ६६० ॥ ग्राह्यमाहाकसंवित्ती संपन्धे सावधानवा। इयं सा भएयते तत्र यथेष्टफलयोगतः ॥६६१॥ अत एव हि त दवाहुल्यायनान्यपि । विचित्रत्वं प्रयान्तीति न चातिकम इप्यते ॥ ६॥२॥ सक्रमाक्रममेवेदं कालस्य प्राक्प्रदपणात् । दिशथ परमार्थत्यं नैव युत्योपपद्यते ॥ ६६३ ॥ पूर्वापरप्रतीति हि नैका सा कुरुते तथा । उपाधिभेदो नो वस्तु तत्कयं सा प्रकल्प्यताम् ॥६६४ ॥ यो हि यस्माद्गुणोत्कृष्ट इत्यतः परमेधरः । अमापत निजानन्दरलप्तदिकालमण्डलः ।। ६६५॥ तदेवं तत्त्वरूपेऽस्मिन्विचित्रे प्रधिविश्वाम् । उपायभेदात्तपिध्यं समावेशेषु वर्णिवम् ।। ६६६ ॥ भनुपायः शांभवोमा चिदुपायस्ततः परम् । जडोपायस्साणवः स्यात्स पापि बहुधा मतः ।। ६६७॥ भजडेऽपि जडामामः पारमेमगोगनः।

·मारिनीवातिरम्
अन्यथा नियतस्वमसंसृष्टिरियती कुतः ॥ ७५।।
सौपुप्तमपि चित्रं च स्वच्छास्वच्छादि भासते ।
अस्वाप्सं सुखमित्यादिस्मृतिचित्र्यदर्शनात् ।। ६७६ ।।
मायाकर्मसमुल्लाससंमिश्रितमलापिलाः ।
धराधिरोहिणो ज्ञेयाः सकला इह पुद्गलाः ।। ६७७ ।।
अस्यैव ससकस्य स्वस्वव्यापारप्रकल्पने।
प्रक्षोभो यस्तदेवोक्तं शक्तीनां सप्तकं ततः ॥१७॥
शिवोऽविच्युतचिद्रूपस्तिस्रस्तच्छक्कयस्तु याः ।
ताः स्वातन्त्र्यवशोपात्तग्रहीतग्राहरूपिकाः ॥६७६ ।।
ग्रहीतृभागोद्रेकेण ग्राधभागोच्छलचतः।
सप्त समेति यच्चेकं जडमात्रं नरात्मकम् ।।६८०॥
तत्स्वरूपं ततस्वधं प्रतितत्वं व्यवस्थितम् ।
किं चार्थे खलु निर्णाये तुटयः पोडश क्षणाः ।।६८१॥
सपादयङ्गलादेशात्प्रत्येक परिकल्पिताः।
तत्राद्यः परमाद्वैतनिविभागरसात्मकः ॥२॥
अन्त्यस्तु ग्राह्यतादात्म्यान पृथक् प्रतिभाव्यते ।
उपान्त्यस्तत्स्वरूपस्य ग्राहकः परिमाच्यते ॥ १८३॥
आद्यं च सप्तकं तत्र निर्विकल्पकतां गतम् ।
मोन्मिपद्विकल्पांशच्छायाच्छादनकाविदम् ॥ ६८४ ॥
तदेव शिवरूपं हि परशम्यात्मकं विदुः ।
सीयं सप्तकं तत्र परापरपदात्मकम् ।। ६८५ ॥
विकल्प इति संगीतमिति भेदोघमास्यते ।
तदस्यां सूक्ष्मसंवित्तौ कलनाय समुद्यताः ॥ ६८६ ॥
संवेदयन्ते यद्यं तत्र किंवा विकत्यनः ।
क्रमात्तु भेदन्यूनत्वे तुटीनामपि यो मतः ॥१७॥

·. भाभिनयसविरचितम् निकल्पस्य च नि सो निर्विकल्पोपलक्षणम् । यथा हि चिरदुःखातः पवादाचसुखस्थितिः ॥६८८ ॥ विसरत्येव तदुःखं सुखविधान्तिवर्मना । तथा गतविकल्पेऽपि रूढाः संवेदने जनाः ॥६॥ विकल्पविश्रान्तिबलात्तां पृत्ति नाभिमन्यते । विकल्पनिसवशेन याति विकल्पबन्ध्या परमार्थसत्या। संविस्वरूपमकटवामित्थं तत्रावधाने यततां सुबुद्धिः ॥६६० ॥ ग्राह्यणायकसंविती संयन्धे सावधानता । इयं सा भएपते सत्र यथेष्टफलयोगतः ॥ ६ ॥ अत एव हि तद्भेदबाहुल्या पनान्यपि । विचित्रत्वं प्रयान्तीति न चातिक्रम इप्यते ।। ६६२ ।। सरमाक्रममेवेदं कालस्य प्राक्प्रदूपणात् । दिशच परमार्थत्वं नैव युक्त्योपपद्यते ।। ६६३ ॥ पूर्वापरप्रतीति हि नका सा कुरुते तथा । उपाधिभेदो नो यस्तु सत्कर्ष सा प्रकल्प्यताम् ।। ६६४ ॥ यो हि यस्माद्गुणोत्कृष्ट इत्यतः परमेश्वरः । अभापत निजानन्दरलपदिकालमण्डलः ।। ६६५|| तदेवं तत्वरूपेऽस्मिन्विचिने प्रविविक्षवाम् । उपायभेदातविध्यं समावेशेषु वर्णितम् ।। ६६६ ॥ अनुपायः भिवोमी चिदुपायस्ततः परम् । जडोपायस्साणवः स्यात्स चापि पहुधा मतः ।।६६७॥ प्रजरेऽपि जदामामः पारमेपर्ययोगः।

·मारिनीधातिरम्
भिन्नभिन्नामुपाश्रित्य यान्ति चित्रां प्रमातताम् ॥१०२३॥
अस्यामकृत्रिमानन्तवर्णसंविदि रूढताम् ।
संकेता यान्ति चेत्तेऽपि यान्त्यसंकेतवृत्तिताम् ॥१०२४॥
अनया तु विना सर्वे संकेता यहुशः कृताः ।
नव चेतसि विश्रान्ति संकेतान्तरयोगतः ।। १०२५ ।।
बजेयुरनवस्थानान्मलक्षतिकरस्वतः।
तत्रापि खलु संकेते बालो व्युत्पाद्यतां कुतः ॥ १०२६॥
तेनानन्तस्त्वमायीयो यो वर्णग्राम ईदृशः ।
स चिद्विमर्शसचिव. सदैव प्रविजृम्भते ॥ १०२७॥
तत एव च मापीया वर्णाः मूर्ति वितेनिरे ।
तेषां ते खन्चमायीया वीर्यमित्यवधार्यते ॥ १०२८।।
तथाहि परवाक्येषु श्रुतप्पावृणुते निजा।
प्रमा यस्य जडो नासौ तत्रार्थे याति मातताम् ॥१०२६ ।।
यस्य तु स्वप्रमा पोधे प्रविशेझेदगर्भगा।
मायीयवर्णपुले खे स प्रमातृत्वमृच्छति ।। १०३० ।।
यथा यथा चाकृतकं तद्रूपमतिरिच्यते ।
तथा तथा चमत्कारतारतम्यं प्रकल्प्यते ।। १०३१ ।।
तदुद्रेकमहत्वे तु प्रतिभात्मनि निष्ठिताः ।
तृवं करित्यवहत्यशालिता यान्ति सर्वतः॥ १०३२ ।।
अत एव हि वाकिमद्धा वर्णानां समुपास्यता।
तेपामेव ततस्तेन गुप्ता गुसन भापिताः ॥ १०३३ ।।
ततो यावद्विभोः शश्वद्वियान्तियुगपदहून् ।
वर्णानुदृड्क्य भोगांशपरिपूरणमुस्थितान् ।। १०३४ ॥
वापदेव पदाधामा मेयभूमिमुपाश्रितः ।
संमारमृतमंकेतमहाते प्रथमाहुरः ॥१०३५ ॥

·अभिनवगुप्तविरचितम् एवं प्रमेयता मातृभावो मानत्वमप्यथ । पत्रिंशदात्मनस्तत्वकलापस्येति निश्चितम् ॥ १०३६ ॥ तत्र सर्व विभात्येतत्परमेशितरि ध्रुवे । प्रतिविम्बस्वरूपेण न तु बाह्यतया यतः ॥ १०३७॥ चिद्योमन्येव शिव तत्तदेहादिमतिरीदृशी। भिमा संसारिणां भाति रजी सादिका यथा ॥१०३८॥ यतः प्राग्देहमरणसिद्धान्तः स्वप्नगोचरः। देहान्तरादिमरणात्कीडग्या देहसंभवः ॥ १०३६ ।। स्वमे तु प्रतिभामात्रसामान्यप्रथनादलात् । विशेष प्रतिभासदे न भायलेपि देत १-१०॥ सालिग्रामोपलाः केचिचित्राकृतिहदो यथा । तथा मायादिभूम्पन्तलेखाधिनदश्चितः ॥ १०४१॥ नगराणवशैलाद्यास्तदिच्छानुविधायिनः । न स्वयं सदसद्रूपकारणाकारणात्मकाः ॥ १०४२ ॥ चिरमरूढे नियमे समुच्छेदात्प्रवर्तनात् । अरूढेऽपि स्वतन्त्रोऽयं स्थितश्वियोमभैरवः ॥१०४३ ॥ एकचिन्मात्रसंपूर्णभैरवाभेदमागिनि । एवमस्मीत्यनामर्शो भेदको भावमएडले ॥ १०४४ ।। सर्वप्रमाणों सिद्धं स्वमे कर्वन्तरं यथा। स्वसंविदः स्वतन्त्रायास्तथा सर्गोऽपि युध्यताम् ॥१०४॥ चित्तचित्रपुरोधाने कीडन्नेवं हि वेत्ति यः। अहमेव स्थितो भावभूतचिन्मात्रकैरिति ॥ १०४६ ॥ एवं जातो मृतोऽसीति जन्ममृत्युविचित्रताः। अजन्मन्पमृतौ भान्ति चिचभित्तौ स्वकन्पिताः ||१०४७॥

·मालिनीवातिकम् भिन्नभिनामुपाश्रित्य यान्ति चित्रां प्रमातताम् ॥१०२३।। अस्यामकृत्रिमानन्तवर्णसंविदि रूढताम् । संकेता यान्ति चेत्तेऽपि यान्त्यसंकेतवृत्तिताम् ॥१०२४॥ अनया तु विना सर्वे संकेता बहुशः कृताः। नैव चेतसि विश्रान्ति संकेतान्तरयोगतः ।। १०२५ ।। बजेयुरनवस्थानान्मूलक्षतिकरस्वतः । तत्रापि खलु संकेते बालो व्युत्पाद्यतां कुतः ।। १०२६॥ तेनानन्तस्त्यमायीयो यो वर्णग्राम ईदृशः । स चिद्विमर्शसचिव. सदैव प्रविजृम्भते ॥ १०२७ ॥ तत एव च मावीया वर्णाः मूर्ति वितेनिरे । तेषां ते सल्यमापीया वीर्यमित्यवधार्यते ॥ १०२८।। तथाहि परवाक्येषु श्रुतेप्यावृणुते निजा। प्रमा यस्य जडो नासौ तत्रार्थे याति माताम् ॥१०२६ ॥ यस्य तु स्वप्रमा चोधे प्रविशेद्भेदगर्भगा। मायीयवर्णपुझे खे स प्रमातृत्वमृच्छति ॥ १०३० ।। यथा यथा चाकृतकं तद्रूपमतिरिच्यते । नथा तथा चमत्कारतारतम्यं प्रकल्प्यते ॥१०३१॥ तदुद्रेकमहत्त्वे तु प्रतिभात्मनि निष्ठिताः । ध्रुवं कवित्ववक्तृत्वशालिता यान्ति सर्वतः॥ १०३२ ॥ अत एव हि वाक्सिद्धौ वर्णानां समुपास्यता । तेषामेव ततस्तेन गुप्ता भापिताः ॥ १०३३॥ ततो यावविभोः शश्वद्विश्रान्तियुगपद्रहून् । वर्णानुदृड्क्य भोगांशपरिपूरणसुस्थितान् ॥१०३४ ॥ तापदेव पदाध्यासों मेयभूमिमुपाश्रितः । संमारमृतसंकेतमहाते प्रथमाकुरः ॥१०३५ ।।

·अभिनयगुप्तविरचितम् एवं प्रमेयता मातृभावो मानत्वमप्यथ। पत्रिंशदात्मनस्तचकलापस्येति निश्चित्तम् ॥ १०३६ ।। तत्र सर्व विभात्येतत्परमेशितरि धुये। प्रतिविम्बस्वरूपेण न तु बाह्यतया यतः ॥१०३७॥ चिद्योन्येव शिवे तत्तदेहादिमतिरीदृशी। भिना संसारिणां भाति रजौ सादिका यथा ॥१.३८॥ यतः प्राग्देहमरणसिद्धान्तः स्वमगोचरः। देहान्तरादिमरणाकीदृग्वा देहसंभवः ॥ १०३६ ।। स्वप्ने तु प्रतिभामात्रसामान्यप्रथनादलात् । विशोषाः प्रतिभासन्ते न भाव्यन्तेऽपि ते तथा।।१०५०। सालिग्रामोपलाः केचिचित्राकृतिहृदो यथा । तथा मायादिभूम्यन्तलेखाचित्रहृदश्चितः ॥१०४१।। नगरार्णवशैलाद्यास्तदिच्छानुविधायिनः । न स्वयं सदसदूपकारणाकारणात्मकाः ।। १०४२ ।। चिरमरूढे नियमे समुच्छेदात्मवर्तनात् । अरुढेऽपि स्वतन्त्रोऽयं स्थितवियोमभैरवः ॥१०४३ ।। एकचिन्मात्रसंपूर्णमरपाभेदभागनि । एवमस्मीत्यनामर्शो भेदको भावमएडले ॥१०४४ ॥ सर्वप्रमाणेनों सिद्ध स्वमे कर्तन्तरं यथा । स्वसंविदः स्वतन्त्रायास्तथा सर्गोऽपि युध्यताम् ॥१०४ चिचचित्रपुरोधाने क्रीडनेवं हि वेत्ति यः। अहमेव स्थितो भावभूतधिन्मात्रकैरिति ॥ १०४६ ।। एवं जातो मृतोऽसीति जन्ममृत्युविचित्रताः। अजन्मन्पमृतौ भान्ति चिचभित्तौ स्वकल्पिताः ॥ १०४७।।

·मालिनीपातिकम् परेहसंविदामात्रं परलोकेहलोकता । किन्त्वकालकलासंविद्देशभेदेऽप्यभेदिनी ॥१०४८ ॥ अभविप्यदयं सर्गो मूर्तश्चेन तु चिन्मयः । तदवेक्ष्यत तन्मध्यात्नकोऽपि धराधरः ॥१०४६ ।। भूततन्मात्रवर्गादेराधाराधेयचर्चने । अन्ते संविन्मयी शक्तिः शिवरूपैव धारिणी ॥ १०५०॥ तस्मात्प्रतीतिरवेत्थं की सा प्रतिभा शिवः । अत्र स्वात्मनि ते तेन शाक्तः साधारसंज्ञिता ॥१०५१ ॥ सांकल्पिकं निराधारमपि नैव पतत्यधः । स्वाधारशक्ती विश्रान्तर्विश्वमित्यं विमृश्यताम् ॥१०५२।। अस्या पनाहमित्यादिरूढेरेव धरोदिता । यावदन्ते चिद्स्मीति निर्वृत्ता भैरवात्मता ॥ १०५३॥ मणाविन्द्रायुधे भास इव नीलादयः शिवे । परमार्थत एपां तु नोदयव्यययोगिता ॥ १०५४ ॥ देशे कालेन वा सृष्टिरित्येतदसमञ्जसम् । चिदात्मनो हि देवस्य सृष्टिदिकालयोरपि ॥ १०५५ ।। जागराभिमते सार्धहस्तत्रितयगोचरे। महरे च पृथक्स्वमाश्चित्रादिकालमानिनः ॥ १०५६ ॥ अत एव क्षणं नाम न किञ्चिदपि मन्महे । क्रियाक्षणेऽपि होकस्मिन्यद्वयः सन्ति द्रुताः क्रियाः।१०५७ तेन ये भावसंकोचं क्षणान्तं प्रतिपेदिरे । ते नूनमनया नाल्या शून्यदृष्ट्यवलम्बिनः ।। १०५८ ।। तय एव सतो भावान्शून्यीकतुं तथासतः। स्फुटीकर्तु स्वतन्त्रत्वादीशः स परमेश्वरः ॥ १०५६ ॥ अवश्पतेति पाठ.1 ३ घनति पाठ। राध्येति पाटः।

·अभिनवगुप्तविरचितम् तदित्य परमेशानो विश्वरूपः प्रगीयते । नतु मिन्नस्य कस्यापि धरादेपपत्रता ॥ १०६० ।। उक्तं चैतत्पुरैवेति न भूयः प्रविविच्यते । बहुभिथापि बाबार्यदूपणा अन्यरच्यत ।। १०६१ ॥ नन्वित्थं जन्ममरणे कर्मणः फलयोगिता। कुथं स्याकिन्नु पूर्वोक्तं चित्स्वातन्त्र्यं सुविस्मृतम् ॥१०६२। तथा हि चित्स्वतन्त्रेयं यथा भासयते क्या। सत्यं भात्यपिलाकारगर्भा सा चेति निश्चितम् ॥ १०६३ ।। इक्षी प्रत्यणु माधुर्य यथा सर्वात्मना तथा । मत्येकपरमाणौ हि सर्वसृष्टिमयी स्थितिः ।। १०६४॥ अज्ञाततत्त्वमूलास्तु विवदन्तेज ये युधाः । नूनं निजमनोराज्यरदाय ते समुद्यत्ताः ॥१०६५॥ प्राणे खे चिति चाहे या कुत्रापीदमिति भ्रमः । अज्ञत्वाचनियत्युत्थस्वातन्त्र्याभावजृम्भितः ॥१०६६ ।। अतः स्वसंविदामर्शो जन्मत्वेनेह पासते । पुरस्तातु न संवित्तिः स्वातन्त्र्योचितरूपिणी ॥१०६७ ॥ प्राशनी संचिदेवेह पूर्वकर्मेति भाष्यते । तत्संविदाधिका संवित्कर्मक्षयकरी ततः॥१०६८॥ अकृतं च यथा स्वप्ने मया कृतमिति स्फुरेन् । फलदा दृश्यते सैच वार्ता जामति कर्मणः ॥ १०६६ ।। तथा च प्राच्यकमौंपफलसंसोपणात्मिका । यस्यैकाप्युत्तरोदेति संवित्स फलभाइहि ॥ १०७० ॥ किं चान्यदासंक्त्सुिस्फुरचादयशो यशः। भूयःफलपदाकाशनधम्भासितबीजवत् ।।१०७१ ।। एवंपल्पफलं कर्म स्वल्पसंवेदने शरद । .

·मानिनीयातिम
अस्फुरनिष्फलं त्वंच न्यायः सोऽयं स्वसंविदाम् ॥१०७२।।
तनाप्यन्पत्यभूयस्ले संविदां ये प्रकल्पिते ।
ते कर्मकर्तुः संवित्तिरूढ्या तद्रूपभागिनी ।। १०७३ ॥
या च (यस्य) संवित्स्वयं तारक्फलगर्मा न जायते ।
नाप्यन्यफलनिाहिमामंगतितस्तथा ॥ १०७४ ॥
फलवेदितुरन्यस्य प्रमातुरपि संविदि।
अन्यप्रमानुमंकल्पाद्यावदन्ते स कोऽप्यलम् ॥ १०७५ ॥
प्रबुद्धः सृष्टिरक्षाय स्थितिसनिविजृम्भकः ।
चिदाः स्म संकोचयति फलालम्बनकल्पनाः ॥ १०७६ ॥
मत्स्पादमत्स्यदृष्ट्येयं सृष्टिरित्याशयेन ते ।
परोपकारं कर्तव्यमुपादिनन्पुरातनाः ।। १०७७ ।।
एवं नामोपकारोऽयं मृतस्यापि प्रतन्यते ।
पिण्डदानादिना भूयो दीयते देहसंगमः ॥१०७ ॥
वरं स्वात्मनि मक्लेशाः परं मा पीडयन्विति ।
इति कल्पितमेतस्य कृच्छादेस्तपसः फलम् ॥ १०७६ ॥
लशुनादावभक्ष्यत्वमुक्कामा यमीदृशी।
अकारणकमेवेति गृहन्तु किल जन्तवः ॥१०८० ॥
तदेवं हंसपक्ष्यादिभक्ष्याभक्ष्यत्वनिर्णये ।
युज्येत भिन्नयुद्धित्वमन्यथा न कयंचन ॥१०८१॥
एवं दृष्टेऽप्यदृष्टेऽय कल्पितांशांशिकाक्रमात् ।
फलयोगः स एवाध रूढः संवि पि स्थितः ॥१०८२ ॥
देहः पिण्डात्परे लोके नान्यथेति स्थितिः कृता।
अन्योन्याननुपनत्वं जन्तूनां देहभृदिति ? ।। १०८३ ॥
तत्सर्वशास्त्रपूर्गश्च शङ्काशङ्कः प्ररोपितः ।
अज्ञचित्तधरारूढः फलपर्यन्ततां गतः ॥१०८४॥

·भाभिनवगुप्तविरचितम् अस्ति मे पिण्डदोऽद्याहं पिएडदानक्रमात्तथा। प्रामोभ्यवयवाभोग पूर्णदेहोऽसि सुस्थितः ।। १०८५ ॥ श्रदृष्टक्रियया पुत्रशिध्यस्वात्मादिक्लप्सया। स्वर्गभागहमत्यन्तमात्तसंभोगसुस्थितः ॥ १०८६ ॥ नास्ति मे पिण्डदः कश्चित्स्वयं चास्म्यतिदुष्कृती। न में प्रातास्ति कुत्रापि पतामि नरकार्णवे ॥ १०८७ ॥ भविष्यति मम त्राता कापि काले कथंचन । इत्यादिः संविदां स्फारस्तथैव फलति स्वयम् ॥ १०९८ ॥ तस्यास्तु पिण्डकादिर्माभूदय यथा स्फुरेत् । स तावत्तत्फलं मुले स्वसंकल्पेन कल्पितम् ॥ १०८६ ॥ शङ्कायवालेपान्तदृढपद्धा विमा मतिम् । भैरवानल एवैकः समूलं प्लुप्यति क्षणात् ॥१०६० ॥ अशेपचित्रद्गिर्भसंसारस्वमसमनः । सोपकः शिप एवाहमित्युल्लासी हुताशनः ॥ १०६१॥ तन्मूढः कर्मसंवित्तिचित्रीभूतचितिस्तथा । संकल्पमेव संसार विचित्रमभिमन्यते ।।१०६२ ।। अत एव मृतो पालो पासनान्तरवर्जितः। शिशुरेव भवेत्सुप्तध्दसंसारवासनः ।।१०६३ ।। "तान्यौ तथा (१)। यापोवनमभ्येति पुनस्तद्वासनाक्रमात् ।। १०६४ ।। संस्कारसंविदा तास्ताः संहतीरभिमन्यते । कविजडत्वसंस्काराजडीभूतोऽपि सानिलः ।। १०६५ ।। सह भूजलयोगेन याति पुष्पफलात्मताम् । भक्षितो वीर्यरूपेण पुनरायाति गर्भताम् ।। १०६६ ॥ सति पाठः।

·१०० मासिनीवातिकम् यावत्पुनः पुनश्चित्रान्संसारानभिमन्यते । एकत्रच स्वसंस्कारवासनावासितः शिवः ॥ १०१७॥ भुते स्वर्नरकाघांस्तु भोगान्स्वातन्त्र्यकल्पितान् । कचिभूमिमयी कापि जलात्मा कापि मिश्रिता ॥१०६८ ॥ एवं भुवनमय्येपा संविनाति स्वरूपतः। ध्रियते यत्र तत्रैव स्वसंस्कारात्सुखादिकम् ॥ १०६६ ॥ वेत्त्यन्येन न दृश्यस्तु स त्वन्यान्वेद चान्यथा । न देशः परमार्थेन न च कालोऽस्ति कश्चन ॥ ११००। भदवादे हि गगनदेशात्सबैकदेशता । उपाधेरेव देशाद्भिदेशस्याप्युपधेभिदा ।। ११०१।। इत्यन्योन्यसमाश्रित्या देशभेदो न कश्चन । स्वरूपभेद एवातो भेदकत्वं सुसंगतः ॥ ११०२।। स च नास्ति प्रकारीकस्वरूपेविति साधितम् । एनयैव परामर्शदृशा ये परिवर्जिताः ॥११०३ ।। ते शङ्काकारिशास्त्रौघशङ्कितास्तन्मयीकृताः । स्वस्वसनिर्मितानन्तजडजन्तुविकल्पितः॥११०४ ॥ शाखाभार्सपथा शङ्का ग्राह्यन्ते बोधयर्जिताः । यथा प्रबुद्धते संविभिभूतापि चिरं स्थिता ।। ११०५॥ तथापि फलतीत्येवं प्रायश्चित्तादिकल्पितः। एवमाभासनानात्वस्वातन्त्र्यैश्वर्यशालिना ।। ११०६॥ कटसं यदेव तत्तस्य याति तन्वादिरूपताम् । विपर्ययाभासयोगे शीताद्याभासदूपिते ।। ११०७॥ नाड्यादापथ संकोचस्फोटघातादिपीडिते। देहभस्वामहायत्रयातचक्रेऽन्यथागते ।। ११०८।। प्राणो विघटते तेन जडाभासं कलेवरम् ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् यस्मिन्यात्यधिकारे चा जाते प्राग्वासनाक्रमात् ॥ ११०६ ।। वत्रय कल्पयोग परलोकाभिधानकम् । पापाणतां वा वेत्त्येष पुनर्वा प्रतियुध्यते ॥ १११०॥ परोऽयं लोक इति च रूब्यास्य परलोकिता। स्वर्गमोक्षादि यस्पेह यथारूढं च चेतसि ॥ ११११॥ तथैवशास्य बहिर्भाति ततस्तत्रापि चित्रता । बन्धो मोक्षः सुखं स्वर्गो दुःखंजडमयी स्थितिः ॥१११२॥ संविदेव स्वतत्थं शिवरूपा विराजते। भूयोजयवयुक्तस्य यथा तावत्यहस्थितिः ॥ १११३ ।। तथा विश्वात्मके रूपे भैरवस्याप्यहंस्थितिः। शिशुः शून्येऽपि वैतालं वेत्ति सत्सार्थकारिणम् ।। १११४ ॥ ध्येयपूज्यादिवचित्र्यमित्यमर्थक्रियाकरम् । मूर्तो भिन्नः समाहूतो हिला भोगानिजान्दयात्॥१११५॥ देव एतीति वातपा वचनेष्वेव शोभते। अमूादिस्वरूपत्वं सर्वमेतत्तु युज्यते ॥ १११६ ।। मात्मैव हि तथाभूतस्तथा भात्सेव भेदतः। एवं स्वभाव एवैप संविदो यः स एव तु ।। १११७॥ भेदप्रस्ततया कामों मला शाले निरूप्यते । दीक्षादिकर्मयोगे तु न मलत्वं प्रतायते ।। १११८ ॥ स हि मेदमयाशेपसंसारदहनवतः। दीक्षा च वस्तुतस्ताटक्सत्यसंबित्वरूपिणी ॥ १११६ ।। एवं यो वेद तत्त्वेनेत्युत चानुत्तरे नये । एवं विज्ञानयोगे हि शमिते भेदगोचरे ॥ ११२० ॥ मात्मैव शिव एवैकः को बन्धः का प मुता। सयमिति पाउ ·१.२ मालिनीवार्तिकम् एतदीक्षामहासंवित्प्रवेशाय तु भएयते ॥११२१ ॥ क्रियास्वभावदीक्षासौ कर्मादिमलहानये। स्वभावक्लप्तनियतिनलाक्षिप्तेषु कर्मसु ॥ ११२२ ॥ भोगोऽस्य युगपद्यस्मात्क्रियते मत्रशस्तितः । तथा हि प्राणगा देशकलाकालाध्वनिश्चयाः ॥ ११२३ ॥ जातयोऽस प्रतायन्ते धरण्यादिशिवान्ततः। तनव जन्मसंभोगाधिकारलयमाजनम् ॥ ११२४ ॥ विधायोत्कृप्यते तसादन्यत्र च विधीयते । इत्यं गुरोनिश्चितसंविदात्म- रूढेश्च शिप्यस्य परस्परेण । निष्कर्मचेतारचिव दीक्षा प्रार्मशती रखिला रुणद्धि ॥ ११२५॥ तनापि तण्डुलतिलाज्यचरुप्रबन्ध इत्यादि शवनियतिप्रतिभारक्लुप्तम् । तावत्यपि स्फुटपदे न निशाप्रपञ्चो निर्मूलतामुपगतोऽपि पिभेदवृत्तेः ॥ ११२६ ।। भेदेऽपि किंप पुनर्भविष्य- संसारकारिसुकृतादिविधातहेतुः । शुद्धस्ततस्तदत एव हि तत्वजालं शुद्धतरस्थितितया निसिलं द्विधैव || ११२७॥ शुद्धं त्रिशकिखचितं ननु मलंच भात्येव तेन पहुधैप कृतः क्रियायाः । व्यापारकल्पनषशानियतिप्रपञ्चः स्वल्पेतरतकृततारशमोगयोगः ।। ११२८ ।। मुद्रामण्डलसंघातः समत्रतषचर्चितः।

·१.३ अभिनवगुप्तमिरचिनम् यत्र योगादिकं सर्व फलदानाय कल्पते ॥ ११२६ ।। नितिफलसंप्राप्तिकासासंकोचसुस्थिताः । अनवच्छिन्नतामेव फलनात्र मन्यते ।। ११३० ।। नानन्तानपच्छेदे कापि यागादिकल्पना । अनवच्छिन्नवाबा" ।।११३१॥ तत्सर्वोत्तीर्णदृष्टयः। तथापि विदिते ह्यये परमादयसुन्दरे ।। ११३२॥ संवित्स्वभावस्वातन्याकेषांचित्फलकामता। तान्येवोदिश्य तत्सर्व पूरणाय धरादितः ॥ ११३३॥ शिवान्तं बहुधा भेदैर्धारणाग्रन्थ उच्यते। इह हि नान्यनयेष्विव किश्चन स्फुरितमस्ति न यत्किल सत्यतः । तदिह सत्यपदे स्थितिभागिनां किमिव हेयपदे निपतिप्यति !! ११३४ ॥ इत्य सप्तदशाधिकारघरमं तचं यदाभामते तान्त्रिीतमनुत्तरं शिषपदं संप्राप्तिकामान्प्रति । एनत्सर्वमिहोदितं च जगदानन्दे विपक्षात्मक भेदप्राणतया यतोऽत्र निसिलोऽप्येप प्रपत्र स्थितः ।। ॥११३५॥ इति भीमन्महामाहेपानावर्षाभिनयमावशिविते श्रीमालिनोविजयोत्तापातिक प्रपमःकाप:""

·গথ द्वितीयः काण्डः एवं महेश्वरी देवो विश्वात्मतेन संस्थितः । क्रमिकज्ञानयोगाभ्यां धारणाभिरुपासते ॥ १ ॥ तत्वक्रमं गवद्वतमलमायादिजालकम् । अष्टादश उत्साटले तवं तम्याम्पिमाया ॥२॥ प्राणायामादिकं यत्र हेयमित्येव पर्यते । नहि तस्य परां वित्तिं प्रति काचिदुपायता ॥३॥ अन्तः संविदि यनिरूढमभितस्वत्प्राणधीविग्रह संचायत कथं तथेति पटवामभ्यासयोगक्रमः । ये त्वभ्यासपथैन संविदमिमां संस्कर्तुमभ्युद्यता- ते कि कुत्र कुतः कथं रिदयवामित्यत्र संदिग्रहे ॥४॥ अभ्याप्तो हि पुनः पुनरर्थः सोऽपि च दिकालप्रतिपदाद । आभासतरयोगसमुत्थो देहमनःप्राणाक्षपथे स्थात् ॥ ५ ॥ प्रकाशकयने रूपे भैरचीये विविक्षवः । सकृतिभावविज्ञान विश्रान्त्यैव सुसंस्थिताः ॥६॥ अत्रैवातः परं प्रोक्नमङ्गं सर्वोपकारि यत् । धारणा अपि तद्वारे निश्चिते स्युसथामिकाः ॥७॥ नवप्रतिष्ठे कस्तके समाधासः प्रकल्प्यताम् । 1 कुन कथं नुवैति पादः । २ तदारनिधित इति पाटः ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् किंवा न भवतां तागप्रतिष्ठाहतं वचः॥८॥ तथा ह्यागम एवैकं प्रमाणमिति निश्चितः । तद्विरुद्धागमनाते सति निधीयतां कथम् ।। ६ ।। महाजनप्रसिद्धिस्तु तत्र प्रामाण्यकारणम् । अप्रतिष्ठा तद्विरुद्धमहाजनसुसंमवात् ॥ १० ॥ प्रत्यक्षमपि रुच्यादी दृष्ट्वाधकसंचिदम् । उत्तरोचरविज्ञानानवस्थाभाजनं ननु ।। ११ ॥ स्वसंविदपि तत्रैव बाधिते कथितं ति कथ] किल । व्यवहारमयं कुर्याद्भेदसन्धानपण्डितः ॥१२॥ अस्माकं त्वप्रतिष्ठानं न कदाचित्कचिद्भवेत् । येषां सर्वत्र संपूर्णः परो भैरवसागरः ।। १३ ॥ विशेषतस्तु तर्कस्य तान्प्रत्येवाप्रतिष्ठता । ये तर्कार्णवतारात्तपरमामृतसंविदः ।। १४ ।। तथा हि सर्वे नकाशा अनामृष्टस्यसंघिदः । सर्वत्र पर्यन्तफलं न शिवं प्रतिपेदिरे ॥ १५ ॥ अभेदसारः सर्वो हि शासार्थस्तत्प्रपत्तये। यसत्रोद्भावितो भेदस्तव मृढधियो रताः ॥ १६ ॥ तर्कश्च मेदवांदाशयुक्तिकपण्डितः। नन्यभेदेऽपि तर्कस्य काचिदस्युपयोगिता ॥ १७ ॥ .परमाद्वयदृष्टौ च सोऽपि नैव न मंगतः। अत एव पराद्वतं यद्विषानुग्रहात्मकम् ॥ १० ॥ तस्योपायं परं ते हृदयं स्पन्दनात्मकम् । हृदय रोधर्मयों यः स्वविमर्शः पूर्णचिमत्कारः। देवामिति पास। २ हद इति पारः। मये इतिहास ·मालिनीवार्तिकम् युगपद्रागिति हटतो तीनीकृतविश्वतःस्फुरणः ॥ १६ ॥ भावग्रहायचरम- दशाद्वयोल्लासिनिईतिसुपूर्णः । जगदानन्दमयोऽसौ सामान्यस्पन्द इत्युक्तः ॥ २० ॥ स्फुरणं हृदयस्य यत्किल प्रकटं विश्वमिदं विसर्गधाम्नः । सदिति प्रतिभाति यावता त्रिकशक्ती विशतीह तावता || २१ ॥ तदिदं हृदयं निरच्यते परमं भैरवसंविदामृतम् । इपिवकृतिशक्तिशूलगं परमे धामि विसज्यते ततः ॥२२॥ परमे भगवत्परात्मनि स्फुरितं विश्वमिदं चिदात्मकम् । शक्तित्रयशूलगं ततः शाम्भवभूमिरिसर्गिकर्मना ॥ ३ ॥ तदथो सदिति प्रगीयते तदिदं पूर्णमिहाहमात्मरुम् । हृदयं शिवशक्तिसंगम- स्फुरणात्मैव सदापभासते ॥२४॥ इह सृष्टिलयस्थितिक्रमाः हर एक स इति पाट । २ मरिनीकृत इति पाट । २ मारप्रति पार ।

·अभिनवगुरुविरचितम् शतशो वापि सहस्रकोटिशः। अविभान्ति सदातनात्मना हरविपापम्बुजहेतुसंचिताः ॥ २५ ॥ इह तु पुरोक्ताद्युक्तिकलापाद्यः प्रविशेत्सद्यो नाशक्तः । तं प्रति शाक्कोपायपथेनं प्रकटीक्रियते हृदयस्पन्दः ॥ २६ ॥ त्रिशूलपान्तगप्राणप्रेरणावातहृत्पथः । तदन्ततिचिचन्द्रकलाविश्रान्तितत्परः ।। २७ ।। झटित्येवाथ तद्भमित्यागेन प्रोज्मय ता दशाः । निरानन्दादिकाः पञ्चभूतमध्यच्यवस्थिताः ॥ २८ ॥ त्यजेत्पूर्वा परां क्रामेत्सम्यग्विश्रान्तितत्परः । यतो निजानन्दमयी भूमिः शान्तपदानुगा ॥ २६ ॥ निरानन्दपरानन्दौ पुरुषाजातसंगती। अभेदभिन्नभोग्योपजनितानन्दम्भणात् ॥ ३० ॥ महानन्दस्थितिः कापि वामाचारा चिदुल्लमेत् । भैरवीयमहापानि स्वीकृताशेपसंविदि ॥ ३१ ॥ महानन्दथिदानन्दीभूय भूयः प्रवर्तते । अमिंस्तु स्वीकृताशेपदक्षयामार्श्वगत्रिके ।। ३२ ।। त्रिके सर्वात्मना द्वैताद्वैतसंग्रहणात्मनि । अभिन्ना वाथ भिन्ना वा भिन्नाभिन्ना अथापि वा ।। ३३ ॥ भाषा निजादिकानन्ददशापञ्चकयोजिताः । जायन्ते जगदानन्दसमुद्दामदशाजुपः ॥ ३४॥ निजानन्दः प्रमात्रंशमात्रनिष्ठनिवन्धनः । शून्यतामात्रविश्रान्तर्निरानन्दात्मिका स्थितिः ॥ ३५ ॥ प्रमेयपदविश्रान्तः परानन्दोऽयुदेत्यलम् । क्रमेणेति पार । २ यरमध्येनि पाठः । ३ सदुष्टसेदिति पारः।

·: मालिनावातिरम् अनन्तमेयसंघट्टपूर्णे मेये तु सर्वतः ॥ ३६ ॥ प्रमाणाचणायोगान्महानन्द इति स्थितिः । समस्तमानमेयौपकलनापासकोविदः ॥३७ ।। यदा विश्रान्तिमभ्येति निरुपाधिमुनिर्भराम् । तदा सलु चिदानन्दो यो जडानुपहितः ॥६॥ न च यत्र स्थितिः कापि विभक्ता जडरूपिणी । यत्र कोऽपि व्यवच्छेदो नास्ति यद्विश्वतः स्फुरत् ॥ ३६ ।। यदनाहतसंपित्ति परमामृतहितम् । तदेव जगदानन्दधामास्माकं गुरुर्जगी ।।४।। यत्रास्ति भावनादीनां न मुग्या कापि संगतिः । तत्र विश्रान्तिराधेया हृदयोचारयोगतः ॥४१॥ या तन सम्यग्विश्रान्तिस्तत्पराद्वैतमुच्यते । प्राणदण्डअयोगेन पूर्वापरसमीकृतेः॥४२॥ चतुष्किकाम्बुजालम्मिलम्बिकामाधपितभूः। बन्धमोक्षविभागेन नरादन्यत्र योगिना ॥ ४३ ॥ अनुत्तरस्वभावेन वाग्व्यापाराभिर्तिना । चिद्विमर्शपराहत्यलयोल्लासयोगिना ।। ४४ ॥ उद्योगवशरिलेन सद्वादशरुलात्मना । सूर्येणाभासित भाने पूरित परिचानते ॥ ४५ ॥ तद्वाममन्थरवशाः पोडशाख्यकलाजुपा । प्रविऐन विवोधामी सम्पपिसजता कलाः ।। ४६ ॥ चतस्रो जीवनीः प्राप्सनिमविकृत्तस्थितेः । अन्तःकृतानन्ततचकादिक्षान्तन सर्वतः॥४७॥ , प्रमाता संघमति पाठ । १ समुन्दर इति पाए । ३ नरादा नेति पाठ । ४ सगंशिकते।

·अभिनयगुप्तविरचितम् मावानां भावतासारविमर्शाभावहाजा । पहिःप्रसवसद्योगिकुलनेत्यधिशायिना ॥ ४८।। रुद्रयामलभावेन नित्यं या निष्ठितैय ताम् । चित्प्राणगुणदेहान्तशक्तियोपानमालिकाम् ॥४६॥ विसर्गेण विसृज्याथ स्पन्दनोदरवर्तिना । विसर्गभूमिमाश्लिप्य मत्स्योदरदशाजुपम् ॥ ५० ॥ सर्वसर्वगतां सर्वजीवनी परमां कलाम् । रिशूलभुवमाक्रम्य नाडीवितयसंगताम् ॥ ५१ ॥ विकस्वरां संकुचितां क्रमेणैकात्म्यमाश्रिताम् । सुकुटीबिन्दुनादान्तशक्तिसोपानमालिकाम् ॥ ५२ ।। रासभीवडवास्रावससंकोचविकासिकाम् । मुहुर्मुहुर्लीयमानसृष्टभावोपनिर्भराम् ॥ ५३॥ एकीकृतमहामूलशूलपैसर्गिकास्पदाम् । समग्रभावभरणभैरवीयहदाश्रिताम् ।। ५४ ॥ सर्यापूरणहेवाकसमर्जितपराभिधाम् । आद्यन्तरहितामेनां विश्वप्रवणशालिनीम् ।। ५५ ।। हृद्रोधाकाशचिचन्द्रचन्द्रिकां त्रितयेशिकाम् । देवीं प्राप्य न किं नाम लभते लम्भयत्यपि ॥५६॥ तत्र भावनादेहगतोपायैः परे सति । यदप प्रविचितुः स्याद्योगी तावत्प्रकम्पते ॥ ५७ ॥ पूर्वजन्मशताभ्यस्तदेहवादात्म्यनिश्चयः । जलपांसुपदेकत्वं मन्वानपिच्छरीरपोः ॥ ५॥ भेदात्यमापारहिते परिपूर्णचिदात्मनि । प्रविशेरथमं यावत्स्वपलाकमएकमात् ।। ५६ ॥ 1 मशीभिति पाठ ।

·मालिनीवार्तिकम् भवेदद्यान्निद्रा]स्य सा देहावेशशैथिल्यदायिनी । कम्प्ररूपैव यापन्नो रूढिर्जाता परात्मान ॥६० ॥ एतदव्यनलिई तनरशक्तिशिवात्मकम् । यत्र विश्वमिदं लीनं यदन्तःस्यं च गम्यते ।। ६१ ॥ किं चामजातमेतद्देहस्थतयैव पूर्णनितिम् । तस्योन्मेपशन स्फुटतां या यात्] समावेशः ॥ ६२ ॥ चित्तत्वस्य विशेषस्पन्ददशाशालिनश्चिदानन्दः । शानसमुल्लासभरादन्तःकृतमत्रवीर्यपरामारः ॥ १३ ॥ नरशनिमयमिदं तद्यकाव्यक्तं भोल्लिङ्गम् । सिद्धिफलप्रसारसप्रसुनमिति कथ्यते शास्त्रे ॥६४ ॥ व्यतलिई तदुक्तं तु यत्केरलनरात्मकम् । एकस्य स्पन्दनस्येयं त्रिधा भेदव्यवस्थितिः ॥६५॥ एतल्लिङ्गज्ञानप्रवियुक्नहृदा वृर्थव हि भजन्ते । बाह्यस्थलिपूजां प्रयासमा फलाय नहि तत्स्यात् ॥६६॥ ययतमात्मलिडाख्यं नररूपसमायि । देहाभेदमये वाह्य विश्वसिन्भरिते सति ॥६७॥ समुदेति महानन्दभूमौ लीनस्य योगिनः । तेनाद्यं लिङमभ्येति संमुखीनलमञ्जसा ॥ ६८ ॥ अत्र लिड़े सदा तिष्ठेत्पूनाविश्रान्तितत्परः । यद्योगिनीनां हृदयं परमानन्दमन्दिरम् ॥६६॥ पूर्वोक्त वीजयोन्यंशविसर्गानन्दमन्दिराः । यत्र कामपि तादात्म्यसंपत्ति चिन्वते बुधाः ॥ ७० ॥ यत्र प्रयासविरहात्सर्योऽसौ देवतागणः । श्रानन्दपूर्णे धाम्न्यास्ते नित्योदितचिदात्मकः ।। ७१ ।। १ य समावेश इति पाठ ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् यत्तद्भरवनाथस्य संकोचेतरभासनम् । अविद्यमानसंकोचविकासस्यापि भासते ।। ७२ ॥ यनत्ममाप्तिसंघटसमुत्थानन्दधारया । अवसितमिदं विश्वमपोज्झति पुरायताम् ।। ७३ ॥ तत्र प्रवेशने यत्नः कार्यत्वेन प्रयासकृत् । यतः सदोदितो भानुः किं दीपेन विचार्यते ।।७४ ॥ यदि स्वात्मस्थितो योगी शिवचित्स्पन्दभूमिगः । यदि या बाह्यभायोपविशेपस्पन्दसंश्रितः ।। ७५ ।। सर्वथा शिवशक्त्यात्मनिकरूढेरपिच्युतः । योगी जायेत निःशेपयोगिनीकुलनन्दनः ॥ ७६ ॥ घटाभावेऽपि सामान्यस्पन्दाभासमयी स्थितिम् । परभैरवमुद्रां तामन्तर्लक्षमहिदृशम् ।। ७७ ।। यदाश्रयति शंबी सा परा देवी ततः पुनः । स्वातन्त्र्यहेलोनिये तचदर्थक्रियामये ॥ ७ ॥ भाषापे सोत्सुकॉन्मुख्यविमर्शरसयोगतः । विशेषस्पन्दसमि शक्ति संस्पृश्य वर्तते ।। ७६ ।। एतेनाधिष्ठिता पाना स्वमत्रास्तत्प्रकाशने । यान्ति स्वातन्त्र्ययोगित्वं विचित्रास्वपि सिद्धिपु ॥०॥ हानादानतिरस्कारहत्ती रुदिमुपागतः । सर्वभासनयोगेन मासमानं चिदात्मना ॥१॥ अभेदयतितः पश्यन्दश्यं चितिचमत्कृतेः । अर्थक्रियार्थितादन्यकारितां कातरां सितिम् ॥ ८२ ॥ विहाय यावदासीत नापच्छांभवभूमिकाम् । भैरवीमाविशत्येव परां भूमिमपातः ॥३॥ ति पाठ जनितामिति पाइ।

·मालिनीतिरम् एतदाविष्टसंवित्ति सर्वमेव निरीक्ष्यते । प्रकाशरूपताक्रान्तं चैतन्यं हि प्रकाशत ॥८४ ॥ न चाप्रकाशं प्राकाश्ययोगादेति प्रकाशताम् । इति विम्तरतः पूर्व प्रकाशितमिदं यतः ॥ ५ ॥ महासाहससंयोगनिलीनासिलवृत्तिकः । पुञ्जीभूतस्वरम्योपनिर्भरीभूतमानसः ॥८६॥ अकिचिचिन्तकः स्पष्टदृष्टभेदाज्झितस्थितिः । यापदासीत तापत्तु पूर्वोका एच भूमयः ॥ ८७॥ सांमुख्यं यान्ति संसारसमदाहकहतवः । यश्च दिव्योऽक्षसंघातो भेदरूढितिरोहितः ॥८॥ सातन्त्र्यपोपककीडामात्रोपकरणात्मकः । यदा निमीलनावन्थ्यस्तिष्टत्येक क्षणं तदा ॥८६॥ तवारोदितसंबोधमहाज्वालाविलापितम् । विश्वमभ्येति परमानन्दसागरशायिताम् ॥६॥ तद्रसापानविश्रान्तः संविद्देवीः प्रतर्पयन् । अचिरादेति मरणजन्मत्रासविहीनताम् ।। ६१ ॥ आश्यानभावं हि गता स्वसंवि- देहेन्द्रियज्ञेयमयत्वमाप्ता। युक्त्या तु सो प्राप्तविलीनभावात् संविद्धनं स्वं वपुरेव याति ॥१२॥ युक्त्या ययैव बाघार्थ विवशीकृतचेतसाम् । व्युत्थितिर्जायते सैप भैरवानन्दसंविदः ॥ ६३ ॥ तयैव योगिनीवक्तसंप्रदायक्रमासया । विधूतकल्मपावशा तिष्ठते चिन्मयी स्थितिः ॥ १४ ॥ १ सप्राप्तति पाट । २ तम्मयोति पाठ ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् यक्तमीपद्यदा योगी विकासयति संविदः । सर्वा इन्द्रियनाध्यन्तश्चक्राकमणसंश्रयाः ।। ६५ ।। तदा विकास ग्राह्यार्थभेदाभावमयं हठात् । प्रयान्ति चिदुन्मुसत्वानीलपीतादिभेदवान् ॥ १६ ॥ ग्राह्यग्राहकसंबन्धभेदः सपदि भिद्यते । योगिनीवनसंरूढसंप्रदायक्रमामया ॥ १७ ॥ सोऽनुभवदायिन्या मुद्रया मुद्रिताखिलः । सर्वाधिष्ठावचिद्रूपसातारपतन्द्रितः 11 ६ || स योगी विस्मयाविष्टो लभते स्वात्मसंविदम् । तत्तदृश्योदयापाययोगेऽप्यनपयत्स्थिति ।। ६६ ।। तडागर्तिनिनाम्बु तन्नान्यत्र प्रवर्तते । प्रयत्नेनापि तन्मात्रपूरणाय यदतमम् ॥ १० ॥ यदा त्वन्तःपदद्वारसाररतद्वारिधारा)मंपूरितं रसात् । भवेद्भवेयुस्तत्पूर्णाः प्रवाहाः सर्वतोमुसाः ॥ १०१ । एवं स्वोल्लासरभसाचैतन्यं प्रोन्मिपत्स्ययम् । अविभागेन भावांशात्स्यात्माभेदेन भामयन् ।। १०२ ॥ शी[मी]लनाविषयीभावं अयद्यदि मुहूर्तकम् । मायाविगलनाद्भमिभैरवीया विराजते ।। १०३ ॥ वैकल्पिको बरच्छेदः पंथायां दर्शयेद्रिदाम् । सैव माया स्वतन्त्रस्य भेदष्टिप्रकाशिनी ॥ १०४ ।। उन्मेपमात्ररूढस्य सा निर्मूला न संभवेत् । इत्थं कि बहुनोग्नेन नयेऽनुत्तरनामनि ॥ १०५ ॥ वस्तुतोऽस्ति न कस्यापि योगाङ्गस्याभ्युपायता । स्वरूपं यस नीरूपमपच्छेदपिवर्जनात् ।। १०६ ॥ , चेदिति पारः। २ पामासामिति पाठ ३ मंदराजीति पार ।

·मालिनीवार्तिकम् उपायोऽप्यनुपायोऽस्यायागवृत्तिनिरोधतः । रेचनापूरणैरेपा रहिना तनुवातनौः ॥ १० ॥ वारयत्येवमात्मानं भेदसागरगांचरात् । निमञ्जमानमप्येतन्मनो वैषयिके रसे ।। १०८ ॥ नान्तरार्द्रत्वमभ्येति निरिछद्रं तुम्बकं यथा । स्वं पन्थानं हयस्येव मनसो ये निरुन्धते ॥ १०६ ॥ तेषां तत्खण्डनायोगाद्धावत्युन्मागकोटिभिः । किंस्विदेतदिति प्रायो दुःखेऽप्युत्कएठते मनः ॥ ११० ॥ सुसादपि पिरज्येत ज्ञानादेतदिदं विति । तथाहि गुरुरादिनहुधा स्यकशासने ॥ १११ ॥ अनादरविरक्त्यैव गलन्तीन्द्रियवृत्तयः । यावत्तु विनियन्यन्ते तावत्तावाहिकुर्वते ॥ ११२ ॥ प्रत्याहारोऽपि नामायं योऽक्षजाले प्रवर्त्यते । वन्धस्यारूदवृत्तेस्तद्धनलंपेन बन्धनम् ॥ ११३ ॥ अर्थेषु तद्भोगविधौ तदुत्थे दुःसे सुरो या गलिताभिशङ्कम् । अनाविशन्तोऽपि निममचित्ता जानन्ति वृत्तिक्षयसौख्यमन्तः ॥ ११४ ॥ सत्येवात्मनि चित्स्वभावमहास स्वान्ते तथोपनियां तस्मै कुर्वति तत्प्रचार चतुरे सत्यक्षवर्गेऽपि च । सत्स्वर्थेषु रमादिषु स्फुटतरं यद्भेदवन्ध्योदयं योगी तिष्ठति पूर्णरश्मिगचितस्तत्तचमादीयताम् ११५ अविवेक एन परमिह संसार इति प्रयादमात्रमिदम् । अविवेक एव हि परं निःश्रेयसलाभसोपानम् ।। ११६ ।। तनोरिति पाठ।

·अभिनवगुप्तविरचितम् त्यजावधानानि ननु क नाम धत्सेऽवधानं विचिनु स्वयं तत् । पूर्णेऽवधानं नहि नाम युक्तं नापूर्णमभ्येति च सत्यभावम् ॥ ११७ ॥ यवानन्दयोगः कचन ननु भवेत्तत्र पूर्णः स्वभायो 'ते वेति तत्र प्रशमपदमियाद्यद्ययं भेदमोहः । तज्ज्ञाने जाग्रदादावपि निखिलपदे चिन्महाचक्रनाथो योगी जायेत नानाव्यवहृतपथगोऽप्युल्लसन्मत्रवीर्यः ११८८ यथा हि कूपं प्रचिकीर्षुरेव प्राप्ते जले याति कृतित्वमेकः । कश्चित्पुनर्हस्तगतादि पारि] मात्रा- दित्थं परप्राप्तिविधिविचित्रः ॥ ११६ ॥ अनुपायमिदं तस्मादुपायोपेययोगतः । भेदवन्धाद्विमुच्येत कथं वेतरथा जनः ॥ १२० ॥ अनुपायेऽपि चैतसिन्किचित्सांवन्ध्यवृत्तितः । उपायस्योपदेशोऽयं शास्त्रेन बहुधा कृतः ॥ १२१ । यथा लिप्यक्षरैर्यालाः सत्ये वर्णात्मनि स्फुटम् । प्रवेश्यन्ते तथा मूढास्तैस्तै रौपयिकैः क्रमात् ॥ १२२ ॥ तदर्थमेव चाद्वैते परतत्वेऽपि सादरम् । पूजाध्यानादि शास्त्रेऽस्मिन्नुचितं किंचिदुच्यते ॥ १२३ ॥ यत्किचिन्मानसाहादि यत्र कापीन्द्रियस्थितौ । योज्यते योधसद्ब्रह्मधाग्नि ब्रह्मविलात्मनि ।। १२४ ।। आत्मानुसारिसद्भावसमावेशूदशाश्रयात् । तसत्परकुलेशानशक्तिचक्रार्चनाक्रमे ॥ १२५ ॥ धामनिवेति पारः।

·मालिनीवार्तिकम् प्रयात्येवाप्रयत्न करणलं स्वभावतः । कृत्वाधारधरा चमत्कृतिरमप्रोक्षाक्षणक्षालिताम् आर्मानसतः खभावकुसुमः स्वामोदसदोहिभिः । श्रानन्दामृतनिर्भरसहृदयानर्घपारक्रमा चादेच्या सह देहदेवसदन देवार्चयेऽहर्निशम् १२६ एवं यर कचित्तिष्ठेत्स्यविमर्शसभारतः । तर शनियाशस्त्रिया तावत्प्रकाशते ॥ १७ ॥ नवधा भासमानय प्रोटद्वादशचक्रत । विश्रान्तिरेकक्षणगा साष्टोत्तरशतस्थितिः १२८॥ एकर शतसख्या च सा स्थितिः प्रविमान्यते । इत्य यत्किच तस्य वचन योगिनो भवेत् ॥ १२६ ॥ तदेव जपयोगाय जायत्तेनुत्तरे पथि । अन्तरिन्धनसद्भारमनपेन्त्यैव नित्यशः ॥ १३० ॥ यो ज्वलत्यसिताक्षीधप्रस्ताग्रशिसागतः । तव सभावाना प्रशद्विमृश्यते ॥ १३१ ।। नून झटिति सप्लुष्टस्यूलरूपतया हठात् । यान्ति बोधमहानालाप्रसाशक्य स्वरूपतः ।।१३।। स एप परमो होमी भैरवीयम्मे मतः 1 निजगोषजठरहतभुजि भानाः सम्यपसमपिता युक्त्या । जहति भेदविभाग निजशक्त्या त समिन्धते यम्मात् १३३ यदेव स्वेच्छया सृष्टिस्वाभान्यवशतः पुरः । निमिमीतेऽतपिपय तयानायापकल्पते ॥ १३४ ॥ निराकार हि चिद्धामि निवाकृतिमये मति। , नरनि पाठ 1 २ घायपायनि पाठ । ३ मानवनि पार । एपेपिर 1 .

·अभिनवगुप्तविरचितम् फलार्थिनां काचिदेव ध्येयत्वेनाकृतिः स्थिता ॥ १३५ ।। यथा बभेदसंपूर्णे भावेऽप्युदकमाहरन् । अन्याकृत्यपहानेन घटमर्थयते रसात् ॥ १३६ ।। तथैव परमेशाननियतिमविजृम्भणात् । काचिदेवाकृतिः कांचित्स्ते फलरिकल्पनाम् ॥ १३७ ।। यस्तु संपूर्णचित्तिर्न फलं नाम वाञ्चति । तस्य विश्वाकृति ध्यानं सर्वदेव विजृम्भते ॥ १३ ॥ कुलयोगिन उद्रिक्तभैरवीयरसासवात् । घूर्णमानस्य यः कश्चित्कोऽप्युदेति यथा तथा ॥ १३६ ।। शरीरगः समावेशो मोदनद्रावणात्मकः । सा स्वीकृतजगन्मुद्रा मुद्रा नरुत्तर मते ॥ १४० ।। एप योगविधिः कोऽपि कस्यापि हृदि वर्तते । यस्य प्रसीदेविचक्रं द्रागपश्चिमजन्मनः ॥ १४१ ।। लोकेनालोक्यमानोऽपि देहबन्धविधौ स्थितः। अभ्येति योगे रूदेन क्षणात्कामपि संविदम् ॥१४२॥ ? अत्रैव त्वसत्पूर्वार्याचार्याणां धिषणा भृशम् । अभ्यमस्त भवाभोगविभ्रमाणामसंनिधिम् ।। १४३ ॥ वेदसांख्यभवेद्वादन्यायसांगतलौकिकैः। पञ्चरात्रक्रियाशास्वसिद्धान्तादिमिरप्पलम् ।। १४४ ।। उचितोचितविज्ञानक्रियांशपरिभावकः । सर्वैः स्वप्रक्रियारूढस्तैस्तैरौचित्ययोगतः ॥ १४५ ॥ यत्र चीजसमावापखननादिक्रियाकमः। अकारि शांभवानेकशासाभिर्योऽतिविस्तृतः ॥ १४६ ॥ तस्य चिद्भरवतरोः फलमेतदनुत्तरम् ।

·1 . मालिनीवार्तिकम् आश्रमस्थितचर्याधैर्जटाजालाजनान्तर्कः ॥ १४७॥ कृतरप्यकृतैर्वापि यत्र नो लभ्यते मिदा। तनैव योगे विश्रान्ति कुर्वतां भवडम्बरः ॥१४८॥ हिमानीव महाग्रीमे स्वयमेव प्रलीयते । अल हि चळमाणेऽस्मिन्सरमे संविदासवे ॥ १४६ ॥ निस्सरन्ति महोल्लासाः संख्या येषु न विद्यते । तेपां च प्रकटीकाराः कृताः प्रार्गव विस्तरात् ॥ १५० ।। अत्राभिनवगुप्ते तु तत्चे केऽप्येव निश्चिताः । केतकीकुसुमसौरभे भृशं भृङ्ग एव रसिको न मक्षिका । भैरवीयपरमाद्वयार्चने कोऽपि रज्यति नभेदमोहितः ॥१५१॥ नात्र रूढस्य कार्या स्याच्छुद्धिः काचन कुत्रचित् । अशुद्धं हि जगत्येव भैरयात्मनि किं भवेत् ॥१५२ ।। अशुद्धेऽपि च भूतापे केन शुद्धिः प्रतायताम् । अनवस्था भवेदित्थं व्यर्थान्योन्याश्रितिस्तथा ॥ १५३ ।। अशुद्धस्य तिरोधाने शुद्धं नाम प्रलीयते । प्रतियोगिकृतं तद्धि न स्वभावेन नीलवत् ॥ १५४ ॥ अत एव न कश्चिदाग्रहो विषयाणां ग्रहणेऽप्यपोहने । परभैरवसंविदात्मनः स्वयमेवोच्छलिता हि भोक्ता ।। १५५ ।। सर्वमत्र विहितं यतोऽमुना वर्मना सकलमेव युज्यते । चर्वारिति पाठ । २मिधेति पार ।

·.. अभिनवगुप्तविपितम् मार्गमेवमपहस्त्य किंचन कापि नैव ननु याति युक्तताम् ॥ १५६ ।। तथाहि दीक्षा नामेयं या मलानां निकर्तनी। सा भेदयादिनां पक्षे कथं नामोपपद्यते ॥ १५७ ।। तथाहि यो मलो नाम स कथं चित्स्वभावकम् । श्रात्मानमावृणीते क विभोरावरणक्रिया ॥१५॥ न चं प्रकाशस्तमसा जातु संघियते यतः। प्रकाशोदय एवायं ध्वान्तध्वंसक्रियात्मकः ।। १५६ ॥ किंचावरणमुक्तं हि रश्म्यादेर्गतिधर्मिणः । प्रतीघातात्मकं तत्कि विभोरगतिधर्मिणः॥१६०॥ अपि वा ज्ञेयतामात्रतिरोधैव [धानं ] हि संघृतेः। पटादिना घटादेः स्यान स्वरूपान्यथास्थितिः ॥१६१ न चात्मानचिदात्मत्याज्ञेयत्वमधिशेरते । तदावरणमेपा तु शब्देष्वपि न शोभते ।। १६२ ।। नवीश्वरस्य ते शेया अणकः कथमीदृशम् । चिदात्मकं हि न ज्ञेयं चिदात्मत्वतिरोहितेः ॥१६३ ।। संविज्ञयेति शब्दोऽयं बन्ध्या में जननीत्यदः । वाक्यं सरयतीय स्वं स्वात्मसब्रह्मचारि यत् ।। १६४ ॥ किचेश्वरस्य सायं तावता प्रतिहन्यते । आवृतान्चेत्ति नाणून्यन्न त्वेषां काचन क्षतिः ॥ १६५ ॥ 'नवनापरणे नीले ज्ञातुरावरणे सति । न दर्शनं तथा वाँधा न सर्वज्ञो मलावृतः ॥ १६६ ।। मैवं तत्र हि दृग्नम्मीगच्छतः प्रतिहन्ति तत् । पटोदि न तु विज्ञातुरस्त्यावरणसंभवः ।। १६७ ।। १ एतपामति पाठः । २ पिश्यति पाठः । ३ तयावारिवि पाठ.। ५ पटादियोति पायः1.

·१२० मालिनीवातिकम् मलवाव्यापको व्याप्तुराबारक इति स्फुटम् । घटेऽपि व्योग्नि संदध्यादशून्यत्वं स्वरूपतः ॥१६८ ॥ आत्मनथाधिकार्यवान्मलः किचित्करो न चेत् । कथमावरणार्यप शक्को ननु च भोः किमु ॥ १६६ ॥ मलसद्भावमात्रं हि तस्यावरणमुच्यते । मलेन सद्वितीयोऽणुरातः परिभाप्यते ।। १७० ।। हन्तानेन नयेने शिवमुक्तात्मनामपि । स्थितमावरणं सत्यं मलमद्भानमानतः ॥ १७१ ॥ किंचायतो मलेनात्मा मलमेव न वेत्ति किम् । तदसंवेदने तस्य किं मलान्तरमुच्यते ।। १७२।। नन्वतः किं मलं तु तर्हि विद्याकले विना । सर्वज्ञत्वं भत्तच मलं निदितमेव मत् ॥ १७३ ।। जहानात्माभ्युपायैस्तस्तबिचित्रः प्रकल्पितः । किचावरणमेतेन यस्यात्मनि भवेत्ततः ॥ १७४ ॥ घटादौ ज्ञातृकतले कथमस्य भमिप्यतः । ननु विद्याकले किचिज्ज्ञत्मकर्तृत्वदे स्मृते ॥ १७५ ।। इत्थं विमूढमतयो वञ्च्यन्ते न तु पण्डिताः । जडस्वभावा मायैपा तल्लतिश्च कलादिकः॥१७६ ।। अचिदात्मा कथंकारं चिदभिव्यञ्जनक्षमः । अभिव्यक्ता च चिद्विभ्वी किंचिचादिविशेषणैः ।। १७७ ॥ विशेप्यतां कथं नाम सांशस्तृचितं हि तत् । ननु देवः कलाविद्याकरणो व्यञ्जयेचितम् ।। १७८ ।। न्यनक्तु सर्वतो हन्त नास्पाशाहिरथाग्रहः । , एवेति पाठ । २ येत्मिति पाउ ।

·अभिनव गुमविरचितम् मले सदातने चास्य कथं मुक्तिभविष्यति ॥ १७६ ।। रौद्री रोडी] शक्तिर्मलस्यास्ति सा च कापि निवर्तते । कापि प्रवर्तते चेति धिगिदं मूढभापितम् ॥ १८० ।। जडानां कोऽनुसंधिः स्यात्तं विनतत्कथं भवेत् । अथ तत्रापि देवस्य हेतुताभ्युपगम्यते ॥ १८१॥ किं निमित्तमसो देवस्ता शक्ति संग्रवर्तयेत् । मवर्तिता या किं नाम तां निवर्तयते पुनः ।। १८२ ॥ स्वातन्यादिति चैत्पूर्ण तदेवाश्रीयते न किम् । लस्य ध्यान्तरूपस्य न च पाकोऽस्ति कथन ॥ १८३॥ स बन्यतादानयोगाद्धन्त्यमुष्य ध्रुवात्मताम् । एतेन मलसंवन्धादीश्वरेच्छामचोदितः ॥ १८४ ॥ भोगलोभकथाविष्टः पशुः सृष्टयानुगृह्यते । इति यन्नएयते मूलहत वअनितं ततः ।। १८५॥ स्वात्मप्रच्छादनक्रीडामात्रमेव मलं विदुः । स्वतन्त्रो हि विभुः किंचिरिकन स्वात्मनि भासयेत् ॥१८६।। यच कर्मापि नामष्टं तत्तावत्मविचार्यताम् । तथाहि कर्मसंबन्धे स्थितेऽपि कथमीदृशः ॥ १८७ ॥ महाप्रलय उच्येत महासृष्टिश्च वा कथम् । नन्वीश्वरेच्छया तब कर्मायाति निरुद्धताम् ॥ १८ ॥ कमौदासीन्ययोगेन कर्मान्तरमपेक्षताम् । ईश्वरोऽथ नवा पूर्वपक्षे संभव एव च ॥ १८६ ।। नसंभवे स कुत्रांशे चैश्चर्यमधिगच्छतु । कर्मतः सर्वमेवेदं स्यात्सटिमलयादिकम् ।। १६ ॥ श्रय कर्मानपेको ग कर्मणां रोधनं ततः । .

·१२२ मालिनीवार्तिकम् सदा निरुद्धान्येशः कर्माणि कुरुतां विभुः ॥ १६१ ॥ ननु तेषां स्वभावोऽयं यद्भोगप्रसवात्मता । कथं समान एप स्थायः परोपाधिता गतः ॥ १९२॥ अनपेक्षा हि भावानां सभावः कर्मणां ततः । ईशैपणानपेक्षाणा यद्रूपं तत्सकं वपुः ॥ १६३ ॥ किं च प्रलयलीनानि कर्माणि स्थितिभाज्यपि । किं प्रबोधयते देवः किं नु [सटहि तैः कृतम् ॥१६४॥ मलपाकाय चेत्सोऽपि मुदूरमपसारितः । कि चारमा विभुवैप स किं नाम करोति हि ॥ १६५ ।। इति पूर्व विचारश्च विस्तरेण प्रपञ्चितः । मृदएडचक्रस्नेषु धीमान्कर्तेधरः स्थितः ॥ १६६ ॥ कुम्भकारस्य कर्तृत्वं कुनाशे वरतिष्ठताम् । अकृष्टपच्यनीजेपु प्ररोहप्रसवादि के ॥ १६७ ॥ पूर्व करोतु हेतुल न सस्येष्विति को नयः । इद दुष्कृतमेतच सुकृत्त फलभेदत्तः ॥ १६ ॥ इति यत्प्रनिभन कि तमास्येन्छ। जृम्भते । स्वतन्यो यद्यसी कस्मात्परपीडामरी निजाम् ॥ १६६ ।। इच्छां गृह्णाति यो नित्य करणारमनिर्भरः । ननु स्वभारात्तादृवर्मातः फलदायकम् ॥ २०० ॥ प्रायश्चित्तादिकरणान्याम्पेवेति पिचारयन् । देवस्तयन तनुते शास्त्रं चित्रोपदेशमम् ।। २०१॥ खभाव एतादृवर्मणामिति को नयः । वीजमगुरसंपतिस्वभारमिति मादृश. ॥ २०२॥ पूर्वरद्धच्यनहतेनिज्ञातुं प्रभाषिप्णय । ईश्वरस्तु निजेच्छाता रिना न हि कदाचन ॥ २०३ ।।

·१२३ अभिनवगुप्तविरचितम् अवलोकितवान्कर्मफलवैचित्र्यचातुरीम् । तसादेवः सर्वकर्ता यदि खा. स्कारः स्युर्मात्मवर्गाः कथंचित् । नो कारस्तेऽपि चेत्कर्मवन्ध्या- नुरियनान्सर्यकर्ता न देवः ।। २०४ ॥ इत्थं च मेददृष्ट्येदं कर्म नाम न मु]िनिमत् एतायानत्र संक्षोपो व्यासोऽन्यत्र तु दर्शितः ॥ २०५॥ संवेदनात्मको देव एकस्तसात्वतः खलु । सर्वकर्तास वैचित्र्यात्कर्मयोगीति भएयते ।। २०६॥ माया च नाम विश्वस्य या कारणमिति स्थिता । सा धरण्यन्ततच्यांशगर्भा नित्या यदि स्फुटम् ॥ २०७॥ प्रलयो न कदाचित्याननु स व्यक्तिभावतः। व्यक्ति नाम न जानीमो विज्ञानं ग्राह्यता यतः ॥२०८।। तदीश्वरपरज्ञानग्राह्यतास्ति सदातनी । तस्थामविद्यमानायामीश्वरः कारणं कुतः ॥२०६॥ स्फुटं प्रकुरुते कुम्भ तद्वदीशे भविष्यति । मैवमन्तर्वहीरूपकरणपविभेदतः ॥ २१०।। स्फुटास्फुटादिविज्ञानं युक्त कुम्भकृति स्फुटम् । ईश्वरस्य स्फुटोदारपूर्वविज्ञानशालिनः ॥२११ ॥ को न ज्ञातो भवेद्भागो यत्रापि व्यक्त्यपेक्षिता। सत्कार्यवादिनां देशे कारणेऽपि स्फुटं स्थितम् ॥ २१२ ॥ विश्वमित्यपि मायायां स्फुटं स्वादसमञ्जसम् । व्यापकाच शिवात्मानस्तत्वैः साकं परस्परम् ॥२१३ ॥ कथं च नाम विद्यन्तां व्यापकत्वतिरोहिते। म्यात्समावेति पारः।

·१२४ मालिनीवार्तिकम् विकासः परमो व्याप्तिः संविदो भेद उच्यते ॥ २१४॥ मायीयं क कत्रातं तथा करणसंचयः । विचारितः पूर्वमेव कार्यवर्गश्च चर्चितः ॥ २१५ ॥ यावच्छित्रपदाभ्यासवन्ध्यं विश्वं न विस्फुरेत् । तत्स्वातन्त्र्यकथामात्रमेतदित्यवधार्यताम् ॥ २१६ ॥ एवं मलाघभावे हि का दीक्षा को हि दीक्षकः । दीक्षापात्रं च को वा स्यादिति किचिन्न युज्यते ॥२१७॥ शिष्येऽध्यन्यनले कुम्भे मण्डले झुक्करादिके । समस्ताध्यकृतो न्यासः कथं वाप्युपपद्यताम् ॥ २१८ ।। नहि तावन्त एव स्युर्ननु संकल्पनावशात् । शोध्यशोधकभावोऽयं सर्व एवोदितो ननु ॥ २१६ ॥ कल्पितं चेत्फलेत्सत्यं मनोराज्यार्जितश्रियः । जयन्ति नाकसाम्राज्यलाभविश्रान्तियोगतः ॥ २२० ॥ कि नाम बलवद्रूपसंकल्पपथवर्तिनः । फलन्ति न तथा भावा ध्यानादिपिपनाशयत् ॥ २२१ ॥ संकल्पदायमित्येव ध्यानं संशयरूपितम् । ध्यानं च न फलेदेव स्वयं पत्तद्वयाग्रहात् ॥ २२२ ॥ हन्त संकल्पनायोगाद्यदि जायेत तत्फलम् । किमसंचिन्मयान्भावान्याद्यान्कांविदभीमसि ।। २०३ ।। संकल्पनेव संस्कारः कुण्डानिगुरुशिष्यगः । स एव च फलाभामी तत्मविदवशिष्यते ॥ २२४ ।। संविदश्च स्वतन्वायाम्नथारूपारभासनम् । दीक्षेति किल मन्तव्यं मुन्यन्ते जन्तयो यया ॥२५॥ श्रत एव तिलायादः म्यरूप ग्रहणे मिती । क्रमो वा नियमो नह कश्चिन्छा निरूपितः ।। २२६ ।।

·१२५ आभिनवगुप्ताविरचितम् ननु मन्त्रेषु किं नाम नियमः सर्ववर्णभार । रूपं परं हि कथितं दीक्षापिन तथा कथम् ॥ २२७ ॥ एवमेवाणदाहस्य यद्भावान्संमतं हितम् ? किं तु तावति ये रूढिं न प्राप्तास्तान्प्रति ध्रुवम् ॥२२८॥ मान्त्रोऽयं नियमः प्रोक्त उपयोगं च गच्छति । प्रतिबुद्धा हि ते मन्त्रा विमर्शपथवर्तिनः ॥ २२६ ॥ 'स्वतन्त्रस्यैव चिद्धानः स्वातन्त्र्यात्कटतामयाः । मया न्त्रा] विशन्त्येवाचार्य तं तादात्म्यनियोगतः १२३० स्वतन्त्रीकुर्वते यान्ति करणान्यपि कर्तृताम् । इत्थं दीक्षादिविधये येडयन्पे विषयो मताः ।। २३१ ।। किं नाम कुर्वतां कृत्यं निपे, सपि वा कथम् । तेऽप्यत्रैवोपपद्यन्ते तत्सर्वं विहितं बिह ।। २३२॥ सर्व चैतदमुत्रैच प्रतिषिद्धं यतः स्फुटम् । प्रतिषेधे दर्शितेऽस्य किं चाद्वैतपथाश्रितः ॥ २३३ ।। प्रतिषेधोऽपि विहितः सोऽपि च प्रतिपिध्यते । इत्यं स्वसंविदम्भोधिः स्वात्मनि प्रोच्छलत्ययम् ।। २३४ ॥ इत्थं च विश्वमेवेदं जगदानन्दसुन्दरम् । तद्विपदं च भेदांशमित्थं क्षपयतेतराम् ।। २३५ ॥ परमेशमुखोद्भूतज्ञानचन्द्रस्य सर्वतः । तावता स्वप्रभाभारमाखराः सुमरीचयः ॥ २३६ ।। शिवचन्द्रांशुसंघातपातमात्रविलापितः । समसभावशीतांशु(नांश )कालकूटो रसायते ॥ २३७ ।। तत्रानिशं निमअन्तस्तद्रसापानपूर्णिताः। बद्रसीभूप विष्ठामा शुद्धास्तापत्रयोज्भिवाः ।। २३८ ।।

·मालिनीवातिकम् विकासः परमो व्याप्तिः संविदो भेद उच्यते ।। २१४ ।। मायीयं कझुकवातं तथा करणसंचयः । विचारितः पूर्वमेव कार्यवर्गश्च चर्चितः ॥ २१५ ॥ यावच्छिवपदाध्यासवन्ध्यं विश्वं न विस्फुरेत् । तत्स्वातन्त्र्यकथामात्रमेतदित्यवधार्यताम् ॥ २१६ ॥ एवं मलायभावे हि का दीक्षा को हि दीक्षकः । दीक्षापात्रं च को वा स्यादिति किंचिन्न युज्यते ॥२१॥ शिप्येऽध्वन्यनले कुम्भे मण्डले सुकरादिके । समस्ताध्यकृतो न्यासः कथं वाप्युपपद्यताम् ॥ २१८ ।। नहि तावन्त एव स्युर्ननु संकल्पनावशात् । शोध्यशोधकभावोऽयं सर्व एवोदितो ननु ॥ २१६॥ कल्पितं चेत्फलेत्सत्यं मनोराज्यार्जितश्रियः। जयन्ति नाकसाम्राज्यलाभविश्रान्तियोगतः ।। २२० ।। कि नाम बलवद्रूपसंकल्पपथवर्तिनः । फलन्ति न तथा भावा ध्यानादिविपनाशवत् ।। २२१ ।। संकल्पदावमित्येव ध्यानं संशयरूपितम् । ध्यानं च न फलेदेव स्वयं पक्षद्वयाग्रहात् ॥ २२२ ॥ हन्त संकल्पनायोगायदि जायेत तत्फलम् । किमसंविन्मयान्भावान्याह्यान्कांश्चिदभीप्ससि ।। २२३ ॥ संकल्पनैव संस्कारः कुण्डामिगुरुशिष्यगः । स एव च फलाभासी तत्संविदवशिप्यते ॥ २२४ ॥ संविदश्च स्वतन्त्रायास्तधारूपावभासनम् । दीक्षेति किल मन्तव्यं मुच्यन्ते जन्तवो यया ।। २२५ ।। अत एव तिलायादेः स्वरूप ग्रहणे मितौ । क्रमो या नियमो नेह कश्चिच्छाखे निरूपितः ॥ २२६ ।।

·अभिनवगुप्ताविरचितम् ननु मन्त्रेषु किं नाम नियमः सर्ववर्यभार । रूपं परं हि कथितं दीक्षापि न तथा कथम् ॥ २२७ ।। एवमेवाणदाहस्य यद्भायान्संमतं हितम् । किं तु तावति ये रूहि न प्राप्तास्तान्प्रति ध्रुवम् ॥२२८॥ मान्त्रोऽयं नियमः प्रोक्त उपयोगं च गच्छति । प्रतियुद्धा हि ते मन्त्री विमर्शपथवर्तिनः ।। २२६ ।। स्वतन्त्रस्यैव चिद्धामः स्वातन्त्र्यात्कर्तृतामयाः । मयान्त्रिा] विशन्त्येवाचार्य तं तादात्म्यनियोगतः १२३०॥ स्वतन्त्रीकुर्वते यान्ति करणान्यपि कर्तृताम् । इत्थं दीक्षादिविधये येऽप्यन्ये विधयो मताः ॥ २३१ ।। किं नाम कुर्वतां कृत्यं निषेध खपि या कथम् । तेऽप्यत्रैवोपपद्यन्ते तत्सर्व विहितं लिह ।। २३२ ।। सर्व चैतदमुत्रैव प्रतिषिद्धं यतः स्फुटम् । प्रतिषेधे दर्शितेऽस्य किं चाद्वैतपथाश्रितः ।। २३३ ॥ प्रतिषेधोऽपि विहितः सोऽपि च प्रतिषिध्यते । इत्यं स्वसंविदम्भोधिः स्वात्मनि प्रोच्छलत्ययम् ॥२३४॥ इत्थं च विश्वमेवेदं जगदानन्दसुन्दरम् । तद्विपक्षं च भेदांशमित्थं क्षपयतेतराम् ॥ २३५ ॥ परमेशमुखोद्भूतज्ञानचन्द्रस सर्वतः । तायता स्वप्रभाभारमावराः सुमरीचयः ॥२३६॥ शिवचन्द्रांशुसंघातपातमात्रविलापितः । समस्तभावशीतांशु(नांश)कालकूटो रसायते ॥ २३७ ॥ तत्रानिशं निमञ्जन्तस्तद्रसापानघूर्णिताः । तद्रसीभूय तिष्ठामः शुद्धास्तापत्रयोभिताः ।। २३८ ।।

·१२६ मारिनोवात्तिाम् परमेशमुसं तु शक्तिरुता भरतीन्छा ननु सोद्नं गता । प्रतिपद्यत ईश्वरादिभिन्न- स्थितिविज्ञानशशाङ्कशक्तिवृत्तम् ।। २३६ ।। शशिनः किल तस्य सर्वतो यः परिपूर्णः प्रमृतो मरीचिपुजः। इयमेव हि सा क्रियात्मिकता परमेशस्य जगन्मयी स्पशक्तिः ॥ २४०॥ तदिदं निकशक्निनिर्भर परमं भैरयमेव जृम्भते। नतु तमतिरोक संभवेद स्वविजृम्भा विजयोऽस्य कीर्तितः ॥ २४१ ।। तत एव जगज्जयन्त्यमी स्फुटमर्थः प्रकटोऽपि युज्यते नः । बहुवाचकयोग ईदृशं तत् परिपूर्णत्वममुप्य वाक्यभेदम् ।। २४२ ॥ इत्येक एव श्लोकोऽयं चिदात्मा भैरवः स्वयम् । समस्तभावसंदर्भनिर्भरो व्याकृतः स्फुटम् ॥ २४३॥ संसारगरनाशाय दाा(ताा)धिष्ठितदृष्टयः । विश्व[प]मेनोपयुञ्जानाः प्राप्नुवन्सामृती स्थितिम् ॥२४॥ इति दर्शितमेतावत्स्वप्रकाशसंविदा । सिद्ध तव्यतिरेकेण न किंचिदेव कल्पते ॥ २४५ ॥ यावत्स्यसंविद्विश्रान्तं यत्तायत्तत्सदेव हि । कालान्तरव्यपेत्ते हि सत्पसं स्यान कुलचित् ।। २४६ ।।

·अभिनवगुप्तविरचितम् संघिदः कालयोगश्च विस्तरेण निवारितः । तत्स्वसनिद्यथा देशं वितरेद्वर्तते तथा ॥२४७ ॥ तथा संविद्यक्षमये यां] निकपारमनि रोपितम् । न यत्तसंशयायैव शास्त्रेऽप्युक्तमवस्तु तत् ।। २४८ ॥ स्वसंविदनुपारोहि प्रलापान विशिष्यते । तच्छास्त्र प्रक्रिया सा च यत्संविदि विवर्तते ॥ २४६॥ हृदयाजगतो जाताः सर्वस्यैते क्षयोदया। समस्येव सुपुप्ताख्यात्ससंविच्छाखचर्चिताः ॥२५० ।। रूपालोकमनस्कारसामग्री संहतिः स्थितिः । सृष्टिनिमेपोन्मेपौ च सतां संकोचकल्पनम् ॥ २५१ ॥ इत्यादिका मारमेयमानरूपा स्थितिः सदा । स्वसंविदः सुपूर्णायाः प्रपञ्चरचना स्वयम् ॥ २५२ ॥ सर्वसर्वात्मदिग्देशकालाकारा स्वयं हि सा । सत्यमिध्यात्यनिणीतिस्तत एव हि जायते ॥ २५३ ॥ श्राचार्योत्पलदेवोऽपि तदेतदुपदिष्टवान् । बहिः सदसदात्मापि ससंविदि मदीय ॥२५४ ॥ पश्यत्विति स्वतन्त्रस्य नियतिः सेन्द्रियाभिधा । सैव रूढा शिवादा च क्रिमे मां संविदं श्रिता ।। २५५।। तदेव देवे संसारः स शिवः परमेश्वरः । वन विश्रान्तिमापन्नो मुक्त इत्यभिधीयते ॥ २५६ ॥ एतत्प्रसादाजीवन्ति ब्रह्मायाः स्थावरान्तकाः । अविलुप्ता सदा सेयं संवित्तिरिति गृह्यताम् ॥ २५७ ॥ विभान्त्यपि हि सा देवी न तया रहितं कचित् । सबै सचेति पार।

·१२८ मालिनीमार्तिकम् अात्मानं साधयेत्कापि कापि दुपयते कचित् ॥ २५८ ॥ अन्यथैव स्थापयते न च याति विकारिताम् । साधनादूपणान्यखवन्ध्यापि परमेश्वरी ॥ २५६ ।। भामते च तथालेन तरम्बतन्त्रा स्फुटा हि सा । थीमान्महेश्वरो देवः पूर्वपामपि यो गुरुः ।। २६० ॥ स एतदेव प्रोवाच लोकानुग्रहहेतुतः । मूढाः किं निःसारे वायसविरटितकल्पे तिष्ठथ वचसि थैर्य स्वां संविदमावर्य । संविदेवतयैव यदादिष्टं निकटेऽप्यथ सर्व आद्रियमाणास्तनदेशे जीवन्मुक्ता भवन्ति ॥२६॥ नदत्र नीतौ संवित्तिरेयासी गुरुरुच्यते । गिरत्येव यतो विश्वं सृष्टिसंहतियोगतः ।। २६२ ।। तदत्र मुख्या या रूढिः संबन्धः पर उच्यते । एनया यद्यदादिष्टं ज्ञानं सांसिद्धिकं तु तत् ॥ २६३ ॥ यत्रासद्गुरुवर्गस्य स्थित्ता नित्यव्यवस्थितिः । त्रयम्बकादिसंतानभेदो यस्मात्प्रवर्तते ॥ २६४ ॥ यत्रोक्तं पूर्वमज्ञानतादात्म्य नश्यतीत्यपि । स्वसंविदस्तु चित्र्यं गृहत्या भात्ययं ततः ।। २६५ अन्तरालमहदिव्यादिव्यादिः शास्त्रमंगमः । तत्चनिनवागंशून्गुरोरात्मविनिर्मितान् || २६६ ॥(2) प्राधान्यं प्रकटं स्वसंविदः । गुरुतः किल शास्त्रतः स्वतः १ चायातीति पाउ । २ यानादिष्टमिति पाठः।

·अभिनवगुप्तविरचितम् तदयं मुख्यतया कृताश्रमः॥ २६७ ॥ शाखतिपरतन्त्रितो गुरुः स्वात्मसंविदि च तत्प्रतिष्ठितम् । तेन सर्वमिदमात्मसंविदा सिद्धिमेति नहि जाखसह्यताम् ॥ २६८ ॥ एतच्छाखं प्रयलेन चर्च्यता हे मुमुक्षवः । मा पृथैवायुरायस्तमन्यशाखेषु नीयताम् ।। २६६ ।। अभेद्दष्टिर्या काचिद्भेददृष्टिरथापि वा । सात्रायाति निर्वाहं तेनैतत्परिचार्यताम् ।। २७० ।। स्वमकालपरिज्ञातवी यथा तथा। एतच्छास्त्रसमभ्यासप्रबुद्धहृदयः सदा ॥ २७१ ।। स्वसंविदेव तच्छास्त्रं सा चापेक्षाविवर्जिता। तथा यद्यभिधीयेत स्वतः प्रामाण्यमुच्यताम् ।। २७२ ।। शासनं शासितव्यं च शासकं चेति यत्किल। तत्तत्राकालकलितं स्वातन्त्र्याद्वैतसुन्दरम् ।। २७३ ।। तामवस्थितिमात्मीयां गर्भीकृत्यानपायिनीम् । श्रीकण्ठनाथः प्रोराच श्रीमत्किरणशासने ।। २७४ ॥ सर्वमेतत्प्रवृत्त्यर्थ श्रोतृणां तु विभेदतः । अर्थभेदात्तु भेदोऽयमुपचारात्प्रकल्प्यते ॥ २७५ ॥ फलभेदो न कल्प्योच कल्प्यश्चेदयधाययम् । दशकाष्टादशाटाटभेदभिन्नमिदं विभोः ।। २७६ ।। शिवसद्भावलाभकफलं तल्लाभप्रोत्सुके। अधिकारिण्यणौ जातिकुलवर्णाधनादरात् ।। २७७ ॥ रायोरिति 3.

·मारिनीवार्तिकम् प्रवृत्तमकवाक्यत्वं यावदासाद्य वर्तते । अडाड़िवृत्तवैचित्र्यात्तायदेकमिदं विदुः ।। २७८ ॥ त्रिकशास्त्रं तथाभूतो गुरुरत्राद्वयात्मकः । तदनन्तरवाक्यांशपुजः प्रकरणानि च ॥७६ ॥ मायीयभेदवृत्तान्तस्फुटभाचे भवन्ति च । तथापि शिवसंप्राप्तिर्मुख्यमन्ते फलं स्थितम् ॥ २८० । अधिकारी चैक एव शिवतावाप्तिभाजनम् । तथापि तावन्मात्रे च जाते प्रकरणात्मनि ।। ८१ ।। यादृक्फलं स्फुटं मुख्य पर्यन्तफलमडि वा । तदङ्गं या तद्विपक्षे परपक्षे परं च वा ॥२८॥ अपि तत्तद्विपक्षांशसमुद्भावनभाजनम् । थोचितशरीरादेस्तथा संस्कारभागिनः ।। २८३ ॥ गुरोः शिष्यस्य चाप्युक्तस्तादृशोऽधिक्रियाकमः । तथा च मृत्युविध्वंसिरसायनविधि श्रितः ॥ ०८४ ॥ पूर्व संस्कारलाभाय काथवान्तिविरेचनैः । दीक्षया या च विकृता (तिः)नोत्तरत्र क्रियाविधी ॥८॥ तेनाधिकारिनियमस्तदेहविदशादिजः । तेनोच्यते वैष्णवाद्याः पशुशासनसंश्रिताः ।। २८६॥ नशैवेऽधिकृतास्तन्त्रे न शैया वामगोचरे । तेऽपि नो दक्षिणे तेऽपि न स्युः कुलमते त्रिके ॥ ७ ॥ उन श्रीभैरवकुले पञ्चदीक्षाक्रियोचितः । गुरुरुनधिताधस्त्यस्रोता वा निकशाखगः ॥८॥ इत्थमेकाधिकारित्वमात्मतत्त्वसमाश्रयात् । * मुरुमपर्यन्तेति पार १२ यति पाट ।

·आभनवगुप्तविरचितम् . संस्काराश्रय"""भेदाद्भिन्नाधिकारिता ।। २८६ ।। स्वच्छन्दतन्त्रे तेनोक्तं सर्वशाखे शिवः फलम् । यतः शिवोद्भयाः सर्वे शिवधामफला इति ।। २६० ॥ तत्रैव च पुनः प्रोक्तमूर्ध्वतत्त्वविवेचने । यन्न सांख्यन योगीन्द्रन प्रिये पाश्चरात्रिकः ॥ २६१ ॥ इत्यादि यावदातिप्तं वादिनां तु शतत्रयम् । "त्रिपथ्या चाधिकं ते हि तावन्मात्रविवेचकाः ।। २६२।। कथं स्युरपरिच्छिनशिवतत्चविदात्मकाः। अथ तत्रांशमानेऽपि शिवसद्भावमेव ते ।। २६३ ।। आरोपयेयुस्तनावन्नव सुस्पष्टसंगति । देवदत्तादिवाक्ये हि सर्वतः पूर्वार्ण] विग्रहे ॥२९४ ॥ देवदत्तपदश्रोता तावन्मात्रपदे कथम् । समग्रपूर्ववाक्यानां समारोपं करिष्यति ॥ २६५ ॥ कथं चाधिगमस्तस्य तातोऽर्थस्य वाक्यतः । तस्मादेवेति चेत्तर्हि न पदोलता न च ॥२६६ ॥ तावन्मात्रस्प सोऽस्त्यर्थ इत्थं प्रकृतिगोचरे। समाशिवशासार्थज्ञप्त्या संपूर्णरूपया ॥ २९७ ॥ पोगसांख्याहतन्यायपाश्चरात्रश्रुतिस्मृतीः । यद्येव शिवतत्वेन संपूर्ण परिकल्पयेत् ॥ २९८॥ ताबदस्तु नतु स्फारस्तावांस्तत्रेति चर्चितम् । सप्तिश्च शिवतचस्य तत्संस्कारपुरःसग ।। २६६ ।। अन्यथा प्रत्यवायः स्यादुपदेष्टुपदेश्ययोः । तत्संस्कारग्रहश्चेत्स्याकामं शास्त्रार्थ ईदृशः ॥३०॥ नत वैप्परता तस्य सांख्यता श्रीततापि वा।

·१३२ मारिनीयातिरम् अन्यसंस्कारमूवोचं गृहीलाप्यनुतिष्ठति ।। ३०१ ।। वैष्णवाद्येव तर्यस्य प्रत्यवायो महत्तरः । नवद्वयपदेऽमुस्मिन्केयं मुरया प्रकल्पना ॥ ३० ॥ किं पे स्वयमेव त्वं भेदोपहतवृत्तिकः । एतदेव परं द्वैतं भवानेव हि संश्रितः ॥ ३०३ ॥ यदहं वैष्णवो भूप्णुः शैये कि नाधिकारवान् । तत्स्वयं भेदमूढस्वं भेदे च नियतेलात् ॥३०४॥ ततस्तैः : प्रत्यवायः स्याद्योग इत्युपपादितम् । किं च तादात्म्ययोगेन देवता पूज्यते ततः ॥ ३०५ ॥ विष्णुतादात्म्यमापन्नः कथं रुद्रं प्रपूजयेत् । गीतासु च ततो गीत यो यच्छद्धः स एव सः ॥ ३०६ ॥ तादात्म्यभावना योगाः फल मत्राः स्त्र दद्युस्तद्भावितात्मातः फलकामस्य सिद्धिदः ।। ३०७ ।। मोक्षकामस्य तच्छास्त्रमावलिप्मोरपि स्फुटम् । तदोपभावनाक्रान्तः समस्तावति योजने ॥ ३०८ ॥ मुख्यस्तावदयं कल्पो यो यच प्रतिष्ठितः । नित्य तादात्म्यमापन्नः स तत्राधिकृतस्विति ॥ ३०६॥ अत एव ततो ग्राह्यं ज्ञानमित्यभिधीयते । स हि तादात्म्यमापनस्तद्भावनविधिक्रमात् ॥ ३१० ॥ शिष्पस्तंदैव शास्त्रं तु गृहपूर्वापरक्रमात् । कथं स्वबुद्ध्या संपत्ता तापयत्तेन सहितम् ॥ ३११ ॥ यस्तु संधातुमीहेत स साचात्परमेश्वरः । तस्य किं वा गुरुः कुर्यात्सोऽन्येपां गुरुरुच्यते ॥ ३१२ ॥ १ अनुसम्करमिति पाठ । २तत्रवेति पाठ ।

·१३३ अभिनवगुप्तविरनितम् नान्यतो वेदविनयेत्यत एव हि मन्यते । तसातादात्म्यमापनो गुरुरित्यभिधीयते ।। ३१३ ।। सच यावति यत्रैव तत्र तावति नान्यथा । ननु वैष्णयशास्त्रार्थस्तत्कालं शिवभावनात् ।। ३१४ ॥ तादात्म्यं गुरुतां हन्त पूर्णधीः प्रलपत्ययम् । रामरावणनाव्येषु नयेता नटभूमिकाः ॥ ३१५ ॥ नेपथ्यादिपरावृत्त्या येनान्यत्वं प्रपद्यते । वैष्णवो विष्णुरेवाहं तदासो वेति चर्चयन् ।।३१६ ॥ इदानी न तथासीति किमेतत्सुसमञ्जसम् । अन्न शेकतमा संविन्मिथ्याज्ञानसमरनुते ॥ ३१७ ॥ यो स एव पतितः शिप्यो वा पतितो भवेत् । तस्मान्मुख्यो ह्ययं कल्पः प्रतिशास्त्रं गुरुर्गुरुः ॥ ३१८ ॥ उक्तं स्वतत्रशास्त्रेषु नासौ सिद्धिफलप्रदः । अन्यशास्त्ररतो या स्यात्तच्छास्त्रनिरतोऽपि वा ॥ ३१६ ॥ लोकेऽपि यावदीहतः प्रवादो ज्योतिराद्रिके । विष्णोर्भागवता मगाश्च सचितुःशांमोर्जटाभसिनो मातृणामथ माठमण्डलविदो विप्रास्तथ ब्रह्मणः । शाक्याः सत्यहितस्य बुद्धपपुपो नमास्तथैवाहतो यो यर्देव उपास्यते स्वविधिनातैस्तस्य कार्या क्रिया।। अत एवाधिकज्ञानशाली संनिहितो यदि । देशे तय भवेनाना नाधिकारस्य भाजनम् ॥३२१ ।। यस्त्वस्मिन्पूर्णसंबोधे रूढी वास्तवशासने । तवेति पाठः। २ यनमिति पाठ । ३ प्रवतते इति पाठ । ५ यति घाट । ६ स्टेरिति पाठः।

·मालिनीवातिकम् उत्तरोत्तररूढ्यर्थ शिशोः करणमानसम् ॥(१) ३२२॥ फलसंपत्तये वापि भाषांशवशशालिनः । अनुग्रहं स वै कुर्यात्पूर्णलादूर्धवृत्तितः ॥ ३२३ ॥ नन्वद्वये किमूवं स्थान किंचिद्भेदमोहिताः । भवन्तस्वधरावस्था भेद एवाधरो यतः ।। ३२४ ।। तस्साये केचनान्ये स्युः पशुशासनवर्तिनः । वैष्णवाः सांगताः श्रौतास्तथा श्रुत्यन्तनादिनः ॥ ३२५ ॥ इत्यादयो नाधिकृता जातुचित्पतिशासने । उक्त नान्यत्र शास्त्रेमप्यधिकारिनिषेचने ॥३२६ ॥ यो वैष्णवो मनुं दद्यान्छ मूढमतिः शिशोः । तं पापं वश्चकं मखा शिशुाग्यं समाचरेत् ॥ ३२७ ॥ इहाप्युक्तं मोक्षदः स्यात्स्वभ्यस्तज्ञानवानिति । अभ्यस्तं च परं ज्ञानं यतो नास्त्येव निच्युतिः ॥ ३२८ ॥ परमाद्वयविज्ञानान्न सल्वप्यस्ति विच्युतिः । स्वात्मपक्षस्थिताशेपज्ञाननिर्भरवृत्तिकः ॥ ३२६ ॥ कथं को वा कुतो वापि च्यवतां तिष्ठतु क वा। इत्थं य एष शास्त्रार्थः स्थितः शक्तिप्रभावतः ॥ ३३०॥ अन्तःकृताशेपतत्त्ववर्णादिभरनिर्भरः । सर्वाभिधो भैरवारमा सोऽयमेव स्वरूपभाम् ॥३३१ ॥ शाऽसिन्परमेशेन ज्ञानचन्द्राख्यया कृतः ।। तयाख्यातमिदं प्रसन्नगहनं वाक्यं मया स्वागम- प्रामाण्यप्रतिपादनक्रमवशात्तत्तत्प्रसङ्गादपि । अनारूढधियां प्रमाणमहिमा विश्वाद्वयोहामितो भातीति स्वयमेव सत्यहृदया ज्ञास्सन्ति किं श्वाधितैः॥

·अभिनयगुप्तविरनितम् ये सम्पप्रविचारिणो ननु शिवाः कस्तामति प्रोयमः किं तैर्ये प्रविमर्शदशिसरारोहक्रमे पङ्गवः । पापाणायितवृत्तयः पुनरमी ये शास्त्रवन्ध्या नराः संरम्मः प्रलयाम्बुधेरिव ततः स्वात्मन्ययं घूर्णते॥ संशाम्य स्वयमात्मनि त्यज जवाज्ज्वालाजटाडम्बरान् भोः कल्पानल दाह्यमस्ति भवतो नाद्यापि किश्चिद्यतः। सत्प्रोल्लासविध्र्सनाघनघुरदोरस्फुलिङ्गाशत- विश्वं व्याप्य विलीनतां गतमिदं द्राक्त्यत्प्रकाशात्मकम् ।। प्रवरपुरनामधेये पुरे पूर्वे कारमीरिकोऽभिनवगुप्तः । मालिन्यादिमवाक्ये वार्तिकमेतद्रचयति स ॥३३५॥ इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवाभिनवगुप्तपादविरचिते श्रीमालिनीविजयोत्तरलोकशार्तिक द्वितीयः कागः॥ शुभाय वोभवीतु ॥ श्रीमत्प्रतापभूभर्तुराशया प्रीतये सताम् । मधुसदनकालेन संपायेदं प्रकाशितम् ॥

·मालिनीचार्तिकम् उत्तरोत्तररूढ्यर्थ शिशोः करणमानसम् ।। (१) ३२२ ॥ फलसंपत्तये वापि भावांशपशशालिनः । अनुग्रह स चे कुर्यात्पूर्णसावृत्तितः ॥ ३२३ ॥ नन्वये किमय स्थान किंचिद्भेदमोहिताः । भवन्तस्वधरावस्था भेद एवाधरो यतः ।। ३२४ ।। तस्माद्ये केचनान्ये स्युः पशुशासनवर्तिनः । वैष्णवाः सांगताः श्रीतास्तथा श्रुत्यन्तवादिनः ।। ३२५ ।। इत्यादयो नाधिकृता जातुचित्पतिशासने । उनवान्यत्र शास्त्रेष्यप्यधिकारिविवंचने ॥ ३२६॥ यो प्णयो मनुं दद्याच्वं मूढमतिः शिशोः । तं पापं वश्चकं मला शिशुाग्यं समाचरेत् ॥ ३२ ॥ इहाप्युनं मोक्षदः स्यात्स्वभ्यस्तज्ञानवानिति । अभ्यस्तं च परं ज्ञानं यतो नास्त्येर पिच्युतिः ।। ३२८ ।। परमाद्वयविज्ञानान सल्यप्यन्ति पिच्युतिः । स्वात्मपक्षम्पिताशेपनाननिर्भरवृत्तिकः ॥ ३२६ ।। कथं को या कुतो वापि च्ययतो तिष्ठतु क पा । इत्थं य एप शाखाः स्थितः शतिप्रभावतः ।। ३३० ।। अन्तःकृताशेपतत्त्ववर्णादिभरनिर्भरः । सर्वाभियो भैरवात्मा सोऽयमेव स्वरूपभाम् ॥ ३३१ ।। शारोऽस्मिन्परमेशेन ज्ञानचन्द्राख्यया कृतः॥ तयारण्यातमिदं प्रसन्नगहनं यास्यं मया स्वागम- मामाएयप्रतिपादनक्रमवशातचत्प्रगङ्गादपि । अवारूवधियां प्रमाणमहिमा विश्वाद्वयोहामिदो मातीति स्वयमेव सत्सहदया प्रास्वन्ति कि शापितः।

·अभिनवगुप्तविरचितम्
ये सम्यक्प्रविचारियो ननु शिवाः कस्तामति प्रोद्यमः
किं तैर्ये प्रविमर्शदूरशिखरारोहक्रमे पड्गवः ।
पापाणायितवृत्तयः पुनरमी ये शास्त्राच्या नराः
संरम्भः प्रलयाम्युधेरिव ततः स्वात्मन्ययं धूर्णते ॥
संशाम्य स्वयमात्मनि त्यज जवाज्ज्वालाजटाडम्वरान्
मोः कल्पानल दायमस्ति भवतो नाद्यापि किश्चिद्यतः।
सत्प्रोल्लासविघूर्णनापनपुरद्वोरस्फुलिङ्गाशते-
विश्वं व्याप्य विलीनतां गतामेदं द्राक्त्वत्प्रकाशात्मकम् ।।
प्रवरपुरनामधेये पुरे पूर्व कारमीरिकोऽभिनवगुसः ।
मालिन्यादिमवाक्ये वार्तिकमेतद्रचयति स || ३३५ ॥
इति धीमन्महामाहेश्वराचार्ययोभिनवगुमपादपिचिते
श्रीमालिनोविजयोत्तरसोक्यात
द्वितीय पाएर
शुभाय वोभवीत ॥
श्रीमत्प्रतापभूभतरामया प्रीतये सताम् ।
मधुबदनकालेन संपादं प्रकाशितम् ।।