·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·गुजरात पुरातत्व मन्दिर ग्रन्थायली उपनिपत्पाठावली सपादन दत्तात्रेय वालकृष्ण कालेलकर ( आचार्य गष्ट्रीय विद्यामन्दिर सत्याग्रहाम-साररमती गुजरात पुरातत्त्व मन्दिर अहमदाबाद AMANAw- विक्रम मपत् १९७८ प्रथमायत्ति, प्रति १००० [मिन १२ आना

·प्रकाशन
रसिकलाल छोटालाल परीख
मंगी. गु पुरातत्त्व मन्दिर
अहमदाबाद
मुदद
शाह चिमणलाल लक्ष्मीनद
जैन माहित्यमुद्रणाल्या, २७० सदाशिवपेट
पूना शहर

·गुजरात
पुरातत्त्वमन्दिर
ग्रन्थावली
ज
ग्रन्थाङ्क ५.

·अनुक्रमणिका. - १ J ३ फिमिद यक्षम् । पल ब्रह्म। ३. सत्यकामी जागाल। ४ उपभोसल कामलायन । , उपस्तिश्चामायण । ६ प्राणोवार ज्यष्टश्च श्रेष्ठश्च । ७ इन्द्रविरोचनयोरान्मान्वेषणम् । ४ ५ ७ २० ५ प्रमिष्टा यानवल्ल्य । कियोतिरवाय पुरुष । १० जमय ब्रह्म। १ आत्मा वा अरे दृष्य । १३ दृनवालानि । १४ कथ सयुगा रैस्य । . क्षनस्यन प्रशासनस् । १६ तरति शोकमात्मवित् । ७ नाचिौतमुपास्यानम् । १८ स्तब्ध बेनरेतु । .९ आचार्यसफरप । २० आचार्यानुशासनम् । परा विद्या। २. यो र भूमा तदमतम । ब्रह्मण आनन्द । ४ भार्गनी चासणी विद्या । धर्मसन्धा । २६ सपरिषद वहा । ४ सपनानि। ३३ ४० ट२

·(२)
40
Go
२८ आत्मशुद्धि ।
२९ मन प्राणो बार च।
३० तत्वमसि श्वतता।
३. अतिवाद ।
३. ब्रह्मचर्यमेव तत् ।
३२ चातुर्वर्ण्यम् ।
२८ मधुर
३. गाणे सर्व प्रतिष्ठित।
३६ ब्रह्म जिज्ञासा।
३७ राजयाग ।
३८. चिरा वणनम् ।
३९ रोपासना।
२० तदहरंप प्रमजत् ।
" गर्भ बराग्यम्।
१२ यार विद्यात् ।
१३ पासना मालिन्यम।
९ जन्म साफ्ल्यम्।
2. पश।
५८
६०
दर
उपनिषदन्तर्गतानि सुभाषितानि
उपनिष पाठायली-टिपर्णा ।
६६
याठिण शन्दार्थ यारा

·किंचित् प्रास्ताविक હિંદુ ધર્મનું મૂળ વેદમાં છે એમ જ્યારે આપણે કહીએ છીએ ત્યારે વેદ” શબ્દમાં સંહિતા, બ્રાહ્મણ અને ઉપનિષદ્ ત્રણેને સમાવેશ થાય છે. તેમાએ નાનચચાં અને તત્વજ્ઞાન એ જ ઉપનિદેને મુખ્ય વિષય હેવાથી ઉપનિ બહુ જ મહત્વને વિષય થઈ પડ્યો છે. ઉપનિષદેની ભાષા અ- ત્યંત સરળ અને પ્રાસાદિક છે. દર્શનની ફરસબંધી ભાષા પેદા થઈ એના પહેલાંની આ ભાષા હેવાથી એની અંદર સ્વાભાવિકતા સચોટતા અને પ્રિસાદ પૂરેપૂરા છે. ઉપનિષદોના ધીર કષિઓ જે નિર્ભયતાથી વિચારસૃષ્ટિમાં વન કરે છે, તે જોતા એમનું નિર્મળ ચારિત્ર, અખૂટ શ્રદ્ધા અને અલો- કિક વિચારસામ સહેજે જોઈ શકાય છે. ઉપનિષદમાં ઉપદેશ આપવાની પદ્ધતિ પણ અત્યંત સાદી અને અસરકારક છે. અને ઘણી વાર એકાદ સુંદર કથા, આખ્યાયિકા અથવા રૂપક દ્વારા જ્યારે ઋષિ કઈ પણ વાત શિષ્યના મન ઉપર લાવવા માગે છે ત્યારે ગોળીબાર કરતા પણ તેની અસર વધારે રસગેટ થાય છે. એવા ઉપનિષદોની ભાષા, તેમની વિવેચનશૈલી અને વિચારો સાથે વિદ્યાર્થીઓને પ્રથમથી પરિચય ગો એ કચવા જેવું છે. દુનિયામાનું જૂનામાં જૂનું મલામાં અહેવું અને ઉદારતમાં ઉદાત્ત–એવા માહિત્ય સાથે જેટલું જલદી અને સંગીન પરિચય થાય તેવું ઇચ્છવા જોગ છે. તેથી ઉપનિષદમાથી મહેલામાં સહેલો અને અત્યંત મનોરંજક એ. ભાગ શોધી કહાડી અહી આ એકત્ર કરે છે. આને મોટા ભાગ મહાત્મા ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય વિદ્યામંદિરના વિદ્યાર્થીઓને જોર વખતે ભણાવે હોવાથી વિદ્યાર્થીઓની શક્તિ બહાર તે નથી અને વિદ્યાર્થીઓને તે રેચક થાય છે એ અનુભવ થયો છે. આજે સમાજમા ઉપનિષદો વિષે, એ કઈ અગમ્ય વસ્તુ છે, એ અસ્પદ કર રહે છે તે આ સંગ્રહથી દૂર થશે એવી આશા છે, આ સાથે જે મુભાષિને આપેલા છે તે પણ ઉપનિષમાથી જ યુટી કારેલા છે. તે બધા કઠસ્થ કરવા લાયક છે. અંતમા આપે કે વિદ્યાર્થીઓને ઉપગી નીવશે. જે વિવરણ આપેલું છે તે વધારે વિચારોનું સાહક થાય એ ઉદેશથી આવ્યું છે. દત્તાત્રેય બાલકૃષ્ણ કાલેલકર

·॥ ॐ नमो भगवते श्रीकृष्णाय वासुदेवाय ॥
उपनिपत्पाठावली
१ किमिदं यक्षम् ।
.
ब्रह्म ह देवेभ्यो विनिम्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त
ऐक्षत ‘अस्माकमेवाय विनयोऽस्माक्मेवाय महिमेति' । तषा विजज्ञी
तेग्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यनानन्त • किमिद यक्षमिति'
तेग्निमब्रुवन् ।
'जातवेद एतद्विनानीहि किमेतद्यक्षमिति'
' तथेति । तदम्यद्रवत्तमम्यवदत् - कोऽसीति ।
• अग्निर्वा अहमस्मीति ' अन्नवीत् । जातवेदा वा अहमस्मीति ।
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमिति
' अपीद५ सर्व दहेय यदिद पृथिव्यामिति '
तस्मै तृण निदधौ एतदहेति
तदुप प्रेयाय सर्वनयेन तन शशाक दम्धु स तत एव निववृते
नैतदशक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति ।
अप वायुमब्रुवन् · वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षामति
तथेति ' तदम्यवत्तमभ्यवदत् । कोऽसीति ।
वायुर्वा अहमस्मीति ' अब्रवीत् मातरिश्धा वा अहमस्मीति'
तस्मिंस्त्वयि कि वीर्यमिति'
• अपीद५ सर्वमाददीय यदिढ पृथि यामिति'
तस्मै तृण निदधौ । एतताउत्स्वेति ।
तदुप प्रेयाय सर्वनवेन तन्न शशाकादातु स तत एव निववृते
नैनदशाक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति'
-
।

·,
उपनिपपागवली
अपेन्द्रमनुबन् मावन्नेतद्विनानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तर्दै
पपत्तस्मात्तिरोदधे । स तस्मिन्नेवाकाशे खियमानगाम बहुशोभमानामुमा
हैमवती ताप होवाच । किमेतद्यक्षमिति
सा । मलेति' होश 'ब्रम्हणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति
ततो हेव विदाधकार ब्रह्मेति'
उपनिषद भो बृहीत्युक्ता ते उपनिषद्बाही वाव ते उपनिषदमबू
मेति । सम्यै तपो दम कमेति प्रतिष्ठा वेदा गर्वागानि सत्यमायतनम् ।
यो वा एतामेव वेदापहत्य पाप्मानमन्ते म्यगे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति
प्रतितिष्ठति ।।
(कन, सड ३ पूर्ण म्ब ४७,८,')
.
-
२ वलं ब्रह्म ।
अस्ति भावो विज्ञानाद्भूय इति
विज्ञानादाव भूयोऽीति'
तन्मे भगवान् चवीस्विति ।
'मलबार विज्ञानादभूयोऽपि ह शत विज्ञानवतामेको बलवानाक
म्पयते मयदा बरी भवत्ययोत्याता भवति । तिष्ठन्परिचरिता भवति, पीच
रन्नुपसत्ता भवति, उपमीदन्द्रष्टा भवति, श्रोता भवति, मन्ता भवति
बोद्धा भवति, वर्ता भवति, विज्ञाता भवति, बलेन वे पृथिवी तिष्ठति, बलेना
नरिक्ष, बलेन द्यौ , अलेन पर्वता , बलेन देवमनुप्या , वलेन पशवश्च वयामि
च तृगवनस्पतय श्वापान्याकोरपतङ्गपिपीय अलेन लेकम्तिष्ठति । बर
मुपाम्म्य । स यो बल ब्रह्मेत्युपाम्ने यावद्वलम्य गत तत्राम्य यथाकामचारो
भवनि यो बल ब्रम्हेत्युपाम्ने।
(अदाग्य अ ७,१८)
-

·३
सत्यकामी जावाला
३ सत्यकामो जाबालः।
-
सत्यकामो ह जानालो मनाला मातरमामन्त्रयाचके 'ब्रह्मचर्य
भवति विवत्स्यामि किंगोत्रोऽहस्मीति'
सा हैनमुवाच ' नामहतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि, महह चरन्ती परिचा
रिणी योवने स्वामलभे, साहमेतन्न वेद यद्दोवस्त्वमसि, जगाला तु नामाहमस्मि
सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ध्रुवीया इति ।
सह हारिद्रुमत गौतममेत्योवाच । ब्रह्मचर्य भगवति वत्म्याम्युपेया
भगवन्तमिति
तर होवाच । कि गोत्रो न सोम्यासीति ।
स होवाच नाहमेतद्वेद मो यद्गोनोऽहमस्म्यपृच्छ मातरर सा
मा प्रत्यत्रवीत्-" नहह चरन्ती परिचारिणी योचने त्यामलमे, साहमेतन्न वेद
यगोत्रस्त्यमासि, जगाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति" सोऽह
सत्यकामो नानालोऽस्मि भो इति'
तर होवाच । नेतबामणो विवक्तुमर्हति समिध* सोम्पाहरोप त्वा
नेप्ये न सत्यादगा रति'
तमुपनीय कृशानामनलाना नतु शता गा निराकृत्योवाच । इमा
सोम्यानुसबनेति'
ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तयेति ।
स ह वर्षगण प्रोवाप्त ता यदा सहस्तर सपेट्स ।
अप हैनमृपभोऽम्युवाद ' सत्यकाम ३ इति'
। मगव इति' ह प्रतिशुश्रान प्राप्ता सोम्य सहस्र स्म प्रापय
1 आचार्यकुलम् ।
प्राप हाचार्यकुल तमाचार्याऽम्युवाद : सत्यकाम ३' इति
'भगव इति ' ह प्रतिशुश्राव। ब्रह्मविटिव वे सोम्य भासि को नु त्वानु
शशासेति । अन्ये मनुष्येभ्य इति' ह प्रतिनजे । भगवा स्लेव मे
.
,

·४ उपनिपत्पाठावली कामं व्यात्। श्रुतर होव मे भगवदृशेम्य आचार्यादयेव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयतीति' तस्मै हैतदेवोवाच । अत्र ह न किंचन यायेति वीयायेति ।। (छान्दोग्य भ.. ख. ४-५.१) ४ उपकोसलः कामलायनः । उपकोसलो ह ने कामलायनः सत्यकामे जानाले ब्रह्मचर्यमुवास । तस्य ह द्वादशवर्षाण्यग्नीपरिचचार, स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तय स्तर ह स्मैव न समावर्तयति । तं जायोवाच ' तप्तो ब्रम्हचारी कुशलमग्नी- परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवाचं प्रबृह्यस्मा इति । तस्मै हापोच्यैव प्रवासांचक्रे । सह व्याधिनानशितुं दधे तमाचार्यनायोवाच · ब्रह्मचारि. नशान किन्नु नानासीति । स होवाच । वहब इमेऽस्मिन्पुरुपे कामा नानात्यया व्याधिमिः प्रति पूर्णोऽस्मि नाशिघ्यामीति । अथ हाग्नयः समूदिरे 'ततो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मे प्रनपामेति' तम्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । स होवाच । विनानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कंच तुखं च न विनानामीति' ते होचुः । यहाव के तदेय खं, यदेव ख तदेव कमिति । ते होचुः । उपभोसलपा सोम्य तेऽस्माद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेति। आजगाम हास्यानार्यस्तमाचार्योऽभ्युवाद उपकोसल ३ इति' 'भगव इति ' ह प्रतिशुभ्राव । ब्रम्हविद ३२ सोम्य ते मुख भाति को नु त्वानुशशासति' को नु मानुशिष्याद्भो इतोहाऐव निहनुत इमे नूनर्मादृशा अन्या- दृशाः इति इहाग्नीनम्यूदे : किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति' ' इदमिति ह प्रतिनक्षे।

·उपस्तिचाकापणः। ' लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिप्यन्त एवमेवंविदि पाप कर्म न लिप्यते इति' ब्रवीतु मे भगवानिति ' तस्मै होवाच । (छान्दोग्य अ.४, स. १०,१४) ५ उपस्तिश्चानायणः। मटचीहतेषु कुरुप्वाटिक्या सह जाययोपन्तिई चाकायण इम्यमामे प्रद्राणक उयास । स हेभ्य कुल्मापान्खादन्त विभिक्षे। त होवाच नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इमे उपनिहिता इति ' एतेषा मे देहीति ' होवाच तानम्मै प्रददा । हन्तमनुपानमिति' उच्छिष्ट वे मे पीत स्यादिति ' होवाच नावदेतेऽप्युांच्छष्टा इति' न वा अनीविष्यमिमा न खादन्निति होवाच · कामो म उद पानमिति । स ह खादित्वातिशेपाञ्जायाया आनहार । साग्र एव सुभिक्षा पभूव तान्प्रतिगृह्य निधौ । स ह प्रात सनिहान उवाच- । यहतानस्य लभेमहि लभेमहि धनमाना रानासी यक्ष्यते समा सर्वरात्विज्यैर्वृणीतेति' तं जायोताच हन्त पत इम एव कुल्मापा इति ' तानवादित्वाऽमु यज्ञ विततमेयाय। अय हैन यनमान उवान · भगवन्त वा अह विविटिपाणीति । ' उपस्तिरम्भि चाकायण इति होवाच स होवार भगवन्त वा अमेभि सर्वरात्विज्य पर्यशिप भगवतो या अहमवित्त्यान्यानऋषि । भगवा म्त्येव मे सर्वैरावियरिति । तथेति।

·ur उपनिपत्पाठावली । अथ तीत एव समतिसृष्टाः स्तुवता यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम -- दया इति' . 1 तथेति ' यनमान उवान। (छान्दोग्य अ. १, स. १०. ११) ६ प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च। यो ह वै ज्येष्टं च श्रेष्ठ च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । यो ह वै वसिष्ठ वेद वसि ह स्वाना भवति, वावाव वनिष्ठ । यो ह वै प्रतिष्ठा वेढ प्रति ह तिष्ठत्यम्मिश्च लोके. ऽमुष्मि १३ चनाव प्रतिष्ठा । यो ह वै संपदं वेद सहास्म कामाः पद्यन्ते देवाश्च मानुपाश्च, श्रोत्रं वाव संपत् । यो ह वा आयतन केलायतन है स्वाना भवति, मनो ह वा आयननम् । अथ ह प्राणा ' अह' श्रेयसि व्यदिरे · अह" श्रेयानम्म्यह श्रेयानम्मीति' ते ह प्राणा. प्रनापति पितरमेयोनु • भगवन्को नः श्रेष्ठ इति । तान्होवान : गम्मिन्न उत्कान्ने शगर पापिष्टतमिव दृश्येन स व. श्रेष्ठ इति' सा ह वागुचकाम । मा सवत्सर प्रोप्य पत्योवान : कथमश- कनर्ने मजीविनुमिति यथाऽकला अवदन्त प्राणन्न प्राणेन, पश्यन्तश्चपा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, ज्यायन्तो मनमवमिनि ' प्रविवेश ह वाक् । चक्षुहांचकाम नत्मवन्मरं प्रोन्य पत्योगाच · कपमशतर्ने मजी- • ययाला अपश्यन्न प्राणन माणेन, वरन्नो वाना, शृण्वन्त धोरण, 'यागन्नो मनमेवामिति ' पिश ह क्ष । धोतर होगकाम नमान्मर प्राप्य पर्यन्यादान : क्यमशरन मनीवितुमिनि' . वितुमिति ·इन्द्रविरोचनयोरात्मान्यपणम् । • यथा वधिरा अशृण्वन्त. प्राणन्त. प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्य- न्तश्चक्षुपा, ध्यायन्तो मनसैवमिति ' प्रविवेश ह भोत्रम् । मनो होचकाम तत्संवत्सरं प्रोप्य पर्यत्योवान कथमशकत मजावितमिति • यथा वाला अमनस प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्त- श्चक्षुषा, शृण्वन्त. श्रोत्रणवमिति' प्रविवेश ह मनः । अथ ह प्राण. उविक्रमिपन् स यथा मुहयः पी शशंकून्संखिदेदे- यमितरा प्राणान्समविदत्तर हाभिसमेत्योचुः ' भगवन्नेधि त्वं न श्रेष्ठोऽसि मोत्कमीरिति' ।। अब हेनं वागुवाच • यदह वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति अय हेर्न नभुरुषान् । यदहं प्रतिष्ठामि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति । अथ हेनं श्रोत्रमुवान · यदह संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति' अय हैन मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति' न वै ,वाचो न भूपि न श्रोत्राणि न मनामीत्याचक्षते प्राणा इत्ये- वाचक्षते । प्राणो येवतानि सर्वाणि भवति । तद्वैतत्सत्यकामो जाचालो गोश्रुतये वयाघ्रपद्यायोक्त्वा उवाच-- * ययप्येनच्छुप्काय म्याणवे ब्रूयाजायेरनेवामिछाका प्ररोहेयु पलाशा- नीति' (छान्दोग्य अ. ५, ख. १२) ७ इन्द्रविरोचनयोरात्मान्वेषणम् | • य आत्माफ्हतपाप्मा विनरो विमृत्युविंशोको लिनियत्सोऽपिपामः मत्यकाम. सत्यसंकल्प सोऽन्वेष्टन्य म विनिज्ञासिनव्य. स सर्वाश्च लोकाना- मोति सर्वारश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविध विनानातीति ' ह प्रनापतिरुवान । तद्धोभये देवामुरा अनुबुबुधिरे ते होनु 'हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्य कामानिति'।

·८ , उपनिपत्पाठावली इन्द्रो हैव देवानामभिप्रवबाज विरोचनोऽसुराणा तो हासविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमानग्मतु । तो ह द्वानि शत वर्षाणि ब्रह्म चर्यमूक्तुस्ती ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति' । तो होचतु. " य आत्मापहतपाप्मा विनरो विमृत्युर्विशोको विनि उत्सोऽपिपास सत्यकाम सत्यसकल्प सोऽन्वेष्टव्य स विजिज्ञासितव्य स सर्वाश्च लोकानाप्नोति साश्च कामान्यम्तमात्मानमनुविद्य निजानातीति " भगवतो वचो वेदयन्ते । तमिच्छन्ताववास्तमिति' तो ह प्रनापतिरुवाच । य एषोऽसिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति' होवान · एतदमृतमभयमेतद्रोति' योग भगवोऽप्पु परिख्यायते यश्चायमादर्श कतम एप इति' एष उ एवैषु सर्वेष्वेतेपु परिख्यायत इति ' होवाच । उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विनानीयस्तन्ने प्रवृतमिति तो होदशरावेऽवेक्षाचकाते तो ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यप इति' तो होनतु · सर्वमेवेदमावा भगव आत्मान पश्याव आ लोमम्य आ नखेभ्य प्रतिरूपमिति' । तो ह प्रजापतिरुवाच साध्वलकृती सुव मनी परिष्कृतो भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति' तौ ह साध्वलकृती सुवसनी परिष्कृतो भूत्वोदशरावेऽवेताचकाते। तो ह प्रजापतिरुवाच । किं पश्यय इति ' तो होचतु · यथैवेदमावा भगव सावलती मुवसनो परि प्कृती च एवमेवेमो भगव साध्वलकृती सुवसनो परिष्कृताविति' एप आत्मेति' होवाच एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति' । तो ह शान्तहृदयौ प्रवननतु । तो हान्वीक्ष्य प्रजापतिस्वाच • अनुपरम्यात्मानमननुविद्य नमतो यतर एत दुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति । सह शान्तहृदय एव विरोचनोऽमुराजगाम नेभ्यो हतामुपनिषद प्रोवाच आत्मवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मान परिचरन्नुभी लोगाववाप्नोतीम चामु चेति' । तम्मादप्योहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो यतेत्यसुराणारखे पोपनिषत्प्रेनम्य शरीर भिभया वसनेनालकारेणेति सम्वन्त्येतेन ह्यमु लोक . - भप्यन्तो मन्यन्ते ।

·- इन्द्रविरोचनयोरात्मान्वेषणम् । अब हेन्द्रोऽप्राप्येव देवानेतनयं ददर्श यथैव खल्वयस्मिञ्चरीरे सा. ध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति, सुक्सने मुवसनः, परिस्कृते परिष्कृतः, एवमेवायस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति, त्रामे सामः, परिवृवणे परिवृवणोऽस्यैव शरी- रस्य नाशमन्वेप नश्यति। नाहमत्र भोग्यं पश्यार्माति' स समित्पाणिः पुनरेयाय। तह प्रजापतिरुवाच मघवन्पच्छान्तहृदयः प्रावानीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति । स होवाच यथैव स्वल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलं- कृतो भवति, सुवसने सुवसन , परिष्कृते परिष्कृतः, एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति, स्रामे सामः, परिवृणे परिवृक्णोऽम्यैव शरीरम्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामि। 'एवमेवेप मयवान्निति ' होवाच । एत त्वेव ते भूयोऽनु न्यास्या- स्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति' स हापराणि द्वात्रिशतं वर्षा- प्रयुवात । तस्मै होवाच- । य एप स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति ' होवाच । एतदमृत- ममयमेतद्ब्रह्मेति'। सह शान्तहृदय. प्रक्वाज स हामाप्येव देवानेतद्भयं ददर्श । तद्य- धपीदशरीरमन्धं भवत्यनन्ध स भवति यदि स्राममस्रामो नैवेषोऽस्य दोषेण दुप्यति, न वधेनास्य हन्यते नाम्य लाम्येण लामो प्रन्ति त्वेवेनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नामन भोम्य पश्यामीति' स समित्पाणि पुनरेयाय । तह प्रजापतित्वाच मघवन्यच्छान्त- हृदयः प्रायानी. किमिछान् पुनरागम इति ' स होवाच । तद्यद्यपीद भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्ध स भवति, यदि स्राममलामो मेवेपोऽम्य दोषेण दुप्यति, न वधेनास्य हन्यते, नास्य साम्येण लामो नन्ति त्वेवेनं विच्छादयन्तीवा- प्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्य पश्यामीति' । एवमेवेष मघविन्निति होवाच 'एत त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्या- स्यामि । वप्तापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति' । सहापराणि द्वानि रशतं वर्षा- प्युवास तस्मै होवाच । २ ·ट्दद। - ११ ति' आत्मा, श्रवणाय श्रोनम् । अब यो वेद । इद मन्वानीति' स आत्मा मनोऽस्य देवं चक्षुः । स वा एष एतेन देवेन चक्षुषा मनस्तान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके । तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते त मातेपार सर्वे च लोका आत्ता. सर्वे च कामाः । स सर्वाच लोका- नामोति सर्वाश्य कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विनानातीति ' ह प्रभापति- रुवाच प्रजापतिरुवाच ।। तत प्रमा मनापतय उवाच, प्रजापतिर्मनवे, मनुःप्रनाम्यः। आचार्य- मुल द्वेदमपीत्य यथाविधानं गुरो कर्मातिशेपेणाभिसमावृत्त्य कुटुम्वे शुची देशे मा यायन पीयानो धार्मिमान्विदधदात्मनि सन्द्रियाणि संप्रतिछाप्याहिए- सन्मभूतान्यन्यत्र तीर्यम्य स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुपं ब्रह्मलोकमर्भिसंप- यने, न च पुनरावर्तने न च पुनरावर्तते ।। (छान्दोग्य अ. ८, ख.७ १२, १५) . ८दं दद। त्रयः पानापया प्रनापतो पितरि बमचर्यम्पुर्देवा मनुष्या असुराः । उपित्वा ब्रह्मचर्य देवा ऊचु 'ब्रवीतु नो भवानिति' तेभ्यो हेतदक्षरमुवाच ' द इति' 'व्यज्ञासिष्टा ३ इति 'न्यज्ञासिप्मेति ' होनु · दाम्यतेति न आत्येति' • ओमिति ' होवाच न्यज्ञासिष्टेति । अय हैन मनुष्या उचु. प्रवीतु नो मवानिति । तेम्यो हैदक्षरमुवाच 'द इति' 'न्यज्ञासिष्टा ३ इति' 'न्यवासिप्मेति ' होचु. - दत्तेति न आत्येति' 'ओमिति' होवाच 'न्यज्ञासष्टेति । . .

·१२
उपनिषत्याठापली
अप हैनससुरा उजु · प्रतीतु नो मवानिति
तेभ्यो हेतादवाशरमुवाच ' द इति
। त्यज्ञासिष्टा ३ इति
'यज्ञासिम्मेति ' होनू दयावमिति न आत्पेति
। ओमिति' होवाच । व्यज्ञाष्टिीत
तदेतदेया देवी वागनुवइति स्तनयित्नु ६६ द इति । दाम्यत दत्त
दयध्वमिति तदेतत्त्रय शितेद् ‘ठम दान दयामिति ।
( बृहदारण्या अ५, आक्षण २)

·-
-
ब्राह्मो याज्ञवल्लपः।
१३
एप त आत्मा सर्वान्तरः
तमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः'
'योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरा मृत्युमत्यति । एतं वै
तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रषणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकपणायाश्च
व्युत्थायाय मिक्षाचर्य चरन्ति। या ह्येव पुत्रषणा सा वित्तषणा, या वित्तपणा
सा लोकेपणा । उभे होते एपणे एव भवतः । तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं च
निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि ,
अमानं च मौनं च निर्विद्याथ 'ब्राम्हणः ।
स ब्राम्हण. केन स्याद् '
'येन म्यात्तेनेदृश एवातोऽन्यदार्तम् ।
ततो ह कहोल : कौपीतकेय उपरराम ।
अथ हैनं गार्गी वाचकवी पप्रच्छ - याज्ञवल्क्येति ' होवाच
' यदिढर सर्वमप्योत च प्रोत च कसिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति'
। वायो गार्गीति ।
' कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति'
अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति'
कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति'
• गन्धर्वलोकेषु गागीति'
' कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति'
' आदित्यलोकेषु गार्गीति
'कस्मिन्नु खल्लादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
चन्द्रलोकेषु गार्गीति'
कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताच प्रोताश्चेति'
नक्षत्रलोकेषु गागाति ।
.

·१४ . . 4 . उपानिपत्पाठावली कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्यति । देवलोकेषु गागाति' कालिन्नु खल देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति' इन्द्रलोकेषु गार्माति' कस्मिन्नु खलिन्द्रलेका ओताश्च प्रोताश्चेति' प्रजापतिलोकेषु गागाति' • कलिनु ग्वलु पनापतिलोका ओताश्च प्रोत्ताश्चेति । • ब्रह्मलोकेषु गाणीति' कम्मिन्नु सलु बालोका ओताश्च प्रोताश्चेति ' स हे कार गार्नि, मातिप्राक्षी । मा ते मूर्धा व्यपक्षन् । अन तिप्रश्न्या के देवतामामि । गार्गि, मातिप्राक्षीरिति । ततो र गार्गी वाचमन्युपरराम }} अप ह याचाव्युवाच - बामणा भगवन्तो हन्ताहमिम द्वा प्रश्नी प्रक्ष्यामि । तो चेन्मे वक्ष्यति न नातु युप्मामि कश्चिद्रमोघे नेतेति' 'पृच्छ गागाति' सा होवाच • मह वै त्वा याज्ञवलय यया कादयो वा हो वोमपुत्र इग्न्य धनुधिज्य कृत्वा द्वी नाणपन्नो सपत्नातिन्यादिनी हले कृत्वोपोतिछेदेवपेह द्वाम्या प्रश्नाम्यामुपोदम्याम् । तो मे हाँति ' . पृच्ची गागानि मा होगन : यटूर्व याज्ञाचय दियो, गटपार पपिया, यह तरा द्यावापृथिती उमे. यभून न पाच्च भाविन्यन्नेयान ति. समि- दोत पपोत नि' महोगन । यद् । गाणि दिशे, यागार पृषिच्या , यदन्ता पायापिनी इमे, यद्भुत प भाग मायने यानात, आशा दोतं मनोन मेति' माहवान • नसोड यात यो मन यो । मर- पारगति ·किंज्योतिरेवायं पुरुषः। 'पृच्छ गागाति' सा होवान : यह वै याज्ञवल्क्य दिवो, यदवाक् पृथिव्या , यद न्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भुत च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, कमिंस्त दोत च प्रोत चेति' स होवाच : यर्व गार्गि दिवो, यदवाक् पृथिव्या , यदन्तरा द्या- वापृथिवी इगे, यद्भुत च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, आकाश एव तदोत प प्रात चांत' यस्मिन्नु खल्वामाश ओतश्च प्रोतश्चेति' स होवाच एतद्वै तदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलम नण्यहत्यमदमिरोहितमन्नेहमच्चायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमच शुप्पमश्रोनमवागमनोऽतेजन्यमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्यम्। न तदभाति चिन, न तदनाति कश्चन । एतम्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या चन्द्रमी विधृती तिष्ठत । एतस्य वा अक्षरम् । प्रशासने गार्गि द्यावापि न्यो विधृते तिष्ठत । एतन्य वा अक्षरम्य प्रशासने गार्गि निमेपा मुहूर्ता अहोरामाण्यमासा मासा मतव सवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्प वा अतरय प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्य म्यन्दन्ते श्वेतेभ्य पर्वतेभ्य प्रतीच्योऽया या या च दिशमनु । एतम्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्या प्रशसन्ति, यजमान देवा , दवा पितरोऽन्वायत्ता । यो वा एतददर गा-दिवास्माल्लोरा प्रति, स पण । अथ य एतदक्षर गाणि शि.त्यासाहीकाप्रति, स ब्राह्मण । तद्वा एतदक्षर गार्यदृष्ट द्रष्टु अश्रुतरोन, अमत मन्त्रविज्ञात विज्ञातृ । नायदतोऽस्ति दृष्टु, नान्यदतोऽ सि श्रोत, नान्यदतोऽस्ति मन्त, नान्यदतोऽस्ति विक्षात । एतस्मिन्नु सत्व- क्षरे गाायाश ओतच मोतथेति' सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्येव यदलान्नमरका. रेण मुच्ये वम् । न वे जातु युप्मारमिम रश्चियोद्य जेतेति' ततो ह वाचक्रव्युपरराम । ,

·उपनिपल्पागवली
अय होवाच ' ब्राह्मणा भगवन्तो यो व कामयने म मा पृच्छतु,
मर्व वा मा पृच्छत । यो व कामयते तं व पृच्छामि, सर्वान्वा व
गृच्छामीति'
ने ह ब्राह्मणा दधृषु ।
(हदारण्यक अ०३ मा. म. १,२, प्रा. ५,६,८-म. १०,१२.
१० किंज्योतिरेवायं पुरुपः।
.
.
,
जनारह वैदेह याज्ञवल्क्यो जगाम । स मेने · न वटिप्य इति ।
अथ ह यग्ननकब्ध वैदेहो यायल्स्यश्वामिहोने ममूढाते तस्मै ह याज्ञव
नयो वर ददौ । स ह कामप्रश्नमेव कत्रे । तर हाम्ने टढो । तर सन्नाडेद
पूर्व पप्रच्छ ।
याज्ञवलय किन्योतिगर पुरुष इति ।
आदित्यज्योति मनाडिति ' होवान • आदित्यनवाय ज्योति
पाम्ने पल्पयने कर्म कुरते विपल्यतीति '
एवमेवतयालय । अन्नमित आदित्ये याज्ञवलय ज्यिोति
रेवाय पुरप इनि ।
नटमा ग्याम्य ज्यानिर्भवतीनि '1 मद्रमपवाय ज्योतियाम्ने
पल्गगते गर्न एने पिपल्ोतीनि
एलमानचाललय । अनमिन आदित्ये याहरलय पदमम्पन्न
मिते गिज्याग्विाय पुरुप नि
अभिवाम्ग यानिर्भवतीति'. अमिनमाय ज्योनिशाने पर
यते पर्स गुग्ने विकल्पीति'
एक्याप । अामेन अादिन्ये यातनय गमय.
नर्मितं वान्न रिज्योतिरषाण उपदनि ।

·अभयं वै ग्रह्म। । वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति । । वाचवायं ज्योतिपास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । तस्माद्वै सम्नाडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनि- यितेऽथ यत्र वागुचरत्युपैव तत्र न्येतीति' । एवमेवैतयाज्ञवल्क्य । अस्लमिते आदित्ये; याज्ञवलय चन्द्रमस्य- समितेः शान्तेऽमी; शान्ताया वाचि; किंज्योतिरेवायं पुरुष इति आत्मेवास्य ज्योतिर्भवतीति'। आत्मनवायं ज्योतिषास्ते पल्य. यने कर्म कुरुने विपल्येतीति । (बृहदारण्यक अ. ४ बा. ३ म. १०६). , १९ अभयं वै ब्रह्म। स वा एप महानन आत्मा । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषोऽ न्तर्हदप आकाशंस्तस्मिन्छेते । सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः सर्वस्याधिपतिः । स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एप सर्वेश्वरः, एप भूताधिपतिः, एष भूतपाल , एप सेतुर्विधरण एपा लोकानामसंभेदाय । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमाऽनाशकेनेतमेव विदित्वा मुनिर्मवति । एतमेव प्रवानिनो लोकमिच्छन्त प्रवजन्ति । एतद्ध म्म वै तत्पूर्व द्विाम प्रना न कामयन्ते । कि प्रनया करियामो येषा नोऽयमारमाय लोक इति' ते ह स पुषणायाश्च वितेपणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थामाथ भिक्षाचर्य चरन्ति । या स्येव पुत्रपणा सा वित्त- पणा, या विशेषणा सा लोकैपणा । उभे येते एपणे व भवतः । स एप नेति नेति । आत्माऽगृह्यो न हि गृद्यते, अशीयों न हि शीर्यते, अ- सझो न हि सज्ज्यते, असितो न व्ययते न रिप्यति । एतमु हैवैते न तरत' ' इत्यतः पापमकरवमित्यनः कल्याणमकरयमिति 1 उभे उ हैवेप एते नरति । नेनं कृताकृते तपन । तदेतानाम्युक्तम्- । ३

·उपनिपापागवली
एप नित्यो महिमा ग्रामणस्य
न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् ।
तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा
न लिप्यते पर्यणा पापफेनति'।
तम्मादेवविच्छान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षु समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्ये
वात्मान पश्यति मर्वमात्मान पश्यति । नन पाप्मा तरति, सर्व पाप्मान
तपति । विपापो विरनोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एप ब्रह्म लोक ।
सम्राडेन प्रापितोऽसीति' होवान याज्ञवलय ।
सोऽह भगवते विदेहान् ददामि मा चापि सह दात्यायेति'
स वा एप महानन आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म । अभय हि
ब्रह्म । अभयर हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ।।
( वृहदारण्यक अ ४ मा ४ म २२,२३,२५)
.
थे
१२ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः।
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भायें बभूवतुमैत्रेयी च कात्यायनी च।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञेव तर्हि कात्यायनी । अथ ह याज्ञव
स्क्योऽन्यवृत्तमुपाकरिप्यन्-
। मैत्रेयीति' होवाच याज्ञवल्क्य ‘प्रवनिप्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्या
नादमि । हत तेऽनया कात्यायन्यान्त करवाणीति'
सा होवाच मैत्रेयी · यतु म इय भगो सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा
स्यात्, स्यान्वह तेनामृताहो ३
। नेति नेति' होवाच याज्ञवल्क्य
यथैवोपकरणवता जीवित
तभैव ते नीवित५ स्यात् । अमृतत्वख्य तु नाशास्ति वित्तेनति
.

·-- । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । १९ सा होवाच मैत्रेयी येनाह नामृता या विमह तेन कुयो -यदेव भगवान्वेद तदेव मे विग्रहीति' स होवाच याज्ञवल" ' प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियम- वृधत् । हन्त तर्हि भवत्येतद्व्याख्यात्यामि । ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदि- ध्यासस्वेति' स होवाच । न वा अरे पत्यु कामाय पति प्रियो भवत्यात्म- नस्तु कामाय पति प्रियो भवति । न वा अरे जायाय कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणा कामाय पुत्रा प्रिया मवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्रा प्रिया भवन्ति । न वा अरे तस्य कामाय वित्त प्रिय वत्यात्मनस्तु कामाय वित्त प्रिय भवति । न वा अरे पशूना कामाय पशव प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशव प्रिया मपन्ति । न वा अरे ब्रह्मण कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय मम प्रिय भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्र प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्र प्रिय भवति । न वा अरे लोकाना कामाय रोका प्रिया मपन्त्यात्मनस्तु कामाय लोका प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवाना कामाय देवा प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवा प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदा नो कामाय वेदा प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदा प्रिया भवन्ति । न पा अरे भूताना कामाय मूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेव्यात्मनि खस्वरे श्रुते मते विज्ञात इदर सर्व विदितम् ' यत्र हि द्वैतमिव भाति तदितर इतर पश्यति, तदितर इतर निघति, तदितर इतर रसयते, तदितर इतरमाभिवदति, तदितर इतर शृणो ति, तदितर इतर मनुते, तदितर इतर स्पृशति, तदितर इतर विनानाति । पत्र पम्य सर्वमात्मेवाभूत्तत्लेन के पश्येत्, तत्केन क निघेत्, तपेन का ·। . . उपनिषत्पाठावली रसयेत्, तत्केन कमभितदेत् , तत्के.न कर शृणुयात्। तस्केन के गन्धीत तत्केन कर रपृशेत् , तत्केन के विज्ञानीयात । येनेद सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् । स एष । नेति' । नेति' । आत्मा अगृह्यो नाहि गृह्यते, अशीयों न हि शीर्यते, असको न हि सभ्यते, भसितो न व्यय- ते न रिष्यति । विज्ञातारमरे केन विजानीयात् । इत्युक्तानुशासनासि मैं- यि । एतावदरे ग्नरूवमृतत्वमिति ' होक्त्वा याजदरुक्यो विनहार । ( यदा. अ. ४ वा. ५-६. १५) । १३ हप्तवालाकिः। - . तृप्तवादाकिऱ्यान्नानो गार्य आम । म होवाचाजातशत्रु कादयं * ब्रह्म ते अवाणीति । स होवाचानातशत्रुः । महस्रमेतम्यां वानि दो "जनको जनक इनि “वै जना थावन्तीति स होवाच गाHः ‘य एवामावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति' स होवाचानातशत्रुः · मा मेतस्मिन्संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा रानेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां मृतानां मूर्धा राजा भवति .... .... स होवान गार्ग्यः । य एवायमात्मनि पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपाम इति' स होवाचाजातशत्रु: ' मा मेनसिामवदिष्याः । आत्मन्बीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वीह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रना मवति । स ह तृष्णामास गार्ग्यः । स होवाचानातशत्रुः । एतावन्नु ३ इति । 'एतावद्रीति .

·. पर्थ सयुग्वा सका। २१ नैतावता विदितं भवतीति' स होवाच गार्य 'उप (वा यानीति' स होवाचाजातशत्र प्रतिलोम चैतद्यद्राह्मण क्षत्रियमुपेया-' द्ब्रह्म में वक्ष्यतीति । व्येव त्वा नपयिष्यामीति'। (पहारण्यकम् १ २ वा १) १४ कथं सयुग्वा रैक्वः। - 30 जान त्रुनिह पानायण अद्धायो बहुनायी बहुपाक्य आप्त । म हसर्वत आवसथा मापयानो मन मेऽत्य तीति । अथ ह ह५ सा निशायामतिपेटु । तद्धप- ह.मोह ममन्युपात हो हो हि भल्लाक्षः भल्लाक्ष, जानवते पौत्रायणन्य मम दि । सातिराततम् । तमाप्रसाक्षी , तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति । तमु ह पर प्र याच ' पम्बर, एनमेतत्सन्त५ सयुम्वा नमिव रेकमात्येति यो नु क्थ सयुवा रैक नि यथा कृताय विजिन या धरेया सयन्ति एवमेनर सर्व सदभि ममेति गार्विन प्रजा माधु कुर्वन्ति । यम् द्वेद यत्स वेद म मयैतदुक्त इति' यदु ह जानश्रुति पात्रायण उपशुनाव । म ह मजिहान एव क्षत्तार- मुवाच । अङ्गारे, मयुग्वानमिव रकमात्य 'यो नु क्य५ मयुम्वा रक इति । यथा कृतायविजितायावरेया संयन्ति, एवमेन सर्व तट भिसमेति यात्विचप्रना माधु वन्ति । यस्तद्वेट यन्स रेटे, म मयैतदुक्त इति' स ह क्षत्तान्विष्य । नाविमित्त प्रत्येयाय। तर होवाच । यतारे ब्राह्मणम्यान्वेषणा तनमनच्छति' .

·२२ उपनिपत्पाठावली सोऽप्रस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपवेिश । त५ हा युवाद एवं नु मगवः सयुग्वा रैक्व इति' । ' मह हरा ३ इति ' ह प्रतिजज्ञे । । ह सत्ता । अविदामिति ' प्रत्येयाय । तदु ह नानश्रुतिः पौत्रायणः पट् शतानि गवां, निष्कम्, अश्वतरी- रपम्, तदादाय प्रतिचक्रमे । तर हाम्यवाद ‘क इमानि पद्शतानि गवाम्। भयं निष्कः, अयमन्यतस्थिः, नु म एता भगवो देवतार शाधि पो देवतामुपास्स इति' तमु ह परः प्रत्युवाचाह · हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोमिरस्थिति। ( छान्दो, अ.४ ख १-२) १५क्षत्रस्यैव प्रशासनम् । श्वेतकेतुहारुणयः पञ्चालाना समितिमेयाय । तरह प्रथा. हमो वलिरुवाच । कुमारानु त्वाशिपत्पिनेति' । अनु ह मगव इति ।। वेत्य यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति' न भगव इति' येत्य यया पुनरावर्तन्ता ३ इति' नमगव इति' वेत्य पयोदेवयानस्य पितृयाणस्य घ च्यावर्तना ३ इति' 7 भगद इति' वेत्य यपासौ लोको न संपर्यत ३ इति ' भगव इति . .... .... 'अपानु किमनुशिष्टोऽवोचथाः।यो हीमानिन विधाकपः सोऽनु. शिटो द्रुपीतेति ' स हायस्तः पितुरमेयाय । तर होवाच-

·तरति शोकमात्मवित् ।
.
.
'अननुशिष्य वाव किल मा भगवानववीत्, अनु त्वाशिषमिति'
पस्वारो मा रानन्यनन्धु प्रश्नानप्राक्षात् । तेषा नैश्चनाशक विवक्तमिति
स होवाच यथा मात्व तदैतानवदो यथाहमेपानेकचन घेद। यद्यमि
मा नदिप्य कय ते नावक्ष्यामिति'
सह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय। तस्मै ह प्राप्तायाहाँचकार । स ह
मात समाग उदेयाय। तर होवाच
'मानुप्यस्य भगवन्गौतम वित्तत्य वर वृणीया इति'
स होवाच । तवेव रान-मानुप वित्तम् । यामेव कुमारम्यान्ते वानम
मारपाऽन्तामेव मे बहीति'
स ह कृच्छ्रीनभूव । त ह - चिर वसेति आज्ञापयाचकार ।
त होवाच ' यथा मा त्व गौतमावदो यय न प्राक् त्वत्त पुरा
विद्या प्राम्हणान् गच्छति । तस्मादु सर्वषु लोकेषु क्षतस्यैव प्रशासन
मभूदिति ।
(छादोग्य अ ५, ख ३)
१६ तरति शोकमात्मवित्।
ॐ अधीहि भगव इति ' होपससाद सनत्कुमार नारद । तर
होपाप । यद्वेत्य तेन मोपसीट । ततस्त ऊबै वक्ष्यामीति'
स होवाच । कावेद भगवोऽध्यमि यजुर्वेद सामवेदमायण चतुर्पम् ,
इतिहासपुराण पञ्चमम्, वेटाना वेम् , पियर राशिम्, देवम्, निधिम्,
वाकोवाक्यम्, एकायनम्, देवविधाम् ब्रह्मविद्याम् भूतविद्याम, क्षत्रविद्याम्,
मक्षावियाम, सर्पदेवननविद्यागेनहगवोऽभ्येमि।
-

·- २४ उपनिपत्यागारी सोह भगवा मजविठे गारिस, नात्मविन् । श्रुत ह्येव मे भगवदृशेभ्य 'तरति शोकमात्मविनिति । सेर मग शोचामि । त मा भगवान्को कम्य पार तारयातीति ।। तर होवाच । यद भिनट यगाष्टा नाम नत ! नाम था मग्वेदो यजुवद मामवेद आयपणश्चर्नु इतिहामपुराण पञ्चम , वेदाना वेद , 'पित्र्य ,राशि व निधि , गावाक्यम प्यायनम देवविया, ब्रह्मविद्या, भूविद्या, सनविद्या, नवविधा माननविद्या नामाननामोपाम्स्वेति, • स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्न यावतारने गत तत्राम्य यथावामबारे भवति यो नाम ब्रह्म युपास्ते • आत भगवो नाम्नो भय इति 'नानो वाव भूयोऽलीति 'तन्मे भगवान्नीत्विति' वावाव नाग्नो भूयमी । साम्बा समेत विज्ञापयनि य नुवटरसाम वेदमाथर्वण नतुर्थम् इतिहास पुराण पचमम् नेताना वेदम् पि१५, राशिम देवम् निधिम्, वारोवाक्यम्, एम यनम् देवविद्याम् ब्रह्मविद्याम् भूतविद्याम् क्षत्रविद्याम्, नक्षत्रविद्या मपठेनजनविद्याम डिवच पृथिवी च वायुचाकार चापश्च तेनश्च देवाश्च मनुष्या ५ पश्च दया मि च तृणवनम्पती वापदान्याटिपतङ्गपिपागम् धर्म चार्म र सत्य चानृत च. सा नामापु न, हायज्ञ पाहत्या 7 यह पानाभरियन मी नाच व्यज्ञापयात मत्य नाननम् न मा नामानु, न हत्यता नाहृदयज्ञ वागेवतत्सर्व विज्ञापयति । मुसामवति । स यो वान बनेत्याने याद्वागत नमाग्य यथारामना भवति यो वान प्रत्युपाने अस्ति भगवो पायो भारति 'वान वार भूयोऽनीति नमे भगानामिति .

·वाव वानो
नाचिकेतमुपारयानम् ।
मनो
भूय । यथा वै द्वे वामल्वे द्वे वा कोले द्वौ वाटी
मुष्टिरनुभवति । एव वाच च नाम च मनोऽनुभवति । स यदा मनसा
मनस्यति । मतानधीयीयेति । अयाधीते। मर्माणि कुवायेति' अथ कुरुते ।
पुत्राश्च पशू श्वेच्छेयेति' अथेच्छते। : इम च लोरममुचे च्छे येति' अथे
छते । मनो ह्याल्मा, मनो हिलोर , मनो हि ब्रह्म । मन उपास्वेति ।
स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गत तवास्य यथाममचारो
भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते ।
(ग अ ७,गड १३)
१७ नाचिकेतमुपाख्यानम्।
.
॥ उशन् ह वै वानश्रवस सर्ववेदस दौ । तम्य ह नचिकेता
नाम पुत्र आस । तरह कुमार सन्त दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा विवेश ।
सोऽमन्यत---
पीतोदका नग्धतृणा दुग्धटोहा निरिन्द्रिया ।
अनन्दा नार ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ।।
स होवान पितरम् । तात क्रम मा दाम्यसीति' द्वितीय तृतीयम् ।
त होवाच । मृत्यये त्वा दादामीति ' ।
बहुनामेमि प्रथमो बहुनामि म यम ।
विम्विद्यमम्य पर्तव्यं यन्मयाद्य करिप्यति ॥
अनुपश्य यया पूर्व प्रतिपश्य तमा परे ।
सम्यमिव मर्त्य पच्यते सस्यमिवानायने गुन ।'
वैश्वानर प्रविशत्यतियिाह्मणो गृहान् ।
तम्यता शान्ति कुर्वन्ति हर वैवम्वतोटकम् ।।
.
.
४

·१६
उपनिपत्पाठावली
। आशाप्रतीक्षे पद्गत५ मूनृता नेष्टापूर्त पुत्रपारश्च मर्वान् ।
एतक्ते पुरसम्याल्पमेधमा यम्यानश्नन्वमति ब्राह्मणो गृहे ॥'
' तियो रानीर्यदयात्मीगृहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमम्य ।
नमस्तेऽन्तु अमन्वलि मेऽस्तु तम्मात्प्रनितीवरान्वृणीप्य }'
' शान्तमंकल्प मुमना यथा म्याद्वीतमन्युगीतमो माभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्ट माभिवदेन्प्रनीत एनन्त्रयाणा प्रथम वर वृणे ॥
' यथा पुरस्ताद्धविना प्रतीत ओहारपिरारणिर्मत्प्रमृष्टः ।
मुखर रात्री शयिता वानमन्युम्त्वा ददृशिवान्मृत्युमुग्वात्ममुक्तम्॥'
। म्वगं लोके न भयं मिलनानि न न न नरया विभेति ।
उसे तत्वाशनायापिपामे शोकातिगो मोटने म्बगंगे।'
• स स्वमसिर म्वर्गम येषि मृत्यो प्रमूहि तर श्रद्धानाय मण्यम् ।
मार्ग गेरा अमृतम भनन्त एनदिनीयेन वृणे वरेण ॥
'प्र ते प्रीमि नटु मे निबोध म्यामसि ननिकेन प्रनानन् ।
अनन्लोरामियों प्रतिष्ठा विद्धि यमनजिदिन गुहायाम् ।'
लोमाटिमनि तमुवान नी या इशा यारती यथा गा।
ममापि तानन्याटगोरामधाम्य गृगु पुनगार तुष्ट ।'
• नमनीयमाणो महात्मा · या तोहाय ददामि भूग ।
तर नाम्ना भवितागमा माा मामनेम्पा गुहाग ।।
• निणानितिरिमिग्न्य मनि तिमतपति नन्मा ।
मगर देमीय मिडिया निगारोगा शान्तिमन्यनगेनि ।।
गिानिलायमामि गए भिनुन नामिला।
म युगमाग्न गांव गोगनिगी माने मर्ग ।
• एन:गिरील या गमणा दिलीयन गण ।'
पता: मम प्रति ननाम- नाग र नायि गा॥'
• मिनिमा माती नालो।
एलपिमरा र माग |'
.

·, . नाचिकेतमुपास्यानम् । । देवैरत्रापि विविवित्सितं पुरा न हि सुविनेयमणुरेप धर्मः । अन्यं वर नचिकेतो वृवि मा मोपरोत्सीरति मा सृजनम् ॥ । टेवस्त्रापि विचिकित्सितं किल व च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्य । वक्ता चाम्य त्वादृगन्यो न लम्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ।' शतायुष. पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशू-हम्तिहिरण्यमश्वान् । भूमर्महदायतन वृणीप्व म्वय च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वर वृणीप्व वित्त चिरजीविका च । महाभूमी नचिकेतस्त्वमेधि कामाना त्वा कामभान करोमि ॥ । ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्नामा इछन्दत प्रार्थयस्व । इमा रामा सरथा सतूर्या न हीशा लम्भनीया मनुष्यै । आभिर्मत्प्रत्ताभि परिचारयम्व नचिकेतो मरण मानुपाक्षी ॥ । वो भावा मर्त्यम्य यदन्तांतत्मर्वेन्द्रियाणा जरयन्ति तेज । अपि सर्व जीवितमल्पमेव तवैव वाहाम्तव नृत्यगीते ॥' न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्म्यामहे वित्तमद्राम चेत्त्वा । जीवियामो शवदीप्यसि त्व वरन्तु मे वरणीय स एव ।' अनीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मय वध म्थ प्रनानन् । अभि-गायन्वर्णरतिप्रमोटानतिटीघे जीविते को रमेत ॥' यस्मिन्निदं वित्रिरित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति हि नम्तत् । योऽय वरो गूदमनुप्रविष्टो नान्य तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ (कठ-वही १) अन्यच्छ्योऽन्यदुतेव प्रेयम्ते उभे नाना पुरुष मिनीत । तयो श्रेय आदढानम्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥' श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्ती सपरीत्य विविनक्ति धीर । श्रेयो हि धारोऽभिप्रेयमो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमागृणीते ॥' । स त्व प्रियान् प्रियरूपाश्व कामानभि यायन्नचिकेतोऽत्यनाक्षीः।

·, नाचिकेतमुपाख्यानम् । 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न वहुधा श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लम्यम्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूर म्याम् ॥' 'नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनेनमाप्नुयात् ॥' 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु मारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव न ॥ ' इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांम्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुनापिणः ॥' । यम्त्वावज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तम्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्चा इव माग्थे ॥' यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तम्येन्द्रियाणि वश्यानि मढचा इव सारथे ॥ ...... यम्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनम्क मदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति स:सारं चाधिगच्छति ॥' । यस्तु विज्ञानवान्भवति समनम्क सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यम्मादभूयो न जायते ॥ 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु पर बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः पर. । पुरुपान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः ॥' • एप सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ।। 'उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । . , . ,

·३०
उपनिपत्पाठावली
क्षुरम्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत्क्वयो वदन्ति ॥
' पराञ्चि खानि व्यतृणत्वयभूस्तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरार
पश्चिीर प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥
पराच कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम्
और धीरा अमृतत्व विदित्वा ध्रुवमध्रुवेप्विह न प्रार्थयन्ते ॥'
' यदेवेह तदयुतः यदमुत्र तदन्विह ।
मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥'
। यथोटक टुगे वृष्ट पर्वतेषु विधावति ।
एव धमान्पृथक् पश्यस्तानेवानुविधावति ॥
यथोदक शुद्ध शुद्धमासिक्त तादृगेव भवति ।
एव मुनेर्विजानत आत्मा भवति गतम ।'
....
1
.
हन्त त इन प्राध्यामि गुह्य ब्रह्म सनातनम् ।
यराव मरण प्राप्य आत्मा भरति गातम ||
। योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिन ।
म्यागुमन्येऽनुमयन्ति यथार्म यगश्रुतम् ॥'
• आग्नियोको भुवन प्रविष्टो रूप रूप प्रतिरूपो बभूव ।
एकनया भूतान्तरात्मा रूप रूप प्रतिरूपो बहिश्च ॥
'वागुर्ग को भुवन प्रविष्टो रूप म्प प्रतिरूपो बभूव ।
पमा भूतान्नग मा म्प रूप प्रतिरूपो बहिश्च ॥
मृगा या मागाग्य च गर्न रिप्यते नापायदोपै ।
पमा । तभना नगमा न रिप्यते रोक्ट मेन बाह्य ॥'
की मी माभूना नगत्मा पप रहा य रोनि ।
तमात्मम्य येऽनुपश्यति धीगम्पार मुगर शाश्चन नेतरेपाम् ।।
.

·नाचिकेतमुपाख्यानम् ।
'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानामेरो बहूना यो विदधाति कामान् ।
तमात्मम्थ येऽनुपश्यन्ति धीरान्तेपा शान्ति शाश्वती नेतरेपाम् ॥'
'तदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्य परम सुग्वम् ।
क्थ नु तद्विमानीया रिमु भाति विभानि वा ॥
'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्व तम्य भामा सर्वमिट विभाति ॥'
' भयादम्याशिस्तपति भयात्तपति सूर्य ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युवति पञ्चमः ॥'
इह चेदशाहोद्ध प्रास् शरीरम्य विश्वस ।
तत सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥'
'यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽम्य हृदि स्थिता ।
अथ मत्योऽमृतो भवत्यल ब्रह्म समश्नुते ।।'
। यदा सवे प्रभिद्यन्ते हृदयम्येह ग्रन्थय ।
अथ मोऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ।।
'मृत्युप्रोक्ता नीितोऽथ लक वा विद्यामेता योगविधि न कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येव यो विन यात्ममेव ॥'
नात्रिोतमुपारव्यान मृत्युप्रोक्त मनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मे पायी ब्रह्मलोरे महीयते ॥
' य इम परम गुह्य श्रावयेद्ब्रह्म मसदि ।
प्रयत श्राद्धवाले वा तदानन्त्याय कल्पते'
तदानन्त्याय कल्पते ।।
ॐ सह नाववतु सह ना मुनक्तु । सह वीर्य करवावह
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।
॥ॐ शन्तिः शान्ति शान्ति ॥

·उपनिपत्पागवली १८ स्तब्धः श्वेतकेतुः। ॐ श्वेतकेतुहारुणेय आस । तर ह पितोवाच- 'श्वेतकेतो वम ब्रह्मचर्यम् । न वै मोन्यामत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्म- अन्धुरिव भवतीति' स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विशतिवर्ष सर्वान्वेदानधीत्य महामन्य अनूचानमानी सब्ध एयाय । तर ह पितोवाच---- • श्वेतकेतो यन्नु सोन्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः । येनाश्रुतर श्रुत भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति' कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ' ' यथा सोन्यकेन गृत्पिण्टेन सर्व मृन्मय विज्ञात५ म्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्, मृत्तिकेत्येव मत्यम् । यया सोन्यकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञात९ म्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्, लोहमित्येव सत्यम्। यया सोम्यकेन नखनिकृन्तनेन सर्व कायसं विज्ञात स्याद्वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयम्, कृष्णायममित्येव मत्यम् । एव सोम्य स आदेशो भवतीति। ' न वै नूनं भगवन्तस्त एतवेदिपु. । यद्धयेतवेदिप्यन् कथं मे नावश्यन् । इति भगवास्त्वेव मे तद्वतीन्विति ।' • तया सोन्येति' होवाच- एतम्मानायते प्राणो मन. संन्द्रियाणि न । वायुज्योतिरापः पृथिवी विधम्य धारिणी ॥ असिमा सक्षपी नन्द्रसूरी दिश धोने मानिताश ने । वागुः प्राणो हृदयं विधमन्य पदम्या पृथिवी येष सर्व भूनान्तरात्मा ।।

·आचार्यसंकल्पः।
१९ आचार्यसंकल्पः।
।
यश्छदमामृपभो विश्वरुप । उन्टोभ्योऽ यमृतात्सबभूव । स मेन्द्रो
मेधया म्गृणोतु । अमृतम्य देवधारणो भूयासम् । शरीर मे विचर्षणम् । निह्वा
मे
मधुमत्तमा
भ्या भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मण कोशोऽमि मेधया पिहित ।
झुत मे मोपाय । आवह-ती वित-बाना । पुर्वाणा चीरमात्मन । वासार सि मम
अन्नपाने च मटा । ततो मे श्रियमावह । लोमशा पशुभि सह म्वाहा । गावश्च
आमायन्तु ब्रह्मचारिण स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिण म्वाहा । प्रमायन्तु
ब्रह्मचारिण स्वाहा । दमायन्तु मनारिण चाहा। शमायन्तु ब्रह्मचारिण
म्वाहा । यशो जनेऽमानि म्वाहा । श्रेयान्वयम्योऽसानि माहा । त त्वा
भग प्रविशानि म्वाहा । स मा भग प्रविश म्वाहा । नम्मिन्सहानशाखे
निभगाह त्वयि मूजे स्वाहा । यथाप प्रवतायान्ते । यथा मासा अहर्नरम् ।
एव मा ब्रह्मनारिणो धारयन्तु सर्वत स्वाहा । प्रतिवेशोऽसिनमा भाहि
प्रमा पद्यम्न।
(तीतरीय शिक्षाध्याय अनुसार ४)
२० आचार्यानुशासनम्।
तेन्मनच्यानायाऽग्ने पाणिनमनुगाम्नि
मन्य ना।
धम चर।
म्वा यायान्मा प्रमर ।
आवायाय प्रिय धनमाहृत्य प्रजातन्तु मा व्यवच्छेन्सी ।
सत्यान्न प्रमदितयम् ।
धर्मान्न प्रमदित यम् ।
बुशरान प्रमदितयम् ।
८

·३४
उपनिपत्पाठावली
भूत्यं न प्रमदितव्यम् ।
म्वाध्यायप्रवचनाम्या न प्रमदितव्यम् ।
देवपितृकार्याभ्या न प्रमदितव्यम् ।
मातृदेवो भव ।
पितृदेवो भव ।
आचार्यदेवो भव ।
अतिथिदेवो भव ।
यान्यनपद्यानि कर्माणि. तानि सेवितन्यानि; नो इत्तराणि ।
यान्यम्माकर मुचरितानि, नानि त्वयोपास्यानि; नो इतराणि ।
ये केवाम्पच्छेया सो बामणाम्तेपा त्वयाऽऽसने न प्रश्वसितव्यम् ।
श्रद्धया देयम अश्रद्धया देयम् । श्रियादेयम् हिया देयम्, भिया देयम्, संविदा
देयम् । अथ यदि ते कर्म विचिकित्सा वा, वृत्तिविचिकित्सा वा स्यात् ।
ये तत्र ब्राह्मणा समर्शिन.. युक्ता आयुक्ता. अलक्षा धर्मकामाः स्युः ।
यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा नत्र वर्तया अपाभ्याख्यातेषु । ये तत्र प्रामणाः
संमर्शिन. युना आयुक्ता । अनुक्षा धर्मकामा. म्यु. । यथा ते तेषु
वरन् । तथा तेषु वर्तथा । एप आटश. । एप उपदेशः । एमा वेदोपनिषत् ।
एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपासितव्यम् ।
(ततिरीय शिक्षाध्याय अनुवाक ११)
-
२१ परा विद्या।
बमा देवानां प्रथम. संरभूत चिम्य का भुगनम्य गोष्ठ ।
स मारिया सरियाप्रतिष्ठामाय ज्येष्ठामाय प्राह ।।

·परा विद्या। ३५ अथर्वणे या प्रयदेत ब्रह्मा, ता पुरोवाचागिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वानोङ्गिरसे परावराम् ॥ शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरस विधिवदुपसन्न पप्रच्छ 'करिमन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिट विज्ञात भवतीति' तस्मै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये इति' हरम यब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तर परा मवेदो यजुवेद सामदेदोऽथर्ववेट शिक्षा करपो व्याकरण निरक्त छ.टो ज्योतिपमिति । अथ परा यया तदक्षरमधि गम्यते । यत्तददेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षु श्रोत्र तटपाटपाणें । नित्य विभु सर्वगत सुसूक्ष्म तद्रव्यय यद्भुतयोनि परिपश्यन्ति धीरा ॥ यथोर्णनाभि मूजते गढ़ते च यथा पृथिव्यामोपधय सभवन्ति । यथा सत पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सभवतीह विश्वम् ।। प्लया होते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म । यच्यो येऽभिनन्दन्ति मूढा नराम्रत्यु ते पुनरेवापि यन्ति ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना म्वय धीरा पति मन्यमाना । जघन्यमाना परियन्ति मूढा अन्धेनेव नीयमाना यथान्धा ॥ अविद्याया बहुधा वर्तमाना - वय कृतार्था' इत्यभि मन्यन्ति बाला । यत्कर्मिणो न प्रवेढयन्ति रागात्तेनातुरा क्षीणलेकाश्चवन्ते ।। इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच्छेयो वेदयन्ते प्रमुढा । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेम लोक हीनतर वा विशन्ति॥ तप श्रद्धे ये धुपवमन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो भैश्यचया चरन्त । सूर्यद्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यतामृत म पुरपो ह्य ययात्मा ।। परीक्ष्य लोकार्मचितान्ब्राह्मणो निवेदमायान्नास्त्यगृत कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे समित्पाणि श्रोनिय ब्रह्मनिष्ठम् ॥ तस्मै स विद्वानु पसन्नाय सम्या प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।

·उपनिपत्यादावली
येनाक्षर पुरुष वेद सत्य प्रोवाच ता तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥
तदेतत्सत्य यथा सुदीपात्पावकाद्विम्फुलिङ्गा सहस्रश प्रभवन्ते सरूपा ।
नयागाद्विविधा सोम्य भाषा प्रभायन्ते तन नैवापि यन्ति ।।
पतम्माज्जायते प्राणो मन सवेन्द्रियाणि च ।
ग्व वायुज्योतिराप पृथिवी विश्वम्य धारिणी ।।
अग्पिर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो
दिश धोने वाग्विवृताश्च वेठा ।
वायु प्राणो हत्य विश्वमस्य परभ्या
पृथिवी ह्येप सर्वभृतान्तरात्मा ॥
लम्मान साम यज़ पि तीक्षा यज्ञाश्च मव ऋतको दक्षिणाश्च ।
भवत्सरश्च यनमानश्च रोका सोमो यन पत्रने यन्त्र सूय ।।
तस्माच टेवा बहुधा मप्रमना मा या मनुप्या पशवो वया सि ।
प्राणापानी प्रीदियवा नपश्च नन्दा म य नमानय तिमिश्च ।।
अन समुद्रा गिरयश्च सवेऽम्मात्स्यन्दन्त मिन्धा मरूपा ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रमश्च येनेप भूतेम्निष्टते हान्तरात्मा ।।
पुरुप एवेट विश्व र्म तो ब्रह्म परामृतम् ।
एतयो वेद निहित गुहाया मोऽविद्यापन्धि विपिरतीह सोम्य ।।
आवि सनिहित गुहाचरन्नाम महत्पदमनत्ममर्पितम् ।
एजत्प्राणनिमिषश्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्य विनानाद्वरिष्ठ प्रजानाम्।।
यदर्चिमधदणुभ्योऽशु च यस्मॅिहोरा निहिना लोगिनश्च ।
तदेतदक्षर ब्रस सप्राणम्तट पाइन ।
तन सत्य नम्मत नहेन्दून्य मोम्य विद्धि ।
धनुर्गृहीत्वीपनिषट महान गर ापासानिशित मघात ।
आयम्य तद्भावगतेन चेतमा लभ्य तदेवाभर सोभ्य विद्धि ।।
प्रणवो वनु शरो छात्मा ब्रह्म त यमुन्यते ।
अप्रमत्तेन बेद्धन्य शरवत्तन्मयो भवेत् ।।

·पग विद्या।
यस्मिन्या पृथिवी नान्तरिक्षमोत मन सह प्राणश्च सर्व ।
तमेवै जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतम्यैप सेतु ॥
अरा इव रथनाभा सहता यत्र नाध्य
स एपोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान ।
30 इत्येव न्यायथ आत्मान स्वस्ति व पराय तमस परम्तात् ॥
य सर्वज्ञ मर्वविद्यम्यैष महिमा ।
दिये ब्रह्मपुरे ह्येप व्योग्न्या मा तिष्ठिन ।।
मनोमय प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठिनोऽन्ने हृदय सनिधाय ।
तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीग आन रूपममृत यद्विभाति ।।
भियते हयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसशया ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तास्मिन्दृष्टे परावरे ।।
हिरण्मये परे मोशे विग्न ब्रह्म निप्पलम् ।
नन्छुभ्र ज्योतिपा ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विद् ॥
नता सूर्यो भाति न च द्रतारक नेमा विद्यतो भान्ति कुतोऽयमगि ।
तमेवभान्तमनु भाति मर्व तम्य भामा सर्वमिट विभाति ||
ब्रह्मवेममृत पुरस्तात्म पश्चादा दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्व च प्रमत नवेद विश्वमिद वरिष्ठम् ।।
द्वा सुपर्णा सयुना मरवाया समान वृक्ष परिपस्वजाते ।
तयोरन्य पिप्पले म्याद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचारशीति ।।
समाने वृक्ष पुरपो निमगोऽनीशया शोचति मुह्यमान ।
मुष्ट या पश्यत्यन्यमीशमम्य महिमानमिति वीतशोर ॥
सन्येन लभ्यस्तपमा छोप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
अन्त शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रोय पश्यन्ति यनय क्षणि दोषा ।।
सत्यमेव जयते नानृत सत्येन पन्था विततो देवयान ।
येनारमन्त्यूपयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परम निधानम् ।।

·उपनिपत्पाशावली बृहच सदिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच नत्सूक्ष्मतर विभाति । दूरासुदूरे तदिहान्तिके च पश्यन्दिहव निहित गुहायाम् ॥ न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवेलपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वन्ततम्तु त पश्यते निप्पल घ्यायमान || एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदित्तन्यो यस्मिन्त्राण पञ्चधा सविवेश । प्रागैश्चित्त सर्वमोत मनाना यस्मिन्त्रिशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥ य य लोक मनप्ता सविभाति विशुद्धमत्त्व कामयते याच कामान् । त त रोक जयते ताश्च कामास्तम्मादात्मन हर्चयेतिकाम ॥ कामान्य कामयते मन्यमान म कामाभिर्जायते तत्र नत्र । पपीतकामम्य कृतात्मनन्तु इहेव सवे प्रविलीयन्ति कामा ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लम्या न मेधया न कहना श्रुतेंन । यमेवेष वृणुते तेन लभ्यन्तन्यप आत्मा विकृणुते तनू स्वाम् ।। नायमात्मा वल्हीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतरुपायैर्यतने यन्तु विकासन्यैप आत्मा विशते उस धाम !! सप्राप्यनमृपयो ज्ञानतृप्ता कृतात्मानो वीतरागा प्रशान्ता । ते सर्वग सर्वत प्राप्य धीरा युत्तात्मान सर्वमेवाविशन्ति ।। वेढान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था मन्यासयोगाद्यतय शुद्धसत्त्वा । ते व्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यान्ति सवे ॥ यया नद्य म्यन्दमाना समुद्रेऽस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्पर पुस्पमुपति दिन्यम् ।। स यो ह वै तत्परम ब्रह्म वेद ब्रौन भवति नाम्यानमवित्वुले भवति, तरति शोक तरति पाप्मान गुहामान्यभ्यो विनुत्तोऽतो भवति । तदेतद्यपा क्रियाषन्त श्रोत्रिया प्रहानिष्टा म्वय नुसत एकार्प श्रयन्त ।

·यो वै भूमा तदमृतम् । तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवद्येस्तु चीर्णम् । तदेतस्स- त्यमृपिरनिराः पुरोवाच नतदनीर्णवनोऽधीते । नमः परमपिभ्यो नमः परमऋपिम्यः ॥ ( मुण्डकोपनिषत् ३-२) २२ यो वै भूमा तदमृतम् । . . - • यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । अप यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् । यो वै भूमा तदमृतमप यदल्पम् तन्मय॑म् ।। स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति' गो अधमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्य क्षेत्राण्यायत- मानीति नाहमेवं ब्रवीमि वीमीति ' होवाच अन्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित' स एवाधम्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्त- रतः स एवेदः सर्वमिति । अथातोऽहङ्कारादेश एव । अहमेवाधस्तादहमुपरिटादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदः सर्वमिति । अयात आत्मादेश एव । आत्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चा- दामा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मवेदर सर्वमिति । स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विज्ञानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द ' स स्वराड् भवति । तस्य सर्वेषु टोकेषु काम- चारो भवति ।

·४०
।
उपनिपत्पाठावली
अथ येऽन्ययाऽतो विदुरन्यगनानम्ते सध्यलोका भवन्ति । तेषार
सर्वेषु लोकेम्बकामचारो भवति ।
(जान्दोग्य अ. खट २४-२५)
२३ ब्रह्मण आनन्दः।
रसो कम । रसोवाय ललवानन्दी भवति । को हवान्याक
प्राण्यात् । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् ।
यतो वाचो निवर्तन्ने अप्राप्य मनमा सह ।
आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुनश्चनेति ।
एतरह वाद न तपति · किमहर साधु नाकावम् । किमह
पापमकरवमिति।
.
सर्वर होतद्ब्रह्म । ॐ ब्रह्मविटाप्नोति परम् ।
अयमात्मा ब्रह्म । मत्य जानमनन्त ब्रह्म।
( तैत्तिरीय प्रशानद वल्ला अनु. ७, ९)
२४ भार्गवी चारुणी विद्या।
--
भूगर्व वारुणिवरुण पितरमुपप्तमार ' अधीहि भगवो ब्रह्मेति '
तम्मा एतत्प्रोवाच • अन्य प्राण चा भोग मनो वानमिति' । तर

·. भार्गवी वारणी विद्या। होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्य मिसपिशन्ति ताहजिज्ञासम्ब तब्रह्मेति' स तपोऽतप्यत । स तपस्तत्त्वान्न ब्रह्मेति त्यजानात् । अन्नाद्धयेव ग्वाल्लिमानि भूतानि जायन्ते, अन्नेन जातानि जीवन्ति, अन्न प्रयन्त्यभिस विशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरण पितरमुपससार- 'अधीहि भगवो ब्रह्मेति' तर होवान । तपमा ब्रह्म विनिजामम्व । तपो ब्रह्मेनि म तपोऽतप्यत । म तपस्तप्त्वा प्राणो ब्रह्मेति व्यनानात् । प्राणायेव मल्विमानि भूतानि नायन्ने प्राणेन नातानि जीवन्ति प्राण प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । नद्विज्ञाय पुनरेव वरुण पितरमुपममार । ' अधीहि भगवो ब्रह्मति ' तर होवाच । तपमा वम विनिज्ञामस्य । तपो ब्रह्मेति । म तपोऽतप्यत । स नपम्तप्त्वा मनो ब्रह्मेति व्यनानात् । मनसो येव खल्लिमानि भृतानि जायन्ते. मनमा नातानि जीवन्ति मन प्रयन्त्य भिमविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरण पितरमुपसमार- अर्धाहि भगवो ब्रह्मेति' त होवाच - तपमा ब्रह्म विजिनामम्न । तपो ब्रह्मेति' म तपोऽतप्यत । म तपम्नप्त्वा विज्ञान ब्रह्मेति त्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव म्बल्लिमानि मृतानि नायन्ने विज्ञानेन नातानि जीवन्ति. विज्ञान प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुण पितरमुपसमार---अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपमा ब्रह्म विनिजामम्ब । तपो ब्रह्मति स तपोऽतप्यत । म तपम्तप्त्वाऽऽनन्दो नीति व्यनानात् । आन दाद्धयेव वल्लिमानि मृतानि जायन्ते आनन्टेन नातानि जीवन्नि, आनन्द प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । ६

·४२
उपनिपत्पाटावली
मैंपा भार्गवी धारणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता । स य एव वेद
प्रतितिष्ठति, अन्नवानन्नाटो भवति. महान्भवति प्रजया पशुभिर्बमवर्चसेन
महान काया ।
(रैत्तिरीय भृगुवल्ला १५)
२५ धर्मस्कन्धाः।
धर्मम्बन्धा । यज्ञोऽ ययन दानमिति प्रथम । तप एव द्वितीय ।
ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवमान्यन् । मर्व
एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसस्थोऽमतत्वमनि ।
प्रजापतिराकानभ्यतपा । तेभ्योऽभिनतम्यत्रयी विद्या सप्रास्त्रवत् ।
लामभ्यतपत् । तम्या अमितताया एतान्यक्षराणि मप्रामवन्त । भर्भुव
वरिति । तान्यन्यनपत् । नेम्योऽभिनतेभ्य अंधार मप्रामवन् तद्यथा
शक्ना मर्माणि पर्णानि मतृण्णान्येताकारेण सर्वा वार मणा । ॐवार
एवंद मर्वमापार पवेट - मत्रम् ।
(ठामाय, अ • पट २३)
२६ सर्व खल्विदं ब्रह्म ।
२
सर्व बल्विद नर तनन्गनिति । शान्त उपासीत । अग बल रतु
मय पुरुष । यथा रत्तुरमिहोो भवति तयेन प्रेत्य भवति । मनतु वर्मात ।
मनोमय , प्राणशरीर भारुप , मत्यमकल्प आकाशात्मा, मवामा सर्व
वाम , मगध पर्वग्म मर्दमिटमन्यात . अवारी भनाटर एप म

·सवनानि । आत्मान्तहृदये । अणीयान्त्रीही, यवाद्वा, मर्पपाद्वा, श्यामराद्वा, श्यामर तण्डलाद्वा. एप म आत्मान्तर्हढये । व्यायान्पृथिन्या , ज्यायानन्तरिक्षात्, ज्यायान्दिव , ज्यायानेभ्यो लोकेभ्य . सर्वमा, मकाम , सर्वगन्ध , मर्वरम , सर्वमिदमभ्यात्त , अवार्स अनादर एप म आत्मान्तहंदये । एत द्राम । एतमित प्रेत्याभिमभविनाम्मीति' यन्य ग्यादद्धा न विचिकित्सा अम्तीति ' हम्माह शाण्डिल्य शाण्टिलर ॥ (बादाम्य थ ३ य । , २७ सवनानि। . पुरषो वाव यज्ञ । तम्य यानि चतुर्वि शतिवर्षाणि तत्प्रान सवनम् । चतुर्विशत्यक्षग गायत्री । गायन प्रात भवनम् । तदम्य वमोऽन्वायत्ता । प्राणा वाव वसव , एते हीटर मर्न वामयन्ति । त देतस्मिन्वयमि विनि दुपतपेत्म यात् प्राणा वमत्र इट मे नात सवन मा गन्दिन मवनम नुमन्तनुतेति । माह प्राणाना वमूना म ये यज्ञो विलोप्मीयेति । उद्धव तत एत्यगदो ह भवति । अथ यानि चतुश्चत्वारि गद्वर्षाणि नन्मा यन्दिन" सवनम् । चतुश्चत्वारि-शदक्षरा त्रिष्टुप् । ठुभ मा यन्टिन" रुद्रा अन्वायत्ता । प्राणा वाव रुद्रा एते हीद' पर्व रोदयन्ति । त चेठेतस्मिन्वयसि किंचिद्रुपतपेल्म ब्यान्- • प्राणा रुद्रा इट मे माध्यन्दिन सवन तृतीयसवनमनुमन्ननुतेति । माह प्राणाना- रुद्राणा मये यज्ञो विलोप्मीयेति ' । उद्धव तत प्रत्यगढी ह भवति । अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयमवनम् । अष्टाचत्वारि शदक्षरा जगती । जागत तृतीयमवनम् | तदन्यादित्या अन्वायत्ता । प्राणा वावादित्या , एते हीद सर्वमाददने । त चेटेनम्मिन्वयामि विक्टुिपनपत्म सवनम् । तदम्य ४

·उपनिपत्पागवली
यात्- प्राणा आदित्या इद मे तृतीयमवनमायुरनुमन्ननुतेति । माह
प्राणानामादित्याना मय यतो विनोमायेति । । उद्धव तत एत्यगदो
हब भवति ।
एतद्ध म दे सद्विद्वानाह मदिाम ऐतरेय म कि म एतदुपात
पमि योऽहमनेन न प्रध्यामीति 'मह पादश वर्षशतमीवन् । प्रह
पोदश वर्षशन जीवति य एव नेट ।
(ठादाग्य ३ गट १५)
२८ आत्मशुद्धिः।
प्राचीनशाल आपमन्यव , मत्ययन पोलुपि , न्द्रद्युम्नो भातेय ,
मन शागव्य त्रुटिल आश्वनगश्चिम्ने हेले महाशाग महाश्रोरिया समे
त्य मीमा मा चतु
को न आमा, किं ब्रह्मति
ते ह मपाच्या उद्दालको वे भगवन्तोऽमाराणि समतममा
न्मान वैद्यानरम येति । न हलाभ्यागर मेति । तर हाम्याजम्मु ।
मह मपादयानकार प्रयन्नि मामिम महाशाला महाप्राविया
नेम्यो न ममिव प्रतिपत्म्ये । हलाहमन्यमभ्यनुशामानानि
नान्हावाम अश्वपतिर्व भगवन्तोऽय य मप्रतीममा मान वैश्या
नगम येति । न हन्नाम्यागन्ठामेति । तर हाम्यानग्मु । म्यो ह
प्राप्तम्य पृथगह शिकार
मजिहान उवाच
•न मे म्नेनो ननपटेनरया न मद्यप ।
ना नाहिनागिन विद्वान गरी मरिणी गुन ।
यक्ष्यमाणा व भगवन्नोऽहमम्मि ! यामाग्मा मन्विने धन माया
मि तावद् भगवट्म्या टाम्यामि । वमन्तु भगवन्त इति
रामह
.

·मनः प्राण वाक् च ।
ते होनु : येन ह्यार्थन पुरुषश्चरेत्तर हैन वदेत् । आत्मानमेवेम
धानर ५ मान्य येपि । तमेव नो हीति'
नान्होवाच • प्रात प्रतिवक्ताम्मीति । ते ह ममित्पाणय पूर्वाहे
प्रतिपकमिरे । तान्हानुपनीयवैतदुवाच ।
(छादोग्य . . प. ११)
।
२९ मनः प्राणो वाक् च ।
अन्नमशित पा विधीयते । तम्य य म्थविष्ठो पातु म पुरीप
भवति, यो मनमम्तन्मासम योऽणिउम्तन्मन । आप पीताम्बेधा
रिधीयन्ते । तामां य म्यविष्ठो पातुम्तन्मून भवनि यो म यमग्नलोहितम,
योऽणिष्ठ म प्राण | नेगोऽशिन रेघा विधीयते । नग्य य ग्यविष्ठो बातु-
'तथि भवति यो म यम म मजा योऽणिष्ठ मा वाम् । अन्नमय हि
मोम्प मन , आपोमय प्राण तेजोमयी वागिति ।
• भूय एव मा भगवानिज़ापयन्विति ।
• तथा मोम्यति होवान । दन्न मोम्य मश्यमानम्य योऽणि
मा म ऊ ममुद्रीपनि, नन्मर्षिभवति । एउमेर बल मोम्यान्न स्याश्यमान
प्य योऽगिमा म ऊर्व ममुर्दापनि, तन्मनो भाति । अपार मोम्य पीयमाना
ना योऽणिमा म कर्व ममुर्दापति, म प्राणो भवति । तेनस मोन्याश्यमा
नम्य योऽणिमा म ऊ म मुढीपति, मा वाग्भवति । अन्नमयर हि
सोम्य मन आपोमग प्राण , तेजोमयी वागिति ।
'भय एव मा भगवान्विज्ञापयत्यिति ।
• तथा माम्पनि होलान । पोडशाल मोम्ग पुरुष । पञ्चदशा
हानि माशी , कामगप पिव । अपोमय ग्राणो न पित्रतो विच्छेत्म्यत इति'
,

·उपनिपरपाठावली
म ह पञ्चदशाहानि नाश । अथ हैनमुपममाढ : किं ब्रवीमि
मो इति
ऋन मोम्य यन- पि मामानीति '
म होवाच । न व मा प्रतिभान्ति भो इति'
न होवाच : यथा मोन्य महनोऽभ्याहितम्ययोऽझार वयातमात्र
परिशिष्ट म्यात्तेन नतोऽपि न बहु दहेत् । एवर मोम्य ते पोदशाना कला-
नामेका कलानिशिधा म्यात्तयतहिं वेदान्नानुभवामि । अशानाथ मे विनाम्य
.
म हाशाथ हैनमुपममाढ । न ह यत्किन पार गर्व ह प्रतिपटे ।
न होवाच • यथा मोम्य महतोऽम्याहिनम्यकमङ्गार भोतमान
परिशिष्ट न तृणरुपममाधाय प्राज्वलयेत्तेन ननोऽपि बहु दहे, एवर मोम्य
ने पोशाना कलानामेका शिष्टाभृन्माऽनेनोपममाहिता प्राचालीत्तयनाहि
वेदाननुभामि । अन्नमयर हि मोम्य मन , आपोमय भाण . नजोमयी
নানান।
नद्वाम्य विजज्ञानिति विमनानिति ।।
अन्दोग्य अमापन
.
३० तत्त्वमासि श्वेतकेतो।
• यथा माम्ग या मधुटतो निम्निष्ठन्नि. नानान्ययाना सणार
ग्मान्यमहामेला म गमगान ने गथा मन न विवेक भन्नेऽमुयाह
पृक्षम्य गमोऽम्म्यमुयाह क्षम्य ग्योऽम्मानि, एवमेव पर मोम्येमा पर्व
मना मनि मपद्य र विदु मनि मरतामह रनि । न र गायो नागिन
हो का, मोगा. पह! वानगिया पतगाया. दो या. मी का

·. तत्वमसि श्वेतकेतो। ४७ यद्यद्भवन्ति तदामवन्ति । स य एपोऽणिमा, एतदात्म्यम्. इट५ मर्व तत्सत्यम्. म आत्मा । तत्त्वमामि श्वेतकेतो इति' भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्तिनि तथा सोम्येति ' होवाच • मा मोम्य नद्य पुरस्तात्प्राच्य म्यन्दन्ने पश्चात्मताच्य . ना समुद्रात्ममुद्रमेवापियन्ति. म ममुद्र एव भवति, ना यथा तन न विदु . इयमहमम्मीयमहमम्मीति " एवमेव ग्वलु मोम्येमा मी प्रना मत आगम्य न विदु .. मत आगच्छामह इति"। न इह व्याम्रो वा, मि हो वा. वृको ना, नराहो वा. कीटो वा. पतगो वा. दशो था, मशको वा. ययद्भवन्ति तदाभवन्ति । म य एपोऽणिमतदा त्म्यम् । इट: सर्व तत्मत्यम् । म आत्मा । तत्त्वमामि श्वेतकेतो दति भूय एव मा भगवान विज्ञापयलिनि । । तथा मोम्येति । होवाच • अन्य माम्य महतो वृक्षम्य यो मुलऽभ्याहन्यानीवन् वेवत् यो म येऽम्याहन्यानीवन् नेवत् योऽग्रेड भ्याहन्यानीवन सवेत् । स एप जीवनात्मनानुप्रभूत पेपीयमानो मोद मानम्तिष्ठति । अन्य यटेका शाबा जीवो नहात्यथ मा शुष्यति, द्वितीया नहात्यय सा शुप्यति तृतीया जहात्यय मा शुप्यति. मर्व नहाति मर्व शुप्यति । एवमेत बल मोम्य सिद्धीति । होवाच • जीवोपेत वाव किलेट नियने, न नीवो नियते । इनि म य एपोऽणिमतदात्म्यम् । इट ५ सर्व तत्मत्य. म आत्मा तत्त्वमप्ति श्वेततो इति । भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति' • तथा मोम्येति होवाच । न्यग्रोधफल्मन आहरेति । • इट मगव इति'। मिन्धीति'-भिन्न भगव प्रति मित्र पश्यमीति । - अन्य इवेमा धाना भगव इति ' आमामझेका भिन्धीति' । · भिन्ना भगव इति । 'मित्र पश्याति । न चिन भगव इति' . . . .

·व ४८ उपनियत्याठावली नोवान • यं वे मोम्यनमणिमान न निभाल्यो. एतस्य माम्यपाऽणिम्न एव महान्यग्रोधम्निष्ठति । श्रद्धस्व सोम्येनि • म य एपोऽणिमनदात्म्यम । इट' मर्द तन्मत्य म आत्मा तत्वममिवेतकेनो इति । 'भूय एव मा भगवान् विज्ञापयविनि । • नथा मोम्यनि ' होवाच 'नवणमेनमेोऽधायः अथ मा प्रान स्पीढया इति म नया चकार । न होवाच • यहोषा लवणमुदकेऽवावा अङ्ग तदाहनि नद्वावमृश्य न विवेद । यथा विलीनमेव । • अनाम्यान्नाटानामनि । कथामिति । लवणमिनि मयादानामनि । • क्यमिति '. लवणमिति अन्नाटानामेनि । कामिनि । लणमिनि । अभिप्रागनदय मोपमीटया रति । तर तथा नसार • तच्छचत्मनि । त होवान • अत्र वाव कि मत् । मोम्य न निभात्योऽनन . . . . . . 'म य एषोऽणिमतदात्म्यम । इट मा तत्मन्य. म आन्म तत्त्वमामि श्चनांनो इनि भूय एप मा भगवान्विनापयविति' • तथा मायेति होवाच । यथा माम्य पुरा गधारमयोऽभि नक्षमानाय न नताऽनिनने विमृगत. य गया नत्र पाइला उटददा अगवा अन्यड्या प्रमाणात अमिनद्राक्ष आनोनी भिनासो नम्ग गयापिनन प्रमुग प्रत्यान् । एना दिली गमाग एना दिन प्रति ' म ग्रामादशाम पल्टन पष्टिता मेणार्या गधागनशेषम .

·तरा मोम्येति
तत्त्वमसि श्वेतकेतो।
घेत । एवमेवेहाचार्यवान् पुरुपो वेद । तम्य तावदेव निर यावन्न विमोक्षे.
अग सपत्म्य इति
म य एपोऽणिमतदात्म्यम | इद मर्न तत्सत्य र स आत्मा तत्त्वम
सि श्वततो इति
भूय एव मा भगवान्विज्ञापयविति
होवाच पुरुषर माम्योतोपतापिन जातय
पर्युपासते · नानामि मा जानामि मामिति ' । तम्य यावन्न वाड् मनसि
मपद्यने मन प्राणे, प्राणम्ननमि तेन परम्या देवनाया तावजानाति । अथ
यताम्य वाड् मनमि मपद्यते मन प्राणे, प्राणस्तनमि तेन परम्या देवता
गामथ न जानाति।'
म य एपोऽणि तात्म्यम । मत सर्व नत्मत्यर म आत्मा,
तत्तममि ततो इति'
भूय एव मा भगवान विज्ञापयत्विनि
नथा मोम्येनि होवाच । ५९५५ सोम्योत हातगहीनमानयन्ति
अपहापीत् म्तेयमकार्षीत परशुमले तपनेति । म यरि तम्य कना
भवनि तत एवानतमात्मान तुरते । मोऽनृताभिमन्यो ऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय
परश तप्त प्रतिगृह्णाति स नह्यतेऽथ हन्यते । अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत
एव मयमात्मान कुरुते । स सत्याभिसन्ध सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशु
तप्त प्रतिगृह्णानि म न दह्यतेऽय मुच्यते ।
म यथा तत नादायत । एतदात्म्यम् । रट सर्व तसन्य' म
आत्मा. तत्त्वमप्ति श्वेतकेतो -ति ।
नद्धास्य विनक्षाविति दिनजाविति ।
(छादाग्य अ६ व • १५)

·५० उपनिपत्पागवली ३१ अतिवादः। प्राणो वा आशाया भूयान् । यथा वा अरा नामी समर्पिता एवम म्मिन् प्राणे सर्व समर्पितम् । प्राण प्राणेन याति, प्राण प्राण ददाति, प्राणाय ददाति । प्राणो ह पिता. प्राणो माता. ग्राणो भ्राता. प्राण म्बमा, प्राण आचार्य . प्राणो ब्रामण । स यदि पितर वा, मातर बा, भ्रातर वा, म्वार वा. आचार्य वा, ब्रामण वा किंचिद भृशमिव प्रत्यार - विक्- त्वाऽस्तु ' इत्यवनमाहु · पितृहा व त्वममि, मातृता व त्वमास, भ्रातृहा में त्वममि, स्वमहा व लमसि, अचार्यहा व त्वममि. ब्राह्मणहा व त्वममीति । भय यद्यप्येनानुान्नप्राणान् शृलन ममाप न्यतिप दहेत्, नैवेन वृयु पितृहामीनिन मातृहामीनि । न • भ्रातृहामीति नमन महामीति न • आचार्यहामीति न ब्रान्मणहामीति । प्राणो हो। नानि सर्वाणि भवति । म वा एप एव पश्यन्नेव मन्नान एवं विजानननि वादी भवनि । न चेट्टगु • अतिवाद्यमीनि अतिवाद्याति · यान् । गपहतीन । (छादार भ. पर) . ३२ ब्रह्मचर्यमेव तत् । अब यद्यत इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव नत् । ब्रह्मचरण ह्येव यो ज्ञाता त विन्दते । अब यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेर नन । ब्रह्मचरण कोरेशात्मानमनुविन्दते । अय यन्मन्त्रायणमित्यानक्षन ब्रह्मचर्यमेव तत् । प्रमचर्यण होमन आत्मनवाण विन्दद। अब यन्मानमित्याचक्षने अग्रगमेव तत् । ब्रानण घेवामानमनुविद्य मनुते । अय यदनाश कायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् । एप हान्मा न नश्यति य नलवर्यणा.

·6332
चातुवर्ण्यम् ।
नुविन्दते । अथ गहरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेर नत् । तदरश्च हवे
ण्यश्याणवा नागरे तृतीयम्यामितो दिपि, तर माय मर , तर त्य
मोममवन , तदपराजिना पूर्वब्रह्मण प्रभुविमित" हिरण्मयम् ! तय
एपैतावर च ण्य चाणवा नललोके ब्रह्मचर्यणानुविन्दन्ति तपामेवय ब्रह्म
रोरस्तेपा मवयु लेरेषु कामनागे भवति ।
(छालाग्य अ ८ ग्रण्ट .)
३३ चातुर्वर्ण्यम् ।
प्रल ना मग्न आमीटेकमेव । तदेव मन्न व्यभवत् । मच्या
रूपमत्यमजन भतम् । यान्येतानि यया क्षत्राणान्द्रो वाण मोमो रुद्र
पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान रनि । तम्मान् क्षत्रात्पर नास्ति । तम्माद्राह्मण
सत्रियमरम्नानुपान्ने राजमूर्य । क्षत्र एव नाशो - वानि । मैपा भत्र य
योनियब्रह्म । नम्मायद्यपि राजा परमना गन्उति ब्रह्मवा ता पनिश्न
यति । म्वा योनि य उ एनर हिनम्ति म्ना म योनिमच्छनि । म
पापीयान् भवनि यथा श्रेया म. हि भिवा ।
म नव यभनन् । म विशममनन । यान्येतानि देव नातानि गणश
आग्यायने धमतो स्ट्रा आदित्या विधेटेवा मम्त इति ।
म नव यभवत् । १ शाह वणमसनत पूपणम् । ग्य पूषा ।
ग्य हीट मई प्यनि यतिट मित्र ।
म नव यभवत् । नच्छेयोरुपमत्यमजन धर्मम् । तदेतत् क्षत्रम्य
क्षत्रम् । गमम्नन्मा पर नास्ति । अतो अवलीयान् बलीयाममाश
मते घमण, यया रानाम् ।

·५२ उपनिषत्पाठावली यो वै म वर्म सत्य व नत् । नम्मान्मन्य वदन्नमाहु पर्म बदनीति धर्म वा वदन्न मय वदतीनि । एनद्येवतदुभय भवति । ( यहदारण्यक अ मा ४ मन " :) यथायमा यात्म ३४ मघु इय पृथिवी संवपा मुनाना मअयं पृथित्यं सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमम्या पृथिन्या तेजोमयोऽमनमय पुरुष शार्गरम्नेनामयोऽमनमय पुरुपोऽयमेव म योऽयमात्मा । स्टममतमढ़ ब्रह्म इट• मर्वम् । डमा आप मवेषा भनाना मधु । आमामपार माणि मूनानि मा । यश्चायमान्वप्म तेनोमयोऽमृतमय पुरुष यश्चायम ग्राम तमन्तेनोमयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेव मयोऽयमात्मा । इदमननम द नमः इद५ मवम् । अयमगि मषा भूताना मनु, अन्याने मर्वाणि भूतानि मधु। यश्चायमस्मिन्नगी नजोमयोऽमृतमय पुरुष, यश्चायम यात्म वाङ्मयानना मयोऽमतमय पुरुषोऽयमेव म योऽयमान्मा । इदममृतम्, इट ब्रह्म मवम् । अय वायु सपा भूनाना मधु अम्य वायो पर्वाणि भूतानि म । पश्चायमम्मिनाया ननोमयाऽमनमय पुरुष यथायम यात्म प्राणन्तेजो मयोऽमृतमय पुरुषोऽयमेत म योऽयमान्मा । इनममतम रट जम्म, इट। मम् । अयमाकाश पवषा भूताना मधु अम्यामाशम्य पर्वाणि भूनानि मधु । यश्चायमम्मिन्नाकाशे नेनोमयोऽमनमय पुम्प यश्चायम यात्म हृद्याकाशम्नेनोमयोऽमत्रमय पुरषोऽयमेव म योऽयमात्मा । इटममृतम् द ब्रह्म, इट< सर्वम् । अय वर्म मवषा भूनाना मधु अस्य वर्मन्य मर्वाणि भूनानि मधु । यश्चायमस्मिन्धम नेनोमयोऽमनमर परप यश्चाय म यात्म धर्मन्ननोमयामृतमय पुग्योऽयमेव म योऽयमा मा। ग्ममृतम् इटनमइद५ मर्यम् । १५ सत्य सर्वपा मुनाना मा, अन्ग मन्यन्य ·माणे सर्व प्रतिष्ठितम् । माणि भूतानि मधु । यश्वायमम्मिन्मत्ये तेजोमयोऽमृतमय पुरण , यश्चाय- मध्यात्म सत्यम्तेजोमयोऽमतमय पुस्पोऽयमेव म योऽयमात्मा । इदनमू- सम्, इद ब्रह्म, इद सर्वम् । अयमात्मा सवेषा भूताना मधु, अभ्यात्मन सर्वाणि भूनानि म । यश्चायमम्मिन्नात्मनि तेनोमयोऽमृतमय पुस्प , यश्चायमात्मा तेजोमयोऽ- मृतमय पुस्पोऽयमेव स योऽयमान्मा । इटममृतम्, इट ब्रह्म, इटर सर्वम् । स वा अयमात्मा सर्वेषा भूतानामधिपति , सवपा भूताना राना । तद्यथा स्थनाभी च रथनेमा चारा मर्वे समपिता , एवमेवाम्मि तात्मनि सर्वाणि भूतानि, सर्वे देवा , मवे लोका , सर्वे प्राणा , सर्व एत आत्मन समर्पिता । इट वे तन्मयु टयडडायणोऽश्विभ्यामुवाच । (बृहदा अ २, ब्राह्मण - मन १ ४, ५-१२, १४ १५) . - , ३५ प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् । मायणी व . ॐ मुकेशा च भारद्वान , शव्यश्च मत्यकाम , गाN , काशल्यश्चा-धरायन : भार्गवो वैदर्भि , क्वन्धी कात्यायनरते हले जन्मपरा ब्रह्मनिष्ठा पर ब्रह्मान्वेपमाणा एप ह वै तत्मर्व वयनीति , ते ह ममित्पाणयो भगवन्त पिप्पलमुपमन्ना । तान्ह म मषिरुवाच भूय एवं तपता ब्रह्मचयेण श्रद्धया मवत्मर मंवत्म्यथ, यथाराम प्रश्नाच्या यदि विज्ञाम्याम सर्व ह वो वक्ष्याम इति । अथ हन भार्गवो वदर्भि पनन्छ । भगवान्, स्त्येव देवा प्रजा विधारयन्ते, कतर एतत्वाशन्ते, 7 पुनरेषा वरिष्ठ इति ।। तम्म त होवाच । आमाशो ह वा एप देवो वायु , आदी , आप , पृथिवी, वाक् मन , चक्षु, श्रोन न । ने प्राश्याभिवदन्नि वयमेतद्वा' गमवष्टम्य विधारयाम ।' तावरिष्ठ प्राण उवाच ' मा मोहमापद्यय । । .

·.
उपनिषत्पाठावली
अहवतत्पन्चधात्मान प्रविमतिद्वाणमवष्टभ्यविधारयामीति । तेऽश्रद्द
भाना वभूवु 1 सोऽभिमानादूर्वमत व । तम्मिन्नुकामत्ययेतरे सर्व
एवोशमन्ने, तम्मिश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तया मक्षित
मधुकरराजानमुनामन्त मा एनोकामन्ते एवमम्मिश्च प्रतिष्ठमाने मा
त्व प्रतिष्ठन्ते । एव वार, मन नभु , श्रोत्र च ते प्रीता प्राण स्तुवन्ति ।
'एषोऽस्तिपति, एप मूर्य एष पर्जन्यो मघवान्, एष वायु , एप
पृथिवी, रयि दव मढसच्चामृत च यत् ।'
अरा इव रथनामा प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् ।
कचो यपि पामानि या सन ब्रह्म च ॥
प्रजापतिश्चरमि गर्भ त्वमेव प्रतिनायम।
तुम्य प्राण प्रजामित्वमा बरि हरन्ति य प्राण प्रतितिष्ठमि ॥
देवानाममि वह्नितम पितृणा प्रथमा म्वया ।
मीणा चरित सत्यमथर्वाङ्गिरमामसि ||
इन्द्रम्त्व प्राण तेलमा रद्रोऽमि परिरक्षिता ।
त्वमन्तरिक्षे नरसि मूर्यम्त्व ज्योतिषापति ।
या त्वमभिवपम्पमा प्राण ते प्रना ।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्न भविष्यतीति ॥
मात्यम्त्व प्राणामपिरत्ता विश्वम्य मत्पति ।
वयमाद्यम्य दातार पिता व मानरिश्चन ।
या ने ननृवाचि प्रतिष्टिता या श्रोने या
अपि।
यान मनसि गन्तना शिवा ता तुर मोली ॥
प्राणम्गेट को म निवि यत्मनिधितम् ।
मातव पुत्रान रक्षा प्रभ ग्रना न विहि दनि ।
अयन शमन्यथाश्चरायन पार

·- । । - माणे सर्व प्रतिष्ठितम् । ' भगवन्, कुत एप प्राणो नायते, कथमायात्यस्मिञ्छरीरे, आत्मानं वा प्रविभज्य का प्रतिष्ठते, केनोत्क्रमते, कथं वाह्यमभिवत्ते कथमन्यात्ममिति । तम्मै स होवाच : अति पनागृच्छमि । ब्राह्म- ठोऽसीति तम्मात्तेऽहं ब्रवीमि । आत्मन एप प्राणो जायते । यथपा पुरुपे छायेतस्मिन्नेतदाततम् । मनोधिकृतेनायात्यम्मिन्छरीरे । यथा सम्राडेवाधि- कृतान्विनियुक्ते " एतान्यामानेतान्यामानधितिष्ठम्वेति " एवमेवप प्राण इतरान्प्राणान्पृथक्पृथगेय सनियते । यचित्तस्तेनेष प्राणमायाति । प्राणम्तेजप्ता युक्तः सहात्मना यथा- संकल्पितं लोकं नयति । य एव विद्वान्प्राणं वेद । न हाम्य प्रजा हीयते, अमृतो भवति । तदेष श्लोक- उत्पत्तिमायति स्थान विभुत्वं चैव पञ्चधा । अन्यात्मं चैव प्राणम्य विज्ञायामृतमश्नुते । विज्ञायामृतमश्नुते इति ' ॥ अथ हैनं मुकेशा भारद्वाज पप्रच्छ । : भगवन्, हिरण्यनाभः कातल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यंत प्रश्नमपृच्छत् । “ पोडशकलं भारद्वाज पुरुष वेत्य " । तमह कुमारमब्रुवम् " नाहमिमं वेद । यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुष्यति, योऽ नृतमभिवदति । तम्मा- न्नाम्यिन्त वक्तुम् । स तृप्णी रथमारुह्य प्रवनान । त त्वा पृच्छामि क्वाप्ती पुरुष इति । तम्म म होवान · इहैवान्त शरीरे सोम्य म पुरुषो यम्मिन्नता. पोडशाला प्रभवन्तीति । स ईक्षाचक्रे • कम्मिन्नमुक्रान्त उत्कान्तो भवि- प्यामि, कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठाम्यामीति । स प्राणमसृजत, प्राणाच्छ- दाम् खम् , वायु , ज्योति , आपः, पृथिवी, इन्द्रियम्, मन., अन्नम्, अन्नाीर्य- म, तपः, मन्त्र., कर्मलोकाः, लोकेषु न नाम च । स यथेमा नद्य म्पन्द- माना. समुद्रायणा. ममुद्रं प्राप्यास्नं गच्छन्ति । भियते नामा नामरूपे, समुद्र इत्येव प्रोच्यते । एवमेवाम्य परिद्रष्टुरिमाः पोडशश्ला पुरुषायणाः .

·उपनिपत्पागली
पुरुप प्राप्यास्त गच्छन्ति । भिद्यते तासा नामरूपे, पुस्प इत्येव प्रोच्यते ।
मा एपोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोक
अरा इद रखनाभी क्ला यम्मिन्प्रतिष्ठिता ।
त वेद्य पुरुष वेद यथा मा वो मृत्यु परिन्यथा । इति
तान्होवाच । एतावडेवाहमेतत्पर ब्रह्म वेढ । नात परमम्तीति ।
ते तमर्चयन्त 'त्व हिन पित्ता गोऽम्मास्मविद्याया पर पार तार
यसीति' । नम परम पिम्यो नम परमपिम्य ।
(प्रश्नोपनिषद्, प्रश्न । मत्र ....
,
३६ ब्रह्मजिज्ञासा।
ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति-
वि कारण ब्रह्म कुन म गाता जीवाम केन वन मप्रतिष्ठा ।
अधिष्ठिना रेन सुवेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो यवम्याम् ॥
काल स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनि पुरप इति चिन्त्यम् ।
मयोग एषा न त्वात्मभावादात्माप्यनीश मुम्वदु ग्वहेतो ॥
ने यानणेगानुगता अपश्यन्टेवात्मशक्ति स्वगुणनिगृढाम् ।
य सरणानि निग्विनि तानि सगमयुक्तान्यधिष्ठत्येा ॥
एतज्नेय नित्यमेवात्ममम्थ नात पा देदिनय हि विनित् ।
भोत्ता मोग्य प्रेरितार व मत्वा सर्व प्रोत्त विविध प्रलमेनत् ।

·राजयोगः ।
म्वदेहमरणि कृत्वा प्रणव चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देव पश्येन्निगूढवत् ॥
तिलेषु तैल दधनीव मपिराप स्रोतम्म्वरणीषु चाग्नि ।
एवमात्मात्मनि गृह्यतेऽसो सत्येनेन तपसा योऽनुपश्यति ॥
सर्वव्यापिनमात्मान क्षीरे सपिरिवापितम् ।
आत्मविद्यातपोमूल तद्ब्रह्मोपनिषत्परम् ।। तद्रमोपनिषत्परम् ||
(श्वेताश्वतर अ १)
१
३७ राजयोगः।
पृथियाप्तेनोऽनिरग्वे ममुत्थिते पञ्चात्मके रोगगुणे प्रवृत्ते ।
न तम्य रोगो न जरा न मृत्यु प्राप्तस्य योगाग्मिय शरीरम् ॥
ल्युत्वमारोग्यमलोलुपत्व वर्णप्रमाढ म्मरमौष्ठव न ।
गन्ध शुभो मूत्रपुरीपमल्प योगप्रवृत्ति प्रथमा कति ॥
यथैव विम्ब मृढयोपरित तेजोमय भ्रानते तत्मधातम् ।
तद्वात्मतत्त्व प्रममीक्ष्य देही पर कृतार्थो भवते वीतशोर ॥
*
यो देवोऽना योऽप्मु यो विश्व भुगनमाविवेश ।
य ओषधीषु यो वनम्पत्तिषु तस्म देवाय नमो नम ॥
शृण्वन्तु विश्वे अमृतम्य पुत्रा आये धामानि रिन्यानि तम्थु ।
वेढाहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस परस्तात् ।।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य पथा विद्यतेऽयनाय ।
(श्वाचितर अ २,३)
८

·५८
उपनिषत्पागवली
३८ विराड्वर्णनम्
सहस्रशीर्षा पुरुष सहस्राक्ष सहस्रपात् ।
स भूमि विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठदशागुलम् ॥
पुरुष एवेद सर्व यद्भूत यच भन्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यढन्नेनातिरोहति ॥
सर्वत पाणिपाट तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुग्वम् ।
पर्वत अतिमलोके पर्वमानृत्य तिष्ठति ।।
मवन्द्रियगुणाभास सवेन्द्रियविवनितम् ।
सर्पम्प प्रभुमीशान सर्वम्य शरण वृहत ॥
अपाणिपाठो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु म शृणोत्यवर्ण ।
स वेत्ति वेद्य न च तम्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्य पुरुष महान्तम् ।।
अणोरणायान्महतो महीयानात्मा गुहाया निहतोम्य जन्तो ।
नमकतु पश्यति वातशोको घातु पसादान्महिमानमांशम् ।
(वता इतर ३)
३९ ब्रह्मोपासना।
माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् ।
तम्यावयवभूतम्तु न्याप्त मर्वमिट नगत ॥
यो देवाना प्रभवश्वोद्भवश्च विवाधिपो रदो महपि ।
हिरण्यगर्भ पश्यति जायमान म नो बुढ्या शुमया मयुनक्तु ।।
ननमूर्व 7 तिर्थन न मध्ये परिजनभन् ।
न सभ्य प्रतिमा अलि यम्य नाम महद्यश ॥

·तनहरेव प्रव्रजेत् । न सदृशे तिष्ठति रूपमम्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हा हृदिस्य मनसा य एनमेवं विदुरमृताम्ते भवन्ति ।। मा नम्तोके तनये मा न आयुपि मा नो गोपु मा नो अधेपु रीरिष वीरान्मा नो रुद्र भामिनोऽवनीहविष्मन्त सदमित्या इवामहे ॥ . x * एको वशी निष्क्रियाणा वहनामेकं वानं बहुधा य करोति । तमात्मन्थ येऽनुपश्यन्ति धाराम्तेपा सुग्वं शाश्वतं नेतराणाम् ॥ यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै । तरह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षुर्वे शरणमह प्रपद्ये ॥ यम्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तम्यते कविता ह्या प्रकाशन्ते महात्मन । प्रकाशन्ते महात्मन इति ॥ सर्वभूतम्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि । सपश्यन् वम परम याति नान्येन हेतुना । (बेताश्वतर अ ४,१,-वल्य म" ) ४. तदहरेव प्रव्रजेत् । अथ हैन जनको वैदेहो याज्ञवल्वयमुपसमेत्योवाच । ' भगवन्, सन्यासं त्रूहीति स होवाच याज्ञवल्क्य 'ब्रह्मचर्य परिसमाप्य गृही भवेत् । गृही भूका बनी भवेत् । बनी भूत्या प्रस्नेत् । यदि येतरथा ब्रह्मचर्याटय प्रमनेद्ग- हाद्वा वनाद्वा । अयं पुनरवती वा नती वा स्नातको वाऽम्नातको वा, उत्सला- मिको ना गढहरेव विरनेत्तदहरेव प्रननेत् । (जागटोपनिषद म

·१०
उपनिषत्पागवली
४१ गर्भवैराग्यं ।
पूर्वयोनिमहखाणि दृष्ट्वा चैव ततो मया ।
आहारा विविधा भुक्ता पीता नानाविधा स्तना ॥
मातश्चैव मृतश्चैव जन्म चैव पुन युन ।
यन्मया परिननम्याथ कृत कर्म शुभाशुभम् ॥
एकाकी तेन दोऽह गनाम्ने परमोगिन ।
अहो दु ग्वाटया मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् !
यदि योन्या प्रमुच्ये ऽह तत्प्रपद्ये महेश्वरम् ।
अशुभनयकार पलमुक्तिप्रदायरम !!
यदि योन्या समुच्येऽह तत्प्रपद्ये नारायणम् ।
अशुभक्षयफार फ्लमुक्तिप्रदायकम् ।।
यदि योन्या प्रमुन्येन तत्माग्य योगमभ्यसे ।
अशुभक्षयनार फर मुक्तिप्रदायाम ॥
यति योन्या प्रमुच्यामि व्याये ब्रह्म सनातनम् ॥
अथ योनिद्वार समाप्तो यन्त्रेणापीड्यमानो महता दुखेन जातमा
अन्तु वैष्णवेन वायुना समष्टस्तदा न म्मरति जन्ममरणानि, नच कर्म शुमा
शुम विन्दति ॥
(गभापनिषद् मत्र )
४२ कर्तारं विद्यात्।
न वान विनिजामीन वक्तार विद्यात्, न गन्ध, विमिनासीत प्रातार
विद्यात, न कप विनिनामात रूपविद विद्यात न शद विनिनामीत

·वासनामालिन्यम् ।
श्रोतारं विद्यात् नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यात्; न कर्म
विनिज्ञासात कर्तारं विद्यात् न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्वि-
ज्ञातारं विद्यात्; नानन्दं रतिं प्रजाति विजिज्ञासतिानन्दम्य रतेः प्रजातेर्वि-
ज्ञातारं विद्याता नेत्या विनिनासीतेतारं विद्यात्; न मनो विनिज्ञासीत
मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दर्शव भूतमात्रा अधिप्रज्ञम्, दश प्रक्षामात्रा
अधिभूतम् । यद्धि मृतमावा न म्युर्न प्रज्ञामात्रा म्युः; यद्वा प्रज्ञामात्रा न
म्युन भूतभात्रा म्युः।
[ कौपीतति अ. ३ म, ८]
४३ वासनामालिन्यम् ।
लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।
देहवासनया ज्ञानं यथावन्नव जायते ।।
शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्या वह्नती वासनासरित् ।
पौरुपेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ।।
जन्मान्तरशताभ्यम्ता मिथ्या मसारवासना ।
सा चिराम्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित ॥
अज्ञानसुपनाकारा घनाहंकारशालिनी ।
पुनर्जन्ममरी प्रोक्ता मलिना वामना बुध ॥
अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यनेकश ।
ब्रह्मतत्वं न जानाति टी पाकरस यथा ।।
( मुक्तिकोपनिषद् )
१४ जन्मसाफल्यम् ।
ॐ ईशावास्यमिदं सर्व यत्किच नगन्या नगत् ।
तेन त्यक्तेन भुन्नीया मा गृपः कम्य म्विद्धनम् ।

·उपनिपत्पाठावली
कुर्वन्नेवेह कर्माणि गिनीविपेच्छतः ममा ।
एवं त्वयि नान्ययेतोऽस्ति न न लिप्यते नरे ॥
अमुर्या नाम ते लोका अन्धेन नमसावृता ।
तारस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के सत्महनो नना ॥
तटेजति तन्नेजति तद्रे तद्वन्तिके ।
तदन्तरम्य सर्वम्य तदु सर्वम्याम्य वाह्यत ।।
यन्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु नात्मान ततो न विनिगुप्मते ।।
याम्मिन्मर्वाणि भूतान्यात्मवाभूद्विजानत ।
नन को मोह क शोर एक्त्वमनुपश्यत ॥
स पर्यगायनमकायमत्रणमम्नाविर शुद्धमपापविद्धम् ।
कविर्मनीपी परिभू स्वयभूर्या गतः यनोऽर्थान्यदधाच्छाश्वतीभ्य ममाम्य ॥
अन्य तम प्रविशन्ति येऽविद्यामुपामने ।
तनो भूय इव ते नमो य उ विद्याया- रता ॥
अन्यदेवाविद्ययान्यदाहुगविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणा ये नम्तद्विनचक्षिरे ||
विद्या चाविद्या न यम्नदोभय स ह ।
अविद्यया मृत्यु तीळ विद्ययामृतमक्षुते ।।
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यम्यापिहिन मुग्नम् ।
नत्व पृपन्नपारण मत्यधर्माय दृष्टय ।।
भो नय मुपथा गये अम्मान्विश्वानि देव ययुनानि विद्वान् ।
युयो यम्मन्नुहुराणमेनो भूषिष्टा ते नम उत्ति विधेम ॥
।
-
(शााग्य -३ ..."

·वंश । ४५ वंगः अथ वश । पौतिमापीन पात्यायनीपुनात्, कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात, गौतमीपुत्रो मारद्वानीपुत्रात्, भारद्वानीपुन पाराशरीपुत्रात्, पाराशरीपुर औपम्वतीपत्रात, आपस्वीपर पाराशरीपत्रात्, पाराशरीपुत्र कात्यायनीपुत्रात्, कात्यायनीपुत्र काशिरीपुत्रात्, काशिकीपुत्र आलम्बी पुलाच्च वैयाघ्रपतीपुत्रान्च, वयाघ्रपटीपुर काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च, कापीपुत्र आत्रेयीपुत्रान्, आनेयीपुत्रो गातमीपुतात्, गौतम सुनो मार द्वान पुनात, भारद्वाजीपुत्र पाराशरीपुलात, पाराशरीयुखो वासापुतात्, वात्सीपुन पाराशरीपुतात्, पाराशरीपुत्रो वारिणीपुत्रात्, वाकाणी पुनो वाकीरणीपुनात्, वारीणीपुत्र आतभागीपुत्रात, आर्तमागीपुत्र शादीपुलात, शाङ्गीपुत्र साकृतीपुत्रात्, साकृतीपुत्र आरम्बायनीपुत्रात , अलगम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रात्, आलम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्रात, नायन्तीपु तो माण्डूयायनीपुत्रात, माण्डूमायनीपुनो माण्डुपुत्रात, माण्डूकीपुत्र शाण्डिलीपुत्रात्, शाण्डिलीपुतो राधीतरीपुत्रान्, राधीतरीपुत्रो भारीपुतात्, भालुकीपुत क्रौंचिकीभ्याम्, नौविकीपुलो वेदभृतीपुत्रात , भूतीपुल सारेयोपुलात, कार्शस्यीपुन प्राचीनयोगीपुत्रात्, प्राचीनयोगीपुत साजी वीपुत्रात्, सानीवीपुत्र प्रानीपुलादामुरि वामिन , प्रानीपुत आमुरायणात । आसुरायण आसुरे , आमुरियाज्ञवल्ल्यात्, याज्ञवल्क्य उद्दालकात, उद्दार कोऽरुणात् , अरण उपवेशे , उपवेशि श्रे, कुश्रिजिअवस , वानश्रवा जिह्वावतो वा योगात्, निहावाबाध्योगोऽसिताद्वार्षगणात्, असितो वार्षग जो हरितात्कश्यपात्, हरित कश्यप शिल्लात्कश्यपात्, शिल्प कश्यप कश्य पान्नध्रुवे । कश्यपो नैध्रुवियांच , वागम्भिण्या, अम्भिण्यादित्यात् । आदित्या नामानि शुप्तानि यनपि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते । समान- ~ .

·उपनिषत्पादावली सोनीपत्रात, मांजीवीएको माटकायने मावत्यः वत्मात्, कोल्मो महित्ये माहित्यिवभिचारणात वाकाण शापिटल्यात. शाण्डिल्या वात्म्यात. वास्य को, कप्रियतापनमो गज- सम्मायनात यनचा राजश्नमाग्नसुरान्यायपेयात् २. प्रजापनिद्रवण . या स्वयंम । ग्रयणे नम ॥ ॐ शान्तिः ३ ॥ प्रार

·उपनिपदन्तर्गतानि सुभाषितानि ।
१ समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवति ।
२ सत्यमेर जयति नानृतम् ।
३नायमान्मा बलहीनेन लभ्य ।
र नियायानप ब्रह्मविदां वरिष्ठ ।
" यान्यनपद्यानि कर्माणि तानि सेवितन्यानि नो इतराणि ।
६ अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्न तदुच्यते ।
७ असन्नेव स भवति असह ीति चेद चत् ।
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेन ततो विदु ।'
८ रसो व स । रस होवाय रमानदी भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाध्यायक । आशिष्ठो द्रदिपो बलिष्ठ ।
२० अन्न न निन्द्यात् । तद्वतम ।
१५ यदेव विद्यया करोति श्रद्धयापनिषदा तदव वीर्यवत्तर भवति।
१२ न देवा अनन्ति न पिवन्ति । एतदेवामृत एया तृप्यन्ति ।
२३ अथ बलु तुमय पुरष । यथा ऋतुरास्मिल्लोके पुरुषो भवति
तथेत प्रेत्य भयति।
१४ पुरपो वाय प्रज्ञ । अथ यत्तपी दानमार्जचमाहिंसासत्यवच
नमितिता अस्य दक्षिणा ।
१७ तय इह रमणीयचरणा अभ्याशा ह यत्ते रमणीया योनिमा
पोरन् । अथ य इह क्यचरणा अभ्याशी ह यत्त कपूया रम
णीया योनिमापद्यरन् ।
१६ आचार्यायव विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापतीति ।
या पानाभविष्यन्न धमा नाधमा न्यभापयिष्यन्न सत्व नात
न साधु नासाट
१८ तस्मायद्यपि बहुविरचितो भयति नायमस्तीत्येनमात्रु ।
९

·उपनिपत्पाठावली।
अथ यद्यल्पाविञ्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रुपन्त ।
१९ तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापाटांशा इव
ते भयन्ति।
२० चले याव विज्ञानाह मय ।
२१ यदा चै करोति, अथ निस्तिष्ठति ।
२३ अथ यद्यन्न इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् ।
२४ न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीर.
घाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः।
२५ आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः। सत्यशुद्धौ धृया स्मृतिः। स्मृतिलों
सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः।
२६ असतो मा समय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मामृतं गमय।
२७ द्वितीया? भय भवति ।
२८ तदेतत्प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात्सर्यस्मादन्तरतरं
यदयमात्मा।
२९ अथ योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योसायन्योऽहमस्मीति, न स वेद,
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
३० तदेतत् सनस्य क्षन यधर्मः।
३१ यो चै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
३२ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्येत्
सर्व मन गया
३३ अमृतत्यस्य तु नाशास्ति वित्तेन ।
३४ आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति ।
३५ आत्मा या अरे द्रष्टन्यः श्रोतन्यो मन्तव्या निदिध्यासितव्यः ।
३६ सर्व तं परादाद्योन्यचात्मनः सर्व वेद ।
७ अयमात्मा सर्वांभूतानांमधु । अस्यान्मनः मर्याणि भूतानि मधु
३८ पाण्डित्यं निर्चिय याल्येन तिष्टासेत् ।
३९ यो या एतदक्षरं गायविदित्वाऽस्माल्लोगामति स कृपण
यो वा एतदक्षरं गार्गि पिदित्याऽस्माटोकामेति स प्रारणः ।

·उपनिपदन्तर्गतानि सुभाषितानि ।
४० एप होय परम आनद । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि
मामुपजीवन्ति।
४. यथारी यथाचारी तथा भवति । साधुफारी साधुर्भवति ।
पापकारी पापो भवति । पुण्य पुण्येन फर्मणा भवति पाप पापेन
४२ भयो यत्वाह फाममय एचाय पुरष इति । स यथाकामो
भनति तत्कतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तन्कर्म कुरते। यत्कर्म कुरते
तदभिसपद्यते।
२३ मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेघ पश्यति ।
२४ तमेव धीरो विनाय प्रज्ञा खुर्चीत ब्राह्मण ।
नानुध्यायादहूशब्दान् वाचो विग्लापन हि तत् ।
४. तमेवैक जानथ आत्मान | अन्या धाचो विमुञ्चय ।
४६ पूर्व विद्वास प्रजा न कामयन्ते । किं प्रजया करिप्याम ।
४७ तमेन चैदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यनेन दानेन तप
साऽनाशकेन।
४८ येनेद सर्व विजानाति त केन विजानीयात् ।
५. एनढे परम तपो यद्वाहितस्तप्यते ।
५० धाच धेनुमुपासीत।
७१ हिरण्मयेण पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् ।
५२ वर्षनेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत समा।
७३ यस्यामत तस्य मत, मत यस्य म घेद स ।
.४ वैश्वानर प्रविशत्यतिथि ह्मणो गृहान्।
...न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्य ।
०६ अतिदीधे ऑविते को रमत ।
०७ अपि सर्व जीवितमपमेय ।
८ यश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत तो संपरीत्य चियिनक्ति धीर ।
दूरमेते विपराते विपूची अविद्या या च विद्येति शाता ।
१० सापराय प्रतिभाति पालम्।
६. नेपा तकण मदिरापनेया।
८

·६८
उपनिपत्पाशवली
४२ नाविरना दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ।
१३ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः।
६४ चरस्य धारा निशिता दुरत्यया । दुगै पथस्तत्कवयो वदन्ति !
६. परांचि ग्वानियतृणत्स्वयंभूः। तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरात्मन् ।
६६ स एवाध म उ श्व.।
१७न प्राणेन नापानेन मत्या जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जायन्ति यस्मिन्नेवाउपाधितो ।
६८ तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति धीराः ।
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ।
६९, भयादस्याग्निस्तपति मयात्तपति सूर्यः ।
मयादिंद्रश्च वायुध मृत्यर्धावति पचमः ॥
नां योगामिनि मन्यन्ते स्थिरामिडियधारणाम् ।
जनक वाया न मनसा मानु पाक्यो न चक्षुषण ।
तेपामसी विरजो ब्रह्मलोको।
न येषु जिममन्त न माया चेति ।
ॐनमः परम ऋषिभ्य । नम परमपिभ्य ।

·उपनिपरपाठावलि-टिप्पणी।
.
ईशावास्यमिदं सर्वम् (ईश०)
त्यत्तेन भुंजीथाः-याग को
अंतस्त्यागी यहिःसंगी लोके विचर रायव ।
मा गृधः कस्य स्विद्धनम्-(1) ना ५ धनना 291 नहिं राम.
(२) नहि राम, २५ छ ?
शतं समाः 'पुरुपो बाव यशः ५. मो.91- २८, 3.
असुर्या:-आसुरी असूर्याः यो ५४ ५ . ते २५ अंधेन तमसा-
वृताः' नासाय समायो.
तरे तद्वन्तिके. गीता- दूरस्थं चान्तिके च तत्
यस्तु सर्वाणि भूतानि इ. सर्वमूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चान्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।। गीतासु.
याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् सब पायो ना मरा२ 44-AL/
श. पेमा सम पि अमन छ -विश्वं तद्रं यदन्ति देवाः
આખું વિશ્વમંગલમય છે કારણ કે દેવ રક્ષણ કરી રવા છે.
अविद्या-सयन साधन.
विद्या-निश्रेयसनु साधन.
अविद्या ना अयं मनान नपा मुनियमानी अपरा विद्या.
हिरण्मय पात्र विसत्य, 2ये ३५० मने श्रेय (अनु.)
अग्ने नय ‘सुपथा 'साय पवित्र हाय तो साधन गमे ते याने मी-
या पिन नयी. भा भ भगत्य पिता छ. ऋग्वेद मं. सू.
१८९ मंत्र
યજુર્વેદ સંહિતાને એ અધ્યાય તે શેપનિષદ્ બીજે ઉપનિ
"બાબાભના છે, આ એક સંહિતાપનિક છે Dી વધારે મહત્વનું ગણાય છે,
किमेतद्यक्षमिति (केन)
ततो देव विदांचकार । सरमा। प्रोक्ताऽन्येनैव सुझाताय प्रेट(कट)
-

·उपनिपत्पाठावलि। उठवल्ली १. दक्षिणामु नीयमानामु. सति सप्तमी વૈશ્વાન વિતિ ‘ત્તિ અને ૪ પદો એવો અર્થ સૂચવે છે મિત્વ સંધ-કાયા વાચા અને મનની એકt રાખીને નામસ્તીતિ | સરખા–કૉમાજે અત્રેનમ (વે) વાળ – માને (બીજો) વર એક જ અર્થ નથી વરને પર પરમવા એ પણ ભાવ છે વિથો --મત્યુની સત્તા નીચેનું જીવન નચિકેનનું ઈછતે નથી यस्मिन्निद इ यस्मिन् महति सांपराये यदिट विचिकित्सन्ति तद દિ જે પાક બધી જ્ઞાનવિરે આવી ચર્ચા થાય છે તે જ્ઞાન કરે નાજ તરમાવતા વૃત-ભગવાન શકરાચાર્ય કહે છે કે આ શનિ પિનાનું વા ય છે “ચમન' પણ એમ તેવાની જરૂર જ છે એવું નથી માન આરામ આયુ–પિતાનું નામ ઉચ્ચારીને–-એલી શકે છે નચિકેતાને બીજુ તું નથી એમ નચિકેતા પિને પણ કદી શકે ના ભાવ્યા કરે છે તેમ લેવામાં પબુ વાધ નથી લક્ષણ વ્યક્તિ ને જ कठवल्ली અથર્વ-વાપુરમા ( જar) દિન વિશ્વ માન-કમ મતો માણસને વધાવત જ પ્રિય ’ હોય છે અને દિને ન હોય તે એને પ્રિય એવું સાgિ 3પ લાખ કરી શકે છે તેથી વિછે જ ના સિનાતિ ‘વારમ્ માનનું આપે છે – જયન્ત વિત્તમë રા आश्चयों पनाइ भम्भा। गीता-आश्चर्यवत्पश्यति इ. મન જતિ ના અનન્ય એટલું સાધારણ માણના જેવો જ એવા માણસનું કહેવુ મમ આવતું નથી જ અવાજા નવ બ્રહ્મજ્ઞાની ગુરુ તે તું જ (અન્ય) છે અહિ ગતિને બદલે જાતિ' એવું પણ પદ પાડી શકાય છે તેને ઉપયોગ કરી નાકાબર આના ઘણા અર્થ કરી શમ્યા છે.

·દિu. રાષ્ટ્રતિ –નચિકેનસે તને “સત્ય” આગ્રહ છોડે નહીં તેને ઉદ્દેશીને આ વિપણ છે. તેથી એ હાલના પ્રચલિત “સત્યાગ્રહીનો પર્યાય છે. कठवल्ली ३. # આ ગો સાક્ષાત દિમાનું અવતરણું છે, ત્તિઓ વ વસા પન્ન સૂ નાનિઓ (જૂચ ) વિષ્ણુનું ને પરમ પદ હમેશ (11) જુએ છે. ગીતામાં પણ તાજ 'મક એવા જ દેખાય છે. તેના ભાગ્યમા કરાચાર્ય સદf “ જાને મમ હિ આવું સુચા કરી છે, વેદથી મીતા સુગીના નામની અખંડ પર પસ આવા વચને ઉપસ્થી સ્પષ્ટ દેખાય છે પ્રાચ રાશિવત્ત-(વા) ગાનિઓને મેળવીને સમજી લે. મેળવવાના વરે જાણી લે’ આવે અર્થ તિલક મહારાજ કર છે તુ જા તુ જાન તદ્' એમ બાધ્યકારે ભામમાં લાકિક ભાષામા ફેરરી લીધુ છે. પણ “વથ' એ જુને દિક નબ્દ છે ને! સક “” જેવા आतस्थु कवयो महम्पथ (રર), આ વાક્ય “નમ્” રાને માટે તેમ જ એક દર બી વાસાઓ અને વિચારસામ્ય માટે જોવા લાયક છે અમારે રસ્તા सुग પ્રાર્થના માં ઘણી વાર આવે છે “E” પિક “સુ”. રાધા “સપનruત–મહરિ. s p ક િદ. શિૉ-ગાનિએ ‘ તે આ’ એ પરમ સુખને વિરે માને છે. સાક્ષાત આખ આગળ જોઈ શકે છે. જતા જૂ મતિ સરખા, (f) = f (g) = afશો જ ઉવ | ग्रामवियां सर्वविद्याप्रतिष्ठां-अध्यात्मयिवाविद्यानाम्-(गौनासु). પુજા-અમૂત્ર છામા) ઇવ વિના રૂપ Torrad ગૉલિના મે તને અથય અનિધિ કરી એ વાકય આવે છે, ·उपानिपत्याउापाले નો દુ હૈ મારિ ધન એ એક મહાન મનાય (તારા) નવર્તક આચાર્ય હતા કદાદિને ના વિદ્યા છે તેમ જ ગીતામા પુનિશા વાં એના ઉગારે છે તેથી શ્વનિ (અને ગતા) એ કદની સામે બેઠક હતુ અથવા વેદ વિશેની પુજ્ય બુદ્ધિ જે વખતે ઓછી થઈ હતી તે વખતે લખાએ હતા ઇત્યાદિ અનુમાને એતિહાસિક કહે છે પણ એવી બી નિતિ વેદમાં જ મળે છે ક્ષે મનુ નિ દેવા પ વિષે નિટુ થતા કૂિચ કરગતિ વેદ એના એક અક્ષર ઉપર આધાર રાખે છે જે મનુ અધિકાન છે એ એક અક્ષર ને નથી જાણતા તે અન્વેને ને છે અને એ જ અક્ષરનું જ્ઞાન તે વા વિદ્યા એમ અહિ પણ ન્યુ એ ધ્યાનમાં રાખતા જેવું છે J મુકવા (૨) इम रोक हीनतर चा विशन्ति- क्षीण पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति (गीता) “રૂપત્તિ મા જગતમાં અને શિક્ષા ઉપર નિર્વાહ કઝારાઓને ધણુ પવલિ ચિતા હશે ? नास्त्यात अनेन इति विचार्य निवदमायात् । અર્થ ગુઢ હોવાથી મુરા (૨) વિકૃત વૈવા વદ બધાને માટે ખુદના છે એ ના છે ( કાના) એ જૂદ ખાનના હિત મ કા કા ગ્રાવિયા કવિની સર્વ જીદગીનું સાર આમા આવી ગયું પાયામ કરવાને માટે નાણાપાન એ યાને માટે હું આવા શુદ્ધિ માટે) વરિયા એ અને તપ આદિ પણ હેય પછી વધારે શું જોઈએ ? મુકવા (૪) તિજાતિ (તા) ચારિરિ તારિ . આ ગાબ્દ મૂર વેદના છે સુત્ર ઋષિા દેવીને ઉદેશીને છે કે- શ્રેષ્ઠ ચોરી sોતિરાના આ ઉપરથી વૈદિક ઉદ્યાની પન આપી શકશે

·ળ !
મુંડના ધિ).
ब्रह्मचर्यण नित्यं-नित्यं श६ સત્ય” વગેરે બધાની સાથે લેવો.
જોઈએ, સત્યાદિ ધર્મ નિરપવાદ પાળવા જોઈએ એ “મશ્રિત છે અને
એથી જ આમાં મેળવી શકાય છે.
મુંst (૬).
તવ વાસ્થતિમત્તા તપ “ઢા ન હોવું જે એ. ઢા
એટલે કદહીન અથવા શાનદીન. ગીતા અને શાસ્ત્ર વિતિ કહે
છે. અને ફન્ન પર્યાય જ છે. ઘેલા એટલે વેદને છે અથવા તેનું
ખન એ અર્થ નથી. “વેદનું રહસ્ય’ એવો અર્થ છે. અનત શબ્દને
રહસ્ય, એ સર્વ પ્રસિદ્ધ છે.
જ મંદાય સ્થાપક આચાર્ય, એવો અર્થ કરવા ગ્ય
લાગે છે. ઉપનિષદની રાફઆતમાં ગુરુપરંપરા આપે છે. શનિ ઋષિને
મરાઇ ” એવું વિશેષણ જોડાય છે તેથી આ અર્થ વધારે એમ છે.
પ એટલે ઈશ્વર અને સર્વ એવા પણ અર્થ છે જ. અને તે પણ અહી
છોડવાનું નથી.
વિત=. આ અર્થ અને એવા બીજા પણ કેટલાક નવીન
છે. તેથી વિચારગીય છે.
तैत्तिरीय-वेदानुशासन.
જાત મા દયા પ્રજને ધાગે તુટવા નહિ દે. પ્રજાને
જાળ તૈયાર કરે એ જૂદ અને પ્રજને ધાગા તુટવા નહિ દે . એમા
ફરક ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ. વળી પ્રજા શબદના આંતરિક અને મારે
માંડોપનિષદ્ધાનું નીચેનું વાક્ય ઉપામે છે –ાતિ દરે શાનતિ
મૃગુવી.
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । प्रयन्ति (कर्ता), यत् ( फर्म ), अभिसंवि-
જ્ઞત્તિ(વિવા). ત્તિ (+1) “શ' વર્તમાન દત્ત છે. (નપુંજ
- વ્યો વૈદિક છે. કયને પસ્માકાણ કરે છે. સોમન
૨. ઇ.)
(સી).
૧૦

·उपानिपत्पाठावलि ।
छान्दोग्य अ.१.
હરિ (સાથે) ફરતી. પતિની સાથે કરવામાં જેને શરમ નથી આવતી
એવી. અથાત ાની ઉમરની એ અર્થ કાકાર કરે છે. પણ પતિની સાથે
ફરવા જેટલી જેને શકિત છે એવી અથત મહેણી, એ શું કામ અર્થે ન
કરે? પણ શરમને અહિં સવાલ જ નથી. દુષ્કાળના વખતનું વર્ણન છે
એટલું ધ્યાનમાં હોવું જોઈએ.
જઈ ને જીત ચારિતિ હોય. આપર્મની મર્યાદા સાચવવી જોઇએ.
એ અન્ન ખાધુ એટલે એવું પાણી પીવામાં શું હરકત એમ સ્વરાચારી
તર્ક ન કરવું જોઈએ. જે મયાદા પાળી શકે તેને જ છુટ લેવાને પણ
અધિકાર હેય.
જ
છાણ અ. ૨.
અત્યંતમામ ૬. આમરણ–દિક-બ્રહ્મચારી,
छान्दोग्य ३: सर्वं खल्विदं ब्रह्म ૩૪.
તજ્ઞાન તલત+ત તેમાંથી ઉત્પન્ન થએલું, તેમાં લીન થતા
(સન) જગત.
હે થવા ઈ. એક પછી એક વધારે વધારે સુક્ષ્મ વસ્તુનાં નામ
લીધાં છે. કૃષિશા: ઇ. વધારે વધારે વિશાલ પદાથે છે.
આગળ
छान्दोग्य अ. ३ खंड १६
રજુ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ “ g - વાણત્તિ' એવી બતાવીને
૬ ને અર્થે પ્રાપકેવી રીતે થાય છે તે બતાવ્યું છે. તેમ જ
” અને “મારિત્ર'નું સમજવું.
મહું... હુ યરૂપ છું તેથી મારે લાપ તે યજ્ઞનો લેપ.
મચી વનિં બેરિની પૂજ.
જોક ચત્ત એ ઉપરાત માળ. ફન એ આયુબની મર્યા. તે
ઉપરાનું ' સાળ વર્ષ”

·ટિળી ! ૭ छान्दाग्ये अ ५ जानभूति નાનથતિ વિખ્યાત રામવિ સુર્યપ્રાગ જેવું અથવા સ્વર્ગલોર સુધી कम्मर एनम् क उ अरे एनम् वृताय विजिताय । एत अय+विजित स्तुर्थी वृतयुग ॥ पामो यार એકવાળો જેણે છે તે તાલિત વધા સત્તા પર સવત્તિ એના માણસને નીચેના પણ પામાએ એટરે નેતા (ત્રણ અઠવા) દ્વાપર (બે અઠવાળે છે અને કલિ (એક અકાળે) છત્યાનું ફળ મળતુ આ એ રમતને ઉવેખ છે. ચા આકડા વાળે પામો છો તેને નીચેના ત્રણ મળતા ત્રણું અદ્ધિા વને પામે જેણે છ તેને નીચેનાએ ઇત્યાદિ એમ જ પંખ્ય ઋષિને જાનુ મર્વ મુખ્ય મળે છે અથરી, रताय विजिताय मेटने कृताय अयाय विजिताय । सति सामी ની માફક તે જ સમજવી કૃત (પામે છ હેય છે, એ અર્થ યસ્ત ૩ ૪ ૧ (તે ) ચત્ (જે) ઘેદ (ાણે છે) સર (ત નાન) (જે પુરૂષ ) B ( જાણે છે) થનાર જોવા બ્રાહ્મણે ઈશ્વરની સુષ્ટિમાર્ગમા-રહે છે મનુ બની સુષ્ટિમા-ડેરે વિગેરેમાનથી રહેતા કામ કIT વિના બાહ્ય સ્વરૂપ વિશે વધારેમાં વધારે ખરાબ કપ ના કરી છે દેવ નું માપ સાથિ એ અસ્વ માણસને જોઇને ર થી ૩ કરે છે પણ એવામા જ એને છે કે આપી તેથી તાવ' કરીને સાધે છે ૨૨મ કવિની કાર નિ ( 4 રૂ .સ્ટ જુઓ ) રૂપ થાય છે વળી રાજાની શ્રદ્ધાની પરીક્ષા કરવાને પણ હેતુ છે. પણ વગેરે આપીને વિદ્યા મેળવવાનો પ્રયાસ કરનાને “ એ વિશેષણ ગ્ય જ છે छान्दोग्य अ ४ सत्यकाम વજુ અચાન્ત ચ િથીમ કરાચાર્ય અને અર્થ એ અતિથિ વગેરેની સેવામાં માગુલ રહેતી તેથી કેટલાક આ શબ્દ ઉપરથી લખે છે નાનાવસ્થામ તારૂ ગેસ જાણવા તરફ મારે ધ્યાન ન ગયું

·७६
उपनिषत्पाठावलि
વા7િ વેશ્યા હોવાનું અનુમાન છે છે તેમ તેમ તે પણ જે તત્વ
કહેવાનું છે તેમાં વધે આવતા નથી ઉલટુ ધિસ્થયિ & જ
અય છે નેતિદાદ્ધ વિજુમતિ બ્રાહ્મણ્યની પરીક્ષા સત્ય
ઉપરથી
आचार्याइव विद्या विदिता । समायो ततो हेव विदारकार
(1) ગુર્મવતિ (મુરમ) જે ગુજના ( )
अन्दोग्य अ ४ उपकोसर
ચર્ચા પ્રવાસ અને વસ્તુત થી વધારે - સિમ
અને તેથી એને ન આ ની અને પિતે ગુપત્નીને જવાબ આપ્યા
વગર ચા ચા ગયા એમાં પણ હેતુ તે કાઈ - બ્રહ્મા પાસેથી બ્રહ્મજ્ઞાન
મેળવીને તે ઉપમનન આપવાને દશ હતિ પણ ઉપદેશ તે ન સમજી
- સત્ પિનાતુ ઉપકેસને સત્યાગ્રહ રાસ ધે
छान्दोग्य 4 प्राणसराद
यस्मिन् उनान्ते । सति सप्तमी शरीर पापिष्टतरमिव दृश्येत ।
કવિની પાપની કે પનામા નબળાઇ શારીરિક અમાનતા પણ આવતી દેખાય
જાવતા ઘર જ રજ વિના મૂત્ર છ વાક્ય
ઉપથી વિના થર બનવાન તત્વજ્ઞાનની કપના આવે છે
થાજા બમણ માનસશાસ્ત્રને મુ છે
જ અર્થ ન ોિ થાય છે તેમ જવુ કે થોત્ર કે
નો અર્થ સ દય થતો નથી એનું કારણ બતાવે છે જે રે
तानि सर्याणि मायति
छान्दोग्य म • खड
મારા મોરયા છે શ્રમિન મનાથ ના આ
- ની પમ્પિ બરાઈ છે

·દિપળી | 199 જ છે તેનો નપદે આદર્શ માને નમુને છે જ તેન કાણુ કે કમાન લો. કુપણ થાય છે ત્યારે ગરી બે ચાર થાય છે નિદા--શિક્ષણને પ્રચાર બતાવે છે न स्वरी स्वेरिणी कुत દુરાચરણની જવાબદારી મુખ્યત પુરની છે, સ્ત્રિયોની નથી તેદૃ સમિHપર એના બનિક આયા, પણ (અથવા તેથી જ) વા નગ્ન થઈને ગુરુ પાસે જાય છે તેનું સુંદર ચિત્ર છે તને મત્તા તાન્સાનુપનો શ્રેત્રિય બ્રાહ્મણની મર્યાદા રાખી, ગજા કર્તવ્ય સમ જે છે તેથી ૩પનાન કર્યા વગર વિદ્યા કહે છે छान्दोग्य ६ खड। હ દ્વારા ૬ ૧૨ વરસ સુધી રાહ જોઈ કે સાપ ની માફક પિતાની મેળે જ કરો વિદ્યા ગ્રહણની ઇચ્છા બતાવશે છેવટે બાર વર્ષ થયા બાદ પિતાથી ન ગવાયુ શિક્ષણશાસ્ત્રને મુદ્દા અમઢૌન કુલાભિમાન જાગ્રત કરીને વિદ્યાપ્રેમ ઉત્પન્ન કરે છે ત્રિવધુ વેદાધ્યયન વગરને બાબતે થાહ્મણ નથી પણ બ્રાહ્મણને 'ભાઈ' (કે પુત્ર છે,) તેને ભાઈ (અથવા બા૫) બ્રાહ્મણ છે તેથી તે બ્રાહ્મણ કહેવાય વસ્તુત કથા પામે દસ્તી વથામય મુજ ચિહ્ય विमोऽनधीयानत्रयस्ते नाम विभ्रति ।। मनु પ્રHવધુ શબ્દથી જાત્યાભિમાન જાગૃત કરે છે જામના કૂવાના સમ ! યુનિ-હર્સિટીની પરીક્ષા પાસ કરી ને આ તસણ (વીસ પચીસ વર્ષ પહેલાના) આવા જ હતા, કહેવાય છે વિવાથી વિનય આપવા જોઈએ તેવી શિક્ષણને માટે જૂને ડબ્દ વિના' હતો 7 જૂન માસ્ત તરિ ભગવાન શુ ને જ આ જ્ઞાન ન હોવું જોઇએ કારણ કે આ છે તેને જાણતા હોત તો એ છે નાવરાત્ મને કેમ ન ક" . ઉપી રિવ્યની નિકા દેખાઈ આવે છે કારણ કે વાત “ઘરે વિસાચા સ દ વ ામ”(ક્રોનિક્) “ ભાધ્યમ્બર શરાચાર્ય લખે છે - वाव्यमपि गुरोन्यग्भायमचारीत्पुनर्गुरकुल प्रति प्रेषणभयात् गुना १५ કહી દઈને ખાલી થનારા હતા ·૧૭૮ उपनिषत्पाठावलि ન કહેવા જોઈએ. છતાં ફરી ગુરુકુળમાં મેલશે એવી બીકથી, કહે છે. વર્ષ ના વખતમાં “ધર્મની ગ્લાનિ થઈ જ હતી. તેમને વખતના ગુરુકુળની કપના ઉપરના જેવા ભાષ્ય ઉપરથી થાય છે. નહિ તે આ શિવાય જૂદી કાપના કરી શકાત, છાય . av૬ ૭. पोडशकलः पुरुषः । पंचदशाहानि माशीः । માણસની ૧૬ કળા કલ્પી છે. ચંદની કળા ઉપરથી એ કલ્પના કરી છે, પણુ અહિ એવો મત પ્રકટ કર્યો છે કે સામાન્યત: ખાધા વગર માણસ વધારેમાં વધારે ૧૫ દિવસ રહી શકે. તેથી ૧૫ દિવસને ઉપવાસ કહ્યા- જ્ઞાન કરાવવાને માટે આવો ઉગ પગ છોકરા ઉપર કરવાને બાપ તૈયાર થાય છે. તાજી વિજ્ઞિિત વિજ્ઞાતિ 1 પ્રકરણ પૂરું કર્યા પછી અંય શબ્દ પુનરાવૃત્તિ કરવાની ઉપનિષદની પદ્ધતિ છે. પણ અહિં આ પુનરાત્તિમાથી જુ પણ ભાવ નીકળે છે. પ્રાયોગિક જ્ઞાન એ જ સાચું જ્ઞાન છે. એવું જ્ઞાન થયા પછી શંકા રહેતી જ નથી. छान्दोग्य अ.६ सण्ड २-१६. સર સંપર “સત’ માં-ઇશ્વરતત્વમાં ભળી જઈને, સુષુપ્તાવસ્થામાં આમા બ્રહ્મમાં ભણે છે, એને ઉપનિષની ઉપપત્તિ છે. કુત્તિમુદ્રા નદીએ સમુદ્રમાંથી આવે છે (સમુદનું પાણી મેઘ દ્વારા બુમિ પર પડે છે) અને સમુદ્રમા જ જાય છે. વિમાનઃ અક્ષર ફરી ફરી પીવાત. પણ અટિ પીતા. વાવેતં વાર '' પ્રિયત, ન ‘: જીવે છડેલું “ આ શરીર મરે છે ન તો અમર જ છે. જ તર્ક ન્યી રામી જાય છે ત્યાં શ્રદ્ધાનો પ્રાંત શરૂ થાય છે. સત્તાવાર આ વાક્ય બે વાર આવ્યુ છે. પહેલી વાર સંત એટલે ઉપરનો ભાગ અને બીજુ સંત રાબ્દિને અર્થ લે બાગ. તો ધાવ સાવવા વૈ. આ ઉપરથી શિષ્યની તર્ક- શનિ ઉપરાંત ગુરૂની આવશ્યકતા બતાવી છે.

·ત્તિળ वाङ्मनासि संपद्यते, मनः प्राणे, प्राणः परस्यां देवतायाम् । । મૃત્યુને આધ્યાત્મિક અર્થ છે. સત્યનમસંતક સત્યનું બખ્તર પહેરનાર નિર્ભય છે. એની સામે દૈતિક ત પણ નિર્બળ પડી જાય છે, छान्दोग्य अ.७ खण्ड १-३. તેના પર તે જણાવીને મારી પાસે આવ એટલે મને પૂછે. રહ્મરિયા મુકેપનિષમાંની વિદ્યા તિક બ્રહ્મવિદ્યા નહીં, પણ અપર કદાદિ સમજવી. छान्दोग्य अ.७ खण्ड ८. pો વઢવાન મક્વા ચઢાને અર્થે શારીરિક લેવા ઉપરાંત આધ્યાત્મિક છે. ૩થાતા મધતિ બલ જ ન હોય તે માણસ ઉડીને ઉભે જ નથી થઈ શક્તિ. પછી ગુરૂવાદિની તે વાત જ ક્યાં ? સપાસ મત પાસે આવે છે, ગુરૂને પ્રિય થાય છે. વિજ્ઞા મતિ બલ એ વિજ્ઞાનનું સાધન છે. અને સાધકને સાપ્ય કરતાં પણ સાધન વધારે મહત્વનું હોય છે, તેથી બલ વિજ્ઞાનથી એક છે. छान्दोग्य ८ અમર+નજિ વાંઢ પાનામોતિ સર્જાય ગામના વિતિના લેવા બ્રાવિધાની ઈચ્છા દેવોને અને અસુરોને થઈ. વિમwતાવાર્તામતિ શું ઈચછીને (બત્રીસ વર્ષ સુધી) તમે રવા છે? બત્રીસ વર્ષને અંતે તે ગુરને પૂછવાનું મન થાય છે. વત gosનિપ: ઈ. થરે જેટલા આવા ઉપનિષદવાળા થશે. વત! જેનામાં ચા નથી, લેકસેવાની લાગણી નથી ત્યાગની વૃત્તિ નથી તે અસુરે છે. સરાનાં વા રાક્ષસનું શાસ, તસ્ય ફામા મરી ગએ- લાનું શરીર, અથવા (આ લોકની કલ્પના પ્રમાણે ) આત્મા જ ન હેવા થી તા. એટલે આ આપણું (ક્વ) રારી. એને શણગારે છે અને તેથી (શકું ચો) બને છે એમ માને છે. હુંકામાં બેસી लोकः नास्ति परः (૪) એવું આ આસુરી ઉપનિષદ્ છે. 2) ·૮૦ उपनिपरपाठावलि। જય આ તત્વજ્ઞાનમાં માણસને નિર્ભય કરવાનું સામર્થ્ય નથી નામ મય ચામાજિા મને આમા આનદ ખાતે નથી-ક્ષેમ દેખાતે નથી बृहदारण्यक अ મા એટત બ્રાહ્મણના ૫પર શ્રદ્ધ = વામન 1 તેનાથી કમ ન થઈ શg તેથી મદદને માટે સહકારી તરીકે લવિયાદિની ઉત્પત્તિ થએલી જરા રિયો મઘ (Guild) કરીને રહે છે શોક વાત પૂપમાં ૨ રણની આ કે પના અત્યારના આપણા અત્યનની સાથેના વર્તનની સાથે કેવી મુધ બેસે છે? વર્ણ ? જે માતા ઉપર આપડુ વાન ચાન છે તે પિત અદ્ર છે अवरीयान बलीयासमाशसते धर्मण यथा राजा एवम् । M ના સહાયથી કઈ નિર્મળ પણ પ્રબળની રામે ઊબી શકે છે તેમ ધર્મના માદાથી નહીન માછમ બનવાનને છતા ઇરછે છે (આરાસત તુમ) यतो धर्तस्ततो जय यो वै स धर्म सत्य वै तत् । मत्य (r नास्ति सत्यात्परो धर्म ૨૦ પિપ गृहदारण्य ब्राह्मण १ ચન કે યજ્ઞ મ્ય પ્રક્ષાનુવાચ પિતાના શિષ્યને જ , માતવા બની પિનાના જ્ઞાન વિશેની નિ અચન છે કે કેદની રજા લીધા વાર શિષ્યતે જ ગાય નઇ જવા કહે છે સામા બિનુ નામ ગામવેદનું અધ્યયન કરનાર ના વાત્રાહ્મણ કુર્મ જમા જ ર મ જ અધિક બતાવે છે ' યાજ્ઞવ કયની નિ સલય અને નિર્ભય સ્થિતિ આ વિને ઉપરથી દેખાય છે वृहदाण्यक अ ३माह्मण ८ તેં વળત૬ મારા વીનાને જે યાતવ કથ જવાબ આપે તે અવા બલવાદી (બિહેવ) ને તમે ન જ તી શકો અત્યાર સુધી સાત વિ

·ટિળી !
નેએ પ્રશ્ન પૂછેલા છે
એમ ગાર્ગીએ પણ એક પ્રશ્ન પૂછે ને ફરી ગાગી
ઉભી થાય છે અને એની કપના પ્રમાણે નિરૂત્તર કરે એવા પ્રશ્નો પૂછે છે
ગામના પાને જવાબ યાત્રત કર્યો આપ્યો, છતા આગળ રાય ઉભા
થયા છે અને તેમને તેમના અલ કારને લીંપે નાશ થયે છે અને ગામીએ
કહેતુ સાચુ નીવડયું છે કે આવા અને જવાબ આપી શકે તે મામ
અ ત છે રે વાહ વા કાશી અને વિકે દેશના ક્ષત્રિય પ્રસિદ્ધ
હતા જેમ ઉપરના ફકરા ઉપથી ના બ્રાહ્મણો પ્રસિદ્ધ દેખાય છે
અને ધાણા બીજી બાણ ધારણકર ગાગની તીવૃત્તિ દરે ક પના
થાય કે તે પણ ક અથરા વિડની પુત્રી હશે ? ઘેતિગ્ય પર્વતમ્ય
મિાનય ઉપરથી મનુષા પ્રાન્તિ પરમેશ્વરની સત્તા નીચ જ
દાનની થનની કે શ્રાદ્ધાદિની વશની થાય છે. બાકી આ ઈલરનું શાસન
નથી સમતા તેઆ યજ્ઞ દાન આદિને નથી વડતા ? ઉપનિપ ને વન
વપૂર્ણ ભાષાને આ અક નમુન છે
વિવિા કુતિ ચ ઈ સખા મતવિ વચન “જ્યાગી
આતમ તત્વ ચીન્યો નહીં ચાલગી સાધના સર્વ જુદી
૫ અને વારા વિદ્યા અવિવા, યસ બેયનું સમાજના બે વિભાગ કર્યા
છે પણ કરતા શિક્ષણક્ય વિજ્ઞાઈ ગીતા વચનેમા પણ આજ
બે વિભાગે સ્વીકાર્યા છે પણ કૃપાને દયાને પાત્ર કઠોપનિયને ?
અને બ્રાહ્મણ એટલે શ્રદ્ધા કનિદને પાર '
बृहदारण्यक अ४ ब्राह्मण ३
રાશિ પહેરે કોઈખત જનકે અનિહોત્ર સીધયું હતું ત્યારે
જ ચx & Tળ વિનિય ગાઢ અધધનું વર્ણન છે
શર્મિલા બહારથી રાખીને અંદર “ચામાં સુની આવી હોય
એમ કરવાનુ કારણ ઉપાસનાની દષ્ટિ છે અને સંપત્તિ સને ચાર કહે
છે અકળીને ઝીણો તારે બનાવવા માટે પહેલા મોટા-ખૂન-તાર બતાવે
છે અને ધીમે ધીમે અધતી તક્લેઈ જાય છે
गृहदारण्यक अव्राह्मण ४
अन्तर्हदये आमाश तस्मिन् परमे व्योमन् वेदानुपचनेन, योन,

·८२ उपनिपत्पाठावली રાજેન તપSનાવન આ આત્મપ્રાપ્તિના સાધન છે. અનાશક તપાસની સામે મુંડનું હા તપ અને ગીનાનું ગાલ્લવિત, घोरतपस् । इत्यत. पापमकरवं 1 રૂતિ મારવમ્ નીતિશાસ્ત્રને સતાવનારા પ્રશ્નનો નિકાલ ઇશ્વરજ્ઞાન થયા પછી માણસને મળી આવે છે. રાન્તિ તિરૂપતિ વિંતિગુરુ સમરિત મૂવા-જ્ઞાનના અંતરંગ સાધન નિને વા તાતિ, સર્વ નં ૪ત આ પાપને તરે છે (જીતે છે), પાપ આને નથી તરતુ (છતતુ). વિહિન નિ માં જાવ સહુ સાસણાજનક યાજ્ઞવયને સંવાદ અહી પૂર્ણ થાય છે. જનક પિતાનું બધું પાક્યને અર્પણ કરે છે. સંન્યાસની પરવધિ થઈ છે. શિવાજી-રામદાસને આધુનિક દાખવે સરખાવે. बृहदारण्यक अ४. ब्राह्मण ५. હાં પ્રજ્ઞા-સ્ત્રીના જેવી બુદ્ધિવાળ. સાખ્યોએ પ્રકૃતિને સ્ત્રી કષી છે. અમૃતમ્ સન્યાસ. બન્ને કથા કવ્ય વિભાગ કરીને તમારા સંબંધને અંત આણું, ઉપજાવતાં કવિતમ્ લક્ષ્મીપુત્રોના જેવું જીવન. आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति । જામન અર્થ તાત્વિક છે. યાજ્ઞવયના જેવી જ દલીલ કરીને લાકે વાર્થ ઘટાવે છે, અને યાજ્ઞવષ્ય પરમાર્થ ઘટાવે છે એવો ફરક છે. / છે. वृहदारण्यक अ.५. વાત –દેવો ભગત હેવાથી એમના મનમાં “'નો અર્થ વા' એ સુઝ. તેમજ અસુરમા દયાની ખામી હોવાથી તેઓને a” એ અર્થ ગુ. મનુ નીપણહોવાથી તેમને “' (આપ) એવો અર્થ જણાયે, એમ એક જ “ર” ના ત્રણ અર્થ થયા. અને એ ત્રણે સાચા જ હતા. એમ જ ઉપનિષદાદિ ગ્રંથોના અર્થનું પણ જાણવું મેવગર્જનામાથી એજ ઉપદેશ અર્વ સૃષ્ટિને થઈ રહ્યા છે કેણ સાભળે છે? ગીતાએ નરક્ત ત્રણ બારણું કહ્યા છે. काम, क्रोध भने लोभ (જ. ફ૬). તેની સામે આ ઉપનિષદના ત્રણ સ્વર્ગના બારણું ખુદ્દા થયા છે. છે ને કામે રમ (ચિમન), મ ન મામેરા અને ઢમ ની સામે , (જુઓ શાકરભાવ્ય) તત૬ 1 ·कठिनशदार्थ-कोश अणित-अतिशय सूम अस्त-कर्मधी पर, मोक्ष अथवा ईश्वर | जयन्-मार्ग अक्ष-भिलामो अननूच्य (अन्+अन्च्य) अगद-गद रोग-रहित, माजु अनन्तर-जेनी अदर कार्द पण नथी एवु अगा-गयो, सस्यो, चल्यो अनन्द-नन्द सग वगरनु अग्राह्य-(बुद्धि) ग्रहण न करी शके तेवु अनवध-अवय दोष रहित अग्य-अग्र अणी यालु, तीक्ष्ण अनभत्-उपवासी,भूल्यो अगार-वळतो कोयलो, अगारो अनादर-बेदरकार, निश्चित, निर्भय अच्छाय-छाया पडछाया वगरनु अनादाक (ज्ञाननो नाश नवरे तेयु,पोषक अजीयत्-जरारहित अनाहिताग्नि-'निरग्नि' अग्निनी उ अणिमन्-सूक्ष्म तन्व पासना न करनार अनुपान-(अनु) गाधा पछी (पान) अणु-परम सूक्ष्म रज पीवानु पाणी अण्वी-अणु( स्त्री) अनुप्रभूत-'अनुव्याप्त'--च्यापेलु,मरेलु अतिजन-निर्जन,जगर अनुत्रुधिरे-(अनु+बुध् , जाणवू ) अतिपेतुः-(अति+पत्) अनुप्राक्षी'-(अनु+मच्छ) आतवर्तते-आळेगे छे अनुवच-पठन करवु. अनु(गुरुना अविशेष-गिलक, बाकी रहेलु कहेवा 'प्रमाणे') वच् (बोल्बु) अत्यनाक्षी-( अति+सृज् त्यजतु) अनुशास्-बोध आपको अहद-नबछु अनुशासन-अध्ययन पडीनो पोध अदा-चोफस , निधित अनुसतन्-(सुधी) टक्वु अथवा स्पायु अद्रादम-(दृश्) अनूचान-अधीत, शिक्षित (अनु+वच् ) अद्रश्य-(अदृश्य)न देवी शकाय तेषु | अन्य (अनु+वच् ) अनृत-(कत, क्रियात्मक सत्य) असत्य अन्तरा-बच्चे अन्तरिक्ष-स्वर्ग अने पृवा बच्चेनो प्रदेश अन्ति-पासे अधिन्य-ज्या दोरी चायेट( धनुस् ) अधी(अधि+२) दीयषु,शीयययु,जागवु | अन्तेवासिन्-पासे रहेनार सेवा कर समजावयु नार शिष्य,गुरुने प्रिय शिष्य अधराच्-दक्षिण दिशा तरफ यधरतात्-नीचे अधिगम्-मेळवयु ·२ उपनिषत्पागवली नयी एवो जर्ष वस्तुमान, कापयु छेदयु न्ध-गाढ अमनस्क-जेनु मन पोताना तापामा अगद-अनसानार भोत्ता अन्वायत्त-अनुगत' नोटाएलु अमार-मापा-माप-बगरनु अन्विप्रव्य [ अनु+दा ] गाथा योग्य | यय-पासो अपापविद्ध-पापथी न विधायेट अराजार पात-वर स्खु अर्च-पूर, सेवा करवी अपियन्ति-[या पामे छ अर्चिमत् ' दीतिमत्'-प्रकाशमय+ जपिाहत-[आप धा] ढकाएलु अमच्छ गच्छ जप्रमत्त-सावधान,ग्ववरदार, सारचेत पदार्थ अप्रियता-जणगमतु मेळयनार अधया | अहं पृगा माणनार अलिंग 'जगात्रविहित --लिम- पीत-(आप)ीन थयेर मात्रहीन निरुहेश, निरर्थी, शानहीन अभिगम् -दारणे जा अलक्ष (अम्भ) रसिक, ममन अभिदु ( तरफ अयमा मामे ) दोट्यु। अलोटपन्त-(न विच्छेद कृनयन्त) अभिध्ये विचार करया, किमत समनवी अभिनद्ध-यधाएल, काल(अभिनट ) | जल्पमेधम्-मद बद्धियाळा नाभनन्द-हरमा अपाय-(अधा ) नावीन अभिनन धन ' नाना पाग' जपमृत्य-स्सा परीने अभिप्रस्थापयन् हारीने जवर , नाच अभिप्राय पाच अवमध् राध आभमन् माना (अभिमापूर्वी) अवसादयन् 'भपयन् देह'- अभिमधा-चचन प्रनिपा आरी अगर-याचा रहित अमिसमेत एक भएर जाधा-(नव+धा) नागा अभिमभरि मेळपनार जगसी (वम) अभिहन घा जग्गा विचिरम मश्य दिन अभीप्मिन् गळा अमिनियस-भूप गरनु अभ्यारण्या-जागेपित मायित पिया (१) मान, (२) धर्म अभ्यात्त अमियाम,नारे तरफ्यीयापे अव्यय सिणगरत अभ्याइन (अमि-आ था) मळेगेल जग असा काणानगरनु अभ्युन ( अमिन) कहे। भगापा भूम (निधयक) अति मार (m) अगद-( अभिनय ) जग-अग्ग (२) ·काठिन शद-कोश अश्रुवे-( अश्) मेळयत्रु आविष्य- 'नपिन् 'नु कर्म अश्वतरी-घोडी, सच्चर आवसथ-रहेठाण, निवास असविदानौ-'सविद अयुर्याणौ'-(एक भाविवेश-(आ+विश्) गीजानी साथै) भाषण पण न करता आविस्-प्राट, मुल्ट, प्रकाशमय असभेद-(न पुरयु) धारण , टक्यु आवृत-दकाए असित-(सि, गघ)न धाएलो, स्वतन | आशसते-कहे छे अमुर्य-आसुरी आस्ते-( आस् ) रहे छे, बेसे छे असूर्य-सूर्य वारनु, अधकारमय आहु-(5) अरनायिर-स्नायु बगरनु आह-रावा, अर्पण करतु अस्नेह-चीवणारा वगरनु अहश्रेयात 'हु श्रेष्ठ एवो (चर्चानो) विषय | इभ्य-मावत आक्रम-जचु, चाल्नु इष्टापूत ( इण-पूर्त ) इy=यश यागादि, आचामति-(अ+चम्), पीवु पूर्त-लोर सवाना कामो आनायते-(आ+जन्) पारिकी--उपास्तिनी पनीनु नाम अथवा | इने ( यन्) 'साथेफरती' साये फरी शने एवी ईड्य-पृय आतुर-उठित इशान-स्वामी आददीय-(आ+दा) ईशावास्य-(इस आवास) ईश्वरने आदेश-आशा रहेवा लायक (घर जेबु ) अथवा इश्व आप -(अप र य) रने पहेस्या सायक ( वस्त्रजेथु) आपनेया-मेळयवा रायक अथा (दशाझ्यास्य ये हटापदा) आसाम-जेनी इच्छा तृप्त गई छे | इनर वटे ढकावा लायक एवो नियाम इशिष्यसि-तु राय करीग आप्ति-पूर्णता काम-(उत्+क्रम)देहमाथी बहार जघु उच्छिष्ठ-पटु उज्ज्य-ज्या दोरी वगरनु (धनुस् ) उदा-उत्तर दिशा नरफ उदर-( उत्+अन् ) हाश्वु, रेई सयु उदपान-(१) पीनानु पाणी (२) वो उग्रपुर-भनिय आनोति-मेळवे छे आमन्-उद्देशाने रहे आमल्क-आमळा आयतन-आधार, घर आयम्-खचयु, ताणयु आयात्-गच्छेत् (आन्या) आयुक्त-नीमेलो ·४ उपनिपत्पाठावली उदशराव-पाणीवाळी क्थरोट ए-कापवु, हिल्चाल रखी उपकरणयत्-सामग्रीवाल, सपन्न, समृद्ध | एधि-भव उपतप्-पीडयु, तपायवु (ताव विगैरे) | एनस्-पाप उपतापी-यीमार, एमि-एयाय () उपनिधयति-आसरोले छे एपणा-इच्छा उपनिषद्-रहस्य एतदात्म्य-आज रूपवाळु उपनिहित-पासे पटेट ऐसन्त-( ईश्) उपनेप्ये-( उप+नी) उपनयन करीशु उपप्रेयाय-पासे आव्यो ओत (आ+वे)वणाएट, ताणानी माफक उपरम्-द पडवु, पुरु परख, शात यवु ओपधि-वनस्पति विगेरे उपरोसी -(उप रा ) आग्रह परयो उपसन्न -विधिपूर्वक दारणे गएलो. जोपनिषद-उपनिपमा कहेट ज्ञान उपममाधाय-( उप+स+या+धा) सळ गाववा माटे गोठया कदर्य-कृपण उपत्तसार-( उप+स) पासे दारणे गयो कनीयम्-न्हानु, ओछ उपाकृ-भारभ परयो पमिर-( सकाम ) वर्मयोगी उपाम-उपासना, भनि कल्प-धार्मिक विधि वनार वेदनु अग उपेत्य-उपेया,उपति(उप+६.)धरणे जडु का-अश उपोदस्था (उप+उत्+रा)दुमलोकरयो कप-गण उभय-को काम गर, यथेष, गमे तेटलु उवास-(घस्) वामभाज-इच्छा मुजर भोगवनार उन्-(वश्) कामयमान 'म कामयते-इच्छे छे काम, मत्तिमार वाणांयस-पोलादनु पीट-पीडो ऊर्णनाभि-यरोळीओ मारयाटर अM-उन, उपर पुरीन-पुलमानो गुल्माप-अदद (गगर) सन्-मग्वेद अया करायेदमानो मय | शल-आरोग्य, पल्याण पिना कृत-कर्म (२) फरेन्द्र प्रतात्मन्-नेणे आमाने (तार )ययों एक-गूग,()अर(३)सप्रदाय प्रत आचार्य एवायन नीतिगाय | इताप-तयुगो । मायानो पागो - परते-बगर, ·काठिन शद्ध-कोश -- कृतार्थ-'कृत्यकृत्य च्यवन्ते-नीचे पड़े कोल-योर कोश-आवरण, आमदन, देह छदत-इच्छा मुजर ऋतु-(१) यश (२) सकल छदम्-नृत्तोनु वर्णन करनार वेदनु अग अनुमय-( शुभाशुभ) सम्पमी मरेलु अधष-(अधस्थ ) नीच जगन्-हिलनाल करतु पृथ्वी लोकमा रहेनारो जगती-(१) एवं वैदिय छद (२) सृष्टि मा-(१) सारथि (0) द्वारपाळ जग्ध-पाट जघन्यमान-'हन्यमान क्षत्र-(१) भनिय (२) पराक्रम शीणलोका - ( स्वर्गादि ) लोकमाधी, जनपद-राध जयन्ति-श्रीण क्रे छे च्युत यएला जब-वेग क्षीयन्ते वय पामे शुर--अस्रो जहाति-(हा) त्याग करे छे जागत-जगती उदमानु जातवेदस्-(जातानि वेत्तीत ) सर्वश 4-(१) आकाश, (२) जिजीपिपेत्-जीवनानी इच्छा परवी पयोत-आगियो, आगियानो प्रकाश जार्यत्-जरावाळो, जरी जतो प्रन्थि-गाठ जीवापेत-जीव सियायन, जीरने छोगीने बीज गायन-गायत्री छदमा करयानु गायी-वैदिम छद जुहुराण-कुरिल, पार नुहोति-(हु) हवन करे छे गुहा हृदय ज्योतिष-ज्योत शाम, वेदनु अग गुहाचर-हृदयमा फल ता-तात रापु तनु-धागो गोचर-विषय तमम्-अधार गोतृ-रक्षण करनार तर्पणीय-तृत कराय तेवो तितिधु-(तिज् स्वार्थ सन् ) क्षमाशील, सहन करनार तिरोदधे-( तिरमधा) गुण थयो दूर्य-एक वानु त्यत्तेन-त्यागपूर्वक एच-तृष्णा रागवी चाउप-आम्ब सबीनु चित-भेगु करेल, मेळवेतु चिनुते-संग्रह करे छे चिरजीविका-दीर्घायु चर्णि-(घर) आचरेल ·६ उपनिपत्पागवली नयी-वेद, ग्यजु , साम धानु-शरीरने धारण करनार पदार्य- विणाचित-(स) प्रणयार (मारे, जेम ने अस्थि, माम ई. पोरे अने साजे ) नाचित | धाना-बीज अगिनी उपासन्न करनार धामन्-तेज, स्थान निष्टुा एक वैदिर वृत्त धीर-जुद्धिमान्, गानी टुम-निष्टुप उदमानु नमक्ति-नम्रतानु यचन नमस्य-पून्य दा-टग करनार माणी, डास नार-स्वर्ग दन-(नि जानार्थ) आपो नाचित-अग्नि ददत्-जापनार नानात्यय-जुदी जुदी जातनु दर्शगवार-नेणे जायुठे ते नाभि-पैटानु मध्य दधृपु-(धृत धसनु, हिंमत चाल्वी ) | नाना-(द्वि. व )नुदा जुदा फळवाळा दगम्यमाण-(द्रम् ) दोडतो निकृतन-कापवानु हथियार, नग्व दयधम्-दया रो निस्तन, नरेणी दी-पळी निदधो-(नि+धा) दान्त-दमयुक्त,ईद्विय दमन करनार निदिध्यासस्व-(नि+ध्य) मतत मननकर दाम्यत-(दम् ) निधान-भडार दीपा-विधिपूर्वर प्रवेश, दावल थनु निधि 'महानालादिनिधियान' भूमी दीत-चळनु, मळगेट मा उदाएला धन सबधीनु शाख दधि-लागु, रे मानाया निमात्ग्यसे-(नि+भल ) जोयु, जाणवू दुग्धदोरा-जेनु दुध दोही सीधु के निमेष-क्षण निराकृत्य-यहार काढीने दुरत्यया-जेना उपरथी चालवु ठ निरिदिय-दंद्रियहीन, नालु, नि सत्य णछे एची निका-व्युत्पति शाम्बवेदनु अग दुर्ग-दुर्गमनीय निर्वेद-बटाळो दष्टये-दर्शनने माटे निवृते-(नि+वृत) पालो आध्यो देवना-देयेषु निशिव-धार काढट देवयान-देयोनो रस्तो, दिव्य मार्ग निम-कठहार देव-देव सरपीनु निष्पल-पला अश, अवयव हीन दोषाराति निस्तिष्ठन्ति-निपादयन्ति मेळवे रे निहित-हपु रहेतु धनमाना-योडा धन न्यग्रोध-वडनु शाड एवी गाय ·काठन शब्द कोश , पूषाहन-दिवसनो पूवार्ध पच्यते-रघाय रे,नाग पामे छ परते-यो छे, परिन पर रु पवाराशा-(पश्वीदा पगनु वधन) पश्चान्-पश्चिम तरप पगने गाधरी तारळ पाद-एक नाणु पाइतमन्यमान-पोताने पडित गणनार, पाप्मन-पाप 'आमसभावित पामन-रास पतग-पठागयु पावर-परित करनार (थाम) पथम-(न ) रस्ता पिन्य- श्रादरल्प श्राद्धरम बगर पथिक्-(पु) रस्तो पितरो सरीना कर्मनु शास्त्र परस्तात्-पेलीपार पिपासा-तरस परान्तकारे-छता अन्तकाळमा (ज्यार | पुरीप-मर पठी परी जम नयी) परामृत-हमेशन मारे जीयन(पर+अगृत), पृपर-(१) सूर्य (२) पापर (परमेश्वर) परापर-('पर' पण जेनी अवर छ), | पूषणे-पोपण करनार परात्पर, परमश्रेष्ठ पृष्ठ-पीठ पारग्यायो-देग्गाय नणाय छ पपीयमान- पिन् खूप पातो परिचर-सेवा-उपासना करची प्रग्रह-लगाम परिचारिणी-सेविका प्रणव-वार परिसवोचन्-' गहा क्यु प्रणोध- अपहाय त्यजान, (प्र+नुद) परिभू-यधे रहेलो प्रतिनशे-(प्रति+शा) तणाव्यु परियन्ति-भोछे प्रतिपद-पोचा मेळवषु प्रतिभाति-एमे परितृष्ण-जेनो अवयव पाह गयो प्रतिरुप वरोरर, नर ने ताज पसिशन--गिर प्रतिण-भाधार, उग्रस्थान परिष्कृत-छिनरोमनस गार्च, अलका | प्राधा-ज्ञात वस्तुनी आश प्रच्चि-पश्चिम तरफयी (7 व ) पयातनाम-पूर्णकाम, नेना राम पूरा प्रतीत-ओळगता प्रत्त-आपे (प्रा) प्रत्येयाय-पाडो आध्यो प्रद्राणक-अतिदरिद्री पगश-मादडु पत्ययते- पात फरे छे चारे तरफ | प्रधाभी- दहनु पुरुपयत्ययेन प्रधा क्षीत् । दाय देशे छे ते, स्निपाद छिन्नहस्ता वा पयंगात्-तरफ गएलो, सक्यापी पड्या छेते पर्युपासते-चारे तरफ पासे से है पर्येत्य-(परि+द) पाछु आधीने १२ ·उपनिपत्मागवली प्रध्मायति-'शब्द कुर्यात्-विकोशेत् ' याणवन्तौ-'शरौ-याण [वि.] (प्र+ध्मा) वाल-मूढ प्रमद-(प्र+मद आज्ञार्थ) रिमति-बीए छे प्रमाद-भूल वृहत्-मोटु प्रमाद्यम्-भूल करतो ब्रह्मजन-ब्रह्ममाथी उत्पन्न थएले अ प्रया-जत्रु, मरनु, ब्रह्मने-जाणनारी प्रवचन-अध्यापन ब्रह्मन्- १] पर ब्रह्म [ २ ] ब्राह्मण प्रविलीयनित-नष्ट थाय छ [३] गान प्रवेदयन्ति-जाणे ब्रह्मरधु-नामधारी ब्राह्मण प्रवज्-आगळ जवु, प्रगति करवी, ब्रह्मवादिनी-ब्रह्मपरायण, आसिक, सन्यास लेवो ब्रहा चर्चा करनारी प्रवाजिन्–सन्यामिन् ब्रह्मसस्थ-ब्रह्मनी अदर रहेलो,ब्रह्मनिष्ठ प्रश्वासतव्यम्-आदरसत्कार क्सो ब्राहि-श्रेष्ठ ब्राहाण, परभ ज्ञानी प्रप्टा-पूछनार, मिय ब्रह्मोद्य ब्रह्मादन ब्रह्मवादी प्रसाद-प्रसनता, स्वच्छता प्रसाभी-'सजन सरधनापी सबधमा भाक्ष-[१] जनी जारसमा भागे आव (भल)गयो छे एवो, अध प्रमृत-फेलाएट, प्रसरेल ळा जो ‘मददृष्टि' [२] प्रमृष्ट रजा मेळवेली अथवा भद्राक्ष औपरोधिक] प्राच-पूर्व दिशा प्रादुर्भु-प्रकट थनु भाति-चळके छे, प्रकाशे छ प्रार्थयस्व-[प्र+अर्थ ] गाग भार्यात्री प्रेग-[ 1 ] आगळ जईने [२ ] मरीने | भाव-भक्ति प्रेयस-प्रिय, व्हालु भास-प्रभा, तज प्रेट-प्रियतम भीयां प्रेष्यामि-'मरियामि भुजीया.-[१] भोगव [२] रक्षण कर मौत-[प्रवे] वणे (वाणानी माफर] भूतयोनि-भौतिक सृष्टिनु आदिशारण पोय-[प्र+यस] बहार रहीने, प्रवास ब्रह्मन् पर-होड़ी [परीने भूति-जम्युदय, ईव उनति पत-गरेज भूयस्-[१] यधार श्रेष्ठ [२] परी (अ) गुहुपास्य-जो न्या [ यानीने माट } | भृषिष्ठ-फरी ] [पहेल] वि. र अन राय, एवा भैर-भिक्षावृत्ति उपर नियंह मगव-भगवन् भविता-थनार ·भोम्य-भोगवयानु मघवन-समृद्धिमान[ इद्र ] मजा-मेनु मरची-जीट यय-जय[ अगाज ] यथातथ्यत -व्यवस्थित जेतु जोईए तेवु युक्त योग्य मन् -चितन करणे मधुकृत-मध भेगु करनार [मधमाय] | युयोधि-[ युध लटन] योगोम- [१] मेळपतु अने साचव मनस्यति -विचार परेले [ ससार ] [२] श्रेयस् मनीपी-[१] नेनु मन पोताना ताग रत-मगगुल मा के यो मननो स्वामी, रति-ससारीनु सुन शानदार [ ईश्वर] राग-आत्ति मन्यमान-माननार रामा-श्री मन्यु-[१]आवेश,[२]रोध राशि-गणित गास्त्र मशर-मच्छर रिष्यति-नाश पामे छे महय्य-पूजनीय -परम सुन महामनस-पोताने भोगे माननार लश्य-ताकेल ठेकाण, निशान माल-जेनो मोगे सप्रदाय[गा धु-मेळवनार गले ग्या समदायप्रवर्तक आ लभनीय मेळवी भकाय तेतु नार्य ल्वण-माटु लिप्यते-रेपाप छे मदिमन्-महत्त्व,मोगद महयिते-महिमा पामे छे रोमन्-वाळ लोह- सोनु मातरिश्वन-वायु लोहित-रक्त,लोही मानी-[]माननार, []मानपान ययस-पक्षी मापयाचयेबारितवान् वयुन-[१] विकास [२]जान [३]र्म वर-[१]सत्पुरुष [२]आपेट वरदान वराह -डुकर वरिष्ठ-जत्यत व्यापक वरण्य-स्वीकारया योग्य वर्वम्-तेर वर्ण-सगीत वशी-स्यामी, जेना तापामा घधु छै वाय-कात्रुमा रापी गाय तेनु मामासा-चर्चा गोध महूत-४० मिनर मूर्धन्-मस्तक मेधा-धारण करवानी भनि मेधाविन-बुद्धिमान मेन-[मत् यन-पन] पूजनीय [ परमेश्वर ] यनुस -[१]अनुषदमानो मा [२] यनुर्वेद ·नम्बर १० उपनिपत्पाठावली वसिष्ठ-[यमु+दष्ठन् ] परम समृद्धिचालु विवृणुते प्रकाशयति-यतावे छे, प्रार नामोवाक्य-तरंगात्रम्' करे हे पाचारभण-यागाल्वन-याली वाणी विवृत-खुल्टु [चारे वर्णोने माटे] मा न रहेलो, 'यस्नुझून्य विवेक-जुदापणुं, वैशिष्ठय रिशुद्धसत्य-शुद्ध बुद्धिवालु याह -घोटो, रथ, विश्वानि सर्वाणि विचभिरे [वि+चक्ष ] व्याख्यान करा | विपूची-चिपूनौ-भिन्नफले' [वि-सचि] मिचिकित्सा-सराय विसृज्-छोडी देव पिच्छादयन्नि-'विद्रारयन्ति -भगाहेछ, विस्सुलिग-तणगो नसाटे डे विहाय-[वि+हा ] राजीने विच्छेत्स्यते [वि+हिद् ] बीतमन्यु-चोध दामी गएलो विजज्ञी-[वि+मा] विजानन जाणनार | र्यायाग-[वि+8 ] 'विगत' रहेलु ििजग्ये [वि+जि जीतबु] विजुगुप्सते-[गुप] स्टाळे छे वृरते-नाश पामे छे [] वितन-पथगण्ली. विस्तीर्ण दृणीष्व-[४] स्वीकार विदाचार [fTट जाण वृत्त-वर्तन, थानार शिम [विद् उ पु. ए. ] वेदयन्त-जाणे छे रिगुत-पिन:। रिमान जाणनागे पेदान्त वेद-व्याररण रिचरण-परी-अटराधी-टयानी घेदानुपचन-वेदनु अध्ययन वेदान्न-वेदनु रहस्य [अन्त = रास] रित-बगेर एक्दापला. मर्यादित पेडव्य-वध वरवो धिम-अर्पण करीम वैश्वानर-अग्नि पिपरीत-उपर गजानत-[+] पित पियनि-पालो परेछे ग्यशाभिशा-३ [विना] रिभु-व्यापक सदभात-नि+धारयुके, मनाम्गुरु Hिघर-[fr+मुन] ग्यभरत-[fr+] पांची यळगु रिज-तोगुणस्त, निमंत्र ध्यारोमा-f++छिन] गिमीय-[f] म्यानभण-+मा+ना गनन् ) गिदिन-पागने ले गिरननि-fr+रन] एट पाहे दिगिद् ] याद करना त योगा-मामी आमा गपनार प्याग्यान करतो ·कठिन शद्ध-कोश ११ गरद्-वर्ष घोहि-चोगा सराय-पासे शकट-गाडु ससिदेतृ-'सम्मुत्सनेन समुत्पाटयेत्' शकु-[१] सांवळ, अथवा ए कोई सजिहान-[रिछानु ] खेडतो पण बधन. [२] टुि सत्-१] जीवन [0] सारा शमान्वित-दाति सपन सत्त्व-[१] सत्त्वगुण [२] बुद्धि दायिता-उपरो सत्यति-'सत्याग्रही' शर-याण सदश्व-सारो घोडो सतुण्ण-थ्यापेतु शशाक-[शर] सधयति-[स+धा ] जोटबु शाधि-शास्] सनिहित-[१] छुपु [२] पासेन मान्तमक्स-स्वस्थ चित्तवाळो सरत्न-यानु शाश्वती-अनादि-अनत समम-जेबु, सुधी शिक्षा-याच्चारणनु शास्त्र, वेदनु अग समर्पित-साडेलु गिरोनत-[व्रताना शिर-] ब्रहाचर्य समवहार- समाहृत्य' भेगु परीने शुर-तेजस्वी समस्त-यधी दद्रियो आयमी गर्दछे शुश्रुम-[६] [अस्त ] पची अवस्थावाळो शेते-[शी सुर] यामार-राई करता पण हीणु एवु समा-वर्ष एर अनाज समारयति-[अध्ययन पुरु थया पड़ी] श्रदरव-श्रद्धा रास समावर्तन [विदायगिरी] करे छे श्रद्धादेय-श्रद्धापूर्ण देनार समाहित-समाधानयुक्त श्रुत-साभळ्यु समित्पाणि-हाथमा 'समिध्' लेइने श्रेयस्-कल्याण आवे [गुरु सेवा तत्परतानु श्रोत्रिय-श्रुति-येद सपन्न श्वापद-जानवर समुदीपति-[स+उत्+दग्] उपर तरी श्रोभाव-काले जनो 'अभाय'छे एवो आवे छे अथवा काल मुधी ज जे. समूदाते-[स+चद, हिव.] नो 'भा'छे एवो.अ. समूदिरे-[सबद य.व] श्वत्य, दिनमगुर सपरीत्य-सपूर्ण परीक्षण करीने [म+ परि+] सपादयाचकार--निश्चय उपर आयो महत-एक्टु थएट मप्रसन्न-रापूर्ण आनदमय चिन्ह ] सवत्सर-वर्ष सपिद-ज्ञान, शाम्रविधि ·उपनिषत्पागवली सपायरन्त-सु वहे नीच्या सघ-यारलो ममान-विवारा स्तनायनु-मघगर्जना मम्यक्-चोक्स, नि मगर लन्य-(लम्म् )स्तम-थारला देवो मयुपन्-गागाळा यबर ग्यर उडत मम्प-7 7 पनु म्नेन-चोर मपिम घी म्यविय-अन्यत न्यूर मवगन्यधगएर व्यापर भ्यागु-पथर र भार अश्या मार-राह भनु था म्यन्द-यहर मम्म-याम मवेत-(गु बारेयु) महरा -हजागे पाप-जनु नाम वगेरे गळ ते ज्या माधिष्ट-मागुनमन्य उत्तम पारणाम स्वयधीर-पात 7 पोताने उद्धिमान साय-म्यगानरामी प्राणार माननार मापगग-[ म+पर+आय ] मपराय म्यम्प-स्वर्ग मेळवी आयु पागा अपरा आमारा सरर्धानु | म्याग-परम गन्याण सागणि गाीरनार मायार-यरनु बप्पयन अथवा सिनीन ( मिरा- अंधार पगैरे जार मान मा समेत पत्र मैग्रि मनु नि भिनारी पा(मगन )माळ माग ( पाया हय योग या) हर (मामा) ममनम-(१)गान्न नपरा अन परन्ना-हाण युनायादार र मनपाटा 11 मार रथ मा मागभी ममतापनर तिम्ति-नागर गा- मन प्रिय पानी हिरण्मय-माना माना पर पा मारा या-जाय। "प-गन म र मेरा गाम (")मा रम ( मान ग)मान ..-- मन): या भाग ना HTTrn मन म पापार