·मीमांसाकौस्तुभ द्वितीयाध्याय प्रथमपादस्थानां सूत्राणां अकारादिक्रमेण सूची । मूत्राणि- पृष्टॉकः भपात (२-१-४२) ९५ अनावपापेत देयतानामयोदनापंस्पगुणभूतापाद (२-1-11) ७० अधैंकापादकं यापिम् (२-१-५५) ९५ मनपंकय सदचनम् (३-१-२६ ) ४८ भनानाप्यमन्वायम् (२.१-३४) ८७ मनुषंगोवारपषमाप्ति (2-1-४७) १० भापमा:प्रवीपते मश्विासपोगामापांव (३.१-३1)२ भपियाभुतिसंयोगाद (२.१.२४). भभिधानमंपद (२.१.२८) ७९ মামিয়ােবস गाविपुलामापा বুলখানকার (2-1-२८)७३ गुणापोपपदेश गोदनापुनरारम्भः तमोर मन्रापा तपापारपारोपणीः (३-१-१.) v सधणाशनम्पय औषभूनवाट (2-1-12) ५.. सानिदे धारभूतानि খংখিলাফয়ে मेलापन -

·श्रीरस्तु ।
श्रीमते हयग्रीवाय नमः ।
शास्त्रमुक्तावळी ।
मीमांसाकौस्तुभः ।
(द्विर्तायाध्याये प्रथमः पादः ।)
१
.
स्पते ।
अपूर्वाधिकरणम् ।
(म्) भावार्थाः फर्मशब्दा स्तेभ्यः क्रिया प्रतीयतैपर्थो
विभि] धीयते ।। २.१.१॥
एप मुक्तेपु धर्मप्रमाणेषु अधुना प्रमेयभूतं धर्मस्वरूपं निरू-
प्यते । तत्रापि धर्मप्रमाणेषु तेषु भा देवरप्रमाणप्रतिपायो धर्म
दापे सामान्यतो धर्मस्वरूपायगतावपि कासग तदनगमा
दिदानों धर्मस्यरूपस्प विशेषतो धमाये सद्तानकावरूपो भेदो निक
मतच उत्सर्गापवादाभ्यो भेद एवाध्यायाधः । तत्रापि
माधान्यन भायनाभेदो निरूप्यते । धावर्षभेदस्तु पसिहयर्थ,
अपच्छेदकीभूतधारपर्यभेदेन सदपरिछनभाषनाया भेदस्प शब्दान्त
राधिकरणे पक्ष्यमाणावाद । इद च प्रापिक, मर पर धारवर्षभदा
भायेपि गुणादिममाणेना पतन् भावनाभेदोपि गुणफदाधिकारंगी
क्रिपत पति पश्पते । भपूर्वभेदस्तु भायनाभेदानुनिष्पादितया ।
सतिदि प्यापाररूपभायनाभेदे पारभेदाधीनरया दयापारमेदस्प फल
भूता भेदसिद्धिः सुलभेष । भत धारपधभतापभयो भाष
नाभेदसिमायारफटस्यमपि प्राधान्यक मापनादमय सादा
नारादिभिः पइभिः प्रमाणेः प्रतिपारपात प एकोपापाः। तत्र
मानाधीना मेपखिदिति पनि ममानिरूपप धर्मस्यरूप

·शास्त्रमुक्तावळी । निरूपणं प्रति हेतुरमात तदनन्तर मतदारम्भी नायुक्तः ! भंगावादि. निरूपणस्यापि प्रमाणाधीनाये सत्यपि भेदापेक्षावस्या पधिकरवा दयमेय भेदनिरूपणावसरः। वयच प्रतिपापस्य भावनाभेदस्या पूर्व भंदाधीनावात भपूर्यस्यच साक्षादायनाजन्यवाभावेन दारीभूतधारवर्षादि जन्यत्वप्रतीसेः तद्रदादेव भेदोवसीयते, नान्यथा, व्यापकाभाष ध्याया भावस्य नियतत्वाद। धात्वादीनांचा पूर्वजनकता फलकरणांचा थीनति प्रथमं फरसम्बन्धएष कि धात्मर्थस्य, उत सोमादिद्रव्यस्ये. ति विचार्यते। धगते, " " यद्यपिच "नीही न वदन्ति, प्रीही मोक्षति" इत्यादेः दिती पयेव प्रीयादेः कवायधारणात् परियोप धारवधस्य करणाया दमा मुद्दोति" दभेन्द्रियकामस्य जुहुयात् " इत्यादेश होमस्य मातरम अपिधेयवाद विधेयस्य गुणस्यैव करणावावगते रसन्देवाभायेत नोदाहरणत्वमा अतएव एकदधिकरणापवादभूने- शनि दैध" मित्पादौ इन्द्रियकामाधिकरणेच तयो रुदाहरणाय मेष्टम् । तथापि “समिन यजेत " "सौर्य घरं निपेत् नाझपर्च उकाग" इत्यादी फि होमादीनां फळभावनाकरणावं वत धामर्थ- येष तदिति विचार्यते। भवभेदोपयोगिचिन्तनस्य पादारवा दपूर्वभेदस्य चापायाभूत भाषनाभेदफाटस्वात् पादाध्यायसंगती रपटे । भनन्तगत युषायवदानानां कार्यविशेषनिरूपितेसंमति स्वर्गादिरूपकार्यस्य करण विशेषनिकपणा दृष्टव्या । एतदिवारोपोद्घातरवेनापि कि वषामेष फळभाषनाफरणा, उत्त वरपदार्पविशषिसस्यैकस्यैवेति चिन्तनीयम् । तब प्राथमिकभायनासम्बन्धस्य हि तावासषामेव पदानां खि अन्तिनापि सम्मतस्याव पाष्टिक फरावयोपि सर्वेषामेवा गृधमा- णविशेषा दपतुमचितो नरपेकस्यैष फलान्यप इतरेषान्तु सदएं- ·मीमांसा कौस्तुभः। स्वमिति । नहि गृखसे विशेपो यदेकस्पेष फरणाव नेतरेपामिति, समानपदश्रुत्या धारवर्षस्य कारकभुत्या सोमादीनामपि चाविशेषण फलभाषनाकरणस्व मतीतः, सति सम्भषे प्रधानान्वयाचाधस्या ] स्प न्यायपरवाच । एकस्य फळाययिनः फळगुणान्वये वेरुप्यस्य मत्वप. लक्षणाया या प्रसंगापत्तेध । भाव सर्वेषां फसाधनावादेकेनापि वाक्येन सत्करणभेदभिन्न भावनाविधानोपपतेः सत्रे एक- कस्प फळभोक्त्यषदेकेकस्य प्रापेकमेव फळसाधनता, तावरफलार्षि नस्तु सद प्रयोगेपि नक्षविरितिकेचित् । भिन्नप्रयोग विधिषिहितानां सहमयोगे प्रमाणाभावेन रकानकाधेिन काम्यकर्मणामिव विकल्पपये त्यन्ये । घस्व वस्तु द्र-पक्रियादिम्पेणकरणानां भेदेपि तेषां पररप. रसापेक्षत्यात भावना भेदकावानुपपत्ते रेकस्यां च भावनायो तृती. यादि वढेन करणानां नरपेक्ष्पावगप्प रुणेकदायन्योरिव द्रव्यक्रिपयोः परस्परापेक्षत्य स्वाभाव्येन हतीपायपगत नरपेक्ष्यस्य चौपादयतावकार. पातिरिक्त विषयवा-मुपगमात् दर्शादियच्चैकपदोपादानाभाघे प्येक यास्योपादानात् साहित्यमतीते स्तस्यचौपादेयगतान विधक्षितरवा रसमुचित साधनाघाभापि साधनानां समुचपोपपतिगिरी प्राप्त- भनेकाष्टकल्पनापत्तेनं सर्वेषां फलसम्बन्धः । तथाहि-फल सद्भावनाभेदांगीकारे साप सादये पटभेद स्पष्टएव । भाषनेक्यांगी. फारेपि सापपि परमापूर्वैक्ये तत्त करणजन्योत्पत्य पूर्वभेदाययभाषा दनेकादृष्टकल्पना । नच - धरणानां परस्परखापेक्षायन ऋमिकाया भाषण देकमेपोत्पत्यपूर्व फरप्यतामितिषाच्यम् , तृतीयादिनायगढस्पा पोन्म निरपेक्षकरणायस्प कार्यनिरूपितरषावश्यंभायात फले फला पूर्वधा सदसम्भवनोत्पत्यपूर्व निरूपितरवावगते स्तद्भदस्या परिक्षार्य स्यात् । मत एवं दधिपयोपागयोः ऋमिकायाभायप्युत्पतिवारपावगत नरपेश्पपलादेवोत्पत्य पूर्णभेदांगीकृतः श्रीगुरुचरणः । भोनेवाट ·मीमांसा कौस्तुभ । कपाधवा, जन्यत्वमानवा, सस्कारकाधा? नाय, तथा सति यागस्यापि फळजनकारवावश्यम्भावात् तस्यचापूर्वमन्तरेणानुपपत्तः। नाई यागसो. मयो रेका पूर्वजनकरय सभवति । अपूर्वस्य शक्तिकपरन शक्तिमद्भेदे भेदस्पावश्यकरवात् । नदितीयः, यागानुष्ठानस्य निष्प्रयोजनायापत्तेः । नयस्येन्द्रियकामादिदोमय प्रयोजनान्तर क्लभमस्ति । अतश्च तस्य फकान्तरकल्पने पुनरष्टान्तरकल्पना तदषस्थय । नापितृतीयः , यागस्यावधातादिष सस्कारकरयायोगेन मोक्षणादिव दहष्टद्धारकरवा. घश्यम्भावात् । अतख यागस्यफळसम्बन्धे तस्मादेवापूर्व सामादेस्तु सत्पपि प्राथमि भाषमायरणत्वे पार्टिकफळसम्बन्धोगीकारे अपूर्वा- न्तरबारसनापत्ते विधया यागसम्बन्धएच पाठिवांगीक्रियते, तेना दृष्टकल्पमा लायवार्थ धावस्येव फलसम्बन्ध भयमेषधार्थो धातूपपदार्यस्वरूपनिरूपणदारेण मुखेन]स्वकृतोक्त । []मुच्चारणश्व स्वेवाच्ये स्विधाक्ये निष्पनरूपस्योपलब्धि तानि ना. मानि, तस्मात्तेभ्यस्साधनाकाक्षा,परा दूरे,नास्तीतियावत् । तदुचारणकाक एवं सदर्थाना सिइवमीसे स्त रखाधनस्वेन यागादिविधानं नदृष्टविषयोपयुज्यस इत्यादृष्ट कल्प्यम् । येषान्तरपत्तौ उच्चारणकाले, स्वेर्थे. प्रयोगोनविद्यते स्वार्थोन विद्यतइतियावत्, सान्याख्यातानि, तस्मात्तदर्थेभ्यो निप्पनरूपत्वेन प्रतीयमानेभ्य साधनाकाक्षा झटिति प्रतीयता भसस्तत्साधनरवन विधीयमान सोमादि दृष्टविधयेवो पयुज्यत इति भनेकाष्टकल्पनाभावा दात्वर्थादेव फळमिति भाषः । ननु सम्भवस्यपूर्वाख्या पान्तरव्यापारद्वारा फलकरणरवे क्रियाकपाश्रय व्याप्याय विना फलकामनायां सरया स्वतएषा पू. बोत्पतिद्धारा फलोत्पत्तिप्रसगेन विधिवैयर्यप्रसगात् भाप्रपाकांक्षी पपते राश्रयस्यापि गुणनिष्ठ कृति फळजनकतानि(दापत्वेन दृष्ट- विधध इन्द्रियकामहोमध रफलान्तराभावपि सोमायगत्योपपत्ते नी मेकादृष्टकरपना, सरयामपिचा नेपादृष्टकल्पनायां सापपिच गुणनि: - ·अ शास्त्रमुक्तापळी । कार्यतानिरूपित यागनिष्ठ करणत्वकल्पनाकृते गौरव सोमादीना- मपि भावनावच्छेदकरवा विशेषा प्रथमसूबोस्त धावपस्यैव भावना घच्छेदकाव नैवोपपादित, इत्यत भाद- ५ - सू • अश्रितत्या प्रयोगस्य ।। २.१ . ५ ॥ यपि ताव - प्राथमिक भावनासम्पन्ध वेळाया सोमादे रपि करणयमविशिष्टम् । तथापि पाठिकः फलसम्बन्धी प. द्रत प्राधमियभावनासम्बन्ध बोधरममाणवलपरव तस्यैव वक्त मुचितो नान्यस्य धारवर्षस्य तथादि यपपि तावासोमा- दः वरगाव अश्या, रक्षणपाच धापर्थस्य । तथापि प्रायपार्यस्य भावनाया प्रवृत्यर्थ प्रति "सयोत मापय प्राधान्यने ति स्मृत्या मा. धान्यस्या नुशाषितस्यात् प्रीही नवहन्तीविवत् प्राधान्य गते पा. गस्प अत्यैव सदगावोपपत्ति । . नच - प्राधान्यस्यानुशासनैपि प्रत्ययस्य भावनामान एव शजिक- रूपमेन तस्माधान्यस्य पक्षणादिनापि भानोपपत्तो तत्र शकायवल्प- मा न मीही न घदन्तीतिध प्राधान्यस्य श्रीवस्येनोगस्य श्रीतामिति पाच्यम् । सायपि प्राधान्यस्य लाक्षणिकरचे परिपूर्ण पद पदान्तर- णान्तीति न्यायेन सोमादिपदाना भावनापदान्वये तस्य परिपूर्ण- स्वापक्षणाद वसः पर्षय यागादेरगरवावगते सत्तरभाषिनः सो. मायगरवस्य दौर्षल्पाद । भवध ययानेपादिषारये टायपालादीनां धरणावस्य दाक्षणियापि उपजीव्यायेन पूर्वभाविया नदुत्तरभापि श्री. तमपि भीहिभिजेसे त्यादी प्रीहीणी परणाय परम्परासम्बन्धेनेष निषांसवे, एवं सोमादे पीति सिद्ध धाधस्पेय फळसम्पन्ध रखो मादीनां तदपतेति । प्रयोजन खपी फसम्बन्धपरी विहितयोः क्रिपादायको रसम्भये, पाम्ये सक्स्पोत्तर निरपे तत. पूर्वमपि न ·मीमांसा कौस्तुभः । प्रतिनिध्युपादानं, उभयो रदृष्टायरधेन मयाजादिवत् प्रतिनिध्यभाधान । मारब्धप्रयोगा परिसमापननिमित्तदोषपरिहारार्थन्तु यत्किचिदनियत द्रव्यझियोपादानेन प्रयोगसमापन मिष्टमेश । नचेतायता तक प्रति निधित्वं, सरनियमे प्रमाणाभावेन प्रतिनिधित्वानुपपत्तेः । एवं सोमादेः फळसम्बन्धपक्षेपि तस्या दृष्टार्थत्वात् तदप[वाद]चारे न तस्म- तिनिध्युपादानं । प्रक्रान्तसोमप्रयोगस्त यत्किचिदसदशमपि द्रव्यं गृ. हीत्वा समापनीय एव । प्रधानाभावे कथं प्रयोगसमाप्तिः शिष्ट गईणान्यथानुपपत्त्या प्रयोगसमाप्ति मति कामनादिव स्मयोगप्रक्रमस्या प्पधारकरपस्य पष्ठे वक्ष्यमाणत्वेन प्रधानसत्त्वासत्त्वयो रॉकचित्कर स्यात् । नान प्रधानफलं स्वर्गा घत्पपते, यत्प्रधानासत्त्वे नोत्पर्यते स्यास्येत, तस्यतु सांगादेवोपने वारशे विषये उरपतिसम्भवः । यत्त निस्पस्पळे प्रत्यवाय-धंसादि, ताकाम प्रधानाभावे नोत्परता नत्वेतावत। शिष्टगहणान्पथानुपपत्तिकल्पित दोपपरिहारार्थ प्रयोगो न समापनीयः, प्रयोगारंभस्यैषानुष्ठापकस्य सत्त्वाद अतो यत्किञ्चिद्रव्यमुपा दाप प्रयोगसमापन युक्तमेव । नचैतावता प्रतिनिधित्व, बशनियमे प्रमाणाभावेन तत्वानुपपत्तेः । सिद्धान्तेतु सोमादेष्टावेन युक्त स्त दपचार प्रतिनिधिः । यतु मूले "पेनोद्भिदादिपदानां नामसासिद्धिरपि विचारप्रयो. जनम, श्येनादिपदार्थस्य फसम्पन्धे धारवर्षतामानाधिकरण्पा स म्भवा न येनादिपदानां नामवं, अतएव सद्विचारोप्पर्धा देतदधिक रणोतरं द्रष्टव्य" हायुक्तम् । तदनादरात् । तपाहि- न तावद्गुणविधिीय गिकरणार्यानां मरपटक्षणादिहेतनां एतदधिकरणा पूर्वमसम्भ वः, एतदधिकरणपूर्वपक्षिणोपि यागवता सोमैनेत्येवं मत्वर्थलक्षणा. या विशिष्टविधिगोरखादेच सोमादिवाक्यं भवरपांगीकार्यत्वेन त. दिया उद्विदादिवाक्ये उद्भिरपदार्पस्यापि यागरूपत्वांगीकारोचित्पाद ५ ·। म शावमुक्तावळी । यकृताच, तदा शिक्त स्सर्यजनानुभवसाक्षिकतया पच्यादी प्रतीय- मानस्य व्यापारसमूहस्य वाच्यारकल्पना मपट्टोतुम् । भतश्च सर्व स्यापि फलानुकूलस्य यताद धातुनेवोक्ताय दाख्यातारयासम्भग्रेन प्रत्ययवारयापा धारयतिरिक्तभावनाया भसम्भव | नचैध सिद्ध भाषः, फरव्यापाराश्रयस्यैव कर्मकादिरूपस्य तिर्थवाद । तत्रापि फळव्यापारयो धातु पावा दाश्रयत्वमेध यायवा सत्य तापच्छेदकम् । एष मेकात्यादिसंख्यापि तिलायर्थ, यतमानादि काळभ दायर्थः, प्रधर्तनाच लिहायर्थः । तत्र फल व्यापार प्रति विशेषण, कर्म च फळ प्रति, कर्ता व्यापार प्रांत, सख्या वर्ट धर्मविशेषण, कालादिषन्तु व्यापार एव, तथैवानुभवात् । सर्वत्र व्यापारविशेषक एव योधः । नचैव " प्रकृतिमापयो प्राय या सद प्रत स्वयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्ये ने" ति स्मृत्या प्रत्यपा पंस्य प्राधान्यागतेः कथं प्रकृत्यर्थस्य व्यापारस्य विशेग्यतेति धाच्य, " इति निरुक्तस्मृरया भावशन्दवाच्यम्पा- पारस्य प्राधान्यागते. , धारवर्य केवल शुद्धी भाव इत्यभिधीयत" इति पाकरणस्मृत्या धातुधाच्यावावगतः , विशेष स्मृत्पनुरोधेन सामान्यरूपापा: प्रत्यपाधप्राधान्यस्मृते स्मुसादिविषय वन व्याख्यानाद । मतभ भादमधान माख्यात वस्तुतस्तु नेयं प्रापयार्थप्राधान्यस्मृति. प्राययावाप- छेदन प्राधान्यनियामिका, लिंगल्यादेः प्रत्यया विपि मा- धापानीकारात् । नापि प्रधानस्य सत प्रत्ययावनियमपरा, "त्वप्रधानानि नामानी " ति स्मृाया लिंगसंख्यादीन्प्रतिप्रधान. स्थान प्रातिपदिकार्यस्य मायपाषाभावात् । किन्तु यत्रैध प्रमा- जानतरेण सुपर्पस्य परणत्वादेः प्रातिपदिकार्य प्रति प्राधान्य मसि द्धम् , तदनुवादमात्रमिय स्मृतिरिति नाना व्यापारस्य धारपषि पि विशेष्यसामतिराम । पवध पचतीति पाख्यातस्थले ·IFM मीमांसा कौस्तुमः। भयको विक्लत्यनुकूलो वर्तमानो व्यापारइति बोधः । पच्यत इति कारख्यातस्थळेच एकाश्रमका या विक्लति स्तदनकूला भावनेति । प. पति देवदत्तः पच्यते तण्डल इत्यादी देवदत्ततण्डलयोः प्रथमान्त यो: ययाक्रम माख्यातोपात्ताभ्यां कर्तृकर्मभ्या मभेदान्वयः । इतर. कारकाणान्तु यथायोगं साक्षा परम्परासम्बन्धेन व्यापाररूपे धारय र्थ एवान्वय इति ध्येयम् । चैत्रेण स्थीयत इत्यत्र भावाख्यातेतु कर्तृकर्मणो रप्रतीत संख्याऽनन्वितेव, धात्वर्थान्विसा वा । नचैवं धारवर्धस्य दिवादि विषक्षायां दिवचनाधापत्तिः, अनुशासविलेन एकवचनस्यैव साधु त्यात । यत्त उष्ट्राषिका भास्यन्त इति भाषेपि बहुवचनं, तद्भा. ज्यकारवचना दवैव साध्वियघगन्तव्यम् । भतश्च कचिदप्याख्या सस्य भावनावाचियाभावात् कथं तस्या समानपदश्रुत्या वरणत्या धगति रिति चेत्रा - धातोः फले तदनुकूळव्यापारे च शक्तिकल्प नाया मपि धारयतिरिक्ताया भाख्यातवाच्याया भाषनाया भनपत्रवान् । वयाहि - अनुकूलव्यापारो धाव इति वदतानुकूलरचं किं जन कत्वमात्र मभिप्रेतं ? प्रयोजकत्वसाधारणं घा? नाधः, विक्लतिरूपफळजनकीभूत शरीरगतक्रियाविशेषजनक स्पात्मगतस्प प्रयनादे पक्षीणस्य फलाजनकत्वेन भसंग्रहापत्तेः । मच तस्य पचतीत्यतो ननुभवादेव तदसंग्रहोप्पदोषः, पचति पाके यतति इत्येवंविधविवरणा देवानुभवस्या पहात मशक्वाधाव । नद्वितीयः , कृप्यादीनामप्यस्यन्तव्यवहिताना विक्लास प्रयोज. •मस्येन संग्रहापत्तेः । नच फलकारण तरकारणीभूवम्यापारयो रेष महामापत्रापि किंचिनियामक मस्ति, उभयमवेशस्य गौरवप्रस्तावाद !

·शास्त्रमुक्तावळी । नच फळानुवरावस्य शक्यतावच्छेदकरवानगीकरणाद यद स्वाधस्सन्तपनत्यादीना तत्त्वेन शक्यतावच्छेदकरवागीकाराव पाषासु व्यापारपु पचे प्रयोगमतीती सावतामेव पाच्यावकल्पना प्रातिमतग इति घाच्यन् । एव तहिं पचति पाके यतते पाक करोति पाकं भावयती स्यादिविधरणाधनादीना पाका स्पृधारणेन पनादीनां पची सग्रहानुपपत्तेः। नच धनादिसमभिष्याहतपच्यादे. फटमात्रयोधकत्वकल्पनादेष व्यापारस्प पृथग्धिवरणोपपत्ति रिति वाच्यम् , तपात्वे व्यापारपोधक सामग्रीतो व्यापारबोधप्रसक्ती सवाध प्रति घनादिसमभिव्याहारस्प प्रतिबन्धकत्वकल्पना गौरवापते। तियादिसमभिव्याहतधातुस्यस्पैच व्यापारशक्तताव दरवकल्पने च कार्यकारणभावद्यकल्पनस्य शस्ततारच्छेदकगौरम्य बापते.। धनादिसाभि पाहतधातुतः पा पारानुभवापळापाप । नच विवक्षितस्येव पारक्यापारस्य पचिनोपादानात् यवादी ना विवक्षाविरदादेव पृधमरणोपपत्ति रिति वाच्यम् । देवदत्तः पति घन पाके यतते इत्यत्र देवदत्तनिष्ठयबाद विपक्षावश्य म्भावात् , अन्यथा भवन्मते धानुपातम्यापाराश्रयावाभावा देषदत्तस्य प्रथमावस्यानुपपने । मच देवदत्तनिष्ठव्यापारान्तरविवक्षपा वदुप पनि, तथा राति परिपत्र भवन्मते पन योधवशन्दाभाषेन विवर गयेळाप यत्रानुषादानुपपते । अतो कम्य पचतीत्यत्र भासमानोपि पवादिः न पच्य इत्यभ्यु पगन्तव्यम् । क स्वदि पच्यर्प इति चेत् ? फळापच्छिन्नो व्यापार विशेष एवं , यो घस्तुतः फलजनक. ! फळे तजनकम्यापारविशेषेच वटुक्त स्पर या अतिरिक्ता शक्ति, तयोम्नु जन्पगनवभाष स्वसर्गवट- लभ्य । मस्मिश्च पक्षद्धये द्वितीपार्थ फलाया, नत फरमपि,. स्प धानुनैष दाभात । , ·- . मीमांसा कौस्तुभः । अथवा व्यापारविशेषएष धातोरशक्तिः, नतु फळेपि, गारवा दितीवास्तु फळमर्थः, नत्वाश्रयावमपि, तस्य प्रकृतिप्रत्यय समभि ध्याहारादेव बाधोपपत्तेः । नन्धेवं जगायोः पर्यायवापत्तिः, सं. योगानुकूलं हि कर्म गमेरयः, विभागानुकूलस्यजेः, तपदिकममा धा. स्वः फलसामान्यं च द्वितीयार्थः तदानिगम्योः पर्यायत्वापत्तिः, तथा च ग्रामंगच्छतीति वक्तव्ये ग्रामन्यजतीति प्रयोगापत्तिरिति चेत? भमिधातु समभिव्पाहत द्वितीयापा स्खयोगरूपफलविशेषवोधकरवं त्यजि समभिव्याहतायाश्च विभागयोधकत्वमिति व्युत्पत्तिकल्पनेन उ. तातिप्रसंग निरासात् । घस्तुतस्तु विजातीय फलानुकूळनाव दचापारविशेषनिष्ठा फ. लानुकूलान्तिमन्यापारनिष्ठाया यागत्वादिजाति रखण्डोपाधिरेव वा उत्ताफलजनकतावच्छेदकसया सिद्धासन द्धातुशक्यतावच्छेदिका सती सन द्धारवर्थः । एवं कर्मत्वकर्तवादियामपि झियाजन्यफलशालि स्वादि समनियतं जातिरूप मखण्डोपाधिरूपं वा सामान्यगंगीकृत्य सस्यैव द्वितीयाधतावगन्तव्या । अतएव व्याखज्यमृत्तिकर्तवं देवता- वंचेति सिद्धान्तोपि संगच्छते, अन्यथा भाश्रयभेदेन कृति व्यक्ति भेदस्यावश्यकत्वात् कर्टवैक्योपपादनानुपपत्तेः । तस्य च सलम्बन्धि- कत्वांगीकारात् निरूपकापेक्षायां करणादिना निरूपकेगान्वयोपि नानु पपन्नः । भस्मश्च पक्षे फलानुकूल व्यापारार्थकेषु पच्यादिषु प्रयोग्य च्यापाररूपस्य फलस्य नावर शब्देनैव भावनापेक्षा, पाकस्वादिसमः निपतस्य विक्लत्यनुकूलस्वादिधर्मस्या क्षेपेणेव भानोपपत्तेः । एवं प्रयो. ज्यव्यापाररूपफलचाविष्वपिधातुषु भवति विक्लिद्यतीत्यादिषु वाच्येन विकलतियादि सामान्येन स्वसमनियतस्य प्रयोजक व्यापारजन्मत्व. स्पाक्षेपेणेष बोधोपपत्तेनं तदंशे शब्द व्यापारकल्पना युक्ता । रो 'भयत्र धिवरणेन नियमेन तेषामुद्धेखः । नहि पचतीपल मिलता विविधतीस्पस्य वा फरया विवरणं कचि त्रिपदं हल । दलको ·- स्वयमा शाखमुक्तावळी । ज्यमयोजकल्यापारयो स्पसरवाचिषु धानुषु इतरमतीति राक्षपणेति न तस्मिन्नपि शन्दव्यापारकल्पनावसर अत एवोस्त वातिकता कदाधि दभिधीपमानवमांशतयाक्षिप्तमयोग्यव्यापार क्षिप्त प्रपोग्य व्यापार च प्रयोजकञ्यापारमात्र विवक्ष्यते, घट करोरयोदन पचवाति कदाचि दाक्षिप्तमयाजव्यापार प्रयाग्यव्यापार मात्र घटोभवति विक्लयन्ति तण्डुला " इति । तसिद्ध फलानुकूळ यापदयापारविशेषति अन्तिमव्यापारघर्तिया पावरवयागावादिजातिर खण्डोपाधिर्वा तत्तद्धातुशक्यतापच्छेदक शक्ततावच्छेदप च तत्तदात स्वमिति । अत फलानुपूकव्यापारसमूहस्य पच्यर्धत्वपि तदनुकूलस्य यादेधात्यप व पृषक क्रियमाणस्य धारवथावायोगात विवरणवेळाया च भाषमानस्य भानकारणजिज्ञासाया धानोरन्यत्रव्यापूतावाद , থাদ্বী प्पात् विवादव तदाधवत्वमिति निश्चीयते। तब पचति पाक भाषपती व মহুয়ায়েৰিাণসা মুখাৱনা দ্বিাৰাৰাগৰাধান্ত कूलष्यापारएय तिडयों नतु पनमात्र रपो गच्छवीत्यादी रथे यत्ना सम्मवेन भव्यापारयाद । भव स्वसाधारण्यना नुकर व्यापार एवं विडयं । नच पाक करातीति यत्रार्यकन कृमा विवरणाद विद्यापि यनाय परातेभावयति पयायवन यायावासिद्धे । यथैषहि घटोभववीत्यादी भवनकष मतिपनस्य घटस्य तमपरो भावयती पादी भावपविकमरय, एक तमपर परोतीपत्र परोतिफमावमाप । अतय भवत्पर्य कर्वकर्मावाविशेषाव क्रोतिर्भापति पर्यायो नयना पंक । भतएव रपो गच्छतीपत्रापि घरोविना विपरणमविशिए। विच यत्रापंधर करोते यततेरिया फर्मकनापत्ति । मतम्य स फर्मावावमकरयरूपधर्मभेदानपरोतिपरयो पापाय, अपितु भाष पति पर्यागावमेति, - तदिवरण मप्यनुकलन्यापारवाचित्यपष विह स्वाधकम् ।

·व्यापारव भौमामा कौस्तुभ । यत्त पति पाकेयनते इस्पेष पवनधिधरणं, सत् लाक्षणिकम् , संपादकलापवानुरोधेन भनुकूळध्यापार शक्तो गृहीतायां पनत्वेन सदोधरय लक्षणयांगीकारात् । घरच सामान्यवाचकस्य पदस्य लक्ष णयापि कचिदिशेपरव, नतु यसादिविशेषवाचकस्य स्थादिनिष्ठषि शेषलक्षकत्व, जहरस्वार्धलक्षणापत्तेः । मनोविक्लतिरूपफलोद्देश्यक. पाकाडकूलो ब्यापारसमूहएव तिर्थः। तत्र सर्वानुगतस्यान्योत्पाद क व्यापारत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकवाद तेन रूपेणाख्याता दोधेपि सतद्विशेषरूपेण ततदितिकर्तव्यताविधिभ्यो पोधा नपामपि क्षेप ध्यमिति पापहारधिमतानुयापिन । वस्तुतस्तु तत्तजन्यभेदेन सत्तदुरपादकभेदेनच भेदादेकशस्यतावच्छेदकाभावेन सर्वानुगतेकशक्तिरल्पनानुपपत्ते स्तन दिशेषविषयकातत्तच्छक्तिकल्पनेच तत्तदितिकर्तव्यताविधीना पैपया पत स्तेषां तापर्यग्राहकतागीकारेच अनेकशक्तिरल्पनस्प सायदयरप भावात् दायवादेकत्रैव शक्ति रन्येषा लक्षणादिना विध्यन्तरेण या घोष हयगीक्रियते । नच क शक्ति क क्षणापत्र नियामका पति पाके यतते पाक घरोसीत्यादिविवरणस्पैघ पम शक्तिग्राहकत्वात् । नच समादकलाधवानुरोधेन मनकशक्ति पल्पना युक्ता, गगापदस्यापि तीर तदापत्ते. । यत्रापि गुरु भनेक शस्यतावच्छेदकानुरोधेन एकशक्तिकल्पन, तत्रापि लघुभूते कशक्यतावच्छेदकसम्भवे सयाहकलायवार्थ गुरुभूतावच्छेदकांगीकरण मन्याय्यमेष । सयादाणामवच्छेदकमतीत्युत्तरमतीतिकावेन तनिधगौरष स्प फळ मुखावना प्रामाणिकत्वात् । भतश्च यतावस्य जातिरूपावेन छघुरयाच्छक्यतावच्छेदकत्य । नच पतापेन रूपेणमानाभाव , पy दिपायतले पाकंकरोतीति विवरणस्यानुभाविधापात् । मनु को नपनार्थकाव, भावयविपर्यापायादिरयुक्त, तन्न, मा पातयत् करीतरपि यहायकायस्पैष रायषनागीपारात | नषशा ·रच शास्त्र मुक्ताव । सतावच्छेदकस्य पदा दातीयमानस्य पत्रसपितु मशस्यावा व फरोते यंत्रार्थत्व, प्रपनामा वातरोगादिना स्पन्दमाने ने स्प- न्दानुकूळविभातीयवायुसंगरूपम्पापारपत्यपि नाय स्पन्द घरोतीति प्रपोगदर्शनात यनावाप्रतीते पारण यावाविशेषेपि पान-प स्वामन्यवाभ्यामेव घाश्रयो कृताकतव्यबहारदर्शनाच । योजनाकुर कृत' रपो गमन करोति स्थाडीपाक परोवोत्यादी भयतनेपि प्रयोगात् अनुकूलम्यापारवाचिव, उभयविधष्यवहारसाये शक्यतावच्छेदकलापयस्येव रियामरवात् । नेतने कृपाश्रयाय व्यवहारस्तु मनुकूरध्यापारे साक्षणिक भन एस नाया प्रतीतावपि शोभन. पाय घरोतीस्याही शोभनाभित. पाकानुकूलो यम इत्पेय प्रतीपत इति धिक्तम् । गोयन एम कजर्ष । यत्त कृत्री पदार्थवरो यतते रियावक तापत्ति । पिकरणम्यापारयाचकरस हि धातो स्तरमवापम् । यथा - पगादी, फारस्योदननिष्ठत्वात् व्यापारस्प च देवदत्तादिनिष्ठयात । भवेतु शपनासनादौ क्रियापच्यो रेकसिवात्न सक्मकायम् । भत 4 यमन्यफास्य धर्मग्यभायाय यत्तति रकमक, तथेष फोषि भप ज्ञााजन्यस्य ज्ञाततारपकरस्येव कृतिजन्मस्या युत्पत्ति रूपस्य तस्प वर्मणि स्वीसरात बाधातुवदेष कृनापि समस्या ततो यतते रपि तदापति । बता देषदत्तेन रिपते पट इति घद पतसि धातोरपि वर्मणि शारापत्ति । यति सदा जापि सदनापति । घट करोतीत्या घटे द्वितीपानापरिक्ष । फुत्राप्प धर्मकांगीकारे " कर्मवायर्मणा सुस्परिय." इरपेतरसत्रविहितय गाधनापते विपते घट स्पष मेघश्यनापतिश्च । तदेष षा यसतरपि तदापति रियुक्तम , म घरगुतो २ पाध्यधिकरणों व्यापार स्तदाचिप धातो सकर्मकाय मभिप्रेत? किया फलपधि करगर्षिन पापारपाचवता भिप्रेता ? फदव्य स्यात।

·. मास गीगांसा कौस्तुभ । माप, पच्यादपि फळाविषक्षाया मकर्मकारवागीयारात् पत्र फळम्पधिररणादस्प घस्तुत रसत्या दतियाते । मच घेयक्षिका चर्मरक्षसपि स्वाभाघियाकर्मषानगीकारा स्वाभाविषयक घरवलक्षणाध्याक्षति परमपि यत्तस्यादी स्वाभाविकाकाके उत्पत्ति रूपस्य फरस्य यनभ्यधिवरजाना तिच्या निवारणात् । नर धारवयंभूतफरयामानाधिकरण्यधिकरण्ये एर वामयो तके, तापशिश न यससे रयोंऽपितु फलसमानाधिकरणक्रियेवति षा- च्यम , तथा घे रोतरपि उत्पत्तिवाचितवन फलभेदोपपत्या उक्त दोपानसगेन याफा] वाचि घे धाधकाभावात । भासनशयनादीना मपि . पासादिक्मयोगेन शमविकसकर्मकायरय बैत्रणास्यते इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ मनायात पत्र चफटल्यापारपो रेकनिष्ठया दुक्तरक्षणाष्पाप्तव । मन एव न द्वितीयोपि , फरम्यधिारणत्वस्य घरतु स्वभावपळ पावन घाच्यतानीकार गौरवाच । अतो नेप सकर्मकार्मकायो निमस्ति । विन्तु विधशापिरहविशिष्ट फर्मावाक्षधातुत्य सर्म- फरवम् । भतिथेद घट फरोतीत्यादी कृशोनियमन विषक्षा सत्या धर्मपसायाशत्वात् । मतु पर्यायत्येपि यसते नाकाक्षाया सम्म विशेषधरवेन पर्यावया पाचक यात् । आश्च यथैर यमधिमित्येत स्पद नानयतिपदापेक्ष शिन्तु समानार्थवारि द्वितीयैव स खाकाक्षा, तथा पर्याय वरि हत्र एस पाक्षिा यतते । न चपमाधिवक्षायाँ पच्यावर काम शिवशारिह वैशिष्टयाभाया दव्याहताना सनादीनाच कालादिगिविशिष्टाना वर्माकाक्ष वादविद्ध व्ययम्। एय यत्रक एवं धातुरात खरमोर्या तरेचा व सत्रा प्पेवस्या तत्तदर्थ प्रतिपादरवरूप धर्मपरस्यारेण धर्ममायशव तदनाक्षाये द्रष्टव्ये यथा गृधातो ग्रधन र प्रगान

·.
शामुक्त ।
मकारमादियात्रि प्रवि मधमान्तपदमपोपस्थितिः
कारणमिति मियनः फरमः । नपाडो सम्भाति, पाष्टः पचति
पभेन्द्रिय कामस्थ शुापा दित्यादी प्रथमान्तरदाभावन अभिचारात ।
गया शहारेण • तालम्पादनं, अध्याहारामा नुशासनियनिम्न
रक्षणाय पुरवनारूपांसव पईकर्मरक्ष गोचिावात् । नारदमा
पडीतातिषत् स्वगंकामरदानुषंगरगंकितुं शक्यते, येन रक्षणातीपि
खात्र मात, पद्रिय कारवश नन्यापतेः । यसपनाख्यातना
व कर्वा पश्यते, न सो पूर्व प्रथमान्तपीरातः, पोनुज्यत । अतो
समेगावा घमंत्रो स्तनाभेदान्थय त्रादिपदानां ! पुक्तं
चत - सरुपाया स्सनगनपदभुस्यत्र कत्रांयन्ययोपपत्तेः । इतरधा
मनमानायचये गौरवात् ।
न
विभावर मृतो पापतीयादी महाभाष्यकाराभ्युपतक
धारता साधुतापि अपनान्तविशेष्यकायनावशल्पत 1 सपाहि
म साय दत्र पृय विभावन भत्ति कर्म, द्वितीपातमापतेः ।
मच दियान्तरदायादाण कर्माकांक्षा, पावरहारतः ।
नगो पानभावनाया एप काप घाच्यम् । तच तदोपपपसे ,
दि वस्य नाघर प्रकारतयाधयः । भन्यथा सह दुचारितामा
उभरत्राप्रयागपत्तेः । भावनायाः मथमान्त मति बिशेप्पर कर्म
सासंसग त्या विमानावना प्रति अत्रयोपपत्तिः। नच तदार
पर द्वितीयानि शारा, स्वादिषिभ कीनां प्रातिपदिकपराचस्प
निपतावना पारस्पांकापपत्तेः । नच भृगमगतयनम्य निस्यानु
गेश्येन भन्नतेपि सासारारूपविभारनामयानुपरत्तेः कय मेक
घानिति बारग, विभावनस्प साक्षयाटिन यामापन
निस्थान मेश्राम या पुपोः । घटितपा भावनाप्रपाय
IIT लगा भिासयोपरतेः । अतोमाम एकवा

·मोगांसा कौतुमः। क्यायोपपत्तिरिति मुख्याधिशेष्यैव भावना । एतेन भावनाया मुख्याशिष्य वि पाकभावनाजायत इत्यस्मिन्वय पचति भवतीति प्रयोगापत्तिरिति दूष. जमिष्टापत्त्यैव निरस्तम् । अतरवोक्तं पास्यपदीये " महुवापि तिल. न्यु साक्षिकदास्पता" इति । किंच भवन्मते सर्वकारकाणां धात्वयें तस्य कालादेखभावना संख्याभारनपोछ प्रथमान्तपदोपस्थाप्य भन्दप स्वीकागयत्पत्ति वैचि धचकल्पनापत्तिः । सदरं वक्ष्यमाणरीत्या सर्वेषां भावनावगीकारा. देकेष पुत्पत्तिर्युक्ताकल्पयितुम् । एतेन प्रथमानपदोपस्थाप्ये भावनान्वयानंगीकारेपि भात्यातल. श्यकतरि कर्मणिवा तदन्ययाति न भावनाया मुखपविशेष्यात मि स्यपारतं, व्युत्पति वैचित्र चसादवस्थधात । किंचास्मिन् पक्षे "भावप्रधानमाख्यातं ' इति स्मृतिपिरोषः । तथाहि - न तारदिपं स्मृतिः भावशन्दवाच्य भावनामाधान्यं प्रक त्यापेक्षया विधत्ते, तस्य प्रकृतिप्रत्ययाविति स्मृत्यवसिद्धः । किन्तु यदाख्यातं शक्तिक.क्षणासाधारण्येन भावनाल्या पालकांदिपर तम भावनायाः प्राधान्यं, नतु कांदरित्येवं परम् । अतएव " धात्वर्थः केवलशुद्धो भावइत्यभिधीपत " इति व्याकरणकृत्या ध त्यस्यभाव परिभाषणेपि नास्था निरुक्तस्मृती भायशब्देन तद्ग्रणम् । तपासति धातोरेव भाष मधानत्वापत्या आख्यात शन्दस्य भावप्रधानत्वानुपपत्तेः । किन्तु णिजन्तस्य भुवोजन्ताव व्युत्पत्या भाख्यातार्थभावनायाः । वैया. फरण परिभाषणन्तु तच्छास्त्र विहितकृत्यविषयं, न निरुक्तविषयमपि, तस्प परिभाषारूपाधेनान्यत्रामवृत्तः। तदपि च नपुंसके । भावक्त इत्यादी तुशुद्धधात्वर्थ प्रहणमेघ नतु स्वक्षभाय ग्रहणमिश्येतदर्थम् ; नतु भाषपद शक्पनियमार्थ, प्रवृत्तिनिमित्तादे स्तदनुपपत्तेः। नच "सर्यमास्यातजनामे' तिरुक्तंकारेणाभिधानान आख्यात शन्देन धातु रेपोसहति पाध्यं, ·शामुक्तावटी। फरन्तेधाती चारपातपदप्रयोगाभावेन भाल्यावपदस्म धानुवाविरमानुपए से. निमस्तेनाममिपंचने वाल्यातशन्दन लक्षणयाख्यातान्तस्यधातोमंह णमानुपपन्नम् । भतएक तान्याश वानीति जमिनिस्वेपि वारुपातशन्दे म सक्षणा रुपातान्तधातोरणम् । एतावास्तुविशेषः, पजेमिनिसूत्रे भारुपातान्ता विशेषण, तातिन्तस्यैवधातोहण । निरुक्तरूपटक्षण, सेनतका विडतधातुस्वरूपस्यैष । नदेतायता भारपातवादस्पधातु हाचिव, पदन्तधातो पाकरस्यादी तपदपयोगामादेन तदाचिावानुप पत्तेः । मपितु तिड्वाचियमेष । भत भारपातप्रतिपानिकपदार्थ विषये कसमाधान्यमितिजिज्ञासायां भावनाप्राधान्यमनपा स्मृत्यानिय म्यते । एक " सत्वप्रधानानिनामा ".नीत्यत्रापि भनेकार्यप्रतिपादके धु मातिपदिकापरमामध्येषु नामनुपाचोळावकत्यादिषु विभक्तपुपात सामान्यपयोगिनस्तावपदाभिधेयस्थ कर्तुरेष प्राधान्यं नतु पाककृते रिचयमर्कषगम्यते । नामवाविशेषेपि च पर घटादिपदे पटपटायरूप योरुभयोरपि भयोविभक्तपुपानसरुपान्यपयोगिस्वरूपासात्वता तोभयो यो शदत प्राधान्यं । अतएव भाकृत्यधिकरणेभिहित " पत्तशती [यायादी जातरेव सख्याकारकान्वयोन्यत्रत लक्षितध्यक्तः जाति-पत्नयों स नवैशिष्टचायगाोकोमाधः। किन्तु बोधदप शक्तिरक्षणान्य"मिति । भतस्वाभपोस्सत्यभूतवादुभपोरपि प्राधान्य । तदेष भाख्यातनाम सुप भनेकार्थमतिपादकेषु अनया स्मृपा प्राधान्य नियम्पते । सुगदिषु बनेकाप्रतिपादकेषु प्रधानभूतक्रियान्वपिरषात्कारकादेरेयमाधान्यम् । नतु लिंगसरूपादे । मबानभूतक्रियान्वयित्वं च क्रियान्वपिावविरदे कारवरवव्यापाता । क्रियाया. मधानस्पच क्रियापद विनाकारकाणां नैराकांपादर्शनाव । अतः प्रधानभूतक्रियान्वपियात मुघर्धकारका. देय प्राधान्यम् । लिंगसरूपादेस्तु समानाभिधान शुरया तदन्यपि एवम् त साक्षादयोग्यमिति पदश्रुतयोग्यताकपलिंगाच पाठिंक: मातिपदिकार्थ भन्धपति कातिपदिकापस्यापि विंगतरूपमति प्रा ·पातमुक्तावली। घरगुतस्तु समापि साक्षारपरम्परासाधारण्येन भावनापामेवावा, प्रधानान्पपस्पाभ्यदिशावात् । धावर्षस्पा भावनायमिवान्वयः, प्रकृस्पर्क पाद कारकरन विवरणाच । 1 किष थावस्याप्यत्र कारकावेनान्वयामा हतीयान्ताना ज्यो' लिष्टोमादीनामनन्ययापतिः । रच साधुवायां भभेदरक्षमापांपा पिविधाच, करणवरूप श्रीवाविषक्षा कारणाभावाद । बजे दक्षणापाया स्मृतीयापारमन्दसिफाप्पदर्शनाचा धापेनधनपानिपादा दपिच नधापाभिन्नधनधानिस्पः, धान्यस्पधनसम्बन्धीपत्ति प्रतिकरण खोपपत्तेः दण्देनपटोभवतीतिषद बक्षणापा प्रमाणामावाद । मत एव भाउमानापि धनधान्याभेदः पार्टिकान्वयभ्परति मतदई मपिटक्षणा । अतोळक्षणायाः काम्यदर्शनाद तवीपान्तनामधेपातरोधे नापि धारपर्यस्य करणाय मघरपमंगीकर्वपं । अतएष चान्यकरण विस्य पदापंविधयाभासमानावाद पारवर्षस्यापि करणावं नसंसर्गवळ भ्यं । अपितु धातुष्टभ्यमेव । अतम चारवर्षों पागादिः फरजाना न्धेति । चकारकाधात् भावनापानिस्पपि द्रष्टव्यम् । पर्व बडादिवाच्या काळोपि पाटिकापपलभ्य धारवर्षदारापा सासारसम्बन्षया भावनाविपी । पर्व विधिरपि प्रवर्तनारूप: मधानभवाय तस्मामेव भावनापा मन्वेति जनकत्वसम्पन्धेन । संरुपापास्त प्रतीस्पतरोधाव भनुशास मावरोधाच भाषनाक्षिप्त कषकमरवान्यतयोगिरवं । भावनाहि कवकमाघे अखण्डोपाधिरूपे भाक्षिपतिदेव स्वाश्रयमाक्षिपतः।' काव कर्मषपोवाक्षेपलभ्यपोरपि शान्दापसिदपर्ष छदाणा, मनुस दाभपस्थापि । सवेतन विस्तरेण कधिकरणे निरूपपिपते । तर शादिविकरणस्परळे तिवाध्या संख्या करयान्विवा । पगारिविकरलरपले , चिरकर्मवाधिवापि । मनुससदाश्रयान्विता, + ·मीमांसा कौस्तुभः । तस्पाशादरयाव । भतएव दर्शपूर्णमाखादावाश्रयभेदेपि फरक्यादिक पवनं । क्षामेषसानावियत्र प्रमाणान्तरानुसारात अधिष्टानलक्षणा मंगीकृत्य संख्यान्षय भापरवेति विशेष:। भतस्संख्यायाः कर्वक ख्यिातस्थले तायद वषान्वयइति मूलानुपापिनः । घस्तुतस्तु प्रधानान्वयस्यादितायात सुस्मृत्य]भिहित संख्यामा वास्या अपि पाठिकान्यपलभ्य कर्तृत्वदारकः कर्मविदारकोधा परं परासम्बन्धेन भाषनापामेघान्धपः । भाषाख्यातस्थलेतु भावनापा मेधावपस्संख्यायाः। यथा चोपमुप्पो स्थीयते इत्पादौ । भवहि स्वापादिकति स्विस्यों खण्डोपाधिकपः कर्तृवन्तु हवीपार्यः । मत एव चणाकक्रियते इति प्रौप्यत इत्युतरंसंगच्छते । अतः प्रती. त्यभाषाव नात्र कृति स्तिहर्थति परमत मपास्तम् । अतस्तब भाव मायां साक्षासम्बन्धेनैव संख्यान्वयः । नवं तस्याद्विरवादिधिवक्षायां दिवचनापतिः, एकवचनस्पेव तब खाधुरवस्मृतेः तेनैव विवक्षिसण्या wक्षणोपपतेः । न खानालम्बन्धन विभनयुपातसंसपा योगिरवरूप सावतापत्तेः भाषमाधान्यानातिः, सावतास्वीकारपि भाषावानपापा । भस्वादिस्मृतीभावस्य प्राधान्यमिति निषमः क्रियते नतु सापातिरिक्तस्ये विसंम्पादपि प्राधान्यमसंगाद । मतो भाषावानपायात संख्या बपि न प्राधान्य क्षतिः। भरतु बा कईकर्मान्धपषद्धारान्वयः पाटिक संख्यायाः । भतो भाषाम्यावस्थलेपि डाक्षासम्बन्धाभाषेषि धारषर्य दारष भावनामयोपपतिः । यत्र गगने न स्थीयत पादौ यतस्प बाधा वर पो भवती स्यादी प्रपमान्तपदादपस्येवाश्रयत्वपक्षणापो कारणाभापान धारपर्य पक्ष संख्यान्वयों नन्दितावा विकेचित । वस्तुतस्य भाषप्रधानरमाया भारुपातरवार देन- भावनामाधा म्पस्प पिरिसवात् तदन्पपानुपपत्ति रेखामाभपरवलक्षणाचीजम् ।

·कास गुप्ता
पक्ष पाणावपे पप्प भविपति । इस प्रबिसावय
पपिदापाता इति युपिपिपासनाप I माममतेत त्या
प्यातपदाम्पे यंत्र पारमाणप इस्पष्यम् । पदापरमादपो
म् भापनापा मेवान्यया । रात्र पहावाप भायनापा मन्यपो
যিথা । যার যায়গায় যান। বিয়ে বন্ধ
भपायपराणात् तत्रायय इति महानुपापिन. ए मंबई
म्पोपि पम्पो मोदन गपमेयोपादोपण पप सम्पापार वाय
पियक्षणा पिपरक्षणा द्रष्टया !
केनिम यांगपासस्थळे पर मामनेपदनाम्य, ना गतिः,
सापादिममभिम्पाहमति पण सन प्रातिपदाद । भत प्रभास
माना गृति पर वतीयाध., मोदनानु फार ग्या येतीपा: । तन,
पाघवेन हित्यम्यग भात सापदयायोचिपात ! भोदनान्यपा
फरस्प पक्षणयापि योधीपपनेश । उतीपापा भपि पयरूपा
मन्टोपाधविध गतिनंतु प्रती। सपा सत्रापि यारधाग्ययापनः ।
घस्नुतान जमान्यातपिन पापक्षणा, प्रताधयापण्डरूपस्य
वर्मयम्प म्घसमानाधिगरणपएमपोजयायसम्बन्धेना ग्वांगीका-
रात अस ण्व पर्भवत्राल्पातस्थप्टेप पीयरूपा पण्डोपाधे
रविवक्षणाव वरूपा पण्डोपाधे रेयोदननिष्ठस्प उक्तपरम्परा
मम्प धेा सायन्वयोपपत्ते ने पररक्षणा । नव प्रताप
देवदनम्प साधारणम्पन्धेन प्रथमानापत्तावपि वृत्तीपारतिः स्श
येति पान्प, देवदत्तनिष्टर टायस्प तिहाभिधानेपि प्रतिनिरूपि.
तपायस्प तिडभिदितावा दनभिदिताधिकारविहितकृतीपापा था
पादयितु मशक्यत्वात । नथ प्रपमेय सापधेत, मपमापा स्तिह
पानसल्यान्धवाचियच्याप्तावेन व्यापाभावे आपादापित मशप
रवाद । मत सम्बन्धसामान्पयाचिनी पदय सम्र पुक्ता ।

·. मीमांसा कौस्तुभः । तदेवं सर्धकारमाणि प्रति भावनायाः प्राधान्य तिदुपानकादि प्रतिसुतरां प्राधान्यापत्तेः, तदनंाकारे भाषप्रधान माल्यातमिति स्मृतिविरोधस्प दुपरिहरवा झापनाया एवं मुख्यविशेष्यावमिति सिद्धम् । अतएव भावप्राधान्यस्मृत्या भावनायाः प्राधान्यावगमाव अ. प्रधानभूतयोः कर्वकर्मणो स्तलक्ष्यत्वम् । अन्यथा ते कृदन्तवदेव त. दाच्ये स्यातां नतु तल्लक्ष्ये । तथाहि- यबैकस्मापदादनेकार्य प्रतीति स्तनानक शक्तिकल्पनागौरवभिया एकत्रवशक्ति रपरत्रलक्षणेति भ. घश्य मभ्युपगन्तव्यम् । तब च नियामकापेक्षायां प्रथमं तावत्मधा. नस्य लोकेवंदेच गुणभूताक्षेपकाध दर्शना स्माधान्यमेव शक्तिनिया. मक मवसीयते । तदिह भावनायाः प्राधान्यपक्षे तदपेक्षितयों: गुणभूतयोः कर्तृकर्मणो राक्षेपणेष बोधोपपने नातिरिक्तशक्तिकल्प नावसरः । अत एव यत्र व्यभिचागन्नाक्षेपकत्वशक्तिः, यधैकरवादी, तत्रानेक शक्तिकल्पनमपि । यदितु तयोरेव प्राधान्यं तत स्तयो रेघ शक्यत्वापत्ते भावनाया श्व गुणभूताया स्ताभ्यामेवाक्षेपसम्भवा न तस्या वाच्यत्वं युज्यते । अत एव कृदन्तस्पले पाका मित्यादौ पचिधातोः पाकमाववाचिस्वेपि प्रत्ययस्य कृतिकादि रूपानेकार्थबोधकस्य व शक्तिरिति नियामकापेक्षायां खत्वप्रधा नानि नामानीति सत्त्वरूपस्य कदिरेष प्राधान्यावगमात तत्र श. क्तावषधारितायां गुणभूतायाः कृते राक्षेपणैव बोधीपपत्ते नाति रिक्तशक्तिकल्पनम् । नवं तस्या मशाब्दत्वेन पाकादिरूपकार कान्वयानापत्तिः, आख्याते एकायान्वयार्थ कर्वकर्मणोरिव कृदन्तस्थले कारकान्वयार्थ कृते लक्षणांगीकाराव । नचैवमपि लाघवात् कृता पेव शक्ति रस्तु, लाघवस्याप्यंगनिष्ठस्य दीक्षणीया मुख्यत्वस्येवांग गुणविरोधापापेन किंचित्करावात, प्रधानस्य पुरस्स्फूर्तिकाचेन सत्र शक्ता पधारिताया मनवच्छिन्नाया शक्ते रयांगा दवच्छेदः कापेक्षायां तद्त गौरवादे रुत्तरकाल प्रतीत्तिकस्वेन फळमुग्वरवाच । १क ·शाधमुक्ताळी भतएवाने कार्य प्रतिपादकेपि पटादिपः पान्यतरार्य प्राधान्य निपा. मकाभाष स्तष लापपस्या करपधिकरण पुस्पादितस्य नियामकायम् । नाद घट घटस्पयोः प्राधान्यनियामकं किंचिदस्ति, पूषोक्तविषयों भयोगरि सावभूतत्वेन स्मृतेर नियामकरवा दुभयोरपि क्रमिकरवेन बोधगयांगीकारेण पेशियाननगाहनात प्रतीतेरप्य नियामकरयान । शासन पूर्वोक्तविधया प्राधान्यस्यैष नियामकत्याधुता कायोशक्तिः, ननु वो। भाषरसुतु पाकहरयादी पाकपदमात्रेण कृतिमतीतो पाक: क्रियत इति पृथक्कृति पायकपद समभि घ्पाहारानुपपत्ते वर्ष मात्र प्रताप कारकान्वयार्प काठेरोदनस्य पाकरपादापि जापते निपत इति वा क्रियापदाप्याहारेण पाक्पपूरणं द्रष्टव्यम् । पुखद, धावस्यापि स्वजनकीभूत व्यापाराक्षेपकरण सम्बन्धाद । भतः कृदन्तस्पले कृतिमाधान्याभावात् प्रधाउपस्वव निन्यस्पलेपि भाव मामाधान्याभावे भवास्यावापतिः । मचेष्टापतिः, भाषमाधान्पोषक स्मृतिविरोधापने हकरयाद । किचारमन्मते निपासोपसर्ग प्रातिपदिकातिरिक्त शब्दगम्योप खानलिंगसंख्यातिरिक्तोः सपकारकशान्दाद्विपापछिन्नम्मति लिंगानन्यपिभावनाशिप्यतासम्बन्धेन पदजन्योपस्थितिः कारणमिति पकयेष पुपरपा पहना संग्रहालाघवं । भम्पयादि सरकारकादीनां धारय सस्पव कालादीनाच भावनायो तस्यास्वंख्यायाम प्रथमांत इस्पने कम्युरपतिकरपनागौरवम् । भत्रय कार्यवापरछेदके निपातोपसर्गाणां समभिव्याहतावर्ष बिना स्वाबोधकरवा दा विशेषणम् । अवएष तेषु क्रियासमभिण्याहारसति तपेषान्वया, ययानिधेषु मना, मापसमभिण्याहारे वन्यनापि । प्रातिपदिकास्पापि पटपटावाद मुप प्रत्यवान्वधान दिवीयम् ।

·मीमांसा कौस्तुभ । पतु दधीरयादी मुल्कोप स्तत्र प्रातिपदिकान्षयस्यैष दधिक मरवारे पुरपत्यन्तरेणेष भाषनावपेपि नक्षतिः । अबचानेयोष्टाकपाळ इपादो तद्वितोपानस्य देवतास्वरूपस्य कारस्प तद्धितोपानद्रव्या षयविनापि क्रियान्वयिनः प्रातिपदिकारपि व्युत्पत्त्यन्तरेण सदगी कारा त्रोक्तम्पुरपनिभगः । अतएव कारकरवातिरिक्तसम्पन्धेन पत्र तद्धिवसमाखादिवृत्ति यथा उपगषः राजपुरुषहरयादी वत्र क्रियान्य याभाषेपि पुरुषादापन्यपोनानिष्टः । पातु कारकापसम्बन्धेन वृत्ति. यथा मानेपरयादी सत्र प्रापमिक क्रियान्वष पिना कारवरवायोगात प्रत्तेक्ष पार्टिकसम्बन्धनापि निर्वाहोप पत्तेः नादापाष्टाकपालसम्बन्धोपि तु भावनासम्बन्धद्धारक एवासी विवरिष्यते चैतस्पर्णिमास्पधिकरणे पाक्यभेदापपादनार्थ । सुनुपातलिंग खरूपपो स्तुपर्पकरणस्थापन्वपिन उक्तविशन्दगम्परवा निवृत्पर्य पतीपम् । प्रथमान्तस्थळेच प्रातिपदिकार्यस्यापि प्रथमपोपस्थितस्पेवान्य पांगीकारावाविमसगः । एवं पष्ठयादीनामपि कारकत्वातिरिक्तेनापि सम्पन्धेन निमि सवभावनान्धयांगीकारा दतिमसगो निराकर्तव्यः । भर्पपद व पदजन्योपस्थितिविशेष्यपरं । तेन यागादेःकरणरवान्य पिनो भावनानन्यपेपि न क्षति. । कारणयावच्छेदकेपि कारकाणां भाष मापदोपस्थापितभावनान्ययापते स्तदयातत्य जिनानन्षयोति विशेषण। भत एवोदनं भुक्रवा प्रजवीरयादी कावामाय योपातभाषनाया मोदनादे स्सम्बन्धेपि तस्पासिंगानन्यविषाद नोक्तध्यापतिषिघातः । मष मेक स्मिन् वाक्पे भावनादपवाद कस्यों केषां कारकाणामन्वय इत्यशपि नियामकाभाषः योग्यतापा भावते स्तात्पर्यस्य च नियामक रवार । एवं गोत्यादी प्रापपार्थस्यापि शमादिविकरणाभूषापामेव । तस्मादेकष व्यापत्या बहूना सग्रहालाघवम् । भस्तु वा मकारीभूत वातदर्थभेदन व्युत्पत्तिभेदः । तथापि परिपूर्ण पद पदान्तरेणान्तीति स्यापेन मथमावगसयागादिव्युत्पनिवेळाया भाषना , तस्पामन्वयः ·. घटकरणक्जदानयन शाखमुक्तावळी । विशेष्यत्वस्य उपस्थितायेन तव विशेषणज्ञानरूपंसामग्रीसत्वाद स्थांदिपदार्थान्तराणामपि प्रकारतया गन्वयव्युत्पत्तिवल्सना, नरयायत्र, अन्यगतमुख्पषिशेप्यावस्या नुपस्थितावेन विशेषणतानाभावात । भत एषविधळायया दपि भावनायोमेव साक्षात्परम्परयावा योग्यतानुसारेण उषा मन्षयः। परम्परासम्पन्धस्थळेतु पार्टिको धारवादिसम्बन्ध इति न कोपि दोषः । नच पाटिंकवोधस्पपि श्रुतशब्दजन्यरवादयुत्पत्य न्तरकल्पनातावस्थ्यम् पाठियोधस्य योग्यतत्तासमस्तपदकल्प नया अनुमितपदजन्यश्वन व्युत्पत्यन्तरकल्पनानापते । निक्तपदा ध्यादार प्रतिश्रुतशब्दस्य कारणवन्तु तथापि सम्मत मेघ । इसरधा भय पटोस्नि जल मानेय मित्यतो मिरयेचं विधार्थप्रतिपादकपदाध्याहारानापते. । पदान्तरकल्पनाकृतन्तु गौरव कार्यकारणभावकल्पनाभावात फलमुखत्वा च न दोष मावहति । तवाप्याकांक्षायोग्यता तात्पर्यादिवशात् तत्तत्पदा एव पार्टिकान्वय' स्तत्तापदार्पस्पति नाव्यवस्थापि । स्पष्ट श्वाय मर्यो भावार्थाधिकर गादी तत्र तत्र । नचे राजपुरुषो स्तीत्य क्रियान्षयोत्तरं पाठिशस्तात्पादि खत्वे राजपुरुषयो स्स्वस्वामिभावादिरूपो भेदसम्बन्धोपि सुद्धयेतेति धाच्यम्, भनुभवानुरोधन नामप्रयोज्य तदर्थमकारक तपिशे ज्यकान्वययोधस्या भेदविषयावमिति नियमांगीकारात् । राजपुरुषयोः पाष्ठिकान्धयबोधस्या प्यस्मन्मते नामजन्यथाभावेपि स्थजन्यशान्दयोध भनुमेयशब्दजन्यरषन नामप्रयोज्यत्वमस्तीतिपुक्तम् तस्या भेदधिर पापम् । परच नामार्पयो स्तदभेदान्यपव्युत्परिकल्पनापेक्षया निरुक्त व्युत्पत्तिकल्पन, प्रयोज्यायस्प जन्पत्यापेक्षया लघुवाद रामः पुरुषोस्तीयादी सु पटवर्थनामार्पयो स्वपस्य पार्टिकरमा नाभेदविषपषमतगः । भव एप तत्राभेदस्प बाधितरवादेव पष्ठय - " ·मीमांसा कौस्तुभ । घों नाभेदसम्बन्धेन पुरुपेन्वेति, भपितु भेदससर्गेणैव । भभेदभ्रम शाया पर तादृशयाक्या पाटिकाभेदबोधवारणार्थ सुप्रयोज्य तदर्थ भकारक नामार्थविशेष्यकोधस्य भेदससर्गविषपत्यम् स्तोक पचतीत्पादी अभेद' धार्थ च सुप्रयोज्य तदर्यप्रकारक धारवर्य विशे पववोधस्या भेदविषयत्वम् , दधि परपतीत्यादी भेदससर्गयोधार्थ च शुद्धप्रातिपदिकप्रयोज्य तदर्यप्रकारक धात्वर्थविशेष्यबोधस्य भेदविषयत्व, मित्याद्यनुभवानुसारेण बल्यम् । मर्चवविधव्युत्पत्तिकल्पनायभावे विमिति सान्दयोधविषयत्व मेव परेपा मिव नागीक्रियत इति घाच्य खसर्गविशेषनियामक व्युत्पत्तीना तुल्यत्वेपि तत्तद्विशेष्यतानिरूपितमकारतानियामक पुस्प सीना भेदाभावेन अस्मन्मतस्प लघत्वात् । नच भयामनेपि पाठिकान्वयनकारटानियमा तत्तत्यल्पनावप भाषः, इतरघा सोम प्रति यागस्यारण्य प्रत्येकदाय-या चा प्रकारता पत्ते रिति घाच्या यस्य पदोधापवादितपूचयाधे साशासम्पन्धन विशेष्ये प्रकारता तस्य निराकाक्षावादेव तदुसरयोधे- यमय मकारावात । भत एव यस्प पद्धोधापदिरापूर्ववोधे परम्परासम्बन्धेन विशेष्ये प्रकारता तस्यैव परम्पराषटरसायमाय तदुत्तरोन्य प्रायपि] कारत्व यापदायन्यादे दि स्यापो प्रति द्वितीययाधे साक्षादेव प्रशारत्वा प्रदीपराधे सोमारण्ये प्रति प्रकारता । अपितु सोमारुष्पोरेश परम्पल्या भावना झप प्रविच प्रकारयो परम्पराघमावगत्य याग मेषदापनी या प्रति प्रशाराष, सपोश्च तदर दिव विशेष्पत्यम् । इस रथा सोमारण्पादिगत परम्परासम्पन्धानिर्याहात । अन एप यस्य मफारस्प विशे पान्यपे यो घस्तुत परम्परासम्बन्धरूप सस्पेय तत्त्वे नायगरप सद्पटरपदान पाविप शिदेनारगम्यते, नतु पोपाषष्पापन । मत एव राज पुषोस्तीपत्र माविपदिया .

·--
शास्त्रमुक्तावली
भूतस्प राज पठचथें निरूपरताससगणे प्रचारतावितस्य नायो
ग्यतानिश्चयाभावदशाया पुरुषेणाभेदान्वय
निरूपवता
ससर्गस्याभदाघटितवान् ।
मत पवारुण्यकरणत्वस्य द्रव्यपरिच्छेद
दारव नप प्रति प्रकारत्वाव तस्यैवैकह पनों प्रति पाधियोन्यप
पारिक
-
वायवोध परमनुमानादिना, नतु तदर्थे तदाचा शब्दानुमानम् । यदित
न प्रकारलानिपामय पुरसत्तित पसगनियामकम्युत्पीना भेदैनवल्सन,
अपितु सुपथप्रकारक भेदसतर्गव शाब्दत्वायच्छिमप्रति विशपता
सम्बन्धेन धातुपदजन्योपस्थिति कारणमित्येवमादिनमण एक एत्या
शश्येत, तथापि धारवर्भस्यभायनापा कालस्य विधेश्च पृथकार्यकारण
भाषफल्पना दस्म मतएप बाघपमिति । उपतेचपरैरपि परतापु
त्पमित श्रुतशाब्दयोधे इन पश्चात विवाहार्थ मर्यातरविषपमनुमान
पया तिहषु सामान्यसाधन ध विशपणीभूत इष्ट प्रथमातपदोपस्थाप्य
स्वर्गकामविशेषणीभूत स्वगाभेदस्य । नहि नेपायियमवे स्थगसाध
नस्य लिहथ , अपिस्थिष्ट सामा यसाधन धमेष, नवायामशब्दविशेषण
स्वर्ण पदमिहाभेद भतिपादयितुमदम् । श्रतच एखाधनीभूत यागा
सुनस्कृतिमान् स्वर्गकामसि शादियाधे वृत्ते पचादय स्पगाष्टि
साधन यागहतिरपनुमानमित ममापि भूतशान्दयोध रघुव्युत्पनितो
मृते पचादव पयानुभव पाठिपोमाधी सुमिवन्दा दनुमानादा इति
न पश्चिदिरोध
ससिद्ध सारयाणां भायनायाम याद तस्या मुररषिशष्य
स्वमिति ।
नरेष दितीपातस्यापि भावनापामेधा धपाद धातोरसधर्मकाया
पर्मवाय पयस्थानापत्ति , यद्धावपाप पाटपायप पमग माया
.

·भन्यथा भीमासा कौस्तुभ । का सद्धातोरसकर्मक्त्वांगीकाराव । पार्टिकान्वपळ:य धात्वर्थ कर्मत्वमा. दायैव चौदनादी द्वितीयोत्पत्तिः, नतु भावनाकर्मत्वमादाय । स्वास्थचंशयीतेत्यपि प्रयोगापत्तेः । पाटिंकान्वयलम्ब सकर्मकस्वादि व्यवहारषदेव स्तोकं पचतीत्यादी क्रियाविशेषणानामपि भावनारूपक्रिया सम्बन्धोत्तरकाललभ्यो धात्वनाभेदान्वयो द्रष्टव्यः । तस्मारितद्धा धात्वातिरविणी प्रत्ययवाच्या मुख्यविशेष्या प्रयतरूपा भावनेति । तपच पूर्वोत्तम्यायन कर्माकांक्षत्या द्विधिसमभिव्याहाराञ्च तस्या स्वर्गकामाधिकरणन्यायेनेप्सित जन्य स्वादिभाव्यत्वेनान्वेति, भावा- थांधिकरणन्यायेनचयागादिः करणत्वेन । नच तस्य यनरूपभावना जन्यावाकथं तस्यामेव करणत्वमिति वाच्यं, भावनाफलजनकारवेन पारिभाषिकस्पैव भावनावरणत्यस्यांगीकाराव । तस्याश्च स्वजन्य करणेन फळे जन्यमाने नुपाहकापेक्षयां प्रकरणाधिकरणन्यापेन प्रया. जादी तिकर्तव्यतास्येनान्धीयते । अतएव निर्यापारस्य द्रन्पस्या नुमाइकरवायोगात् व्यापारानाविष्ट द्रव्यमपि नैतिवर्तन्यतारधेन ज्ञायते, व्यापारसम्बन्धोत्तरन्तु तस्पेतिकर्वव्यतावन बोध इत्यपि पत्र वत्र पतम्यं भविष्यति । पार्यखारधिमतेत व्यापारसामान्यस्यैव भावनात्यात प्रपागादीनांच तदिशेषाणां पापारविशेषाशासपेतिकर्तष्पताक्षया तत्त्वेनान्वयो नयनमाइक्रपेन ! भतएवं व्यापारानाविष्टम्प द्रव्यस्य तदिशेपत्ता योगास सत्त्वेन प्रहणमिति विशेषोपि प्रकरणाधिकरणे निरूपयिष्यते । नचेय भाषना पापसाधनति पत्रव्यमान्य पेपि उमानभरपयोपादा नभुरपा शुद्धापामेघ सस्या,विष्यन्वयातदुत्तरमादीनस्य तदशवर्यस्य विधिधस्पर्शामावन महकायदाविधतापत्ति ; भशयान्वयोत्तर दिशि टापा भाषनापां विधिसम्पन्धायुपगमेन पदपर्यघसानोपपनैः, पमा ·अतश्च शास्त्रमुत्तावळी । निर्धारणापो विध्यावपाभ्युपगमेतु परिपूर्ण पद पदान्तरेणावतीति न्यायभंगापत्तिरितिवाच्यम् । शुद्धस्प यनस्य विधिषिषावानुपपले । सामा न्यतो परिकचिदाक्षिप्ताशप्रयोपतमापनाया विधिसम्बयाभ्युपगमेनच पर्यवसानोपपत्ते । पश्चाग्निधारणापेक्षायां तनापदर्षिशेषनिधारणोपपते । सस्मासिद्धांशत्रयान्विता प्रत्ययघाच्याभावना । रास्य धावस्यैव फरणाचं शीघ्र प्रमितमिति पाकिफलसम्बन्धवेळायां तस्यै चान्वयो नतु द्रव्यादरितिसिद्धं । अतश्च फलसम्बन्धनिर्वाहार्थ कल्प्य मान मपूर्वमपि सतम्बत्यपिसिद्धम् । द्रव्यत्यागाद्धतवहमुख क्षेपणाच्चातिश (का) स्ता निष्प्रत्यूद विधिपरिचिता भावनेय चकास्ति । यस्था स्संगादतिशयफलप्रापि यागादिजात नामचाई मुररिपुपदबन्दपने पयामि ॥ ॥ इति भावार्थाधिकरणम् ॥ १॥ (अपूर्वस्या रयातप्रतिपाद्यत्याधिकरणम् 1) ॥ अथ अपूर्वाधिकरणम् ॥ ॥ १ ॥ स - चौदनापुनरारम्भ ॥२- १ . ६ ॥ एवं तापदार्व सिद्धं गृहीत्वा जनक पिचारितं । तत्सद्भाव एव स्वधुनाषिचार्यते • विमम्स्यपूर्व उतनेति । अनचापूर्वसनावरण प्यपूर्धनदोपयोगिया पादाभ्यायखगती पूर्घषदेवा । भाक्षेपिकात्वनन्तरा। तर प्रमाणाभावानापूर्वमस्ति । तथाहि, नसायंदन प्रत्यक्षादिक मवर्तते, याग स्वर्गसायसाधनभाषया पूपि तरयामवृत्तः । नापिशब्द, सदनुपटम्भात् । नच श्रुतपागस्वर्गलायसाधनभाधान्यथानुपपत्तिरेष तत्कालिपका, नपथाक्षणिक्यागरय बालान्तरभावि स्वर्गसायनाघ भुपपद्यते, भत प्रमाणान्तराभावेषि श्रुतापतिरेवापूर्वरुद्रा प्रमाण ·मीमांसा कौस्तुभ । मितिवाध्यम् , साध्यसाधनभावस्यान्यपानुपपत्तावपि अपूर्वस्य तदुप पादकावाभावात कल्पनानुपपत्ते. । मा पूर्वेकल्पिते तेनैव स्वर्गजनना दपूर्वोत्पत्ति प्रति भन्यथासिद्धस्य यागस्य स्वर्गजनक्ता सम्भवति । नच अपूर्वस्य शक्तिरूपत्वा दबान्तरव्यापारत्वादा ज्याप्लादिभिरिचन तेन यागस्यान्ययासिद्धिः, शक्तिव्यापारयो शक्तिमयापारयन्निष्टत्वनियन शक्तिमति व्यापारवतिच यागे नष्ट शक्तिव्यापारयोरवस्थानानुपपत्ते । नच अपूर्वस्य फलवल कल्प्यस्य यागनिष्ठत्वासम्भवेपि यागाश्रय भूतात्मनिष्टत्वकल्पनेनापि शक्तिव्यापारघापपत्तिरितिवाच्यम् , गुरुभूता पूर्वकल्पना विनापि यागस्वर्गसाध्यसाधनभाषस्योपपन्नतरावनेताहश कल्पनाया प्रमाणाभाषात । तथाहि - यद्यपि सावत क्षणिको याग रसाक्षादेव कालान्तरभावि स्वर्गजननाय नाल तथापि स्वजन्य ध्व- सद्धारा समर्थएव । तस्यहि यागजन्याय सद्भावयोः कलमावाद व ल फलजनकत्वमात्र कल्प्यमित्ययान्तरल्यापारत्व सुलगम् । अपूर्वस्यतु सद्भावस्थापित्व यागज-यत्व स्वर्गजनयत्व चेत्यनेकपदार्थकल्पनान्न तामुलभम् । यागस्यधिनाशिव प्रतिबन्धानोत्तरवाटमेव च द्वारवल्प मेन विनाशस्य उपस्थितत्वाच्च । नन्वव वसस्यैव व्यापारवे तस्य नित्यावेन कीर्तनमाय श्चित्तादिना नाशानुपपत्ते धर्म. क्षरति वीर्तनात प्रापचित्तन नभ्यन्ति पापानि सुमहान्यपी , स्पादिशास्त्रविरोध , नहानयोः ज्योतिष्टोमब्रह्मदत्यानाशस्त्यसम्भव., तयोराशुतरविनाशि पिन नाशकारणानपेक्षयात् । नापि तजन्यमुपदु सनाशकत्व, सपोरनुपरवन नाशायोग्यावाद । मन पीसनप्रायशिनादिनाय यागा दिजन्यमपूर्वमावश्यामितिचेत् । कलमध्वंसस्येव व्यापारवे पधारित कीर्तनादीनां पालोत्पनिप्रतिवन्धावस्येय स्वजन्यवरुद्वारा साक्षादे घया कल्पनात । " .

·अतएवं - शास्त्रमुकापटी । यागध्वंसस्य नित्यावेन स्वर्गात्सत्यनन्तरमपि स्वर्गा स्तरोत्पत्ति प्रसंग इत्यापास्तम् , स्वर्गध्वंसस्यापि सत्प्रतिपन्धकाव कल्पनात् । नच कीर्तनादिश्वतस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पने भयोगान्तर जन्यस्यापि फरस प्रतिबन्धापत्तिः, तथागव्यस्तिकीर्तनजन्यध्यंसस्य तयामव्यक्तिजन्यफलप्रतिबन्धकरवकल्पनात । नचैवं गौरयापत्तिः, तस्य फलमुखत्वाद; भपूर्वपक्षेपि समानावाच । अथवा न कीर्तन ध्वंसस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यवे, गौरवात, अपितु कीर्तनात्यन्ताभाव विशिष्टज्योतिप्टोमव्यक्तित्वेन कारणवकल्पना व कीर्तनस्थले यागध्वसमानारफलसिद्धिः । अत्र च तद्धयक्तिधान्त मवश्यं विवक्षणीयम , अन्यथा एकव्यक्तिकलिने व्यक्तयन्वरे योपि फलानिष्पत्ति प्रसंगात् । नच कीर्तनवाये कीर्तनमाश्रवणात ज्योतिष्टोमवाक्येच तन्मा वश्रवणा दुक्तविधकारणतावच्छेदकयोधकाभाषः, तस्य पाक्येक वाक्यतो त्तर मनुमानविधया घोधोपपत्तेः । नहि ज्योतिष्टोमादिवास्येपि ज्योतिष्यो- मरवादि रूपस्य कारणवावच्छेदकस्य वाक्येनबोधः, कार्यतावच्छे- दकबोधविना कारणतावच्छेदक घोधानुपपत्तेः । नुहान स्वर्गवं कार्यताव च्छेदक, अपितु विजानीयस्वर्गत्वम् । नच घेजात्यस्यपाचकंपदमनास्ति । स्वर्गपदेवतल्लक्षणायां प्रमाणाभावात् । अतो पाक्येन सामानाधिकर. प्रपेनेव जन्पजनकभावेवोधिते पश्चादेवानुमानविधपा विज्ञासीयस्वर्ग: स्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेकल्पिते पश्चादेव ज्योतिष्टोमावादेरियोक्तषि- धस्यापि कारणवायच्छेदकस्य कल्पयितुं शक्याघात भतो पुक्कं संसस्यैव व्यापारावं नरव करटमस्यापूर्वस्य । एतेन "तृप्तएवैन मिन्द्रःमनपा पशुभिस्वर्पयती त्यर्थवादापात्तस्य देववाणसादस्येव रारिस पापेन द्वारस्वोपपत्ते नानुपस्थितापूर्वकल्पनं युक्तमिति वेदान्ति मतमपि प्रत्युक्तम , दतोपुपस्थिततर ध्वंसदारकावेनेव नैराकांक्ये रात्रि सरन्यायानवतारात । देवताप्रसादस्यापीच्डाविशेषरूपस्य क्षणिकायेन " ·नच " यत्त पार्तिके भीमासा कौस्तुभ.। व्यापारान्तरापेक्षणाच्च । तस्य सद्धारकरवांगीकारे च तस्यान्तर्ग डुकरवापत्तेः 'घरं यांगवसस्पैव व्यापारत्वंकल्पनम् । ध्वंसस्य फलकारणत्वे यागस्य कारणीभूताभाष प्रतियोगित्वेन प्रतिबन्धकत्वा पत्तिः ? यस्मिन्नभावे संसर्गाभावावेन फारणता तादृशाभाव प्रतियोगित्वस्यैव प्रतिबन्धकस्वांगीकारात् । प्रकृते तु ध्वसत्वन कारणता, नतु संसर्गाभावस्वेनयंदोषः । नच ध्वंसस्याभाव रूपत्वात् कथं फलजनकावं, अभावस्य छापि कारणत्वादर्शनादिति वाच्यम्। मभावस्यापि कारणत्वांगीकार'बाध काभावात् । भतएयोनुपलब्धे रभावरूपीया एव घटापभाव ग्राहक स्वमंगीकृतम् । एवं सन्धयावन्दनायभावस्य च प्रत्यवायजनकावम् नैधाभावस्य कचिदपि कारणापं दृष्टं, यदितु सन्धयावन्दनादौ कचिदुद्भाव्येत ततो निमेषादिरूपस्य सत् कालकिपमाणस्य भावस्पैव कारणायकल्पना दमयोजक "मित्युक्तम् , यच्च न्यायसुधाकृता" अभावस्य कारणवपि भावसहकवस्यैव पस्य नशुद्धस्य- कचिदपि तथा अदर्शनाद, सन्धचावन्दनाकरण स्यापि च विश्यवहारूपभावान्तरसहकृतस्यैध प्रत्यघायजनकरयादि " स्युक्तं, सदतिशया, शुद्धस्याभावस्यापि कारणावांगीकारे पाधकामा घाद । भतो भावस्यापि कारणावांगीकाराधक्तं पंसस्यापि द्वारस्यम् । यत- पार्तिके यागवंसविशिष्टादात्मनएव फष्टोत्पत्त्युपपत्तेनां पंक ल्पनायुक्तति पक्षान्तरमुपन्यस्तं, सदात्मनोनित्यरयेन भवान्तरध्यापारषा योगादिशिष्टस्य व्यापारपांगीकारपिया लायन सस्पेव घ्यापारतोप. पत्तेरामनोपि व्यापारान्तः प्रदेशे गौरवादुपेक्षितं । सपंधानास्पपूर्वमिति प्राप्त- "भभिधीयते, सन्तापत प्रधानपाठान्तरभावाति निर्विवादम नदि पर दुरीन " इत्यादि पश्यिोपावगत निरविशयतु कारणता- . . L ·शासमुक्तापदी। सदु.सरूपयो स्वर्गनरकयो रस्मिन् जन्मन्युपभोग- सम्भवति विहितस्यापि वृष्टिपश्चादे स्वांगप्रधानजन्यस्य न प्रधानमात्रोत्तर मु- त्पत्तिसम्भवः, अतः कालान्तरभाविफलोत्पत्ति नं क्षणिका कर्मणो व्यापार मन्तरेण सम्भवतीति व्यापारापेक्षायां न तावत् पंसस्य व्यापार सम्भवति, स स्वहि व्यापारः कल्पनीयो य र ताविरोधी तविद यथैव निरतिशयमुखरूपे स्वर्गाष्यफले श्रुते सस्पेह जन्म न्यतम्भवेपि जन्मान्तरीयत्वमेव कल्प्यते नतु पुत्रायपेक्षया पेक्षिक निरतिशयत्व मादाय सार्वभौमत्वादिकं गृह्यते- स्थर्गशब्दस्यौपचारि कारवांगीकरणे कारणाभावाद ,जन्मान्तरीयत्वकल्पनस्य च फळमुख विनादोषत्वाद , तद्भदिहापि धर्मः क्षरति कीर्तनात् प्रायश्चित्तेन नश्य नित पापानि सुमहान्यपि इति कीर्तनप्रायश्चित्तादीनां नाशकाचवणा नाशाई किञ्चिदवयं कल्पनीयम् । याग स्त«स स्तरफळ सम्भवति, नच नाशशब्दस्य फलोत्पत्तिमतिकन्धे कारणीभूतावच्छेदक पटवी भूतात्यन्ताभावे या लक्षणेति घाच्यम् लक्षणायां भत श्च क्लप्तध्वसदारकत्वकल्पनापेक्षया पूर्वकल्पनस्य गुरुभूतापि तस्य फलमुखत्वा दवयं प्रायश्चित्तादिनारप मपूर्व मेष कल्या तेन यव निषादस्थपतिपदे लक्षणापादकसमासानंगीकरणेन भोवकर्मधारयमेव भगीय पक्षा दापद्यमानं विद्या तदुपायाक्षेपकरनं फरमुखत्या दंगीकृत, तथैव नाशपदस्य श्रौतालिप्सपापूर्व मंगी कत्तध्यमेव । किंच कीर्तनादेः फरप्रतिवन्धकायांगीकारे अभ्यतावच्छेदकस्य तद्वयक्तित्वस्या प्रसिद्धरयादेषानुपपत्ते. पिनातीय स्वर्गत्यादिना प्रतिवध्यतांगीकारे च प्रयोगान्तरतोपि फलानापत्ति प्रसंग । कीनारयन्ताभावषिशिष्ट स्पाविष्टोमव्यक्तिविन कारणा गीकार गीरयं, अनेककार्यकारणभावकल्पनापत्ति श्च । अस्मन्मते नच प्रमा णाभाया। सावत् प्रति ·भधाना बागाना मीमासा कौस्तुभ । सत्यपि तत्कीर्तनान तद्यक्तिजन्या पूर्वनाशवेन कार्यकारण भावानेकावे कारणतावच्छेदके गौरवाभावात् धर्मः क्षरति कीर्तना दिदि शाखोजीतत्वेन प्रामाणिकरवा च न दोष । किंच सस्प प्रधानन्यापाररवे तुल्यन्यायरवा देंगेवाप स एवं व्यापारोगीकर्तष्पः,ततश्च तस्य निस्पत्या दिकृतिप्रयोगवेळायामपि सत्त्या द्रिकृतीनां पशुपुरोडाशवरमालगिकरवोपपते प्रयोगागाभदेपितजन्यस्यो पकारस्प हन्धत्वा न पृथगंगानि कर्तव्यानि स्यु. ! तयाच विकृती प्रयाजे कृष्णळ जुहोतीति दर्शनानुपपतिः । भस्मन्मते (वंगा पूर्वाणा पूर्वो पत्त्पनन्तर नाशा द्विकृश्य पूर्वसिद्धयर्थ पुन रगकरणोपपत्ति । अपि च भस्मिन् पक्ष मुप- योग ? न तावत्मधाने, तस्य प्रयाजाधजन्यावात् । नापि त- इसे, तस्य पानि विनापि जायमानःवाद । नापि फळे, प्रधानावापतेः । भतोवप मगमधानव्यवस्थासिद्धयर्थ मध्यपूर्व कल्पनीयम् । तथाहि-प्रधा ननापूर्व जननीये भगानामपि सहकारिरवकल्पनाव प्रधानएववा योग्यता विशेषजनना दस्ति तेषामुपयोगः । तस्मादयश्यं यागस्य श्वसातिरिक्तो व्यापारो वाच्यः । नच यागस्यैव तदि फल यावरस्थापिव साधवा दस्तु, कि व्यापारकरपनयेति वाच्यम् , तृतीयादिक्षणे प्रत्यक्षतापतेः। तपागम्यक्तिप्रत्यक्ष तथागव्यक्ति दितीयक्षणस्य कारणत्वकल्पने का मन्तवार्यकारणभाष कल्पनापति । नचैतस्य फलमुखाव, विषय प्रापक्षयोः कार्यकारणभायस्य टोकसिद्धत्वेन स्वर्गसाधनाव मानान पेक्षत्वात् । पीर्तनापूर्वव्यच्यो नाश्यनाशपभावानेकत्व कल्पनातु धर्म क्षारतीति शान्दयोधोत्तरकालीनत्वा स्फरमुरोति विशेषः । भतीवरप च्या पारोवाच्य । सोपिच न देवतामसादरूप., तस्य देवतानिष्ठायेन फळ स्पधिकरणस्य फलजनवरयानुपपते । देवतापा चैतन्य विग्रहः मसादस्तस्प ध स्थापिरयमित्पने कार्य अपनापतेश । विशिष्यचा य नियमे निरापरिपते । भतः परिशेषादपर्धमेष क्यम् । . ६ ·शास्त्रमुक्ताब० ॥ पागेनापर्व कृरवा स्वर्ग फुर्यादिति भुवापत्तिकल्पित वैदिकशनग. म्यवादेष नाप्रामाणिकं । नचैवं श्रुत यागस्वर्ग साध्यसाधनभावध्यायात, भपूर्वस्य शक्तिरूपत्वेन व्यापाररूपावन धाकल्प्यमानाया छक्ति ध्यापाययांच चालादिवच्छक्सिमो व्यारवतोया साधनावा विधाताद । नचय शक्तिमति व्यापारबतिवा यागेनटे तमिष्ठापूर्वस्यापि नाशाप तिः, भपूर्वस्य यागीयरवेपि फलवल कल्यत्वेन यागनिष्ठत्वाकानाद, यथेष ह्यनुभवब्यापारस्थापि संस्कारस्य नानुभवनिष्ठत्व किन्तु फळय. केन स्मृति समानाधिकरणावसिद्धयर्प मामनिष्टत्वमेव, तयावापि अपूर्वस्यापि फलसामानाधिकरण्यसिद्धयर्थ फलवलेन फळभोक्तनिष्ठत्व मेव करप्यतइति न विरोधः । भवएष गयाश्राद्धादौ यत्रापितुः पुत्रस्य च फळभोक्रय शालान्तरममितं तत्रोभयनिष्ठा पर्वद्वयकलपनं । भपूर्व दयमपि च तब कीर्तननारयमेव । एवं दम्परपोपभयोगप भोपवाभ- यनिष्ठमपूर्वद्रय, तत्रापि तर निष्ठकीतनस्यैव तत्त ब्रिष्ठापूर्वनाशकरयम् । यो सरस्यैव रोगादिनिवृत्य दर्शपूर्णमालाचतुष्टानं सत्र सापपीत रस्थ पासज्यवृत्तिकर्तरवे फळभोक्तृत्वाभावान तनिष्ठापूर्वान्तरकल्पन, अपितु भोक्तनिष्ठमेव । भत एय ववेवरस्य सत्यपि कता फलभोक्तृत्वाभा धान फलिपस्कारावपनादयः। एव जातेष्टयादी पुत्रस्यैव फलभोक्तृत्व,न पितुस्तवापूर्व फदिसंस्कारोवार याज्ञिकास्तु पितपि फलिसंस्काराननुति धन्येष । नचेषं पुवस्य भोक्तृत्व सत्त्वा तब फलसंस्कारा अप्यपूर्वपदभ्यु पगम्पेरनिविषाच्यम् , वपनादीनां षनिष्ठ फलाधानयोग्यतामननापरवा पुवस्यकवाभावेन धपनादिमापयभाषाद । धपतहरयादिदि भारमने पदानुरोधेन पुरुपप्राधान्याषगते पनादेवघातादिवत्संस्कारवाषगमा पनेन प्रधानफलाधारत्ययोग्यतासम्पादनद्वारा पुरुष संस्कृयादियों धगतेः संस्कारस्यच भूतभाज्युपयोगापेक्षायां पत्यारेण यागापर्यवं बन्धावगते रपूर्षजनकपागफ्तारं पागजन्यफलाधाराय पोग्यतासम्पा - ·- मीमांसा कौस्तुभः । दनदारा वपनेन संस्फुर्वादिस्यः प्रतीयते । अतश्च पुत्रस्य कर्तृत्वा भाषा दमाकृतकार्यकारिणि सस्मिन् न चपनादिधर्मप्राप्तिः । नच सं स्कार्यस्यापूर्वजन्यफलाश्रयत्वसम्बन्धेनेवा पूर्यसम्बन्धोपपत्ते नावश्यं कर्ट स्वेनैव सविधक्षणीयहतिवाच्यम , वरतइत्यात्मनेपदेन वपनकीर धप नजन्यफलोत्पत्यभिधाना दपनस्य चांगत्वेन प्रधानविधिविधेयस्य प्रधा नष कर्तनिरूपणा दपनवाक्ये कर्तृतासम्बन्धस्यव शीघ्रोपस्थितिक सात् । विस्तरेणचायमर्थ रहतीये निरूपविण्यते । तस्माजातटिस्थ के फलसंस्कराभाषेपि पुत्रनिष्ठमेवापूर्ष नपितृनिष्ठं । तस्मिस्तु निमित्त घला दकरणएव दुःखजनकीभूतं भत्यवायरूप मपूर्वमिति विशेषः । तासिद नष्टेपि प्रधाने फळपलेनात्मनिष्ठापूर्वकल्पनम् । एवमंगानामपि प्रधानगतफलजननयोग्यतासम्पादनफलकानामने केषां युगपयोग्यतासंपादकायापपत्ते रवांवरख्यापाररूपापूर्वकल्पना ब्रटे ग्धप्यंगवारमगतापूर्वसिद्धिः। तच परंपराखंबन्धन प्रधानगतयोग्यताया भपि सत्त्वारफळसामानाधिकरण्यलाभः । तत्र स्वयं विशेषः-आरादुपका रकाणान्तावरसमिदादीनां प्रकरणाधवगतयागांगभावानामपि प्रधानयाग स्वरूपस्य सदजन्याया तत्रोपयोगकल्पनातुपपत्तेः वजन्योत्पत्त्यपूर्धाणा च प्रधानाव्यवहितोत्पत्तिकानां प्रधानापर्षांतरकाळयतिभि सरादुप कारकै हत्पत्यासम्भषा तवाप्यनुपयोगेपि तवेष वजन्यापूर्वजननानुकूला योग्यता जन्यते । नच उत्तरांगा परमापूर्वजननानुकूल योग्यतासंपादकारबमस्तु, पूर्वागानांतूपत्त्यनुकूल पोग्पताजनकत्वमेवास्त्वितिषाच्यम्: लाघवादारा दुपकारियापच्छेदनेव परमापूर्वोपयोगित्यस्प कल्पनाद । नच-उत्पत्त्यपूर्षे प्चनुपयोगपि प्रधानापूषःपरमापूर्वं जननीयगानामपि स्वस्वावांवराद्वारा सहकारिकारणाय मस्पितिवाच्यम् तपासति फदव परमापूपि जनक स्पाविशेषण प्रधानतुल्पतापत्तः । अतोयोग्यातासम्पादनमेय तथापत्यपूर्धेषु मियते। योग्यतःपरमापूर्वजननमितिद्रष्टरूपम्। मतएष प्रधानापानकाये ..

·शास्त्रमुकापली । अमेण सर्वेषु तेषु ने रेवापूर्वे योग्यतासम्पादनमिति द्रष्टव्य । मत शान्तिमप्रधाना पूर्वनिष्ठयोग्यताजननानन्तर मेघ तेषां नाशः। योग्य साघेय मुत्पत्त्यपूर्वाव्यवाहिता पूर्वजननानकूला । तच धचि दक्ष्यमाण रीत्या समुदापापूर्व धचिञ्च परमार्थमिति विशेष यत एव प्रकृतीसमु दापापूर्वस्यैवाव्यवहितस्प सौर्यादावभावपि परमापूर्वस्वा पवहिप्तावा तदनुकूलैवयोग्यता। मुत्याकाळीनांगानाच प्रकृताचव्यवहितपरमापूर्वानु कूलयोग्यतामनकाना द्वादशाहे अव्यवहिततत्तामुत्यासमुदायापूर्वा नुकूळयोग्यताजनवावम् । युक्तचत - करणस्या नुग्रहापेक्षाहपति कर्तव्यताकाक्षाख्य प्रकरणादिनावगतागभावाना प्रयानादीना साक्षात्प्रधान तदपूवार्थस्ययो रसभवेतदव्यवहितापूर्वार्थत्वस्यैव कल्पनात् । मत श्वोत्पत्य पूर्वाग्यवाहिता पूर्वजनमानुकूल योग्यत सम्पादन मुत्पत्यपूर्व निष्ठ मारादुपकारकाणां स्थावान्तग पूर्वद्वारा फसमिति सिद्धम् । भवतु "घाजपेयेनेष्वावृहस्पतिसनयमेत" इत्यादी पृहस्पतिस घादीना वाजपेयनेति तृतीपाचलेन वृहस्पतिसव्यतिरिक्त सर्यागयुक्त था जपानुष्ठानेन तजन्यपरमापूर्व निम्पत्पनातर क्रियमाणानां न परमा पूर्व निप्पत्ताध प्युपर्योगसम्भवः , तब परमापूर्वस्यैव गृहस्पतिख चाकरणे नाशकल्पना परमापूर्षस्थापकत्व - मृघस्य च पौर्णमासी समुदायापूर्वस्थापयामिति मूकानुयायिन । घस्तुतस्तु वृहस्पतिसवापूर्व घाजपेयपरमापूर्वावस्थान यावत् स्था पिनवा? भाग प्रसगसिद्ध्यापते वाजपेय प्रयोगातर पुन बृहस्पतिसष चरणानापत्ति ।मान्य , वृहस्पति सवापूर्वनाशे वाजपेयापूर्व व्यवस्थाना नुपपत्ते । नच-बृहस्पतिसवापूर्षानुरपतेरेव तनाशकरपल्पनानदोषइति धाच्यम् अपानाय पूर्वानस्पपि दधिपूर्वोपतिमतिबन्धकरय पल्पना पत्त्या तस्यापि स्थायिरधानापत्तो पशुपुरोडाशेपि मखगछिय नापते अपूर्वानुत्पत्तेरभुताया गुरुभूनायाश्च धारणत्यावल्पना मपानाधर्षाणां प्रधानापर्वनिप्पतिपर्यन्त स्पायिष पल्यते । ततो अप - ·मीमांसा कौस्तुभ । ४१ बृहस्पतिसवाकरणस्यापि नाशकारणरवाकल्पना स्थापकत्वसिद्धिः । अतो धाजपेयपरमापूर्वएव वाजपेयफखानुकूल योग्यतासम्पादनं वृह स्पति सेवापूर्वेण क्रियतइति वदितव्यम् । एवं परिधानीये कर्मण्यपि सादनादिपात्र प्रतिपत्यपूर्वस्यापि अव्यभिचरित ऋतुसम्बन्धोपस्थापिता मुग्मिकफलसाधन ऋतुजन्य परमापूर्वनिष्ठयोग्यता फलानुकूला प्रत्पेष जनकरवं बोध्यम् । नचा विशेषप्रवृत्त प्रतिपत्त्यनुरोधेन कारीर्यादि जन्यवृष्टे रयामुग्मिकत्वकल्पना; भाहिताग्निजनक पवमानेष्टयनुरोधन प्रतिपसरहिकातिरिक्त ऋतुविषयत्वस्यावश्यकत्वे नैवंविधकल्पनस्या न्याध्यत्वात् भत एव पवमानेष्टयनन्तरएचकरणे नदक्षि- णहस्तादिनियमः । याज्ञिकास्तु सादनस्य दाहांगरवमभिप्रेत्य तमनु तिष्ठन्ति । दादस्यतु संस्कार पाठा दामुग्मिकंफलोपयोगिसंस्कार मायपि जनकत्वा पवमानेष्टयनन्तरं करणेपि न विरोधः । भादिवाग्नि शरीरमतिपत्तिस्तु भानुषंगीकीति तदभावपि नक्षतिः । नचैव- दर्शा द्युत्पत्त्यपूर्वेष्वेव फलजननानुकूल योग्यताया उत्तरांगेस्सम्पादनोपपत्ते स्तमुदापापूर्व, परमापूर्वयोः कल्पनानुपपत्तिः, तत्र या सरकल्पने धानपेपि परमापूर्वजन्या पूर्वान्तरस्वीकारापत्तिरिति वाच्यम् । अपूर्वा. म्तर स्वीकारमानाभावाद । यथा च समुदायापूर्व परमापूर्वयोः क. ल्पनोपपत्ति स्थवोत्तरत्र निरूपपिप्यामः । वसिद्धभारादुपकारकाणा मुपयोगः । सनिपत्योपकारका णान्नु भुत्यायवगतबीयायंगभावानो मौशादिस्वरूपे मानपक्य प्रसंगेन तण्डुलादिपरम्परया प्रधानपर्यन्तं गमनात्तबाप्यानर्थक्यप्रसक्त रुत्पत्त्यपूर्वजनमानुकूल वद्गत योग्यतासंपादनमेष फलमयसीयते । मत एव तश द्वापत्यपूर्व जननानुकूल समधानानुगत तत योग्यता सम्पादनमपन्तं प्रोक्षणादिनन्या पान्तरावस्यापस्थानम् । नच-नीहिगत योग्यतामननमेष मोक्षणादेःफटमस्तु, किंमधानगत पेविषाच्यम् , नीदिगवाह योग्यता किं. तण्डुलादि निकावास्याद ? - ·. शास्त्रमुक्तारळी अपूर्वजनिकावा ? नायः तण्डलायुत्पत्तलकसिद्धायेन मोक्षणायजन्य स्वाद अवघात अन्यावेपि वनियमाजन्यत्वस्य तुल्यवाञ्च । मानयः, ब्रोहीणा.मपूर्वाजनकत्वात् । परम्परासम्बन्धांगीकारेपि विवक्षितरीत्या प्रधानतदर्षजनकस्पैव अष्टोपाया पेक्षितत्वेन तष मोक्षणादीना योग्यताजनकत्वस्य कल्पनीयावात् । अत तापत्यपूर्वजनकप्रधानगडयो ग्यतासम्पादनफलकानां मोक्षणादीनां साक्षा तत्तफदजनकावायोगात भवान्तरोपकारद्वारेण तदित्याश्रीपटसचावान्तरोपकारः चिदष्टरुपा, पपा मोक्षणादिषु । कचिहष्टरूपः, यया भवघावादिपु । यत्रापि दृष्टरूप स्तत्रापि नियमांशे रूपोस्पेवेति वक्ष्यते। उभयविधोपकार सायं मीझादिगत क्रियाजन्यशतिशयशालिवरूप फर्मरवनियांहाय नीहादि गतरवकल्प्यते । नतु प्रयाजादि पदात्मनिष्ठः। भतएव वपनादिज पस्या दृष्टस्यात्मगतस्वेपि संस्कापरवा दात्मनः फर्मास्वविधातः ! दृष्ट रूपस्पतु धिनुपीभावादेः प्रीशादिनिष्ठत्वं प्रत्यक्षसिद्धमेय । भषयातादिनि पमाटस्पापि पदयां किया सदयों नियम इति न्यायेन वीर्पतावधारणा द्रोहिनिष्ठत्य मेव । नवैध - पीलादिनाशे तमाशापत्तिम वीहिनाशेपि दप प्रीनवयष निष्ठापकल्पनाद । मतः पुरोडाशत्तिमोक्षणादि जन्य मपूर्व विषयतासम्बन्धन पुरोहाशयागवृत्ति उत्पत्यपूर्वानुकुको यो ग्यतामादधावीवि सिद्ध । ननु-उक्तन्यापन भषयावनियमादृष्टस्यो पपोगसम्भषि दधिमाधा दिनिपमाहाना परसम्भवः सद्धि पागे कृते नियमेनोपोत, भतम अपमक्षणे पागोरपति, दितीपदाणे महर, दीपसणेच तेन योग्यता, सेन धनुर्पक्षणे पागस्यनरयाव नापूरपादकरण सम्भवइतिचेवा नियमाहटहि न नियमनापं, फिनवषयातजन्पमेव । विमुपीभायमूपिता प्यधिकति पर घल्पते । मत व मुल्यन्यापरया पदिभि यांग जन्यमाने सस्मिप्रेषक्षणे तररमपि दिवीपक्षणे वेग पागे पोग्यता तापक्षणेच योग्पेन देनो पत्त्यपूर्ण यागनाशति न विवि दनुपपनम् ।

·भीमांसा कौस्तुभः। भत एष उदरस्य न दध्यादिनिष्ठता, तस्य यागलमानकाल एष प्रक्षिप्यमाणत्वेन तमाशे नाशापामपितु यागनिष्ठता आत्मनिष्ठता था। पेषांतु प्रधान समकालानो सदुत्तरभाविना वा प्रक्षेपविष्टकृदादिभक्षानां महिपतित्वम नोरपत्यपूर्धा पत्युपपोगिमधानगत योग्यताजनकापसम्भव स्तेषामपि परमापूर्वजननानुकूलोत्पत्त्यपूर्वगतयोग्यताजनकावेन वा उरपत्प पूर्वस्थापकत्वेन छोपयोगो द्रष्टव्यः । अत एव तनियमापूर्व मध्यात्मगत मेष, नतु संस्कापावपि द्रष्यगत, तस्प प्रतिपत्तिनारपत्वेना पूर्वाधार स्वानुपपत्तेः । संस्कायवं च वर दृष्टरूपसंस्काराश्रयावादेवोपपन्न मितिम कवि द्विरोधः । तदेय मंगानां प्रकारभेदे सरयपि सर्वेषां साक्षा परम्परया था करणानुग्राहकारवा दिति कर्तव्यतारपोपपत्तिः। वरिखदं नष्टेपिव्यापारिणि फळरलेनाभपान्तरकल्पनोपपत्रपूर्वका पारेणेव पागादीनां फलजनकरयमिति । सघन एकमेष प्रधान पूर्षों तरांगविशिष्टं फलसाधनं तत्र प्रधानानन्तरक्षणे एक मपूर्ष मपरंच सर्वांगसमापयुत्तरं परमापूर्वम् । एवं यत्र प्रधाना न्यनेकानि वापि वाषनयुस्पत्यपूर्षाणि एकं परमापूर्व मिरयुत्सर्गः। यत्रतु दर्शपूर्णमासादी पौर्णमास्यां दर्श च सांगत्रिकद्वयानुष्ठानम् , सबैकस्मिन् समुदाय उत्पत्वं पूर्वत्रयेण वर्षागकरणात रेकैकं समुदायापूर्व जन्यते; तव स समुदापद्धपान्ते ताभ्या मेकं परमापूर्वमिति विशेषः । एघारादुपकारकांगाना मपि सत्तासमुदापापूर्ष एषोपयोग कल्प ना समुदापदपेपि पुनः पुनस्नुष्ठान मंगानां न विरुद्धयते । नप दिरंगानुष्ठानस्य परमापूर्व एवोपयोगसम्भवा समुदापापूर्वकल्पने मानाभावः पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां पजे "" ममावास्पापा ममावास्यापी पजेत" इति पाक्पद्रयावगतकरणवयसाहित्यस्पैघ मान स्वाद । पपपि चोत्पत्तिवाश्ये मायेकमेष फरणावा वापि न विकनिष्ठ पासम्पत्येकं स तथापि करणवायसाहिरपस्पोपादेयगतस्यैक कापनि पिवस्व मावश्यक, भन्या चित्रासोपादायिष शाहिस्सम्यवहारा भत ·अद १ तत्न ४८ शास्त्रमुक्तावळी । नुपपत्ते , अत एव समुच्चिायत कार्यकारिष मेष घाहित्यपदार्य । इद च न फट निरूपितम् , करणषट्कसाहित्यस्यैव तद्गत्वात् । भत एव न परमापूर्वनिरूपितं । नाप्युत्पत्त्यपूर्वनिरूपितम् , तस्पैक करणजन्यावात् । मत स्वत्तदास्ये करणयसाहित्यस्तापि कार्यापेक्षा या समुदायापूर्षपसिद्धि । खाताम्ये दधिपयसी सम्प्रतिपय देवता कावेन सहानुष्ठाना देवमेवापूर्व मसिवायपास्तम् दुत्पत्तिधाक्ये निरपेक्षकरणायस्य निरूपकापेक्षाया मयासम्भयनेवा पूर्वद्रयसिद्धे । एन मग्निहोत्रचातुर्मास्यादिवपि साय प्रातरादि वाक्येषु करणत्वेन प्रयागविधाना समुदाया पूर्वसिद्धि । भनिदोत्रेतु सत्यपि कमकरवे देवतासमुच्चयायनुरोधेना पाखा दुप त्यपूर्वभेदायगमा स्वाळभेदेन समुदापापूवभेदातदुतर परमापूर्वोपत्ति रिति द्रष्टव्यम् । सोमेतु सायप्यपाला दुस्पत्यपूर्वभेदे समुदायापूर्वाभावा जदुतरमेव परमापूर्वोत्पत्ति । द्वादशाहादातु तत्तदह धारपगतपरणाय चलेन तत्तामाया पूर्वाग्यपि सनदहयज्यपासोत्पत्यपूर्वजन्यानि फलप्यन्त इति ते रेव परमापूर्वविद्धि । मनु फल्प्यन्ता तत्र तत्रोत्पत्यपूर्वाणि करणरयवन धा समुदाया पूर्वाणि, परमापूर्सेतु नैष विचिरप्रमाण परपाम । तथाहि पत्र तावदस्ति समुदापापूर्ष सबारादुपवारवाणों तत्रैवोपयोगान्नालिरिक्ता पूर्यातर कल्पना प्रमाणमस्ति । यत्रापि च न समुदायापूर्व सत्राप्युत्तरांगे यत्पत्यपूर्वेष्वेष फलजननानुकूल योग्यतासम्पादनोपपते नातिरिक्तापूर्व कल्पन । यत्र नेवारादुपधारकाणि उत्तरागाणि सति तत्र परमापूर्ण कल्पनाया कि प्रमाण । यदि चागययानुपपत्त्या परमायकलप्ये त, ततो विकृतिषु परमापूर्वकल्पमाभावेन दारलोपा नांगानि प्राप्नुयु । भत चि परमापवंताचे प्रमाणमितिघेना-दर्शपूर्णमासादोसावपळ ·मीमांसा कौस्तुभः । वाक्ये साहित्यविशिष्टानां पण्णां यागकरणदानां फलनिरूपितरवाय गमा सत्यच व्यापारमन्तरेणानुपपत्तेः सपेक्षायां परमापूर्वकल्पनोपप तेः । नहि तत्रोत्पत्त्यपूर्व समुदायापूर्वयो व्यापार सम्भवति , तेपी पटसाहित्यापच्छिन्न जन्यरषाभावाच । फटनिरूपकवावच्छेदका वरिछस जत्यस्यैष ध्यापारस्वौचित्यात । यपि चात्र प्रसियागं करणतामेद स्वपच्छेद कानि चमियादीनि भिवान्येष, तथापि वर्षा स करणवा एका फडनिरूपकता, फलस्यैक्पात् । तदवच्छेदकश्च षट् साहित्यं । नच उदयच्छिन्नजन्पत्वमुत्पत्य पूर्वादीनां सम्भवति । भवस्तेषां व्यापारत्यापोगात परमापूर्वसिद्धिः । नघं समुदायादिवा क्पेग्यपि करणायभवणा सस्यच कार्यनिरूपितत्वा स्कार्यरूपापूर्वकल्प नपद व्यापारापेक्षायां पापाररूपाणा मप्यपूर्वतिराणां कल्पनापत्तिः, भनेकापूर्वकल्पनाभिया समुदायादिवाक्येषु साधकतमत्वापरपर्यापानन्तर कापोत्पादकत्वरूपस्यैष करणाघस्य विवक्षितस्यात् । भनुशिष्टेष हि साहशकरणवाय तृतीया पाणिनिनापि । फळधाक्येतु फळस्य का. कान्तरभाविश्वेन साहशकरणवस्य पाधा व्यापारबदसाधारणकारण स्वरूपा करणता याच्या । नबासी पापार मन्तरेण सिद्धयती मुक्तविधया परमापूर्वसिदिः । पव मंगाना मपि परस्परसहितानमिष मयोगविधिवन प्रधानो पकाररूपफलजनकावावगमा तस्पचा व्यवधानेनानुत्पते र्यापारापेक्षाया मवान्तरोपकारकाणां साहिरपावच्छिनाजन्यान व्यापारयायोगा स्परमापूर्षस्थानापन मेक मपूर्व पापारत्वेन फरयो । पार्षखारपे स्वेतदनिच्छतः परमापर्ष मपि न सिद्धये दिति ध्येयम् । पत्र पेषामेव प्रधान पूॉनसंगपिशिष्ट फलजनकापेन अपते, पत्र फटस्प कालान्तरभाविश्वेन पापारापेक्षायो कत्सितस्यापूर्वस्यापि खोगमधानोत्तरकालोत्पत्तिकावायगवे एका तत्रापि परमापूर्यसिद्धिः।

·शास्त्रमुक्तापनी
जय सनावश्यकरपेनापत्यपूर्येणेष फरषिद्धधुपपत्ते पूर्यास्तर
पाल्पने गौरमिति पाच्यम्, वांगस्य सकरपश्रवणान्यपान
पपरपा फपिवस्था यस्य सोगमधानानन्तर मेयोत्पत्ययम्भवेन
गौरवस्यापि प्रामाणिकत्वात् ।
नष भौचरकालिकेनापि गौरवप्रतिवन्धानेन प्रममिवस्यापि
सांगमधानानन्तर्यस्य पाथ एष कि प्रस्थादिवि पापम् ,
चपाये
शुद्धाया स्लोगफळकरणताया एष राधापतेः ।
मस्त पातारास्पद पस्पदिय पार, अंगाना फळातक
खयोग्यसाजनकत्वम् : नपं-विकृति परमार्थाभावा दविदेशानापत्तिः,
मकृया पत्त्यपूर्वगता ध्यपहितकार्यजनमानुकूळयोग्यतानकायस्येवा
राटुपकारकांगकार्यस्खेत विवक्षितावाद । सच्चोत्पत्त्यपूर्धध्यवाहित
রূৰ্বৰঘৰবাৰিবৰোৱৰ দ্বাৰা মরি যুকইয়াঃ ক
शायमपि पक्षोपातिकता "फेविदा" रियादिना । भत एव शिंपूर्ण
माजादिबपि परमापूर्य पिनेष शतापरेव फलसिद्धेनं करपन
मिस्यपि सुवचम् । सर्वधा विद्धमपूर्वम् ।
भस्य बाधिकरणस्या क्षेपसमाधानरूपरवा न स्वातस्येण प्रयो
जनकपने पवितम्पर । सुबन्तु पार पद पारम्भो पर्व, धुन कायापले
আপ। গল্পী বাশয় ঘষাঘনমাধবদ্যায়ন হননি চলে।
॥ इत्यपूर्वाधिकरणम् ॥ २॥
॥ अथ कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम ॥
11 || सू - तानिदैध गुणप्रधानभूतानि ॥ २ . १.७॥

·मीमांसा कौस्तुभः। एवं तापसिद्धमपूर्व, सञ्च धात्वर्थादेवस्यपि धारवस्या पूर्वजनकत्येन द्रव्यादेस्तदीपमिायपि च । इदानी तदपवादः प्रस्तूयते । "नीही न वहन्ति" "अण्डला पिनष्टि" इत्यादाव वधातपेषणादीनां स्थतन्त्रापूर्वा परवं नीचादे स्तदा? उस तेषां वितुषीभाषादिरूपप्रयोजनलाभा . प्रादृष्टाधरवम्, ब्रीवादेस्तु अपघातादीन्प्रति प्राधान्यादेव तदर्थत्वम् । इति विचार्यते । सति च दृष्टायस्वे धात्वर्थभावनामेदसत्त्वे प्यपूर्वभेदाभायात् भपूर्वभेदोपयोगिचिन्तनात्मकरवेन पादाध्यायसंगत्यविधातः । वत्रावहन्तीरयषधातभावनाया अन्योत्पादकस्वभावस्पेन जन्यभाष्या पेक्षायां सत्यपि धीमादीनां द्वितीयया करवागमे तेषा मषघातायजन्य रथेग भाव्यत्वायोगान वाव दवघातो घीह्यर्थः । नच स्वरूपेण बीहीणा मजन्यरषेपि चतुष्पविशिष्टत्वेन भाव्याधोपपत्तिः, वितुषीभावमन करना वयासस्य छोकत एष प्राप्तत्वेन तदंशे विधियया॑व । नच छोकतो विदळनादेरपि मातरवेन तनिवृत्तिफरकस्य नियमस्यैवार्य विधि रसिषति वाच्यम् , तईि नियमेन वितुषीभावस्या प्पजनना नव- शिष्ट्यरूपेणापि बीहीणां नियम प्रसि भापतानुपपत्तेः । नहिं नियम प्रति वितुषीभावविशिष्टयेन भाव्यतानुपपता वयदृष्टविशिष्टत्वेन भा. ज्यायोपपत्तिः, अशान्दनियमा दृष्टकल्पनापेक्षया शान्दापघातादेव वकल्पनस्पोचितावाद । नचास्तु तवघातादेव नीधिनिष्ठा ददृष्ट घरपनमिति न ब्रीहीणा मययातायवसिद्धिः, भदृष्टे भास्मनिष्ठत्वेन मयाजादिजन्यावदनपेक्षितायें नीमाश्रयरषकल्पनापेक्षया भषधात पप द्रन्यापेक्षबीहिरूप ध्यविधिमतीतेः । भत एवापेक्षितविधि हाभाय प्रयाजशेषाभिधारण इव लक्षणया द्वितीया विभक्तिः करण स्वपरा भनीसितवामदपरा या नीयमाना न दुम्पति । नच तवापि प्रोहिविध स्तनियमपिधे धी अवधातषिधिषदे पानुपपत्ति स्तुल्येति पापम् । भवघातजन्यादृष्टं भरपेष मोहिनियमविधे पपोगानुप ·६२ शास्त्रमुक्तावळी पतः । स्वपा विषयातस्य मीहिसाण्यापूर्व प्राथुपयोगांगीकार प्रीदि साम्यस्य यागजन्यायंस्य पागभानापामय भारपस्येनान्वया ब्राष घातभाषनापां भाम्पत्येन पदन्ययति भयपाधगन्यप्उितरूप भाग्या भावप्रसंगः । तस्माद्वीति विशिष्टोषयावएष प्रथाजादिपद हटापों विधीयतइति प्रको- अभिधीयते ; पत्र हरप्रपोजनं नसम्भवति तत्र युक्ता अदृष्टस्यापिकल्पना, भारमनिष्टस्यापि । यत्रत हष्टप्रयोजनसभवः यया प्रकृते, न वत्र आत्मनिष्ठाटकल्पना । मत एपोभपत्र क्रिया प्रति द्रध्यस्य यथा यथं गुणत्वं प्राधान्यंच, क्रियायाध द्रव्यम्मति प्राधा. म्यगुणावंच । भतो धारवर्षपक्रिया मसिपादका न्याख्यातान्तानि पदानि पपा सम्भवं गुणप्रधानभायेन दिविधानि पिपानीवि स्त्रायः । ॥ २ ॥ स् • यैस्तु द्रव्यं न यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥२ मन्येवमपि काटप्रयोजनासम्भन प्रयानकर्मता, कवातासम्भवेन गुणकर्मव, मिरयाशंक्य पूर्वपश्युक्तमयानहटान्ववैषम्य प्रदर्शनापंधानेन पत्रेण कर्मणो रक्षणमुच्यते । येषांदि यागीय द्रव्यदेवतादि संस्का सरपं सदंगता बोधकप्रमाणाभाषेन नेष्यते वानिकमाणि स्ववन्नाम निष्ठादृष्टजनकानि सन्ति द्रव्यादिप्रतिपादनभूतानि । म्यादीनिष्ट सत्र सिहायतमभिन्याहारे सिद्धसाध्यतयोपयुज्यते इतित्यायन दीपा स्पयवा क्रियो मतिय गुणभूतं, यस्तु द्रम्पविकीर्यवे गुणस्तत्र मसीप्पेठ तस्य दम्पमधानवाद । येषान्नु यागीयद्रव्यादि कारापाचं प्रमाण यशेन नितिं पा दृष्टमयोजनासम्भषे वीहीन् मोक्षतीत्यादौ महष्ट दारापि पदापकास प्रोत्राणादे रघुपगम्पद्रम्य प्रतिगुणकर्म व मुत्तराधिकरणे उपपादयिष्यते, सदा कोनामग्रीहीनयदन्तीत्यादी पुरोहाशनिष्पत्पपिपिक वितुषीभावरूप द्रव्यमयोजनलाभसम्भये भE एपसनया प्रधानकर्मरयमापापितुं समर्थः । भतएव तत्र भावना ·मीमांसा कौस्तुभः । भाध्यमपि वितुषीभाषविशिष्टविन प्रीहपरष । चतुर्विधहि सर्वप्रभाग्य मिप्यते । किंचिरस्वतएवोरपापरखेन । पपासंयवनेनपिण्टः। किंचिदा सिविषयाधेन । पपादोहनेनपयः । किचिद्विकारविशिष्टरवेन, यपाव घातेनबीहया, पत्र वितुषीभावाख्यो विकारोगन्यते । किंचिश सं स्कारविशिष्टरपेन । ययातएष प्रोक्षणेनादृष्टरूप संस्कारजननाद । भतश्च प्रीहीणो स्वरूपेणभाष्यस्यायोगेपि पुक्ता वितुषीभावविशिष्टोधन भान्यता । नच पितुपीभाषखाधनषस्य लोकराएव मासया विधि धेयर्य, छोकस्याप्यभिचारितान्धयव्यतिरेकग्रहसापेक्षापेन विलम्बिताया ततः पूर्वमेष विधिवाक्येन द्विधानाद । समयोजनंच विदळनादि म्याइत्तिफलको नियमः। वस्यापि च प्रयोजन घटाभाषाददृष्टं। सस्य नादृष्टस्प पिनुरीभाव फळाषघातोपजीविनियमजन्यवान कृष्णवरी तुम्यासम्भवे निपमाषपातप्रपोजकावं । यदिख शान्दस्यनियमस्यार जनकरणानुपपतिराशंस्पेत, तो विधेयादेष भस्ष्टं करप्यते । तश विनुषीभाषस्य मण्पफळावे यानुषंगिकापेन कल्यने, नवनधापक स्व कपमुख्यौइस्पतया, गोरखापत्तेः । भतएव कृष्णलचरौ तुम्प भावनाहटावरोधेनाषपातावधानं । उद्देश्यतावेजारपाच नोरपानेकरव .निमित्तले पाक्यभेदोपि । भापिकषिष्यन्तर फटरवादानसः मदृष्टयाननुष्ठापकतापि चैताशी, यदेनुप्पाभाधे तस्पानापन नतु वतुष्यसम्भपि, विदखनाद रप्यनुष्टानापत्तेः । भरपषग्दा इतिफलक नियमफकरवा नियमादृष्ट व्यवहारः । - नव नषमाधिकरणन्यायेन मीदिपदे भपूर्वसाधनस्यष्टक्षणापामावरप करवादपपात विधे पितषीभाषषरूपेया नपक्पेपि तजन्य प्रधानापूर्वस्पा षपातदिनाचरपने स्वारस्परिनेनावपातविधितापक्याम्कृतं नियमादृष्टेन, ·- शास्त्रमुतावळी। नियमादृष्टकल्पने वा नयानयंग्य परिदारोपपत्तेः फुयमपूर्वखाधनाय रक्षणपेति चेन- अयघातं विना विदग्ननादिना पितुपीभायसरना पूर्वानुत्पत्तो ममाणाभावात नचापपाताभाचे वजन्यपितुपीभाषा भाया (साममयभावः, अषपातविदळनजन्ययितुपीभाषध्यकत्यो .. जात्य प्रमाणाभावेनावधाताभावेपि पजन्यपितुपीभावखरषा सामग्रय भावासिद्धः । नच कार्यकारणभाषे व्यभिचारपरिदारापमेव पैजारप' कल्पना, अनेककार्यकारणभाषादि कल्पनागौरव भिया दयारकशक्ति मत्त्वेन कारणांगीकाराव। यवतु प्रीहियपापियाक्ये कारणताद्वयं प्रमाण सिद्धं वैव परमानेयादा धेजायकल्पनमिति नेपामाधिकरणेवक्ष्यते, नावत्र । अतश्चा पूर्यसाधनयलक्षणाया माययपातषिधिधैयर्पस्य वधस्प स्वादश्यमवघातेन घेतुप्यवदष्टमपि प्रीतिनिष्ठमाधेयम् । अन्यथा मय धावस्या पूर्वसाधनस्यानुपपत्तेः । नचैवमपूर्धसाधनावलक्षणावेयर्प, निय- मास्यापि नीहिरूपे अनुपयोगित्वेन प्रधानापूर्थित्वावश्यंभावात् । भवसिद्धा भवघातस्य नियमानकांवपि इष्टपितुपीभाषद्वारा ग्रीहर्षता, योग्यतारूपालगाव । द्वितीयाश्रते नियमविधिलाधवाच्च । एवं द्विवीयविधि प्रकारांगीकरणा लाघवम् । इतरधा विशिषिध्या अयणा पंचमप्रकारांगीकरणे गौरयंस्यात् । तस्मानापघातात्मयोजनी भूताइटकल्पनं तिश्चैताहशस्थळे धात्वयंभावनाभेदसत्वपिनप्रयोजनाभ तापूर्यभेदः । प्रयोजनपूर्वपक्षे प्रैय्यंगवश्वरुर्भवतीरयेत दास्यविहितयामे यागीयहविः प्रकृतिभूतवीयभावे प्यविदेशमाप्तावघागित्वेन ब्राहय स्सम्पाचा एय। यपातिदेशमाप्तमयाजाधंगावेनास्यं । नच प्रकृतीनि - पोनरकाळ मषघातानुष्ठाना दवघातस्य परमयुक्तनीयुपजीवित्वाधगतेः प्रेय्पगवचरौ सदभाषे भषपातस्पानदृष्टानमेव स्पा - सदनुरोधन ·मीमांसा कौस्तुभः । ५५ प्रीहिसम्पादन मिति वाच्यम् । भवघातस्य पाजिन न्यायाविषय रखेन परमयुक्तीमुपजीविस्वासिद्धेः । तथाहि न तावदाजिनन्याय विषयत्यं, दध्यानयनस्य शामिक्षा घाक्पीयं न वाजिनाथरव । अत भामिक्षाप्रयुक्तादध्यानयनानुनिष्पन्नत्वा दामिनस्य नदध्यानयनमयोजकतेति न्याय: । नचासो प्रकृते समस्ति, नीहीणां यागांगत्यस्ये वावधातांगरवस्यापिघाक्यीयत्वाविशेषा दाजिनवदयघातस्या नुनिष्पन्नत्वाभावाच । नापि पदकर्मन्यायः, तत्रहि तेनाक्षमुपांज्यादिति तच्छन्दस्य सप्तमं पद मध्वर्यु रंजलिना गृहातीत्यत्र च पदशब्दस्प सापेक्षत्याधुक्तंपरमयुक्तक्रयांगभूतेकदायनीनयनोपजीवित्वं, भतेत बीदिशब्दस्य प्रकृतानपेक्षत्वा न यागीयब्रीदपजीवितेति विशेषः। पुरोटाशकपाले नेतिवञ्च भयोजकयुक्ताभिधानाभावा नपुरोडाशकपाळ न्यायः । ब्रीदिशन्दस्य ससम्बन्धकावाभावा नोत्तरार्धन्यायोगि। निनयनन्यायस्तु प्रतिपत्तिावासावा देवानाशंक्यः । गुणस्प दोहनादेः परमपुक्ताभयोपजीविश्वना याप्रयोजकरबाद , पातस्यापि यागमयुक्तवाद्याश्रयाया सदायोजकरवमिति पाध्यम् । प्रणपनादे हि गुणांगा प्रमाणाभावेन गुणस्य तरप्रयोजकायानुपपत्ते ऍक्वा वस्य परप्रयुक्तीपजीयकवा, ब्रीहीणांतु यागांगरयस्येवाय पासांगावस्यापि घाश्यीयस्याषिशेषा दिनिगमनाविरहेणैकस्पेवर मयुक्तोपजीयकावानुपपत्तेः । नच निर्यापण ग्रीदो पागीपाप निधयायागमयुक्तापगते विनिगमनसम्पेन तदुतरभाषिनीवघातस्य सदुपजीवकरवोपपत्तिः, पवरपूर्णपक्षे निर्धापस्याप्या रादुपकारकरवनाव पावल्याचा सेन मीहीणा यागीयानिधयानुपपत्तः । नच निर्वा- नच अघ ·५८ शास्त्रमुक्तावना। अब च सिद्धान्त सुगादिनिष्टाधेय शक्तिरूपतिशयमद्धावपि तस्यात्मनिटाटपदवाच्यावाभावा दपूर्वाभावेन पूर्वघदेयापभेदोपयोगि चिन्तनात्मकत्या पादाम्यायसगति । मोक्षणादे स्सस्कारकर्माचे प्रति पुरोदाश मपूर्वकल्पना स्पाद] सतेंदोपयोगियन सा । अनन्तरात पूर्वाधिकरणसिद्धान्तहेतुभूत दृष्टोपकारकावप्रत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षो स्थानाद्दष्टव्या । तत्र - पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षन्यायनैव मुगादे सम्मार्गाद्यजन्यवन भाव्यस्यायोगा, दवघातवञ्च दृष्टोपकारविशिष्टत्वेनापि तदसम्भवाद, मुगादिविशिष्टसम्मार्गादिविधान मेव प्रपाजादियद म्वतन्त्रकनूपका- रभाव्यम युक्त माश्रयितुम् । नचायघातवद्योग्यताकपलिंगासम्मादि गुणकर्मवासम्भवेपि द्वितीयया सुगादीनां प्राधान्यावगमा दांत्सम्मार्गा दीना उगुणत्वावगते दृष्टोपकाराभावे च वदलेनवादृष्टस्य द्रव्य निष्टस्यघल्पनोपपत्तेर्न सुगादिविशिष्टसम्मागादिविधानमिति वाच्य, द्विती यापा प्राधान्यवाचिस्वाभावेन गुणकर्मचासिद्ध तियाहि-माधान्यपाचिाव विप्रयोगानुसारादभ्युपगम्यते, अनुशासनानुरोधादा नाय , बल्बजान् शिराण्डकान् फुरु " सक्तून् जुहोती " त्यादी करणव एच द्वितीयादर्शनेन तदसिद्ध । नपत्र बस्दजादीना वर्मस्व सम्भवति, करोते द्विकर्मकाथाभावन शिसण्डवक्मावरुद्ध तस्मिन् चल्यजादीना चमरवेना पयस्य वक्तुमशपावात् । जुझोवश्व देवतोद्देश्यक प्रक्षेप द्रव्य त्यागसमुदायपाविश्वेन सस्तूना समुदायमरवानुपपत्ते सक्तू नामनीप्सितस्ये नेण्देशकमावस्याप्यनुपपत्तेश्च । अतोर पल्बजादीना द्वितीययावरणत्वमेवागीकर्तव्यम् । ततश्चान्वय व्यभिचाराद्वितीयाया रणव एव शक्ति प्राधान्ये । तथा प्रयाजशेषेणेत्यादी द्वितीयामा वेपि प्राधान्यदशनेन व्यतिरेक व्यभिचारादपि तमात्व निश्चय । नचैव घट परातीत्यादी चरण धासम्भवेपि द्विवीयादर्शनात्तवापि व्यभिचार तादवाप्यमितिमाच्यम मिषयतासम्बधेन घरादेनिप्रतिकरणत्यवकास . " ·मामासा कौस्तुभ । प्रत्यपि तदुपपत्तेः; अतो 5 व्यभिचाराकरणत्व मेव द्वितीयार्यः, नतु प्राधान्यमिति प्रयोगानुसारेण निर्णोयते । अत एव प्रयोगविरुद्ध मनुशासनमपि कर्मणि द्वितीये' त्यादिकं न प्राधान्यवाचिरचे प्रमाणम्। भतो न सम्मागांदीनां द्वितीयया गुणकर्मविनतीतिः । नापि समयोज- नरवमात्रेण, पुरोडाशकपालादीनां समयोजनविपि तुषोपवापसंस्कार्यत्वा भावात् । अतो गुणकर्मवावेदकप्रमाणाभावा पूर्वाधिकरण पूर्वपक्ष न्यायेन सृगादिविशिष्टसम्मार्ग विधिरेवायम् । सूत्रन्तु- "धर्ममात्रे"- दृष्टोपकाराजनक सागादिरूपे, 'प्रयानादिव ' प्रधानकर्मत्वंस्थात् , द्रव्यनिष्ठोपकारस्य तेना निवृत्ते' रिति व्याख्येयम् । ॥२॥ सू • तुल्यश्रुतिचा द्वेतरैस्मधर्मास्यात् ॥ २.१.१०॥ सत्यं दृष्टोपकारकत्वेन नास्यावयाततुल्याव, तथापि द्वितीयाश्रुति तुल्यवाद भषघातादिवगुणकर्मत्व सम्भवत्येव । तथाहि- द्वितीया प्राधान्याभिधायिनी ब्रीहीणामिव सुगादीनामपि प्राधान्यप्रतिपादयंत्य दिवघातस्येव सम्मागादीनामपि गुणत्वंगमयति, अवश्व दृष्टोपका- रकत्वाभावपि द्वितीयावगतगुणकर्मत्वनिर्वाहार्थ द्रव्यनिष्ठादृष्टोपकारकल्प नेपि नक्षतिः । ॥२॥ सू · द्रव्योपदेश इतिचेत् ॥ २.१.११ ॥ पत्त - द्वितीयायाः प्राधान्यदाचिावे प्रमाणाभावा मयोगानुसारेण करणावावगतेः सक्तुपरमुगादि द्वन्यस्य सम्मार्गादि प्रायुपदेशों विधानमिरपुक्तम, सत्रोच्यते- 1॥४॥ स - तदर्थ वा हाकव तस्य च [विशेषभूत-बात ।।२-१.१२॥ नकरणावयाचिनी द्वितीया , प्रमाणाभावात् । अपितु कर्मणिदि. तीपे' स्यनुशासना रकमांवपरा । नवतस्पनिमूळत्य, घटंकरोतीयादि प्रपोगस्यैव भूटरवाद । नहानसायांप घटस्य विषयता सम्बन्धेन कृति ·शाला।। मागपंग प्रियागनापरणाRIAN ARREETरपिंधोगत मियालाधन रूपेणापतामायादीमा भगीप सानिया शुमिनियोग स्तमम्। सपानापूरपति शिरोमाधषद योशिश साधनयम्यासम्भया माधषिधयोपकारमायस्पोषिराममाणागम्य- रपा प्रशाप हमारपियापधावपपरपा विनियोगासना दिशीपा सागरागरणयाय । अती पाप गत उपसून विनि/गप पनायोगेपि म दिसायागरणापलाणाधी, भानुशिक्षणाय! गोला, नीतियायाधिषा भता समान मापा-यप । समपपिधारय प्रथमपयामायी, सपा ससि परीणाधियरण पूर्णपक्षम्यपि सतनाम विवक्षापः , तथापि भाषापा मग सामादिग परापसम्पावन पर्मरोयगर सत्यपग-सम्पम् गोप गुहम्पाने पर शायम्, सफामा गमीयायु पाया मगाया। भतरसपना मखित परयमेधा म्पयोप पसे मंरिणायपातिपन भाषनायाधिप्रापयत्य निरपे सगपयिष्येय पगायन एमांगरम्पान्यपानुपपसे । अन्यथा तरसमानास्प परो रपि दियामि । अधषरोरो रेषणमंगरपि भाषनाधावितिय मरपयस्य दिपपप गुप्त नगदसीयादी पर मापयात्रएपमिः । भता पाये गण शतीपादोषिपभासित पांबर तक राणादीमा गमीडित मान , दिपपमेयर तपास यम विधिसागपि पाxिrani न्यविषयं । भावनान्यरत विधिसत्वरणायमेय , मारपक्षीय भाषां पपि परणाषटक्षणा, पल्पना शिषपान परियादोहरोते मगधरवेन ममत राज्यपानुपपले मत षिधिपाय भाषमाग्यपी द्वितीयस्थकर्मण परणानेव । भतएन प्रापणापot sanो मायाणस्पे गोदियायन भाता-या दस्य राय मेध तदापी मापनीसित मांगमिरापग।

·मीमामा कौस्तुभ । यतु - तन्त्रराने तन्वसारन्यायसुधयोश्च ‘यच्छरो सकर्मकत्वाद युक्तोदण्डस्या नीप्सित कर्मवेना स्वयः, जुहोस्वकर्मकत्वाव सक्तूनां द्वितीयया फरणावलक्षणे' युक्तं , तन्न, हुतोहुतः पर्यावर्तत इत्या- दो कर्मणिनितादर्शनेन जुहोतेरकर्मकावासिद्ध । कर्मणि हनीया चकाराद्वितीया चस्यादित्ययकेन तृतीयाच होछन्दसीति सुत्रकारख्य वहारेण सकर्मत्वावगतेश्च । तस्मादुक्त एवप्रकार: श्रेयान् । अत एव गुणफलाधिकारे इन्द्रियकामाधवरुद्धायां भावनाया होमस्यानीप्सितकर्मस्वरूपा श्रयत्वेनैव क्रियान्वयोगीकृतः । अन्यथा तत्रा पि तथारवसम्भवे विशिष्टभावनाविधाने वाक्यभेदाभावा जित प्राभाक. रेण । तस्मादुक्त प्रकारेणेव सक्तुषु करणत्वरक्षणा मंगीकृत्य सक्तु विशिष्ट होमविधान मारादुपकारकतयेतिसिद्धम् । सुगादीनान्तु प्रयोजनवत्त्वस्य प्रमाणान्तरणा वगतत्वातेषामेव भाव्यत्वोपपत्तेमुक्त संस्कारापत्वं सम्मादीनामिति । नचैवं सर्वत्र सप्रयोगनत्वनि प्रयोजनस्वकृतमेव द्रव्यस्य क्रियाप्रति गुणप्रधानरवमिति कृत द्वितीयातृतीयाभ्यामितिवाच्यं, ऐन्यागाई पत्यमुपतिष्ठत' इत्यहि सत्यप्येन्द्रीगाईपत्ययोः क्रतुसम्बन्धित्वेन प्रोजनवरये द्वितीयष गाईपत्यप्राधान्येप्रमाणम् । नचतत्रापि दिती याया नियामकमात्रत्वेपि कप प्रमाणाधमिति वाच्यं, द्वितीयाभार मन्त्रस्पादिगा दिदायस्पेवावगमा तस्यानियामकस्वाभावात् , गाई पत्यप्रातिपदिकमावसमभिव्याहारस्य च लिंगविरोध सामीप्यनिरूप फरवनाप्युपपत्तेः । अतो दिगपाधेन गार्हपत्य प्राधान्यं द्वितीयाममा णकमेव । तपा सूक्तवाकप्रस्तरमहरणयो रुभयोरपि प्रयोजनयत्वा विशेष केवलवीयायतमेव सक्तवाकस्य प्रस्तरमहरणांगावं । अतम सम्पाप दितीया तिमामापेनिष्प्रयोजनावा रसगुष्यपधादः । सत्पपिच वतीयामामाण्ये दृष्टाधरया सपानशेशभिधारणस्य पवाद । अत सिद्ध मष्टायपि सम्मागांदीनां गुणकर्मयम ।

·शास्त्रमुक्ताव । सूत्रन्तु नद्वितीया गुणत्वपरा, भापितु प्राधान्पपरा, तदयावेन स्मृाया नुशिष्टत्वात् , रोकवत् ' - लोकसिद्ध घटादिपदव दनुशिष्टार्थ प्रतिपादकायस्योपपत नचैव सक्तुष्यपि तदापत्ति पानिज्मयोजन कपात प्रकृते च तेषा सुगादीना कृतो शेषभावायगमात् प्रयोजन पत्य सिद्ध युक्त गुणधर्मत्वमिति व्याख्येयम् । प्रयोजन मुगुदाहरणपूर्वपक्षे सम्मांगसाधनाभूत सुचा प्रकृती वियक्षितसख्यत्वा किजिलाधिकरण यायेन विश्वस्यैव शास्त्रीयावा रपवादो मुग्धिवृद्धावपि तिम्रएव समाज्या', सिद्धान्ते तु सस्कार्य या (बीएव सम्माष्टंध्या परिध्युदाहरणेप्येकस्यैष परिधे पूर्वपक्षे सम्मार्ग, तैत्तिरीयशासास्थ बहुवचनान्तवाक्यौदाहरणत बयाणा নিবন্ত এমবিধি অষি যুণধান্ধাবানী, মিতা तेत्या इवनीयवृद्धौ वर्षेषाम् । यत्त पार्तिके 'पूर्वपक्षे भनि मुप- निधाय स्तुपतइतिष लोषिकस्याग्नेस्तम्मागं, सिद्धान्तरवाहवनीया दीना सर्वेषा' मिति प्रमाजनमुक्तम् , तदमि सम्माष्टोत्यस्य कल्म সুগন্ধাষেনাথ মূমুরগয়া গহনাযাম বিশ্ববিখ্যানুয়ালি प्रायेण, यदानु नादवीयमात्र विषयक सामान्यवाक्यस्योपसदार सदा सिद्धान्तवत् पूषपक्षेप्यादधनोपस्पष सम्मागारिखद्धान्तपि च गाई परयादीनाम सम्मागांपूर्वोक्तमेषप्रयोजन द्रष्टव्यम् । एष पुरोटा शोदाहरणेपि पूर्वपक्षेएकस्यैष, सिद्धान्तु सपा पर्यनिकरणमिति द्रष्टव्यम् । तथा शाक्यानामपनेसरखमया स्सवनीपा पुरोडाशाभव. तात्यत्र पूर्वपक्षे पयमिवरणार्थरन पिष्टमय पुरोडाशस्सम्पादनाय , नच सत्रापि पुरोहाशाद्देशेन मांडविधानासपनीय पुरोडाशयत् पर्य निवरण पुरोडाशेप मासमारयुपपत्ते न पिष्टमयोत्पादन, तृतीये पुरोधाशपदस्य जघन्यस्य धानादिपचके लिंगसमवायेन वृत्तिमांकृत्य सपनीयमात्रोदेशनवर सविधानस्य वक्ष्यमाणन पग्निकरणपुरोदाशे ·मामासा कौस्तुभ । तदप्राप्तेः । नचैवमपि सवन मध्यवर्तित्वेन तस्यापि सबनीय पदाभिधेयत्वोपपत्ते मालपान्छुपपत्ति, सवन मध्यवर्तिनि दक्षि णादानादौ सवनीय पदप्रयागाभावा द्योगाच्या सुचनीपपदस्थ धानादियागपचकवाचित्वाव गत. । अतश्च पर्यनकरण पुराडाशे मास माले रभावा (पुरोडाशपदस्यच लोरे पिष्टपिण्डवाचिया पिष्टपिण्दरूप एर पुरोटाशम्सादनीय । तत्रापि च नव्रीहिमयत्व यवमयत्वया नियत, प्रकृत नीतादिवाक्य योगीयपुरोडाशोदशनव तद्विधामा । सिद्धातेतु क्लप्त दर्शपूर्णमासप्रकृतिक सपनीपयागपचकोद्देशे। मासविधा नाद प्रदेयपुरोडाशादिस्थानापन्नासधर्ममाप्ते पुगेडासादि चतुष्टय स्थानापने मासे पर्पनिकरण भवत्यव । यद्यपि च प्रदेयत्वन मासविधाना दयलोपाच नावधानपेपणादिधर्म प्राप्तिमासे सभापते, तथापि मरतो परिणम्य प्रदेय पुणे डाराधमत्वावगते मासे प्राप्नात्येवतत् । नचैव ५षणगार यभावे तद धिवापमत्रस्य धान्यमतीत्यस्यो हानहचिंता नवनिराकरिष्यमाणा निविषयापद्यतेनिवाच्य, तस्या. कृत्वाचितातोपपत्तेवमाणावात् । यत्त न्यायसुधाकृता सपनीयपदापत्ते वाक्ये अधिवापमाप्यभावेपि छान्दोग्यशावास्थे एतेन, गौरसीति शाक्यतरसमय पुरोडाशोपच्या वृत्या सर्वाद्धिमानोदिति वचन सपनीय पदाभावा पुरोडाश पर्दवच तत्कार्योदशे पक्षणापत्त्या पुरोडाशमात्राद्देशेन मास विध्यवगते मसिन चपिष्टपिण्डकप पुरोटाशस्य कमशक्यापित्तरस पुरोडागमन सरोधा दिति छान्दोग्य फूदचनादब्रमिश्रितन पुरोड शापयत्त सरचाधिवाप प्राप्ता तन्मन्बोदानह चिन्तोपपत्तिग्रियुक्त । तन्न, पुरोडाशपदेनाय पिण्डमात्र या प्रतिपाते लक्षणया, पिष्टपिण्डोवार नाद्य, लक्षणापत नदि तीयः तस्यानमात्रीपादानस्य मोलप्रकृतिवाचानुपपत्ते । तस्मास्पिष्ट पिण्डप्रकृतिकस्यैव मासससारपत्वेन विधीयते । ततश्च " पयसाम वायरुण श्रीणाती " ति बासस्कारके तस्मिन् प्रदेवमातिधर्माणा ·- । शाखमुक्तावळी । पेषणादीना मप्रतिनोंचि तोपपत्ति अतश्च कृत्वाचिन्ता वनेष वदधिकरणोपपत्ति । ततश्व सवनीयपदापत्तवाक्ये पंपणाधप्राप्तापि पर्यनिकरणमाप्तिसत्वा प्रयोजनोपपत्ति । यत्तु भाष्यकारेण सुगुदाहरणे पूर्वपक्षे वरुणप्रघासेषु शमीमध्य स्सुचोभवन्ति हिरण्मय्योवेतियाक्योक्त शमीमयाधादीना प्रधानाग भूतसुगनुवादनेव विदितत्वा (सम्मागिभूतसुक्क्षु प्रकृतिप्राप्तनाना वृक्षीयत्व, सिद्धातेतु सस्कार्यवाच्छमीमय्यादीनामेवसमा इति प्रयोग नमुक्तम् । तन्त्र, सुङ्मात्रानुवादेन शमीमयावविधाना प्रधानसुक्श्वि ध खमार्गसुक्ष्वपि शमीमयाव प्राप्त नच प्रियगुषत्प्रकरणा प्रधा नमारलाभ, प्रकरणस्य वाक्य सकोचवत्वानुपपते । मिय गूनांतु च सदशेन विहितानामपि चरा प्रधानमात्रसवधित्वेन विधानायुक्त प्रधानमात्र गामिाघम् । अतश्च यथैव घेद्या दीया सादयतीत्यादी प्रधान प्रकरणेन इविशन्द सकोचायोगा दानर्थक्य परिहारस्योप स्पित्यविशेषा दगप्रधानाधारणा पूर्वठाधनी भूतहधिमांत्र लक्षणा प्युपपत्त नवद्यादे प्रधानमात्रगामित्व तथैव प्रधान प्रकरणेन सुक्छन्द सकोचायोगा दति देशसहकृतेन च प्रधानवाक्येनोभयो रुपस्पिाधि शेषा दुभयागय शमीमयावादाना । नचासिदशन समार्गस्पक्लप्तोप नानावृक्षीय मुग्विशिष्टस्यैव प्राप्तवा रदपाधाय सुषपदस वोचोपपत्ति , प्राकृत नानाक्षीपरवा वाधाप सकपदसोचागीकार भग गुणविरोध यायेन प्रधानसभु नानाक्षीयावानुपहेण सम्मागादियश्धे ध शमीमयत्वादि निवेशोपपत्त । - कार यस्तुतस्तु " अस्वधनचरन्ती" सि बदुपदेशेन प्रधानगता स्थिय सम्मागगतास्वपि घुक्षु शमीमयाचादि विधानाव प्रपाजादिगता स्थिय तदातास्वपि प्राकृतनानावृक्षीयाययाधीगुणएष । नहीद मुद्गात वेदस्य श्पनमाकृतांगदा त्वष प्रयागविधिद्धारक प्रधानाधि नमोऽववररहि. मिलिशापक्षमा दीपशमपल . असमयम ·गौमासा कौस्तुभ । रण बुइमात्रानुदिन विधाना दपामिवास्या प्योपदेशिकामावल्य मिष्टमेव । अतश्च यथेष प्रयाजादिक्षु शमीमयत्यमाप्ति रुपपादनी या, तपा सम्मार्गसुक्ष्वपीति नास्य प्रयोजनम्वोपपत्तिः । यत्र वार्तिकेभ्युपगम्यापि यथा कथचि च्छमीमयत्वादः प्रधान सम्बन्ध न सम्मार्गसुक्षु नानावृक्षीयत्व प्राप्तिस्सम्भवति, प्रधान मुभिरेवा गानामपि प्रखंगा स्कार्यसिद्धे स्वतन्त्रसुगाक्षेपकत्वानुपपत्तेः, भतश्च यव दक्षिणास्सोमस्पति घचनाप्रधानमात्रांगभूतयापि दक्षिणपा प्रसंगा कार्यसिद्ध नांगभूतेष्टिपशु वाविदेशिकान्बाहार्यदक्षिणाप्राप्ति रिति द्वादशे वश्यते, तथैव प्रधानमुग्भिरेय प्रसंगसिद्धेनंसम्मागार्थ नाना क्षीयसुगुत्पादनमितिदूषणान्तरमुक्त । तन्त्र, सौमिकपात्रैरष्टिकपात्रकायस्पे व शामिवामिना पोरोडाशिकाग्निकार्यस्य पाकस्येवात्र सम्मार्गस्य प्रधानतु ग्भिस्सियनुपपत्तेः। दक्षिणायाह्यानतानां कर्तृणा मगप्रधान साधारण्या दानतिरूप कार्यसिद्धेः प्रत्यक्षत्वा याक्वा तत्साधनीभूतान्याहार्यनिवृत्तिः, मकवेतु मुग्भि प्रधाननिष्पत्या सम्मागानिष्पत्ते स्सन्मार्गस्य पृथगनुष्ठेय स्वायुक्तमेष्टिकपात्रास्वांगभूतलगाक्षेपकत्वम् । नच यथा सोमागभूत महावेोवेष्टिक हषिरासादनादिकार्यस्य पृथगनुष्ठेपस्पाप्यनुनिष्पादना नदंगभूतदार्शपूर्णमासिक वेदिनिवृत्ति द्वादशे वक्ष्यते तपात्रापिसम्मा गस्य पृषगनुष्ठयावपि प्रधान सुम्भिरेव निष्पादनोपपत्ते ननानावृक्षीयत्व प्राप्तिरितिवाच्यम् । सौमिकवेदैर्देशत्वेनांगमधानार्थत्वस्य तृतीयेच क्ष्यमाणावा द्धविरासादनादिकार्यागत्वेन तस्या एवमाप्तेः तिदेशि केष्टिक देरुपदेशेन बाधोपपत्तेः । नवं वेदस्तावापत्तेदादशोक्त प्रसमानुपपत्तिः, तस्य इयतिशक्ष्यामहेस्यां कर्तुमित्यार्थवादिक कर्टग मनागमनादि रूपप्रचाराधरव कृत्वातिया कर्तृपचारार्थाया वेदेहवि राखादन खिद्धयगीकारेण वक्ष्यमाणावात् । नवमाप पानन्यायेन हपिराखादनरूपस्य कार्यस्य पृथगनुष्ठयावा बमसंगोपपत्तिः, कर्टप्रचा रामनुष्टिसनेष सौमिकवेदिकरणेना दृष्टविशेषावच्छिन्नादवीय प्र ·शास्त्र मुक्तावळी । त्यग्देशरूपाया घदेस्सिद्धावा देटिक्वेदिकरण निवृत्त्याप्रखगोपपादनाव। नोष्टिय सौमिक घेदिकरणभेदे वैदिभेदस्तमस्ति, मत्यदेशस्य प्रत्यक्ष णेकरवा देदिपदस्थ नानार्थकरच कल्पनायोगात् भवस्या प्येवस्यैष वसनाच्च । भतएघतत्तत्क्रत्वपूर्वसाधनीभूनपेदिरूपायन व तत्तददि करण प्रति कार्यरवा दयभिचारस्करोवा नास्य । पत्रिषुत सीमिका पेक्षया ऐष्टिकाना भेदस्य संम्पादयितु शक्यत्या नमसगइति वैषम्यम् । अतश्वपारन्यायेन प्रधानमगपेक्षया समार्गसुचोभेदेन क शक्यत्यान्न प्रस गोपपत्तिः । नव प्रसगासंभवेष्याग्नेयोन्यायेन प्रकृतानामेवा पोदानाशका तस्य प्रकृतिमाप्तनाना वृक्षीयत्व वाधकृत गुण्यमसगेनाउदयात् । अतथ. वाति के प्रसगापादनमनास्थ येवेति द्रष्टव्यम् । इदविवक्तव्य, चधि च्छीमयत्वादेः प्रधानमात्र सवन्धा भ्युपगमे भकृता नानावृक्षीयत्वस्यापि प्रधानमा सयंधापते स्वम्मार्ग सुमधु नानाक्षीयत्वस्या भावा द्भायोक्तप्रयोजनानुपपत्तिरिति । एतेन यदपि परिरायुदाहरणे बाणपत परिधोमवतीयत्र पूर्व पक्षे सम्माधि पालाशाउत्पादयितव्या , सिद्धान्तयाणवतामव सम्मार्ग इत्युक्त प्रयोजनमपात, वाणयस्वस्याग प्रधानाधारपणेन विधाता दम्पपापालाशावस्यापि सम्मार्ग पगिधवमाप्ते विच परिधीन् सम्माष्टीत्यत्र परिधिशन परिधीयते अमोति व्युत्पत्या अग्निपरिधानो परक्षित व्याभिधाना पुरोहाशक्पारन्यापन पालाशाप्रयोजबरवा नोक्तप्रयोजनसिद्धि । यपि थाम्न्युदाहरण अवधेन चरतीत्यव पूर्वपक्ष सम्मागोग्ने वर्तव्य सिद्वान्ने त्वषामिनि प्रयोजनमुक्तम् , तदपि अव भृधे तस्यावावेन तदर्थ अपमाण प्रयागानूयाजाचवा भारादुपधारक सम्मा मायभापायथाक्चामापयगीकारेपि तृतीयातेन भवभूधपदेन सांगम्मेवारण स्वावमारतीयनेन चखापत्यष प्रपोगविधाना दो 1 ·मामासा कौस्तुभ । चदेशत्वा रसांगप्रधानविषयावस्पैकादशे पक्षमाणावाद सम्मास्यापामेद प्राप्तरुपेक्षणीयम् । अतः पूर्वोक्तान्येव प्रयोजनानि द्रष्टव्यानि । इति सम्माधिकरणम् ॥ ॥ अथ स्तोत्रादि प्राधान्याधिकरणम् । ॥ १ ॥ मू - स्तुतशत्रयो स्सस्कारो यायावद्देवताभिधानत्वात ॥ इह स्तोत्र शस्त्राण्युदाहरण । तब प्रगीतमंत्रसाध्य गुणगुणिसवकी तन स्तोत्र, शस्त्र च तदेवानगीतमत्रसाप । तत्र किं तयो रारादुप कारकत्व प्रयामादिवत , उत्तदेवतादिरूप गुणिस्मरणार्थत्वेन सान्निपत्या पकारकत्वमिति विचारः । अत्रा पर्वभेदोपयोनिधितना पादाभ्यायसं गतिः पूर्ववत् । अनतरातु पूर्वाधिकरणे श्रुतिग्रहणस्य द्रव्यागताबोधक प्रमाणमात्रोपलक्षणस्वादिहापिगुपयगताबोधकलिंगसद्भावेन पूर्वपक्षकरणा दापवादिको। तत्र यद्याविषयतासंबंभेन गुणगुणिनोरुभयोरपि सबन्ध कीर्तनारूप स्तोत्र शस्त्र प्रति वरणावमस्ति, तथापि प्रयोजनापेक्षायादृष्टविधया कर्मा नुपयुक्तगुणप्रकाशनार्थत्वायोगेपि कोपयुक्तगुणिम्मरणार्थत्वसभवे अह टावि कल्पनानुपपत्ते गुणिस्मरण रूपसस्कारार्थत्वमेव याज्यादिव रस्तो बशत्रमंत्राणामगीकर्तव्यम् । नचात्र स्तौतिशसतिभ्यो धिनियोगेन या ज्यादिवलक्षण्ये स्तौतिशंसपोश्चगुणविशेष्यक गणिसंवधकीर्तनवाचिस्व स्प लोके प्रसिद्वत्वा दुणिप्रकाशनार्थीवे च तस्यैव विशेष्यावेन तयोर्लक्ष णापत्ति रितिवाच्यम् । प्रपाजशेषेण इवायभिधारयतातिवदृष्टार्थत्वानुरी , ·शास्त्रमुक्तावळी । धेन रक्षणागोवारस्य पाप्यावा । मतसत्रिपायोपकारकत्वमेव स्तोत्र शखयोरपि । सबनिगदव्याख्यातम् । ॥२॥सू - अर्थेनव पवृष्येत देवतानामचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् । ॥२ - अस्तुताव न्मूलयुक्तिभूत श्रुतिविराधो लिंगस्य बाधक , अपुच्चय युक्तिरूपो दुर्वलप्रमाणवाधप्रसगएप तावदादावभिधीयते । यदिहिस्तो तिशलत्यो प्रकाशनलक्षणार्थता मर्गकृत्य सन्मत्राणा गुणिस्मरणार्थत्वमि यते ततामगदेवताक्यागाभ्यासक्रमेपठितयो रैद्रमत्रयो महन्द्रप्रकाश नाशक्त रिंद्रस्यच यागानगत्वेन प्रकाशमान हावा प्रकरणेन यत्रद्रोदेवता वोत्कृपेत पूषानुमत्रण मत्रवत् । ततश्च यजुर्वेदविदित ग्रहयागाभ्यास क्रमेण सामवेदांतर्गवोत्तरा अपपठिताना मृचा यथाझमपाउनाव गांगमा घानां मध्येऐन्द्रमन्त्रया स्तदनमीकाराक्रमवाधापत्ति पाद पुनरा रमतइति वचनावगतम्य चाधामृच सापठित्वा तस्यास्यपादनसदिती यापार्च पवित्वा तदत्यपादन सहद्विधीयात्या चपठनपस्य प्राध नस्य माहेन्द्रग्रहसन्निधावाम्नातस्य तदगरवानगीकारा रसन्निधिवाधव । भवश्व दुर्घळया रपि कमसबिध्यो प्रवळनापिलिगेन सहावाधनधोपपत्ती बाधायोगा ससत्रिपायोपकारत्व स्तोत्र शस्त्राणा। सूत्र देवतापद प्रति गुणवेन सयुक्ता यदि स्तुतिभावना ततोन प्रपोजनानुरोधेन माहेदन इपजितोपकृपयेवेद्रीस्तुति , तस्या प्रयोजनभूता देवता प्रतिगुणाधादिति म्याम्येपम् । ॥ ३ ॥ सू - पशावतागुणाय स्यात् ॥११-१५ ॥ नापप्पेदीस्तुति इन्द्रशदेनैव प्रवग्रहयागायेंद्र प्रकाशनोप पने यपि च तब महत्वगुणविशिष्टस्यैवेन्द्रस्य मादमिति त हिनदेयतापमुक्त, पापिषिशेष्यस्पैव मत्रेण प्रकाशनोपपते विशे ·मामासा कौस्तुभ । पणांशस्पचमंत्राभावेपि ध्यानाद्यपायातरेण स्मृतिसिद्ध नापकर्षापत्ति । नाह"सावा एषासयंदेवत्यायदजावशा वायव्यामालभेते"ति वाक्येन वशावगुणविधानपि विशेष्यमात्रस्य छागस्यवपायामेदस इतिमात्रे णाभिधान नेष्ट । नात्र महेंद्रशब्दस्यैव देवतावं, येनेन्द्रशब्दस्य ततोभि ववेना पकर्षरशक्येत, तथासति महेद्रशब्दस्यार्थववाभावन प्रातिपदिक सज्ञाभावात्तद्धितानुत्पत्ति प्रसंगात् । अतएव चेतनाचेतन साधारण्येनार्थ स्यैव देवताय दशमे वक्ष्यते । एवं सत्यपि यदिमदशब्दोल्दया . तरवचन:स्या तप्तोतरवचनेनेंद्रशब्देन नाभिधीयते तदर्थ इत्युत् ध्यतेदोमन्त्रः, प्रोक्षणीशब्दवत् क्लप्तावयव योगेनोपपत्तो नार्थातरक ल्पनाया प्रमाणमस्ति । ननु तद्धितसमासरूपवृति द्वयानुपपत्तिरेव रूढिकल्पनायां प्रमा णं भविष्यति । तथाहि - नताघदेकस्यैवेन्द्रशन्दस्य युगपत्तद्धितसमा सरूपवृत्तिद्वयसम्भवः, भन्यतरसापेक्षत्वन कस्या अपि वृत्तेरनुपपत्तेः, छ मासवृत्त्यर्थ मिन्द्रशन्दस्प सुबन्तरवकल्पना तद्धितवृत्त्यर्थ चा सुवन्त त्वमिति पुगपद्धृत्तौ युगपरसुवन्या सुयन्तावविरोधापत्तेश्च । नापिक्रमेण, सकृच्छुतस्येन्द्रशब्दस्या वृत्त्यापनः । तद्धितपूर्वप्रवृत्तीमहेन्द्र मित्युत्तर पदवृद्धि महत्त्वस्यप्रधानभूतव्यविशेषणत्व वाधक प्रसज्येत । मतो वृत्तिद्वयानुपपत्त्या अन्धकर्णादिशब्दव दृढिकल्पनोपपत्ते रिन्द्रामहेन्द्रस्य . भेदायगमा इन्द्रशन्देनप्रकाशनानुपपत्ते सत्कर्षानिवारणमिति चेत् ? समासवृत्युत्तरकाळ तद्धितकृत्यगीकारात । नचैद मिन्द्रपदावृत्तिः, वृत्तिदयविधरण वेळायां पौरुषेयेन्द्रपदावृत्तावपि वैदिकमाहेन्द्रपदेनानाइते ने महत्त्वगुणविशिष्टैन्द्रदेवता वास्वविध्युपपत्तेः । भतएव तद्धितवृत्तः पूर्षे दन्द्रादि समासांगीकारात् “ आमावैष्णव "मित्यादी देवतादन्दादि निमित्तकानहायुत्पत्ति राजस्पेनॉपपादिता भविष्यति । अतश्चक्रमेण सू तिद्वयस्याप्युपपत्तेः प्रोक्षणीशब्दधस्क्लप्ता वयवोगेनोपपत्ते दिकल्पना ·. शास्त्रमुक्त 142। नववाशासायपि गुणविशिष्टस्यद्रम्य देवतात्व यशावदिंद्रशब्देनविशे यमात्र प्रशाशनोपपत्ते नारकर्षापत्ति । वस्तुतस्तु महेन्द्रप्रतिपदिकन महत्त्वविशिष्टे इन्द्रे उपिरागपुरु पशाभावि बदिशेष्यमानस्यैव तद्धितेन देवतावावगमादिशेषणायच मद्दपदस्प विशष्योपलक्षणार्थत्वेन स्तावकत्वनोपपत्ते देवाभवत्य शुद्धस्येन्द्रस्वाद्रण प्रकाशनोपपत्तो नोरकर्षापत्ति । सूरन्तु अगुणाध स्थादित्यचार प्रलपेण व्याख्येयम् । ॥ ४ ॥ मू मश्रुतिसमवायित्वात् ।। २ . १ नन्द्रशब्देन प्रकृतग्रहसम्बन्धिदेवताभिधान, प्रकृवग्रहेमाइन्द्रमिति तद्धितसहकृतेन विधिना महेन्द्रपदत्यव दवतात्यविधानात् । हि- तद्धितेनदयतात्वविशिष्टदम्याभिधानात् देवताविपच त्यज्यमानद विरुद्दयावन वृद्धव्यवहारे प्रसिद्धस्यानुञ्चायें । सम्भशत तद्धिता भिहितोदेर वावार्य महेन्द्रप्रातिपदिन सक्षणया महेन्द्रपदममाभि धाप तस्य स्यग्यमानदविरुद्देश्यतारूप देवतात्व विधीयते । महेन्द्रशन्दे पदलक्ष गायाश्च शक्यसम्बन्धविनानुपपन महेन्द्रपदशम्य वातन साधारण्येन दशमे वक्ष्यमाणोथोंप सगतः । अतश्च महत्त्वगुण विशिष्ट न्द्रवाचकमहेन्द्रपदम्यैव देवता वायसाया द्विशिष्टवाय वृदञ्चादि पदा न्तरप्रयोग सुतरों शुद्धेन्द्रपदप्रयोगायोगा नन्दपदेन प्रकृतग्रह सम्बन्धिदेवताप्रकाशनोपपत्तिः । तथा यत्त -न्यायसुधामधस्वारस्या प्रातिपदिकनार्थवाचिना देण्या न्वयार्थ पदविशिष्टावक्षणामगीकृत्य तत्र तद्धितबाच्य देवतास्वान्दो गोकाराच्छन्दोपहितोयों देयतेतिमतीयते, तापदविशिष्ट उञ्चार्यत्वाख्यो हेश्यावस्य दाधादिशेषणीभूतपदान्वयस्य चान्योपसजनमायेन नावे पीविन्यायना व्युत्पन्नवा दुपेक्षणीयम् । एतनार्थस्यैव देवतास्वेपि तस्यवाहादिय रस्यरूपेण पागोपयोगा भावा च्छन्दोचारणदारणेषोपयोगाधगते विशेषापेक्षाया टा ·- मीमासा कौस्तुभः । घवादुपस्थितस्य विधिगतशब्दस्येव नियमइति पक्षोपिमत्युक्तः, तद्धिता यस्य स्पगमानहविरुद्देश्पत्वाख्यस्था बाधेनान्वयानुपपत्ते , स्यज्यमान हविरुद्देन्यभूतशब्दाभिधेयावलक्षणातु प्रधानभूते तद्धिते लक्षणापत्ते ग्यु क्व । सदर प्रातिपदिकएव गुणभूते पदलक्षणेति । कि " अग्नयेपावकाये " त्यादा कस्यैव पदस्योचारणनियमो पपत्तेः न पददयोच्चारणापत्तिः भतो महेन्द्रपदस्योचार्यत्वेन देवतात्वा बेन्द्रमन्त्रणाभिधानोपपत्तिः, अतश्चोकांपत्ति स्तदवस्थैव । सूत्रन्तु-श्रुत्या-विधिगत शब्देनैव, देवतापा , कर्मणि, समवाया- सम्बन्धादिन्द्रशब्देन महेन्द्रप्रकाशनानुपपत्ते नी नुस्कर्ष सम्भवइति व्याख्यम्। ॥५॥ सू - व्यपदेशभेदाच ॥ २ इसश्च नेन्द्रपदेन महेन्द्राभिधानं । अन्यथा सानारपे "बहुदुग्धीन्द्राप देवेभ्यो बहुदग्धि महेन्द्रायदेवेभ्य इति द्वमन्वयो स्समाम्नातयो रन्योन्य प्रकाशकर विकल्पापत्तिः । अस्मन्मते वैन्द्रेण सानायर गन्न प्रकाशना माहेन्द्रेणच तद्गतमहेन्द्रमकाशना न्मन्बद्धपव्यपदेशव्यवस्थति न विकल्पः । भतश्चे न्द्रमहेन्द्रयो रधिष्ठानस्येपि विशेषणांशभेदादुद्दे ग्यशब्दभेदाच भेदाधगमे नैद्रमन्त्रणाभिधानानुपपत्ते रुरकर्षा निवारणम् । ॥ ६ ॥ सू गुणश्चानर्थक रस्यात् ॥१-१ १८॥ यदप्युक्त महेन्द्रप्रातिपदिकेन महत्त्वविशिष्ट इद्रे भिहितपिरा जपुरुषशोभन इतिव द्विशेष्यमात्रस्यैव तद्धितार्यान्वय इति । वन,तथा सति गुणवाचिमहत्पदानर्थस्य प्रसगात् । नहि तस्य राजपदवदर्थ धारणापरक्षकता संभवत्ति, देवतायारस्वरूपेण कर्मण्य सबन्धात् । किंतुशब्दोच्चारण द्वारातदुपकारकत्वाद । महापदस्थापि तद्वारैचो पलक्षकत्ता चाच्या । ततश्च तस्याप्युच्चार्यत्वात् देवतात्वां सत्यवते नमहत्त्वरहितस्येन्द्रस्य तद्धिताधावयासभवति । किंच सभाति वि धेयद् विशेपणत्वेनाधवत्वे उपलक्षणावम्य स्तावकत्वस्य चान्याययवान " ·७४ शास्त्र मुक्तावळी । शुद्धस्येंद्रस्य देवतारवं राजपुरुषशोभन इत्यादौतु प्रमाणावरानुरोधेन तयोगीकरणमिति न किंचिदेवत् । अतएव च सानाय्ये ऐद्रं दध्य मावास्थायामेंद्रपयोमावास्यायां माहेंद्रं दध्यमावास्यायां माहेद पयोमा घास्याया"मिति व्यपदेशभेदः । अन्यया सत्रापि महापदानयंक्यम् । ||७|| सू - तथा याज्यापुरोरुचोः ॥२ . १ . १९॥ तथासानाय्य एवंद्र महेंद्र देवत्ययायापुरीनुपास्ययो भेदेनाम्नान मपद्रिमद्रयो भेद एवावकल्पते, अन्यथा एफेनकार्यखि रितराम्नान मन यकं विकल्पोवा प्रसज्येत । नच भवन्मतेप्येकापूर्वखानावा विद्रम हैद्रयो धर्मखांकर्यापत्ते विकल्पानिवारणम् , सम्मीळनादिव मतिनियत निर्देशेन किर्यानापते । घस्तुतस्तु - मन्त्राणां लिंगेन मुख्यएवा विनियोगा द्रोहिणां मेधसुमनस्यमान इति पदेकापूर्वसाधनीभूरो यर्थान्तरे अप्रामायेन सांकर्यप्रसंग एष नास्ति । अतो याज्यापुरोनुवाश्ययो भेदाम्नानमापि देवता भेद साधकम् । सूबे पुरोएक्छन्द शखगव माविशेषवाच्य पि लक्षणया पुरोनुवाश्यापरी द्रष्टव्यः । ॥४॥ सू वाया मर्थसयोगात ॥२.१.२०॥ यातु - घशारव गुणविशिष्टद्रव्यविधानोर छागशब्देन विशेष्य मात्र प्रकाशनं दृष्टमित्युक्तं, तदशात्वस्य स्वरूपतएवोपकारकाया दुपा यांतरेणापि स्मायाकर्मण्यनुष्ठानोपपत्ते न वश्यं शब्दोच्चारणापेक्षा । प्रकृतेतु महत्त्वस्य महत्पदोचारण द्वारेणेवोपकारकरया. बानुचरितस्य साधनायं संभवतीति विशेषः । ॥९॥ स् । यतिचार्थ पचास्यात् ॥२ १-२॥ मनु - यत्रमाइंद्रग्रहसन्निधापय मैद्रः प्रगाध. पटितः. क्यास्य म. मातास्थाग्निपदवाहाणपा महन्यविनिष्टद्र प्रकासकरवन नियशकल्पना 1 ·भीमासा कौस्तुभः । ७५ घंवत्त्वोपपत्तिः । वस्तुतस्तु नेहशस्थले लक्षणा यागवेळायां महेंद्रपद प्रयोगेपि मविशेष्यभूतेन्दमात्र प्रकाशनेन मंत्रस्या पूर्वीयदेवतास्वाश्रयभू तेंद्र प्रकाशनार्यावनायुपपत्तेः, मनोतास्याग्निशब्देतु देवतावाचि म. नोतापदखामानाधिकरण्येन लक्षणांगीकरणमिरयुक्त मंत्राधिकरणे । तत श्च यथापठितस्याप्युपपत्ते नोंरकपांपत्तिः । अथवा पूषानुमवणमनवदुर्बल प्रमाणवाधनोत्कर्षागीकारपि न क्षतिः । नच तत्र यागानुमत्रणमत्रसमा रूपाव दिह सम्बन्धसामान्यो वा]धक प्रमाणाभाधनो कर्षाप्पनुपपत्ते रानर्थक्यापत्तिः, एद्रयागांतरे तदभावेपिज्योतिष्टोमप्रकरणस्थेंद्रग्रहाभ्यासे प्रकरणस्यैव सामान्यसम्बन्धवो वा]धकस्य सत्त्वेनोरकोपपत्तेः । भतश्च पत्र प्रकरण एवेंद्रयाग स्तनास्प प्रगाधस्यो किप्पर्थवावोपपनिरिति । - । ॥१०॥ सू नत्वाम्नातेषु ॥२. १. ११ ॥ नचेंद्रस्य प्रगाधस्य प्रकरणे उत्कर्षसंभवे प्यन्येषु तत्तद्दा भ्याससविधा वाम्नातेपु मंवेपु " याम्यारशंसति शिपिविष्टव तीशसति पितृदेवत्या शंसति कुसुंभकसूक्त मन्वाह भक्षि सूक्तमन्वाहमूपिकसूक्तमन्याहे"त्यादिविधिविहितेषु प्रकरणेपि यमादीनाम भावा तत्रोत्कर्षानुपपत्तेः, प्रकरणवहित यमादिदैवायकर्मणि च सा मान्यसम्बन्धोधक प्रमाणाभावेनो रकर्षानुपपत्ते, कुसुम्भकादीनां चान्यत्रापि देवतास्वाभावेन सुतरी बदनुपपत्ते नार्थवत्त्वोपपत्ति रिवि धाच्य, ॥११॥ स - दृश्यते ॥२ . १ - २३|| सर्वेषा मेवार्थवावोपपत्ति: तयादि मण्डूकसूक्तस्य वायद" मण्डुकेनाग्निविकर्पती" ति विहितमण्डक प्रकाशकत्वेनाना बुग्याग । नच तया नारभ्याधीतत्वन सामान्यसम्बनमयोधक प्रमा गाभावः, मण्डूकसूक्तस्प प्रकरणाग्योतिष्टोमसंबंधे अवगत मानपक्प तदंगापापेन सदंगभूतेचपने निवेशोपपतेः । एव मूषिकामुक्तस्यापि ·७६ शास्त्र मुक्तावळी । भवरणाभ्योतिामांगभूतपेवादागिन्यां निवेश । तर च यद्यया सो साक्षाद्विनियोग , तथाप्युपशयेयुपे "सचा अन्येयूपा पशुमतो अयोपशपरवा परित्युपक्रम्य देण्याभावे 'भापुस्तपरिति यूयादि"ति मवनिधाननाय स्मृति द्वारा लक्षणया वत्सम्यध्युपशयस्तुतिरितिद्रष्टव्यम्। येत याम्पादिमन्त्रास्तपा प्रकरणे क्थमपि निवेशासम्भवनोवां योगा दम्परच सामान्यसम्बन्धवोधन प्रमाणाभावेनैव तदप्रसक्त रगाया प्रकृतग्रहदवतैव सक्षणयेवते प्रकाश्यते । प्रयोगाभावेन निषिद्धल क्षणानगीशरेतु जपादिमन्वय याम्यादिमबाणा मध्यदृष्टार्थ मुच्चारण प्रक तग्रह पागागन बीधीयते । स्मश्च पक्षे स्पैनिशसायो गुणिति शेम्पक प्रकाशनशकवाभावेपि क्षाणयोच्चारणपरत्व मेव द्रष्टव्यम् । यदि खस्मिन् पक्ष ऽ दृष्टाधवस्या कश्यका लक्षणामीकार प्रमाणाभाव शाक्यत, सतो याम्यादिविषये गुणविशेष्पक गुणिसम्बन्धकीर्तनात्मक स्तोत्र शखविधान मया दृष्टाप मगांकियते । नचतायता सवैष तथा प्रग, अनुपपनेरभाषात् । नच पाम्पादिमवेषु निन्माष. णिकदेवतागीकारेण तद्देवस्ययागावरस्येव क्स्पयितु शक्यरवाद किमिति सिद्धान्यभिप्रद स्तोवशखादृष्टायतामीकरणमिति वाच्यम् , याम्यादि मंत्र स्तुतिभागिवरूप देवताव पल्पनेप्यापारबद्रव्य सवधाभावे हषि गिरवरूप देवतात्वाकल्पनात् तदेवस्य पागानुमानानुपपत्ते । मतपस जादिमत्रषु न यागान्तरकल्पनम् । किनवदृष्टाय:यमेव । नचान्येषु अपादिमत्रेग्ध दृष्टार्यवेप्यत्र 'यद्यज्ञस्प साधनताव्यापयेत अता देवाअपतुन इतिजपत अपिवान्यांवैष्णवीमि त्पादौ विष्णु प्रकाशवस्य मबम्पापाशुपागांगरवन विदाकर विदितवमंणि मात्रवणिक देयवाक्पकावनोपपने पिमित्यदृष्टार्थत्यागीकरणमिति वारप, विधिषाक्यादेववस्य मत्रस्य यतसाधन लोपनिमित पैगुण्यसमा धानाधावै नायगतत्वादपान्तराबक्षिानुपपरी । अतोजपादि मनवटेवपा म्पादिमवाणाम दृष्टास्वसिद्धारपात स्नातरूपाव पवागीकर्तव्यम् । " ·७७ मीमासा कौस्तुभ । यत्तु- मूळे" वाचस्तोमे सर्षा ऋचस्सर्वाणि यजूपि सर्वाणि सामानिपारिप्लवंशसती"ति विहिते शखे सर्वेषां भगणां विनियो गाधाम्यादीनामपि तत्रैवोत्कर्षः । यद्यपि च तत्र दृष्टविधपानोपयोगः, तथाप्प दृष्टद्वारेच तदुपपत्ति "रित्युक्तं । तद्धाचस्तोमप्प दृष्टार्थताव श्यकावे याम्यादीनामपि सान्निध्यावाधार्थ प्रकृतग्रहएच अदृष्टार्थादस्प न्याय्यत्वादुपेक्षितम् । यदितु वचनेन साविध्यवाधान प्रकृतग्रहसंबन्ध इत्याशक्येत, ततो दर्शपूर्णमास प्रकरणपठितानां जपादिमत्राणामन्येषां च लिंगादिविनियुक्तानां वचनेन लिंगादिवाधापत्तेन तदंगत्वभवः । अथ वाक्यस्यापि सामान्यविषयस्य विशेषनिष्ठलिंगादि वाधकाचायोग उच्चत, ततस्तनिधावपितुल्यम् । तस्मात्पूर्वोक्त विधयवार्थवत्त्वदर्शन व्याख्येषम् । ॥१॥सू – अपिवाश्रुतिसयोगा प्रकरणे स्तौतिशसती क्रियात्पत्ति विद ध्याताम् ॥२ १ - २४॥ नैद्रस्य प्रगाधस्योपस्संभवी। सहिमतावामाकरणिक एवेन्द्र याग, तस्यावान्तराधिकारविहित मत्रांतरावरोधेन धास्य मनस्यानव काशात् । नापि तुमकरणवदिते इंद्रयागांतरे, तत्र सामान्य सबधबोधक प्रमाणाभाधेनोत्कर्षा नुपपत्तेः । इद्रशन्देन मनोवास्थाग्नि सन्दध महेंद्र प्रतिपादन लक्षणाभिपात्वयैव निरस्तम । अपशिष्यते सापधागधेळायां विशेषणयुक्त प्रकाशनेपि मंत्रे विशेष्यमात्र प्रका शन ना तुपपन्नमिति , वदंघाच्यं, स्तोतिशखयोगणि प्रकारक गुण विशेष्यकोधानुकूल व्यापारवाचिरवस्य गुणिनिष्ठ गुणतात्पर्यक पोधा नुकूल व्यापारवावियस्प वा पक्रकेशांती देवदत्त इत्यादाविषावधा गुणिप्रकाशनाप बक्षणापसे सस्तीविशति चास्यस्यैवास्पि विधयावावगमा नस्य च यावासभवे अदृष्टापत्वकल्पनस्य फल खान प्रामाणिकरवाना नुपपतिरिति । लोके धक्रकेशोदेवदत्त इरपत्र देवदत्ते पक्रकेशप्रतिपादनएव स्तुसि बुद्धिमापयो, न पुनर्वकोश

·शास्त्रमुक्तावळी ।
विस्य देवदत्तविशेष्यता प्रतिपादने । सेन स्तीतिशाति पदशक्ति
पीरोचनया प्रकाशनावावगमाद दृष्टापत्यांगीकारेणापि गुण
प्रकारक गुणिविशेष्यक शान्द पोधानुकूल व्यापाररूपस्तुति विधायि
विमव पुक्तम् । नच भयाजशषेतिव टार्थ वानुरोधेन रक्षणा
गीकरणमयदोप प्रकाशनस्य लिंगकल्पश्रुतिरटनैव प्राप्तिसम्भ
लक्षणयेष तत्प्रतिपादनेपि विधिधेय्यध्याद । किंच दृष्टाथरव विश्वपा
मत्राणामभ्युपगम्यते, स्तुतेर्वा ? नाध , ममापि स्तुतिनिष्पादकत्वेन तास
स्वात । नारय, स्तुतिस्वरूपस्यवदानापते । तस्माद्धातु अतिसयोगात्मक
रण एपस्तौतिशसवी स्तुविरूप कियोत्पत्ति घिदभ्यातामिति सवार्य ।
.
॥१३॥ सू
शब्दपृथक्त्वाच ॥ २.१.१५॥
द्वादशस्तोत्रोग्निष्टोमो द्वादश शस्त्रोग्निष्टोम " इति श्रुव दाद
शत्ध न मकाशनलक्षणापाषेषकरूपत्ते प्रकाशनाना प्रत्यूच प्रतिपद
वाभिन्नत्वेन द्वादशस्यानुपपत्ते । प्रकाशनत्वेनेकपागीवारे सुतरात
दनुपपतेश्च । अस्मन्मतेतु सत्यपि प्रत्यच स्तुतिव्यक्तीना भेदे विधि
भदेन विधेपतत्तदनेक्स्तुतिव्यक्ति वृत्तिविधेयतावच्छेद भूते बनाया
वश्यभाषा तजातिगत द्वादशस्योपपत्ति । वचत प्रकाशनस्य सामर्य
प्राप्तस्ना विधयत्वा वैजायकल्पन प्रमाणमस्ति ।
विचारम-मते वैजास्याल्पनेपि तद्विधिभेदेन विधेयभावना
भाव्यस्या नेक्स्तुतिजन्या पूर्वस्प भेदावश्यभाषा रागतद्वादशवनापि
स्तोत्रादि द्वादशवोपपत्ति । प्रकाशन पक्षेतु तस्य दृष्टावना पूर्ण
नगीफापद दृष्टापोजनस्पस्य च प्रत्यक्षयाधिसन द्वादशत्यानुपपत्ति ।
मतोदादशशब्दन स्तोत्राणां शबाणां च पृयकावाक्षेपादपि न प्रया
शनवक्षणा।
॥१॥म् -- अनर्थकच तद्वचनम् ॥११ २६॥

·नन्दास्य मीमासा कौस्तुम । ७९ प्रकाशनाविपक्षे भग्निष्टुति “भाग्नेया महाभवती "ति वचनेन माकृतमहानुवादेनाग्निदेवताविधी कृते प्राकृतदेवतावाधव प्रकाशक मत्रचाधेनाग्निप्रकाशकमांतराणा पायादेव प्राप्त राग्नेयीपुस्तुव तइति वचनचैयर्यापत्ति माकृतमध्वग्निपदोहमसक्ती मवान्तरविधानेनार्थवस्वमिति वाच्यम् ," पूयतिवाय एतहचाक्षर यदे नमूहयति तस्मादृचनाइदि" ति ऋगदनिषेधा दर्यप्रकाशनरूपकार्य वले नाग्नेयमत्रान्तरस्यैव प्राप्तिः । अस्मन्मतेतु सत्यपि ग्रहाणामाग्ने यावे कर्मासमवेतगुणिनिष्ठस्यापि गुणस्यकीर्तनेन स्तोत्र शस्त्रजन्यादृष्ट संपत्युपपत्ते प्राकृतानामिव मंत्राणामुच्चारणे असक्त वनिवृत्त्यर्थमाग्ने यीपु स्तुवत इति सार्यकम् । ॥१५॥ सू - अयश्चार्थ प्रतीयते ॥२ १ २७ ॥ सम्बद्ध स्तोत्र शस्त्रचेति श्रुत्या स्वोरशस्त्रयो स्सयन्ध प्रतीते समस्यच भेदसाधनाया स्तोम शस्त्रयोस्स्वरूपत. फळतोभेदे जात्य पल्पनया भेदोवधार्यते । नचासौ प्रकाशनाधत्वपक्षेषभवति। नच स्तोत्रा दावपि प्रगाणा प्रमाणकृत सभवत्येप्रतिवाच्य, स्वरूपत फलसोपा भेदा सभये प्रगाणालयांग कृतभेदस्या न्याय्यावात् । ॥१६॥ स - अभिधानचकर्मवत् ॥२.१ २८॥ यदिद स्तोत्रशस्खादिरूप सामान्याभिधान यच्चाम्पमोगादिरूप विशेषाभिधान तदुभय मप्यारादुपकारकत्वपक्षे उपपद्यत, नतु सस्का रखमंत्वपक्ष, सस्वारस्य सस्कार्यनिरूपणाधीन निरूपणीयस्य सस्ता येणेवापच्छेदसिद्धो भएछेदकीभूतसज्ञानपेक्षरयात् । एव सत्यपि यद्यारादपकारफरवप्राहक स्तौति शखति धातुरूप श्रीतसयोग स्सस्कारकर्मयाधकोनस्या, तालिगेन संस्कारकमावस्येवावधारणात "अशुदायदाप गृहाती" विषदगायासायम्पपच्छेधारे सहापच्छि नमेष ज्ञात कृउ पर्माभ्युदयकारिभयतीति पत्नया सज्ञापगीति येत नघतदस्ताल्पत भारादुपकारकत्वमेध पुक्तमुपायाम ।

·८० . " शामुताळी। ॥१७॥ सू - फलनिवृत्तिश्च । २९॥ स्वतस्प स्तुतमस्यूर्जस्वल्पयस्व मामास्तोत्रस्य स्तोत्र गम्या दिद्रियापक्षावनामदेधुक्षीमहि प्रजामिष सामे सायाशीपंतस्प भयादि तिमन्ने भावनिष्ठातन स्तुप्तपदेन स्तोत्रकियोपादानाद , स्तोत्रस्य मापे स्तोत्रमति तदेष भून स्तोत्रस्योर्मधापयस्वभाषा मामगार , सत दोपळक्षित देवतापतोषप रषां पाचाम प्रजामिप भजामहे इति सेप पारदक्षितस्य स्तोत्रस्पा शीसापा भूपानिपोन स्तोत्रा देव पद प्रापित न देवतापा । यपि च नेद स्तोत्रस्यफल धरणधिभक्ति सपोगाभाधना घातरावगमापाप होवप प्राणिक फरकपनानुपपने सपाप प्रधानपटमदेव परम्परामधेन स्तोत्रा प्रतिरक्षणपाया तोफ्टमेश प्रतूपपापम् । मतम स्तोत्रफि यात फल पानाम्पा एव प्राधापम्, न देवतापा ।रपाहि देयतातपयफळ भापत प्रधानापान. नागभूतारप्रकाशनाव fra मशाशनस्य पान तापटप मायागम्परधान मानावाव, स्तोत्रपापाय हरयासदहरयमिति विशेष मत भारादुरयारकाप्येष মায়ানা। प्रपोजन प्रात महानुपान विरतो देवतांतरविधाने माग्नेयी तुमतापायधापनामारे मातानमत्राणामविकारेण प्रयोग सिद्धांत पुर्णपा मारतप्रायन दयाप भगतरागम इति दशमे पापते । इति स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् ॥५॥ अध मन्त्राविधायक्वाधिवरणम् । - PrimarTTAR ·मीमासा कौस्तुभ । ८१ "भावार्था. क्मंशब्दास्तेभ्य किया प्रतीयतेषायोषिधीयते " इत्य नेनोपक्षिप्ताना विधायकाख्याताना 'तानिध" मित्यादिना दैविध्य मुक्त्वा इदानी प्रसगादाख्यातस्यापि क्वचिद्विधायक व नास्तीति प्रतिपाद्यत । मतानातिनदभाति तस्करोनासामामित्रो व्यधिरादधर्षति । ज्योगित्ताभिस्वचत गोपति स्सह देवाश्च याभिर्यजतेददाति च " इत्या दिमत्रे — यस्योभय हविरातिमार्छ " दित्यादी ब्राह्मणेच पेयच्छन्दादि समभिव्याहता भास्यातशम्दा स्ते कि विधायका उतनेमिसाय । अत्राप्य पूर्वभेदोपयागिनएच षिचार्यमाणत्वा पाढाध्यायसगतीस्पष्टे । प्रासगिकीय नन्तरा। तत्रादित्यादौ भसन्दिग्धलिड्भवणा धजतेददाति चेत्यादा वीप स्तुत्युनीत रडतत्वावधारणा द्यजेतस्वर्गकामहतिवदव विधाय ववाविघात' । नच यच्छन्दादिना प्रतिबंध यच्छन्देन गोपदा र्धस्य सिद्धावद्योतनेपि " यदाग्नेयोटारपाद " इतिष शागसाधनादेन विध्युपपत्ते । भतण्व कर्वसमानाधिकरणस्य यच्छादस्पैठ प्रतिबंध पता न कर्मसमानाधिकरणस्येति सिद्धान्तिनोपि प्रधादः । घस्तुतस्तु गुणभूतेन यच्छन्दादिना प्रधानभूतषिधिशक्ति प्रतिष घस्थान्याय्यया स्वहसमानाधिधरणे यच्छन्देसायपि न विधिाव किं च यच्छन्दादिक माप्तिोतय त्मतिषधक पाच्यम् । सापतिप्राप्ति. प्रमाणान्तरेणास्ति उदातेनैव प्रतिषधसिद्धः कृतपच्छन्दादिना । यदिनास्ति तदा यच्चन्टसद्भावेपि दानग्निचिनुत" इतिव दमानार्थकायादेव विषुपपत्तै नयच्छन्दादे. प्रतिषमतासभवति । वस्तुतस्तु एतस्य मत्रस्प गोद्रम्पवानवनय पशुपुरोडाशानुनिया प्प देपिरहषिर्याग चदम्यो गौदेवाये याग्यापन विनियुक्तरवातन्त्र व्याघात - यएव घि ·शाखमुक्तावळी । 'वरुद्रपकाया द्रौद्रम्पववाभायन नपिनियुत्तस्याप्रस्था प्राप्तस्वतत्रो द्रष्पा भगविधापाधोपपत्ति । नव साक्षालेषिणिदेविषाधियोंगयो द्रष्पकावाप्रामापि तच्छपिण्या मनूमनपापा गोव्यकत्वस्य प्राप्तावाद विधायकत्वोपपत्ति रितियाध्यम् , एघ यथास्यचि मानिसभने पभ्या सावा तररवोपपत्ते । असच यजेत स्वर्गवाम इत्याख्यातय स्मगत स्याप्याख्यातस्य विधिरूपयप्रयोजनकत्वमेव, विधायक शब्दावस्याभ पत्र समानावादिति सूत्रार्थ । अत्र च मश्ग्रहण यच्छन्दादि समभिव्याहतारुपात मात्रीप रक्षणम्, नत स्वतबम, पहायकपिथला ना लभेत" त्यादाभि युक्तमसिद्धया भवपि विधायकरवांगीकाराव । यस्योभयमित्यादीच प्रामणे यच्छन्दादिलमभिध्याहारे वदनगीकाराच । मनश्च सर्वस्याप्प घोदाहरणापि प्रायशो यसब्दादि समभिव्याहारस्य तेववसत्वासन भन्नग्रहणम । सिद्धान्तमाई- ||३|| -- अपिका प्रयोग सामी मत्रोभिवानवाचीस्यात् ॥२ १२४॥ নাখাঃ बनते 'इत्यादीनाललेट् साधारणाधेन विपर्षक वा निश्चयात् नच स्तस्पातविधय विधेरभाव स्तुत्तरेषा निश्चयेन तस्मा भन्निश्वापरावाद ! च परतायकपिज्जलानाटते" पादिदमानावस्यमय तनिश्चायक, गोद्रव्यकस्य यागदानादेरनवध्यादि रूपम्प तदन्यस्यवा पहुश प्राचिन सदसिद्धे । अतएव नविधि पुनम्न যথাযথমাপ্ত বাক্য বিগিনিঘনাঘাষণা भावाद । विध्यभावपि पुनश्रुतिमावादस्तु पुन भुतेरस्मरणापविनायुप पनेरन पपस्वाभाषादयुक्त विच याप्यविधायका टिकादिरोग्यत समापि यछन्दादिना विधिशक्तिप्रतिपधानास्प विधापकायोपपत्ति । तथाहि - परन्द स्वारसमभिवाहनायस्य सिद्धसांचोतयन् मामि ·4 मामांसा कौस्तुभः । मपेक्षते । अस्तिचापला । अतोगोद्रव्यकयागदानादेरनूद्यमानस्या ज्ञात ज्ञापनेक स्वभावविधिविषयत्वायोग स्स्पष्टरव नच यच्छन्दस्य स्वार्थमात्र सिद्धतागोतकरया दोस्वरूपानुवादपि तस्य साधनायनविष्य पपत्ति रितिवाच्यम्, यः पाकंकरोति समुहतात्यादौ यत्तच्छन्दयों स्वसमभिष्याहतमात्र सिद्धायद्योतकताव्युत्पतेः । अतव याभियंजनेपास गाददाति ताननयंति, नच तस्करोदभ्नोति, भचएनाः भामित्रोग्य धिरादधर्षति पधया अभिभवति, गोस्वामीच ताभिस्सहचिरनदाप्ति यच्छन्देन समभिव्याहते गोद्रव्य यागदानादापपि सिद्धताप्रतीत न विधयवोपपत्तिः । यच्छन्दस्य समभिव्याहतवृत्ति सिद्धताचोतकावा देवच पत्रकसमभिन्यादारस्त कृरयाश्रयस्वरूपकतत्वस्य सिद्धता प्रतीतो कृतेरपि ताप्रतीते विधेयावानुपपत्त्या विधिशक्त्यनुपपत्तिः । यत्रत कर्ममात्रसमभिव्याहतो यच्छन्द स्तच्छन्दसमाभव्याहतच विधि स्तसत्पपि कर्मस्वरूपस्यानुवादे कर्त परवन विधानोपपत्तः न विधिशक्तिः मंतिचधकता यच्छन्दस्य । प्रकृतेतु विधेर्यच्छन्देनेष स मभिव्याहाराबक्ता प्रतिबंधकतेति विशेषः । एष सम्पपि यदिफयं चिदप्यालोच्यमाने प्रामिनसभाव्यत ततो यदाग्नेयोष्टाकपाल इति प च्छन्दस्प स्वार्थमात्रसिद्धत्वावकता मगीकृत्य विधे विधायकोपपत्ते नशक्तिः प्रतिवद्धयेत । नावेदस्ति, गोद्रव्यकस्य पागदानादेपहुशः माप्तावात् । यातु- सत्यपि पच्छन्दस्य विधिविरोधिरये प्रधानभूताया दिध्य नुग्रह एषन्याय्यः, न गुणभूतयच्छन्दानुग्रह, दरयुक्तम् । तदुचैऋचा किपत इत्यादी प्रधानभूतम्या प्युपसंहारस्पस्यायध रुपक्रमस्थेन गुण तेनाप्यधादेन भाषस्य वरुपमाणावा दकिंचित्करम् । वस्तुतरत-विधिदेव पच्छन्दस्पाप प्रधानमन भावनान्यपिया प्रविधि प्रतिवस्य गुणायम् । पदि परं पदांवरवा सदपेक्षा घिन कपशिस्त, पतः "एन्द्रपचाराव" नित्यनेन पास्यभेदापत तितुम तोरियनुशधन पायांपतेश विधिशाक्तिप्रतियधातुसधेपः ।

·शामुक्तावळी । न्यूह प्रपरनामधेपानि कि मत्रा उसनेतिविचारः। केचित्तु मन्त्रा झणात्मकवदस्य द्वैर ये निरूपिते प्रसंगात्मस्पक्षपटितएरवदे देराश्यनरवत मित इतिवक्तुमहादीनां देरायचहिभाधानेन प्रतिपातायाहुः । ते. पामनाम्नतिवमत्रत्वमितिवद नाह्मण वमित्यपि सूत्रापतेः उपेदेवियुक्ता। तप्रयोगकाले अभिधायकस्यैव मत्रपदवाच्यत्वादहादीनाचार्यामि धायकरचस्प स्पष्टत्वात मंत्रपटएकवाक्यावाच्चैषां मत्रत्वम् । अन्यथाह्य म कवाक्यतापनानां मजाक्षराणामपि लोककवाश्यतापन्न मत्राक्षरवद मवावापत्ति.। उहेतु मत्रान्तर्गताग्निपदत्यानादप्यवशिष्टाक्षरेषु ला। अ स्मन्मतेतु मत्रभूताग्नि पदयुनानामिव मंत्रभूतसूयदि पदयुक्तानामपि मंवत्वोपपने यदोष । तस्मादूदादीनामपि मन्त्रावमिति प्राप्तेभिधीयते - अपूबसूबपुस्पादिता व्याप्त्यादिदूषणषशेनेत लक्षणायोगस्य स्पष्ट या दभियुक्तमसिद्धिविषयावत्यैव तल्लक्षणधाप । अतंशाहादीनां तद भाषेन मन्त्राचायोगम्हप एव । नचैतावता तदेकवाक्यतापनमन्वाक्षरा नाममन्त्राधापत्तिः, मन्त्रावप्रत्यभिज्ञानस्य दत्वात । भतएव कर्मकाया ज्यान्त. प्लुतिकरण न मन्त्रावहानिः । यत्रत श्लोकाष पाक्यता पत्र दिवमन्त्राक्षरेषु न मन्बश्वप्रसिद्धिरभियुक्तानां तब मन्त्राचे प्रमा णाभाष स्पष्टएछ । मतमाहादि ग्वभियुक्मप्रसिद्धपभाषेन भमन्त्ररथे पि तदेकवाक्यतापमानामारान्तराणां तरसावाद मन्त्राधोपपत्तिः । एघोरं फरोट्रपमियादी दरापदस्य मन्त्रावप्रसिद्धयभावेना मन्त्राये पिसंदेवाश्यतापमाक्षरातराणां मन्वायोपपत्तिः । इरादेमन्त्रावम सिद्धिस्तु प्रायपनकाले पारायणादौ चोपयुज्यवसिद्रष्टव्यम् । पन धातिहरापदस्य परमितिविधिवाक्ये सद्धितान्तर्गतस्ये ना नातावादरापेष मन्त्राघमिरपुक्त, तदापणे समाम्नातम्पापि मन्वप्रसिद्धध विषपावन मन्त्रावावोगाव वसन्तापकपिलमाना भेसत्यादिषन्मन्त्रका देपाटाभ्युपगमेणिवा परपदस्यैव पठितवन मन्त्रावापते स्तदिधेयस्पे रापदस्पषस्ततः पाठाभायेन मन्त्रायानुपपने रतिशपामिन्द्रिष्टव्यं ।

·मामासा कौस्तुभ । एवं यत्रापि सक्तधायादी "आशास्वय यजमानोसा शिति सर्वनामसंपुरक मात्राम्नानं तत्राप्यताविपस्य स्वाध्यायफाले मन्त्रस्यापि धर्मवाले रा स्पदम्मान पठनीयस्य देवतादिपदम्य सरपणा पाउादाभयुक्तप्रमि द्धिविषयमानुपपत्ते रमन्नत्यम् । नच सर्वनागि मन्नताप्रसिद्ध स्तधान थंक्ये सदनुमेय देवदनादिपदविषयावकल्पना मन्त्रायोपपत्तिरितिशाच्य, सर्वनाम्यपि मनाप्रसिद्ध स्वाध्यायोपयुक्तावात । अतोत्रापि देवदत्ता दिपदे मन्त्रायोक्तिरतिशयाव यार्तिकेद्रष्टव्या । तस्मादभियुक्त प्रसिद्धय विषयावाधक्तमहादीना ममन्नाव प्रयोजनपूर्वपक्षे जाहादिपे मन्बभ्रंपनिमित्तं प्रायश्चित्त । सिद्धान्तावगभ्रेष निमित्तकमेव मन्त्रावनिमि शपियारादिसदसद्भाव । सूर्व स्पष्टम् । इति उहाधमन्त्रताधिकरणम् ॥९॥ अथ ऋग्लक्षणाधिकरणम् । ॥१॥ स . रोपाम ग्यार्थशेन पादल्यया ॥ १ २८॥ एवं लक्षणस्थिरीकरणा मात्रपदेप्युदितमुना प्रसगात वातार भेदरूपप गाये "भंडबुभियमन्त्र मंगोपाय" नि पेदार नागादिपाय साना पसमुच्यते । तां मवाणां मप यर पादयस्था बिग्दा गापत्री पतपदामहतारमादिका सासर । मधवास्मिनक्षी पारमामि नारिममिति पादपस्यायनसानस पदयाहार ARA. ब्दप्रयोगाद साध पादसमा फदिवशेन । नाति मिपानचा गापामा पनि पाद IR? संगपांयसापि पाल्यासपदाघातारा पानापन मपरपोरपि पादयो दास्पातानुगणरायमान र ! तो - ·शाखमुक्तावळी । युक्तापशेन पाव्यवस्था कचिच्च "भग्निःभिपिभि"रिस्यादौष्टषु गुपंक्षरसाम्याख्यवृत्तपशेन, अमिमीळ"इत्यादी चाक्षरसल्यानियमरक्षण छन्दोषशेन,"मुस्रा मिन्द्रंनरेजमान"मित्यादी चाल्पवेषणेव, पाठ्यव स्था। भतएष सत्रे अपंधशग्रहणं वृत्तयशादेरुपलक्षणार्थ । तदपिचन लक्षा णान्तर्ग, पादण्यवस्पावन्मन्त्ररष रूपस्येव पक्षणस्या नतिप्रसक्तस्वात् । इति ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥१०॥ अथ सामलक्षणाधिकरणम् । ------ ॥१॥ सू - गोतिघुसामाख्या ॥ १.१.२९ ।। अत्र शामिरपनु वृत्य मन्त्रगतगीविश्वस्य डामशब्दार्थतालभ्यते। भव नलोकिकगीतावतिमसंगः । अभियुक्त व्यवहाराचास्यापि शन्दार्थ स्वावधारणं । नचैव घेदिकगीतिषिशिष्टमन्त्रेभियुक्त प्रयोगा न्मन्त्रस्था पि धायवापत्तिः, मन्त्राणां व्यक्तिम्पायन क्षणयापि भानोपपत्ती मतिरिक्वशक्तिकल्पने प्रमाणाभावात् । विस्तरेणचैतसप्तमे उपपादपि प्यामः । नचे पोनरुवरयम् , सामशब्दस्य गीतिमात्रयाविश्वेतदिशि मन्त्रवाचित्या उभयथा ऋग्यजुन्या विकोपपत्तेः गतिमानवाचि स्वस्य इहानुपयोगेन भवाथ्यावात् सामएव ऋगन्तरे अतिदेशसि य भवरपक्षाच्याघात् । इह सप्तमसिद्धस्पैघ गीतिमात्रषाविश्वस्य भनागसापेक्षणेन शिपहितार्य कथनेन पौनहायानापत्तेः । यथाच सरप नात्यधिकरणेनपानकाय तथा सप्तमएष उपपादयिषाम.।। .

·मीमांसा कौस्तुभः । पस नवमे पुनर्गौतिमायाचित्यकथनं तदुत्तरविवक्षार्य स्मरणार्य मिति तवेष वक्ष्यते । इति सामलक्षणाधिकरणम् ॥११॥ अथ यजुर्लक्षणाधिकरणम्। ॥१॥ स् - शेषेयजुश्शब्दः ॥ १.१.३० ॥ ऋक्सामभिनं यरमश्लिष्टाक्षरमन्त्रजातं तपः । स्तोभाक्षराणा मपि यजुष्टानातिम्पाप्तिः । इति यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥ १२ ॥ अथ निगदानायजुष्ट्वाधिकरणम् । ॥१॥ - निगदोवा चतुरस्त्या धर्मविशेषात् ॥ २.१.३१ ।। शेष पजुस्शन्द इत्येतदाक्षेपेणेदमारभ्यते ) सन्ति निगदानाम प्रा यशः परसम्योधनापामन्त्राः भग्निदीन्धिहरोपादयः । किं यज्येष, उतभिन्नाइतिविचारः । तत्र निगदानां पजुष्ट्र "उपांशु यजुपे"वि वचनो पाशुरवात " उच्च निगदंने " ति पापविहिताशस्त्यानुपपत्तिः । नच विशेषषिहिसनसामावहितम्पयाधः, विशेषविध स्पविषयवृत्तिभेद बोधनेनापपसी सामान्यस्यापि चारपस्पा संकोचप्रमाणाभाषाद । नष परमायाएकापांनुरोधेनोपशावविध संकोचाइनिंगनायस्पानु ·रूपनारपुर शासमुक्तावा। बादवरवोपपने नभेदचोधकततिचाय, मन्त्रगतलिंगप्रमाणकारप्रत्या यनरूपकायांनुरोधेन वाक्यस्यापि ब्राह्मणगतस्य सकोचायोगाद । "नम. प्रयक्रदेघेदामन्निध" इत्यादीना परसम्बोधनार्थत्वस्यायभावाञ्च । सत्य पि परसम्बोधनाशं वे उपाशुत्यव्यतिरिक्सामन्त्रादिस्वराणामपि पक्ष प्रानवादुबैसवानुमादानुपपत्तेश्च । भतश्योगिदेनोपस्प पिधिावायम्प भायादोधनादपिच तदुपपने नसामान्यस्यापिवाक्यस्य सोचव । तस्मादथान्तर निगदा सस्पष्टम् । ॥१॥ स -- व्यपदेशाच ।। २.१.१२॥ इमनिगदा. इमानिय पोति सज्ञाभेदादरपि ज्योतिरादिषद्भेदकतोप पत्तेरन्तर । एकच 'मन्त्रएसम्घय निगदभूतोभवति तस्माबजु" रिति मुबधयाराग्यशपे निगदम्प यजुसकीतनयोगेन यागसाधनत्वमात्र परम् , रामनग्यमानस्यैववा यजुष्टज्ञापकमिति द्रष्टव्यम् । ॥३॥ यजपिवानपत्वात् ॥ १.१.३३ ॥ नेतदेव, "भवृध्रिये" ति मन्त्र मन्त्राधान्तरभेदाना गृगादिमन्त्राणा प्रयाणामेवानु कीतन निगदस्य भेदेना ननुकीर्तनात , मन्त्रएष स्वष निगदभूमो भवतीत्यत्र सामभित्रमबत्वस्य सुब्रह्मण्यानिदेयजुष्ट साधक स्वेनोरतस्य निगदान्तरेयपि सत्वाच्च । नचायोगिको पजु मद, जपादिखाधनमन्त्रेषि प्रश्लिएपठिते पनुशब्दप्रयोगेण तस्यरू ढत्यागमा यौगिकार्थचोधावानुपपले. । तस्माधरूपमायभिताना वजनमेय ! पत्त घिसद्धधर्मकाया देवइति तबोत्तरम् ॥४11 म . वचनाद्वमपि ॥२ १ ३४॥ 'दीया मायदर्शनादि" पर तीये दोपक्रमानुरोधेनोवैरायः नाम्दादि विदितधर्माग मन्त्रमागम्यम्य स्थापयिष्यमाणावे भवन्म वेपुर निगदनपम्पो पाशुपति वापसकोचवायभ्यं मावा - ·मामासा कौस्तुभ । द्वेदानुमाएकावानुपपत्ते, स्सत्यपिचोच्चैयादे मुगादिधर्मत्वे परमत्यायन रूपकार्यानुरोधेनोपाशुस्वानुपपत्तेः उपाशुपजुत्यस्य निगायषयावानु पपत्ते. सत्याप निगदाना यजुष्ट उच्चर्निगदेनेत्यस्य निगर्दषु पक्षमाप्तमन्द्रा दिव्यावर्तन फलकोच्चस्त्वनियामकत्वोपपत्ते भेदानुमापक स्वायोगाच्च । नच लैगिक परमायापनार्थत्वस्य ब्राह्मणवाक्यगतेन वाक्यप्रमाणना पियाभरशक्य , लैगिकस्यापि प्रधानभूतस्य परमत्यापनम्यागभूतनो पाशुत्वनाधायागात् । उक्त ताममाणवलावलापेक्षया प्रमेयवळा बळ उपायइति । भतश्च लिंगनैवोपाशु यजपायस्य संकोचितत्वात्रोच्चै निगदस्यस्य सोचकता । किच नावश्य लिगस्यैव विधिसकोचे च्यापार अपितु विधिवारपस्यापि स्वनिष्ठगौरवपरिहारार्थ स तथादि- उपाशुयजुषस्यस्य निगदेवायन्ताप्राप्नोपांशुता विधायित्वना पूर्ववि चियापत्ते स्तस्य चा इशाद्देश्यकावन गौरवापत्ति । पुनश्च निगदभि मन्त्रान्तरे पक्षमाप्तीपाशुतानियामकत्वेन नियमविधित्वाद्धरूप्यम् । अतो निगदातिरिक्तवव दृष्टपदार्थोद्देश्यकतालाघवार्थ स्वरविशेषनियामक स्वागीकरणास्ययमपि विधिस्वसकोचेव्याप्रियते । अतश्चापाशुत्वाविषयी भूतेषु निगद पुच्चैनिगदेनत्यनन स्वरनियमानानुपपन्न । यातु -मळे उनिगदत्यस्य परप्रस्यायनरूपकार्यबळमातोचैरवा नुपादफाय मुपांशुत्वविधिमशंसाफलकमगीकृतम् , तदतिशया, मन्द्रा दिस्यरातराणामपि पक्षे प्राप्तत्वेन निरयवदनुवादायोगात् । परमस्यायन रूपकार्यरहितानामाप निगदाना सत्वेन तेषूपाशुत्वस्यापि पक्षमा प्रया सुतरां तदयोगाच्च । नचैव मुपाशुयजुषेयत्र वस्तुतो दोप क्रमाधिकरणन्यायेन दलक्षणावनिगदपदेपि यजुर्वेदरक्षणापते यजुर्वेद घिहितकांगभूतभन्ने। चैत्रघोषाशुविधिकल्लापत्ति, वेदोपक्रापैकत्र व लक्षणातात्पर्य माहकत्येनोपपत्ता वुभपत्र तदगीकारे प्रमाणाभावाद । नच नियामकाभाव., 'यायो र्यजुर्वेद" इति यजु-पदसमभिन्याहत वेदपदोपक्रमस्य यजु पदलक्षणायामेव तारपर्वग्राहकावेन तदसिद्धः।

·। शास्त्रमुतायी। यापति पदसमूह लोफे धास्यायप्रसिद्धि स्तायापेय यजुष्टय नतु वाक्य सम्दे, तम्पकार्य प्रतिपादयावामान पिनियोगा नहायात टोच पत्र कापाव विभग्यमाने साक्षायच तायपेय पाक्याव प्रसिद्ध स्ताप स्पेष पजुष्टशमियधगम्यते । ननु किमिदमकाय? नतावापदायकाय, तेपा गामानपत्यादि चाप नकवार । नापि धारपाकाय? तस्यापि संसंगरूपावन प्रतिपदार्थ भेदात नापि प्रयोजनकाव, বহাৰ रूपप्रयोजनकाय विषक्षित तवस्तीर्य स्वामित्यादौ द्रव्यदेवते प्रतिपाग. पागच प्रतिफलमिायने कार्यरया दकरयानापत्ति, "सया-पो दर्शपूर्णमासा" पित्यादी वसामयमुरूप विशेष्यप्रयाजन करवं? तदा "दर्श पूर्णमालाभ्या स्वर्गकामायजेते " स्यादावानेयादिभावनाना मुख्य विशे या णा भिनाया तदेकत्वानापत्ति । अथ मुख्यविशेष्यप्रतिपादकशन्देवत्व, ततो नीहियच धास्पयो भंगोधा विभमचित्यादीच तत्प्रतिपादषशदर्भदे नधित्वानापसे विभन्यमानसाकाक्षाव रूपविशेषणोपादान बैध्यमिति चेन्न-भिन्नमतीतिविषपानेष मुख्यधिशे पहित्यमका अस्तिचगामान येत्यादौतद, आनयनभावनाया मुरूपविशेष्पभूताया एयरवा अस्तिचेदद पूर्णमालवाक्यपि,मनकाखामानेपादिभाधनानामेफेन प्रायनोपादानात भित्रपतीति विषयाधाषिद्धतीहियपादिवाक्पयो भगोवा विभजविस्यादौ च सत्यपि भिनमतीतिषिषयरो मुख्पविशेष्यस्प यागविभाग भाव "नादरवाया दर्थंकरवोपपत्ति । नक्षत्र 'आयुर्यज्ञेनकल्पसा प्राणायन कल्प ता" मियन क्लप्तिभेदे 'क्लप्तीर्वाचयतीति यदुवचनव विभागभेदे प्रमाणमस्ति, यतार्थभेदश्शक्यत । अतस्तस्यपि ब्रीहियषवाक्ययोः " भगो वाविभजतु अर्थमावा विभजतु पावा विभजत्वि" त्यादौ चौक्तविधाएँ करपे विभज्यमानसाकक्षित्वाभावा दाक्यभेदसिद्धि । विभज्यमानसाका क्षरब चान्वीपमानयो पदार्थयोरनन्यपे अनिवृत्ताकाक्षाव । यथागामा नपोयत्र गोशाप । नच भगोवामित्यवार्यमावामित्यस्यानन्वये साथ।

·मोमासा कौस्तुभ । सत्यमस्ति, स्थवाक्योपात विभशायन्यपेनैव निराकारावात । अतोम्स्पेधविभम्पमानाकाक्षय विशेषणसायम् । भकाचविशेषणा पपतु 'भ्यानसे सदन करीमीयस्यापितस्मिन् खोदत्यनेमानन्धये सच्छ न्दस्प सावाक्षवन विभग्यमानसावदित्या देकवारपतापत्व एष्पम् , सत्र विभग्यमानसाक्षर पवाभात् । नहिसदनकरण प्रतिष्ठा पन भावनयो रेकपदोपादानमस्ति, पनकप्रतातिविषयत्व माशक्येत । सदनकरणभायनायाः प्रतिष्ठापनभाषनाया प्रकारवागीकारण मुख्यधि হাথ মার বান্ধা থানঃ বহি থাবহান মনীন: तच्छन्दस्य पाक्यातरोपात सदनकरणप्रकाशकरवनाप्युपपत्ते वाक्येनलिंगवायायोगादयुक्ता । भतार्थ करवाभावादेव तकराय स्वाभावः । देवस्यावरपादिवानप तूमय साया धक्त निर्वपामीरयसस्प क्याक्यावम् । अतश्च तायव पजुष्टमपि, सावस एषायंप्रकाशकावन पागसाधनस्यात् । न च नयागसाधनावमात्रेण यजुष्टम् , प्राच्यपि तदा पत्ते, जपादिसाधनेषु तदनापतेध, किंतु मन्त्रावावान्तर धर्मरूप मखण्ट तदिपीकर्तब्य, तस्य च येदापय सर्वमन्त्रेषु व्यासक्ति कपनपि यजुरयपरस्पेष पिनियोगेन प्रकाशकरवापपत्ते नपजुष्ट्यस्प पपर्याप्तिपत्पने प्रमाण मस्तीतियारपम् "मन्त्रएप परवय निगद भतो भवति तस्मारजु" रिपादौ पापोप पशुमादप्रयोगा रप यांन्ति प्रतितोपपत्तं । भन्पयादि सषा मन्त्रवाक्पषु व्याक्त पशु ष्ट्ये एसस्मिनिगदे यजुरवषयाया अपजशन्दमयोगोपपत्ति । मतो पाप पर्याप्त पजुष्टयम् । एष मन्वायमपि पाये मन्त्रशादपयोगापा प्तमेव । घेदरपन्तु सस्मिन्यापे अधीते वार्धात इति व्यवहारा भाषा दघासम्पत्त्येवेति वक्ष्यते । नचंद मन्त्राप यजष्ट्यायो पांग्यमात्र निाये रचियपि सस्मिन्मन्नावापनापतिः, गागंटुनिजातपिपाणेया भगावस्यभिसानपन गौरववाददापि सांगीकार पायाभाशात । भताण पर नमायभिशा, पपा सोसाश्यास्यनारन दिमघास ·शास्त्र मुक्तावळी । रंप, हर नेघ मन्त्राव मिरयुक्त प्राक् । तस्मा सिद्धं शक्यमात्रवृत्ति यमुष्ट्वमिति । सूचन्तु यदिभापमान साकारं पदजारां तदर्थंकर स त्येक पाक्यमिरघ लोकप्रसिद्धं , अतस्तादृशाक्यवृत्पेघ यजुष्ट्वमि त्येवमध्याहारेण व्याख्येयं । नतु यथा श्रुतमेष पाक्यलक्षणपरं मक घाक्यापळक्षणपरंवा, पूर्वोक्तमन्त्रप्रस्तावनासमतावापत्तः । असीमन्त्रावां तरधिमा पूर्व निरूपिते अधुना सदधान्तरभेदस्य यजुषापरिमाण निरूप्य वइति द्रष्टव्य । अतएव ऋसामरूपयो स्वदचान्तरभेदयो रये प्रसिद्धगरिमाणावा सदनिरूपणपि नक्षतिः । इति यजुःपरिमाणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अथ वाक्यभेदाधिकरणम । || सू - समे वाक्यभेदरस्यात् ॥ २ . १ . ४०॥ देवं विभग्यमानताकांक्षस्यविशिष्टाकाषकृतवाक्येकापेन यजुः परिमाणे चिति, अधुना विभग्यमानसाफाक्षाचादिकमेप किया पदेषु पासक्तमिति षिचार्यते । दर्शपर्णमासयोः "इपरयोजें यापायवस्थे" त्यादि समाम्नायते । तबधापषस्यपादस्तावदरखापाकरणे विनियुनस्य स्पति क्रियापदसत्वा दायुवच्छाघ्रगामिनो भवतमाहसमीपंपुनरागामिनो भवते युक्तचार्यादपाकरणप्रतीनेदेवस्यापति मंत्रदेव सुज्ञान परिमाण, 'हा' त्याद स्वंकषचनातम्य शाखाच्छेदनादौ विनियुक्तस्य वायवस्थेत्यनेनेक वाक्यरचालभवात्तसोभिन्नत्वनावगतस्पापि स्वधाक्ये भाख्यातपदाश्रवणा प्रज्ञान परिमाणमिति चिनय किपडे परिचित पापाजपेये पठिनं ·मीभासा कौस्तुभ. । "आयुर्यज्ञन कल्पता प्राणोपशेनकल्पता अपानायझेन कल्पता" मित्यादि । सत्रापि कियदेकं यजुरिति चिन्यते । तदर्य चाकाय विभग्यमानता कांशत्ये किया पर्याप्त इत्यपि चिन्तनीय । तरवस्यादावाख्यातपदा श्रवणेपि साकांक्षया तत्तापदवयं कल्पनीयं । नच साकांक्षार्थज्ञानस्यापि मन्त्रजन्यस्यादृष्टार्थरवेन जपादिय दुपपत्ते नाध्याहारावश्यकरवमितिवाच्यं, "इषेत्वति शाखांच्छिनति ऊर्जे स्वत्युन्माष्टी"तीतिकरणंन च्छेदनानगरवन मन्त्रविनियोगा मन्त्र इतिकर णावगतकरणवस्य चाभिधान दिनानुपपत्ते छेदनादिप्रकाशकत्वाधगमेन छिनप्रीत्यादि पदाध्याहारावश्यकरवातीतः । मतवाश्रयमाणस्यैकस्यैवा ख्यातस्य कल्पनोपपत्ती भनेककल्पने ममाणाभाषा दिधाति पदचत प्यांते एकमेव तदष्याहियते । यपिच विनियोगभेदापूर्वपक्षेपि छिनधि उन्मारमरियावास्यासपकरपनमावस्यकं, तथापीपापस्य सामथ्या मा करणिकसर्वयोग्यक्रियाधरयस्पावगतस्या न्यक्रियाविषये बाधे पुन्मान विषयपि या प्रमाणाभावेन समस्तस्यवेकधिनियरोगावगते रकवाक्प स्वोपपत्तिः। नचात्यायुम्ना स्पस्पेषपददपमन्त्र विनियोजकस्य प्राक्ष जयाक्याप सामथ्र्यप्राप्तपोयेतिपददयायकाचं, पप प्रतीकग्रहणेनापि समस्तविनियोजकरवोपपती सामथ्र्ययाधे प्रमाणाभावाद । नापति शायां छिनीयस्पादिमतीकेन समस्वविनियोजकरशोपपत्ता पप्पू पस्य कपम्मापासीकन समस्त विनियोजकरपमिविवाच्यम, "आनःप्राण पतुपरापत मांसरिक्षाविस्तार : भायुःप्रापिप्या भायमृतमसि प्राणापरवे" तिमन्त्रस्प "प्राणायाघेति दिरपमभिम्पनीती" स्पनेनातिमप्रतीकेनापि विनियोगहए संकविश्यमाणावात, सम्पायनाब मापमप्रतीफेनापि समस्तविनियोगोपपने । म समस्तस्यैकापातकारपकावेनेवार्य रवा नरिमन संपामनन्धये भनिताकाषन विभापमानमाकांक्षाया दषयाश्यतासाभेन पापुष्पोपपतिः । बलपपादिमन्बेतु पपपिकत्सक : .

·शासमुजावटी । मियाम्पातश्रुतम् , तथापि विभागलतिभेद प्रमाणाभावेनका यायोपपत्ति । न वायुरादिवारकभेदादेवपलष्ठिभेद, भगादिषत्ते। म्वतोऽसमवेतत्वेन स्वृतिमात्रोपपोगितया एकस्यामपिक्रियापा निधे शसभषेना भेदकरवात नच क्लप्तीवांचयाति सरूपयाक्लातिभेद., আখাম্বানুমঘালথাবায়ান্তর নাঁধনময় अर्यरूपाया. फ्लप्तेरन्ययायोगेन क्लप्तिपदस्य करपतामितिपदळक्ष काषायगते स्संख्यायास्तनिष्टरवन क्टविसपार्षनिष्ठावाभावातदेदक स्वानुपपत्ते. 1 नचैवमकावीपपत्तावपि विभागषदेव विभज्यमान सा- कांक्षावाभावा बैकवाक्यायोपपतिः, एतेपात्रोरसाइनायौवन दृष्टार्था नामपि क्लासीचीयमेन समुच्चपागमा देकस्मि प्रोत्साहना क्लप्तिप्रकाशनारुपकायें अनेकेषामपि कल्पतामितिपदानां परस्परसा হিগমন ঘিমাগনিখাদ্যাভাব, } মিসরে মা याविन विषल्या साहित्यानघगते विभागपि परस्परानाकाक्षरवाद्भित्र धारपयोपपतिः । भवन काराप्तिमवेयकावविशिषिभश्यमानता कांक्षातवाक्य करवसत्या पुक्त गरेकायमिति । केचित्त क्लप्तिमन्जे वास्तव मेकवाक्यत्व भरपापितु मसमर्था:- उदाहरणदपि मत्राणामहारयमंगीकृत्य अस्यैकस्पष कल्पनयो पपन बनेषकरपनायोगा इष्टरूपकापाय परिकल्प तम्मिन् विभ उपमानसाकाक्षायादेकवारपाय कथयन्तः "यद्यपिच पूर्वसूधास्तय प्रयो जनैकरने कापाव विधक्षितम्, frg मुख्याधिशेयभूतशाब्दप्रयो अनेकत्वनैववद , तपाप्यमाताभिप्रायस्पैवाय पूर्वपक्ष" इरपादु तदा म्तवाक्यावस्यापि पप्तिमधे उपपादितायात , महष्टायांगीकारेच प्रमाणाभावात् , तदेक्यस्यच विनियोगभेदेन शोचाणकामिकावेनस परसमानुपपतेः, कल्पितप तस्मिनितरपदापानामन्धमानुपपत्तेः, भर सक्वान्वागीकारपि र साक्षायाभावादेकवाक्यापापनानुपपत्ते, शेकापरवस्य पूर्व मनभितरवाचोपेक्षितम् ।

·स्वम्, मीमासा कौस्तुभ । सस्मात्पूर्वोक्तविधयकवाक्परषा इविमानभिधीयते-नावकवाक्याची तपाहि-माधोदाहरणे तावदिनियोगभेदेनेधार्यभेदानायकत्वा नच मध्यांत प्रतीकन समस्तस्येवोभयत्र विनियोगानप्रत्यैकमर्थभेद ? तब्रह्मादिमध्यान्त प्रतीक्षेनविनियोगः, यत्रमंत्रस्वरूपाम्नानघेळापामेन ‘पदाना परस्पराकांदा पचासकर्षोंदाहतम।। तत्रादि "प्राणायस्वेतिहिरण्यमभिव्यनिमी" स्युक्त रूपं हिरण्याभिव्यननस्य प्राणमाश्यतत्यपेक्षिते परावतोदूरदेशा दन्तरिक्षादिवश्व परिसतः प्राणः अस्मानागच्छतु यञ्चपृथिव्यामधि उपरिमायुः तदप्यागच्छयुयवस्तवामृताधन माणदानसामथ्यादित्यायोग्या कक्षावं मंत्रस्वरूपाम्नानवेळायामेषप्रतीयते । मतम्तवयुक्तामम्पां स्यप्रतीकेनापिपिनियोगः । प्रकृतेतु मत्रस्वरूपालोचनवेळाया मि स्वयस्पोजत्यनेन निराकांक्षावमतीतः पवादवगम्यमानोविनियोग एकोपि नप्रतीक ग्रहणायालं, पूर्वाधगतनरपेक्ष्यभंगापसे । किमुतयदा पपापक्षिवोधिनियोगभेद एषस्पष्टतरोवधार्यते तदाका प्रसगीम ruituीकन समस्तधिनियोगस्य । किंचारुयातकल्पकतावच्छेदकं तयगुरुभूतम् । पुनश्चकार्यकारणभावपेपि कारणतावच्छेदकैया पभिवात्मसंगः । यत-सामरहन परवयस्योन्माजनांगरपायगमा नदनाधा सम स्वपिनियोग इस्युक्तं । सरसामपंकल्प श्रुतेः पूर्वमेष प्रापक्षभुरया छेदनांगरेपन विनियोगेधगते सामप्यस्प भुरपकल्पफरपा दुन्माननांग साधकममाणाभाये नोपदाणीपम् । तस्माद फायपिशिष्टविभापमान साकांक्षायाभावाद भिनया पताप्रपाले छोपदः। दिवीपोदाहरणेतु सापप्पकावे विभापमानसाफदरवाभावार विभागमन्वषदेकवारपावं । नव बलमी धांचयठी पिन Bi करपता मितिपदाना मुखपविधाना देस्मिन् पल्टमिप्रकाशने साहि

·शामुक्तावळी।
म्यागते विभन्यमानसाक्षित्वोपपत्ति', सकृदुचरितस्यैव पदस्यक्ल
मियोधजनक वनक्लनिगाधनेकपदसाहिरयस्य बाधितायात कलमापांच
पतीत्यत्र च न क्लनिपद वल्पतामिति पदपर, सद्घटितमन्त्रपरंवा.
शक्षणाप्रसगा३ । अपितु क्मरूपायपरमेव । नच कलाप्तिरूपार्थ
पररव तस्यांच्चारणानुकूल व्यापारवाचि वाचययन्तर्गत पाचकमवा
नुपपत्तिः, बचपरिभाषणइत्यनुशासनयन घरभिधानाधया घसाया
त प्रत्यर्पस्य कर्मयोपपत्तेः । अतमय काचिलो बचेकच्चारणे प्रयो
गो लाक्षणिकरत्यनुसन्धेय । एच क्लामिपदस्यार्थपरवावसाया न
स्याम बहावसंख्यया भदायगसे पर्यभेदी पत्रमुलभएव । युक्तचीत
राधिकरणन्यायेन यावप्रथमान्त क्लामिभेदति न फपिअनाधिकरण
न्यायेन नित्वमारपर्यवखानाशका । विभागमवेतु बहुवचनाभाषा
रफारफभेदस्यच स्वरूपेणा उमघायितया एकस्यामपि क्रियायो स्तुति
मावापानीपपत्ते न भेदकतेति विशेषः ।
भवच बलप्तीवांचयतीत्यस्य क्लूप्तिभेदकतयाप्पुपपत्तं स्तम्मंत्र
समुचपस्य र मंत्राणां भिन्नापरधादेवसिद्ध रचंदावगमादिभग्य
मानताकाशरवस्य च दूरभ्रष्टवादाक्यभदायगमेन पजु दोपपत्तिः' ।
प्रयोजनं प्रपमोदाहरणस्पष्टमेष । दितीयेतुपावन्मंत्र ऋष्पापनुस
न्धानमेकमंत्रषा सत्तन्मन्त्रोच्चारणसिद्धान्ते । पूर्वपक्षेत सफदेवदतष्ठ
धानं समस्तोचारणतिद्रष्टष्पम् ।
सूत्रंत-समे धन्योन्य निराकाशेष चास्यभेदास्यादितिस्परम् ।
इति वाक्यभेदाधिकरणम् ॥१५॥

·मामांस! कौस्तुभ । अथ अनुषंगाधिकरणम् ।। " ৪ন্নাথ, ॥॥ सू- अनुषगोवाक्यसमाप्ति स्सर्वेषु तुल्ययोगित्वात ॥३-१-४१॥ ज्योतिष्टोमे तिमृणामुपसदा द्वितीयतृतीयचतुयें वहस्सु पूर्वाहा पराभेदेन दिरावृत्यानुष्ठीयमानानां मेहितायां मंत्रत्रयमुपसदङ्ग भूतोपदोमांगत्वेनसमाम्नातम् । अग्नेयाशयातनर्षिष्ठो ग्रवचो अपावधीरयषवचो भपाषर्धास्वाहा " इति । द्विवीयहतीयौतु " यासभनेरजाशया यातअमेहराशया " इति । एतेषांच मत्राणां कमेणकैकस्पतत्तदहा क्रियमाणोपसदंगभूतहोमागत्यप्यविवादः। वो तरपोर्मन्बयो यच्छन्दखोलिड्गनिर्देशा स्त्रीवाचकपदसाकांक्षवावगते रवश्यं कचित्तरपरिपूरणसमयों वाक्येकदेश. कल्पनीयः । नया ध्यपनविधिना ध्ययनोपायनियमा स्कयमनोतस्प तदेकदाक्य वोपपत्ति रिविघारपम्, प्रापक्षपठिते वैदेतनियमपि भनधीत प्रवा दिपदवदेववेदेकदेशावापपतेः । ततश्वावश्यकल्पनीये वाक्येकदेशे किलोकिकोध्याहर्तयः उत्पेदिकएक्वन रित्यादि राधमन्त्रैकदेशो नुजनीय इतिसन्देहः । भवानुषंगपक्षे भाम्नानस्य सपित्वेनैव साधयिष्यमाणानानुष क्तस्थानातरवेन मन्त्रस्ययजुष्टस्याप्युपपत्ते. पूर्वध प्रजःपरिमाण चिन्तारमकान खंगायुपपतिः । तत्रवैदिकरशेष भाद्यानन्तरपठिताया दपेक्षितदेशपाठाज्ञापस्पेष स्वारस्पेन सम्बद्धचते नानन्तरयों रिति तापदविवादम् । भवधा गृह्यमाणविशेषा स्प्रयानादिघासार्थ एमापमानात इविनवाशकि तुंशक्पम् । नचविशेषस्यायसंपधेन निराकांक्षस्या प्युत्तरपोस्सा काक्षरवारतदन्वयोपपत्तिः, तयोरप्पनिषद्धकोकिकशेषमणेन निरा कांसपो गयमन्त्रमावनिपवेदिवशेषग्रहणानुपपत्तेः । भयपन भपिम ·- शास्त्र मुक्तावली। पधापस्तुवत" इस्पस्पलोकिकाग्निग्रहणेनापि निराकवाकाधि शेषपुरस्कारण निषद्धानो वचन म्यतिरकेणा यतनादहिनतमशक्याना माहपनीयादीना मग्निपदेनाग्रहणमिति सप्तमेवश्यते । पपंच सापपि यदि लौकिफस्या प्रकृतवादानियोमबन्यायेनापि प्रकृतस्यैव वैदिकस्यत नरियादे मंहणमित्याशक्येत १ सभापीमन्त्रस्यान्यधिनियुक्तस्यापि कुशदादय इतिवाउमस्तस्यान्यविनियोंगे मम्बावानपाये मन्त्रक देशस्य तनरियादे रस्यत्रनयने मन्त्रावानापत्तिः । भतीपग्धित स्वान्मयापि स पयगृह्यते । नरवतापवासस्यमन्त्रस्य यजुष्ट्रवं पाशक्य मापादपितुमितिनतद्देपेयजु पनिमित्त प्रायमित्ताधापतिरिति भावे भभिधीयते । वैदिकस्यैष सयंत्रानुषंगः तस्य साधमानातस्यात् । यहि तनूरियादे राधमत्रसवधे माकांक्षासनिधियोग्यता.कारणं तयघोत्तरमबद्धयसंम्बपि । तथाहि । माकांक्षाताव दिशेप्पषिष पिण्यायस्येवोत्तरयो रप्पविशिष्टा । योग्यताच निराकांक्षीकरणसाम यरूपा पूर्वस्मिनियोत्तरयो रयविशिष्टव । सनिधिस्तु यसप्यानंतर्यरूपों नाविशिष्टः,तपाप्यसम्पंधिपदाव्यपधानरूपोऽ विशिष्टएष ।नह्यानंतयाख्य स्सन्निधिशान्दयोधकारण, सदभावपि देवदत्तगामानयेत्यादी देव दनादिपदाना मानयनान्धयदर्शनाद ; अपित्वसम्बन्धिपदाम्यवधानमेष । गोगादस्यच सापपिष्यवधायकाचे भानयनान्वयिरधननासंम्वधित्वम् । प्रकृप्याद्यवद्धितीयतृतीयेपि चौक्तरूपस्सन्निधिरधि शिष्टः । नच द्वितीयेसविध्युपपतावपि हायवेनेध पहिवाधारक सनिधानोपपत्तिरितिधाच्पम् , दितीयस्यापि शेषान्वययोग्यत्वेन गोप दघदेवासम्बन्धित्वाभाधाव । अतथा सम्पन्धिपदाव्यवधानरूपस्य सत्रि धानस्पसण्यविशेषारसा माम्नानावगते सर्वसम्बन्धोपपतिः। भतर वैकस्पैयाम्पदिसानन्तर्ष । पपापेक्षित स्वपाठोत्तरकाले पाठोप्यकि . भदव - ·मार्मासा कौस्तुभः । चिकर सर्वमंत्राव्यवहितानंतर्यस्य सकृत्पाठ शक्यावना वृत्तपाठस्य चाकांक्षादियणेय सार्थत्वज्ञानोपपत्ते रनर्धकरवेन सवान्तपा टनियमस्यचा पादयितुमशक्यत्वेन एकाव्यवधानल्या वर्जनीयावाद । उत्तरयोरपेक्षितदेशोञ्चारणस्प लिंगनेव ज्ञातुं शक्यत्वाञ्च । वतन युक्त माकांक्षादिबयसाधारण्या सर्वार्थत्वम् । नचैव मव्यवधानस्या वयाप्रयोजकार्य समानपदप्रत्यासत्यायागस्यैवकरणवोक्ति विरुध्येतेति वाच्यम्, अव्यवहितानंतर्यस्यान्वयत्तात्पर्य ग्राहकत्वाभावे प्यावयनियामक घोपपत्तः । सहि फलनिरूपकाव कि यागस्योतसोमादेरित्यनियमे माप्ते नियामकमात्रं पदमत्यासत्तिः । प्रकृतेत्वाकांक्षादिवयसाधारण्या सर्वत्रमियमेनेध सम्बन्धमाप्तेर्नानंतर्यस्यनियामकस्योपपत्तिः । नो कस्यनराकादयेणेतरयो राकांक्षणं शक्यते वस्तुं । ततश्च यथेष प्रपाजा दीनां सस्थायामेयाव्यवधाने अनीषोमीयादे रप्याकांक्षादिवयसा धारण्यासयित्व मेघमिहापिद्रष्टरूपम् । तस्मा दैदिकस्य सर्वसम्बन्ध रूपानुषंगएवयुक्तः, नतुक्रमिकान्वयांगीकारेणेकसम्बंधएव बै दिकत्वम् इतरसम्बन्धविलोकिकावामिति । यत शेषान्वयं विनायस्पे पोतरयोरपि न परिसमाप्ति रतस्सर्वेष तुल्याम्नानादनुपंगहतिसू वार्थः । प्रयोजनंतु तपे यजुर्भेषमाधिसमाप्तिस्स्पष्टेष । एवं तापदनेफेषा मुस्थिताकांक्षाणां सविधावानापमानशेषस्तपत्रा नुषज्यतइत्युक्तम् । इदानी तूत्याप्याकांक्षाणा मनकषां सत्रिधावाम्नायमा न शेषस्सर्षानुषज्यते नवेति विषपण्यापपर्थ तस्मिन्नध सूत्रे विचार्यते । ज्योतिष्टोमे पात्रानपाधना मन्त्रा:- " चित्पतिसवापुनातु वास्पतिरक्षा पुनातु देवस्वा सपितापुनावि स्यविधाः क्रियापदान्तरले न स्वतोनिराकांक्षा पविताः । तेषामन्ते "मच्छिन्द्रेण भषिरण बसोस्सूर्य स्प रश्मिभिरिति क्रियासाकांक्ष शेषस्समाम्नाहः। किमनन्तरणव मन्त्रणसम्मापते उससरपीति विचारः। " तत्र सेषां साधास्वरूपेण निराकांक्षावा छेपाकांक्ष पेया कांक्षामुल्याप्प सम्बन्धोयायः । बचेकपदसम्बन्धेनव निरा १४ ·- शाखमुहावळी । कांक्षस्य शेषस्य इतराकाक्षो पापकर प्रमाणाभाषा नियामका क्षायां यागादानिया नन्तर्यस्य नियामावोपपने में सर्वनानुषग । नधर्माप यजमान पाधपतीति विधिनाविहितस्यै स्यैव पावनस्य त्रिभिरपि मन्त्र प्रकाशनादच्छिद्रादेचा पूर्वसाधीभूत प्रकाश्यमानपाय नक्रियाकरण प्रकाशनाचा पूर्वमन्त्रयो रप्यन्तिममन्त्रव स्प्रयोगोप पत्तिगितवाच्प, पावनक्रिपैक्पेपि मन्त्रभेदेन प्रकाशनाना भदाद न्तिम प्रकाशन विषपीभूत पाचनक्रियाकरणप्रकाशनावस्यवा नन्तर्या दवगतवन चित्पश्यादि फतव्यवस्थावदेव करणव्यवस्थाया अप्पुपपत्ते । नचानमन्त्रणा विकल्प बनेकस्मिन्नेव মঙ্কায়ান त्रयाणा ब्रीहियवयोरिव धर्माणामव्यवस्थापति, सम्पपि दृष्टापत्ये विभिर्यज मान पाचयतीति वचनाद पार्थसारथि मिश्रधृता समुच्चयोपपत्ते । अतश्च विकल्पोक्ति यांशिवाचारविषवादिनी घातिककारीयातिशया धैव । अत सत्याय छिद्रादे स्सापाचे प्रपाजादिव सिकृत्प्रयुक्त स्यैव सर्वोपकारकत्वोपपने नं प्रापर प्रयोगात्यानुषगोपपत्ति । वस्तुतस्तु बोधायनादिकल्पपोलोचनया पावनस्यापि मुखनाभि गुल्भप्रदेशभेदेन बिस्पाला देकर मन्त्रस्यकैकाभ्यास करणरावण मा दानन्तर्यविशेषणाच्छिद्रादे गुलभप्रदेशसस्कारार्य पावनक्रियाभ्यास प्रवाशवपकणक्यतया विजातीया पूर्वसाधनीभूत पावनक्रिया पाखों गावावगते 'पपला मत्रावरुण श्रीणाती" सिव दम्पासान्तरे प्राप्तयभावा व्यवस्थोपपत्ति स्सुलभैव । अतो नेहशस्थळे अनुषगति माभिधीयते - भाकाक्षादित्रयसाधारणपाद भत्रापि अवार्याम्नानावगमेनानुपंगणेव घाक्यपरिसमाप्ति । तथाहि-सविधियोग्याधे तापस्पृधवदेवा विशिष्टे । भामाशाचापि ययान्तिमस्य तदाकांक्षाशेन कराया तथैव पूर्वयोरपि । नावानन्तर्यस्य नियामकतासम्भवति । तहि ननियामक पत्र वरप्रवृत्ते पूर्व विवल्पेनान प्राप्ति , यथा प्रतिपदाधिकरणसिद्धान्तरीत्या यागमा ग्यो । प्रकृततरथाप्याकाक्षाणामधि तेषां विनिगमनाविहेण प्रधानन्या ·मीमांसा कौस्तुम' । रतिप्रधानावृत्तिन्यायेन च मायेक समुच्चयनैव शेषग्राहित्वागते नि यामकानाकक्षित्वा नानन्तर्यस्य सनियामकायोपपत्तिः । मतश्च यवाने कषिष्कासुविकृतिषु श्रुतानामुपहोमानां विनिगमनाविरहेण प्रधानत्व नच सर्वहविगंतामेवाकांक्षा प्रकल्पसमुच्चयेन पायांवगते नियामका कांक्षाविरदेण नानन्तर्यस्य नियामकरवं तथैव प्रकृतेपि पूर्ववेदेव सर्थ मानानायगते मुक्तीनुषंगः । इत्यनुपंगाधिकरणम् ॥ १६ ॥ अथ व्यवेताननुषंगाधिकरणम् । ॥ १ ॥ स् • व्यनायानानुष-येत ॥ १-१-४९ ॥ मसम्बन्धिपदाव्यवधाने सायनुषंगे साधिते यत्रा सम्पन्धिपद उपयधानं तत्रानुषंगो नास्तीति प्रायुदाहरणार्थमिदंसत्र। पया-"सन्तेदार धापुनागरछता मंपजरंगानि सयज्ञपतिराशि "पत्र गरजतामित्यस्पां गानीश्यनेन तापदयोग्यविनासम्बन्धाद असम्बन्धिपदव्यवधानेन संपत पतिराशिपायनेन सत्यपि साकांक्षा पोग्पायच सविधानाभायामातु पगः । भतरसंपजरंगानीरपत्र गच्छतामिरपस्येव सपापतिराभिषय वापि गरउतामिति पदमापाहसम्यम् । नयानयो म्मावावपि गमनरूपस्यास्प पोपतापरम्प स्यायपापपत्तेः बिमर्थ पदापामारवसनेप्ति पापम, सनापदापं शादोधावावरिष्मति वृतिमत्वसम्बन्धन सत्पदानस्येव धारण ग्यात 1 माया देवदनः परतीति पेनचिदुरते प्रापक्षहरेनैव रहा বন মানিন: বিধান মানালি:। মামীর