·OXFORD UNIVERSITY
PRESS
LONDON: AMEN HOUSE, E.C.4
EDINBURGH GLASGOW LEIPZIG
COPENHAGEN NEW YORK TORONTO
MELBOURNE CAPETOWX BOKBAY
CALCUTTA MADRAS 9H ANGEI
HUSIPHREY MILFORD
PUBLISHER TO TEE
UNIYERSITY

·PREFACE apology is hardly needed for bringing out a critical edition of the Saundarananda ? Its artistic merits give it a high place among the havya epics of Sanskrit literature and as the earlier of Asvaghoşa's two longer poems it holds a position of great importance in the literary history of India, in that it helps to explain the growth of the style which culminated in the poems of Kalidasa and his successors It shows to a higher degree than the Buddhacanta tho influence of the school of epic writers in vocabulary and phrascology and the skilful handling of the story may be due to them, though the economy of its construction with the full value given to every word and the insistonce on balance and antithesis derive evidently from other models now lost to us In the absence of tho latter we cannot determino how far Ašvaghoşa was an innovator in technique, but it may be noted as some indication of hus contribution to it that the Buddhacanta sliows a richor content of tho verses as befitting the highor theme, which foreshadows later dovelopments Ho himself is caroful as a good Buddhist to disclaim mert for tho poctic quality of his work and to insist on its religious purpose It is, in fact, as a religious poot that ho should bo considered by the critic His greatness in this aspect lics not in the depth or originality of his thought but in the spintual for our such informs lus simple yet eloquont stylo, ho is a poctic preacher, addressing lumself to tho cducatcd los ors of good litorature among lus countrymen, whether Hindu or Buddlust Norertlıcless, it is a mistako for the scholar of Buddhism to ignore the Saundamnanda, as has been the caso in tho past It is tho carliest Buddlust morh by a writer whose namo is known to us and of whoso personality we can gain somo idea from lus wntings So too it 19 tho carlıcst work presenting to us a logical and carefully ' P'roperly the poem should lo called Sundarananda in English and Soundaronand. haryom in Sansknt, but I hare rolained the same by which it is best known to Europeen scholars ·VI PREFACE AD, for thought out description of the path to Enlightenment That the views set out are traditional makes it perhaps all the more valuable, for it enables us to see the force and bearing of technical terms and arguments, which are enunciated in earlier Buddhist literature in a manner liable to cause misconception Further, as Ašvaglosa is generally agreed to hire flourished early in the second century the indications he gives of developments in doctrine deserve consideration In these circumstances it is desirable to establish the text of the poem so far as possible Though it is better preserved than that of the Buddhacanta, there is no Tibetan translation to help in its correction and the most careful scrutiny of the MSS is called The only existing edition, that by MM HP Shastri in the Bibliotheca Indica, though it has miny virtues, does not reproduce the MSS with the fullness and accuracy necessary to settlo a text so full of corruptions The purpose of the present edition is twofold, to give a complete description of the material available in the MSS so as to facilitate further work by others on the text, and to provide as good a text as possible There are only two known manuscripts of the Suundarananda, both in the Library of HH the Mahuraja of Nepal, who most generously allowed me the loan of them The earlier, which I call L (PLM of the Calcutta edition), dates from about 1165 A D and consists of thirty five long palm leaves, in a clear and good handwriting with six lines of writing on each side divided into three sections The MS has been so badly eaten into by white ants that in the middle of each leaf usually some three lines of writing, occasionally as many as five, are missing, though the damage at the ends is less and sometimes nil Leaf 31 has one end missing, holding about one sixth of the text, and leaf 35 is a mere fragment The last four leaves were turned round the opposite way to the first thirty one at the time the MS was attached, with the consequence that in the first thirty one leaves the bottom of the recto side and the top of the verso have been destroyed and vice versa in the last foui This should be borne in mind in connexion with the statement at the bottom of each page of text ·PRETACE Vu showing how much of at is extant in L Where I have put p (for partial) after any letters, it means that either the tops or bottoms of those letters are missing, so that superscript or subscript letters, as the case may be, cannot be seen Where the letter, though not entire, is certain, I have classed it as certain In cases where only the superscript or subscript letter is certain and certainty regarding the main body of the letter is not attainable, I have put f (for fragmentary) Absolutely unidentifiable tops and bottoms I have omitted To know if it is the top or bottom of a letter that is missing, it is only necessary therefore to look up the number of the leaf on which it occurs I have not recorded a few separato small holes occurring in some leaves, unless the reading is thereby left doubtful L is undoubtedly a very good MS and has an excellent text It has, however, been a good deal altered, apparently by different hands at different times, and not always for the better Whore the original reading was clear, I have noted it in the variants, putting the corrected reading in brackets after it without commenti Some of these corrections seem to have been made by the original copyist, but I have come to the conclusion that the different hands are not to be distinguished with certainty As regards the MS's peculiarities, originally na was written in a form indistinguishable from nda, but some ono (a later hand undoubtedly) has in most cases erased it and substituted a da like the Devanagırı form, in the few cases where it remains (eg I 54 d and IX 32 c) I have transcribed it as das In the earlier leaves hha was written like hsa and has usually been erased and rewritten Ga wus written in an obscure form and has been erased and rewritten quite often, in compound letters or with the vowel u it usually takes a form indistinguishable from bha, except for gna which is usually practically identical with tra No distinction appears to be made between ru and ru, the various forms of the letter apparently standing qute impartially for either Where in the variants there is a letter followed by another in brackets with or or an interrogation mark it means that I cannot determine which of the two letters the letter in the MS represents ·Vil PREFACE Originally 2 seems to have been written for ai in a good many cases, particularly in the word dharya, but has generally been corrected, I have not noted this correction in the variants, as it seems to be a mere clerical peculiarity Dha and ca are indis tinguishable as the second member of compound letters Towards the end of the MS the straight line at the top becomes curved so as to make sa and la difficult to separate N is written for t as the first member of a compound letter, usually when ha or pa, and sometimes when sa is the second member The other MS, which I call P (PN in the Calcutta edition), is a paper MS of 73 leaves, placed by MM HP Shastrı in the eighteenth century The slovenliness of the handwriting is only too true an index of the carelessness and inaccuracy of the copyist, but, as it is our only authority for a good third of the text, it is no waste of labour to record its many mistahes It has at least the virtue that the copyist was content to make nonsense instead of substituting his own conjectures It has also been a good deal corrected and omissions have been supplied several times in entirely different hands, but the correctness of the additions where they can be checked with L shows them to have been taken from another MS and not to be mere conjectures Of its peculiarities at may be noted that no distinction is ever made between hya and gya and often none between hta and hsa It knows separate forms foz dha and za as the second member of compound letters but writes ta for dha so persistently in such circumstances that I have not registered it among the variants In its handling of vowels, sıbılants, and nasals, it is particularly careless, and it frequently transposes letters, correcting the mistake in many cases by numerals above the letters Pa, ya, and ma are hardly distinguishable as tno suconů members of compound letters, and sa anà ia simùarly It is not an independent authority for such portions of the text as exist in L, for seeing that it almost always repeats Ls mistakes and that other errors in it can often be traced to peculiarities in L, there can be no doubt of its direct descent from L In a certain number of cases where L has been altered in such a way as to leave the onginal reading legible, P gives the original reading and ·PREFACE IX € is thus of value as showing that the alteration in L was subsequent to the period at which Ps ancestor was copied from it To produce a perfect text from such material is impossible I have thought it viser to be very conservative in dealing with L, for, where that MS is preserved, it gives such a good text and obvious mistakes are so few that it is difficult to judge what kind of mistakes might be expected in it In the few cases where, when it is damaged, I have adopted amendments contrary to the indications of its romains, I have mentioned the fact in the notes Tho case is different with P, in which the abundance of the material allows of a high degree of certainty in correcting the text on palaeographical grounds, and in that part of at which rests on P alone I have ordinarily been able to produce a readable text, probably that which was in L while keeping within the limits of Ps regular mistakes The spelling of the text has been standard ized, but in the variants I have reproduced the readings of the MSS exactly, including the absence of division between words My task as editor has, however, been much lightened by the work of my predecessors The Calcutta edition corrected many mistakes successfully, and I have acknowledged all such cases in the variants where a happy conjecture rather than a mere correction of a slip in the MSS is involved, but I have only occasionally noted its readings where they differ both from those of this edition and from the MSS I have also benefited greatly by the work of Baston, Speyer, Hultzsch, Jacobi, Gawionski, and Gurner on the text Some of their conjectures were confirmed by the MSS, others have been adopted in the text with acknowledge ments in the variants and the remainder, excluding those which in light of the material appearing here or for some inherent defect of their own are no longer of interest, are given in the variants My own conjectures, when not sufficiently certain or necessary for inclusion in the text, have been relegated to the In framing amendments of my own and in estimating the value of those of others I have been guded by the considerations not only of palaeography but also of the special features of Abvaghoşa's style and of the context Nevertheless, I must admit notes ·X PREFACE ( that there are only too many passages in which the text I have adopted or the explanation I have given is only tentative But even an unsuccessful conjecture or explanation may provide a hint of the right one to some one else and so justify itself Though the text is not perfect, it has been less tampered with than that of the Buddhacanta, possibly as the less popular poem Only three verses (XI 56 and 57 and XIII 55) are obvious interpolations as against a dozen at least in that portion of the Buddhacarita which is extant in Sanskrit Besides these three I have, however, some doubts about XVI 69 and also about X 33 which appears as X 37 in the MSS and Calcutta edition and has several suspicious features Possibly also, having regard to the order of argument in XVI 31-36, XVI 32 and 33 should be transposed As for omissions, XVI 10 looks like two verses telescoped into one The metres call for a few remarks In his handling of the bloha Asvaghosa is perfectly regular Out of 764 lines (382 verses) the vipula occurs 40 times, v--uvu 32 times, 6 times, -U--uu 8 times, and 9 times The use of upasthitapracuprta, variety zardhamana, in II 64-65 and of udgatu in canto III is noteworthy The metre of XII 43 and XIII 56 is called sarabha in BhNS XV 64-65 and is not known elsewhere, it seems to have yielded in classical times to the closely allied madhyahsumu The spurious XIII 55 is in an unknown metre resembling yamaratı with an extra foot added The Saundarananda has not yet been fully translated into any European language, a want I hope to supply in time The first two cantos have been translated into French by Baston in the Journal Asiatique, 1912, pp 78-100, and the entire work into Bengu by Dr B C Law (Gurudrs Chattarji and Sons, Calcutta, 1922) I have found both of considerable use where the text before them was not defective Tho notes at the end of the text are not intended to be a completo commentary and deal with difficulties of text and interpretation, those passages in particular being selected for notice where others have found difficulties before mo, with the result ·PREFACC X1 perhaps that I may appear sometimes less grateful than I really am to my predecessors Occasional references have been given either to corroborate explanations or to provide suggestive parallels, but I have usually not given references to Pal literature for reasons of space, as the references can easily be found in the Palı Text Society s new dictionary For proper nanies I would refer once and for all to Hultzsch's articles, my notes being limited to information not given there I have thought it better to provide a very full index, as Buddhist Sanskrit has not yet been fully dealt with in the dictionaries and the indexes of Buddhist Sanskrit works are not complete enough as rule to supply the deficiency It includes, besides proper names, all rare Sanskrit words or meanings, which either are not given in Böhtlingks shorter dictionary or are given with an asterisk, and all terms used in a technical sense Finally, I would express my obligations to H H the Maharaja of Nepal by whose courtesy I was allowed the use of the MSS, to the India Office, and, in particular, to Professor F W Thomas, CIE, then Librarian, through whose good offices I obtained them, and to the Bodleian Library who kept thom for me and had admuable reproductions made for my use From my Guru, Emeritus Professor A A Macdonell, I have received not merely much encouragement, without which I should hardly have ventured on this work, but also valuable help in obtaining the grants necessary for publication, namely, from the British Academy and from the Panjab University, who have taken over the work for their new Oriental Series, to both I am most grateful I should also add that that editor is lucky who has his text printed by tlie Oxford University Press, and can but regret that my inexperience in Sanskrit proof reading and accidents to vowels in the course of printing should have led to so long a list of errata E H JOHNSTON June, 1928

·CONTENTS
PREFACE
xiy
ABBREVIATIONS
ERRATA AND CORRIGENDA
XY
TEXT
1
NOTES
143
INDEX
165
IT
X, 14 d, rear
SI 366, read andare
III 3rc read स्वेभ्यस्तै.
IV 28 d, read fau
AVI 96, read सदाप्यसद्वा
p 166, sariants 1 6 read c, feat L
III za a, read fire
P 151 1 23 read trayaatranshah

·ABBREVIATIONS B BUNS C Divy G. Gu H Jat Kas Kaut A. The Buddhacharita of Aśraghosa, ed Cowell, Anecdota Oxoniensia, 1893 Bharatiya Nutyasastra Cantos I-XIV, ed J Giosset, Lyons, 1898, cantos XV-end, Kavyamala, no 42 Saundaranandam Karyam, ed MM H P. Shastr, Bibliotheca Indica, 1910 Diyaradana, ed Cowell and Neal A Gawronski, Studies about the Sanskrit Buddhust Literature, Cracow, 1919, and Notes on the Saunılarananda, second series, Cracow, 1922 W Gurner, JRAS, 1928, p 131 E Hultzsch, ZDMG, 72, p 111, 73, p 229, 74, p 293 H Jacobi, ZDBG, 73, p 232 Jatahamala, ed. H Kern, Harvard Oriental Series, 1914 Kaśyapaparn arta, ed A von Stael Holstein, Shanghai, 1926 The Arthasastra of Kautilya, ed J Jolly and R Schmidt, Lahore, 1923 Palmleaf MS of the Saundarananda Lalita Vistara, ed Lefmann Laſkavatarasutra, ed Bunjiu Nanjio, Tokio, 1923 Mahabharata, Calcutta edition Baharastu, ed Senart Paper MS of the Saundarananda Bohtlingk und Roth, Sanskrt Wörterbuch, St Petersburg O Bohtlingk, Sanskrit TVorterbruch in kürzerer Fassung Ramayana, ed Gorresio JS Speyer, Verslagen en Mededeelingen der Koninklijke lan Wetenschappen, I 4, d 12, p 125 Silsusamuccaya, ed C Bendall, Bibliotheca Rre Saddharmapındarika, ed H Kern and Buddhica 0 L Lal: V. > LS MBh Mhy P PW PVK Rom S + Siks SP c f 's conjecture ir indicates If indicate m

·ERRATA AND CORRIGENDA
I 46 a read चारित्र
1 57 c d read a shtº and in variants 57 cd auto P
II 5cd read विमुखस्तेजसा
II ua read यस्य and in far ante तस्य PC
PII Variante 12 for c read d
II 29 cd read द्वादित्यस्तेज.
II 31 0 read TH
II 44 c read वेदशामायि
P 19 variants ? 5 read *** UL
p 21 varianta 1 I read ed anale. LP
p 24 variants 1 4 read Tataryfa
134b read पाचभूत
p 32 variants ? 6 read waffo
VI 18 a reader and in var ants for Gc read at G
VI 29 c read "Aayat
p 46 var ants 1 3 read a b oguito
VII 36 a lead met
P 55 variauts 3 read a forgat P
Il 240 read HP
p 63 var ants 1 1 for TT read "TOTT"
IV 37€ read it
X 14 ? read "ATTA
YJ 36 rand 16
VIII 31 c read the
I 28 d read fau
AVI 90 read सद्वाप्यसद्वा
p 166 rar antz 1 6 read c ful
III 324 read faca
p 151 I 23 read tisoyantranibhok

·THE SAUNDARANANDA OF AŚVAGHOSA CANTO I ओं नमो बुद्धाय ॥ गौतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः। बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ॥१॥ अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवतपः। आशियाय च लवृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत्परां ॥२॥ हविःषु यश्च स्वात्मार्थ गामधुक्षवसिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु च शिष्येपु गामधुक्षदसिष्ठवत् ॥३॥ माहात्स्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् । नृतीय इव यश्चाभूत्काव्याङ्गिरसयोधिया ॥४॥ तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्व हिमवतः शुभे । क्षेत्रं चायतनं चैव तपसामाश्रमोऽभवत् ॥५॥ चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाहलः । हविधूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ ॥६॥ L has (fol tb) 4014121, b318 15471 15181, 01-02P 6b2b8f d6181 गीतमः । नामःP dकाची गोत. 23, यद्यस्य ततP,Hc ८, मुश्रियाय P0, समियाय ॥ । गाममुपदशि PO, Gc d, गामधीक्षक 4b, योऽद्वितीय । द, योदिया । 5a तस्या P d, तपसामाश्रियो P, श्रयोc Gc 68 चरु. P 34 हविपे । B ·2 CANTO I मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकीर्णैः सागराग इवाभवत् ॥७॥ शुचिभिस्तीर्थसंख्यातः पावनभीवनरपि । वन्धुमानिव यस्तस्थौ सरीभिः ससरोरुहैः ।।।। पर्याप्तफलपुप्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥९॥ नीवारफलसंतुष्टैः स्वस्थैः शान्तरनुत्सुकैः । आकीर्णोऽपि तपोभृङ्गिः शून्यशून्य इवाभवत् ॥१०॥ अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि । तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः ॥११॥ विरेजुर्हरिणा यब सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । सलामाधवीपुष्परूपहाराः कृता इव ॥१२॥ अपि शुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव ॥१३॥ संदिग्धेऽयपुनीवे विरुद्धष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण इवाकुर्वस्त पो यच तपोधनाः ॥१४॥ यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चिकैश्चिन्न मीयते। काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते ॥१५॥ c. ENTST- 3 P. +3 45 06.0880rn d29341, 45-01, 08-16p, 17-15d8 1. मिस्कतः (or :) 1, मिास्यकट: (or :) P, ce. b, केसरागुणपा... d, सानुराग P. 1ob. त्युस् P. c तपोभृद्धि: 0 11 d, LP: Oc. विरेजुह । b. मतमध्यामु ८. सलामा 13, भान्त ऐकः समP. 148, गधेपपि) L, धपिर प्रदपिणवाकुर्वत र. स्वपो. 15, नीयते । है, कैयिकैरािमलीयते । ८ मिमी यतिमूमी P. मनीपत। 122 ·CANTO I निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यच स्वबुद्धयः । संहृष्टा इव यानेन तापसास्तेपिरे तपः ॥१६॥ श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वीयोयुक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१७॥ अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्र तमाश्रमं । केचिदिवाकवो जग्मू राजपुत्रा विवासवः ॥१८॥ सुवर्णस्तम्भवाणः सिंहोरस्का महाभुजाः । पाचं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ॥ १९॥ अर्हरूपा ह्यनहस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः ॥२०॥ मातृशुल्कादुपगतां ते थियं न विहिरे। ररक्षुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिश्रियिरे वनं ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गौतमः कपिलोऽभवत् । गुरुगोबादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥२२॥ एकपियोर्यथा भाचोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवहार्यो वासुभद्रोऽपि गौतमः ॥२३॥ शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे। तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ले भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥२४॥ . L has 16 01-171, (foj 24) 1712 2465, 16-dafd2d8 16a, पेवाश. LP b, सुबुद्धयः . c, यत्तेन P. 18 , तेजास्वसदने 2. b. •क्ष P. d, विवस्वभूः P 19, मेदतः P. d, थियाच P. 20३, खमेहस्य । द, यवीजसः । 1, मातृशुस्का P. b, a P ८, सरसुवा ab, गोतम: LP. ८, गुरोर्गो 10 d, गौतमः P. 234, धातोः । c, गर्यो । d, गोतमः LP. 24, परिच्छ• P. पाकु. LP वंशाने 82 ·CANTO I स तेषां गौतमश्चके स्ववंशसदृशीः क्रियाः । मुनिरूष कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥२५॥ कखः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मीकिरिव धीमांश्च धीमतोमैथिलेययोः ॥२६॥ तदनं मुनिना तेन तैश्च क्षवियपुंगवः । शान्तां गुप्तां च युगपद्ब्रह्मक्षवश्रियं दधे ॥२७॥ अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्यया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान ॥२६॥ या पतकलशादस्मादाय्यसलिलान्महीं। धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमं ॥२९॥ ततः परममित्युत्ता शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुहुः सर्वे शीप्रवाहानलंकृतान ॥३०॥ ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहोग्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा ॥३१॥ अष्टायमिवालिस निमित्तैः सुरभीकृतं । तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदं ॥३२॥ अस्मिन्धारापरिक्षिप्ते नेमिचिहित लक्षणे । निर्मिनीयं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपं ॥३३॥ G Lhamasala8brd3pd4 26 18 2041 s61a1-2P. 03-081,2864 cap 2982141053016.17 brt 3203-07fd53393f,a4-05 25. गोतम. LP b. सदृशाः P ६, मनिरुद , मुनिरु . 26b, तरथिनः । वाल्मीकीरिव d, तोर्मिन 270, तन्वन P. 28, 'कलसं P. b. Pom. far and has fou above in later band 19. भापतत्क.P, He b, धर्यासलिलात्मही । d, मन्दता 30d, पाहम. TC, 11c 31,"गता 'महीपा(या)स्तु(1) 32b, सरलीश H. तामुवाष PC II c मुनिस्थला 336, निर्मिताध्यपुर ल, शान्तं गुप्तं . C ·CANTO I 5 ततः कदाचिते वीरास्तस्मिन्प्रतिगते मुनौ। बभ्रमुयौवनोदामा गजा इव निरङ्कुशाः ॥३४॥ वद्धगोधाङ्गुलीवाणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः। शराधमातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः ॥३५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचकुर्वनस्थस्य दीपमन्तेर्दैवकर्मणः ॥३६॥ तान्दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान्वृद्धान्व्याघ्रशिभनिव । तापसास्तवन हित्वा हिमवन्तं सिविरे ॥३७॥ ततस्तदायमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥३॥ अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तब न रुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् ॥३९॥ अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्नये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गातारयः ॥४०॥ नतस्तत्मतिलग्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन्वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुर श्रीमन्यवेशयन् ॥४१॥ सरिविस्तीर्णपरिखं स्पटाञ्चितमहापथं । शैलकल्पमहावप्र गिरिव्रजमिवापरं ॥४॥ c GS I has 361 2021 341 प्रतिगहते। "मुयेवि (यौव) 358 °गोधा(द्धा)गुलीवाणा ? । हताधिo c • शराध्या()तमहातूण P Hand Bat nc 'त व्यायताविप 36c Pom and has alded alole in pecond hand 374 तादृP 1 अन्वृद्धाव्या. 1 शिविर । 38 ! व्याजावणिश 39३ पुन्य° P ती 4rd श्रीमन्यवे । पथा + ·6 CANTO I पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं । हर्म्यमालापरिक्षिप्नं कुक्षिं हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन ॥४४॥ नद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान्विनिवृत्तये । यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन ॥४॥ चारियधनसंपन्नान सलज्जान्दीर्घदर्शिनः। अर्हतोऽतिष्ठिपन्यत्र शूरान्दक्षान कुटुम्बिनः ॥४६॥ व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैर्युक्तान्मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्तान्ययूयुजन ॥४७॥ वसुमगिरविभ्रान्तरलंविधैरविस्मितैः । यद्यभासे नरैः कीर्ण मन्दरः किन्नरैरिव ॥४॥ यच ते हृष्टमनसः पौरभीतिचिकीर्पया। थीमन्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन ॥४॥ शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्यगुणाम्भसः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षादिक्षु सर्वास्वचीखनन ॥५०॥ Lhas (fol 2b) 43b404.05-08ndri, 481-661,4605b8,04-08,d:- 4842 43.78b4b8p.or-c4f.0b08.didi.d5-49a81b3b5p, b8-0rl. 250d8 43b, 'रायनं . इम्यं । d, कुषित 4th तस्थुपप्प(प्पोट . रुणो r.d, मृत्येर्दण्डाम• P, मृत्यैर्द C. 466, अहंतातिष्ठयत्येव । ARG युवात् L. "fणयुक्तात् । a, सघियान लाम् G. 481, मिधान्त P. कीर्ण. 49d, यशोधामान्य । 30. पपयाथेत । घितमा(मो)... पार्दिा 454,'यो- ·CANTO I मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठी: पथिषूपवनेषु च । सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात्मत्यतिष्ठिपन ॥५१॥ हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलं । अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषं ॥५२॥ संनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसां। निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदां ॥५३॥ वासवृक्षां गुणवतामाथयं शरणैषिणां । आनत कृतशास्त्राणामालानं वाहुशलिनां ॥५४॥ समाजैरुत्सर्वदायः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचकुरलं वीयर्यास्ते जगाम तत्पुरं ॥५५॥ यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन्करं । तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन्पुरं ॥५६॥ कपिलस्य च तस्यपेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुः तस्मात्कपिलवास्तु तत् ॥५७ ॥ ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५॥ आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन । आयुर्योगन्यमतमा शवासुला ययानेरिव कीर्तिमन्तः ॥' L has sta 5706, (lol 30) 57b1-5948 ह, मनोज्ञा L, मा ab, पठी पधिप । d, तिठपन , तिष्ठयेन् । 50, गूढार्थी (र्थि) L गूढार्थ. 546 भरणेपिणा LP d "मालानापाहुशाहिनां L, "माझानावासालिना P 56 d पर पुरन 570 घP d. सहारक.. 58, मृकन्दस्य । 598 पुरा प्रकहत. d कीतिमन्त' .

·8 CANTO I तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रं । तारासहनैरपि दीयमानैरनुत्थिने चन्द्र इवान्नरीक्षं ॥६०॥ यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भ्रातृणां वृषभ इवौजसा वृषाणां। ते तत्र प्रियगुरुवस्तमभ्यपिञ्चन्नादिन्या दशशतलोचनं दिवीव ॥६१॥ आचारवान्विनयवानयवान्क्रियावान धीय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः । तभ्रातृभिः परिवृत्तः स जुगोप राष्ट्र संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥६२।। सौन्दरनन्दे महाकाध्ये कपिलवास्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । Lbgall 6aa, माथवते (तोर L, वत्तर P, "वत्तर ल, दीप्यमानमा 618, गूणेय .. b, दोजसा . 628, 'नयवाकि. L. , समन्द मो. col, सौन्दरामन्दन्दे) । कपिलवस्तु° LPC d, "रनूदित P. b, मेन्द्रिय. P.

·9 CANTO II ततः कदाचित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् । राजा शुद्धोधनो नाम शुइकमी जिनेन्द्रियः ॥१॥ यः ससझे न कामेषु श्रीप्राप्ती न विसिस्मिये । नावमेने परानृया परेभ्यो नापि विव्यथे ॥२॥ बलीयान्सत्वसंपन्नः श्रुतवान बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥३॥ वपुमांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः । तेजस्वी न च न क्षान्तः कती च न च विस्मितः ॥४॥ आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृनिश्च व्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखः तेजसा दिन्सयैव च ॥५॥ यः पूर्वै राजभियानां यियासुर्धर्मपद्धति । राज्यं दीक्षामिव वहन्वृतेनान्वगमत्पितॄन ॥६॥ यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः । शिश्यिरे विगतोद्धेगाः पितुरङ्कगता इव ॥७॥ C, L hag ratd 4, 1517182b5b6p, 05dfdiland 84bi, b206 17118,CI-05 06 071,6a5a8f, b7a43502p a, चित्वासन P. b, कुलंफ्रमात् IPC , Bastor : सुदी -, यस्ससने L. यस्या)सजि P; He तनामित 3९, नयपावर 6, आषित P. सख्य P:.C.c.b, Pom 60, थियासुदर्म• d, पृतना । १b, प्रजा 1. d, पितर. Cc ·10 CANTO II कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले। अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान ॥१॥ हितं विप्रियमयुक्तो यः शुथाव न चुक्षुभे । दुष्कृतं वापि त्यक्ता सस्मार.कृतमबपि ॥९॥ प्रणताननुजयाह विजयाह कुलद्विषः । आपन्नान्परिजयाह निजयाहास्थितान्पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये तस्य तच्छीलमनुवर्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥११॥ अध्यैप्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः । दानान्यदित पाचेभ्यः पापं नाकृत किंचन ॥१२॥ धृत्यावाशीमतिज्ञा स सचाजीवोद्यतां धुरं । न झवाञ्छीच्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितं ॥१३॥ विदुपः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया। ध्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीये चन्द्रमा इव ॥१४॥ अवेदीबुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमं । अरक्षीचर्यवीयर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः॥१५॥ अहापदुिःखमातीनां विषतां चोर्जितं यशः । अचैपीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ॥१६॥ Lhx906-102,03a4, DI-181, (fol. 3b) 13a5b2, b3b8c1-03, 03P. 41,07-d15,1601-18 86, योस्य PC,Ge rod, तापथि । 18, मायेन. 12, अध्येष्ट P. b, नाव्या(ध्या) P, मापेष्ट I 134 धृत्याराधीप्रGe... नापा- पीडिया). भावा* L; He सत्यात्मु. P. 4, शिष्टेभ्या P. 16. महा- पीदुः। । योजित प्रपीच ·CANTO II 11 अयासीदुःखितान्पश्यन्प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौपीच यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ॥१७॥ सौहार्ददृढभक्तिवान्मवेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीददित्सीत्तु सौमुख्यास्वं स्वमर्थवत् ॥१६॥ अनिवेद्यायमझो नालिक्षत्किंचिदभुतः । गामधर्मेण नाधुमाक्षीरतर्पण गामिव ॥१९॥ नासृक्षचलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरं । आगमैवुद्धिमाधिक्षद्धाय न तु कीर्तये ॥२०॥ क्लेशाहीनपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । आर्यभावाच नाघुक्षद्दिषतोऽपि सतो गुणन ॥२१॥ आकृक्षवपुपा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव । परस्वं भुवि नामृन्महाविपमिवोरगं ॥२२॥ नाक्रुक्षतिपये तस्य कश्चित्कश्चिन्यचिक्षितः। अदिवासस्य हस्तस्थमार्नेभ्यो नभयं धनुः ॥२३॥ कृतागसोऽपि प्रणतामागेव प्रियकारिणः । अदर्शस्निग्धया दृष्ट्या सक्ष्णेन वचसासिचन ॥२४॥ यहीरध्यगमविद्या विषयेष्वकुतूहलः। स्थितः कार्तयुगे धर्म धर्मात्कृच्छेऽपि नामसत् ॥२५॥ • harutba b3.06 1902 103CP 23.3.61,725078b3p. b408d8p 18.b. त्याम 4. 'ददीसीतु d, 'स्यागम्य(t or स्सस्सम... स्वार्थम. 19. 'मायो । b, 'पक्षिा गपरतर्पण । 20., भायपाकसिम• I.P. पमाLP दिमा d, पतु शमाहामपिकारितुर .वर्मन 2., माधव ९, परख 23. माकपा, Bind यपियत । तचिन्ह पात ! 81 Pomना . . .

·12 CANTO II अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मित्रसंपदा । अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृत्तहिते पथि ॥२६॥ शरैरशीशमच्छचून गुणैर्वन्धूनरीरमत् । रन्धैन।चूचुदद्धृत्यान करैनीपीपिडत्मजाः ॥२७॥ रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् । स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्रानवीवपत् ॥२६॥ कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् । दीया तम इवादित्यः तेजसारीनवीवपत् ॥ २९॥ अपप्रथपितॄश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः । सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिलदत्मजाः ॥३०॥ दानैरजसविपुलैः सोमं विमानसूपवत् । राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामचकमन्न कथामकथंकथः । चवतीव च परान्धीयाभ्युदसीपहन ॥३२॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलेन स किंचिददीदपत् । भृत्यैरेव च सोद्योगं द्विपदर्पमदीदपत् ॥३३॥ स्वैरेवादीदपच्चापि भूयो भूयो गुणैः कुलं । प्रजा नादीदपञ्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ॥३४॥ I has 26a1431.43208, (101 +3) 33413148 25 प्रविष्ट: । नावृतंग" 2015, 'छचरथा(विन्धन." ..रधनी.. d, 'गृत्यायरेन्यापी पितम् । 181 मचाव 294, वृत्तम 1 (App), वृर्तन .. 29, मयीमवत् G. •मवापिपत् ।। d. •मवापिपत् ॥ 30., अवतपत्पितयेव । गयीप I अतीतपत् ॥ ed, घाम्तीदोवृनाजिद्दत । 31b, विमाण.. काममम्म• कान सस्यम• I 31, अधमीयामपकथन P. .. "दीवचपराध, पतिव' 30 •दीदयद्यामि "दीदिपपापि ॥ मातीतपय ७ मापीपिजधव ॥ Sonials 33. यम्मन्न ।

·CANTO II 13 अवान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममीमपत् । पालनाच्च विजान ब्रह्म निरुद्विग्नानमीमपत् ॥३५॥ गुरुभिर्विधिवत्काले सौम्यः सोमममीमपत् । तपसा तेजसा चैव विपत्सैन्यममीमपत् ॥३६॥ प्रज्ञाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् । दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवीवसत् ॥३७॥ व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठिपत् । प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधात् ॥३॥ तेजसा च विषा चैव रिपून्दृप्तानवीभसत् । यशोदीपेन दीन पृथिवीं च व्यवीभसत् ॥३९ ।। आनृशंस्यान्न यशसे नादायि सदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्यक्ता न चैवाकीर्ति किंचन ॥४०॥ तेनारिरपि दुःखार्ती नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मायादा कामादेपानयादपि । तेन सत्स्वपि भोगेपु नासेवीन्द्रियवृत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्शि विपमं कार्य कचन किंचन । विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ 356, विना L has 3301418, CIL Stall.26.22.0343d8 361 मोम्यः . मोम्यम् । तपसात्तेत्रमा । 30, "मवीपपत् .. d, "मवीपत् .. 'मपीमपत् । 'मीविगत ॥ 38b, भाव. र्मिam pantly छोमतिपपत् P. मिनिटि()पत्। 391, "नवीहसन ? नबीमयत् ॥ •मदीदहर पृथिवीप 1. !' om रि ad. •र्मिता . निनादाधि। याम(म्य)। नियमाःr पिक्रिया .

·14 CANTO II तेनापायि यथाकल्पं सोमश्च यश एव च । वेदश्चानापि सततं वेदोक्तो धर्म एव च ॥४४॥ एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः । अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥४५॥ अथ तस्मिन्तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ॥४६॥ धर्मात्मानश्वरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधियं ॥४७॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ वोधिसत्वः क्षितिं वजन् । उपपतिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ॥४॥ तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् । वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता ॥४९॥ स्वप्नेऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श सा। षड्दन्नं वारणं श्वेतमरावतमिवौजसा ॥५०॥ तं विनिर्दिदिशुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः ॥५१॥ तस्य सस्तविशेषस्य जातो जातिक्षयैषिणः । साचला प्रचचालोवीं तरङ्गाभिहतेव नीः ॥५२॥ सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्षे पपात खात् । दिग्वारणकराधूतादनाचैत्ररथादिव ॥५३॥ L has 4.1b5P 04P46ba-crp 02-06,414106p 44b यस P "यामणायि P 45b वभूवसुन गणेः P. 460 रोकेस्य ? 48d महीपते । 490 पीजक्रोध. P, 5००, पहन्त । 5. विमिर्दिदिशः । 52b. सरगीमिहतेष P. CO 53b, 'वर्ष । H.C ·CANTO II 15 दिवि दुन्दुभयो नेदुदीव्यतां मरुतामिव । दिदीपेऽभ्यधिकं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ ॥५४॥ 'तुतुपुस्तुपिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः । सद्धर्मवहुमानेन सत्यानां चानुकम्पया ॥५॥ समाययौ यशाकेतुं श्रेयः केतुकरः परः । बभ्राजे शान्तया लम्या धर्मो वियहवानिव ॥१६॥ देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥५७॥ दीर्घबाहुमहावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः । वपुषाग्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥५॥ मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया ॥५९॥ स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामी महानिव ॥६॥ तस्य कालेन सापुत्रौ ववृधाते भवाय तौ। आर्यस्यारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥६१॥ तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः । मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारिपाचयोः ॥६॥ L has (fol 41)5606 dpd8573704 a8f, bab5pt9d16008, dadaP, d6d81,6rDIASP, ab a8f,b6681 548, विदिवि । b, दीव्यता P सूर्यो । 55 b देनतार सधर्म•P: II. and Sc. 568, समाययो । यश केतुः 58 ab, "वधासिंहासी . 594, मधुमासिव । अगवानिवचानग P 60०, तोसंबडयामास P. । महानिवा(or वो) 6r b, मयामती P, for Lree note C ·16 CANTO II ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च । कामेष्वजनं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज ॥६३॥ स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च विमृशन जगदनभिज्ञमातचित्तः । हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगम- ज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः ॥६४॥ उद्देगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः । निशि नृपतिनिलयनाइनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनात्कलहंसः ॥६५॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः । L has 6381-86p, a1 64b Io, bu b 12 f, 015f, d 2-413 d 14-65a4ab end 634 संस्कृतयोःप्क LP b, °सून्धोः । , असममाद d, सिद्धिस्तु P. 64 b, विमृशनजदनभिजमार्तहृदयो P, 'मार्तद्वत्कः । ८, गतपरमथकविषय P (three wyllables short) d, भयममितमभितो LP, He विजिघासः P 65 b, सयितवरा गणाद P d, मर्थित P कसंहस' L, कुलहसः । col, सौन्दरानन्दे P द्वितीय ?

·17 CANTO III तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलं । श्रीमदभयमनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान्मुनीन् । प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृयणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममति तथोडकं । तस्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ स विचारयन जगति किं नु परममिति तं तमागमं । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करं ॥४॥ अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जही तपः । ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्वबुद्धये ॥५॥ स सुवर्णपीनयुगबाहु षभगतिरायतेक्षणः । प्लक्षमवनिरुहमभ्यगमत्परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ॥६॥ उपविश्य तच कृतवुद्धिरचलधृतिरदिराजवत् । मारवलमजयदुयमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययं ॥७॥ L has 11408, (16154)4097013 2. स्तपस्सितांच L, "स्तपस्सिताश P, "स्तपसितायs, He b, मुनीर तम- इति LP, He 3ab, 'मरराडामुपशमतितथेन्द्रकं P ८, मतिरपास्य P. 48, विचारयं LP b, भन्तमा L, हन्तमा Pce , नवेगतः। ९, व्याधिविष c. d, नहरानम• I, नरानमा P, S and Gc. 5 b, पिपुरं. d, विधेवुन 7b, 'राजवन c, 'दुर्व्यम. L.P. C Ga, युगवाह P.

·18 CANTO III . अवगम्य तं च कृत कार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षमतुलमगमन्मुदिता विमुखी तु मारपरिषत्प्रचुक्षुभे ॥१॥ सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहसखः शिवो ववौ । नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाबुधरवर्जितं नमः ॥९॥ अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः। नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात्पुरीं ॥१०॥ अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् । तब विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयन् ॥११॥ इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका। शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयं ॥१२॥ अभिधाय च विपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुतमं । द्वादशनियतविकल्पमृषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोचमादितः ॥१३॥ स हि दोपसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकं । क्रोधमदभयतरणाचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥१४॥ स विनीय काशिपु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पियमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ॥१६॥ I. has 8.19b1, b8-09P, 101b4.bs-b6b7d4f, 1203-1302, 03-04P, 05-09 010Promodai, 1581008d6p.did rol. 8न P. 9b, प्रियो(यो)ववी P d, °धरर्जितं P. 100, 9TET LPC, परापसा. II त्पुरी :. uca. "मृपिजगतो . 13b. •नित्यमु. cd. •मपिPि, मतिर्षिा 145, 'तरंगचपल P: H... 4d, पाप्यतारयत् 154. कासिपुर 1, गिरिवते । 12, सान्ति ·CANTO III 19 अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतं । वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनं ॥१७॥ अपरियहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः। नेकविधभयकरपु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ॥१८॥ प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरसिचन्दनयोन जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियां ॥१९॥ अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतं । तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया। शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीपया गगनमुत्मपात ह ॥२१॥ स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिरशयिष्ट युनर्वहुधाभवत्युनरभूतथैकथा ॥२२॥ सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीं। मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥२३॥ युगपज्ज्वलन ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् । नप्पकनकसदृशप्रभया स वभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः ॥२४॥ L has 105-09. Crod3p, did Io, dud 13P 181 25. (fol 5b) 2003-a9p, a 10 bri, be brop, cleaf,0309p, 22092311, baf b, "शुभचास्तु । , वास्तुम. d, निस्पृह° LP 18 a, अपरियेह: L, अपरिग्रहस्य P d, स्वदेशएन । 19, चन्द्रना d, मुखदुःख° P, He 206, मुगतमु ८, वर्णमवह.P, with a above first dand न्य above g 21, "मपेक्ष्मP, Ge b, "मासया(मानसतया) सेपमा 224 b, भूवीवपुनरुपविवेध P, cc .. मतिरसयिपु P, *** Y L, गतिर. He d, पुनर्वहु . त्तथैकथा P cc 236, दिविवर्ष P d, पुनरुज्व.P Jc. 24b, जय P c2 - ·20 CANTO III तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वज। प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा । पौरजनमपि च तत्मवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥२६॥ नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धयोः । धर्ममतुलमधिगम्य मुनेच्नये ननाम स यतो गुराविव ॥२७॥ वहवः प्रसन्नमनसोऽथ जननमरणार्तिभीरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृपभा इवानलभयात्मवव्रजुः ॥२४॥ विजहुस्तु येऽपि न गृहाणि तनयपितृमाचपेक्षया । तेऽपि नियमविधिमामरणाजगृहुश्च युक्तमनसश्च दधिरे ॥२९॥ न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीवनः । किंवत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ॥३०॥ अकृशोद्यमः कृशधनोऽपि परपरिभवासहोऽपि सन् । नान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ॥३१॥ विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विपयचपलेन्द्रियोऽपि सन् । नैव च परयुवतीरगमत्परमं हि ता दहनतोऽप्यमन्यात ॥३२॥ L has 2541026a4, a5a 10p,bi b5b61, 274328d 13, 29 1 3 4 P, as brof, 30010 bif 2 31 b13.32a1-a6p, a1005pc6d 13. 25b, वोर्थित L, योथितं P 26 ed, तत्प(प्रस)वेननिज P. 28, प्रसन, प्रसने कप्तनाय P. d, वव्रजः P. 29b, "पित्रमाय Lapparently and P d, दधिरे P, दधिरे H, Jc 304, तुम P. द, जीवमः P. d, विमुन 31, कृपधनो LP. b, सत् LP 32d, "त्परम P, 'त्परमा म.

·CANTO III 21 अनृतं जगाद न च कश्चि- दृतमपि जजल्प नाप्रियं। शक्षणमपि च न जगावहितं हितमप्युवाच न च पैशुनाय यत् ॥३३॥ मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृधमानसः । कामसुखमसुखतो विमृशन्विजहार तृप्त इव तब सज्जनः ॥३४॥ न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत्। मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं सं ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥३५॥ नियतं भविष्यति परच भवदपि च भूतमप्यथो। कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ इति कर्मणा दशविन परमकुशलेन भूरिणा। भ्रंशिनि शिथिलगुणोऽपि युगे विजहार तब मुनिसंथयाज्जनः ॥३७॥ न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाप तैर्गुणः । सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृत्ते न जन्मने ॥३॥ अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे ॥३९॥ J. Las 3341 3514, (fol 6 a) 344539d 13 338, अनृते । C, LP om , 11c. 3+ b गृ(व)छ । cd, विमृशद्वि. Lr. d, मृपदय . 358, घाटमा L, "चिन्तयेत् । अ, गुणेऽपि c, ses notes for L 388, नचतवन पर्तिक । b नेगुणे । 39 4, ग्रहिण .. स्रोतसिहीमातमरे । । रजससम° P with a added abore alter स्य पुरे G.

·22 CANTO IL ववृतेऽच योऽपि विपमेषु विभवसदृशेषु कश्चन । त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥४०॥ . अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवन्न देवतः । नत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहपुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ॥४१॥ इति मुदितमनामयं निरापत्कुरूरधुपूरुपुरोपमं पुरं तत् । • अभवभयदेशिके महर्षी विहरति तब शिवाय वीतरागे ॥४२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः । La 40814rdrded:30 4241 48 89paro baf brobral br3-09p. CIO end 40 विषयेषु 4c, नत्रचमुख° LC, तवचसुधेमु.. cd, गुणिजह . d, कृतयुगेराज्ञोमनोरिव LP, sc 428b, °पक्तरु° अभवभय LPO, Hc. col . सौन्दरा P तृतीय P ·28 CANTO ry मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्म धर्म प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु । प्रासादसंस्थो मदनककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥१॥ स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियाहः। नाचिन्तयवैश्रमणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्म ॥२॥ लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भन गर्वेण च मानिनीति । दीया च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥३॥ सा हासहंसा नयनविरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा। भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥४॥ रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन । मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीपु नरेपु नन्दः ॥५॥ सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः। अतीत्य मयाननुपेत्य देवान सृष्टावभूतामिव भूतधावा ॥६॥ तां सुन्दरीं चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभूः । द्वन्द्धं ध्रुवं तद्धिकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥ L has 1a1-83 Pa4a9, 10 baf, 2b5071b8-d1d8 dui,3b7-b91, 469543,84-bip, (101 6b)707-11, b I-IIp. 1, मनो P. d, हतोःकृतएवधर्म P, कृत एव धर्मः ० 33, रूपेन P. b, भामिनीति । , भामेन Gu मानिनीति G d, यानो P, यासौ ०. 4 b. 'त्युन्नपद्मकोसा , भ्युनत d, पद्मिमी । 5d स्त्रीपुर ·CANTO IV कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतं । प्रहर्षतुष्ट्योरिव पाचभूतं वन्दं सहारंस्त मदान्धभूतं ॥६॥ परस्परोधीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचितं । परस्पराक्षेपहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥९॥ भावानुरक्तौ गिरिनि:रस्थौ तौ किंनरीकिंपुरुषाविवोभौ। चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥ अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तन्वमन्योन्यमरीरमञ्च । क्लमान्तरेऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च ॥११॥ विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थ । स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥१२॥ दत्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममायतो धारय तावदेनं । विशेषकं यावदहं करोमीन्युवाच कान्तं स च तं वभार ॥१३॥ भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् । निश्वासवानेन च दर्यणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥१४॥ सा तेन चेप्टाललितेन भर्तुः शाम्येन चान्तर्मनसा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजियां भृकुटिं चकार ॥१५॥ Hc L has 909 10b2 b3b4f 12b313410 an bap b6 bp 08 bu cap 14d615du 8. लक्ष्म d सहारस्त । 9b परस्परव्या d, तमिथुन LP बहार 100 faste parfe fata o Inc, lor हु )मान्तरेनर्थवले हरेति)न , समान्तरे तर्षवलेन तेन d सरीलम 12 पड)या P, 00 b सिपोवियु । रूपेन P 130 करोमि P 14 ततरमशानराप्यमाणा P, निरूप्यमाणा निरूपयन्ती ॥ निरूपयाणा s । °कमासापिपि (or पि) P, Ge चिकित्स्ययित्वा किचिछुचित Gu 15 साध्येमचातुर्मणसा । भूत्वा च G 1 •जिह्मा C ·CANTO IV 25 चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेंन । पञ्चाङ्गुलिं चांर्धनिमीलिताक्षे वक्तेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततश्चलनूपुरयोतिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्यां । पन्नां प्रियाया नलिनीपमाभ्यां मूभी भयान्नाम ननाम नन्दः ॥१७॥ स मुक्तपुप्पोन्मिपितेन मूभी ततः प्रियायाः प्रियकृद्धभासे । सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥१॥ सा तं स्तनोवर्तितहारयष्टिरूत्थापयामास निपीड्य दोभ्या। कथं कृतोऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ॥१९॥ पन्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्तूमवेक्षमाणा । तमालपत्रातले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ॥२०॥ • तस्या मुखं तत्सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षं । रक्ताधिकायं पतितविरेफ सशैवलं पद्ममिवावभासे ॥२१॥ नन्दस्ततो दर्पणमादरेण विभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतं । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत्प्रियाया वदनं ददर्श ॥२२॥ तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दं । नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव ॥२३॥ विमानकल्पे स विमानगर्भ ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः । तथागतश्चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म ॥२४॥ 16. L has i6ar-8 10, SIP, br b3f, b9c21, 03-12p, d3d81, Has-bot, b6-2234, (fol. 18) 222524d II चासे P. ., पत्राञ्जलिं Gn. चाइ (or द्व) 17a, °योतिताभ्यां P. b, 'प्रभोगसितराङ्गलि• P, "वराङ्गुलि• G 18 c, मणिलाव. P 198, यति P. , स्थापया L. cd, चोच्चैर्मुक्षेन L, चोमुशेण P. 20 b, “हुमुर्वि• P. d, समाधयामास TC, समाप०) L, He 21 b, रायत P. 22 h, भूतः P. ८, विपकविक्षण 23, नादस्त b, किप्ता c, "मायो र.

·26 CANTO IV अवाङ्मुखो निष्प्रणयश्च तस्थौ भातुर्गृहेऽन्यस्य गृहे यथैव । तस्मादयो प्रेष्यजनप्रमादाद्भिक्षामलचैव पुनर्जगाम ॥२५॥ काचित्पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासोऽङ्गना काचिदवासयच्च । अयोजयत्नानविधिं तथान्या जयन्युरन्याः सुरभीः सजश्च ॥२६॥ तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगं । काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैपा नियतं मनीषा ॥२७॥ काचित्स्थिता तत्र तु हयपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः। विनिप्पतनं सुगतं ददर्श पयोदगादिव दीप्तम ॥२६॥ सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्याहतयाहतश्च । नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ॥२९॥ अनुयहायास्य जनस्य शङ्के गुरुहं नो भगवान्प्रविष्टः । भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥३०॥ श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनःप्रयाणं । चचाल चित्राभरणावरसक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ॥३१॥ कृत्वाञ्जलि मूर्धनि पद्मकल्यं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कर्तु गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति ॥३२॥ सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव । ददर्श चाशुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घ च निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥३३॥ 264 पि I has 254 1 28 11b2-02P 03d3d4 drop du 30b7b8b of bur c4 €5071 311 8c7fc8clip do 32 b 10 b 11-curf dy d xofu 25. निप्पणयच P b भ्रातुगृहे । भ्रान्तगृहे ? d मलव्धेव LP ce पेषातु (or न्त्र.), पिपान्त्र र He त मन्यु । लडित LPG ' ददृशू 280 290 ग्याहतय 30. प्रमुथहाया P । प्रविस्त P °लन्धान 31b प्रयान । cd Pom 326 मईनिP मनकल्प, कर्तु 33 b GP d दीर्घ 27 तरिममगृहे P विनिस्प C ·CANTO IV 27 नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमहामि कर्तुं तव धर्मपीडां । गच्छार्यपुहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥३४॥ सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयं । मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विवोधयेयं च न चालयेयं ॥३५॥ अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वां । निपीडयिष्यामि भुजदयेन निर्भूषणेना विलेपनेन ॥३६॥ इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद । एवं करिणामि विमुञ्च चण्डि यावगुरुर्दूरगतो न मे सः ॥ ३७॥ ततः स्तनोहर्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन । विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्वभार ॥३॥ सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी। स्थितोच्चकर्ण व्यपविदशप्पा भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगीव ॥३९॥ दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययी तां करीव पश्यन् स लडत्करेणुं ॥४०॥ छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुकादरीमिवाट्रेः। काक्षेण पश्यन्न ततर्प नन्दः पिवनिवैकेन जलं करेण ॥४१॥ 1 L has 3489p, a 10-08, 09 dri, dad5d6f, (fol.11)3608d 6, 11-37450, 06-bit, 39 aubai, b2-d6,d7d9f 4006--871, b509.4rc9f, codu 34 a °सोगुरु P b, कर्तु P पी(पा)डां L C, पुतहि । 35b,महान्त-P. ८, सयितं. d,चालयेयं P03 J and Gc 36a, काया P. d, विभूषणेनाद्र P. 37b, "सयलेखनया P, स वेणु जगाम P, Gc. ल, विमुचचण्डे P 38a, ततP b, मानसेन । d, तत्कार P, तत्काल 39 b, पून्यस्थिर ५ स्थिरोच. 406, प्रयानं । विवृति P. 1 b. सुन्दरीरमा C, Pom d, गुरु d. वपू. P. C, one त ·28 CANTO IV तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भायानुरागः पुनराचकर्ष । सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ॥४२॥ अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हयाततश्चावततार तूर्णं । श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः ॥४३॥ स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः । जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ॥४४॥ ततः क्रमैीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति । स्वजेय तां चैव विशेषकमियां कथं प्रियामाईविशेषकामिति ॥४५॥ अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितॄनगरेऽपि तथागताभिमानं । दशवलमभितो विलममानं ध्वजमनुयान इबैन्द्रमय॑मानं ॥४६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भायर्यायाचिंतको नाम चतुर्थः सर्गः । L has intdaad6p, dan, 4341-51, 02c91,1947Pa8-45 bra, CI-C7 p, c8 end 420, तगीर । त, तरंस्त• PC, तु(or मुरंस्त° L. 438, अदर्श मंभूयगतंय "नीमूय II, नीभूय गते घनमिन् । 44, मिवर्यमानः 4. 'मादिवि . 460, P om. one द b, तथा गता col, सौन्दरा.. •यापितको र. चतुर्ष र. 150 तारेव .

·29 CANTO V अथावतीयाश्वरथद्धिपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धि गृहीतवेपाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात्मणेमुः ॥१॥ केचित्मणम्यानुययुर्मुहूर्त केचित्प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचिस्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाञ्जलीन्वीक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महशक्तिमतो जनस्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ॥३॥ अथो महद्भिः पथि संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय । कर्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना ॥४॥ स्वं चावसई पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन । नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन्मार्ग ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गमभिप्रतस्थे । गत्वायतश्चाग्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥६॥ शनैर्वजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः । अधोनिवद्धाञ्जलिहीनेत्रः सगद्गदं वाक्यमिदं बभापे ॥७॥ L has 1 a 1-4 b 3. (fol 8 a) 4 b 4 7d11 Th, यथामूद्धिगृहीतवेपी: 28, महर्जन b, °वसे (m) नुजग्मुः P.d, तत्प- रापान 3b, बीती द्धतिमनो d, जरागमे । वापगया: LP. 4b, सपू(or Yष्य d, शुरोम P 5ab, निम्यमुक्ति c, जिपिन् । d, प्रपदे . 78b, गोरवेनपटावृतासो र निवद्यञ्जलि d सगर्नदरा- क्यमिदंवभावे ।

·30 CANTO V प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभ्यसूयन ॥६॥ तत्साधु साधुप्रिय मत्मियार्थ तवास्तु भित्तम भैप्शकालः । असौ हि मध्यं नभसो थियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥९॥ इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन । तादृङ्गिमितं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ॥१०॥ ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृहप्रयाणाय मतिं चकार । अनुयहाथै सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्रनेवः ॥११॥ ततः स लोके ददतः फलार्थ पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पान । जयाह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्यां ॥१२॥ पराङ्मुखस्त्वन्यमनस्कमाराविज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थं । हस्तस्यपात्रोऽपि गृहं यियासुः ससार मागीन्मुनिमीक्षमाणः ॥१३॥ भायानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव । विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य ॥१४॥ निर्मोक्षवीजं हि ददर्श तस्य ज्ञानं मृदु क्लेशरजश्च तीयं । क्लेशानुकूलं विषयात्मकं च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ॥१५॥ संक्लेशपदो द्विविधश्च दृष्टस्तथा द्विकल्पो व्यवदानपक्षः। आत्माश्रयो हेतुवलाधिकस्य वाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ॥१६॥ Lhas 801 daL, 301-31,09-b4P, 1501,26101 14clai-dII. 15amala8brbar, 16b3b81,19 broPHCHrdup. 9b,तवात. 10वव प्रणयेन L, प्रणयतेनैनं ; G... cd, काममहार'P. 12. तलम P. पनार्थ. , 'यहन.. मुस्खयियामुन्यम• P, परामुषग्य ab, 'मारापि.. 15..निर्यो..पानमृदं . तीमः। cd, समानाविषयाग्मा सयनन्द . 16. मंगपपी पात्मायया c, r. om. हि. 13., परा- ५.वितोह..

·CANTO V 31 अयानतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमान एव । यानेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१७॥ नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप। यस्मादिमं तत्र चकार यत्नं तं तेहपङ्कान्मुनिरुज्जिहीपन ॥१८॥ नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् । भायीमुखं वीक्षणलोलनेनं विचिन्तयन्नाईविशेषकं तत् ॥ १९॥ ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारं । निनाय भनप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारं ॥२०॥ दीनं महाकारुणिकस्ततस्तं दृष्ट्वा मुहूर्त करुणायमानः । करेण चक्राङ्कतलेन मूर्भि पस्पर्श चैवेदमुवाच चैनं ॥२१॥ यावन्न हिंसः समुपैति कालः शमाय तावत्कुरु सौम्य बुद्धिं । सीस्ववस्थास्विह वर्तमानः सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥ साधारणात्स्वननिभादसारालोलं मनः कामसुखानियच्छ । हव्यरिवानेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैन हि नृप्तिरस्ति ॥२३॥ श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिकरो रसेभ्यः । प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो विद्यारतिर्दुःखतमा रतिभ्यः ॥२४॥ हितस्य वक्ता प्रवरः सुहृयो धर्माय खेदो गुणवान् श्रमेभ्यः । ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किमिन्द्रियाणामुपगम्य दास्यं ॥२५॥ L has 1781 91, 18 d up, 19 01-4 (fol 8b) 1985-55 P. 21c1-228 II, br-c 21, Crop, ar-d3.23d4 461, 012548,a9-bap.bII-05P,06cudr-d9,dio du 17d, पराश्रयं(or यान : 18 a, प्रत्ययनेप्रचेता P, Ce ९, वत्र P.d, तम्नेह P, तरह°C, Gc रुजिहीर्षन् । 19३, दुःखेन । d, विचिंचेयन्नाद्र. र. 20०,भ.P, ce 2ta, Pom का b, करुणायतान:P मुनि 22a, काल P. b, शौम्य र. वत्तमानं P, Lom. नः, वर्तमान 23 b, "मुखां- 243, थिष्टतमं । ८, मुखम्यो P. d, विद्या 253, मुहृभ्यो । b, ख(or खादो P. प्रियाभ्यः PC. Ge d, कामेन्द्रि' । 4. नि. P.

·32 CANTO Y तनिश्चितं भीक्लमशुग्वियुक्तं परेष्वनायतमहार्यमन्यः । नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूढ्दा ॥२६॥ जरासमा नास्त्यमुजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः । मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यं ॥२७॥ स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि। रागाग्निना नास्ति समस्तयाग्निस्तच्चेन्त्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥२६॥ अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं निषेव्यः । शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽप्यवशा विचेलुः ॥२९॥ प्रज्ञामयं वर्म वधान तस्मान्नो क्षान्तिनिध्नस्य हि शोकवाणाः। महच्च दग्धुं भवकक्षजालं संधुक्षयाल्याग्निमिवात्मतेजः ॥३०॥ यथोपधैर्हस्तगतः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन । तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजंगमेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्वं त त्रासमागच्छति मृत्युकाले। आवद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीपया शूर इवाहवस्थः ॥३२॥ इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्यनुकम्पकेन । धृष्टं गिरान्तहृदयेन सीदंस्तथेति नन्दः सुगतं वभापे ॥३३॥ अथ प्रमादाच्च तमुजिहीर्पन्मावागमस्यैव च पात्रभृतं । प्रवाजयानन्द शमाय नन्दमित्यव्रवीन्मैचमना महर्षिः ॥३४॥ व्याधिः 1 has 26313303 (fo.91) 33034du 261 मापत्तमा a किमेन्द्रिया । 'मूटा .. 1. मास्त्यिमुजात्रामा- d,वसेना 281, तृष्णासाम P. हाधि. d,य. 29 पोवाद. d, राजर्षयोन्य । 3001, तस्मानियान्ति- L, तमानप्यास्ति, तमात्नेष्यसि , नमाम्रो मान्ति: J 1, सोक. d, •यायापि.. 31 पपोप IP संधियो re band d. दम्यते । 30. b. तमुर्णिहीम. b पानमुत P. है, नापीम. 33d, मन्द ·CANTO V 38 नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद । शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच ॥३५॥ श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीपितं तबुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस । संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिन्दमुवाच भूयः ॥३६॥ मय्ययजे प्रबजितेऽजितात्मन् भ्रातृष्वनुप्रवजितेपु चास्मान् । ज्ञातींश्च दृष्ट्वा व्रतिनो गृहस्थान संविनवितेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥३७॥ राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिथियिरे हसन्तः । निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ॥३॥ भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म। नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्पोरिव सोपसर्ग ॥३९॥ संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा । आरोग्यमाणस्य तमेव मार्ग भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य ॥४०॥ यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयीत मोहान्न ततो व्यपेयात् । कालाग्मिना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत्प्रमत्तः ॥४१॥ प्रणीयमानश्च यथा वधाय मतो हसेच प्रलपेच्च वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन्विपरीतचेताः ॥४२॥ L has 3541-42 b8, b9-c IP, C Io-d5f, d6p, didn 35 b, वैवेहमुनिजन ९, समयेत्या 36 b, "मुनि L वैदहमुनि d, महा- मुनीन P. 373, मर्य्य P प्रव्रजिते जि. LPc b भातृP चामान P c, तीयदृष्टा P, दृष्टा L d, संविन्नचिहवि?)त्ते L, सविपचित्ते P, संविन्न कि तG 38 d, कृपनेषु 392 भूय P है कृतचर्म मोतु LP मतिला(m) लयं P. d, ममूर्तोरिवसोपसर्ग , मुमुचोरिव ॥ देहं मुमूर्पो 4ra, वेस्मनि IP. b.मोहावततो P "गिखेन । d, प्रदीपे LP, CC प्रसन्नः G 42b, प्रलयेच . D ·81 CANTO V यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्चिनश्च विहाय वन्धूंश्च परिग्रहांश्च । ययुश्च यास्यन्ति च यानि चैव प्रियेष्वनित्येषु कुतोऽनुरोधः॥४३॥ किंचिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखं । तस्मात्कचिन्न क्षमते प्रप्सक्तिर्यदि क्षमस्तद्विगमान्न शोकः ॥४४॥ तत्सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपम चिचमिवेन्द्रजालं । प्रियाभिधानं त्यज मोहजालं छेत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजालं ॥४५॥ वरं हितोदकमनिष्टमन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्धं । :, यस्मादहं त्वा विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्मनि विप्रियेऽपि ॥४६॥ बालस्य धात्री विनिगृह्य लोप्टं यथोद्धरत्यास्यपुटमविष्टं । तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तस्वामवोचं परुषं हिताय ॥४७॥ अनिष्टमयोषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य । तन्मयोक्तं प्रतिकूलमतन्नुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय ॥४॥ तद्यावदेव क्षणसंनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावद्धयो योगविधौ समर्थ बुद्धिं कुरु श्रेयसिं तावदेव ॥४९॥ इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः । कास्मि सर्व भगवन्वचस्ते तथा यथाज्ञापयसीत्युवाच ॥५०॥ L has 43 1 2 PRIL bEP 1 6-4+ b 1, ba bsf broc4fd2d61 46a1au 1081, 19671,4801 31, (fol 91)4804 c7f 431 वधूयपरिग्रहाच d, प्रियेचष्वनि. P 44b, दु.खान d पमस्तदिग. P 458, परिचगम्य । , चित्तमिषेन्द्र P, H and sc तोह- बाल P d, छेत्तु । चदि । 463, घर P. 'मणिय P, "ममिष्ट ', "हणविनि d, गिदेव (or य) चीवत्सनि P, CC 1, "त्यामपुट P, J and Gc तथोर्जिन d तन्खाम. 48a "मान्तराय 50,ममवन्व , चमचे . 474, विनिगी .

·CANTO V 35 आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संविण विचेष्टमानं । व्ययोजयच्चाशुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्चनिभस्य मूर्भः ॥५१॥ अथो नतं तस्य मुखं सवाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु। वक्रायनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे ॥५२॥ नन्दस्ततस्तस्कषायविरक्तवासा- श्चिन्तावशी नवगृहीत इव दिपेन्द्रः । पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षयान्ते वालातपेन परिचित इवावभासे ॥५३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः। AN L has bta 6-b II, c 1-06 P, 6 7-691, 7-dIIf, 52 1 336, a g-y IP, 53 18-h 10p, III end 5ra, °स्ततस्थं । h, संलिलिप्यविवेष्ट. P c, परिलता द, श्रिया G 528 अथोनु) P, रुतं , अधोधृत ; no subscript rowel according to L, Ge सवाप्य P. b, प्रवाप्यमाणेषु H d, वादक P. 53 b, द्विधन्द्रः P. ल, पुर्णः (or पुल:) L, पुर्णः । col , सौन्दरा P. P omits T of #TA D2 ·36 . CANTO VI ततो हते भर्तरि गौरवेण प्रीती हुतायामरती कृतायां । तव होपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥१॥ सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्यां । द्वारोन्मुखी हयंतलाललम्बे मुखेन तिर्यङ्गतकुण्डलेन ॥२॥ विलम्बहारा चलयोक्तका सा तस्माद्विमानाधिनता चकाशे । तपाष्टायादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात्मियमीक्षमाणा ॥३॥ सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनिप्पीतविशेषकेण । चिन्ताचलाशेण मुखेन तस्थौ भतारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥४॥ ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितव पर्यङ्कतले पपात । तिर्यक शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुककार्थविलम्रपादा ॥५॥ अथान काचित्प्रमदा सवाप्पां तां दुखितां द्रष्टुमनीप्समाना। प्रासादसोपानतलमणादं चकार पद्मां सहसा रुदन्ती ॥६॥ तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वव पूर्ण पुनरूत्पपात । प्रीत्या प्रसक्तिव च संजहर्प प्रियोपयानं परिशमाना ॥७॥ 3. यो. L has raL Iof aubar18-04 05-dafd32a3P247du 1 गोरपेण शताया 3d तिर्यनत• . निय॑न्नत । नता d युता । "मीपमामा । 4. खेदसचिन... मियास. । भत्तीरम 5 पर्यन्तले । सपादुकवा (rerhaps ong mally काई, सपादुकेपर्दिविनवपादा Gc 6a सवाप्य (or प्यााता दुनिता तादुपिता L सवाप्पा ० 70 प्रसक्नेव IPC प्रसविल कुका ·CANTO VI 87 . सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान पारावतानूपुरनिस्वनेन । सोपानकुक्षिं प्रससार हीभृष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥१॥ तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे । विवर्णवक्ता न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः ॥९॥ सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना । कुत्वा करे वक्तमुपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार ॥१०॥ तस्या मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताये। छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥११॥ सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तदृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ । धर्माधिते तत्वमविन्दमाना संकल्य तत्तद्विललाप तत्तत् ॥१२॥ एप्याम्यनाश्यानविशेपकायां त्वयोति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञा । कस्मान हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥१३॥ आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥१४॥ रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तं । तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ॥१५॥ L has 8a I-9bT. (fol 108)9b8-15du 8३, वडभी LP b, °वतात्तू(१) पुर° P. द, चित्तयन्ती P. 9a, प्रेक्षक. b, भूय P. cd, चायविवण्डाणच. P. d, हिमागम P 10s. दुःविता LP. "दर्शणो(?)न P. b, कामैनकोपेन P दद्दमानाL. , बतुमयोपविष्टा P d, नदी. Ila, °सयन.P. b, पल्लवत्वा (or लागताले । 1nb, विमुखे G d, Pom.प. ५, विचारो P. पूर्व LP 15, तथाहि LP, तथैव or else तथा विरागो यदि तस्य न स्थान G. d, रवीणसमागतः ।

·38 CANTO VI रूपेण भावेन च महिशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या । तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सती मामगमविहाय ॥१६॥ भक्तिं स बुद्ध प्रति यामवोचत्तस्य प्रयातुं मयि सोपदेशः । मुनी प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोयादनृताद्धिभीयात् ॥१७॥ सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा । विभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥१८॥ नेछनि याः शोकमवाप्नुमेवं श्रद्धातुमर्हनि न ता नराणां । व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्वं त्यागः क चायं जनवक्षणेन ॥१९॥ इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रियेऽन्यदाशय च सा जगाद । संभ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सवाप्मा गिरमित्युवाच ॥२०॥ युवापि तावप्रियदर्शनीऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि । यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत्कदाचितमन्यथा यास्यतिकातरासि ॥२१॥ मा स्वामिनं स्वामिनि दोपतो गाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तं । न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥२२॥ स तु त्वदर्थ गृहवासमीपसन् जिजीविपुस्त्वत्परितोपहेतोः । भ्राचा किलार्येण तथागतेन प्रवाजितो नेत्रजलाईवक्तः ॥२३॥ L bas 16 a T-IdI, dep d3d51, 1885 19t, aro au, b1-171, 68 but c4fc5 1905 06-15P 2012-661 45-66, 2016 10f, an-10 eudai 23.11 205 (fol 10b) 2306-cuda duP. 16. यदिशिया LP II सती 17 मनोर. , वोग्यदनुतदि• P, GC 18. लेवार्थ "मादर्शमनन्य. , तच्चेन्न "मपातु) "मेत •महन्ति । , चानुवृत्ति . 20b, 'दारांश. ९, माझा तास्त्री सा स्त्री. 216, "चरल L, माव्यहत).. d, यादसिकातरासि ", "वमन्यथायस्यसि कातरामिन s. 'तमन्यथा पयसि । दोपमागा: P. Ge १. प्रियाईमियकारिन । 23. त्वदर्थ . मीसन + हितो 19, या LP ·CANTO VI 80 . श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात । प्रगृह्य वाहू विरुराव चोच्चैहृदीव दिग्धाभिहता करेणुः ॥२४॥ सा रोदनारोपितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगावयष्टिः । पंपात शीणीकुलहारयष्टिः फलानिभारादिव चूतयष्टिः ॥२५॥ सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी। पद्मा विपना पतितेव लक्ष्मीः शुशोप पद्मस्रगिवातपेन ॥२६॥ संचिन्त्य संचिन्य गुणांश्च भर्तुदीर्घ निशश्वास तताम चैव । विभूषणनीनिहिते प्रकोप्टे नामे कराये च विनिर्दुधाव ॥२७॥ न भूपणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूपणानि । निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लोव ॥२६॥ धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुकासरूं दर्पणमालिलिले । यत्नाच विन्यस्त तमालपत्रौ रुप्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ॥२९॥ सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनायपक्षक्षतचक्रवाका । विस्पर्धमानेव विमानसंस्यैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठः ॥३०॥ विचित्रमृदास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवजप्रतिमण्डितेऽपि । रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ L has 25df d8 26 b II, cr-c 31, c4-05f cu-d3f, 27 1-441, 05-06p, 2886-&nf, br-2903 04-91 da-lrof, dr 30a LT, ३. 2-4 6, 87 II , HIb9f, b10p, b11-31 d II 24a, भन्तुरि प्रवृर्ति न cd, चोच्चैहदीवदग्वा ( ग्धा) P 26c, लामी:P. d, शुशोषद्मन P. भ, गुणायन h, दीर्घ P d. निहिताप्रतीवे) P. "श्रीनिहिता प्रकोष्ठे 28a, न भूषणेऽथों 29 °भून्यमेति ? bमत्सर L, रुम.P, d, वृष्ट न 30b, शोनाHयक्ष P । कुजन 31b, वज.. , एमाग LP ,परिवेष्ट LP ·40 CANTO VI संदृश्य भर्नुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः। तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥३२॥ सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वजानिसंभिन्नदरीगुहेव। शोकाग्निनान्तर्हृदि दह्यमाना विधान्तचित्तेव तदा बभूव ॥३३॥ रुरोद ममौ विरुराव जगी बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ। चकार रोषं विचकार माल्यं चकत वक्तं विचकर्ष वस्त्रं ॥३४॥ तां चारुदन्ती प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः । अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किंनर्य इवाद्रिपृष्ठं ॥३५॥ बाप्पेण ताः क्लिन्नविषणवक्ता वर्षण पद्मिन्य इवाईपद्माः। स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिलियरे तामनु दह्यमानाः ॥३६॥ नाभितता हऱ्यातलेऽङ्गनाभिश्चिन्नातनुः सा सुतनुर्बभासे। शतहृदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥३७॥ या तत्र नासां वचंसोपपन्ना मान्या च तस्या क्यसाधिका च । सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाOणि वचांस्युवाच॥३॥ राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धाथिते भर्तरि जातु शोकः । इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्कितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ॥३९॥ प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते । तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाथितानां ॥४०॥ 340, बयो । 4 lhar 3201-38a10 (lol II) 388 11-40du 321, मीडा: IP d गौः ससाद G 33b बजामि । तुर्ददि । d, चित्तवपदा b. दध्मो Lr, Bc 354, चादन्ती LP. 1, सथुत्यु LP 360, विपर्ण• P. 4. सरद 388 तासा पृष्ठतस्ताच 39 b, मर्तिरि L, r uncertain रखाकू.. •काषितानि LP. 40b, विदिता LP स्त्रियता, साधिवत ., माधिप ल, सोकार्पिना. , वह (1) P. 370 प्रणामि ।

·CANTO VI 41 यद्यन्यया रूपगुणाधिकवादती हृतस्ते कुरु वाप्पमोक्षं । मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाव मुञ्चेत् ॥४१॥ अथापि किंचिद्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भत्सदृशोऽच बाप्पः । अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोढ़तायाः पतिदेवतायाः ॥४२॥ अथ विदानी लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थी व्यसनान्यदृष्ट्वा । वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिपि हर्षकाले ॥४३॥ इत्येवमुक्तापि वहुप्रकारं स्नेहानया नैव धृतिं चकार । अथापरा तां मनसोऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ॥४४॥ ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव । त्वया विना स्थास्यति तब नासौ सत्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः ॥४५॥ अङ्केऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः। आपासु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखं ॥४६॥ वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाप्पं तप्ताथुमोक्षात्परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वविरहात्स धर्मे ॥४७॥ L has 418144d9d 10-4582p a3 46b4 b507p 18 bu d6-18p dy-dro d 11 47 a 3 f 17 burf Cic3rc4d11 418 "गुणाविकवान b वाप्यतो(?) च? 42 b वाच्य P 43 a Pom लडि and adds चलि above in margn कि. विलवा PH 44 b स्ते (1)हा त्तया L सदानया र वृति P नामनसी P 45a "श्चितप्म) P 460 कृच्छास्व.P 473 पियच्छपाय P e , स्था- स्थाति ।

·42 CANTO VI स्यादन नासौ कुलसवयोगात्कापायमादाय विहास्यतीति । अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोपः ॥४॥ इति युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हतहृदया रमणेन सुन्दरी सा। द्रमिडमभिमुखी पुरेव रम्मा क्षितिमगमत्परिवारिताप्सरोभिः ॥४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भायाविलापो नाम षष्टः सर्गः । L has 48 41-4 II, br-b3f, b10-04149 bT-bafd7-181, 09-113, col., 1-12 48 0d, गृहोत्मुखस्ययुन र. d, कइ निवास्ति . 493, सान्व. P. b, हतब- दया II, रमणेव P; c.c. , "भिमुचे P, "भिमुखे 0; H.c. col., सौन्दरा.. पष्टमः ·43 CANTO VII लिङ्गं ततः शास्तुविधिप्रदिष्टं गात्रेण विभन्न तु चेतसा तत् । भायोगतरेव मनोवितकर्जेहीयमाणो न ननन्द नन्दः ॥१॥ स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः । यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥२॥ स्थितः स दीनः सहकारवीथ्यामालीनसंमूर्छितपट्पदायां । भृशं जजृम्मे युगदीर्घवाहुयात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ स पीतकक्षोदमिव प्रतीच्छन् चूतद्रुमेभ्यस्तनुपुष्पवर्षा । दीर्घ निशश्वास विचिन्य भाया नवग्रहो नाग इवावरुद्धः ॥४॥ शोकस्य हती शरणागतानां शोकस्य की प्रतिगर्वितानां । अशोकमालम्व्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोकवनां शुशोच ॥५॥ प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियङ्गु निशाम्य भीतामिव निप्पतन्तीं। सस्मार तामथुमुखी सवाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदातां ॥६॥ पुप्पावन तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टां । संकल्पयामास शिखां प्रियायाः शुक्लांशुकेऽट्टालमपाथितायाः ॥७॥ L has 208 P (fol 11b) 209-d3P, d4d8f, bI-c6,07-09,702-03pc4-lu IA, ततशास्तुविधि PC, ततः शास्त्रविधि J, ततयास्य. or ततशात्म• G, Sc b, गानेन । , वितको d, यो ह्रीयमानो PC, He . 2d, समP. 38, सहकारवीध्या' P, cc h, °समुर्छि । 4३, सपातक.बो. प्रतीच्छ P. ल, भार्या । त, "ग्रहोरवनागाववृद्धः P, Gc 53, सोकस्य । । पतिग। ८, असोक । d, शूशोच ? 6. प्रियभु । d, प्रियसप्रसवा- पदाता P,cc 71, सिखरे त अह)लाशुकाट्याल°L, श्रमाय)काद्याला ल, भृसंह Cc ·CANTO VII लता प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जातां । निशाम्य चिन्तामगमत्तदैवं श्लिष्टाभवन्मामपि सुन्दरीति ॥६॥ पुप्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तः समुद्रेरिव हेमगर्भः । कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुराचिक्षिपुरस्य तच ॥९॥ गन्धं वसन्तोऽपि च गन्धपर्ण गन्धर्ववेश्या इव गन्धपूर्णाः । तस्यान्यचित्तस्य शुगात्मकस्य प्राणं न जहुर्हृदयं प्रतेपुः ॥१०॥ संरक्तकण्ठेश्च विनीलकण्ठैस्तुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिममानैश्च मधु हिरेफै स्वनहनं तस्य मनो नुनोद ॥११॥ स तत्र भायारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन । कामाग्निनान्तर्हदि दह्यमानो विहाय धैर्य विललाप तत्तत् ॥१२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्कर ते चक्रुः करियन्ति च कुर्वते च । त्यता प्रियामश्रुमुखी तपो ये चेरुश्चरिणन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ नावदृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा। यावहृढ वन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षं ललितं च वाक्यं ॥१४॥ छिल्ला च भित्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुपाच्चैव सुहृदलाच्च । ज्ञानाञ्च रौक्ष्याच्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥१५॥ L has sala6a7-bafb3b1o bu-c8P 983f0486p 188 08-cut d1-4P 25 11 II bi bur CIII dI 12 & IP # 2 15 d 11 80 मगमत्कदेव G d शिष्टाभवेत्मा. P 9. पुप्पोरेगा पुष्परराला for L Ree notes । समुरिव । ce गर्भ । • दुषितस्य LP पिपुरेस्य गन्धपूर्ण LIC ॥ गन्धर्वदेवा 10 गन्धर्ववेमार शुखात्मा d भJ(१) हदय प्रतेयु 110 कदरपि नील ro d मुनदन Lapr. तस्यनुनो)द (with नना added abore in different hand after A) कामापिनातषिदह्य 130 त्यता LP तथाये । 14b रामरमायस P वदनमे• LP d घरावर वाम I. 10 a 120 সিবাব !

·CANTO VII 45 ज्ञानं न मे तच्च शमाय यस्यान्न चास्ति रोक्ष्यं करुणात्मकोऽस्मि । कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च वुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥१६॥ अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातृषिणा द्विर्गुरुणानुशिष्टः । सास्ववस्थासु लभे न शान्निं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यद्दपणे व्याकुलिते मया सा। कृतानृतक्रोधकमब्रवीन्मां कथं कृतोऽसीति शठं हसन्ती ॥१॥ यथैयनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मामवदच साश्रु । पारितवाक्षेण मुखेन वाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥१९॥ बट्टासनं पर्वतनि:रस्थः स्वस्थो यथा ध्यायत्ति भिक्षुरेपः । सक्तः कचिनाहमिवैष नूनं शन्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ॥२०॥ पुंस्कोकिलानामविचिन्य घोपं वसन्तलक्ष्म्यामविचार्य चक्षुः । शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैध युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥ अस्मै नमोऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानसाय चक्म्यमाणाय निरुत्सुकाय ॥२२॥ निरीक्षमाणाय जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टं । कस्यास्ति धैर्य नवयौवनस्य मासे मधी धर्मसपानभूते ॥२३॥ भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः । जहुः स्त्रियो देवनृपर्पिसंघान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः ॥२४॥ L has t6a11167 (fol 12 a) 17b84dIn 16. तयसमोपियस्यायorन) P म! दिगुरु ( 'वस्थमुलभेत d Pom क 18c तावृता प्रयीमा dहतोसीति 19. अथैया काया IP पारिमवा. 200 वध्वासना पादपनिर्झरस्थ 110 । पगम्त dसके । पता 1. पस्ने । } कोतुहन। यक्रम्यमाथाय L यक्रम्यमाना । 230 मामय । वन पुन्य IP पुण्य • धीय । पीय 10 . "जुस्त। 4. गनगगन ·46 CANTO VII कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्यां । सत्लेन सर्गेण च तेन हीनः स्त्रीनिर्जितः किंवत्त मानुषोऽहं ॥२५॥ सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस्तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः । यामश्वभूतोऽश्ववधूं समेत्य यतोऽश्विनौ तौ जनयांवभूव ॥२६॥ स्त्रीकारणं वैरविषक्तवुयोर्वैवस्वतान्योश्वलितात्मभृत्योः । बहूनि वीणि बभूव युद्ध का स्त्रीनिमितं न चलेदिहान्यः ॥२७॥ भेजे श्वपाकी मुनिरक्षमालां कामावसिष्ठश्च स सदरिष्ठः । यस्यां विवस्वानिव भूजलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिञ्जलादः ॥२८॥ पराशरः शापशरस्तर्षिः काली सिपेवे झषगर्भयोनिं । सुतोऽस्य यस्यां सुपुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकती ॥२९॥ वैपायनो धर्मपरायणश्च रेमे समं काशिपु वेश्यवध्वा । यया हतोऽभूच्चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लतयेव मेघः ॥३०॥ तथाङ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वती ब्रह्मसुतः सिपेवे । सारस्वतो यच सुतोऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता ॥३१॥ तथा नृपर्दिलिपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः। मुचं गृहीत्वा सवदात्मतेजश्चिष्टोप वहावसितो यतोऽभूत् ॥३२॥ . I hay 2541-13 d4d51 26 11-HIP, b 2 03 04-ror,an-2704 05-8P. 69xnf 3-48rded to dini 29bIO-ci.c8-19P (Vol 21) 3231-21011 nu bf 25 रेता । सिखेन । हीर LP, ce 26 स रम्भा प्रति ro, II al, Trapant l' and possibly L 1, मष्ट वधुर कारण. ab "युद्धोविषयमायोपनि पनि !. स्त्रीमित्तमुचलेविहान्यः । 28.,खपा. की। 29.1, तथापि कानी । 1, योनि ,तोय LIC, G. यस्सा 301 समा परमपर्यो । 311, सरस्वतीव्रमामुतः । मास्य. 30 सपान्। बजे IP 1. पहिमसितो . युच P ·CANTO VII तथागदोऽन्तं तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् । धीमत्तरं यत्र रथीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयांवभूव ॥३३॥ निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः । चचाल धैर्यान्मुनि प्यशृङ्गः शैलो महीकम्प इवोच्चशृङ्गः ॥३४॥ ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः । स गाधिजश्चापहृतो घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद ॥३५॥ तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भा प्रति स्थूलशिरा मुमूर्छ । यः कामरोपात्मतयानपेक्षाः शशाप नामप्रतिगृह्यमाणः ॥३६॥ प्रमहरायां च रुरुः प्रियायां भुजंगमेनापहतेन्द्रियायां । संदृश्य संदृश्य जघान सपोन्प्रियं न रोपेण तपो ररक्ष ॥३७॥ नप्ता शशाइस्य यशोगुणाको वुधस्य सूनुर्विवुधप्रभावः । तयोर्वशीमप्सरसं विचिन्य राजर्पिरुन्मादमगच्छदैडः ॥३॥ रक्तो गिरेमूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच्च स तालजदः । पादेन विश्वावसुना सरोपं वजेण हिन्ताल इवाभिजने ॥३९॥ नाशं गतायां परमाहुनायां गगाजलेऽनहपरीतचेताः । जहुच गहां नृपनि जाभ्यां स्रोध मैनाक इवाचलेन्द्रः ॥४०॥ घ . I 3411111 1841350189fohar 36034 cupar 379 110 3822411508p by bot-5719-1113901011 33. 'तनयमो । 347 Pom घधारधैर्य भुमिशपिग। 354 दपीक I. c 361 रम्भान स्तुमभिरामुमुख। पेप LP 37. ममन्यरायां सायिय IP सपापीय , मान्दू Gand I योररस । 3. मका। . "गुपायधस्यमुगु मादम . 394 गिरेमुनि मरोप 401 अमेमामा thra) गजमेनांगा। • गंगा। !रोपमेनामकरा."

·48 CANTO VII नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवातमूलः कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमतनुः शन्तनुरस्वतन्त्रः ॥४१॥ हृतां च सौनन्दकिनानुशोचन्प्राप्तामिवोवौं स्त्रियमुर्वशी तां । सहानवमी किल सोमवा बभ्राम चित्तोद्भवभिन्नवमी ॥४२॥ भायी मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः । बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवानसेनः ॥४३॥ स्वर्ग गते भर्तरि शन्तनौ च काली जिहीर्पन जनमेजयः सः । अवाप भीप्मात्समवेत्य मृत्युं न तहतं मन्मथमुत्ससर्ज ॥४४॥ शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीसंगमे मृत्युमवाप्स्यसीति । जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्यु ॥४५॥ एवंविधा देवनृपर्पिसद्धाः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः। धिया च सारेण च दुर्वलः सन्प्रियामपश्यन् किमु विक्लवोऽहं ॥४६॥ यास्यामि तस्मागृहमेव भूयः कामं करिये विधिवासकामं । न ह्यन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्युतस्य ॥४७॥ पाणौ कपालमवधाय विधाय मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः । यस्योदवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥४॥ . Lhas 4IAI-4601, (lol 138)4602-48d 14 411 भू(१) पर ? •ज्जपुर्ण : b, 'मुलः P. cd, मूनुश्रीमत्तनु LP d, भान्तमु 421, माप्तामिधाडी गीता? cand d, P has धमी for "वी. "मिनममी. 434, भार्यामृता पानृममार L C, Pom न. d, वार्नु) सेनः र. मतमी Ic b, कालोजिहीपन् । समवेत्य - भीमासमवेन्य . d, तक्षता 451, "दसेव्यमेतदि. IPc. 461, स्त्रीमा Pom म धियाव P.d, सनि)- पा... स मिया 10. ac 47d निगा P •पथायुतस्य ? 488, 'मवधार्थ : V, पि(resritten)धाय । ९. यसावध्वान J, प्रदीवस्ति । .

·CANTO VII 48 यो निःसंतश्च न च निःसृतकामरागः कापायमुदहति यो न च निष्कपायः । पाचं विभर्ति च गुणेन च पाचभूतो लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः ॥४९॥ न न्याय्यमन्वयवतः परिगृह्य लिई भूयो विमोक्तुमिति योऽपि हि मे विचारः । सोऽपि प्रणश्यति विचिन्य नृपप्रवीरां- स्लान्ये तपोवनमपास्य गृहाण्यतीयुः ॥५०॥ शालाधिपो हि ससुतोऽपि तथाम्बरीपो रामोऽन्ध एव स च सांकृतिरन्तिदेवः । चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि छित्त्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि वभुः ॥५१॥ तस्मादिक्षार्थ मम गुरुरितो यावदेव प्रयात- स्त्यक्ता कापायं गृहमहमितस्तावदेव प्रयास्ये । पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो विधतः क्लिष्टयुद्ध- नीमुवार्थः स्यादुपहातमतेनाप्ययं जीवलोकः ॥५२॥ सीन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः । 10493152413.414-18n col. 1-2 BeDir- 49. निस्मृतप . नियतकाम... d, समगृहाममिः . 50. नन्यायम.. 4. पोपनमा . 'हामी: Hands. सास्वाधिपो .. है. रामी c. रामोय. पाय. 51, काया र... पुन्य स्वरित.. नायवी. रतिभीन्दराrhithalte पायान्यायपोपतोster यावे. 2 ·50 CANTO VIII अथ नन्दमधीरलोचनं गृहयानोत्सुकमुत्सुकोत्सुकं । अभिगम्य शिवेन चक्षुपा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ॥१॥ किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः । धृतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि बाप्पश्च शमश्च शोभते ॥२॥ विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च । श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकिासकाः ॥३॥ तदियं यदि कायिकी रूजा भिपजे तूर्णमनूनमुच्यतां । विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरातीवमनर्थमृच्छति ॥४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदच भेषजं । मनसो हि रजस्तमस्विनी भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे । गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि मदाकुलानि च ॥६॥ इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवशुरात्मनः । अवलग्व्य करे करेण तं प्रविवेशान्यतरहनान्तरं ॥७॥ C. I. lies 1-1-21,06-12-107,08- Inp.etraidi-laid 3-16P. d2-218, 09<49.06.91,348-4 TOP441-17. 1d, मेषयः . 21,पमः P.भमःc. धूतिमेहिनिच्छ । 4.onाईमम (तू)ममुध्यता :: Je, मविरात्तिमममर्थमिछति स्तमसवभिपजोधापविर 64. Pom. गु. Cc. महाबुमानि rc. 7. पोदितः । बोधित: 1. प्रपिपपुर करेणकरण P: H... वियाहा. भ्यतारा: J,Pom.र. God, रव- ·CANTO VIII 51 अथ तब शुचौ लतागृहे कुसुमोगारिणि तो निषेदतुः । मृदुभिर्मुदुमास्नेरिनरुपगूढाविव बालपल्लवैः ॥६॥ स जगाद ततश्विकीर्षितं घननिश्वासगृहीतमन्तरा। श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचं ॥९॥ सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैनचेतसः । अधृतौ यदियं हितैपिता मयि ते स्यात्करुणात्मनः सतः ॥१०॥ अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि । न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽप्यसाधवे ॥११॥ तदिदं शृणु मे समासतो न रमे धर्मविधावृते प्रियां । गिरिसानुषु कामिनीमृते कृतरेता इव किंनरचरन ॥१२॥ वनवाससुखात्पराङ्मुखः प्रयियासा गृहमेव येन मे। न हि शर्म लभे तमा विना नृपतिहीन इवोत्तमश्रिया ॥१३॥ अथ तस्य निशम्य तक्षचः प्रियभायाभिमुखस्य शोचतः । श्रमणः स शिरः.प्रकम्पयनिजगादात्मगतं शनैरिदं ॥१४॥ कृपणं यत यूपलालसो महतो व्याधभयाद्विनिःसृतः । । प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः ॥१५॥ विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः । विचरफलपुष्पवचनं प्रविविशुः स्वयमेव पञ्जरं ॥१६॥ Lhas (tol 13b) 1016-107,08-07-08-1311214-15,084111341-65. cf-dird2-19, dro-1413P.b41, b9-45, 1508-031,04-16du 8. युधी .. d, गूदाविधान 91, गृहित.. 1. पाग्मि)सदाय P. 100, मयं.., प्राणिय" प्रवृतो d, मपिते. II, वियतः 1. पचपादिनि : I... 12. गृमुमेसतामतो. dवोर्डमा. 4b, मोपतः । श्रममःP. 154, पुषनामसो। h, •विमिमृतः . मृगाय: 16. विहंगः । आमं। 1, LP um und L bss it added od missgio. C. 136, पिना ·52 CANTO VIII कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपकाविषमान्नदीतलात् । जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं याहवती तितीर्यति ॥१७॥ शरणे सभुजंगमे स्वपन्प्रतिबुद्धेन परेण वोधितः । तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयमुग्रं भुजगं जिघृक्षति ॥१८॥ महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनदुमात् । पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तब गतव्यथो द्विजः ॥१९॥ अवशः खलु काममूर्छया प्रियया श्येनभयाविनाकृतः । न धृनिं समुपैति न हियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥२०॥ अकृतात्मतया तृपान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः । अशनं खलु वान्तमात्मना कृपणः श्वा पुनरन्तुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथशोककर्पितं तमनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च । श्रमणः स हिताभिकाश्या गुणवद्याक्यमुवाच विप्रियं ॥२२॥ अविचारयतः शुभाशुभं विषयेप्येव निविष्टचेतसः । उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेतव ॥२३॥ श्रवणे यहणेऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे । अविषक्तमतेश्वलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ॥२४॥ LhashA1-2305. (fo] 140) 2306-24du 11. पनवृतो 1. नदीतरात् P. d. सरितग्ग्राहा, ग्याह• L 18.,सर- ससमु गमिखपत्प , पुरेण! विभ्रम LP. स्वयमुर्ग विघुपति र. 19, महतात्माखनु d, गतोव्यथो र. 20, 'मुईया . J, LP om बीय before धीवकः, I haring it margin in later band बीपक . 14चकताम्म.P d, छपण L, शपयांखार 1., मथो LP, correded to यममःP 23, मिपितचेतसः P. , घेवेत 24 यानेगहने । .मन समे ८. माम्मनो IP , विधीपति 1, Pon. प्रिय in L.

·CANTO VIII 53 विषयेषु तु दोपदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः । शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर्न रतिर्न विद्यते ॥२५॥ रमते तृपितो धनश्रिया रमते कामसुखेन वालिशः । रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान्परिभूय विद्यया ॥२६॥ अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः । सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिवायुवशाद्रेिरिव ॥२७॥ स्पृहयेत्परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशं स्वतन्त्रतां । उपशानिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेहोपवते गृहाय सः ॥२६॥ व्यसनाभिहतो यथा विशेत्मरिमुक्तः पुनरेव बन्धनं । समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत वन्धनं ॥२९॥ पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत्कलिमेव सेवितुं । स विहाय भजेत वालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियां ॥३०॥ सविषा इय संथिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः। विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योपितः ॥३१॥ प्रमदाः समदा मदनदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः। इति दोपभयावहाश्च ताः कथमहन्ति निषेवनं नु ताः ॥३२॥ स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदयापि सुहृज्जनेन यत् । परदोषविचक्षणाः शठास्तदनायाः प्रचरन्ति योपितः ॥३३॥ . Lhos 354130d9 dro-dur 3341-b4f08.ciopd1-13 25. समवर्मयु dcm fan and has aa on marga un laler i nud, रतिमपिन्त ". Or 16. धमप्रिया . Pora सर्जन dभोगा. परिसर 28 परिमुयात्मसात उपसान्ति 29९rom । मृगयेन() L, 'सनमृगयेगा प्रिय IP, स्वियक पासपोपता। 30 ममुदा कपमहम्ति "यत ed 'गासदासदामा पापा Jun ति C 304 पनि ·54 CANTO VIII कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसं । प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तच निमित्तमङ्गनाः ॥३४॥ वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा। मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषं ॥३५॥ प्रदहन्दहनोऽपि गृह्यते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते । कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रम । प्रहरन्यविशेषतः स्त्रियः सरितो याह कुलाकुला इव ॥३७॥ न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं धचिन् । कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ॥३॥ अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमं । प्रणतेयु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥३९॥. गुणवासु चरन्ति भर्तृवद्गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् । धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरल्यवज्ञया ॥४०॥ विपयादिपयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हतापि गीः । अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥४१॥ I has 34b1-03, 04-3545106-19P, A to bif, bu-c31.3704-281497 aro b3b4du CI4P SC 10f, (RT 1414081-86.1-13. ba-brof 384 पुराजालपनी• 1, मुत्रमा: c. He 35a and b, Pom र. वल्गुना ॥S. Gu and apr-I d, हराहममहदिप ! कुपित शेयत d, Pom , Cc 38. भराडून:. C.c "omप, C.. Porn छापित्. He (प(or नासितापनिनेष . (Bor पिनापयरप्यता 39, भवति d, 'दातृप्त मनुवाद . । मुगपत् for L Ire noto पत् बीपि "पुर्ण तपागना .वर्मना re, 37- पिया 1,नापि तस्वीर ६. नदिदरेष्टि 40. गुपपत्त. 4tbहतापित .

·CANTO VIII 56 प्रविशन्त्यपि हि स्त्रियश्चितामनुबभन्यपि मुक्तजीविताः। अपि विभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति साहृदं ॥४२॥ रमयन्ति पतीन् कथंचन प्रमदा याः पतिदेवताः कचित् । चलचिततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः॥४३॥ श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुदती। मृगराजमथो बृहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः । मुनिरुयतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोधतं रजः ॥४५॥ अकृतज्ञमनार्यमस्थिरं वनितानामिदमीदृशं मनः । कथमर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ॥४६॥ अथ सूक्ष्ममति दयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि । किमु कायमसदृहं सवदनितानामशुचिं न पश्यसि ॥४७॥ यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतं । अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभती गच्छसि नावगच्छसि ॥४॥ L has 42d5-4365. b6-b11 07-436, 45b9-06 1,07-4608.09-1114141- 831,09-arof, br-b9P bro-buddnf, 4801-din. 4a, प्रविशत्यपि P b, "मवधात्यपि , ce "जीवितान ल, व . d, मोहदं । 433, रमयनियन्तिमकथं । d, इदयं ता . 448, श्वपंच . मेजिस्लुता ममदानाचगन्निन P, which om a 453, "बयP. मुमिन- (or)संतपाच . गोतमः Lr.., 'तोद्दत । 46a, अतद्रुम P. दमी. , संजयिति। 47. शुध्ममतीदयाशधृक् P, for L see notes तासाP: H, s and a... पस्यति । d.तानामतमपस्यसि P, for I see notes 48 प्रसा- , 'यासरणेयमस्कृत . चधLP. b. Potn.

·56 CANTO VIII अथवा समवैपि तत्तनूमशुभां त्वं न तु संविदस्ति ते । सुरभिं विदधासि हि क्रियामशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ॥४९॥ अनुलेपनमजनं सजो मणिमुक्तातपनीयमंशुकं । यदि साधु किमच योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि ॥५०॥ मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तरीमभिः । यदि सा तव सुन्दरी भवेन्नियनं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ।। ५१॥ स्रवतीमशुचिं स्पृशेष कः सघुणो जर्जरभाण्डवत्स्त्रियं । यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्रमाचया ॥५२॥ ज्वचवेष्ठितमस्थिपञ्जरं यदि कार्य समषि योषितां । मदनेन च कृयसे बलादघृणः खल्वधृतिश्च मन्मथः ॥५३॥ शुभतामशुभेपु कल्पयन्नखदन्नत्वचकेशरोमसु । अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषितां ॥४॥ तदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोपवतीर्विशेषतः । चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानवलेन वार्यतां ॥५५॥ श्रुतवान्मतिमान कुलोइतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं । उपगम्य यथातथा पुनर्न हि भेत्तुं नियम वमर्हसि ॥५६॥ L has 4981-5606 (101 15A) 5607-du 19 तत्तगुम LP ., विदधाति । d'मुभस्त Sod विनीयता Sta 'पङ्कजधरान cd मवेनियत । 5 स्रपतिमान सोच . । भवेमपि which om या 53 d अनु। मन्मथ पवि. d प्रमा 55. भवतीत्मक ro 560 बचातापुममा (perhaps nigralir la 1 and corrected) ·CANTO VIII 67 अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानमिच्छतः । निधनमपि वर स्थिरात्मनश्युतविनयस्य न चैव जीवितं ॥१७॥ बचा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्यपसृतः समराट्रयस्थः । भैक्षाकमभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्द्यस्तथा भवति कामहतेन्द्रियाश्वः ॥५॥ हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरसम् भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः । वैरूप्यमभ्युपगतः परपिण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ॥१९॥ यथा स्वन्नं भुक्ता परमशयनीयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावत्परिचितं । तथा श्रेयः पृण्वन्प्रशमसुखमास्वाद्य गुणवद् वनं शान्तं हित्वा गृहमभिलपेकामतृपितः ॥६०॥ यथोल्का हस्तस्या दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः । यथा हन्ति प्यानः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गों बहुविधमनीय भवति ॥६१॥ तदेव 1. has all. डा, मसि(लि)न: 1, ममम्निमः । ..romम d, 'पुत। 58b. मपत्यममूतः . 59) 'भ्युगतः । 1. 'मुसानिमुसः । Gon स्वः “पयनीपपि. थियः . •मुपाम. P. d. गुरुपयन 4 गुराधा नयेन. माग भिरापावातपितः । 6. मुश्याम भुत्रया Hrom ५ ·58 CANTO VIII तद्विज्ञाय मनःशरीरनियताबारीषु दोषानिमान मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च । दृष्ट्वा दुर्बलमामपावसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नार्हसि ॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः । L has all col इति 620 दृस्त्या श्रीसौन्दरा मानपाच.1 मृत्युपशृष्टजगत् Pd निम्मोसोय ? "काव्येा-श्वघोषकतीस्त्री. P ·59 CANTO IX अथैवमुक्तोऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति । तथा हि तामेव तदा स चिन्नयन तस्य शुश्राव विसंज्ञववचः॥१॥ यथा हि वैद्यस्य चिकीर्पतः शिवं वचो न गृह्णाति मुमूर्षुरातुरः । तथैव मतो बलरूपयौवनैर्हितं न जयाह स तस्य तद्वचः ॥२॥ न चाच चित्रं यदि रागपाप्मना मनोऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः । नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ॥३॥ ततस्तथाक्षिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च । गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शान्तये ॥४॥ वलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि । अहं विदं ते चयमव्यवस्थितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे ॥५॥ इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवच्चलाचलं । न चेसि देहं जलफेनदुर्वलं वलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥ यदानपानासनयानकर्मणामसेवनादपतिसेवनादपि । शरीरमासन्नविपत्ति दृश्यते वलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥७॥ Lhas tat-bi.b:-b9p. bior 10, CITarat-173.41,541o .dc.dgdop.3084andu.in+uid-d4dsd1d8-11 54151,5b761044f 14. पिमंचावान्धवः : Ile पिपीता है, गृहानिमुमपुरातरः . 31. •मिभूयेत् . , तमुतनु . 4. पेन ६."प्रयामा d, यवनःP. 8. विद ..पापबुधसे Pt. 6..र्मल बना/m)पए रीनोगा'. He भवेत । 'मेघनादपति • गते ·60 CANTO IX हिमानपव्याधिजराशुदादिभिर्यदायनर्थैरुपमीयने जगत् । जलं शुचौ मास इवाकरश्मिभिः क्षयं व्रजन किं वलदृप्त मन्यसे । वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यदा शरीरमाहारवशेन तिष्ठति । अजसमात सतत प्रतिक्रियं वलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे ॥९॥ यथा घटं मृन्मयमाममाश्रितो नरस्तितीक्षुभितं महार्णवं । समुच्छ्रयं तवदसारमुखहन्वलं व्यवस्येविषयार्थमुद्यतः ॥१०॥ शरीरमामादपि मृन्मयाद्धटा- दिदं तु निःसारतमं मतं मम । चिरं हि तिष्ठेविधिवतो घटः समुच्छूयोऽयं सुधृतोऽपि भिद्यते ॥११॥ यदानुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः । भवन्यनाय शरीरमाश्रिताः कथं वलं रोगविधो व्यवस्यसि ॥१२॥ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजंगमा न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः । कचिच्च कंचिच दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्वच तुदन्ति धातवः ॥१३॥ इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरीरं चिरमप्यवेक्षितं । न मर्पयत्येकमपि व्यतिक्रमं यतो महाशीविषवत्मकुप्यति ॥१४॥ LL has gd rr-rod: 13811, cro-dat, 01-181, 1121381, 02050.6 an 12-021,346 01-9pda dafd-Ind12-14841961 62-65F. 06-12 8 जला. । मिथैरुपनीयते, 'पपीयते । । प्रजेत्किए. 9h, 'यसेन d हि मन्यसे 108, मृत्मया cd, 'हत्पमा 1. मृम- याघ. & P om 2:, Ce 31 सदाचा,sand Ge d, रोगविधी 13b, 'साध्यो । धावत.I, • पिचकपिधP and protally L कदा पि दम्ति । 14, . , कपिपि, th mark on list पिtonbor reference on Instmargo त पतीमहाही. धावत' ।

·CANTO IX 61 यदा हिमानों ज्वलनं निपेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकानुति । शुधान्वितोऽन्नं सलिलं तृपान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च ॥१५॥ तदेवमाज्ञाय शरीरमातुरं बलान्वितोऽस्मीति न मन्नुमर्हसि । असारमस्वन्तनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये वलमव्यवस्थितं ॥१६॥ क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रवाहोलमर्जुनस्य तत् । चकत वाहून्युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्यशनिर्मिरेरिव ॥१७॥ क्व तहलं कंसविकर्पिणो हरेस्तुरडराजस्य पुटावभेदिनः । यमेकवाणेन निजन्निवान जराः क्रमागता रूपमिवोतमं जरा ॥१॥ दितेः सुतस्यामररोपकारिणश्वमूरुचेवी नमुचेः क्व तहलं । यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः ॥ १९॥ चलं कुरूणां क च ततदाभवद् युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये । समित्समिधा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ॥२०॥ अतो विदित्वा क्लवीर्यमानिनां वलान्वितानामवमर्दितं वलं । जगज्जरामृत्युवशं विचारयन्यलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥२१॥ L has all 159,पुर: 160 मसान्तम.. म पाहोपन .. वाम युधि d, মনিrি 18.रावर .b, इरेसरग । धापा. निवर्षियान् । घरा . d, कमामता 19-दित IP 1. •पमुरपेयी घमुः। पमाहवेना d.देगाव. 20. मतदार b, युधि पिर्य . 'मृचवमा पनि पर। "मामि ·62 CANTO IA वलं महत्ता यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावदिन्द्रियैः । जयश्च तेऽचास्ति महच ते वलं पराजयस्वेद्वितथं च ते वलं ॥२२॥ तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये साश्वरथविपानरीन । यथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोलानि पडिन्द्रियाणि ये ॥२३॥ अहं वपुप्मानिति यच्च मन्यस विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यतां । क तहपुः सा च वपुप्मती तनुर्गदस्य साम्यस्य च सारणस्य च ॥२४॥ यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको विभर्ति रूपं गुणवत्स्वभावतः । शरीरसंस्कारगुणादृते तथा विभर्पि रूपं यदि रूपवानसि ॥२५॥ यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः । मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुप्मन्वद कीदृशं भवेत् ॥२६॥ नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद्गृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियच्छ तच्छलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनं ॥२७॥ ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः । गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीना च नृणां च यौवनं ॥२६॥ विवर्णितश्मश्रु वलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभु निष्प्रभ । यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जर तदा जराभिभूतो विमदो भविषसि ॥२९॥ di.on In fol 16.) 23 cm 12-14Pd5912 - पदिम चदि पल । युन्यं) I तासित अयदि 3.पा. ममा। 1 •दिपानराम्। ममा। मनीपीणो। रि, परष्ट्रि । तदिद। माम्यष 250 गुणादतोदित) 16-मया । मोपकाने। dवपूपुरा बीमा मापियाम्ययन नपदी. पोयम । । गायमि 191 rom for ट्रपमित . 1 .

·CANTO IX 03 निषेध्य पानं मदनीयमुत्तमं निशाविवासेषु चिराविमाद्यति । नरस्तु मनो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदमाय जरां विमाद्यति ॥३०॥ यथेषुरत्यन्नरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते । तथा जरायन्त्रनिपीडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति ॥ ३१॥ यथा हि नभ्यां करपत्रमीरितं समुच्छ्रितं दारू भिनत्यनेकधा । तथोच्छूितां पातयति प्रजामिमामहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा ॥३२॥ स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वाछुत्तिचक्षुपां यहः । श्रमस्य योनिर्वलवीर्ययोर्वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥३३॥ इदं विदित्वा निधनस्य देशिकं जराभिधानं जगतो महदयं । अहं वपुप्मान्वलवान्युवेति वा न मानमारोदुमनार्यमर्हसि ॥३४॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ यहः । तमुत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद्यं यह चेति ममेति चार्छति ॥३५॥ यदा शरीरे न वशोऽस्ति कस्यचिन्निरस्यमाने विविधैरूपप्लवैः । कथं क्षमं वेत्तुमहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहमापदामिदं ॥३६॥ . L has 3001-02, 010-16d6-19.31 12-051, 163284,45-077, 10-121, 17-112233012-17 08-34012-1304071 Vol 161) 36.10b4b5- VIan G, यथा- 30d, बमाविमान 31. •पीन्दितो रिभ्मन्तरसंमपिण्डितो बरायतसिपीन्दिता , पिण्डिताल 320 करपद्यपीटितं. s. 1, मिनल मेकपा., बला 340,Pomग ., वपुप्मानकरपायुवेति PC, R.C and Guc d. Poin one Tat; Cc 331. सपा(or सोमवयः !, नापी भवन::R.c. माम्यते । cd, भपाय d, वाईति 360, गरीरेय. पयो परीर न पो। फम्पपिलिरेखमाम(or? A)पिपिधेर• P. •बिरस्यमान c ·64 CANTO IX सपनगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृतेऽवले । स दुष्टधातावशुचा चलाचले रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३७॥ यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बलाचलीन्हरत्यशेषं च न चाभिरक्षति । तथैव कायो वसनादिसाधनं हरन्यशेष च न चानुवर्तते ॥३॥ यथा मरोहन्ति तृणान्ययलतः क्षितौ प्रयत्नातु भवन्ति शालयः । तथैव दुःखानि भवन्त्ययत्नतः सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा॥३९॥ शरीरमात परिकर्पतश्चलं न चास्ति किंचित्परमार्थतः सुखं । सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्यति ॥४०॥ यथानपेक्ष्याग्यमपीसितं सुख प्रवाधते दुःखमुपेतमखपि । नयानपेक्ष्यात्मनि दुःखमागत न विद्यते किंचन कस्यचित्सुखं ॥४१॥ शरीरमीदृग्बहुदुःखमध्रुवं फलानुरोधादय नावगच्छसि। ट्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनी निगृह्यता गौरिव शस्यलालसा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति तृपये हवीपि दीप्तस्य विभावसोरिव । यथा यथा काममुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विपयेपु वर्धते ॥४३॥ यथा च कुष्ठष्यसनेन दुःखित. प्रतापनानव शमं निगच्छति । तपेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगेरुपशान्तिमृच्छति ॥४४॥ 1 hu380103944 05-06 7-ufb5091 40d6AAP 4.1 •3-4ndn 42061 7491b8er 126091 dto-112P 4301 44du अविपरित 38b"दलीहर 39. गृहान्यययत ? He पितो मयमातुन ५०० दुपति 4. पेपारमणमा पानदेनाurc गरीरमि। Pomस । 'पवापगछमि Pc मिगृमतांगोरी। वीपि .1 om पता "तपापकृष्यसमे" • प्रतापपरीष 10 प्रतापयवेव। ..याऐव "मुईति ·CANTO IX 65 यथा हि भैषज्यसुखाभिकाया भजेत रोगान भजेत नक्षम । तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद्विपयाभिकाया ॥४५॥ अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल नेन कर्मणा । अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहया विपमा यथारयः ॥४६॥ इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मिचतां । परब चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः॥४७॥ यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्धाय किंपाकफलं न पुष्टये । पेव्यमाणा विपर श्वलात्मनो भवन्यनीय तथा न भूतये ॥४॥ तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माधुपसंहितं हितं । जुषस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुगिरन गिरं ॥४९॥ इति हितमपि बहपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः । न धृतिमुपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः॥५०॥ नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः पारितवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे । सत्ताशयानुशयभावपरीक्षकाय बुद्धाय तत्वविदुपे कथयांचकार ॥५१॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः। 1.hs454145a8a9f,ato-5014 (ol 17a)50bsnl. 4501, 'मुखभिकापयामन ! पदुःपभा• L. त, ममेत 460 वर्मा मधः। विपया LIC, Ge का, मित्रता 48., रसप... b. युष्टये. मिपयमाना। d, भवन्त्य 49. नदेनदा• P. विपा- यमा.. 1, धर्मादप J, प्रधक 1.P 50. ज्योवनयमी(orमम•r. 4. विदर. 51b, पारिपृष । तत्वविदुपे । •पकार:LP. न्दरा.. नवः P. cot, मो. F ·66 CANTO X श्रुत्वा ततः सतमुत्सिसृहुं भाया दिदृटुं भवनं विविधू । नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युज्जिहीर्षमुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्ग पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचितः । स हीमते हीविनती जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥२॥ नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्त भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तं । पाणौ गृहीत्वा वियदुत्पपात मणि जले साधुरिवोज्जिहीर्घः ॥३॥ काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने । अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षी सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ ॥४॥ तो देवदारूतमगन्धवन्तं नदीसरःप्रसवणौघवन्तं । आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तमाशु ॥५॥ तस्मिन गिरी चारणसिद्धजुटे शिवे हविघूमकृतोतरीये। आगम्य पारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर्थीप इवाम्बरस्य ॥६॥ शान्नेन्द्रिये तब मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिटु ददर्श नन्दः । दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं राणमेव चाट्रेः ॥७॥ विविशु (I) P . L has 1016d uTRIAL 116 ct-ca! 63708178 11 भार्या P ca मयेत• I •मयेतधय॑मभ्युर्जिही मुमिरा बुंहाव। 26 चित्तस्त्वलित । श्रीविततो र 31 भायाविधाने । d मम I मन 0 मप Gn •हीपु ! 41 यमन्ने । cd •पक्षेसर पी.1 । प्रसवणोघ• IP . काचन.. 6. •युष्टे । इघिदुम• 1 भगम्य पारश । तस्यतुदीपवायरस्य । 1. कुत्राय । विभुषण । पाते।

·CANTO X 67 बहायते तच सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबहः शयितो मयूरः । भुजे वलस्यायतपीनवाहोवैडूर्यकेयूर इवावभासे ॥८॥ मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः । संतप्तचामीकरभक्तिचित्रं रूयाङ्गदं शीर्णमिवामिकस्य ॥९॥ व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामी लालचक्रेण कृतापसव्यः । बभौ गिरेः प्रसवणं पिपासुर्दिसन्मितृभ्योऽम्म इवावतीर्णः ॥१०॥ चलत्कदम्चे हिमवनितम् तरौ प्रलचे चमरो ललम्चे । छेत्तुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोहतां प्रीतिमिवार्यवृतः ॥११॥ सुवर्णगौराश्च किरातसंघा मयूरपन्चोज्ज्वलगावलेखाः । शार्दूलपातप्रतिमा गुहाभ्यो निप्पेतुरुगार इवाचलस्य ॥१२॥ दरीचरीणामतिसुन्दरीणां मनोहरथोणिकुचोदरीणां । वृन्दानि रेजुर्दिशि किंनरीणां पुप्पोत्कचानामिव वल्लरीणां ॥१३॥ नगानगस्योपरि देवदारूनानासयन्तः कपयो विचेरुः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुधिप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्तां । शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिनन्दमिदं वभाषे ॥१५॥ मयुर. । opn.1 I haa8a9f top 1982 .3-471b8b1of 1009-clf drils d9- 11031131418f09-010 (ol Ib) 13AH bop17-181565411 8a, शिते । 1. सषिप्त । crom या 9 ममशिला P and । तापीलताशो पीतीशतानो (ततप्त.P, d प्याजद वापरस PC 10. गामि P b,छतापमा' P IIc 4 'सपितृभ्योम्यु। ॥ कन्तु । समाङ्क) P । कुलोद्भत । GO 12. किरात 1, मयूरपित्तोचल• P. पिछो. मिप्मतुरुनार 136 रेजुर्दशिकिरीणा। 14, देवदार येभ्य. इवयरेभ्य. 1. तयालयूधादमसार्थ- माना P,c ·68 CANTO X का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा मता ते । एया मृगी वैकविपन्नदृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किंचिदिदं जगाद । क चोतमस्त्री भगवन्वधूस्ते मृगी नगक्लेशकरी क्व चैषा ॥१७॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किंचिदवेक्षमाणः । आलम्व्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वजधरस्य राज्ञः ॥१॥ ऋतावृतावाकृतिमेक एके क्षणे क्षणे विभ्रति यत्र वृक्षाः । चिचां समस्तामपि केचिदन्ये पणामृतूनां श्रियमुबहन्ति ॥१९॥ पुपन्ति केचित्सुरभीरुदारा मालाः सजश्च यथिता विचित्राः । कर्णानुकूलानवतंसकांश्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानां ॥२०॥ रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षा । प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणोऽन्ये सोन्मीलितामा इव भान्ति वृक्षा ॥२१॥ नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि । अतान्तवान्येकचनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षा ॥२२॥ हारान्मणीनुत्तमकुण्डलानि केयूरवाण्यथ नूपुराणि । एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥२३॥ Llhan 1681420571 bsf b6HP 17d7-NOrd to1906 bat VIE 01-06 07-CH 2013-057062311 16 सपस्य- (m) I चार्जमोर 175 fafcg with fe sided is margin 1 18. ममिष्टस्यनिशस्साम्य) b विपिदवेषमान । d ववधरस्य। 190 पिशान्त । यीम 20d प्राचिन 210 Pomहि 3. रागा. न्यथा पघात. । भूमाणि 27 सगानुपाणि । नाममा ·CANTO X 69 वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पानि वजाकुरकेसराणि । स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥२४॥ यघायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान्वाद्यस्य हेतून्सुपिरान घनांश्च । फलनि वृक्षा मणिहमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशालयानां ॥२५॥ मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान् कोकनदांश्च वृक्षान् । आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन राजायते यत्र स पारिजातः ॥२६॥ कृष्टे तपःशीलहलैरखिस्विपिष्टपक्षेचतले प्रसूताः। एवंविधा यच सदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥२७॥ मनःशिलाभैर्यदनविहंगा यचादिभिः स्फाटिकसंनिभश्च । शावश्च पीरभिलोहितान्तमाञ्जिष्ठकरसितैश्च पदिः ॥२४॥ चिः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडूर्यनीलैनयनः प्रसन्नः । विहंगमा शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनःथोपहरैर्भमन्ति ॥२९॥ रक्ताभिरयेषु च वस्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः । वैडूर्यवर्णाभिरुपानमध्येष्वलंकृता यच खगाश्चरन्ति ॥३०॥ रोचिष्णवो नाम पतचिणोऽन्ये दीप्ताग्निवर्ण ज्वलितैरिवास्यैः । भ्रमन्नि दृष्टीर्यपुपाक्षिपन्तः स्वनः शुभैरप्सरसो हरन्तः ॥३१॥ . I hary01405 (fol 18002063111 दुर्यमालानिय । । वर्षाकुरफेमराणि "त्युत्तमें। dनिसम्पत मामसिन्य 1 25. पचायनावित नाय । । हेल्मुपिरा हेतुन्मुपिरा Pom frodi 35c7 to 26daul has it alled below 10 ban Ikht ng resembling Aatin मणिमधिषा। 26. 'पायकुयाय 1 "मदाय In म्य गुणधिरापमावा ग..रपिम्बिा भीलपमेरपिता 1 पिष्टपीतने 18 मादयपरति. नमोजिट रिका रिधमन्ति 301 पिरामि। 31 दीप्तापि • टिका समा) समेत . गिन ·70 CANTO X यत्रेटचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरनयो निर्जरसो विशोकाः। स्वैः कर्मभिहीनविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ॥३२॥ पूर्वं तपोमूल्यपरियहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानां । मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्यः ॥३३॥ नित्योत्सवं तं च निशम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगं। नन्दो जरामृत्युवशं सदात मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकं ॥३४॥ ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः । हर्षान्विताश्चाप्सरसः परीयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥३५॥ सदा युवत्यो मदनैककायाः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः । दिव्याश्च निर्दोपपरियहाश्च तपाफलस्याश्रयणं सुराणां ॥३६॥ तासां जगुधीरेमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चिललितं वभन्नुः । अन्योन्यहपान्नन्तुस्तथान्याश्चिचाङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥३७॥ कासांचिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चल कुण्डलानि । व्याविधपणेभ्य दवाकरेभ्यः पद्यानि कारण्डवघट्टितानि ॥३॥ ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः । नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥३९॥ . i. inst 331-370.24-110 Hr3. Can Colla, 19-11 3801403061,19-41139010113.4NT. Land r kare rane3aaner renoran huot it als16pd11nt 3. परेपेटामात :P ! मिरापोल हर्मनिहीं.. 6. पुन्यशतो. 330 •परिग्यहण 1. 1, म्ममार्गकपा ममामि 4. मदात्यः'. C 8. मदा 334 'पमाना::. 35 पिसारा 3. वगुवीरम- दानुमान यापारा 38. पामापिदामा न बारम्परिणति 37 हषिर ·CANTO X 71 वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार । कौतूहलावर्जिनया च दृष्ट्या संप्लेषतपादिव जातरागः ॥४०॥ स जाततोऽप्सरसः पिपासुस्तत्माप्तयेऽधिष्ठितविक्लवातः । लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेडीयमाणो न धृतिं चकार ॥४१॥ यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति । मलक्षयार्थ न मलोद्भवार्थ रजस्तथास्मै मुनिराचकर्य ॥४२॥ दीपांश्च कायाभिषगुज्जिहीभूयो यथा क्लेशयितुं यतेत । रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥४३॥ दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहमरश्मेरुदितस्य दीप्तिः । मनुष्यलोके द्युतिमङ्गनानामन्नर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः ॥४४॥ महच रूपं स्वणु हन्ति रूपं शष्दी महान्हन्ति च शब्दमल्पं । गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मुद्दों सर्वो महान्हेतुरणोधाय ॥४५॥ मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तदर्शनं सोढुमसममन्यः । अवीतरागस्य हि दुर्वलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः ॥४६॥ मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भायीनुरोधादपवृतरागं । रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥४७॥ विण । I has 4001-04 05-078 4203-14f 25-18, (fol 181) 4209-09 010-036 4411-454405-06 08-1914603141b2b51,48-491,dro-47dn 40. सलिताप । तासा बडारा 11, विष्ठित Pce ज्या- सडीपमाणो? 42 ममुप्यार 'पया पार्थ dचकर्ष .. 43.b, दोपाखकायाभिपगुज्जिगीर्घभूP, ce 44. •प्रमा । यथापकारे (u)P. कामे 454 समुहतु 1, सव्ये () महा. शब्दमान्य जासमृदी 466, मन्दस्वईनगोदुमाधम ce d वपुत्री: Lr 47. राग कारागा गिरमृत्यु । 6.0LIP.

·72 CANTO X एताः स्त्रियः पश्यं दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्वं । एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४॥ अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागामिनान्तहृदये प्रदीप्तः । सगद्गगदं कामविपक्तचेताः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥४९॥ हर्यगनासौ मुपितकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः । तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुप्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥५०॥ आस्था यथा पूर्वमभून काचिदन्यासु मे स्त्रीपु निशाम्य भाया। तस्यां ततः सम्प्रति काचिदास्या न मे निशाम्यैव हि रूपमासां॥५१॥ यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन । रागेण पूर्व मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदो ॥५२॥ वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दो स इवाजशत्रुः । रागाग्निरद्यैव हि मां दिधष्ठः कक्षं सवृक्षायमिवोत्थितोऽग्निः॥५३॥ प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमस्ति मे। असून्विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे॥५४॥ अनर्थभोगेन विधातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमीविषाग्निना। अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधास्व तस्मादगदं महाभिपक् ॥ ५५॥ Lhas 48al-cu 11-d1f49a3fa455d 12 48 ॥ एता P दिवोक LP । निरीक्ष यथाथतत्व PC 49 a LP or visarga । रागार्मि.. ० सरड्नदा पतचता र 500 हर्यश्रणासी । a वपुप्मतीरे । 51} भाऱ्या 52 दह्येक्षेमकाकचिम्म । पूर्व P 538 वाध्यारिणा P ( दधतु P d वृक्षामि°L 54b वमुद्धरा थैर्यमस्ति । असूद्धिा अमुहिमोचामि P 'मानस LP Gc dप्रपच्छवाचाग.P 5sab "भोगेणविद्यातदृष्टिणा (n ) प्रसाद P स्थाहिनो। 'दगतमहाभियेक् । c .

·CANTO X 73 अनेन दंष्टो मदनाहिना हि ना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः । मुमोह वोध्योहचलात्मनो मनो बभूव धीमांश्च स शन्तनुस्तनुः ॥५६॥ स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये गये यथा न यामीह वसन्दिशं दिशं । यथा च लन्या व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥७॥ ततो जिघांसुर्हदि तस्य ततमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं तमः । महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःमहीणो निजगाद गौतमः ॥५॥ धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छूतचेतसी शृणु । इमा यदि मार्थयसे त्वमङ्गना विधास्त शुल्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥१९॥ मा हि शक्या न बलान सेवया न संप्रदानेन न रूपवतया। इमा हियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत्महर्पश्चर धर्ममादतः ॥६॥ इहाधिवासो दिवि देवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योपितः । इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दतमन्येन न चायहेतुतः ॥६१॥ क्षिती मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा। असंशयं यसिह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥६२॥ Lhoshnt-b4. (fol 19.)56b5-6adz 561, स्थितस्थितः IP ., धोधोई IP app. पाण्डोर्डि, वोटोहिं ॥ce STA स्थित 1, यामीवासन्दिशं 1, योमीवासन्दिम(m) " पायीc, या मधा:Handse 58 विधाशुई। महर्षिपोथोP. 4.मित्रगाम गोतमः I.P 59 माथय सेवमगमा । 60. क्या L, मस्याम. सा. शक्य हरितुं ॥ a. धम्ममा 61b, वनामि । 61., दिमिग्रमे , मगुवाधनरामियमे । व पुन्या ·74 CANTO X तदप्रमतो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे। अहं च तेऽच प्रतिभूः स्थिरे यो यथा त्वमाभिर्नियतं समेपसि ॥६३॥ अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृति परममुनी चकार सः । ततो मुनिः पवन इवाम्बरात्पतन्प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलं ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गनिदर्शनो नाम दशमः सर्गः। Lhas 6381-64di,d2d5, 6-d1d 13r, col., 1, 2-41, 20-22 638, r has मि nice. 1, घरख . लि (ल)प्ससे L, 'लप्ससे P. b, परा P. परमममी P. cd, परमवावरात्पतत्पएन्धP, पराम.. col, सौन्दरा' P. काव्येवस्वर्गमिदशनो .. 648, परंम- मिति .

·75 CANTO XI 5 ततस्ता योपितो नन्दो नन्दनचारिणी। बवन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥१॥ सोऽनिष्टनष्क्रम्यरसो मानतामरसोपमः । चचार विरसो धर्म निवेश्याप्सरसो हृदि ॥२॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामचर्यासु कुशलो भिक्षुची विक्लवः । परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्य चचार सः ॥४॥ संवृतेन च शान्तेन तीव्रण मदनेन च । जलाप्रेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशीष च ॥५॥ स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूपमगमत्परं । चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तवेष्वपि भागीयां प्रियभार्यस्तथापि सः। वीतराग इवोत्तस्थी न जहर्ष न चुष्टुभे ॥७॥ 1. has 101-2012-08-21,30448113.5-461 06-7f4ct-31. 14-18,541-bar 1., दृष्टा LP वारिणी d, चपर। धर्म । 30. 'पसादेव 14.विक्षन्यो । 5., षमाम्योरिष c. 1.श्याम 61 सतदि.मतावद । 'त्पुर . प्रशावेष्वपिमार्यायाः ..पा तो .

·76 CANTO XI तं व्यवस्थितमाज्ञाय भायारागात्पराङ्मुखं । अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदं ॥६॥ अहो सदृशमारव्यं श्रुतस्याभिजनस्य च । निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥९॥ अभिष्वक्तस्य कामेपु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥१०॥ व्याधिरल्पेन यानेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रवलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा ॥११॥ दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि स ते सर्वथा धृतिमानसि ॥१२॥ दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवं । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्य च रागिणा ॥१३॥ एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतो। अचानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । रूक्षमप्याशये शुद्ध रूक्षतो नैति सज्जनः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियं । दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधं ॥१६॥ L has 8 a 61 37 b3 (fol 19b) 804 06b7-11 Ic6-dil dard 31216 bi-c4f 1382-031 15424fa516d8 8b रागात्पमुख d प्रन(m)या. P II b मृदुमनिनिवार्यत 12b ग्भवेत् P विनिवृत्ता P 13. दुस्करसाधना G and Jc 14b •वास्याम्वि (नि) P 15 मन्तव्यमई andJ दस्यम. P d सष्यतो P .

·CANTO XI 77 विश्वासश्वार्थचयी च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सतां ॥१७॥ तदिदं त्वा विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया। वछ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नाहीम्युपेक्षितुं ॥१६॥ अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोस्वित्परिहासोऽयमीदृशः ॥१७॥ यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यच यदौषधं । 'औद्धत्यमय वक्तृणामभिधास्यामि तखतः ॥२०॥ शक्षणपूर्वमथो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घ निशश्वास किंचिच्चावामुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्येगितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकं । बभापे वाक्यमानन्दो मधुरोदकमप्रियं ॥२२॥ आकारणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनं । यज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्य कारुण्यमेव च ॥२३॥ यथासनार्थ स्कन्धेन कश्चिद्गुर्वी शिलां वहेत् । तबलमपि' कामार्थ नियमं वोढुमुद्यतः ॥२४॥ तिताडयिषयासृप्तो यथा मेषोऽपसर्पति । तबदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ L-has man bI b2b5P b6-01 06-08 18b1b3p b425d8 17 & P repeats UT b "दुखया P d.रियशता P 18c त्वच्छ्रयो । विवक्षामि H यते । यतेनाहाम्यु, यतो नार्हस्यु• H and C 19 a °भूतकोधर्म P तिमिद । d °यमादृश P 200 वतणा• IP d तद्() LP तद्रुब . 21 b सोऽभिहित.J दीर्घ P d दाक्मुखोमवेत् P 22 ततस्तस्थान 230 याघाखा LP Pom ना 24 a यथामनाथ P । करिगुती । 25. पयादृप्तो नितान्तयिवयादृष्टो दृष्टो दुष्टो । मेपोषम P d °चर्या मिदं ·78 CANTO XI चिक्रीवन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया । धर्मचयी तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः । नवद्धिपयकार्पण्याविषयांस्त्यक्तवानसि ॥२७॥ आकावेच यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया । दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥२६॥ यथा पश्यति मध्येव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यप्सरसस्तब शमन्ते न पश्यसि ॥२९॥ हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतं । किमिदं ब्रह्मचर्य ते मनसाब्रह्मचारिणः ॥३०॥ संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया । प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥३१॥ तृपिनास्तीन्धनैरग्नेनीम्भसा लवणाम्भसः । नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात्कामा न तृप्तये ॥३२॥ अतृप्तौ च कुतः शन्तिरणन्तौ च कुतः सुखं । असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ॥३३॥ रिरंसा यदि ने तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः । प्रशान्ता ज्ञानवद्वा च नास्यध्यात्मममा रतिः ॥३४॥ 1 lias 2601 28d8, (fol 201) 2931-3418 26, विकीयन्ति Pd, सान्तये P 27 द्विषयास्य IP 28 b, प्रतिकार P "सुखेस्मया IP. Ce 294, मध्ये(व मत्येव P.ce b, प्रपातेमवे.P प्सर. समुदP 30. ददिकामा P 314, प्रातस्त्या शतसता Pd,स्() हा L, 32a b, "स्तीत्वतैरनैनी लवनाम्भस:P नापिकमिसन 331 रसाम्ती। d रति । 34. प्रसान्ता स्पृहा ।

·CANTO XI 79 न तब कार्य तू यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणः । एकस्त्वं यत्रतत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥३५॥ मानसं वलवदुःखं तर्प तिष्ठति तिष्ठति । तं तर्घ छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥३६॥ संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा । कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरुपपद्यते ॥३७॥ कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्पिन विद्यते । 'वियोगानियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥३॥ कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्ग लब्धापि दुर्लभं । नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात्स्वगृहं यथा ॥३९॥ यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते । तिर्यशु पितृलोके वा नरके वोपपद्यते ॥४०॥ तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुतमानपि । भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥४१॥ श्येनाय प्राणिवात्सल्यास्वमांसान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वात्परिभ्रष्टस्तादृकृत्वापि दुष्करं ॥४२॥ शक्रस्याधीसनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । सदेवत्वं गते काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ L has 3581-4008, 01-03P. c+d4d5d8,4141-a8, bI-b 2 p. b3-18, cr-dri,d4-42d 6, d7-18p, 43 31-681, cI, 02-04fd8f 358, कार्य IP 36 s b, वलवदुखततिस्थति P. , तत P दुःषं LP d, तृष्णानास्ति LPG , GC 38a, कामाना P. b प्राप्ति । 393, दुस्करं . ५ स्वर्गलवापिदुलभ युनरेवेति LP 40, यथाL, Pom.: II.e घटस. 4t b, P repeats मुत्त धष्टस्यात्तस्यदुःख्येन । 428, स्येनाय । स्वमासा a. दुस्करा 43 , सदेवत्वे (त्वं) P गतः । पुनर्यय्यी P ·80 CANTO XI राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैवेलिक्लिो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । स्वर्ग गत्वा पुनर्भष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे ॥४५॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः। कर्मभिद्यामभिक्रीय तत्क्षयात्पुनरत्यजन् ॥४६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥४७॥ किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैवी सुरादिभिः । महेन्द्राः शतशः पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरं ॥४॥ संसदं शोभयित्वेन्द्रीमुपेन्द्रश्च त्रिविक्रमः । क्षीणकमी पपातोवीं मध्यादप्सरसां रसन् ॥४९॥ हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये इत्यात विलपन्तोऽपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥५०॥ तीवं ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षतां । किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनां ॥५१॥ Lhas 4taI-44f, b2-b5f, c2-441, 45a4-851, a8-bsf b6-d8, 4681-130, 4201618, arusu Mal. 391, 18y'UM 440, प्राप्त P. 45 4, तथैवेदि(m)विडो P, तथैव दिविडोल b. वृत्तन P. d, कूर्मोभूत P. 46a, °दुखा P. b, एतेचान्येनृप P. ९, कर्मभि-म.. 478, अमुराद b, हृतःP d, स(m)रणं P. 48d, "महात्म्य. p. b, "पेन्द्रशेन्द्र P, "पेन्द्रचण्ड.. 50 b, मन्दाकिनी P. d, गा P. दिदोकमः। Etab, दुःखहिमतावत्म.P, G. and Gu c. d, देवान्त P, "द्देवान्त: C. देवस. G, "देवात्त. Gu 49,मो. मयि P. ९, "कर्म P. , ·CANTO XI 81 रजो गृह्णन्नि वासांसि मायन्ति परमाः सजः । गाचेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने ॥५२॥ एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गादिवौकसां । अनिष्टानीव मानामरिष्टानि मुमूर्षतां ॥५३॥ सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपानतां । यच्च दुःखं नियततां दुःखमेव विशिष्यते ॥५४॥ तस्मादस्वन्तमबाणमविश्वास्यमतर्पकं । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु ॥५५॥ यदा चैश्वर्यवन्तोऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः । को नाम स्वर्गवासाय क्षेप्णवे स्पृहयेदुधः ॥५॥ सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतोऽपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धोगतोऽपि दूरं पुनरेति लोकः ॥९॥ कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा वन्धनाद् भुक्ता वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद्वन्धनं । तबद्यां प्रतिभूवदात्मनियमानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ॥६० ॥ Lhu5301-04.03-03c4dpd3d71,53a21, 03-07P,48-0510-041 05-08prd6d81, 5446-baf, d4d81.5561 6od 19 For verses 56 and 57 (of which Ltu56a1-5701, 02-081,42-131d8) see notes 5. गृहन्ति LP वासासि । 1,परमायजः P d, नाशने P 53b, सगी. दि.. 54d, दुःपमे 55. 'दद्यन्तमन्त्राणाम. P, 'मधाणाम.L. विधायियम d, Lom #947 and has mark of seference to margin which 11 lost. 581, पयिनः । 59., यथा1 60 कार (m)P पवनाद पर्वना G ·82 CANTO XI अन्तजीलगताः प्रमतमनसो मीनास्तडागे यथा जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्मसि । अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तददिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकं ॥६१॥ तज्जन्मच्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यपितृषु च । यत्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं त तोब्रह्मचर्य चर जहिहि चलं स्वर्ग प्रति रुचिं॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वीपवादो नामैकादशः सर्गः। L has all 613, सदागे P b, निरोध IP, He ग्यरत्यम्भसि । c, कृत्वार्थम.L, P om तार्थ d °च्युत P स्व 62a, मृत्युयशन• P ल, यन्त्राण P and possibly L यच्छिवममरमजर LP, Ic नि शोकमेमृत Pd,°चर्य P स्वर्ग P. चिमिति LP col, सौन्दरा P "कादशम' P सग्गे L .

·83 CANTO XII अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यथ चोदितः । आनन्देन तदा नन्दः परं ब्रीडमुपागमत् ॥१॥ तस्य वीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्ये व्रते मनः ॥२॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन् । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृपे वचः ॥३॥ अपरीक्षकभावाच्च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवं । तस्मात्क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान् ॥४॥ तस्य स्वानिववृते संकल्पाश्वो मनोरथः । महारथ इवोन्मार्गादप्रमन्नस्य सारथेः ॥५॥ स्वर्गतपोनिवृतश्च सद्यः स्वस्य इवाभवत् । मृष्टादपथ्याद्विरतो जिजीविपुरिवातुरः ॥६॥ विसस्मार प्रियां भार्यामसरोदर्शनाद्यथा। तथानित्यतयोचिग्नस्तत्याजाप्सरसोऽपि सः ॥७॥ L has a fam..dk In धर्म । b. रोदितः । २. वीडेन I, घोडेम । b, मपेत् । प्रामोधन P. d, तेममः । 3. कामरागः(ग)z• L, 'रागेम. P. b. "हासमहोत सत्. d, तत्ममृपे 41, पूर्व पप्तं . d मेपि. पान. 5ed, पायागीदपमा । 6b, सय. मवेत् । 6. मिष्टाद विरतो. d. 'पान्तरता 7. योविनिम्त। 62 ·84 CANTO XII महतामपि भूतानामावृतिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च सरागोऽपि वीतराग इवाभवत् ॥६॥ वभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये । धातुरेधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ॥९॥ न तु कामान्मनस्तस्य केनचिज्जगृहे धृतिः । विषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिव स्मृतः ॥१०॥ खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः । सोऽभ्यगच्छद्गुरुं काले विवाभीवमात्मनः ॥११॥ प्रणम्य च गुरौ मूभी वाप्पव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं हिया किंचिदवाङ्मुखः ॥१२॥ अप्सरःप्राप्तये यन्मे भगवन्प्रतिभूरसि । नाप्सरोभिर्ममार्थोऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहं ॥१३॥ श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्ग संसारस्य च चिवतां । न मर्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥१४॥ यदि प्राप्य दिवं यत्नानियमेन दमेन च । अवितृप्ताः पतन्यन्ते स्वीय त्यागिने नमः ॥१५॥ अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरं ।' सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥१६॥ L has 8 AI-15d8, 1631 b3P, 14 03.04dIpd2d8f 83, महा(ह)डा)मपि L, महाद्रामपि P, Oc b, चित्तयत् । d, वीतराग, १९, धातोरधिरि.. 10३, कामोन्मन P, कामात्मन. ud, "मात्मानः P गुरोर्मूभा । 13b, भूरपि P. 14, श्रुत्वा शुवर्तक । B, चिव्रता । 154, यत्वानि । d : P b, धृति । 124, ·CANTO XII 85 तस्माद्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदं ॥१७॥ ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणीन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥१६॥ अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरण्यां मथ्यमानायाममेधूम इवोत्थितः ॥१९॥ चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णोऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्याविमूढया ॥२०॥ अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव । यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥२१॥ लोकेऽस्मिन्नालयारामे निवृत्ती दुर्लभा रतिः। प्ययन्ते स्वपुनीवात्मपातादिव वालिशाः ॥२२॥ दुःखं न स्यात्सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः । अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न युध्यते ॥२३॥ अरिभूतेप्वनित्येषु सततं दुःखहेतुपु । कामादिपु जगासक्तं न वेप्ति सुखमययं ॥२४॥ L. huaap .346, 13, 14-68, cric447. 18.8 b 481 19.8, bbat 2011,111, d4d6f, mait. -3. (1uli)2.4.506-18p प्यासमा(मा)साय . . गृपतायष्ठ d, प्राप्तपापदं 18. E- पामिष 19- माधयममोर . मध्यंमाना 104 पिरमुकाम पितो.G. भिमारपानामे । ६. पानिमा:( मारिए re ·86 CANTO XII सर्वदुःखायहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव । विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥२५॥ अनहसंसारभयं माना ते चिकीर्षितं । रागानिस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥२६॥ रागोदामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः । सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥२७॥ ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाभवान् । रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥२६॥ सा जिघांसुस्तमो हार्द या संप्रति विजृम्भते । तमो नैशं प्रभा सौरी विनिगीणेव मेरुणा ॥२९॥ युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्वस्य चेतसः । यते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥३०॥ धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि । सर्वधी हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥३१॥ सत्यां गमनवुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते । शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥३२॥ अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा। अर्थिवे सति यत्नेन तदा खनति गामिमां ॥३३॥ - L has 25b3b5p 03f04-05P, 06 26a7a8-02p, 03-061,07-08p, dr-d: d3a7aif a6a8f bi-bap. b306, bT-ef, 3r. 04-08, dad4fd5pd6 d71 28a1a4f, b81, c4 dif,da 3rd r, d 2-d3P,d4-33d8 250 तन्तु । a, यातुमि P 26 d, धर्मोहमुखपरात्मुखः । द्धीमन P, ce b, दुष्करा ८, दुष्टुरा। d, पथिनेच ? 28 b, भवेत् । d, प्रभा: LP 292, मुस्त्रमो 30३, युक्तरुप P "पद्धयितुम 3-6, शाबुद्धौ । d स्थानवुये । 33 शम्भ UP भा, रागो 31b ·CANTO XII 87 नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यातं न वारणौ । मनीयान्नारणिं कश्चित्तद्भावे सति मथ्यते ॥३४॥ सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्याकार्षकः क्षितौ । अर्थी सस्येन वा न स्यादीजानि न वपेद्भुवि ।।३५।। अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेपतः। यस्मागृहाति सद्धर्म दायं हस्त इवाक्षतः ॥३६॥ प्राधान्यादिन्ट्रियमिति स्थिरत्वादलमित्यतः । गुणदारिद्यशमनाउनमित्यभिवर्णिता ॥३७॥ रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेपीकेन्युदाहृता । लोकेऽस्मिन्दुर्लभवाच रत्नमित्यभिभापिता ॥३॥ पुनश्च वीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसोत्पदा । पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥३९॥ यस्माधर्मस्य चोत्पत्ती श्रद्धा कारणमुत्तमं । मयोक्ता कार्यतस्तस्मातत्र तच तथा तथा ॥४०॥ श्रद्धाकुरमिमं तस्मात्संवर्धयितुमर्हसि । तवृद्धी वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥४१॥ प्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्वलो यस्य निश्चयः । नस्य पारिलवा श्रधा न हि कृन्याय वर्तते ॥४२॥ LI 3441-42 (lo) 22.)4208-18 38. वारपोर ...मारपि 35b. •ध्याका पपियूपि । 360 भाति L and arrerinly l 38b मधेची ... पी very he पी 391 थेयसोयदा Irc यत.॥ ६. यावना b. पदयितुमा 1. पारिप्रपा ·88 CANTO XII यावतत्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा। दृष्टे तले नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च ॥४३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमर्शो नाम द्वादशः सर्गः Lhas all. 43a, यावर्त्तमभवति । रा. P. प्रत्यवमशो P. c, नियमपिरि' P. d, श्रयति LP. col., सौन्द- ·89 CANTO XIII अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा। परिषिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ॥१॥ कृतार्थमिव तं मेने संवुद्धः श्रद्धया नया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः सच बुद्धेन संस्कृतः ॥२॥ लक्षणेन वचसा कांश्चित्कांश्चित्परुपया गिरा। कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ॥३॥ पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि । स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ॥४॥ पद्मपर्ण यथा चैव जले जातं जले स्थितं । उपरिशादधस्ताहा न जलेनीपलियते ॥५॥ नहालोके मुनिजीतो लोकस्यानुयहं चरन् । कृतित्वानिर्मलत्वाच्च लोकधमैन लिप्यते ॥६॥ टोयं त्यागं प्रियं रूक्षं कषां च ध्यानमेव च । मन्तुकाले चिकित्साथै चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥७॥ Ibstall tbrom d, युयुत्रा काधिL. "मुपायाभ्यां P. ३. पागदोपेन . शनिस्तान 1. 3.1, साहित्यापित्युरपया । नयापित्य... 44 पांमुत्ताकार (or ), कापनं. 60 मुनिजातो b. "गुपपरत , मम्यु(or नावारे . मनवाय. 5. •पर्ण ।

·90 CANTO XIII अतश्च संदधे कायं महाकरुणया तया । मोचयेयं कथं दुःखात्सत्वानीत्यनुकम्पकः ॥८॥ अथ संहर्षणानन्दं विदित्वा भाजनीकृतं । अब्रवीद्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमं ॥९॥ अतःप्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि ॥१०॥ प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो विवृतो गुप्तोऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ॥११॥ उत्तानो भावकरणाशिवृतश्चाप्यगूहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥१२॥ शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि । आजीवसमुदाचार शौचासंस्कर्तुमर्हसि ॥१३॥ दोषानां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् । त्यागाच ज्योतिपादीनां चतुणी वृत्तिधातिनां ॥१४॥ प्राणिधान्यधनादीनां वज्यानामप्रतिमहात्। भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतियहात् ॥१५॥ परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा । कुयी दुःखप्रतीकार यावदेव विमुक्तये ॥१६॥ C L has 8 9 1 12 b8cIc8p drdsd6p 1343p a4b4 bs b8p cs-caf dadai d3d8p 14818 1581a4P 5 bif babsp 16b3b4f 8a काय P मोचयेय, 91 भाजमारुतP G, अब्रवीत्रु । na वचसो 12 "करणोदि। b प्यभूहमात् । प्यगू(or भू or ) हमात् । dदचिद्रद्यान 13 घरवघसी। d शी(गो)चार 14b पचानाम 15a प्राणियात b प्रतिगर्गहात P भैषागाना । कुर्य्यादु • 10 थिष P . 168 "तुष्ट .

·CANTO XIII 91 कर्मणे हि यथादृष्टात्कायवाक्प्रभवादपि । आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥१७॥ गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिविविधदृष्टिना। आजीवो भिक्षुणा चैव परेप्टायनवृत्तिना ॥१॥ एतावछीलमित्युक्तमाचारोऽयं समासतः । अस्य नाशेन नैव स्यात्मवज्या न गृहस्थता ॥१९॥ तस्माच्चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर। अणुमाचेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः ॥२०॥ शीलमास्थाय वर्तन्ते सा हि श्रेयसि क्रियाः । स्थानाधानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धरां ॥२१॥ मोक्षस्योपनिषत्सौम्य वैराग्यमिति गृह्यतां । वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनं ॥२२॥ ज्ञानस्योपनियञ्चैव समाधिरूपधार्यतां । समाधेरप्युपनिषत्सुखं शारीरमानसं ॥२३॥ प्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा । प्रश्रब्धेरप्युपनिषत्मीतिरयवगम्यतां ॥२४॥ तथा प्रीतरुपनिषत्मामोद्यं परमं मतं । प्रामोद्यस्यायहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥२५॥ The Rs4-36 32-361 (2017bidd6d Bn Ber-9463061- cafd2d4fds-2106, GT-d 2 pd3d8,2281-a3f,b5c11,07-d4pa8-2381, 43.51,04-08f, drd2pd325d8 17A, यथा दुष्टा. , "वोता? 18 , वृर्तिना। 19९, मासेन. 4, "प्रामदहस्थता P, G.c 20३, सपन्नो d, 'दशीदृढवतः . 21, वसु. न्धरा . 23b, गुह्यता P. c. 31: LPC, II and Guc. 23b, 'वार्यतां P. 24, प्रसब्धिः L, प्रसहिः । "मनसो: G , प्रसधेर , प्रसाधारयु !. 250, लेखेः ।

·92 CANTO XIII अहल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषछुचि । अतः शीलं नयत्यग्यमिति शीलं विशोधय ॥२६॥ शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि । सेवनं तनिदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥२७॥ शीलं हि शरणं सौम्य कान्तार इव दैशिकः । मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥२६॥ यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि । एतत्स्थानमथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनां ॥२९॥ ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥३०॥ भेतव्यं न तथा शचीनीग्नेनाहेर्न चाशनेः । इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेम्यस्तैरजलं हि हन्यते ॥३१॥ विषनिः शत्रुभिः कश्चित्कदाचित्पीङ्मते न वा । इन्द्रियैबाध्यते सर्वः सर्वत्र च संदेव च ॥३२॥ न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृप्यते तच निम्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥३३॥ हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दै भवति वा न वा। इन्द्रियैाध्यमानस्य हार्द शारीरमेव च ॥३४॥ L has 811 26a, पविलेखस्य LPG, J.c. ९, नयत्यरामि.. d, शासं P. 27b, शीख- TITT LPO; II c. ल, सेवनात् LPc He. d, निशर IPc. 298, तस्सौम्य LP. b, संस्कतुम P. ल, एतत्स्थामतथान्ये P. 31.b, शन्नोनीनेनी P. स्खेभ्य.. 31. विषनि रन्दिवी. . 335, मिनस्तु . 34d, हाई P.

·CANTO XIII 98 संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः। चिन्तामुढा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥३५॥ मनुष्यहरिणान मन्ति कामयाधेरिता हृदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ॥३६॥ नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा । निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ॥३७॥ इन्द्रियाणामुपशमादरीणां नियहादिव । सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥३८॥ तेषां हि सततं लोके विषयानभिकावतां । संविनवास्ति कार्पण्याछुनामाशावतामिव ॥३९॥ विषयैरिन्द्रिययामो न तृप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥४०॥ अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियैः । निमित्तं तत्र न याह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥४१॥ आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमाचे व्यवस्थितः । स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥४२॥ सचेत्स्त्रीपुरुपयाहः कचिद्विद्येत कश्चन । शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुमर्हसि ॥४३॥ C L. has 3501 3707 (11 234) 37884348 35b, 'मयाभरा: LP चिन्तायुखा। d. 'कामगोधराः। 368, हरि यांति. व.पत: LP.ce 374, महतो . 38b. मिन्हा... d, गोधवः । 390, "मामासाव. 40d, समुद्रशसिस.. परखसर्य., गोधरेखदेवर्ति• P, Oc २.पामोश ६. कल्पपतिम.. 43. 'पाही। पेतवतवयन । 41. गो.

·94 CANTO XIII नापनेयं ततः किंचित्प्रक्षेप्यं नापि किंचन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत् ॥४४॥ एवं ते पश्यतस्तत्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे । भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥४५॥ अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मिनमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ॥४६॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाथितः । मोहाद्येनानुवृत्तेन परह च हन्यते ॥४७॥ अनुरोधविरोधाभ्यां शीतोष्णाभ्यामिवादितः। शर्म नाप्नोति न थेयश्चलेन्द्रियमतो जगत ॥४॥ नेन्द्रियं विपये तावत्मवृत्तमपि सज्जते । यावन्न मनसस्तन परिकल्पः प्रवर्तते ॥४९॥ इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयापरिकल्पाच्च क्लेशामिजायते तथा ॥५०॥ अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि वध्यते । तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥५१॥ दृष्ट्वं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति । कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तवान्यो घृणायते ॥५२॥ Lhna14902 03-11d25003b4.cp.035241,02-18, DI-03 141d6-181. 1.b, किषिप्रा. 454, एवंतपश्चतस्त... d, दोमन.. धान d. परमेहर . 48d, 'यन्द्रिप . 49 मन्द्रियं . मनसख.. 5००, कस्पेच धान 51 देकरपेम. . . मतम्या. मृधस 474, 'स्थापित ·CANTO XIII 95 अती न विषयो हेतुबन्धाय न.विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा ॥५३॥ कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः । इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥५४॥ तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चतुीणश्रवणरसनस्पर्शनानां । सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमतो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादं ॥५६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शोलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः । L has 5387-b7f, b8-02, 5447-bit, ba-b3 P. b4-18, 56 b 13f, bre-02, 07- 0101, (fol. 23b) 56cu-du For Verse 55 of which L has ar-14,85-86p, a7- a 8f see note. 538, Pom. प: C.c. d, संयोग P; c... 56 b, घजुमीण . मियमाद° Po, i unc d, मासिन्नवेषणमपि P. col, सौन्दरा P. ल, भवति- ·96 CANTO XIV अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरं। भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥१॥ प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति। कृतो प्रत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमं ॥२॥ यथा चात्यर्थमाहारः कृतोऽनीय कल्पते । उपयुक्तस्तथान्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥३॥ आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च । भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥४॥ यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला। समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥ तस्मादम्यवहर्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता । नातिमा न चात्यल्पं मेयं मानवादपि ॥६॥ अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणानेन शाम्यति । अवच्छन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥७॥ Lbas.c51,06-07.08-4fd4d81,381-8. dt-data8-4.2.3.42 01-31d2-51,204,47brida-d61,07-108, dr-dan dsd8. 1b, 'न्द्रियेसवर . मपियो ,.. 36.र्चमाहर: IP. मुल्याई . 6 तस्यादेभ्य• P. मातिमा. b, माम्यहि P. पायोपिः P. 4. महतनमो P. +4 पुति- , प.बाबाको .

·CANTO XIV 97 अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते । अनाहारो हि निवाति निरिन्धन इवानलः ॥ यस्मानास्ति विनाहारात्सर्वप्राणभृतां स्थितिः । तस्माद्दुपति नाहारो विकल्पोऽध तु वार्यते ॥९॥ न टेकविषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा । अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तच कारणं ॥१०॥ चिकित्सार्थ यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी। . शुद्धिघातार्थमाहारस्तवात्सेव्यो मुमुक्षुणा ॥११॥ भारस्योदहनार्थ च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा। भोजनं प्राणयाचार्थ तद्विद्वान्निषेवते ॥१२॥ समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ । पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥ एवमभ्यवर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया । न भूपार्थ न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥ धारणार्थ शरीरस्य भोजनं हि विधीयते । उपस्तम्भः पिपतिपोर्दुर्वलस्येव वेश्मनः ॥१५॥ प्लवं यानाद्यथा कश्चिद्धभीयाद्वारयेदपि । न तस्नेहेन यावत्तु महीयस्योतितीर्षया ॥१६॥ । पोवयं ( or Lbas 8.13.44131,14-13d4-1648 8b. माहोरेस्य . d, निरिमन । 9a1. हारोत्सर्वमाणभूता .. तमा- ट्रष्यति । d, विकन्पोतु (or म्व), तम्त । 10 b, arap सार्थक है, प्रणसालेम। d. ममपुषा । कमया र.यपाध्वगो LP. 4., एवम. dनपदाय P. 15...या. सरी.. वलदेव . •हुर्षमस्व । 16b, याचदपि . पाव तहमयावन्त । 11 131, सममि- ·98 CANTO XIV तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः । न तानेहेन यावतु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥१७॥ शोचता पीडामानेन दीयते शचवे यथा। न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥१॥ योगाचारस्लथाहारं शरीराय प्रयच्छति । केवलं शुद्धिघातार्थ न रागेण न भक्तये ॥१९॥ मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः । विधूय निद्रा योगेन निशामयतिनामयेः ॥२०॥ हृदि यत्संजिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेतव । गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥२१॥ धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि । नित्यं मनसि कार्यस्ते वाध्यमानेन निद्रया ॥२२॥ आम्नातव्याश्च विशदं ते धमी ये परिश्रुताः। परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्याः स्वयमेव च ॥२३॥ प्रश्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः । चायी दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ॥२४॥ अन्तर्गतरचपलर्वशस्थायिभिरिन्द्रियः। अविक्षिप्तेन मनसा चंक्रम्यस्वास्व वा निशि ॥२५॥ . : Lhasmat-2017, (fol. 241)2002-2508. म. पापन्तु . दुःखोघंस्य LP. 19b, भरीरय .P. c, रविधाता 20d, मामपेत् माश्येत् . गुणवेस.. मधूयोष : b.पिसोवा:(क्या.) , विनोकाः P. 154 प्रमागर्सतिरषप. P. ष्ट्रियः । b. "खापिमिति ·CANTO XIV 99 भये प्रीती च शोके च निद्रया नाभिभूयते । तस्मानिद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं वयं ॥२६॥ भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरियहान् । जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥२७॥ एवमादि क्रमः सौम्य कार्यों जागरणं प्रति । वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥२६॥ दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान् गृहगतानिव । क्षमं प्राज्ञस्य न स्वतुं निस्तितीर्षोर्महद्भयं ॥२९॥ प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युष्याधिजराग्निभिः । कः शयीत निरुवेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ॥३०॥ तस्मातम इति ज्ञात्वा निट्रां नावेष्टुमर्हसि । अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुषु ॥३१॥ पूर्व याम त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु । सेव्या शय्या शरीरस्य विधामार्थ स्वतन्त्रणा ॥३२॥ दक्षिणेन तु पार्श्वन स्थितयालोकसंज्ञया। प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शन्तमानसः ॥३३॥ यामे तृतीये चोत्याय चरन्नासीन एव वा। भूयो योगं मनःशुधौ कुवीथा नियतेन्द्रियः ॥३४॥ L has 2601-31cer-daf,d3-3208, br b6p, 10133d3d43+05p, ab, 87-b61,dar 26b, नातिभूयते । भ, “गमनामृP h, ifa P which omits गम्तमर्हसि LP, OG 28c, वध्य P 3, 4: P. • P 29aandb. व्याडा'LP 31b. मावपुर्म(मोहन दोपेर पर्यो । d, "मार्च । मतषिणा LP, 'मतन्द्रिया प्रपोधP. हदयं LPO. He d, शान्तिमानसः LIC, Gc 3. चाम्य P. पोय । ८. पोगमनभुयो र, मनःशुद्धी । तेन्द्रियेः P. 112 324, पुर्व 330, पाण.

·100 CANTO XIV अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहतादिषु । संप्रजानन क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥३५॥ द्वाराध्यक्ष इव वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः । धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥३६॥ न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः । चितं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ॥३॥ शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा । रणस्यः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ॥३॥ अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिनाभिरक्षति । निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरनिव ॥३९॥ अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च परामुखाः । यद्भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशोऽध कारणं ॥४०॥ स्वभूमिपु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः विकीणी इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥४१॥ प्रनष्टममृतं तस्य यस्य विप्रसृता स्मृतिः । हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ॥४२॥ आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते । यस्यार्यों नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥४३॥ I.bu 3541.8.1 03.05-111,16-36131,4-18. 3701.31. 39b8-061. (tot b) 394140bi, bahan bs-181, 43-1-13.14-18 330, 'यामेन सामकिया. 36..द्वाराध्य. 37, पारं(m). 39..नो. d. विपयेपु LIC: Ge 4b न्याभ्यय .. गोषः 43 कुटमा . भीमा.

·CANTO XIV 101 प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नएं तस्यामृतं पदं । प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥४४॥ तस्माचरन् चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मीति च धिष्ठितः । एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥४५॥ योगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादी सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः॥४६॥ अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तं । स क्षण्यते ह्यातिलब्धमार्गश्चरन्निवोया बहुकण्टकायां ॥४७॥ अदृष्टतस्तेन परीक्षकेण स्थितेन चिचे विषयप्रचारे । चितं निषेधुं न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यात् ॥४॥ अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः । अल्पेन यानेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥४९॥ कचिमुक्ता यतवसनमपि यतत्परिहितो वसन्नात्मारामः कचन विजने योऽभिरमते । कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः परेयां संसर्ग परिहरति यः कण्टकमिव ॥५०॥ . L haiIANP.3.5fa7a81,445-21,3a5d6d8P,46014109. bioc61,07d9d1048a81,9bIP, basodm 44 तस्मृत 454, तमासर LP घरामी b, निष्टतः । 46. विजम P । भर्यास• I, शयाम P, ce विगन्नु । 471, विविध ed, 'मार्सचरनियोग: 486, परीचकेन । मिपेत्यु । प, धष्टी- ताGa. गीरीवमस्मर 508, यार(रे) देसनमपि । 1. पर(२)भ्यस्मसंग्गै. परेभ्यस्ता सर्ग: c. सक्यं ·. 102 CANTO XIV यदि इन्दारामे जगति विषयव्ययहृदये विविक्ते निईन्डो विहरति कृती शान्तहृदयः । ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवत्तृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वसशून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्के श्रेष्ठं चिदशपतिराज्यादपि सुखं ॥५२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः। L has all. 518, राम P. हृदये P. d, चिवितस्ससक्त P. कपनं P. गारे L, वसंशुण्यागावे P. ८, सलिल P. d, मुक्ति र. मुखमिति LP. रा.. काव्ये LP. सर्ग P. 58a, वसंख्या- col, सौन्द- ·103 CANTO XV यत्र तत्र विविक्ते तु बड्वा पर्यङ्कमुत्तमं । जुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नासाये वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा। कुर्वीपाश्चपलं चित्तमालम्बनपरायणं ॥२॥ सचेत्कामवितर्कस्त्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः । छोप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानात्कामानुत्सृष्टवानसि । तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि ॥४॥ तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना। स ते भावनया सौम्य प्रशाम्योऽग्निरिवाना ॥५॥ ने हि तस्मात्मवर्तन्ते भूयो वीजादियाकुराः। तस्य नाशेन ते न स्युर्वीजनाशादिवाकुराः ॥६॥ अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनां। तस्मातान्मूलतस्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥७॥ अनित्या मोपधाणो रिक्ता व्यसनहेतवः । वहुसाधारणा कामा वा लाशीविया दवस Lhss ratta, (161 254) 203808 IN Pom 5 प.पद्धार. माभ्यं () मे(माय) 1 30, स्वा. bष्यमः। , परेपरिवार 4b 'मामुत्म(मनु)तपामा d. P om 9. तांहि .. 50 गयेखपा 64मान्प्रपत्तन्ते। "पणा- दीनि ...मतसशिन्धित न परीक्षा 8b,हेतवन d. पायाभी- पिपा Ir.

·104 CANTO XV ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये । भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥९॥ तृप्तिं विनप्रकर्षेण स्वर्गावाश्या कृतार्थतां । कामेभ्यश्च सुखोत्पतिं यः पश्यति स नश्यति ॥१०॥ चलानपरिनिप्पनानसाराननवंस्थितान । परिकल्पसुखान कामान तान्मर्तुमिहार्हसि ॥११॥ व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः। प्रसाद्यं तद्विपदोण मणिनेवाकुलं जलं ॥१२॥ प्रतिपक्षस्तयोईयो मैत्री कारुण्यमेव च । विरोधो हितयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥१३॥ निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते । हन्ति पांसुभिरामानं स सात इव वारणः ॥१४॥ दुःखितेभ्यो हि मर्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः । आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥१५॥ दुष्टेन चेह मनसा वाध्यते वा परो न वा। सद्यस्तु दह्यते तावत्स्वं मनो दुष्टचेतसः ॥१६॥ तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मैत्री कारुण्यमेव च । न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥१७॥ 6, मुखोत्पत्ति . L has st-tad, dst3b31,6405,061,0708, dr-d21, 01-44TA5-872 88-15 b8, c 1-28P, 16d 1P, d 2-d3, 1763-651,06-d8. 9d, प्राप्ताखा. 10a, प्रवर्षेण P. b, कृतीर्थतां P. d, भस्थति P. H, कल्पसखान् P/ d, तारस्म विहाहसि P. योशोयी . विरोखाहि P. 148, निवृत्त P. b, व्यापदंय P. dसुखात LPC. 154, ध्यातुमईति G. 16d, खमनोद्रुव (१)चेतसः P. P: H.. विहिसा P. d, विकल्पयितु । 134, मतिपचे- मैत्री ·CANTO XV 105 यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः । अभ्यासानेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥१८॥ तस्मादकुशलं त्यत्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि । यते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥१९॥ संवर्धन्ते ह्यकुशला वित्तकाः संभृता हृदि। अनर्थजनकास्तुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥२०॥ श्रेयसो विपकरणाझवन्यात्मविपन्नये। पात्रीभावोपघातातु परभक्तिविपत्तये ॥२१॥ मन.कर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि । नत्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि ॥२२॥ या निकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते । न च तं गुणमानोति बन्धनाय च कल्पते ॥ २३॥ सखानामुपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः । मोहं ब्रजति कालुयं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तद्धितर्केरकुशलनात्मान हन्तुमर्हसि । सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धती गा खनन्निव ॥२५॥ अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरु काप्टवत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ C Lhas 181b80-8130d6fd12156 (fol 2.1) 21.6-08 drds! 24451 16-30b2b3b8r cr-c2 03daf 2605-08 18 विवर्जयति । 208 सवईन् । b समूता P त त्मनस्वपरायथा र विन्याम्मति वन्यान्मदिन पीवी•P पधातन्तु UP मुविषप्य । b वाग्वस्तुम P वाभ्यस्तुम• G नत्वक (or के) कुशन । 23 Pom म Ce वत्तते । 4. 'मपघाताया b वामन । कायदा 26 हेतुम. । मृद(or होतोगा। मृहतीगी c 26 दहेदे गुर। a •पहेन्या 22. 'कर्म- C ·106 CANTO XV - व्यक्ता रत्नं यथा लोप्टं रत्नदीपाच्च संहरेत् । त्यला नैःश्रेयसं धर्म चिन्तयेदशुभं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विष भुञ्जीत नौषधं । मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभं ॥२६॥ तबुवा प्रतिपक्षेण वितर्क छोप्नुमर्हसि । सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव ॥ २९॥ वृद्यवृधोरण भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति । स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तन्निवृत्तये ॥३०॥ संसारे कृष्यमाणानां सलानां स्वेन कर्मणा । को जनः स्वजनः को वा मोहात्सतो जने जनः ॥३१॥ अतीतेऽध्यनि संवृतः स्वजनो हि जनस्तव । अप्राप्ने चाध्वनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति ॥३२॥ विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः । जातौ जाती तथाश्वेयो जनस्य स्वजनस्य च ॥३३॥ प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः। प्रतियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तवज्ज्ञातिसमागमः ॥३४॥ लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित्कस्यचित्प्रियः । कार्यकारणसंबद्धं वालुकामुष्टिवज्जगत् ॥३५॥ L has a7b81, CI-2962, 6307p b8e1-06p, et-dri,d2-3034 261,07-08, bi-bap b3c41,05-35d8 276, श्रेयसं L, श्रेयधर्म P. 286, मनुष्यखं (1) P. 31 c, T: P, bottorp of missing in L, I c. अमरस्वजन. 338, सायP 356, कस्यचिन्प्रियः । 300, स्वभावो P. 323, पतिते . , वनक्षक:P ·107 CANTO XV बिभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति मातरं भजने पुत्रो गर्भेणाधत मामिति ॥३६॥ अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातियु ज्ञातयो यदा। तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३७॥ अहितो दृश्यते ज्ञातिरज्ञातिर्दृश्यते हितः । स्नेहं कार्यान्तराल्लोकछिनति च करोति च ॥३॥ स्वयमेव यथालिख्य रज्येच्चिचकरः स्त्रियं । तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः ॥३९॥ योऽभवद्वान्धवजनः परलोके प्रियस्तव । स ते कमर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोपि कं ॥४०॥ तस्माज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि । व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ॥४१॥ असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसी शिवः । इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥४२॥ महेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथंचन । विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैर्दोपामिभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रनिवतीच क्षुत्पिपासालमादपि । सर्वच नियतं दुःखं न कचिद्विद्यते शिवं ॥४४॥ Lhas 36014045 (fol 36.) 40d644d8 361, गर्मिणापत 374 अमुकुम । 38ed शातिराधिनति 394 रज्यधि ५०. सोमगवाधप । प्रियेस्सपर. पानि.1. tard letter uncertain in ! racond 7 मेयष 439, 'मादित "राष शिवाय b..पासस.LP मि Pom ·108 CANTO XY क्वचिच्छीतं चिद्धर्मः क्वचिद्रोगो भयं कचित् । बाधतेऽभ्यधिकं लोके तस्मादशरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महदयं । नास्ति देशः स यचास्य तनयं नोपपद्यते ॥४६॥ यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तघानुगच्छति । नास्ति काचिनतिलोंके गतो यत्र न वाध्यते ॥४७॥ रमणीयोऽपि देशः सन्सुभिक्षः क्षेम एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यच क्लेशविदह्यते ॥४॥ लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसः । क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥४९॥ दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा । छन्दरागमतः सौम्य लोकचित्रेषु मा कृथा ॥५०॥ यदा तस्मानिवृत्तस्ते छन्दरागो भविष्यति । जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥५१॥ अथ कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः। यलेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥५२॥ मुहूर्तमपि विधम्मः कार्यों न खलु जीविते । निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ॥५३॥ . द L has 4551-5118, 21-b8c2c4f, 08-d1,367P, 5305-bti, bap, b3d8 450, वाघधत P. 46cd, P on नास्ति to सद्यं inclusive 50c,Pom.म. द, लोकेचिंचे 613, तस्मानिवृत्त P.d, मादिप्तमिवे ?. 53 ab, विसम्म कायो ।

·CANTO XV 109 बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति । मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ क्षेषभूतमनानां शरीरं परिकर्षतः । स्वास्थ्याशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥५॥ निर्वृतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् । परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनं ॥५६॥ प्रश्वसित्ययमन्वशं यदुछुसिति मानवः । अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितं ॥५॥ इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिवुध्यते । स्वपित्युत्थाय वा भूयो बहमिचा हि देहिनः ॥५॥ गर्भात्मभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति । कस्तस्मिन्विश्वसेन्मृत्यावुद्यत्तासावराविव ॥१९॥ प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान्वलवानपि । न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयनापि जेषति ॥६॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा। मानो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥६॥ L has AAL...dadbt.d.d8 34181.641 422 d2d3dra... dadst,boa364-ba (fol 26b) 60b3d6dd876101.al. 54 पेति । b, 'महंसि । 55 माथामा . स्वस्थामाP, Q.. , दस्तार्थस्य । 563, निवृत P •विनुमानाम... 51, यद्र मिति 58 ३पइमिमाथि P, ce 59 - गान्प्र. bob, युतवान्यासपा L सुतापात्य सवा. P. Ce 61. सानादानन. निपमेन जीवितासा (m) C ·110 CANTO XV तस्मानायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि । नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्य न प्रतीक्षते ॥६॥ निःसारं पश्यतो लोकं तोयवुडुदुर्वलं । कस्यामरवितों हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ॥६३॥ तस्मादेषां वितकीणां प्रहाणार्थ समासतः । आनापानस्मृतिं सौम्य विषयीकर्तुमर्हसि ॥६४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि । प्रतिपक्षान्वितकाणां गदानामगदानिव ६५n सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको विहाय पासून्वृहतो यथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तहिशुद्धये विशोध्य हेमावयवानियच्छति ॥६६॥ विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो विहाय दोषान्वृहतस्तथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तद्धिशुद्धये विशोध्य धर्मावयात्रियच्छति ॥६॥ क्रमेणानिः शुद्धं कनकमिह पांसुव्यवहितं यथाग्नौ कारः पचति भृशमावर्तयति च । तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति भनः संक्षिपति च ॥६॥ Lhes 63 br-81, 01-64 b8, 01-03p, c4,0508p, dr-dzt, 6503-045, . 072, 66 64-b5f, b667b12, 2-48, 09-161,47d 12, 68a1-45, 9ani, bai, ba-b5p, b6-du. 62b, नित्य 638, निस्साचं P. b, 'दुवलं . d, श्वेतसः P. 64.b, 'देषा- वितर्कणांमहामार्थ P. 655 प्रतिपदि P, uncertain; G.e. d, गदाताम. P. 668,"हेतोविवि (possibly meant to be crossed out) क्यांमु०P. ८, जहानि P. विशुहये . 676Pom.. 68 4, क्रमेणानिशुद्ध P. पासु' P. b, यथामोर. पियचित P. d, समभ्यः P.

·CANTO XV 111 यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कथियसुखं सुवर्णं कमारो वहुविधमलंकारविधिषु । मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा यथेच्छं यच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥६९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः । Lbas all. 696, मनःशुपं L, मनशुई P, ममःमुद्धी col , सौन्दरा• P. पचदशः L ·112 CANTO XVI एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किंचित्समुपोह्य किंचित् । ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥१॥ ऋद्धिप्रवेकं च वहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधं । अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घ दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥२॥ अतःपरं तवपरीक्षणेन मनो दधात्यासवसंक्षयाय । ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यशावारि सत्यानि पदान्यवैति ॥३॥ बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं । दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं चाणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्यसत्यान्यववुध्य वुद्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव । सर्वासवान भावनयाभिभूय न जायते शन्तिमवाप्य भूयः ॥५॥ अवोधतो प्रतिवेधतश्च तस्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य । भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारदोलामधिरुह्य लोकः ॥६॥ तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वोषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदा क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥७॥ Lhas 11-501, (fol 273)5d-du. 1b, समुयोह्य P. d, Pom त्य. 25, ग्ववोधा. d, दिव्य P. चणेमम P (one syllable ahort) ed, संम्यक P 5 b, प्रतिबुद्ध्य LPc. नयातिभूय P 6b, तत्वामक .. d, संसारलाकाम. corrected to "दोलाम• L. 'दोलाधाम. P. 74, "रादेव्यस. P. .b, दूःखम. P. ६. भूवर्भवाय P. 3.b, परि- माव- ·CANTO XVI 118 यज्जन्म रूपस्य हि सेन्ट्रियस्य दुःखस्य तन्कविधस्य जन्म । यः संभवश्वास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च संभवः सः ॥१॥ सदायासद्धा विषमित्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय । लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म ॥९॥ जरादयो नैकविधा प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्यनीः । प्रवात्सु घोरेप्वपि भारतेषु न मप्रसूतास्तरवश्वलन्ति ॥१०॥ आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः । आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि ॥११॥ अपां द्रवत्वं कठिनत्वमा वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्ण्यमग्नेः । यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥१२॥ काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुतर्पवर्षोष्णहिमादि चैव । रूपायिते चेतसि सानुवन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखं ॥१३॥ प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि । यथा च तदुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमप्यवेहि ॥१४॥ वीजस्वभावो हि यह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः । प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि नथोष्ण एव ॥१५॥ ८, 'पर्थ- धोधा I. has saidude.dtodup. galsut, itbit.31,68-hu, St-est, .91crodu 80 पम्ममव• P.मृत्यीय । समवयः । १३, धिपमियः P. 4. सर्व र. 1, प्रमवन्यनथा." धममुनोख- रपयरम्ति 1. पापी योनिः Lrce 1. धनखना। 15व. मुप्पमप्रेः , मतः "मः . पचासभावी d दुपा 133,हाथै पापित सारामिदं । * प्यविधिLP 15. मोर 10, नेकविताः । 4. 'मामोक्या .

·114 CANTO XVI तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यव निर्वृतिरुदारवृत्त । तवैव दुःखं न हि तचिमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेता ॥१६॥ प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोपगणा निमितं । नैवेश्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१७॥ ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः । यस्मान्नियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः ॥१६॥ इच्छाविशेपे सति तच तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः । यस्मादतस्तर्पवशातथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यं ॥१९॥ सत्वान्यभिष्वङ्गवशनि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव। अभ्यासयोगादुपपादितानि तेरेव दोपैरिति तानि विद्धि ॥२०॥ क्रोधमहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके जन्मनि तीवदोष उत्पद्यते रागिणि तीवरागः। मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ॥२२॥ फलं हि यादृक् समवैति साक्षातदागमाहीजमवैत्यतीतं । अवेत्य बीजप्रकृत्तिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥२३॥ L. has 16a 1 17a8, aya 10p, En-bai, ds-d91, 18 buf, CI-19b3b4 bur 506p, 21a1f a2a9 (fol Tb) Ioe 10, cud7P, 2301-31, curdu 16a, गुणानुरूप LPC b, पधैव P. d, भवद्भवता P नृष्णा d, विधिय्यदृच्छा P. 18a, ज्ञातव्यमेनेन P, Gc यस्मात्मा 19b, सनादिर्भ• EPO, Ge ९, विशातथैव P d, Pomoc 22, रोषाविक P, रोषाधिके G, C तीव्ररोष व 23 b, 'तदागमोवीजगमवे. P, ६, अवैत्य PO, Ic प्रकृति 17. प्रवृर्ति c, यस्मा (m) L. 208, सत्वान्ये भि. G C ·CANTO XVI 115 दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः । दोपाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥२४॥ तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांछिन्धि दुखाद्यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाधि ॥२५॥ दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्म । तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्य-॥२६॥ यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युन व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः । नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं, नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥२७॥ दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षं । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिस्नेहक्षयात्केवलमेति शान्ति ॥२६॥ एवं कृती निवृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षं । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिक्लेशदायाकेवलमेति शान्तिं ॥२९॥ अस्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञाचिकल्पः प्रशमच्चिकल्पः । स भावनीयो विधिवद्युधेन शीले शुचौ चिप्रमुखे स्थितेन ॥३०॥ वाधर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः । ददं चयं वृनविधी प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥३१॥ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरायी सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च । इदं चयं ज्ञानविधी प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लशपरिमायाय ॥३२॥ 261, धर्म Lbu 401-06.0.0915b4-181,48-20babsbIPU8-01,CT Cror. drp.dad6d4fd9Bdiod1, 28ttag-b41,1533du पा) .1, पामुत्रवेरायता २. दुपायपि 4. माया भावातित P. .। मृत्यु 1. व्याधियो IP 21, भवा. वं, काचिती । 29. समिनिवृति दिशनकापिदि." 301 प्रभातिपस्पः । c. Pomo 31 प्रवृत्तमीमायय J. धर्मपरित पाय Lc, धर्मपरियहाय । 1. प्रवृहं । 12 पनि .

·116 CANTO XVI न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः । इदं वयं योगविधी प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरियहाय ॥३३॥ क्लेशकुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाकुरान काल इवातिवृत्तः । शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोपा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥३४॥ क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवादिमहतो नदीनां । स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजंगा इव मन्त्रबद्धाः ॥३५॥ प्रज्ञा वशेपेण निहन्ति दोषांस्तीरट्ठमान्प्रावृषि निम्नगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वजाग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥३६॥ विस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्ग प्रस्पष्टमष्टाहुमहार्यमार्य । दुःखस्य हेतून्प्रजहाति दोषान्प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३७॥ अस्योपचारे धृतिरार्जवं च हीरप्रमादः प्रविविक्तता च । अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ॥३॥ याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधं । आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ॥३९॥ यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग व्याधेर्निदानं च तदौषधं च । आरोग्यमाप्नोति हि सोऽचिरेण मिरभिरुपचर्यमाणः ॥४०॥ तयाधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दाषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां । आरोग्यसंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥ 38a अयो L has 33a 1-35d 1, (Fol. 28 1) 3681 4rdu 338 सत्याभिगमाय LPO, Ge b, सम्यक् P 34a, लेशाङ्कुरन । ते सरन्जा वर्जयन्ति G 356 स्थित G हितधर्म p 36 वसेषण P b, माविपिन वजामिन 370 मार्ग ? .हेतूप्रज त प्राप्तीति । पचार IP, चारो G वृतिरा । d प्रवृत्ताचरति Pc, L uncertain Gac 394 यथाम्यतो 6. आर्ययमा । ed सान्तिमतिकल्यान.p 40, सम्यक घिनेगा . चिचन P, Gc 418 'सवार ५ आरोग्वर्स (or समान "सत्या d, भैष्यास. L. सचामभिमार्गसत्यि(त्य) ?

·CANTO XVI 117 तस्मात्प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानप्यवगछ दोषान् । निवृतिमागछ च तन्निरोधं निवर्तकं चाणवगछ मार्ग ॥४२॥ शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचाया। दग्धं जगत्सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदाते संप्रति धक्ष्यते च ॥४३॥ यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तदर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक निर्वेदमुपैति पश्यन्नन्दीक्षयाच क्षयमेति रागः ॥४४॥ तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः । सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥४५॥ यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक्क्षयमासवाणां ॥४६॥ तस्मात्परं सौम्य विधाय वीर्य शीघ्रं घटस्वानवसंक्षयाय । दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून्विशेषेण परीक्षमाणः ॥४७॥ धानून्हि पड् भूसलिलानलादीन्सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन । अवैति यो नान्यमवति तेभ्यः सोऽत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥४॥ क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालोऽभ्युपायश्च परीक्षितष्यः । योगोऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनाय न तद्गुणाय ॥४९॥ Last virendr-45454894-10-37081633.b2- bur.er-cET, CT-08.09-13th dni 47b3b9a6-18s, dro 4803, cut २७, प्रवृति । मिर्तिमा LP d चाप्यवमन्छ 436, मतिषिया. d, सप्रतिषषते . cd, पर्शनदी., पचे)मन्दी.., cc. 45.b, पपेगसम्य. 4 भूयो। 46b, मेवोष्टयमा प्रघकास्वा. d धातुवित 48. धातुम्हि L, भातुहिप). तभ्यः कारो Rand le 440, पध्यति । सम्य.. 7.भी. 'माम.P समित 9. नियतेन ।

·118 CANTO XVI अजातवत्सां यदि गां दुहीत नवाप्नुयान्दीरमकालदोही। कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ॥५०॥ आद्राच काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वहिमृच्छेत् । काष्ठाञ्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्व ॥५१॥ तद्देश कालौ विधिवत्परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायं। बलावले चात्मनि संप्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥५२॥ प्रयाहकं यत्तु निमितमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यं । एवं हि चितं प्रशमं न याति ***ना वहिरिवेर्यमाणः ॥५३॥ शमाय. यास्यानियतं निमितं जातोडवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत्मदीप्यमानोऽग्निरिवोदकेन ॥४॥ शमावहं यन्नियतं निमितं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चितमनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ॥१५॥ प्रयाहकं यन्नियतं निमितं लयं गते चेतसि तस्य कालः। क्रियासमर्थ हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ औपेक्षिकं नापि निमितमिष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा । एवं हि तीवं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥१७॥ It has to bsf, b6-c I, (fol 28 b) 5002-08 P, 09-dI, d 2-d8 Pagad 3-d4f, ds. d8, d9fdio d In P, 53 a r-bro, bu-c8p. cg-cus, daf, d4f drd 8 p. d roo duf, 5439-ani, c4c91, 55a an, bp, b3-56011, drd up. 5781-51 a6-b8f, b9-du 50a, वत्सा P. गाP. d, श्रिङ्गा 1. 5TH, श्राद्रीचकाछज्जल P. गुष्काद. P. 52c, वात्मनिसप्रधार्य P. d, तद्विरुद्धः P. यस्तु () P. d, वह्निनोवह्नि P (omutting a syllable), न वहिना वहिरि.. यत्या. P. ed, नियच्छत्यदीर्यमानो P. नियच्छत्युदीर्यमाणो c, निगछत्यु G. 558, समावह P. P om ग्यतं नि, C.c. b. लियमाने P. d, "मणीर्यमाणो P. ज्वल्पसारः P. 56a, P om. मि ल, समर्थ P. स्यात्म.. od, नमयदनर्थमपेक्षितो ? 53a, यन्तु () , 54a,समा- 57 b, महवे .

·119 CANTO XVI यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः। एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ॥५॥ रागोडवव्याकुलितेऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य ॥५९॥ रागोधने चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमितं । रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य ॥६॥ व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तं । हेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः ॥६१॥ व्यापाददोषाभिते तु चित्ते सेध्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री। देपात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचारः ॥६॥ मोहानुवढे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय ॥६३॥ मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्ती सेव्यस्विदंप्रत्ययताविहारः । मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गों वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ॥६४॥ उल्कामुखस्यं हि यथा सुवर्ण सुवर्णकारो धमतीह काले। काले परिमोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥६५॥ दहेत्सुवर्ण हि धमन्नकाले जले क्षिपन्संशमयेदकाले। न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥६६॥ L has 58.1 64d8, (fol 291)6409-66du 58c, भवेन्द्र LP 59. रागोबत LP, Gc 1, मिषोपमहारविधिम(or fधन) d. कफपोभयो - 608, रागोवेरा धर्यमत्व छपमु.d, रमिला 61, व्यापारदोषेणममत्युदीर्ण । 62b •पनयम 634,नाभ्या तरपमि. 644, पाध्यात्मको । 656. मुवर्णकालो। ., परिमापते । मेन । समपपत। 66, वर्षा । वमपिपसंगमयदकास P, धर्म ६. सम्या d मयद पिपन्न ·120 CANTO XVI संप्रयहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यङ्गिमितं मनसा ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ॥६७॥ इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे । भूयश्च ततच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीनुवाच ॥६॥ यथा भिषक पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः । शमाय तस्यैव विधिं विधते व्यधत दोषेषु तथैव वुद्धः ॥६॥ एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात्स्वभ्यस्तभावादशुभान्वितकीन् । ततो द्वितीय क्रममारभेत न त्वेव हेयो गुणवान्प्रयोगः ॥७॥ अनादिकालोपचितात्मकत्वाबलीयसः क्लेशगणस्य चैव । सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोपाः ॥७१॥ अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निवाह्यते तद्विदुषा नरेण । नहत्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेनिमितान्तरसेवनेन ॥७२॥ तथाप्यथाध्यात्मनवमहत्वानवोपणम्येदशुभो वितर्कः । हेयः स तदोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन ॥७३॥ यथा शुधार्नोऽपि विपेण पृक्तं जिजीविपर्नेछति भोक्तुमन्न । तथैव दीपावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तं ॥७४॥ न दोपतः पश्यति यो हि दोपं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः । गुणं गुणे पश्यति यश्च यच स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ॥७५॥ L has 6731-7309.010d9r.duc-7444b3-b51.b:-bar b10-750. CI-07P, 08-010, dal,du. 6१७. सन्यपि ( L., संम्यपि P. पदेपं. d, यात्रा. 686, भूपेर . 69, मिपग्यिता b. कोपंसमुपैति । ceafquia P (omittioz two letters) यावत h, लीय d. दुसरवा. रण्यानिवाने 13. पाचवाया LEC0.c.. Tub. शिजीविपुमूर्षति . 30. पिपुरा(m)नि.

·121 CANTO XVI व्यपत्रपन्ने हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तैः । कण्ठे मनस्वीव युवा वपुप्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ॥७६॥ निर्धूयमानास्त्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितकीः । कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिविस्मरणाय तेषां ॥७७॥ स्वप्तव्यमप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । न वेव संचिन्यमसनिमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ॥७॥ यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥७९॥ एवंप्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मखाः स्युः । ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ॥१०॥ द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णाकामप्रयोगात्परिखिद्यमानः । यथा नरः संथयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वर्तितव्यं ॥१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपशाम्येयुरसहितकाः । मुहूर्तमपप्रतिवध्यमाना गृहे भुजंगा इव नाधिवास्याः ॥२॥ दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं तात्वयमुत्पीड्य च जिहयापि । चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥३॥ L has 6421 dII-112t, a3-c10, cup, 79b3-b6f, b7-03. (fol 29b) 7904- dap,43-drd no-8085 8rd3d6p, 11-8209, Co-dst, d648, d9-83aaf 210-bap. 760, मनखांव P. cd, वयुष्मानचा• . d, प्रयुतPC 11 लो (possibly corrected to RR L)पतोपि LPO, रोपतोऽपि sG, Ic 188, स्वप्नंव्य.. Pom. प..c.d,यचावतस्य P. 19b. द्वारपियोभ्योपिनदातुमिछत् r.d, Lom. प्ययुमस्य. 80b, 'माणो P. 81.b, 'प्रयाम(m) प्रभृतीक्ष्णनका. P (one syllable thort), प्रभृतीय तीरणका.. b, "योगान्परि संयत 81, तिचद. 6, मूर्तम. P. 838 दस । b, 'मुन्पीय ·122 CANTO XVI किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुझेन । आक्षियमाणो हृदि तन्निमित्तन क्षोभ्यते यः स कृतीस धीरः ॥४॥ तदार्यसत्याधिगमाय पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्ग। यात्रागतः शत्रुविनियहाथै राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन ॥५॥ एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि । कायस्व कृत्वा प्रविवेकमा क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्ग ॥६॥ कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धास्तिप्योपसेनौ विमलोऽथ राधः । बाप्पोतरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवासाः ॥७॥ भहालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्तसुजातवासाः । संयामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च थोणश्च शोणश्च स कोटिकर्णः ॥४॥ क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशोयशोदाः । महायो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शनस्वागतमेधिकाश्च ॥९॥ स कप्फिनः काश्यप औरुवित्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः । पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ॥२०॥ शारद्वतीपुत्रसुवाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः । सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च ॥११॥ प्रविवेकम L has 8407-210f I-8632 .3fa9b4f b5-66p BT 9tdn' 84b चना स्वस्थममा P आविष्यमानो । 850 यवागत L चचागत Ge विनिर्वहार्थ । d जिगीर्षन् । 86 b योगापुकृP 81b धP d वत्सा 88 : भवारि "भद्रायम. L. सर्पदाश ? b वत्सा सयामेनिन्द्रेजिदश्वजिय P d श्रोणययोणया b P om one pit and plearga and has aut in d fferent hand abore 904 xf LP CC काश्यपयोरुविला । 9. सारदती• P c कोखिसी LP c वितो । 893 चमा "पुन्दा ·123 CANTO XVI यं विक्रमं योगविधावकुर्वस्तमेव शीघ्रं विधिवत्कुरुष्व । ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्नं सुखावृत्तस्त्वं नियतं यशश्च ॥९२॥ द्रव्यं यथा स्यात्कटुकं रसेन तञ्चोपयुक्तं मधुरं विपाके । तथैव वीर्य कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिधै मधुरो विपाकः ॥९३॥ वीर्य परं कार्यकृती हि मूलं वीयर्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः । उदेति वीर्यादिह सर्वसंपन्निवीयता चेत्सकलश्च पाप्मा ॥९४॥ अलव्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगम- स्तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । नमो निस्तेजस्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निवर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥५॥ नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्म ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते । गृहं त्यक्ता मुक्ती यदयमुपशान्तिं न लभते निमित्तं कीसीद्यं भवति पुरुषस्याच न रिपुः ॥६॥ अनिक्षिप्नोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते प्रसक्तं व्यामधून ज्वलनमरणिभ्यां जनयति । प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ने श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति सरितः ॥७॥ I has 20193dII, (fo1 301) 9441-976n 9. विधापा. रवाप्त. d, सपा(संख्या) चीरस्थ L, सस्यापतिस्त्व : मंप्या पनेस्व c. मंयां च तां तमिor नेपा मि) 93.द्रय पीप सिदी d, निधार्यता पाप्मांत 95-1, पिगमत.. Pomपाव नतो d. मिमीया पिपान। 950 युखाम मोc ..धर्म d,योगी पुरपयानु पुरपसाताररिपुल 971,प्रमहर. 4, पायात मिन्दति 91-पीयं ·124 CANTO XVI कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरनोति सस्यश्रियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नथिया क्रीडति । शचूणामवधूय वीर्यमिपुभि ने नरेन्द्रश्रियं तदीयं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः ॥९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः । L has all. ९, "मव- 988, तरनाति L, शतिरस्तातिशस्य P; Gc. b, सागल (m.)जलं P. भक्त P. नरेन्द्रः IPO (risarga possibly meant to be erased in L); Oc. d, तदीयं P. सर्वईयद्दति ., सर्वयति P. col., सौन्दरा' P. काव्ये LP. धीय P.

·125 CANTO XVII अवमादेशिततत्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः। सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ तबावकाशं मृदुनीलशष्पं ददर्श शानं तरुपण्डवन् । निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्या ॥२॥ स पादयोस्तच विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले। मोक्षाय बड्डा व्यवसायकक्षां पर्यङ्कमकावहितं ववन्ध ॥३॥ बाजुं समयं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखी विधाय । सर्वेन्ट्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तच योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ ततः स तवं निखिलं चिकीपुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींचिकीर्षन् । ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतःपरिकर्मभूमी ॥५॥ संधाय धैर्य प्रणिधाय वीर्य व्यपोस सक्तिं परिगृह्य शक्तिं । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोऽभूद्विषयेप्वनास्यः ॥६॥ आतमवुद्ध प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादय कामसंज्ञा । पयोकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृदसु विद्युन्जलमागतेव ॥७॥ Lhu III-b6,01-BIP, CI-205.06--10P, and 3.d4-15d6-191,3030 .31,4-5.6411,13t.dpde4-10, 11-55, 06--2.6305 d7- 48.641.b3. (tol 301)6bg-bot, bup.c1-65.bur.dat, 7-3-4P 1b, प्रत.. १. तपावमामा. निशब्दया । सिया पन्धा. कच्याr. 4. पयमंकाय. १.राञ्चसमयं. है, "मुपी. 5.b, निपिमंपिकीमोपा P, लिपिमं तितीर्घमो• Gr. विधीपि 6. धर्यविधाययं । d, fx P (for eft d, P cm. Ce, १. पोपुर. मीन.

·126 CANTO XVII स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघातकीं। प्रियामपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोद्धृत्तगुणां मनस्वी ॥६ आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः । व्याधिप्रणाशाय निविष्ट वुद्धरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥९॥ स तविघाताय निमित्तमन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे। आतीयनं क्षीणवलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ॥१०॥ पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून्विगृह्य । राजा यथाप्नोति हि गामपूर्वी नोतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥११॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः । गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थ ॥१२॥ स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविशुः । पन्यानमार्य परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किंचिदुपातचक्षुः ॥१३॥ यः स्यानिकेतस्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्तं स भवेत्पमतः । यस्मात्तु मोक्षाय स पाचभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥१४॥ संभारतः प्रत्ययातः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च । अथात्मवानिःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत्परीक्षां ॥१५॥ स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायं। अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायं ॥१६॥ Ibar 8b4-bi,B8-9au b1-16p, bT-II, CT-3P. C4071,0sdi,dapr 1049HI, Ctri,052bu, C1-06P, 07-16du १०. निरट.. 10b, प्रयेदे P., मिरस्यमाणो P. 13ab, 'पानात्महतोमुमुविमोचमार्गाविगमे P. मार्य: d, मामं . 'दुपा. भाषपुःP. 4. स्थानि. र. भवेन्ना, नमान्नु d, पातुपूतप्त मात्मनःP. प, गामपू.

·CANTO XVII 127 अनित्यतस्तच हि शून्यतश्च निरामतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशदूम संचलयांचकार ॥१७॥ यस्मादभूत्वा भवतीह सर्व भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यं । सहेतुकं च क्षयिहेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ॥१८॥ यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः। दुःखप्रतीकारविधौ सुखाये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥१९॥ यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा। सामग्यतः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥२०॥ यस्मानिरीहं जगदस्वतन्त्र नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु। तत्तत्मतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकं ॥२१॥ ततः स वातं व्यजनादिवोणे काष्ठाथितं निर्मथनादिवाग्निं । अन्तःधितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्म दुरापमाप ॥२२॥ सज्ञानचापः स्मृतिवर्म वडा विशुद्धशीलवतवाहनस्थः । क्लेशारिभिश्चितरणाजिरस्थः सार्धं युयुत्सुर्विजयाय तस्यी ॥२३॥ ततः स बोध्यङ्गशितासशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्यः । मार्गाहमातङ्गवता वलेन शनैः शनैः क्लशचमूं जगाहे ॥२४॥ स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषकैः शचून्विपर्यासमयान धणेन । दुःखस्य हेतूंधतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनर्देदार ॥२५॥ Lhas mAI 1901, (01 310) 1962-15du 11वेदेन LP 18 b, Hr(ode nyllatio short) .कपरसिंह 190, मुपास्यं LPGC 10. प्रमत्तः 21b, मेचमेक PO तत्तन्प्र.1.P. ...यंत्रना.. ।, दिवापि d, दुरापमाया 3 सग्यामपापा, ed. •पिरस्त सार्दपुयुत्सुवि। 41,"पाहणार. 25, Lom Pandharitabore in later haat पहेtr 1, मेरदार. संघानपाप: He.

·128 CANTO XVII आफैबेलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्वभञ्ज । मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥२६॥ अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्यु सत्येष्वकथंकथः सन् । विशुद्धशीलवतदृष्टधी धर्मस्य पूर्वी फलभूमिमाप ॥२७॥ स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाञ्चापि विशेषलाभात्प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव ॥२८॥ दायात्प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात्सत्येष्वसंमूढतया चतुषु । शीलस्य चाच्छिद्रतयोतमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव ॥२९॥ कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय ॥३०॥ .यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नायहेतोः । प्रतीत्य तत्तत्समवैति तत्तत्स नैष्ठिक पश्यति धर्ममार्य ॥३१॥ शान्तं शिवं निर्जरसं तिरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्म । तस्योपदेष्टारमथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धमवाप्पचक्षुः ॥३२॥ यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मल्पश्यति चित्तदृष्ट्या मैया च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥३३॥ L has 26 81-27d11, 28 at-a3P, a 4-a8, a9-41f, br-b8 p, b9-29b4, b6-16, dr-dep. d9-30361, 27-88. 198Int, creaf, du-31a1i, br-brt bs-d1, d2-d9f,druf, 3241-05a6-991,33cup, dr-dII. पचभिरेव P. b, चेखि. P. मंजः P. 6, मिध्यांगणागांशतथागनाग. P. d, धावायुभिरेव . 27, 'दृष्टिसकला . 280, मत्यात्मकाचापि d.धान Pc. 294, धृते LP. 1, सत्येष्टम.. 30b, मानः(m) P. 318, प्रवृति P. 'मवेति P. C, P om. तत्त. मवेति P. d, प्रेषेत P. 338, Pom वेय. d. शास्त्रिज LP; II.c. 260 323, निज्जरसं .

·CANTO XVII 129 शार्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्वविदार्यतत्वः। अनुस्मरन्पश्यति कायसाधी मैया च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥३४॥ स नाशकेर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य । भक्का घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तचास न दुर्गतिभ्यः ॥३५॥ त्वनायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनामध्यगणेन पूर्ण । ततः स कार्य समवेक्षमाणः सारं विचिन्याखपि नोपलेभे ॥३६॥ स कामरागप्रतिघी स्थिरात्मा निव योगेन तनू चकार । कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू ती प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥३०॥ स लोभचापं परिकल्पयाणं रागं महविरिणमत्पशेपं । कायस्वभावाधिगतेर्विभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृपत्तः ॥३॥ चेपायुधं क्रोधविकीर्णवाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपानं । मेनोपृपत्केितितूणसंस्यः धमाधनाविसृतपान ॥३९॥ मूलान्यथ पीण्यशुभस्य वीरस्थिभिर्विमोधायतनचकत । चमूमुखस्यान्तकार्मुकास्त्रीनरीनियारिस्थिभिरायसायः ॥४०॥ स कामधातोः समतिकमाय पार्णियहाँस्तानभिभूय गधून । योगादनागामिफलं प्रपद्य धारीव निर्माणपुरस्य तस्यी ॥४१॥ I.bu Sol. 3.bborsn.g-1081.9.10..bu.-...1461. .१.bgba.15-061. 1.81.8-1.3.8.10 5.060.7.... .१...10.3b41Jil. 30. मार्मिक ...दा. shrmaC. पुनमाया. पोपपत्रिमनियमितपणे वागवितियोम मिनमा 1. पाप1 •मा पादित •पो 4.प्राप!. पा. पिया गावाहिक .नि. 1 मिथिमोपा. ...raghr. पाटाममिका. रवारो ·180 CANTO XVII कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्वितर्कवचापि विचारवच्च । विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥४२॥ कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो हादं परं ध्यानसुखादवाप । सुखं विगाह्याप्स्विव धर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थ विपुलं दरिद्रः ॥४३॥ तचापि तद्धर्मगतान्वितकीन गुणागुणे च प्रसृतान्विचारान् । बुद्धा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तविप्रयोगाय मतिं चकार ॥४४॥ क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नानुवहस्य सिन्धोः । एकायभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ॥४५॥ खिन्नस्य सुप्तस्य च निवृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः । अध्यात्ममैकाग्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितीः ॥४६॥ अथावितर्क क्रमशोऽविचारमेकायभावान्मनसः प्रसन्न । समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दथ्यौ ॥४७॥ नद्यानमागम्य च चितमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वी। प्रीती तु तचापि स दोपदी यथा वितर्केष्वभवत्तथैव ॥४॥ प्रीतिः परा वस्तुनि यच यस्य विपर्ययातस्य हि तब दुःखं । प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तच दोषान्प्रीतिक्षये योगमुपारुंरोह ॥४॥ प्रीतेर्विरागात्सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन् । उपेक्षकः स स्मृतिमान्व्यहापीयानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः॥५०॥ L has 4.81-48b2 (161 324) 481388 b9-22 03-d4d5d9,49080, 5001-041,05du 12.1, धर्मविन 43. कामापिदेहेन LIC d, चार्थविपन । 44. ती d चकार 458 feratat: LPC, GC LICG0 41. 'चारमकाय... 'पारमेकापमावाममयः। 480"ममय-P 491 प्रीतिपरावति । मीतीवत प्रधP, ar 50. 'रागामुप ed •हापीतधान .. 461 पाधा .

·CANTO XVII 181 0 यस्मात्परं तब सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माइभाषे शुभकृत्स्नभूमि परापरज्ञः परमेति मैया ॥५१॥ ध्यानेऽपि तवाथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव । आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चितं प्रवृत्तं सुखमित्यजसं ॥५२॥ यवेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तब यचास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखं । यस्मादतस्तत्सुखमिञकत्वात्मशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणासुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेक्षास्मृतिमविशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थ ॥५४॥ यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तचास्ति तदर्थचारि । तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥५५॥ ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमहत्वलाभाय मतिं चकार । संधाय मैत्रं वलवन्तमार्य राजेव देशानजितान जिगीषुः ॥५६॥ चिच्छेद कायन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन। ऊर्ध्वगमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥७॥ बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तव चित्तानुशयान्ममर्द । दीपानिवोपस्थितविप्रणाशन कालो गहैः सप्तभिरेव सप्त ॥५॥ अग्निदुमाज्याम्नुषु या हि वृत्तिः कवन्धवाय्वग्निदिवाकराणां । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥१९॥ .. C, L has star-c 2, 03-65P, 06-011, di-d5P, du52 ar-a5P, 16-bot, b10- 021,05-06f, d5dfd8-diop, du-59d Iu. 5ER, मुखभ्यस्ततः P. d, मैचां or मेवी डा, शान्तिम Pc: Ge "पी- 53a, योजितं । , परमाद° P. मिजकन्वान्प्र. P. 54a, महा- 4. चतुर्थ P. 558, यस्मान्तु P 564, नि:थित्य L, तिःत्य P. मित्र , सखायमिर्च P d, "जिताजिगीषुः । 57a, कात्नेन P b, "येरितेव P. ईगर J, विद्धनानि P. 58a, नाथैरपि । ab, Lom स, सस्सप्तव P. b, श्याम्मई 2. विप्रनाशात् । 59b, करणा- जयति P. मा(m) P. K2 ·132 CANTO XVII + इति बिवेगं विझपं विवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं तिकूलं । वियाहमष्टाङ्गवाता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार ॥६०॥ अर्हलमासाद्य स समिया) निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः । विभीर्विशुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवावभासे ॥१॥ भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यों वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥६२॥ नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । वहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥३॥ अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्मनि कृष्यमाणः । निवर्तितस्तवचनाकुशेन दान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥४॥ तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुहृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यं । अद्यैव तावासुमहत्सुखं मे सर्वक्षये किंवत निवृतस्य ॥६५॥ निवीय कामानिमहं हि दीप्तं धृत्यमुना पावकमसुनेव । ह्लादं परं सांप्रतमागतोऽस्मि शीतं हृदं धर्म इवावतीर्णः ॥६६॥ न मे प्रियं किंचन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः । तयोरभावात्सुखिनोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः॥६॥ महाभयान्दोममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षं । महार्णवात्पारमिवाप्तवः सम्भीमान्धकारादिव च प्रकाशं ॥६॥ Lhss to.1-62d8, (IOL3.16d9-68 dn. 6. पिवगं b. 'मेकामसंपंपरगटिकुन र. दिग्धा(या) हरिन्धारा. 616 पहंन्यमामासार 6. ज्ञायो , ज्याम्यो c.d, बगद- यत्तितामि। 641, पत्यानवयमापः P. मान. बा. कुमेन . 6s.."मयापेमा ॥ महावनीपादि... d. सन्धीमा.. 63b.P omम ·CANTO XVII 18B ८ रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् । हिषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षं ॥६९॥ तद्वत्परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽहीय तथागताय ॥७॥ येनाहं गिरिमुपनीय रुक्मशृङ्गं वर्ग च तवगवधूनिदर्शनेन । कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमनः ॥७१॥ तस्माञ्च व्यसनपरादनथपङ्का- दुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्तेऽस्मिन्विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥७२॥ तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि मूभीहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञ । संवुद्ध दशवलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तं ॥७३॥ महाकाव्ये सौन्दरनन्देऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः । L has 6981-73813, br-b3 P. b4-b6f, bu-baf, br3 Per-02, 03-051, d7-gi, d 11-d137, col, all d, निक(किटो L, निष्क्रिप्टो र 72d, सधर्मे P. 73.b, परमनुक- महर्षिाह c, भिषक्प (or क्य)धानं । col, श्रीआचार्यायघोषतीमहा-, **तो)महा• L. सौन्दरा• •नन्देअमृता LP ·184 CANTO XVIII अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवानलाभः । जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थों गुरुमभ्यगच्छत् ॥१॥ द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर्हि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनी बभूव ॥२॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योतमाङ्गेऽहति कर्तुमिड्यां । आर्यः सरागोऽपि कृतज्ञभावात्प्रक्षीणमानः किमु वीतराग ॥३॥ यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला। धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढ. ॥४॥ काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूभी गुरवे प्रणेमे। वातेरितः पल्लवतामरागः पुष्पोज्ज्वलथीरिव कर्णिकारः ॥५॥ अथात्मनः शिप्पगुणस्य चैव महामुनेः शस्तृगुणस्य चैव संदर्शनार्थ स न मानहेतोः स्वा कार्यसिद्धिं कथयांवभूव ॥६॥ या दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदसुतीक्ष्णः । त्वद्वाक्पसंदंशमुखेन मे स समुवृतः शल्यहतेव शल्यः ॥७॥ G.. I las 1 A 110 a 11 baf b1l-e1f 2010611f di-d11 (fol 33 *) 5r4f 15-rbrudai47.10Pu-disa8ndgam Lab वाप्तिवेद चिमन 1 पापुमाम । बिन्या । पारमन्य र २. द्रष्ट्रमुए। द्रष्ट मुक GPom म Cc 3. येगाविगती। । मागोईतिकतुमियां ? 'तमा मोति हर्तुमीम्या c मावान्पपी. फिमु। 4. यम्याथकाम.rc. 1 •स्त (or मुतस्यसा। ।। मूर्दा । पुष्पोज्वरयीरिफर्णि 6. वर है 'मुनेग्गा मदर्शना चयायमुवा 7 भुममामतुदमुनी "मदभमुपेन Pc HTom . C. C ·135 CANTO XVIII । कथंकथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे। त्वच्छासनात्सत्पथमागतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥६॥ यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पण कन्दर्पविषं मयासीत् । तन्मे हतं त्वदचनागदेन विपं विनाशीव महागदेन ॥९॥ क्षयं गतं जन्म निरस्त जन्मन्सद्धर्मचर्यामुषितोऽस्मि सम्यक् । कृत्स्नं कृतं मे कृत कार्य कार्य लोकेषु भूतोऽस्मिन लोकधर्मा ॥१०॥ मैषीस्तनी व्यञ्जनचारुसानां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानगृङ्गां । नवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्तृपेव गामुत्तमवासवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतास्वं तूपचारं प्रविवारस्मि ॥१२॥ अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ उादिकान् जन्मनि वेद्मि धातूवात्मानमुादिषु होकिंचित् । यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ॥१४॥ स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन्दशाधान्पश्यामि यस्माञ्चपलानसारान् । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुक्तोऽस्यशिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ L has 8II-II, bI-b4P, bs-b9f, b10- II, CI-3p.c4dri,d2d8, d9- 9bip, b2-09,d4d5d81, IoaI-15du. 88, कथंकथीभाव.. 1,निःससयसंसयो ? "त्सत्पथयाग.P 9h, मयाशीत् P. , हतवंद P.d, विपविनासीव .. 10nb, जन्मसद्ध. LP, Ge b, संम्यक् P. d, लोके (मोमूतो L., लोकस्तभूतो P, लोके प्रभूतो , प्रमूतो II, मैत्रीमुनि 'चारुसा(m)स्तां b. सधर्म ,गा cd, तृप्तंतृपेव । d, वर्णी . 12, याविगमो ? मयायं Pc and prob L, He 13d, घटान्त P. 14, उव्यादिचाज.. b, "नाध्या(or ध्मा)ममुव्या. कचित् ० , यस्याद P. नमिस्ति, शक्तिर्व" and poss L. Gc 158, स्कंधारा. 1, लानसरान "सामसर्व (वान् । अनात्मकायेव LP ·186 CANTO XVIII यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणां । तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः ॥१६॥ यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्व । अतो धिया मे मनसा विबडमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन ॥१७॥ चतुर्विधे नेकविधप्रसंगे यतोऽहमाहारविधावसक्तः । अमूर्छितश्चायथितश्च तब विभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१६॥ अनिश्रितश्चाप्रतिवद्धचितो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे । यस्मात्समात्मानुगतश्च तच तस्माद्विसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ॥१७॥ इत्येवमुक्ता गुरुबाहुमान्यात्सर्वेण कायेन स गां निपन्नः । प्रवेरितो लोहितचन्दनातो हैमो महास्तम्भ इवावभासे ॥२०॥ ततः प्रमादात्मसृतस्य पूर्व श्रुत्वा धृति व्याकरणं च तस्य । धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिरावभाषे ॥२१॥ उत्तिष्ट धर्मे स्थित शिष्यजुटे किं पादयोर्मे पतितोऽसि मूभी । अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथेषा प्रतिपतिरेव ॥२२॥ अद्यासि सुप्रजितो जितात्मनैश्वर्यमण्यात्मनि येन लव्यं । जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥२३॥ अद्यासि शीचेन परेण युक्तो वाकायचेतांसि शुचीनि यते । अतः पुनश्चाप्रयतामसौम्यां यासौम्य नो वक्ष्यसि गर्भशय्यां ॥२४॥ , L has 16a1d6, (fol. 33b) 16d1-2308,091a1d3-14d8, d9-du P. 16s, L om. व्ययं, "दयंचसत्या , 'दयं च सान्तं . न्याना.. नित्यपु र.. a, सप्वपिर. र प्रतोविया(or यो) P. 18 b, हारविचारणतः . 19, अनि:नित urc. 203, वाह)मान्या.., महामुंभ र. 1., ममादान्य d, रावमासे. 211, मुखी , मुदी . प्रमाणामोर. 24, पुका. सौम्या : d, यत्तीम्यतोवे• P. गर्भशा I, गर्भतया : ce ·187 CANTO XVIII अद्यार्थवते श्रुतवछुतं तच्छुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्म । कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निवीर्य इवातशस्त्रः ॥२५॥ अहो धृतिस्तेऽविषयात्मकस्य यत्रं मतिं मोक्षविधावकापी। यास्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयाचासमिहाभ्युपैति ॥२६॥ दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः । उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्ताकूर्मो युगच्छिद्र इवार्णवस्थः ॥२७॥ निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः । शूरोऽयशूरः स हि वेदितव्यो दोपैरमित्रैरिव हन्यते यः ॥२४॥ निर्वाय रागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः । दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः ॥२९॥ अभ्युच्छ्रितो ट्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात्समृद्धः । यावत्सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ॥३०॥ अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोधनो मे नृपतिः पितेति । भ्रष्टस्य धर्मात्पितृभिर्निपातादलाघनीयो हि कुलापदेशः ॥३१॥ दिष्ट्यासि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्नसारः। सर्वो हि संसारणतो भयातों यथैव कान्तारगतस्तथैव ॥३२॥ L has 25 41-451,86-ba, b3-b5P, b7-042, 03-08, 09p, CII-26 27. br, b:- 05 1 06-07 08-15.46-47P, 188-491, 1-31, 2932-461, (fol'34a) 31b7- bur 258, अदाचप (त्ते) P. अद्यार्यवृत्त c. d, वान्तशस्वः P. 268, विसया. IPO om. aragraha , चयांचासिमि । भ, अतोवियामेदिघ्या P bवसेन P. d, कुर्मे , कूर्मों युगछित्स G. 28 b, रणशारा P, रणशास्त्रशूर:0; 80 d, हनते P. 29b, मुख र 30 b, "मात्ममृद्धः । 31. आद्यापदेष्टं , पदोपदेष्टुं c. b, मनृप r, which om ति:पिते. , "याघमायो ? कुलोपदेशः rc.

·188 CANTO XVIII आरण्यक भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । आसीत्पुरस्तात्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः ॥३३॥ भवत्यरूपोऽपि हि दर्शनीयः स्वलंकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनीकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥ अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतमात्मकार्य । श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य वुद्धिः ॥३५॥ उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चतुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचापोऽपि ॥३६॥ दुःखप्रतीकारनिमितमातः कृयादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजसमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥३७॥ दुःखं न मे स्यात्सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः । न वेति तच्चैव तथा यथा स्यात्प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥३८॥ इत्येवमादि स्थिरवुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्तवेपु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥३९॥ अहो विशेपेण विशेषदर्शिस्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयं । यत्कामपङ्के भगवनिमग्नस्त्रातोऽस्मि संसारभयादकामः ॥४०॥ भावा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव माना। हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात्परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ॥४१॥ I har 3365-9parnd 2-3449, 10-h4P, bbup. 3643-d3. d4r.d61, d:-379 1-6610101,3869-3909.45d81,49-40bi.d94du. 33. भेष्यचरं । भाभीत्यु . ६. दिस्थाr. 386, खमंशनायटतमगुणः ।. 354 पुषिमतोशाख : ce. 1. कार्य. d. नात्पर. पुधिः . ॐ वनस्थ मन्ये Gu 1, निमीलितं पास्ति तवेष G. 381, सतहि Pc ६. भवत्तिा ५० दर्शितायं. Ed. •मपातुतोमि : ce स्टेप ·139 CANTO XVIII शन्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्वस्य परीक्षकस्य । महोणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागावमसक्तबुद्धेः ॥४२॥ अतो हि तवं परिगम्य सम्यनिर्धूय दोषानधिगम्य शान्तिं । स्वं नाश्रयं संप्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान ॥४३॥ इदं हि भुक्त्वा शुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखं । महाहमप्यन्नमदैवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥४४॥ अहोऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत्पटान्तरे पश्यति नीत्तमं सुखं । सुधीरमध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति ॥४५॥ यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन्हरेत् । अपास्य संबोधिसुखं तथोतम श्रमं व्रजेकामसुखोपलब्धये ॥४६॥ अहो हि सलेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा। अपास्य यद्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखीपरमाय खिद्यसे ॥४७॥ मया नु शक्यं प्रतिक मद्य किं गुरौ हितैपिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाचूर्णितनीरिवोर्मिभिः ॥४॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत्यहीणसास्रवसूचकं वचः । इदं वभाषे वदतामनुतमो यदहति श्रीधन एव भाषितुं ॥४९॥ इदं कृतार्थः परमार्थविकृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि । अतीत्य कान्तारमवाप्नसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ॥५०॥ L has 43a1d6,071, 4305-4519 (101 341) 4508 4701, cap, d ro 4945. 50b2dra 4ad, "मेशता । 43a, P om तो, अथो c ab, सम्यनि । स्वनाश्रम LFC, स्वम अमG,Sc 441, #7 P, which om > entirely and has it added 10 a Deranāgari band above d, भुक्तवतत् । 456, स्वधीनमा d, •र्थमूर्छति P. 460, प्रजेगकाम.. 'मुखापल°P 48. श 49. b हेतुमाहीमसामुच- मूचक । 50b, खेमेव cd, वाप्तिसाधनखदेशिकस्यैष ।

·140 CANTO XVIII अवैति बुद्ध नरंदम्यसारथिं कृती यथार्हनुपशान्तमानसः। न दृष्टसत्योऽपि तथाववुध्यते पृथग्जनः किंवत बुद्धिमानपि ॥१॥ रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता। रजःप्रकर्षण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥५२॥ सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादोऽधिगमे च कौशलं। अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षित नतो हि भक्तश्च नियोगमर्हसि ॥५३॥ अवाप्नकार्योऽसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किंचित्करणीयमखपि। अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन कृच्छ्रगतान्परानपि॥४॥ इहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकी क्रियां । क्रियाममुव फलाय मध्यमो विशिष्टधा पुनरप्रवृत्तये ॥५॥ इहोत्तमेभ्योऽपि मतः स तूतमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकं । अचिन्तयित्वात्मगतं परिथमं शर्म परेभ्योऽप्युपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन्परकार्यमपथी। भ्रमासु सत्तेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयं ॥५॥ ब्रवीतु तावत्पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः। अहोवताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥५॥ L has star-bu, CI-5247,8091, 01-53di,dat,ant,d8-5461d5-d9Pr dassbo, bu-cap,c4-05.06-9p.Coeni,578-181. 510, 'दप्तसारथिं P. b यथानु. P. "मामसं PG... तथाववधता. 5. रवंप्रकर्षण र. 53 d, गमेवकोगन , प्रसादाधिगमेन . मियोग. 64d, विमोपयत् R. 554, मरोधमा P. मध्यमार. 568, सतूमो : 00 ८. यिसासुगतं , यिखा स्वगतं ॥. 574 "मान्ममा P. d, सुतम .. 58c, तामिद P, 'तापर्यमिमां G ·141 CANTO XVIII ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयमनोरथैः । वधूगृहे सापि तवानुकुर्वती करिणते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥५॥ वयि परमधृतौ निविष्टतले भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा। मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥६०॥ इत्यहतः परमकारुणिकस्य शास्तु- मूभी वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा । स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥६१॥ भिक्षार्थ समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः । निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान्परान्परिभवन्त्रात्मानमुत्कर्षयन् ॥६२॥ इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगभी कृतिः श्रोतृणां यहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात्कृता । यन्मोक्षात्कृतमन्यदच हि मया तत्काव्यधर्मात्कृतं पातुं तिक्तमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥६३॥ C, L has (fol 354) 61b9-bup, b12-02, 03-012 p. c3f, 6ad s5-63217. 18-bIp b, मिवृर्तनाना. . 594, Pom.म :. d,कपा P. वर्गृहे P. तयानुकु. P. 600, समदमा P. d, मुधेपरिधिकस्य Picc 61 भास्तुःमू P. b, घरणो P. ..स्वस्थ P. d, पाात्मुनेः र. 628, भिधार्थ P. •मस्माधिपन P.d, Pom. न्परा, नवमा• c; cc. 'मुत्कर्षति P. 636, "चारानशता P. . यभोपात्कृ..

·142 CANTO XVIII प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात्मतिहतं काव्यव्याजेन तस्लं कथितमिह मया मोक्षः परमिति । तडुवा शामिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकर चामीकरमिति ॥४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आज्ञाव्याकरणो नामाष्टादशः सर्गः । आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियं । L has 64 b1-C2, C3-c9p, and in the colophon from or it to ETT inclusive. 64b, मोक्षपर° P, मोने पर° H. d पाशुभ्यो P. चायिकर P, धामीकरमिव II. col, सौन्दरा' P. 'काव्ये P. संकेतकस्य LP. 'दशमः P. भिषोश्रीराचार्यभद• P. 'वादिनतिरियमिति P. P adds at end सहसमेकंशतानिचत्वारियोकः.

·NOTES CANTO I 1 H compares MBh II. 698 where tapası śranta is applied to Candakausika son of Kaksiyat Gautama, tapahtranta is the regular word for an ascetic in BhNS 2 Query pratatam in a? 3 Ps havice in a is against the rules of this vipula G takes gam in b as meaning 'cow' and earth' and in d as yoice' and 'cow' For milking speech of Chandogya Up I 13 4 Dirghatamas is the more usual form Angirasa = Brhaspata as in B IX 10 (Angiras wrongly in SBE XLIX p 93) 7 A relative or ca is required, query medubhus cawa taih in a? 11 The verse is worded so as to suggest noise by the secondary meanings, shouting peacocks calling and coronations 18 Ksudi amrga here must mean beasts of prey', as Gshows by many parallels, to which add Jat VI 1 (showing saspamukha to be the correct emendation in VI 3) Kaudra and krura are used interchangeably in the epics 14 As parallel passages show (o g verse 17 below and B VII passım), the point is that asceticism does not lead to freedom from rebirth , therefore apunarbhāve in a not punarbhave The verse refers to the definition of pratyaks as avyabhicărın ('not erroneous ', Nyayasutra I 4), the true Yogin having a special pratyak va 1 e supernatural perception, these ascetics acted as a their pratyahsa was avyabhucarın, though in fact it was vitiated by doubt as to their release from rebirth and by the contradictoriness of their traditions 15 Miyate in a from mi perceive', 'grasp', in b from mi 'injure', in c from ma, nt, 'reap' and in d from mi, pra +, 'die' (H) 16 Subuddhayah is against the context, as Ašvaghosa is making it clear that asceticism is based on a misconception of dharma 21 Frşehire, "took forcibly', is unusual, but cf Kaut A VII 18 35, and Possible the phrase durgan avışahyam occurring several times in that work emendations are näbhrsehire or nathipedire 22 This explanation agrees with the curious phrase in Kaut A I 8, tulyair asamânarsibhir vaizáhyam and seems to be still current in India (0 8,1 N Bhat tacharji, Zlindu Castes and Sects Calcutta 1896, p 31) 23 The reference is to Krsna and Balarama. 24 See F W Thomas, Karindraracanasamuccaya (Bibl Ind. 1912), Introd p 29, and H for Rayamukuta s quotation of this verse in his commentary on the Amarahoša ·142 CANTO XVIII प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात्मतिहतं काव्यव्याजेन तवं कथितमिह मया मोक्षः परमिति । तबुद्धा शामिकं यत्तदवहितमितो याह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आज्ञाव्याकरणो नामाप्टादशः सर्गः । आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियं ॥ L has 64b I-c2, 03-09 P, and in the colophon from णाधी to हावा inclusive. 64b, मोतपर P, मोने पर H. d, पाशुभ्यो P. चायिकर , चामीकरमिय . col, सौन्दरा' P. 'काव्ये P. संकेतकस्य LP. दशमः P. मितोश्रीराचार्यभद' P. वादिनकृतिरियमिति P. P adds at end सहस्रमेकंशतानिचत्वारियोकः.

·II} NOTES 145 is basel on the habit of Nepali copyists of spriting tett for irll, being easily dropped The probably later reading natharat tair requires G 's dipyamanan in c to balance it. CANTO II 2 L's sasave possibly presorves 3 grammatical peculiarity of Ašvaghosa s. 10 Ford of Sakuntula (ed Puschel) V 7 18 The remains in L of the fourth syllable of care of a letter not occurring elsewhere, possibly nchi 16 Acarsit 'acquired' and 'covered', 19 evidently right 17 Apjäst 19 intransitive, for the man ivho is compassionate by nature re Jolces exceedingly when he sees persons in distress on whom to exercise bis compassion. 18 The text is certain except ind but the translation difficult to take alida stand a litsit as both from da 'give', leaves the verse with only the antithesis between attachment to friendship and kindliness for its point Aditsit is clearly from da, give' The only other recorded form of didása is from di destroy (Dha tupāt! a IV 26) which the PWV gives from Yopadeva If so the locative must be governed by sarılarda Araitra is the ally by reason of long established fuend shap (Kam Nitisara (TSS no XIV) IX 21 22 and XVI 28) Translate there fore, 'Out of his firm attachment to amity with his allies by long-established friendship, however worthless they might be, he did not care to harm them but liked in his kindliness to give them his property according to their needs' The sentiment is the exact opposite of that expressed in Kam Nitrsāra VIII 74 20 G's conjecture in a seems to me certain Translate He ever scattered the balı offering according to rule' it has nothing to do with taxes For apraptam cf J J Meyers translation of kaut A p 444 n 5 23 1. Walant (from kr) 28- Itranvino ratricariah of Kaut A A 28 b from tap sow!, with rahsanāt and apparently from ea (= van) 'conquer' with sauryat in 28 d probably from m attack' (or in the sense asana of the Di ałupuți a) in 29 ) fiom va and in 29 d from tap scatter' (cf Charpentier ZDMG 73 pp 138-140) 30 Gs defence of apaprathat is conclusive 33–34 Adidapat in 33 b from dū, 'give , in 33 d from da "cut off in 34 a from da 'purify , and in 34 c from dt destroy (see verse 18 above) Translate 34cd ' And he protected his subjects by a strict determination of the various dharmas' ef Kaut A I 8 15 16 and III 1 50 and Aanu VIII 41 35 36 Amimarat in 350 from ma 'measure in 35 d from m2 in 36 from ma reap', and in 36 d from me the enemies being both internal and external (H) 27 If azn esat is right it 19 in b from tusaya impregnate with impress a favourite word with Ašvaghosa and Buddhist writers generally, ef kaut malasya (longer recension) 26 . on L ·P 426 144 NOTES [1 25 Urdhram, 'en later times', but as Aurya is the Bhargava seer referred to, perhaps c should run munir Aurrah kumarasya 82 Cf Ram L. 5, 14 for astapada, and Divy p 597, 123, for Surabhikrla. Nimitta, 'boundary lins', as in Mahavamsa (ed Geiger) XV 192-3, quoted by H 35 For the epic tag in a cf Hopkins, Great Epic of India Nuty York 1901, Pace G, I see no difficulty in b and would compare hastasthaº in V 13 below and B VII 3, perhaps, however, hastadhrethitaº or hastadhiso thrla® (C) Vasas in d might mean the feathers on the arrows, cf dirghardsasah, MBH IV 1361 For the emendation and for taking väsas as meaning clothes, cf Jat p 40, 113, vyayatabaddhaparıkaramś ca devakumarän and tl, p 210,1 15 37 G objects to reddhan but it means, not 'old', but when groryn up: the reference being to the well known fact that tiger cubs make excellent pets but become dangerous as they grow up CF also VIII. 61 88. A regular epic simile, usually of snakes but sometimes of elephants (€ 8, Nam II 101, 30) Šunyacetasaḥ, 'with empty minds’, 1 e 'gmoving', not void of reason'as G takes it, of sünyahrdaya in Ram IV 29 6, Duty p 452, 1 2, Jat p 83, 1 6 and many passages elsewhere 40 The enemies in d are kings, thieves, fire, water &c, cf, e 8, Jar P 122, 1 6-8 and Sutralamlara (tr by Ed Huber, Paris 1908) p 60 48 The phrase ind is a regular epic tag, of Ram 1 5, 8, and VII 108, 13 44-45 Ajvapan in 44 d from jap and 45 d from 3: (H) 47 A relative or conjunction is required, and neither tan nor sran in d seems to me happy Query sacirams ca or sacirams tu ? 50 Najñaya in cis defended by G who translates, "Not directed by any one to do so but prompted by his (? their) superior intelligence BC LAW translates similarly 52 Translate c, Where wealth for beggars is not hidden , te is not withheld from them, and cf Karirahasya (ed Helfer, longer recension) 7, cittam na gopayatı yas tu ranfpalebhyo B C Lan takes to jaean, "Where no one was proud because of his learning or courage, which may be nght in View of Siks p 33, 1 6, p 93,1 22 and p 148, 1 2, all passages recommending the concealing of one's own good qualities Aigudka can hardly mean containing' here, as this use is not recorded, and it can hardly refer to the concealment of ones plans, which a king should do. It us tempting to amend to nigūdhajnatya gauraram, where disrespect for relatives pas unknown', companog B II 11, nagaurard landhusu napy adita. 63. Each pada has a double meaning In a perhapte 'a dictionary of meanings' (i e precisely, a thosaurus). Adhanam is a technical term for main tenanco of the cred fires 54 ]?d) usalınam men of might' and 'elephants'. 60 La original reading nolharartlar can hardly be right and my conjecture ·II] NOTES 145 19 baseil on the habit of Nepali copyists of writing errtt for trtl, - being easily dropped The probably later reading natharat taur requires G's dipyamīnam in c to balanco it. CANTO II 2 L's sasapje possibly preserves a grammatical peculiarity of Ašvaghosa s 10 Ford cf Sahuntula (ed Pischel) V 7 13 The remains in L of the fourth syllable of care of a letter not occurring elsewhere, possibly ñchi 16 Acarsit, 'acquired' and 'covered', is evidently right 17 Apyasit is intransitive, for the man who is compassionate by nature re joices exceedingly when he sees persons in distress on whom to exercise has compassion 18 The text is certain except in d but the translation dificult To take adrda $tand adıtsıl as both from da, give', leaves the verse with only the antithesis between attachment to friendship and kindliness for its point Aditsit is cleuly from da, 'give' The only other recorded form of didāsa 19 from di destroy '(Dha tupätha IV 26), which the PW gives from Vopadeva If so, the locative must be governed by sauharda Draitra is the ally by reason of long established friend shup (Kam Nitusara (TSS no XIV) IX 21, 22 and XVI 28) Translate there fore, 'Out of his firm attachment to amity with his allies by long-established friendship, horrever worthless they might be, he did not care to harm them but liked in his kındliness to give them his property according to their needs' The sentiment is the exact opposite of that expressed in Kam Nilsara VIII 74 20 G's conjecture in a seems to me certain Translate, He ever scattered the balı offering according to rule', it has nothing to do with taxes. For apraptam of J J Meyer s translation of Kaut A r 444, n 5 23 The reading in a should perhaps be nähtleat (from krs) 28-29 Rafnsattrân are no doubt the same as the sattrăjiino rälncarinah of Kauf A XIV 1, 4 (cf also ið VIII 4 G1) Atilapat in 28 8 from tap, 'sow', with raksanåt and apparently from ra (lan) 'conquer', with saurydt in 28 d probably from ti, "attack” (or in the sense asana of the Dhałupatha) in 29 8 from td, and in 29 d from rap, scatter' (cf Charpentier, ZDMG 73, rp 139-140) 30 G 's defence of apaprathat is conclusivo. 33-34 Adidapat in 338 from da, 'give', in 33 d from di, 'cut off', in 34 a from di, 'purify', and in 34 c from di, destroy' (see verse 18 above). Translato 34¢d, 'And he protected his subjects by a strict determination of the various dharmag', cf Kaut A I 3 15-16 and III, 1, 50 and fanu VIII 41 35 36. Amimarat in 35 b from m2, measure' in 35 d from mi in 36 ) from md 'reap', and in 36 d from ml, the enemies being both internaland external (II) 37 If artrasat is night, it is in from rasaya, 'impregnato sith', 'impress on', a farounte trond with Afragliosa and Buildlust writers generally, of hure mlaya (longer recension) 26 1 ·146 NOTES [11 38 Tyahta 'wise ', capable', cf SP II 50, III 137 &c and Mhv 1, P 205, 1 7 39 Abibhasat in b, taken with tejasă, from bhas, 'burn to ashes': e 'ex terminate' (of IX 20 below and Bhattikavya XIV 85 bhasmasac cakararın), and taken with fursa, from bhas in the sense of bhartsana (Dhatupatha III 18). 43 Mikriyah, deceitfulness', 'baseness', vknyah or vikriyan males better sense (cf III 19) In either case the accusative is required with agamı 45 Translate c, 'Whose vassals were invincible (to their foes) and submis sive (to him)', and of Kaut A VI 1, 3 and 8, sakyasamanta (wrongly explained in the commentary on Kum Nitisara IV 7), equivalent to anatasamanta in Manu VII 69 46 Query dharmacaryam in d? 56 In bºketudharak is perhaps better For a more elaborate play on the meanings of ketu v Theragatha I 64 61 L shows for 8 G a consonant with a loop (probably k v, or s) and a, for 07 ya probably and for 6 8 t, the vowel having disappeared For bharaya cf B I 83 (88) paramabhavaya sutasya as given in JRAS 1927, p 215 64 From the first line I conclude that the metre as in 65 must be spastu tapracupita, variety rardl amana, but the tradition is corrupt even in L which the unidentifiable remains show to have bad the same number of letters in c as P, it probably also had hr in 0 12 The restoration of the text is based on the supposition that the last two syllables of d have dropped out and that halaya belongs to c, against it is the fact that the letter corresponding to Ps fra in c seems to have a subscript u in L The missing syllables are perhaps alterna tively to be sapplied from the superfluous ones in d CAXTO III 2 Speyer's tapasıtan is explained by him as formed like duh Anita or as a past participle from tapasyalı 3 The spelling Ullrala is curious in place of the regular Uuraka (As in XI 56 note) 6 Dhyanaritayam is clearly right In d I should have preferred 'marannam on palaeographical grounds and as referring to ansia immediately follosving, but turânnam is more in accord with parallel pzgages 10 The two streams are still known as the Barna and the Asi. 13 For triparrarla and dradaśarthalpa see Lal V ch XIVI, p. 417,1 16 IT, and Ihr III, p 333 I 11 and note The epithets hint at a comparison of the Wheel of the Law with the wheel of the year with its three seasons and twelve months, just as in earlier literature the year is the wheel of pta with #seyo spoles. The tail of the r belove m in c is just visible in L. P continually con fuses and s 16 Query riaghang in d? 18 The fact that relatives &c are a real danger to holiness is explained in Y 30 ·IV] NOTES 147 22 Tasthiran in makes G s mécalagatır in c tautologous Niscalamatir is right, since naturally it requires a steadier head to lie doen in the air as if on the ground than to walk or stand in it. 29 I's dadhyure would not be suitable for householders 30 In d query muner upasulah, 37 In L the top halves of gu na, and prin c are cut away by a hole and it 13 uncertain what yowel was added to na P s reading seems undoubtedly right 40 The visamas i e raga, dzera, and moha } thaia here = the contrary. of bhara, 'prosperity' CANTO IV 3 Mánena in c must be corrupt, query Whasena or blavena ? I or diptı ef BhNS XXII 26 4 Szakula in c, because Nanda belonged to the solar dynasty (G) 7 Cf Raghuramsa VII 14 which equals kumurasambhara VII 60 8 Q points out that by analogy witla verses 7, 9, 10 and 11 tad is required in this verse, possibly madăndhabhutam is corrupt and should be two words, tad and Bhutam 11 The restoration of c 18 a desperate affair and the text adopted a mero storgar It ought to be a single compound corresponding to a and ending with lalaharona or enodanena 14 Sya for kod is not uncommon un MSS of this class. Cikitsayıha 'in tentionally' (HI) 16 Nama, 'nominally', 'as if','ın protence', still current in the Ilındı idiom nam le traste 17 The reading in a seems certain, yoktraya is a denominative from yokira found several times in the IBM (cf PI & Y ) in the phrase Dalubhyan yoltraya For the comprar o expressing a high degree of , e 8. D III 10, Jul I 14 and Danu VI 12 18 For cedi Bee Geiger and Bodes translation of the Maharamsa, p 296 21 Cikuma here = canala as in the Amaraloša 25 nespranaya ‘not making any request' ct Pali and pranaya, 'a forcei! lory', in haut V.2, 10 26 L's reading points to the unrecorded anurileana Perhaps ayonyan in c 37 Asararna, 'not having the same sound'i e'uneyen', 'unsteady', the Lest reading palaeographucally 38 Tata stano equally correct in a according to II Query fatlarya in da 39 Cf definition of Sanyd drafo in DhJ VIII 03 10 (1 ataları, though not accepted by Senart, appears in the MISS of tho Uhr at I, p. 147, 1 and II, 7,1 13 and 441 3 As A sloch epithet of NAF 12 Cf hum inzamlara Y SU 13. The sense is certain Lut not the exact mordidz of a Sanda go's out of ugut of Sundart and no longer retained by the sight of her depends rapidly ·148 NOTES [11 till he hears a sound of anblets which makes him pause Nanda is the subject of aratatara not Sundari who remains on the palace roof (v VI 1-2) For adarśanam gam or ya 'go out of the sight of', cf, e & Rām II 52, 31 and VI 53, 59 and Ahy I, p 293, 1 23 44 G has a long and interesting note on this verse, quoting many pu allels, but his emendation is unacceptable Nanda does not return but merely Leeps on turning round, just as a boat going against the stream 18 continually turned round by it and is only kept straight by continual effort 46 It does not seem possible to have two such similar epithets as muilamana and galubhimana in one line, abhimana is used in a good sense again in V 10 and VT 36 1 CANTO V 5 Query nirmumuhsum The text is clumsy and perhaps corrupt with desideratives in a and c and a plain participle and 8 The meaning of d is that he is angry with his servants for their neglect, the PTS Palt dictionary gives abbhusuyaka in the sense of 'zealous', which is not supported by the only reference given and is not the meaning here 10 Translate cd, 'The Sugata made a sign to show that he had no need of food' 13 Cs paranmullam in a may be correct 15 Mrdu, 'weak', 'feeble' The text adopted 19 close to P palaeographic ally, closer would be lleśānukulan 2 sayans tatas ca, but then tam and Nandam would have to go together after äcalarsa, which is improbable 20 For v cf B IV 52, tasantenal rio mailah (JRAS 1927, 219), for ablu 1. Tra v Amarukosa 22 Query alasthasu hı? CfB IX 37 which according to the Tibetan 1eads praurilah sarasv alasthast radhd ya mrlyuh 23 Sadharana the opposite of ahäryam anyaıh in 26 V note on I 40 24 In d tidya intellectual knowledge', 19 opposed to prayiid, antuitive wisdom', cf XVIII 35 and 36. 80 The emendation of b is unsatisfactory, though kaunti 19 better palaeo- Eraplucally than Santi Query arrantz(or narskramya)taghnasca he or Perghna tha? 37 The text of d 19 problematical do you feel satisfied in your mind or not ?', tahing samrinna as equal to samt id as used in XIII 39 (v note) Te 13 necessary as the subject of dragid, making Cadivision samrin na citte impossible, sampin na anyhow is not satisfactory, as the phrase asti na nlsts suggests a rlictorical question with the same subject for each rerb Po variaat 14 probably merely a copyist's conjecture 39 lo necd to amend Nanda's state of passion 18 so far adraneed that ho becs no more advantage in leaving fus home than a dying man would a plague infested country, or, taking the desiderative in tho senso of a simplo ·VII] NOTES 149 future, which it often has, Nanda is like a man in a plague stricken country, who is sure to die if he does not leave it, but this requires apo after mumursor The BISS seem to have nisamya regularly for seeing', 'perceiving' and nišamya for "hearing', which is in accordance with the example given in the Karirahasya (longer recension), 198 41 Pramattah, "heedless', is exactly what the sense requires, no need to amend 49 Kranasamnipata = hranasampad, the good fortune of being born when there is a Buddha on earth Query tad yarad eram or exa in a ? 62 Pravasayu is regularly used metaphorically to me.n 'get rid of' in the Kaut A (v Meyers translation p 46, n 3), ef also B VI 67 CANTO VI 6 Ap (or more commonly lub/), like pana in Hindi, is used with the infinitive in the sense 'get to', 'be able to', 'be allowed to' There fore drasfum anıpsamana, 'not wishing to get to see her', ze 'unable to bear the sight of her' 9 Aste (= Pali assu?) is often used in epic and Buddhist Sanskrit merely to strengthen the force of the verb, like 'right' and straight' in English, cf., e g Manu IV 171 where the following verses show asu cannot have its proper sense of quickly! 12 No need to amend, she did not realize the truth that, though hier husband's love for her was well tried and he was still devoted to her, he had turned to religion. 16 Query so 'dya sdntiam in c? 17 It would have been better to keep C's so 'pa lesak in b despite the pre ceeding yam and though upadesa can mean 'pretext'as well as apadesa 18 Adarśana is given by Apte without reference in the sense of mirror 21 The text of d 9 uncertain but anyatha ya is better than anyati a pas for "misjudge 27 mhile because it is on saying her arms that sho notices the ornainents on them. 31 Query rulmanlanade? 32 Tamas, griel' 34 For dadh you of Aradanašalala II r 209 and I am. I 1,76 38. Query raco 'Whyuraca? 43 Tidlare vocative 40 I cannot trace any story of Rambha and Drama The Nile of Mala horaru 19 called Rambla in JIBH III 10162 and Malakayara's fall from Kuasa under a curse from Marsda is recorded in Biag Tur 10 so that perher c should read Drormapalmult. CANTO V11 1 Tho emendation in A is taken from a correction madol y Sreer in the copy of his article vluch ke fart to l'rofissor Macdonell ·150 NOIES (VII 2 Yanıya only occurs elsewhere in forms like ţralakayanıya Perhaps yanıyabhara = 'customary' or 'usual feelings', cf Palı yanıha and yanthata 3 For grmbh in the sense of 'trist the body', 'wathe', JRAS 1927, 218, on B IV 6 and Rtusamhara VI 9 gmbhanatatparanı 7 The reading of d 19 uncertain, Cs suklamsukättalam which is indicated by the MSS, can only be translated by taking buhlamšula as an adjective, having white rays', 1 e covered with sudha 8 Gs emendation in a presupposes slista Vharen, as indicated by P, in 0, there is little to choose between it and the text 9 In a L has räla certain, the scanty remains of the previous letter cannot be of ra but might be of tha Puspotkarala of correct, should apparently be divided into puspolhara and ala (“ nicht klein ', Pin not puspa and utlarala (?= Larala 'full', as in JRAS 1927, 217) 16 Cf Ram II 11, 11 mahadhuryah Sramdyulto yuklas cakrantare yatha of Dasaratha divided between exılıng Rama and breaking his word 25-15 The stories in 25, 29, 30, 31, 31, 37, and 38 are well known and need no comment, of the others I can only trace the legend on the same form in 26, 28, 30, 36, 41 and 45 though of the names Somavarman (42) 19 the only abso lutely unidentifiable one 26 In Brhaddetata VI 162 ff the name is Saranya and in later literature Samjña The amendment tasta in D is obvious, as Tyastr cut the sun's orb down to reduce its brilliance 25 CF B IV 77 and Manu IX 23 According to the Puranas Vasistha had a wife Kapıñjalı Ghrtact and a son Kunin or Kunttı (Pargiter, Ancient Indian Historical Tradılıon, Oxford 1922, p 214) and in the reference to this story in Day p 637, I 4 the woman is called Kapinjali (accepting the readings of the MSS instead of the editors' emendations) WAS Kapıñjala the name of a low caste? Bhajalada as applied to the sun who sucks up water from the earth', and to Kapinjalada, 'who lived on earth and water' Query sadı asıxfhah in d? 32 The name Asits occurg several times in the Kassapa genealogies (Pargiter, op citer pr. 231-4) 33 According to Bhag Tur IV 6, 1-3 it was Angıras who begot sons on the wife of the childless Rathilarn The meaning of sárar gajusfa 19 not clear, though reminiscent of the story in the DBR of Mandapila and the Sarngakas. 84 Query santo 'pu 33 CF B IV 20 and Ram IV 85, 7 and the similar story of Vasamitra and Menala in Ram I 65 36 Cf Kalpandmandria (ed II Loders, Leipzig 1926) P 205, 1 I (wlich equals Sutralamlara r 114,3 35 IT ) where Rambha is turned into a mare for twelve years 39 Vravasu and Menaka are associated in JBI I 913 as parents of Pramadvara, and Talaughs 1s mentioned in Kaut A I 6 as oppressing the Bhrgus, In ABK XIII 2016 Tolajangha 19 a brother of Vitaharya Ilahage, who was a protégo of Bhrgu and from whom Ruru the husband of Promadrara descended It is some story therefore of the larhaya Bhargiyn cycle 40 H takes Paramangana A proper asie. 41 The JIDH': description of Santanu's grief in 3? as ·VIIN NOTES 151 19 very brief, I 3966, sokarto jagama svapuran talah 42 Saunandakın = Balarama 43 Senapati is presumably the husband of Sena 1 e Indra, not Skandan 45 The Al Bh gives the rsis name as Kimdama, query Damanena 10 a therefore ? But Madanena is especially suited to the story The M$Ss aseryam etad in d is not translatable except by understanding sts, which Asya ghoga 19 not in the habit of omitting 49 Cf Káš 117, salasdyacıttasya kasayadharanam 50 As : with att is established in the sense of enter', no need to amend to abhiyuk Atıyık seems to be the original reading also in B VIII 83 (JRAS 1927, p 226) and IX 61 51 These four names occur in a similar connexion in B IX 59 60 The king of the Salvas who returned from the forest with his son is evidently Dyumatsena, father in lavy of Sayıtrs (read Drumal hyah or Dyumakhyah in B IX 60). Andhra cannot be right as an epithet of Rama, Andly in the MBh Andhaka, making it a reference to Balarama CANTO VIII 10 Because of the yad in c, the construction differs from VIII 23 and XI 9, apparently if it is natural that &c' without apodosis, equivalent to of course it is natural that &c' 21 The MSS & reading in a may be trsandhulo 27 Pratkıtasya, renowned' Query prahtasya ? 30 Perhaps Sriyam would be a better emendation in d 31 Cf Tal v ch XIII, P 173 11 19-20 Kamagunah | asıdhārasana tTrayant ranithah 35 For the occurrence of the second line in later literature v F W. Thomas, IRAS 1911, p 1125 The last pada usually appears as hrd: halāhalam era lccalam 38 Query na cûdaram in a? The text of the second lino 19 uncertain, thouglı sound in palaeography and sense For lalta in c("oven a woman who has been tested is fickle of JRAS 1927, 218 on D IV 11 40 The remains of the first letter of the last word in 0 according to L aro very doubtful, possibly fra or pa, the second shows a subscript r and apparently u erased As amended, the point is that in India husbands rule and sons obey For a similar phrase ef af Bh y. 1253, pirral tmyt tartante tenu cartasm rulrarat 41 The sense of the first line has been missed by G A cor being driven along a path stops to graze on anything hy tho roadside, of restrained from that, it just goes on to graze on something else CI Bh XIII 2237 12. The serb in v us uncertain possibly ono compounded with ara Bulta jutal means 'rechless of their lives' (cf (yalfalman and Iyallanrıla) and applies Tell to women herc. 4 I cannot identify these stories, but the minangu us otidently the namo a corpula letter than Sargala) of VII 11, humudrat being the Danie of* nirer suggests that manandhi is perhaps a fisheating crocodile.

·152 NOTES (VIII 45 Ugratapas cu except for a slight doubt about the g is undoubtedly L's reading in c, it is probably a proper name The Haihaya is probably the Talagangba of VII 39 Sambara is an Asura whose mäya is frequently referied to, e g Ram II 8, 12-13 47 The remains of the last two letters of a in L are appirently of preceded probably by and of ta (certainly not ya) One could divide also sulamam atıdıayasıram The remains of the seventh letter of d in L appear to be of Cl, hence the emnendation 52 53 For saghrna and agi ma see note on XIII 52 Canto II. 6 For l cf Suks p 231, 1 4, nadilatarrhardc calacalah 8 Upamiyate, though not recorded, seems the only possible emendation 9 For tihanyase see PII Ks v and Ram II 116, 21, Ah I, p. 155 I 14 and Bodhicaryaratara VII 13 12 The traces in L appear to be of viruddha in U and AV 56 supports the reading, query nevertheless sahavaruddha to correspond with sariram asrtal? 16 S 's asianlan = anatmalan and may be the correct reading 22 Va yadı rå na is such a regular expression that it is better to restore at here, yadı yena and yada te ca are both unsatısfactory 24 of the three names in d Gada and Sarana are Vrsnis often mentioned together, e & AIBH I 7992 and III 735–6 and Bhag Iur 76, 14 For Samya, whom I cannot trace perhaps should be substituted śanila or Samba who 18 mentioned in these passages and whose masquerade as a woman according to the commentary on Kam Nilisära I 66, caused the downfall of the Vrsnis. Gada's saukumurya is mentioned JI Bh XII 3030 25 L's original gunad ato does not go with srabharatah and the correction was probably made by the original copyist. 30 Temadyatt, become free from intoxication, A sense recorded only of timada 31 It 18 still tho custom in Northern India after the case has been through the mill to use it as fuel to heat the pan in which the juice is refined 35 Ps reading in c is difficult (if thus you obtain tranquillits, well and Good'?), nor do I think it possible reading hardd with C. to translate it with d As S does. It is possible in c either to take cram with ulstra or to take it with vadı as the protasis, silm jala bhare being then the apodosis. In a and b the correct reading may be multacclasa sarnusaminas tara and in dit is probably carcchasi 37 Aunla is unusual of a house but el the similar use of durula in 11.16 and SP III 39 CF also bis 231, 1 3, jimamharat protisaslanadharya! 38 O quotes the JBK for lalad lali but it is safer to Add n Force! um I 16,7 60 da forma dhe is an epic ter of Ram VI 23 41 also DVI ·153 NOTES alasaya Canto X. 3 Sadhu, 'jetveller', if manm is the correct emendation, cf XVI 986 The MSS s manam (spikenard'?) seems hardly possible and the obvious minam requires a coriesponding change in sādhur, perhaps madgur, 'cormorant', a common enough sight in Northern India. 8 Bala is Balarama who was reputed fair in hue 9 Ambarasya in d makes no sense and is evidently a confusion with the ending of 6 d A proper name being required, I have conjectured the existence of Ambika as equivalent to Ambikeya or Ganesa whose hue is yellow Pitikria will not do, as the lion is already tawny in colour 10 II shows from the Grhyasatras (cf also Afam III 279) that the refer ence is to the sacred thread being worn over the right shoulder at the time of libation to the Pitrs 14 There is a difference of sense betiyeen P s tebhyah and G 's yelliyah, for the former implies that deodars do not bear eatable fruit, the latter that they do but that at that time some trees had none on 15 P's mistake of la fou pa in apasaryamanam is 80 very unusual that I should have put alasdyamūnän in the text from the possible but unrecorded 21 One uncertain instance only of bhd in the sense of produce' appears in the PTV 22. The cloth had an even surface like that of leaves so as to show neither threads (alantuta) nor interstices (elaghana usurlly of mountains, ef Day p 105, 1 11, SH. p 206, 1 12 and SP p 231, 1 10 and p 259, 1 15) 25 The four kinds of musicalinstruments are described similarly in BhAS VI 28-29 and XXVIII 1-2 except that aranaddhat is used to describe the genus drums instead of ayata, which appears only in the word Ayalatra, a special method of beating drums. 28 ! : hat the more correct form is bydraes 32 olent the MSS reading 33 : that, if genuine, it is part of the description of Paradise and I have accordingly put it in at thus, the obvious place for it. 39 Kamandara 18 required here by IV 23 and B V 63 89 Torc, if not merely irregular, must como from the root rep (= tip), no use of which has been recorded so far 13 I have accepted Co cmendations in a with some hesitation Uvigira seems impossible and wprost w does not go with layid, if that is correct. Luk ghamst would do and corresponds tith c. 44 And! aldress required to balance monurymloke, Idle does not do therefore 63. Alpsatru ("enemy of the sun ) is taken to refer to Rahu by II who does not explain thio point of tho reference Can It lo to Kama a Leing burat by the glance of his? Or alyasatru may = minangu Le Corpska (7 note on VIII 11) For tho epic tag in a ves riam V 67, 6 - T ·154 NOTES ( 66 Vodhyu is suggested by H P Shastri to be the same as Vodhu, a Sambhya sage, but this does not explain the reference The Al Bli mentions also a rsi named Bodhya 57 The MSS cannot be right in 8 There is no such word as sandis , 80 b must have disam disam If b contains a finite verb, it should be in the present indicative to correspond with vrajamı, also governed by yatha , for to read agental nouns in b and c governing accusatives (1 e yayı or yåła in b and labdha in c) is a desperate resource Evidently one must read yami in b Yamita does not make sense and the long syllable is only to be got by reading tha for 110 therefore transposed zaku and dropped the subscript u The sense I take to be that Nanda prays to be released from repeated rebirth in the world of men and to obtain the abode of bliss among the Apsarases 60 Sahya, 'obtainable', 'conquerable', as in the passages quoted by G on this verse, cf also II 45 63 The correction in L, possibly by the origmal copyist, points to 'Whila psyase, which is, however, difficult to construe Query yatasra for ramasia ? I hare yat te would CANTO XI 2 Naxhramya, renunciation of the world occurs also in the Ant. CE Pali nellhamma Virasa either ugly' or more probably deprived of material enjoyments' 15 Gantalyam 19 in accordance with Ašvaghosa's usage, Ⓡ & VIII 48, but natagantaryam 19 perhaps better, ca being hardly required 18. Narhány upehşitum, 'I should not (orought not to be indifferent to', 19 regular and good sense The real difficulty lies in the MSS 8 yate for which I have accepted yato with hesitation But perhaps tac chreyo be better The insistence here on pranaya as in verse 8 above 19 & reminder of Ananda s close relationship with Nanda. 20 I cannot find for d any emendation nearer the MISS s reading sthich gives any serige 23 The emendation is due to Tucci (Artista degli Studi Oriental. p. 146), who has found this verse and verse 80 quoted in the Chinese translation of lasu bandhu's commentary on the Salasastra of Bodhisattva Deva. 27 The form kargala is hnown to the Indian lexi and appears soferul times in Diry XXVI 36 For pain and thirst come together into existence and ranisl away together' (G) 41 Kim karoti, Vhat good does it do him?" 18 Mirripartura, because Mandhatr yas an ancestor of the salga clon (Jhr Ip 315) 45 Ilvila or Ilavıla (for the ranous forms of the name so Vilson . 17shnu Perana III R 311) tras the son of an earlier Dasaraths and grandfather of Dilipa who is called Ailarila in the JIDH. and may be meant here, I cannot trace any ·.. nåsane, but XII] NOTES 155 turtle story, unless one is to read Ailavıla = Rama = Vienu and see a reference to a primitive form of the story of the turtle incarnation 46 For Bhandyumna's fall from Heaven see Rām. II 81, 23-24 49 Alternatively cendrarıkramah in b 52 For the five symptoms of an imminent fall from Heuven see Duy p 57, 1 18 One would expect in d either ratır našane or dirtir for the test of tho II, p 301, 1 13 and III, p 820, 1 7 53 G would transpoge anıstanı and arisțani, without necessity in my opinion 54 The construction with two relatives to express comparison is very com mon in Buddhist Sanshnt, particularly in the SP and Ślls , cf Speyer, Sanskrit Syntax 459, 3 56 57 I have excluded these yerses from the text as undoubtedly spurious, they run as follows - 56 Ašarīram Bharágram hı gatrapi munır Udrakah i Karmano 'nte cyutas tasmāt tiryagyonın prapatsyate 11 57 Bartraya saptavarsikya brahmaloham ito gatah Sunetrah punar durtto garbharasam upeyrran 11 57a, martrayo Pearsikyan L Carr'te P Sunetra is the hero of a Jataka tale according to LS p 141 and Rastrapalaparıprccha (ed Finot) p 23,1 16 CO H translates krtza halavilaksanam der einen Zeitpunkt bestimmt hat', cf Meyer, Altındische Rechtsschriften, p 99 CANTO XII 3 Parthasasamo, 'indifferent to ridicule' 6 Jacobi's emendation is unnecessary, as mrsta of food 18 well authenticated in epic and Buddhist Sanskrit (see PIVs. Y and cf Mkv II, p 201, 1 16 and Bodhrcarydratara IX 89) 9 This verse illustrates eitaräga in the previous verse. The reference 19 to Pan 6 1 89 which lays down that the roots edh and e take erddha in exception to the general rule C8 emendation is a reminiscence of Raghuramsa XV O and inapplicable here 10 The text of the first line is uncertain and, as it stands involves taking The verse jagrhe 23 aknanepada with a and b and passive with c and d illustrates sardga of verse 8 But because of passion steadfastness in respect of the past, present and future did not grip hus mind in any way, just as astı 19 said to be used as a particle in nll three times (past, present and future)' The PTV gives instances of the use of astı with past, present and future tenses 16 The text of the first line would be more convincing if it contained an Adjective that could be taken predicatively Query sucaldcalam (cf IX. 6 and 37) ? 20 Query unmargrit ato? 22 For Alayerima cf Ihr III p 314 1 ? and Lal ch XXV, 992, 1 12 1 ·156 NOTES (XII 26 Anarhan sainsarabhayanı which has been suggested as contrary to the rules of this vimela "Your intention 18 Forthy of respect in that it holds the dangers of the samsa, a to be unworthy' 27 G's conjecture in d, panthenera was omitted from the variants by mistake It is probably right, 18 I can find no authority for pathin, traveller' 36 Ahsata, 'uncompelled', 'of oneself", used properly of an elephant doing things of itself without being forced to by blows from an ankus, faith grasps the Law of itself just as a hand moves instinctively to take a gift Or else read szalah or perhaps tancıtah, as the hand should be crookt in receiving a gift (cf J J Meyer, Ueber das Wesen der altındischen Rechtsschriften Leipzig 1927,p G note 2) with the secofdary meaning in connexion with Sraddha of 'atten tive' Cf for the simile Siks p 3,1 3, the whole passage being analogous 39 Neither yatak nor yuda seems possible in b Utpad though not given in any dictionary, is required to complete the simile and is obvious palaeographic ally CANTO XIII 7 Though mantu in c is Vedic only and improbable, I have Lept it as being L's reading 13 L did not have saucat in d, the first letter had e or o for its vowel and did not have $ for its consonant Suucat is not required here but I have failed to find a sound alternative 15 Pranıdhánya is difficult, presumably the things not to be accepted are living creatures, because of the taking of life, rice, because of the cultıvation of land, wealth &c G's prānighäła may well be right 17 Tythah in relation to ajira is the opposite of samyak Yathadrata I take to mean 'as experienced in this world', something like diffhadhammila , cf IS I 44 and . 186-7 20 Cf the Palt cliché anumatlesu cavesu Vayadassarin and Ahr IIT, p. 52, 1 1 24 Prašnaudhi 19 properly the feeling of intense, almost buoyant, calm that ensues on the sudden cossation of great pain and bas & similar meaning as applied to the mind 25 Irllelha, according to its occurrence in Ran. VI 100, 18-10, Jal p 152, 1 24, DANS p 107, 1 10-12 and 1. 16 (VII 25) and Bhalfidiya IX. -2, means disapproval caused by intense repugnance or disgust. A simular list in Dilinda Panha p 84,1 4ff has arppausdrn at this point. 27 Meresa (Palı miresana) in the sense of close application', 'attachment', would go better with serand and aśraya in cand a than ndesa Du and tu are often barely distinguishable in It 29 The construction is clumsy but the sense clear 33. Query milyaris ttt in c for the dificult meglinas tu? Or else tainan ghnas as one word or nighinams tu with P governing fatra (cf PWK a. han, mi+, 14). 36 Query lazmyntad in d? The chango of sul jecl 13 suspicious ·XIV) NOTES 157 38 Uudhara, 'anxiety', 'sorry': 39 Samvd, 'satisfaction', not hitherto recorded outside the Indian lexx 41 Cf B[hz III, p 52, 1 off for this verse and verses 45-47 and also Siks p 202, 1 9 and p 357,1 1 The alternative to G's sre sve, which is permis sible in Asvaghosa's langunge, 13 gocaraih svaik sruir thaindriyaıh which is inferior in sense For nımıtla see the definition in LS p 225 1 18 and p 228 1 6 52 The traces in L support rajyate, not Ps bhajjate Of Kaś 97, p 142, halaram cittam rajyatı id dusyatı td muhyatı id Ghrna is the term for the compassionate disgust felt by a man of true insight for the objects of mundane existence, es on seeing a woman an ordinary min may take a liking or dislike to her or may be unmoved, but in any case he is subject to the conception (parihalpa) he has formed of her as a woman The man of insight on the other hand looks on her as a mere aggregate of the elements and impure at that and the feeling of ghrnd arises in him 53 The text adopted from C in d seems to me uncertain Possibly yogo 55 This verse, whose metre does not seem to occur elsewhere, 18 80 obviously spurious that I have withdrawn it from the the text It runs a3 follows Ramabhogabhogavadblır ātmadreţedrstibhrh pramadanaikamurdhabhih praharsalolajh arhi Indriyoragair manobılaśayaih sprhurraih śamagadad rte na daxtam astı yac cikitset 11 d, Samagatadrlenastamastyas P, O CANTO XIV 10 A vijñate, "unknown', so perhaps 'rare' Query abhujate, suitable', for which see PWgv and Kaut A XIII 5 25 ? 16 G correctly explains yaiat tu in this and the following verse as equivalent to param tu , not that he loves it but just because he wants to 17 Better perhaps duhhaughasyottitirsaya 32 Possibly atant I though unrecorded 34 For alokasamn 39 Visame on (raga, dresa, moha) but trayeru might possibly remain, as the blind man without a guide knocks against things as he walls 45 Query Karyesu in c? 46 P writes ryya for yya so consistently that taryāsanam (a 'reed seat'?) can hardly be kept 48 I see no alterpative to the MISS 8 reading in d Schmidt & Nachträge gives alu = akutsita Ako gaur presumably means a Brahmını buli notoriously difficult to drive out of cultivated crops, possibly ala means 'not belonging to any one', so giving this sense 50 Parebhyah is impossible in d but paresày 18 far from certain Lo read ing suggests something like parabhyaslam (query parayattam ?) samgam ·158 NOTES {XV CANTO XV 8 Formosadharman, 'lable to decay 'or 'loss', cf Ang Nik. V p 84, 1 24 and Siks p 77, 1 2 where it is applied to the Lamas, for the sense I give it note Sims p 30,1 4 and p 244,1 2, SP XVII 4 and p 372, 1 4 and LS p 241, 1 16 I have preferred barhya to zarjya (either reading is possible according to the MSS) on the ground of B YI 56 and as being the stronger and more suitable expression, cf also XVI 80 14 Yasya in the first line requires sa in the second and there is no point in adding su to snata 18 For natı cf the parallel passage in Aarh Nik 1, p 115 1 21 21 G, accepting the MSS's reading proposes to take upaghalam as an abso lutive, for which there is no parallel in Aśraghosa, the ablative is much more probable 23 Sa seems required in the second line to correspond to ya, query in place of lam or else read tad? For guna 'merit', 'result', cf Alanu IV, 161, Siks P 89,1 4 and XVI 49 below 29 Cf Yogasutra II 39, utarhubadhane pratrpaksabhavanam 31 H's construction of the second line is forced, translate, Who is a stranger or who a kinsman among ? The connexion of individuals is but a delusion' 39 Cf Bodhicaryaratara IX 31 for the first line 45 Query lokam in c? 59 Vasrasen is an epic form, ef also Tantralhyayiła III 1 and 8 66 Ira is impossible in a because of yatha in b 69 G's conjecture in c is unsatisfactory, the point being that the bhiksu attains the abhijñas by previously purifying his mind Query tamalluddham? CANTO AVI 5 Pratwudhya is required in b to correspond to apralıvedha in 6 a For this use of it cf Sils p 286, 1 9 and p 817, 1 10 10 This looks like two verses telescoped into one The second line of the first verse would have had the simile of how, if once a tree exists, it is stirred by the alightest breeze, and the first line of the second would have described how none of the evils can arise when nirrit has been obtained 16 Gunanurzpa as vocative seems impossible, gunanurupd is also possible 17 dhır yadrocha is curious, cf. pralrir yadrohd B III 28 Of the schools reforred to, probably the Yoga 18 meant by Ifrara (cf Hopkins op cit, ch III passim) rather than the doctrines of the Svetafratara Upanisad, I of which, lalah srabhalo niyatır yadrccha, resembles this verse, or the school of the May ayıkas who are referred to similarly in later works such 19 Tallrasamgraha (Baroda 1926) 46 ff or Bodhuarydrafdra IX. 119-26 and the commentary thereon, cf also heith Indian Logic and Atomim ch X The Samkhya 19 apdicated by prakrit. For the Lalarada and sradhdraráda seo F O Schrader, Indische Philo sophie sur 7at Jaharins u Budil as, Strasburg 1002 and LS 184 1 7f The worship of kúla and niyatı us prescribed in Bh S III 09 and the ·XVI) NOTES 159 srabhārarada was still held worth shot and shell in the eighth century (Tattza samgraha 110 ff) 20 Siajñatisu is tempting in 8 but probably not correct 21 Query aśayanam in a? 22 G 's emendation looks good, but I think the reference is to the three visamas, raga, dresa and moha Dosa as a Prakritism for dvesa is recognized by Speyer in commenting on B II 39, see also Meyer's translation of Kaut Å p 341 n 1 and p 756, note on 248, 49 and Ahv II, P 374,1 17, and note the use of pradusyatı in XIII 52 26 Suksthururla irregular for sāksikurusia For layana cf Siha p 207 1 14, SP p 215, 1 6 and p 231, 1 5 and lena in Alhv II, p 328, 1 11, SP VII 34 and in Pali 31 The MSS dharmaparigrahaya does not accord with this verse or with cittapargrahaya in 33 For pargraha in sense of 'mastery' 'control', cf pargrhya in verse 83 below and Kaś 48, p 78 34 There is no need to amend dharsayantı, 'molest as if ashamed', 'half heartedly' Cf XIV 36 and XV 3 So long as a man is only in the stage of fila, the faults can molest him, though only in the sphere of the mind, the action of his body and voice being pure, but they cannot do so at all at the stage of samadht (verse 35) and are routed at the stage of prajña (verse 36) G's sthitam in 35c is inferioi to the MSS s reading and would have to agree with manus understood 44 For nandı cf Pali and Dwy p 37,11 21-26, LS p 138, 1 12 and Siks p 289 14 47 Query dhairyam in a ? 53 I cannot solve the restoration of d Evidently a four syllable word meaning 'wind' in the instrumental is required According to L 01 as a small Indbolonah amenorthland d2 a compound letter having ya, or possibly va, as -.--1 .29 well have been na I infer that d is me bymur Me does not agree with the indications of L and pratyagnina, which does, could hardly have the required sense 54 An optatıve 18 required in c, as in 56 and 58 and the text adopted 19 very close to P Nagacci et is not necessary, ag yan with ni means 'assume' (a state) 56 Asvaghose uses mandayamana again in line 62 of the Gandislofra which should be restored to mandayamanaprathitamuhharadigmandala dharmagandi GO For a description of the aśubha bhärand see Siks r 309 1 7 ff 62 Query maitrā 10 c? 64 For tdampratyayald see Madh jamalarrits (BB IV) p 91.8 and note thereon C&C2 ·160 NOTES [WTI 66 Despite pariprol sayatı in the previous verse, I do not think it safe to alter jale, as the procedure indicated is a natural one 73 The whole of this passage from verse 70 to the end of the canto appeurs to be spoken by the Buddha, but except for this verse only the third person is used down to verse 86, I have therefore accepted G's emendation, though with some hesitation as one should then read ºpuriksalena in c to correspond with adhza gena , with the MSS's reading trayd can be understood The whole passage, however, would read much more smoothly by omitting verse 69, by reading hanyah in 70 a, drabheſha in 70 c and Isiper in 72 d, and retaining the MSS & reading in 73 a 76 Aprayutair is hardly possible in d, it could only mean 'unmited' or * carefully put on' according to which yu it comes from Translate, 'Just as an intelligent and handsome youth is ashamed of unsightly and ill arranged orna ments' 77 Lesalo 'pi, which Law reads too, goes with tr&theyur Rosato 'po looks obvious but has no connexion with the argument and makes nonsense there fore 82 Query "pralıpaksabhavan nanoº in a? 86 Praliekamatram, 'sufficient isolation', cf Palz malla 87-91 The treatment of , as equal metrically to rı in the names Krmila (87) and Bhrgu (91) is an epic licence and does not call for emendation The names are mostly well known and to be found, for inslance, in the Therd and Therigatha and I only note on those not forthcoming there 87 Krmila is perhaps the same as Palı Kımbıla or is possibly the same as Krmıa, the name of a beneficent Yaksu in Dry p 431 (cf for a similar confusion of Sa and la the names Apalala and Apalasa in J Przylushi, La légende de 1 Empercur Asola, Paris 1923, p 6) Dhautakın I cannot trace, perhaps for Dhnutodhana or Dharmika (Pali Dhammiha) 88 Bhaddalı appears in Diy III and in talo 52 of the Kalpanámandstila (Hubers Potoli) Bhadrāyana and Saingrímajit I cannot trace Sujatavats: (?) may be the same as Sujata. 89 The various Nandas are difficult to identify Mahahvaya = Mahanaman Svägata appear in SP p 207,1 4 and Diry XIII and Sudarsana in the Chinese version of tho Vinaya of the Mahasamghikas (v J Przyluski Le Concile de Tamarha r 200). 90 It is dificult to trace so many Parnas, Parna Šonaparanta appeara as Porno Śronaparanta in Diry II 91 Kondeya (? Kaundeya) I have not traced Kaunthula of the MSS 18 evidently a mistake for the frequently mentioned Kaustila or Kosthula (e & Rockhill, Ive of the Buddha, p 44, Aralanašatala 09 and SP p 2,1 6, Pali Kottika apparently) 02. The restoration of d is little more than a storgar, Lut ca in L us un certain and looks as if it might have been ey corrected to ca and the difference between sa and s is very slight. In any case it must, I think, be a four syllnblo compound in the instrumental plural, of which the first member is probably sulla salhya, mai lhyd (' reasoning porrer'?) or salya ·XVII] NOTES 161 CANTO XVII 5 The desiderative of cl is unrecorded but is made certain by the context Lokyena is difficult, XVI 31-33 shows that either ırttena or Silena is called for and loyera must correspond to them I take it to be equivalent therefore to loſyena rrttena, corresponding to märgapraiekena laukihena in verse 17 below, which refers to the first and lowest stage of preparation, that is, obviously to sila 7 Cf alapz prahrtalma common in the Alhv and the similar Palı cliche Possibly paryailam in 8 Paryavasthana appears several times in the Aradunaśataka, Siks and Duty in the meaning not so much of 'wrath' as of contrariety', 'opposition' Its implication is of a change of state of feelings or ideas, usually for the worse, as in paryalasthapaytum in Kaut A VIII 2, 17 22 Translate, 'Since the universe has no motive force of its own and is not self dependent, since there is no one being who exercises paramountcy over actions and since the various forms of existence arise from dependence on various causes (1 e under the law of dependent generation), therefore he understood the world to be devoid of absolute reality' 24 Cf Av III, p 120, 1 14, sam jakpradhana caturo ne ašvă 25 For the four viparj asas (Pali vipalla sa and vipariyesa) see Oltremars, Theosophe Bouddhique (Paris 1923), pp 201 and 217 26 In c Aśvaghosa is apparently using tatha as an adjective as in Palu 34 For layasalsın cf Palı kāyasakkhın, 'who has realized the final truth about the body' 35 The reading in c is difficult, it is evidently parllel to a and b in form and bhaktra is the best word palaeographically, otherwise krtva would do 37 Query aryadharmyam in d? 40 The three visamas again 45 G's emendation in d 18 shown to be right by 48 a 48 Cuttamuuna seems be the equivalent of Pali manomoneyya 61 L clearly had maitrya, 'he called the śubhakrtsna stage, because it 18 supreme in matrı'. 52 For abhoga cf Pali abhoga, Ahv II, p 358,1 7 and p 360,1 9 where abhogam Irhana = malim kriva and Siks p 12,1 1 and p 270, 1. 19 and LS p 43, 1 9 and p 181 1 1 The precise sense seems to be effort' or movement of the mind' 55 For parisuddha of Pal and Lal. V ch XI P 129, 1. 10, upehsasmrtipar- Gudahan caturthan dhyānam 56 Altram masculine is impossible For mastra see II 18 and note 57 The repetition of uttamabandhanasi in c and d is suspicious, perhaps to be translated as 'bindrances to the highest good and the final fetters' 60 The erplanation of the numerical allusions is uncertun, it would he possible to take one as citfa to as the pair of birth and death and the pair of DE ·162 NOTES [XVII ablıdhyā and daurmanasya (XIII 45), three as the threo visamas, the three kamas (XV. 32) and the three bhavas (XVIII. 18), and five as the five skandhas (XVIII 15) CANTO XVIII 2 G. holds sudham to be employed here in the construction usual to Salya, gelta &c, see Speyer, Sanskrit Syntax &$ 388, 389 3 Cs restoration of b does not do, because so is not required here and makes nonsense, utlaman is also weak, Ašvaghosa nerer using epithets merely to fill up the line Idyam is an uni ecorded form, possibly idam given in the Indian lexx 4 The meaning is that devotion arısıng from love or wealth has its roots only in that source and therefore lasts only as long as the source does, whereas devotion due to following the Law &c 8 L has sudešiha here and sudarsika in verse 50 below As there is appa rently no adjective hathamhatha but only a substantive hathamlatha and an adjective alathamlatha, I have with much hesitation adopted P's reading in a 10 Prabhūto, as G points out, is misleading, but both it and prasuto give an unsuitable sense and the MSS point to the reading adopted in the text 11 Uttamaratsararnah in d is difficult and I doubt if G's emendation improves matters. BC Law takes it to mean 'an excellent calf' but in that case what is the point of excellent's Every word in Asvaghosa has its point and moreover can one neglect "zarnah? No doubt a nominative meaning 'calf' would round off the simile, but as it stands, one can only translate, 'I resembling a calf of the Excellent One (?), having drunk your speech, as out of thirst I would drink from a cow, am satisfied' Or uttama might be taken separately as a vocative. Fyanjana probably means 'clearness of expression', as in SP. p. 17, 1, 12, dharmam suryanjanam and the p 60,1 18 16 Ps reading in a is evidently a mere guess to fill up the gap 20 L. On the assumption that the omission was due to the letter yam recurring twice, the word to be supplied must be tyayam or ksayam 17 The text of c is very suspicious but difficult to amend to any purpose 19 Aniſrita, 'not dependent', 'emancipated', cf Ah I, p 167, 1 11 and note p 456, SP III 109 and p 276, 1 7, Sil: p 30,1 15, p 126, 1 11,p 264, is a P ពនៃ 24 Garbhasayya is so regular a phrase that I have not dared to keep the MISS's interesting garb) aśaryam with saryn in the sense of night' and a pos sible pun of moonless in asaumyam 27 This image is employed in a similar context in SP p 463, 1 4 and the Sutralanılara, p 63 and p 82 (v Huber's note), and cf also to pp 180 and 181 (Kalpanamandırıla p 156 1 13) For hsanasamnipata see V 49 note 28 For Speyer s amendment in 0 ef samgramaśırsa in dht II, p 63,1 3 31 In Nam III 35 22 and 54 24 dis with tyapı 19 used of warriors' announcing their lineage before engagiog in battle ·XVIII) NOTES 163 36 There is no need to amend Tathana, 'similarly', refers to the pre vious verse , just as buddht does not follow from learning, unless a buddhi for the highest good is developed 'so a man although his eyes are closed, may be the only one to have sight among men, although their eyes are open, for &c' 41 Phalastha would seem much more suitable if applied to Nanda in the circumstances 43 Aśraya, 'body: 1e Nanda no longer suffers from the delusions regarding his strength, beauty and youth dealt with in Canto IX B C Law tales the MSS s asramam as meaning the state of being a grhastha which is forced Ahan hz would perhaps be a better emendation in a 47 This verse shows that the doctrine of the Buddha being in a perpetual state of trance was already current, cf LS p 240, 1 4 Query muneh in c? 57 Apy alho does not seem happy at the end of 1, possibly aryathah 64 Upahara is not met with elsewhere nor is there any obvious amendment of at so that its exact sense is uncertain H translates d wie aus Metallstaub das (darın) enthaltene wertvolle Gold' M2 ·INDEX [N.B.-The colon is used in the index to separate different meanings of the same word or different persons of the some name.] aka, XIV. 48. akathakatha, II. 32; III. 39; XVII. 27. akuſala, xv. 19 ff.; XVI. 72, 77 ; XVII. 9. Akşamala, VII. 28. aghrņa, VIII, 63 Agni, VII. 27. Angada, VII. 33. Angiras, VII. 31 and 33 note. acaksuşa, XVI. 76. Ajita, XVI. 89. adhigama, XVIII. 63. adhyatma, V. 24; XI. 34; XVI. 73; XVII. 46, 47. Ananga, II. 59; VII. 40. Anigamin, XVII. 41. Anatmaha, XVIII. 15; V. niratmaka. Aniña, XVII. 62. Aniruddha, XYL. 87. anurodha, XIII. XVII. 67. anuvyañjana, XIII. 41. anulaya, IX. 61; XIV. 6; XVII, 68. Antideya, VII. 51. Andha (or Andhra), VII. 61. apariniepanna, XV. 11. aparat, XI. 65, Abja'atru, X. 63. abljaa, IV. C9; XVI. 1. abhidhya, XIII. 45, 46. abhihāra, V. 20. amrja, V. 27. Ambarlsa, VII. 51. Arāda, III. 3. Arjuna, IX. 17. Arhat (of Buddha) IV. 29; XVIII. 61: (an arhat) XVIII. 51. arhattva, XVII. 56, 61, alasiya, X. 15 note. avasanga, V. 5. asakya, II. 45. aśubha (nimitta), XVI. 60, 61. aśubha (sc. bhavana), XVI. 61, 63; XVII. 38. Ašvajit, XVI. 88. Asyin, VII. 26. asavarna, IV. 37. Asita, VII. 32. Asurn, XI. 47, 48. asti, XII. 10. Asya, XVII. 16. Ahalya, VII. 25. ahủllelha, XII. 23, 26. adarśana, VI. 18. Aditya, I. 61. ana, XY. 64. Ananda, V. 34; XI. 8, 22; XII.1; v. Vaidehamuni. Anarta, I. 51. abhoga, XVII. 52. Ambika (?), X. 9. Ayata, X. 25 and note. alaydrāma, XII. 22. alokasarjña, XIV. 33. Avartaka, XI. 61; XII. 14. Asu, YI. I and note. Aśraya (body), XVIII. 43: sattva +, VI, 45. Israva, XVI. 85, 46, 47; XVIII. 49. 48; Ikşvaku, I. 18, 21; VI. 39. ij, xYII. 52. injnkatra, XVII. 63. iñjita, X1.22; XVIII.17. idys XVIII. 3. idampratyayata, XVI. Ci, Indra, XI. 48; Y. Daca. katalocana, Puruhota, Maglayat, Vajradhara, Vagara, Kalra, Sari. krandana indha, XIV. 7. Ilivila, XI. 15. Angirasa, I. 4. Ajiva, XIII. 13, 17 (prthal), 18; XVI.31. Ataptaluddlı, XVII. 7. Almadri, XVII. 27. Atman, XVIII. 14; Y, analmaka, nirstmala.

·166 INDEX Ifyan, XVI 17, XVII 21 C Ugratapas, VII 45 Udraha, III 3, v Udrala. Uttara, XVI 87 uttana, XIII 11, 12 Udrala X 56 note uddhava, VII. 48, XIII 38, XVI 51 57 upabara, XVIII 64 upadhı, III 14 upanisad, XIII 22 ff Upasena, AVI 87 upastambhs, XIV 15 upehsa, XVI 58, XVII XI 46, 60, IV 31, XVII 19 (daſayıdha) III 37 (saptânga) XII 13 Kaksivat, I 1 Katyayana, XVI 87 Kapya, AVI 91 Kāma, XIII 36, Y A nanga, Abjatatru, Kan darpa, Cittodbhavn, Puspaketu, Madana Lama II GO, XI 30 ff, IV 2ff, XVII 37, 42, 43 (trı+)AV 23 hamadhatu, XVII 41 Layasalsın, XVII 34 Kartavirya IX. 17 Larsaha, XI 27, XIL Krsna, y Vasubhadra, Hari hlp, 71, cs, XV 17 Keśın, Y Turamgaraja. Kondeya, XVI 91 Kaundina, III 13 Kaundinya, XVI 87 Kautsa, I 22 Kausthila, AVI 91 kleda, V 15, XIV 52, XV 68, XVI 21, 29 34ff, XVII 1, 17ff, XVIII 29, v sam. Llesa hsanasampipata V 49, XVIII 27 Isudramrgi, I 13 Ksem?, AYI 89 54, 55 Upendra, XI 49 Urvasi, VII 38 42 VII 35 Lhala (cetah'), XVII, 26 Lhelagamin, X 10, XII 11 Rsyačrnga, VII. 34 ehaghana, I 22 C Aida, VII, 38 Airavata, IL 50 auddhatya, XI 20 Aurya, I 25 note. Kamsa, IX 18 Kahanda I 58 Kanya, I 26 kathamhathabbava XVIII 8, Y akatham hatha. Kandarpa IV 8, VII 36 Lapinjalada, VII 28 Kapıla, I 1 22 57 58 Kapılavistu I 57, III 1 17 Kapphina XVI 90 harman, III 86, X. 32, Kala, XVI. 17 Kalt, VII 29, 44. Kavya, I 4 Kası, III 15, VIL 30 Laśyapa, I 2, VII 32 (the sun) I 2 (Auru vilva) XVI. 90 (Ma hāmaha“) XYL 90 Kimdama, VII 45 note Kimnara I 48, VIII. 12 Kimnart VI 35, X. 13 Kunparusa, IY 10 Kurata, X 12. Kunthadhāns, XVI 91 Kumudyatı, VIII 44 Kuru, III 42, VIIL, 45, II. 20 Kuša, v Maithileya kulala XV 19, XVII 10 Kusamba, I 68 kuhana XIII 14 Krtayuga, III 41 Krmila VI 87 Ganga, VIL 40, 41 VII 41 Gada, IX 24 Ganesa, Ambila. Gandhary, VIL 10 Gaya, III 15 Garampati IVI 91 Gadhija, VII. 35 Gárgya, I 23 Giriyraja, I 42, III 15 gotra, I 22 Godatta, XVI 88 Gautama (Ogratapus) VIII 45 (hapıla) I 1, 22, 20 (Kalsiyat) L1 (gotra) I 22 23 (Buddha) III 15, X 58 gbrna, IL GI ), XIII. 52 note, XVII 35,