·No text on this page.

·The Adyar Library Series No. 63
GENERAL EDITOR :
G. SRINIVASA MURTI, B.A., B.L., M.B. & C.M., VAIDYARATNA
Director, Adyar Library
HARICARITA BY PARAMESVARA

·No text on this page.

·HARICARITA
BY
PARAMES'VARA BHATTA
(OF PAYYŪR,
EDITED BY
PANDIT V. KRISHNAMACHARYA
(Special Editor, The Adyar Library)
THE ADYAR LIBRARY
1948

·Price Rs. 5-0-0
SBN
7229-7261-X
ISBN 0-8356-7261-1
Printed by C. Subbarayudu, at the Vasanta Press,
The Theosophical Society, Adyar, Madras
P.I.C. No. 85-4-2-48

·PREFACE This edition of Haricarita is based on a single manuscript of the work in the Adyar Library; it now bears the Shelf No. 21-P-26. It was entered under Jyotişa in the Catalogue of the Library, Part II, P. 566 with the Shelf No. 40-B-26, and bears the title Fellasgaset :. When Pandit V. Krishnamachari was examining the manuscripts of the Library for preparing the Alphabetical Index of the Manuscripts, published already as No. 45 in 1944, this manuscript was identified as a Kavya, and was there entered with the correct title on p. 152 as No. 7461. When I had the occasion to examine the manuscript of Sumanoramanī, a commentary on the Meghasandesa, it was discovered that the author of that commentary, Parames'vara of Payyūr, was the author of a work with this title. So Pandit Krishnamachari undertook to prepare an edition of the work which, having regard to the importance of the author, I felt should be made available to scholars. I suggested to him that he may add a very brief commentary in Sanskrit on the poem. Now it appears in that form. The text is being published serially in the Adyar Library Bulletin from May 1947 (Vol. XI, part2). It is ·vi HARICARITA now issued as a separate book in the Adyar Library Series. There is only one manuscript for the work and it was identified only recently. The editing was done by Pandit Krishnamachari. I have compared the manuscript with the edition and I am giving a complete list of the variants in reading, so that readers may know the exact apparatus that was available for the edition. The description of the manuscript is given below : It is a palm-leaf manuscript in Malayalam script. It is about eight inches long and one and a quarter inch wide, with three quarters of an inch margin on the left and a quarter of an inch margin on the right. There are, on an average, eight lines in a page with an average of forty letters a line. There are two holes for the string in the middle of the sheets nearly three inches from the margins, and in the lines which border the holes, there are fewer letters. It is written on both the pages. There are nineteen folia, and the work ends on page 196 in the middle of the fourth line. The writing is inked. After the end of the text with : grafta higa, there is the following without any inking: sia हरिचरितं समाप्तम् । शुभमस्तु which brings it to the close of the line. The rest of the page is left blank. The manuscript begins : हरिः श्रीगणपतये नमः । अविघ्नमस्तु on the first page of the first folio.. The handwriting is very clear, in bold, round letters. The manuscript is in a good condițion of preservation, On' the sixth ·PREFACE vii ܢܝܢ ohr folio, there is only one line on the second page, which ends with : alfa: qte al (verse 78). Then it is continued on the first page of the seventh folio, the whole of the rest of the second page of the sixth folio being left blank; I do not know why it is so left blank. Three folios, Nos. 15, 16 and 17 are slightly injured with a tear near the left side hole, due to being eaten by white ants. This is the only injury to the manuscript, and this has not affected the text, to any great extent. The first folio is marked with the letter sſt, and the rest are marked in the usual Malabar way with the letters: 2 3 4 5 6 7 8. 9 10 न क्र झू ह Я and then the letters a tog for the numbers 1 to 8 being given below for the numbers 11 to 18. Along with the first folio marked sit, there are thus 19 folios. Then there are two extra blank folios also, thus making the total into 21. There is a blank folio in the beginning and in the end. On the first page of the blank sheet in the beginning, there is written : Falfàs a ple'in three lines across the page, in ordinary writing ink, which I identify as the writing of Pandit R. A. Sastri. Since the work begins with : vá: 919: which is the first of the 248 Vakyas of the moon's position, used in South India, I can understand how the mistake in the Title arose. In 1928 when I was issuing the Catalogues, I had to depend on the list then available. The mistake continued till the manuscripts were more closely examined recently. 1 ·viii HARICARITA When I examined the Sumanoramanī and wrote à note on it in the Adyår Library Bulletin in February, 1945, I had with me only a transcript of the work from the Palace Library of Trivandrum, which did not mention either the name of the author specifically, or the other work of his, namely, this Haricarita. So the Alphabetical List of Manuscripts in the Adyar Library, published in 1944, did not contain the name of the author of this work. But I conjectured that Parames'vara must be the author of the Svaditankaraņā etc., and my conjecture became true. Two months later, I came across two other palm-leaf manuscripts of the Sumanoramani from which I definitely found that Parames/vara the author of the Sumanoramanı was the author of Svaditankarani etc. and that he had also written a poem called Haricarita. I have mentioned the name of this poem in my article on Payyūr Bhattas in the Journal of Oriental Research, Madras, in September 1945. I even started on an edition of the Sumanoramanī, but gave up the idea when I found that the work was being undertaken for edition from Trivandrum. The author of the poem is a scholar hailing from Malabar. So he must have known the Vakyas as they were current in Malabar at his time. I do not know what amount of liberty he has taken in writing this poem taking each of the Vakyas as the beginning of each of the verses. I notice some divergence in reading. The Vakyas are even now current in Malabar. They are used in determining the position of the moon ·PREFACE ix day after day. I knew them when I was a little boy, studying the rudiments of astronomy along with my other preliminary studies in the field of Sanskrit according to the traditions of my Royal Family. I am giving at the end the list of the Vakyas exactly as they are now being used in Malabar. Whatever the differences, their numerical values are not altered. So I presume that the author took the liberty only to adapt the Vakyas for the poem. The Vakyas give three numbers, namely, the Rasi, the Tithi (30th part of a Rasi) and the Arsa (60th part of a Tithi, called Ili in Malabar). The Vakyas must be read from right to left, in noting the corresponding numbers. Thus the first two syllables note the Ili, which is the last (in the extreme right) in the numbers. The next two indicate the Tithi ; the rest, if any, indicate the Rasi. Even in these, the first letter shows the unit place and the next the place of tens. I have given the numerical values of the Vakyas in the list that is appended. When the particular Vakya for a specific day has to be ascertained, the usual method is that the Vakya' number for the first day of each month is given in the Malabar Almanacs, and we add the number of days that have expired, to get at the Vakya for that day. The Vakya number is generally given in the form of the local notation which follows the decimal system. So we can easily get at the day's Vakya by eliminating the hundreds and tens and then counting the units that remain. For this, we must know the ·HARICARITA Vakyas in groups of ten. I have given the beginning of the first Vakya in such grouping, which is also taught to students in Malabar. There I have added the first and the last Vakyas, though they are not taught. We start with the eleventh and end with the 241st. Since there is a difference in the numberings of the verses and of the Vakyas on account of the fact that there are five Vakyas for which there are two verses corresponding to each, thus bringing the total number of verses to 253 for the 248 Vakyas, I have given the corresponding verse number for the Vakyas in this second list, noting where and what the difference is. It would be noted that the first 245 Vakyas comprise nine rounds of the twelve Rasis. I have also added a list in which the Vakya number where each round ends is indicated. This is not of any particular But I give it for ready reference for those who like to know. Much is now known about the author and his family, that have become famous among modern research scholars in recent times. The following are the places where there is information about the Payyūr Bhatta family and the various members who have contributed to Mīmāṁsā and Poetry in Sanskrit: 1. Sphoțasiddhi edited by Pandit S. K. Ramanatha Sastri, Madras University Sanskrit Series No. 6; Sanskrit Introduction by the editor and English Introduction by Dr. C. Kunhan Raja, use.

·PREFACE xi 2. , Tattvabindu edited by Prof. V. A. Ramaswami Sastri, Annamalai University Sanskrit Series No. 3; Introduction by the editor. 3. Sumanoramaņi, commentary. on Meghasandesa, edited by Prof. V. A. Ramaswami Sastri; Introduction, Journal of the Travancore University Oriental Manuscripts Library, Vol. II, Part 3 (October, 1946). 4. Sumanoramaņi, Adyar Library Bulletin, Vol. IX Part 1 (February, 1945) by Dr. C. Kunhan Raja. 5. Sumanoramani, Dr. C. Kunhan Raja Presentation Volume, 1946, by Prof. V. A. Ramaswami Sastri. 9. Pūrņasarasvatī, Poona Orientalist, Vol. IX, Parts 3 and 4 (July to October, 1944), pp. 142 ff. by Dr. C. Kunhan Raja. 7. Payyūr Bhațțas, Journal of Oriental Research, Madras, September 1945, pp. 13 ff. by Dr. C. Kunhan Raja. I am dealing with the problem of the author and the work and the date in the Introduction, and there is no need to go through the whole ground again. I will add only whatever is new on the problem. When I was checking up the Vakyas with the verses, I noticed that there are a few places where some revision is necessary. They relate to verses where there is a differen'ee in the matter of the numerical values of the letters between the Vakyas and the beginnings of the verses. I am adding a note on them in the Introduction that follows. I have prepared a full list of the metres employed by the poet, ·HARICARITA Vakyas in groups of ten. I have given the beginning of the first Vakya in such grouping, which is also taught to students in Malabar. There I have added the first and the last Vakyas, though they are not taught. We start with the eleventh and end with the 241st. Since there is a difference in the numberings of the verses and of the Vakyas on account of the fact that there are five Vakyas for which there are two verses corresponding to each, thus bringing the total number of verses to 253 for the 248 Vakyas, I have given the corresponding verse number for the Vakyas in this second list, noting where and what the difference is. It would be noted that the first 245 Vakyas comprise nine rounds of the twelve Rasis. I have also added a list in which the Vakya number where each round ends is indicated. This is not of any particular But I give it for ready reference for those who like to know. Much is now known about the author and his family, that have become famous among modern research scholars in recent times. The following are the places where there is information about the Payyūr Bhațţa family and the various members who have contributed to Mimāṁsā and Poetry in Sanskrit: 1. Sphoțasiddhi edited by Pandit S. K. Ramanatha Sastri, Madras University Sanskrit Series No. 6; Sanskrit Introduction by the editor and English Introduction by Dr. C. Kunhan Raja. use.

·PREFACE - 2. , Tattvabindu edited by Prof. V. A. Ramaswami Sastri, Annamalai University Sanskrit Series No. 3; Introduction by the editor. 3. Sumanoramaņi, commentary on Meghasandes'a, edited by Prof. V. A. Ramaswami Sastri; Introduction, Journal of the Travancore University Oriental Manuscripts Library, Vol. II, Part 3 (October, 1946). 4. Sumanoramaṇī, Adyar Library Bulletin, Vol. IX Part 1 (February, 1945) by Dr. C. Kunhan Raja. 5. Sumanoramani, Dr. C. Kunhan Raja Presentation Volume, 1946, by Prof. V. A. Ramaswami Sastri. 9. Pūrņasarasvatī, Poona Orientalist, Vol. IX, Parts 3 and 4 (July to October, 1944), pp. 142 ff. by Dr. C. Kunhan Raja. 7. Payyūr Bhattas, Journal of Oriental Research, Madras, September 1945, pp. 13 ff. by Dr. C. Kunhan Raja. I am dealing with the problem of the author and the work and the date in the Introduction, and there is no need to go through the whole ground again. I will add only whatever is new on the problem. When I was checking up the Vakyas with the verses, I noticed that there are a few places where . some revision is necessary. They relate to verses where there is a difference in the matter of the numerical values of the letters between the Vakyas and the beginnings of the verses. of the verses. I am adding a note on them in the Introduction that follows. I have prepared a full list of the metres employed by the poet,

·xii
HARICARITA
and the variety of metres is something that is really
striking.
The poem is, naturally, a very artificial one and
Pandit Krishnamachari must have had a really trying
time to reconstruct the text and prepare a Sanskrit
commentary, having only a single manuscript at his
command. But he has done his work with admirable
ability. Pandit K. Ramachandra Sarma of the staff
of the Adyar Library helped him in preparing the
edition and in passing it through the Press. The
Vasanta Press has also done the work with their usual
mastery of the technique in printing in all its aspects.
I hereby express my hearty thanks for all of them on
behalf of the Library.
Adyar Library
C. KUNHAN RAJA
20th February, 1948.

·CONTENTS
PAGE
Preface
V
Χν
Introduction :
List of Variant Readings
Detailed Contents
xxxix
li
Text
.
1
Index of Verses
75
.
81
82
Index of Metres
Vararuci's Vākyas
List of Decimal Groups of the Vākyas
List of the Rāsi Rounds in the Vākyas
87
88

·No text on this page.

·INTRODUCTION THE Haricarita is a small poem of 253 verses dealing with the story of S'rīkļşņa. Such a work was not known till very recent times. Even the name was not known, to say nothing of the manuscript. The manuscript was remaining unidentified in the Adyar Library for a very long time. It is not possible to say when the manuscript came into the Library. The manuscript was noted in the Classified Catalogue of the Library published by me in 1928. It was entered as a work on Astronomy. After examining the manuscript, I find that it must have been acquired through Pandit R. A. Sastri, in whose handwriting I note the entry of the name of the manuscript on the blank folio in the beginning. The name is there entered as Feilfanaarei, evidently due to the fact that the work begins with rila: : which is the first of the Vākyas used for determining the position of the moon day after day. Now it has been identified as Haricarita and the author has also been identified as Paramesvara of Payyūr. House in Malabar. It was in 1944 that a manuscript of the Sumanoramani, a commentary on the Meghasandesa by Paramesvara was brought to my notice as being deposited in the Palace Library at Trivandrum (Descriptive Catalogue, Vol. VIII, pp. 3020-21, No. 1875), and I asked for a copy which was immediately supplied to me. Based on this I wrote a short note on the work in the Adyar Library Bulletin in February, 1945. When ·xvi HARICARITA I had occasion to visit Trichur, Cochin State (Malabar) two months later, I was able to secure a palm-leaf manuscript of this work from a friend, and also a transcript of the work prepared by the late Panditaraja K. Rama Pisharoti, taken from a palm-leaf manuscript in Nareri Mana. I examined both and I found that the palm-leaf manuscript represented a recension different from the copy I had from Trivandrum, being slightly longer and that the transcript from Nareri Mana was still another recension, being longer than the recension of the palm-leaf manuscript. In the transcript I had from Trivandrum, the concluding verse was: . . कौमारिलाचार्यवरस्य नाम्ना वृत्तेन मूर्त्यापि च शङ्करस्य । शिष्येण सृष्टा परमेश्वरेण व्याख्येयमेनां विमृशन्तु सन्तः ।। This had a very close similarity with the colophon in the Svaditankarani of Paramesvara: १. इति श्रीमदृषिगौरीनन्दन-श्रीभवदासपितृव्य-श्रीमच्छङ्करपूज्य- पादशिष्य-परमेश्वरकृतौ स्वदितंकरण्यां तृतीयः श्लोकः ॥ २. श्रीमच्छङ्करपूज्यस्य शिष्येण तेनेयं व्याक्रिया कृता ॥ From this similarity I conjectured that Paramesvara, the author of the Sumanoramani, must be the same as the author of the Svaditankaranī, and, as such, of the Juşadhvarkarani also. It was when I got the other manuscripts in my Malabar tour that I found that the concluding verses were quite different there. There I found the following verses : अनुदिनमभिनवरूपा सुमनोरमणीव जगति जयतितराम् । हरिचरितकाव्यसहभूाख्यासौ मेघदूतस्य ।

·INTRODUCTION xyii . - मन्त्रब्राह्मणसूत्रवित्कृतमतिः शास्त्रे च कौमारिले कर्ता न्यायसमुच्चयस्य कणिकाव्याख्याप्रणेता कविः । उत्पत्तिं त्वघमर्षणप्रवरजागौर्यामृषेराप्तवान् कर्तास्याः परमेश्वरो नतशिराः पूज्ये गुरौ शंकरे ॥ लब्धभवदासभावा भगवति भक्त्याख्यया च भवदासः । वादी वेदान्तरतो यस्य पितृव्यः स एष कर्तास्याः ॥. Thus it was found that there was a specific entry about the author of the Sumanoramanī being identical with the author of the Svaditankarani, the commentary on the Nyāyakanika. Besides the mention that the Haricarita was a brother of the Sumanoramaņi, there was also a mention of Mīmāmsä works, being the commentary on a work called the Nyāyasamuccaya and commentary on the Kanikā, which is certainly the Nyāyakanikā. And this latter must be the Svaditankarani. Both the Nyāyasamuccaya and its commentary have yet to be discovered. I would have edited the Sumanoramani myself ; but I was informed that the edition had already been undertaken from Trivandrum. So I returned both the manuscripts I had collected from Malabar to the owners. In an article which I published in the Journal of Oriental Research, Madras, in September, 1945, I mentioned that the author of Haricarita is Parames'varai After I wrote that article, Pandit Krishnachari of the Adyar Library brought to my notice the manuscript of the Haricarita, which had been identified during his examination of the manuscripts. I requested him to prepare an edition with a brief Sanskrit commentary; and the result is the present edition, In the Payyür Family in Malabar, six generations of scholars have been identified from references in their works.

·xviii HARICARITA They were : Rşi, Paramesvara, Rsi, Paramesvara, Rşi and Parames vara. Of these we know nothing about the three Rşis. But the three Paramesvaras were great authors. It is the first Parames vara, the author of Svaditarkaraṇī, who has written this Haricarita. His mother was Gaurī, and he had his education under one Sankara and one Bhavadāsa, the latter being his uncle, as is known from the concluding verses in the Sumanoramanī cited above. He had a son named Vasudeva, who is the author of the various Yamakakāvyas. His grandson Paramesvara wrote the works like the commentary on the Sphoțasiddi, called the Gopālikā, the commentary on the Tattvabındu of Vācaspatimisra, and the commentary on the Nītitattvāvirbhāva of Cidānanda. His grandson Paramesvara wrote the commentary on the Jaiminīyasūtras. Fuller accounts of these various members of the family and their works can be had from the sources I have already mentioned in the Preface and there is no need to deal with the points again here. I must confess that at this stage, all that we known is that Paramesvara, the author of the Sumanoramani has written a work called the Haricarita. There is nothing to prove that the present work is that Haricarita. The last verse in this poem and the colophon give only the name of the work as Haricarita. It is rather strange that there is no mention of the author, when practically in all the works of the Bhațțas of Payyūr; there is some information about the author. In the fourth verse of the poem, there is the passage : अमायिनैतत परमेश्वरेण कृतं हि दृश्यं वहुशो विशुद्धम् । as the second half, which implies also that this work was composed by Paramesvara, though such a construction has no ·INTRODUCTION xix relevancy in the context. It may be a veiled reference to the author. Paramesvara's son, Vasudeva is the author of many works. Among the works from the Payyür family are Kaumärilayuktimālā, a short work dealing with Mimāṁsă, and Väkyāvali, a poem dealing with the story of S'rīkļşņa. There are manuscripts of both in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and they bear the numbers R. 3060 (a) and R. 3607 (c) for the Kuumärilayuktimālā and R. 4204 for the Vakyāvali. In both of them, the Vakyas of Vararuci are taken up and verses are constructed with these Vākyas as beginning. The following is a fuller description of the works: कौमारिलयुक्तिमाला. No. R. 3607 (c) is the original palm-leaf manuscript, very fragile and crumbles by a mere touch ; many leaves broken and many lacunae. No. R. 3060 (e) is its copy. It begins : गीनः श्रेयस्करीह श्रुतिरिति पठनीयेति पित्रादिवाचा विप्रं साङ्गश्रुतीतं गुरुनिलयगतः स्नानतो यातुकामम् । आपातज्ञातधर्मश्रतिविषयमृषिर्मार्गमस्या विचारे वैधे धर्मस्य रूपादिषु च विविदिषुः सूत्र आहेत्यथेति ॥ धेनवः श्रीरितीक्फलोऽर्थो न तु श्येनवज्रादि नो चैत्यपूज्यादि च । वेद उक्तो न बाह्यागमे धर्म इत्यर्थतश्चोक्तितश्चोदनेत्युच्यते ।। The work ends. कवेः शक्यं प्राप्तुं परमभिलषन् ग्रन्थकृतितो यशो मन्दो हास्यो भवति हि विशेषेण महति । इह श्रीमत्कौमारिलपरमशास्त्रेऽथ च मया व्यधायीदं दुर्गागुरुजनमहानुग्रहजुषाम् ॥

·xx HARICARITÀ भवेत् सुखं वर्यगुणेह गोपाल्यसौ चिरं मत्प्रभवत्वगेता । दिव्यप्यमेयर्षिवराहता सन्नुता नमः श्रुत्यटवीशिवायै ॥ The Colophon is इति श्रीमच्छृतिकान्तारावस्थितवृषा पितृभूतार्या- नन्ददायिभास्वच्छबरार्य - कृष्णनतमहर्षिगोपालीनन्दनकृतिः - कौमारिलयुक्ति- माला । also पदश्रितसदादृतश्रीमद्वासुदेवार्यश्रीमत्परमेश्वरार्यपदश्रितशिव श्रीपार्थसारथि-सुचरित-परितोषगकृतिकौमारिलतिलकं समाप्तम् ॥ In the second of the concluding verses and also in the prose colophon, it is found that the author is the son of Rși and Gopālikā. Paramesvara II is one of the sons of Rși and Gopālikā. In the prose colophon there is reference to Vāsudeva and Paramesvara. Can it be by a younger brother of Paramesvara II and can Vasudeva be the uncle ? All that we can be sure about is that the author is the son of Rși and Gopālikā and that this Rși is the son of Paramesvara the author of the Sumanoramanī, commentary on the Nyāyakanikā (Svaditankaranī) and one Haricarita and a commentary on Nyāyasamuccaya. The Vākyāvali is a work in four sargas dealing with the story of S'rīkņşņa. The beginning is missing. The available portion starts with : भवो हि याज्यः सुतनो भवान्यपि स्वयं भवत्येति मुनीन्द्रभाषितम् । क्षणाहतं कर्तुमिवात्मना हरिः सुखेन चासूयत भोजकन्यया ॥ This is the fourth Vakya and, as such, it is only a very small portion that is missing. The first sarga ends with the Vakya तद्वैरं प्रियायाः (54) at the story of Kaliya. The second sarga ends with the Vakya तुलासंप्रत्यया (109) at the story of Sāndīpani. The third sarga ends with the Vakya ·INTRODUCTION xxi रामा गीयते (124) at the story of Jarasandha. The whole poem ends as: कवेः शक्यं वाचा कथमपि भवन्तं कवयितुं पुराणस्य स्तोत्रे वयमपि च के मन्दमतयः । तथापि त्वय्यस्मिन् भगवति भवक्लेशहरण- प्रभावे भावो मां चपलयति हासाय जगताम् ॥ भवेत् सुखं मे भगवन् पदाम्बुजद्वयस्मृतिक्षोदविशुद्धचेतसः । परत्र कृष्णः शुभकृत् स्वतेजसा पुनस्तवैक्यं च करोतु केवलम् ॥ At the end of every sarga there is the colophon gfa sitaigea- विरचितायां वाक्यावल्मां etc., The original for this transcript kept in the Government Oriental Manuscript Library, Madras (R, 4204) was in the possession of the Vādhyān Nambūdiripad, Achipuram, Malabar. I have noted that many manuscripts wbich bear the name of the Payyūr family are now in the possession of this Vādhyan family. It is to be presumed that the original for this transcript also belonged to the Payyür family. There is nothing to prove that the Vākyāvali was written by a Vāsudeva of the Payyūr family. All that we know is that there was a poet named Väsudeva in that family and that this Väkyävali is also by a poet named Vāsudeva. What is striking is that just as in the case of the Haricarita there is no mention of the name of the author in the body of the work and there is no reference either to the Goddess Gopālikā. In all the works by the members of the Payyûr family, Gopālikā is uniformly mentioned. This omission in both the Väkyāvali and Haricarita creates a doubt regarding their authorship, and we have to accept the identity of the authorship of the Haricarita and of the ·xxii HARICARITA sumanoramani with this limitation. In the Sumanoramaņi also there is no reference to Gopālikā. But its relation to the Payyūr family is determind by its relation to the commentary on Nyāyakanikā. Thus we have the following evidence at our disposal for fixing the authorship of the work. The names of the works are identical. In verse 4, there is a veiled hint of Parames vara as the author of the work. Some member of Paramesvara's family has written two works on the same model, taking the Vākyās as the beginning of the verses in the works. From these evidences, I conclude that the Haricarita mentioned in the Sumanoramāni is the Haricarita now being issued. The Payyūr Bhattas have their home now at a place called Porkalam, about 16 miles to the North West of Trichur in the Cochin State, Malabar. Uddanda speaks of the Bhattas of Payyūr both in his Kokilasandesa and in his Mallikamāruta, in very high terms and in the former, he definitely mentions the village as Porkalam (Ranakhala). Por in Malayalam means battle. Regarding the date of the author, there is considerable room for further investigation. Uddanda is associated with one or the other of the Parames varas who have been identified, in the Payyūr Family. Uddanda is also associated with Chennās Nārāyaṇan Nambūdiri, the author of the Tantrasamuccaya. The Tantrasamuccaya bears the Kali Year 4529 (Nanda-Nayana-Isil-Ambhodhi), which corresponds to 1428 A.D. .But there is nothing to defintely associate Uddanda with the author of the Tantrasamuccaya ; and if there is any evidence, it is what goes against such association; for he does not mention such a person when he describes the places nearby in his Kokilasandesa, an omission which ·INTRODUCTION xxiii is rather strange when he describes the Payyūr Bhattas immediately after. Even if Uddanda is associated with the author of the Tantrusamuccaya, there is again nothing to associate him with the Rșis and the Paramesvaras who have been definitely identified as the authors of the various works known now to us. Uddaņda simply mentions a Paramesvara, and he does not mention any special work. The Sumanoramanī is essentially a criticism of Pūrņasarasvati's Vidyulțată. There is nothing to show that either the Sumanoramanī or the Vidyullatā knew Mallinātha; the evidence is to the contrary. The .Vidyullatā and the Sumanoramaņi knew certain lexicons that belonged to the thirteenth century. So the Sumanoramanī must be put to the late fourteenth century, between Mallinātha and the Lexicons. But there are certain ways in which we can attempt to fix the date of the Payyūr Bhattas more closely. In my article on the Payyūr Bhattas published in the Journal of Oriental Research, Madras, in September 1945, † have given some information. I propose to give the salient points here. The Sumanoramani is essentially a criticism of Pūrņasarasvati's Vidyullatā. Pūrņasarasvati has written a Sandesa called the Hamsasandesa, published as No. 129 in the Trivandrum Sanskrit Series in 1937. Here the heroine sends a Hamsa to give a message to Srīkļşņa in the Vrndāvana. The message starts from Canjeevaram and the messenger has to take the route to the South, and turning Cape Comerin, he passes through Malabar and then to the North. Only two temples in Malabar are described in this Sandesa. There is another Sandesa called the Cakorasandesa. Here the Heroine sends a Cakora in search of her hussband, who might have gone to Vedaranya. The message starts from ·xxiv HARICARITA ! Chidambaram and the route is through the South, round Cape Comerin and through the whole of Malabar. Here every possible temple in Malabar is described. The verses are also very remeniscent of the verses in the Hamsasandesa. The Deity in Vedāraṇya, the destination, is Gopālikā. Now, Gopālikā of Vedāraṇya is the family deity of the Payyûr Bhațțas. Considering the relation of the Sumanoramanī to the Vidyullatā, the relation of the Cakorasandesa to the Hamsasandes'a and the mention of Gopālikā of Vedāraṇya in the Cakorasandesa, there is a strong case to assume that the Cakorasandesa is also a criticism rather veiled, on Pūrnasarasvati's Hamsasandesa, and that the author of the Cakorasandesā is also the author of the Sumanoramani, who is a Paramesvara of the Payyūr Bhațța Family. The only great difficulty in such an identification is that the Vedāraṇya in the Cakorasandesa is further to the North of Tirunāvaya, which is on the banks of the Ponani river, about fifteen miles to the North of Porkalam, the present habitation of the Payyür Bhattas and the place where they lived at the time of Uddanda. We have to assure that the Payyūr Bhattas had a more northern home in the earlier days and that they later migrated to their present home where Uddanda knew them. There is no family tradition of such a migration; I made inquiries in their family. The Cakorasandesa shows certain features that are noteworthy. Near Guruvayur (three miles to the south of it), there is a village called Palayur. There is a Christian Church in that village now. According to the local tradition, the Church was established by St. Thomas the Apostle. There are traditions about many more Churches having been established by the Apostle, in Malabar. In the Cakorasandesa, exactly in that place there is mention of a very ·INTRODUCTION XXV prosperous town with a S'iva temple. According to tradition, the Brahmins of that village were converted to Christianity by St. Thomas, the Apostle; and even now the Malabar Brahimns consider themselves polluted when they step into that village, and they do not even sip water when they are in that village. The point is that the Cakorasandesa was written before the tradition of the establishment of the Church by St. Thomas the Apostle began in Malabar. Just to the South West of Tirunavaya on the banks of the Pānani river, there is a Brahmin house called Tirumanasseri Koțţa. They belong to the Panniyur village, about ten miles to the East of Tirunavaya. The Brahmins of this village are supposed, according to Malabar tradition, to have burnt the idol of Varāha in the village temple, and as a consequence they are held to be outside the regular Brahmin Community of Malabar, and they have certain social disabilities. In the Cakorasandesa, there is mention of this house and there is no mention of such a social disability attached to the family. This idicates that the Cahorasandesa was prior to the event of burning the Varāha idol in the temple. In a Malayalam work called Uņņiyaccicaritam, there is a mention of Dorasamudra, as a very prosperous city. Dorasamudra was the Capital of the Hoysalas; and it was sacked by Mali Kaffar early in the fourteenth century. I do not know whether the reference is to the City as it was then known or only as it was known from earlier traditions. If it is a reference to the City in its days of prosperity, then that Malayalam work must be put to earlier than the beginning of the fourteenth century. In this work, there is mention of the event of the burning of the Varāha idol in the temple of Panniyūr.

·xxvi HARICARITA Now, this is the position. The author of the Cakorasandesa lived before the burning of the Varāha idol at Panniyūr. In a work earlier than the first half of the fourteenth century, there is mention of this event. But Parames vara quotes from lexicons, like Halāyudha and Yadavaprakāsa's Vaijayanti. We do not know definitely that the author of the Cakorasandes'a is the same as the author of the Haricarita, and we do not also know whether the reference to Dorasamudra in the Malayalam work is a reference to contemporary condition of the city or to what was known from tradition. There is a case to presume that the Haricarita belongs to the latter part of the thirteenth century. I am not giving final conclusions after investigation ; I am only putting forward certain hypotheses for helping future investigation. We must go beyond the author of Tantrasamuccaya, Uddanda, and Manavikrama and Manaveda of Calicut and other facts, for investigating the date of the Payyūr Bhațțas. The various Yamakakāoyas of Vāsudeva may reveal some facts about them. But the Kāvyas are very difficult, found in extremely corrupt manuscripts without a duplicate copy or commentary for help. I am not able to say anything more on the problem of the date of the work, at present. Among the various devices resorted to by ancient poets for bringing about a novelty and attraction for their works, one was to take some definite bits from well-known works and write a new poem with such bits incorporated in appropriate places in their own verses. We have a very large number of instances for this devices. The Candradüta, where the last lines of the verses in the Meghasandes'a were incorporated, had been partly published in the Adyar Library Bulletin for October, 1947 (Vol. XI. Part 3). In ·INTRODUCTION xxvii Meghavijayagani's Devānandabhyudaya and Släntinātacarita, the beginnings of S'isupälavadha and Naişadha are taken up in composing the verses. A member of the Payyūr Family has written a poem called Väkyāvali, which describes the story of Srikrşņa, like this Haricarita. There is also a Mimārsā work called the Kaumārilayuktimālā by a member of the same Family. Iu both of them the Vākyas of Vararuci are incorporated in the beginning of the verses. The works have already been described earlier in this Introdcution. The Haricarita must be an earlier work of another member of the same family, on the same pattern. The Väkyas, of which the list is given at the end of the edition, are used in South India for calculating the position of the moon day after day. The Vākyas are notations of numbers according to the system current in South India. Each letter of the alphabet has a certain numerical value, and sentences are constructed according to such numerical values, to denote them. The system of notation current in South India is as follows: Every syllable stands for a number. The vowels following a consonant have no value. The letters from to and from a to stand for 1 to 9. A vowel not preceded by a consonant and the letter 57 and a indicate cipher. q to # stand for 1 to 5.5 to a stand for 1 to 8. In a conjunct consonant, it is the last consonant that has a value; others do not have any value. A consonant that is not followed by a vowel too has no value. The Visarga and the Anusvåra too have no value. In the South Indian languages there is a cerebral a which is assigned the value of 9; et is a separate letter and has the value of which is 6. Though this is obvious, yet on account of the distinct nature of a ·xxviii HARICARITA as a separate letter, and not as a mere combination of and 81, it is assigned this value, independently. There are other letters in South Indian languages which do not find a place in Sanskrit ; but they have no numerical value assigned to them in this notation scheme. For ready reference I give the numerical values of the consonants : Every vowel standing by itself as a syllable, i.e., not preceded by a consonant, has the value of zero. For the consonants the values are: 1 2 3 4 5 6 7 8. 9 0 alty क ख ग घ de GT ST ट வு ho ड OT त थ ho 14 प फ ब भ म य र व श ष स ho The notation should always be read in the reverse order ; the first letter should be noted as the number in the extreme right end and the last letter in the extreme left of the number noted by the Väkya. To illustrate the use of the notation, I take the first of the Vâkyas. It is vita:, 52: Here the first letter off has 77 and the vowel following. As such, the vowel has not any. value. The letter at stands for 3. &: is a conjunct consonant of which is the first and has no value as such; and the second q has the value of zero. In also, the first consonant has no value and the second has the value of 2. 9: has the value of 1, the Visarga having no value. The whole Vākya denotes 1203. Take again the seventh Vakyā : er: HTT TIŞT. Here the values will be: T=3, 9:=1, 9=7, 172, 1732, and $1=0, ·INTRODUCTION xxix is made of 3 and 57; the second, being 7, stands for zero. The whole Väkya has the value: 022713. A zero at the end has no value at all; for making the Vakya endowed with a meaning, sometimes such a zero is added. The 22nd Vākya is : 3749517. This starts with 34, and this 37 has the value of zero. So the whole Vākya stands for the number: 92440. The 69th Vākya is : facagim aifea. Here the third syllable is the cerebral and has the value of 9. Similarly in the Vakya 137: waffea the 1st syllable has the value of 9, the second in the conjunct consonant being the cerebral 6. Similarly, in Vākya, 158, at the end has the value of 9. But in the Vākya 188 : ET FYIGITTISTÆ the second syllable is pronounced in Malabar as a cerebral. Yet it cannot have the value of 9, since that would make the number 99 for the first two letters, while the number there cannot be higher than 59. Where the sound is cerebral and where it is dental can be known only to those who are familiar with Malabar pronounciation. Thus in 9 as the name of the king, is cerebral, while in 3973 meaning fire, it is dental. This is the usual way in which notations are given in South India for numbers. These Väkyas represent three separate sets of numbers. They are the Rāsi, the Tithi (30th part of a Rāsi) and Ili (60th part of a Tithi, so called in Malabar). The Vakyas as given in the verses are slightly different in-, reading from what is current in Malabar. But there are many places where the numerical values are the same. In the beginning of the commentary, the Vākyas are not given as they are. When there is an extra syllable a added, the value does not change, in so far as its value, namely, 0 in the extreme left makes no change in the number. But if the beginning does not give the whole ·XXX HARICARITA Vākya or gives a few more letters then the value changes. It is such cases that are indicated by an asteric at the end, in the list of Vākyas. The Vākyas have three to six syllables. The first two represent the Ili ; the next two (or one if there is only one more) represents the Tithā. Whatever remains will represent the Räsi. It is the completed Rāsis that are noted. So when it is the first Rāsi, there will be only zero in that place. When it is in the last Rāsi, then there will be 11 in that place. There cannot be 12 in that place, since when the twelfth is completed, the whole round is also finished, and it is again the first Räsi in the next round; so there will be only zero for Rāsi, which may or may not be given in the Vākya. The first Vākya is vita: 89:, which gives zero for Räsi, 12 for Tithi and 3 for Ili. It shows that the position is the 3rd "Ili in the 13th Tithi in the first Räsi. The next is waa: sit: which gives zero again for Rāsi, 24 for Tithi and 9 for Ili. That shows that the position is the 9th Ili in the 25th Tithi in the same Răsi. The third Vākya is hard 979:, which gives 1 for Rāsi, 6 for Tithi and 22 for Ili. That shows that the position has changed to the 22nd Ili in the 7th Tithi in the 2nd Räsi. There are some further computations needed for calculating the exact position of the But this is the general scheme. I do not propose to enter into an elaborate explanation of the exact nature of such computation. It would be noted that the position changes by about 12 to 14 Tithis day by day. There are variations. And one whole round is finished in about 27 days. In two of the 9 rounds, it is 28 days. We all know that the moon finishes a round among the constellations in a little over 27 days. The exact Väkya for a particular day is calculated from the Kali date for that day. This can very easily be found. moon.

·INTRODUCTION xxxi out. There is a particular formula for that computation. It is given in the following verse. अमितयवोत्सुकहीनं घुगणं रसगैरिकैः कुलीनाङ्गैः । देवेन्द्रैरपि हृत्वा तच्छिष्टं भवति वाक्यसंख्येन्दोः ।। It means युगणं (Number of Kali days) अमितयवोत्सुकहीनं less the number represented by अमितयवोत्सुक which is 1741650, after dividing by रसगैरिक which is 12372, by कुलीनाङ्ग which is 3031 and by देवेन्द्र which is 248, तच्छिष्टं what remains भवति वाक्य- संख्येन्दोः is the Vakya number of the moon. In Malabar they follow the solar calendar. The Dhanu month ends and the Mārgasīrşa month begins on the 15 of January, 1948 in the Malabar year 1123. The Malabar year begins in Simha, which corresponds to August-September. The Era started in that month in 824 A.D. The Kali date for the 15th of January, 1948 is 1844100. From this we have to make the subtraction and we have to divide the remainder three times and what still remains will be the Vākya number for that day. It will be as follows: 1844100 अमितयवेत्सुक 1741650 रसगैरिक 12372) 102450 (8 98976 कुलीनाङ्ग 3031) 3474 ( 1 3031 देवेन्द्र 248 ) 443 (1 248 195 ·xxxii HARICARITA In the Malabar Almanac, the Vakya number is given by the notation Areth which is 195, according to the scheme already described. The following is the method of finding out the exact Väkya for a particular day, when the Väkyasarihyä (Vākya number) is given for the first day of the month. Now, on the first of Mārgasīşa, the Vākyasarikhyā was माधुर्य, which is 195. From the decimal list we know that Fathia closes a hundred and starts 101. Then after FAIR17, we start as gafa, 919 ect., and come to alari, which finishes 190 and is the 191st. Then we start with araga ai, Ah 78: etc., up to H13: 9: Fata which is the 195. For subsequent days of the month, we add the number of days elapsed for that date, like 14 for the 15th and then make a similar calculation. We know that just as जनोमान् finishes the first hundred, सलि finishes the second hundred. This is the use of the decimal list given in the index. Thus, on the 15th of January, 1948, which is the 1st of the Mārgasīrşa month in the Malabar calendar, the position of the moon has to be calculated from the 195th Vākya, which is Hig: #9: FIT | This gives the Rāsi as 1, Tithi as 17 and Ili as 04. The position of the Moon had to be calculated from the first Väkya, namely, mita: 899: 195 days prior, i.e. , 5-7.47 (23rd Mithuna), and it will have to be so calculated from the last Vākya, Haa yeh 53 days after, which is 8-3-48 (25th of kumbha). It is these Väkyas that have been taken up by the author as the beginnings of the various verses. By looking into the Vākyas it would be noticed that they are not at all literary in framing. And it is a real feat to construct a poem with such bad pieces to start with, One cannot get a less artistic combination of words than these Vákyās for a literary work, ·INTRODUCTION xxxiii And I must also confess that the poem is very uninviting in the beginning. But as one proceeds, one gets into a more congenial atmosphere. The crudeness of verses disappear, the style gets more melodious and even the ideas become more poetic. I note a few as instances : गमनकालममुष्य निवेदयन् निजगृहादधिवारिधि माधवः । शिरसि निष्ठुरपादविघट्टनैर्गलितदर्पमथाकृत दर्पकम् ।। ९४ ॥ Where the diction is musical. पापोऽयं निशि नित्यशो निजगृहे शेते क्वचिद्वञ्चयन् यो मां मारहतामसौ विधिवशादास्ते वनेऽस्यां निशि । याम्योति मुहुः प्रणम्य शिरसा विष्णुं द्रुतायां हरे- गीतौ तत्प्रतिशब्दवद्युवतयो यान्ति स्म तस्यान्तिकम् ॥ १२५ ।। This verse can stand comparison with anything in the Masterpieces in Sanskrit रामा गीयत एताः कृष्णेन केति दत्तकर्णपुटाः । सततं तद्तचित्ताः सख्यमिवाख्यापयन्मुनिश्रेष्ठैः ॥ १२८ ।। There are other passages also where a philosophical idea is cleverly worked up into a beautiful narration. There are a few highly technical points in S'āstras also introduced, as : स राजा प्रीत एतस्य पित्रोअँभिनिवर्त्मना । ददौ विमुक्तिं कृष्णोऽपि स्वयं वैयासिकी तयोः ॥ १४६ ॥ The sarcastic touch in the following is also quite noteworthy : साम्प्रतं रविरश्मीनां विगमे तारका इव । स्फुरन्तु दंष्ट्रा दैत्यानां व्रजे स्त्रीमात्रशेषिते ॥ १५२ ॥ कुलानां कर्मणामेतद्गोपानां किं नु युज्यते । यत्स्वभाजनं हित्वा पुरस्त्रीकामुको भवान् ।। १५३ ॥

·xxxiy HARICARITA The following is an example of a very charming narration : धाराभिः श्रममिव तोयदः प्रजानां रामोऽथ व्रजसुहृदां मनोरथैः स्वैः । कारुण्यादशमयदार्तिमेत्य घोषं कालिन्द्या सभयसभाजितः स्रगाद्यैः ॥ २३७ ॥ I have been able to come across a large number of such instances of really high class poetry in the work. It shows that the author is a good poet, literary critic and Mimāṁsaka. About three fifths of the entire work is written in the Anuştup metre and another fifth in the Aryā metre. The remaining one fifth is distributed among a little over twenty metres. The Aņuştups give a movement to the story and the Aryās add an element of music. In many places the author alternates between Anuştup and Aryā with considerable effect. The verses in the longer metres have a very attractive melody of style and effortless simplicity of diction and they produce a rich variety in the total musical effect of the poem. Considering the rather rugged material he has and the limitations he has imposed on himself in having to narrate the story within the frame-work of these 248 Vākyas, I feel that the performances is really creditable. The whole poem is remeniscent of the tenth Skandha in the Bhägavata Purāna, both in ideas and in words and expressions, and this contributes much to the ultimate value of the work. There are a few verses where the beginnings do not tally with the Väkyas, and the difference affects the numerical values also. The numbers represented by the letters, now accepted in the text, are impossible in such places. I would have concluded that the author took only the first few letters of the ·INTRODUCTION XXXV Vākyas and that the letters where there is such a difference need not be taken as part of the Vakya. Pandit Krishnamachari has adopted such a view and has given a plausible read. ing. The real difficulty is that in the manuscript we have the reading that is identical with what is wanted for the correct numerical values. So I am suggesting some sort of a meaning for such verses retaining the manuscript reading that suits the Vakya notation. Verse 173. Here the fifth syllable must be s:, which has the numerical value of 1. जु: has the numerical value of 8. Here the Rāsi that has elapsed is 1, and so the number 8 will not fit in. The following interpretation is offered. वध्येऽपि नरे विषये । प्रथमं वधात् पूर्वमेव कृताभिः । ताभिः अनन्तरं वर्ण्यमाणैः। भेदपरिक्रियाभिः । हन्तुर्यशांसि अरं स्युः । केवलं कंसहननेन न कृष्णस्य यशांसि उदेष्यन्ति । किन्तु तत्पूर्व कैश्चिदतिरिक्तैः कर्मभिरेव इत्यभिसन्धिः । इति निश्चित्य हरिः प्रविश्य । मथुरामिति शेषः । अतिमानुषाणि कर्माणि चकार ।। Verse 246. Here we want न as the fifth syllable, since we must have a zero here, which with the next syllable स्यै (1) will give us the number 10, which is what is wanted. As it is, a has the value of 6 and the number will be 16, which is impossible. The highest number in this column is 11. So I suggest the reading as योगों ज्ञानीनस्यैवास्त्यक्ष्णा and offer the following meaning: योगः ज्ञानीनस्य ज्ञानिश्रेष्ठस्य एव अस्ति । नास्मादृशानां इति भावः । भवत्तत्त्वं अक्ष्णा बाह्यचक्षुषा नेक्षते । जन इति शेषः । योग- हीनानां चक्षुर्मात्रकरणानामस्माकं भवत्तत्त्वं न विदितमासीदित्यर्थः । The second half is clear.

·xxxvi HARICARITA Verse 249. Here the fifth and sixth letters must be कपेः, which have the numerical value of 11. If it is ma:, the value will be 14, which is not possible in this column. In Malayalam, the letters 7 and q are more or less identical and they cannot be distinguished at all in manuscripts. I offer the following interpretation, accepting the manuscript reading which is the Väkya reading also, and which is the correct notation in the place. हरिः कृष्णः । यस्य ध्वजाग्रं कपेः हनूमतः अनिधानं न । यस्य ध्वजाने हनूमान् सदैव वर्तते इत्यर्थः । तेन अर्जुनेन निमित्तेन । निमित्त- मात्रं भव सव्यसाचिन्-~-इति गीतावचनम् । क्षमाभरं हर्तु भूमे रमपनोद- यितुम् । अत्र राजसूयावसरे । कल्यंशे अक्षयूते बीजमयोजयत् । अर्जुनस्य कौरवैः सह युद्धं साधयितुं राजसूयावसरे कृष्णः अक्षयुताय बीजमुवाप इति फलितोऽर्थः ॥ In 184, the Vakya is तत्र दीयते-6-18-26. The reading सत्रे gives 27 for 26. The difference is only by 1 ili, a sixtieth of a Tithi. But the manuscript reading is an and may be accepted as it agrees with the Vākya. Then the meaning will be तत्र तदानीमेव. In 73 the Vakya is दिग्व्यालो नास्ति-6-03-18. The reading in text and in MS. is स व्यालो नास्ति where we get 17 for 18. Here also there is difference by 1 Ili. The meaning will be यः दिग्व्याल: दिग्गजः | But as the reading in the text agrees with MS. the change is not required. In 20 c. the MS. reading for तु is च, which can be retained. In 50 a The reading can be यदामात्य for यदमात्य as found in MS. There is again ga: which is redundant whether we accept यत् or यदा. So we must change the यतः at the end.of the ·INTRODUCTION xxxvii first line into agt. The Pratika in the commentary notes the though the word is not taken up in the commenword as यदा, tary itself. In 65 the MS. reading fyat: gsorat in the first line can remain, and is perhaps a happier reading. In 98 the MS. reading is pega for 37aelita at the end. The word 797 occurs again in 232. I feel that the author wrote 31897 which is unpāninian, perhaps misled by the Imperfect First Person 28a7 or as an Aorist from a itself. It may be one of the many Malabar peculiarities in Sanskrit. Similarly in 105 the last word is siiqqat in the MS. In Malabar there are similar forms like fara for farang and Nārāyaṇa Bhatta in his Prakriyāsarvasva justifies the form विश्वसृक् । similarly गोपरूपधृक् can be accepted as a Malabar peculiarity of Sanskrit. In 113 read yra. In 129 the MS. reading anfaat 79: can remain. In 147 the end of the first line should be ge : | The MS. reads so and it is so taken in the com. In 155 read 22919. In 159 the reading of c has yet to be fixed. In 226 th must be added at the end after af; metre requires this. MS. has gi. In 237 the MS. reading #16071G3Agafaay in c is correct. In 243 the MS. reading feath at the end is correct as an Avyaya.

·No text on this page.

·LIST OF VARIANT READINGS with proper THE Manuscript variants are given separately, and not as foot-notes at the bottom of the respective pages, as I have been doing in the case of many of theprevious publications. Opinion has been expressed about this practice, in reviews of my publications, that it would be more convenient for readers to compare the variant readings with the text if the former are given as foot-notes below the pages. But I adopt the same practice even here for two reasons. There are many people who do not want such information. They want only a readable text. For those who can, and who want to, make use of the information, it is not a great difficulty to make the comparison when the materials are given in separate pages, number ings for reference. Further, the plan that I adopt has this advantage that it gives the entire material in a single place, and, as such, any of the mauuscript peculiarities can easily be traced from such a collected presentation. 1. Begins : हरिः श्रीगणपतये नमः । अविघ्नमस्तु । गीन: श्रेयः परं etc. 7. a गृयासुराराज्ञानस्य 6 Folio la ends असाज. 8. c d argiarireiąat. 9. dc in dat worm-eaten; only a hole remains. 12. d साक्षाद्यज्ञपरन्तव. The आ mark is added later below line between र and न्त. 13. b Hala era. The figure 13 is put after b and deleted with horizontal stroke above. d Folio 1b ends QET. 15. At the end first given as 14; then 4 is deleted with a horizontal stroke above and 5 put after; this is the end of a line and 5 is in margin. 17. 6191967. This is Malabar spelling and also pronunciation.

·xl HARICHARITA 20. c go z tegct. Folio 2a ends here. 21. c Two inches left blank between en and for as leaf is bad for writing. 22. a 3TATATGhuai. One and a half inches left blank between # and ai as leaf is bad for writing. d Aiath ends line, at one and half inches from margin as leaf is bad for writing. 23. 4 गोरसन्दननास्युरु. Then न्द deleted with a horizontal stroke above. 6 चेन्नृप. 24. धन्या नयता. Then ए mark added below line between न्या and . 25. ab इष्ट राज्ञः कुर्यासोरिजनो. b First written सोरुजनो. Then उ mark scored off and mark put above the letter. Folio 26 ends with fary. d agregaai. Then a scored off. 27. b Between t and there is a letter written and scored ; perhaps 7. C. fat had two g marks, and the first is deleted with a horizontal stroke above. 28. This verse is not given here and this is a repetition of the same vākya. The next (No. 29) is what follows and what is marked 28. No. 28 comes after 31 and is marked 30. 30. This verse is also not given here and it is a repetition of the same Vākya. The next (No. 31) is what follows and what is marked 29. No. 30 comes after 29 which itself follows 31, and 30 is marked 31. So the order is as follows in the MS.:- No. in MS. Beginning No. in Text. 27 स्वं रक्षा राज्यस्य प्रभवो 27 28 क्षेत्रजडत्वं 29 29 नीले नेत्रे मकर 31 30 स्वं रक्षा राज्यस्य खस्य 28 31 क्षेत्रजपरमात्मैक्य 30 32 नीले नेत्रे विपुले 32 32. a Folio 3a ends नीले ने 4 वाहामध्यं पदद्वयं स्फुरतादिति. 36. ० दुन्दुभिरवास्तेन.

·LIST OF VARIANT READINGS xli 49. 37. a 315. Then a deleted with a horizontal stroke above and written below. The Anusvára which follows, remains. 38. 6 After are about one and half inches left blank as loaf is bad for writing. 39. c Folio 3b ends with u. 43. c gargar:, Then att mark in at: deleted with a horizontal stroke above. 44. b quligan. 47. c Folio 4a ends विमुक्तौ. First भवेनेतौ. Then another ए mark added below line between at and a. Read waat. gaat. Then Anusvāra add below line after 9. 50. a 3a TTATI. It should be at for metre. There is a stroke above the 31 mark, which belongs to previous line. d - 4197. The the final 7 deleted with a horizontal stroke above. 52. b usit. Then the 31 mark in at deleted with a horizontal stroke above. 55. 6 Folio 46 ends with auth. 57. c 89. Then another mark added between the first mark and स. 63. a Folio 5a ends with treat fad marah. 65. a b ftat: gsuranit. 66. d Ageitargat. Then I scored and I written above it. 67. a apapal. Then at deleted with a horizontal stroke above. 69. c Folio 56 ends with . gaat. Then another & mark added before a above the line. ca. Then deleted with a horizontal stroke above and a written below. 72. a Space for a letter blank between and art as leaf is bad for writing 74. aa a arraich air. Then 87T mark added after below line. 75. a EFA. C crearaarenteraf. Then a after. Ihr scored off. 76. d Folio 6a ends with the verse and the No. 76.

·xlii HARICHARITA 77. a gaty. Then Anusvāra added below line after J. c fa- SHI. Then # after to scored off. 78. a gaar ends the line and the whole page is left off in 66 79. d Nearly two inches left blank between fa and fe as the leaf is bad for writing. There is no verse number given ; but space for it left blank. 85. d Folio 7a ends with faq. 89. a सुखी स नित्यमस्माकं d. There is no verse number given for this verse and the next two. 91. a efectif d verse number given as 911. 92. c Space for two syllables blank after annet which is towards the close of a line. 93. c Folio 70 ends with fra TH. 94. a After Fed the letter started and scored and written again after blank space for two letters as leaf is bad for writing. 96. d First written 749195: Then 75: scored and g: written after. 97. b नन्दस्य तत्क्षणात्. Then यामुनं written below in a later hand in smaller letters and is not inked. 98. c Only A. Then 31 marked added later, which is not inked. d धेनुकादिकान्न्यहनत्. 100. d fagiaax. Then deleted with a horizontal stroke above and written below. 101. c Folio 8a ends with fasg d fata:. There is no verse number after this. 103. There is no verse number after this. 104. c Space for a syllable blank between 3 and 9T. 105. d fit4e999. This can easily be a Malabar form. 106. a aaret 18 107. d Space for a syllable left blank after 8: and the verse number, as leaf is bad for writing. 108. d Folio 86 ends with fallet. 110. c After af and g mark of at the letter a started and scored and is written after blank for a syllable as leaf is bad for writing.

·LIST OF VARIANT READINGS xliii 111. d. majat. 112. Verse number given as 102 and the figure 10 added above later, not inked. 113. c Yri. This should be the reading (see com.). Verse number written as 103 and corrected as above. This sort of correc. tion continues up to 119. 114. a a d . Then & deleted by horizontal stroke above and & written below. 116. 6 After arf the g mark of a written and a letter started and scored; then a follows. d After ta space blank for an inch and a quarter and he follows. Folio 9a ends with the verse and the verse number. 117. d After a nearly two inches blank as leaf is bad for writing and T follows. 118. c Space blank for an inch and a half after eat as leaf is bad and ed follows. 119. d भवानलक्षम्माम्. 120. 6 regrerareasupart. Then first Fl deleted with a horizontal stroke above d hraifa Fra:, Then fà added below line between fo and F7. This is marked 130 and 3 is corrected into 2. 121. The verse number is given as 131. 122. The verse number is given as 132 and 2 put above 3. This correction is made for next also. 123. a art. There is blank space for two letters between a and its BTT mark. 124. a प्रियार्थः । मधुराक्षर: c Folio 9b ends with स्त्रीण. The t is in next folio, The verse is marked 134. 125. शेते निशिक्कचि. Then निशि deleted with horizontal strokes above. c farouj garut. Verse marked 135. This mistake continues. 126. ॐ मगमन् गोपिकाजने d स्वयमूर्तिभिः Then ई mark added in स्व later, not inked 128. a ga:. Then air marked added below line between a and Visarga, d hegfaaremagagang: This should be the reading...

·xliv HARICHARITA 129. B महानतिबलो वृषा d कृष्णः कृष्णतरो. It looks as though one loop in the Visarga is scored making it an Anusvāra. There is no verse number after this. 130. Folio 10a ends with the verse and the verse number given as 140. 131. a, b 1000FTETTT HH. Then I added above line between गा and स. 132. d मोघयस्तन्मनोरथम्. Then Anusvāra added below line between य and स्त. 134. d stear. Then y deleted with a horizontal stroke above and written below line between # and 9. There is no verse number given for this. 135. 6 नासूर्यास्तन्ययुक्तसः. 137. a नित्यन्तु. Then त्य deleted with a horizontal stroke above and 7 written below it. Folio 10b ends with the verse and the verse number, which is given as 47, without the hundred. 139. Verse number given as 49, without the hundred. 140. This is marked 130. 141. This is marked 31 without the hundred. This hundred is omitted in the next two also. 142. b H. 143. a arafasi. Then another fa added below line between a and i. There is no verse number given for this. 145. 6 Folio 1la ends with Ayat. The 31 mark to make a into it is on next page. This is marked 135 and the mistake continues in next. 147. b ge :. Marked as 37 without the hundred. 148. Marked as 138. 149. b aretag siy, marked as 39, without the hundred. 150. Marked as 140. The figure is not at all legible. This mistake continues. 151. b. Folio 116 ends with this Pada. 153. a Space blank for an inches between # and ag as leaf is bad for writing.

·LIST OF VARIANT READINGS xlv 154. a Space blank for two inches between Fa and IT as leaf is bad for writing. 155. a Some letter started and scored before a creare. This should be the reading (see com.) 156. a Folio 12a ends with this Pāda. 157. a. A letter started and scored between #r and :. 158. b. In ayat the letter I written and scored after a and then 9 written, after it. c Below Eys there is 7, so that what is meant is स्म. 159. b यत्कृति वेदस्य c वेदेयश्चान्वनुया इज्यो. Then न्व between श्चा and I scored. Reading very uncertain. 161. a About two inches blank between garant and foreit as leaf is bad for writing. d nearly an inch blank between ass and Eater as leaf is bad for writing. 162. 6 Folio 12b ends with sits at. This is not numbered. 164. 6 TETO. Then written above 77 portion above it in 1. 165. a Begins only afha. Then hata written below the numbering of the last verse, so that its end is just before y. d There is an extra a written below 7 in area and there is a horizontal stroke above s in पुरुषं. 167. a, b यूनन्दानं पथ्यनामरमिषुभिः शमासिना ते पथ्यम्. ० हिरेव. The letter & is missing. Perhaps the 9 in 165 is for this a. 168. c, d शुद्धान्यकृथा सत्ये पुनर्नमामित्वाम्. Then another स written above in to make it ya. This is the last line but one and in the lower margin is written below this न्ययुक्त सत्ये जयत्वयं मुसली. 169. Folio 13a ends with this verse and the verse number. 170. C. haaa. Then another g mark added below the line between a and . 173. a arrivata स्युः 998. It should be us as we want the figure 1 and pot 8 for 57. There is no number given for this. 174.bसच for न स. 175. Foto 136 ends with this verse and the verse number.

·xlvi HARICHARITA 176. a What is written is alat art where is written in the opposite direction, right to left. There is a small bit worm-eaten in and I am not sure if it is written as or H. There is no number at the end. 177. b कक्षेष्वलभ्यस्य d त्युच्चैक्षिपन्तं. 180. c Fresat. Then after a deleted with a horizontal stroke,above. 181. 6 There is I written and scored between Fa and FUT:. 182. b Folio 14a ends with yak197. There is a written again in the bottom margin below त्या. 183. a atarat. 134. a 99 aza. This is the Vākya and this must be the reading. Number given only as 74, without the hundred. 185. a Trat har 6 farlig ataca areReT ET. Then a added between श्य and सा below line ; not inked. d नन्दाद्यैरुषतुस्तां रजनीम्. 188. 7 familia. Then the first of the two g marks deleted with a horizontal stroke above and 37T mark added between 1 and 7 below line; not inked; it thus becomes it. Folio 146 ends here. d There is no number at the end of the verse from this verse on wards. 189. a हदवन्तस्मिन् । हस्तिपं d हरिणा चोदयन् गजम्. 190. b TT:. Then TT mark deleted with a horizontal stroke above. c cm. Then 3 mark in scored. d faster. Then mark of fa scored and I marked added to a. 192. a In Ha only the beginning of mark is seen. The rest worm-eaten. 195. a यमस्याप : रोहिणेयो. 196. 6 Folio 15a ends with PGFH. FACT 999 FHDJEH Then Anusvara corrected into न्. c, d श्चतुर्दिनैः रब्धिकुक्षि. Then the Visarga after deleted with a horizontal stroke above. d भकेस्पया.

·LIST OF VARIANT READINGS xlvii 197. लब्धावाप्य प्रेतनाधान् कुमारं. d The last part of स्तौ is wormeaten. 198. a Below fã there is a written again. 6 Focari. The letter in a partly worm-eaten. da partly worm-eaten. 201. b Folio 156 ends with faggi, catalaagad ayeti. 204, a a in ar mostly worm-eaten. ca after mostly worm. eaten; also af 206. a f mark in for mostly worm-eaten. 208. a 99 ends the last line but one. The next line starts three inches from margin, as leaf is narrow. Folio 16a ends with this verse. 209. a This verse starts three inches from margin as leaf is narrow. 211. 6 ACESTHETTE. Here = and mostly and 311 mark of T completely worm-eaten. 212. b fe mostly worm-eaten. 213. a FahFa:. Then another & added below #following 77; not inked 6 gaeferatea Then another 27 added below 1; not inked. 5T partly worm-eaten. 215. a Folio 166 ends with FFTT:. It is clearly 7F9T: 1:. bhafea. Then & mark of the deleted with a horizontal stroke above. d There is only mark in at. Then a added later below line between this g mark and J. Again 37 mark is added after a still later, not inked, 217. 6 ERRATT a:. Then there is some letter, looks like 9, added below a; not inked. c, d padna Trga SHTITAT. The letter a in aa after ya partly worm.eaten. I mark in # deleted with a horizontal stroke above. 218. c fear mostly worm-eaten d Guejat. 219. 6 The second ( mark in e mostly worm-eatep. fafaqafa. Then after a deleted with a horizontal stroke above. d g mark in fer worm-eaten. Haarste2. Then a written below a; not inked. (The verse number to be read correctly as 219). ;

·xlviii HARICARITA 220. 4 स्तनुमपनृपभुक्तां. Then पनृ after तुम deleted with horizontal strokes above and written below . fe written after. 97213 below line. B F# partly worm-eaten. 221. a After a space blank for one inch as leaf is bad for writing. The 3 mark and can follow then. 222. a Folio 17a ends with 7a: :. Then qej starts two and a half inches from margin as leaf is bad for writing. c T ends line and Fl starts an inch and a half from margin as leaf is bad for writing 224. b 37T mark in at partly worm-eaten. 225. 6 als C 21 mark in si partly worm-eaten. d gre Then Anusvāra scored. 226. a 7 between 1 and ê mostly worm-eaten b staiga. Then 311 mark added below line between a and T. d 8 TH. The word y must be added. Compare metre. 227. a Folio 176 ends with real d great foretant: Then ER before it deleted with horizontal strokes above. 229. c 9949 d partly worm-eaten. 231. 6 551ffaat. Then mark of fe scored. 232. d तयोक्कोहनत् स. 233. a te. Then g mark above line before 7: and et mark after T: in the same line; the Visarga remains. c aici. 234. Folio 18a ends with this verse. a though not correct, seems to be the form acceptable to the author ; cf. verse 98 also. 237. ० कारुण्यादशमयताति । कालिन्द्यास्सभय. Then the स below is scored. 238. d HRFAHE. 239. c in tuj mostly worm-eaten. 240. 6 Falsed. Then 9 written between it and below line : not inked. 242. b araan. Then added below line between t and a.

·LIST OF VARIANT READINGS xlix 243. a Folio 186 ends with this Pada in and next folio begins स्साले d सवधूवरम् . 246. a योगोज्ञानीनस्यै. It has to be नस्य which will be 0 and 1 respectively noting the figure 10. are will be 16 which is impossible. 247. d farag. This is the name known in Malabar. 248. b ergaat. 249. a It must be 59477. The letters a will be 11, while at will be 41, which is impossible. 9 and a cannot be distinguished in Malayalam. 250. 6 Afa: Then || mark added between a and Visarga below line. 251. c Folio 19a ends with fast. 252. a gacamshira. 253. a 449* geri. Then & scored and g mark in e deleted with a horizontal stroke above. d agà is d समश्नुते is a little beyond the middle of fourth line on folio 196. Then sat afrafesi ATTHREE which is not inked. This closes the line. Rest of the page is blank. Note on Scrip: When an extra letter has to be deleted, sometimes it is scored ; but mostly a horizontal line is put above. When an omitted letter has to be inserted, it is added mostly below between the letters in its position. Very rarely the letter is added above the line. There are a few later corrections, which are not inked. There are mistakes in the verse numbering. From 121, the number in MS. is 10 more; later it becomes 10 less. Still later there is no numbering. Visarga is not put in places like स्वस्त्रीमि and लीलाभिस्वाभिः. sat is added to a consonant by an & mark before and a doubled 37T mark after ; somecimes only the latter is given.

·lii HARICARITA पद्यम ६१ ७१ . ८१ . . . . . . . . . . . . . विषयः तृणावर्तवधः श्रीकृष्णस्य उलूखले बन्धः अर्जुनवृक्षभङ्गः नन्दादीनां बृन्दावनं प्रति गमनम् तत्र श्रीकृष्णक्रीडाः कालियदमनम् बलेन धेनुकासुरस्य वधः बलेन प्रलम्बस्य वधः श्रीकृष्णेन वृषभरूपाणामसुराणां वधः श्रीकृष्णेन नीलायाः प्राप्तिः गोवर्धनोद्धरणम् इन्द्रकृता श्रीकृष्णस्तुतिः गोविन्दाभिषेकः श्रीकृष्णस्य वेणुगानरासक्रीडादि . अरिष्टवधः केशिवधः कंसप्रेरितेनाक्रूरेण व्रज प्रति गमनम् अक्रूरेण बजे रामकृष्णयोर्दर्शनम् अक्रूरेण सह रामकृष्णयोर्मधुरां प्रति गमनम् . बजस्थाना प्रलापः . मध्येमार्गमक्रूरेण जलनिमग्नेन रामकृष्णयोदिव्यस्वरूपस्य दर्शनम् , भग- वतो दशावतारविषयस्तुतिश्च . रामकृष्णयोर्मधुरायां प्रवेशः श्रीकृष्णेन रजकस्य वधः सुदाम्ना रामकृष्णयोः पूजनम् श्रीकृष्णेन कुब्जाया अनुग्रहः . . ९४ ९८ १०५ ११० १११ ११० ११६ १२१ १२६ १३० १३३ १३० १४० १४८ १४९ . . . . . . . . . . १५० १७६ . . . १७० १८० .

·DETAILED CONTENTS liii . . . . . . . . . . . . . . विषयः चापशालाप्रवेशः कंसचापभङ्गः रङ्गप्रवेशः कुवलयापीडवधः चाणूरादिवधः कंसवधः कंसानुजवधः सांदीपिनिसकाशे विद्याभ्यासः पञ्चजनवधः, गुरुपुत्रानयनं च उद्धवमुखेन ब्रजस्थेभ्यः संदेशप्रेषणम् जरासंधस्य पराजयः कालयवनस्य युद्धायागमनम् , द्वारकानिर्माणं च श्रीकृष्णस्य मुचुकुन्दोषितगुहायां प्रवेशः कालयवनस्य नाशः श्रीकृष्णदर्शनसंतुष्टेन मुचुकुन्देन गन्धमादनं प्रति गंमनम् . पुनरपि जरासंधागमनम् , श्रीकृष्णान्तर्धानं च रेवतीबलरामयोरुद्वाहः रुक्मिण्या श्रीकृष्णं प्रति संदेशस्य प्रेषणम् रुक्मिणीविवाहः जाम्बवतीविवाहः सत्यभामाविवाहः कालिन्दीविवाहः मित्रविन्दाविवाहः सत्याविवाहः भद्राविवाहः लक्ष्मणादिविवाहः पद्यम् १८२ १८३ १८७ १९१ १९३ १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ २०० २०३ २०४ २०५ २०६ २०९ २१० २११ २१४ २१६ २१७ २२२ २२३ २२३ २२४ २२५ . . . . . . . . . . r . . . . . . . . .

·liv HARICARITA समर्पणं च . . . विषयः पद्यम् मुरनरकासुरादिवधः . २२५ पुत्रेप्सुना श्रीकृष्णेन कैलासयात्रा, मध्येमार्ग पिशाचेन द्विजमांसस्य २२६ श्रीकृष्णेन पिशाचायात्मज्ञानस्य प्रदानम् २२७ रुद्रात्पुत्रवरं लब्ध्वा श्रीकृष्णस्य प्रत्यागमनम् . २२९ रुक्मिण्यां प्रद्युम्नोत्पतिः, तेन मायावत्या विवाहश्च २३१ प्रद्युम्नेन शम्बरस्य वधः २३२ मायावत्या सह प्रद्युम्नस्य द्वारकाप्रवेशः २३३ कुचेलोपाख्यानम् २३४ प्रद्युम्नादनिरुद्धस्य अनिरुद्धात् वज्रस्य चोत्पत्तिः २३५ बलरामस्य घोषं प्रत्यागमनम् २३७ पौण्डकवधः २३८ तत्सुतेन श्रीकृष्णं प्रति कृत्यायाः प्रेषणम् , तया.प्रेषयितुरेव वधश्च २३९ उषानिरुद्धयोर्विवाहः २४० साम्बेन लक्ष्मणाया हरणं, कुरुभिः साम्बस्य बन्धश्च २४४ बलरामेण हास्तिनस्य गङ्गायां पातनोद्यमः २४५ कुरुभिः सान्त्वनपूर्वकं लक्ष्मणासाम्बयोः श्रीकृष्णायार्पणम् २४६ द्विविदवधः २४७ शिशुपालवधः २४८ श्रीकृष्णेन साल्वदन्तवक्रविडूरथानां वधः, पाण्डवसहायकरणं च २५० बलरामेण वल्वलासुरस्य वधः २५२ फलश्रुतिः २६३ . . . . . . . .

·श्री: हरिचरितम् परमेश्वरकृतम् गीनः श्रेयः परं दद्यादना सा चतुराकृतिः । अनुरूपमजं वने या पति चतुराननम् ॥ १ ॥ हरिचरितव्याख्या सुगमा कस्य मनो न स्पृहयेच्चरिताय हरेरघौघसंह: । यत्पदनखेन्दुभासा बभूव सम्राडपासुजातोऽपि ॥ गीनः श्रेय इति । या चतुराननं चतुर्मुखम् अजं ब्रह्माणम् अनुरूपं पतिं वबे, सा चतुराकृतिः रमणीयरूपिणी अजा गीः सरस्वती नः परं श्रेयः निःश्रेयसं दद्यात् । धेनवः श्रीपतेरीप्सितास्तद्वपुःष्वाद्रिये धैनवं नान्यदित्यात्तधीः । तेन गत्वाब्रवीद्धारखेदं विधि भर्तृपार्श्वे स्वयं वर्तमानैव भः ॥ २ ॥ धेनवः श्रीति । धेनवः श्रीपतेः ईप्सिताः इष्टाः । तस्मात् तद्वपुःषु तच्छरीरभूतेषु वस्तुषु मध्ये धैनवं धेनुभावमेव आद्रिये । अन्यत् वस्तु नाद्रिये इति आत्तधीः गृहीतनिश्चया भूः तेन रूपेण गत्वा स्वयं भर्तुः पार्श्वे वर्तमानैव विधि भारखेदं दुर्जनवहनजन्यं स्वकीयं श्रममू अब्रवीत् ।

·२ ३ हरिचरितम् रुद्रस्तु नम्यो हरिरद्य नम्यः प्राहेति दैवे विशये स्म वेधाः । नम्यो हरिमर्त्यशरीरिणैते दैत्या हि वध्याः कृतम|भावाः ॥ ३ ॥ रुद्रस्तु नम्य इति । अद्य भूभारखेदापनोदनाय रुद्रो नम्यो वा हरि- नम्यो वा इति दैवे विशये संशये वेधाः इति वक्ष्यमाणप्रकारेण प्राह स्म । हि यस्मात् कृतमयभावाः मानुषं रूपं बिभ्राणाः एते दैत्याः मर्त्यशरीरिणा लीलामानुषविग्रहेण देवेन वध्याः अतो हरिरेव नम्यः । भवो हि याज्यः स तदास्य युद्धे यदात्मनः संवरणं न कार्यम् । अमायिनैतत्परमेश्वरेण कृतं हि दृश्यं बहुशो विशुद्धम् ॥ ४ ॥ भवो हि याज्य इति । रुद्र एव मानुषं रूपमास्थाय दैत्यहननाय प्रार्थ्यतामित्यत्राह । सः प्रसिद्धः भवः रुद्रः तदा याज्यः पूजनीयः । यदा अस्य अनेनेत्यर्थः, युद्धे आत्मनः स्वस्य संवरणं रूपान्तरेण तिरोधानं न कार्यम् । अमायिना परमेश्वरेण विशुद्धम् अमायिकम् एतत् युद्धं कृतमिति बहुशः दृश्यं हि ; अस्माभिरिति शेषः । ४ धन्येयं नारीणां भूतानामेव वा गुणातिशयात् । भार्या ते भारातेत्याख्यास्यामो वयं हरिं तस्मात् ॥ ५ ॥ द धन्येयं नारीणामिति । तस्मात् इयं भूमिः नारीणां मध्ये, अथवा किं नारीणामिति संकोचकरणेन, सर्वेषां भूतानामेव मध्ये गुणातिशयात् धन्या । तादृशी ते भार्या भूमिः भारार्ता इति वयं हरिम् आख्यास्यामः । धनवान् पुत्रोऽमुष्या योऽभूद्भवतां प्रसिद्धमूलधनैः । नरकस्तमपि स काले सुत्राम्णोक्तो हनिष्यति त्रिदशाः ॥ ६ ॥ धनवान् पुत्र इति । हे त्रिदशाः, अमुष्याः भूमेः नरको नाम यः पुत्रः भवतां प्रसिद्धैर्मुलधनैः धनवानभूत्, भवतां धनान्यपहृत्य स्वयं धनवानभूत , तमपि सः हरिः काले योग्यसमये सुत्राम्णा इन्द्रेण उक्तः हनिष्यति । ६ ·सव्याख्यानम् ७ ८ गृह्यासुराराज्ज्ञानस्य फलं तु स्वःस्त्रियोऽञ्जसा । जनित्वा मुवि लीलामिः स्वाभिराराध्य केशवम् ॥ ७ ॥ गृह्यासुराराज्ज्ञानस्येति । स्वःस्त्रियः देवस्त्रियः अञ्जसा शीघ्रं भुवि जनित्वा स्वाभिः स्वकीयाभिः लीलाभिः रासक्रीडादिभिः केशवम् आराध्य ज्ञानस्य यत् फलं परिपूर्णब्रह्मानुभवरूपं तत् आरात् समीपकाल एव गृह्यासुः, लभन्तामित्यर्थः। बाले नाकुलमीशे स्यादासां हृदयमासु चास्य तदा । मत्संकल्पादिति तानुक्त्वागमत्तैर्वृतो विधिविष्णुम् ॥ ८ ॥ बाले नाकुलमिति । तदा केशवाराधनसमये मत्संकल्पात् आसां हृदयं बाले बालरूपे ईशे हरौ विषये आकुलं व्याकुलं न स्यात् । अस्य हरेश्च हृदयम् आसु विषये व्याकुलं न स्यात् । इत्येवं प्रकारेण तान् उक्त्वा विधिः तैः वृतः परिवृतः सन् विष्णुम् अगमत् । धनुर्मिः खलैरुद्वहद्भिः समत्वं गुणप्रहताकर्कशैब्रिह्मरूपैः । वियद्भासयन्तो विमानैश्च शुभैः समभ्येत्य देवा हरिं तुष्टुवुस्ते ॥९॥ धनुर्भिः खलैरिति । ते देवा: खलैः खे लीयन्त इति खलानि, तैः । आकाशं व्याप्नुवद्भिरित्यर्थः । समत्वं मौा बन्धनाभावसमये ऋजुताम् उद्वहद्भिः, तथा गुणप्रहृताकर्कशैः ज्याबन्धनसमये नम्रभूतैः, अत एव कर्कशैः क्रूरैः, अपिच जिह्मरूपैः कुटिलाकारैः धनुर्भिः, तथा शुभैः शोभमानैः सितवर्णैर्वा विमानैः वियत् आकाशं भासयन्तः हरिं समभ्येत्य तुष्टुवुः । ९ दश सूनव एकस्य पितुरात्मा हि दृश्यते । तथा त्वमेको भूतानामात्मभूतो विभुर्भुवः ॥ १० ॥ देश सूनव इति । एकस्य पितुरात्मा हि दश सूनवः इति दृश्यते। "आत्मा वै पुत्रनामासि” इति “दशास्यां पुत्रानाधेहि" इति च श्रुतेः । तथा त्वमेक एव सन् भूतानाम् अत्मभूतः विभुः ध्रुवश्च दृश्यसे । १० ·४ हरिचरितम् होमस्य त्रुवमात्रेऽपि बहु तक्षाद्यपेक्ष्यते । अन्ततः खलु यज्ञार्थास्तव तास्ता विभूतयः ॥ ११ ॥ होमस्य सुवेति। होमस्यापेक्षितो यः स्वः यज्ञपात्रं तन्मात्रेऽपि करणीये तक्षादि बहु अपेक्ष्यते । तस्मात् तव तास्ताः विभूतयः पृथिव्यादयः अन्ततः यज्ञार्थाः खल्लु । सर्वेऽपि पदार्थाः त्वदाराधनैकप्रयोजना:, “कृष्णस्य हि कृते सर्वम्" इति स्मृतेरित्यर्थः । ११ दीनास्तेऽनृणजन्मानो नायज्वान इति श्रुतिः । वक्ति वर्णत्रयीसृष्टिं साक्षाद्यज्ञपरां तव ॥ १२ ॥ दीनास्तेऽनृणेति । ये अयज्वानः पञ्चमहायज्ञादीन् न कुर्वन्ति ते अनृणजन्मानो न भवन्ति, देवपितृमनुष्यऋणेभ्यो मोचितात्मानो न भवन्ति । अत एव दीनाः शोचनीया भवन्ति । इति वदन्ती “जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभि ऋणवा जायते" इति श्रुतिः वर्णत्रयीसृष्टिं ब्राह्मणादिवर्णत्रयस्य सृष्टिं तव देवस्य यज्ञपराम् आराधनपरां साक्षात् प्रत्यक्ष, निःसंशयमित्यर्थः, वक्ति । १२ मुख नारीणां भूर्जलशिखिमरुद्वयोमककुभो मनोऽनेहा सृष्ट्वा सकलमपि वेदे यदुदितम् । स्वनिश्वासं वेदं मुनिमुखत उद्भाव्य पुरुषान् नियुङ्क्ते वेदार्थे निखिलपुरुषार्थे खलु भवान् ॥ १३ ॥ मुखं नारीणामिति । नारीणां मध्ये मुखं प्रधानभूता भूः, तथा अलशिखिमरुद्वयोमककुभः अप्तेजोवाय्वाकाशदिशः, तथा मनः अनेहा कालः इति यत् पदार्थजातं वेदे उदितं तत् सकलमपि सृष्ट्वा तथा स्वनिश्वासं वेदं मुनि- मुखात् उद्भाव्य प्रकटीकृत्य भवान् पुरुषान् निखिलपुरुषार्थे तत्तत्कामनानुगुण्येन धर्मार्थकाममोक्षाख्ये पुरुषार्थे वेदार्थे वेदप्रतिपाद्ये अर्थे नियुङ्क्ते । तव जगत्सृष्टिः वेदप्रवर्तनमित्यादिकं सर्वमपि पुंसां क्षेममुद्दिश्यैव प्रवृत्तम्, न स्वार्थमिति १३ भावः।

·सव्याख्यानम् भवभग्नास्ते मां भवदभिमतकर्मकरणविमुखा ये । त्वय्यर्पितकर्माणस्त्वामेव तु मुक्तसंशया यान्ति ॥ १४ ॥ भवभग्नास्त इति । ये माः भवदभिमतस्य भवदिष्टस्य कर्मणः करणे आचरणे विमुखाः ते भवभग्ना: जननमरणदुःखादिरूपसंसारेण पीडिता भवन्ति । ये पुनः मुक्तसंशयाः कर्माचरन्त एव त्वयि सर्वकर्मसमाराध्ये समर्पितकर्माणो भवन्ति ते त्वामेव यान्ति ; त्वत्पदं प्राप्यापुनरावर्तिनो भवन्तीत्यर्थः । १४ श्रीनिधीयत एवास्मिन् पुंसि यस्मिन् स्मृते हरौ । स पुरः स्तुवतामेवमाविर्भूयाभ्यधात्प्रभुः ॥ १५ ॥ श्रीनिधीयत इति । यस्मिन् हरौ स्मृते सति अस्मिन् पुंसि श्रीः भगव- द्भक्तिरूपा संपत् निधीयत एव । “स तु नागवरः श्रीमान्" इत्यादिनिर्देश इह भाव्यः। सः प्रभुः स्तुवतां देवानां पुरः आविर्भूय एवं वक्ष्यमाणप्रकरण अभ्यधात्। १५ शं किल नाथवतीयं धरणिः संत्याजिता विनायेव । ब्रह्मन् जिमकधनैर्दैत्यैर्वेदम्येतदखिलमपि ॥ १६ ॥ शं किल नाथेति । शमिति मङ्गलार्थे । हे ब्रह्मन् , युष्माकं शं मङ्गलमस्तु । नाथवती मया नाथेन युक्ता इयं धरणिः जिौकधनैः कपटैकधनैः दैत्यैः विनाथेव नाथरहितेव संस्याजिता किल । एतदखिलमपि अहं वेद्मि। १६ श्रेष्ठा सा कथनादेव देवकी कल्मषापहा । तस्यां जनिष्ये शेषेण शेषेण भवता सह ॥ १७ ॥ श्रेष्ठा सा कथनादिति । कथनादेव कीर्तनादेव कल्मषापहा समस्त- पापनाशनी सा देवकी नाम वसुदेवपत्नी श्रेष्ठा वर्तते । तस्याम् अहं शेषेण भवता मम शेषभूतेन, मच्छन्दानुवर्तिनेत्यर्थः । शेषेण नागराजेनानन्तेन सह जनिष्ये। १७

·हरिचरितम्
सौख्यस्यानन्दनो नन्दः पदं स्यां पुत्रिणामिति ।
सपर्या कुरुते कार्या सापि सिद्धफलाधुना ॥ १८ ॥
सौख्यस्यानन्दन इति । नन्दः नन्दगोपः अहं पुत्रिणां पुत्रवतामानन्दनः,
अत एव सौख्यस्य पदं स्थानं च स्यामिति मत्वा सपों मम पूजां
कुरुते । अतः सा पूजापि अधुना अस्मिन् समये सिद्धफला कार्या । स च पुत्रवान्
करणीय इत्यर्थः ।
१८
ध्यानं मान्यं हितं बिभ्रन्नरोऽप्यवतरिष्यति ।
जायध्वं यूयमपि तानित्युक्त्वाह स्म चण्डिकाम् ॥ १९ ॥
ध्यानं मान्यं हितमिति । मान्यं श्लाघनीयं हितं सकलपुरुषार्थसाधनभूतं
ध्यानं मयि परां भक्तिं बिभ्रत् नरोऽपि नरनामा महर्षिरर्जुनात्मना नर इति नाम
धरन् अवतरिष्यति । हे देवाः, यूयमपि जायध्वं गोकुले गोपादिवेषेणोत्पद्यध्वमिति
तानुक्त्वा चण्डिकां देवीम् आह स्म ।
१९
धीरोऽहिराजः खलु सप्तमोऽयं गर्भे षडन्यान्नय गर्भमादौ ।
एनं तु रोहिण्युदरं स्वगर्भान्नीत्वाशु नन्दस्य सुता भवेति ॥ २० ॥
धीरोऽहिराज इति । धीरः धीमान् अयम् अहिराजः शेषः गर्ने
देवकीगर्भे सप्तमः भविता | आदौ अन्यान् षट् देवान् गर्भ देवकीगर्भ नय
प्रापय। एनं सप्तमगर्भभूतं शेषं तु स्वगर्भात् स्वकीयगर्भस्थानात् देवकीगर्भादित्यर्थः
रोहिण्युदरं रोहिण्याख्यायाः अन्यस्याः वसुदेवपत्न्याः उदरं गर्भ नीत्वा त्वमाशु
नन्दस्य सुता भवेति आह स्म ।
२०
श्रुत्वास्य युद्धहननेन रिपूनपापान्
कर्तुं निनाद्भुतकथाभ्यसनेन चान्यान् ।
अन्विच्छतो भगवतो वचनानि देवी
सर्व व्यधात् स च बलोऽजनि रौहिणेयः ॥ २१ ॥

·सव्याख्यानम् श्रुत्वास्य युद्धेति | रिपून कंसादीन् युद्धे हननेन अन्यांश्च अक्रूरविदुरादीन निजाद्भुतकथाभ्यसनेन अपापान् कर्तुम् अन्विच्छतः अस्य भगवतो वचनानि श्रुत्वा देवी चण्डिका सर्व तथैव व्यधात् । स चानन्तश्च रौहिणेयः रोहिणीपुत्रः बल: बलरामनामा अजनि । २१ अभावे श्राद्धमसतां जीवन्तं रोहिणीवशात् । बलं दृष्ट्वैव कृष्णं च मातासूताधिरोहिणी ॥ २२ ॥ अभावे श्राद्धमिति । रोहिणीवशात् रोहिण्या हेतुभूतया जीवन्तम् असताम् अभावे श्राद्धं श्रद्धावन्तं बलं बलरामं दृष्ट्वैव अधिरोहिणी श्रीकृष्णजननी- त्वात् सर्वश्लाध्यपदाधिरोहणशीला, रोहिण्यपेक्षया अधिका वा माता देवकी कृष्णं श्रीकृष्णाख्यं सुतम् असूत । गोरसन्न नास्युरुव्यथा विधातुमक्षम- स्त्वां नयाम्यसत्त्वमित्यहं निहन्मि चेन्नृपम् । अद्य मां विदुर्जनास्ततो बजे पशोः कृत राक्षसान्निहत्य काल आगतेऽस्तु तद्वधः ॥ २३ ॥ गोरसन्न नासीति । त्वम् असन् अविद्यमानः हत इति यावत् ; नासि न भविष्यसीति न ; किं तु हतो भविष्यस्येवेत्यर्थः । गोः भूम्याः उरुव्यथाः विधातुम् अक्षमः अहं त्वाम् असत्त्वं नयामि ; असन्तं करोमीत्यर्थः । इति अहं नृपं कसं निहन्मि चेत् अद्यैव मां जनाः विदुः । ततः ब्रजे गोकुले पशोः कृते पशूनामर्थे राक्षसान् निहत्य स्थितेन मया, काले उचिते काले आगते सति तद्वधः कंसस्य वधः अस्तु। २३ द्रुमा धन्या नेयता स्यात् तृणतोयेन पावनम् । पशव्यं यत्र रक्षोभिर्मक्ष्यते गोपगोकुलम् ॥ २४ ॥ द्रुमा धन्या नेयतेति । यत्र बजे तृणतोयेन तृणैर्जलेश्च पावनं पशव्यं पशूनां हितं च गोपगोकुलं रक्षोभिः भक्ष्यते, तत्र द्रुमा वृक्षसंपत् इयता

·हरिचरितम्
कंसहननमात्रेण धन्या न स्यात् । अतः कंचित्कालं व्रजे स्थित्वा द्रुमाणां धन्यतां
संपाद्यानन्तरं स हन्तव्य इति भावः ।
२४
इष्टं राज्ञः कुर्यात् सोऽरिजनो नूनमेत्य मयि यत्नम् ।
इत्थं चिन्तयदेव ज्योतिर्जातं तदास्तुतां पितरौ ॥ २५ ॥
इष्टं राज्ञः कुर्यादिति । किंच स: अरिजनः कंसपरिजनः एत्य मयि
राज्ञः कंसस्य इष्टं यत्नं मन्निग्रहे प्रयत्नं नूनं कुर्यात् । इत्थं चिन्तयदेव ज्योतिः
ज्योतिःस्वरूपं जातम् । तदा पितरौ देवकीवसुदेवौ अस्तुताम् । २५
धन्या विद्येयं स्याद्धन्यास्त्रेताग्नयो द्विजा धन्याः ।
यानाश्रित्य वयं त्वां पश्यामो दरगदाब्जचक्रधरम् ॥ २६ ॥
धन्या विद्येयं स्यादिति | इयं विद्या धन्या स्यात् । त्रेतामयः दक्षिण-
गार्हपत्याहवनीयाभिधाः त्रयः श्रौताग्नयः धन्याः। द्विजाः धन्याः। यान्
विद्यादीनाश्रित्य वयं दरगदाब्जचक्रधरं शङ्कचक्रगदापद्मधरं त्वां पश्यामः । २६
स्वं रक्षा राज्यस्य प्रभवोऽन्तस्त्रयमिदं विभो कर्म ।
देहः स्वो गुणमुकुरत्रयनिहितो मूर्तयश्च तास्तिस्रः ॥ २७ ॥
स्वं रक्ष्या राज्यस्येति । स्वं धनम् , कोश इति यावत् । राज्यस्य
रक्षा। तथा प्रभवः राजान इति प्रसिद्धमिदम् अन्तः विद्यमानं त्रयं हे विभो ते
कर्म । सर्व त्वदिच्छापरिकल्पितमित्यर्थः । स्वः आत्मीयो देहः स्वरूपमित्यर्थः ।
गुणमुकुरत्रयनिहितः सत्त्वरजस्तमःसंज्ञकगुणरूपे आदर्शतले त्रिविधे निहितः,
प्रतिबिम्बित इति यावत् । ताः प्रसिद्धाः तिस्त्रः मूर्तयः यथाक्रमं विष्णुब्रह्मरुद्र-
मूर्तयो भवन्ति ।
२७
स्वं रक्षा राज्यस्य स्वस्य पुमान् वेदरक्षितः पुरुषः ।
वेदाः प्रणवस्त्वं च प्रणवमयस्त्वमसि देव. सर्वमिदम् ॥ २८ ॥

·सव्याख्यानम्
९
स्वं रक्षा राज्यस्येति । स्वं, धनम्, कोश इति यावत् । स्वस्य
स्वकीयस्य राज्यस्य रक्षा । पुमान् रक्षिता भूपालः । तथा वेदरक्षितः पुरुषः ।
वेदाः, प्रणवः, प्रणवस्वरूपः त्वमिति सर्वमिदं हे देव त्वमेवासि । त्वमेव
एतद्रूपेण वर्तस इत्यर्थः ।
२८
क्षेत्रजडत्वं मत्वा तत्पतनात्पुरत एव मनसि सदा ।
ये तन्वन्ति भवन्तं हन्त लभन्ते त एव जननफलम् ॥ २९ ॥
क्षेत्रजडत्वमिति । ये ज्ञानिनः पुरुषाः क्षेत्रजडत्वं क्षेत्रस्य शरीरस्य जडत्वं
जडात्मकप्रकृत्यारब्धत्वं मत्वा तत्पतनात् पुरत एव तस्य क्षेत्रस्य पतनात्
पूर्वमेव सदा मनसि भवन्तं तन्वन्ति, ध्यायन्तीत्यर्थः । त एव जननफलं जन्म-
साफल्यं लभन्ते । हन्तेत्याश्चर्ये । अत्र,
महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौस्त्वया ।
पारं दुःखोदधेर्गन्तुं त्वर यावन्न भिद्यते ॥"
इति वचनं भावनीयम् ।
क्षेत्रजपरमात्मैक्यप्रतिभाभावे जगद्धमप्रभवः ।
शुक्तित्वाज्ञानेऽस्यां यथैव कलधौतधीनृणां भवति ॥ ३० ॥
क्षेत्रजेति । क्षेत्रजः, क्षेत्रे देहे विद्यमानः क्षेत्रज्ञः जीवात्मा, तस्य
परमात्मनश्चैक्यस्यापृथग्भावस्य प्रतिभायाः . ज्ञानस्याभावे सति जगद्रमप्रभवः
जगद्विषये भ्रमः परमात्मनः पृथग्भूतं जगदिति भ्रमः उदेति । तत्र निदर्शनमाह-
शुक्तित्वाज्ञाने सति अस्यां शुक्तौ नृणां यथा कलधौतधीः रजतज्ञानं भवति,
२
९
तथेत्यर्थः ।
नीले नेत्रे मकरविलसत्कुण्डलौ कर्णपाशौ
घोणोऽक्षीणः शितिमणिकृतादर्शदृश्यौ च गण्डौ ।
श्रीवत्सश्रीमणिवरकृतावासमेतच वक्षो
मध्यः पादौ तव मयि विभो शश्वदेते स्फुरन्तु ॥ ३१ ॥

·१०
हरिचरितम्
नीले नेत्रे इति । हे विभो तव नीले नेत्रे, मकरविलसत्कुण्डलो.
मकगकारविराजमानकुण्डलयुक्तौ कर्णपाशौ रमणीयौ को, अक्षीणः उन्नतः घोणः
नासिका, शितिमणिकृतादर्शदृश्यौ गारुत्मतरत्नमयादर्शवत् सुन्दरौ गण्डौ कपोलौ,
श्रीवत्सस्य तन्नामकस्य लक्ष्मणः श्रिया मणिवरेण कौस्तुभेन च, अथवा
श्रीवत्सेन श्रीमणिवरेण कौस्तुभेन च कृतावासम् एतत् वक्षः, मध्यः,
पादौ
इत्येते मयि शश्वत् अविच्छिन्नं स्फुरन्तु ।
नीले नेत्रे विपुले घोणश्रवणं विकासि वदनमिदम् ।
वक्षःश्रीः श्रीवत्सो बाहा मध्यं पदद्वयं स्फुरतात् ॥ ३२ ॥
नीले नेत्रे इति । विपुले विस्तृते नीले नेत्रे, घोणश्च श्रवणे च घोणश्रवणं
नासिका श्रोत्रे च, विकासि इदं वदनम् , वक्षसः श्रीः, श्रीवत्सः, बाहा बाहू,
मध्यं पदद्वयं च स्फुरतात् , मम मनसीति शेषः ।
जलं प्राज्ञा यस्मै द्रविणमिव दत्वा कृतधियः
प्रपद्यन्ते कामान् प्रकृतिरियतैव प्रकटिता ।
कथं त्वां पश्यामः सहजतिमिरान्धा वयमतो
वरिष्ठं त्वां शौरे शरणमुपयाताः स्म भिषजाम् ॥ ३३ ॥
जलं प्राज्ञा यस्मा इति। हे शौरे, यस्मै भवते प्राज्ञाः कृतधियः जलं, केवलं
जलमपीत्यर्थः, द्रविणमिव धनमिव दत्वा कामान् प्रपद्यन्ते, इयतैव एतावतैव
तस्य तव प्रकृतिः स्वभावः महोदारतेति यावत् , प्रकटिता । तं त्वां सहजतिमि-
रान्धाः स्वभावसिद्धाज्ञानाख्यतमसा स्वभावसिद्धतिमिराख्येन चक्षुरोगेण चान्धाः
वयं कथं पश्यामः । अतः भिषजां संसाररोगनिवर्तकानां चिकित्सकानां च वरिष्ठ
श्रेष्ठं त्वां शरणं रक्षकमुपयाताः स्म ।
३३
शशिवन्धस्य वदने पुत्रस्य पितरौ गिरा।
स्मारितार्थावथामुष्य मानुष्यकमपश्यताम् ॥ ३४ ॥

·सव्याख्यानम् ११ शशिवन्द्यस्येति । वदने शशिना वन्दनीयस्य चन्द्रमसमपेक्ष्याधिकसुषम- वदनयुक्तस्येत्यर्थः, पुत्रस्य गिरा स्मारितार्थो स्मारितपूर्वजन्मवृत्तान्तौ पितरौ अमुष्य मानुष्यकं मनुष्यरूपम् अपश्यताम् । ३४ गोरसप्रिय एष स्यादिति मत्वेव बालकम् । घोषं निनीषौ जनके जगले निगलेन च ॥ ३५ ॥ गोरसप्रिय इति । एषः गोरसप्रियः स्यात् इति मत्वेव बालकं घोषं गोपालानामावासं जनके वसुदेवे निनीषौ सति निगलेन पादयोबद्धन लोहमयेन शृङ्खलेन स्वयमेव जगले गलितेन बभूवे । वनानि यत्र ववृषुर्घनाः पुष्पाणि चाध्वनि । स दुन्दुभिरवस्तेन ययावानकदुन्दुभिः ॥ ३६ ॥ वनानि यत्रेति । यत्र अध्वनि घनाः मेघाः वनानि जलानि पुष्पाणि च ववृषः, तेनाध्वना दुन्दुभिरवः दुन्दुभेरिव गस्मीरः ध्वनिः यस्य सः आनक- दुन्दुभिः वसुदेवः ययौ, ब्रजमिति शेषः । अन्नं गोत्रस्त्रियो दद्युरिति विज्ञापयन्निव । अनन्तो व्रजमायान्तमनन्तरजमागमत् ॥ ३७ ॥ अन्नं गोत्रत्रिय इति । गाः त्रायन्त इति गोत्रा: गोपाः, तेषां स्त्रियः अन्नं दधुरिति विज्ञापयन्निव अनन्तः बलभद्रः ब्रजमायान्तम् अनन्तरजम् अनुजं श्रीकृष्णमागमत् । रुष्टास्ते नागानां नाथस्य फणामणिप्रभानिकराः। तत्रत्येषु न शेकुर्निद्रार्पितमन्धकारमपनेतुम् ॥ ३८ ॥ रुष्टास्ते नागानामिति । नागानां नाथस्य ते फणामणिप्रभानिकराः रुष्टाः सन्तः तत्रत्येषु बजे विद्यमानेषु जनेषु निदार्पितम् अन्धकार बाह्यवस्तुज्ञानासमर्थ्य तमश्च अपनेतुं न शेकुः।

·१२ हरिचरितम् धिगन्धः किल लोकोऽयं निद्रयेति स्वयं फणी । फणैः सितच्छत्रविधि व्यवान्निष्क्रामणोत्सवे ॥ ३९ ॥ धिगन्धः किलेति । अयं लोकः ब्रजस्थो जनः निद्रया अन्धः किल | धिक्, अस्य निन्दास्तु । इति फणी शेषः स्वयं फणैः निष्क्रामणोत्सवे सितच्छत्र- विधिं व्यधात् । पुरोगा अभियान्ति स्म पार्श्वगान् पार्श्वघट्टनैः । दिदृक्षवस्तं गीर्वाणाः संबाधं ते न मेनिरे ॥ ४० ॥ पुरोगा अभीति । तं दिदृक्षवः पुरोगाः पुरो गच्छन्तो गीर्वाणाः पार्श्वगान् पार्श्वघटनः अभियान्ति स्म । ते गीर्वाणाः संबाधं न मेनिरे । मान्यः स कविना नीतौ तातः पोतेन सूनुना । उत्तीर्य यमुनां सुप्तमविशन्नन्दमन्दिरम् ॥ ४१ ॥ मान्यः स कविनेति । नीतौ विषये कविना शुक्रेण मान्यः स तात: वसुदेवः सूनुनैव पोतेन यमुनामुत्तीर्य सुप्तं नन्दमन्दिरम् अविशत् । ४१ अरिष्टनाशमप्राप्तामिव निश्वासवर्जिताम् । स्वसुतेन सुतां तस्य व्यत्यस्य गृहमानयत् ॥ ४२ ॥ अरिष्टनाशमिति । अरिष्टस्य बालारिष्टस्य नाशम् अप्राप्तामिव निश्वास- वर्जितां तस्य नन्दस्य सुतां स्वसुतेन व्यत्यस्य विनिमयं कृत्वा तस्य सुतायाः स्थाने स्वस्य सुतं निक्षिप्येत्यर्थः, गृहमानयत् । ४२ बालो मे केशमुरार्यशोऽप्यपरः स्मरन्निति क्षितिपः । दूताहूतः कन्यां प्राक्षिपदश्मन्यसौ तु गगनमगात् ॥ ४३ ॥ बालो मे केशेति । केशमुरार्यशः ब्रह्मरुद्रविष्णूनामंशभूतोऽयं बालोऽपि मे अपरः न बालः इति स्मरन् क्षितिपः कंसः दूताहूतः सन् कन्याम् अश्मनि प्राक्षिपत् । असौ कन्या तु गगनमगात् ; अश्मन्यपतित्वैवाकाशमगात् । ४३

·सव्याख्यानम्
१३
कुशधारिणामिव कुलं भवद्विधैर्यथतां तवापि हृदयं दयोन्झितम् ।
धरणितले क्वचन धाम वैष्णवं भवतो वधाय समपादि दैवतैः ॥४४॥
कुशधारिणामिति । गगनं गतायाः कन्याया वचनं श्लोकद्वयेनाह । भव-
द्विधैः दुरात्मभिः कुशधारिणां मुनीनां कुलमिव दयोज्झितं तव हृदयमपि व्यथताम् ।
धरणितले कचन प्रदेशे भवतो वधाय दैवतैः वैष्णवं विष्णुसंबन्धि धाम तेजः
विष्णवंशभूतो बाल इत्यर्थः । समपादि संपादितं वर्तते ।
इष्टिविद्यत एवास्य न परं ते जगद्रुहाम् ।
उन्मूलने विसत्त्वानामित्युक्त्वान्तर्दधे शिवा ॥ ४५ ॥
इष्टिविद्यत इति । अस्य वैष्णवस्य धाम्नः, ते उन्मूलने परं न, किंतु
जगद्गुहां जगतो द्रोहं कुर्वतां विसत्त्वानां दुर्वलानां, सत्त्वगुणरहितानां तामस-
प्रकृतीनां दुष्टानामिति वा, उन्मूलने नाशने इष्टिः संकल्पः विद्यत एव, इत्युक्त्वा
शिवा चण्डिका अन्तर्दधे ।
स राजा प्रीत एतस्य पित्रो मिनिवर्त्मना ।
ददौ विमुक्तिं कृष्णोऽपि स्वयं वैयासिकी तयोः ॥ ४६ ॥
४५
स राजा प्रीत इति । स राजा कंसः प्रीतः, 'दिष्टगतिरेव बलीयसी ।
किमिति मुधा स्वसारं तत्पतिं च हिनस्मि' इति जातानुशयः तयोर्विषये प्रीतः
सन् एतस्य पित्रोः देवकीवसुदेवयो: जैमिनिवर्त्मना जैमिनिसंमतप्रकारेण विमुक्ति
निगलान्मोचनं ददौ । जैमिनिसंमता विमुक्तिहि नश्वरः स्वर्गादिभोग एव । तमेव
नश्वरसुखभोगं तयोर्ददावित्यर्थः । भगवान् कृष्णोऽपि तयोः देवकीवसुदेवयोः
स्वयं वैयासिकी व्याससंमतां विमुक्तिम् अपुनरावृत्तिलक्षणां परिपूर्णब्रह्मानुभवरूपा-
मनश्वरसुखमयीं स्वसायुज्यरूपां परममुक्तिं ददौ ।
स राजा प्रीत एतस्य पितरौ तावमूमुचत् ।
यौ विमुक्तौ भवनैतौ किं नु कंसः करिष्यति ॥ ४७ ॥

·४७ १४ हरिचरितम् स राजा प्रीत इति । स राजा कंसः प्रीतः सन् एतस्य पितरौ तौ देवकीवसुदेवौ अमूमुचत् निगलबन्धात् अमोचयत् । यौ भवेन संसारेण विमुक्तौ एतौ देवकीवसुदेवौ कंस: किं नु करिष्यति, न किमपीत्यर्थः । सुगुप्रायोऽसौ वनान्तस्तत्र गोयज्ञभूसुराः । बालाश्च वध्या युष्माभिः श्रुतं चेदम्बिकावचः ॥ ४८ ॥ सुगुप्रायोऽसाविति । अथ केश्यादीनासुरांशानुद्दिश्य कंसस्य वचनमाह । असौ वनान्तः सुगुप्रायः शोभनाभिर्गोभिः प्रचुरः । अम्बिकावचः चण्डिकावचनं युप्माभिः श्रुतं चेत् , तत्र वनान्ते विद्यमानाः गावः यज्ञाः भूसुराः बालाश्च युष्मा- भिर्वध्याः। ४८ धिगस्तु हास एतेषां कार्योऽन्नस्य मखाशिनाम् । यतन्ते संततं ते मां हन्तुमन्तर्हिता अपि ॥ ४९ ॥ धिगस्तु ह्रास इति । एतेषां मखाशिनां मखभुजां देवानाम् अन्नस्य हविषः हासः कार्योऽस्तु । धिक्, एतानिति शेषः । ते देवा अन्तर्हिता अपि भूत्वा मां हन्तुं सततं यतन्ते । ४९ अङ्गानि यदमात्यप्रोतान्येवेतराणि षडपि यतः । युष्मदधीनाः प्राणा ममेत्युवाच नृपोऽथ केश्यादीन् ॥ ५० ॥ अङ्गानि यदेति । अथ नृपः कंसः यतः इतराणि षडपि अङ्गानि स्वामिसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि अमात्यप्रोतान्येव, अमात्यायत्तानीति यावत् , तत: मम प्राणाः युष्मदधीनाः इति केश्यादीनुवाच । सेनावान् राजाज्ञामाशु गृहीत्वा भुवस्तले सकले। राक्षसदैत्यसमूहः प्रससार प्राणिनां हरन् प्राणान् ॥ ११ ॥ सेनावान् राजेति । आशु शीघ्रमेव, अविचारितमेवेत्यर्थः । राजाज्ञा गृहीत्वा राक्षसदैत्यसमूहः सेनावान् सन् ‘सकले भुवः तले प्राणिनां प्राणान हरन् प्रससार।

·सव्याख्यानम्
धीराः संनद्धमतयो राज्ञे कृतकरार्पणाः ।
नन्दादयो ययुर्घोषं नन्दनत्राणतत्पराः ॥ १२ ॥
धीराः संनद्धति | धीराः मनीषिणः संनद्धमतयः प्रत्युत्पन्नमतयः तत्तत्का-
लोचितधिय इत्यर्थः, नन्दादयः सामन्तभूपालाः राज्ञे कंसाय कृतकरार्पणाः, कर-
रूपेण देयानि धनादीनि दत्वा नन्दनत्राणतत्पराः सन्तः घोषं ययुः ।
शालीनप्रधनं विद्यातपसी यस्य केवलम् ।
स गर्गो जातकर्मादीन् व्यधामूढं कुमारयोः ॥ १३ ॥
शालीनप्रधनमिति | यस्य शालीनं प्रकृष्टं धनं केवलं विद्यातपसी,
नान्यद्धनमित्यर्थः, तपोधन इति यावत् , स गर्गों मुनिः कुमारयोः बलराम-
श्रीकृष्णयोः जातकर्मादीन् संस्कारान् गूढं व्यधात्।
क्षीरं गोर्नो नयेनैव ध्वस्तमित्यस्य दुष्क्रियाः ।
यथा गूहेयुरेवं स कृष्णोऽभूद् व्रजवल्लभः ॥ ५४ ॥
क्षीरं गोनों नयेनेति । नः गोः क्षीरं नयेनैव औचित्येनैव ध्वस्तम् ;
नानेन बालेनेति अस्य कृष्णस्य दुष्क्रियाः दुष्टाः बालचेष्टाः यथा गृहेयुः, एवं स
कृष्णः ब्रजवल्लभः ब्रजस्थानां गोपानां गोपीनां च प्रियतमोऽभूत् ।
रत्नचयो नृपतिः कनकं वा यस्य हि तेजसि लेशवशेन ।
इष्टतमं जगतीह स पित्रोस्तुष्टिमगादिति किं नु वदामः ॥ ५५ ॥
रत्नचयो नृपतिरिति । यस्य भगवतो हि तेजसि विद्यमानेन लेशवशेन
तेजसोऽयुतायुतांशेनेत्यर्थः ; रत्नचयः नृपतिः कनकं वा इह जगति सर्वेषामिष्टतम
भवति सः पित्रोस्तुष्टिमगात् , तुष्टिकरोऽभूदित्यर्थः ।। इति किं नु वदामः किं
वक्तव्यम् । भगवतस्तुष्टिकरत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धमित्यर्थः ।
ताः प्रजाः प्रज्ञाः स्युरिमा जनन्योऽस्य समन्ततः ।
विषं दास्ये तथापीति ददती पूतना गता ॥ ५६ ॥

·१६ हरिचरितम् ताः प्रजाः प्रज्ञाः स्युरिति । ताः एता इत्यर्थः ; प्रजाः प्रज्ञाः स्युः विवेककुशलाः स्युः, अतो मम कपटकर्म जानीयुरित्यर्थः । अस्य बालसंघस्य समन्ततः इमाः जनन्यः वर्तन्ते ; अतोऽत्र न गन्तव्यम् । तथापि विषं दास्ये इति विषं ददती पूतना गता; ब्रजमिति शेषः । ५६ अश्वानां को योग्य आभीरवर्गे व्याघ्राः प्राप्ताः किं नु सिंहाश्व गोष्ठम् । सैवं तत्तत्सत्त्वसत्तानुमाने योग्या नादेनाप देहं स्वमन्ते ॥ १७ ॥ अश्वानां को योग्य इति । अथ श्रीकृष्णेन निपीतप्राणायाः पूतनाया: मरणसमये संजातं भयंकरं शब्दं श्रुत्वा ब्रजस्थानां भीतिमाह | आभीरवर्ग गोपानां समूहे कः अश्वानां योग्यः, अश्वान् नियन्तुं कः समर्थ : । अथवा व्याघ्राः सिंहाश्च गोष्ठं व्रजं किं नु प्राप्ताः ! एवम् उक्तप्रकारेण तत्तत्सत्त्वानां तत्तदुष्ट- प्राणिनां सत्ताया अनुमाने योग्या सा पूतना नादेन सह अन्ते स्वं देहमाप। ६७ तद्वैरं प्रिययात्यर्थमसतां हतया तया । दैत्येषु निहितं येन हताः स्युस्तेन चक्रिणा ॥ १८ ॥ तद्वैरं प्रिययेति । असताम् अत्यर्थ प्रियया हतया तया दैत्येषु तत् तादृशं वैरं निहितं, येन ते सर्वे तेन चक्रिणा हताः स्युः । ५८ धवस्त्वम्भोधिकन्यायाः स्तन्यायारब्धरोदनः । अनसोऽधः शयानोऽदः पदा दूरमपातयत् ॥ ५९ ॥ धवस्त्विति । अम्भोधिकन्यायाः धवस्तु श्रियः पतिः श्रीकृष्णस्तु स्तन्या- यारब्धरोदन: सन् अनसः शकटस्याधः प्रदेशे शयान: अदः शकटं पदा दूर- मपातयत्। १९ ग्रामस्तस्य रवात् त्रासमाससाद बजौकसाम् । नन्दस्तु हरिनामानि जपन् जग्राह बालकम् ॥ ६ ॥ ग्रामस्तस्येति । तस्य रवात् ब्रजोकसां ग्रामः त्रासमाससाद । नन्दस्तु बालकस्य शुभमाशंसमान; हरिनामानि जपन् बालकं जग्राह । ६०

·सव्याख्यानम्
जन्मजरारहितममुं वात्यातनुरहरदथ तृणावर्तः ।
गगनात्तमपि शिलायां निपात्य तस्योरसि स्वयं व्यहरत् ।। ६१ ॥
जन्मजरेति । अथ वात्यातनुः तृणावर्तो नामासुरः जन्मजरारहितम् अमुं
कृष्णम् अहरत् । कृष्णस्तु तमपि तृणावर्तमपि गगनात् शिलायां निपात्य तस्यो-
रसि स्वयं व्यहरत ।
६१
इष्टकाः कार्या मुनिभिर्यज्ञायाद्याभयैरिति ।
दृष्टवन्तो वदन्ति स्म मर्त्या दैत्यकलेबरम् ।। ६२ ।।
इष्टकाः कार्या इति । अद्य मुनिभिः अभयैः सद्भिः यज्ञायेष्टका:
चितिकरणार्थ मृन्मयशिलाखण्डाः कार्याः । इत्येवं दैत्यकलेबरं दृष्टवन्तो माः
वदन्ति स्म ।
कुलगुरुः स्यादयं रक्षितो विष्णुने-
त्यथ सुतं वक्षसो राक्षसादाददे ।
अजपदीशस्य नामानि चामुं स्पृशन्
भ्रमयति स्मानने चास्य गोवालधिम् ॥ ६३ ॥
कुलगुरुः स्यादिति । अथ विष्णुना रक्षितः अयं कुलगुरुः स्यात् इति
वदन् नन्दः राक्षसात् रक्षःसंबन्धिनः वक्षसः सुतमाददे । अमुं स्पृशन् ईशस्य
नामानि चाजपत् । अस्यानने गोवालधिं च भ्रमयति स्म ।
मुनिस्त उग्रो भूतेशः शूलपाणिरुमासखः ।
करोतु रक्षामनिशमिति रक्षामथाक्षिपत् ॥ ६४ ॥
मुनिस्त उग्र इति । अथ मुनिः उग्रः भूतेशः शूलपाणिः उमासखः ते
अनिशं रक्षां करोतु इत्युक्त्वा रक्षां तदुपरि अक्षिपत् ।
प्रमोदकरतां पित्रो रक्षन्तौ रामकेशवौ ।
कणत्किङ्किणिकावेतौ जातौ प्रारब्धरिङ्खणौ ॥ ६९ ॥

·१८
हरिचरितम्
..
जातौ।
प्रमोदकरेति । पित्रोः यशोदानन्दयोः प्रमोदकरतां रक्षन्तौ; प्रमोद
जनयन्तावेवेत्यर्थः । एतौ रामकेशवौ कणत्किङ्किणिकौ शब्दायमानाभिः कटयां
पादयोश्च बद्धाभिः क्षुद्रघण्टिकाभिः युक्तौ प्रारब्धरिडणौ आरब्धचक्रमणौ
६५
शशाङ्कानुगतां लक्ष्मी बिभ्रतौ वदनाम्बुजे ।
अचिरादिव पादाभ्यामपुनीतामुभौ व्रजम् ॥ ६६ ॥
शशाङ्कानुगतामिति । उभौ रामकृष्णौ वदनाम्बुजे शशाङ्कानुगतां चन्द्र-
सदृशीं लक्ष्मी शोभां बिभ्रतौ अचिरादिव पादाभ्यां व्रजम् अपुनीताम् । ६६
वक्ष्यामि कालमखिलानपि वञ्चयित्वा
पातुं पयोऽनुगृहमन्वहमित्युदीर्य ।
कृत्वा वशे शिशुघटामपिबत्तथैव
सार्धं तया स खलु नन्दसुतो मुकुन्दः ॥ ६७ ॥
वक्ष्यामि कालमिति । नन्दसुत: सः मुकुन्दः अखिलानपि वञ्चयित्वा
अनुगृहं प्रतिगृहम् अन्वहं प्रत्यहं पयः पातुं योग्यं कालं वक्ष्यामि इत्युदीर्य
शिशुघटां बालानां समूहं स्ववशे कृत्वा तया साध बालसमूहेन सह तथैव
अपिबत् ।
६७
संभेदः खलवृत्त्या नास्य तथाप्येष दधिरसालघटान् ।
भङ्क्त्वाहनि पीतपया धेनुषु वत्सान युयोज रजनीषु ॥ ६८ ॥
संभेदः खलेति । अस्य खलवृत्त्या दुष्टाचारेण संभेदः संगमः यद्यपि न ;
यद्यपि न दुष्टाचार इत्यर्थः । तथापि एष: अहनि दधिरसालघटान् दधिरसपूर्णान्
घटान् भङ्क्त्वा पीतपयाः सन रजनीषु वत्सान् धेनुषु युयोज योजयामास । ६८
शीलप्रियस्त्वङ्गनानामतीवायं ततो न ताः ।
इयतापि यदा चेलुस्तदाज्यादीन्यनाशयत् ॥ ६९ ॥

·सव्याख्यानम् १९ शीलप्रिय इति । अयम् अङ्गनानाम् अतीव शीलेन प्रियः । ततः ता इयतापि कर्मणा यदा न चेलुः कृष्णविषये चलितमनसो न बभूवुरित्यर्थः; तदा आज्यादीन्यपि अनाशयत् । ६९ वेलातरव इवैतौ नद्येव मयार्जुनावुलूखलतः । सलिलजवादिव भग्नौ कार्याविति विक्रियाशतान्यतनोत् ॥ ७० ॥ वेलातरव इति । एतौ अर्जुनौ अर्जुनवृक्षौ नद्येव मया सलिलजवादिव उल्लूखलतः वेलातरव इव भग्नौ कार्यों इति मत्वा विक्रियाशतानि अतनोत् । ७० विभिन्नं कर्मणा तस्य गोप्यः शिक्यादि चिक्षिपुः । मातुरग्रेऽथ सा कृष्णं दाम्नाबध्नादुलूखले ॥ ७१ ।। विभिन्नं कर्मेति । तस्य कर्मणा चेष्टया विभिन्नं शिक्यादि ; शिक्यं नाम दधिभाण्डादिनिक्षेपाय कल्पितो रज्जुमयो लम्बमान आधारविशेषः । गोप्यः मातुः यशोदायाः अग्रे चिक्षिपुः । अथ सा यशोदा कृष्णं दाम्ना रज्वा उलूखले अबध्नात। ७१ धर्मवान् रामासि पयस्त्वं पिबेत्यस्य पश्यतः । ददौ रामाय सा तासामप्यदायद्विनाशितम् ॥ ७२ ॥ धर्मवान् रामेति । हे राम, त्वं धर्मवान् असि । अतः त्वं पयः पिब । इत्युक्त्वा अस्य पश्यत एव ; अस्मिन् कृष्णे पश्यत्येव तमनादृत्य । यत् विनाशितं तत् पयः रामाय तथा तासामपि गोपीनामपि सा यशोदा अदात् । ७२ स व्यालो नास्ति योऽत्रैनं चानयामीति सा ययौ । कर्षन्नुलूखलं तेन स बभनार्जुनद्रुमौ ॥ ७३ ॥ स व्यालो नास्तीति । यः सः व्यालः दुष्टः अत्र नास्ति, एनं चानयामीत्युक्त्वा सा ययौ । सः कृष्णः उखुखलं कर्षन तेन उल्लूखलेन अर्जुनद्रुमौ बभञ्ज । ७३ ·२० हरिचरितम् ते बाला भ्रान्तात्मतया चुक्रुशुस्तस्य येऽनुगाः । तौ कुबेरसुतौ शापकृच्छ्रादुच्छायमापतुः ॥ ७४ ॥ ते बाला भ्रान्तेति । तस्य ये अनुगा बालाः ते भ्रान्तात्मतया विभ्रान्त- मनस्कतया चुक्रुशुः । कुबेरसुतौ तौ अर्जुनवृक्षरूपिणौ नलकूबरौ शापकृच्छ्रात् उच्छायम् उन्नतस्थानम् आपतुः। ७४ कामाः सन्नाः स किं न स्यादवस्थां याति मे सुतः । इत्यधावद्यशोदार्ता तत्र यत्र द्रुमध्वनिः ॥ ७९ ॥ कामाः सन्ना इति । कामाः अस्माकमभीप्सितानि सर्वाणि, सन्नाः नष्टाः । सः मे सुतः अवस्थां यातीत्येतत् किं न स्यात् , अवस्थां किं न यायादित्यर्थः । इति वदन्ती यशोदा आर्ता सती यत्र द्रुमध्वनिः संजातः तत्र अधावत् । ७५ होमं पुत्रार्थमतनोन्नन्द उद्दिश्य यं प्रभुम् । आनर्च विप्रानन्नाद्यैः स नो विष्णुः प्रसीदतु ॥ ७६ ॥ होमं पुत्रार्थमिति । यं प्रभुम् उद्दिश्य नन्दः पुत्रार्थ होममतनोतु , अन्नाद्यैः विप्रान् आनर्च च, स विष्णुः नः प्रसीदतु । ७६ मणिर्मानद एवायं कृष्णो मुष्णंस्तमो निशि । धिक् मया पापया त्यक्तः श्रद्धेयः सर्वदेहिनाम् ॥ ७७ ॥ मणिर्मानद इति । अयं कृष्णः निशि तमः मुष्णन् अपहरन मानदः गौरवप्रदः मणिरेव इति सर्वदेहिनां श्रद्धयः सः पापया मया त्यक्तः । मां धिक् । नाविद्धः पादे वा बाह्वोर्वा नूनमेष यदि जीवेत् । इत्यं व्याकुलमनसा मात्रा प्रापे निरामयः पुत्रः ॥ ७८ ॥ ७७ ·सध्याख्यानम् २१ . नाविद्धः पाद इति । एषः पादे वा बाह्वोर्वा नाविद्धः अनाविद्ध इत्यर्थः। नूनम् असंदिग्धं यदि जीवेत् , जीवेद्वा; इत्थं व्याकुलमनसा मात्रा निरामयः पुत्रः प्रापे प्राप्तः । ७८ उत्पलं निधिरसौ दृशा श्रियामाननेन कमलं कदर्थयन् । कैरवं च हसितेन बालको दृश्यते स्म बत विस्मितैननैः ॥ ७९ ॥ उत्पलं निधिरिति । श्रियां निधिः असौ दशा उत्पलम् , आननेन कमलं हसितेन कैरवं च कदर्थयन् बाल: विस्मितर्जनैः दृश्यते स्म । बतेति हर्षे । ७९ शूद्रस्तु योद्धा राजा वा नेशापदि तारकाः । इत्याह नित्यं नो विष्णुरिति नन्दोऽग्रहीत्सुतम् ॥ ८० ॥ शद्रस्तु योद्धेति । ईदृशापदि शूद्रो वा योद्धा राजा वा अन्ये येऽपि केऽपि वा न तारकाः, आपदं निवारयितुं न समर्थाः । इति भगवान् विष्णुः नः नित्यमाह । इति वदन् नन्दः सुतम् अग्रहीत् । विरुद्धं स्त्रीधनादीनां निमित्तमिह दृश्यते । वयं बृन्दावनं याम इति संमन्त्र्य ते ययुः ॥ ८१ ॥ विरुद्धं स्त्रीधनेत्यादि । इह गोकुले स्त्रीधनादीनां विरुद्धं निमित्तं दृश्यते । तस्मात् वयं बृन्दावनं नाम स्थलान्तरं यामः इत्येवं संमन्त्र्य ते नन्दादयो बृन्दावनं ययुः। ८१ हीनप्रायो नटजनस्तेन गोपीजनैः सह । हरिद्वयेन विपिने संगीतमनुतिष्ठता ॥ ८२ ॥ हीनप्रायो नटजन इति । गोपीजनैः सह विपिने संगीतमनुतिष्ठता हरिद्वयेन रामकृष्णरूपेण नटजनो हीनप्रायः प्रायशो हीनोऽभवत् ।

·८४ २२ हरिचरितम् धिगश्वः खिन्नोऽयमहो मृषेत्यास्फालितैर्मुहुः । अश्वादिलीलां कुर्वाणैः क्वचिद् व्यहरतामुभौ ॥ ३ ॥ धिगश्वः खिन्नोऽयमिति । अयमश्वः खिन्नः धिक् | अहो मृषा मिथ्यैतत् । इति मुहुः आस्फालितैः करतलघट्टनैः अश्वादिलीलां कुर्वाणैः गोपबालैः सह उभौ रामकृष्णौ कचित् वनस्थले व्यहरतां विहारमकुरुताम् । दिशतु नः पथ्यमित्यनिशमाशंसतां व्रजवधूचेतसां स्मरदुरन्तज्वरम् । निजशरीरार्पणैरशमयन्माधवः प्रतिवधूद्भावितप्रथितकोलाहलैः ॥ ८४ ॥ दिशतु नः पथ्यमिति । नोऽस्माकं पथ्यं दिशतु । इत्यनिशं सदा आशं- सतां ब्रजवधूचेतसां संबन्धिनं स्मरजनितं दुरन्तं ज्वरं माधवः प्रतिवधूभिः उद्भावितः प्रथित: कोलाहलो येषां तैः निजशरीरार्पणैः अशमयत् । गाढालिङ्ग- नेन तासां मदनतापं शमयामासेत्यर्थः । जनोऽन्धः पापकलिलः कालियप्रमुखो विषैः । मामपश्यन् दूषयति विषमस्या यमस्वसुः ॥ ८५ ॥ जनोऽन्धः पापकलिल इति | पापकलिल: पापैनिबिड: अत एवान्धः कृत्याकृत्यविवेकशून्य: कालियप्रमुखो जनः मामपश्यन् दुष्टनिग्रहार्थमवतीर्ण मा- मजानन् स्वकीयविषैः अस्या यमस्वसुः यमुनानद्याः विषं जलं दूषयति अनुप- भोग्यं करोति । ८५ ग. स्यान्मा तृषार्तानामियमित्यात्तधीहरिः । जासु रामं विना गत्वा न्यपतत्कालियहूदे ॥ ८६ ॥ गा स्यादिति । इयं यमुना तृषार्तानां पिपासापीडितानां गोगोप- कुलादीनां गा निन्दनीया मा स्यात् मा भूदित्यात्तधीः कृतनिश्चयो हरिः श्रीकृष्णः जातु कस्मिंश्चित्समये राम बलभद्रं विना स्वयमेक एव गत्वा कालि- यहदे कालिययुक्त हृदे न्यपतत् । ८६ ·८७ सव्याख्यानम् मान्यो लोकेषु नः कृष्णो नीपाग्रादुग्रपन्नगे। सलिले पतितो मोहादिति गोपा विचुक्रुशुः ॥ ८७ ॥ मान्यो लेकेष्विति । लोकेषु माननीयो नः कृष्णः नीपवृक्षस्याग्रप्रदेशात उप्रेण भयंकरेण पन्नगेन कालियाख्यसर्पेण युक्ते सलिले मोहात् पतितः । इति गोपाः विचुक्रुशुः । धन्यः शरैरथोटेलविषदिग्धजलोक्षितः । वनान्तोऽस्याः प्रजन्वाल समन्तात्पतिते हरौ ॥ ८८ ॥ धन्यः शरैरिति । अथ शरैः सितपुष्पगुच्छर्जलप्रान्तप्ररोहिभिः स्थूल- दर्भाकृतिपत्रैस्तृणविशेषैः धन्यः धनवान् , शरप्रचुर इत्यर्थः । अस्याः यमुनाया: वनान्तः तत्तीरवर्तिवनमध्यप्रदेशः हरौ श्रीकृष्णे पतिते सति समन्तात् उद्वेलेन वेलामतिक्रम्य प्रवृद्धेन विषदिग्धेन जलेनोक्षितः सिक्तः सन् प्रजज्वाल विषवेगजेन वह्निना दग्धोऽभूत् । ८८ सुखि सन्नित्यमस्माकं चित्तमद्य तु वेपते । इति चिन्ताकुलो नन्दः शुश्राव रुदतां रुतम् ॥ ८९॥ सुखि सन्नित्यमिति | नित्यं सुखि सत् अस्माकं चित्तमद्य वेपते । तत्र किं निदानं स्यादिति चिन्तया व्याकुलो नन्दः रुदतां गोपानां रुतं शब्द शुश्वाव। लामो धान्यस्य योऽस्माकं स सर्वो विप्रसात्कृतः । इति नन्दोऽभ्यगाद्गोपैः कालिन्दीकूलमाकुलः ॥ ९० ॥ लाभो धान्यस्येति । अस्माकं यो धान्यस्य लाभः स सर्वोऽपि; समग्रमपि लब्धं धान्यमित्यर्थः । विप्रसात्कृतः ब्राह्मणाधीनः कृत', ब्राह्मणेभ्यो दत्तो भविष्यतीति निश्चित्य नन्दः आकुल: सन् गोपैः सह कालिन्द्या यमुनायाः कूलं तीरमभ्यगात् । ८९ ९० ·हरिचरितम् अङ्करं निरयस्यापि न परं लौकिकापदाम् ! शोषयिष्यति योऽस्माकं तमृते जीवनं वृथा ॥ ९१ ॥ अङ्करं निरयस्येति । यः श्रीकृष्णः लौकिकापदाम् ऐहलौकिकानामा- पदाम् अङ्करं प्रथमप्ररोहं परं शोषयिष्यतीति न, किं तु निरयस्य पारलौकिकस्य नरकस्यापि अङ्करं शोषयिष्यति ; भगवति विन्यस्तचित्तानां नरकप्राप्त्यभावादिति भावः । तं श्रीकृष्णम् ऋते विहाय अस्माकं जीवनं वृथा व्यर्थं भवति । ९१ धावेवैद्योऽत्र मित्रं वा नैवाद्य त्रातुमापदः । भक्ष्या भवाम नागस्य भगवत्यर्पिताशयाः ॥ ९२ ॥ धावेद्वैद्य इति । अद्यास्मानापदः त्रातुं वैद्यो मित्रं वा अत्र न धावेत् । भगवति श्रीकृष्णे अर्पिताशयाः विन्यस्तचित्ताः वयं नागस्य कालियस्य भक्ष्याः भवाम। ९२ गत्वा सुराष्ट्रं तद्विष्णोः सद्यो मोदाम मा चिरम् । इति घोषे स्थिते रामस्तमस्मारयदीश्वरम् ॥ ९३ ॥ गत्वा सुराष्ट्रमिति । नागेन भक्षितानां स्वेषां परमपुरुषार्थप्राप्तिमाह । सद्यः अविलम्बन विष्णोः तत् परमपुरुषार्थत्वेन श्रुत्यादिषु प्रसिद्धं सुराष्ट्र श्रीवैकुण्ठाख्यं नगरं गत्वा मा चिरम् अचिरादेव मोदाम । इति घोषे गोपानां कोलाहले जाते रामो बलरामः तं श्रीकृष्णम् ईश्वरं सर्वलोकेश्वरं दुष्टनिग्रहाय मर्त्यलोके अवतीर्णम् अस्मारयत् । गमनकालममुष्य निवेदयन्निजगृहादधिवारिधि माधवः । शिरसि निष्ठुरपादविघट्टनैर्गलितदर्पमथाकृत दर्पकम् ॥ ९४ ॥ गमनकालमिति । अथ माधवः श्रीकृष्णः अमुष्य कालियस्य निजगृहात् यमुनाहदात् अधिवारिधि वारिधिं प्रति गमनकालं निवेदयन् शिरसि कालिय- फणामण्डले निष्ठुरपादविघटनैः कठोरैः पादताडनैः दर्पकं दृप्तं तं कालियं गलित- दर्पम् अकृत।

·सव्याख्यानम् दयावान् रोगिणममुं भर्तारं त्वं प्रयच्छ नः । इति स्वीकृत्य तं पत्न्यो ययुरब्धि विहायसा ॥ ९५ ॥ दयावान् रोगिणमिति । हे कृष्ण दयावान् त्वं रोगिणं भवत्पाद- ताडनेन संजातव्यथम् अमुं भर्तारं नः अस्मभ्यं प्रयच्छ । इति संप्रार्थ्य पत्न्यः कालियपत्न्यः तं भर्तारं स्वीकृत्य लब्ध्वा विहायसा वियन्मार्गेण अब्धि ययुः। ९५ होमस्थानं वनमभूत्तद्विशेषेण यज्वनाम् । नीपश्च पापशमनः सोऽप्यसौ यमुनाहूदः ॥ ९६ ॥ होमस्थानं वनमिति । तत् वनं यमुनातीरवनं कालियनिरासानन्तरं विशेषेण यज्वनां यजनशीलानां होमस्थानमभूत् । भगवत्पदकमलविन्यासधन्यम् , अत एव परमपावनं चैतद्वनमिति मत्वा सर्वेऽपि यज्वानस्तत्रागत्य यज्ञमकुर्वन्नि- त्यर्थः। एवं सः नीपः कदम्बवृक्षोऽपि पापशमनो बभूव । तथा असौ यमुनाह्रदोऽपि पापशमनो बभूव । श्रीमान् पुत्रो वारिपूरमिव नन्दस्य यामुनम् । सुशीतमतनोबाष्पं स्वाङ्गसङ्गाद् व्रजौकसाम् ॥ ९७ ॥ श्रीमान् पुत्र इति । नन्दस्य श्रीमान् पुत्रः श्रीकृष्णः यामुनं यमुना- संबन्धिनं वारिपूरमिव जलप्रवाहमिव ब्रजौकसां गोपानां बाष्पं स्वाङ्गसङ्गात् सुशीतम् अतनोत् । ९७ तन्मम नामावन्यां कृत्यमिति प्राप्य परिवृतो गोपैः । रामो रासभदैत्यांस्तालवने धेनुकादिकानवधीत् ॥ ९८ ॥ तन्मम नामेति । रामो बलराम: अवन्यां भुवि मम तन्नाम कृत्यमिति मत्वा भुवं प्राप्य गोपैः परिवृतः सन् तालवने तालवृक्षाणामरण्ये स्थितान् धेनुकादीन् रास दैत्यान् रासभरूपिणोऽसुरान् अवधीत् ।

·२६ हरिचरितम् दानानां क्रमक!क्यनियमेच्छा कदर्यता । इति तस्यानुगान् कांश्चिद्यमायादात्स्वयं हरिः ॥ ९९ ॥ दानानां क्रमेत्यादि । हरिः श्रीकृष्णः दानानां विषये क्रमक.क्यनियमेच्छा पूर्वमिदं देयं पश्चादिदमिति क्रमस्य एकेनैव क; सर्व देयं नान्येन तत्संबन्धि- नापीति क.क्यनियमस्य चेच्छा कदर्यता कदर्यस्य लुब्धस्य कर्म भवति । लुब्ध एवैतद्वयाजेन विलम्बं कुर्यादित्यर्थः । इति मत्वा तस्य धेनुकस्यानुगान् कांश्चिदैत्यान् यमाय स्वयमेव बलराममप्रतीक्ष्यैवादात् । तदनुगान् स्वयं जघाने त्यर्थः । क्षेत्रवानस्तु देशेन शश्वन्मुनिननोऽमुना । इति तौ जग्मतुर्गोपैः स्तूयमानौ निजं ब्रजम् ॥ १०० । क्षेत्रवानस्त्विति । मुनिजनः अमुना देशेन यमुनातीरप्रदेशेन शश्वत् निरन्तरं क्षेत्रवान् अस्तु । अमुं देशं स्वावासक्षेत्रं करोत्वित्यर्थः । इति मत्वा नौ रामकृष्णौ गोपैः स्तूयमानौ निजं बज जग्मतुः । १०० शंभुर्जयति दैतेयान् संभावयति च क्वचित् । विष्णुरभ्यर्थितो हन्याधुवां स्वयमहो हथः ॥ १०१ ॥ शंभुर्जयतीति । स्तुतिप्रकारमेवाह । शंभुः दैतेयान् अन्धकादीनसुरान् कचिज्जयति-। कचित्तु बाणादीनसुरान् सुहृद्भूत्वा संभावयति च । न तु सर्वदा दैतेयान् हन्ति । विष्णुः अभ्यर्थितः सन् दैतेयान् मधुकैटभादीन् हन्यात् , न त्वनभ्यर्थितः । युवां तु स्वयमेवानभ्यर्थितावेव तान् हथः । अहो इत्याश्चर्ये । १०१ रत्नाङ्गनार्थदायादि विवादालम्बनं विना । वध्यानवध्यानपरैरपध्यानपरान् मुवः ॥ १०२ ॥ रत्नाङ्गनार्थेत्यादि । विवादस्य परस्परवैरस्यालम्बनभूतं रत्नाङ्गनार्थदायादि विना वध्यान् , तथा अपरैः अन्यैः अवध्यान् , तथा भुवः अपध्यानपरान् पीडनचिन्तापरान् ; असुरानित्यनिमश्लोकस्थेनान्वयः । १०२ ·सव्याख्यानम् रक्ष्या सा पार्थिवी नित्यं जनतेति व्रतादिव । निघ्नतोरसुरान्नित्यमद्भुतेयं प्रगल्भता ॥ १०३ ॥ रक्ष्या सा पार्थिवीति । पार्थिवी पृथिव्यां जाता सा जनता जनसमूहः नित्यं रक्ष्या इति ब्रतादिव नित्यमसुरान निघ्नतोः युवयोरियं प्रगल्भता प्रौढिमा अद्भुता आश्चर्यकरी । देवतान्तरेषु ईदृशी प्रौढिर्न दृश्येति भावः । १०३ सापत्यनिन्दा नन्देन क्रियते युवयोः कृते । अपायशङ्कयेत्यासन् सखायो मुखराः शतम् ॥ १०४ ॥ सापत्यनिन्देति । नन्देन नन्दगोपेन युवयोः कृते विषये अपायशङ्कया 'कदा कीदृशोऽपाय एतयोः संभवेत्' इति शङ्कया सापत्यनिन्दा सापत्यानाम् अपत्यवता जनानां निन्दा गर्दा 'किमर्थं लोके जनाः शङ्कास्पदैरपत्यैयुज्यन्ते । यदि निरपत्या भवेयुः तदा निःशङ्काः सुखिनो भवेयुः' इति निन्दा क्रियते । इति अनयोः शतं सखायः मुखराः शब्दायमाना आसन् । १०४ जनो मान्यं हि भाण्डीरवटं प्राप्य चकार सः । द्वन्द्वक्रीडामथ प्राप प्रलम्बो गोपरूपधृत् ॥ १०५ ॥ जनो मान्यं हीति । स जनो गोपजनः मान्यं माननीयं भाण्डीरवटं भाण्डीराख्यं वनस्थं वटवृक्षं प्राप्य द्वन्द्वक्रीडां द्वाभ्यां द्वाभ्यां सह मिलित्वा करणीयां क्रीडां चकार । अथ प्रलम्बो नामासुरः गोपरूपधृत् गोपरूपं धृत्वा तं देशं प्राप। १०५ स वाजिराजवत्प्राह जितस्त्वन्यं वहत्विति । स्वयं जितोऽवहद्रामं क्षणाद् व्योम जगाम च ॥ १०६ ॥ स वाजिराजवदिति । सः प्रलम्बः जितः क्रीडायां यः पराजितः सः, अन्यं तत्र विजेतारं वाजिराजवत् अश्वश्रेष्ठवत् वहतु स्कन्धेन दधातु इति गोपान ·२८ हरिचरितम् प्राह । अनन्तरं स्वयं जित: सन् रामं बलरामम् अवहत् । क्षणादेव व्योम आकाशं जगाम च । बलरामं स्कन्धे धृत्वोत्पत्य आकाशे जगामेत्यर्थः । १०६ आकारो युद्धमेतेन काङ्क्षतो ववृधे द्विषः । मुष्टया मुसलिनो दैत्यो गतासुरपतच्च सः ॥ १०७ ॥ आकारो युद्धमिति । एतेन बलरामेण सह युद्धं काङ्क्षतः द्विषः प्रलम्बस्याकारः देहः ववृधे । गोपरूपं विहाय महदासुरं रूपमुवाहेत्यर्थः । अथ मुसलिनः मुसलायुधवतो बलरामस्य मुष्टया सः दैत्य: प्रलम्बः गतासुः विगलितप्राणः भूमौ अपतच्च ।। १०७ दास्यामः श्राद्धमस्मै नो बान्धवायेति वल्लवाः । सोत्प्रासं गोशकृत्पिण्डांस्तन्मुखे किल चिक्षिपुः ॥ १०८ ॥ दास्यामः श्राद्धमिति । वल्लवा: गोपाः नोऽस्माकं बान्धवाय गोपरूप- वहनेन बन्धुभूतायास्मै श्राद्धं दास्यामः इत्युक्त्वा सोत्प्रासं सपरिहास गवां शकृत्पिण्डान् तन्मुखे तदास्ये चिक्षिपुः किल । १०८ कार्या हानिर्नार्याः शुल्कार्थे सप्तवृषवराणां वा । इति कुम्भकसंदेशाद्गोपाः प्रापुर्वृतं ब्रनं तस्य ॥ १०९ ॥ कार्या हानिर्नार्या इति । नार्याः हानिः कार्या । अथवा शुल्कार्थ कल्पि- तानां सप्तसंख्याकानां वृषवराणां वा हानिः कार्या । इति कुम्भकस्य संदेशात् गोपाः द्रुतं तस्य ब्रजं गोष्ठं प्रापुः । १०९ दम्भा नरा नष्टभया गोपालेषु वृषासुरैः । बहवो निहतास्तेऽपि वृषाः कृष्णेन मुष्टिभिः ॥ ११० ॥ दम्भा नराः नष्टभया इति | गोपालेषु मध्ये दाम्भिकाः नष्टभयाश्च बहवो वृषरूपैरसुरैः निहताः । ते वृषा अपि कृष्णेन मुष्टिभिनिहताः । ११० ·सव्याख्यानम् २९ विकलानां कार्याप्ति व बलेनेति वल्लवा जग्मुः । हरिरपि नीलां कन्यामादायागात् स्वयंवरे लब्धाम् ॥ १११ ॥ विकलानां कार्याप्तिरिति । विकलानामल्पानां बलेन कार्यस्याभीष्टस्य प्राप्ति व भवति । अल्पाः केवलं बलेनैव कार्य साधयितुं न प्रभवन्तीत्यर्थः । इत्युक्त्वा वल्लुवा गोपाः जग्मुः । प्रतिनिवृत्य स्वं देशं प्रापुः । हरिरपि श्रीकृष्णोऽपि स्वयंवरे लब्धां नीलां नाम कन्यामादायागात् । १११ हरणं पाद्यस्य हरिः शक्रमखार्थस्य कारयन् गोपैः । तान् गिरिपूजानिरतांस्ततान तामेव गुरुतरामुक्त्वा ॥ ११२ ॥ हरणं पाद्यस्येति । हरिः श्रीकृष्णः शक्रमखार्थस्य महेन्द्रपूजार्थ परिकल्पि- तस्य पाद्यस्य पूजाद्रव्यस्य हरणं गोपैः कारयन् , तामेव गिरिपूजां गुरुतरा- मिन्द्रपूजापेक्षया श्लाघनीयामुक्त्वा तान् गोपान् गिरिपूजानिरतान् ततान । ११२ तुलासंप्रत्ययप्रायं स्वोक्तप्रत्ययमावहन् । गिरिमूर्ध्नि स मुञ्जानं महद्भूतमदर्शयत् ॥ ११३ ॥ तुलासंप्रत्ययेत्यादि । तुलया धारणे सति यो दृढः संप्रत्ययो विश्वासो भवति तत्सदृशं स्वोक्त विषये जनानां प्रत्ययं विश्वासम् आवहन् सः श्रीकृष्णः गिरिमूनि भुञ्जानं गोपैदत्तं बलिं भक्षयत् महत् भूतम् अदर्शयत् । ११३ धिगन्धोऽयं ब्रजः पश्यत्यस्मन्निन्दाफलं न यः। इत्यमुं धर्षयामास वर्षेणामर्षितो वृषा ॥ ११४ ॥ धिगन्ध इति । अयं व्रजः गोकुलस्थो जनः सर्वोऽपि अन्धः दृष्टिशून्यः ; युक्तायुक्तविवेकरहित इति यावत् । धिक् , तमिति शेषः । यो ब्रजस्थो जनः अस्मन्निन्दाफलं महेन्द्रस्य मम निन्दायां यत् फलं जायेत तत् न पश्यति । इति मत्वा अमर्षितः . संजातक्रोधो वृषा इन्द्रः वर्षेण वृष्टया अमुं बज धर्षयामास पीडयामास । ११४ ·हरिचरितम् कविः पुत्रोऽथ नन्दस्य सप्ताहं वामबाहुना । वहन् महीधरं स्वेषां वर्षार्तिमहरत्प्रभुः ॥ ११५ ॥ कविः पुत्र इति । अथ कविः सर्वज्ञः प्रभुः नन्दस्य पुत्रः श्रीकृष्णः सप्ताहं वामेन बाहुना महीधरं गिरिं वहन् स्वेषां स्वकीयानां गोपालानां गवां च वर्षाति वृष्टिजन्यां पीडाम् अहरत् अपनोदयामास । ११५ तद्वाङ्गनेयं वायं वा भवानवावधार्यते । सर्वात्मा तु स्मराम्येतदद्यापेतमदज्वरः ॥ ११६ ॥ तद्वाङ्गनेयमिति । पञ्चषैः पद्यैर्महेन्द्रकृतां श्रीकृष्णस्तुतिं वर्णयति । सर्वात्मा, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वेषामन्तरात्मा सन् भवान् अत्र लोके तत्तद्वस्तुरूपो वा पुरो दृश्यमानाङ्गनाजनरूपो वा दृश्यमानतत्तत्पुरुषनिकररूपो वावधार्यते निश्चीयते । सर्वेषामात्मभूतः सन् तत्तद्रूपेण त्वं प्रकाशस इत्यर्थः । अद्य भवत्कृतपर्वतोद्धरणदर्शनसमये अपेतमदज्वरः विगलितमदजनितविकारः सन् एतत् तव माहात्म्यं स्मरामि । ११६ जीर्णो मे कायमाश्रित्य रजसा जनितो मदः । संगमात्सत्त्वरूपेण त्वयाद्य बलशालिना ॥ ११७ ॥ जीणों मे कायमिति । मे कायं देहमाश्रित्य स्थितेन रजोगुणेन जनितो मदः सत्त्वरूपेण रजस्तमोऽसंवलितशुद्धसत्त्वरूपेण बलशालिना च त्वया सह संगमाद्धेतोः अद्य जीर्णः नष्टः । ११७ देयो हरस्य भागोऽभूहक्षेणापि पुरा ऋतौ त्वया तु मे हतो दर्पस्तस्य तेन हृतं शिरः ॥ ११८ ॥ देयो हरस्येति । पुरा ऋतौ यागे दक्षेण दक्षनाना यजमानेनापि हरस्य भागो हविर्भागो देयः अभूत् । तेन हरेण तस्य दक्षस्य शिरः हृतम् । त्वया तु मे दर्पः हतः। ११८

·सव्याख्यानम्
अशनपरः शिशुकः स्वां जननीमिव पीडयत्ययं गोपान् ।
इति नूनं चक्रस्य क्रोधाच्चक्रे भवान्न लक्षं माम् ॥ ११९ ॥
अशनपर इति । अशनपरः अशनार्थी शिशुकः स्वां निजां जननीमिव,
अयं महेन्द्रः गोपान पीडयति ; यागे देयं हविरुद्दिश्येति शेषः । इति मत्वा
भवान् दयानिधिस्त्वं मां चक्रस्य भवदीयसुदर्शनस्य क्रोधात् लक्षं लक्ष्यं न चक्रे ।
इत्येतत् नूनं निश्चितमित्यर्थः ।
११९
ताललेखोऽत्र को बाह्वोरथवा बालवैष्णवान् ।
पीडयेन्मामृते हन्त मया स्वात्मापि विस्मृतः ॥ १२० ॥
ताललेखोऽत्रेति । अथवा अत्र गोपालाना पीडनविषये मे बाह्वोः ताल-
लेखः कृतः तालपत्रे विलिख्य निन्दारूपो लेखः कृतः । मामृते मामेकं विना
अन्यः कः बालान् वैष्णवान् विष्णुभक्तान् पीडयेत् , न कोऽपीत्यर्थः । मया
स्वात्मापि स्वस्वरूपमपि विस्मृतः, यतोऽहं त्वदाश्रितो भूत्वा त्वदीयानेव भक्तान
अपीडयमिति भावः ।
१२.
संगतो नागराजेन मयि कक्षीकुरु क्षमाम् ।
इति नत्वाथ गोविन्दमभिषिच्य ययौ हरिः ॥ १२१ ॥
संगतो नागराजेनेति । अथ हरिः इन्द्रः नागराजेन अनन्तेन तदंशा-
वतारभूतेन बलभद्रेणेत्यर्थः ; संगतः युक्तः सन् मयि कृतापराधे त्वां शरणं
गते च मयि, क्षमां कक्षीकुरु स्वीकुरुष्व, इति वदन नत्वा गोविन्दमभिषिच्य
गोविन्दपदे अभिषेकं कृत्वा ययौ गतः, दिवमिति शेषः । गवां संरक्षणात्
गोविन्द इति दिव्येन नाम्ना श्रीकृष्णमाहूयेन्द्रेण तस्याभिषेकः कृत इति
श्रीभागवतादौ प्रसिद्धम् ।
१२१
विशुद्धयोगिनामात्मा यथैव क्लेशसंक्षये ।
घने लीने तथाकाशः स्वच्छायामभजत्पराम् ॥ १२२ ॥

·हरिचरितम् विशुद्धयोगिनामिति । क्लेशसंक्षये सांसारिकजन्मजरामरणादिदुःखहेतु- भूतकर्मरूपक्लेशानां संक्षये नाशे सति, संसारान्मोक्ष इत्यर्थः । यथा विशुद्ध- योगिनाम्; विशुद्ध क्लेशास्पृष्टे परमात्मनि योगशीलानां महताम् आत्मा स्वच्छायां स्वाभाविकी ज्ञानानन्दापहतपाप्मत्वादिगुणशोभां भजेत “परं ज्योति- रुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति श्रुतेः, तथैव आकाशः घने मेघे लीने अपगते सति परांस्वच्छायां स्वस्य स्वाभाविकी नैर्मल्यगुणशोभाम् अभजत् । १२२ ताराकं नमसो रूपं तारापतिसमन्वितम् । आत्मरूपमिवानेकक्रत्वपूर्वयुतं बभौ ॥ १२३ ॥ तारात नभस इति । ताराकम ; नक्षत्रचिह्नितम् | तारापतिसमन्वितम् ; चन्द्रसहितं च नभसः रूपम् ; आकाशस्य स्वरूपम् | अनेकक्रत्वपूर्वयुतम् । अनेकैः बहुभिः नेकविधैः क्रतुजन्यैः यज्ञानुष्ठानजन्यैः अपूर्वैः अपूर्वाख्यधर्मैः युतम् आत्मरूपमिव यज्वात्मस्वरूपमिव बभौ । विश्वजिदादिभिर्यज्ञैरनुष्ठितैः आत्मनि अपूर्वाख्याः धर्मा उत्पद्यन्ते । त एव यज्वनां तत्तत्फलानि संपादयन्ति; न तु यज्ञा एव, तेषां क्रियारूपाणां क्षयिष्णुत्वेन चिरकालानन्तरभाविफलजनक- त्वासंभवादिति कर्मठानां मीमांसकानां राद्धान्तः । १२३ प्रियार्थं कविना कृष्णेनागायि मधुराक्षरम् । गुम्भस्तम्भहरस्त्रीणां समालोक्य शरन्निशाम् ॥ १२४ ॥ प्रियार्थ कविनेति । कविना मनीषिणा सर्वज्ञेन श्रीकृष्णेन शरमिशां सुधाकरकरधवलितां कामोद्दीपनी निशां समालोक्य गुम्भस्तम्भहरस्त्रीणां गुम्भनार्थ नवनीतस्यैकीकरणार्थ, मन्थनार्थमिति यावत् , यः स्तम्भः मन्थदण्डः, तद्धारिणीनां स्त्रीणां, गोपस्त्रीणामित्यर्थः । प्रीत्यर्थ प्रीतिमुत्पादयितुं मधुराक्षरं यथा तथा अगायि गानं कृतम् । १२४ पापोऽयं निशि नित्यशो निजगृहे शेते क्वचिद्वश्चयन् । यो मां मारहतामसौ विधिवशादास्ते वनेस्यां निशि।

·सव्याख्यानम् याम्योति मुहुः प्रणम्य शिरसा विष्णुं द्रुतायां हरे- गीतौ तत्प्रतिशब्दवद्युवतयो यान्ति स्म तस्यान्तिकम् ॥ १२५ ॥ पापोऽयं निशीति । योऽयं पापः मारहतां मदनपीडितां मां वश्चयन् निशि नित्यशः सदा कचित् निजगृहे शेते असौ कृष्णः विधिवशात् दैवाधीन- तया अस्यां निशि वने आस्ते । तस्मात् अहमद्य यामि तत्समीपं गच्छामि । इति वदन्त्यः युवतयः गोपतरुण्य: विष्णुं भगवन्तं श्रियः पति स्वाराध्यदैवतं मुहुः पुनः पुनः शिरसा प्रणम्य ; शिरसेति जान्वोरप्युपलक्षणम् । जानुभ्यां शिरसा च प्रणामः स्त्रीणां विहितः । हरे: श्रीकृष्णस्य द्रुतायां गीतौ तत्प्रतिशब्दवत् तस्या गीतेः प्रतिशब्दवत् । प्रतिध्वनयः यथा प्रतिनिवृत्य ध्वन्युत्पत्तिप्रदेशमा- गच्छन्ति, तद्वत् । तस्य श्रीकृष्णस्यान्तिकं समीपं यान्ति स्म ययुः । १२६ धन्यो मान्ये शेषभावमगमगोपिकाजने । प्रत्येकपरिक्लप्ताभिरच्युतः स्वीयमूर्तिभिः ॥ १२६ ॥ धन्यो मान्य इति । धन्यः; विश्वं जगत् स्वीयधनत्वेन लब्धा, सर्व- शेष्यपीत्यर्थः । अच्युतः प्रत्येकपरिक्लप्ताभिः एकैकस्या गोपिकाया एकैकः कृष्ण इति रीत्या परिकल्पिताभिः स्वीयमूर्तिभिः मान्ये गोपिकाजने शेषभावं शेषवृत्तिमगमत् । स्वयं सर्वशेष्यपि आश्रितवत्सलतया गोपीनां विषये शेषवृत्ति- मलभतेत्यर्थः। १२६ भोगार्ध रामाभिः कृष्णैरर्धं च कारयन्मायी । भोगानद्भुतरूपान् रासाख्यानन्वभूत्कृष्णः ॥ १२७ ॥ भोगार्ध रामाभिरिति । रामाभिः स्वस्मिन् रमणशीलाभिः गोपिकाभिः भोगार्ध कारयन् तथा कृष्णैः स्वयं परिगृहीतरूपैः बहुभिः कृष्णैः अर्धे च भोग- स्यार्धभागं च कारयन् मायी एवमाश्चर्यचेष्टितः कृष्णः अद्भुतरूपान् रासाख्यान् रासक्रीडाख्यान भोगान् अन्वभूत् " अङ्गनामङ्गनामन्तरे माधवो माधवं माधवं चान्तरेणाङ्गना" इत्युक्तरीत्या अनुबभूव । १२७ 5 ·४ हरिचरितम् रामा गीयत एताः कृष्णेन वेति दत्तकर्णपुटाः । सततं तद्वतचित्ताः सख्यमिवाख्यापन्मुनिश्रेष्ठैः ॥ १२८ ॥ रामा गीयत इति । एता: रामाः गोपिकाः कृष्णेन क गीयते इति दत्तकर्णपुटाः सत्यः सततं तद्गतचित्ताः श्रीकृष्णनिविष्टमनस्काश्च सत्यः मुनिश्रेष्ठैः योगिवर्यैः समं सख्यमकुर्वन्निव । यथा योगिनः कृष्णेन कथं गीतायां गीयते इति तदर्थविचारपराः सदा तन्निविष्टचेतसश्च भवन्ति एवं गोपिका अप्यवर्तन्तेति भावः । १२८ अत्याहारस्तु दैत्योऽतिमहानतिबलान्वितः । अरिष्टो दुष्टहृदयः कृष्णं कृष्णतरोऽभ्ययात् ॥ १२९ ॥ अत्याहारस्त्विति | अनन्तरमेकदा अत्याहारः अतिमहद्रूपः अतिबला- न्वितः दुष्टहृदयः अतीव' कालवर्णश्च अरिष्टो नामासुरः कृष्णमभ्ययात् कृष्णमभिद्रुत्याजगाम । १२९ अङ्गारकोऽसौ धिषणेन युक्तः साक्षादिवोद्वेजितजीवलोकः । इत्येष रोषादृषभं मुरारिीवामुदनां वलयन्ममर्द ॥ १३० ॥ अङ्गारकोऽसाविति । असौ अरिष्टः विषणेन गुरुणा युक्तः संयुक्तः साक्षात् अङ्गारक इव उद्वेजितजीवलोको भवतीति मत्वा एष मुरारिः रोषात् हेतोः ऋषभं वृषभरूपधरमरिष्टम् उदग्राम् उन्नतां ग्रीवाम् अरिष्टस्य कंधरं वलयन् विवृत्तां कुर्वन् ममर्द । १३० लोलचक्रस्थतुरगान् सप्त सप्तहयस्य सः । तरसा विजितान् कुर्वन्नश्वः केश्याययौ हरिम् ॥ १३१ ॥ लोलचक्रस्थेति । सप्तहयस्य रवेः लोलचक्रस्थतुरगान् लोलचक्रे रथे बद्धान तुरगान सप्त सप्तसंख्याकान तरसा वेगेन विजितान् कृत्वा ; सूर्याश्वापेक्षया

·सव्याख्यानम्
३५
अधिकवेगेन धावन्नित्यर्थः। अश्वः अश्वरूपधरः केशी तन्नामा असुरः हरि
श्रीकृष्णमभिद्रुत्य आययौ।
१३१
प्रागनिष्पदमप्येनं नरकेषु स्वकर्मभिः ।
स्वःस्थमेव हरिश्चक्रे मोघयंस्तन्मनोरथम् ॥ १३२ ॥
प्रागनिष्पदमिति । स्वकर्मभिः स्वकीयैः प्राणिहिंसनरूपैः कर्मभिः प्राक्
नरकेषु अनिष्पदमपि ; निर्गतं पदं यस्य सः न भवतीति अनिष्पदः तम् ,
दृढप्रतिष्ठितमपीत्यर्थः । एनं केशिनं हरिः श्रीकृष्णः तन्मनोरथं मोघयन् व्यर्थ
कर्वन् स्वःस्थमेव स्वर्गस्थमेव चक्रे । श्रीकृष्णेन हतोऽसौ विनिर्मुक्तसकलदुरितः
स्वर्ग जगामेत्यर्थः।
१३२
दिव्यवान् राजेव दिवो भोगैः कंसोऽथ नारदात् ।
ज्ञात्वा वार्ता धनुर्यागमारभ्याङ्करमानयत् ॥ १३३ ॥
दिव्यवान् राजेति । अथ कंसः दिवो राजेव महेन्द्र इव भोगैः
दिव्यवान् दिव्यं भोगमनुभवन्नित्यर्थः । नारदात् नारदमुखात् वार्ता श्रीकृष्णस्यो-
दन्तं केश्यादिहननरूपं ज्ञात्वा धनुर्यागमारभ्य तदर्थम् अक्रूरमानयत् । १३३
अंशार्थिनोर्धिया विष्णोश्चिरमक्रूरकंसयोः ।
योगः कृतोऽयं तेनैव सममेव प्रसेदुषा ॥ १३४ ॥
अंशार्थिनोरिति । चिरं चिरकालमारभ्य धिया विष्णोः अंशार्थिनोः
विष्णोरंशभूतं श्रीकृष्णमर्थयमानयोः भक्या वरेण च श्रीकृष्णं सदा ध्यायतो-
रित्यर्थः। अक्रूरकंसयोः अयं योगः तयोविषये सममेव युगपदेव प्रसेदुषा
प्रसादं प्राप्तवता तेनैव श्रीकृष्णेनैव कृतः कारितः ।
१३४
सेनायाः क्रोधवान् भङ्गेनासुर्यस्तं न्ययुक्त सः ।
नन्दात्मनाावानयेति स रथेन व्रजं ययौ ॥ १३५ ॥

·३६
हरिचरितम्
सेनायाः क्रोधवानिति । सेनायाः अरिष्टकेश्यादिरूपसेनायाः भङ्गेन
नाशेन क्रोधवान् कुपितः असुर्यः असुरेभ्यो हितः सः कंसः तम् अक्रूर
नन्दात्मजौ रामकृष्णौ आनयेति न्ययुक्त नियोजयामास । सः अक्रूरश्च रथेन
ब्रज गोकुलं ययौ।
१३५
दानं भानोर्नष्टमपां न स्यादप्रत्यवायतः ।
हरेच्चाघं द्विजातीनां यदद्येक्षे हरेर्मुखम् ॥ १३६ ॥
दानं भानोरिति । भानोः भानुमुद्दिश्य सूर्योदयास्तमययोः कृतम्
अपां दानम् अर्घ्यदानम् अप्रत्यवायतः प्रत्यवायाभावाद्धेतोः नष्टं विफलं न स्यात् ।
नित्यकर्मणामकरणजप्रत्यवायपरिहारफलतया सार्थक्यं शास्त्रसिद्धम् । अपिच
द्विजातीनाम् अधं च हरेत् । पापनिवृत्तिश्च तत्फलमित्यर्थः । यत् यस्मात्कार-
णात् अद्य हरेः श्रीकृष्णस्य मुखमीक्षे अचिरादीक्षिष्ये । वर्तमानसामीप्ये वर्तमान-
वत्प्रयोगः । “धर्मेण पापमपनुदति" इति धर्माचरणमृदितकषायस्य हि भगवत्से-
वानुशिष्टेति भावः ।
१३६
भूमिस्तस्य नियन्तुः स्याद्यशः श्रीविजयो नयः।
हरिय॑स्य वशे हन्त हतः कंसोऽद्य सानुगः ॥ १३७ ॥
भूमिस्तस्येति । भक्तपराधीनो हरिय॑स्य वशे वर्तते तस्य नियन्तुः
जनाधिपस्य भूमिः, यशः, श्रीः, विजयः, नयः इति सर्वमपि स्यात् । अद्य कंस:
सानुगः सपरिजनो हतः । हन्तेति हर्षे । अत्र
"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीविजयोभूतिर्बुवा नीतिमतिर्मम ।
इति संजयवचनमवधेयम् ।
१३७
चक्रा प्राज्ञा यस्यायूंषि ब्रह्मणां वदन्ति यतः ।
जगदुदभूद्यस्य जगत्तादृशमन्तनतोऽस्मि तमनन्तम् ॥ १३८ ॥

·सव्याख्यानम् चक्राधै प्राज्ञा इति । प्राज्ञाः यस्य चक्रा ब्रह्मणामायूंषि वदन्ति । यतः जगदुदभूत् । तादृशमुद्भूतं जगत् यस्यान्तः वर्तते । तम् अनन्तं श्रीकृष्णं नतोऽस्मि । १३८ ता भार्याः पापोऽयं वत्सौ नयतीति मां बजे गोपानाम् । क्षेप्स्यन्ति माधुराणामाशीभिः सुभ्रुवोऽपि नन्दिष्यन्ति ॥ १३९ ॥ ता भार्याः पापोऽयमिति । अयं पापः पापिष्ठः अक्रूरोऽपि क्रूरः वत्सौ रामाकृष्णौ नयति' इति बजे स्थिताः गोपानां ताः श्रीकृष्णप्रेमबन्धुराः भार्याः मां क्षेप्स्यन्ति निन्दिष्यन्ति । माधुराणां मधुरास्थानां नराणां सुभ्रवः भार्याः आशीभिः मां नन्दिष्यन्ति । आर्यागीतिः । १३९ दशाम्बराण्यस्य महत्त्वयोगाच्छतानि पादाक्षिशिरांसि यस्य । यश्चायमत्यन्तमणुस्तमेनं द्रक्ष्यामि गोपालशिशु कदा नु ॥ १४० ॥ दशाम्बराण्यस्येति । यस्यास्य श्रीकृष्णस्य अम्बराणि वस्त्राणि पादाक्षि- शिरांसि च दश शतानि, सहस्राणीत्यर्थः । अत्र 'सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात्' इत्यादिका श्रुतिरनुसंधेया। यश्चायम् अत्यन्तमणुः; दुर्विज्ञेय इत्यर्थः । “अणोरणीयान् महतो महीयान्" इति श्रुतिरत्र भाव्या । तम् , तादृशमहिमानम् । एनम् ; अथापि भक्तानुजिघृक्षया मांसचक्षुषामपि दृष्टिगोचरम् । गोपालशिशु कदा नु द्रक्ष्यामि। अत्र श्रीकृष्णदर्शनाभावे स्वस्व- रूपानवस्थितिपर्यवसायिनी तदापरोक्ष्याभिलाषिणी परमभक्तिदशा विव- १४० गौर्नास्तिबुद्धेविषयोऽस्ति किंचिन्नभःप्रसूनादि च नास्तिबुद्धेः । विश्वात्मनोऽस्य द्वितयस्य की मायां मयि ध्वंसय माधवाय॥१४१॥ गौर्नास्तीति । अस्तिबुद्धेः; अस्तीति प्रतीतेः । विषयः ; विषयभूता। गौः पृथिवी । इदं दृश्यप्रपञ्चस्य व्यावहारिकस्य सर्वस्याप्युपलक्षणम् । पञ्च भूतानि तद्विकारजातं च सर्व किंचिदपि नास्ति; परमार्थतः सर्वाधिष्ठानभूतत्वद्भिन्न क्षिता।

·३८ हरिचरितम् नास्ति । एतत् सर्वसंप्रतिपन्नदृष्टान्तमुखेन द्रढयति-नभ इति । नास्तिबुद्धे- विषयः; नास्तीति बुद्धेविषयः । नभःप्रसूनादि च; गगनकुसुमाद्यपि वस्तुतो नास्ति । परमार्थतो ब्रह्मभिन्नत्वेनासत्त्वे पृथिव्यादिपदार्थानां गगनकुसुमादीनां तुच्छानां चाविशेष इत्यर्थः । तथापि विश्वात्मनः प्रपञ्चरूपस्यास्य द्वितयस्य पृथिव्यादिभ्रमस्य गगनकुसुमादिभ्रमस्य च की जननीम् । मायाम् ; अविद्याम् , तज्जनकप्रकृतिसंसृष्टिं वा। मयि ; विद्यमानामिति शेषः । त्वां प्रपन्ने मयि विषये इति वा, "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते” इति भगवदुक्तेः । अद्य; अस्मिन्नेव क्षणे; “तदैव मुष्णात्यशुभान्यशेषतः" इत्यभियुक्तोक्तेः । ध्वंसय ; अपुनरङ्कुरं यथा तथा नाशयेति प्रार्थना | १४१ मीनजोऽयं न मीनत्वे कूर्मत्वे नापि कूर्मनः । देवकी केन पुण्येन लेभेऽस्य जननीपदम् ॥ १४२ ॥ मीननोऽयमिति । अयं भगवान् श्रीकृष्णः । मीनत्वे ; मत्स्यावतारे । न मीनजः; न मीन्यां जातः । तथा कूर्मत्वे ; कूर्मावतारे । न कूर्मजः; न को जातः । देवकीनन्दनावतारे तु देवक्या जठरे जात इति अहो देवक्या महिमातिशय इत्याह-देवकीति । केन पुण्येन ; न केनापीत्यर्थः । ज्योतिष्टोमादि- जन्येन शुष्ककर्मठाभिमतेन पुण्येन नैतादृशं भाग्यमवाप्यं भवति । किंतु अन न्यभक्तिरूपतपःसंपादितभगवत्प्रसादरूपेण सुकृतविशेषेणैवावाप्यम् । वेदान्त- सिद्धान्ते हि भगवत्प्रसाद एव पुण्यम् । तन्निग्रह एव पापमिति निर्णयः । एवं चापूख्यिस्य धर्मान्तरस्य परिकल्पनमपि वृथेति सिध्यति । १४२ दानानि नित्यं यागान्वा तन्वद्भिरपि दुर्लभाम् । कृष्णः कुर्यान्मयि प्रीति निमित्तानि तथा हि मे ॥ १४३ ॥ दानानि नित्यमिति । नित्यं दानानि यागान् वा कुर्वद्भिरपि पुरुषैः दुर्लभां प्रीतिं प्रसादं श्रीकृष्णः मयि कुर्यात् । तथा हि तदनुगुणानि निमित्तानि भाविशुभसूचकानि मे प्रादुर्भवन्ति । अत्र ·सव्याख्यानम् "नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ भक्त्या त्वनन्यया शक्यः अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥" इति श्रीगीतावचनमनुसंधेयम् । १४३ तपः श्रेयः स्यान्ममेति तप्तमेव भवान्तरे । अन्यथा कथमद्याहं साक्षादीक्षे हरेर्मुखम् ॥ १४४ ॥ तपः श्रेयः स्यादिति । मम भवान्तरे ; अतीतबहुजन्मस्वित्यर्थः । जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते ॥" इति स्मृतेः । श्रेयः तपः ; अनन्यभक्तिरूपं तपः । तप्तमेव स्यात् । तदन्यथानुप- पत्तिप्रमाणेन साधयति-अन्यथेति । अन्यथा ; तादृशतपसोऽभावे । अहं कथमद्य हरेः श्रीकृष्णस्य मुखं साक्षादीक्षे । १४४ अम्बुमिरिष्टकरते चेतस्येवं चिराय नयनोत्थैः । क्लिन्नाङ्गोऽस्तमये तो ददर्श गोष्ठाङ्गणे स बलकृष्णौ ॥ १४५ ॥ अम्बुभिरिष्टैकरत इति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण चेतसि चिराय इष्टैकरते; सर्वेष्टे भगवति श्रीकृष्णे एकस्मिन् निरते सति; अनन्यभावेन निध्यानपर इत्यर्थः । नयनोत्थैः अम्बुभिः; आनन्दबाष्पैः । क्लिन्नाङ्गः स: अक्रूरः सूर्य- स्यास्तमये तो बलरामकृष्णौ गोष्ठाङ्गणे ददर्श । १४५ क्षमास्तु न .रमेश्वर श्रुतिगिरः स्वरूपं तव प्रकाशयितुमञ्जसा विदधिरे परं मूढताम् । विगीतवचनास्तु ते स्तुतिषु नैव ते शक्नुमः प्रसीद नमसेति तौ प्रणतवानसावीश्वरौ ।। १४६ ॥

·हरिचरितम् क्षमास्तु नेति । हे रमेश्वर, तव स्वरूपं प्रकाशयितुं न क्षमाः अक्षमा: सत्यः श्रुतिगिरः अञ्जसा सद्यः परं मूढतां विदधिरे । अत्र " यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुत्यर्थोऽभिप्रेतः । एवं सति विगीतवचनाः ते वयं ते तव स्तुतिषु नैव शक्नुमः । अतो नमसा प्रसीद । इति वदन् असौ अरक्रूरः ईश्वरौ तौ रामकृष्णौ प्रणतवान् । १४६ लोलधीः पुत्रयोर्नन्दस्याभ्यामाश्लिष्ट एव सः । भोज्यैः सुपूजितः कंसकथाभिरनयन्निशाम् ॥ १४७ ॥ लोलधीः पुत्रयोरिति । नन्दस्य पुत्रयोः रामकृष्णयोः लोलधी: चञ्च- लधीः । मरन्दरसास्वादे लम्पटो लोलम्ब इव तद्गुणगणास्वादे लोलुपेन मनसा युक्तः । एकस्य गुणस्यास्वादे क्रियमाणेऽन्यस्य गुणस्यास्वादे उत्कटा स्पृहा जायते । तदा तद्गुणास्वादं तत्रैव प्रघट्टके पुनरनुभवाय स्थापयित्वा धीः गुणान्त- रमास्वादयितुं भजते । एवमन्यमन्यं गुणमिति चटुलबुद्धिरित्यर्थः । एषः सः अक्रूरः आभ्यां रामकृणाभ्यामाश्लिष्टः सन् “एष सर्वस्वभूतो मे परिष्वङ्गो मया कृतः " इत्युक्तरीत्या भगवता बलरामेण च सर्वस्वदानेन संभावितः सन् । भोज्यैः सुपूजितश्च सन् कंसस्य कथाभिः तत्संबद्धवृत्तान्तकथनैः निशाम् अनयत् । १४७ ते रौद्रा नागाद्या हननोपायाश्च कल्पिता राज्ञा । कथितास्तेन विभाते प्रस्थितवन्तौ च तौ मधुराम् ॥ १४८ ॥ ते रौद्रा नागाद्या इति । राज्ञा कंसेन कल्पिता: हनने श्रीकृष्णहनने उपायभूता रौद्राः ते नागाद्या कुवलयापीडाख्यगजाद्याः । आद्यपदेन चाणूरादयो गृह्यन्ते । तेन अक्रूरेण श्रीकृष्णाय कथिताः । यद्यपि सर्वशक्तेः श्रीकृष्णस्यै- तत्कथनेन न कोऽपि लाभः, तथापि भगवद्विषये किंचित्कारं यथाशक्ति चिकीर्षन विभीषणो राघवसंनिधौ रावणोदन्तमिव कंसस्य संविधानं न्यवेदयदिति भावः । तौ च रामकृष्णौ विभाते प्रभाते मधुरां प्रस्थितवन्तौ । १४८

·४
सव्याख्यानम्
विलोमकुलमाबिभ्रदपि बाल्यावपुर्ब्रजम् ।
पाति स्म बहुशः कृष्ण भवान् दुःखत्रयादितम् ॥ १४९ ॥
विलोमकुलमिति । हे कृष्ण, भवान् विलोमकुलं विलोमजातिसंबद्धम्
आभीरजातिसंबन्धीत्यर्थः, वपुः बिभ्रदपि आ बाल्यात् बाल्यमारभ्य दुःखत्रयादि-
तम् आध्यात्मिकादिदुःखपीडितं ब्रजं बहुशः पाति स्म अपालयत् । १४९
स मन्दो रागी निहतः शङ्खचूडो व्रजाङ्गनाः ।
हरन् विहारे युवयोर्भवता धनदानुगः ॥ १५० ॥
स मन्दो रागीति । युवयोः विहारे क्रीडायां बजाङ्गनाः हरन् मन्दः
रागी च धनदानुगः कुबेरानुचरः स शङ्खचूडो नाम यक्षः भवता
निहतः।
१५०
तैलप्रियस्त्वम्बुजाक्ष यथा दीपोऽन्तरेण तत् ।
त्वयि याते भवत्येवं ध्रुवं व्रजवधूजनः ॥ १५१ ॥
तैलप्रियस्त्विति । हे अम्बुजाक्ष, तैलप्रियः दीपः तत् तैलम् अन्तरेण
विना यथा भवेत् ; विनश्येदिति यावत् । एवं त्वयि अस्मान् हित्वा याते सति
ब्रजवधूजनः ध्रुवं नश्येत् ।
१५१
सांप्रतं रविरश्मीनां विगमे तारका इव ।
स्फुरन्तु दंष्ट्रा दैत्यानां बजे स्त्रीमात्रशेषिते ॥ १५२ ॥
सांप्रतं रविरश्मीनामिति । सांप्रतम् अधुना रविरश्मीनां विगमे तारका
नक्षत्राणीव स्त्रीमात्रशेषिते स्त्रीमात्रावशेषे बजे दैत्यानाम् असुराणां दंष्ट्राः स्फुरन्तु
स्फुरेयुः । भवतोरपगमे असुराः ब्रजमागत्यास्मान् पीडयेयुरित्यर्थः । १५२
कुलानां कर्मणामेतत् गोपानां किं नु युज्यते ।
यत् स्वभार्याजनं हित्वा पुरस्त्रीकामुको भवान् ॥ १५३ ॥

·४२ हरिचरितम् कुलानां कर्मणामिति । स्वभाजनं हित्वा मधुरां गत्वा तत्रत्यपुरस्त्रीषु कामुको भवानिति यत् एतत् गोपानां कुलानां कर्मणां च किं नु युज्यते ? न युज्यत इत्यर्थः । श्रुत्वा स्वराणां प्रसरमिति स्त्रीणां हरिनरैः । ताः समाश्वास्य स ययौ गोपाश्चोपायनैः सह ॥ १५४ ॥ श्रुत्वा स्वराणामिति । इत्येवं पूर्वोक्तरीत्या प्रवृत्तं स्त्रीणां गोपीनां स्वराणां प्रसरं प्रचारं नरैः गोपमुखैः श्रुत्वा स हरिः श्रीकृष्णः ता गोपी: समा- श्वास्य मधुरां ययौ । गोपाश्च उपायनैः सह तमनुययुः । १५४ धर्मो दानं तूदकस्यात्र कार्यो मध्याह्लार्कस्येत्यमू स्यन्दनस्थौ । कृत्वाकरो दृष्टवानाप्सु मग्नस्तत्राप्येतौ शेषलक्ष्मीशचिह्नौ ॥ १५५॥ धर्मो दानं त्विति । अत्र समये मध्याह्नार्कस्य मध्याह्नार्क प्रति उदकस्य दानं कार्यः अवश्यकरणीयो धर्मः इति चिन्तयन् अक्रूर: अमू रामकृष्णौ स्यन्द- नस्थौ कृत्वा रथारूढावेवावस्थाप्य तयोरनुज्ञया अप्सु मग्नः सन् स्नानार्थं जले निमग्नः सन् तत्रापि जलान्तर्भागेऽपि एतौ रामकृष्णौ क्रमेण शेषलक्ष्मीशचिह्नौ शेषनारायणरूपधारिणौ दृष्टवान् । जलनिमग्नो यदा अघमर्षणसूक्तं जपन् भगवन्तं दध्यौ तदा अमू एव शेषनारायणरूपिणावपश्यदित्यर्थः । १५५ दुष्यं गोत्रं तेन कंसेन योगात् त्वत्संभूत्या पूतमद्यास्मदीयम् । रूपं त्वेतत्तावकं शेषसंस्थं चेतोदेशान्मामकान्नापयातु ॥ १५६ ॥ दृष्यं गोत्रं तेनेति । अनन्तरं पञ्चदशभिः श्लोकैः भगवन्तं स्तौति। तेन कंसेन योगात् दूष्यं दूषणीयमिदम् अस्मदीयं गोत्रं वंशः त्वत्संभूत्या भगवतस्त- वावतारेण अद्य पूतं परिशुद्धं भवति । तावकं शेषसंस्थं शेषशायि एतत् रूपं मामकात् चेतोदेशात् नापयातु । १५६ तुलार्थिनोऽर्थिनामाढ्याः कल्याणस्पर्शने नृणाम् । त्वं मे सकलकल्याणं दत्तवानतुलं क्षणात् ॥ १५७ ॥ ।

·सव्याख्यानम् तुलार्थिनोऽर्थिनामिति । आढ्याः धनिनः अर्थिनां नृणां धनापेक्षिणां पुरुषाणां कल्याणस्पर्शने सुवर्णदाने तुलां तोलनायार्थिनो दृश्यन्ते । दातारः सुवर्ण तुलया तोलयित्वा तावत्परिमितमेवार्थिभ्यो ददति । हे भगवन् , त्वं तु मे क्षणादेव अतुलम् अनुपमम् , तुलया तोलनरहितं च । न तुला यस्येति विग्रहः । समस्तकल्याणं निखिलं श्रेयः काञ्चनं च मे मह्यं दत्तवान् । १५७ जित्वास्य रसनाद्यक्षाण्यनिशं वपुषो बुधाः । स्फुरन्ति सकृदप्यस्मिन्नापरोक्ष्यं भवेदिति ॥ १५८ ॥ जित्वास्य रसनादीति । बुधाः अस्य वपुषः एतद्वपुःसंबन्धीनि रसनाद्य- क्षाणि रसनादीन्द्रियाणि अनिशं जित्वा विषयेभ्यो निवर्त्य सकृदपि अस्मिन् मयाधुना दृश्यमाने शङ्खचक्राङ्किते शेषशायिनि भवद्रूपे आपरोक्ष्यं प्रत्यक्षं भवेदिति धिया स्फुरन्ति त्वरन्ते । १५८ श्रमणो निन्दां कुरुते बौद्धोऽपाश्रित्य यत्कृतिं वेदे । वेदो यश्च स याज्यो यष्टा यागश्च यो नमस्तस्मै ॥ १५९ ॥ श्रमणो निन्दामिति । बौद्धः श्रमणः ; बौद्धः संभिक्षुः । यत्कृतिम् ; असुराणां मोहनार्थ कृतां यदीयकृतिम् । अपाश्रित्य ; प्रमाणतया अवलम्ब्य । वेदे; तत्त्वोपदेशैकपरे सात्त्विके वेदे । निन्दां कुरुते ; वेदस्याप्रामाणिकतां वदति । यः स पूर्वोक्तः । वेदः, वेदस्वरूपः । यश्च याज्यः यागेनाराध्यः । यश्च यष्टा ; यागानुष्ठाता । यश्च यागः ; यज्ञस्वरूपः । तस्मै भगवते तुभ्यं नमः । १५९ षड्डिधान्याहुरङ्गानि येषां तानि वचांसि यः । जलेऽन्विष्य ददौ धात्रे तस्मै मत्स्याय ते नमः ॥ १६० ॥ षनिधान्याहुरिति । इत आरभ्य एकादशभिः श्लोकभंगवतो मत्स्यादि- कान् दशावतारान् स्तौति । येषाम् ; त्रयीरूपाणां वचसाम् षड्डिधानि शीक्षा- दीनि अङ्गानि आहुः । तानि त्रयीरूपाणि वचांसि य: भगवान् जले अन्विष्य प्रलयकाले जलप्लावितान् साङ्गान् वेदानन्विष्य । धात्रे ; हिरण्यगर्भाय । ददौ;

·हरिचरितम् उपदिदेश । तस्मै; तादृशं महोपकारं कृतवते । मत्स्याय ते ; मत्स्यरूपिणे तुभ्यम् । नमः अस्तु । १६० तत्र गोनिधिरासीद्यो भर्तुः पीयूषमन्थने । मन्दरस्योदधौ धृत्यै तस्मै कूर्माय ते नमः ॥ १६१ ॥ तत्र गोनिधिरिति । यः गोः स्वर्गस्य भर्तुः; इन्द्रस्य । पीयूषमन्थने; अमृतोत्पादनाय कृते मन्थने । उदधौ मन्दरस्य पर्वतस्य धृत्यै धरणाय । निधिः निधिरिव परमादरणीयः, अथवा निधानम् । आसीत् ; तस्मै कूर्मरूपाय ते नमः। १६१ केशास्ते कालामा नीलं पीतं च कनकनिभं च । यस्याङ्गानि मुखादीन्यूढमुवं त्वां नुमस्तमादिवराहम् ॥ १६२ ॥ केशास्ते कालाभा इति । यस्य ते केशा: कालाभाः कृष्णवर्णा अभवन् । यस्य मुखादीनि अङ्गानि प्रत्येकं यथासंभवं नीलं पीतं स्वर्णवर्ण चाभवन् । तम् ऊढभुवं भुवमुद्धृत्य निर्गतवन्तं त्वाम् आदिवराहरूपिणं नुमः स्तुमः । १६२ यानानि नो न ये योधा हा ममेति द्रवन नखैः तृणीकृतो रिपुर्येन नृसिंहं त्वामुपास्महे ॥ १६३ ॥ यानानि नो न य इति । यानानि ; वाहनानि । नो; अद्य न सन्ति । ये मम योधाः तेऽपि नाद्य सन्ति । हा, कष्टमापतितम् । इत्युक्त्वा द्रवन् ; धावन् । रिपुः; शत्रुः हिरण्यकशिपुः । येन ; भगवता । नखैः तृणीकृतः ; तृणमिव नखैरेव छिन्नोऽभूत् । नृसिंहम् ; नृसिंहरूपिणं त्वाम् उपास्महे । यानानि नो नये चार्थाः प्राणा रक्ष्यास्तु मेऽधुना । इति द्रवन्नखैर्येन हतोऽरिर्नुहरिं भजे ॥ १६४ ॥ यानानि नो नय इति । नृसिंहविषयकमेव पद्यान्तरमेतत् । यानानि नो; न संनिहितानि वर्तन्ते, । अर्थाश्च नये उपयुज्यन्ते । नाधुना । अत: मे अधुना ·सव्याख्यानम् यथाकथंचित् प्राणाः रक्ष्याः इति चिन्तयित्वा द्रवन अरिः येन नखरेव हत: तं नृहरिं भजे। १६४ शिशिरे पानीयमिव प्रातरना”ऽसुराज्जगद्भिक्षाम् । यः प्राप वितृष्णस्तं वामनवपुषं व्रजामि शरणं त्वाम् ॥ १६५ ॥ शिशिरे पानीयमिवेति । यः स्वयं वितृष्णोऽपि अनात: पिपासया- नाकुलः पुरुषः शिशिरे शिशिरतौं तत्रापि प्रातः पानीयमिव असुरात् जगद्भिक्षां प्राप, तं वामनवपुष वामनरूपिणं त्वां शरणं व्रजामि । १६५ भोगमानं नित्यमेषां स्यान्नार्थजमिति व्यधात् । यो राज्ञो बहुशः पूतांस्तस्मै रामाय ते नमः ॥ १६६ ॥ भोगमात्रं नित्यमिति । एषां राज्ञाम् अर्थजं धनेन जातं भोगमात्रं नित्यं न स्यात् इति मत्वा यः बहुशः राज्ञः पूतान् परिशुद्धान अनित्यधनजातभोग- वर्जितान व्यधात् तस्मै रामाय जामदग्न्यरामरूपिणे ते नमः । १६६ यूने दानं पथ्यं नामरमिषुभिः शमासिना पथ्यम् । बहिरेव दानमिति यो रावणमनुशिष्टवान्नमस्तस्मै ॥ १६७ ॥ यूने दानमिति । यूने तुभ्यम् इषुभिः बाणैः आमरम् अमरसंबन्धि दानं न पथ्यम् । किंतु शमासिना बहिरेव दानं पथ्यमिति यः रावणमनुशिष्टवान् तस्मै दाशरथये रामाय तुभ्यं नमः । १६७ सत्येन श्रेयः स्यादिति भूताहितविधानपापगुरून् । यो मुसलपातशुद्धान् न्ययुक्त सत्ये जयत्वयं मुसली ॥ १६८ ॥ सत्येन श्रेयः स्यादिति । नृणां सत्येन श्रेयः स्यात् इति हेतोः भूतानाम् अहितविधानमेव पापं, तेन गुरून् । “सत्यं भूतहितं प्रोक्तम्" इति भूतहिता- चरणस्यैव सत्यलक्षणत्वात् भूतानामहिताचरणमसत्यमेवेति भावः । तादृशान्

·हरिचरितम्
पापिष्ठान् मुसलपातशुद्धान् कृत्वा यः पुनः सत्ये भूतहिताचरणे न्ययुक्त, अयं
मुसली; बलरामः जयतु ।
१६८
मुखे श्रीर्वक्षसि च यस्यामूर्ता विग्रहिण्यपि ।
केशे बह करे वेणुस्तस्मै कृष्णाय ते नमः ॥ १६९ ॥
मुखे श्रीरिति । यस्य मुखे अमूर्ता श्रीः; रम्या शोभेत्यर्थः । वक्षसि च
विग्रहिण्यपि; मूर्तेत्यर्थः, श्री: आस्ते । केशे बर्हम् ; मयूरपिञ्छम् । करे
वेणुश्चास्ते । तस्मै श्रीकृष्णरूपिणे तुभ्यं नमः ।
१६९
धारावृष्टिर्यत्कृपाणस्य पापप्रायश्चित्तिः प्राणिनां स्याद्युगान्ते ।
स त्वं कल्की सर्वदैव त्वदुत्कान् कुर्वन्नस्मान्नाशय क्लेशजालम् ॥१७०॥
धारावृष्टिरिति । यत्कृपाणस्य यदीयखड्गस्य । धारावृष्टिः ; धारै व
खड्गाप्रमेव धारा जलप्रवाहः, तस्या वृष्टिः । युगान्ते कलियुगस्यान्ते प्रणिनां
पापस्य प्रायश्चित्तिर्भवति । सः कल्की; कल्कः श्वेताश्वः स वाहनं यस्य सः ।
त्वं सर्वदैव सर्वकालेऽपि अस्मान् त्वदुत्कान् त्वयि निवेशितमनस्कान् कुर्वन्
क्लेशजालम् आध्यात्मिकादिदुःखजातं नाशय ।
१७०
पलितं राज्ञादिष्टे काले भवदस्य नावगतमिति कृतधीः ।
इत्थं स्तुतिनिरतेऽस्मिन् हरिस्तिरोधाज्जगाम स च पुरमाभ्याम् ॥
पलितं राज्ञेति । आदिष्टे काले; आज्ञाकाले अस्य अङ्करस्य भवत्
पलितं ज्ञानवृद्धत्वं राज्ञा कंसेन नावगतं न ज्ञातमिति कृतधीः अयं हरिः श्रीकृष्णः
अस्मिन् अक्रूरे स्तुतिनिरते स्तोत्रं कुर्वाण एव तिरोऽधात् तिरोबभूव । स च;
अक्रूरश्च | आभ्यां रामकृष्णाभ्यां सह पुरं जगाम ।
१७१
तैलजा नार्याभरणजन्या वा सुषमाखिला ।
द्रुतं पौरैघृता तत्र वासुदेवदिक्षुभिः ॥ १७२ ॥

·सव्याख्यानम्
तैलजा नारीति । तत्र पुरे वासुदेवदिक्षुभिः वासुदेवं द्रष्टुमुत्सुकैः पौरैः
तैलजा सुगन्धितैलप्रसाधनजन्या नार्याभरणजन्यावा ; नारीणामाभरणैर्जन्या वा या
सुषमा परमा शोभा, सा अखिलापि द्रुतं शीघ्रमेव धृता । श्रीकृष्णसंदर्शनार्थ
सर्वेऽपि पौराः स्वान् अलंचक्रुरित्यर्थः ।
१७२
ताभिर्न रेजुः प्रथमं कृताभिर्वध्येऽप्यरं भेदपरिक्रियाभिः ।
हन्तुर्यशांसीति हरिः प्रविश्य चकार कर्माण्यतिमानुषाणि ॥१७३॥
ताभिर्न रेजुरिति । प्रथमं कृताभिः ताभिः वध्ये अरम् अत्यन्तं भेदपरि-
क्रियाभिः भेदनक्रियाभिः हन्तुः नाशकर्तुः स्वस्य यशांसि न रेजुः इति विचिन्त्य
हरिः मधुरां प्रविश्य अतिमानुषाणि मनुष्यैः कर्तुमशक्यानि कर्माणि चकार। १७३
मीनलग्नोऽत्र केतुर्न न स चापस्तथाप्यमुम् ।
अनन्यसदृशं रूपं विज्ञापयति मन्मथम् ॥ १७४ ॥
मीनलग्नोऽत्रेति । अत्र श्रीकृष्णे केतुः ध्वजः न मीनलग्नः; न मत्स्यसहितः।
मन्मथस्य केतुरिव न मीनसंबद्ध इत्यर्थः । चापश्च न सः ; न तादृशः, न कुसुम-
रूप इत्यर्थः । तथापि अनन्यसदृशम् अनन्यसाधारणं रूपं अमुं श्रीकृष्णम् मन्मथं
विज्ञापयति लोकस्येति शेषः । मधुरायां विद्यमाना जना अमुं मन्मथमेव मेनिरे
इत्यर्थः ।
१७४
तालमध्ये श्रियः सद्म घनं नीलं यदीष्यते ।
उपमीयेत तेनास्य दोर्मध्यं वसतिः श्रियः ॥ १७५ ॥
तालमध्य इति । तालमध्ये ; तालवृक्षयोर्मध्ये घनं सान्द्रं नीलं नीलवर्ण
श्रियः सम वासस्थानं यदीष्यते, तदा श्रियः वसतिः वासस्थानम् अस्य
श्रीकृष्णस्य दोर्मध्यं बाहुमध्यं वक्षः तेन उपमीयेतेति कविकल्पितोपमा। १७५
नोयो भारो राज्ञा चाणूरो योज्यतामनेन रणे ।
इति पौरवर्णितगुणः पथि रजकमयाचताथ वसनानि ॥ १७६ ॥

·हरिचरितम् नोयो भार इति । राज्ञा कंसेन रणे युद्धे अनेन सह उग्रः भारः असह्यभारवत् अत्युग्रः चाणूरः तदाख्यः मल्लः न योज्यताम् । इति पौरैः जनैवर्णितगुणभरितः सः श्रीकृष्णः पथि मध्येमागै रजकं कंसस्य वसनानि उपह- रन्तं निर्णेजकं वसनानि अयाचत । १७६ धान्यस्य कालं नय मा वृथात्र कस्येष्वलभ्यस्य कुरुष्व यानाम् । पौरेषु जीर्णक्षतवाससां चेत्युच्चैः क्षिपन्तं रजकं नृपस्य ॥ १७७ ॥ धान्यस्य कालमिति । अलभ्यस्य लब्धुमशक्यस्य धान्यस्य कक्ष्येषु पक्ष्येषु कालं वृथा मा नय । अलभ्ये वस्तुनि स्पृहया कालं वृथा मा क्षपयेत्यर्थः । पौरेषु गत्वा जीर्णानां क्षतानां च वाससां वसनानां याच्जां कुरुष्वेत्युच्चैः क्षिपन्तं नृपस्य रजकम् , उत्तमाङ्गहीनमकरोदित्युत्तरेणान्वयः । १७७ वर्गे त्वं खल भव राजकेऽद्य याम्ये प्रोच्येति प्रभुरकृतोत्तमाङ्गहीनम् । गोपालैः सह रुचिरं हरिर्वसित्वा वासांस्यप्यथ गृहमीयतुः सुदाम्नः॥ वर्गे त्वं खलेति । हे खल दुष्ट रजक, त्वं याम्ये यमसंबन्धिनि राजके रजकसंबन्धिनि वर्गे रजकसमूह इत्यर्थः । भव ; इति प्रोच्य प्रभुः श्रीकृष्णः तम् उत्तमाङ्गहीनं छिनशिरस्कम् अकृत | अवधीदित्यर्थः । अथ तद्वधा- नन्तरं वासांसि तेन हृतानि वसनानि रुचिरं यथा तथा गोपालैः सह स्वयमपि वसित्वा धृत्वा सुदाम्नः तन्नामकस्य मालाकारस्य गृहं तौ रामकृष्णौ ईयतुः प्रापतुः। १७८ श्वानो दीनो वागता ये गृहान्नः प्राप्ताः पूज्या विष्णुबुद्धयेति पश्यन् । मालाभिस्तौ पूजयित्वा स लेभे यावत्कल्पं तन्तुमत्तां श्रियं च ॥१७९॥ श्वानो दीनो वेति । नः अस्माकं गृहान् गृहाणि ये श्वानः दीनो वा आ? वा आगताः ते प्राप्ताः सर्वेऽपि विष्णुबुद्धया पूज्याः इति पश्यन् सः सुदामा तौ रामकृष्णौ मालाभिः पूजयित्वा यावत्कल्पं ब्रह्मकल्पावसानपर्यन्तं तन्तुमत्तां संततिं श्रियं च ले मे । १७९ ·सव्याख्यानम् ४९ धवः कारवरूपायैर्धन्ये त्वन्यां न यातु ते । इति कुब्जां व्यधाहन्वीमथैष पथि संचरन् ॥ १८० ॥ धवः कारवेति । अनेन कुब्जावृत्तान्तमाह । हे धन्ये, ते धवः पतिः ते कारवरूपाद्यैः; कारवः काकः इति त्रिकाण्डशेषः । तस्येव यानि रूपादीनि, तैः । अन्यां कान्तां न यातु । तव विकृतानि रूपादीनि दृष्ट्वा त्वयि अप्रीत्या अन्यां स्त्रियं तव भर्ता न यात्वित्यर्थः । इति उक्त्वा पथि संचरन् एष: श्रीकृष्णः कुब्जां भुग्नाकृति कंसस्य गन्धानुपनयन्ती कांचित् सैरन्ध्रीम् ऋज्वीं व्यधात्। १८० क्षोभः शनैः शनैः स्मारस्तस्याः कृष्णाङ्गसङ्गजः । तया तं वारयामास मा गा इति नृपाध्वनि ॥ १८१ ॥ क्षोभः शनैः शनैरिति । कृष्णाङ्गसङ्गजः श्रीकृष्णस्याङ्गसंबन्धेन जातः तस्याः सैरन्ध्रयाः शनैः शनैः क्रमशः अभिवृद्धः स्मारः कामजः क्षोभः मनसः चपलता नृपाध्वनि राजमार्गे एव तं श्रीकृष्णं मा गाः मा गच्छेति तया सैरन्ध्रया प्रयोज्यकर्त्या वारयामास । अत्र स्मारक्षोभस्यात्युत्कटत्वं दर्शयितुं तस्यैव प्रयोजककर्तृत्वं सैरन्ध्रयः प्रयोज्यकर्तृत्वं च विवक्षितं कविना | नृपाध्वनीत्यनेन बहुजनसंनिधानमप्यनादृत्य कामावेदनमुच्यते । “कामातुराणां न भयं न लज्जा" इति हि लोकोक्तिः । १८१ गोशुद्धिकामाः किमु गाः स्पृशन्ति मा युक्त्यां च तथैव यूनाम् । स्वार्थानि कर्माणि तदागमिष्याम्युक्त्वेति तामाप स चापशालाम् ।। गोशुद्धिकामा इति । माः जनाः गाः धेनूः गोशुद्धिकामा: गवां शुद्धिमुत्पादयितुकामाः स्पृशन्ति किमु ? नैवेत्यर्थः । किं तु आत्मनां शुद्धिमुत्पा- दयितुमेव स्पृशन्ति । तथैव यूनां युवत्यां प्रवृत्तानि कर्माणि स्वार्थान्येव, न तु युवत्यर्थानि । अतोऽहं त्वया न प्रार्थनीय इत्यर्थः । यत एवं, तत् तस्मात् अहमेव पुनरागमिष्यामीति तां सैरन्ध्रीम् उक्त्वा सः श्रीकृष्णः चापशालाम् आप। १८२ ·हरिचरितम दीनो वो ज्ञातिरपि श्राव्यो राज्ञेति चापरक्षिबलम् । हत्वा चापच्छेदक्षुभितं तौ प्रस्थितौ हरी रथ्याम् ॥ १८३ ॥ दीनो वो ज्ञातिरिति । दीनः ; युष्माकं वधेन शोचन् वः युष्माकं ज्ञातिः बन्धुः राज्ञा कंसेनैव श्राव्यः । युष्मद्विपत्तिमिति शेषः । युष्मान् निःशेषं हनिष्यामि, यथा कश्चिदपि वो बन्धूनां वार्ताहरो न परिशिष्यतेति भावः । इत्युक्त्वा चापच्छेदक्षुभितं चापशालास्थस्य कंसचापस्य छेदेन क्रुद्धं चाप- रक्षिवलं चापरक्षणाय नियुक्त सैन्यं हत्वा तौ हरी रामकृष्णौ रथ्यां वीथ्यां प्रस्थितौ। १८३ सत्रे दीयत एवात्मा तेन स्वेनैव मृत्यवे । योऽनुगच्छेदिमौ योद्धमिति तौ नान्वयुर्भटाः ॥ १८४ ॥ सत्रे दीयत इति । यः इमौ रामकृष्णौ योद्धुम् अनुगच्छेत् तेन स्वेनैव मृत्यवे आत्मा सत्रे धनुर्यागे दीयते । इति मत्वा भटाः तौ रामकृष्णौ न अन्वयुः नान्वगच्छन् । १८४ शोभा राज्ञां सेना विरोधिनोत्सादितेव नो दृश्या । तावपि बायोपवने नन्दाद्यैरूषतुश्च तां रजनीम् ॥ १८५ ॥ शोभा राज्ञां सेनेति । राज्ञां शोभा शोभावहा सेना कंसस्य सेना विरोधिना शत्रुणा उत्सादितेव नाशितेव नो दृश्या न ददृशे । तावपि राम- कृष्णावपि बाह्योपवने नगरात् बहिः स्थिते उपवने नन्दाद्यैः सह तां रजनीम् ऊषतुश्च । १८५ आज्ञा साध्या सकला कंसकृतेत्यात्तनिश्चया मल्लाः । उदिते रङ्गं जग्मुर हस्ती दिदृक्षवो मञ्चान् ॥ १८६ ॥ आज्ञा साध्येति । कंसकृता सकला आज्ञा साध्या साधनीया; अस्मा- भिरिति शेषः । इत्येवम् आत्तनिश्चयाः कृतनिश्चया मल्ला द्वन्द्वयुद्धविशारदाः ।

·संव्याख्यानम्
५१
योधाः उदिते सूर्य उदिते सति रङ्गं युद्धाय परिकल्पितं स्थानं जग्मुः । हस्ती
च द्वारं जगाम । दिदृक्षवो जनाश्च मञ्चान् रङ्गस्थासनानि जग्मुः । १८६
नटस्यानन्दनस्याक्ष्णामिव कृष्णस्य रङ्गिणः ।
यदा प्रवेशधीरेष तदादृश्यत साग्रजः ॥ २८७ ॥
नटस्यानन्दनस्येति । अक्ष्णां नाट्यरङ्गस्थजनलोचनानाम् आनन्दनस्य
आनन्दकरस्य रङ्गिण: रङ्गविहरणशीलस्य नटस्येव कृष्णस्य यदा प्रवेशे
रङ्गप्रवेशे धीः इच्छा, उदियायेति शेषः, तदैव एष श्रीकृष्णः साग्रजः बलरामेण
सह रङ्गे अदृश्यत ।
१८७
धनेशोऽयं जनः सत्यं माधुरः सिन्धुरोत्तमः ।
मार्गरोधिनमेनं तु हन्मि हस्तिप हस्तिनम् ॥ १८८ ॥
धनेशोऽयमिति । अयं जनः; रङ्गे आसनोपविष्टः अग्रतो दृश्यमानोऽयं
जनः। सत्यं धनेशः; राजा कंस इति निश्चितः । तथा अय च माधुरः
मधुरायां भवः सिन्धुरोत्तमः गजवरः कुवलयापीड एव । मार्गरोधिनम् ।
रङ्गप्रवेशमार्गमवरुध्य तिष्ठन्तम् । एनं हस्तिनम् ; ते गजम् । हे हस्तिप,
अहं हन्मि ।
१८८
स मन्दो हदवत्तस्मिन् हस्तिपः कालचोदितः ।
एवमाभाष्यमाणोऽपि हरिणाचोदयद्जम् ॥ १८९ ॥
स मन्दो हदवदिति । एवम् ; उक्तप्रकारेण हरिणा आभाष्यमाणोऽपि
हृदवत् जलाशयवत् मन्दः जडः सः हस्तिपः कालेन मृत्युना चोदितः
गजं तस्मिन् श्रीकृष्णे अचोदयत् । श्रीकृष्णं हन्तुं नियोजयामास । १८९
नागरो युद्धमेतेन जनः पश्यत्विति प्रभुः।
स्वयमाहत्य भङ्क्त्वास्य प्रहारान् व्यहरचिरम् ॥ १९ ॥

·५२ हरिचरितम् नागरो युद्धमिति | नागरो जनः ; मधुरायां विद्यमानो जनः सर्वोऽपि । एतेन; गजेन सह । युद्धं पश्यतु इति मत्वा प्रभुः श्रीकृष्णः स्वयम् आहत्य; गजं प्रहृत्य । अस्य गजस्य प्रहारान् भङ्क्त्वा भग्नान् कृत्वा च चिरं व्य- हरत् चिक्रीड। १९० धीवशकोधतां चास्य भक्तुं हस्ती तु नाशकत् । हत्वेभं तद्भटांश्चाथ मल्लानाप स केशवः ॥ १९१ ॥ धीवशक्रोधतामिति । हस्ती तु अस्य श्रीकृष्णस्य धीवशक्रोधताम् स्वेच्छावतारितं कोपं भक्तुं नाशकत् न शशाक । अथ स केशवः इभं गजं तद्भटांश्च तत्पालकान् योधांश्च हत्वा मल्लान् चाणूरादीन् बाहुयुद्धविशारदान आप। श्रमो दीनो नित्यमेव नियुद्धे क्रियते त्वया । तचातुरी दर्शयाद्य मयि राजा दिदृक्षते ॥ १९२ ॥ श्रमो दीन इति । हे कृष्ण, त्वया नित्यमेव नियुद्धे बाहयुद्धे श्रम: दीनः क्रियते । तत्र श्रमं न वहसीत्यर्थः । अद्य मयि तचातुरी बाहयुद्धचातुर्य दर्शय । राजा कंसमहाराजः दिदृक्षते द्रष्टुमिच्छति । यतः प्रजानां राजप्रीतिसंपादनं धर्मः, ततो दर्शयेत्यर्थः । १९२ धूली स्याद्राज्ञा यः कृतो दृढोऽस्मिन् पदार्दिते रङ्गे। इति जल्पंश्चाणूरो हरिणार्येणेतरे हता मल्लाः ॥ १९३ ॥ धूली स्याद्राक्षेति । यः रङ्गः राज्ञा दृढः कठिनः कृतः, अस्मिन् रङ्गे पदा अर्दिते सति ; नियुद्धसमये आवयोः पादताडनेन पीडिते सतीत्यर्थः । धूली स्यात्, प्रादुर्भवतु । इति जल्पन चाणूरो मल्लः हरिणा हतः । इतरे; चाणूरादितरे मल्लाः मुष्टिकाद्याः आर्येण श्रीकृष्णानजेन बलभद्रेण हताः। १९३ ·सव्याख्यानम् ५३ बाह्यवने योग्यमितो निःसारणमेतयोरिति क्षितिपे । क्रुध्यति तमपि निपात्य प्रासादाबादशातयत्कृष्णः ॥ १९४ ॥ बाह्यवने योग्यमिति । एतयोः रामकृष्णयोः इतः अस्मात् प्रदेशात् बाह्यवने नगरात् बहिर्भवे वने निःसारणं योग्यमिति क्षितिपे कंसे राजनि क्रुध्यति सति श्रीकृष्णः तमपि कंसमपि प्रासादाग्रात् निपात्य अधः पातयित्वा अशांतयत् अवधीत् । १९४ विगतपापोऽयमप्याप देही हरिं तदनुजांस्त्वष्ट तान् रौहिणेयोऽवधीत्। पितरमप्यानतौ मातरं चाथ तौ गलितबन्धं नृपं चक्रतुश्चाहुकम् ॥ विगतपापोऽयमिति । अयं देह्यपि कंसोऽपि विगतपापः सन् हरिम् आप; मुक्ति प्राप । “कामाद्गोप्यो भयात्कंसः” इत्युक्तरीत्या सततं श्रीकृष्ण- ध्यानमहिम्ना तद्धस्तवधेन च अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति श्रुत्यर्था- नुसारेण सकलमपि पापं विधूय हरेः पदमवापेत्यर्थः । तदनुजान् ; कंसानुजान् कङ्कादीन् अष्ट तान् देहिनः रौहिणेयः बलभद्रः अवधीत् । अथ तौ रामकृष्णौ पितरमपि मातरं च वसुदेवं देवकीमपि आनतौ प्रणेमतुः । तथा आहुकं नृपं गलितबन्धं चक्रतुश्च । १९५ तावत्र कुर्युगे कृते यथा तथाभवत् तावपि द्विजन्मतां प्रपद्य जग्मतुर्गुरून् आत्तविद्यको ततः सषष्टिभिश्चतुर्दिनै- रब्धिकुक्षिमीयतुर्मृतार्भकेप्सया गुरोः ॥ १९६ ॥ तावदत्र कुर्युग इति। कु: भूमिः कृते युगे यथा ; धर्मप्रचुरे कृतयुगे यथा अभवत् , तथा अत्र अस्मिन् युगेऽपि तावदभवत् साकल्येना- भवत् । यावत्तावच्च साकल्ये" इति निघण्टुः । तावपि ; रामकृष्णावपि । द्विजन्मताम् ; जातकर्मादिसंस्कारैः द्विजत्वम् , जन्मना जायते शूद्रः

·हरिचरितम्
कर्मणा जायते द्विजः" इति .स्मरणात् । प्रपद्य ; प्राप्य । गुरुम् ; आचार्य
सांदीपिनिम् । जग्मतुः; गुरुकुलवासाय तत्समीपमुपसेदुः । ततः ; तस्मा-
दाचार्यात् । सषष्टिभिः चतुर्दिनैः; चतुःषष्टिपरिमितैर्दिनैः । आत्तविद्यको ;
अवाप्तसमस्तविद्यौ । गुरोः; आचार्यस्य सांदीपिनेः मृतार्भकेप्सया मृतपुत्र-
प्रत्याजिहीर्षया अब्धिकुक्षिं समुद्रकुहरम् ईयतुः प्रापतुः ।
१९६
ग्रामो नष्टो येन तं ब्राह्मणानां हत्वा दैत्यं पाञ्चजन्यं तदस्थि ।
लब्ध्वावाप्य प्रेतनाथात् कुमारं दत्वाचार्यायापतुस्तौ पुरीं स्वाम् ॥
ग्रामो नष्ट इति । येन दैत्येन ब्राह्मणानां ग्रामः नष्टः अभवत् तं पञ्चजनं
नाम दैत्यं हत्वा तदस्थि पाञ्चजन्यं तन्नामकशङ्खात्मकं लब्ध्वा प्रेतनाथात्
यमात् कुमारम् आचार्यकुमारम् अवाप्य तमाचार्याय दत्वा तौ स्वां पुरी मधुराम्
आपतुः प्रापतुः ।
१९७
शशी रात्रौ साक्षी रविरहनि यद्भक्त्यतिशये
हरिः संदेशैस्तं व्रजमसुखयच्चोद्धवहृतैः ।
ऋतां चक्रे कुब्जां प्रति गिरमपि स्वल्पसुकृता-
मथाक्रूरातिथ्यं स्वयमभजतार्योद्धवयुतः ॥ १९८ ॥
शशी रात्राविति । यद्भक्त्यतिशये; यस्य ब्रजस्य ब्रजस्थजनस्येत्यर्थः,
भक्तेरतिशये । रात्रौ शशी साक्षी । रविरहनि; साक्षीति शेषः । तं ब्रजम् ;
तत्रत्यं जनम् । उद्धवहृतैः ; उद्धवमुखेन प्रेषितैः संदेशैः हरिः असुखयत् ;
सुखितमकरोत् । स्वल्पसुकृतां कुब्जां प्रति पूर्वोदाहृतां स्वस्य गिरमपि पुनराग-
मिष्यामीति वाचमपि ऋतां सत्यां चक्रे । तस्या मनोरथमपूरयदित्यर्थः । अथ
आर्योद्धवयुतः; आर्येण बलभद्रेणोद्धवेन च सहितः सन् स्वयम् अक्रूरातिथ्यम्
अक्रूरेण कृतमतिथिसत्कारम् अभजत ।
१९८
दुःशिवा नष्टपतयः कंसदारास्तु मागधम् ।
प्रारुदन प्राप्य सोऽप्यायात् त्रयोविंशत्यनीकपः ॥ १९९ ॥

·सव्याख्यानम् दुःशिवा नष्टपतय इति । कंसदाराः; कंसस्य पत्न्यः । नष्टपतयः, अत एव दुःस्थित्यापन्नशिवाः भूत्वा मागधं मगधदेशाधिपं जरासन्धं प्राप्य प्रारुदन् । त्रयोविंशत्यनीकपः, त्रयोविंशतिसंख्याकानामनीकानाम् अक्षौहिणीना- मधिपः सोऽपि जरासन्धोऽपि आयात् युद्धार्थमाजगाम । १९९ भानुः सत्यस्येव शौरेवंशेऽभूच्छस्नग्रामः सीरिणश्चाथ पूर्वः । सैन्यध्वान्ते तेन शान्ते द्रवन्तं भीत्या रामो मागधं बन्धुमैच्छत् ॥ भानुः सत्यस्येति । सत्यस्य भानुरिव; यथा सत्यवशो भानुः प्रत्यहं नियते काल उदेति अस्तमयते च, तथा शौरेः श्रीकृष्णस्य सीरिणो बलरामस्य च पूर्वः अवतारात्पूर्वकालसंबन्धी शस्त्रग्राम: आयुधजातं वशे अभूत् । तेन शस्त्रनामेण सैन्यध्वान्ते सैन्य एव तमसि शान्ते सति पद्भयां भीत्या द्रवन्तं पलायमानं माग, जरासन्धं रामः बलरामः बन्धुं निगलयितुम् ऐच्छत् । २०० दयाधं श्रेयसा हीनं कृतघ्नविषयं कृतम् । तनोति विषयं ह्यायेत्यमोचयदमुं हरिः ॥ २०१ ॥ दयार्ध श्रेयसेति । आद्या दया; प्रथमापराधे क्रियमाणा महतां दया श्रेयसा हीनमपि कृतघ्नानां विषयतया कृतमपि पुरुषम् अर्धे विषयं तनोति ईषत् दयनीयं करोति इति मत्वा हरिः अमुं जरासन्धम् अमोचयत् । २०१ प्रभा याः पुत्रयोर्नन्दस्यासन् युद्धे जयश्रिया । तयोः षोडशकृत्वस्ता भूयोऽप्यासन्नथो हरेः ॥ २०२ ॥ प्रभा याः पुत्रयोरिति । नन्दस्य तयोः पुत्रयोः रामकृष्णयोः युद्धे जयश्रिया जरासन्धेन सह युद्धे संजातया जयलक्ष्म्या याः प्रभाः आसन् , ताः प्रभाः जयश्रीसजाताः शोभाः अथो अनन्तरमपि हरेः श्रीकृष्णस्य षोडशवारं भूयः पुनः पुनः आसन् । षोडशकृत्वः जरासन्धं विजित्य शुशुभे इत्यर्थः । २०२ ·५६ हरिचरितम् हर्यश्वश्रेष्ठगीर्वाणभयदो यवनः पुरीम् । रुरोध मधुरामब्धौ तदा स द्वारकां व्यधात् ॥ २०३ ॥ हर्यश्वश्रेष्ठेति । हर्यश्वः इन्द्रः स श्रेष्ठो येषां तेषां गीर्वाणानां भयदः भयजनकः यवनः कालयवनो नाम कश्चित् मधुरां पुरी रुरोध । तदा सः श्रीकृष्णः अब्धौ द्वारकां तदाख्यां नगरी व्यधात् निर्मितवान् । २०३ धनुः सेनाङ्गं वा रथतुरगदन्त्यादि निजकं निधायास्यां मायी निखिलमथ निष्क्रम्य नगरात् । द्रवन्नद्रेनिद्राविवशमुचुकुन्दोषितगुहां निलीनोऽभूत्कृष्णः स च रिपुरभु देशमविशत् ॥ २०४ ॥ धनुः सेनाङ्गमिति । अथ ; द्वारकानिर्माणानन्तरम् । मायी ; इच्छा- मात्रेण विचित्रसृष्टिकर्ता श्रीकृष्णः । इच्छमात्रं प्रभोः सृष्टिः" "सोऽका- मयत | बहु स्यां प्रजायेयेति । इदं सर्वमसृजत" इत्याद्युक्तिरीत्या संकल्पमात्रेण निखिलजगत्स्रष्टुः द्वारकामात्रनिर्माणं कियदिति विस्मयते कविः । निजकम् ; निजं स्वकीयम् | धनुः, रथतुरगदन्त्यादि सेनाङ्गं वा अन्यदपि यद्यत् स्वा- साधारणं वस्तु, तन्निखिलमपि अस्यां द्वारकायां निधाय नगरात् द्वारकायाः निष्क्रम्य द्रवन् धावन् ; मुचुकुन्दस्य परमभागवतस्य स्वदिव्यरूपप्रदर्शनेनानु- ग्रहं कर्तुं धावनमभिनयन् । अद्रेः; कस्यचित् गिरेः निद्राविवशमुचुकुन्दोषितगुहां निद्राया विवशो यः मुचुकुन्दः, तेनोषितां गुहां द्रवन्नित्यन्वयः । निलीन: अभूत् । स च रिपुः; यवनश्च । तं देशम् ; तामेव गिरिगुहाम् अविशत् । २०४ शाक्यज्ञो रागी तद्विहितेऽसौ नाप्नुयाद्वधं मत्तः । नरकं यात्विति साधुक्रोधहतं व्यधित तत्र शौरिररिम् ॥ २०५ ॥ शाक्यज्ञो रागीति । असौ ; शत्रुर्यवनः । शाक्यज्ञः ; शको नाम यवनानां भूपतिः । तेन प्रवर्तितो मार्गः शाक्यः । तं जानाति । तद्विहिते ;

·सव्याख्यानम् ५७ शाक्यमार्गविहिते प्राणिहिंसनादिरूपे असौ रागी रागवान् भवति । तस्मात् मत्त: वधं नाप्नुयात् । मया हतस्य हि सर्वकर्मक्षयपूर्वकनिःश्रेयसप्राप्तिः फलम् । तच फलमधुना असौ नाहति । किं तु नरकं यातु इति मत्वा शौरिः श्रीकृष्णः अरिं यवनं तत्रैव साधुक्रोधहतं साधोर्मुचुकुन्दस्य क्रोधेन हतं भस्मसात्कृतं २०५ व्यधित। सलिलं नवमेघस्त्वं वहन्निव महाप्रभः । कोऽसीति पृच्छते राज्ञे स्वात्मज्ञानमदात्प्रभुः ॥ २०६ ॥ सलिलं नवमेघ इति । सलिलं वहन् नवो मेघ इव महाप्रभः महत्या प्रभया विराजमानः त्वं कोऽसि ? इति पृच्छते राज्ञे मुचुकुन्दाय ऐक्ष्वाकाय राज्ञे प्रभुः श्रीकृष्णः स्वात्मज्ञानं ब्रह्मज्ञानम् अदात् । २०६ वैद्यः स कविना गर्गेणोदितं च वचः स्मरन् । स्तुत्वा हरि ययौ राजा तपसे गन्धमादनम् ॥ २०७ ॥ वैद्यः स कविनेति । वैद्यः; विद्यां वेत्तीति वैद्यः । पूर्वश्लोकोक्तरीत्या ब्रह्मविद्यावेदी सः राजा मुचुकुन्दश्च कविना त्रिकालज्ञेन गर्गेण मुनिना उदितं वचः स्मरन् हरि स्तुत्वा तपसे तपसः आचरणाय गन्धमादनं पर्वतं २०७ ययौ। मेनका नाम युद्धेऽध जयश्रीर्वा वृणोतु माम् । न निवर्तेऽन्यथेत्यागाद्यो« भूयोऽपि मागधः ॥ २०८ ॥ मेनका नामेति । अद्य अस्मिन्नहनि क्रियमाणे युद्धे मां मेनका नाम मेनकेति प्रसिद्धा सुरवनिता अथवा जयश्रीर्वा वृणोतु । अहं वा शत्रु हनिष्यामि, अहं वा शत्रुणा हनिष्ये । उभयोरन्यतरत् निश्चितमित्यर्थः । अन्यथा ; पूर्वोक्त- योरन्यतरत् अप्राप्य न निवर्ते इति वदन् मागधः मगधाधिपतिः जरासन्धः भूयोऽपि योद्धुम् आगात् आजगाम । २०८ ·हरिचरितम सेनामध्यमसौ गतिद्वयपरोऽध्यास्ते परं सांप्रतं तत्रैका मृतिसंश्रया मृतिरमुष्यान्येन कालान्तरे । नान्या मत्प्रतियोद्धरित्युदितधीरारुह्य शैलं जवा- दलायाकृत साग्रजो हरिरमुं जिह्मेन मोघोद्यमम् ॥ २०९ ॥ । .. सेनामध्यमसाविति । असौ जरासन्धः सांप्रतम् अधुना सेनामध्यं गतिद्वयपरः द्विविधां गतिं निश्चित्य परम् अध्यास्ते । तत्र तयोर्गत्योः एका गतिः मृतिसंश्रया मरणप्राप्तिविषया । अमुष्य मृतिः अन्येन भीमेन कालान्तरे भविष्यति । अतोऽत्र स मया न हन्तव्य इत्यर्थः । अन्या गतिः जयसंश्रया जयप्राप्तिविषया। मत्प्रतियोद्धुः ; मया सह प्रतिकूलं युद्धं कुर्वतः न ; भवितुं न योग्या । मया सह प्रतियुद्धं कुर्वतः जयः कदापि कस्यचिदपि न भवेदित्यर्थः । इति उदितधीः हरिः श्रीकृष्णः साग्रजः बलरामेण सह अह्नाय शीघ्रं जवात् वेगेन शैलम् आरुह्य जिह्मेन कपटेन अमुं जरासन्धं मोघोद्यमं व्यर्थप्रयत्नम् अकृत । शैलमारुह्य दुर्ग प्रदेशं जगाम । जरासन्धोऽपि श्रीकृष्णगमनमार्गमनवगच्छन् वितथप्रयत्नो निजं पुरं.प्रत्याजगामेत्यर्थः । २०९ संयुद्धक्रमनिरतः शुचिर्वदान्यो नान्योऽस्माद्रिमिति वैधसीं निशम्य । रामायादिशदथ रेवतीं ककुमी सोऽप्येनामतुलमवाप्य शर्म लेभे ॥ २१० ॥ संयुद्धक्रमनिरत इति । संयुद्धस्य गदायुद्धस्य क्रमे निरत: व्यापृतः शुचिः त्रिकरणशुद्धिमान् वदान्यो दाता च पुरुषश्रेष्ठः अस्मात् अन्यः बलभद्रं विना इतरः नास्ति इति वैधसी ब्रह्मणोदीरितां गिरं निशम्य श्रुत्वा ककुमी नाम नृपतिः रेवती नाम कन्यां रामाय बलरामायादिशत् । सोऽपि बलभद्रोऽपि एनां रेवतीम अवाप्य अतुलं शर्म सुखं लेभे । २१०

·सव्याख्यानम
५९
स्वर्गलोकोऽस्ति वास्तव्यमानं सुत्रामसोदरे ।
भूमिष्ठे तु वरिष्ठानि भोग्यान्यत्रैव यत्र सः ॥ २११ ॥
स्वर्गलोकोऽस्तीति । सुत्रामसोदरे उपेन्द्र विष्णौ भूमिष्ठे भूमौ श्रीकृष्ण-
रूपेणावतीर्णे सति स्वर्गलोकः वास्तव्यमानं केवलं वासस्थानमेवास्ति, न
भोगस्थानमित्यर्थः। सः श्रीकृष्णः यत्र स्थले अवतीर्णः, अत्रैव वरिष्ठानि
भोग्यानि सन्ति ।
२११
गुणोऽर्थरतिपुत्रादिपोषकः कमितृप्रियः ।
यस्यां सर्वोऽप्यसौ रुक्मिण्याह दूतीगिरा हरिम् ॥ २१२ ॥
गुणोऽर्थरतिपुत्रादीति । यस्यां रुक्मिण्यां देव्यां गुणः स्पृहणीयो गुणः,
अर्थस्य रतेः पुत्रादेः पोषकः कमितुः प्रियश्च, अन्यश्च यः कश्चित् अभिल-
षणीयः गुणः स सर्वोऽप्यस्ति, असौ रुक्मिणी नाम विदर्भराजस्य दुहिता
दूतीगिरा हरिम् आह ।
२१२
काध्यप्रियोऽसौ हि जनः समस्तः पुमर्थदाय्यस्ति च काव्यमत्र ।
तेन स्फुरत्वेष जनः सनाथः क्षिणोति यन्नाम शिवेतराणि ॥२१३॥
काव्यप्रियोऽसाविति । असौ लोके वास्तव्यः समस्तोऽपि जनः काव्य-
प्रियो हि; सत्काव्यश्रवणे उत्सुको हि। अत्र पुमर्थदायि पुरुषार्थदानसमर्थं
काव्यमस्ति च । यन्नाम यस्य पुरुषोत्तमस्य नाम शिवेतराणि निखिलान्य-
मङ्गलानि क्षिणोति उच्चारितमात्रमेव नाशयति, तेन पुरुषोत्तमेन भवता एषः जनः
काव्यप्रणेता जनः सनाथः नाथसहितः स्फुरतु प्रकाशताम् । मम त्वं नाथो
भवेति यावत् ।
२१३
भद्रतरोऽर्थी वाणी भद्रतमास्येति चामिनन्ध मुहुः।
श्रुत्वेत्थं तिगिरं श्रीपतिरतनोन्मनीषितं तस्याः ॥ २१४ ॥

·६२
हरिचरितम्
रङ्गेऽस्य श्रद्धेति । अस्य श्रीकृष्णस्य रङ्गे युद्धरङ्गे श्रद्धा आस्था नासीत् ।
तथापि द्रुपदेनाहूतः सन् यदुभिः सह सबलः ससैन्यश्च सन् पार्थानां हितं कर्तु
शौरिः श्रीकृष्णः कृष्णायाः द्रौपद्याः स्वयंवरं प्रायात् ।
२१८
खभावो ज्ञानस्य स्वयमथ सुखस्यापि स हरि-
स्तया भूम्या चैतान् विधिवदभिसंयोज्य नगरे ।
वसन्निन्द्रप्रस्थे मयकृतसभाशोमिनि वने
मृगान्निघ्नन्दृष्ट्वा स्त्रियमवददालोच्य विजयम् ॥ २१५ ॥
स्वभावो ज्ञानस्येति । अथ स्वयं ज्ञानस्य सुखस्यापि स्वभावभूतः
ज्ञानानन्दस्वरूप इत्यर्थः । स हरिः तया द्रौपद्या भूम्या च राज्येन च एतान्
पार्थान् विधिवत् अभिसंयोज्य योजयित्वा मयकृतसभाशोभिनि मयेन
निर्मितया सभया प्रकाशमाने इन्द्रप्रस्थे तन्नामके नगरे वसन् कदाचित् वने
मृगान् निघ्नन् मृगयामटन्नित्यर्थः । स्त्रियं कांचन दृष्ट्वा स्वयं मनसि आलोच्य
विजयम् अर्जुनम् अवदत् ।
२१९
अवस्थेयं नार्यास्तनुमनुपमुक्तां कथयति
स्मरारूढामस्या हृदयमवगच्छाखिलमिति ।
स गत्वापृच्छत्तामकथयदसौ भास्करसुता
वसाम्यस्यां नद्यां हरिमभिलषन्ती पतिमहम् ॥ २२० ॥
अवस्थेयं नार्या इति । अस्या नार्याः इयमवस्था तनुं तस्याः वपुः अनु-
पभुक्तां स्मरारूढां च कथयति । अस्याः हृदयम् अखिलं संपूर्ण यथा तथा
अवगच्छ जानीहि । इति विजयमवददिति पूर्वेणान्वयः । स अर्जुनश्च गत्वा
तस्याः समीपं प्राप्य ताम् अपृच्छत् । असौ स्त्री अहं भास्करसुता सूर्यस्य
दुहिता हरिं श्रीकृष्णं पतिमभिलषन्ती अस्यां नद्यां वसामीति अकथयत्। २२०
पुत्रो ज्ञानाढ्योऽयं देवक्या हरिरिहागतः सख्या ।
इति मत्वा कालिन्दी नाम्ना प्राप्तास्मि देवमधुनेति ॥ २२१ ॥

·सव्याख्यानम् . पुत्रो ज्ञानाढयोऽयमिति । अयं ज्ञानाढ्यः ज्ञानसंपूर्णः। ज्ञानपदं शक्त्यादीनामितरेषामपि गुणानामुपलक्षणम् । "ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥" इति हि मुनिवचनम् । हरिः देवक्याः पुत्रः सन् सख्या समानख्यानवता समान- ज्ञानादिगुणेन बलभद्रेण सह इह धरातले. आगतः अवतीर्णः । देवकीपुत्र- भावेनावतारेऽपि तस्य भगवतः ज्ञानशक्त्यादयो गुणाः न परिहीयन्ते इति भावः । गीतं च भगवतैव- " अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥" इति । तत्र हि-अहम् अजः सन्नेव ज्ञानशक्त्यादिभिरप्रच्युतात्मा सन्नेव भूतानामीश्वरः सन्नेव चात्ममायया अत्मनः संकल्पेन संभवामि रामकृष्णादि- रूपेणावतरामीत्यर्थो विवक्षितः । इति तदवतारं ज्ञात्वा अहं कालिन्दी नाम्ना देवं श्रीकृष्णम् अधुना प्राप्तास्मि । २२१ धवः श्रेयः पथ्यं प्रदिशति वधूभ्यो लघुरपि प्रमुस्तुभ्यं भद्रे वितरति हि निःश्रेयसमपि । प्रशस्यैवं विष्णुर्गदितमनयाचष्ट हरये स तामादायागान्नरपतिरथ स्वां च नगरीम् ।। २२२ ॥ धवः श्रेयः पथ्यमिति । लोके लघुरपि पामरोऽपि धवः पतिः पुरुषः वधूभ्यः कान्ताभ्यः श्रेयः पथ्यं च प्रदिशति । हे भद्रे कल्याणि, प्रभुः सर्वेश्वरः श्रीकृष्णः तुभ्यं निःश्रेयसमपि वितरति ; न केवलमैहलौकिकं भोगं, किंतु मोक्षमपि ददाति । एवम् उक्तप्रकारेण जिष्णुः अर्जुनः तां प्रशस्य अनया यत् गदितं तत् हरये श्रीकृष्णाय आचष्ट अवदत् । सः नरपति: ; भगवान् श्रीकृष्णः । ताम् ; कालिन्दीम् । आदाय स्वां नगरीम् अगात् । २२२ ·हरिचरितम् तेन शरैः पटुनारीन् जित्वावन्त्या तु मित्रविन्दाप्ता । वृषवरनियमनलब्धा कौसल्या चारिमध्यतः सत्या ॥ २२३ ॥ तेन शरैः पटुनेति । पटुना समर्थेन तेन श्रीकृष्णेन अरातीन् प्रत्य- थिनो नृपान् जित्वा आवन्त्या अवन्तीराजदुहिता मित्रविन्दा नाम कन्या आप्ता। वृषवरनियमनलब्धा; दुर्दान्तानां वृषभवराणां नियमनरूपेण पणेन लब्धा सत्या नाम कौसल्या कोसलराजदुहिता च अरिमध्यत: अरीणां प्रत्यर्थिनां मध्यात् आप्ता। २२३ श्योऽसौ भक्तानां भूपान् कृष्णो विरोधिनो हत्वा । उपयेमे कैकेयीं भद्रां वपुषा च नाम्ना च ॥ २२४ ॥ वश्योऽसौ भक्तानामिति । भक्तानां वश्यः वशं गतः असौ श्रीकृष्णः विरोधिनो भूपान् हत्वा कैकेयी केकयराजदुहितरं वपुषा नाना च भद्राम् ; मङ्गल्यवपुःसौन्दर्यवती भद्रां नाम कान्ताम् उपयेमे उदवहत् । २२१ हयो धन्यो यो यो रथनरगजाश्चैतदखिलं सुतां चोच्चैर्लक्ष्ये जलसमधिगम्ये विदलिते । अदान्मदेशोऽस्मै तदनु मुरभौमायरिंगणान् सुरार्थे हत्वासावुदवहदमेया नृपसुताः ॥ २२५ ॥ हयो धन्य इति । जले समधिगम्ये प्रतिबिम्बतया संलक्ष्ये उच्चैः ऊर्ध्व- देशस्थे लक्ष्ये शरव्ये विदलिते सति श्रीकृष्णेनेति शेषः । यः यः धन्यः अनर्घः हयः, रथाश्च नराश्च गजाश्च । धन्या इत्यत्रापि संबध्यते । एतदखिलं सुतां च लक्ष्मणाख्यामस्मै मद्रेशः मद्रदेशाधिपः अदात् । तदनु असौ श्रीकृष्णः सुरार्थे ; देवानामर्थे प्रयोजनाय, सुरान् परिरक्षितुमित्यर्थः; मुरभौमाद्यरिग- णान् मुरनरकासुरगणान् हत्वा अमेयाः अपरिमिताः नृपसुताः उदवहत् २२५ उपयेमे ।

·सव्याख्यानम् अप्रियोऽनयेन यः शिवस्य दग्धदेहवां- स्तत्प्रसादतो हरिस्तमात्मनोंऽशमात्मना । भावयन् हराचलं ययौ पिशाचकोऽन्तरा भक्तितो द्विजामिषं ददन्ननाम तम् ॥ २२६ ।। अप्रियोऽनयेनेति । यः कामः अनयेन तपोभङ्गरूपेणाविनयेन शिवस्य अप्रियः सन् दग्धदेहवान् अभूत् तं कामं तत्प्रसादत: शिवस्य प्रसादात् आत्मनः अंशं तनयम् आत्मना मनसा चिन्तयन् हरिः श्रीकृष्णः हराचलं कैलासं ययौ। अन्तरा मध्येमार्ग पिशाचकः कश्चन पिशाचः द्विजामिषं द्विजमांसं भक्त्या ददत् तं श्रीकृष्णं ननाम | २२६ शास्त्रबाह्योऽयमों यन्नृमांसादनमित्यमुम् । जीवयन् द्विजमस्मै च ज्ञानं दत्वा ययौ हरिः ॥ २२७ ॥ शास्त्रबाह्योऽयमिति । नृमांसादनं मनुष्यमांसभक्षणमिति यत् अयमर्थः शास्त्रबाह्यः शास्त्रनिषिद्धः इति वदन् हरिः श्रीकृष्णः अमुं पिशाचहतं द्विज जीवयन् अस्मै पिशाचाय ज्ञानं दिव्यज्ञानं दत्वा ययौ कैलासं जगाम । २२७ भोगमात्रस्य दातासौ पुत्रभोगेप्सयात्मनः । अर्धमधेन देहस्य वतिनातोषयत्प्रमुः ॥ २२८ ॥ भोगमात्रस्य दातेति । भोगमात्रस्य सर्वस्यापि ब्रह्मानन्दानुभवपर्य- न्तस्य भोगस्य ऐहलौकिकस्यामुष्मिकस्य च दाता असौ प्रभु: श्रीकृष्णः आत्मनः पुत्रभोगेप्सया पुत्रलाभजन्यभोगं प्राप्तुमनाः बतिना व्रतवता. देहस्यान अर्धभागेन श्रीकृष्णरूपेण अर्धम् अन्यमर्धभागं हररूपम् अतोषयत् । २२८ प्रामार्थी नरसुरनाथ सद्गुणानां प्रद्युम्नस्तव तनुनो भवेत्समानः । मुक्त्वा दृढमुपगुह्य शंकरस्तं प्रस्थाप्य स्वपुरमगात्स्वयं च धाम ॥

·हरिचरितम्
प्रामार्थीति | हे नरसुरनाथ, सद्गुणानां ग्रामार्थी समूहार्थी तव समानः
सदृशः प्रद्युम्नो नाम तनुजो भवेत् । इति उक्त्वा शंकरः तं श्रीकृष्णं दृढं यथा
तथा उपगुह्य स्वपुरं प्रस्थाप्य च स्वयं च धाम स्थानम् अगात् । २२९
यत्रान्नं श्रेष्ठं यच्चित्रतमं तत्र मां निवेश्य गृहे ।
स्वयमपि तत्रैवेति प्रीतिं यान्ति स्म हरिदाराः ॥ २३० ॥
यत्रानं श्रेष्ठमिति । यत्र गृहे श्रेष्ठम् अन्नं भोगसाधनं विद्यते । यच्च
गृहं चित्रतमम् अतिशयेनाश्चर्यावहं तत्र गृहे मां निवेश्य स्वयमपि तत्रैव गृहे
हरिः मया सह भोगाननुभवन् वसति । इति हरिदाराः श्रीकृष्णमहिष्यः प्रत्येक
प्रीति यान्ति स्म।
२३०
भिन्नाङ्गो नागारिध्वजादभिन्नो गुणैस्तु रुक्मिण्याम् ।
मदनोऽजनि तं भार्या रिपुजलधिझषोदरक्रमाल्लेभे ॥ २३१ ॥
भिन्नाङ्गो नागारीति । भिन्नाङ्गः देहमात्रेण विभिन्नः । गुणैस्तु
ज्ञानशक्त्याढिगुणैस्तु नागारिध्वजात् गरुडध्वजात् अभिन्नः तत्सदृशः मदनः
कामः रुक्मिण्यां श्रीकृष्णमहिष्यां प्रद्युम्ननान्ना पुत्ररूपः अजनि संजातः । तं
प्रद्युम्नं भार्या मायावतीनाम्ना शम्बरस्य गृहेऽवतीर्णा रतिः, रिपुजलधिझषोदर-
क्रमात् प्रथमं शत्रुणा शम्बरासुरेणापहृतः, अनन्तरं जलधौ पातितः, ततो
झषेण निगीर्णः, ततो मत्स्यखण्डने सति बहिरागत इति क्रमात् लेभे पतित्वेन
आप। अत्रेयं पौराणिकी कथा--रुद्रमन्युदग्धो मन्मथः रुक्मिण्यां प्रद्युम्ननाम्ना
जनिमलभत । तं च सूतिकागेहात् शम्बर: अपहृत्य जलधौ प्रचिक्षेप । ततो
मत्स्यः कश्चन तं शिशु जनसे । एकदा धीवराः मत्स्यमेतं विशेषतो भासमान-
वपुषं गृहीत्वा यदा न्यकृन्तन् तदा निरतिशयसौन्दर्य शिशुं तदुदरे वीक्ष्य
विस्मिताः शम्बरगृहवासिन्यै मायावत्यै ददुः। मायावती तं परिपोषयन्ती
समारूढयौवनं तं कामयमाना पतिमलभतेति ।
२३१
प्रज्ञातो योगीशः शम्बरहन्तैष ते पतिः काणिः ।
इति शम्बरमठिनी तां स्माह तयोक्तोऽवधीत्स तं काले ॥ २३२ ॥

·सव्याख्यानम् ६७ प्रेज्ञातो योगीश इति । काणिः श्रीकृष्णस्यात्मजः एष ते पतिः प्रद्युम्नः शम्बरहन्ता इति प्रज्ञात: विदितचरः योगीशः शम्बरमठिनी शम्बरस्य मठे नियुक्तां तां मायावतीम् आह स्म अवदत् । तया मायावत्या भार्यया उक्तः सः प्रद्युम्नः तं शम्बरं काले उचिते समये अवधीत् । २३२ मुख्यो धीरो लीनः पुत्राणामिति भृशातुरां जननीम् । प्राप च रत्या नीतः सोऽप्यागान्नारदो मुनिर्घटयन् ॥ २३३ ॥ मुख्यो धीर इति । धीर: मे पुत्राणां मुख्य: लीनः कुत्रापि अदृश्यो- ऽभवत् इति भृशातुरां भृशं पीडितां जननी रुक्मिणी रत्या भार्यया मायावत्या नीन: मायाबलादाकाशमार्गेण प्रापितः सन् प्राप । सः प्रसिद्धः नारदो मुनिरपि घटयन् अतीतवृत्तान्तावेदनेन तान् परस्परं संघटयन आगात् आजगाम । २३३ गावः प्रिया वः किमु रुक्ममेवं यच्छन्तमिच्छाविषयं नराणाम् । ततान कृष्णः पृथुकैकमुष्टिं गृह्णन् कुचेलं गुरुगेहबन्धुम् ॥ २३४ ॥ गावः प्रिया व इति । श्रीकृष्णः गुरुगेहबन्धुं बहुबन्धुयुतं महाकुटुम्बिन- मित्यर्थः । कुचेलं मलिनजीर्णवस्त्रधरणेन कुचेल इति प्रसिद्धिं गतं सुदामनामानं दरिद्रं विप्रं तस्मात् पृथुकैकमुष्टिं धानामुष्टिमेकां गृहन स्वीकुर्वन् तं महाधनिनं ततान | तदेवाह-वः प्रतिग्रहार्थमागतानां युष्माकं किं गावः प्रियाः ? अथवा रुक्मं सुवर्ण प्रियम् ? इत्यापृच्छय नराणां याचनया आगतानाम् इच्छाविषयं यच्छन्तं ददतं ततानेति संबन्धः । २३४ सुरतं स्त्रीमिः स्वप्ने दृष्टस्याप्यर्थ्यते भृशं यस्य । अनिरुद्धं तं लेभे काणिज्राह्वयं स यदुसिंहम् ॥ २३५ ॥ सुरतं स्त्रीभिरिति । स्वप्ने दृष्टस्यापि यस्य यूनः सुरतं स्त्रीभिः भृशम् अत्यन्तम् अर्थ्यते तम् अनिरुद्धं नाम तनयं काणिः प्रद्युम्नः लेभे । सः अनिरुद्धश्च यदुसिंह वज्रायं तनयं लेभे । २३५ ·हरिचरितम् त्रिराज्ञाङ्कुशवश्यानि हरेः सप्त शतानि च । त्रिपञ्चाशत्सहस्राणि चासन्नात्मजदन्तिनाम् ॥ २३६ ॥ त्रिराज्ञाकुशेत्यादि । हरेः श्रीकृष्णस्य अत्मजइन्तिनाम् आत्मजाः तनयाः दन्तिन इव, तेषाम् । आज्ञाङ्कुशवश्यानि; आज्ञैवाङ्कुशः तस्य वश्यानि परमविधेयानीत्यर्थः । त्रिः त्रिभिरावृत्तानि सप्त शतानि, त्रिपञ्चाशत्सह- स्राणि चासन् । २३६ धाराभिः श्रममिव तोयदः प्रजानां रामोऽथ व्रजसुहृदां मनोरथैः स्वैः । कारुण्यादशमयदार्तिमेत्य घोषं कालिन्द्या सभयसभाजितः स्रगाद्यैः ॥ २३७ ॥ धाराभिः श्रममिति । अथ रामः बलरामः घोषं गोकुलम् एत्य कालिन्या यमुनया स्रगाद्यैः पुष्पमाल्यायैः सभयं यथा तथा सभाजितः पूजितः सन् तोयदः धाराभिः जलवर्षेः प्रजानां श्रममिव आतपजन्यं श्रममिव बजस्थानां गोपानां गोपीनां च आति कष्टं कारुण्यात् स्वैः मनोरथैः परिपूरितैः अशमयत् । तेषां मनोरथान् पूरयामासेत्यर्थः । २३७ त्रिभिर्हानिस्ते स्यादरिदरकृपाणैः समुचितो- ऽस्म्यहं यद्येतेषां मम यदि भवान् पौण्डूकनृपः । इति प्रोचे कृष्णं स्वयमथ हरेश्चक्रमचिरात् परस्याविश्यान्तस्त्रुटितमतनोत्संशयमिमम् ॥ २३८ ॥ त्रिभिर्हानिस्त इति । अथ पौण्ड्रकनृपः पौण्डूकनामा करूशाधिपतिः है कृष्ण, ते अरिदरकृपाणैः चक्रशङ्खनन्दकैरायुधैः त्रिभिः हानिः विरहः स्यात् । त्वमेतान् परित्यजेत्यर्थः। अहं यदि एतेषाम् आयुधानां समुचितो- भवांश्च यदि मम मदधीनः, तदा एतान् परित्यजेति पूर्वेणान्वयः । अत्र ऽस्मि;

·संव्याख्यानम् यदीति 'वेदाश्चेत्प्रमाणम्' इतिवत् असंदिग्धे संदिग्धवचनम् । एतेषामहमेव समुचितः, भवांश्च मदधीन एवेत्यर्थः । इति श्रीकृष्णं प्रति स्वयं प्रोचे । अथ हरेश्चक्र सुदर्शनम् अचिरादेव परस्य शत्रोः पौण्ड्रकस्य अन्तः हृदयं प्रविश्य इमं संशयम् असंदिग्धत्वाभिप्रायेण तेनोक्तमपि संदिग्धमेव वस्तुत इति तं संशयं त्रुटितं छिनम् अतनोत् । भगवान् श्रीकृष्ण एवैतेषां समुचितः । स च न त्वदधीन इति निश्चयमुत्पादयामासेत्यर्थः । २३८ अनङ्गाश्रिततां हित्वा शर्वमाराध्य तत्सुतः । कृत्यां कृष्णं नयन् दग्धस्तयासौ चक्रभीतया ॥ २३९ ॥ अनङ्गाश्रिततामिति । तत्सुतः, पौण्डूकसुतः । काशीपतिसुत इति तु श्रीभागवतम् | अनङ्गाश्रिततां कामपरवशतां हित्वा शर्व रुद्रमाराध्य कृत्यां ज्वलनमयीं कृष्णं नयन् चक्रभीतया सुदर्शनात् भीतया तया कृत्यया असौ कृत्यानियोक्ता तत्सुत एव दग्धः अभूत् । २३९ धन्यः स नायोऽस्तु तवानिरुद्धः स्वप्नोपलब्धस्तमिहानयामि । इत्यात्तनिद्रं वियतानयत्तं बाणस्य पुत्रीमथ चित्रलेखा ॥ २४० ॥ धन्यः स नाथ इति । अथ चित्रलेखा नाम उषायाः सखी हे सखि, यः स्वप्नोपलब्धः स्वया स्वप्ने दृष्टः सः धन्य: अनिरुद्धः प्रद्युम्नपुत्रः तव नाथ: भर्ता अस्तु । तम् अनिरुद्धम् इह प्रदेशे आनयामि । इत्युक्त्वा आत्तनिद्रं प्राप्तनिद्रमेव तम् अनिरुद्धम् वियता आकाशमार्गेण बाणस्य पुत्रीम् उषाम् अनयत् । २४० तिलस्य रसवत्सोऽपि दीपिकामिव तां प्रियाम् । जीवयन्नवसमूढो मूढैबद्धश्च शत्रुभिः ॥ २४१ ॥ तिलस्य रसवदिति । सोऽपि अनिरुद्धोऽपि तिलस्य रसंवत् तिले तैलमिव गूढः सन् दीपिकामिव तां प्रियाम् उषां जीवयन तैलं दीपिकामिव संजीवयन् अवसत् । मूढैः शत्रुभिः बद्धश्च । २४१ ·60 हरिचरितम् तव मानदाद्य युधि बाणबाहुभिर्विनितस्तनूज इति नारदेरितम् । वचनं निशम्य हरिसीरिमन्मथा ययुरेव शोणितपुरं परंतपाः॥२४२॥ तव मानदेति । मानद प्रद्युम्न, अद्य तव तनूज: अनिरुद्धः युधि बाणबाहुभिः विजितः इति नारदेनेरितं वचनं निशम्य श्रुत्वा परंतपाः शत्रुसंहारिणः हरिसीरिमन्मथाः श्रीकृष्णबलरामप्रद्युम्नाः शोणितपुरं बाणा- सुरनगरं ययुः । २४२ पडिधं पद्मस्योच्चैः सालैः सैन्यं चतुर्विधम् । मुजांश्च भङ्क्त्वा तार्योढास्तेऽगच्छन् सवधूवराः ॥ २४३ ॥ षडिधं पदमिति ! अस्य धन्वमहीनरवृक्षजलगिरिरूपं दुर्ग, चतुर्विधं रथ- गजतुरगपदातिरूपं सैन्यं भुजांश्च सहस्रसंख्याकान् भङ्क्त्वा ताक्ष्यण गरुडेनोढाः ते हरिहरमन्मथा सवधूवरा: उषया अनिरुद्धेन च सहिता अगच्छन् द्वारकां जग्मुः। २४३ मङ्गलं नीडमात्मीयमगात्तायोऽप्यनुज्ञया । साम्बोऽथ बद्धः कुरुभिर्दुर्योधनसुतां हरन् ॥ २४४ ॥ मङ्गलं नीडमिति । तार्थ्यः गरुडोऽपि अनुज्ञया श्रीकृष्णानुज्ञया मङ्गलं मङ्गलकरम् आत्मीयं नीडं स्वकीयमावासस्थानम् अगात् । अथैकदा दुर्योधनसुतां लक्ष्मणाख्यां स्वयंवरोद्यतां साम्बः श्रीकृष्णस्य जाम्बवत्यामुत्पन्नः पुत्रः हरन् बलादपहरन् कुपितैः कुरुभिः दुर्योधनादिभिः बद्धः निगलितः अभूत् । २४४ योग्यं संयुद्धमास्तां स प्रक्षेप्तुं सपुरं जनम् । जाहव्यामिति सीरेण विचकर्ष पुरं बलः ॥ २४५ ॥ योग्यं संयुद्धमिति । सः बलः बसरामः एभिः सह संयुद्धम् आस्ताम् ; दूरे तिष्ठतु । सपुरं हास्तिनपुरेण सह जनं तत्रत्यं कौरवजनं सर्व जाहव्यां प्रक्षेप्तुं योग्यमिति निश्चित्य सीरेण हलेन पुरं हास्तिनं चकर्ष । २४५

·सव्याख्यानम्
यो गोज्ञानी तस्यैवास्त्यक्ष्णा नेक्ष्यते भवत्तत्त्वम् ।
अद्य तु जानीमस्त्वामिति दत्वा दंपती नृपा नेमुः ॥ २४६ ॥
यो गोज्ञानी तस्येति । यः पुरुषः गोज्ञानी वेदवित् , तस्यैव अस्ति,
भवत्तत्त्वज्ञानमिति शेषः ; “नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" इति श्रुतेः ।
भवत्तत्वम् अक्ष्णा नेक्ष्यते ।
"न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति
कश्चनैनम्" इति श्रुतेः । अद्य त्वां यथावस्थितं जानीमः । इति वदन्तो नृपाः
कौरवाः दंपती लक्ष्मणासाम्बौ तस्मै दत्वा नेमुः प्रणेमुः ।
२४६
शैलालयो नम्यतमं कपीन्द्रो वृक्षवलं रैवतकप्रसूतैः ।
विव्याध सोऽमून् मुसलेन हत्वा भौमप्रियं तं द्विविदं ममर्द ॥२४७॥
शैलालयो नम्यतममिति । शैलालयः पर्वतनिवासी यः द्विविदो नाम
कपीन्द्रः वानरश्रेष्ठः नम्यतमं बलं बलरामं रैवतकप्रसूतैः रैवतकाख्यपर्वतोत्पन्नैः
वृक्षः विव्याध, तं भौमप्रियं नरकासुरसुहृदं द्विविदं सः बलरामः अमून्
स्वस्योपरि पातितान् वृक्षान् मुसलेन हत्वा ममर्द ।
मन्त्रितं प्राज्ञाय नृपैर्दातुं चैद्यो महाहणम् ।
न सेहे राजसूये तं चैद्यं चक्रं च नो हरेः ॥ २४८ ॥
मन्त्रितं प्राज्ञायेति । प्राज्ञाय "चेतनश्चेतनानाम्" "अयं पुरुषः
प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तः” इत्यादिषु प्रतिपादिताय परमात्मने श्रीकृष्णाय
राजसूये यागे दातुं नृपैः युधिष्ठिरादिभिः मन्त्रितम् आलोच्य निर्णीतं महाहणं
महत् संमाननं चैद्यः शिशुपाल: न सेहे न मर्षयामास । हरेः श्रीकृष्णस्य चक्र
सुदर्शनं च तं चैवं नो सेहे जीवन्तं न मर्षयामास ; तमवधीदित्यर्थः । २४८
अनिधानं कवेर्यस्य न ध्वजाग्रं धराभरम् ।
हर्तुं तेनात्र कल्यंशे हरि/जमयोजयत् ॥ २४९ ॥

·हरिचरितम अनिधानं कवेर्यस्येति । यस्य कवेः श्रीकृष्णस्य ध्वजाग्रं धराभरं हर्तु नानिधानं, स हरिः तेन कारणेन अत्र कल्यंशे कलहे बीजमयोजयत् । यदूनां परस्परं कलह संकल्पयन् तत्कारणतया मुनिशापं प्रवर्तयामासेत्यर्थः । २४९ श्रोत्रियप्रियस्य तस्य चैद्यभङ्गकोपिताः साल्वदन्तवक्रको विडूरथश्च मारिताः । पाण्डवानथो हरिः प्रकाशगान् प्रपद्य तैः क्षीणवेदनां व्यधाद्भुवं स पार्थसारथिः ॥ २५० ॥ श्रोत्रियप्रियस्येति । श्रोत्रियप्रियस्य श्रोत्रियाणां साङ्गवेदाध्येतणां महात्मनां प्रियस्य तस्य श्रीकृष्णस्य चैद्यभङ्गकोपिता: शिशुपालस्य वधेन संजातकोपाः साल्वः दन्तवक्र: विडूरथः इत्येते मारिताः । अथो अनन्तरं हरिः श्रीकृष्णः प्रकाशगान् अज्ञातवनवासात् प्रतिनिवृत्य सर्वजनानां प्रत्यक्ष- गोचरतामापन्नान् पाण्डवान् प्रपद्य प्राप्य तै: करणभूतैः स पार्थसारथिः भुवं क्षीणवेदनां व्यधात् । पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं प्रवर्त्य तत्र ससैन्यानां सबान्धवानां च कुरूणां नाशं पाण्डवैरकारयदित्यर्थः । अनेन कुरूणां संहारे भगवान् श्रीकृष्ण एव प्रधानकर्ता, पाण्डवास्तु उपकरणभूता इत्युक्तं भवति । 'मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्' इति ह्यगायि २५० भगवता। मङ्गलं परममात्मनि रामो भावयन्निव परीत्य धरित्रीम् । यानि तीर्थजजलानि धरित्र्यां तानि मङ्गलतराणि वितेने ॥२५१॥ मङ्गलं परममिति | रामः बलराम: धरित्री परीत्य परितो गत्वा तेन आत्मनि परमं निरतिशयं मङ्गलं भावयन्निव उत्पादयितुमिव धरित्र्यां यानि तीर्थजजलानि तानि सर्वाणि मङ्गलतराणि वितेने स्वस्याभिषेकेण पुण्यतराणि चकार । तीर्थाटनमकरोदित्यर्थः । २५१ ·सव्याख्यानम् कवेः शक्यं त्रातुं तव परमिमं वल्वलभयात् क्रतुं राम स्वामिन्निति तमृषयो नैमिशगताः । प्रणेमुः स्मृत्वासौ हलमुसलमाभ्यां तमवधी- दथो कृष्णः पुर्यां स च हलधरः स्वैरमवसत् ॥ २५२ ॥ कवेः शक्यं त्रातुमिति । हे स्वामिन् राम बलभद्र, कवेः सर्वज्ञस्य तव परं तवैव इमं ऋतुम् अस्माभिरारब्धं यज्ञं वल्वलभयात् वल्वलनाम्नः इल्वलपुत्रात् असुरात् भयात् त्रातुं गोपायितुं शक्यम् । इमं यज्ञं रक्षितुं त्वमेव प्रभवसीत्यर्थः। इति वदन्त: नैमिशारण्यगताः ऋषयः तं बलरामं प्रणेमुः । असौ बलरामः स्वकीयं हलं मुसलं च स्मृत्वा तदैव संनिधिमुपगताभ्यां ताभ्यामायुधाभ्यां तं वल्वलम् अवधीत् । अथो कृष्णः स हलधरश्च पुर्यो द्वारकायां स्वैरमवसत् । २५२ भवेत्सुखं परमपरं धनं तपः सुपुत्रता विशदतरा मतिर्यशः । यया नृणां भगवति भक्तिमाशु तामिदं पठन् हरिचरितं समश्नुते ॥ इति हरिचरितं समाप्तम् । भवेत्सुखमिति । यया भगवद्भक्त्या नृणां पर निरतिशयोत्कृष्टं सुखं, मोक्षसुखमित्यर्थः, अपरं किंच धनं, तपः, सुपुत्रता, विशदतरा निर्मला मतिः, विशदतरं यशश्च भवेत् , तां तादृशीं भगवति श्रीकृष्णे भक्तिम् इदं हरिचरितं तदाख्यं काव्यं पठन् पुरुषः आशु समश्नुते प्राप्नोति । 'अत्र, शरीरारोग्यमैश्वर्य भोगांश्चैवानुषङ्गिकान् । ददाति ध्यायिनां पुंसामपवर्गप्रदो हरिः । इति वचनमनुसंधेयम् । २५३ हरिचरितमनर्धपद्यहृद्यं व्यवृणुत कृष्णसुधीः सुधीविधेयः । हरिरघहरणो दयोदयेद्धो मुदितमना मुदमादधात्वमन्दाम् ॥ इति हरिचरितव्याख्यानं संपूर्णम् । 10

·No text on this page.

·पद्यानुक्रमः अंशार्थिनोर्षिया अङ्करं निरयस्यापि पघम् २५२ अनानि यदमात्य १०९ २१३ ६३ १५३ पथम् १३४ कवेः शक्यं त्रातुं ९१ कामाः सन्नाः स किं ५. कार्या हानि यः १३० काव्यप्रियोऽसौ १२९ कुलगुरुः स्यादयं २३९ कुलानां कर्मणां २४९ कुशधारिणामिव ३७ केशास्ते कालाभा: २२६ क्षमास्तु न रमेश्वर २२ क्षीरं गोनों नयेन १४५ क्षेत्रजडत्वं मत्वा ४२ क्षेत्रजपरमात्मैक्य २२० क्षेत्रवानस्तु देशेन ११९ क्षोभः शनैः शनैः ५७ गत्वा सुराष्ट्र तत् १०७ गमनकालममुष्य १८६ गर्दा स्यान्मा तृषा २५ गाव: प्रिया वः किम अङ्गारकोऽसौ अत्याहारस्तु दैत्यः अनाश्रिततां हित्वा अनिधानं कवेर्यस्य अनं गोत्रस्त्रियः अप्रियोऽनयेन अभावे श्राद्धं अम्बुभिरिदैकरते अरिष्टनाशमप्राप्तां अवस्थेयं नार्याः भशनपरः शिशुकः अश्वानां को योग्यः आकारो युद्धमेतेन आज्ञा साध्या सकला इष्टं राज्ञः कुर्यात् इष्टकाः कार्या मुनिभिः १६२ १४६ २९ १०० १८१ ९३ ८६ २३४ ६२ गीनः श्रेयः -- इष्टिविद्यत एव २१२ उत्पलं निधिरसौ कविः पुत्रोऽथ ४५ गुणोऽर्थरतिपुत्रादि ७९ गुरुवरदमुख्यस्य ११५ गृह्मासुरारात् २१६ ·७६ हरिचरितम् पद्यम् ११३ २२३ १४८ १५१ २३८ ११० २०१ •९५ १० १४० गोरसन्न नासि गोरसप्रिय एषः गोशुद्धिकामाः किमु गौर्नास्तिबुद्धः प्रामस्तस्थ रवात ग्रामार्थी नरसुरनाथ प्रामो नष्टो येन चक्रार्ध प्राज्ञा यस्य जनोऽन्धः पापकलिल: जनो मान्यं हि जन्मजरारहितममुं जलं प्राज्ञा यस्मै जित्वास्य रसनादि जीर्णो मे कायं तत्र गोनिधिरासीत् तद्वाञ्जनेयं वायं तद्वैरं प्रिययात्यर्थं तन्मम नामावन्यां तपः श्रेयः स्यात् तव मानदाय ताः प्रजाः प्रज्ञाः सा भार्याः पापोऽयं ताभिन रेजुः -तारा नमसो रूपं तालमध्ये श्रियः ताललेखोऽत्र कः तावत्र कुयुगे तिलस्य रसवत् तुलार्थिनोऽर्थिनां पद्यम् २३ तुलासंप्रत्ययप्रायं ३५ तेन शरैः पटुना १८२ ते बाला भ्रान्तात्मा १४१ ते रौद्रा नागाद्याः ६. तैलजा नार्याभरण २२९ तैलप्रियस्त्वम्बुजाक्ष १९७ विभिह निस्ते स्यात् १३० त्रिराज्ञाकुशवश्यानि ८५ दम्भा नरा नष्टभयाः १०५ दयार्ध श्रेयसा ६१ दयावान् रोगिणं ३३ दश सूनवः १५८ दशाम्बराण्यस्य ११७ दानं भानोर्नष्टं १६१ दानानां क्रमक.क्य ११६ दानानि नित्यं ५८ दास्यामः श्राद्धमस्मै ९८ दिव्यवान् राजेव १४४ दिशतु नः पथ्यं २४२ दीनास्तेऽनृण ५६ दीनो वा ज्ञाति: १३९ दुःशिवा नष्टपतयः १७३ दूष्यं गोत्रं तेन १२३ देयो हरस्य भागः १७५ मा धन्या न १२० धनवान् पुत्रः १९६ धनुः सेनाङ्गंवा २४१ धनुर्भिः खलै: १५७ धनेशोऽयं जनः १४३ १०८ ८४ १२ १८३ १९९ १५६ ११८ २४ ६ २०४ २ ૧૮૮ ·पद्यानुक्रमः ७७ धन्यः शरैरथ पद्यम् ३१ १७६ धन्यः स नाथ: धन्या विद्ययं १७१ १२५ धन्येयं नारीणां धर्मवान् रामासि २२१ धर्मों दानं तु २३२ २०२ ६५ १३२ १२४ धवः कारवरूपायैः धवः श्रेयः पथ्यं धवस्त्वम्भोधि धान्यस्य कालं धान्यो मान्ये धाराभिः श्रममिव धारावृष्टिर्यत धावेवैद्योऽत्र मित्रं धिगन्धः किल धिगन्धोऽयं व्रजः धिगश्वः खिन्न: धिगस्तु हास: धीराः संनद्धमतयः धीरोऽहिराजः धीवशक्रोधतां पदाम ८८ नीले नेत्रे मकर २४० नोयो भारो राज्ञा २६ पलितं राज्ञादिष्टे ५ पापोऽयं निशि ७२ पुत्रो ज्ञानाढयोऽयं १५५ पुरोगा अभियान्ति १८. प्रज्ञातो योगीश: २२२ प्रभाया: पुत्रयोः ५९ प्रमोदकरतां १७७ प्रागनिष्पदमपि १२६ प्रियाथै कविना २३७ बाले नाकुलं १७० बालो मे केशमुरारि ९२ बाधवने योग्य ३९ भद्रतरोऽर्थी वाणी ११४ भवभमास्ते ८३ भवेत्सुखं परमपरं ४९ भवो हि याज्य: ५२ भानुः सत्यस्येव २० मिनाजो नागारि १९१ भूमिस्तस्य नियन्तु: २१५ भोगमात्रं नित्यमेषां १९३ भोगमात्रस्य दाता २ भोगार्ध रामाभिः १९ मजलं. नीडमात्मीयं १८७ मङ्गलं परममात्मनि १९० मणिर्मानद एव ७८ मन्त्रितं प्राज्ञाय ३२ मानदो निधिवरः २१४ १४ २५३ २३१ धू राज्ञः पादे १६६ २२८ १२७ धूली स्यावाझा धेनवः श्रीपतेः ध्यानं मान्यं हितं नटस्यानन्दनस्य २४४ २५१ नागरो युद्धं २४८ नाविद्धः पादे वा नीले नेत्रे विपुले ·७८ हरिचरितम् पथम् १९५ १४९ १२२ २०७ मान्यः स कविना मान्यो लोकेषु नः मीनजोऽयं न मीनत्वे मीनलमोऽत्र केतुः मुखं नारीणां मुखे श्रीर्वक्षसि च मुख्यो धीरो लीनः मुनिस्त उप्रो भूतेश: मेनका नाम युद्धे यत्रानं श्रेष्ठं यत् यानानि नो नये यूने दानं पथ्यं यो गोज्ञानी तस्य योग्यं संयुद्धमास्तां १६ १०१ ३४ पद्यम् ४१ विगतपापोऽयं ८७ विभिनं कर्मणा १४२ विरुद्धं स्त्रीधनादीनां १७४ विलोमकुलमाबिभ्रत् १३ विशुद्धयोगिनां १६९ वेलातरव इव २३३ वैद्यः स कविना ६४ शं क्रिल नाथवती २०८ शंभुर्जुयति २३० शशाङ्कानुगतां १६३, १६४ शंशिवन्यस्य १६. शशी रात्रौ साक्षी २४६ शाक्यज्ञो रागी २४५ शालीनप्रधनं १०३ शाखबायोऽयं २१८ शिशिरे पानीयं ५५ शीलप्रियस्तु १०२ शुहस्तु योद्धा १२८ शैलालयो नम्यतमं ३ शोभा राक्षां सेना ३० श्रमणो निन्दा ९. श्रमो दीनो नित्यं १३१ श्रीमान् पुत्रो वारि १४७ श्रीनिधीयते ६७ श्रुत्वास्य युद्ध ३६ श्रुत्वा स्वराणां १७८ त्रेष्ठा सा कथनात् २२४ श्रोत्रियप्रियस्य १११ श्वानो दीनो वा रक्ष्या सा पार्थिवी १६५ २४७ १८५ १५९ १९२ रङ्गेऽस्य श्रद्धा नो रखचयो नृपतिः रत्नागनार्थदायादि रामा गीयते वस्तु नम्यः रुष्टास्ते नागानां लाभो धान्यस्य लोलचक्रस्थतुरगान लोलधीः पुत्रयोः वक्ष्यामि कालं बनानि यत्र ववषुः घर्ग त्वं खल भव वश्योऽसौ भकानां विकलानां कार्याप्तिः १७ ·पद्यानुक्रमः ७९ पद्यम् ४८ २३५ २०९ १३५ षडिधं पदमस्य षड्निधान्याहुः संगतो नागराजेन संभेद: खलवृत्या संयुद्धक्रमनिरतः सत्येन श्रेय: स्यात् सत्रे दीयत एव स मन्दो रागी स मन्दो हृदवत् स राजा प्रीत: सलिलं नवमेधः स वाजिराजवत स व्यालो नास्ति यः सांप्रतं रविरक्ष्मीनां सापत्यनिन्दा सुखि समित्यं पद्यम् २४३ सुगुमायोऽसौ १६. सुरतं स्त्रीमिः १२१ सेनामध्यमसौ ६८ सेनायाः क्रोधवान् २१० सेनावान् राजा १६८ सौख्यस्यानन्दनः १८४ स्त्रं रक्षा राज्यस्य १५० स्वभावो ज्ञानस्य १८९ स्वर्गलोकोऽस्ति ४६, ४७ हयो धन्यो यः २०६ हरणं पावस्य १०६ हर्यश्वश्रेष्ठगीर्वाण ७३ हीनप्रायो नटजनः १५२ होमं पुत्रार्थ १०४ होमस्थानं वनं ८९ होमस्य सुवमात्रे २७, २८ २१९ २११ २२५ ११२ २०३ ११

·No text on this page.

·INDEX OF METRES In the case of Āryā, all the Mātrāvrttas are included in this category. Aryā, 5, 6, 8, 14, 25-30, 32, 43, 61, 68, 70, 78, 98, 109, 111, 112, 127, 128, 138, 139, 145, 148, 159, 162, 165, 167, 168, 171, 176, 183, 185, 186, 193, 194, 205, 214, 215, 218, 221, 223, 224, 230-233, 235, 246 -Total 51. Anuştup, 1, 7, 10-12, 15-19, 22, 24, 34-42, 45-54, 56, 58-60, 62, 64-66, 69, 71-77, 80-83, 85-93, 95-97, 99-108, 110, 113-124, 126, 129, 131. 137, 142-144, 147, 149-154, 157, 158, 160, 161, 163, 164, 166, 169, 172, 174, 175, 1980, 181, 184, 187-192, 199, 201- 203, 206-208, 211, 212, 216, 227, 228, 236, 239, 241, 243- 245, 248, 249-Total 145. Indravajrā 3, 20, 130, 177, 182, 240. 247-Total 7. Upendravajrā 4-Total 1. Upajāti 140, 141, 173, 213, 234 -Total 5. Radhoddhatā 79, 217-Total 2. Dodhaka 55-Total 1. Svāgatā 251--Total 1, Drutavilambita 944Total 1. Sragviņi 2-Total 1. Bhujargaprayāta 9—Total 1. S'ālini 57, 155, 156, 170, 179, 197, 200—Total 7. Rucirā 2534Total 1. Praharşiņi 178, 210, 229, 237 -Total 4. Urvasi 63, 195-Total 2. Mañjubhāşiņi 44, 242--Total 2. Vasantatilaka 21, 67–Total 2. Tūņaka : 23, 196, 226, 250 -Total 4. Mandākrāntā 31-Total 1. Sikhariņi 13, 33, 198, 204, 219, 220, 222, 225, 238, 252 Total 10. Pệthvi 146-Total 1. Sārdūlavikridita 125, 209 -Total 2. The metre of the verse 84 is not traced. Its scheme is : a -Total 1.

·वाक्यसूची THE three columns indicate the Rāsi, the Tithi (30th part of a Rāsi) and Ansa (sixtieth part of a Tithi); this last is called Ili in Malabar. When there is no number to indicate Rāsi in the Vakya, the zero is put within brackets. When the Pratika of the verses noted in the beginning of the commentary of each verse is not a full Vākya, it is indicated by an asterisk at the end of the Vākya. When the same Vākya is represented by two verses, it is indicated by two asterisks before the Vakya. 1 गीनः श्रेयः धेनवः श्रीः रुद्रस्तु नम्यः भवो हि याज्य: धन्येयं नारी* धनवान् पुत्रः गृह्या: सुरा राज्ञा बालेन कुलम् (0)-12-03 श्रीनिधीयते 6.19-02 (0)-24-09 शं किल नाथः 7-03-15 1-06-22 श्रेष्ठा सा कथा 7-17-22 1-18-44 ौख्यस्यानन्दः 8-01-17 2-01-19 ध्यानं मान्यं हि* 8-15-01 2-14-09 धीरो हि राजा 8-28-29 02-27-13 21 श्रुत्वास्य युद्धम् 9-11-42 3-10-33 अभवच्छ्राद्धम् 9-24-40 3-24-09 गोरसो ननु स्यात्* 10-07-23 4-07-58 हुमा धन्या न ये* 10-19-52 4-21-58 इष्टं राज्ञः कुर्यात् 11-02-10 5-06-08 धन्या विद्येयं स्यात् 11-14-19 5-20-25 त्वं रक्षा राज्यस्य 11-26-24 6-04-44 *"क्षेत्रज* (0)-8-26 धनुभिः खलैः दश सूनवः 11 होमस्य त्रुव: दीनास्ते नृणाम् मुखं नारीणाम् भवभमास्ते ·वाक्यसूची धर्मवान् रामः * *नीले नेत्रे (0)-20-30 कुलगुरु: स्यात् 1-23-31 जलं प्राज्ञाय* 1-02-38 मुनिस्त उग्रः 2-06-05 31 शशी वन्द्यः स्यात् 1-14-55 61 प्रमोदकरः 2-18-52 गोरसप्रियः 1-27-23 शशाङ्कानुगः* 3-01-55 वनानि यत 2-10-04 वक्ष्यामि कालम् 3-15-14 अन्नं गोश्री:* 2-23-00 संमेद: खलैः 3-28-47 रुष्टास्ते नागा: 3-06-12 शीलप्रियस्त्वम्* 4-12-35 धिगन्धः किल 3-19-39 वेलातरवः 4-26-34 पुरोगा अभी:* 4-03-21 विभिन्नं कर्म 5-10-44 मान्यः स कविः 4-17-15 5-24-59 अरिष्टनाशम् 5-01-20 दिग्व्यालो नास्ति* 6-09-18 बालो मे केशः 5-15-33 ते बाला भ्रान्ताः 6-23-36 41 कुशधारिणः 5-29-51 71 कामासनः सः* 7-07-51 इष्टिविद्यते 6-14-10 होमं पुत्रार्थम् 7-21-58 **स राजा प्रीतः 6-28-27 मणिर्मानदः 8-05-55 सुगुप्रायोऽसौ 7-12-37 नाविद्धः पादे 8-19-40 धिगस्तु हास: 7-26-39 उल्पलं निधिः 9-03-10 अझानि यदा 8-10-30 9-16-25 सेनावान् राजा 8-24-07 विरुद्धं स्त्रीधनम् 09-29-24 धीराः सन्नद्धाः 9-07-29 हीनप्रायो नट:* 10-12-08 शालीन प्रधानम् 09-20-35 धिगश्वः खिन्नोऽयम् 10-24-39 क्षीरं गोनों नयेत् 10-03-26 दिशतु न: पथ्यम् 11-06-58 51 रनचयो नृपः 10-16-02 81 जनोऽन्धः पापक:* 11-19-08 ताः प्रजा: प्राज्ञा: स्युः 10-28-26 गृया स्यात् (0)-1-13 अश्वानां को योग्यः 11-10-40 मान्यं लोके* (0)-13-15 तद्वैर प्रियायाः 11-22-46 "(0)-25-19 धवत्वम् (0)-4-49 सुखी स नित्यम् 1-07-27 प्रामस्तस्य (O)-16-52 लाभो बन्यस्य 1-19.43 जन्मजरा (0)-28-58 2-02-10 1-11-10 धाववैद्योऽत्र* 2-14-49 शुदस्तु योद्धा * धन्यः शरैः अङ्कर नीरे* इष्टका कार्या ·८४ हरिचरितम् गत्वा सुराष्ट्रम् गमनकालम् 91 दयावान् रोगी* होमस्थानं वनम् रामा गीयते श्रीमान् पुत्रो वा* तन्मम नाम हानानां क्रमः क्षेत्रवानस्तु शम्भुर्जयति रत्नाङ्गनार्था लक्ष्योऽसौ पार्थ:* सापत्यनिन्दा 101 जनो मान्यो हि स वादी राजा* आकारो युद्धम् दास्यामि श्राद्धम् कार्यहानिर्नार्या दम्भानरा नष्टाः* विकुलानां कार्य:* हरणं पाधस्य 2-27-43 ताराङ्गं नम:* 4-03-26 3-10-53 प्रियार्थ कविः 4-17-12 3-24-18 121 पापोऽयं निशि 5-01-11 04-07-58 धन्यो मान्योंऽशे* 5-15-19 4-21-52 भोगार्धं रामा* 5-29-34 5-05-56 6:13-52 5-20-08 अत्याहारस्तु 6-28-10 6-04-26 शारीरकोऽसौ 7-12-25 6-18-45 लोलचक्रस्थ: 7-26-33 7-03-02 प्रागनिष्पदम् 8-10-32 7-17-13 दिव्यवान् राजा 8-24-18 8-01-17 अंशार्थिनोधी:* 9-07-50 8-15-08 131 सेनायां क्रोध:* 9-21-07 8-28-47 दानं भानोर्नष्टम्* 10-04-08 9-12-10 भूमिस्तस्य नित्यम्* 10-16-54 9-25-18 चक्रार्ध प्राज्ञाय* 10-29-26 10-08-11 ता भार्याः पापोऽयम् 11-11-46 10-20-48 दिशोऽम्बराण्यस्य 11-23-58 11-03-14 ग्लौनास्ति (0)-6-09 11-15-28 मीनजेयम् (0)-18-05 11-27-36 दानानि नित्यम् 1-00-08 (0)-9-39 तपः श्रेयः स्यात् 1-12-16 (0)-21-41 141 अम्बुभिरिष्टैः* 1-24-30 1-03-46 2-06-56 1-15-58 लोलधी: पुत्र:* 2-19-33 1-28-18 3-02-26 2-10-50 विलोमकुलम् 3-15:34 2-23-36 स मन्दो रागी 3-28-57 3-06-37 तैलप्रियस्त्वम् * 4-12-36 3-19-54 साम्प्रतं रवि:* 4-26-17 तुला संप्रत्यया क्षमास्तु नरै:* धिगन्धः 111 कविः पुत्रः तत्त्वानेयम् जीर्णो मे कायः दया-हरस्य अशनपर: तालुलेखोऽत्र संगतो नाग:* विशुद्धो योगी ते रौद्रा नागा:

·वाक्थसूची श्रुत्वा स्वराणि तत्र गोनिधिः ग्रामो नष्टः कुलानां कर्म* 5-10-31 तत्र दीयते 6-18-26 5-24-42 शोभा राज्ञ: सेना 07-02-45 151 धर्मो दानं तु 6-08-59 181 आज्ञा साध्या सा* 7-17-00 दुष्यं गोत्रं ते 6-23-18 नटस्यानन्दः* 8-01-10 तुलार्थिनोऽर्थी 7-07-36 धनेशोऽयं जन:* 08-15-09 जित्वास्य रथ:* 7-21-48 स मन्दो हृद:* 8-28-57 श्रमणो निन्दा 8-05-52 नागरो युद्धः 9-12-30 षड्डिधान्याहुः 8-19.46 धीवशः क्रोध:* 9-25-49 9-03-26 श्रमो दीनो नित्यम्, 10-08-52 केशास्ते काळाः* 9-16-51 धूली स्याद्राज्ञोऽयम्* 10-21-39 **यानानि नो नयेन् 10:00-01 बाधवने योग्यम् 11-04-13 शिशिरे पानीयम् 10-12-55 विगतपापोऽयम् 11-16-34 161 भोगमात्रं नित्यम् -10-25-34 191 तावदत्र कार्य:* 11-28-46 यूनां दानं पथ्यम्* 11-08-01 (0)-10-52 सत्येन श्रेयः स्यात् 11-20-17 शशी रात्रौ (0)-22-55 मुखे श्री: (0)-2-25 दुःशुभा नष्टा:* 1-04-58 धारावृष्टिः (0)-14-29 भानुः सद्यः स्यात् 1-17-04 पलितं राज्ञः 0-26-31 दयार्ध श्रेय:* 1-29-18 तैलजा नार्य: 1-08-36 प्रभायाः पुत्रः 2-11-42 1-20-46 हर्यश्वः श्रेष्ठः 2-24-18 मीनलमोऽत्र 2-03-05 धनु: सेनाङ्गम् 3-07-09 तालमध्ये श्री:* 2-15-36 शाक्यज्ञो रागी 3-20-15 171 *नोप्रा दारा राज्ञ:* 02-28-20 201 सलिलं नवम्* 4-03-37 धन्यः स्यात् काल: 3-11-09 वैद्यः स कविः 4-17-14 वर्गवं खलैः 3-24-34 मेनकानामा 5-01-05 धानो दीनो वा 4-08-04 सेना मध्यमा 5-15-07 4-21-49 धवाः कारवः संयुद्धक्रम:* 5:29-17 शोभः शनैः शनैः 05-05-46 खर्गलोकोऽस्ति 6-13-34 गोशुद्धिकामः 5-19-53 गुणार्थी रतिः* 6-27-53 दीनो वो ज्ञातिः 6-04-08 काव्यप्रियोऽसौ 7-12-11 ताभिर्नराः स्यु:

·८६ हरिचरितम् तेन शरैः पटुः भद्रतरोऽर्थी 7-26-24 गावः प्रिया वः 4-12-43 धू राज्ञः पादे 8-10-29 सुरतं त्रिभिः 4-26-27 211 गुरुवरदः* 8-24-23 231 त्रिराज्ञां कुश: 5-10-22 .. मानदी निधिः* 9-08-05 धाराभिः श्रमः 5-24-29 रङ्गस्य श्रद्धा 9-21-32 विभिहानिस्ते 6-08-42 स्वभावो ज्ञानस्य 10-04-44 अनाङ्गाश्रिता* 6-23-00 अवस्थेयं नार्या: 10-17-40 धन्यः स नाथः 7-07-19 पुत्रो ज्ञानाढयोऽयम् 11-00-21 तिलस्य रसः* 7-21-36 धवश्रेयः पथ्यम् 11-12-49 तव मानद 8-05-46 11-25-06 षड्डिधं पदम् 8-19-46 वैद्योऽसौ* (0)-7-14 मङ्गलं नीळम्* 9-03-35 हयो धन्यः (0)-19-18 योग्यः संयुद्धे 9-17-11 221 अप्रियो नये 1-01-20 241 योगो ज्ञानिनः स्यात् * 10-00-31 शानबाह्योऽयम् 1-13-25 शैलालयो नम्य:* 10-13-35 भोगमावस्य* 1-25-34 10-26-25 प्रामार्थी नरः* 2-07-52 अनिधानं कपे* 11-09-00 यात्रानं श्रेष्ठम् 2-20-21 श्रोत्रियः प्रियस्य 11-21-22 मिनाङ्गो नाग: 3-03-04 मंगलम्* (0)-3-35 प्रज्ञातो योगी* 3-16-02- कवेः शक्यम्* (0)-15-41 मुख्यो धीरो लीन:* 03-29-15 (0)-27-44 मन्त्रितं प्राज्ञाय भवेत् सुखम् .

·वाक्यदशकसूची THE first column notes the number of the Vakya, and the last column notes the number of the corresponding verses. Since there are five extra verses owing to two verses representing five Vakyas, the verse numbers where the repetition occurs are also noted, so that this will help as a concordance. 1 55** 1 गीन: श्रेयः 11 होम 21 श्रुत्वा 31 शशी 41 कुश 51 रन 61 प्रमोद 71 काम 81 जनोन्ध 91 दयावान् 101 जनोमान् 111 कवि 121 पाप 131 सेना 11 141 अम्बु 21 151 धर्मों 34* 161 भोगो 44 171 नोग्रो 181 आज्ञा 65 191 तावत् 75 201 सलि 85 211 गुरु 95 221 अनि 105 231 त्रिराज्ञाम् 115 241 योगो 125 248 भवेत् सुखम् 135 145 155 1661 176 186 196 206 216 226 236 246 253 *27, 29 and 31 are repeated, and so the difference of three between the two numbers. 46 is repeated and the difference becomes four. 1163 is repeated and the difference becomes five, ·. वाक्यानां राशिचक्रपूर्तिसूची The first column shows the Vakya numbers for each of the nine rounds in the Rāsis, and the second column shows the total number of Vākyas in each round. I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. 1-27 28-54 55-81 82-109 110-136 137-163 164-191 192-218 219-245 246-248 27 27 27 28 27 27 28 27 27 3 Total 248

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.