·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184528
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ANDIRA UNIVERSITY SERIES NO. 7.
SANGAMESWARAKRODUM
on
JAGADISA'S SIDDHANTALAKSHANAM
by
Gummaluri Sangameswara Sastri.
Lecturer in Nyaya,
Maharajah's Sanskrit College, Vizianagaram.
Published from the income derived from the Maharajah ol Bobbili
Endowment for the furtherence of research in Sanskrit Loarning).
ul
a: se
WALTAIR
1933
DJUHTS RESERVED.]
[Re. 1.
")2. C.31( 33-----33) 500.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
॥ सङ्गमेश्वरक्रोडम् ॥
(जगदीशतकलिङ्कारविरचितम्य
मिद्धान्तलक्षणस्य जोडपत्रम)
विजयनगरमहागजसंस्कृतकलाशालाय
न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकेन
गुम्मयुपनामक-मङ्गमेश्वरशान्त्रिणा
विरचितम् ।
१९३३
आन्ध्रविश्वकलापरिषदा
कुम्भघोणस्थश्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां
मुद्रापयित्वा प्रकाशितम् ।

·No text on this page.

·प्रशस्तिः॥ > विदितचरमेवाद्यत्वे नव्यन्याये सत्स्वपि भवानन्दीयप्रभृतिषु प्राचीनग्रन्थेषु जगदीशतकालङ्कार गदाधरभट्टाचार्याभ्यां विरचितयोर्दीधि- तिव्याख्यानयोरनिसाग्वत्तया पण्डितगोष्ट्यां प्राचुर्यण प्रचारः प्रवर्तते यन भवानन्दीयादिप्राचीनग्रन्थप्रचागे नष्टप्रायतामुपैति । तत्र जगदीश- व्याख्यानम्य व्युत्पादकमिति गदाधरव्याख्यानस्य मोहकमिति च व्यवहारः पण्डितगोष्टयाम् । युक्तं चैतत् । जगदीशव्याख्याने सत्यपि विषयबाहुल्ये तेषां विषयाणां मूत्ररूपण विन्यासेन सङ्घहरूपतया तदध्यतृणामध्यापकानां चाल्पाक्षरतोऽधिकार्थावगमनानुकूला व्युत्पत्तिरुपजायते । गदाधरव्या- रव्याने तु यावन्तो विपया निर्देश्यन्ते तावतां विषयाणामतिविस्तृततया व्यासरूपेणोपपादनादध्यनृणामध्यापकानां चापूर्वतया ग्रन्थाक्षरतस्समालो- चनीयविषयाणां बैग्ल्यान्न तादृशं व्युत्पत्तिजनकत्वं परिदृश्यते । किन्तु प्रायस्सर्वेपामपि ग्रन्थविस्तरेणोपपादनात्सम्माह उत्पद्यते । अत एव न्याय- शास्त्रस्य प्रचुरप्रचारवति वङ्गदेशे यावान् जगदीशग्रन्थष्वादरविशेष परि- दृश्यते न तावानुपलभ्यते गदाधरग्रन्थेषु । तादृशप्रौढतरस्य जगदीशव्या- रव्यानस्य कश्चन भागस्सिद्धान्तलक्षणमिति यदधिकृत्य ब्रह्मश्रीयुत- गुम्मलयुपनामकसङ्गमेश्वरशास्त्रिप्रवर पूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयामिति संज्ञितं व्यरचि। इदं तु क्रोडपत्रं सत्स्वपि बहुषु क्रोडपत्रेषु सर्वेषामग्रस्थानं लभत इति न रिक्तं वच इति गोचरीभवति तद्न्थपरिशीलकानाम् । अत्र क्रोडपत्रे- ऽपूर्वाणां विषयाणां बहूनां सत्त्वेन तेषामाविष्करणं ग्रन्थविस्तरमातनोतीत्ये- कांशस्य स्वरूपकीर्तनमात्रेण विरम्यते । अस्मिन्क्रोडपत्रे पूर्वग्नुद्घाटिनपूर्वो:- पूर्वोऽयं विषयः यासो सत्यामपि पत्रिकान्तरसरणिमनुसृत्य सम्बन्धवि. धयाऽनुगमसरण्यामपूर्वतया प्रकारविधयाऽनुगमसरणिः । इयं च सरणिरु- पलभ्यमानपत्रेषु गोलोकभट्टाचार्यविरचितसामान्यनिरुक्तिविवेचिन्या प- ·लभ्यत । सिद्धान्तलक्षणकोडपत्रेषु तु नयं रीतिरुपलभ्यत इत्यपूर्वत्वेन परिगणनामर्हति । अनया दिशा अन्येऽप्यपूर्वा विषयाः स्वयमुन्नेया एतद्ग- न्थपरिशीलकैः । एनद्वन्धका विशाखपट्टणमण्डलान्तर्गतबोब्बिलिपुरस्य नातिदूर- वर्तिनि गङ्गनपाडुनामके कस्मिंश्चिदग्रहारे गुम्मलूयुपनामकलक्ष्मीनारायण- पण्डितात धर्मपत्न्यां वेङ्कमाम्बानाम्न्यां ऐसवीयचतुःश्चाशदुत्तराष्टादशश- ततमे वर्ष उदपद्यत । अयं च पण्डितप्रवरा बाल्ये बोब्बिलिनगरराजास्थान- पण्डितानां सुसुर्लोपनामकसीतारामशास्त्रिप्रवराणां निकटे प्रकरणग्रन्था- नधीत्य समनन्तरं कृष्णामण्डलान्तर्गतगुम्मलूरिग्रामवास्तव्यानां श्रीपाद- रामशास्त्रिवर्याणां सविधे नवीनन्याये पश्चवादग्रन्थानधीत्य स्वयं निष्णातोऽ पि तानाऽमन्तुष्टो विजयनगरमहाराजसंस्थानपण्डितानां महिनुरूपनामक- भीमाच र्यवर्याणां सकाशं पठितपूर्वेभ्योऽतिरिक्तान् सर्वानपि गदाधर- भट्टाचार्य कनानुमानखण्डग्रन्थानधीत्यानुमानद धितिव्याख्यानग्रन्थ न् सा- कल्येनाध्यगीष्टेत्यपूर्वा प्रतिष्ठामध्यगच्छत् । सति च वादप्रसङ्गेऽयं च पण्डितडावरः प्रतिपक्षिभूतं वाक्पतिमपि मूकीकर्तुं प्रभवतीति वचन स्वभा- वाक्तिा मापद्यते। अस्य पण्डितप्रवरस्याध्यापनगतिरसाधारणा येनाद्य- त्वन्धंदशवास्तव्यानां न्यायशास्त्रपण्डितानां शतेऽशीतिरेतत्पण्डितप्रवर- शिष्यपरम्परायामन्तभूता एव दृश्यन्ते । अयं तु पण्डितप्रवर एवमध्यापन- रीतिमाश्रित्य सप्तगोदावरतीरे काकरपनामके ग्रामे कंचन कालमुपित्वा बहूनां छात्राणां विद्याप्रदानमकरोत् । तत्र स्थितिसमय एव मधुरानाधीय- पश्चलक्षण्यामपूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयाभिधानं विरचय्य प्रकटयामास । तस्य च क्रोडपत्रस्यायं महान्विशेषः यस्मिन्वादे विजिगीषूणामत्यन्तोपकारायैक- विषयमाधिकृत्य जल्पक्रमेण शतकोटयुपक्षिप्तम् । एवं सप्तगोदावरतारवास्त- च्यानां बहुधोपकुर्वति पण्डितप्रवरे तदाकलय्य विजयनगरसंस्थानाधीशाः इत्यादि बिरुदाङ्किताः श्रीश्रीश्रीमदानन्दगजपतिमहाराजाः ·बकीयसंस्कृतपाठशालायामतादृशपण्डितप्रकाण्डस्य स्थितिमहते उपकाराय कल्पत इति ममालोच्यामुं स्वस्यां पाठशालायां न्यायप्रधानाध्यापकपदव्यां नियोजयामासुरैसवीयचतुर्नवत्युत्तराष्टादशशततमे वर्षे (1894)। समनन्तरं च प्रकृतं मङ्गमेश्वरीयाख्यं जगदीशसिद्धान्तलक्षणक्रोडपत्रं विरचय्य मह- दुप करोत्पण्डितलोकस्य । एवं त्रयोदशोत्तरैकोनविंशतिवर्षपर्यन्तं तत्रैव पाठ- शालायामुपित्वा विपुलीकृत्य चान्ध्रदेशे न्यायशास्त्रे प्रचारं स्वोद्दिष्टे न्यायशास्त्रप्रचार शिष्यपरम्परां प्रतिभूत्वेन नियोज्य विद्याप्रदाप्रवरग- म्यानुत्तमाँल्लोकानलमकापीत् । एतत्पण्डितावरस्य विजयनगरसमागमान- न्तरमहमपि न्यायशास्त्रविषये तदीयशिष्यकोटिं प्रविश्य स्थितोऽस्मि । तदानीं न्यायशास्त्रविषयेऽदृष्टपूर्वः कश्चन पाण्डित्यविशेषोऽस्मिन्नस्तीत्यवग- त्यैतावद्वक्तुमुन्सहते मदीयं चेतः । एवं तद्विरचितस्यास्य ग्रन्थस्य कंचित्काल बहिरप्रकाशनं मनोवेकल्यमातनोत्पण्डितलोकस्य । इदानीं तद्न्थप्रकाशने बद्धादरा आन्ध्रविश्वकलापरिषदमुं ग्रन्थं प्रकटय्य तन्मनोवैकल्यमपनोदयामासेति महदिदं प्रमोदस्थानं पण्डितलोकस्य । एवं बहुधोपकुर्वाणा आन्ध्रविश्वकलापरिपत्पण्डितलोकस्य कृतज्ञतापात्रं भूयादित्याशास्यते ॥ एवं निवेदयिता विजयनगरम महामहोपाध्याय-ताता-सुब्बारायशास्त्री ६--४-१९३३. संस्कृतकलाशालायां प्रधानाध्यापकः ।

·No text on this page.

·श्रीसङ्गमेश्वरशास्त्रिकृतं सिद्धान्तलक्षणकोडम्॥ नत्वा सुन्दरमिन्दिरापतिमुमाकान्तं सदाराधितं ध्यात्वा तार्किकमत्तवारणहरिश्रीरामभीमार्ययोः। सद्युक्तीजगदीशपण्डितकृत सद्वयाप्तिसिद्धान्तके पत्रं प्रारभते बुधोत्तममुदे सत्सङ्गमेशःसुधीः ।। 'वलित्वावच्छिन्नस्येत्यारभ्य अव्याप्ति'रित्यंतग्रन्धन तत्तव्यक्तित्वाव- च्छिन्नाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरनवच्छेदकत्वानुसरण- बीजतया प्रतिपादिता जगदीशेन । अत्रेयमाशङ्कयते । विषयितया रूपत्ववि- शिष्टाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिता- वच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्याऽवश्यं नि. वेशनीयतया तत एव स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकातियोगिताकस्य तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य वारणात्तमादायाव्याप्त्यभिधानमसङ्गतमिति चेत् । अत्रोच्यते । उक्तग्रन्धस्य वह्नित्वेन वह्निसाध्यकस्थलेऽव्याप्तिपरत्वे स्यादेवेयमनुपपत्तिः, न तथा, किंतु वह्नित्वाधिकरणत्वन वह्निसाध्यकस्थल एवाऽव्याप्तिपरत्वम् , तत्र स्वरूपसंबन्धस्यैव साध्यतावच्छेदकताघटकसंब- न्धत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नतद्वयाक्तित्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताका- भावस्याऽपि लक्षणघटकत्वेन नाऽव्याप्त्यसंगतिरिति । अत एव 'वह्नित्वा- वच्छिन्नस्ये 'त्यत्र अवच्छिन्नपदोपादानमपि साधु सङ्गच्छते । वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदकत्वेतु वढेरित्यस्यैव वक्तुमुचितत्वेन तद्वैयर्थ्यापातात् । वस्तुतस्तु कालिकेन महानसानुयोगिकसंयोगविशिष्टस्य समवायेन वह्नित्व- विशिष्टस्य साध्यतायां धूमादिहेतौ समवायेन महानसीय संयोगविशिष्ट- कालिकेन वह्नित्वविशिष्टस्याऽभावमादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेद- कतावच्छेदकसंबन्धावच्छिनत्वस्थाने स्वानवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्व, स्वसा. . - ·२ संगमेश्वरक्रोडम् । मानाधिकरण्योभयसंबन्धेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्यावश्यं प्रति- योगितावच्छेदकतायां निवेशनीयतया तव्यक्तित्वनिष्ठावच्छेदकताया वतित्वनिष्ठसाध्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्यविरहेण साध्यतावच्छेदक- ताविशिष्टान्यतया तव्यक्तित्वावच्छिन्नाऽभावमादाय वह्नित्वेन बहिसाध्यकऽ- प्यव्याप्तिस्संभवतीति ध्येयम् ।।१।। 'न च तादृशावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वं न वह्नित्वस्येत्यदोप' इति जागदीशी। अयं भावः। पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतानि- ष्ठाऽवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदः साध्यतावच्छेदके विशेषणम् । तथा च वतित्वस्य महानसीयवह्नयभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छेदकतात व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने वह्नित्वे पर्याप्तिसं- बंधेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदः घटपटोभयत्वपर्याप्त्य- नवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छिन्ने घटे पर्याप्तिसंबंधेन तादृशोभयत्वावच्छिन्नभेद- वत् दुरपह्नव इति न वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति । न च महानसीय- वह्निभिन्नवह्निमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः। धूमाधिकरणे महानसीयवह्नि- भिन्नसामान्याभावस्य वह्निसामान्याभावस्य चासत्वेन महानसीयवह्निसामा- न्याभावस्य सत्वेऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकताया महानसीयवह्निभिन्नत्व- वतित्वगतद्वित्वावच्छिन्न एव पर्याप्ततया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने महानसीयवह्निभिन्नत्वे वह्नित्वे च तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वादिति वाच्यम् । अनुमितिविधेयतावच्छेदकता यादृशरूपावच्छिन्ने पर्याप्ता तादृश- रूपावच्छेदेनैव तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य निवेशात् । उक्तस्थलेऽनुमितिविधेयतावच्छेदकताया महानसीयवाह्निभिन्नत्ववह्नित्वद्वि- त्वावच्छिन एवं पर्याप्ततया तादृशरूपावच्छिन्ने धूमसमानाधिकरणमहान- सीयवह्निभिन्नवह्नयभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तमिति तादृशावच्छेदक- त्वावच्छिन्नभेदविरहेणाऽतिव्याप्त्यभावादिति । अनुमितिविधेयतावच्छेद- कता यादृशधर्मावच्छिन्ने पर्याप्तत्यादेः हेतुमन्निष्टाभावीयप्रतियोगितावच्छे- ·संगमेश्वरकोडम् । m दकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदानुयोगितावच्छेदकं यत्साध्यतावच्छे- दकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरित्यर्थः । तेन व्याप्तेः न विशिष्टैकार्थतानुपपत्तिः ॥२॥ 'प्रत्येक पर्याप्तिसंबंधेनाऽसतोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्र पर्याप्तिसंबंधेन सत्वायोगा'दिति जागदीशी । अस्यायमर्थः। प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छेदेनोभयत्र विद्यमानाभावप्रतियोगिनोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्वावच्छिन्नेऽपि पर्याप्तिसंबं- धेन वृत्तित्वासंभवादिति । प्रतियोगितावच्छेदकतायाः पर्याप्तिसंबंधेनाऽपि व्याप्यवृत्तित्वादिति हृदयम् । नच व्यासज्यवृत्तेरवच्छेदकत्वस्य द्वित्वा- दिवदव्याप्यवृत्तित्वं युक्तम् । अन्यथा द्वित्वादीनामपि व्याप्यवृत्तित्वापत्ते- रिति वाच्यम् । द्वित्वादीनामप्यव्याप्यवृत्तित्वासिद्धया दृष्टान्तवैषम्यात् । न च द्वित्वादेरपि व्याप्यवृत्तित्वे नायं द्वावित्याकारिका द्वित्वाधिकरण एव इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकद्वित्वाभावमवगाहमाना प्रतीतिः कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृशप्रतीतौ इदंत्वावच्छिन्न पर्याप्ति- संबंधेन द्वित्वाभावस्यैव द्वित्वाधिकरणे भानोपगमात् । द्वित्वादेः शुद्धाया द्वित्वावच्छिन्नत्वविशेषिताया वा पर्याप्तरेव संबंधतया इदंत्वावच्छिन्नपर्या- प्तिरूपन्यधिकरणसंबंधेन द्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीत्युपपत्तेः। न च द्वित्वाधिकरणे इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमे पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वप्रकारिकायाः अयं द्वावित्याकारकप्रतीतेः प्रकारतावच्छे- दकसंरंधेन प्रकाराभावघटितं भ्रमत्वं कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृश- प्रतीतों धर्मितावच्छेदकीभूतेदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तेरेव द्वित्वस्य संबंधतया भा. नात् । प्रकारतावच्छेदकीभूतेदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तिरूपव्यधिकरणसंबंधन प्र- कारीभूतद्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीतेभ्रंमत्वोपपत्तेः। द्वित्वा धिकरणे शुद्धपर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहात् । न चेदंत्वावच्छेद्यपर्याप्त्यप्रसिद्धिः । इदं द्रव्यमित्याकारिकाया इदंत्वावच्छे-- अपर्याप्तिसंबंधेन द्रव्यत्वप्रकारिकायाः प्रतीतेस्तसिद्धेरिति । न च तत्र सम ·४ संगमेश्वरक्रोडम् । वाय एव संसर्गोऽस्त्विति वाच्यम् । इदं द्रव्यं, इदं द्रव्यत्ववत्, इति प्रतीत्योर्वै- लक्षण्यनिर्वाहाय प्राथीमकप्रतीतौ पर्याप्तेः द्वितीयप्रतीतौ समवायस्य च संसर्ग- ताया अवश्याभ्युपेयत्वात् । इदमत्रावधेयं । अव्यासज्यवृत्तिद्रव्यत्वादीनामपि पर्याप्त्यभ्युपगन्तप्राचीनमताभिप्रायेणैतषणम् । वस्तुतस्तु द्रव्यं, द्रव्यत्व- बदिति प्रतीत्योः समवायसंसर्गकत्वतत्प्रकारकत्वाभ्यामेव वैलक्षण्योपपत्तेः अव्यासज्यवृत्तिद्रव्यात्वादीनां पर्याप्तौ मानाभावात् इदंत्वावच्छेद्यपर्याप्त्य- प्रसिद्धधा अयं न द्वावित्याकारकप्रतीतौ अभावप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽयं दाविति प्रतीतौ द्वित्वसंसर्गतया च तद्भानाऽसंभवेन शुद्धपर्याप्तिसंबंधस्य प्रथमप्रतीतौ अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया द्वितीयप्रतीतौ द्वित्वादिसंबंध- तया च भानस्य अवश्याऽभ्युपेयत्वात् । प्रथमप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेन द्वितीय- प्रतीतेभ्रंमत्वानुरोधेन च द्वित्वाधिकरणेऽपि इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः। तथा च व्यासज्यवृत्तिद्वित्वादीनां अव्या- प्यवृत्तित्वे व्यासज्यवृत्तित्वाऽविशेषेण प्रतियोगितावच्छेदकताया अपि अव्याप्यवृत्तित्वसिद्धेर्निष्प्रत्यूहत्वात् द्वित्वावच्छेदेन महानसीयवदयभावप्रति- योगितावच्छेदकतावति तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छेदेन . तादृशा- वच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वे बाधकाऽभावात् । साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्य- वच्छेदकल्पावच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदविवक्षणे न वह्नित्वस्य धूमव्यापकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिः। अत एव दीधितिकाराणां 'अवच्छेदकत्वं घेह तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वमि'त्यादिना पर्याप्तिनिवेशेन वह्नित्वस्य धूमव्याप- कतावच्छेदकत्वोपपादनमपि साधु संगच्छत इति ॥३॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयावच्छेद्यभिन्नाया एव प्रति- योगिताया अनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वाददोष' इति जागदीशी । अथ किमिदं साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वम् । न तावत्तादृशोभय- निष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वं, महानसीयत्ववाहित्वनिष्ठयोरभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वयोः सावच्छिन्नत्वनिरवच्छिन्नत्वाभ्यां स्वस्यावच्छेदकसंबंध- ·संगमेश्वरक्रोडम् । भेदेन च भिन्नत्वात् तयोर्मध्ये कस्यापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयनिष्ठ- त्वाभावेन तादृशी या जातित्वाधवच्छिन्न जातिमदभायप्रतियोगिता- वच्छेदकता तदनिरूपकत्वस्य महानीयवह्नयभावप्रतियोगितायामपि सत्वेन तदवारणात्। नापि साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभाव- तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावोभयवत्वमपि तत् । घटाद्यभावयि- प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकेतरघटत्वादिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्व- सत्वेन तादृशाभावद्वयवत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्या असंभवापातात् । नापि साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वतदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूप- कत्वोभयाभावस्साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादरर्थः। घटाभावप्रतियोगि- तायां साध्यतावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् न तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिः । महानसीयवसायभावप्रतियोगितायां निरुक्तोभयसत्वेन तद्वारणं चेति युक्तम् । नृसिंहकारावच्छेदकत्वाभ्युपग- न्मते महानसीयवदयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया एकतया प्रतियोगि- तायां तनिरूपकत्वस्याप्यभेदेन महानायवतथभावप्रतियोगिताया अपि निरुतोभयाभाववत्तया तामादायाव्यातेर्दुरितापत्तरिति चेत् ; मैवम् । साध्य- तावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभाव, तदतिरिक्तनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकत्वाभाव, एतदुभयान्यतरवत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादेरर्थ- त्वात् । घटाभावप्रतियोगितायां निरूक्तान्यतरान्तर्गतसाध्यतावच्छेदक- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावसत्वेन न तादृशप्रतियोगित्वापसिद्धिः । महानसीयवहन्यभावप्रतियोगितायां निरुक्तान्यतरमध्ये कस्याप्यभावेन न तमादायाऽव्याप्तिर्वा । वस्तुतस्तु सामानाधिकरण्यसंबंधेन साध्यतावच्छेदक- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वविशिष्टं यत्तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वं तदभावः प्रतियोगिताविशेषणतयाऽभिप्रेत इति सारम् ॥४॥ 'तदितरपदेन वानवच्छिन्नपकारतावच्छेदकस्य विवक्षितत्वादिति जागीशी । अत्र स्वपदं साध्यतावच्छेदकपरं, तथाच साध्यतावच्छेदक- ·६ संगमेश्वरकोडम् । साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकैतदुभयानवच्छि- मत्वं प्रतियोगिताविशेषणमित्याशयः । न च प्रमेयसाध्यतावच्छेदक- कस्थले जगतएव साध्यतावच्छेदकत्वेन तदनवच्छिन्नप्रकारत्वामसिद्धिः । निरवच्छिन्नप्रकारतायाः प्रसिद्धावपि तदवच्छेदकामसिद्ध्या अव्याप्तितादव- स्थ्यामिति । यदि च साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वं निवेश्य घटवानिति ज्ञानीयाविशेषितघटत्वा- बच्छिन्नप्रकारतायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकप्रमेयत्वेन साध्यतावच्छेदका- नवच्छिन्नतया तदवच्छेदकघटत्वादेः प्रसिद्ध्या नाऽव्याप्तिरित्युच्यते, तदा घटाद्यभावप्रतियोगितायामपि तादृशप्रकारतावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नत्व- साध्यतावच्छेदकान्तर्गतघटत्वावच्छिन्नत्वयोस्सत्वेन निरुक्तोभयानवच्छिन्न- प्रतियोगित्वाऽपसिद्धिरिति वाच्यम्। साध्यतावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाव में दकतानिरूप- कत्वस्य विवक्षितत्वात् । अविशेपितघटत्वाधवच्छिन्न प्रतियोगितायां प्रमेय- स्वरूप साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावेन निरुक्तोभयानवच्छिन्नत्वस्य सत्वात् तादृशप्रतियोगित्वापसिद्ध्या न प्रमेय- साध्यतावच्छेदकस्थलेऽव्याप्तिः । इयं च निरुक्तिः विशिष्टसाध्यतावच्छेदक- कस्थले, शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले तु यथाश्रुतोभयानवच्छिन्नत्वमेव निवे- शनीयम् । तेनाविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थल साध्यतावच्छेदकतावच्छे- दकाप्रसिद्धावपि न क्षतिः । अथैवगपि जातिमद्वान् भावत्वादित्या- दावतिव्याप्तिः, जातिमदभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक- जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्व, साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकजातित्वा- वच्छिन्नावच्छेदकताकान्य घटवानित्याकारकज्ञानीय प्रकारतावच्छेदक घट- त्वावच्छिन्नत्वयोः सत्वात्तस्या लक्षणाघटकत्वात् प्रतियोगित्वान्तरानवच्छे- दकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् । न च जातित्वेन जात्यवच्छिन्नम- तियोगिताया:लक्षणाघटकत्वेऽपि स्वरूपतस्तत्तजात्यवच्छिन्नप्रतियोगितायाः ·संगमेश्वरकोडम् । ७ जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववत्तया तनि- रूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकीभूतनिखिलजातीनामस्ती- ति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादौ सखण्डसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारिणि दण्डिसामान्याभावीयप्रतियोगि- तायाः दण्डत्वेन दण्डानवच्छिन्नप्रमेयवत्वानिति ज्ञानीयप्रकारतायां प्रमेय- त्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छि नत्वदण्डत्वाद छन्त्रावच्छेदकताकत्वयोस्स - त्वेन निरुक्तोभयाभावविरहेण तस्या लक्षणाघटकत्वात् तादृशघटाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादतिव्याप्तिः । यदि च तत्वमात्रेण तद्दण्डावच्छिमप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेद- कदण्डत्वावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभावशालितया लक्षणघटक- त्वेन साध्यतावच्छेदकीभृतसकलदण्डव्यक्तीनां तदवच्छंदकत्वेन नाति- व्याप्तिरिच्यते तदा घटसमवेतत्ववैशिष्टयमात्रेण जात्यवच्छिनप्रति- योगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकजातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्व- विरहेण लक्षणघटकतया तन्निरूपितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकता- वच्छेदक जातित्वावच्छिन्नत्वविरहेण यद्रूपण साध्यतावच्छेदकत्वं तत्तदितरो- भयानवच्छिन्नत्वेन तामादाय जातिमद्वान् घटत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय यद्रूपेणेत्यादेः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकताविशेषणत्वाभिप्रायवर्णनस्यावश्यकतया तत्वमात्रेण दण्डावच्छिन्न- प्रतियोगिताया अपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरतत्वावच्छिन्नत्वेन लक्ष- णाघटकतया तामादायातिव्याप्तिवारणासंभवात् । न च घटाद्यभावप्रतियोगि- तावरछेदकतायाःसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंयोगसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेन घटवदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतर- घटत्वावच्छिन्नत्वेन लक्षणघटकतया तथाविधावच्छेदकत्वाप्रसिद्धयैव नोक्त- सलेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । दण्डिमान् तदण्डिसंयोगादित्यादिसद्धती दण्डिसामान्याभावीय प्रतियोगितायाः हेतुमभिष्ठाभावीयत्वाभावेन घटतद- ·संगमेश्वरक्रोडम् । दभावयोः प्रतियोगितयोः भवदुक्तरीत्या लक्षणघटकतया तथाविधप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधाव- च्छिन्नत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नसा- भ्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वस्यैव विवक्षणीयत्वेन घटायभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वा- भावेपि निरुक्तावच्छेदकताभिन्नत्वस्य सत्वात् निरवच्छिन्नत्वेन साध्यतावच्छे- दकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वाच्च तस्याः प्रसिद्धतया तदप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्ति- वारणासंभवात् इति, मैवम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक रूपावच्छिन्नावच्छे- दकतानिरूपकत्व साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानि- रूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदेकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वोभया- भावस्यैव प्रतियोगिताविशेषणतया साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिना विव- क्षितत्वात् । तथा च दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादौ दण्डिसामान्याभावीय- प्रतियोगितायाःदण्डत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपक प्रमेयवद्वानिति ज्ञानी- यप्रकारतायां प्रमेयत्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छिन्नत्वेपि तादृशप्रकारता- वच्छेदकतावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभया- भावशालितया तामादायैव नातिव्याप्तिः, न चैवं जातिमद्वान् घटत्वादित्यादा- वव्याप्तिः, । हेत्वधिकरणे घटे वर्तमानो यो जातिमत्पटाभावः तदीयप्रतियो- गितायां जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभाववत्तया सा- ध्यतावच्छेदकजातेस्तदवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकता- वच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतास्थाने तादृशरूपविशिष्टावच्छेदकताया विवक्षि- तत्वात्। रूपवैशिष्यं चावच्छेदकतायां स्वावच्छिन्नत्व निरवच्छिन्न- त्वसहितस्वसामानाधिकरण्यान्यतरसंबंधेन । तथा च जातित्वविशिष्टानव- च्छिन्नपटत्वविशिष्टवानितिज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं यत्पटत्वत्वं ·2 सामेश्वरकोडम् । निरवच्छिन्नत्वसहितस्वसामानाधिकरण्यात्मकनिरुक्तान्यतरसंबंधेन तद्विशि- ई यत्पटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वं तन्निरूपकत्वजातित्वावच्छिन्ना- वच्छेदकानिरूपकत्वयोयोरपि सत्वेन निरुक्तोभयाभावासत्वात्तामादाय ऑतिसाध्यतावच्छेदकघटत्वहेतावव्याप्त्यनवकाशात् । ननु महानसीय- वहिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः, महानसीयवहयाद्यभावीयप्रतियोगिता- यां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकमहानसीयत्ववाद्यवच्छिन्नावच्छेदकत्वानि- रूपकत्वस्य तपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकवतित्वविशिष्टवानिति क्षा- नीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं यदाहित्वत्वं निरवच्छिन्नत्वसहितखसामा- नाधिकरण्यसंबंधेन तद्विशिष्टा या वह्वित्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकता तनिरूपकत्वस्य च सत्वेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् तस्या लक्षणघट- कत्वादितिचेत् । अत्र केचित् ; साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकरूपविशिष्टरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाक्षिकावच्छेदकत्वा- निरूपकत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादेरर्थः, रूपे रूपवैशिष्ट्यं च खसा- मानाधिकरण्यखाभावववृत्तित्वोभयसंबंधेन , इत्थं च साध्यतावच्छेदकता- प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यहित्वगतैकत्वं निरुक्तोभयसं- बंधेन तद्विशिष्टं यन्महानसीयत्ववतित्वोमयगतद्वित्वं, तदवच्छिन्नानु- योगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वेन महानसीयवहयभावीयपति- योगितायाः वतिमान् धूमादित्यादी लक्षणाघटकत्वं महनसीयवह्निमान् धूमादित्यादौ च तादृशावच्छेदकत्वानिरूपकत्वेन तस्याः लक्षणघटत्वं च संभवतीति वदन्ति ॥ तदविचारितरमणीयम् । प्रमेयसाध्यतावच्छे- दककस्थले साध्यतावच्छेदकतायाः केवलान्वयितया तत्पतियोगिकपर्या- पत्यवच्छेदकं यत्केवलान्वयिसमुदायत्वं तदभावापसिद्ध्या स्वाभावववृत्ति- त्वघाटितनिरुक्तोभयसंबंधेन तरिशिष्टरूपामसिद्धेः। जातिमत्वान् घट- स्वादित्यादौ निरुक्तपर्याप्त्यवच्छेदकं यानिखिलजातिगतसमुदायत्वं निरुक्तो- भयसंबंधेन तद्विशिष्टं यातितदितरगतसमुदायत्वं तदवच्छिन्नपातिका- ·१० संगमेश्वरकोडम् । ७. तथा वच्छेदकताकत्वस्य जातितदितरावच्छिन्नप्रतियोगितायां प्रसिद्धस्स जाति- मात्रावच्छिन्नजातिमत्पटायभावप्रतियोगितायां अभावसत्वेन तामादाया- व्याहे दुरित्वाच । यतु अवच्छेदकताविशिष्टान्यत्वं साध्यतावच्छेदक- तदितरोभयानवच्छिन्नत्वं, वैशिष्ट्यं च खनिरूपकत्व, स्वभिन्ना या साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानु- योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता, तनिरूपकत्वोभयसंबंधेन ; महानसीयवस्यभावप्रतियोगितायां महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक- त्वस्य तद्भिन्ना या साध्यतावच्छेदकतापतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकवतित्वगतैकत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता तकिल कत्वस्य च सत्वेन तद्वारणं, प्रमेयसाध्यतावच्छेदककस्थले च अवच्छेदकता- विशिष्टा प्रमेयवद्घटाभावीयप्रतियोगिता तदन्या च केवलघटाभावीय- प्रतियोगितेति नाव्यातिरिति ; तदपि नृसिंहाकारावच्छेदकत्वानभ्युप- गम एव शोभनम् । तदभ्युपगमे महानसीयवहयभावीयप्रतियोगितावच्छे- दकतायाः महानसीयत्ववाहित्वैतदुभयनिष्ठाया अभेदेन तत्पतियोगितायां महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वेपि तद्भिननिरुक्तावच्छेदकताकत्व- विरहेण तद्वैशिष्टयासंभवात् अवच्छेदकताविशिष्टापसिद्ध्या असंभवपसंगात्॥ नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकतानिरूपिका या साध्य- तावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिता तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरानव- च्छिन्नत्वपदार्थः। साध्यतावच्छेदकतावैशिष्यं च खव्याप्यत्वम्वनिष्ठनिरव- च्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वान्यतराधारताविशिष्टान्या या निरवच्छिन्नत्वसाव- छिमत्वान्यतराधारता तदनाश्रयत्वोभयसंबंधेन, आधारतावैशिष्ट्यं च, देशविधया स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणानवच्छिन्नत्वसंबंधेन; इत्थं च नृसिंहाकारावच्छेदकतापगन्तृमतेऽपि महानसीयवहयभावप्रतियोगित्वा- दिवारणसंभवः, तथाहि। महानसीयवहयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया वहित्वगतनिरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकत्वाव्याप्यतया तनिष्ठाया निरुक्ता- ·संगमेघरकोडम् । ११ न्यतरांतर्गतनिरवच्छिमत्वाधारता देशविधया तदवादकतापर्याप्त्य- नधिकरणं यन्महानसीयत्वत्वविशिष्टं तदनवन्छे चत्वविरहण निरुक्तान्यतरा- धिकरणताविशिष्टान्या या सावच्छिन्नत्वाधिकरणता तदनाश्रयत्वरूपद्विती- यसंबंधविरहेण च साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशावरदकता. निरुपकत्वस्य साध्यतावच्छेदकीभूतवाहित्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन महा- नसीयवहयभावप्रतियोगितायाः निरुक्तप्रतियोगिताभिन्नत्वाभावात् । प्रमे- यसाध्यतावच्छेदककस्थले प्रमेयवदटाभावप्रतियोगितावच्छेदकता साध्यता- बच्छेदकताविशिष्टान्याप्रसिद्ध्या तस्यां केवलान्वयिप्रमेयत्वावच्छि असाध्य- तावच्छेदकतायाः व्याप्यत्वसत्वेपि तमिष्ठा या सावच्छि नत्वाधारता तदव- च्छेदकतापर्याप्त्यनाधिकरणं यच्छुद्धघटत्वं देशाविधया तदनवच्छेद्यत्वविरहेण निरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टान्यनिरवच्छिन्नत्वाधिकरणत्वाश्रयतया द्वि- तीयसंबंधाभावात् । अत्र प्रथमसंबंधनिवेशेन वह्निमान् धूमादित्यादौ ताण- वयभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकतानिष्ठा या निरवचिकत्वाधि- करणता आंशिकत्वाभावेन निरवच्छिन्नतया तदनवच्छेदकानवछिन्मा या निरवच्छिन्नत्वाधिकरणता तन्मात्राधिकरणतया निरुक्तान्यतराधारतानाश्रय- त्वरूपद्वितीयसंबंधमात्रेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतार्णत्ववतित्वोमय- निष्ठावच्छेदकताभिभावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तप्रतियोगिताभिन्नत्व- सत्वात् वहित्वस्य तदवच्छेदकत्वमादाय नाव्याप्तिः। द्वितीयसंबंधनिवेशात प्रमेयसाध्यतावच्छेदककस्थले व्याप्यत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यावच्छेदकत्वापसिद्ध्या न दोषः। अथैवमपि विपयितासंधन ज्ञानत्वत्वा- वच्छिमविशिष्टं यत्समवायेन वरूपतो ज्ञानत्यविशिष्टं तस्य तादात्म्येन साध्यताया तज्ज्ञानत्वहतो विषयितासंबंधेन खरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टसम- पायेन ज्ञानत्वत्वावच्छिमविशिष्टभेदीयप्रतियोगितामादायाव्याप्तिः । तादृश- प्रतियोगितावच्छेदकवायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छद्धज्ञानत्वावच्छेदेन निरवच्छिनत्वापारतया ज्ञानत्वत्वावच्छिभावच्छेदेन सावच्छिमत्वाधारया ·१२ संगमेश्वरकोउम् । खानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतानिष्ठाम्यतराधारता. विशिष्टनिरूक्तान्यतराधारतामात्राश्रयत्वेन द्वितीयसंबंधस्य ज्ञानत्वमात्रनि- छत्वेन ज्ञानत्वगतसाध्यतावच्छेदकताव्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंधस्य च सत्वेन निरुक्तोभयसंबंधेन साध्यताव छेदकताविशिष्टत्वात् । मैवम् । साध्यवा- वच्छेदकतावैशिष्ट्यनियामकद्वितीयसंबंधघटकाधारतावैशिष्ट्यानयामकसंबंधम- ध्ये खावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिन्ना या स्वाश्रयनिष्ठावच्छेद्यता तदनिरूपकसंबंधावच्छिन्नत्वविशिष्टान्यत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । एतत्सं- बंधघटकावन्छिनत्ववैशिष्ट्यं च स्वसामानाधिकरण्य स्वावच्छेदकतापर्याप्त्य धिकरणावच्छिन्नत्वोभयसंबंधेन, तथा च साध्यतावच्छेदकतायाः ज्ञानत्व- त्वावच्छिन्नरूपैकावच्छेदकावच्छेदेन विषयितासंबंधावच्छिनत्वसावच्छिन- त्वाधिकरणतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिमत्वनिरवच्छि- नत्वाधारतया उक्तप्रतियोगितावच्छेदकताया ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वाधारतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन विष- यितासंबंधावच्छिन्नत्यनिरवच्छिन्नत्वाधारतया च तत्प्रतियोगितावच्छेदक- तागतनिरवच्छिनत्वाधारतायाः साध्यतावच्छेदकतागतानरवच्छिनत्वा- धारत्वाव.. दकशुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नावच्छेद्यत्वानिरूपकविषयितासंबंधाव • च्छिन्नत्वावच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण साध्यतावच्छेदकता. गतसावच्छिन्नत्वाधारतानवच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण निक तोभयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतागतनिरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टत्वा- संभवात् , तदवच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया साध्यता- वच्छेदकावच्छि भनिरुक्तप्रतियोगितायास्तन्निरूपकत्वेन भिन्नांतेन तारणात्। न च तथापि विषयितासंबंधेन खरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टसमवायन खातो मानत्वविशिष्टभेदीयप्रतियोगितामादायोक्तस्थले अव्यामितादवरुभ्यम् । - पतियोगितावच्छदकतायां निरवच्छिन्नत्वस्यांशिकत्वाभावेन सदाधिकरण- बाया निरवच्छिन्नतया साध्यतावच्छेदकतागतनिककान्यवरामखाना ·मंगषकादम्। . निरुतसंबंधदरसस्वेन सस्पतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावादक- वारा: दितीयसंबंधस बावत्वमात्रनियतया व्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंपर सस्पेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावरणे- पकवावैशिष्वनियामकसंबंधमध्ये साचिसावच्छिन्नत्वनिरवरिखनवांतर्ग- तयाबदाश्रयत्वस्यापि निवेशनीयवाद । तथाचोक्तखले उक्त प्रति- योगितावच्छेदकतायाः देवलनिरवरिछपायाः साध्यतावच्छेदकतापति निहतान्यतरान्तर्गतनिरवच्छिमत्वसावच्छिमत्वोभयानाधारतया उतावित- बसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टत्वायोगात् तारशप्रतियोगितामादा- याध्याप्त्यनवकाशात् । अत्र साध्यतावच्छेदकतावैशिष्वनियामकसंबंधषट- कद्वितीयसंबंधे अधिकरणतावैशिष्ट्यनियामकपथमाद्वितीयसंबंधशरीरे खा. नवच्छेदकत्वखावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिनावच्छेद्यत्वानिरूपकत्व अवच्छंदकतासंबंधेन स्वाभाव अवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिना. बच्छेपत्वनिरूपकत्वसंबंधेन वामावरूपे, नातो पहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकतागतनिरवच्छिमत्वाधारतायाः निरवच्छिनत्वेपि क्षतिः। तथा च प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीया या साध्यता- बच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकतानिरूपकसाध्यतावच्छेदकावच्छिमप्रतियो- गितामियपतियोगिता तदनवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिवसामानाधि- करण्यं व्यातिः। साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च स्वव्याप्यत्वस्वनिष्ठसान- च्छिमत्वनिरवच्छिमत्वान्यवराधारताविशिष्टान्यनिरवरिछनत्वसावरिया त्वान्यतराधारतानाश्रयत्वस्वचिसावच्छित्वनिरवच्छिन्नवांतर्गतगावकर्म पत्वैतत्रितयसंबंशेन । अधिकरणतावैशिष्ट्यं च अवच्छेदकतासंबन्यावपिछा- स्वनि प्रतियोगिताकामाववहानवाचाववस्वावचरेदकतापर्याप्लक्षियर- प्रधर्मावशिकाग्रीनपावरमेयवानिरूपकत्वसंधेन स्वाभावबल्समा पछेप्रताविशिष्यत्रोभमसंबोन । अवस्वतावैशिष्ट, ज.मासामानाही. राज्यस्वाबोडकासोबत्योमासंयनेति निष्कर्षों सोया प्रति भा॥

·. १४ संगबरकोडम् । ऋषितु साध्यतावच्छेदकतावावच्छिमप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकरूपा. चिर्या साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्शवच्छिनपतियोगिता तदन्य- त्वमेव साध्यतावच्छेदकतदितरोमयधर्मानवच्छिन्नत्वं , तादृशरूपवृत्तित्वं घ स्थावच्छेदकतात्वावच्छिमप्रतियोगितापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसंव- धेन । तथा च निरुतपर्याप्त्यवच्छेदकं पदाहित्वगतैकत्वं तत्र महा- नसीयवहारभावीयपतियोगिताया उक्तसंबंधेन तदवृत्तितया साध्यता- पच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणवाहित्वावच्छिपतया च निरुक्तप्रतियोगिता- मित्रत्वविरहेष तद्वारणम् । जातिमत्वान् घटत्वादित्यादौ निरुक्तपर्या- प्स्यवच्छेदकं यजातिगतसमुदायत्वं तब जातिमद्धटाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकं ; अपितु घटत्वाव- च्छिन्नविशेषणतापमा जातिरेका जातिधर्मितावच्छेदकतापन्नं घटत्वमेक- मित्याकारकधीविशेषविषयत्वरूपं समुदायत्वमेव । अन्यथा जातिमत्सा- मान्याभावजातिमदटामावयारेविशेषापत्तेः। तथा चोक्तसंबंधेन ताह- शरूपावृत्तित्वस्याधिकंत्वित्यादिन्यायेन साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिक- रमावच्छिमत्वस च सत्वेन निरुक्तप्रतियोगिताभिन्नत्वासत्वेन जाति- मटाभावप्रतियोगितावारणम् । प्रमेयसाध्यतावच्छेदकके निरुक्तपर्या- पत्ववच्छेदकं यत्केवलान्वयिसमुदायत्वं तदवृत्तितया साध्यतावच्छेदकप्रमेयां- तर्गतघटत्वाचवच्छिनतया च घटायभावप्रतियोगताया निरुक्तपतियोगिता- मित्रत्वासंपवात् तादृशप्रतियोगिताभिन्नप्रीतयोगित्वापसिद्ध्या अव्या- सिवारपाय साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वदले पर्याप्त्यु- पादानं । तथा च साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नमतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकल्पावच्छिनानुयोगिताफपप्तिकावच्छेदकताकत्वं ता- सदलार्थः। यद्यपि साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदके ता- विपतियोमितावच्छेदकताखापरिछनप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानव- पदकस्यविनवणेनापि महानतीयायभावादिप्रतियोगितावारणं संभव.

·संगमेश्वरकोडम्। तीति साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिकं पर्थम् , तथापि यथासमियेथे न वैयर्थ्यमित्याहुः ॥ एतन्मते विषयितया ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नविशिष्ट यत्समवायेन स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टं तस तादात्म्येन साध्यता तद्ज्ञानत्वहेतौ विषयितया स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टं यत्समवायेन मानत्व. त्वावच्छिन्नविशिष्टं तद्भेदीयमतियोगितामादायाच्यातिः । साध्यतावच्छेद: कताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यत् स्वरूपतो ज्ञानत्वावच्छिन्न- विशेषणतापन्नं ज्ञानत्वत्वविशिष्टमेकं ज्ञानत्वत्वावच्छिनधर्मितायां स्वरूपतो ऽवच्छेदकीभूतं ज्ञानत्वमेकमित्याकारकधीविशेषविषयत्वं तदवच्छिन्नानुयो. गिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वाभावेन तस्या निरुक्तप्रतियोगिताभिन्न. त्वात् । साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यवच्छेदकताशपतियोगिता. वच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छेदकत्वविवक्षणे अलं साध्यतावच्छेदकतदितरों- भयानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताविशेषणेनेति तादृशाव्याप्तिवारणं निरुक्ति कुशलैरनुचिन्तनीयमित्यन्तमधिकावेशेन ॥५॥ साध्यतावच्छेदकभिन्नो यस्साध्यनिष्ठो धर्मः तदनवच्छेद्या तु प्रति- योगिता न प्रवेश्य'ति जगदीशः॥ अत्र साध्यवृत्तित्वं प्रतियोगितावरछे- दकताघटकसंबंधेन न तु साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधेन, तथा सति महानसवृत्तित्वादेः साध्यतावच्छेदकताघटकसमवायेन साध्याशतितया महानसवृत्तिवह्नयभावप्रतियोगिताया वारणानुपपत्तेः, नापि स्वरूपेण, तद्वह्निगततद्रूपादेः स्वरूपेण साध्यावृत्तितया तद्रूपववाहयभावप्रतियोगि- ताया अवारणप्रसङ्गात्। न च सर्वस्यापि संबंधस्य यत्किचिदभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबंधत्वस्या व्यावर्तकतया संबंधसामान्येन साध्यवृत्तित्वलामेन घटत्वादेरपि कालिकसं- पंधेन साध्यवृत्तितया तदनवच्छेद्यत्वविरहेण घटामावप्रतियोगिताया लक्षण, घटकत्वासंभवेन तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकता- पटकसंबंधेन साध्यवृत्तिसाध्यतावच्छेदकताभित्रधर्मानवच्छिता हेतुमानित ·हामाषीया या स्वास्मिका प्रतियोगिता तस्या विवषणात् । तथा पपटा- भावप्रतियोगितायाः स्वपदेनोपादाने स्वावच्छेदकतापटकसमवायेन साध्य इतित्व न घटवे अपितु द्रम्बत्वाद सदनवच्छेया स्वात्मिका घटाभाषीय- प्रतियोगिता प्रसिद्धति । न च स्वस्थाननुगमेन दोपशकीयः। प्रतियोगि: ताविशिष्टत्वस्य हेतुमविष्ठामावप्रतियोगिताविशेषणस्वे तात्पर्याद । प्रतियो- गितावैशिमं च स्वतादात्म्य, स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वो- भवसंपन, स्वनिष्ठावच्छेदकता च, स्वावच्छेदकताबरछेदकसंबंधावच्छि- न्मसायनिरूपितत्तितावत्साध्यताक्च्छेदकधर्मभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वसंबचे- व। “घटाभावप्रतियोगिता स्वास्मकप्रतियोगितां चादाय महानसपचि- वायभावप्रतियोगितायां प्रतियोगितावैविचारणाय प्रथमद्वितीयसंबंधयो निवेशः ॥६॥ अत्र कल्पे वहिमान् धूमादित्यादौ घटाघमावप्रतियोगितायास्सा. ध्यतावच्छेदकातिरिक्तघटत्वावच्छिन्नतया लक्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति सा- भ्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मे साध्यनिष्ठत्वनिवेशः । अथात्र घटाभावप्रतियो- गिताबा लक्षणघटकल्वासंभवेपि विषयितया वहिस्वविशिष्टाभावीयपतियो- मिताया लक्षणषटकत्वसंभवार्थमेव सद्विशेषणम् । न चाग्रिमप्रतियोगितायां सान्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नस्वनिवेशासंयोगसंबंधावरिखम्नतियोगि- ताकस्यैव विषयित्या वहिवविशिष्टामावस्य धर्तव्यतया तस्य प्रतियेगिता- वच्छेदकसंबंधेन ज्ञानाचात्मकप्रतियोग्यधिकरणाप्रसिख्या प्रतियोगिवैयधि- करण्यासंभवेन तदीयप्रतियोगितामांसाध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वमकि- चित्करमिति वाच्यम्। घटानुयोगिककालिकसंबंधेन वहिस्वविशिष्टामावस्य स्वातियोमितावच्छेदकसंयोगेन प्रतियोग्यधिकरणप्रसिण्यातदीयप्रतियो- गिजामादायैव वहिमान् धूमादित्यादौ लाणसमन्वयसंभवादन वकालाति- रिक्तविश्ववृत्तिसंयोगेन घटादेस्साध्यतायां महाकालस्वादिहेतावन्याप्तिः। पायहसोगिककालिकसंबंधेन परस्वविशिष्टस्योक्तसंबंधन हेत्वविकरण- - ·3 सङ्गमेश्वरकोडम् । महाकाले सत्वात् । गुणाद्यनुयोगककालिकसंबंधेन पटत्वविशिष्टस्य उक्त- संयोगेन अधिकरणाप्रसिद्ध्या महादिगनुयोगिकदिकृतविशेषणतया घटत्वा- दिविशिष्टस्य केवलसंयोगेन घटादौ संबंधित्वेपि उक्तसंबंधेन संबंधित्वासंभवेन तत्तदभावानां लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यम् । साध्यवृत्तित्वनिवेशेपि उक्त- स्थले कालिकेन घटादिसाध्यकमहाकालत्वादिहेताविव अव्याप्तेर्दुवारतया साध्यतावच्छेदकसंबंधसामान्ये स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- कत्व, हेत्वधिकरणीभूतयत्किचिद्व्यक्त्यनुयोगिकत्व, उभयाभावघटितक- ल्पस्य आदरणीयतया विषयतया घटत्वविशिष्टाभावमादायैव लक्षणसमन्व- यात् । न च तथापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकताव- च्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वाभावान्न तस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम्। वह्नित्वप्रतियोगिकसमवायेन वह्नित्वादेस्साध्यतावच्छेदकतायां धूमादिहेतौ साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधा- वच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिकस्वरूपेण निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- भावस्यैव साध्यतावच्छेदके त्वया निवेशनीयतया अस्मन्मते तथा- निवेशे विषयतया घटत्वादिविशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः निरु- क्तस्वरूपात्मकव्यधिकरणसंबंधेन अभावस्य साध्यतावच्छेदके सत्वेन अव्या- प्त्यभावात् । मैवम् ॥ तद्वयनुयोगिकसमवायेन वह्नित्ववद्वतिर्नास्तीति- प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नतया तदवच्छेदकत्वस्य शुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नस्य निरुक्तावच्छेदकताप्रति- योगिकस्वरूपेण वह्नित्वे सत्वाद्वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदक- ताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्व- पदेन विवक्षणीयतया विषयितया वह्नित्वविशिष्टाभावप्रतियोगितायाः तथा- विधावच्छेदकताभिन्नविषयितासंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वेन लक्ष ·१८ संगमेश्वरक्रोडम् । णाघटकतया असंभववारणाय साध्यवृत्तिधर्मनिष्ठत्वस्य निरुक्तावच्छेदकता- भिन्नावच्छेदकतायां निवेशनीयतया तल्लाभायैव साध्यनिष्ठत्वस्य सार्थ- कत्वादित्यलम् ॥६॥ 'द्रव्यत्वादिरूपेणेत्यादिनिर्दिशती'त्यंतं जागदीशी; द्रव्यत्वादिरूपे- णेतितृतीयार्थः अवच्छिन्नत्वं, अन्वयश्चास्य व्याप्यत्वपदार्थीभूतानुमिति- जनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्यैकदेशप्रथमप्रकारतायां । तत्रैव धूम इति सप्तम्यंतार्थधूमनिष्ठत्वस्यान्वयः । तथा च द्रव्यत्वादिरू- पेण धूमे वहिव्याप्यत्वस्येत्यस्य वह्यनुमितिजनकतावच्छेदकधूमनिष्ठद्रव्य- त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारताश्रयस्येत्यर्थः। धूमसामान्य इति । धूमत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्न इत्यर्थः । अत्रापि सप्तम्यर्थो निष्ठत्वं ; तस्य पूर्वोक्तव्याप्यत्वपदार्थैकदेशप्रथमप्रकारतायामन्वयः। धूमविशेषणतापन्न- धूमत्वस्यापि धर्मिपारतन्त्र्येण उक्तप्रकारतायामन्वयः । न च धूमानन्वयि- प्रकारतायां कथं तद्विशेषणधूमत्वान्वयः। स्वविशेष्यान्वयिनि स्वान्वयस्यैव धर्मिपारतंत्र्येण अन्वयरूपत्वादिति वाच्यम् । एतदनुरोधेन प्रकृत्यर्थधूम- स्यापि सप्तम्यर्थनिष्ठत्वपारतंत्र्येण प्रकारतायामन्वयस्वीकारेण तत्पारतंत्र्येण धूमत्वस्यापि तत्रान्वयसंभवात्। तथा च धूमसामान्ये वा तत्तद्वह्निव्याप्यत्वस्ये- त्यस्य तत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नविधेयकानुमितिजनकतावच्छेदकधूमनिष्ठधूमत्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्येत्यर्थः। तादृशप्रकारताश्रयं च द्रव्यव्यापकवह्निसामानाधिकरण्यं धूमव्यापकतत्तद्वह्विसामानाधिकरण्यं बोध्यम् । वारणार्थ--सामानाधिकरण्यांतार्थाद्देश्यतावच्छेदकाभावसंपाद- नार्थम् । विशिष्य-तत्तद्वह्नित्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्याद्यवृत्तिधर्म- पुरस्कारेण । लक्ष्यं-सामानाधिकरण्यांतार्थोद्देश्यं । निर्दिशति- मूलस्य तस्य व्याप्तिरिति उद्देश्यपदार्थतया प्रतिपादयतीत्यर्थः। तद्धर्माव- च्छिन्नलिंगकतादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिजनकतायां विषयविध- याअवच्छेदिकेति तदर्थ इति । धूमत्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशा- - ·संगमेश्वरक्रोडम् । १९ लिनिश्चयोत्तरवलित्वादितादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वाव- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतहेतुप्रकारतानिरूपितप्रकारताश्र- येति तपविशिष्टस्येत्यादिव्यासिरित्यंतदीधितरर्थ इत्यर्थः । अयं भावः। प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येत्यादिमणिग्रंधेन निरुक्तप्रकारत्वावच्छिन्नोद्देश्य- ताकः प्रतियोग्यसमानाधिकरणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकवतित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नविधेयताको रोधो विवक्षितः। तत्र उद्देश्यतावच्छेदेन विधेयभानमप्यभिप्रेतम् । असति बाधके उद्देश्ये विधेय- भासकसामग्य एव विधेये उद्वेश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वभासकत्वात् । तेन धूमत्वावच्छिन्नहेतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितौ द्रव्यव्यापकवह्निसामा- नाधिकरण्यस्य धूमव्यापकमहानसीयवह्विसामानाधिकरण्यस्य च औपयिक- त्वव्यवच्छेदः। उद्देश्यतावच्छेदके धूमत्वावच्छिन्नलिंगकत्वानिवेशाव्यत्वा- वच्छिन्नहेतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिरू- पितप्रकारताश्रये द्रव्यव्यापकवह्निसामानाधिकरण्ये वह्नित्वावच्छिन्नविधेय- ताकत्वनिवेशात् धूमत्वावच्छिन्नलिंगकमहानसीयवह्नित्वावच्छि अविधेयकानु- मितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रये धूमव्यापकमहानसीय- वतिसामानाधिकरण्ये च प्रकृतविधेयस्य न व्यभिचार इति । न च वही द्रव्यव्यापकत्वविरहान्महानसीयवह्नौ धूमव्यापकत्वविरहाच्च उक्तविशिष्टयो- रप्रसिद्ध्या कथं तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । संयोगेन वह्नद्रव्यत्वावच्छिन्ना- व्यापकत्वेपि तत्संबंधेन महानसीयवह्वेधूमत्वावच्छिन्नाव्यापकत्वेपि च कालिकेन द्रव्यवहयोः धूममहानसीयवहयोश्च व्याप्यव्यापकभावसत्वात् तत्रैव व्यभिचारसंभवात् । न चान्यसंबंधेन धूमहेतुकानुमित्यौपयिकव्याप्ती अन्यसंबंधेन वह्विसाध्यकानुमित्यौपयिकव्याप्तौ च संयोगसंबंधघटितप्रकृत- विधेयस्य व्यभिचारवारणाय उद्देश्यतावच्छेदकनिरुक्तधर्मविशिष्टहेतुप्रकार- तायां विधेयतायां च संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वस्यावश्यं निवेशनीयतया तत एव कालिकसंबंधघटितनिरुक्तव्या त्योः व्यभिचारवारणात् कृतं तत्र धूमत्वाव- ·संगमेश्वरकोडम् । च्छिन्नत्ववदित्वावच्छिन्नत्वयोर्निवेशेनेति वाच्यम् । कालिकसंबंधघटितधूम- व्यापकवह्निसामानाधिकरण्यस्य विधेयतया तत्संबंधावच्छिन्नत्वेन प्रकारतावि- धेयताघटितनिरुक्तरूपस्य उद्देश्यतावच्छेदकतया चाभिप्रेतत्वेन उक्तविशिष्ट- योर्व्यभिचारस्य धूमत्ववह्नित्वावच्छिन्नत्वयोर्निवेशमंतरा वारयितुमशक्यत्वा- दिति । एवमेवान्यसंबंधेन अन्यधर्मावच्छिन्नसाध्यहेतुकानुमितिजनकताघटि- तोद्देश्यतावच्छेदकधर्मे तत्तद्धर्मावच्छिन्नहेतुसाध्यकत्वयोः प्रयोजनमवसेयमिति दिक् ॥७॥ महानसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमान्नास्तीत्यभावं पटसमवेतत्ववि- शिष्टजातिमदभावं चादाय वह्निमान् धूमात् जातिमत्वान् घटत्वादित्यादाव- व्याप्तिवारणाय शुद्धविशिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणप्रविष्टावच्छेदकत- योनिरवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वे विशे- पणे निवेशिते जगदीशेन ॥ अत्रेयमाशंका ॥ महानसीयवह्निवृत्तित्वोपल- क्षितजात्यवच्छिन्नाभावस्य धूमाधिकरणपर्वतादावसत्वान्महानसीयवह्निवृत्ति- त्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादाय दोषो वक्तव्यः। तच्च न संभवति । तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायाः महानसीयवहिवृत्तित्वविशिष्टजातिप्रतियोगि- कसमवायसंबंधावच्छिन्नायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकशुद्धसमवायसंबंधा- वच्छिन्नत्वाभावेन दोषाभावात् पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावस्याप्युक्त- रीत्यैव वारणात् । न च तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां शुद्धसमवाय एवा- वच्छेदकोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति महानसीयवह्निवृत्तित्वजात्यवच्छि- मामावतदुपलक्षितजात्यवच्छिन्नाभावयोरविशेषप्रसङ्गात् । न च विशिष्टाव- च्छिन्नाभावप्रतियोगतावच्छेदकतायामवच्छेदकाविशेषणम् अवच्छेदकं । उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां तन्न तथेति। अनेनैव तयो- विशेषोपपत्तेस्तदर्थ विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां विशिष्टा- प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम्। प्रतियोगिता- संसर्गकबुद्धौ अवच्छेदकांशे प्रकारतया भासमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकता- ·संगमेश्वरक्रोडम् । २१ यथा वच्छेदकत्वभाननियमात् । कथमन्यथा घटादिशून्ये भूतले जातित्वे प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वानवगाही प्रतियोगितावच्छेदकतया भासमानघटत्वादौ प्रकारतया तदवगाही अत्र जातिमानास्तीत्या- कारकप्रत्ययो न भवेत् । न च विशिष्टप्रतियोगिकसमवायसंबंधावच्छिमायां विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां अधिकत्वित्यादिन्यायेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वसंभवादितिवाच्यम्। महानसी- यवह्नयनुयोगिकसमवायेन वह्नित्वविशिष्टाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्या- दावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्या- प्त्यवच्छेदकरूपवृत्तिसंसर्गताकत्वात्मकस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधा- वच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया तस्य तत्रासत्वात्। वृत्तित्वं च खावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकत्वसंबंधेनेति । अत्रोच्यते । विशिष्टाभावप्रतियोगित्वं प्रतियोगितद्विशेषणोभयपर्याप्त उपलक्षिताभावप्र- तियोगित्वं च केवलविशेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टाभावोपलक्षिताभावयोर्वि- शेषः, तथा विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं अवच्छेदकतद्वि- शेषणोभयपर्याप्त उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं केवलवि- शेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टावच्छिन्नाभावोपलक्षितावच्छिन्नाभावयोरपि विशेष इत्येतन्मते महानसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतायाः महानसीयवह्निवृत्तित्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याप्तायाः सा- ध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वेन तामादायाव्याप्तिवार- णाय निरवच्छिन्नत्वस्य पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेद- कताया अपि उक्तरीत्या लक्षणघटकतया तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यता- वच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वस्यापि सार्थक्यसंभवात् । न च प्रतियोगितायाः विशिष्टप्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यामेव विशि ष्ठाभवोपलक्षिताभावयोरपि विशेषोपपत्या प्रतियोगितायाः प्रतियोगि-- तद्विशेषणोभयपर्याप्तत्वापर्याप्तत्वाभ्यां तद्विशेषादरो नियुक्तिक इति दृष्टांता ·२२ संगमेश्वरक्रोडम् । संगत्या एतन्मतं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । एकत्वप्रागभावविशिष्टघटत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिद्ध्या प्रतियोगितायां तदवच्छिन्नत्वासंभवात् । एकत्वप्रागभावविशिष्टघटाभावतदुपलक्षितघटाभावयोः प्रतियोगितायां विशिष्टप्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यां विशेषस्य दुरुपपादतया - तियोगितायाः उभयपर्याप्तत्वतदभावाभ्यामेव विशेषस्य अकामेनाप्यवश्योप- पादनीयत्वात्।।अर्थतन्मतावलंबने घटवृत्तित्वोपलक्षितजात्यवच्छिन्नसाध्यके घटत्वादिहेतौ घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिप्रसङ्गः । न च नासौ प्रतियोगिव्यधिकरणः । हेत्वधिकरणे घटे घटसमवेतत्वोपल- क्षितजातिमत्वानिति प्रतीत्या तादृशप्रतीतिसिद्धघटसमवेतत्वोपलक्षितजात्य- वच्छिन्नाधेयतायाः उक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणघटस- मवेतत्वविशिष्टघटे सत्वादिति वाच्यम् । घटसमवेतत्वविशिष्टजातिमत्सा- ध्यकघटत्वादिहेतौ व्यभिचारिणि घटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावस्य हेत्व- धिकरणे घटे उक्तदिशा प्रतियोगिसामानाधिकरण्यापत्या प्रतियोग्यसमाना- धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावत्यंतेन प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्या- वच्छेदकत्वानिरूपकआधेयतानिरूपितअधिकरणत्वावच्छिन्नमेदवद्धत्वधि - करणवृत्यभावो विवक्षणीयः । प्रतियोगितावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छे- दकसंबंधावच्छिन्नत्व, स्वमामानाधिकरण्य, स्वसंबंधित्व, एतत्रितयसंबंधेन; खसंबंधित्वं च स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्व , म्वनिष्ठं यद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्व , अन्यतरसंबंधेन; एतदन्यतरघटकप्रथमसंबंधशरीरे धर्मे स्ववैशिष्ट्यं च खावच्छे- दकत्व , स्वाश्रयत्व , उभयसंबंधेन । अत्र सर्वत्राणि स्वपदं प्रतियोगितावच्छे- दकतापरम् । धर्मविशिष्टत्वं च स्वावच्छिन्नत्व, स्ववृत्तित्व, उभयसंबंधेन । एत- दन्यतरघटकद्वितीयसंबंधे धर्मविशिष्टत्वमपि उक्तधर्मविशिष्टत्वनियामकोभय- संबंधन। तथा च घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताया घटसमवेतत्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याप्तायाः घटसमवेतत्वोपलक्षितजात्यव- च्छिन्नाधेयतावच्छेदकतायां केवलजातिपर्याप्तायां प्रथमद्वितीयसंबंधयोस्सत्वे- ·संगमेश्वरकोडम् । २३ ३ ऽपि उक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टं यद्धटसमवंतत्ववैशिष्ट्यं तदृत्तित्वाभावेन स्ववृत्तित्वघटितोक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्वाभावात् स्वस्मिन् घटसमवेतत्वविशिष्टत्वरूपधर्मविशिष्टे धर्मविशिष्टान्यत्वासंभवेन स्ववृत्तिधर्म- विशिष्टान्यत्वस्य स्वसंबंधत्वाभावाच नितान्यतरसंबंधेन स्वसंबंधित्वात्म- कत्तीयसंबंधाभावात् तस्याः प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशा- वच्छेदकत्वानिरूपिका या घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाधयता तन्निरू- पिताधिकरणत्वावच्छिन्नभेदस्य हेत्वधिकरणे घटे सत्वेन उक्तविशिष्टावच्छि- नाभावस्य उक्तव्यभिचारिणि लक्षणघटकत्वम् । तथा च घटसमवेतत्वोपल- क्षितजात्यवच्छिन्नसाध्यकघटत्वादिसद्धेतावप्युक्तरीत्या उक्तविशिष्टावच्छि- नाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यासंभवेनाव्याप्तिभिया उक्तमतावलंबनमयु- क्तमिति। मैवम् । स्वसामानाधिकरण्य, स्वसंबंधित्वोभयसंबंधेन साध्यतावच्छे- दकताविशिष्टान्यत्वस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधावच्छिन्नत्वपदेन विव- क्षणात् एतन्मतावलंबनेऽपि दोपाभावादिति। स्वसंबंधित्वं च स्वानवच्छेद- कसंबंधावच्छिन्नत्व स्वासंबंधित्व अन्यतरसंबंधेन । स्वासंबंधित्वं च स्वविशि- टधर्मविशिष्टत्व स्वनिष्ठधर्मविशिष्टान्यत्ववत्वैतदन्यतरसंबंधेन तथा च घटस- मवेतत्वोपलक्षितजातिमत्वान् घटत्वादित्यादौ विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियो- गितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतायाः उक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टधर्मा- प्रसिद्ध्या तद्विशिष्टत्वसंबंधासंभवात् स्ववृत्तित्व, स्वावच्छिन्नत्व, उभयसंबं- धेन घटसमवेतत्वात्मकधर्मविशिष्टतया स्ववृत्तियद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्ता- रूपसंबंधाभावाच उक्तान्यतरसंबंधेन स्वासंबंधित्वस्य स्वसामानाधिकरण्यस्य च सत्वेन उक्तोभयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया तामादायाच्या- प्तिवारणसंभवात् । यद्यपि जातिमद्वान् घटत्वादित्यादौ पटसमवेतत्वविशिष्ट- जातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः जातिमात्रपर्याप्ता या साध्यतावच्छे- दकता पूर्वोक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वस्य तत्सामानाधिकरण्यस्य सत्वेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया तामादायाव्याप्तिन प्रसज्यते । न च जाति- ·२४ संगमेश्वरक्रोडम्। खोपलक्षितजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे अव्याप्तेरसंभवेपि जातित्वविशिष्टजाते- स्साध्यतावच्छेदकतायां पटसमवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतामादायाव्याप्तिःप्रसज्यते। तस्याः पटसमवेतत्व, जा- तित्वतद्विशेष्यीभूतजातिएतत्रितयपर्याप्तायाः जातित्वतद्विशेष्यीभूतजाति, एतदुभयपर्याप्ता या साध्यतावच्छेदकता स्वावच्छेदकत्व स्वाश्रयत्वोभयसंबं- धेन तद्विशिष्टं यजातित्वं अधिकत्वित्यादिन्यायेन तदवच्छिन्नतया तवृत्तित- या च उक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वविरहेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यत्वादिति तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदि- तरेत्यादिविशेषणमावश्यकमिति वाच्यम् । अवच्छेदकतायां तद्विशेषणोपा- दानेपि घटसमवेतत्वोपलक्षितजातित्वविशिष्टजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे घट- समवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतामादा- याव्याप्तिवारणाय स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्वशरीरनिविष्टधर्मवैशिष्ट्य नियामक- संबंधघटकस्वावच्छिन्नत्वस्य स्वेतरानवच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षणीयत्वेन तत एव जातित्वविशिष्टमद्वान् घटत्वादित्यादौ घटसमवेतत्वविशिष्टजातिविशि- ष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणेन तद्वैययं दुर्वारम् । तथापि जातिम- द्वान् घटत्वादित्यादौ जातिघटत्वोभयविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकता- पादायाव्याप्तिवारणाय तद्विशेषणसार्थक्यमवसेयमिति दिक् ॥८॥ विशिष्ठाविशिष्टसाध्यकस्थलीयलक्षणनिरुक्त्यो अंदमवलंब्य विशिष्ट- साध्यतावच्छेदकस्थलायलक्षणे प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वं अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थलीयलक्षणे प्रति- योगितावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वं निवेशितं जगदीशेन । अत्रेयमाशङ्का । अवच्छेदकतासंबंधावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावव- द्धर्मानवच्छिन्नत्वस्य अवच्छेदकताविशेषणत्वेनैव वह्निमान् धूमादित्यादौ महा नसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अव्याप्तेः जातिमत्वान् घटत्वा- दित्यादौ पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अव्याप्तेश्च वारणसंभवात् ·4 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । २५ तदर्थ लक्षणनिरुक्तिभेदावलंबोऽनुचित इति । तथा हि । पहिमान् धूमादि- त्यादौ निरवच्छिमसाध्यतावच्छेदकतायाः अवच्छेदकतासंबंधस्य व्यधिकर- णतया तत्संबंधावच्छिमतदभावस्य केवलान्वयितया तद्वान्यो महानसीय- वहित्तित्वादिविशिष्टरूपो धर्मः तदवन्छिनत्वेन महानसीयवहिवृत्तित्व- विशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं जातिमत्वान् घटत्वादि- त्यादाववच्छेदकतासंबंधेन साध्यतावच्छेदकत्वाभाववत्पटसमवेतत्ववैशिष्ट्या- वच्छिन्नत्वेन पटसमवेतत्वविशिष्ठजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं चेति । न च वृत्यनियामकसंबंधस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमते अवच्छे- दकतासंबंधस्य वृत्यनियामकत्वेन तत्संबंधावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वस्यैव निवेशनीयतया शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या तर टितलक्षणायोगेन अवच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वघटितलक्षणांतरानुसरणमा- वश्यकमिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभावस्थाने साध्यता- वच्छेदकत्वनिष्ठनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतात्वा- वच्छिमस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रमीयनिशेष्य- तानिरूपितस्वरूपसंबंधेनाभावस्य निवेशनीयत्वात्। तथा च तादृशा- भाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वं विशेषणं फलितं । एवं च वह्विमान् धूमा- दित्यादौ अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक- स्वाप्रसिद्धावपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्ववत् इत्याकारकावच्छे- दकतायां निरूपितत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताप्रकारकभ्रमे प्रसिद्धस्य निरुक्तविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधात्मकन्यधिक- रणसंबंधेनाभावस्य प्रसिझ्या नाव्याप्त्यवकाश इति । न हि विशेषरूपेण संसर्गत्वं साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितस्वरूपसंद- धेन प्रतियोमितावच्छेदकतावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वाभावं निवेशयतो जगदीशस्थानमुमतं । यद्वा स्वनिष्ठत्वप्रमीयत्वउभयाभाववत् साध्यताव- ·२६ संगमेश्वरकोडम् । च्छेदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- सामान्यकधर्मानवच्छिमत्वमेव साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतरानवच्छिन्न- त्वम् । तथा च अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले महानसीयवहित्तित्ववै- शिष्ट्यादिस्सर्वोऽपि धर्मः प्रमीयत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववनिरुक्तविशेष्य- तासामान्यका प्रसिद्धः। तदनवच्छेद्यघटाधभावप्रतियोगितावच्छेदकता- शून्यत्वं साध्यतावच्छेदके निराबाधमिति व्याप्तिनिरुक्तिभेदावलंबोनुचित इति चेन्मैवम् । साध्यसाधनभेदेन व्याप्ते भदस्यावश्यकतया यथाकथंचि- निरुक्तथैक्यसंभवेऽपि तस्याकिंचित्करतया विशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमि- तो गत्यंतरविरहेण साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वरूपगुरुविशे- षणपटितव्यानरूपयोगित्वेपि अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमितो लघुतर- निरवच्छिन्नत्वघटितव्याप्तेरेवोपयोगित्वं बाधकाभावात् , न तु गुरुतरनिरु- क्तविशेषणघटिताया इत्याशयेन निरुक्तिभेदावलंबात् ; न तु कथंचिदपि निर्वचनैस्यासंभव इत्याशयेन ॥९॥ 'यद्यप्यवश्यक्लप्ताभिः पर्वतत्वचत्वरत्वादिविशिष्ठतत्तहमत्वावरिछ- नाधिकरणताव्यक्तिभिरेव धूमवानिति प्रतीत्युपपत्तौ धूमत्वावच्छिन्नाधिकर- णतायां मानाभावात् वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्ति'रिति जागदीशी । अथ पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतौ पर्वतत्ववैशिष्ट्यमात्रस्यैव अवच्छेदकत्वं भासते न तु धूमत्वस्यापि प्रयोजनाभावात् इति पर्वतीयस्वविशिष्टधूमत्वाव- च्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धथा तया धूमवानिति प्रतीत्युपपादनं जगदीशस्या- नुचितमितिचेत् अत्र केचित् । एकधर्मावच्छिन्नाधेयताया ऐक्यमते घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नघटान्य- त्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाधेयताया एकतया धूमनिष्ठतादृशाधेयतानिरूपिता- धिकरणताया हदादौ सत्वेन धूमनिष्ठाधेयतात्वेन तदवगाहिहदो धूमया. निति प्रत्ययस्य प्रमात्ववारणाय धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन्नाधेयता- त्वेन आधेयत्ताभानस्यावश्यकतया पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतिसिद्धा- ·संगमेश्वरक्रोडम् । २७ धेयतायां धूमत्वावच्छिन्नत्वानुपगमे तेन रूपेण तदवगाहिपर्वतो धूमवानिति प्रत्ययोपि प्रमा न स्यादिति तत्र धूमत्वावच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्वादित्याहुः विवदंते चात्र बहवो विद्वांसः। घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नायाः घटा- न्यत्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाया आधेयताया ऐक्योपगमे हेतुतावच्छेदके धूमत्वे घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिनखाश्रयनिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणताव- ब्रदनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वसत्वेपि आधेयतावच्छेदकत्वाभा- वेन निरूक्तोभयाभावशालितया स्वाश्रयाधिकरणयत्पदेन हृदादिकमादाय वधिमान् धूमादित्यादावव्याप्तेः हेतुतावच्छेदकधर्मेस्वाश्रयाधिकरणीभूतयभि- ठेत्यादिपरिष्कारपि दुर्वारतापत्तेः। किंच घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रती- तेरपि तत्तद्वयक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिनाधिकरणताविषयकत्वेनैवोपपत्ती घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायां मानाभावेन तामादाय हृदादौ धूमवत्ताप्रतीत्यापादनस्य असंभवात् । धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिम- त्वेनाधेयताभानं निष्प्रयोजनमिति । अथ घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यनिष्ठत्वेन तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिमा- धेयताया भानोपगमे घटतदतिरिक्तवृत्तिदण्डात्मकघटान्यत्वविशिष्टद्रव्य- निष्ठघटव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताया घटे सत्वेन घटो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तव्यक्तिवृत्तित्व- वैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतात्वेनाधेयताभानोपगमे तत्तव्यक्तिवृत्तित्वादिशि- ष्यानुपस्थितिदशायां पटादावपि तादृशप्रतीत्यनुपपत्या च घटान्यत्वविशिष्ट- द्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन आधेयताभानमावश्यकमिति घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वा- वच्छिन्नाधेयताप्रसिद्धिरिति चेत्तर्हि धूमवानिति प्रतीतावपि धूमनिष्ठत्वेनाधे- यताभानस्स घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छि अधूमनिष्ठाधेयतामादाय इदादौ धूमवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिनत्वेन आधेय- ताभानस्यापि तदनुपस्थितिदशायां धूमवानिति प्रतीत्यनुपपत्या अयोगेन धूमत्वावच्छिन्नत्वेनाधेयताभानमावश्यकमिति धूमत्वादिरूपसामान्यधर्मा- ·२८ संगमेश्वरकोडम् । वछियाधिकरणताया अप्रामाणिकत्वाभिधानमनुचितमापयेत । यदि च पर्व- तत्वविशिष्टधूमवानितिप्रतीतिसिद्धपर्वतत्वादिवैशिष्ट्यधूमत्वधर्मद्वयावच्छिमा धेयतायाः धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन्नत्वेन भानोपगमेनैव निर्वाहे धूपत्वावच्छिनातिरिक्ताधेयतायां मानाभावेन तस्या एवाप्रसिद्धत्वं अन्धकाराभिप्रेतं ; न च धूमत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया अप्रसिद्धाकषि पर्वतत्वविशिष्टधूमत्वावच्छिन्नाधेयताया अधिकंत्वित्यादिन्यायेन हेतुताव- च्छेदकावच्छिमायाः प्रसिद्ध्या वह्निमान् धूमादित्यादावच्याप्त्ययोगात् अति- रिक्ताधेयताया अप्रामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतानुपयोग इति वाच्यम् । वहिसामान्याभावो वहेरित्यादौ प्रतियोगितासंबंधेन हेतौ प्रतियोगितासंबं- धावच्छिन्नमहानसीयवलित्वावच्छिनाधेयताया अपि अधिकंत्वित्यादि- न्यायेन हेतुतावच्छेदकीभूतवतित्वावच्छिन्नतया तन्निरूपिताधिकरणतावन्म- हानसीयवहयभावे वह्विसामान्याभावत्वरूपसाध्याभावेनाव्याप्तिवारणाय इतरवारक्यटितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया पर्वतत्वविशिष्टधूम- त्वावछिन्नाधेयतायां तादृशस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यासत्वेन धूमल्व- मात्रावच्छिनातिरिक्ताधेयतामादायैव धूमादिहेतो लक्षणसमन्वयस्य वक्तव्य- तया तदपामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतोपयोगादित्युच्यते । तदा तुल्पयु- तथा तद्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धत- द्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायाः घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानितिप्रतीतो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन मानो- पगमेनैव निर्वाहात् । घटान्यत्वविशिष्ठद्रव्यत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया असिख्या तामादायातिप्रसंगासंभवेन धूमवानिति प्रतीतौ धूपत्वाव- च्छिचत्वविशिष्टाधेयतामानमफलमेव । तव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टगुणकर्मान्य- त्वविशिष्टसत्तावानितिप्रतीतिसिद्धाधेयतायाः गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ता- वानिति प्रतीतो विशिष्टसत्तात्कावच्छिन्नत्वेन मानोपंगषेनैव निर्वाहात् । विशिष्ठसत्तात्वावविभाधेयताया अप्रसिद्ध्या हेतुतावच्छेदके विविध ·संगमेश्वरक्रोडम् । सत्तात्वे आधेयतावच्छेदकत्वाभावेन स्वाश्रयाधिकरणगुणनिष्ठाधिकरणतानि- रूपिता यतानवच्छेदकत्वाधेयतावच्छेदकत्वोमयाभावसत्वेन स्वाश्रयाधिक रणयत्पदेन गुणमादाय द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादौ अध्याति- वारणमपि अशक्यमेव, अथ तत्तद्व्यक्तिवृत्तित्ववशिष्ट्यावच्छिन्नानन्ताधेयतासु घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्ताधेयतायां तत्कल्पनखैबोचिततया तामादायातिप्रसंगवारणाय धूमवानितिप्रतीतौ धूम- त्वावच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयताभानमावश्यकमिति चेत्तर्हि पर्वतत्ववैशिष्याव- च्छिमानंताधारतासु धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्ताधेय- तायां धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनस्यैवोचितत्वात् । धूमत्वावच्छिन्नातिरिक्ता- धिकरणत्वाप्रसिद्ध्यभिधानं उन्मत्तप्रलापतां भजेदित्येतत्समाधानं सुधीभि- विभावनीयम् ॥१०॥ 'तथापि हेतुतावच्छेदकधर्मे स्वाश्रयाधिकरणीभूतयभिष्ठाधिकरणता- नवच्छेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः तथाविधहेतु- तावच्छेदकाश्रयस्याधिकरणमेव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणेत्यनेन विव- क्षित'मिति जागदीशी ॥ अथात्र गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविषयता- संबंधेन घटादित्यादाक्व्याप्तिः । नित्यज्ञानस्य विषयतासंबंधेन सर्वाधार- त्वात् तनिष्ठनित्यज्ञानानुयोगिकविषयतासंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपक- तानवच्छेदकत्वस्याप्रसिद्ध्या स्वाश्रयाधिकरणयत्पदार्थाप्रसिद्धः । न च वृशि- मति सर्वत्र नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सत्वेऽपि अवृत्तौ तसासत्वात् न नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदक- त्वाप्रसिद्धया यत्पदार्थाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादात्म्येन गगनविशिष्टल नित्यशाने सत्वात् नित्यज्ञाननिष्ठा या विषयतासंबंधावच्छिन्ना तादात्मयत धावच्छिन्नगगनादिनिष्टावच्छेदकताकानरूपकताकाधिकरणता तमिलपका- तावच्छेदकत्वस्य गगनादावपि सत्वेन तत्रापि निरुक्तानवच्छेदकत्वासिय- संभात् । न च यभिष्टाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वस्येत्या अवच्छेद- ·३० संगमेश्वरक्रोडम् । कत्वंहेतुतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नं ग्राह्यम् । अन्यथा अयमात्मा मनोन्यत्वविशिष्टात्मनस्संयोगादित्यादौ मनसः कालिकसंबंधेन मनोन्यत्व- विशिष्टात्ममनस्संयोगत्वविशिष्टं यत्स्पंदादि समवायेन तदधिकरणतया मनो- निष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वविरहेण निरुक्तोभयामावस्य विशिष्टात्ममनःसंयोगत्वे सत्वेन वाश्रयाधिकरणयत्पदेन मनसोपि धारणसं- भवेन तमिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादात्मत्वत्वस्येत्यव्याप्तिप्रसंगात् । तथाच गुणत्ववान् घटादित्यादौ स्वाश्रयाधिकरणं यनित्यज्ञानं तमिष्ठाधि- करणतानिरूपकतावच्छेदकत्वसामान्याभावस्य अप्रसिद्धावपि हेतुतावच्छेद- कतावच्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नं यत्तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेद- कत्वं समवेतमात्रे प्रसिद्धस्य तस्याभावः असमवेते सर्वत्र सुलभ इति नाव्या- तिशंकेति वाच्यम् । एवमपि गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविषयितासंबं- धेन घटविशिष्टादित्यादौ तादात्म्यसंबंधेन हेतुतावच्छेदकतास्थले अव्याप्ते- दुर्वारत्वात् । नित्यज्ञानस्य तादात्म्यसंबंधेन यत्प्रमेयविशिष्टं खानुयोगिक- विषयितासंबंधेन तदाधारतया नित्यज्ञाननिष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकता- वच्छेदकत्वस्य हेतुतावच्छेदकतावच्छेदकतादात्म्यसंबंधावाच्छिमस्य केव- लान्वायतया तदभावाप्रसिद्धया खाश्रयाधिकरणयत्पदार्थस्याप्रसिद्धः, एवं नित्यज्ञानभिन्न घटाश्रयादित्यादौ विषयितासंबंधेन हेतौ नित्यज्ञान- निष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वस्य उक्तदिशा प्रसिद्धया तस्य खाश्रयाधिकरणीभूतयत्पदेनोपादानासंभवात् , तादात्म्येन घटादिय- त्किचिदवच्छिन्नविषयकजन्यज्ञानस्यैव तत्पदोपादेयतया तनिष्ठाभावप्र- तियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् अतिव्याप्तेरपीति चेदत्राहुः। हेतुतावच्छेदकधर्मे स्वाश्रयाधिकरणीभूतयनिष्ठाधिकरणतानव- च्छेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः तथावि- धाधिकरणमित्यनेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं विवक्षितं, वैशिष्ट्यं च खाश्रयाधिकरणत्वस्खाभाववत्वोभयसंबंधेन । स्वाभावप्रतियोगितावच्छे- ·संगमेश्वरकोडम् । दकसंबंधश्च खावच्छिमाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावरूपः। तथाच धूम- त्वादिसामान्यधर्मस्य खावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य व्य- धिकरणसंबंधतया तत्संबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्खाभावस्य स्वाश्रयाधि- करणत्वस्य च पर्वतादौ सत्वात् निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टा- धिकरणं धूमाधिकरणमात्रं प्रसिद्धमिति वद्धिमान् धूमादित्यादौ लक्षणस- मन्वयः। गुणादौ विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभा- वसत्वेन उक्तसंबंधावच्छिनप्रतियोगिताकस्वाभावरूपद्वितीयसंबंधाभावेन उक्तोभयसंबंधन हेतुतावच्छेदकविशिष्टसत्तात्ववनगुणादीति द्रव्यत्वत्वस्य तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादि त्यादौ नाव्याप्तिः। इत्थं च गुणत्ववान् घटाश्रयादित्यादौ नित्यज्ञानस्य घटावच्छिन्नाधेयतानिरूपितविषयतासंबंधावच्छिन्नाधारतावत्तया स्वावच्छि- माधेयतानिरूपिताधारत्वाभावात्मकनिरुक्तसंबंधावच्छिन्नस्वाभाववत्वस्य खाश्रयाधिकरणत्वस्य च तत्र सत्वेन निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकघ- टादिविशिष्टं नित्यज्ञानं प्रसिद्धमेवेति नाव्याप्तिः। एवमेव उक्तव्यभिचा- रिणि अतिव्याप्तिवारणं च । वृत्यनियामकसंबंधस्य अभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वे तु स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावच्छिन्नत्वप्रकारतानिरूपिताधयत्व- प्रकारतानिरूपिताधिकरणत्वप्रकारतानिरूपिताभावप्रकारतानिरूपितविशेष्य तायाः प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधेन अभाववत्वं तादृशविशेष्य: तावृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकः यः प्रमीयत्वकिंचिनिष्ठत्वोभयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावः तनिरूपितप्रमानिरूपितत्वत्वआधेयतात्वउभयत्वधर्मत्र- यावच्छिमप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसंबंधावच्छिमावच्छेदकतावत्वं वा हेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यनियामकद्वितीयसंबंधो बोध्यः। न तु स्वाभावव- त्वमिति समासः॥११॥ 'यदा यो यदीययावद्विशेषाभाववानित्यस्य यो यदीयानां यद्धर्मा- वच्छिनप्रतियोगित्वानां यावतां विशेषाभाववान् प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूट- ·३२ संगमेघरकोडम्। वान् स तदर्मावस्छिनप्रतियोगिताकाभाववानित्यर्थः। तथा च संयोगत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताव्यक्तीनां प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूटवत्वस्य पक्षे सत्वा- नासिदिनवा व्यर्थविशेषणत्वमितिध्येय 'मिति जागदीशी ॥ अथात्र तत्म त्येकावच्छिन्नत्वं तत्प्रत्येकनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छेदकताकत्वं अन्यथा संयोगाभावनिरूपितप्रतियोगितात्वअभावनिरूपितप्रतियोगितात्वकेवलप्र- तियोगितात्वप्रमेयत्वावच्छिन्नतत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावानां निरुक्तकू- टांतर्गतानां पक्षेऽसत्वात्स्वरूपासिद्धः। एवं तत्प्रत्येकनिष्ठावच्छेदकतायां स्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वमपि विशेषणं । अन्यथा कालिकसंबंधेन तत्प्रतियो- मित्वावच्छिन्नाभावस्यापि कूटांतर्गतत्वेन तस्य वृक्षे सत्वेन असिद्धिप्र- संगात् । इत्थं च पूर्वकल्पवदत्रापि कल्पे असिद्धिवारकयोरुभयावृत्तिधर्माव- च्छिन्नत्वस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोः प्रवेशात् व्यर्थविशेषणत्वं दुर्वारमिति न वा व्यर्थविशेषणत्वमित्यसंगतमिति । न च यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- त्वानि यावंति प्रत्येकं तत्तदवच्छिन्नैकाभावघटितकूटस्य हेतुत्वमभिमतं; न तु तत्प्रत्येकावच्छिन्नाभावस्तोमघटितकूटस्य । तथा च संयोगत्वाव- छिन्नप्रतियोगित्वानि यावन्ति प्रमेयत्वाद्यनुगतरूपावच्छिन्नतत्तदवच्छि- न्नाभावस्य असत्वेपि तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकैकाभावघटितस्तोमस्य वृक्षे निराबाधतया कालिकसंबंधा- वच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावासत्वेपि स्वरूपसंबंधावच्छिन्नतत्त- प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावघटितस्तोमस्य निराबाधतया च उकासिद्धधनवकाशेन नोक्तविशेषणद्वयावश्यकत्वमिति नासंगतिरिति वाच्यम् । तथापि संयोगत्वाधवच्छिन्नयावदंतर्गतसंयोगत्वेन सत्वाक्गा- हिमानीयसत्तानिष्ठविषयस्यावच्छिन्नाभावस्य वृक्षे असस्पेन असिद्धिधारक- प्रतियोगितात्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वस्य दुर्वारस्यात् । यदि च विषयत्वप्रतियोगित्वादिगतावच्छेद्यत्वानां एकाकछेधतात्वे माना- भावेन अवच्छेद्यतात्वेन प्रतियोगितागतावच्छेद्यताया एवं निवेशः।

·10 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । इति स्फूर्तये प्रतियोगितापदं, न तु प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगितानिवे. शलाभायेति न व्यर्थविशेषणत्वमिति विभाव्यते; तदा यद्धर्मावच्छिन्नया- वत्प्रतियोगित्वांतर्गता या कालिकसंबंधावच्छिन्नसंयोगत्वादिनिष्ठावच्छे- दकताकव्याप्यवृत्तिरूपादिनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छिन्नाभावस्य वृक्षेऽस- त्वेन असिद्धिवारकतया यद्धर्मावच्छिन्नत्वघटकयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतायां अवश्यं निवेशनीयस्य समवायसंबंधावच्छिन्नत्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वं दुर्वारमिति । मैवम् । यद्पनिष्ठसमवायसंबंधावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रतियोगितात्वव्यापकसमुदायत्वावच्छिन्नं हेतुः । समुदायत्वे व्याप- कत्वं च स्वाश्रयीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन। तथा च यद्रूपा. वच्छिन्नत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगता- काभाववत्कूटत्वस्य निरुक्तप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व- पर्याशावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाववत्कूटत्वे अप्रवेशेन वैयर्थ्याभावा- दिति । वस्तुतस्तु तादृशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वमेव हेतुः। व्यापकता च स्व- वृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन । तथा च यद्धर्मावच्छिन्नवृत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छदकत्वत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावसमवायसंबं- धावच्छिन्नयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावयोधर्मिणो प्रतियोगितावच्छे- दकमेदेन भेदात् न वैयर्थ्यमिति । न च संयोगत्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वा- वच्छिन्नाभावानां केवलान्वयित्वात् तादृशप्रतियोगित्वानां स्ववृत्यभावम- तियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन जगदाधारतया तवृत्तिभेदप्रतियोगितानिरू- पितोक्तसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकत्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगि- तात्वव्यापकत्वं हि स्वइत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नाव- उछेदकताप्रतियोमिकस्वरूपसंबंधेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्या- भावः, न तु तादृशसंबंधावच्छिन्नत्वविशेषिततादृशावच्छेदकत्वसामान्या- मावः। तथाच तादृशप्रतियोगितावृत्तिः यस्समवायेन घटत्वाधवच्छि- .

·३४ संगमेश्वरकोडम् । न्नभेदः तदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वादी प्रसिद्धस्य स्ववृत्यभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितस्वरूपात्मकन्य- धिकरणसंबंधेनाभावस्य केवलान्वयितया नोक्तव्यापकत्वाप्रसिद्धिरिति दिक् ॥१२॥ अतिप्रसंगभङ्गाय शाखादितत्तदवयवावच्छिन्नावृत्तिकसंयोगं प्रति तत्तदवयवत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया वृक्षे व्याप्यवृत्तिगगनसंयोगस्यासंभवा- दितिभाव' इति जागदीशी ॥ अत्रातिप्रसंगः। मूलावच्छिन्नमूर्तातरसंयो- गस्य शाखादौ एतवृक्षवृत्तिगगनादिसंयोगस्य वृक्षांतरावयवे अवच्छेदकता- संबंधेन उत्पत्तिप्रसंगरूपो बोध्यः। यद्यपि वृक्षादौ गगनादिसंयोगस्य शाखामूलाद्यवच्छेदकभेदेन भेदेपि शास्त्रावच्छिन्नवृत्तिको यः कपिसंयोग- स्तस्य कपिचरणादिना दिग्विशेषेणाप्यवच्छिन्नतया तत्र शाखादेर्व्यभिचा- वारणाय शाखादिनिष्ठावच्छेदकत्वमेव शाखादिजन्यतावच्छेदकसंबंधतया वाच्यम् । तथा च तत एव शाखामूलादिसावयवावन्छिन्नस्य गगनादि- संयोगस्याभेदेपि अवयवांतरे व्यभिचाराप्रसक्तया अवच्छेदकभेदेन गगना- दिसंयोगभेदस्य नियुक्तिकतया यावद्विशेषाभाववत्वं स्वरूपासिद्धं ; तथापि गगनवृक्षसंयोगाद्यभावस्यापि वृक्षानधिकरणदेशावच्छेदेन गगनादौ सत्वात् गगनादौ यावद्विशेषाभावसत्वेन तत्रैव यावद्विशेषाभावेन संयोगसामान्या- भावसाधने तात्पर्यम् । तावतापि संयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ अव्याप्तिसंभ- वादिति ॥१३॥ 'गुणविभाजकजातेरेव हेतुसाध्ययोः प्रवेशा 'दिति जागदीशी॥ न चोपाधिदोषदानार्थ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्तिघटकसाध्यहेतु- शरीरे जातौ गुणविभाजकत्वविशेषणदानमनुचितमिति वाच्यम् । न हि प्रकृतव्याप्तौ तादृशविशेषणं निवेश्य उपाधिदाने तात्पर्यम् । अपि तु यो गुण- विभाजकयातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकयावद- भाववान् स तजात्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानिति व्याप्त्यंसर एव ·संमगेश्वरक्राडम् । ३५ उपाधिदानेन च तादृशव्याप्तेस्संयोगाभावसिख्यंगतया दीधितिकृतानमि. हितत्वात् । तादृशव्याप्ती उपाधिदोषदानं न यजातिसमानाधिकरणेत्यादि- सामान्यव्याप्त्यवष्टभ्यसंयोगसामान्याभावसिद्धौ बाधकमिति वाच्यम् । पक्षावृत्तिनिरवच्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वे गुणविभाजकजात्यवच्छि- लाभावव्यापकत्वे गृह्यमाणे गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावे तळ्याप्यत्वग्र- हात् ततश्च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावः पक्षावृत्तिः पक्षावृत्तिनिरव- च्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणताव्याप्यत्वादित्याकारकस्य पक्षे गुणविभा- जकजात्यवच्छिन्नाभावसाध्यकानुमितिविरोध्यनुमानस्यावतारात् तस्य गुण- वेभाजकजात्यवच्छिन्नाभावात्मकसंयोगत्वावच्छिन्नाभावसाध्यकवृक्षादिपक्ष- कानुमितौ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्त्युपष्टभ्यायामपि विरोधि- तया गुणविभाजकजातिघटितानुमाने उपाधिदानस्यापि संयोगाभावसिद्धौ बाधकत्वात् । न च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावघटितव्याप्तावपि निरव- छिमयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उपाधित्वं न संभवति । ज्ञानत्वादिगुण- विभाजकजात्यवच्छिन्नाभाववत्यात्मनि तदीययावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य ज्ञानानवच्छेदकघटाधवच्छिन्नतया निरवच्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणता- यास्तत्रासत्वादिति वाच्यम् । निरवच्छिन्नत्वं न देशविधया अवच्छेदकत्वा- निरूपकत्वे सति कालविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकत्वं । कालविधया अव- च्छेदकत्वानिरूपकत्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् । किंतु देशविधया अवच्छेद- कत्वानिरूपकत्वं । तथाचात्मनि सुषुप्तिकालावच्छिमज्ञानविशेषाभावकूटा- धिकरणत्वस्य देशविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकस्य सत्वेन व्यापकत्वाक्षतेः। न च संयोगयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उत्पत्तिकालावच्छिन्नस्य देशानव- छिनतया तस्य वृक्षे सत्वात् देशानवच्छिन्नमात्रेण उपाधेस्साधनाव्यापक- त्वं नोपपद्यत इति कालानवच्छिन्नत्वघटितरूपेणैव उपाधित्वस्य वाच्यतया कालानवच्छिमस्य ज्ञानविशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य आत्मन्यसत्वात्साया- व्यापकत्वतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । स्ववृत्तिसंयोगानां प्रागभाववति उत्पति- ·३६ संगमश्वरकोडम् । कालावच्छिन्ने वृक्षे तत्कालावच्छेदेन तदभावासंभवात् । तत्र देशानवच्छि- भयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वासत्वेन देशानवछि मत्वमात्रेण यावद्विशेषा- भाववत्वस्योपाधित्वसंभवात् । ध्वंसप्रागभावयोरत्यतामावविरोधित्वात् । अन्यथा संयोगसामान्याभावस्यापि तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन सुवचतया तत्र तत्साधनायासोऽयमफलस्स्यात् । न च द्वितीयादिकालावच्छेदेनापि वृक्षे न संयोगयावद्विशेषाभाववत्वम् । वृक्षवृत्तिसंयोगानां ध्वंसप्रागभावयोस्तत्र सत्वादिति स्वरूपासिद्धेरेव संभवेन तामुपेक्ष्य उपाधिदोषप्रतिपादनमयुक्तम् । तस्यासंभवात् । गुणस्यैव साधनाधिकरणतया तत्र निरवच्छि भयावद्विशेषाभा- वाधिकरणत्वसत्वेन साधनाव्यापकत्वासंभवादिति वाच्यम् । ध्वंसावधि- करणे ध्वंसादिकालावच्छेदेनैव अत्यंताभावो न तिष्ठतीति ध्वंसायधिकरणे नात्यंताभाव इति वदतामाशयः। न तु तत्र कदापि न तिष्ठतीति । तथा च वृक्षनिष्ठो यः कपिसंयोगादिः तद्दशायां तदनवच्छेदकमूलाधवच्छेदेन तदभाववृत्तौ बाधकाभावेन न खरूपासिद्धिः। न वा उपाधे साधनव्या- पकत्वं । वस्तुतस्तु सर्वदा यत्किचिज्ञानप्रागभावस्य यत्किचिज्ञानध्वंसस्य च अधिकरणे आत्मनि कदापि न ज्ञानसामान्याभावसंभवः तेन सुषुप्त्यादि. काले जनिष्यमाणज्ञानप्रागभावस्य सत्वेन तदत्यंताभावस्य अतीतज्ञानध्वंसस्य च सत्वेन तदत्यंताभावस्य चासत्वात् आत्मनस्तत्कालावच्छेदेन न शान- विशेषाभावकूटवत्वम् । ज्ञानविशेषाभावकूटवानित्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्या देशभेदावच्छेदेन तादृशविशेषाभावकूटाधिकरणतायाः आत्मनि सत्वेपि न तद्देशभेदानवच्छिन्नं इति उपाधेस्साध्याव्यापकत्वम् गुणविभाजकजात्यव- च्छिमाभावस्य उक्तव्याप्तौ साध्यविधया प्रवेशेपि दुर्वारमिति शंकाया नाव- काशः। इदमुपलक्षणम् । गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नामावसाध्यकोक्तव्या- सावुपाघिदोषस्य उक्तरीत्या यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिसामान्यव्या- तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्यामावसाध्यकानुमितिविरोभ्यनुमानोत्थापकत्व- व वृक्षसंयोगसामान्याभाववान् संयोगीययावद्विशेषाभाववत्वादिति विशे- ·संगमेश्वरक्रोडम् । - पानुमाने निरवच्छिमसंयोगविशेषाभावकूटाधिकरणत्वात्मकोपाधेरपि निरू- क्तसामान्यव्याप्तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्यामावानुमितिविरोधिसंयोगाभावो वृक्षावृत्तिः वृक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्वादित्याकारकानुमानोत्थापकत्वं बोध्य- मितिसंक्षेपः ॥१४॥ 'यत्तु एकावच्छेदेनेत्यस्य परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नवृत्तिकत्ववि- शिष्टेत्यर्थ' इति जागदीशी॥ अथ किमिदं परस्परानवच्छेदकानवच्छिमत्वं । न तावत्तादृशाभावकूटांतर्गतयावदभावानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः। विभि भावच्छिन्नानां तावदभावानां एकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या उक्तरूपेणोपाधित्वा- नुपपत्तेः। अत एव तादृशाभावकूटानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः तदिति प्रत्युक्तम् । तादृशकूटावच्छेदकाप्रसिद्धेः। नापि तादृशाभावकूटांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकत्वाभावकूटवदवच्छिमत्वाभावः। शाखामूलादीनां मध्ये कस्यापि तादृशावच्छेदकत्वाभावकूटविरहेण तादृश- कूटवान् यो गुणत्वादिः तदवच्छेद्यत्वाभावविशिष्टसंयोगविशेषाभावकूटाधि- करणत्वस्य वृक्षेपि सत्वेन तेन रूपेण साधनाव्यापकत्वानुपपत्तेः; एतेन तादृशकूटांतर्गताभावानां प्रत्येकावच्छेदकत्वाभावकूटस्थाने तादृशकूटांतर्ग- ताभावावच्छेदकत्वसामान्याभावनिवेशोपि प्रत्युक्तः। मैवम् ॥ तावदभा- वांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावकूटसैष परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदार्थत्वात् । इत्थं च वृक्षनिष्ठतादृशाभाव- कूटाधिकरणतायां अन्यतमत्वादियत्किचिदनुगतरूपावच्छिन्नशाखामूलाध- वच्छिमायां निरुक्तावच्छिात्वाभावकूटमध्ये कस्याप्यभावेन तादृशावच्छि- मत्वाभावकूटविशिष्टविशेषाभावकूटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः साधनाव्या- पकत्वनिर्वाहः । वस्तुतस्तु तादृशाभावकूटांतर्गतयत्किचिदभावानवच्छेद- कानवच्छिनत्वमेव परस्परानवच्छेदकानवच्छिमत्वपदार्थः। तावतापि मूल- स्य शाखावच्छिमवृत्तिकतादृशकूटांतर्गतयत्किंचिदभावानवच्छेदकत्वात् शा- खायाः मूलावच्छिन्नवृत्तिकतादृशाभावानवच्छेदकत्वात् तदनवच्छिन- ·३८ संगमेश्वरकोडम् । विशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य वृक्षे असत्वेन साधनाव्यापकत्वस्य तस्य गुणे सत्वेन साध्यव्यापकत्वस्य चोपपत्तेः। तादृशयत्किचिदभावानवच्छेद- कत्वं च वानवच्छेदकत्वसंबंधेन तादृशाभावविशिष्टत्वम् । न च विशेषा- भावकूटाधिकरणत्वं विशेषाभाववृत्तिकूटत्वावच्छिनाधेयतानिरूपिताधिकर- णत्वम् । तथा च विशेषाभाववृत्तिकूटत्वपदेन वृक्षावृत्तिसंयोगानां ये अभावाः तन्मात्रगतकूटत्वोपादाने तदवच्छिन्नाधिकरणत्वस्य निरवच्छिन्नतया निरुक्त- यत्किचिदभावानवच्छेदकानवच्छिन्नस्य वृक्षे सत्वात्कथं साधनाव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । यावद्विशेषाभाववत्वपदेन तद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्ति- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वव्यापककूटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता- धिकरणतायाः विवक्षितत्वात् । तथा च कतिपयविशेषाभावमात्रकूटत्वस्य निरूक्ताभावत्वाव्यापकत्वेन दोषाभावात् । तादृशकूटत्वस्य द्विधा निवेशा- पेक्षया लाघवात् तादृशकूटत्वविशिष्टाधिकरणत्वमुपाधिः । वैशिष्ट्यं च खा- वच्छिन्ननिरूपकताकत्व खाश्रयविशिष्टानवच्छिन्नत्वोभयसंबंधेन, स्वं कूट- त्वं । खाश्रयवैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसंबंधेन, खंअभावः अवच्छेदकता च अवच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नेति संक्षेपः ॥१५॥ 'व्याप्यत्तिरूपादीनां विशेषाभावस्यावच्छेदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छे- दकस्याप्यसंभवेन तत्रैव साध्याव्यापकत्वतादवस्थ्यादिति भाव' इति जाग- दीशी ॥ यद्यपि निरुक्तयत्किचिदभावानवच्छेदकत्वस्थाने तादृशामावांतर्ग- तयत्किचिदभावनिष्ठनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदक- त्वनिष्ठखरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यत्व- प्रतियोगिकखरूपेणाभावनिवेशे व्याप्यवृत्तिरूपविशेषाभावकूटांतर्गतयत्कि- चिदभावावच्छेदकत्वाप्रसिद्धावपि तादृशाभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितअव च्छेदकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तदभावावच्छेदकमित्याकारक- नमे प्रसिद्धस्य प्रमीयविशेष्यत्वप्रतियोगिकखरूपात्मकन्यधिकरणसंबंधेना- भावस्य सर्वत्र सुलभतया नोपाधेः साध्यव्यापकत्वानुपपचिः। तथापि निर- - ·संगमेश्वरकोडम् । ३९ वच्छिमतादृशाधिकरणतात्वापेक्षया तादृशाभावांतर्गतयत्किचिदभावनिष्ठ- निरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकत्वनिष्ठस्वरूपसंबंधाव- च्छिमप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठप्रायविशेष्यत्वप्रतियोगिकखरूपसंबं- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदनवच्छिन्नत्वविशिष्टाधिकरणतात्वस्य गुरु- शरीरतया गौरवमेवैतन्मते दूषणं बोध्यम् ॥१६॥ तथा सति द्रव्यत्वशून्यं सत्वादित्यादावतिव्याप्तिः। द्रव्यत्वरूप- साध्याभावस्य विशेषणतया वृत्तित्वविरहात् । द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वाभावस्यापि द्रव्यत्वानतिरेका 'दिति जागदीशी ॥ न च द्रव्याभिन्न- त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्य द्रव्यत्वाभावत्वे असत्वेनातिव्याप्त्यवारणात् तस्य द्रव्यत्वस्वरूपत्वा- भिधानमफलमिति वाच्यम् । तस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्य- त्वाभावादीनामपि तथात्वापत्या द्रव्यत्वाभामभावत्वस्य विनिगमनाविर- हेण तावद्धर्मिषु कल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्तव्यक्तावेव कल्पनाप्रसंगण न स्वरूपेण वर्तमानतत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायातिव्याप्त्यलग्नकतापत्तेः उक्ताभावानां द्रव्यत्वात्मकत्वे कल्पना धर्मिनानात्वाभावेन द्रव्यत्व एव तदभावाभावत्वस्य कल्पनीयतया तस्य स्वरूपेण वर्तमानतया भवत्यतिव्या- प्तिः। केचित्तु द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्व इव तत्रापि विनिगमनाविरहेण द्रव्यत्वाभावाभावत्वस्य कल्पनीयतया द्रव्य- स्वरूपस्य साध्याभावस्य खरूपेण वृत्तित्वेपि द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशे- प्यत्वाभावरूपस्य साध्याभावस्य तेन संबंधेन वर्तमानतया नातिव्याप्ति- रिति तस्य द्रव्यत्वरूपत्वाभिधानमित्याहुः॥१७॥ अत एव साध्यतावच्छेदकसंबंधेन साध्यवत्वयुद्धेविषयतया प्रतिबं. धकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन संबंधेन हेतुसामानाधिकरण्यमभाषस्य ग्राह्य- मित्युक्तावपि न निस्तारः। तथाविधसंबंधेन हेतुसामानाधिकरण्याप्रसिद्ध्या निरुक्तगगनत्वादिहेतौ द्रव्यत्वाभाववजातिवादित्यादौ च अव्याप्ति'रिति ·संगमेश्वरकोडम्। जागदीशी ॥ अथ साध्यवत्ताग्रहविरोधिघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छि- मत्वं साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिमत्वसाध्या- भावानिष्ठत्वोभयाभाववत्वरूपं विवक्षितं। तथा च द्रव्यत्वाभाववजातित्वा- दित्यादौ हेत्वधिकरणजात्यादिनिरूपितजादित्वमेयत्वादिनिष्ठवृत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावात् निरुक्तोभयाभावसत्वेन न तादृशत्तित्वाप्रसिद्धिः। न च संबंधसामान्यावच्छिन्नगगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। संबंधसामान्येन गगनवत्तानिश्चयस्य साध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबंधकतया सकलसंबंधानामपि तादृशप्रतिबंधकतावच्छेद- कप्रकारतावच्छेदकतया तदतिरिक्तसंबंधाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । तादृशविरो- धिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रतिबंधकतावच्छेदकम- कारतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकभित्रधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्वरूपस्य निरु- तोभयाभावप्रतियोगिविधया विवक्षितत्वात् । तथाचोक्तस्थले संबंधसामा- न्येन गगनवत्ताज्ञाननिष्टा या उक्तसाध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबंधकता तदवच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकसंबंधत्वातिरिक्त- संयोगत्वाद्यवच्छिन्नसंसर्गताकत्वस्य घटादिनिष्ठत्तितायां प्रसिद्ध्या ना- व्याप्तिः। न च तथापि समवायसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कामावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वादिहेतावव्याप्तिः। हेत्वधिकरणजा- त्यादिनिरूपितजातित्वादिनिष्ठखरूपसंबंधावच्छिन्नत्तितायामपि जगत एव साध्याभावतया जातित्वरूपसाध्याभावनिष्ठत्व निरुक्तसंबंधातिरिक्तखरूपसं- बंधावच्छिनत्वयोस्सत्वेन निरुक्तोभयाभावासत्वात् तामादायापि निरुक्त- तित्वप्रसिद्ध्ययोगादिति वाच्यम् । समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य समवेत- मात्रे निखिलसमवाय्यनुगतसत्तायामेववा स्वीकारेणैवोपपत्तौ प्रमेयमात्रे तत्क- ल्पनायां मानाभावेन जातित्वादिनिष्ठत्तितायां साध्यामावनिष्ठत्वाभावेन निरुक्तोभयामावसत्वादुक्तस्थलेप्यव्याप्त्यनवकाशादिति । यद्वा साध्यवत्तान- विरोधिताघटकसंबंधेन वृत्तिमत्साध्याभावनिष्ठत्वस्य निरुक्तोमयाभाव.

·6 सङ्गमेश्वरकोडम् । ४१ प्रतियोगिकोटौ निवेशेनोक्तापत्तिवारणं बोध्यम् । अथैवमपि विषयितासंबंधा- वच्छिमप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वा- दिहेतावन्याप्तिः। समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य सत्तामात्रे कल्पनेनैवों- पपत्तावपि विषयितया प्रमेयाभावाभावत्वस्य सकलसविषयकासंग्राहकयात्किं चित्प्रमेयमात्रे कल्पयितुमशक्यत्वेन प्रमेयमात्रस्यैव साध्याभावतया निरुक्त- विरोधिताघटकविषयितासंबंधेन वृत्तिमद्धटत्वादिरूपसाध्याभावनिष्टत्व निरु- तविरोधिताघटकविषायतासंबंधातीरक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयोः हेत्व- धिकरणघटादिनिरूपितघटत्वादिनिष्ठत्तितायां सत्वेन निरुक्तोभयाभावव- द्रुत्वधिकरणवृत्तित्वाप्रसिद्धेरिति चेन्न। विषयितासंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो नास्तीति प्रतीतौ तादृशाभावत्वेन प्रमेयस्यैव विषयितासंबंधेन भानोपगमे प्रमेयमिति ज्ञाने तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः तद्- ज्ञानविषयितानवच्छेदकविषयितया प्रमेयाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य विषयि- तासंबंधेन तद्ज्ञाने असत्वात् । तद्द्वानीयविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विषयितासंबंधेन तद्ज्ञानवृत्तित्वनियमादिति तादृशप्रतीतावतिरिक्तस्यैव प्रमेयाभावाभावस्य विषयत्वं सर्वानुमतं तथा च घटत्वादिनिष्ठवृत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् नाव्याप्तिः। यदि च नित्यज्ञानानुयोगिकविषयितासंबंधेन प्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। साध्याभावस्य सर्वधर्मावच्छिन्नविषयकनित्यज्ञान- मात्रे प्रतीयमानस्य उक्तबाधकविरहेण विनिगमनाविरहेण निखिलप्रमेयात्मक- तया हेत्वधिकरणघटादिनिरूपितवृत्तितायां निरुक्तविरोधिताघटकनित्यज्ञा- नानुयोगिकविषयितासंबंधेन वृत्तिमद्धटत्वादिस्वरूपसाध्याभावानिष्ठत्वनिरु- तसंबंधातिरिक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयोस्सत्वाभिरक्तवृत्तित्वाप्रसिद्धः । एवं कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वा- दिहेतावव्याप्तिरिति विभाव्यते । तदा साध्याभावनिष्ठत्वमपहाय साध्या- भावत्वावच्छिन्नत्वस्यैव उभयाभावप्रतियोगविषया निवेशः कार्यः।

·संगमेश्वरक्रोडम् । तथा च हेत्वधिकरणघटजायादिनिरूपितप्रमेयत्वाधवच्छिमवृत्तितायां सा- याभावत्वावच्छिमत्वाभावात् । निरुक्तोभयाभावसत्वेन नोक्तस्थलद्वया- मातिः। न चैवं हेत्वधिकरणमहाकालनिरूपितकालिकसंबंधावच्छिन्नतड्य- तित्वाबवच्छिन्नसत्ताभावनिष्ठत्तितायास्साध्याभावत्वावच्छिन्नत्वविरहेण निरुतोभयाभाववत्तया तामादाय सत्तावान् जातेरित्यादौ अव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरुक्तोभयाभाववती या हेत्वधिकरणकृत्तिता तदवच्छेदकानु- योगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । इत्थं च सत्ताभावनिष्ठा तद्व्यक्तित्वावच्छिना या वृत्तिता तदवच्छेदकानुयो- मित्वाप्रसिद्ध्या न तामादायाव्याप्तिः। द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभयवान् जाति- वादित्यादावव्याप्तिः। हेत्वधिकरणजातिनिरूपितजातित्वाभावाभावत्वा- मच्छित्तितायां जातित्वाभावस्वरूपसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावत्वाव- मित्वनिरुक्तविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोस्स- स्वेन तस्याः लक्षणाघटकत्वात् । जातित्वत्वादि अपरधर्मावच्छिन्नवृत्तित्व- धारणासंभवस्य त्वयैवोक्तत्वादिति । न च द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभयवत्ताबुद्धि प्रति प्रमेयाभाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिनः प्रतिबंधकतया स्वरूप संबंधो न ताशसंबंधातिरिक्तः। अपि तु संयोगादिः। तदवच्छिन्नत्वाभा- वात् निरुक्तोभयाभाववत्वं जातित्वाभावाभावत्वावच्छिन्नवृत्तितायां सुलभ- मिति वाच्यम् । प्रमेयाभावस्य अप्रसिद्ध्या तन्निश्चयस्य प्रतिबंधकत्वासंभ- बेन स्वरूपस्य तत्प्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकत्वायोगात् । न चामावाशे स्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गेण प्रमेयप्रकारकः घटः प्रमेवाभाववानिति भ्रमः प्रसिद्ध इति स्वरूपस्य तनिष्ठसाध्यवत्ताझानप्रति- पंधकताघटकत्वं संभवतीति शंक्यम् । अभावांशे प्रतियोगितासंसर्गकश्रमस्य पूर्णपक्षलक्षणे गदाधरभट्टाचा निराकृतत्वादितिदूषणं साध्याभावत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वविवक्षया निरसनीयम् । मच केवलान्वयिनि तादृशसाध्याभावत्वाप्रसिद्धिरिति शंक्यं । प्रतियोगि- ·संमगेश्वरक्रोडम् । ५३ तायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिमत्वप्रवेशे प्रयोजनाभावेन संबंधांससा- च्छिन्नसाध्याभाव एव तत्प्रसिद्धः। इति रीत्या साध्यवत्ताग्रहविरोधिका- घटकसंबंधावच्छिमत्वकल्पस्यापि परिष्कर्तुं शक्यतया तथापीत्यादिना कल्पां- तरानुसरणमफलमिति मैवम् । साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधावचित्र त्वस्य कथं चिदुक्तरीत्या परिष्कारसंभवेपि तस्य तथापीत्यादिना वक्ष्यमाण- कल्पापेक्षया गुरुशरीरतया तदुपेक्षा न तु कथंचिदपि परिष्कारासंभव इत्याशयेनेत्यलमनल्पजल्पनेन ॥१८॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकसंबंधेन सप्रतियोगिमत्वयुद्धेर्विषयितया प्रतिबंधकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन हेत्वधिकरणवृत्तित्वमभावस्य विवक्षित. मित्यदोष' इति जागदीशी। घटत्वाभावस्य यः कालिकसंबंधावच्छिमाभावः कालिकेन तदात्मकस्वप्रतियोगिमत्ताबुद्धिं प्रति कालिकसंबंधावच्छि मतदभा- वनिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिना प्रतिबंधकतया तद्धटकखरूपसंबंधेन हेत्व. धिकरणगगनादौ वर्तमानघटत्वाभावात्मक साध्याभावमादाय घटत्वाभास कालिकसंबंधेनाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां गगनत्वादिहेतावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधनिवेशः। गगनवृत्तित्वविशिष्टोक्तसाध्यवत्ताधुद्धि प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य खरूपसंसर्गावगाहिनः प्रतिबंधकतया तखटकस्वरूप- मादाय घटत्वाभावात्मकसाध्याभावस्य वपदार्थत्ववारणाय स्खपतियोमिम- ताज्ञानं स्वप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्तप्रकारतावच्छेदकं प्रायम् । भूतलावी घटादिसमूहालंबनात्मकोक्तसाध्यवत्ताज्ञानमादाय खरूपस्य साध्याभावप्रतियोगिमत्ताज्ञानविरोधिताघटकत्ववारणाय स्वप्रतियोमिका- वरच्छेदकावच्छिमप्रकारतावच्छिन्नत्वेन प्रतिवध्यत्ता निवेश्या। अव कालि- कसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटत्वाभावाभाववान् घट इति बुद्धिं प्रत्यभाव- पहिलो घट इत्यादिनिश्चयस्यापि सामान्यवछेदनिश्चयविधया प्रतिबंधकत- या अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन उक्तज्ञानीयस्त्रप्रतियोगितावच्छेदकार- खिचावकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिततत्प्रतिबंधकताघटकत्वं खासस ·४४ संगमेश्वरकोडम् । दुर्वारमिति खपदेन साध्याभावमादायोक्तस्थले दोषो दुर्वारः। मैवम् । प्रतियो- गितावच्छेदकतावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वावच्छिन्नत्वस्य तादृशग्रहत्वव्या- प्यत्वरूपस्य प्रतिबध्यतायां निवेशनीयत्वात् । तथाचाभाववफ़ेदवत्तानिश्चय- प्रतिबध्यताया घटत्वाभावात्मकनिरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकपट- त्वभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशून्ये अभावकान् घट इति ज्ञाने सत्वेन न तामादाय स्वरूपस्य उक्तविरोधिताघटकत्वमिति न साध्याभावमादायोक्तस्थले ऽव्याप्तिः । न च घटत्वाभावाभावतत्कालीनो घटो अभाववानिति बुद्धौ या तादृशघटे अभाववझेदवत्तानिश्चयप्रतिवध्यता तस्यां प्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वमक्षतं । तत्प्रतिबध्यता- वदानस्य धर्मितावच्छेदकघटकतया घटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताक- त्वनियमादिति तनिरूपितविरोधिताघटकत्वं स्वरूपस्य दुर्वारं धर्मितावच्छे- दकविषयत्वानंतर्गत स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वनिवेशे च सर्वत्र तादृशप्रतिबध्यत्वाप्रसिद्धिः। भूतले पटाद्यभाववत्तानिश्चयप्रति- बध्यताया अपि धर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतर्गतघटाभावप्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताशून्ये घटादिविशेषितभूतलादौ प्रमेयत्वादिप्र- कारकघटवद्भूतलं प्रमेयमितिज्ञाने सत्वादिति वाच्यम् । तादृशप्रकारताव्या- प्यत्वघटकत्तित्वस्य खावच्छेदकीभूतधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपाति- प्रकारतानिरूपकत्वसंबंधेन विवक्षणात् । निरुक्तविषयत्वानंतर्गतस्त्रप्रतियो- गितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्न प्रकारताशून्ये घटवद्भूतलं प्रमेयमिति ज्ञाने प्रति- बध्यतायाः स्वरूपेण वृत्तित्वेपि उक्तसंबंधेनावृत्तित्वान्नताशप्रतिबध्यत्वा- प्रसिद्धिः। न च तथापि घटत्वाभावस्य कालिकसंबंधेन अभावे स्वरूपेण साध्ये प्रमेयत्वादिहेतावतिव्याप्तिः। तादृशसाध्याभाववत्तानिश्चयप्रतिब- ध्यतायाः घटत्वाभावत्वेन पटत्वाधभावावगाह घटत्वाभावाभाववान् घट इति ज्ञाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकवास्तवघटत्वाभावाभावत्वावच्छिमप्रकार- ताशून्येसत्वेन तस्माताशप्रकारत्वाव्याप्यतया तादृशप्रतिबध्यत्वाप्रमिस्खा ·संगमेश्वरक्रोडम् । ४५ खपदेन साध्याभावस्य धर्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । निरुक्तप्रकारताव्या- प्यत्वस्य तादृशमकारताशून्यभ्रमान्यज्ञानावृत्तित्वरूपस्य प्रतिबध्यतायां निवेशात्तथा च साध्याभावनिश्चयप्रतिबध्यतायास्तत्प्रतियोगितावच्छेदक- धर्मावच्छिमप्रकारताशून्य उक्तज्ञाने सत्वेपि तस्स भ्रमान्यत्वविरहेण भ्रमान्य- तादृशज्ञानावृत्तित्वस्याक्षतत्वात् । स्वपदेन साध्याभावस्थापि धारणसंभ- वेनोक्तस्थले अतिव्याप्त्यभावात् । अथैवं तादृशप्रकारताशून्यज्ञाने भ्रमान्य- स्वनिवेशे कालिकावच्छिन्नघटत्वाभावाभाववान् गगनत्वादित्यादावव्याप्तिः तववस्थैव । तादृशसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- भ्रमान्यज्ञानावृत्तिर्या हदे वह्निप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नभ्रमत्वनियतप्रतिवध्य- ता तन्निरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन हतुमद्गग- नवृत्तित्वस्य साध्याभावे सत्वेन तस्यापि स्वपदेन धतुं शक्यत्वादिति। स्व- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकतानिरू- पकत्वमपि प्रतिबध्यतायां निवेश्य तत्प्रतिबध्यतावारणेपि काञ्चनमयपर्वतो अभाववानिति बुद्धिनिष्ठा या तादृशपर्वते अभाववज्दवत्तानिश्चयप्रतिबध्य- ता तस्यां भ्रमत्वनियततया निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छि- अप्रकारताव्याप्यत्वस्य अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन तादृशप्रकारत्वाव- च्छिन्नत्वस्य च सत्वेन तनिरूपितप्रतिबंधकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्यामावस्य लक्षणघटकत्वं दुर्वारमेव । न च स्वप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमान्यत्वमेव निरुक्तप्रकारताव्याप्यत्वघटकज्ञाने निवेशनीयं । न तु भ्रमसा- मान्यभेदः। तथा च कांचनमयपर्वतो अभाववानिति ज्ञानस्योक्तसाध्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत्वेन तद्वृत्तित्वाभावस्य तादृशपर्वते अभाव- बढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायामभावान तामादाय साध्याभावस्य लक्षणघ- टकत्वं । इत्थं च प्रतिबध्यतायां तादृशप्रकारत्वावच्छिन्नत्वं न देयमेव। हदो वहिमानिति ज्ञानस्यापि उक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत- या तवृत्तिप्रतिबध्यतामादायाप्त्युक्तस्थले अव्याप्त्यनवकाशात् । प्रतियोगि- ·४६ संगमेश्वरकोउम् तावच्छेदकांशे भ्रमत्वं च प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यता- निरूपकरवं । प्रकारतावैशिष्ट्यं च विशेष्यतायां, स्वनिरूपितत्व, स्वावच्छे- दकसंबंधावच्छिनस्वाश्रयनिष्ठप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्योभयसंबं- धेनेति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकघटकघटत्वांशे भ्रमात्मकघटत्ववान् घटो अभाववानिति ज्ञाननिष्ठायास्तादृशघटे अभाववढ़ेदवत्तानिश्चयन- तिवध्यतायाः निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्मोदासीनज्ञानावृत्तितया तन्निरूपितप्रतिबं- धकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्याभावस्योक्तस्थले लक्षणघटकत्वस्थ दुर्वारत्वात् । न चावच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यत्वावच्छिनत्वं प्रतिवध्य- ताविशेषणं तेन घटत्वपटत्वधर्मद्वयावच्छिन्नविशेष्यतावच्छिमोक्तप्रतिवध्य- ताव्युदास इति वाच्यम् । एवमपि व्यधिकरणसंयोगाधिसंबंधेन घटत्वादि- धर्मितावच्छेदककाभाववत्तावुद्धिनिष्ठप्रतिबध्यतायाः प्रतियोगितावच्छेदक- घटस्वांशे भ्रममात्रनिष्ठतया निरुक्तव्याप्यत्वस्य घटत्वमात्रावच्छिन्नविशेष्य- त्वावपिछलतया निरुक्तविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन तभिरूपितप्रति- बंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकस्वरूपसंबंधमादायोक्तदोषतादवस्थ्यात् । मैवम् ।। अवच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यतायां विरवच्छिन्नावच्छेदकताक- त्वमपि निवेश्य संयोमादिसंबंधावच्छिन्नघटत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकवि- शेष्यत्वावच्छिनोक्तप्रतिबध्यतामादायोक्तस्थले दोषाभावात् । न हि घटत्वा- दीनां संयोगेनापि स्वरूपतोभानं । तथाच स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्या- प्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपातिप्रकार- वाभाववत्प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नज्ञाननिरूपितधर्मितावच्छेदक- कियत्वानंतःपातिस्वावच्छेदकप्रकारतानिरूपकत्वसंबंधावच्छिमतिल्पामा- क्वती या अवच्छेदकताद्वयानिरूपक निरवच्छिन्नाषच्छेदकताकविशेष्यत्वा- बारम्बाप्रतिवध्यता तनिरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकसंचा- बसिबाहेत्वधिकरणनिरूपितवृत्तितावत्स्वात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदक:- ·संगमेश्वरक्रोडम् । ४७ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति निष्कर्षः। वस्तुतस्तु संबंधघटकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिनप्रतिबध्यतायां स्व- प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मानवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकधर्म- पर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयं । तथा चोक्तखले अभाववढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायास्साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकका- लिकेन घटत्वाभावाभावत्वानवच्छिमाया अभाववान् घट इति ज्ञान- निष्ठा प्रकारता तदवच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नतद्ज्ञानीयप्रकारस्वावच्छिातया न तामादाय दोषः। अत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावस्य स्वरूपेण योऽभावः तदभावस्य विशिष्टसाध्याभावस्वरूपतया साध्याभावप्रतियो- मितावच्छेदकं यत्पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावत्वं तदवच्छिनप्रकार- ताशालिग्रहविरोधिताघटकस्वरूपसंबंधेन हेत्वधिकरणे वर्तमानसाध्या- भाषीयघटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छे. दके वर्तत इत्येवं प्रतियोगिताभेदनिबंधनो दोषः संबंधघटकप्रतियो- गित्वहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वयोरैक्यविवक्षया निरसनीयः। तथा च प्रतियोगिताविशिष्टा या प्रतियोगिता तदनपच्छेदकसाध्यता- वच्छेकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। प्रतियोगितावैशिष्ट्यं च प्रतियोगितायां, स्वतादात्म्य , स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविक्षि- ष्टप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतावच्छेदकपकारतावच्छेदकसंबंधावच्छिन हेत्त्वधिकरणत्तितावदभावयित्वोभयसंबंधेन । धर्मवैशिष्ट्यं च पतिवध्य- तायां स्वावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नत्व, स्वनिष्ठावच्छेदकताकपतियोपि- ताकदवत्वोभयसंबंधेन । स्वनिष्ठावच्छेदकता च स्वविशिष्टप्रकारला- चच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकपकारत्वावच्छिमत्वसंबंधेन। प्रकारतायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताक प्रतियोगिताकभेदयत्तसंबंधेन। स्व- निष्टावच्छदकता च अवच्छिन्नत्वसंबंधेन, नीयेत्यलमतिवाचालतया ॥१९॥ संबंधव्यात्तिः स्वयमूह- ·४८ संगमेश्वरकोडम्। 'स्वमतियोगित्वं याशसंबंधावच्छिन्नं ताशसंबंधेन यत्पतियोगिसं- बंधितवृत्तित्वाभावस्योक्तत्वादिति जागदीशी॥ स्वप्रतियोगितानिरूपित- संसर्गतावच्छेदकयत्किंचिद्रूपावच्छिन्नसंसर्गताकपतियोगितावच्छेदकताव- च्छिमाधेयतानिरूपिताधिकरणताववृत्तित्वाभावस्येति तदर्थः। संसर्गताव- च्छेदके यत्किचित्वनिवेशात् जातिमान् जातित्वादित्यादौ जात्यभावस्य स्वप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतादात्म्यत्वमादाय प्रतियोग्यसामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति शंकाया नावकाशः। अथैवमपि कपिसंयोग्येतवृक्ष- त्वादित्यादावव्याप्तिः । वृक्षत्तित्वविशिष्टस्य स्वरूपेण योऽभावः स्वमतियो- गिकस्वरूपेण तदभावस्य वृक्षत्तिसामान्यस्वरूपस्य वृक्षवृत्तिकपिसंयोगा- भावात्मकत्वे अविवादात्कपिसंयोगाभावनिरूपिता या वृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वा- वच्छिन्नाभावनिष्ठा तादृशाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता तनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकं यदृक्षत्तित्वविशिष्टाभावपतियोगिकस्वरूपत्वं तद्रूपावच्छिन्नसंसर्गताकस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता या वृक्षभिन्ने प्रसिद्धाधिकरणता तद्वदृत्तित्वाभावस्य हेत्वधिकरणैतवृक्षत्वा- वच्छेदेन कपिसंयोगाभावे सत्वात् । न च स्वेतरानिरूपितस्वनिरूपितपति- योगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकयत्किचिद्रूपघटितमेव प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यं निवेशनीयं । इत्थं च वृक्षवृत्तित्वावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रतियोगि- तायाः कपिसंयोगाभावनिरूपितत्वेपि तदितरगगनायभावनिरूपितत्वविर- हेण न तामादाय दोष इति वाच्यम् । तथा सति घटादिनिष्ठतदभावीयप्र- तियोगिताया अपि स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वेन तादृशपतियोगित्वाप- सिद्ध्या असंभवप्रसंगात् । न च स्वभिन्नं यदनुयोगिताभिन्नं तदनिरूपि. तत्वमेव प्रतियोगिताविशेषणमिति स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वमादाय न ताशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एवमपि वृक्षत्तित्वविशिष्टं यत्क- पिसंयोगाभाववृक्षाभावाभावत्वरूपअनुयोगित्वान्यतरसदभावस्य स्वमतियो- गिकस्वरूपसंबंधेन यो अभावस्तस्य निरूक्तान्यतरस्वरूपस्य कपिसंयोगामा ·7 ५९ वाश्मकतया तदीपनिरुतान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गता वच्छेदकानिलतान्यतरामावतियोगिकस्वरूपत्वावच्छिन्नसंबंधेन प्रतियो- ग्यसामानाधिकरण्यस्य एतवृक्षावच्छेदेन कपिसंयोगाभाषे अक्षतत्वादच्या सितादधस्थ्यात् । न च स्यनिष्ठानुयोगितामिन्नत्वं स्वाभिन्नाविशेषणं न तुः सामान्यतो अनुयोगितामेकः । इत्थं च निस्कायतराभावनिष्ठप्रतियो- गितायाः कमिसंयोगामावमिन्ना तन्निष्ठानुयोगिताभिन्ना च या पक्षाभा- पाभावत्वरूपानुयोगिता तन्निरूपितत्वेन न तामादायापि कपिसंयोगाभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यप्रसंग इति वाच्यम् । वृक्षवृत्तित्वविशिष्टं यत्यान पिसंयोगाभावप्रमेयाभावाभावत्वान्यवरत् तदभावस्यः स्वप्रतियोगिकस्वरू- पेण योऽभावः तस्य निरुक्तान्यतरस्वरूपस्य कपिसंयोगाभावस्वरूपत्वेन तदीयनिरुक्तान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकनिरुता न्यतराभावप्रतियोगिकखत्मत्वावच्छिमसंबंधेन प्रतियोग्यसामानाधिकर- ज्यस्य कपिसंयोगाभावे दुर्षारत्यात् । मैवम् ॥ स्वीययत्प्रतियोगितानि- पितसंसर्गतापच्छेदकधर्मावच्छिनसंसर्गताकपातयोगतावच्छेदकावच्छिन्नाधे- यसानिरूपिताधिकरणसाववृत्तित्वाभाववान्यो हेत्वधिकरणवृत्यभावः तदीया म तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणा प्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वस साध्यतावच्छेदके निवेशात् । एवं च कपिसंयोगाभावीयफपिसंयोगनिष्ठम- तियोगितानिरूपितसंसर्गतायच्छेदकसमवायस्वावच्छिमसंसर्गताकप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्यैव संयोगाभावे सत्येन संयोगनिष्ठप्रतियोगितायाः धार- णासंभकाइ । निहतान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगिताथा धारणसंभषेपि संयोग- निमातियोमितायाः तसामानाधिकरण्याभावात् कपिसंपोगी एतवृक्षस्या- कित्यादी नाच्यातिप्रसंगः । यहिक पक्षनिस्वविशिवत्वावछिनाभाषप्रति- योगिकससंबंधेन वित्तित्वविशिष्टस्वावच्छिनाभाषामेममयाभावसा-. पिबत्तिसामान्यखरूपस्य तवृतिकपिसंयोगाभावस्वरूपतया निरुक्तीमय.. स्वावशिवमतियोगितापि कपिसंयोमाभावनिलपिता तमिलपितसंसर्गता- ·५०. संगमेश्वरकोडम् । बच्छेदकवृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोनिकस्वरूपत्वावच्छिमसंस- र्गताकप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य कपिसंयोगाभावे सत्वात्तदीयकपिसं- योगनिष्ठप्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वात्पुनरव्याप्तिताद- तस्थ्यमिति भाव्यते, तदावत्प्रतियोगितासामानाधिकरण्यस्थाने तत्प्रतियो- गिताव्यापकत्वं निवेशनीयम् । तथा च निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- तायाः तव्याप्यत्वाभावेन नाव्याप्तिः। अथैवमपि संयोगेन प्रमेयसाध्यक- धूमादिहेतावन्याप्तिः। पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्य खप्रतियोगि- कखरूपेण योऽभावः तस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्योत्पत्तिकालावच्छेदेन पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयसामान्याभावस्वरूपतया प्रमेयाभावनिरूपितपर्वत- त्तित्वविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्य संयोगेन प्रमेयाभावे सत्वेन तस्य लक्षणघटकत्वात् । तदीयप्रमेय स्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रमेयमात्रनिष्ठाया उक्तविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियो- गिताव्यापकतया तदवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् । तत्प्रतियो- गिताव्याप्यत्वमपि प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां निवेश्य उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगितामादाय दोषवारणेऽपि उक्तविशिष्टा- भावप्रतियोगिकखरूपेण तादृशविशिष्टाभावप्रमेयोभयाभावस्य पर्वतवृत्तिख- रूपस्य पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयाभावस्वरूपतया तदीयोभयत्वावच्छिमाति- योगितामादायाव्याप्तिवारणमशक्यमेव । प्रमेयत्वावच्छिनप्रतियोगितायां प्रमेयमात्रनिष्ठोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताव्याप्यत्तस्याप्यक्षतत्वात् । न च तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वं तत्प्रतियोगिताशून्यावृत्तित्वं निरुक्तोमयत्वाव- किन्नप्रतियोगिताशून्याप्रसिद्ध्या अप्रसिद्धमिति न तत्प्रतियोगित्वं यत्प- दोपादेयमिति नाच्याप्तिरिति वाच्यम् । संयोगेन प्रमेयसाध्यकव्यभिचारिण साध्याभावीयप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरुक्तव्याप्यत्वाप्रसिख्या धारणासंभवेनप्रतियोगित्वांतरसमनियतप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यता वच्छेदके सत्वेनातिव्याप्तिवारणाय खाभावववृत्तित्वसंबंधावच्छिमतस्पति- ·संगमेश्वरक्रोडम् । योमिस्वामावरूपस्स तत्प्रतियोगितानिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावनिष्ठप्रकारता- निरूपिताधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- या प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिताकखरूपेणाभावस्वरूपस्य खव्यापकत्वसंर्व- धावच्छिन्नतत्प्रतियोगितावृत्तित्वरूपस्य वा तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वस्य वक्त- व्यतया निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः केवलान्वयित्वेप्युक्ततळ्या- प्यत्वस्थ प्रसिद्ध्या तामादायाव्याप्तेदुर्वारत्वात् । मैवम् । स्वीययत्प्रतियोगि- तावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीयतत्प्र- तियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके निवेश्यम् । न तु तत्प्रतियोगितासमनैयत्यमग्रिमप्रतियोगि- तायां । इत्थं च निरुक्तोभयत्वावच्छिन्ना या प्रमेयाभावनिरूपितप्रतियोगिता तत्समनियतप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रमेयत्वे सत्वेपि तदवच्छेदकतापर्या- प्त्यधिकरणं यनिरुक्तोभयत्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्रास- त्वात् न प्रमेयवान् धूमादित्यादावव्याप्तिः। न चैवमपि पर्वतवृत्तित्वविशिष्ट- त्वावच्छिनाभावप्रतियोगिकवरूपेण प्रमेयसामान्याभावस्य उक्तरीत्या संयो- गेन प्रमेयाभावखरूपस्य या उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छि- पप्रमेयत्वावच्छिनप्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिक- रणाभावीया तदवच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्ना च या संयोगेन प्रमेयाभावीयप्र- तियोगिता तदवच्छेदकत्वमादायाव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । तत्पति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन. स्वस्य निवेशात् । उक्तविशिष्टाभावत्व उभयत्व प्रमेयत्वाधवच्छिमप्रतियोगि- तायाः उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिस्वरूपसंबंधावच्छिन्नतया प्रमेयाभावीयसं- योगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितायास्तदवच्छेदकसंबंधावच्छिमत्वाभावेन ता- रक्षप्रतियोगितामादाय दोषाप्रसक्तेः। उक्तविशेषसंबंधावच्छिना या प्रमे- पत्वावच्छिमा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितापदेनापि पुनस्खामेवोपादाय दोषोऽपि समवायेन वहयभावप्रतियोगितामादाय बहिमान ·५२ संगभेषरकोलम् । भूमादिस्यादमिन्मासिषारफेण अभिमप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसभा- वामित्वविशेषणेनैष चारणीयः। असायमनुगमः । प्रतियोगिता विशिरसा- ध्यतावच्छेदकासंबंधावच्छिमप्रतियोगितानच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छि- सलामामाधिकरण्यं यातिः। प्रतियोगितावैशिष्ट्यं च स्वाक्छेदकसंबंधाव- मित्व स्वविशिष्टायतानिरूपिताधिकरणताववृत्तित्वामावपद्धत्वाधिकार- महत्यमावनिरूपितत्वोमयसंबंधेन । सवैशिष्ट्यं चायनायां खनिरूपित- संसर्गताबाच्छेदकधर्मापच्छिमसंसर्गताकत्व स्वनिरूपकामावनिरूपितमतियो- गितावच्छेदकधर्मापछिछनत्योभयसंबंधेनेत्यलमस्थानसंरंभेण ॥२०॥ 'प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन ये ये प्रतियोगिसंबंधिनः तत्तव्यक्तित्वा- पच्छिमभेदकूटविशिष्टहेतुमवृत्तित्वस्यैव तत्र तत्र वक्तव्यत्वात् ' इति जाग- दीशी ॥ अथ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमप्रकारतानिरूपितविशष्यत्वा- वच्छिमप्रतियोगिताकैकमेदस्य हेत्वधिकरणे निवेशेनैव कपिसंयोग्येत क्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगत्वावच्छिमप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः अंततः ईश्वरज्ञानीयायाः प्रक्षेव्याप्यत्तितया तदचंच्छिमभेदासत्वेन कपिसंयोग्ये- वृक्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभावस्य लक्षणाघटकत्वनिर्वाहे कृतं भेदकूट- गर्भनिरुक्त्यादरेण । न च धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्न- कारकभ्रमीयविशेष्यतायाः अयोगोलके सत्वात् धूमाभावोऽपि धूमवान वहरित्यादौ प्रतियोगिव्यधिकरणो न स्यात् । घटत्वाचवच्छिमप्रकास्क- प्रमीयविशेष्यतामादाय घटाघमावस्यापि प्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिध्यधिकरणामाषाप्रसिौष तत्रातिच्याशिवारणे तुल्ययुक्त्या सो तावसंभव इति वाच्यम् । श्रमीयविक्यतायाः श्रमसत्तानियतस्त्ताकातका अयोगोलकादौ धूमप्रकास्कप्रमशून्यतादशायां धूमस्वावच्छिमप्रकारतानिक- पितविशेष्यत्वापच्छिममेदस्य 'पृक्षादौ कपिसंयोगानाधिकरणमूलाबच्छेदेव ताराधिकरणवाच्छिममेदवत् निराधावतया धूमाघमावस्यापि प्रतियो- विधिकरपीपपणे नवं गुणकर्मावस्पपिनिटालान बालेसिया ·संगमेबारकोडम् । ५३ दावतिष्यामिः। विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावधिमकाता- तिरूपितविशेष्यतायाः गुणकर्मान्यत्वोपलक्षितसत्तावान् गुण इति अमी- बामाः गुणादी सर्वदा सत्वन विशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियोगिवैयमिकथा- संभवेन घटाघमावस्यैव तथात्वेन तदीयप्रतियोगितानवच्छेदकस्वास्थ साध्यतावच्छेदके सत्वात कालिकादिसंबंधेन धूमादिप्रकारकामीपनिया- तामादाय धूमाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्या धूमसाध्ययमधिले तावंतिण्यामिवारणाय प्रकारतायां अवश्यं निवेशनीयप्रतियोमितावोदक संपंचायच्छिमात्वविशेषणेन गुणकर्मान्यत्वोपलक्षितसत्तावान् गुण इति प्रमीयप्रकारतायाः शुद्धसमवायसंबंधावच्छिमायाः विशिष्टाभावप्रतियोगिता- बच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेन वारणात् । तभिरूपितविशेष्यतामादाय न विशिष्ट सत्ताभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्या- नुपपत्तिः। विशिष्टामावस्यापि शुद्धसमवायसंबंधावच्छिमप्रतियोगिताकले उपलक्षितविशिष्टाभावयोरवैलक्षण्यप्रसंगात् , इति न युक्तम् । एकत्वमाता- भावविशिष्टघटत्वावच्छिमप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिख्या एकत्वप्रागभाववि- मिटपठाभावतQपलक्षितघटाभावयोः तादृशविशिष्टप्रतियोगिफसंयोगमंत्र- भावच्छिमप्रतियोगिताकत्वशुद्धसंयोगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्याभ्यां वैलक्षण्यस्य दुरुपपादतया विशिष्टाभावप्रतियोगित्व उपलक्षिताभाषप्रतियो- गिल्वयोः विशेषणविशेष्योभयपर्याप्तत्वविशेष्यमात्रपर्याप्तत्वाभ्यामेव तयों - लाग्यस्य वक्तव्यतया शुद्धसमवायस्यैव विशिष्टामावप्रतियोगिताबदक- संत्रत्वेन तदवच्छिनोपलक्षितसत्तानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेभ्यतायाः गुगादौ सार्वदिकत्वेन विशिष्टसत्तामायस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यामपति- तादयस्थ्यात् । अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदकनिवेशोपि नैष्फल्यं भो। विभिशमावस्य विशिष्टप्रतियोगिकसमपायेन सहजत एव प्रतियोगिम्यमिता- स्मत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकानिष्ठा या स्वप्रतियोगिताबारे- पमिकिलिमालािमतियोगिताकत्वानसिमसंसर्यताबसावा ·मंगमेश्वरक्रोडस् । तभिरूपितविशेष्यत्वावच्छिमप्रतियोगिताकभेदस्य विशिष्टसाध्यकानुमित्यौ- पयिकव्यानिशरीरे हेत्वधिकरणविशेषणतया निवेशात् । तथा च विशिष्ट- सत्तावान् गुण इति ज्ञानस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिकसमवायेन विशिष्टसंता- पारतंत्र्येण विशिष्टसत्ताप्रकारकस्य भ्रमतया तच्छून्यकालावच्छेदेन स्वप्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वनिष्ठनिरुक्तसंसर्गताकप्रकारतानिरूपितविशे- ध्यत्वावच्छिन्नभेदस्य हेत्वधिकरणे गुणे सत्वेन विशिष्टसचाभावस्य प्रतियो- गिवैयधिकरण्यनिर्वाहः । न चोपलक्षितसत्तासाध्यकजात्यादिहेतावष्यातिः। विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्विशिष्टसत्तास्वं तमिष्टोक्तसंसर्गताफ- कारतानिरूपितविशेष्यतायाः गुणो विशिष्टसत्तावानिति भ्रमीयायाः सत्वेपि तच्छून्यकालावच्छेदेन तदवच्छिन्नभेदस्य गुणादौ सत्वेन विशिष्टसत्तामा- वस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वादिति वाच्यम्। उपलक्षिवसाध्यकानुमित्यौपयि- कव्याप्तिशरीरे प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नमतियोगिनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदस्यैव हेत्वधिकरणे निवेशेन अनुपपत्यभावात् । तादृशव्याप्तेः विशिष्टसाध्यकजात्यादिहेतौ सत्वेपि न क्षतिः। तद्द्वानस्य उपलक्षितवैशिष्ट्यावगायनुमितावेव हेतुतया ततः जात्यादिहेतुना अभ्रान्तस्य गुणे विशिष्टवैशिष्ट्यावगाह्यनुमितेरापादयितुमशक्यत्वात् । न चैवं शब्दा- ननुगमः । क्षत्यभावात् । पूर्वे जगदीशेनैव विशिष्शाविशिष्टसाध्यकस्थली- मलक्षणशरीरे साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरानवच्छिन्नत्वनिरवच्छिन्न- त्वादिविशेषणनिवेशकृता शब्दानुगमस्य परित्यक्तत्वादिति । भेदकूटनिवे- शकुन्मतेपि प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोगिसंबंधिनो ये ये तत्सद- छटपटितव्याप्तिरेव उपललितसाध्यकानुमित्योपयिकी पाच्या। अन्यथा विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वावच्छिमसंबंधितावा: गुणेऽसत्वेन तथाविधसंबंधितावद्रव्यभेदकूटस्य तत्र सत्वेन विशिष्ट सत्ताभा- स्य प्रतियोगिव्यधिकरणतया अभ्रान्तस्य जातिलिंगकोपलक्षितसत्तासाभ्य. कानुमित्यनुपपत्तेः। तथाच सन्मवेषि शम्दानबममस्व दुर्गारवाच ।

·संगमेश्वरको । मैत्रम् । अव्याप्यत्तिमझेदस्य व्याप्यवृत्तितानये उक्तरीत्या परिष्कारे म्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणेपि तस्य व्याप्यवृत्तितानये साध्यमकारकभ्रमी- यविशेष्यतायाः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे सत्वेन तदवच्छिन्नभेदस्य कालमेदावच्छेदेनापि यत्राधिकरणे व्यभिचारः तत्रासत्वात् साध्यामावस्य लक्षणषटकत्वानुपपत्या व्यभिचारिण्यतिन्याप्तिः तस्याव्याप्यवृत्तितामतेपि साध्यशून्ये त्रिचतुरादिकतिपयक्षणमात्रस्थायिनि यद्धर्मिणि स्वसत्तासमकालं साध्यस्य भ्रमः तदंतर्भावेणैव व्यभिचारिणि हेतौ साध्याभावस्य क्वापि हेत्वधिकरणे निरुक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यासंभवेनातिव्याप्तिः। अतः मतद्वय एव लक्षणकरणे तद्वारणाय प्रमीयत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपका- रतानिरूपितविशेष्यतायां देयं, आंशिकपमात्वमादाय प्रसक्तदोषवारणाय स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिमा या या विषयता तत्तभिरूपकत्वाभावकूटव- स्वरूपं प्रमात्वं तत्र निवेशनीयं ; तथा च कूटनिवेशनाभयत्र समानमेव प्रमात्वघटकेतरांशनिवेशेन गौरवं पुनरतिरिच्यतएव । न च प्रमात्वं न भेदगर्भ किंतु प्रकारताविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वसामान्याभावः वैशियं च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टपतियोगिताकाभावववृत्तित्वांभयसंबंधेन । प्रति- योगितायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकाव- च्छिमत्वोभयसंबंधेनेति भेदकूटनिवेशेन लाघवमिति वाच्यम् । अस्मन्मतेपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमसंबंधिनिष्ठोभयावृत्तिधर्मत्वेन तादृशसंबंधि- निष्ठतत्तव्यक्तित्वान्यनुगमय्य तादृशधर्मत्वावच्छिनावच्छेदकताकपतियो- गिताकैकभेदस्यैव निवेशसंभवेन गौरवाभावात् । परंतु प्रमात्वाद्यनिवेशेन लापवमेवेति सर्वमनवयम् ॥२१॥ 'यरिकचिस्मतियोगित्वं वादृशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन स्वपति- योगितावच्छेदकावच्छिमसामान्यानधिकरणं यत्साधनाधिकरणं तमिष्ठाभा. षस्य साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव लक्षणे निवेशनीय'मिति जागदीषी॥ न च कपिसंयोगाभावविशिष्टपटाभावस्थ ·संगमेश्वरकोडम्। स्रोणामा कपिसंयोगाभावानवच्छेदकशाखाअवच्छेदेन प्रक्षाति- स्वात्य स्वरूपेण साध्यतायामेतवृक्षवादिहेतावव्यामिः, साध्याभावस्य विशि- अपटाभावस्वरूपस्य स्वीया या घटनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यावधिकरणहेत्वधिकरणत्तितया तदी- यसाध्यनिष्पतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सस्वादिति वाच्यम्। स्ववियत्पतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमसामा- मानविकरणहेत्वधिकरणवृत्तिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिमा प्रतियोगि- ताकाभावीया तत्पतियोगितासमानाधिकरणाच या प्रतियोगिता तदनवच्छ- कास्वल्प साभ्यतावच्छेदके निवेशात् । इत्थं चोक्तस्थले घटनिष्ठप्रतियोगिता- मादाय साध्याभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनिष्ठमतियोगि- तायाः तसामानाधिकरण्यविरहान साध्याभावमादाय दोषः। हेतुमनिष्ठा- भावीयपतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वमपहाय हेतुममिष्ठा- भावे तसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशात् । स्वरूपेण किंचित्साध्यकस- देतो संयोमादिसंबंधावच्छिन्नघटादिनिष्ठप्रतियोगितामादायैव तदभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्योपपादनीयतया तदीयतत्समानाधिकरणपतियोगि ताया साध्यताक्च्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वामावेपि न क्षतिः। घटाघमावे पूर्व- अणतित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठतादृशसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्वाक्ष- तत्वात् । अथैवमपि कर्मत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वविशिष्टस्य संयोगेन प्रमेया- भावस्य योऽभावः कर्मत्वभ्रमशून्यतादशायां गुणवृत्तिः तस्य स्वरूपेण साध्य तायां गुणत्वादिहेंतापव्याप्तिः। साध्याभावस्य स्वीया या प्रपेयनिष्ठपतियों- गिता तदवच्छेदकसंबंधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमानधिकरणहेत्व- किकरणपत्तितया तदीयमाभ्यनिष्ठप्रतियोगितायां प्रमेयमात्रनिष्ठतस्पति- मोमिलसामानाधिकरण्यस्यापि सत्वात् । साभ्यस्यापि प्रमेयत्वात् । नव तस्पतियोगितासामानाधिकरण्यस्थाने सत्मतियोगिताव्यापकत्वमेव निवेश- नीपर। साचोकलले. प्रमेयनिष्ठमतियोगितामादाय साध्याभाषस्य ·8 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । ५७ निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यमिष्ठप्रतियोगितायाः तदव्या- पकतया नाव्यातिरिति वाच्यम् । एवमपि कपिसंयोगाभावविशिष्टघटामावस्य स्वरूपेण योऽभावः तादृशाभावप्रमेयोभयस्य स्वरूपेण साध्यताया एतवृक्ष- वादिहेतावच्यातेर्दुरित्वात् । उक्तोमयत्वावञ्छिनामावस्यापि विशिष्टपटा- मावस्वरूपस्य स्वीया या षटनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयोगसंबंधेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणकृत्तितया तदीयोक्तोभयत्वावच्छिलपति- योगितायाः घटनिष्ठप्रतियोगिताव्यापकत्वस्यापि सत्वात् । न च तस्मति- योगिताव्याप्यत्वस्यापि अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशात् उक्तखले साध्या भावीयनिरुक्तोभयत्वावच्छिन्नतियागितायां तदीयघटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताव्याप्यत्वविरहेण न साध्याभावमादायाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापि कर्मत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वविशिष्टस्य संयोगेन प्रमेयाभावस्याभावप्रमेयो- मयस्य स्वरूपेण साध्यतायामव्याप्तटुंरुद्धरत्वात् । उक्तोमयाभावस्य विशि- ष्टप्रमेयाभावस्वरूपस्य स्वीया या प्रमेयनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयों- गेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तितया तदीयनिरुक्तोभयत्वावच्छिन- प्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमनैयत्यस्याप्यक्षतत्वात् । मैवम् ।। स्वीयय- पतियोगित्वं याशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदका- परिछन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन प्रतियोगिताकाभावीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगितानवच्छे- दकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । तथा च कपिसंयोगामाव- विशिष्टपटाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य तादृशाभावप्रमेयोमयत्वावच्छिन्नस्य पा साध्यतायां घटपतियोगितामादाय प्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसायनि- छपतियोगितामाः तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वविरहेण नाव्याप्तिः। एवमेष कर्मस्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वविशिष्टममेयाभावाभावत्वावच्छिन्नस्याताया भावप्रमेयोमयत्वावच्छिन्नस्य वा साध्यतायां निरुक्तसद्धेतावण्याशिवारण- मपि योध्यम् ॥ यदि च कर्मत्वमकारकज्ञानविषयत्वविशिष्टप्रमेयाभावाभाष- ·संगमेश्वरकोडम् । प्रतियोगिकस्वरूपेण प्रमेयस्य साध्यतामां गुणत्वहेतावव्याप्तिः। उक्तसंबंधेन प्रमेयामावस्यापि विशिष्टसंयोगेन प्रमेयाभावरूपस्य स्वीया या संयोगसंवं- धावच्छिषप्रमेयत्वावच्छिन्ना प्रतियोगिता तामादाय हेत्वधिकरणे प्रतियो- गिव्यधिकरणतया वदीयोक्तसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छि मप्रतियोगितायां तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यापि सत्वात् । तत्प्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नत्वमपहाय तत्पतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्य अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशेन साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिानप्रमेयनिष्ठप्र- तियोगिताया वारणेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता- पदेनापि तामेवोपादायाव्याप्तिर्वारैव । एवं यत्र घटाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायामात्मत्वतावव्याप्तिः कालिकेन साध्याभावस्य स्वीयघटाभाव- निष्ठकालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितामादाय हेत्वधिकरणे आत्मनि प्रतियोगिव्यधिकरणतया पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिस्वाभावनिष्ठसाध्यतावच्छे- दकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया च तदीयकालिकसंबंधावच्छि- न्नसाध्यनिष्ठपतियोगितायास्तत्मतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वात् । पूर्वोक्तयुक्तथा अग्रिमपतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्य निवेशासंभवादिति विभाष्यते; तदा प्रतियोगितयोरेकसंबंधावच्छिन्नत्वा- दिकं अमावे साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं चापहाय स्वीययत्पतियोगित्वं याशसंबंधावच्छिन्नमित्यत्र प्रतियोगित्वे साध्यता- वच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्सा- ध्यनिष्ठत्वोमयाभाववत्वं अग्रिमप्रतियोगितायां तत्पतियोगिताव्याप्यत्वं च निवेश्य लक्षणं परिष्करणीयं । तथा च साध्यतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसं- बंधावच्छिन्नत्वनिरुक्तसाध्यनिष्ठत्वोमयाभाववत्स्वीययत्पतियोगितावच्छे- दक्रमांधेन म्नतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिक- 1.ग.त्य बाधीयायालयामिनाव्याप्यप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यताव- उदक विशेषणं पारित तथा च घटाभाववानात्मत्वादित्यादौ कालिकेन ·संगमेश्वरकोडम् । ५९ साध्याभावस्य या कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोमिता तस्यां निरुक्तोमय- सत्वेन न तामादायाव्याप्तिः। विशिष्टप्रमेयाभावाभाषादिसायकोक्तसद्धेती साध्याभावीयप्रमेयनिष्ठप्रतियोगितावारणमपि एवमेव बोध्यम् । साध्ये साध्य- तावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्वविशेषणात् कपिसंयोगामावप्रमेयोमयस्य स्वरू- पेण साध्यतायां सद्धेतौ निरुक्तप्रतियोगित्वापसिद्धचा पुनर्नाव्याप्तिः। संबं- घसामान्येन तदुभयस्य व्याप्यत्तितया तत्संबंधेन तत्साध्य के प्रतियोगिवे. यधिकरण्यनिवेशेन निरुक्तोभयाभाववत्प्रतियोगित्वाप्रसिदावपि न क्षतिः। तत्प्रतियोगिताव्या'यत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभावविशिष्टपटाभावाभावप्रमे- षोभयस्य स्वरूपेण साध्यतायां साध्याभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितामादाय नाध्याप्तिरिति ध्येयम् ॥२२॥ स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्किचित्तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्व. धिकरणे निवेशकल्पे कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादौ गुणसामान्याभाव- स्वरूपस्वप्रतियोगितावच्छेदकयत्किंचिद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय सा. भ्याभावस्य लक्षणघटकत्वमुपपाध अध्यामिरभिहितादीधितिकता। अत्रेय. माशंका ।। वद्धिमान् धूमादित्यादावपि पर्वतचित्वविशिष्टस्य यः स्वरूपे- गाभावः तदभावस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्य अव्याप्यत्तितया तवृत्ति- वहथभावस्वरूपतायामविवादात् स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्पर्वतवृत्तित्व. विशिष्टत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्वं स्वप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपेण तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणपर्वतादौ सत्वेन वाथमावस्यापि लक्षणषटकत्वात् अव्याप्तिसंभवे तादृशप्रसिद्धस्थलं परित्यज्य स्खलांतरानु- सरणे किं बीजं । न च संयोगेन द्रव्यस्याम्याप्यवृत्तित्वमते वायभावस्य पर्वतादिवृत्तित्वेपि तस्य अतथात्वमते पर्वतवृत्तिमम्यामवेशेन पर्वतबचित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वं न वहयभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति न तार- शधर्ममादाय तस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमिति सर्वमवसाधारण्येन दोपदानाव प्रसिद्धखलोपेक्षेति वाच्यम् । तन्मते पाचमावस्य स्वरूपेण पर्वताहतित्वेपि ·६० संगमेश्वरकोडम् । कालिकासंबंधेन तवृजितवा कालिकासंबंधावच्छिन्नपर्वतनिरूपितचिसावि- विस्वावहिवामावत्वं वायभावप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति तदच्छिमा- नविकरणत्यस्य पर्वतादौ सत्वेन वायभावस्य लक्षणपटकताया दूरियाद । नच प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वकल्पे प्रसिद्धसले अध्याप्तिसंभवेपि साध्यतावच्छेदकसंबंधेन तन्निवेशकल्पे पर्वतीयकृतित्व विधिटस्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगेन संबंध असिस्था न तादृशधर्ममादाय वह्वयमावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यामिति वाच्यम् । एवमपि स्वरूपेण स्वाधिकरणे स्वरूपसंयोगान्यतरसंबंधेन पति- त्वात्मकस्वसामानाभिकरण्यसंबंधेन पर्वतवृतित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभाष- विशिष्टं यत् स्वरूपेण तदभावस्यापि पर्वतत्तिसामान्यस्वरूपतया स्वप्रति- योगितावच्छेदकं यनिरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधेन पर्वतत्तित्वविशित्वाव- च्छिन्नामावविशिष्टत्वं तदवच्छिन्नस्य महानसीयवहथादेः संयोगेनाषि- करणत्वप्रसिख्या वह्नयभावस्य लक्षणघटकतया दुरात् । न च जन्ममा- त्रस्य कालोपाधित्वानुपगमे पर्वतनिरूपितकालिकसंबंधावच्छिन्नत्तित्वा- प्रसिख्या न तद्विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वमादाय वहयभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्यसंभव इति तन्मतसाधारण्येनापि दोषदानायायमुद्यम इति वाच्यम् । एवमपि पर्वतहदएतदन्यतरनिरूपितस्वरूपसंबंधावच्छिन्नति ताविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वमादाय तस्य प्रतियोमिवैयधिकरण्यात् । न च भिन्नानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकमेव स्वप्रतियोगितापच्छेदकक- स्किचिदम्पदेन विवक्षणीयं । इत्थं च पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्ना- मावनिप्रतियोगितायाः पर्वतबत्तिसामान्यनिरूपितायास्स्वभिन्नपर्वति पटापवावनिरूपिततया न तदवच्छेदकधर्ममादाय बहधमावस्त्र प्रतियोगि- वैयमिकरणपमिति वाच्यम् । तथा सति गुणसामान्याभावत्वस्थापिकाविकको ममिन्नामादिगुणनिरूपितमतियोगितामामेवावच्छेदकत्वेन ताम्सया- दामीणविकलां फपिसंयोग्मस्मसाध्याभावस्य प्रतियोगियमिकरम्योक ·संगमेश्वरकोडम् । ६१ पाइनस्व संदर्भक्सेिधापत्तेः । जात्यभाक्वान् प्रमेयत्वादित्यादौ स्वस्वरमा नागसत्वेन निखिलजातीनां स्वपदेनोपादानासंभवात् । यत्किचिजातेल्ला- दाने स्वधिन्नजात्यंतरानिरूपितत्वस्य जावभावनिष्ठप्रतियोमितायामसरन ताम्साविमोगित्वाप्रसिव्या जास्यभावाभावस्ख लक्षणाघटकत्वेन अतिम्या सिप्रसंगाच । न च खपदेन घटत्वस्योपादाने जात्यभावनिष्ठप्रतियोगिताया- स्वधिमानिरूपितत्त्वविरहेपि घटत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायां तत्सत्वेन तद- क्लोदकपटत्वाभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वस्व हेत्वधिकरणघटे सत्वेन जा- त्यात्मकाभावस्य लक्षणषटकत्वेन नोक्तस्थलेतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि द्रव्ये संयोमसामान्याभावानभ्युपगंतप्राचीनमते संयोगसामान्याभावसाप- कम्पभिचारिष्यतिव्याप्तिः। संयोगसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितामा सरसं- योगभिमानिरूपितत्वविरहात् । तत्तत्संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगितावाः सथा- त्वेपि तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वस्याप्रसिख्या साध्याभावस लक्षवा- घटकत्वात् । न च खावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणानिरूपितप्रवियो- गितावच्छेदकयत्किंचिद्धर्माव िनानधिकरणत्वं हेत्वधिकरणे विषक्षित इत्थंच जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायाः यत्किचिजात्यवृत्तिपदार्थविभाजको- पायधिकरणानिरूपिततया तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय बा- त्वात्मकाभावस्सोक्तस्थले लक्षणघटकत्वनिर्वाहः । वहिमान् धूमादित्यादी वायभासासिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणप्रतियोगित्वाधिकरणत्वादिनि- स्वपिनत्वेन पर्वतचित्वविशिष्टत्वावच्छिमाभावनिष्ठप्रतियोमितामाः लक मास्टकवदा न तामादाय बचभावस प्रतियोगिवैयधिकरण्यं । एवं कपि- संमोमाइषिपदार्थविभाजकोपाधिर्न गुणत्वं अपितु द्रव्यत्वादिकं तदाश्रय- निरूपित्तप्रतियोगितावच्छेदक गुणसामान्याभावत्वं भवतीति तारसपर्णमा- दाकदीधितिकता कपिसंयोगात्मकामावस प्रतियोगिवैयधिकरम्योपपादनसं- गतिति पाचम् । एचषि पर्वतहृदएतदन्यतरनिरूपितवृत्तिताविधि- अभाववामिप्रतियोगिताकाभावनिप्रतियोगिताया: निकायसर- ·संगमेश्वरकोडम् । वृतिअभावमात्रनिरूपितायाः वायभावावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरण- प्रतियोगित्वाधनिरूपितत्वेन तदवच्छेदकधर्मावच्छिमानधिकरणत्वस्य पर्व- तादौ सत्वेन वह्नयभाषस लक्षणषटकत्वापत्तेर्दुर्वारत्वात् । प्राचां मते संयो- गाभावस्व संयोगकर्मएतदन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्यापि द्रव्ये असत्वात् । तत्साध्यकमेयत्वादावतिव्याप्तिश्च । साध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः संयोगा- तिकर्मत्वरूपनिरुक्तोपाधिमत्कर्मनिरूपितत्वेन कर्मावृत्तिगुणत्वरूपनिरुक्तो- पाधिमत्संयोगनिरूपितत्वेन लक्षणाघटकतया तत्संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगि. तायाः तथात्वेपि तदवच्छेदकावच्छिमानधिकरणाप्रसिद्ध्या साध्याभावस्य लक्षणाषटकत्वात् । इति चेदत्रोच्यते। पर्वतदएतदन्यतरवृत्तित्ववैशिष्ट्या- भावत्वधर्मद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावो न निरुक्तान्यतरबृत्यमाव- रूपः। तेषामनंतत्वेन गौरवात् । किंतु निरुक्तान्यतरत्वस्वरूप इति निरु- तान्यतरवृतित्वविशिष्टामावाभावत्वस्य वहथभावनिरूपितप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वासंभवेन न तादृशधर्ममादाय वायभावस्य प्रतियोगि-वैयधिकरण्य- मिति प्रसिद्धखलोपेक्षा ॥२३॥ अत्र वदंति ; प्रतियोगिस्वरूपं अवच्छेदकस्वरूपं वा यत्प्रतियोगित्वं तदपि कस्यचिदभावस्य केनचिदेव धर्मेण संबंधेन चावच्छिन्नं व्यवहारष- लात् न तु सर्वेण धर्मेण संबंधेन वा समवायावच्छिन्नवहथभावप्रतियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिममिति व्यवहाराभावादिति जागदीशी॥ अत्र च कस्य- चिदमावस्येत्यत्र षष्ठयों निरूपितत्वं तस्य तच्छम्दार्थप्रतियोगितायामन्वयः तथा च यत्किचिदमावनिरूपितत्वविशिष्टप्रतियोगित्वं यत्किचिद्धर्मनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपकं यत्किचित्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमेव न तु अब रछेदकस्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयावत्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं । प्रतियोगिस्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकयावद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं चे. त्वर्थः। वहित्वस्वरूपप्रतियोगितानिष्ठं समवायेन वायभावनिरूपितत्वं तषि- ष्ठसमवायनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायामेवावच्छेदकं न तु वाशप्रतियोगिता- ·संगमेश्वरकोडम् । ६३ ३ यामबाधितायामपि संबंधांतरनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायां धर्मातरनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपकतायां वेति यावत् । अन्यथा, समवायेन वायभावप्रतियो- गितायाः संयोगसंबंधावच्छिन्नवशित्वस्वरूपप्रतियोगितातोऽभिमतया यथा- श्रुते असंगत्यापत्तेः। समवायेन वयभावप्रतियोगितात्वादेः संयोगादिनि- संसर्गवानिरूपकतानवच्छेदकत्वे युक्तिमाह । समवायावच्छिमवायभावप्र- तियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिममित्यादिव्यवहाराभावादिति । समवायेन वहयभावीयत्वादेः संयोगादिनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकत्वे समवायेन वलयमावप्रतियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिन्नमित्यादिव्यवहारः प्रमाणं स्या- दित्यर्थः । न च समवायेन वलयभावीयत्वादेस्संयोगावच्छेचतानवच्छेदक- त्वेपि तत्र तदनवगाहिप्रतियोगितायां संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वावगाहिबो- घस्य उक्तवाक्यजन्यस्य प्रमात्वेन उक्तव्यवहारस्य प्रामाण्यापत्तिारैवेति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकसमवायेन वह्नयभावीयत्वविधेयीभूतसंयोगावच्छि- नत्वयोः अवच्छेद्यावच्छेदकभावानवगाहियोधस्योक्तवाक्यादनभ्युपगमेन प्रामाण्यापत्तेरयोगात् ॥ इति ॥२४॥ तथा च यदभावीययत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन यदभावीयत्प्रति- योगितानिरूपितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नासंबंधित्वं हेतुमतः तदभावीय- तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकताशून्यत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षितमि, त्यदोष' इति जागदीशी॥ यदभावीयत्वावच्छिन्नयत्प्रतियोगितानिष्ठनिरू- पकताकसंसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसंसर्गताका यदभावीयत्वावच्छिन्नयन प्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिमा च या आधेयता तभिरूपिताधिकरणतावद्भिग्नं हेत्वधिकरणं तत्प्रतियोगितानिष्ठसाध्यताव- च्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकं यत्तदभावीयत्वं तदवच्छिन्न- तत्प्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकताशून्यं यत्साध्यतावच्छेदकं तद- वच्छिमसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति तदर्थः। संसर्गतानिरूपकतायां यत्प्र- तियोगित्वनिष्ठत्वनिवेशात् कालिकेन वाच्यत्वाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वकि- ·संगमेश्वरकोउम्। शिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन वाच्यत्वस्पतियोकि समानाधिकरणत्वेपि कालिकेन वाच्यत्वसाध्यकव्यभिचारिणि मातियात धर्मत्वाख्यावच्छेदकतानिरूपकतायां यत्प्रतियोगितानिष्ठत्वनिवेशात वटा धिकरणताधभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगिताक्छेद- कपर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणत्वेपि स्वरूपेण किंचित्साध्यकसद्धेतौ म अति- बोगियधिकरणाभावाप्रसिद्धिः । प्रतियोगितायां साध्यताक्च्छेदकसंबंधाप- छिमत्वमपहाय तदभावीयत्वे साध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपा- सावच्छेदकत्वनिवेशात् । समवायेन वहयभावप्रतियोगितायां वहिवरूपायां संयोगावच्छिनवीनत्वरूपप्रतियोगित्वाभेदेन संयोगसंबंधावच्छिमस्वेपि समवायेन वलयभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादौ नाथ्याप्तिः। तत्प्रति- योगितानिष्ठत्वस्य संसर्गतानिरूपकतायां निवेशात् स्वरूपेण शब्दाधिकरण- त्वसाध्यकगगनत्वहेतौ कालिकेन साध्यामावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा- भावनिष्ठस्वरूपसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकस्वानरूप्यत्वकत्वेपि ना व्याप्तिः। अवच्छेदकतायां तदभावीयत्वावच्छिन्ननिरूपकताकत्वनिषेशास- द्वाहित्वावच्छिमाभावस्य निरुक्तप्रतियोगिव्यधिकरणस्य या तहहिस्वरूप- प्रतियोगिता तस्याः वह्विसामान्याभावीयतत्तद्वाहिस्वरूप हित्वावच्छिन- प्रतियोगित्वाभेदेन वह्नित्वस्य तदवच्छेदकत्वेपि न क्षतिः। तदभावीयस्वा. वच्छिमनिरूपकतायां तत्प्रतियोगितानिष्ठत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभाक्षा- नात्मत्वादित्यादौ गुणसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितामादाय प्रतियोगिय- धिकरणो यः कपिसंयोगात्मकसाध्यामावः तदीयत्वावच्छिमापिसंयोगा- भावस्वरूपप्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकलाश्रयस्वेपि कपिसंयोगा- भावत्वस्य न क्षतिः। अस्यायमनुगमः। निरूपकताविशिष्टनिरूपकताकावन्छ दकताशून्यसाध्यतावच्छेदकापच्छिमसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। निरूपक तवैशिष्यं च निरूपकतायां स्वतादात्म्य, स्वविशिष्टहेत्वविकरणकाली. नत्व , स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिष्ठ अवच्छेदकतानिरूपित अवच्छेदकताक्दमा - ·9 सङ्गमेश्वरकोडम् । वीयत्वावच्छिमसाध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकत्वसामानाधिक- रण्य, त्रितयसंबंधेन। स्वपदं निरूपकतापरं । हेत्वधिकरणे स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठअवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसंबंधेन ॥ अवच्छेदकता च स्वविशिष्टआधेयतानिरूपिताधिकरणत्वसंबंधावच्छिन्ना आधेयतायां स्ववै. शिष्यं च स्वनिरूपकधर्मावच्छिन्नत्व, स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिष्ठअवच्छेदक- तानिरूपितावच्छेदकतावदभावीयत्वावच्छिन्ननिरूपकताकसंसर्गतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्व , उभयसंबंधेनेति दिक् २५।। 'संबंधांतरावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेदकूटघटितत्वेन यद्वे- त्यादिकल्पस्यैव गुरुत्वा'दिति जागदीशी ।। ननु पतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वकल्पेपि तद्वह्नि- प्रतियोगिकसंयोगेन वह्निसाध्यकसद्धेतौ प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रति- योग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधाव- छिन्नत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियो- गितावच्छेदकत्वीयस्वरूपसंबंधेन साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वाविशेषि- ततत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूट एव साध्यतावच्छेदके निवेशनीयः। तथा च पूर्वकल्पेपि संबंधांतरावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटघटनात् यद्वेत्यादिकल्पे गौरवपदर्शनमनुचितमिति चेन्न । तादृशदोषवारणार्थ प्रति- योगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतानिरूपितस्वरूपसं- बंधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य स्वय- मग्रे निवेशनीयत्वेन उक्तविवक्षाया अनावश्यकत्वेन पूर्वकल्पे संबंधांतरा- वच्छिनप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वादिति ध्येयम् ॥२६॥ एतद्धटवान् कालांतरीयतद्धटत्वादित्यारभ्य निरुक्तपतियोगिताकत्व- विशिष्टयत्किचिद्धेत्वधिकरणानुयोगिकत्वसामान्याभावमपहाय तदुभयसा- मान्यामावउक्त इत्यंतजागदीशी॥ अथात्रोभयाभावापेक्षया विशिष्टाभावस्य ·६६ संगमेश्वरक्रोडम् । लघुशरीरत्वाभावात् कथं तदाशंकनं , एतबटवान् कालांतरीयतद्धटत्वादि- त्यादौ अतिव्याप्तिदोषेण कथं वा तत्खण्डनं। न चोभयाभावप्रतियोगित्वा- च्छेदककोटौ उभयत्वस्याधिकस्य निवेशात् तस्य गुरुशरीरत्वमिति वाच्यम् । विशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छि- मप्रतियोगिकत्वरूपविशेषणप्रवेशेन साम्यात् । न चोभयाभावप्रतियोगिवि- धया यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वस्य भवन्मतेपि निवेशात् तदंशे उभयमतेपि साम्यमेव , उभयत्वनिवेशेन गौरवं पुनरुभया- भावनिवेशकुन्मते अतिरिच्यत इति वाच्यम् । उभयाभावनिवेशकृन्मते तदीयप्रतियोगितायाः यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधमांव छेद्यप्रतियोगिताक- स्वत्वहेत्वधिकरणाभूतयत्किंचिद्व्यक्तयनुयोगिकत्वत्व उभयत्वावच्छिन्नत्वे- नैव निवेशः न तु तदुभयनिष्ठत्वेनापि प्रयोजनाभावादिति । यादृशप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वनिवेशस्योभयमतमाधारण्याभावात् । न च विशिष्टामावनिवेशकृन्मतेपि न विशेषणस्य यादृशप्रतियोगितावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वादेः निवेशः, अपितु प्रतियोगितावछेदकताया एव यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छंद्यप्रतियोगिताकत्वत्वावच्छिन्नत्वेन निवेश इति उमयाभावनिवेशकुन्मते उभयत्वनिवेशाधिक्येन गौरवं दुष्परि- हारमेवेति वाच्यम् । एवमपि विशिष्टाभावमतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक- संबंधतया स्वरूपवरूपोभयघटितसामानाधिकरण्यस्य निवेशेन तन्निवेशकल्पे लाघवानवाकाशात् । मैवम् । निरुक्तोभयत्वं न संख्यारूपं द्रव्यातिरिक्त संख्यात्मकद्वित्वानंगीकारात् । किंत्वपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेव तद्वाच्यं । तथा च यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाविषयकहेत्वधि- करणीभूतयत्किचिव्यक्तयनुयोगिकत्वविषयकबुद्धीयविशेष्यतात्वावच्छिन्नप- यतिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावः निरुक्तोभयाभावपदेन विवक्षणीयः। स एकविशिष्टापराभावापेक्षया गुरुरेवेति तभिवेशाशंकाधु- पपत्तेन च निरुक्तप्रतियोगिताकत्ववृत्तिहेत्वधिकरणभूतयत्किंचिद्व्यक्तय- ·मंगमेश्वरक्रोडम् । ६७ नुयोगिकत्ववृत्तिविषयत्वावच्छिन्नाभावएव निरुक्तोभयाभावः न तु तदुम- यविषयकधीविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावः तत्र च विशिष्टाभावापेक्षया न गौर- वमिति वाच्यम् । तत्रापि विषयत्वस्य अधिकस्य निवेशेन गौरवात् । विशि- ष्टाभावनिवेशकुन्मते निरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधावच्छिमावच्छेदकतायाः प्रवेशेपि तस्य निरुक्तोभयत्वावच्छिनामावशरीरनिविष्टवरूपसंबंधावच्छि- बाधेयतासंबंधावच्छिन्ननिरुक्तप्रतियोगिकत्वादिनिष्ठावच्छेदकताद्वयाधिकश- रीरत्वाभावात् । वस्तुतस्तु विषयभेदेन विषयतायाः नानात्वे तदुभयवृत्ति- एकविषयत्वाप्रसिद्ध्या तत्तद्विषयकत्वविशेषितबुद्धीयविशेष्यत्वावच्छिमामा- वएव निवेशनीय इति तत्र स्फुटतरमेव गौरवमित्यवधेयम् ॥२७।। प्रमेयत्वावच्छेद्यत्वविशिष्टवरूपसंबंधावच्छेद्यत्वाप्रसिद्धया प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादावव्याप्तिरतो विशिष्टाभावमपहाय तादृशोभयाभाव उक्त इति जागदीशी ॥ न च स्वरूपेण प्रमेयस्य व्याप्यवृश्चित्वात् तत्साध्यकस्थले निरुक्तोभयाभावाघटितं हेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिना- तियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिः। तच्च तत्राक्षतमेवेति तत्र यत्संबंधावच्छिन्नत्व यद्धर्मावछिन्नत्व उभयाभावसा- र्थक्याभिधानं न युज्यत इति वाच्यम् । दण्डिमान् दण्डिसंयोगादित्यादी दण्डित्वादिप्रकारेण दण्ड्यादेापकत्वनिर्वाहार्थं हेतुमभिष्ठाभावीयप्रतियो- गितासामान्ये यादृशधर्मावच्छिन्नत्व , यादृशसंबंधावच्छिन्नत्वोभयाभावस्ता- दृशसंबंधेन तादृशधर्मावच्छिनसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्यवृत्तिसाध्यकानु- मित्यौपयिकताया वक्ष्यमाणतया तादृशव्याप्तावेकविशिष्टापराभावनिवेशे खरूपेण प्रमेयसाध्यकसद्धेतौ तदप्रसिद्धयाऽव्यापिरत उभयाभावपर्यतानुधा- वनमित्यत्रैव तद्धतात्पर्यात् । यद्यपि व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्ती उभयाभावघटनस्य प्रकृते अप्रक्रांततया तस्सेदानी सार्थक्याभिधानमनुचितं, प्रकांताव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्तौ उभयाभावस्य तदनभिधानं च तथा । तथापि व्याप्यत्तिप्रमेयादेख्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायां प्रतियोगिवैय- - ·भगमश्वरक्रोडम् । धिकरण्याघटितनिरुक्कव्याप्तेर्दुमेहतया प्रतियोगिवैयाधिकरण्यघटितनिरुक्तो- भयाभावघटितापि व्याप्तिरनुमित्युपयोगिनी वाच्या। तथा च स्वरूपेण प्रमेयसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितनिरुक्तावुभयाभावसार्थक्या- भिधान संगतमेवेति । न च नोपादेयमित्यादिग्रंधेन व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्यले प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितन्याप्तेरेवानुमित्यौपयिकत्वाभिधानमसंगतामिति वाच्यम् । व्याप्यत्तिसाध्यकपदस्य अव्याप्यत्तित्वग्रहाविषयसाध्यकपर- त्वेन अव्याप्यत्तित्वभ्रमविषयव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतौ प्रतियोगिवैयधि- करण्यघटितव्यातेरनुमित्युपयोगित्वेपि क्षत्यभावादिति ॥२८॥ श्लो॥ जगदीशकृते व्याप्तिसिद्धान्ते रचिता मुदा । पत्रिका सङ्गमेशेन सुब्रह्मण्यसहायतः॥ दुर्मुखिवत्सरे आषाढामायां स्थिरवासरे अम्मदैवगुरुप्रसादेन विद्वदाशीर्वादेन च समाप्तिमगमत् ।। ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। Sri l'idya "rces, krimbakonam.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.