·MADHARDAS CHAKRAVARTY, M.A. OF VIDYASAGAR COLLEGE 1, A. COURSE. Cantos XIII, XIV & XVI) each, nara Charitam Taratam Re 1-4 Relo Re 1 B. A. COURCE. Re l-12 Re 2-4 Re 3- Re 1-4 'anto I.) II, IV. antos I, II), each into III, IV. XI, History of Sanskrit Literature Re 1-8 Re I- Re 1-4 Re 1-3

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·! गा पताम:मान Harian हाल मामानापनादि गुगलमामागाराममापना मम्मानिनादि मत्ताया नानासानारगन् मामागाराममाति। २१ विच्या ग्लयाम् जलगाताराम ६४ तेगोलापागम् २८ पायुलनादि वायुमाघनप्रकरणम् स्वरानुमानप्रकरणम् चाकानिरूपणन हितीयाध्याय-प्रयमासिकममाप्तिः। गन्धस्य स्वामादिकत्वोपाधिकत्वादिस्यानम् उपणस्पर्गस्य तेनामावनिष्टत्वकवनस् शीतसत्य नलमातरत्तिताप्रतिपादनम् ४४ कालनिरूपणन् ४४ दिशोलक्षणादिकल् शब्दपरोकार्यशयव्य त्यानर ५० शब्दव्यवस्थापनादि ५२ द्वितीयाध्यायमाप्तिः। धामपरीक्षाप्रकरण व्याप्तिज्ञानस्थ न्यायोमयोगितादि ६२ .

·वैशेषिकदर्श नस्य निर्वण्ट पत्तम् । २ - । rar 2 २ . eur २ २ २ ७८ २ ३ २ प्रसङ्गताहेत्वाभासनिरूपणम् प्रामसाधने जानहोतोरनाभासत्वायनन् गरात्मानुमानप्रकार: टतीयाध्याय-प्रयनासिकसमाप्तिः। ! मनोनिरुपणस् वात्मसाधकलिजन्तरकघनादि नित्यज्ञानयात्मतानिराकरणम् श्रात्मनानात्व प्रकरणम् हतीयाध्यायसनाप्तिः। परमाणोन् लकारणाव्यवस्थापनादि । घरमाणोरनित्य तानिराकरणादि ८१ : परमाणोरतीन्द्रियत्वोपपादनादि ८२ ! गुण प्रत्यक्षतामकरणम् ६ परमाणुरसादीमामप्रत्यक्षता 28 रणन्वादेर प्रत्यक्षता प्रतिपादनम् ८४ १ छोन्द्रियग्रावगण कवनम् ८५ २ अयोग्यत्तीनां तेषामप्रत्यक्षत्वप्रतिपादनत् ८५ सत्तागुणत्वयोः सन्द्रियग्राह्यताप्रतिपादन ८६ S ५ चतुर्वाध्याय-प्रथसाहिासमाप्तिः । २ अनित्यद्रव्यविभाग: ६ शरीरस्य चातुभातिकत्वपाञ्चनौतिकत्व- योनिराकरणम् शरीरख भूततयारबतानिराकरणम् शरीरविभागः श्योनिनशरीरविश्वोत्पत्तप्रकार: २ २ ३ २ २ ३ २ २ २ २ २ ८८ २.

·No text on this page.

·शैषिकदर्शन निई एट पलन्। - । ४ २ ४ ३ •uy ३ पलादीनां सन्दने हेतुविशेषनधनन् १०२ भूसजललोभ, ननने हेतवापनन् १०१ शसले सिजग हास्यन्तरेणोईगमने हेतु- २ विषयमा १०३ इिनबारकादेयतात्तिप्रकार: २०३ वजनिों हेतु कायन १०४ दिदाइका साक्षी हे विशेषफयगन् १०५ जह, जलनादों हेतुविशेषावगन १०५ सन्द्रियरूपोगजनकामनाकणि हेतुविशे- पसावन १०५ जना कर्माणि मानधनल १०३ लगतः सर्वस दिने हेतुविशेषजयनन् १०६ करणासायानगो देहादुत्क्रमणे देहान्तर- प्रवेशेच हेतुषिकायन १० तलतोमावखरूपत्वकथन पाकाशदोनों निजि व वदनन् १६ ६ गुणादिसमन्वस सवायलाजरत्वकाधनम् १८ गुणारिनामनवा वारणतापाचनत् १०८ पस्नाधायमाप्तिः । २ वेदमानापमादार ३. सौदीनां सपियर खदिजनमत ११२ वाहादी दुजालपनोजनायां मलाभाष: ३ दारुणला रणन इटसंचापि दोषोत्मतिः १ चे १०८ २ २ ४ ई २ २ .

·पिबदनसनिपसम ११७ १९७ ११८ ११० ११८ जाह्मणद्वारा कन्भम्पादने पुनसत्कम्स; अदुवारा कर्तव्यताकथनम् मालामे होनसमा वाताणग्रगाम नसावदिभ्यः प्रतिग्रहे फल तारतम्यम् १९३ प्राणशये परख ग्रहण मदःपः एव तद्ग्रहण- प्रतिकालय वधे न धमहानिर्न वा धन्मात्पत्तिः ११५ पास हीन सम, गिठेबु विराम: यठाध्याय प्रबमाहिकसमाप्तः । वैध-मफलविवेचनम् मदृष्टफल कक तायकम्म प्रदर्शनम् पवन साधनकवन । বিনিময় मंयमख कर्म सहकारिताकथनम् दोषनिदान कथनम् दोषाणां प्रत्तिद्वारेण धम्मादिहेतुत्वन २२१ मादीनां प्रेत्यभावनिदानत्वधनम् १२१ मोनोपाय कथनम् १२२ पठाध्यायसमाप्तिः। नित्यानित्यरूपादिकयनम् १२५ केपा शत् कारण गुणपूर्वकत्व केपालि त्पाजत्यश्व पार्थिवपरमाणुरूपादौना माकजन्यमानम् ॥ परिमारापरीषा १२३ परिमागानित्यत्वादि আমাখা অদিতিশা १९८ १२. - अर ·पशिदनमा निपसमः । ३ : सिमो माताभार: ३१. समारोनां परनमहावश्यगत मतमाधाय प्रयमादितमाधिः। रहमापसेवा - H १२४ रणादाना मिलन रणाद वेशत्वादिदमनन पक्वानोदनिकरणम् एयोगरोना ना १५८ विभागे तदतिया श्यावचरिकोः योगविभागाभार: पदपदई.जातिका समन्धाधन प्रकरणम् .. परवापरत्वपरीक्षा २६४ समायरोपा सतमायादरामातिः। रदिपले रमः मत्यवहम मन पविभेदन रिशिप देहविवादिनम् मामा-माहिदरमाति:। पद परिभाषा पारामपादानविक्षेपल शामिल मम् मारम! । भारतमा मरममा . १५. + '- ·. वैशेषिकदर्शन निईण्टपलम् । १६८ सम 'आगभावे तदतिदेशः १५१ बन्योन्याभावप्रत्यच प्रकार: १६१ प्रत्यन्ताभाव प्रत्यक्ष प्रकार: ६६१ योगनसन्निकर्षजन्य प्रत्यक्षकवनम् नवमाध्याय-प्रथमाक्षिक समाप्तिः। लैङ्गिकज्ञाननिरूपणन् शाव्दवोधानुमितावन्तर्भाव: उपमित्यादीनामनुमितावन्तर्भाव: स्म,प्ति नवपणन खमहेतुनिरूपण स्वभान्तिक ज्ञानहेतु कवनम् १७३ भनाने हेतकथनन् विद्यालक्षणम् विद्यालक्षणम् १७५ चार्यज्ञानविशेपहेतु कथनस् नवमाध्याय समाप्तिः। सुखदुःखयोर्भद प्रतिपादनम् सयोनानानन्तर्भावकथनम् शरीरावयवाणां परसरभेदसंस्खापनम दशमाध्याय प्रथमालिकरमाप्तिः। त्रिविधानां कारणानां विशेषविवेचनम् १७८ भाभायप्रामाण्य स दाट वसम्पादनम् १८३ दशमाध्यायसमाप्तिः। वैशेषिकसूताणां मिर्ष एंट पत्रं समाप्तम् । १७४ ·कणादसूनविष्टतें- निईण्ट पतम्। ४ - ३ ४ ६ छापाः । मगलारणादि अन्याकरणिका १५ शाले मादाररण प्रतिपादनन् ३ दर्भस्थ ज्ञानोपयोगिताकघनन् १८ धम्म लक्षणाभिधानन् उपस्कारसाख्यानरूपणम् १२ प्रभावस्य सप्तमपदार्थत्ये सुने तात्पर्यस साधर्मवैधभरज्ञानस्य निः यसोपयो- गिताप्रकार: : पदार्पविभाजकपनम् 'प्रपोजनाभिधेयसम्बन्धानां स्वफ्पादनम् বৰ মৰম ৪ লীনাদন १९ शक्तिमारपोरतिरिकापदार्पनाए एहमम् ट्रपन्य मासिरिधिः ए इन्धकारख व्यवसएडनम् उपत्य जातिपरिकार: १५ निष्कमणवादेहित्यरनम् एपखारदपपान्तरम् प्रमादार-प्रमाहिमलाल! Term मारना ७ १२ ७ ७ .. ४

·१०
विरतेण्टि पमम् ।
२२
लासिकासाभिधानम्
प्रसारमते गुगा. साराभागः
मतमाशायनमाप्तिः ।
मोनागि
२.
Tuनागरम
Enापना
पायाण मगमालिक गमाशिः ।

·विरण्टि पसर " १४ : " 22 तरूपस प्रलय हेहतायां विशेष: गरुत्वादोनां प्रत्यक्षप्रतिबन्धक त्वादिकपनन् ८ नुवांधाय-प्रदमासिकसमाप्तिः। रीरतवान् ८६ पावरान शादानां शरीर मानन् ८ वादोनों पार्विवत्वा दलानप्रकारादि 2. पांधायसनातिः। २. पत्नख दाजनकत्वे प्राचां संवादः जिगननादो विशेषाभिधानर पक्षनाध्याय-प्रपनाहिकसमाहिः। हमकरफा मक्ति कारः नवाणिहविःपाभिधानम् १०५ सनरः समादनम् पक्षमाधादरमाप्तिः । १५. मकायां विशेष: गल्तादिखने विशेष:. पारदमाहिदसमासः । सानारोना पसललासापन पादपमाहि। मिलापन पाक्सिरसामाभिवान होरिमारियम । १८ ५ दिलान १९ १९ ९ 40 १ ·१२ विरतनिधराट पतम्। १२५ १३४ १२६ १३८ १४२ गु गुगिनोरभेदनिराकरणम् १२५ चिवरूपाभिधानम् २५ सद गोकर्टन व्यमतम् रसगन्धयोचित त्यानीकारः १२५ परिमाणवायनाशनाश्यत्तेविप्रतिपत्तिनिरा- करणम सप्तमाध्याय-प्रथमाक्षिकसमाप्तिः । यकत्वस्य गुणत्वव्यवस्थापनम् एक रूपमित्यादि व्यवहारोपपादनम् विविविभागोदाहरणम् सतविभागतदृग्रहोपायादि परत्वापरत्वोत्पत्तिप्रकारादि समवायरिद्धिप्रकार: समवायत्यातीन्द्रियवादि २४ सप्तमाध्यायसमाप्तिः। बुद्धिविभागादि १५४ घटनाध्याय-प्रथमालिकसामप्तिः । इदमादिशब्दानां शक्यार्थकथनम् १५४ पष्टमाध्यायसमाप्तिः। भभावं प्रतियोगिनोविरोधिता १५८ उपसारमतदूषणम् नास्ति गेहे घठ रविप्रतीतिविषय विवेचनम् १६३ युक्तयुनानयोलक्षणादि १६४ नवमाध्याय-प्रथमाद्धि करमादि। मनुमितिमन्नणपरिसार १४५ १४७ ·वितेण्टि पसम्। L ५ म ४ १४ ६ मतभेदे पचताभेदकथनम् शाब्दस्वानुमितावन्तभवप्रकारः २६८ उपमित्यादीनामनुमितान्तर्भावप्रकारः स्वभज्ञाने विशेषः १७३ नवमाध्यायसमाप्तिः। शरीरावयवानां परस्परभेदककवनम् दशसाध्याय-प्रघमासिकसमाप्तिः । । कारण लक्षणादिकन् ५८० समवायिकारणविवेचनस १८० वसमवायिकारणविवेचनन् १८१ संक्षेपतः शास्त्रार्थसंग्रहः, तत्र पदार्थ तविभाज- ककथनन् १६४ द्रव्यविभाजकादि १८४ अधिवोनिरूप स् १८५ १८६ तेजोनिरूपणन् १८७ वायुनिझमणन १८८ भाकानिरूपणन १८८ दिशानिरूपणत् १८.० १२ २५ ললিসব २ •- fr १८८ कालनिरूपणम् २८० २९ ':. १८५ संसाव्यात्म निरूपणम् खि निरूपणम् गणसामान्यनिरूपणन् रूपनिरूपणम् इसनिरूपणन् देणे २८६ ९८८ 2 -

·No text on this page.

·वियतेण्टिमत १५ .. : .. " २८ शन्दनिरूपणम् २१३ समनिरूपणम् २५ सामान्दगिरूरणम २९४ বিনিখ্যক समवायनिरूपणम् २९५ अभावनिरूपणन् 18 द्रव्यादिसप्तपदार्वेषु गोतमोक्तानां मनाणादिषोड- शपदार्थानामन्तर्भाव प्रकारः तुतातभट्टमतम् गुरुमतम शिरोमणिशाखण्डनप्रसंग्रहः, दिककालयोः- खएडनम् भाकाशखण्डनम् २१८ १३ मनसः खण्डनम् परमाणुसणुकयोः खण्डनम् स्थरपरिमाणलण्डनम् २१८ असुन नानां रूपरसगन्धपानां खण्ड गम् । पक्त्वस्य खण्डनन् २२. : परवापरत्वयोः खण्डनम् । विशेषपदार्पण्डन २२१ । प्रयापत्तिरूपादिव्यवसापनम् . । पित पखण्डनन् गर्म गोव्यापतित्वखण्ड नम् २२२ पलसंसाया समवायिकारणवन्यलखएडनम् २२२ इब्यनारस स्वादिकारनाशजन्यवराडनन - । ३

·No text on this page.

·वियतेनिई एटमसन * 4 २३ .. छन्दनिरूपणम् समनिरूपणम् सामावनिरूपणम् २२४ विशेषनिरूपणन समपानरूपणम् २१५ प्रभावनिरूपणन रव्यादिसप्तपदायेषु गोतनोतागां प्रमाणादिषोड- शपदानासतर्भापप्रकार: तुतात्महमतम् गुरुमन शिरोमणिलाख रडनप्रसंग्रह:, दिककाल्यो:- एडनम साकाशखण्डन २१८ मनर: रुएडनम् परमाणुवणुकयो: रुएडनम् संबरपरिमापखण्ड नम् २९८ गुरु नान एपरसगन्धर्शन समम् र त्यस सज्नम् परवापरत्वयोः सनम विशेषपदाखिएडनम यापतिमादिबासारणम् रित पसटमम् याशिवराम एकलारा दरमपरिकाररवादरम् इलमा एमारिधारनामसलमान .. ११ ६ 41

·No text on this page.

·पिरतेण्ट्रियता ૧૨ ११ २६ शन्दनिरूपणम् सम्मनिरूपणम् सामावनिरूपणम् २९४ विशेपनिरूपणन समपानरूपणम् २९५ प्रभावनिरूपणन व्यादिसप्तपदाथै जु गोतनोकानां प्राणादिषोड- शपदायीनामन्तर्भावप्रकार: २९ तुतात्महमतम् गुरुमतम् शिरोमणिलतख उनप्रसंग्रह:, दिककालयो:- खएडनम भाकाशखण्डन सगरदुरडमम् परमाणुधरन कयो: सगड नम् परमरिमाग रहनाम गुमला स्परगन्धपीना एगम् : १८पर पडनाम् । परापरयोः एमा मोपदासह माम सादिवसापकर .. . न M कामोल KER THदवार HTTER:

·No text on this page.

·No text on this page.

·२
वैशेषिकदर्शनम् ।
यन्ति अतिस्म तीतिहासपुराणादिषु। तथा हि अतिः
"मात्मा वा अरे ट्रटच्यः थोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यादि
तव्यश्चैतावदरे खलु मृतत्वम् इति" ।
"यदात्मानं विजानीयादहमनीति पूरुषः ।
किमिच्छन कस्य कामाय संसारमनुसंसरेत्” ।
इत्यादि।
स्म तिच,
"मागमेनानुमानेन ध्यानास्यासरसेन च ।
विवा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुन्तमन्” ॥
इति ।
अथ केचिदन्त वासिनो विधिवदधीतवेदवेदाङ्गा
सूयकाः सम्पन्न अवणा मननार्थ भगवन्त कणादमहर्षि
विधिवदुपयेदुः । ततः परम कारुणिकः स मुनिर्दशाध्यायी
तन्त्र तानुपदिदेश । तब प्रथमाध्याये समवेताशेषपदार्थ
कथनम् । द्वितीयाध्याये व्यनिरूपणम् । ।।"
आत्मान्तःकरणलक्षणम् । चतुर्याध्याये शरीरतदुपयोगि
विवेचनम्। पक्षमाध्याये कर्म प्रतिपादनम् । पछाध्याये
श्रोतधम्म विवेचनम् । सप्तमाध्याये गुणसमयाययोः प्रति
पादनम्। घटमाध्याये घ्रानोत्पत्तिनिदानादिनिरु
पणम् । नयमाध्याये युधियिषतिपादनम् । दशमाध्या
पात्म गुणाभेदप्रतिपादनम् । उद्देशो लघणं परीषा :
विविधा:म्य शाम्साम्य प्रतिः विभागस्त विशेपोहेश एक
नाधिक्यम् । यद्यय व तवे पदार्थनिरूपण य प्राचुर्य
-

·१ अध्याये शालिकम् । श्रयातो धर्म व्याख्याखामः ॥ १॥ यतोऽभ्युदयनिय ससिद्धिः स धर्मः ॥२॥ सिपढ़ाईजाननिदानतया धम्मस प्राधान्यात् जमसेदप्रका प्रतिकानीते! पचन्दसानन्तनः शिमिज्ञानानन्तरमित्य: मागादिपरबोसूचकाक्षान्तासिन उपसनाः । ': कारणात् ज्ञाननिदानं धन व्याखाराको निरुन. पाम इलः । केपितु पदो माला, "मोकारावादर हावती ब्रह्मणः पुरा । राष्टं भिवा विनिर्यात तेन मालिकारयुभी"। पनि फरणत् एतेन शाम् प्रणयका महर्षिगा कि हारमरम्मतपरिमाजाभिमानकमारम्भमन्यवयमात्र नारद न मियाम्पोपिनिरस यार । व योगश विनामानिरयात् मनिता गार:- रन रत र पाविन्नु प्रसादी कमिमिका: . गोको भरमनपाएर दवाधिोकारो । समर जानेयोगिता कि. "निरद रहे . ". कोजा" པ རྩྭ ༔ :: ཡས་ * ང ངས ： MERE:

·8 वैशेषिकदर्शनम्। तहचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् ॥ ३॥ : समादयः खर्गः नियशं मोक्षसायोः । । र्यत: कारणात् स धा तथा च स्वर्गापयर्ग५ १.५ . शागतया वभुषणां मुमुक्षणाञ्चोपादेयत्वाइश दागं युकामेव अब च धम्मस्य वर्ग साधनता भाधादेव माधगता तु तत्त्यजागद्वारेति विशेषः धत्व सुराज पदकराया गिरा धमत्य गातिर्धनपद वाच्यत्व मसामभिप्रय मिति ध्येयम् ॥२॥ नगु धा तस्य तत्त्वज्ञानादिगाधनत्येप कि' मानम् 17 मा.मिति चेत् न गत्प्रामाण्यवापि गन्दिग्धत्वात पारण त्यं “ तदापामाण्यमथराव्याघातपुतगतो दतीलागानिरनि गा गगनात गायनात् चारमाया येदरग माम y dirttitili iiu: मार लामकान्तले कि न पामो भवत्येव गया "कता न + . :: .मा." ति कुमारगम ने सदनाम ...: 2, 4 सियादिगोममा गुमना। ": :: पाईन .

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम् ।
तहचनादानायव प्रामाण्यम् ॥ ३ ॥
धस्य दयः खर्गः नियसं मोचतयोः
र्यत; कारणात् स धन तथा च स्वर्गापवर्ग रु ५५९५४९
साध्मतया घणां मुमुक्षूणाञ्चोपादेवत्वाइनत्य
सानं युक्तमेव अस च धम्मस्य वर्गसाधनता सायादव
र्गसाधनता तु तत्त्वज्ञानहाति विशेषः अत्र उखनन
च्छेदकतया सिद्धा धनत्व नातिर्धनपदवाचत्व वा."
रक्षणमभितमिति ध्येयम् ॥२॥
ननु धन्ने तस्य तत्त्वज्ञानादिसाधनत्वे च कि मानन्
एय मानमिति चेत् न तत्प्रामाण्यस्यापि सन्दिग्धत्वात
चाचचरणस्तूवं" तद। । ।
व्यावा नएतादा.
इतीत्याशङ्कां निरस्वति॥
तेनेश्वरेण वचनात् कवनात् धान्नायस्य वेदस्य :
मन सीकार्यमिति भोपः। ईश्वरजाप्रक्रान्तत्वे.पि.
दार्थ के न तच्छब्देन पराम शो भवत्येव यथा “कला च
कान्तिमती बरखावतः" इति कुमारसम्भव तच्छब्दस्यामा
याचित्यं यया या तद प्रामाण्वमित्यादिगोतम सूखे
वेश्य तच्छन्दन परामर्शः यदा ईश्वरवापामेपास।
--
"त्रों तरादित नि गो वत्मणाम्नविधः पात:" ।
इति श्मनात् नया पनि गर्भनिदो पपुषयमा
चेदय सामागदपवण्य मेवाभ्य पेयमिय: ॥३॥

·No text on this page.

·--
है
देशोषिकदर्शनम्।
तवचनादानायल्य प्रामाण्यम् ॥ ३॥
र्यत;
२: नपुरम
यस्य दयः सर्गः निश्रेयसं मोचकटोः ।वाध :
कारणात् स धम्म तथा च वर्गापवर्ग:
साधनतया बुभुक्षणां मुमुचणाञ्चोपादेयत्वादास्य
शानं युक्तमेव अनच धम्मस्य वर्गसाधनता साधादेव -
र्गसाधनता तु तत्वज्ञानदारेति विशेषः अत्र सुखजन।"
छेदकतया सिद्धा धर्मत्वनातिन पट्वाच्यत्वं वाम
लक्षणमभिप्रेतमिति ध्येयम् ॥२॥
ननु धन्न तस्य तत्त्वज्ञानादिसाधनत्वे च कि मानम्
एष मानमिति चेत् न तत्प्रामाण्यस्यापि सन्दिग्धत्वात्
चाक्षचरणखत्वं " तदाप्रामाण्यमन्तव्या वापुनता।
इतीत्याशङ्कां निरसति॥
तेनेवरेण वचनात् कथनात् थाम्नायस्य वेदस्य माना
জস্র ধীজানিনি যার:। দুগৰাসন্ধাৰ,গি *
दार्थ के न तच्छब्द न परामों भवत्येव यथा “कलाप
कान्तिमती बरखावतः" इति कुमारसम्भवे तच्च व्दरसा
याचित्वं यथा वा तदप्रामाण्वमित्यादिगोतम सूले प्रय
चदस्य तच्छन्न परामर्शः यद्दा ईश्वरवाचकमेपास
.
"श्री तादिन निगो अाणनियधः पात:
दति अनात् तथा पनित्यानिनिदों पपुरमा
देवस्य सामागवाव मेाभ्य पेयमित्यर्थः ॥३॥

·No text on this page.

·m . वैशेषिकदर्शनम्। शेषसमवायानां पदाधीनां साधर्म्यवै तत्त्वज्ञानान्नि.श्रेयसम् ॥ ४॥ पत्तेः मि का xप्या९५८ : पित . " धर्मनाभ्यामित्य स्य पदार्थानामिति पठान्तार्थस्य । नह्यात्म साक्षात्कारे साधर्म्य वै. ये । कटपदार्थविशेष्यत्व वास्ति २९ दि रस्यैव देहाद्यभेदवासनायन्मलनक्षमन्वेन तत तदा नच योगजधम्मेणात्मनीतरभेदसाक्षात्कारदशायां शसन्निकण साधम्यांवैधाभ्यां मपि जायते तत्सामग्रीसत्त्वादिति वाच्यं : in रस्य तादृशोदासीनसाधादिविषयकत्वेऽपि तस्य " तानुपयोगितथा मुनीनां तदभिधानस्यान्मत्त '. यत्तू पस्कारक कारैरात्मसाक्षात्कारस्य मोक्षहेतुतायां विदित्वा इत्यादि " श्रुतिः प्रमाणतयोपन्यस्ता उदय " वेदाहमेत पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः पवतात इत्यनेन परमात्मन एवोपक्रान्तत्वेन तच्छब्दस तत्' (तया इनुपक्रान्तजीवात्मपरत्वासम्भवादिति संक्षेपः अत्र :- धंकीर्तनं भावाभिभप्रायेण वस्तुतोडायोपि पदार्यान्तर मुनेरभितः। श्रत एवं द्वितीयाह्निके भावात् कायाभाव বুনি सूवस " क्रिया गणव्यपदेशाभावात् इत्यादि नामङ्गतिः, अत एय न्यायलीलावल्याम् वक्तव्यो नियमोपयोगित्वात् भाव प्रपञ्चयत् कारणा भावन कायाभावस्य मळ मिनवादपयोगित्वमिद्भः" . प्राय ·६ १ अध्याये १ आह्निकम् । धियापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा न इति द्रव्याणि ॥ ५ ॥ द्रव्याणि विभजते । शब्दोवधारणपरस्त नोक्तानि नवैव द्रव्याणि नाधिकानि वा नूपनानोत्ययः । असमाकरणन्तु सबपामितरनैरपे- ण कार्यविशे गोत्पादकता प्रदर्शनार्थ वसमवेत कार्यर- नि सर्वेषां तुलाताज्ञापना वा नच विभागवलादेव नाधिकसयाव्यवच्छेदसम्भवात् अवधारणार्थकेतिशब्दो व तिवाचं यतो विभागस्यले अवधारणवाचकापदासत्त्वे हाध्या हारेणैन नयनाधिक सङ्घयाव्यवच्छेदो बोध्यते अत्र ध्याहारं विनैव ताशव्यवच्छेदवोधार्यमे त्र मुनिना निशब्दो भिहित इति ध्येयं द्रव्य त्वजातिस्तु कार्य प्रसा- न्यस्य सयोगस्य विभागस्य वा समवायिकारणतावच्छ- कतया सिद्ध्यति ननु कन्दलोकारैः सावयाचार्येवर न्धकारस्य द्रव्यत्व स्वीकृत युक्त तत् कथम यथा नोलं मशलतोति गणक्रिया प्रत्ययरत लोकानान् । स हि न थिवी निर्गन्धत्वात् नाप्यस्य नलादावन्तभावः नोलरूप- वात् तथा पाधिक सहयाव्यवच्छेदः कवं सन्नातीति चेन्न वग्यकतेजोविशेषाभावेनैवोपपत्तो व्यान्तर कल्पनाया न्यायात्वात् नील रूपप्रतीतिस्तु गगन दूर तत्र भान्तिरूमा लिन प्रतीतिरपि धालोकापसरणोपाधिको मान्तिरेव नौकादिरलनोपाधिको तीरस शादी रखनाप्रतीति- नान्। तमले द्रव्यत्वकल्पनेनन्त दन्दमागमा शेदिक 1 ३ ·वैगेपिवादनम्। जीवोपातिलिजारोरनितिजगिता लिागीर पञ्च माणमनोविदोन्द्रियामनिमम् । अपची- कृतभतोय' समा भोगगामिति प्रतिपादि नम् । भट्टामा नित्य समसालात्कारो मोना: नित्य सुखन यतिनिई रागीभगतमपि मंगारदायामव्यक्त ग्राम- तत्त्वमाचात्कारानन्तरमेय साचात्तं भगतीति प्राजः, एषमतेपु सम्म ग्न्तोऽपि दोषा ग्रन्यगौरवभवान्नोज्ञायिता: फिन्तु सयंप मतेषु मुक्तताट्शायामान्तिक दुःखनिति- निरायाधैवेति दिक । ननु शक्तिसार खादयोऽप्यतिरिक्ताः सन्ति पदार्याः कयनन्वया मण्यादिसन्निधाने दहन दाहो न जन्य ते जन्यते च तदसन्निधावतोमण्यादिर्दने दाहा- नुकूल श तो नाशयति उत्तेन कमण्याद्यपसरनञ्च पुनरु- त्पादयतीत्यवश्वं कल्पनीयन् । एवं सादृश्यमपि पदार्यान्तरं तद्धि षट्स भावेषु नान्तर्भवति सामानेऽपि सत्त्वात् यया गोत्व नित्य तयाखवनपोति सादृश्य प्रतीतेः नाप्यभावः भाव- वन प्रतोयमानत्वादिति चेन्न मण्याद्य समवहितबहादेः वेषण मण्यभादेवी दाहादिकं प्रति हेतुताकल्प । सामञ्जस्य नन्त शतितत्प्रागभावत सवाल्य नानौ- ·१ अध्याये १ आह्निकम् । ६ एघियापरतेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ॥ ५ ॥ द्रव्यागि विभन ते । गिवान्दो वधारणपर नोक्तानि नवैव द्रव्याणि नाधिकानि नया नानोत्ययः। श्रममाकरणन्तु मर्चपामितरनरपे- ये गा कायंत्र विशेगोत्पादकता प्रदर्शनार्थ स्वममवेत कार्यर- जगने म पो तुनाताज्ञापनार्थ वा नच विभाग व लादेय नागाधिवा मायाव्य पच्छे दगम्भवात् श्रय धारणार्थयोतिषान्दो सच पति वाच्यं यतो विभागस्थले अवधारणयारयापदामा साध्या मारेगाव नगाधिक गडवाव्य योदो बोध्यते प्राम या विनय ताहाव्य यादवोधार्य मेव मनिना शान्दो भिहित इति ध्यं यं द्रव्य वनातिनु नागा- गार योगय विभागाय का पदायिनारयतावचा - र जगमा गिनि नमु य द मनोमव: गावापर सन २२ यार, सीमामा दास का जो Fite : लोागर । रान EPS : PERIT; म. रह ::::.PTET : १ + F

·No text on this page.

·१ अध्याये १ त्राह्निकम् । ऊतक्षेपणमाक्षेणमाकुचनं प्रसारणं गमन नितिभाणि ॥ ७ ॥ सदनित्यं व्यवसायं कारणं सामाविशेष- वदिति व्यगुणकर्मणामविशेषः ॥ ८॥ वाणिविमजते। लिपबदभारणपरः । कन्यजाति: प्रत्यानि रगतले पणत्वादिकमयोति मुनायोगारः । नमान्य निकोलो मारेर नगदनोई मलममममममा. अपि ततो नाव तक नियरि चोभानक मखन् उत्पादित मानत भार: पायरयोगविभागामा -- For: निनादर नए सारा

·१०
चशब्दसमुचिताच
शविपकदर्शनम् ।
रूपरसगन्धस्याः समाः परिमाणानि ध्य-
कत्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे वुद्धयः सुसु-
दुःखे इच्छाहेपौ प्रयत्नाच गुणाः ॥ ६ ॥
मकल्पनापत्तेः कन्दलीकारमते तु तमसः पृथिव्यामन्तर्भाव
इति न तन्मते व्यवच्छ दासतिरिति ध्येयन् । प्रतन
द्रव्यविभाजकेषु गगनन्वकालत्वदिकत्वानामेकैकमा तत्ति
त्वान्न जातित्वं शेषाणां पुनजातित्वमेवेति ॥५॥
गुणान
विभजते।
अनानुक्तसमुञ्चायक हकारेण गरुत्वद्वत्वतेहतारमा
धर्मशब्दानामुपग्रहः, अतएव भाये ."
गुरुत्वद्वत्वस्खेहसंस्कारादृशब्दाः सवेत्येवं चतुर्विंशति-
गुणा” इति प्रशस्तदेवाचार्येरभिहितम् । अत्र गुणविभाज.
कानि रूपत्वादीनि सव्वाण्येव जातयः सूक्तिकारस्तु वेग.
स्थितिस्थापकभावनासु वर्तमान सकारत्वं न जाति: मा
णाभावादित्याह । अथ गुणवजात किमानमिपि चेत् इदं
व्यकम भिन्नसामान्यवति या कारणता सा किञ्चिद्भन्मांव-
च्छिन्ना निरवच्छिन्नकारणताया असम्भवात् नहि रूप
न्वादिकं सत्ता या तलावच्छ दिका नूयनानिरिक्तदेशक्ति
त्वात् असद्यर्षि शत्यनुगत वाच्य तदेव गुणत्वमिति मुक्ता
वलीकारः। नव्यास्तु गुणवजातिः प्रत्यक्षसिद्धा इन्ट्रियस
युक्तासमवेतसमवायतस्तत्प्रत्यक्ष सम्मवात् न च तहान कविर
हान्न तत्प्रत्यंचा मिति वाच्यं सर्वत्र व्यग्नकस्य जातिप्रत्यक्ष
बोजकत्वे प्रमाणाभावात् अन्यच. रूपत्वादेरप्य प्रत्यक्षताम:
कैरिति माडः ॥ ६॥

·.. १ अध्याये १ आलिकम् । ११ उत्क्षेपणामवक्षेणमाकुचनं प्रसारणं गमन सिति वभामि ॥ ७॥ सदनित्यं द्रव्यवत्कार्य कारणं सामान्यविशेष- वदिति व्यगुणकर्मणामविशेषः ॥ ८॥ कम्माणि विभनते। इति पूर्ववदवधारणपरः । कर्मत्वजाति: प्रत्यक्षसिहा एकमुत्क्षेपणत्वादिकम्पोति मुक्तावलोकारः । गमनत्वञ्च जातिविशेषो भ्रमणरेचनस्यन्दनोई जलननमनोन्नमनादि- पुपि वर्ततेतो ना धिक्य तवरञ्जकञ्च नियतदिग्देशस'- योगविभागक.रणत्वन् उत्क्षेपणादिष गमनव्यवहारो भातः खात्रयस'योगविभागासमवायिकारणत्वमेव गौण- मुख्य साधारणो धन: निक्रमणत्वप्रवेशनत्वादिका तु न नाति: एकमिन्नेव कर्मणि एक मादावरकादावरकान्तरं गञ्चति पुरुष प्रविशत्यमिति क यचिद्रः प्रत्ययः कस्य- चिच्च निष्क्रानतीत्यतो जातिसार गसङ्गात् । जगदीशतर्का- लद्धारस्तु ऊई संयोगफलकक्रियावच्चिन्न व्यापारत्वमेवो- त्ने पणत्वं तदेवोक्षिपत्यत्र धात्वर्यतावच्छेदकं नतूत्चे- पणत्वं जाति: प्रवेशनत्वादिना सकरात् लोष्टमुत्क्षिपतीत्यादौ लोटादेः कमत्वानुपपत्तेश्चेति प्रकाशिकायां प्राह । गमन- त्वच न जाति: किन्तु स'योगावच्छिन्नक्रियात्वमेवेति तु नव्याः ॥७॥ इदादी द्रव्य गुणजन्मणां साधय माह। इतीत्वनन्तरं प्रत्यय इत्यध्याहार्यम्, सामान्य सहि-

·No text on this page.

·१ अध्याये १ प्रालिकाम् । १३ फर्म कानाध्यं न विद्यते ॥ ११ ॥ नद्रव्य कार्य कारमाञ्च वधति ॥ १२ ॥ उभयवा गुगगाः ॥ १३ ॥ कार्यविरोधि कर्म ॥ १४ ॥ पोमे स्पष्टयनि मुगमन्. नेता शं कार्मेलाह। फर्ममा कान न विद्यते तयार प्रमाणामायान्न कर्मणः कारिम्भक त्वमिति भावः। अयमभिसन्तिः क्रिया चेत् क्रियान्तरं जायेत् तदा खोत्पत्तिद्वितीयदण एव जन- पेत् शब्दवत् सत्यां हि सामग्रयां फलपिलबस्याहापरत्वात् क्याए प्रदमक जैव भिागे मनित हितोयं कर्म कतमं विभागं ननयिष्यति विभागानन्ने तस्य कर्मत्वानुपपत्ति: योगविभागयोरन पेक्षकारणं कसं ति तल्लक्षणादिति ॥१९॥ इदानीं गुणभ्यां दूच्यस्य वैधय माह। द्रव्य सरख कार्य ण कारणं वा न हन्तीत्यर्थः। बधतीति सौतः प्रयोगः । अयं भावः नन्यद्रव्यं हिवाश्रयनाशादा- रम्मकसंयोगनाशाहा नयति तु व्यस्य कारणं कार्य वा तन्नाशयतीति ॥ १२॥ नेताहशा गुणा इत्याइ। करि गुण: वकार्ये नाश्यते यदादिमः शब्दोहितीयेन शब्देन कधिच सकारणेन नासते ययोमानशब्देनान्ता- शब्द:३॥ वैशेषिक ४ ·योपिकदर्शनम्। क्रियागुणात् मम पागिकार गामिति इयर जगाम् ॥ १५ ॥ सकामेर कम गोमाग कमिला। फागोर योग पेण सोयोपिरोयोनायसात् कर्मत्यर्थः। अयंमा कार्य पिरोधि गाय यति मी: ते.नेनेति द्रव्यस्य लामाहा क्रियाय गुणःश्च मन्तारि यिति क्रिया गुणायत् अव नि. यायत्त्व कम यहत्तिपदार्थविभागकोपाधिमत्त्व नातो मम नादायव्याप्तिः यदाव वियायत्त्व स्वजन्यमयोगयत्वसम्बन्धन खजन्यविभागवत्त्वसम्बन्धन पा योज्यम् । उपहार काराब चितत्व रूपलक्षणत्वं क्रियायाः गुणवत्त समवाधिकारणत्व योच समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वरूप लक्षणत्वं लक्ष्य व्युत्पत्तहिविधलक्षणपोधादित्याक्षिन्तान इतरभेदानुमापकत्वातिरिक्तस्य चिह्नत्वस्थ दुर्वचत्वात् नप द्रव्यत्व सामानाधिकरण्येनेतरभेदानुमापक त्वं द्रव्यचिह्नत्व तदवच्छ देनेतरभेदातुमापकत्वञ्च व्यवच्छेदकात्व नातोभा गासिविरिति वाच्यं गन्धवत्त्वादेरपि द्रव्यचिह्नत्वापत्ते नरः धापत्तिरुद्दे शलक्षणपरोक्षामकाशकशास्त्र पु के नापि मुनिना निवन्धकारेण वा चितरूपलक्षणस्यानभिधानादित्यलमनल्य. चलानेन । थवेति शब्दो ,गण सूचकः तेन सङ्घयादीनां पशानां मयेकरामि लक्षण त्वं सूचितमिति दिक ----- ।

·१ अध्याये १ आह्निकम् । १५ । व्यायथ्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणम नमेक्ष इति गुणलक्षणम् ॥ १६ ॥ एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वनमेंक्षकारण- मिति कर्मलक्षणम् ॥ १७ ॥ गुणलक्षणमाह। द्रव्यरूपो य पात्रयः सोऽस्यास्तीति द्रव्यमायित'शेलं यस्येति वा द्रव्यात्रयी यद्यपि व्याश्रितत्व द्रव्य कर्मादाव- तिव्याप्तं तथापि सकल ट्रव्यगतात्रयता निरूपकतावच्छेदक- सत्तान्यनातिमत्त्वस्य लक्षणत्वे तात्पर्य द्रव्यत्व कम त्वञ्च नाश गगनादौ द्रव्यकम् णोरात्रयत्वाभावात् सामा- न्य त्वच न नाति: सत्तायास्ताहशत्वेपि न सत्तान्यत्वमिति प्रगुणवानित्यादि अनपेक्षइत्यन्मेक' लक्षणन्, अनपेज्ञ इत्यनन्तरं गुण इति लन्यपदं पूरणीयं संयोगविभागेषु निरपेक्षः खोत्तरभावानपेक्षः रून् कारणं यो न भवति कर्म भिन्न इति फलितार्थ: सामान्यानिति पूरणीयं त्याच गुण इन्नः कन्यिो यः सामान्यवान् स गुण इत्यर्थः । व्यकर्मणोय॒दासाय विशेषण्यं सामान्यादिव्युदासाथै विशेषामिति ॥ ९६ ॥ फलणनाइ एक द्रव्यमात्रयो यस्य तदेकद्रव्य ययाविद्रव्य संयो- गादिगुणाशानेदाचिताः तथा जिनपि काम नानेकाधित • संयोगदिमागदोषि भाचिद पारः ।

·No text on this page.

·१ अध्याये १ अलिकम् । १७ संयोगविभागवेगानां कान समानम् ॥ २० ॥ . न ट्रव्याणां कान ॥ २१ ॥ व्यतिरेकात् ॥ २२ ॥ विकारणकानोति गुणासनायिकारणकातिवं द्रव्य. वारिपारिभानबोधिति के इति ॥ १॥ द्रव्यगणयोरिव कर्मणो ने कार्यकारित्वनाइ। समानसिवनन्तरं कारणमिति पूरणोयं पूर्वसूत्खन्य भारतमित्यहानुपको वा शरादौ यत् कई नायते तदनुपः शरस विभागन् उत्तरदेशेन योगं शरे देगा जनयतीत भाषः॥२०॥ द्रव्येषु कर्मण: कारणत्वं नास्तीत्याइ। कारलमित्वस्य पूर्वपत् पूरणमनुषङ्गो न । दम् - दायों द्रव्याणां कारणं न भरतीपर्वः ॥२१॥ नव श्यर योगजगई कर्म कुलोन दूबकारलमिलत : लतिरेकात् इव्योत्पतिसमये पहरो.भागात् यत् नकारासंयोग जगत योगरू तन्नाले योगोकर बोत्पत्रिकाले बम काशत् नए वर्जर: कालले पित्त्याक्तित्वात् कारण निर:- नए महामान्न सहपात रेप करायमुले गागर नारोगान्य वर्ग कारो ८ । . ... पू ·१६ वैशेपिकदर्शनम्। द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् ॥१८॥ तथागुणः ॥ १६॥ . - तवाचाने काश्रितारसत्तात्तिसाक्षायाप्यनामित्व कर्मयो लनमित्यर्थः श्रगुणमिति गुणवद्भिनमित्यवः तयाच गुण- वद्भिनत्तिगुणात्तिनातिमत्वं पर्यवसित लनणं सयो- गविभागेषु खानन्तरोत्पन्नभावनैरपेक्ष्येण कारणत्व टतोय लक्षणं कर्मण उत्तरस योगननने समवाविद्रव्यकालाष्टः खरादिभावापेक्षणात् पूर्वसदोगनाशापेक्षणान खानन्त- रोत्पन्नभावत्युक्तमधिकमन्यवानुसन्धेयम् । तूते सयोगवि- भागयोरिति प्रान्तपाठो मुक्तावलीकारादिसम्प्रत; ॥१७॥ कारणकयनव्यान न बयाणां साधर्म्य माइ। समानमेव मामान्य' खाधिकप्रत्ययात् एकमित्य व अनयोः समानमधिकरणमितिवत् व्यगुणकर्मणां बया- यासेव समवायिकारण मेक व्यं तथाच द्रव्यसमवाविका- रणकरत्तिपदार्यविभाजकोपाधिमत्त्व त्रयाणां साधन्य- मित्यर्थः ॥१८॥ साधनस्यान्तरमाइ। Bध्यगुण कर्मण: बयाणां यथा एकद्रव्य समवायिका- रणं तथा एको गुणो.रुमवायिकारणं तयाच गुणासमवा- यिकारण कत्तिपदावभाजकोषाधिमत्त्व तयाणां साध- यमित्यर्थः भवति हि द्रव्यम् अवयव योगासमवायिका- रणकम् अत्यविगतारुपरमादिगणा अवयवगत समान जातीयग्णाममवा विकारणकाः काणि नोदनाद्यसमबा- ·६ अध्याये १ आह्निकम् । संयोगविभागवेगानां कर्म समानम् ॥ २० ॥ न द्रव्याणां कम ॥ २१॥ व्यतिरेकात् ॥ २२ ॥ विकारण कानोति गुणासमवायिकारणकरत्तित्व द्रव्य- त्वादिपदार्थविभाजकोपवितिके इति ॥ ॥ १८ ॥ द्रव्यगणयोरिव कर्मणोऽप्यनेककार्यकारित्वनाह। समानमित्यनन्तरं कारणमिति पूरणीयं पढ़सूत्वस्वख कारणसित्यस्यानुपङ्गो वा शरादौ यत् की जायते तदनुषः शरस्य विभागस् उत्तरदेशेन सयोगं शरे वेगन जनयतीति भावः ॥२०॥ ट्रव्य षु कर्मण: कारणत्वं नास्तीत्याह। कारणमित्यस्य पूर्ववत् पूरणमनुषङ्गो वा । कर्मप- दार्थो द्रव्याणां कारणं न भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ नन्व वयवर योगजनकं कर्म कुतो न द्रव्यकारणमित्यत व्यतिरेकात् द्रव्योत्पत्तिसमये कर्मणो भावात् यत् 'कन्नाक्यवारम्भकसंयोग जनर्यात संयोगस्य तन्नाशकत्वेन संयोगोत्तरं द्रव्योत्पत्तिकाले तस्य नाशात् नच कमणः कार्यकाले सत्त्वेऽपि तत्पर्वक्षणत्तित्वात् कारणव निरा- वामिति वाच्च महापटनाशानन्तरं खण्ड पटाप्रपन्ते: पूर्ववणेऽपि तदस्यवेषु कर्मणो भावात् वस्तुत: काजनि- तारम्भकत योगांधीनटूयोऽपि न कभ कारणं सचोगेना- न्यवासिन्यादिति ध्येयम् ॥ २२ ॥ वैशेदिक ·१६ वैशेषिकदर्शनम्। द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् ॥१८॥ तथागुणः ॥ १६ ॥ त्याचाने कावितासत्तात्तिमाचावायनामित कर्म लनमित्यवः श्रगुणमिति गणवद्भिनमित्यवः तयार गुरु वशिन्नतिगुणात्तिनानिमन पर्यवसित लनणं सयो- गविभागेषु स्वानन्तरोत्पन्नभावनैरपेक्ष्येण कारणत्व हो लक्षणं कमण उत्तरसंयोगवनने समवाविद्यकालाटे खरादिभावापेक्षणात् पूर्वसदोगनाशापेक्षणान सानन्त रोत्पन्नभावयुक्तमधिकमन्दवानुमन्वेयन् । खते सयोगवि- भागयोरिति प्रान्तपाठो मुक्तावलीकारादिसन्मतः ॥१७॥ कारणकयनव्यान न बयाणां साधय माह। समानमेव सामान्य' स्वार्थिक प्रत्ययात् एकमित्य थः अनयोः समानाधिकरणमितिवत् व्यगुणकर्मणां हया. रमामेव समवादिकारण मेक द्रव्यं तयाच द्रव्यममवाविका "रणकतिपदार्यविभानकोपाधिमत्त्व बयाणां साधान्य- मित्यवः ॥१८॥ साध्यान्तरमाइ। दृध्य गुणक मंगा बयाणां यथा एक दृव्य ममयायिका- रणं तया एको गुणो.ममाविकार गां तयार गुणासमया- यिकारणकतिपदावभाजकोनाधिमत्त्व' बयाणां साध- र्यमित्यर्थः भवति हि द्रव्यम् अवयव योगासमवायिका- रणकम् अवधिगतारुपरमादिगणा वश्यगत समान जातीयग्गाममयादिकारणका; बाणि नोदनाद्यसमवा- ।

·१ अध्याये १ शालिकम् । संयोगविभाग वेगानां कान समानम् ॥ २० ॥ . न ट्रव्याणां कान ॥ २१ ॥ व्यतिरेकात् ॥ २२॥ विकारणकानोति गुणासनवाधिकारणकतिवं द्रव्य- वादिपदार्थविभानजोमाधितिके इति ॥ ॥ १८ ॥ द्रव्यरणयोरिव कर्मणोऽयने कार्यकारित्वना । समानसित्य नन्तरं कारणनिति परणीय पूर्वसूत्रस्थत्य कारणमित्यस्यानुपङ्गो वा शरादौ यत् की जायते तदनुषः शरस विभाग उत्तरदेशेन संयोग शरे वेग जनयतीति भावः ॥२०॥ - द्रव्येषु कर्मण: कारणत्वं नास्तीत्याह कारणमित्यस्य पूर्ववत् पूरणमनुषङ्गो वा । कन्दप- दार्थो द्रव्याणां कारणं न भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ नव वयवत् योगजनकं कर्म कुतो न द्रव्य कारणमित्रत व्यतिरेकात् द्रव्योत्पत्तिसनये कर्मणो.भायात् यत् कनायकारक संयोग जनयति योगर तन्नाशकत्वेन संयोगोत्तरं द्रव्योत्पत्तिकाले तस्य नाशात् नए कर्जल: बालाले सत्त्वपि तत्पूर्वपक्तित्वात् कारण निरा- शामिति का महामनाशानन्तरं सहपहात्मत: पूर्वमपि तदपघु जन्मापात् दलः - नाराम योगायोगव्यानि वर्ष झार दोन- न्या महादिति धेचन् । ५

·No text on this page.

·१ अध्याये १ श्राह्निकम् । १६ संयोगानां द्रव्यम् ॥ २७ ॥ रूपाणां रूपम् ॥ २८ ॥ गुरुत्व प्रयत्न संयोगानामुत्क्षेपणम् ॥ २६ ॥ संयोगविभागाच कर्मणाम् ॥ ३० ॥ कएनेकारस्वत्वं नास्तीत्याह। असमवायात् इयोर्वडच सनमायेन कर्मणोभावात् सामान्यज्ञार्यन् अनेकार काम न विद्यते नास्तीत्यर्य: चाच प्रतिद्रव्य भिन्न भिन्न कम अनुभवसिदन ॥२६॥ पुनरनेकार कार्यमाह। पटनां तत्त्वादिसंयोगानां पटानिरूपने द्रव्य कार्य- मित्यर्थः ॥२७॥ एकस्स गुणस्यानेकगुणजन्यत्वमाह ॥ रूपपदे रसगन्धपहिसांसिकिट्रवत्वैकत्वैकर कत्वकरयक- त्वपरिमाणवेगस्थितिस्थापकगुरुत्वानामभ्युपल के समादिकारणगडभी रूपादिभिरविगतक रु- पादिक जायते इत्यर्थः ॥ २८॥ इसानीकस्य कणो वजकारणकत्वमाइ॥ एक कानिति शेषः । उत्क्षेपणपदमपोपणादेर- पल का उत्रेकरू गुरुत्वम् उत्तु: प्रयत्नः उत्रेपर- सनोदना एते वय एकोपनहेत. प्रत: कई सपने सारपतगिरावामिति भावः। २६. नमु या मादिरूपाच पक्षादिकारनाम- सुना सकालोनियासंदरदिनलिनु तवाप

·No text on this page.

·२६ १ अध्याये २ आह्निकम् । कारशाभावात्कार्याभावः ॥ १॥ ननु पर्वाह्निके कार्यत्ववटित कारणत्वरितञ्च साध- यमुक्त तत्कयं साचते कार्यकारणभावस्यानिवत्वेन शिवित्राणतमानवादित्यत: कार्यकारणभावमेव व्यवस्था- यांना दण्डाभावाद घटाभाव इत्यादि-प्रतीतो हि दण्डाभावे टाभावप्रयोजकत्व भासते तच्च दण्डक्टयोः कार्य कारण- का विना नोपपदते अन्यथा दण्डाभावात् पटाभाव इत्यपि रतीत्यापत्ते: एवं घटादिकार्याणां विचित्कालासत्त्वे सति कचित् कालसत्त्वरूप दादाचित्कन्चननुभूयते तदपि टादेः कारणापेक्षामन्तरेण ग सम्मति अनाया घटादिः सर्वदैव सात् किं वा सर्वदैव न सात् न तु कदाचित् स्यात् अपि र कार्यकारणभावाभाले प्रतिनिक्तिच लोकानां न सात् त्याच निरोह नगदापद्यत नहि प्रतिरन्तरे- साधनाज्ञानं न वा दिनानिसान्तावुद्धिं नित्तिः ! साहवास मदादौ पुरा तिरोभूत: सन् कासादिरापि- भवति पुनर्मुडरमहारादिना तवैव तिरोभूलिधतीत्या- विर्भावतिरोभापादेवोत्पादविनाशो नतु वास्तवी तथा पति मन नन्दुतः करूसोत्पाद: । न पोत्पत्ते: पूर्व कामात सारले सत्तमप्रामाणिमिति वापन् "रुदेव सोन् दमन पामेत् इत्यादियतेरेष प्रनारावादियाजर चिन्ता सिर्भािपतीकारेनसामहात् सानिर्भार पूर्वमहाम उल्पनिकोबारकासवेन स्टोन - सकालारस निकादिमिर- दिप •~

·No text on this page.

·१ अध्याये २ अालिकाम् । २३ सानान्वं विशेष इति बुधनेनन् ॥ ३॥ भावोऽनुत्ते देव हे वा लामात्य मेव ॥ ४ ॥ अगवस्थामयात्मामान्यत्वं न जाति: विशेषस व्यारत्तसभा- यस्य रूपलानिमित्व जामिवाधिका, यदि विशेषवं जाति: खात् तदा जातिमत:वतो व्याक्तत्वास-सवेन खतोव्यारत्तत्व- रूपय घसाधारणधर्माख व्याधातः सादतो विशेषत्वं न मालित अवारूपानि: खरूपहागिः तवाच विशेषा यदि मूर्तिसमित्वे सति जातिवन्तः सरदा गुणा: कम्माणि वा मुत्रः विभक्तित्व रति जातिमन्तः सारदा गुणाः स्वरिति विशे- पस खरूपाणि शेवगातिवाधिका बनवायसम्बन्धाभा- वात् सनवायवन नाति: ससवाये समवायान्तरखोकारे- निवस्या प्रात् उत्पादनाश शालिनो वहब सनवाया इतिमतेनैतत् अवैककिवादपि समवायत्व न जाति: सात् एवरुभावत्वस्य नातित्वे सखवायसम्झन्वाभाव एव वाधक इत्यादिशन इन यन् । मामाकरालु संखानव्यव नातिः सा न गुणहीणोतीलालः ॥ ३ ॥ सत्ताय.: परत्वनेन नापरानमाह । भार: सत्ता अधिक देशत्तित्वबुद्दे हे नुस्वात् एसकारणाल्पदेशत्तिपछि व्यवच्छेदः बाबुद्धिस्तु सत्ता व्यत्वाद्यपेनयाधिशदेशत्तिरित्यारिका तसा: प्रत्यक्षा- लिकाया हेतुत्वं उत्तायां विषयसुद्या त्याच पत्तायां का- चिदपि जातिलपेसानदेशतित्वबुद्धेरभावान विशेषत्त्व किन्तु परखनालमेरे ॥ ४ ·२२ जिदानम्। न तु कार्यामार कारणामानः ॥ २ ॥ नियमितोमा मसार भारका मापनमोतिरामदायों शारणमानियामेोपमा यति । कार्यकारणभानिमाभाने का भानः .. १९९... माप्रयोगका कारणभानु कोशोभानमयोजक रति मानुपमरति भावः॥२॥ सामाच पदावन लागामार। मामान्य परं विशेषः परं समाचन् इति । पेग बुदिर पेना लवणं यत् : याच नामान्द परमपरञ्च तत्व परसाना व नन्ता ब्रादिकालपरक मान्य तत्व सामान्यविशेषयो: परापरवोर्लनणं वद्धिरे। रत्तत्वद्धिः सामादस्य व्यायत्तत्व धर्विशेमच . धनुरत्तत्वम् अधिकादेशत्तित्वं व्याक्तत्व तथाच सत्तायाः सर्वज्ञानालापेच्याधिक शक्ति परत्वमेन व्यत्वा दजातेलु सत्तापेक्षया दूनदेशति दपरत्वं विनीत्वावपेच्या धिकदेशक्तिदात् ५ पीति पर त्वरूप सामान् भरलरूपं विशेन नियत किन्तु बुझपेनमिति । जाम्बिाका उता का चार्थे , " व्यरमे दखलपत्वं रङ्ग ज्यानसहित ! हानिरसन्यो जातिबाधकसंग्रहः" इति । ततसम्मति त्वादाकाशत्वं न जाति: बन्धनानतिरिकव्यकिवा : ६८. कलरुलञ्च न जातिवयं परस्परान्तालासमानाधिकार योरेकञ्यक्तिसमावेशेन रुकोण सा भूतत्वं सतत्वञ्च न न 17 ·अध्यावे. २ श्रालिकाम् । २३ सामान्य विशेष इति बुधमेनम् ॥ ३॥ भावोऽनुत्तेरेव हे वात् सामान्य मेव ॥४॥ अनवस्याभयात्सामान्यत्वं न जाति: विशेषय व्यारसभा- पस रूपहानिरिक्षेत्रत्व जातिवाधिका, यदि विशेषवं जाति: सात् तदा जातिमत:सतो व्यारत्तत्वास-सवेन खतोव्यारत्तत्व- रूपत्र असाधारणधर्माख व्याधातः स्यादतो विशेषत्वं न साति:, श्रथा रूप हानि: खरूपज्ञानिः त्याच विशेषा यदि सूर्ततलिये सति जातिवन्तः त्यसदा राणा: कम्माणि वा सुत्रः विसतित्वे रति नालिन्तःसालदा गुणा: स्परिति विशे- पत्य खरूप जिवजातिवाधिका बनवायसम्बन्धाभा- वात् एनवायवनजाति: ससाये ससवागन्तरखोकारे- निवस्या परसात् उत्पाविनाश शालिनो वह रसवाया इतिमते लत् घरका वादपि मनायव न जाति: सात् एवनसावत्वस जातित्वे सनपायरमन्यामा एक बाधक भयादिशमन यर । गाजारातु खानन्यवर नातिः रा गुणाईलोलीलारः॥६: सत्ताय : परलोक भामरनिनाई। गार: रुका अनुन महिलदेई लात् एक्कारेशानदेशतिलतिव्यदः तामिन सत्ता ट्रमवाय-या विदेश हिरवारिका: माता- लिसवाल सादपिका सवार कायां - हिद निजामशरमाया कि किन्न : .

·वैशेषिकदर्शनम् ।
द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वञ्च सामान्यानि विशे.
पाश्च ॥५॥
अन्यत्रान्त्यस्यो
विशेग्यः ॥६॥
सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु 'सा सत्ता ॥७॥
ननु के विशेषा इत्याकाङ्कायामाह।
चकारेण पृथिवीत्वादीनां द्रव्यगाता नां रूपत्वादोन
गुणगतानाम् उत्क्षेपणत्वादीनां कर्म गतानाच नातीन
समुच्चयः तधाच व्यत्वादीनां परत्वरूप सामान्य त्वन् अप
रवरूप विशेषत्वञ्चत्यर्थः ॥५॥
ननु सामानास्य विशेषत्वाभ्यु परमे भावानां घट्वसंस्था
व्याहनेतेनि
तटस्थाशक्षा निरस्यति।
अन्तया नित्य ध्यरत्तयो विशेषा अभिहितासा
यजयित्वा सामानादिशाभिधानमित्यर्थः । अन्त वसाने
हिन्ति यदपेक्षया विशेषो नास्ति एकमात्र रत्तय इति
मलितार्थः, न्यान्न पूर्वसूले विशेषपदं नैकमास्तरतिषि.
शेषपदार्थपरं किन्तु व्याथ्य सामान परमिति न घटत्वस-
ख्याव्यापात इति भावः ॥६॥
सत्तामामानेर प्रमाणमाह।
इतिशब्देन प्रत्यय व्यवहारयोः सग्रहः । यतो यस्याः
मत्ताया हेतोः व्यगुणकर्म नभयं मम्मित्याकारक. न्ययः
व्यवहारश्च भवति मा सत्ता इत्यर्थः । तथाच सत्तायाम-
सुगतः प्रत्ययो व्यवहारच मानमिरिभावः ॥७॥

·No text on this page.

·२६ वैशेषिकदर्शनम् । सामान्यविशेपानावेन च ॥ १२ ॥ तथा गुसेषु भावा सामान्यविशेषाभावेन च ॥ १४ ॥ कर्मसु भावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥ १५ ॥ सामान्यविशेषाभावेन च ॥ १६ ॥ स्वागुरुत्वमुत्तम् ॥ १३ ॥ द्रव्यादिगतवभि. वादपि द्रव्यत्वं न द्रव्या त्याहा दव्यत्वगुणत्वक त्वविवीत्वनलवतेनस्वा द्रव्यत्वं न द्रव्याद्यात्मकमित्यर्थः ॥१२॥ गुणत्वमपि न द्रव्याद्यात्मकमित्याह भावात् समवायेन सत्त्वात् तथाच गुणसमवेतत्वा त्वं व्यादिभिन्नं तथा सत्तावदेव व्याख्यातमित्यर्थः । ११ इतोऽपि गुणत्वं न द्रव्याद्यात्मकमित्याह। द्रव्यत्वाद्यभावादु गुणवन व्याद्यात्मकमित्यर्थः। कभ त्वमतिरिमित्याह । कर्मसु भावात्मत्त्वात् कर्म त्वं सत्तावदति मित्यर्थः ॥ १५॥ द्रव्यादिगतधाभावादपि कर्म त्वं न मित्याह । द्रव्यत्वाद्यभावात् कम्मत्वमपि न द्रव्याद्यात्मकमित्यर्थः ।। ननु द्रव्यादिप वर्तमाना सन्ता व्यत्वाद्ययच्छेद देन भिन्ना कयं न सादित्यत श्राद।

·२७ २ अध्याये २ प्रालिकम् । सदितिलिभाविशे पाह विशेपलिङ्गाभावाच्चको भावः ॥ १७ ॥ रूपरसगन्धरमर्शपती धियी ॥ १ ॥ सदित्याकारकप्रत्ययव्यवहारयोः सत्तालिङ्गयोशिमा- भावात् भेदकलिशान्तराभावाच्च भाव: सत्ता एक एव नतु नाना भिन्नत्वं तुलपत्तिकत्वात् सत्तया इयत्वादेवी- विन्तिरत्व न स्यादिति भावः, स एवायं दोष इत्यनुगतयोः प्रत्ययव्यवहारयोः मत्त्वेऽपि तत्व परिमाणादिभेद एव भेदकः नचाख तथा कशिदस्तीति भायः॥ १७ ॥ इति श्रीजयनारायण पर्चपञ्चानन-प्रणीतायां कणा- दस्तविहतो प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तवायं प्रथमाध्यायः ॥ ॥ ननयन्तं पालयन्त नाश्यन्त नगन्मुङ्गः । अगनाङ्गजमानन्दाद् गजाननमहं भजे ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाहिकें द्रव्यलक्षणान्य भिधाति, तखादौ पृथिव्या लक्षणमाह । नीलादिरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वकषा- यादिरससमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वगन्धावपाक- नवर्श समानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्य जातिमत्त्वादीनि पृथिव्या ·२६ वैशेषिकदर्शनम् । सामान्यविशेपानावेन च ॥ १२॥ तथा गुणेषु भावागुर त्वमुत्तम् ॥ १३ ॥ सामान्यविशेपाभावेन च ॥ १४ ॥ कर्मसु भावात् कर्मत्वमुताम् ॥ १५ ॥ सामान्यविशेषाभावेन च ॥ १६ ॥ . द्रव्यादिगतभि. वादपि व्यवं न याचा त्याह। व्यन्वगुणत्वक विवीपन.cnel द्रव्यत्वं न द्रव्याद्यात्मकमित्यर्थः ॥ १२ ॥ गुणत्वमपि न व्याद्यात्मकमित्याह। भावात् समवायेन सत्तात् त्याच गणसमवेतवा! त्वं द्रव्यादिभिन्नं तया सत्तावदेव व्याख्यातमित्यवः । ११ इतोऽपि गुणत्वं न द्रव्याद्यात्मकमित्याह। द्रव्यत्वाद्यभावाट्ट गुणवन द्रव्याद्यात्मकमिला। कम्त्वमप्यतिरितमित्याह । कर्मसु भावात्मत्त्वात् कमत्व ...सर मित्ययः ॥ १५॥ द्रव्यादिगतधम्माभावादपि कर्म त्वं न इच्या मित्याही ट्रव्यत्वाद्यभावात् कम्म वनपि न द्रव्याद्यात्मकमित्यर्थः १. ननु व्यादिषु वर्तमाना सत्ता इयत्ता ५५ देन भिन्ना कयं न सादित्यत पाह। - है । ।

·२ अध्याये २ प्राह्निकम् । सदितिलिङ्गाविशेषाद विशेषलिङ्गाभावाञ्चैको भावः ॥ १७ ॥ रूपरसगन्धस्पर्शवती एथियी ॥ १ ॥ सदित्याकारकप्रत्ययव्यवहारयोः सत्तालिङ्गयोर्विशेमा- भावात् भेदकलिङ्गान्तराभावाच भाषः सत्ता एक एव नतु नाना भिन्नत्व तुलपत्तिकत्वात् सत्तया ट्रपत्वादेवी- ऽवीन्तरत्वं न स्यादिति भावः, स पायं दोष इत्यंनुगतयोः प्रत्ययव्यवहारयोः सत्त्वेऽपि तत परिमाणादिभेद एव भेदका नास तया करिदस्तीति भावः॥१७॥ इति योजयनारायण पर्चपञ्चानन-प्रणीतायां कणा. दसूतहिती प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । समाप्तवायं प्रथमाध्यायः॥०॥ नन्यन्तं पालयन्त नाशवन्त नगन्मुजः । अगनाङ्गजमानन्दा गजाननमहं भजे ॥ हितीयाध्यायस्य प्रबमाहिके द्रव्यलक्षणान्यभिधान्त, तसादौ दिव्या लक्षणमाह । नीलादिरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्यापजातिमत्तकपा- यादिरसस्मानाधिकरणद्रव्यत्वव्यापजातिमत्त्वगन्धावपाक- नलसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यनातिमत्लादीनि दिव्या ·- २८ वैशेषिकदर्शनम् । रूपरसस्पर्शवत्व प्रापो द्रवाः स्निग्धाः ॥ २॥ लक्षणान्यह्यानि । अत्र शङ्करमित्राणां गन्धवत्त्वं परित्यन्य तत्ममानाधिकरणदृव्यत्वव्याप्यनातिमत्त्वपयंन्तानुधावनस्य प्र- योननं त एव नानन्ति ॥१॥ क्रमानुरोधात् एविव्यनन्तरं नललज्ञणमाह ॥ नले रूपं शुल रसो मधुर: स्पर्श: शीत; ट्रयत्व सां: सिद्दिक तथाच जलसूत्रे . पञ्चानां गुणानामुपादानात् पञ्चैव जललक्षणानि मुनेरभिप्रेतानि । तथाच नीलास- मानाधिकरणभाखरशुक्लासमानाधिकारणरूपद्दत्तिद्रव्यत्व- साक्षावाप्यजातिमत्त्व तितात्तिमधुरत्तिद्रव्यत्वसाक्षा. बाप्य जातिमत्त शीतस्य शंवत्वं सांसिद्धिकद्रवत्ववत्वं ने हत्त्व- मित्येतानि लक्षणानि नलस्यति भावः। हिमकरकादौ यदि न मांसिद्धिकद्रवत्वं तदा सांतिदिक द्रवत्ववद्धत्तिद्रव्यत्व- व्याप्यजातिमत्त्व विवक्षणीयम् । लवणोद कालिन्दीजलादौ या नीलोपलब्धिः सा प्रायोपाधिको भ्रान्तिरेव विति विक्षेपेत व धवलिमोपलव्यः यद्यपि जले कोऽपि रसो नानुभूयते तयापि हरीतक्यादिक पायद्रव्यभक्षणानन्तरं नलमाधुर्य मनुभयत एव तस्य तद्दनम्न कन्यात्, न च जल- मयोगात् हरीतक्यादाव माधोत्पतिरिति वाच्यं पाय- वहरीतश्यादायपि जन्न लमयोगेन मधुरिमोत्पत्त्यापत्तेः कपायन गरमान्तरोत्पादनत्मागभावादिकल्पनायां गौर- दाद कटोमणानन्तर जन्नस्य या तितोपलाभिः सा ·१ अध्याये २ त्राह्निकम् । २६ तेजो रूपयशंवत् ॥ ३॥ कया एव जलमन्तरेणापि तद्ग्रहात् नम्बीररसादाय- नोपलब्धिः कारवेल्लरसादौ तितत्वोपलब्धिच एतेन याख्याता । रूरकरादिसंयोगानले यउणस्पर्शः प्रतीयते सोऽपि सूरकरादेव, यद्यपिहिमकरकादौ व्यत्वं नातु- भूयते इति कयं तस्य नलेन्तर्भावः सम्भवति तथापि उन- णा विलीने तल जलत्वं प्रसिद्दमेव दिव्यतेनःसंयोगातु तब दूपन्दप्रतिरोध: काठिन्यप्रतीतिस्तु तल मान्तिरेवेति मुक्तावलोकार: । केचि तु दिव्यतेजःस योगात् जलपरमा- युभ्यां झगु तेच वनदेखादिक क्रमेण हिमादौ जायते लाहशणुकादिकञ्च दूपत्वरहित कठिनमेवेति हिमादी कान्यि प्रतीतिर्न मान्तिरियाजःतेहस्तु जल एव तादा- कपि तदुपटसक जलये व लेहः तत्प्रकर्षाच एतादेर्दहन- नकलत्वं सरिकतादो पिण्डोभावरूपः संग्रहनामका संयोग विशेषो दूपत्वइतस्नेहकर्नरत एक्ट्रपत्वसावकारि- सत्ये काचकानट्रयवादितोपि तदुत्पत्तयापते. नापि हेर्. मावकारितः घनीभूतादिभिरपि तदुत्पन्तिप्रसा- दिल्लमधियोन। क्रममा तेजोलमणमाह भाखरसह रूपापम् उपविका तेजोमदन- पदः । नर मोलमजनकपालादिसतेजगतिपुर- प्रकाशकवरूपभारूरवशिशलरूपालादारमारिति पार पपि तेजर न तदमुनानात् नुस् तेरा ·पिकवर्णनम् । Br मागवान् सामः ॥४॥ तपाकागेन निन्न मी सम् असमानामगोगे सामान अत्यात समास: राय र यातानुमा। मिहन, उमदीनुसनगरपि पान्दा रानोकरादी शनोगमा पम्प गाभिभासते ।। न तव द्वितीयाच्याति तेजीन रात सदगुमानात चतुर्थिधं हि तेश: मिचिम तरूपम् यथा मौरा किश्चिदनु तरूपम् गे' यया पशुरादि, फिशि तक मनुडू तस्पर्श यया चान्द्रप्रभादि किञ्चिदनु तरूपमुद्र, तस्पर्श यया भज्ज़ नकमाल दिस्यपदयादि । ते अम्बञ्च न्योण स्पर्शसमया यकारणतायच्छदक तया मिदो जाति शेषः नित्यस्य स्वरूपयोग्य त्यादिनियमाभ्युपगमे तु अन्य एणसशसमयायिकारणतावच्छेदकतया सिद्ध जन्यतंज तवच्छिन्नसमयायकारणतावच्छेककतया तेज व जा सिद्धिरिति मुक्तावलोकारः ॥३॥ वायु लमर्यात । प्रत स्पर्धापाक नोऽनुष्णाशोतो ग्राह्यः तेन वायवी विजातीयस्पर्शी लभ्यते तथाच ताहविनातीयसवित्त वायुलक्षण पंजात्यन्तु वायुस्पर्श प्रत्यक्षसिद्धमिति ४ .! नन्याकाशादापि नोलादिरूपोपलवूतस्य कयमा न्द्रि यत्त्वमत माह । यद्दा रूप.दिचतुष्कं निःस्पर्शद्रव्ये नाती वम्गतिमनुरुधरह। .

·No text on this page.

·यथा गोत्वे विपाणित्वादीनि लिङ्गानि सामान्यतो
३२ वैशेषिकदर्शनम् ।
विषाणी ककुदान प्रान्तेवालधिः सान्नावान
इति गोत्वे दृष्टं लिङ्गम् ॥८॥
मुवर्णानामिति बहुवचनेन कांस्य तात्र-पित्तल-पार
दादीनामप्यु पग्रहः । व्याख्यानञ्चास्य सूत्र व पूर्ववदेव बो-
ध्यम् ॥ ७॥
ननु स्पर्शवान वायुरित्यनेन वायोर्लक्षणमुक्तं तत्र
लक्ष्या सिद्धग्रासिद नहि वायो प्रत्यक्ष 'प्रमाणं सम्भवति
तल्यो, तरूपाभावादित्यतस्तत्वानुमान प्रदर्शयितुमादावन
मान प्रामाण्यं दृदयति।
.
दृष्टानि लोकसिद्धानि प्रमाणानि तथा अतीन्द्रिये वायो
स्पर्शादीनि लिङ्गान्यपि प्रमाणानीति सूत्रद्वर्यानगूढार्थः ।
तत्व प्रथम सूवे विषारणीति प्रशंसायामस्तपथप्रत्ययः तेन
महिपादिव्यारत्तोरिषाणविशेषो लभ्यते स प गोत्वे लिहुन
एवं ककुत्तापि । प्रान्तेवाल धरिति श्रन्ते पाला आघीय.
न्ले सिन्निति व्यत्पनया पुच्छरूपाङ्गविशेष उच्यते प्रष्टो.
उन्लेवालधियंग्य स प्रान्तबालधिोपिण्डः, मेपादिपुक
तु मामत न वालमयत्याम्नानोवाल धित्वं महिपादिपुछ
प्रजम्यत्वादिरूपप्रक्रपाभावात् पुच्छविशेपो गोत्ये लिहम,
माता गलकमल तहत्ता गोस्व लिगम्, विप्राणीत्यादिव्य
हारथिपयताई दबान् इति शब्देन परामप्यते सता
प्रयोग: अयं गोप्रिागविणे.पन्दात् ककुद्दयात् पुच्छवि शेपर
बार मारहारत्वादा पानुभूत गोपिण्ड यदिति ॥८॥

·२ अध्याये १ आह्निकम् । स्पर्शच कायोः ॥६॥ नच दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गोवायुः ॥ १० ॥ अद्रव्यवत्वेन द्रव्यम् ॥ ११ ॥ एवं लोकयातानि हकस्थानुमानस्यं प्रामाण्यमुत्ता- नुमानेन वायु साधयति । लिङ्गमित्यनुषयते कारः शन्दधतिकम्पान् समुच्चि- नोति तयार विजातीयस्पर्शन पर्णादिशब्देन नभसि ढण- लादीनां धन्या शाखादीनां कम्पेन ए वायुरतुनीयते इतिभावः, अनुनानकारत्तन्यतानुसन्धयः वित्तरभयात् परिवतोमाभिः ॥ निनुविजातीयस्पर्शन तदधिकरणं वायुन सिध्यति दिव्याद्यन्यसेन सिड्वसाधनादित्यत पाइ। येन पर्सेन वायुरधिकरणतयाऽनुनीयते स स्पर्शों न दृष्टानां पृथिव्योजसान्, इतिहेतोः वायुरलिङ्गः नास्ति हटमधिकरणतया यस्य काशं लिई यस्य सः दृष्टात्ति- पलिगकोवायुरिति फलिताः, कदाच चियादिना न सिसाधनं नवाधीन्तरं दिव्यादिवस रूपसहचरित- बनियमादितिभावः । अथवा यतो वायुरलिङ्गः अष्ट रुपसहररितत्वेनानुपलबमान लिङ्ग यस सः ततो. मनुमापकाविजातीयों न दृघानां दिमादीनामिति सदिसूवादः । १० एपनि पायो लिई निर्बाइकत्या तत्परमा- पुरच सोकाईव व्यवनयापनकमित्याइ । दत्यम् अधिकारल्या विद्यते दर इत्यात मर

·दिः, एवञ्च एविव्यादौ यथा परमाणुस्तथा वायुस्खले..
निरावाध एव अवयवाश्यविपरम्परायास्तुलात्वादिति
वैशेषिकदर्शनम् ।
कितावत्त्वाटु गुणवत्त्वाच ॥ १२ ॥
अव्यत्वेन नित्यत्वमुक्तम् ॥ १३ ॥
तोत्ययः न द्रव्य यदद्रव्ययत् तसा भायोऽव्ययत्त्वं विक
टतीया तथाच द्रव्यरतिभिन्नत्वेन विशेपितं वायुरूप :
स्य लवायुनियामकतयाऽयम्यं स्वीकार्यमित्यर्थः ॥ १९॥
वायुपरमाणोई व्यत्वसाधक हेतुदयमाह।
वायवीयपरमाणु ई व्यमिति शेषः । वाणु ।
संयोगादिरूपगुणवत्त्व' तदनुक लक्रियायत्त्वञ्च परमाची
ववश्यमङ्गीकार्यमिति न सन्द्रिग्धासिदो हेतुः, ५९ना
दिप्रकारस्तु तसरेणु: साययवाचुपद्व्यत्वाद्
वसरेणोरवयवाः सावयवा महदवयवत्वात् कपालवा
ननु परमाणुरनित्य: क्रियायत्त्वात् गुणवत्त्वाद्दा ५८०
इत्यनुमानेन परमाणावनित्यत्व सेत्स्यतीत्यत आह ।
वायुपरमाणोरितिशेषः, नास्ति द्रव्य समवाधिकार
णरतया यस्य तद्रव्य द्रव्यत्तमयायिकारणकभिन्न तत्वे
त्यर्थः समवाथिकारणजन्यत्वस्य द्रव्यसमवाधिकारणकत
व्याप्यतया परमाणोव्यापकाभाववत्त्वेन व्याप्याभाववत्वान्नानि
त्यत्वं तथाहि समवायिकारणाभावे.समावायिकारणस्या
भावात् परमाणोन विशाशसम्भवः द्रव्यनाशं प्रति तदन्या
रनाशस्य हेतुत्वात् परमाणोई व्यत्वन्तु पूर्वमेव साधितम
केचित्तु अद्रव्यद्रव्यत्वेनेति सूत्रस पाठइत्याडः ॥ १३ ॥

·३५ २ अध्याये १ आह्निकम् । वायोर्वायुसंमूर्छनं नानात्वलिङ्गम् ॥ १४ ॥ वायुसन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद्दष्ट' लिईन वि. द्यते ॥ १५ ॥ नवाकाशदिवत् पायोरपि न नानात्व किनवेकत्व नेव, दक्षिणवातोत्तरवातादिव्यवहारस्तु उपाधिभेदादेवोप- पादनीय इति तटस्थाशक्षा निरात । विरुधदिग्गासिनोगतोऽयोः परत्रमतीपात- रूपं यत् समूर्छनं टणतूलादोनाम गमनानुकूलं सत्सम्पादकरयाऽनुमीयमानं तदेव वायुनानात्व लिङ्गस्, पन्यथा वायोरेकत्व सनईनानुपपत्तमा टणादेरुई गनना- नुवपत्तेः तयार वायोःईनेन तयोरू गमनं भपनि तेन र टणादोनामूर्द्धगमनन्, संपूर्छ नैनोर्ड गमनन्तु विरदिगामिनोगतोद्यादिप्रवास्थितजलयोई निति नन्हवलिङ्गोवायरिति यत् पूर्वसुती तत् कवं सचते दृष्टस स्पशंदेरेव वायुलिलाटधाइ । लिशियस व्याप्ते: प्रत्यक्ष नरसि यया पन्हा मा. मकते तु पायुग्मिकऽपि वायुयाहिमलन सम्म ति पायोरतीन्द्रियावात् तदार प्रत्यारोमामि दिई सयौनासोहलिकोपायुरिति रुकून मेवोपर्थः ॥ १५॥ ननु पापुलारित्वपले दन्नानं पतलत: पो.ने सारवति ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·ܝ .

·४१ २ अध्याये १ श्राह्निकम् । परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच्च नात्सगुणो न ननोगुणः ॥ २६॥ परिशेषाल्लिङ्गमाकाशस्य ॥ २७॥ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥२८॥ इदानीं शब्दस्यामगुणत्वं मनोगुणत्वञ्च निराकरोति। परत आत्मभिन्ने समवायात् शब्दो नात्मगुण: शब्दो यद्यात्मगुणः स्यात् तदाऽहं सुखीत्या दिवदह शब्दवानिति लौकिक मानस प्रत्यक्षं स्यात् नतु शब्द स्य श्रावण प्रत्यक्षम्, पशि धनुभव; सर्वपां, शब्द नृणोमीति, मनःपदं दिक- कालयोरप्युपलक्षक तथाच शब्दो न दिक कालमनसां गण : प्रत्यत्वात् रूपादिवदिति व्यतिरेके कालपरिमाणादिदि- त्यनुमान प्रकारः ॥२६॥ इदानीमुपगंहरति । सन्दः कपिदायितो गुणत्वात् रूपादियदिति सामा- न्यानुमानेन विशेषवाहलतेनाइट्रव्यासिरितद्रव्याश्रित्त्वं गन्दम्प सिध्यतीति भावः, गुणत्वा तस्य प्रत्यवसिइन् नर वाश्यपथवेषु सूक्ष्म शब्दलामेण कारणगण पूर्बक एय वायो T:योवार्य रति पाप्यं शब्दो न वायुविशेषगुणः पयार इलमादित्वात् मुपादिदत् यतिरेके पायवीय दिय- नुमान पाको पगाभिनवरिः पादपरिवार दायमा दयनानियोगि पत्करन्यायमिति : सादर निमा यात्रा :

·॥ २५॥ कार्यान्तराप्रादुर्भावाच्च शब्दः स्पर्शवतामगुरः यो विशेषगुणः बोवेन्द्रियेणोपलभ्यते तस्य कारण गुणपर्व. यन्तिरस्य स्वाय यवकार्यसजातीयस्य शब्दरूपकार्यान्तरण भेय्यादी रुपादयो विशेषगुणा: स्वावयवरूपादिमानीया मारजन्य घटादिक प्रादीभिगारधारगायाः- - जादपरमागरुपादी व्यमिता 'पाकारका मन्यमान देव वैशेषिकदर्शनम् । यया घटरूपादिः कपालरूपादिपूर्वकः, तथाच शब्दको कत्वाभावात् न कार्यगणत्वं किन्तु नित्यद्रव्य व गुणः शन इतिशब्दाधारतया नित्यव्यसिद्धिरित्यर्थः ॥ २४ ॥ . ननु भेरीमदादावेव कार्ये शब्द उपलभ्यते तयार तस्य कारणगुणपूर्वकत्वमप्यनायत्तयाऽङ्गीकार्यमिति ममे सदाकुलमित्यत थाह। शब्दो न भेयादीनां कार्याणां स्पर्शवतां गुणः कुतः का अप्रादुर्भावात् अननुभवात् अर्थात् भेय्यांदौ, अयं भायः या अनुभूय ने तथा स्यावययशब्दमजातीयः शब्दो भेयांची नोपन्न भ्यते नि:शब्दरपि भेय्यांद्यवय यांद्यारम्भात् गडम्याकार गा गणपूर्व कत्वमययमझीकार्यम् एवञ्च भ माहिषगण: अपाक गत्ये मति ৯ দলকিন্সাল যুক্ত কলেখ্রিয়া ম্যাম fix पापा व्यभिचारबारगाय मत्य " पो अकारगा गणाः ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सक्षेपतस्त जोल क्षणं मलल क्षणञ्च सूबद्दयेन परीचते। द्वतीयनन्तरं ज्ञानानीति परगीयं तथाच स्थविरमा विकागरपारमन्दानन्तरणातत्ववानात् यनि अपरल ४४ वैशेषिकदर्शनम् । एतेनोष्णता व्याख्याता ॥३॥ तेजस उधाता ॥४॥ अपसु शीततां ॥५॥ अपरस्मिन्नपरं युगपत् चिरं क्षिप्रमिति काल- लिङ्गानि ॥६॥ मलादवतिव्याप्रिरित्याह। एतेन गन्धस्थलीयप्रकारेण उणतेति शैत्यादेरयुपलत्र- कम्॥३॥ तेजस एव उणता नान्येषामिति तेजोलक्षण य नातिव्यानि रितिभावः ॥ ४॥ अपसु शीतता नान्यतेति न जलालक्षणस्य शिलातसादा यतिव्याप्तिस्तात शेत्य प्रतीतेरौपाधिकत्यादिति भावः । वायु लक्षणं विभातीयस्पर्शयत्त्वमप्यक्तदिशैव परीक्षणीयमितिका चयितुमुद्दे शक्रमः परित्यक्तः । यत्तूपस्कारका ल:स्पर्शम थियोजलम्पीभिभावकत्वसूचनाय क्रमलङ्घनमित्युक्तं तदा मनोरम मुपण चन्द्रकिरणादौ च पृथियो मलपीयो भाग्यशभिभावकत्यम्य मबमिहत्वात् ॥ ५॥ कानमनगमभिधातुमाद। पेच्य अवापर: युगपढ़त्पद्यन्ने, पिरं नीयति व्यागः, मित्र पति वारिस नानानि का लगाधकानि स्यविरोत्पत्ता - ·४५ १ अध्याये २ प्रालिकम् । - द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ ७ ॥ तत्त्वम्भावेन ॥८॥ जायते ततस्तज्ज्ञानं जायते तत्रापरत्वकार्ये चिमसमपा- विकारणं न तादू पररुगन्धानामन्यतनं तषितमईति पायौ तदनुत्पत्तिप्रसङ्गात् नापि त्यशः पाकनवर्शोत्पत्ति- दशायानपरत्वानुत्पत्तिमसङ्गात् स्पर्शबैनात्येनापरत्वादिदै नात्यप्रसाच । नायपलटपरिमाणं परिमाणस्य विनाती- यगुणानारम्भकत्वात् नापि तपनपरिस्पन्दो व्यधिकरणत्वात् किन्तु पिण्डमार्तण्डोभयस युकिञ्चिद्विभुद्व्यस योग एवा- परत्वादिकार्ये ऽसायिकारणन्, ताहशसभापत्वं न गगनादेः, कस्मिंशिमृदादाभिशतात् यावन्मृद न श- दोत्पत्तिमझा किन्तु सशसभापत्या सिई कालनाम द्रव्यमेवेत्यपरत्वबुद्धिः कालसाधिका । इदमुपलवलं पर- िित बुद्धिपि तति मन्तव्य दुगपदिति एकरयां सूरक्रि- यायां घटादावेकत्वैक क्वादय उत्पद्यन्ते इत्यात सूरकि- याया षटैकत्वाद्याधारत्वं प्रतोयते तच्च न साक्षात् सम्बन्धन बाक्षितता किन्तु सायसंयुहमालसंयोगित्पमानितत्व- समन्धेनेति नमन्वष्टकतया कालसिहि उत्पत्तिरूप- धाईसाधारमानेपिसाबसाने सत्रयादेखि - लन एवंरिरंपिप्रमिलादापयन्।। सलस नि बलर सरितमार। वायुपरमारिश शलादि हरायबादलत्वं निरस्यानिमित्त ·रिमदुरपरिन्दानन्तरजातखन्नानात् यनि पर संक्षेपतस्त जोलक्षणं मलबक्षणश्च सूबद्दयेन परीचते। तेजस एव उणता नान्येषामिति तेजोलक्षणस्य नातिव्यानि अपम शीतता नान्यतेति न जललक्षणस्य शिलात जादा यतिव्याप्तिस्तव शत्य प्रतीतेरोपाधिकत्वादिति भावः । वायः यि योजलम्पीभिभावकत्वसूचनाय क्रमलड्यनमित्युक्तं तब दतीत्वनन्तरं नानानीति परणीयं त्याच सविता पेच्य वापरः युगपदुत्पद्यन्ते, पिरं नीवति व्यामः,मिन गदि बाक्षि नादानि कालमाधकानि स्यपिरोत्पना ४४' वैशेषिकदर्शनम् । एतेनोष्णता व्याख्याता॥३॥ तेजस उघाता ॥४॥ अपसु शीततां ॥५॥ अपरहिान्नपरं युगपत् चिरं क्षिप्रमिति काल लिङ्गानि ॥६॥ मलादतिव्यापिरित्याह। एतेन गन्धस्थलोयप्रकारेण उणतेति शैत्यादेरयुपल कम्॥३॥ रितिभावः॥४॥ लक्षणं विशातीयस्पर्शवत्त्वमप्यतदिशैव परीक्षणीयमितिक पयितुमुद्दे शक्रमः परित्यक्तः । यतपस्कारकारेश न:स्पाईन मनोरमं मुवर्ण चन्द्रकिरणादौ च पृथियो मलम नाम्यशभिभावकत्वस्य सर्वसिदत्वात् ॥ ५॥ कालनवणमभिधातुमाद।

·No text on this page.

·. नित्येष परमाणवादिषु अभावात् तदानों नात द. प्रयोज्योत्पत्तिमत्त्वस्य घटादाववगाहनात् नहि कारणा विना कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्व सम्भवतीतिभावः इदना त्तिमत्त्वमेव बटादौभासते नतु एतत् काल प्रयोज्योत्पति ४६ वैशेषिकदर्शनम् । नित्ये ध्वभावादलित्येषु भावात् कारणे वाड- ख्येति ॥ ६॥ कालस्य नानात्वं गिराकरोति। भावेन सत्तया तत्त्वं ततित्वम् एकवमितियाक्त ख्यातमिति वचनंपिपरिणामादन्वयः कालखेति याच अनुगतवुद्धवादितो लायवाञ्च यया सत्ताया तथा कालस्यापीति समुदितार्थः । १. 49 . वहारस्य तत्तदुपाधिभेदेनैकेन कालेनैत्र सम्भवात् नानात्वमितिभावः॥८॥ इदानीं कालस्य नन्यमानजनकत्वमाह । नीं नात इत्यादि प्रत्ययानामभावात् अनित्ये ५५ माइश प्रत्ययानां सत्त्वात् कारणे अर्थादनित्यमात्रस्य कालाख्या काल संज्ञा, तघाच कार्यमा प्रति काला, णम् इदानों घटो नात इत्यादि प्रत्ययानान् एतत् ततः इदानी घटोनात इत्यादि प्रत्ययेषु एतत् .या.. ६ काल मत्त्व बेन घटावत्पत्तिप्रयोजकतया कालस्य घटादि । गत्वंसात् न च कालिकमम्बन्धन कार्यत्वावच्छिन दादात्मप्रमन्बन्धेन कालस्य हेतुत्वानोकारे कार्याणां लिकसम्बन्धेन कालस्तित्व न सम्पति, अजमते ती

·No text on this page.

·रिव्यवहिता तु तदोयमतीची. दोयम मेरुसन्निहिता - यगिरिमन्निहिता समेरुव्यवहिता भाग्नेयी सुमेध्यार दयगिरिव्यवहिता च नैऋती. सुमेरुविहिता उदयनिक व्यवहिता च वायवी, सुमेरुसन्निहिता .चना बि. प ऐशानो, अदृष्टवदात्मस योगजन्याग्निक्रियाजन्यसयों दिश एकत्वेऽपि प्राच्यादिव्यवहारमुपपाट्यति । कार्यविशेषेण नन्दमर्तरूपोपाधिना नानात्वं प्राय धादित्यम योगादिति मावमिकादित्यादि, भूत, ४८ कोपिकदर्शनम्। द्रव्यत्वनित्यत्वे तोयुना व्याख्याते ॥ ११ ॥ तत्त्वम्भावेन ॥ १२ ॥ कार्यविशेषेण नानात्वम् ॥ १३ ॥ धादित्यसंयोगाद्भूतपूर्बाङ्गविष्यतो भूताञ्च ची॥ १४ ॥ दिक् सातदोयोदीचो, एवं सुमेहव्यवहिता वाचो, श्रयः ऊईम्, पतनजन्यस योगाश्रयः प्रधः । वर्षाणां मेरुनुत्तरतः स्थित" इत्यादिवचनात्, एवमेव . बलीकारः ॥१०॥ दिशि व्यत्व निन्यत्वञ्च कथयति । एतत्सुत्र पूर्ववद्ददाय यम् ॥१९॥ पूर्ववन्नानात्व निराकरोति । एतसापि पूर्बवदेव व्याख्यानम् ॥ १२॥ । दिनानाव्यवहारः, वस्तुत एकैव दिगित्यर्थः ॥ १३ ॥ कार्यविशेष दर्शयति।

·No text on this page.

·सामान्यस्य साधारणवमस्य प्रलयात ज्ञानात एकसोव्यिाप्यस्य अप्रत्यचात् अज्ञानात् विशेषस यज्ञानञ्च हेतुरित्यर्थः, चकारात् न्यायसूतोक्योः- ५० वैशेषिकदर्शनम् । सामान्य प्रत्यक्षाविशेषाप्रत्यक्षाविशेषाहते शयः ॥१७॥ दृष्टञ्च दृष्टवत् ॥ १८॥ यस्य स्म तेज्ञानात् मंशयो भवतीतिशेषः। त्याच मंश साधारणधर्मज्ञानम् एककोटिव्यानिश्चयाभारः रणधर्म ज्ञानविमतिपत्तिवाक्यज्ञानयोः संग्रहः, णादिधर्म ज्ञानानां कार्यतावच्छेदककोटौ कारण तोत्तरत्वस निवेशान्न व्यभिचारः, कारणस्य वैविध शयलिविध इतिभावः ॥ १७ ॥ कोरियसहचरितो धम: साधारणधर्म: स- सम्मि हये ग्टह्यमाणः संशायकः कचिच्चैक त्वैव धरि तवाद्यमाह । यत्र पुरोर्तिनि वस्तुनि दृष्ट अयं स्थाणुः पुरु मंशयस्त दुष्ट वस्तु, तच्च पूर्व स्थाणुपुरुपयोर्ट चदिक तहत् तदात्रयः तयाच भन्मिइये कोटिद्वय तत्वेन ग्र-छमार्ग: ययादिका तञ्नानादेय नंशय निभायः॥१८॥ एकच कोटियमचरितमा भवति दिप्राइगिरमिक वयं गयान् पशिशायः सत्कार गार गदभाव महरि रदाय याचाच दरमचर्य HA

·No text on this page.

·सामान्य साधारणधम्मस्य प्रलचात् iii . एकशोटिव्याघस्य अप्रत्यक्षात अज्ञानात् विशयत्स .. साधारणधज्ञानम् एककोटिव्यानिश्याभार: शोडि यज्ञानञ्च हेतुरित्ययः, चकारात् न्यायसूतोतयोः रणधर्मज्ञानविप्रतिपत्तिवाश्यज्ञानयोः संग्रहः, साधार णादिधर्म ज्ञानानां कार्यतावच्छेदककोटौ कारण तोत्तरत्वस निवेशान्द व्यभिचार:, कारणस्य वैश्थिात् वमि हवे ग्टह्यमाणः संशायकः कचिच्चैक वैव धर्मिती यत्र पुरोर्तिनि वस्तुनि दृष्ट अयं स्वाणुः सुरुषो ? लादिक तत् तदात्रयः तयाच धनिये कोटिहयसरि तत्वेन म्यामार्ग यट्टईत्वादिक तज्ज्ञानादेव पत्रात वैयादिगंशयः लत्कारणञ्च केशदभाव महचरितमत्व कानं तश्ययाददर्श्वभागच पसरपकवावन्तीवर ५० वैशेषिकदर्शनम् । सामान्यप्रत्यन्चाविशेषाप्रत्यज्ञादिशेषस्हतेच शयः ॥ १७ ॥ दृष्टञ्च दृष्टवत् ॥ १८॥ यस्य स्म ते नात् मंशयो भवतीतिशेयः । त्याच संशछ । शयस्विविध इतिभावः ॥१७॥ कोटियसहचरितो धम: साधारणधन: सच .. तन.द्यमाह । नंश्यताट वस्तु, तच्च पूर्व स्वाणुपुरुषयोई यहा नंशय इतिभावः ॥ १८॥ एकल कोटिहवसहचरित चला। भवति दि प्रारशिरमि चेले अयं केशवान निक

·No text on this page.

·तिर तदर्थस्तथाच अरणेन्द्रियनन्यलौकियचाय.. व्याप्तिरित्यञ्च प्रत्यक्षसिद्धः शब्दो धन्मों न शक्यो...। शब्द ग्टह्यमाणस्य शब्दत्वादेविशेषस्य 84|| रूपादिघु वयोविंशती गुणेषु. अर्थान्तरेषु द्रव्येयु कर्म संशय इति पूरणीयं तथाच निश्चिती योनिatle रूपासाधारण्य स शब्दन्वादौ सत्त्वार तज्ञानं वाहश ५३ वैशेषिकदर्शनम्। योवग्रहणो योऽर्थः स शब्दः ॥ २१ ॥ तुल्यजातीयेष्वन्तरभूतेषु विशेषस्य - दृष्टत्वात् ॥ २२ ॥ एकद्रव्यत्वान्न ट्रव्यम् ॥ २३॥ त्वव्याप्य नातिमत्त्वमेव शब्दलक्षणं पर्यवसितम्, तेनाव: शब्दे नाव्याप्तिनवा सत्त्वगुणत्वादिकमादाय . मितिभावः ॥ २१॥ केचित्तु सूक्ष्मः शब्दः, महाञ्छब्द इत्यादिव्य ।।.. व्यमेव शब्द इत्याजतन्मत' निराकर्तुमारभते । च उभयथा उभयत्व व्यत्वादिमत्तया निश्चितेषु तदभार तया निश्चितेषु च अदृष्टत्वात् श्रदर्शनात् शब्दो द्रव्य नवे शयं ननयतीति भावः ॥२२॥ दानों शब्दस्य द्रव्यत्वं निरस्यति । शब्दो न द्रव्यम् एकद्रव्यत्वात् एकमात्राश्रितत्त्वात ह्ये कमावाश्रितं किमपि द्रव्य प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥ शब्दत्वरूपासाधारणधर्मज्ञानात् शब्दे सन्दिग्ध 'त्वमपि निराकरोति ।

·२ अध्याये २ प्रालिवाम् । नापिकाऽचाक्षुषत्वात् ॥ २६ ॥ गुणस्य सतोऽपरः कनभिः साधयम् ॥२५॥ सतो लिङ्गाभावात् ॥ २६ ॥ नित्यवैधात्॥ २७॥ अनित्यचाय कारणतः ॥ २८ ॥ शन्दो न कई दाजुभत्वात् राइषप्रत्यज्ञात्तियोग्य- बानिमत्वात् गन्धादिवदिति पूरणीयं ननक्रियागतवैला- दादिवारणाय योन्यति अपिना सवादिमत्तान सामान्या- दिन सूचितम् ॥ २४ ॥ ननु शन्दसारदिनशिवेन कम्मत्वं साधनीयमत पाह। सत उभयपाहीशन्स गुणस अयोतिषः अपन: पारविनाः कर्मभिः साधन न स कम वयाम: हियादाभदासिङ्करले त्यभिपारादित्यवः । २५: सन्दोन जयते फिनु नित्य एव सः, कदारिदमरचन्न मरू दसवैदितिमोसनत निररूति। स्तोनित्यशदलिहाभापात् शनि.पासाव- मझापामावादिति फलिता: समकाभापमुबानमाह। निदधात् शिनाशिवात् शो न नियतबारह प्रदरहवादिकिनारः २०: सन्दरूरिहा ऐरसार । रसोरिय: भारतः रत्रात् हाराहादती राग्त्रनिरासनमान:

·तीवमन्दादिक संयोगाहिभागाध शब्दाच शब्दनिमत्तिः। वात् नहि भेरीदण्डाभिवातस तीनमन्दाक्विाभा। तीव्रमन्दादिभावेन शब्द तीव्रनन्दादिभावो भवितुमरी अभिव्यक्तिखोकारे दोषात् ककार.भिव्यदिशामा दाभिव्यक्तिरूपदोषप्रसङ्गात् न च मानां ने व्यञ्ज। प्रतिवर्ण भिन्नभिन्नमेव स्वीकार्यन्, समानेन्द्रियमाझाब योगदशायां घटादिगतसंख्यापरिमाणाधभिव्यक्ति नसा न्द्रियग्राह्यत्वाभावात् पटोयपटीयरूपादीनां सत्त्वमनुया ब्राहाणत्वादीनाञ्च समनैयत्याभावादेव व्यनकभेदर्स संयोगात् भेरीदण्डाभिघातात् विभागात पायमान ५४ वैशेषिकदर्शनम् । नचासिद्ध विकारात ॥ २६ ॥ अभिव्यक्तौ दोषात् ॥ ३० ॥ प्रत स्वरूपासि ईनिराकरोति। शब्दस्य कारणवत्त्वं नासिद्धं विकारात् ब्दस्य तीव्रमन्दादिभावः केनचिदुपलभ्यते ना अतो भेरीदण्डाद्यभिघातादिरूपकारण नन्यत्वं पाब्दर मेनापि वाचमिति नासिद्धिरितिभावः ॥ २८ ॥ अभिव्यक्तिस्वीकारोऽपि न सम्भवतीत्याइ। सनियतानामेकव्यनकव्यङ्गप्रत्त्वनियमात् अन्यथा नतापि व्यञ्चकभेदप्रसङ्गात् रूपरसगन्दस्पर्शानां रादिति संक्षेपः॥३०॥ अभिवातस्य व्यबकत्व न सम्भवतीत्याहा दलहविभागात् तदुभयनन्यशब्दसन्तानाच शब्दनि पालो ·२ अध्याये २ प्राह्निकम् । ५५ लिङ्गाच्चानित्यः शब्दः ॥ ३२ ॥ इयोस्तु प्रष्टत्तयोरभावात् ॥ ३३ ॥ प्रथमाशब्दात् ॥ २४ ॥ दोत्पत्तिरित्यर्थःवभिधातमातस्य व्यञ्चकन्वस्वीकारे वंश- इलइविभागस्यले दूरदेशस्थितभेरोदण्डाद्यभिधातादि- सले प शन्दसोपलधिनात् इति भावः॥३५॥ वर्णानित्यतासाधकं हेत्वन्तरनाह । शब्द प्रति वर्णालया इत्यादि का वर्णात्मकः शब्दो- नित्यः सत्त्वे सति त्राणेन्द्रियमाहात्वात् नदशादिध्वनिव- दित्यर्थः ॥२२॥ मीमांसकाः प्रत्यतिठते। इयोरुशिप्प यो: प्रहातो. गुरोरध्यापने प्रत्ति: शिप्पस व अध्ययने दोरभावात् धभावप्रसमात् गरुः शि- ध्यान देदनध्यापयति शिष्येभ्यो वे ददाति इत्यादिवारमाना- कार्यकत्वानुभवेग धापनदार दा से शब्दलाविना- शित्वे तप दाम निरायोरभवात् पापने घने र मरतिर्न सात् शब्दसारखईसीकाई नाशकार- गुपकर तमाशे प्रमाण भायात् "लात् कालं सिरनं प: पाराशदिप"दिन्याय मिलकरसितेतिमाः सनिलका देवनारनपत्र। सरसामगिलाचन मानकर-

·No text on this page.

·५७ ३ अध्याये १ प्राह्निकम् । प्रसिद्धा इन्द्रियार्धाः ॥१॥ नस्र्थसाधिकेति । अपिच शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्धटादि- पदित्याद्यनुमानतः शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धातीति । तत शब्दो- त्पत्ति वाचीतरगन्यायेनेति केचित् तेषां सते भेरोदण्डाद्य- - भिवागत् तद्देशापच्छेदेन श्राद्यशब्दखोत्पत्तिः अनन्तरं ! नहि दशदिगच्छदेन प्रथमशन्दात्तापको द्वितीयः शब्दः, तत्तदहि दिगवच्छिन्नत तीयः शब्दो द्वितीयश. । दानपतीत्येवं क्रमेण पर्यादिशब्दानामयुत्पत्तिाध्या को- : पितु कदम्बगोल कन्यायात् शब्दसोत्पत्तिरित्याज: एतन्मते द्वितीचादिशब्दोनको नवा दशदिगवच्छिन्नः किन्तु दशर दिक्षु द्वितीयाद्याः शब्दा दश उत्पद्यन्ते इति विशेषः॥३७॥ इति बीजयनारायण-तर्कपसानन सतायां कणादसूत. विरतो दितीयाध्यायस्य हितोयमाह्निकम् ॥ समाप्तशायं द्वितीयाध्यायः॥ -- यदीयकरणां विना पति मायनालं जन- सपान्तरतमोर्गतरति यत् सपालेशतः। वादग्यनीरो मम निमजत: सा. ना निहन्तु सिदान्तति विबुधवारि पादेयता ॥ शरमानामापरोहानिदानीमारभने । ररिया रुपरसगन्धरूशिरा:. रिद्धाः प्रत्यनि- इल: पार रुपदिधिमकः साधारदार: भार:

·No text on this page.

·No text on this page.

·इन्दूि येभ्यः अर्थभ्या अर्थान्तरस्य भिन्नस्यात्मनामकद्रव्यस इन्द्रियार्थसिद्धिः रूपादिसाक्षात्कारः इन्द्रियायाः हेतुः साधिकेत्यर्थः तयाच रूपादिसाक्षात्कारो द्रव्याधितो गुणत्वादूपदित्यनुमानेन इतरबाधसहशतेन आत्मनः सि. ननु रूपादिप्रसिद्धि देहाधिता तत्कार्यत्वात् तदीयरू- पादिवदित्यनुमानेन देहरत्तित्वे सिद्धे नाऽतिरिक्तात्मसिहि- स: देहरत्तित्वसाधको हेतुः, अनपदेशः देह कार्यत्वस घटपटादी सत्त्वेग तल देहाश्रितत्वाभावात् उक्तहेतोचिभा- ५८ वैशेषिकदर्शनम् । इन्द्रियार्थ प्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्यो ऽर्थान्तरण हेतुः ॥ २॥ सोऽनपदेशः ॥ ३ ॥ कारणाज्ञानात् ॥ ४ ॥ एतावतात्मनः क्रिमायातमित्यत अाह। n विरिति भावः । यद्यपि प्रसिद्ध पक्षतया हेतुत्वकयनमसतं तथापि हेतुपदमत्रानुमितिजनकपरामर्शविशेष्यपरमिति किञ्चिदनुपपन्नम् ॥२॥ रित्यत पाहा रित्वान्न प्रसिद्धे देहयत्तित्वसिट्विरित्यर्थः ॥३॥ ननु ज्ञाननिठं यद्देह कार्यत्वं तदेव हेतुर्भवति व्य- तिरेकेण घटादेह टान्तत्वसम्मवादित्यत वाह। कारणेषु देहकारणे पु अवयवेषु अज्ञानात् ज्ञानाभावात तथाच ज्ञानं न शरीरविशेषगुणः पाक नवे सति श्रकार:

·३ अध्याय १ बालिकम् । भूह कार्येषु ज्ञानात् ॥ ५॥ अज्ञानाच्च ॥ ६ ॥ गरण पूर्बकत्वात् शब्ददि यनुमानेन ज्ञानसामान्य स देह- उत्तित्वाभावरिद्धिः प्रागतशरोरकार्यत्वहेतोरप्रयोजकत्व- मेवेति भावः॥४॥ नु शरीरावयवेषु सूक्ष्म ज्ञानक्रमेण शरोरे लुटतरं जानं कार णगुण पूर्व कमेव स्वीकार्यमतः प्रागुहेतोः स्व. -पामित्वान्न देहात्तिन्वसाधक स्वमत अाह । यदि शरोरे चैतन्य कारणगणपक स्वीक्रियते तदा त्परमागरमवयं ज्ञानं खोकायं तथार शरोरगाशे त्परमारणारव्देषु कार्यान्तरेपपि ज्ञानात् ज्ञानप्रसङ्गात् बादिरिय: ॥५॥ ननु नतत् कार्येषु सूमने ज्ञानं खीकार्यमतोनोप. विरियत माह। अज्ञानात् केनापि प्रमाणेन तत्तत्वातशामरस जा. काजमनात् तदारनिाप्रमाणपत्वान्न तात्मा नि. नई: मारो गौरवं सशिनोति तयार नानापरयुगाना- न्य मान्यनामा किन्याधाररुया एक व्यानरने: इ. परिमारितिभाः। इसपल एवं रेशे ऐकन्नोशारे पाले प्रमुभ समय बोपनादी करान कर दानोतु द समरिमा पालशरीर चार पर सरकार का FEEP हार RECो पा रहे

·६०
वैशेषिकदर्शनम् ।
धन्यदेवतरित्यनपदेशः॥७॥
अर्थान्तरं ह्यान्तरस्याऽनपदेशः ॥ ८॥
प्रतिरपि नोपपद्यते तदानीमिष्टसाधनत्यानुभावकाभावात्
अतिरिक्त पवनयादिमते च जन्मान्तरीयेटसाधनत्वानुभवन-
निरासंसारथशात् स्मरणसम्भवेन स्तनपाने शाखायलम्बने
च पर्योक्तामरति नीःनुपपन्ना नच जन्मान्तरानुभूतानाम-
न्वेषामपि मारणं कथं न भवतीति वाच्यम् उद्बोधकाभावात्
थत न्यनायता नीयनादृष्टमेयोद्वोधक कल्परते अन्यथा ए-
एक फगह तया उच्चपतनेन च बालस्य मरणप्रसङ्गादित्यादिक
द्रष्टव्यमिति संक्षेपः ॥ ६ ॥
जानस्य राणत्वहेतुना द्रव्याश्रितत्वं कथं सिद्दति अतदा-
मनसदनुत्पन्नस्य या तदसाधकत्वादिति सांख्य कदेशिना-
माशको निरस्वति।
अन्य देष साध्यादन्यदेव यस्तु हेतु भवति इति हेतौ यतः
साध्याभिन्नो.नपदेश: हेत्वाभासः, साध्यस्यासिदत्वेन तदभि-
नस्याप्यसिधन्यादितिभावः ॥ ७॥
नमु साध्यादनुत्पन्नस्य राणत्वस्य कथमनुमापकत्वन्,
तथा सति धमादिना यातनारिय रासभादेरप्यनुमानाप-
कोरित्यत प्रा.
बिहेती यतो.थान्तरं यस्दन्तरम अथान्तरस्य यस्वन्त-
देश: अहेतुः रामभादेव्याप्तिम्भून्यो हि धूमादिः
साध्वे हेत्याभासः नतु यनादौ, तनाप्यत्वस्थ
प्रकतेतु व्यापिरु त्यानागमकत्वमितिभायः ॥८॥

·No text on this page.

·६४
वैशेषिकदर्शनम् ।
अन्यदेवतरित्यनपदेशः ॥ ७ ॥
अर्थान्तरं झधान्तरस्याऽनपदेशः ॥ ८॥
प्रतिरपि नोपपद्यते तदानीमिटसाधनत्वानुभावकाभायात्
अतिरिक्त चेतनवादिमते च जन्मान्तरीयेटसाधनत्यानुभवज-
नितसंसारपशात् मारणसम्मलेन सानपाने शाखायलमने
च पर्योक्ता प्रति नाःनुपपन्ना नच जन्मान्तरानुभूतानाम-
वेषामपि स्मरणं कयं न भवतीति वाच्यम् उद्दोधाभावात्
श्रत त्वनायत्तता नीवनाहटमेवोहोधकं कल्परते श्रन्यया शु-
प्ककण्ठतया उच्चपतनेन च वालस्य मरणप्रसङ्गादित्यादिक
ट्रष्टव्यमिति संक्षेपः॥६॥
ज्ञानस्य गुणत्वहेतुना द्रव्याश्रितत्वं कयं सिद्दति अतदा-
मनस्तदनुत्पन्नस्य वा तदसाधकत्वादिति सांख्य कदेशिना-
माशङ्कां निरस्थति।
अन्य देव साध्यादन्यदेव वस्तु हेतु भवति इति हेतौ यतः
साध्याभिन्नो.नपदेश: हेत्वाभासः, साध्यस्यासिदत्वेन तदभि-
नस्याप्यसिद्धन्वादितिभावः॥ ७॥
ननु साध्याद नुत्पन्नस्य गुणत्वस्य. कथमनुमामकत्वन,
तथा सति धूमादिना वाह्वयारिव रासभादेरप्यनुमानापः
शोरित्यत श्राहा,
हितौ यतो.धान्तरं वस्वन्तरम् अर्थान्तरस्य वस्वन्त:
रस्य अनपदेश: अहेतुः रासभादेव्याप्ति शून्यो हि धूमादिः
रासमादौ साध्वे हेत्वाभासः नतु वसादौ, तनाप्यत्वस्व
कल सत्त्वात् प्रकृतेतु व्याभिरुत्वान्नागमकत्वमितिभावः ॥८॥

·३ अध्याये १ अालिकम् । संयोगिसमवाय्येकार्थसमाविरोधि च ॥६॥ कार्य कार्यान्तरस्ख ॥ १० ॥ विरोध्यभूतं भूतस्य ॥ ११॥ : ननु गुणत्वहेतो व्याप्यत्वयि दुर्घटं व्याप्यत्वस्य तादात्मत्र- तदुत्पत्तिनियतत्वादित्यत आह । संयोगि संयोगानुयोगि लिङ्गमिति सर्वशेषः । त्याच संयोगानुयोगि संयोगप्रतियोगिनो लिङ्गं व्याप्यं कवमन्यया अयं देशः सारधिमान् विवशणगतिमद्रयादित्यादावमितिः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धद्यात रूसंयुक्तसंयोग: एवं समका- यपि समवेल लिङ्ग कपमन्यया पवाद्यवयवमानदर्शन- दशायां विशिष्टाक्यवेनाऽपविना पाटेरनुमिति: नचा- यवचः संयोगदशायानवयविपि संयोनहत्वात् तस्यापि प्रत्यदं दुारमितिवाचं चापि सिषाधयिषया ताशानु- मानसम्भवात् चार सारथ्यादिभिन्नत्य सारथ्याद्य कार्यस्य व रबादैः सारयादेव्याप्यत्वात् व्यायत्वं न तादाम्यन्दु- त्पत्तिनियमिति भान; ॥ एजार्यरमवायिनीलिङ्गखोदाहरणं स्वयमेव दर्शयति । कार्य दृषिव्याः कार्य गन्धादिकं कार्यान्तरस रसादे लिमितिशेषः एकार्यसमवाय: समवायटितसामानाधि- करबत् एवं नित्यरसादिकमपि नित्यरूपादेलियन याप गन्वादे रसधभेदस्य रसादिजन्य वस पाभावात् व्याप्तेतदुभयनैवत्वं वाधितनेति भावः ॥ वैशेषिक ·६२ वैशेषिकदर्शनम्। भूतमभूतस्ख ॥ १२॥ भतोभूतस्य ॥ १३॥ प्रसिद्धि कावादपदेगख ॥ १४ ॥ विरोधिनो व्याप्यत्वमुदाहरति । अभूतन् प्रसन्निहित बिरोधि पिरोयमनिशानमिति यावत् भत स जातस्य स्थित स या विरोधिनोलिमिलियन अयननुमानप्रकार: अयं फाडो दाहमान पक्षिम युक्त्ये सात मण्याद्य सन्निधानात् भस्मोभू तयन्वन्तर यत् अयं देशोभि-. याहिमान् अहिमत्त्वे सति नकुलशून्यत्वात् तादृश निश्चितदे- शान्तरव दत्यादि । १९ ॥ विरोध्यन्तरमुदाहरति । भूतमुत्पन्न स्थित वा अभूतस्य विरोधिनो विरोध्य- सन्निधानस्य लिङ्गमित्यर्थः यथायं काठो मण्याद्यसन्निहितो दाहवत्त्वात् श्रयं देशो नकुलयून्यः भोतिहिताहिमत्त्वादि.. त्यादि॥१२॥ सविरोधिनः सहिरोधिलिङ्गत्वमुदाहरति । भूतो वर्तमानो विरोधीभूतस्य वर्तमान स विरोधिनो लिङ्गमित्यर्थः यथा विसर्जनवदह दर्शनेन गुल्माद्यन्तरितस विद्यमानस्य नकुल सानुमानम् ॥ १३ ॥ ननताखलेषु अनुर्मिति न भवत्येव व्याप्तिविरहादित्यत श्राहा प्रसिािप्तिप्रमा तत्पर्बकत्वात् तदधीनत्वात् श्रपदे- शस्य सचेतद्भावनय तथा चोक्तस्थलेपु सन्नवायप्रयोगस्य क- घकसम्मादायसिनत्वात् तन्निवाहकव्याप्तिममोपपादकव्या- --

·No text on this page.

·६४ वैशेषिकदर्शनम् । । प्रसङ्गात् हेत्वाभास निरूपयति । अप्रसिद्धः अप्रमित: व्याप्तमा पन्चधर्म तया च तयाच यत्र व्याप्रि: पक्षधर्मत्वं वा नास्ति स प्रसिद्ध इतियावत्, असन् साध्यक्तीत्यादि साध्यवदतिर्विरुव इति फलिताः सन्दिग्ध इति यतः पक्षे साध्यरूपोधर्म इत्यादि: तघाच साध्यसन्देहज- न कपक्षधमताज्ञानविषय इत्यधः सव्यभिचार इति तुफ- लितार्थः । चकारादनुक्तयोः गौतमीयतन्त्रोक्तयोः सत्प्र. तिपक्षबाधितयोः संग्रहः तयाच हेत्वाभासा: पञ्च असिद्धवि- रुइसयभिचारसत्प्रतिपक्षबाधिता: ताशपञ्चान्यतमत्वं हे. त्वाभाससामान्यलनणमित्यर्थः । "विरुवासिद्धसन्दिन्धन- लिङ्गं काग्युपोववीत्" इत्यत्राप्युपलक्षणं जयम् एवमेव त्तिकार: । हेतुबदाभासन्ते इति व्युत्पत्तया हेत्वाभा. सपदं दुष्टहेतुपर, हेतोराभासा इति व्युत्पत्तया तु हेतु- दोपबोधकमेव तत्, तत्र दोपा अपि पञ्च, तत्र दोषसामा. न्य ननणं प्रकारान्तरमपि मम्भवति, तवाहि अनाहामि. माग्वज्ञानानासन्दितनिश्चयत्तित्वविशिष्टयाशविशिवि- यिताव्यापिका पनः माध्यवान् माध्यच्याप्यहेतुमांचेति जमहालबनानुमितित्वव्यापक प्रतिवध्यतानिरुपित प्रतिबन्ध- मा तापिशित्वं हेतुदोपत्वम्, प्रल ताशयिशिटा- तगावटितत्वे नतीति विशेषणं देयं तेन, प्रमेयत्वविशिष्ट भिवागादी नातिप्रमशः यद्यपि विशेषगग सामान्याभाव. बाद दितीयान्द्रो घटो गुणमामान्याभावयानित्यदी काटिनाया प्रायमिरमंग्रहम्तयापि स्वाच्छिन्वयि- कदाच्छिन्न यकिञ्चित् प्रतिवन मतादविय- ·३ अध्याये १ त्राह्निकम् । ६५ यिताकविशिष्टनिरूपितविधितात्वव्यापकखावछिन्ननि. रूप्यताकधर्मवत्वं हेतुदोषत्त्वमित्यस्य विवक्षितत्वान्न दोषः लत्रण सङ्गमनादिकन्तु सुधी भः स्वयमहनीयं विस्तरभ- यादुपेक्षित सस्माभिः । निर्वह्निः पर्वतो हिमानित्यादौ तु हेतुदोषो न खोक्रियते अविज्ञातास्यनिग्रहेणैव वादि- नव निग्रहात् अधषा या-शिष्टविषयकानाहा-मा- माण्यज्ञानानासन्दितनिश्चयोत्तरानुमिलित्वव्यापकः विरो धिविषयतामयुक्ताः पञ्चविशेष्यतानिरूपितसाध्यप्रकारत्व ताह- शविशेष्यतानिरूपितसाध्यव्याप्य हेतु प्रकारन्दोभयाभावः ता. ঘুৰিছিল চত্তহীন প্রনাদি নিৰকৰাষবিনাম- यासिविसंग्रहाय प्रमेय त्वादिविशिष्टदोषवारणाय च वषि- मयताप्रयोज्चशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्य ताहशोभयाभाव- प्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वं विवक्षणीयं लक्षणलङ्गसना- दिकं सुधीभिः खयमहनीयं ग्रन्थगौरवभयाहिरस्यते सा- भिः। नासिद्धिदोनिविधःखरूपासिवाश्रयासिदिव्या- प्यत्वासिदिभेदात् पजे हेत्वभावः स्वरूपासिद्धिः पक्षे पल- तावच्छेदकाभाव प्राश्रयासिद्धिः व्यर्थविशेषणटित हेतु- तावच्छेदक त् साध्ये साध्यतावच्छ दकाभावः साधने साध- नतावच्छ दकाभाव व्याप्यत्वासिधिः यत्र योऽसिवित्त तवाप्योऽयरिट्विरेव तारदन्य तमत्वम् असिदित्यन हेतो साध्ययामानाधिकरण्याभावताप्यो साध्ये हेतसामाना- धिकरण्याभावतमायो र विरोध: तदन्धतमत्वं विरोधलन् माधारण्यासाधारण्यानुपसंहार्यभेदात् व्यभिचारविनिमः 'हेको साध्याभाययत्तित्वलाप्यौ साधारण्यं साध्यापकी- भूताभावप्रतियोगितलहेतुरलाधार खम् अत्यनामावाम- ·वैशेषिकदर्शनम् । । प्रसङ्गात् हेत्वाभास निरूपयति। श्रमसिद्धः अमित: व्याप्तया पक्षधभतया च तयाच यत्र व्यानि पक्षधर्मत्वं वा नास्ति स प्रसिद्ध इतियावत्, असन् साध्य वतीत्यादि साध्यवत्तिविरुद्ध इति फलितार्थः सन्दिग्ध इति यतः पक्षे साध्यरूपोधम इत्यादि: तयाच साध्यसन्देहज- नकपक्षधम्म ताज्ञानविषय इत्यर्थः व्यभिचार इति तुफ- लितार्थः । चकारानुक्तयोः गौतमीयतन्त्रोक्तयो: सत्म. तिपक्षबाधितयोः संग्रह: तयाच हेत्वाभासाः पञ्च प्रसिद्धवि- रुड़सव्यभिचारसत् प्रतिपक्षबाधिता: ताशपञ्चान्यतमत्वं हे. स्वाभाससामान्य लक्षणमित्यर्थः । 'विरुवासिद्धसन्दिग्धम- लिङ्गं काखपोऽब्रवीत्" इत्यत्राप्युपलक्षणं जयम् एकमेव वृत्तिकार: । हेतुयदाभासन्ते इति व्युत्पत्तया हेत्वाभा- मपदं दुष्टहेतुपरं, हेतोराभासा इति व्युत्पत्तया तु हेतु- दोपवोधकमेव तत्, तत्र दोपा अपि पञ्च, तत्र दोपसामा. न्यल नणं प्रकारान्तरमपि सम्भवति, तथाहि अनाहाप्रि- माण्वज्ञानानासान्दितनिश्यत्तित्वविशिष्टयाशविशिवि- ययिताव्यापिका पक्षः माध्यवान् माध्यव्याप्य हेतुमांश्चेति समहालम्बनानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्ध- का तापविशिष्टत्वं हेतुदोपत्वम्, अव ताशयिशिटा- नरवटितत्व मतीति विशेषणं देयं तेन, प्रमेयत्वविशिट. अभिचारादी नातिप्रमः यद्यपि विशेषगणकामान्याभाव- न दितीयहरताचिन्द्रो घटो गुणसामान्यामाययानित्यदी बावटिताया अर्यामदेरमंग्रहमवापि साच्छिन्नयि. जन्दावचिन्न यकिचित् प्रतिवनकतावच्छेदविष- ·३ अध्याये १ अाह्निकम् । UP यिताकविशिष्टनिरूपितविषधितात्वव्यापकस्वावच्छिन्ननि. रूप्यताकधर्मवत्त्वं हेतुदोषत्वमित्यस्य विवक्षितत्वान्न दोषः लनणसङ्गमनादिकन्तु तुधी भः स्वयमहनीयं विस्तरभ- यादुपेक्षित सम्माभिः । निर्बतिः पर्वतो वह्निमानित्यादौ तु हेतुदोषो न स्वीक्रियते अविज्ञातायनिग्रहेणैव वादि- नस्तत निग्रहात् अघवा यार्शा-शिटविषयकानाहायप्रा. मायज्ञानानाखन्दितनिश्चयोन्तरानुमिलित्वव्यापकः बिरो- विविषयताप्रयुक्तः पञ्चविशेष्यतानिरूपितसाध्यप्रकारत्व नाह- शविशेषतानिरूपितसाध्यच्याप्य हेतु प्रकारन्दोभयाभावः ता. शविशिष्टत्वं हेतुदोषत्वत् अवापि निरुतवाटितात्र- यासिविसंग्रहाय प्रमेयत्वादिविशिटदोषवारणाय च वधि- पयताप्रयोज्वशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्य तादृशोभय भाव- प्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वं विपक्षणीयं लक्षणसङ्गमना- दिकं सुधीभिः स्यनइनीयं ग्रन्यगौरवभयाहिरस्यते सा- भिः। तसिद्धिदोषविविधःखरूपासिवात्रयासिद्धिव्या- प्यत्वारिधिभेदात् पचे हेत्वभाव: वरूपासिद्भिः पचे पच्च- तावच्छेदकाभाव धात्रयारिदिः व्यर्थविशेषणपटित हेतु- तापच्छदंक न साध्ये साध्यतावच्छ दकाभावः साधने साध- नतावादकाभाव व्याप्यत्वासिदिः यत्र योऽसिवितत्व नवाप्योऽप्यत्तिविरेव तापदन्यतमत्वन् धसिदित्वन हेतौ साध्यसामानाधिकरण्याभावतयाप्यो साध्ये हेतुमानाना- धिकरण्याभावयाप्यो र पिरोधः तदन्धतमत्वं विरोधवन माधारण्यासाधारण्यानुपसंहार्यभेदात् व्यभिचारन्त्रिदिशः 'हेलो साध्याभावपत्तित्वल्याप्यौ साधारवं साध्वव्यापकी- भूलाभायप्रतियोगिताहेतरताधारकम् इल्तानापाम- ·वैशेषिकदर्शनम् । यस्मादिपाणी तस्मादयः ॥ १६॥ यस्मादिपाणी तस्माहौरिति चानकान्तिकस्यो- दाहरणम् ॥ १७॥ तियोगिमाध्यादिकं हेतो व्यतिरेकव्यापाभावशानुपसहा- य॑म् अवापि व्याघ्योविवनणीयः साधारण्यादितितयान्य- तमत्वं व्यभिचारत्वन् माध्याभावव्याप्यवान पक्ष: सत्प्रति • पक्ष: साध्याभाववान् पक्षोवाधः असिग्रादिपञ्चदोषान्य- तमत्वं हेतदोषत्वं स्वज्ञानविपयप्रकतहतुतावच्छेदकवत्त्व समन्धेन दोषवान् हेतर्दुट इत्यपि केचित् । ॥१५॥ हेत्वाभासानामुदाहरणमाह । यत्र शशादिः पक्षः अखत्वं साध्य विषाणित्वं हेतुसत' पञ्चैव हेतदोषाः सन्ति तत्समन्वयः स्वयमूहनीयः ॥ १६ । सव्यभिचारस्योदाहरणमाइ । प्रत यदि गोपिण्डस्य पक्षता तदा वाध: सत्प्रतिपक्ष नास्ति यदि महिषपिण्डादिः पक्षः तदा तावपि विद्यते अब गोत्वाभाव वत्तिविषाणि त्वं साधारण्यम् गोवव्यति. रैकव्याप्तभाववहिषाणित्वम् अनुपस हार्यन् असाधारण्ये तु प्रत्र नास्ति एवं गोत्वव्याप्तभावद्विषारिणत्वं व्याप्यत्वा- सिविरप्यात वर्तते हेत्वाभाविशेषाणां लक्षणम् उदा- करणञ्च खयमा विस्तरभयात्तपतामरमाभिः ॥ १७ ॥ धात्मनि प्रमाणान्तरमपि दर्शयति । यहात्मसाधकोहेतु न हेत्वाभास इत्याह । प्रात्मरूपो य इन्द्रियार्थस्तन यः सन्त्रिकर्षः अर्थान्मनसः प्रात्ममनःसंयोग इति यावत् तस्मात् यमज्ञानमुत्पद्यते ।

·१ ३ अध्याये १ बाह्निकम् । श्रामेन्द्रमा सन्निकर्माद्यन्तिम मते तदन्यत् ॥ ॥१८॥ प्रतिनित्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्ट परत्र लि. हुम् ॥१६॥ मह सुखोत्याद्याकारक तदन्यत् तत् ज्ञानम् अतुं नाना- दन्यत् पालनि प्रमाण मितिशेषः प्रात्ममनःस योग जन्यत्रा रणस्य प्रत्यक्ष त्वज्ञापनाय एवं वक्रोक्तिः इन्द्रियार्थमन्निकपी- त्पन्नं ज्ञानमिति प्रत्यई लचणात् यद्यपि ताशप्रत्यक्षं न शरीरादिभिन्नार्म साधकं तथाप्याममावसंधिकतायासत निरावातदेतिभावः प्रचंवा यन्निप्पद्यते इत्यनेन नाम- में प्रतिपाद्यते तदन्यदित्यस्य च तत् जानम् धात्मानुमापक हे त्यामापादन्यत् रत्यर्थः तथा ज्ञान द्रव्यामिर गुणत्वा- दित्यमारक य पामसाधकोहेतुः स न हेत्वाभाय: किन्न सनं शरीरावित सत्कार्य त्यादित्यादिना त्योहापितो- हेत त्यांमार सतिभावः ॥ ९॥ पनि मांगामा महशिरत्यरागइन्दः प्रयत्न विशेषः नितिरत्र- मान्याधिोदने र प्रगामनि मारूनि साटा- रको पराम निलिम विसरमेशदए पराला- पर करिये रई: हारादिगा र प्रयास गरमाने सरपोत पर - Hari ८ रहे ह निरव ·६ वैशेषिकदर्शनम् । यस्माहिषाणी तस्मादश्वः ॥ १६ ॥ यस्माद्विपाणी तस्मादौरिति चानकान्तिकस्यो- दाहरणम् ॥ १७॥ तियोगिसाध्यादिकं हेतो व्यतिरेकव्याप्तवाभावानुपसंहा- र्यम् प्रवापि व्यायोविवक्षणीयः साधारवादितितयान्य- तमत्वं व्यभिचारत्वन् साथाभावव्याप्यवान पक्षः सत्प्रति पक्षः साध्याभाववान पक्षोवाधः असिग्रादिपञ्चदोषान्य- तमत्वं हेतदोषत्वं स्वज्ञानविषयप्रताहेतुतावच्छेदकवत्त्व सम्बन्धेन दोषवान् हेत?ट इत्यपि केचित् ॥ ॥१५॥ हेत्वाभासानामुदाहरणमाह । यत्र शशादिः पनः अखत्वं साध्यं विपाणित्वं हेतुरात पञ्चन हेतुदोपाः सन्ति तत्समन्व्यः स्वयमूहनीय:॥१६॥ सव्यभिचारण्योदाहरणमाह । प्रत्र यदि गोपिण्डस्य पक्षता तदा वाधः मतमतिपक्ष नास्ति यदि महिषपिण्डादिः पक्षः तदा तावपि विद्यते अव गोत्वाभाववतियाणित्वं साधारण्य न गोत्वयति. रैकव्याप्तभावविपाणित्वम् अनुपम हार्य न् प्रसांधार तुश्रव नास्ति एवं गोत्वमाप्तभावद्विपाणिवं व्याप्यत्वा- मिदिरप्यत्र वर्तते हेत्वाभामविशेषाणां लक्षणम् उदा. इरगञ्च स्वयमा बिस्तरभयात्तकमरमाभिः ॥ १७ ॥ अात्मनि प्रमागान्तरमपि दर्शयति । यज्ञाममाघकोइठ न हेत्वामाम इलाह। भामरूपो य इन्द्रियार्थस्तव यः मन्त्रिकर्ष: प्रयागनमः पानमनःमंथोग इति यावत् तस्मात् यनन्जानमुत्परते ·r ३ अध्याये १ आह्निकम् । श्रामेन्द्रमार्थसन्निकर्षाद्यन्निमयते तदन्यत् ॥ ॥१८॥ प्रतिनिहत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्ट परत्र लि. हुम् ॥१६ कई सुखोत्याद्या कारक तदन्यत् तत् ज्ञानम् अनुमाना- दन्वत् पालनि प्रमाण मतिशेषः श्राममनःस योगजन्यन्ना- स्य प्रत्यक्षत्वज्ञापनाय एवं वक्रोतिः इन्द्रियार्थसन्निकर्षा- त्पन्न ज्ञानमिति प्रत्याई लक्षंणात् यद्यपि ताशं प्रत्यक्षं न शरीरादिभिन्नार्म साधकं चाप्याममार्वसाधकतायास्तव निरावातदेतिभावः अचवा यन्निप्पद्यते इत्यन्तेन ज्ञान- के प्रतिपाद्यते तदन्यदित्यस्य च तत् ज्ञानम् बालानुमापक हेत्वाभापादन्यत् रत्यदः पापं ज्ञानं द्रव्यानि गुणत्वा- दित्यमारक र बालगाधकोहेतुः स न हेत्वाभाष: किन्न जानं शरीराति' तत्काय॑ त्वादित्यादिना योङ्गापितो- हेहरेद विभार रतिभावः ॥ १८॥ परानि प्रमागमा महिरपट रामजन्द: प्रदनविशेषः निरित्र- सोपविशेष:ते र प्रलमालनि पानिह सहा- समले परल परालनि लिमिलि नेशर पराला- शानुसार वादियः ६६: वरोरादिना र प्रथम पाया था मरोरा दमाने शारदारानःरिता ali प्रकारे तु र नहर

·६८
वैशेषिकदर्शनम् ।
अात्मेन्द्रियार्थसन्निक ज्ञानस्य भावेऽभावन
मनसोलिङ्गम् ॥१॥
तथापि हिंसादिनि रत्तितो गन्तव्य देशावस्थितानां चुद-
नन्तनां व्यजना दना अपमारणादिरूपा चेटापि दृग्युत
एवेति नानुपपत्तिरिति संक्षेपः ॥१५॥
इति श्रीनयनारायण-तर्क पञ्चानन-भट्टाचार्य-कृतायां
कणादसूत्रविकृतौ टतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥
श्रात्मपरीक्षाषसम्पादकं मनोनिरूपणमारभते ।
प्रात्मा च इन्द्रियञ्च अर्थश्च ते अात्मेन्द्रियार्थास्तेषु यः सन्नि;
कर्षतस्मिन् सतीत्यर्थः अत्वात्मनि इन्द्रिये च मनसः संयो-
गरूपः सन्निकर्षः अर्धे च रूपादौ चनुरादेः सन्निको
बोध्यः तथाच चक्षर्मनोयोगदशा यां सत्यां रासन प्रत्यक्षसा;
मग्रयां चाक्षुषमेव भवति न रासनादिकमिति तन्निया-
सकतयाऽवयं अणु मन: स्वोकार्य तथाच मनसोऽणुतया
नैकदा हाभ्यासिन्द्रियाभ्यां योग: किन्तु येन योगस्तदेव
प्रत्यक्षं जनयति नेतरत् न च ज्ञानसामान्य प्रति त्वाम-
नोयोगस्य हेततया चक्षुमनोयोगदशायां कथं त्वङम-
नोयोग इति वाच्य त्वगिन्द्रियस्य देहव्यापित्वेन मनस-
श्चक्षुपा संयोगदशायां त्वचापि सयोगसम्भवात् नच चा-
क्षुष काले त्वाचापत्तिरिति वाच्य त्वाचं प्रति चाक्षुषमा-
मात्रा प्रतिबन्धक त्वस्थानायत्तया कल्पनात् चर्माम नःस यो;
गसव ज्ञानमामान्यं प्रति हेतुतायाः पक्षधरमित्रादिम्-
नतत्वेनोलापत्तारसवाञ्चेति सचेयः ॥ ॥

·३ अध्याचे २ आह्निकम् । ६८ तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥२॥ प्रयत्नायौगमद्याज्ञानायौगपद्याञ्चकम् ॥३॥ ननुभवतु मनःसितियापि मनोनित्यत्वं व्यत्वञ्च कर सोकर्तव्यमित्यत श्राइ। यदा वायवीयपरमाणो प्रारम्भसंयोगादिरूपरण- पत्वाद् ट्रयत्वं तदवयरकल्पनायां प्रमाणभापन्नित्यत्व दो ज्ञानजनकरयोगादिरूपरणवत्त्वात् तदुत्पादविना- भयो, प्रमाणाभावाचन नरपि दव्यत्वं नित्यत्वचेवः ॥ प्रतिशरीरंमनस एकत्व व्यवस्थापयति । यदकेन मनसः संयोगो या भवति तदा बदज्ञान- च्छेदेन प्रयत्न उत्पद्यते नान्यापच्छेदेन एव मनसोना- नात्वे एकदाहियेनापि एकैकस मनसः संयोगसम्भवात् प्रयानइयमुत्पद्यत नइ विशवलाप देन एकदैव विंश- नि: प्रयला उत्पदन्ते क्यनन्दघा एकदैव ते निया उत्पद्यते इति जयन् उत्पलपत्रभिट् इव तात गपतीतेकरूपत्वात् सनर शाशु चारादेव भिन्नभिन्नरलेमुलतानुत्पादात् एवंनतोनातत्व दुग- पदेव प्राररसनादिभिः सह तेगानेस स्योगम्भवात् प्रायजरासनादीनानपि युगपदुत्वादापत्तिरत: प्रतिशतरं मन एकमेव नत नानेटः । ननु दिनस्किादिसराय एव झिपादर्शकान्दनतो नानावनानिति रेन्द्र दा- नीम्शेन मनोन्तरदिशादेव लगत् अन्यत प्रथ- सायोगपरू सानायोगहरू र मालारिषदेन मनसे- ·६८ वैशेषिकदर्शनम्। अात्मेन्द्रिधार्थ सन्निकर्षे ज्ञानस्य भावेऽभावश्च मनसोलिङ्गम् ॥१॥ तथापि हिंसादिनितितो गन्तव्यदेशावस्थितानां चुद- नन्तनां व्यजनादिना अपमारणादिरूपा चेटापि दृश्यत एवेति नानुपपत्तिरिति संक्षेपः ॥ १५ ॥ इति श्रीन यनारायण-तर्क पञ्चानन-भष्ट्राचार्य-सतायां कणादसूतविरती टतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ श्रात्मपरीवाशेषसम्पादकं मनोनिरूपणमारभते । आत्मा च इन्द्रियञ्च अर्यश्च ते अात्मेन्द्रियाधास्तेषु यः सन्नि, कर्ष मिान् सतीत्यर्थः श्रत्वात्मनि इन्द्रिये च मनसः संयो- गरूपः सन्निकर्षः अर्थे च रूपादौ चनुरादेः सन्त्रिक वोध्यः तथाच चक्षर्मनोयोगदशा यां सत्यां रासगप्रत्यक्षमा मग्रयां चाक्षुप मेव भवति न रामनादिकमिति सन्निया- मक तयाऽवयं अणु मनः स्वीकार्य तथाच मनमोऽणुतया नै कदा द्वाभ्या मन्दियाभ्यां योग: किन्तु येन योगस्तदेय प्रत्यक्षं जनयति नेतरत् न च ज्ञानमामान्य प्रति वडाम- नोयोगस्य हेतुत या चचा मनोयोगदणायां ऋयं त्वाम- नोयोग इति वाच्य वििन्द यस्य देहव्यापित्वेन मनम वक्ष पा संयोगदणायां त्वचापि म योगा भवात् नपा- अपकाने त्याचापत्तिरिति वाय त्याचं प्रति चातुपमा- म.ग्रा प्रतिबन्ध कत्त्वस्यानायशया कल्पनात् पर्मम नाम यो गच द्वार.मामान् प्रति हनुलाया: पापरमिश्रादिन तत्वोहापत्तनमात्रति मनपा ११॥

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम् । प्राणापाननिमेपोणमेपजीवनमनोगतीन्द्रिया न्तरविकाराः सुखदुग्वेच्छाइपप्रयत्नान्धात्मनोलि- झानि ॥४॥ नानात्वस्वीकारस कमशक्यत्वादिति । बर्मगुण्डादिन मनस: मोविकाशाभ्यामेत्र प्रयत्नानां जानानाञ्च योग- पद्यायोगपद्ययोनिबाहः वस्तुत एकमेवैकलिन् । शरीरें मन इति केचित् तदपि न मनोरमम् अनन्तायवानां तत्प्रागभावानां तत्प्रध्वंसानाम् अनन्ततत्परमाणना कल्पने महागौरवादिति संक्षेपः । एकनित्यनेन प्रवनन्- वस्खस्य मनस इत्यस्य विभक्तिविपरिणामेन प्रथमान्ततया- न्त्रयः ॥ ३॥ श्रात्मसाधशानि लिङ्गान्तराण्यपि सन्तीत्याह। प्राणादयोऽपि यात्मनो लिङ्गानि तवाहितिळग्गमनख भाववायुविशेषस्य प्राणस्योगमनन् अपानसाधोगमनं वा चेतनप्रयत्नसाध्यस् उ गतित्वात् अधोगति त्वादा लोटा यधिोगतिवत् इत्यनुमानेनालसिदिः, न च सुपुती प्रयत्नाभावेन तदानीन्तनताहक्रियायामंशतोवाध इति वाच्य तदानीमपि जीवनगेनियत्नस्य सत्त्वात् एवक्षिप- मणोः सयोगजनकं कर्म निमेषः तयोविभागमन कम उन्मेपस्तयोरपि दारपुत्त्रक नर्तनदृष्टान्ते चेतनयन साध्यत्वानुमानं वोध्यम्, तथा जीवनं देहस्य नित्संरो. हणादिक नीवनकार्यमित्यर्थः तच्चाधिष्ठातारमनुमा- पति यया ग्रहाधिठाता इस ग्रह बर्द्धति भग्नच ·३ अध्याये २ श्रालिकम् । ७६ तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना वाख्याते ॥ ५ ॥ यज्ञदत्त इति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाइष्ट लिझं न विद्यते॥६॥ संस्ज़रुते तवा देहत्याहारादिना रवि जनयति भरमञ्च कर चरणादिकान् घोषधादिना मरोहयति कचिच्चेतनोऽधि- छातेति, एवमणुतथा व्यवखितस्य मनसोऽभिलषितज्ञान- साधनेन्द्रिये गतिरपि चेतनाभिलापाधोनेति साप्यालनि लिङ्गं यथा रहकोणावस्थितो वालकः बान्दु कादिक सहमध्य एव तत्तत: प्ररर्याय तयारमापि देहावस्थिते इन्द्रिये मनः प्रत्यतीति । ननु इन्द्रियेव चैतन्यं खोकायं देहाधि. छाटत्वमपि तेषामेवेचत घालन इन्द्रियातिरिकत्वं साधयति इन्द्रियान्तविकारा इति चिरदिल्लाधरलद्रव्ये हतारम- रणात् दन्तोर कगंभ करू परमनेन्द्रियविकारादिन्द्रियव्य - रिम पाना सियतीत्यर्थः मुखादीनां पज्ञानामामलिन मानवदेव बोधन ॥ ४ ॥ पिइन्द्रियादितिरिके धामगि तख मिलायम- सिदेन पनि। पमा कामरमालोमिरवाया गुणाकार मिल- मल्लकालोपः।। समान मामलनिन । कसरीरे तरिकासम्म - सलामा र माले::::: Fr: का ·७० नेगेपिशादर्शनम् । मागापाननिमेपोणमेपणीवनमनोगतीन्द्रिया तारविकाराः सुपटुगेमाडेपानगवान्यात्मनोलि- सानि॥४॥ नानात्वस्वीकारस कमशलादिति। की गादियत् मनमः महोषिकाणाभ्यामे प्रयलानां जागानाश योग- पद्यायोगपद्ययोनिबारः समुत एफमेये स्किन शरीरे मन इति केचित् सदपि न मगोरमम् अनन्ताययवाना तत्मागभावानां तत्प्रध्वंसानाम् चन तात्परमागनास कल्पने महागौरया दति संबोपः । एकनित्यनेन प्रथमम्मू- वस्थस्य मनस इत्यस्य विभक्तिविपरिगामेन प्रथमान्ततया न्वयः ॥३॥ श्रात्म साधकानि लिङ्गान्तराण्यपि सन्तीत्याह । प्राणादयोऽपि धात्मनो लिङ्गानि तवाहितिळग्गम नख- भाववायुविशेषस्य प्राणस्योईगमनन अपानस्साधोगमनं वा चेतनप्रयत्नसाध्यस् उर्द्ध गतित्वात् अधोगति त्वादा लोटा- दुर्वाधोगतिवत् इत्यनुमानेनात्मसिद्धिः, न च सुपुती प्रयत्नाभावेन तदानोन्ननता शक्रियायामंशतोवाध इति वाच्य तदानीमपि जीवनयोनियत्नस्य सत्त्वात् एवधिप- 'क्ष्मणोः संयोगजनकं कर्म निमेषः तयोविभागजनक कम उन्मेपस्तयोरपि दारपुलक नर्त्त नहटान्ते चेतनप्रय न- साध्यत्त्वानुमानं वोध्यम्, तथा जीवनं देहस्य चितसंरो- हणादिक जीवनकार्यमित्यर्थः तच्चाधिष्ठातारमनुमा- मयति यथा ग्रहाधिष्ठाता हवं ग्टई वईयति भग्नच

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम् । प्राणापाननिमेषोणमेघजीवनमनोगतीन्द्रिया न्तरविकाराः सुखदुखेच्छादेवप्रयत्नाश्वात्मनोलि, जानि ॥४॥ नानात्वस्वीकारख ऋतु मशक्यत्वादिति । कम शुण्डादिक्त मनसः सोविकाशाभ्यामेत्र प्रयत्नानां ज्ञानानाञ्च योग- पद्यायोगपद्ययोनिबाहः वस्तुत एकमेवैकस्मिन् । शरीरें मन इति केचित् तदपि न मनोरमम् अनन्तावयवानां तत्प्रागभावानां तत्प्रध्वंसानाम् अनन्ततत्परमाणनाथे कल्पने महागौरवादिति संक्षेपः । एकमित्यनेन प्रथमसू. वस्थस्य मनस इत्यस्य विभक्तिविपरिणामेन प्रथमान्ततंया न्त्रयः॥३॥ अात्मसाधकानि लिङ्गान्तराण्यपि सन्तीत्याह । प्राणादयोऽपि धात्मनो लिङ्गानि तवाहि तिर्यग्गमनख- भाववायुविशेषस्य प्राणस्योईगमनन् अपानसाधोगमनं वा चेतनप्रयत्नसाध्यस् उ गतित्वात् अधोगति त्वाद्दा लोटा- दुग्रधिोगतिवत् इत्यनुमानेनात्मसिद्धिः, न च सुषुप्ता प्रयत्नाभावेन तदानीन्तनताहशक्रियायामंशतोवाध इति वाद्य तदानीमपि नीवनयोनियत्नस्य सत्त्वात् एवमक्षिप- मणोः संयोगजनक कर्म निमेषः तयोविभागजनक कम्म उन्मेपस्तयोरपि दारुपुत्र कनर्तनहटान्ते चेतनमय न- साध्यत्वानुमानं वोध्यम्, तथा जीवनं देहस्य शिक्षतसंरो. हणादिक जीवनकार्यमित्यर्थः तच्चाधिष्ठातारमनुमा- पति यया ग्रहाधिष्ठाता इस ग्रह वर्द्धयति भग्नच , ·३ अध्याये । प्रालिकम् । दृष्टयात्मनि लिने एक एव दृढ़त्वात् प्रत्यक्ष- वत् प्रत्ययः ॥ ११॥ विशेषधर्म प्रकारेण कयमनुमितिरिति वाचम् इतरवाधा- दिसले व्यापकतावच्छेदकत्वे नाटहोतस्यापि विशेष न्य विधेयतावच्छ दकत्व स्वीकारात् अन्यथा महाननीयवहीत- रवाभाववान् पर्वत इत्यादीतरवाधसहकतेन वलिपरा. मन जगिताया अनुमितत्वमा नुपपत्तेरिति सपः । बदमुपलक्षणं पूच्चों शानि जानादिलि कान्यनुमानान्यपि दशितरोत्या पनि प्राणमानि वेदतल्यानि ॥ ॥ ननु म:मयोगरूपमन्निका पात्मनो तौशिवमान- সত্তগদান লি সন্নাসীনি সান্যাল - मित्य शते । घय प्रत्यक्ष दर्शनं जान मिति यायत् मानिस प्रत्ययात् तचाच ह देवदक अ यसदक: एमी र देवाचार प्रत्य सेन यदि पति ना. मागमचार: मिस मिनिसमुदिलाई..सि... विचामुमितेः रा प तसा अमाप गोल ग तात्पर राय यार: नशा नसकिरनमा !: ! ifal महरा र MIRPETE TET: ::::::::: पर:..

·७२ गोविनम्। सम्मादागमिशः ॥८॥ पहमितिगन्दा लतिने कान्नामिकम् ॥.! यदि टमन्यनमा देवदत्तो गनदत्त इति । ॥ १०॥ समान्यतोहटानाविशेषः ॥ ७॥ नायल रूपेण ट्रयातर मलालायित्यया प्यत्वस गुणत्यादी प्रत्ययममधासामागुमान दुर्घटे गामा न्यधर्माय रिक नव्याप्ययनागादपि दूसरमाशादिश्यन्ने विशे- पधर्मप्रकारेगामितिसम्भादित्यरा पाए। सामान्यतोहटात् गामान्य धम्मावरिछाव्याथत्वग्रहात अयिशेपः पिशेपधर्मप्रकारेण नानुमितिः व्यापकतावद- कत्वग्रहस्यैवानुमितिविधेयतावच्छेदकत्व तन्यत्वादित्यर्थः । पूर्बपनी उपमहरति। प्रागमिक इत्यस्य प्रारमे त्यादि यतो ग्टहीतव्याप्तिकाल- शाभावादात्मनोनुमिति न सम्भवति यत श्रात्मा अगममात- प्रमाणक इत्यर्थः । तथा चा.ममननामेतच्छास्त्र विफल मिति- भावः॥८॥ समाधते । धागमिकमिति श्रात्म वस्तु इतिशेषः श्रात्मरूपं वचन प्रागमिकम् घागममात्र प्रमाणकम् अहमिति शब्दस्य व्यति रेकात् यिव्यादिषु घटसु द्रव्येषु श्रप्रयोगात् तथाचाइमिति मदं सप्रतिनिमित्तकम् साधुपदत्त्वात् घटपदवदित्यनुमाना दहम्पदे श्रात्मत्वावच्छिन्नशक्तत्वस्य सिद्धौ घात्मापि विध्य तीत्यर्थः न चालापि सामान्यधमें व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहा ·३ अध्याये २ चातिकम् । दृष्टयात्मनि लिने एक एव दृढ़त्वात् प्रत्यक्ष- वत् प्रत्ययः ॥ १११ विशेष प्रकारेख करममितिरिति वाचन् इतरबाधा- दिस्यले व्यापकतावादकत्वेनान्सकोत्सापि रिकन्य विधेयतावच्छदक वसीकारात् अन्यथा महाननीयवहोत. रप भाववान् पर्वत इत्यादीबासकतेन नहपरा. मन जगिताया अनुमितेर्ममानुपपत्तेरिति सरः। रदमुपलभरणं चोहानि जानादिल कान्यनुमानान्ददि दस्तिरोत्यानि प्राणमानि दयानि ननु म:म योगरूपमनिक पालनोलोविमान- गदा मेवाननि प्रमाणमतीति प्रमाणान्तरनवेल- मियाजते । अव प्रदर्शन जानमिति पात्रत प्रयात् तदार यह देकर' : रसोर दागर प्रसेन पनि साधारविमति समुदिनाई..नि:::. विधानमिले. रसायन मे रामराय :: सदर रकमसर :

·गोपिनदर्शनम्। तो गति मजदत्तो गवालीलपनाम: गोरे लगः ॥ १२ ॥ मन्दिरमनपवार: ॥ १३ ॥ Trai, सतो जल कादिति तनुमान मनि * संत प्रामाण्य ग्रहाता, जिते, यानि पिरीतममा समादिना राजनाने प्रमाणहर म. प्रायते समो.नुमानेगात्मनि महोते मंगादेन ल प्रामागर- प्रदादप्रामाण्य गनिमन मामलमपं दृढत्य ताण प्राइस मघटमेव तदुक्क मिश्रः प्रत्यकपरिकलितमप्यनुमानेन बुभु- रमन्ते तकरमिका इति ॥ ११ ॥ नन्वह यज्ञदत्त इत्यादि प्रत्यन्नं यद्यात्मविषयकं तदा यन्नदन्तो गच्छतोति प्रत्ययः कथं स्यादात्मनि गतिमन्त्वस्याला. पादित्यत शाह । देवदत्तो गच्चतीति पायजन्य प्रत्ययः देवदत्तादिपदस्य शरीरे लक्षणग्रहायति देवदत्तो जानाति इच्छति करोति देटीत्यादि प्रयोगानां मुख्यतया देव दत्तादिपदस्य विजाती- यशरीरावच्छिन्नात्मनि शक्तरावश्यकत्वात्तदधै भरिप्रयोग- सत्त्वेन गौरवस्याकिञ्चित्कारत्वात् गच्छतोत्यतात्यातस्य यत्नार्थकत्वे ताशप्रयोगस्य मुख्यत्वमपि सम्भवतीत्यपि टूट- व्यम् ॥१२॥ ननु देवदत्तो जानातीति प्रयोगसौपचारिकत्वं देवदत्तो गच्छतीत्यल्य वेत्यत्र किं विनिगम कमित्यापकते। उपचारः सन्दिग्धः देवदत्तादि पदस्थात्मनि शरीरे वोप- रिकत्वमिति सन्देशः तुशब्द पाशद्वाद्योतकः ॥ १३ ॥ । .

·३ अध्यायें २ आह्निकम् । ७५ अहमिति प्रत्यगात्सनि भावात् परनाभावा- दर्यान्तरप्रत्यक्षः ॥ १४ ॥ समाधत्ते। अहमितीति नई यज्ञदत्तः सुखीत्यादिव्यवहारः अधी- न्तरमत्यनः अधीन्तरस्य शरीरादिभिन्नस्य प्रत्यक्षं ज्ञानं यमात् शरोरादिभिन्नविषयकशाब्दबोधजनक इति फलि- तार्थः तथा शरीरादिभिन्न एवात्मनि ताशप्रयोगो मुख्य शरीरे त्वौपचारिकः, कुत एकमत शाह प्रत्यगात्मनि खात्मनि भावात् श्रात् सुखादेः सत्वात् परत शरीरेभावात् सुखा. देरसत्त्वात् तयार भुरि प्रयोगस्यात्मन्येव सत्त्वात्तत्रैव ताश प्रयोगस्य सुव्यत्वं शरीराशौपचारिकवमिति न सन्दे- हगन्नोऽपीति, न चाई सुखीत्यादौ अवच्छेदकतासम्बन्धेन तखा वैशिष्ट शरोरे भासत इति वायन्, करोह तख त्या देरपि प्रामाण्यापत्तेः करादेरप्य पच्छेदकतासम्बन्धेन सुखादिमत्त्वात् अहमित्यस्मच्छब्दस्यासन्येव शततया शरो. रादौ तदभेद सासम्भवाच ॥ १४ ॥ पुनराधिपति । बहार: अहमितिप्रयोग शरीर प्रत्यक्षः शरीरस्य प्रत्यक्षं प्रतिपत्तिर्यस्मात् स: शरीरप्रतिपादक इति याइत्, तदार यज्ञदत्तोऽहमिति सामानाधिकरण्यानु- भपात् यज्ञदत्तादिपदमपि शरीरप्रतिपादकले तादिति- हे तरक्षात् यज्ञदत्तो गच्छतीत्युपतरादिति यदुक्कलद- भिमानात् नतु तद्वारा मस्तुिमईति पई और: अह स्थल हरिभरिम्योगाद हरीरपराया धारापा

·No text on this page.

·३ अध्यायें २ बालिकम् । ७ अहमिति मुख्ययोग्याभ्यां शब्दवद्यतिरेकाव्य- भिचाराविशेषसिद्धे नोगमिकः ॥ १८॥ कस्सदिङ्गवति, तमाचरीहमादिहार औपचारिक एवेति नामाकं प्रतिनहानिरितिभावः। १७॥ वेदान्तिनतु निविज्ञानवाला अविनाशी वारेय- माला सत्यं जानमनन्तं ब्रह्म रतियतेः स च वसुगत्या एकोपिनायाकार्याणां अन्तःकरणरूपोपाधीनां भेदादा- नेव प्रतिभाति एकदा हतीयम् इति एकराचा समतान्त- राला रुपं रूपं प्रतिरूपो बभूव इत्यादियतेरित्याइनमतं टूपति। अमितीति प्रत्यविपर अतिशेषः. दारा नदी त्यादिलोदिवमानरा प्रत्यक्षविपयः न ग्रामिकः मत्वं सामन. ना दम त्याद्यायम तिपाद्यवामिन्दः शतमार भय योग्दास्यामियादि. मु५ मा यद् योग्द : कायां विपरीवरदम है:. ५ पहा. न्यम् अन्य पानिधानेकादिपरतात. या नया प्रन्याई पागधी दिपवाद . योग्य . ६ि५८ रम्पत गर रेरित करे निकारक समिरका का- योग्बालात्कार कर सारदर:- । ' : र - Trị - Tri :: REE: ::.:: PERE: * G TY::re:: :: :: ::-* :- ·७८ वैशेषिकदर्शनम्। मुखदुःखजाननिष्पत्ताविशेषादेकात्माम् ॥१६ काव्यभिचारादिति तिरे कव्यातरित्ययः, प्रयोज्यत पर भ्यर्थन्तस्य च विशेषमिडापत्रय: तबाचाबहटान्नान केपि न्यतिरेकेण बरस हटान्तयम्भवेन व्यतिरेकस चारग्रहाधोनव्यतिरेकव्यानिग्रहादेयोक्तस्यन्तेऽनुमिति: म वतिभावः, ननु व्यतिरेकन्यारवरभेदसाधकत्वं न ह चरमित्याशहानिरासायोक्त शवदिति शब्दादिवेत्या श्राकाशस्य यया शब्दरूपाझे तो यतिरेकन्यातिप्रका' ज्ञायमानादीपुरभेदसि दत्तवात्मनो नन्वतखादिमत्ता सिद्दिरित्यर्थः ॥ १८॥ ननु एकमेवाद्वितीयम् तत्त्वमसि छेतकेतो इत्या तिवलात् नीवेखरयोरभेदो वश्यं स्वीकार्थः, नरोतः नुमानाने दाविरिति वाचं तुखदुःखादोनामन्तःकरण धर्मत्वेन स्वरूपासिट्सत्वात् तथा बुतिः काम: सहल विचिकित्सा बवाऽवहारिर्शत ही(भारतत् सर्व मन एव इति, अत्र कामशब्दस्य सुखपरत्वात् बीशन्दर त्तिरूपत्तानपरत्वाञ्च, दुःखस्यापि सुखसामानाधिकरखे प्रतीतेरात्मधर्मत्वाभावादित्याशहते। सुखदुःखज्ञानानां निप्पत्तवा निश्चयेन अविशेषात नोवाल नः ईघरभिन्नत्वारिद्धः उक्तत्रुत्या मनलेव तेन सिड्नत्वेन प्रात्मन्यरिइत्वादितिभावः ॥ १६ ॥ श्राशो 'नरस्सति। नाना नात्यक्यं जीवात्मा न देखरभिन्न इति यावत् कुत: व्यवसातः व्यवस्थाः नियः तसा: सुखदु:सज्ञाना नामामनोतिशेमः नहि उखादयो मनतो धर्मा तर ·३ अध्याये २ बाह्निकम् । व्यवस्थातो नाना ॥ २० ॥ शास्त्र सार्माध्यच्च ॥ २१ ॥ महत्त्वामान खादीनास प्रत्यक्षत्वापत्ते: ज्ञानावौगपद्य- नियामकतया मन सोऽणुत्व वाक्य मोकार्यत्वात् कान: सहल्पः इत्यादितित्तु श्रायुर्वतस् इत्यादिवत् मनसः कामादिजनकत्वमवगमयति नत् तदाधारत्वं तदभेद इतोऽपि जीवलेखरभिन्नत्वमित्याह । शास्त्रस्य यतेः सानात् नोवेसरयो भेदबोधकत्वात् तयादि ब्रह्मणो वैदिव्ये हा तुपर्णा सयुजा सखाया सानं इन्च परिसजाते तोरन्यः पिम्पलं स्वात्ति अनन्नन् अन्योभिशाकशोति इत्यादिश्तेः ई.वैज्ञरयो में दो ऽपसमझीकार्थः। नर तत्त्वमसि खेतकेतोई बदविद्ध न झव भति इत्यादि उतीनां का गतिरिति वाच तत्व. मिरति तेरुदनेदेन तहोय वप्रतिपादनेनाभेदभाप- मापरवात् वमविद् प्रा ति अतिर निर्दु:खलादि- नेसरसाम्म जोयसाभिवते नह तदभेदन निरहनः परम सम्पनुति रहियतेनरन्तरामदात् पति रिलोषिकसारखेच कदाधिने पुरोहितोऽयं राजा ने इत्यादि साहसपरेन भेदोमारः। नर मोरा- व नमामिहको दोधारते रह पाईदरू निल- लेन नासायोगात् भेदनाहारे हिरासार- सामाईक भेदशानिनररियर- तर सरकारला ·26 वैशेषिकदर्शनम् । इति योजयनारायण-तर्क पञ्चानन सताय खादः सवितो टतोयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । समा.वायं रतीयाध्यायः ॥ ३॥ सदकारणवन्नित्यम् ॥ १॥ तस्य कार्य लिङ्गम् ॥२॥ यः शङ्करोऽपि प्रलयं करोति स्थाणुस्तथा यः परपुरुषोऽपि । उमाग्रहीतोऽप्यनुमाग्रहीत: पायादपायात् सहि नः खयम्। असत: मचायते इति केचिद्वदन्ति तेयामयभिप्रायः, वीनादिनांकुरादिकार्थजनकः त्या सति कुमूलसीडा- देरथमुराद्यापत्तेः किन्तु क्षेत्रादौ स्थितस्य वीजस्साक्य- पविभागेन प्रवंसानन्तरमेवाकुरोत्पादात् पीना दमन एवामुराद कारणमिति तयाच गौतमोवं पूर्वपकस्बन् अभावायोत्पत्ति नुपन्द्य प्रादुर्भावात् इति तदेत तिराकुर्वन्नेव परमावादिक्ररणारम्भवादंदूढयति। सत् भायरूपं किञ्चित्, अकारणवत् अजन्द, नित ‘विनाशाप्रतियोगि दस्तु, अविनां मूल कारणं नास्त इत्यर्थः प्रध्वंसख कारणत्वे चीकादपि वीजादराम- रितिभावः ॥ ॥ ननु तादृशे मूल कारणे किं मानमत शाह । तस्य मूलकारणस्य, कार्य तसरेवादिकार्यदृनन्, लिगन् अनुनापकन्, तदाहि अवयवावविधाराया धन- तत्वे मेएरुपयोरपि साम्यप्रसङ्गः अनन्ताषयवारबबा विशेषात् अत: कनिद्वित्रामोवाच्या नच लसरेणीवित्रामा, ·8 अध्याये १ आह्निकम् । र कारणभावात् कार्यभावः ॥३॥ अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभावः ॥४॥ अविद्या ॥५॥ खसरेणु: सावयवः चाक्षुषदव्यत्वात् घटदित्यनुमानेन हरणुकरूपतद वय सङ्घ, नापि रणुक एव विधामः, खसरेणोरवयवाः सायना महदवयवत्वात् पालवदित्य नु- मानेन इवणुकावयवस्य परमाणुरूपस्य मूलकारण त्य सिद्ध:, नवं कमेण तदवयवधाराऽपि सिद्धत्, अनव- स्थाभयेनानुकूलताभावेन च तत्कल्पनाया असम्भवात्, समतु अनेकद्रव्यवत्त्वप्रयोज्यं त्रसरेणोजन्यमहत्त्व मेवानुकूल- नर्क सम्पादकािित संक्षेपः॥२॥ अमावस्य.ललारणत्वे वाधकमाह! कारणस्य मल कारणस्य भावात् कार्याणान् अषय- दिनां भार: खना, अन्यथा सापादान कस्य मण्मयत्व वत् इस दुपादानकत्वेन कार्याणासयविनामसत्त्वप्रसङ्गादि- वार्थः ॥३॥ सबमेवानिवं नहि किक्षिदपि नित्यमिति मतं निरस्वति। पति ननसमानार्थकमव्यय, घार न गित्य इति प्रतिषेधसभावो भवनं विशेषतः विशेबमानिन्य घा- रावयवी ननिल रति प्रतिषो भवति नद सर्षः पदायों न नित्य इति सामान्यत: प्रतिषेधः सम्भनति, प्रतियोगिनो निवल सिरिदिन्यां पराहतत्वादिति समुदितार्य: । ननु परमाणुनित्यः द्रव्यत्वात् नत्वात् रूपकात् ने

·No text on this page.

·8 अध्याये १ प्रालिकस् । अनेकयसमवायात् रूपविशेषाञ्च रूपोप- लब्धिः ॥८॥ रुपसंसार: संला त रूपं तु.हिहित इतिन्या यात् उद्भतानभिभतरुपमिति यावत् तदभावात् ताशरूप- त्वावच्छिन्नाधिकरणवाभावान्न पायोः उपविः प्रत्यक्ष- मित्यर्थः। न च सम्बन्धसत्तायाः सम्बन्धित तानियामक- त्वात् कचं न वायौ रूपाधिशरणत्वमिति वाईवायौ रूप नातीति प्रत्यासिङ्घन रूपानावेन विरोधित्वात् वायू रुपवानिति मत्ययासत्त्वेन तदधिकरणताया साधकाभावाच. यत्र तु न वाधक किन्तु साधतान्तरं तवैव सम्बन्धसत्ता सम्ब. न्धिसत्तानियासिका इत्यभ्युपगनवा१श्व का वात्, व्यत्वंस्त्र सत्त्वक बनन्तु रूपसम्बन्धमत्त्वज्ञापनात्, महत्परिमाण- ममाभिधानन्तु प्रत्यधकारपसन्मत्तान्. उर्भ तत्वविशेषणं भजनकपाजादिस्यवासिनीशोपापचरायु पलब्धियारणा- ६न्, अनलिभ तत्वपिशेषणम् मन्दिनोल्पामकाशादिन- त्यसबारमार्थमिति संद्धपः। ७॥ ननु परनारयादीनां प्रत्यक्ष नभवनु तदूमख त प्रत्यक्ष प न सपति पहिव्य प्रत्यक्ष एच महापरिमाणोज ता- मभिमत पयोहत्साहन्धा घटत्पादीनामपि प्रत्य न सारिवतो गुणप्रत्ययताप्रपारमनारमते। प्रदेशदूत्वमाययो पप तदने दमन बनेगानिमित्व: तानमनापात् मेघरातलमदेववादित पारदलान- नव जन्मायोजनित सरकारनेर विदितम्. परिणामस्मर. ८ परम :

·No text on this page.

·8 अध्याय १ लिकम् । ६५
संख्या परिमाणानि यात्वं संयोग विभागी
परत्वापरत्वे वार्म च पिद्व्यसमवायात् चाक्षु-
षाणि ॥ ११ ॥
अमिष्वचाक्षुषाणि ॥ १२ ॥
र भतरूपादेः कार्यकारणभापकल्पनायां गुरुत्वादौ
मात्रयव्यभिचार इत्यवः तयाच लोकिविषयतासम्बन्धन
प्रत्यक्ष सामान्य प्रत्येवातोन्द्रियाणां गुरुत्वाहीनां गुरत्वत्वा-
दिना प्रतिवन्धकाखोकारखावश्यकत्वेन तदन्योन्याभावस्य
परत्वादायसत्त्वेन सामन्तभावान गुरुत्वादेः प्रत्यक्षमि-
तिभाव: । वहताचा तु एतत्रूतगन्यवैव व्यासातं सी-
कता गुरुत्वादेः सार्शनप्रलचनिति संक्षेपः ॥ १०
दोन्द्रियमाहाना।
पाषाणोत्वलाप पूर्वरकारी योजनीया तेन
रवादोगि कर्मपर्यन्तानि रूपव्यसनतानि पाशु-
पाखि सानानि त्य: । कति सकारात् उदभू-
तरूपयाणां दोन्गागा नेहवेगवत्वानां ताती-
नाश संग्रहः। रूपिपदं योन्यपरं तेन परमारवादिगता-
नातेवामप्रत्यक्षवेऽगि नारुतिः:१९॥
प्रयोदमनानानेतेपारामलमायातमपि खटा-
६माह।
परुपिन पयोदेणु एतानिरसापादि सानानि
ऐन्धः पाल कवल नानप्रदोदयात् छालदापति
नोकाम् ॥ १२॥

·धांतापदफन प्रदर्शनम्। तेन र मगधम्प जानं व्याख्यातम् ॥ तस्याभावाव्यभिचारः ॥ १० ॥ अभिभूतरूपज मामानाधिरग्बमम्न कारणं तला- परिदियजन्तव्यममवेतप्रत्ययत्व तयाच परमागरुपादी महत्त्वम्य ग्रोमोमा दस् पादौ उद भूतानभिभ तर पम्य मामानाधिकरणामान्यनामत्त्वात् तेपांत्वमिति भाय: 15: परमारवादिगतगुणान्तराणामपि प्रामधमतरय भवतीत्याहा तेन रूपवलीयतुकयनेन रनगन्मस्पर्स द्वार प्रत्याख्यातमुहा यमित्यर्थः तयार परमाणुहरण तानां रसगन्धर्शनां महत्त्वाभावाद प्रत्यनन्, बस रूपस्य कार्यतावच्छेदक नोकप्रत्यद त्वं बायपनीतसुरभिमा गादेगन्धस्य वायादेः स्पर्शस्य च प्रत्य प्रत्यक्षानुपपत्तेत्तया द्रव्यमवेतचानुपं प्रति उद्भतानभिभूतं रूपं सामान करण्यसम्बन्धेन कारण तु, तयाविधरामनं प्रति उन्नत नभिभ तरस: तपादिःप्राण प्रति उत्कटगन्वः तादातान सन्धेन तयायिधलानिं प्रति उदृतानभितरूशः च मानाधिकरण्वसम्न्न हेतुरिति विशेष कार्यकार भावो वक्तव्यः ॥ L! ननु गुरुत्वादेः कथं न प्रत्यनं मरत्वन्य उद्दभत च सामानाधिकरण्यसम्बन्टेन तल सन्त्वा दत्वत शाह । अव तत्पदेन अप्रकान्तस्यापि कारशलापस पर मर्श: कायोत्पत्तिप्रयोजकतया तस्य प्रविन्बात् तथा तस्य कारणकलापस्य प्रभावात् असत्त्वात् अन्यमित्रा ·अथावे २ प्रालिशम् । प्रत्यक्षातत्वज्ञायां संयोगसाप्रत्यक्षत्वात् पञ्चा- त्मकं न विद्यते ॥२॥ हस्. गुणानावरले ज्ञानजारणत:योगात्रयत्वन् इन्द्रियान बोनारमा योगासस योगा कारणानीति मग्यालनि चारित्या कारणाच सत्य- बोवेव्याप्तिवारणाय शब्द तरेति व्यामादिनयनर- ने शाखीकारे तु रूपेतरेत्वयि पसव्य प्रासादौ गन्धादिसत्त्वादुङ तेति रसात्वादिबाचा बा तत्व नाति नैव तदमदाटय वसुन तत्व तइयोचलोत्य- सम्भववारणाय विशेपेति कालदिनादावविव्याप्तियारणाय जानकारलेति सल्यविभय योग खापि पक्षिय- म्योगद्वारा जानजनकत्व खोबारात् परस्यवादी र छ:- मंयुका कारणिया: कालादो रूपानावर जनक दया नाटकांयोगवापि मात्रयमिरातापन रापगारात मादाय यानादी किार- सारमगरम । मिपावर सादात्र साकोलो- गमावास्ये न जपला. तर सतत दि हिचमिचाई को मिले !! कोशिकालिक "कामात सर: सर: पति परमान' मादिर. ८६८ २८ - ... १०८ रोटा ·। ८६ वैचिवनम्। एतेन गुगले भाने घस सन्द्रियं ज्ञान व्यारयातम् ॥ १३॥ বন: শ্রিানিশি নি মা न्द्रिय विषय संपाम् ॥१॥ শয্য: মলশিয়াদো। भाषः शता, गन्द्रिय सन्द्रिय जन्यान, ज्ञान प्रत्ययं रायाच तयोः सन्द्रिययोचटशिलात् समरेक ट्रियो ग्ट होते ति मागः ॥ १२ ॥ रति श्रीगयनारायण-तर्क पक्षानग-कलायर्या कणादन सपिरती पनुयायसायमादिकत् ॥.॥ परमाणुरूपम लशारण घरोघां प्रथमाहिके सम्पाद कार्य द्रव्य थिभनते । अल शरीरत्वम् अन्तास्वविसावरत्तिचेटायत्ति- जातिमत्त्वं हलविवीत्वदव्यत्व सत्त्वादिपारणाय प्रवन- वृत्तान्तम्, घटत्यादि वारणाय सापडतीति, घटशरीर- संयोगादिवारयाय नातीति ननुप्पल क्षेत्रवादिजाति- मादाय सानुषारिशरीरे लक्षणरामन्वयः ज्ञादावमि धाऽसव माध्यामिक वायुसम्बन्धात् अन्यथा भग्नक्षसं- रोहणादिकं न खात्, कल्मभेदेन सिंहशरीरस्य नाना- दात् सिंहत्ववातिमादाय त लक्षणसमन्वयः नतु शरीरत्वं जाति: पृथियोत्वादिना सङ्करात, नापि चेटा- त्रवत्वस, निचेष्टशरीरे व्याः। इन्द्रियत्वमपि न जाति: थियोत्वादिना सकरप्रसङ्गात् दिन्नु शब्द तरोतविशे. -- ·४ अथाये २ प्रालिकम् । ८७ प्रत्यक्षाप्रत्यनाथ संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् पञ्चा- त्मकं न विद्यते॥२॥ तत्वं तन्न गुणानाञपये तति ज्ञानमारणानःसंयोगाश्रयत्वम् इन्द्रियजनसंयोगवर्गमाःसंयोगासमायोगा মান कारणानीति सभखात्मनि पातिच्या वारणाय सत्य- न्तस्, बोलेन्याप्तिवारणाय शन्द तरेति व्यानादिनयनर प्रमेशचटखीकारे तु रूपेतरेत्यपि वलत्यन् प्राणादौ गन्धादिसत्त्वादु तेति शलात्वादिव्याप्यम् धतु तत्व नाति नैव तदात्वकटवत्त्वमुन, संयोपत्तीत्य- सम्भववारणाय विशेषेति कालदिगादातिव्याप्तिवारणाय जानकारणेति च धुरक्यविषय योग सामि चक्षुर्विषय- सयोगद्वारा ज्ञानजनकत्व स्वीकारात् परवयवादी पक्ष:- संयुक कालषिशे रणायाः काजादो रूपाभावचा बस जनकतया तद्बटकपयोगस्यापि स्वायधिशेषणा एम्बन्धेन पाच कारण लात् तमादाय कालादो शानियाप्तिवार- गाय गायहम् । विषयत्वज्ञ साक्षात्परमरया कोमो- गसाधनवे रवि जन्य व्यत्व, तस्य शरोरेन्दिय शत्वेऽपि शिषबुद्धिवैषचार्थ तयोः पृथक गमिति संजेः ॥ १॥ शरोरखपाललौ तिकत्व पाचभौतिकत्वशनिाराकुमले। "गलले दनाकव्यूहा काव्य हारकाशशनेस्यः पाशीनिवा इति न्यायप ने पत्र व मानु मादिशरीरेण मादीनां भू गपञ्चाकाव्याणां एचानो सत्त्वात् तानि माधोतिका- न्येवेति योरिहरन्ति, तन्नतं खण्डयति, पसालकं शरीरंक पिछते प्रत्यज्ञामलवाणी रंयोग हामत्यवत्वात् तदारबखा- ·वैशेषिकदर्शनम्। गुणान्तराप्रादुर्भावाच्च न बत्रात्मकम् ॥ ३॥ अणुसंयोगस्न मतिपिद्धः ॥ ४॥ एयप्रसनतापत्ते: नहि वायोराकास्य वा प्रत्यक्षं कस्यचिद्धति सम्माच्छरोरं न पाचभौतिकमित्वयः, चातुभौतिकवनपि अनया युक्तया खण्डनीयम् ॥२॥ ननु पृथिव्यादीनां बयाणां प्रत्यक्षवात् भौतिकल्द- मेव मानुपादिशरीराणानङ्गीकार्यनित्यतं पाह। पकारस्वर्षे मानुपादिशरीरं न वबालकं यिव्यादि- सयारबम्, गुणान्तरस खेहस्य चितरूपस्य दिवस- स्य चामादुमावादनुत्पत्तेः यया नेहवहवयवारब्धस्थाव- यविदः वे इ. कारण गुणपूर्वको दृश्यते, यघा वा नाना- वर्णापयवैरारब्बसावयविनश्चतरूपमुत्पद्यते तथा मानु. पाहिशरीरोपि कायं न भवति कारणयाविशेशात् ॥३॥ मनु कथं तर्हि शरीरे गन्वल दमा का भूतलय- जन्या अनुभयन्त इत्याश शाह। अणनां पार्थिव नलीयनसानां परस्परं संयोग •न प्रतिषिवः नास्माभिनिषिध ते विन्दु ताशयोगरूपाद- सनयायिकारणाव्यान्तरमेवेदर्थः तथाच सानुपादिशरी- रस्सामि नलाद्य पटम्मकत्वस्वीकारात् रुदपाकादीनां नामति:. एकस्य शरीरस्य वयात्मकत्व एयित्वजल- वादिवातीनां परत्रमाहुर्य प्रसङ्गादिति भावः। न र सार्थ भयात् किं पार्थिव त्वं स्वीकार्यत्रस् उत जलीयत्वं वेत्यन्त कि विनिगमकमिति वाच्य साभाविकमन्वयत्त्वस्यैष पादिवत्व विनिगम कि त्वात् अनुमयते हि शुकशरीरपि ...

·8 अध्याय २ आह्निकम् । । तव शरीरं विविधं योनिजमयोनिजञ्च ॥५॥ अनिय तदिग्देशपूर्व कात्वात् ॥ ६ ॥ गन्धः नतु लदादिरिति गन्धस्य स्वाभाविकत्वम्, तथाच गोतमसूत्रम् "पार्धिवं तदिशेवगणोपलब्धेः" इति ॥ ४ ॥ पार्थिव शरीरं विभजते। योनिनमाप विविध नरायुजमएडनच्च नरायुज मनुष्यपखादीनान् अण्डजं पक्षिादीनान् । अयोनिज खेदजोदिज्जादिकं स्वेदजं दंशमशकादीनाम्, उद्भिज्ज तर गुल्मादीनाम्, मानस शरीरं सप्तर्षीणाम् मन्वा- दीनाच तैजसनेव नतु पार्थिवम्, रक्षादीनां शरीरत्वे मानञ्च "शरोर: कन्मदोदेयांति स्थावरतां नर: इति मनुवचनम् । गुरुं वन्य उद्धृत्य पिम निर्जत्य वादतः । मशाने जायते इन्नः काम्यमादिरोपि"॥ इत्यादिपचनत संक्षेपः ॥५॥ ननु मन्बादीनामयोनिजं शरीरं कपमुत्मयते शुन:- जोणितारण कपरमाणमामेप विशिटशरीरारम्भकत्येन कार तदभावा हत्याराकायामाह। नियो दिग्दे शो देषां ते पनियतदिशाः पर- नारावर त्यू प्रचत्वात् तदधीनत्वात्, "रन्तायोगिजाः" इति सामसरोण परतनानां पतुर्ण सूतासामन्वय: । मार पर गालोवादी निशा पावसासापर्वका भामराव दलारात मेष मोलिसानोति. मनारमा परमार: बुट परन्ति पोनिक्षेप

·No text on this page.

·४ अध्याये २ आह्निकम् । संज्ञाया श्रादित्वात् ।। ६। सन्त्ययोनिजाः ॥१०॥ वेदलिगाच ॥ ११ ॥ मनु ईश्वरे प्रमाणाभावात् कवं घटपटाविज्ञानां तत्त्वमित्यत पाह। संज्ञाया धादित्वात् कारणत्वात् देखरस्येतिशेषः तवार "संवा त्वमविशिष्टानां लिङ्गन्" इति सवेण संज्ञा. कर्तृत्वनेश्वरनिरुतत्वादीश्वरस्य संज्ञाकलं त्वं निराका- मेवेति भावः पदानों चतुर्णामुतानां सूत्राणां साध्यं निर्दिशति । मनुनरीचादीनां देशविशेषा इतिशेषः॥१०॥ पयोनिनशरीरविशेषसत्वे वेदा अपि प्रमाणतामासा- दपन्तीत्या ह। पेटर पलि चाकं तस्मात् तथा "बामणोऽन्य मरानामोत्" स मुख्तो ब्राह्मणसमजत्" इत्यादिकम्यो देस्य एक प्रयो नेजाः शरीरविशेषाः सन्तीति ज्ञायते । परन्तु जलीयतै स्नायवीय शरीराणां पार्थिवभागोमम्मा- दुपभोगसाधनबस्। पार्थिवम् इन्द्रियं माणं तय नन्दल मगत जातोनर ग्राइकर. मान्दियं पापं रूमादिनु मधे गन्दव दहकत्वात् कुनगन्धानियज्ञातादिवत् सापनीतारभिभागपदा. रसने ट्रयं जलो घर- संपादकाचे सति परसीदरस्यकत्वात् पत्र समिलशमोदरपत् एतच रस तहतज्ञातीगार रकारे मारमयोग सामर्थ. परिन्दिदं ·इञ्च इन्द्रियं संयोगरूपनिकर्षण उन तरूपन्ति वैशेषिकदर्शनम्। गन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति रूपव्यजकत्वात् दीपप्रभावत्, एवं महत्त्वविशिष्टानि च द्रव्याणि ग्रहाति, संयुक्तसमवाय- रूपसन्निकर्षण तादृशद्रव्ययत्तीनि रूपसंख्यापरिमितिध्य- कत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्ववेगस्नेहट्वत्वकर्मा सामान्यानि च ग्टद्वाति, संयुक्तममवेतसमवायरूपसन्त्रिकर्षण योग्यर' त्तिस्त्तीनि सामान्यानि ग्रहाति, मंयुक्तविशेषणतामंयुक्त- समवेतविशेषणतादिभिर्योप्थप्रतियोगिकान् संसर्गाभावान् योग्यगतान अयोग्यप्रतियोगिकानध्यन्योन्याभावान् महाति, काणादनये समवायस्य प्रत्यक्षं न भवति । त्वगिन्द्रिय देहव्यापि उङ्ग तस्. शंग्राहक तक्तसामान्वग्राहकञ्च रूपमिन्नान रूपमात्र गतसामान्यभिन्नांश पञ्जाधान म्टह्नाति, वायुमपि ग्रहातीति नव्याः । सन्निकर्षस्तु प्रर्ववत्, तदेतदिन्द्रियं वायवीयं रूपाद्यव्यञ्जकत्वे सति सव्यत्र- कत्वात् अङ्गसङ्गिरलिलशैत्यव्यञ्जकव्यननवानवदित्यादि- বসু জানান আমন:সয়নি व्यभिचारवारणाय सत्यन्तभ, एवं सन्निकर्षे व्यभिगार वारणाय द्रव्याये सति विशेषणं देयम्, कर्णशष्कुल्य- वच्छिन्नं नमः श्रोत्रमिन्द्रियं च समवायेन शब्दान वेतसमवायेन तहतानि मामान्यानि च र काति, यदि- राहक तत्पतियोगिकसंसर्गभावानां सहतानाम- ग्राहकमपि तदिन्द्रियं भवति इति स, मनग्नु अन्तरिन्द्रियं तच्च योगेन परत व साति, संयुक्त समयादेम धात्मत्यमाविष्ट रनुमानप्रकारः । न्द्रियं यः म न्योन्याभावाना T दाहनियाणि पदर বন যিয়ার मुम्बद्धः छाडेपार पलान् ग्रवाति

·No text on this page.

·एवं महत्त्वविशिष्टानि च द्रव्याणि ग्टहाति, संयुक्तसमवाय. योग्यगतान अयोग्यप्रतियोगिकानध्य न्योन्याभावान महाति, पवेतममवायेन तहतानि मामान्यानि च ग्टद्वाति, यदि न्द्रियं यदु म ग्राहकमपि तदिन्द्रियं भवति पनि पानि यागिा पापरत व पानि, युगममतादेश वैशेषिकदर्शनम् । गन्धाद्ययन्स कत्त्वे सति रुपच्यचकत्वात् . दीपप्रभावत, इदञ्च इन्द्रियं संयोगरूपन्निकर्षण उड़ तरूपन्ति रूपन्निकर्षेण तादृशद्रव्य वृत्तीनि रूपसंख्यापरिमिनिष्टय. कत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्ववेगस्नेहद्वत्त्वकर्म सामान्यानि च ग्ट हाति, संयुक्तममवेतसमवायरूपसत्रिकर्षण ‘योम्बरः त्तिवृत्तीनि सामान्यानि ग्रहाति, मंयुक्तविशेषणतामंयुक्त- समवेतविशेषणतादिभिर्योग्यप्रतियोगिकान् संसर्गाभावान् काणादनये समवायास प्रत्यक्षं न भवति । त्वगिन्द्रिय देहव्यापि उङ्ग तस्. शग्राहकं सगतसामान्यग्राहकञ्च रूपमिन्नान रूपमाख गतसामान्यभिन्नांश चन्नुर्मासान म्टह्नाति, वायुमपि ग्रहातीति नव्याः । सन्निकर्षस्नु पर्ववत्, तदेतदिन्द्रियं वायवीयं रूपाद्यव्यञ्जक त्वे सति सव्यिन्त्र कत्वात् अङ्गसङ्गिरलिलीत्यव्यञ्जकल्यननवानवदित्यादि- रनुमानप्रकारः । स.पू कानुमानेषु धात्ममनःप्रति व्यभिचारवारणाय मत्यन्तम, एवं सन्निकर्ष व्यभिचार- वारणाय द्रव्याचे सति विशेषणं देयम्, कर्णगष्कृत्य- वच्छिन्नं नभः श्रोत्वमिन्द्रियं च समयायेन प्रदान पहकं तत्पतियोगिकसंमर्गभावानां सगतानाम- क्ष, मनम्नु अन्तरिन्द्रियं तच संयोग খাদ্যঙ্গনিত্ত্ব বা न्योन्याभायाना T पान पिरोप्राने आत्लान् नमुम्बदः च्छाद्देष्यगर ·५ अध्याय १ प्रालिकम् । ६५ अभिघातान्मपलसंयोगाहस्ते कर्म ॥ ५ ॥ प्रात्मकर्म हस्तसंयोगाच्च ॥ ६ ॥ तत्य अकारणय परामर्शात, इरमुपलक्षणं प्रयत्नोऽपि नासाधारणनिमित्तमित्यपि बोध्यम् ॥ ४ ॥ किन्तहि ताशकन कारणमित्यत आह । अभिघातादिति प्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः तच्च वजन्यमुषल- गतवेगनन्यत्वम् श्रत्वयशास्य कर्मणि तयाच उटूखला- भिवातान्मुषले वेगो नायते वेगवन्तुषलसंयोगाच्च हस्तेऽपि वेगो भवतीति तेन हस्तोत्मतनन्, एवञ्च वेगवन्मुषलसंयोगो वेगर इयमेव हस्तोत्पतनस्य कारणं नतु प्रयत्नस्तदात्म- संयोगो वेतिसापः ॥५॥ ननु शरोरतदवयव कर्मसु प्रयत्नवदामयोगस्यासम- वायिकारणतानियमो भज्तेत्यत घाइ । धात्मशब्दस्याव ठायो.ईः।। "घामा यत्नोतिबुद्धिः स्वभावोब्रह्म कर्म * रतिकोषात् पर्षपदमपि पेष्टावतेन शरीरतदवय य- परं तयार शरोरतदक्यवक प्रयत्नपदामसंयोगात् वेगपद्व्यसंयोगाच भपनि, इस्तेन संयोगोहतका संयोगो पाइसम्योगः इसपदं धापत्पर ऐटायट्वेगपटू- व्ययोः संयोल रति फलतार्थ: तदार व्यभिचारादुन्ना- नियमोप्रामाणिक प्रतिभावः ॥ ६ ॥ मयालयामसंयोग बिनापि परत्व ऐले: कपोनिारकोनियमः प्रामाएिर सरदेशास शरू घन्टम ·चेष्टाव्यतिरेकेऽपि जायमानत्वात् । दृढ़तरहस्तसंयोगप्रव- मेव न भवतीति तेषां प्रतिबन्ध कत्वमेव नतु कारणव तथा स्तसंगोगाजमुनले कम ॥ २ ॥ अभिवात मुषलादो कमगि व्यतिरेकाद- कार हस्तसंयोगः ॥३॥ तथात्मसंयोगो हस्तकीगि ॥ ४ ॥ टाजन्यो कियामाह। गया हसर्मयोगात् प्रयत्नपदाम मंयुक्तचे टायर,योगात मुपले कर्म भयगी निगोषः कारणानुकास्य गुरुत्वादे- संग्रह। तथाप मुपलकमणि मुपल ममायिकारणम् नाहशमासंयोगोसमकायिकारणम्, दीनि निमित्तकारणानीत्यर्थः ॥ २ ॥ इस्तटादिकं विनाऽपि मुपले उत्सतनास्य कर्म भवती, त्याह। उदृखलाद्यभिधातनन्ये मुषस्योत्पनात्य कर्मणि हस्तसंयोगोऽकारणं नासमवायिकारणम्, संयोग इलम- लक्षणं प्रयत्नशेष्टा च न निममित्तकारणमित्यमि वोध्यन् । श्रत हेतुमाइ व्यतिरेकादिति विलक्षणहस्तसंयोगप्रयत्न नविशेषविलक्षणहस्तचेष्टानां सत्वे प्रत्युत प्रात्मप्रयत्न इस्तटा- मुघलस्योत्पतन- प्रयत्नजन्य मुषलस्योदुखलादुत्यतनन्तु भाकामकोत्सतमान विलक्षणमेवेतिभावः ॥३॥ उखलाभिहतमुषलेन सह हस्तस्य यदाकसिकमुत्य तनं तत्र प्रयत्नवदात्मसंयोगो न कारणमित्याह । हस्तकम्मणि उदखलप्रतिहतमु पलसंयुक्तस्य हरुख उत्सतनाण्यं कर्मणि प्रात्मसंयोगः प्रयत्नपदात्मसंयोगस्तथा नित्य, तथा शन्दन पूर्वसले प्रका: पा

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम् संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ ७ ॥ नोदनविशेपाभावान्नोड" न तिर्यग्गमनम् । देवार खलनादिना वा या पतनं भवति तत गुमो माग गतु प्रयत्न वदात्मगंयोगः तस्य पतनाप्रयोनार सचित् प्रतिवन्धकवाज अतएव विधायगि विदरता पर मादीनां प्रयत्नवदात्म गंयोगादेव प्रतियन्मान ! एवं प्रयतम वदीवरगंयोगात् प्रतिबन्धादेव भूरादिको * मां न पतनम्, यवतु प्रतिमा कगंयोगादिना पतनका गरुखमममयायिकारगां भाला मार्गमिटा कनिय मे व्यभिचार: सकट एति भार!" नन् गमयणापि पतनं कारगान मालि वर विस्थापितोर गमन दर्शनात् एषणा 'नः मानिनटेलांदा कयं नोटादि यत् निर्माणमा नभाती गाना ·10 ५ अध्याये १ प्राह्निकम् । प्रयत्नविशेषान्द्रोदनविशेषः ॥ १ ॥ नोदनविशेपाटुदसनविशेषः ॥ १० ॥ इस्तकभणा दारकर्न व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ तथा दग्धस्य विस्फोटने ॥ १२ ॥ प्रयत्नविशेषात् क मुधियामीत्यादीचा ननिताविल- पण प्रयत्नात् नोदनविशेषो नायते इति ताशप्रयालाभा. पात् रयत गादिखने न नोदनविशेष इत्यदः ॥ ६ ॥ गोदनविशेषात् पर्योतीप्रयत्नजनितपिकातीयनोदनात् ३८. भन मूति दे दणम् गमनं भरतो राधोपः राक्षाचाल चव्यतिरेवाभ्यां गोद पिपरय उईगमग हेतु रितीन पट द गामाय पनाग तिर्यगमनादिकमपि दोयम् । ६० । नन् मोडस्थितरय वाणय रप पारधरणादिजिया. गमनपा यामुगलकारगार गोर 1 ·१ एवं प्रयत्न वदीम्बरमयोगात् प्रतिबन्धादेव भरादिलो. वैगेषिकदर्शनम् । संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ ७ ॥ नोदनविशेपाभावान्नोई न तिर्यग्गमनम् ॥ दैवात् स्खलनादिना या यत् पतनं भवति तत गुरुत्वमेव 4.ा' यं नतु प्रयत्नवदाममंयोगः तस्य पतनामयोजकत्वात कचित् प्रतिवन्धकत्वाच अतएव विज्ञायसि विहरतां पिइ. मादीनां प्रयत्नपदात्मसंयोगादेव प्रतिवन्वान्त्र पतनम कानां न पतनम्, यत्र तु प्रतिवन्धकमयोगादिकं नाति तव पतनकमणि गुरुत्वमसमयायिकारणं भवताभि स्वीकार्यमित्य तनियमे व्यभिचारः स्कुट एवेति भावः ।। ननु गुरुत्वस्यापि पतने कारणत्वं न सम्भवति गर- त्ववतो:पि लोटादेक्षिप्तस्सोई गमनदर्शनात् एवञ्च रक्षा- दितः खलिनदेहादेः कथं लोटादिवत् तिर्यग्गमनमूर्ख मनं वा न भवतीत्यत धाइ। स्खलितस्य देहादे। गमनं न वा तिर्यगमनम् । नोदनविशेषस्य वाणादेस्तिर्यगमनप्रयोजकसजातीयस लोटादेरुडुगमनप्रयोजकसनातीयस्य वा नीदनसाभावात् तयाचोई गमनादिहेतुभूतस्य नोदनविशेषस्यासत्त्वात् तत्का: ईमूगमनादिकं न भवति, वन व ताशनोवादिक वर्तते भवत्येव तलोड़, गमनादिमितिभावः ॥ ८ ॥ ननु स्खलितदेहादौ नोदनविशेष एव कयं न जायते नोदनविशेमसोई गमनादौ हेतुत्व वा कदमजीविकते इत्याशझायां सूखदयमुपतिष्टते। .

·५ अध्याये १ अाहिकम् । प्रयतविशेषान्नोदनविशेषः॥८॥ नोदनविशेषादसनविशेषः ॥ १० ॥ इस्तकभणा दारकम व्याख्यातम् । ११ ॥ तथा ग्धस्य विस्फोटने ॥ १२ ॥ प्रयत्नविशेषात् अमझिपामीत्यादीचा ननितापिन- इण प्रयत्नात् नोदनविशेषो जायते इति ताशप्रयत्नाभा. पात सवल नादिस्यले न नोदनविशेष इलः ॥2॥ गोदनविशेषात् पर्योत प्रयत्न ननिपिनातीयनोदनात् उद- नमूत्रदरणम् जगमनं भरतो तो धावन्द- चव्यतिरेकाभ्यां गोदावशे पर उगमन हेतुन्वं मितीनि ट ट्रानमित्य पलटणं तिर्य र गमनादिकपि वोयम् । १० ॥ ननु मोडषितस्य वातवस्य कारपरणादिजियानि मगमगए पा बाट मुक्त ते नाकारगार नोदनसिक भलादित्यता।

·No text on this page.

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम् । संसाराटुक्तरं तवोत्तरमुत्तरच ॥ १७ ॥ संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ १८ ॥ नोदनात् प्राकट्या पतनिकया सह इपोनोंदनाद- संयोगात्, इपोः शरस, श्राद्य प्राथमिकम्, कर्म गान- रूपम्, तत्कर्मकारिताच वाद्यकर्म ननिता, संस्काराचे ग.स्यात्, उत्तरं द्वितीय, तथा तत्सकारात्, उत्तर- मुकरञ्च तीयचतु:दिकच्च कम जायते इत्यः तथाच प्राथमिके कर्मणि नोदनमसमवायिकारण, हितीयादौ तु वेग एवेति न द्वितीयादिकम्मोत्मादानुप- पत्तिरितिभावः । श्रत पतनपर्यन्तमिपोरेक एव वेगो बत नाना इति सूचचितुलारादित्येकवचन उत्तर मित्तख विरभिधानञ्च, नहि कर्मन्तान व वैगरुन्तानदि किञ्चिदानमस्ति वेन म स्वीकरणीय इति ॥ १७ ॥ नन्येवं शरचिर मेव गच्छेत् कदाचिदपि न पतेदित श्राह। सारसाइकम्म ननितस वेगस्य प्रभावे ना मलि गुरुत्वात् कारणादेव पतनं शरादौ जायते इत्या, यादृश वेगवियोपो यावन्त कालन्तिति तावानेव कालो:- न्तिमनणाचिन्नस्ताशं वेगं नाशयति चित्तु द्रव्यान्तर भयोगोऽपि वेगनाशक: नयाच प्रतिवन्धकस वेगस सत्ता देव पूर्व शरादे न पतनं किन्तु गतिरन्तान एबाभूत उत्तरकालन्तु गमनकर्मस: कारण विनाशान्न गमनं किन प्रतिबन्धकाभावात् परमेव भवतीति न किञ्चिदम

·No text on this page.

·अपां धमज्योतिः सलिलमरुत्संघातात्मकमेवगतानां त्ययः। नापवायुमंयोगादिति पाटोऽपि कचिदासते नाव १०३ ' वैशेषिकदर्शनम् । अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ ३॥ द्रवत्वात् स्यन्दनम् ॥ ४॥ नाड्यो बायुसंयोगादारोहणम् ॥५॥ नसादिकर्म परीक्षामारभते। जलानां संयोगाभावे पतनप्रतिबन्धकसंयोगस्य नाजे मति गुरुत्वादसमवायिकारणात् पतनम् अधःसंयोगानुपूलं कम्न भवतीत्यर्थः ॥ ३॥ ननु भूमौ पतितानां जलविन्दूनां मिलनेन लोतो. रूपेण यद्द रदेशगमनरूपं स्यन्दनं नायते तत्र निमय मवायिकारणमित्याकाङ्क्षायामाह । जलादीनां यत् स्यन्दनाण्य कर्म तत सत्वमेगा- समवायि कारणमित्यर्थः ॥ ४॥ मनु मेघसम्पादकं जलानामाई ताड्यः सूर्यखरकरा यायुमयोगात् प्रारोहणम् अपा: मित्यनुवर्तते जनयन्तीतिशेषः वायुसंयुक्ताः ये तीमाः सर्थ জৰ যন্ত্ৰ মুজিনালী লাসালমন অসহনী नायः नाडयां भयो यो गायुमंयोगः नाडीवायोः भयो' दनि यावत् तस्मादपाम् ग्रारोहगां भवतीत्यर्थः । ५ ॥ गमनं कथं भवतीत्यर जापानद पाटः ।

·० ५ अध्यायें २ अाहिकम् । नोदनामीडनात रक्तसंयोगाच्च ॥ ६॥ शक्षाभिसर्पमित्यदृष्टकारितम् ॥ ७॥ अपां संघातो विलयनञ्च तेजःसंयोगात् ॥८॥ ननु सूरकराणां कमीशसासर्य मलाइ। मोदन वेगवद्वायुनोदनेन श्रापोडनात् समन्धात् तयार वेगवहासंयोगादेव सूर्यकराणामूर्छगमनसामर्छन्, ननु सूर्यकरस्थो यो वायुसंयोगः स सूर्य करवाई गमने- ऽसमवायिकारणं नतु नलानां व्यभिकरणत्वादत माह संयुक्तसंयोगाचेति वायुसंयुताः ये सूर्य करातत्संगोगादि- त्यर्थः तयार नलानामझुगमने वायुमंयुक्त सूयं करसंयोग एषासमवायिकारणं सूर्य करादिगतवायुसंयोगस्त निमि- सकारणमिति न किदिनुपपन्नन ६ ॥ ननु चादे मूलस्थानां कधं रक्षाभ्यन्तरेणोई ग मनम् उक्तहेतोतवाभावादत घाइ। रमाईनेन यस्य मुखं दुःख दा भवति बाबदा- संयोग रक मूलस्थानानं चाप न्तरेणोई गननेस- माधिकारणं ताहशादृष्ट निमितकारणमित्यदः। ७॥ गा मिरवादीनां मध प्रतिरष्ट्रपत्वं कर्ष का तदि- सयनमित्त बाह पात: पिलायोगोहिमपरकादिगत तेशः संयोगात् किमाएदिसतेजरंयोगात् भाति एवं दिन्नर हिलियरपोगोऽपि ते योगात् पोहतेशोभिनते योगादिसतेसमजलपरमामय पदारमा झतेरसाहा दर सापले डरा पारे

·No text on this page.

·५ अध्याय २ अलिकन् । पृथिवीकर्मणा तेजःकम वायुकर्मच व्या- ख्यातम् ॥१२॥ अग्ने रूई ज्वलनं वायोम्ति व्यक्पवनमग्ना- मनसवाद्य कादृष्टकारितम् ॥ १३ ॥ इस्त कर्मणा मनसः कम व्याख्यातम् ॥१४॥ प्रसवात् करकादिकमुशा पुनरहदामसंयोगार्थ, व प्रति। भूकम्पादेरहयोपाधीनन्यवादनेन दिनदाहा. चर.कम्य तेजवाण: हमादिम नगर अधः- यार पराधीनावं त्यालातमित्यदः।। एनार पाना र रचन। पय गं गमनन्. पामिति पर. गरिबालीन नद६:. raTRIAN सामायिकमाई: ERA:- प:।। दगाकार। ।

·पामन्दूियोमनोर्थानां सन्निकर्षात् सुखदुःखे भाता तथाच मित्रं दृष्टा मुखं वेरिण हष्टाच दुःखं भति यात्मस्य मममि प्रहहयोगेन इन्द्रियादिः परित्या मनका गा अनारम्य धनुत्पादः, तदा मनोvिi वैशेषिकदर्शनम् । अात्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्त्रिकर्षात मुखदुःखे॥१५॥ तदनारम्भ अात्मस्खे मनसि शरीरस दुःखा. भावः स योगः ॥ १६ ॥ ननु मनसि कम्मोत्मादे कि मानमत शाह । रावात्मना मनसः सन्निकर्ष इन्द्रियैश्च मनसः मनिर्भ अर्थे म विषयेण सह इन्द्रियाणां सन्निकर्षों विचित যায়ন न चक्षुर्मनोयोगमात्ममनोयोगशामरेण नाशयोगो.पि न मन:क्रियामन्तरेणेति मिई मनमः वर्ष, सुखदुःखे इत्युपल नाणम् अात्मविशेषराणमामान्यन्त वि. चित मी त्राममन:संयोगस्यासमवाथिकारणत्वादिति। "चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथिबल बद्द, ठम्” इत्याग्राममा प्रपि मनमः कर्मागि मानमिति॥१५॥ नमु मनश्चेत् पश्चन्त स्वभावं तदा तस्य निरोधोनम অনি নাশ অন্যান্স গান্ধাত্মা श्यामम्भवेन मननशामा निष्मयोजनमापद्य तेत्यागवाया मनी यदा यात्ममाय तिटति सदा सदनार भाति, दवण्यायां गरीरण दायभायः गोरा दु:यं न जायद, म प्राममा यामायातमनमः ग दयते।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·६ अध्याये १ चाह्निकम् । १११ः बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिदे॥१॥ ब्राह्मणे संज्ञाकन सिद्धिलिङ्गम् ॥२॥ बुद्धिपों ददातिः ॥ ३॥ सन्मनःकुमुदम्हानिगानिहत् खानलः शशी । उदेतु कोऽपि हृदयाजाशे सम तमोइरन्। "अथातोधन व्यासालानः" इति सूतेण प्रतिज्ञातं परीशारूप धर्म स्य निरूपणमिदानोमारभमाणो धर्म स्य वेदानायकातया वेदस्य प्रानाखोपपादक गुण जन्य त्व साधाता वेदे इति सप्तम्यर्थोष्टकत्व तस्य वाक्यकत तावन्त्रयः वाक्यरूपा या तिः कार्यानत्यर्थः एतेन मीमांतकाभिमत शब्दनित्यत्व निराशत, वेधटकं यदाक्यरूपं कार्य तविपर्ब स्वार्थविषयक वक्त यचार्यज्ञानरूपगुणनन्यं प्रना- पशब्दत्वात् महामारताद्यन्तर्गतवाक्यपदित्ययमनुनानाकारः वेदत्वच शब्द तदुपजीविप्रमाणातिरितप्रमाणागवार्षिकत्वे पति शन्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य प्रमाणशब्दत्वन् अग्यः सामान्यतनत्वं वा । ६ ॥ तोपि बुधपूर्वकाणि वेदवाक्यानीदार । बामणे वेदभागविशेडे यत् संभावना नारूपं कार्य तत् सिविलिएं संज्ञाकारमार्पियोधर लिइन, रक्षा लोके लम्पकपदिनानारवं अरबोस लिनिर्माता प्रकारान्तरेर दर्शयति। "मागलामो दशात् इत्यादी पारमति

·No text on this page.

·६ अध्याये १ श्राह्निकम् । बुद्धिपूर्वा वाक्यतातिर्वे दे॥१॥ ब्राह्मणे संज्ञाकम सिद्धिलिङ्गस् ॥ २ ॥ दुखिों ददातिः ॥ ३॥ सन्मनःकुमुदनानिगानिहत् खामलः शशी। उदैतु कोऽपि हृदयाकाशे मम तमोहरन्। "अधातोध व्याख्यासामः" इति सूत्रेण प्रतिज्ञातं परीधारूप धर्मस्य निरूपणमिदानोमारभमाणो धर्म स्य वेदप्रमाणकतया वेदस्य प्रामाण्योपपादक गुण जन्य त्व साधयति। वेदे इति सप्तस्य?घटकत्व तस्य वाक्यकतान्वयः वाक्यरूपाया तिः कार्यमित्यर्थः एतेन मीमांसकाभिमत शनित्यत्व निराकृतम्, वेदघटक यहाक्यरूपं कार्य नपिई खाविषयक वक्त यथार्थ ज्ञानरूपगुणजन्यं प्रमा- पशब्दत्वात् महामारताद्यन्तर्गतवाक्यवदित्ययमनुनानाकारः वेदवर शन्ददुपजीविप्रमाणातिरिकप्रमाणागल्यार्थकत्वे सति शन्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य प्रमाणशब्दत्वन् अग्यजुः सामापवान्यतमत्त्वं वा ॥ १ ॥ तोपि पूर्बकाणि वेदवाक्या नीत्यार । ब्राह्मणे वेदभागविशेने यत् संज्ञाकन ज्ञारूपं काय तत् सिविलिई संझाकर्तामार्थबोधस्य लिङ्गन्, यथा लोके लपकणदिनान करणं कन्तुं तदवोधस्य लिमिति।२॥ प्रकारान्तरेण दर्शयति। "मायालायां पिलो दयात्" इत्यादौ पानमति ·११२ वैशेषिकदर्शम् । तथा प्रतिग्रहः ॥ ४॥ श्रात्मान्तरगुणानामात्मान्तरेऽकारणत्वात्॥५॥ ददातिरिति पादनं तहानेटसाधनता ज्ञानाधीन मिति धातुबोधकस्य तदद्यपरत्वम् ॥ ३ ॥ अन्यदपि दर्शयति। प्रतिग्रहपदेन तर्घाटतवाक्यमुपलक्षयति "या जनाध्या- पनप्रतिग्रहामणोधनमजा येत्” इत्यादियावय वकुसादर्थ- जानं साधयति यद्यपि प्रथमसू त्रेणैतत् सर्व गतार्थ तथापि कतिपयधर्म प्रदर्शनार्थमेतावानारम्भः ॥ ४ ॥ धम्मादेः मामानाधिकरण्येन स्वर्गादिसाधनत्यं दर्शयति । घात्मान्तरस्य गणानां पुण्य पापानामात्मानारे पयारगा- त्वात् स्वर्गादिफल वेति शेप: "शास्त्रदेशितं फलमनुशारि" इति अमिन यतनयोक्त सतपोधे परणीयमन्यथा पशम्या अन्वयानुपपत्तेरिति तथा व यागहिमादिकार्याणां धर्मा. धमा प्रति फलीभूतमुखदुःग्ये प्रति घ म्यानुक रत कृतिम- मम्पन्धन हेतुता धर्माधर्म योश मुग्णदःो प्रति गमया यतिभावः, न च गयाघावादित: पिट गतं पुत्रादित पुत्दगनं फन न स्यात् तयोः कर्म कर्ट त्याभावादिति याणं भार मानायकमरघट कतिमत्ताम्य फलभागितयोहे पवमान नियनित्वात् निकामकलकर्म गोपि मोज. या गया हयाव कर दिया मेष, य.. सायन का भागिनयो त नक: किस ती का.भुपhिiral 2 " AT ·११३ १ अध्यावे आह्निकम् । तदुष्टभोजने न विद्यते । ६ ॥ दुष्टं हिंसायास् ॥ ७॥ तस्य समभिव्याहारतोदोषः ॥ ८॥ दिफलबोधकवाश्यन्तु तदपवादकमित्याः इतिशतर पिलटवादिफलं न बाहादेः किन्तु त भोजनादिना हतानां ब्राह्मणानामाशीर्वपनदैव, विषहारकमन्वय विपहरणवत्, बाधादेः फलन्तु भोज्यभोजनशकवादिरूपं करेव तस्य निष्काम मोइस्दैव फलत्वमित्याजः कर्तु- सुरूत्व व उद्देश्यस्य मुत्तपिकर्म फलं न जायतोति विमानोपन ॥ ५ ॥ मन्थगनुष्ठितवादादिकाम एक पंकनं भवति मान्यवाह। गत सायाधादिपलं निमन्दिरलालभोन- रखले न भवति तल बग्गोपचादिनियरिय दुधा: के त्याला पायामार। मापदं निमित्य सारूपरम् त्या निमिद- वारिसर दुरदिदादिया।' नानारत् पापभिर। मिमिकमारक समिरल: पर दोपः पापं पोल्ट: संकर मह. नगर र र त ८ ::: cr ·पुन विशिष्ट अदुष्टब्राह्मणादिद्वारा श्राद्धादिसम्पा. ११४ वैशेषिकदर्शनम्। तदुष्ट न विद्यते ॥६॥ पुनर्विशिष्ट प्रत्तिः ॥ १० ॥ समे होने वा प्रत्तिः ॥ ११ ॥ एनेन होनसमविशिष्टधार्मिकेम्यः परसादानं व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ निर्दोषवाह्मणसंसर्गे तु न दोष इत्ययायातमपि स्पटा- तदिति बुद्धिस्थ पापं परामशति निर्दोषत्रामाणसंसर्ग तु पापं न भवतीत्यर्थः ॥ 2 ॥ ननु यत्व दुष्टब्राह्मणेन बादादिकं सम्पादितं मत किं कर्तव्यमित्यत्राहा 'धमाह। ... दने प्रवृत्तिर्विधेया पूर्वकतं श्राइन्तु मण्ड मेवेतिभायः ॥१०॥ ननु यत्र सापेक्षया उत्कटो ब्राह्मणो न लभ्यते तत्र किं कर्तव्यमित्यवाह। समे नासकट तुल्ये, हीने सापेचया न्यने वा घटे बामणे प्रवृत्तिः तेन श्राई सम्पादनोयम्, दास्तु सर्बयेय त्याच्या इति भावः ॥ ११ ॥ श्राहदानादौ अपादानस्य सादगुण्यादपि समादा- नस्य धनविशेषो भवतीत्याए। एतेन दानस्थलीयन्यायेन परखादानं प्रतिग्रमोऽपि याण्यातम् उक्तप्रायमेय तथाच न्यूनसायशिर्ट भ्यः प्रति- : कर्तव्य सवापि फसतारतम्य नतु कदाचिदुष्टादिति ·६ अध्याये १ अाह्निकम् । १९५ तथा विरुद्धानां त्यागः ॥ १३ ॥ हीने बरे त्यागः ॥ १४ ॥ समे अात्मत्यागः परत्यागोवा ॥ १५ ॥ नमुदिताः। परमात् खस धनस्यादानं नतु परस्वादानं चोर्यादिना परधनस्य ग्रहणं तस्य निषिद्धन्वात्. इतिकारन प्राणमंशय दिसमः पौर्यस्यापि कर्तव्यताबोधक सिट छत्त- मित्शामिति ॥ २॥ कानिचिनिन्दितवर्मण्यपि पापं नोत्मादयन्तोन्यार। विरधानां हन्तुमुद्यताना लागो वस्तधा न निषित वः "छातताचिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन" दि तपात्।। १६ ॥ नतापि विशेषमार। तीन साच्या गावी परेको दायो ? त्यदः। (R में पावित्यमित्यार। मरामा रमाग र पर कार शारदार: कार, वरET पुसदर मारकरारा : ५:८ -- •-

·No text on this page.

·६ अध्याये १ पाह्निकम् । १९५ तवा विरुद्धानां त्यागः ॥१३॥ हीने बरे त्यागः ॥ १४ ॥ समे अात्मत्यागः परत्यागोवा ॥ १५ ॥ समुदिताः। परमात् सस्य धनस्यादानंनतु परसादानं चोर्यादिना परधनस्य प्रहणं तम्य निषिद्धन्वात्. वृत्तिकारंतु प्राणमय दिमम चौर्य्यस्यापि कर्तव्यताबोधक मिदं सूत्र- मित्युशामिति ॥ १२ ॥ कानिचिनिन्दितकर्मण्यपि पापं नोत्माद वन्तोन्याह। विराधानां हन्तुमुद्यतानां त्यागो वधस्तधा न निम्ति प्रत्यर्थः "धाततायिनमायान्तं इन्या देवाविचारयन्" रवि नधनात् ॥ १३॥ तयापि विशेदमा । सीने सापेक्षया रोगाव परे जाको सानो TE इत्यर्थः ।। १११ ॥ ने शीविवामिला।

·रति वचन विरोध इति वाच्यं तस्य कैमुतिकन्यायोम वचनमपि संगच्छते, प बसूने समे दूति दयो बामणत्वे १९६ वैशेषिकदर्शम् । विशिष्ट प्रात्मत्यागः इति ॥ १६ ॥ खापेचया उत्तमवणे गुणाधिके शाततायिनि किं कर्त्तव्य- मित्यताह । विशिष्टे स्वापेक्षया उत्तमवर्ण गुणाधिके च वैरिणि मात्मत्याग: अात्मा वसाद एव कार्यो नतु विद्यागुणसम्प- व्राह्मणस्य वैरिणोवध इत्यर्थः । न च "गुरु वा बालरद्धं वा ब्राह्मणं वा वड्युतम् । घाततायिनमायान्तं हन्या देवाविचारयन" । एम्भकतया मिताक्षराकारै ाण्यातत्वात्, अतएव "पापमे- नाश्रयेदरमान् हत्वैतानाततायिनः" इति भगवद्गीता- इतिवोध्यं तत्रापि परत्यागो वेति पारिभापिक्रवधपरम् । "वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा । एपहि ब्रह्मवन्ध नां वधोनान्योऽस्ति दैहिकः" । रतिवचनादधिकमन्यत्रानुसन्धेयम् प्रासिकसमाप्तिसूर नायेतिकारः ॥ १६ ॥ इति श्रीजयनारायगा-तर्क पक्षानन-भट्टाचार्य कृतार्या कणादसूताय तो पठाध्यायस्य प्रथमादिकम् ॥

·६ अध्यायें २ बालिकम् । ११७ दृष्टादृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोजनमभ्युद- याय॥१॥ इदानीं विशेपतो धर्म परोक्षार्थ कर्मफलं विदेच्यति। हटादृष्टानि प्रयोजनानि येषां कर्मणां तन्मध्ये दृष्टा- भावे दृष्टप्रयोजनाभावे प्रभ्युदयाय खगाय वर्गफलकं यत् प्रयो नन धर्म रूपं तदेव कल्पनीयत्। दृप्रयोजनानि रर्पणवीजवपनदोहनपचनादीनि, अदृष्ट प्रयोजनानि चाग- दान होमा नादीनि, यागादोनां दृष्ट प्रयोजनासम्मवात् । नर यागादी दृष्ट दु:खमेव पालम, तस्य प्रयोजनवा- भावने यागादेरनगुठानापत्तेः, नापि मनाख्यातिएपं EE फलन् त न पनुभिरपि यागाद्याचरणात् नापि याना- सेना निष्फल त्यम्, पर्व परलोकार्धिनां तेष प्रका- तपपत्तेः । न प के गरिन् स्वर्ग फ ल क तया यागादिक प्रकल्पर पर प्रतारगााई' रखयमनुष्टाय धन्धिता होकापागा- दिपु भवन्नेि यनुको यागादिव माणि निमा शान्त दार्प परप्रतारणा दिल्ययायारा साधयानारदः- नायगात् क एवं लोकोत्तर: य. परमस::- माई' य.मित्ययायारोपवासानानपावरेट गया सादिपरूमकर धागा देसी मान. र. शादिनानि नाका र रम हारी म.मारवलनी १८:१॥ T ·१२८ दृष्टाय ॥ २ ॥ भोजनादि, नक्षवं मघाश्रादादिः मन्त्रः प्रणवगायला वैशेषिकदर्शनम्। अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलवासवानमः स्थयज्ञदानप्रोक्षणदिङनक्षवमन्त्र कालनियमाव- चातुराश्रग्यमुपधा अनुपधाश्च ॥ ३ ॥ भावदोषउपधादोषोऽनुपधा ॥ ४ ॥ सवाहटफलकानि कानिमित्कम्माणि मदर्शयति । एतानि कर्माणि भ्रष्टाय अभिषेचनमभिषेकोराज्ञाम्, उपवासः शिवरावुपवाः सादिः, ब्रह्मचर्य्यमष्टविधमैथुनादिवर्जनम्, गुरुकुलवासे ब्रह्मचारिणों वेदाध्ययनाद्यर्थः, वानप्रस्थ वयः शेपे वन प्रस्थितानां पुटपाकादिकर्म यज्ञोराजसूयादिः, दान माषायादौ, प्रोक्षणं वीहिपखादोनाम्, दिक् प्राङ्मुख घदृष्ट नकानि। जपा, काल: च तुर्मास व्रतादिः, नियमाः शौचसन्तोयतपः खाध्यायेश्वरप्रणिधानानि, सकारादनुक्तानि श्रौतस्मात न्यपि ॥२॥ प्रसादधत्मिकादृष्टसाधनमथाह। ब्रह्मचारियहिवामप्रस्थ भिक्षुरूपेषु चतुर्ष पात्रमे विहितं यत्कम तत् चातुरात्राय पूर्जमुक्तमितिभेषः उपवा भावदोघाः अनुपधा भावादोषाश्च धमाधम साधनानीत्यर्थः ॥ ३ ॥ उपधादिलक्षणमाह। कामक्रोधलोभमोहमदमामय्यांदयो भावदोषा उपभ ·६ अध्याये २ प्राह्निकम् । ११६ यदिष्ट रूपरसगन्ध सह प्रोक्षितमभ्युक्षितञ्च तच्छुचि॥ ५ ॥ अशुचीति शुचिप्रतिषेधः ।। अर्थान्तरञ्च ॥ ७॥ अयत व गुचिमोन नादभ्युदयो न विद्यते नि- नधन्दवाचा: वहा प्रमादानालस्थमनःप्रसादादयोऽदोपा अनुपधाशब्दवाया इत्यर्थः ॥ ४॥ अनुपधाशब्द न शुपि वोध्यते किं तत् सूचीत्याह । इधा अतिरम तिविहिता रूपरमगन्धस्पी बत्र द्रव्ये तत् यचा सोमक्रयादाकारण्यादि, प्रोदितं मन्त्रेण मल- मिलान, अभ्युषितं तूपणी जन्त सिक्त पधारात् पाक: मास-याजनादिल धन ल्यबोताद नां संग्रहः। ५ ॥ एतपिरोतमएपीत्याइ । शरिप्रतिषेधः शुभम्नमित्यर्थः तश सविरिस्पा- दिमदमोदिनानाति तान्यायोपार्जितविज्ञादि।। पन्दपशुपीया।। पर्यापार परपनारं सकार: पहिरमुशारदार भरिन्दमपि धागड माया । दलमर पारा धर्म दर" एनरीदार। १२. पापियारिस र र पतलाई र त सरKEE :कर. Mer +7 ·१२० वशषिकदशनम्। पान यमाभावात् विद्यते वाऽन्तिरत्वायमस्य । असति चाभावात् ॥६॥ सुखादागः ॥ १० ॥ तन्मयत्वाच्च ॥११॥ भात्ये वेत्यर्थ: “वा खादिकल्लोपमयोरेवार्थ वा समुन्नये" इल- मरकोपात् यमस्या_न्तरत्वात् महकारित्वात् तयार यम. महितं शचिभोजनं धम्म जनयति तदहित स्तु मनयतीतिभावः ॥ ८॥ नन्वेवं यमसहितमशुचिभोधन धर्म जनक नवेर साह । अमति अप्रशस्त "सत्ये साधी विद्यमाने प्रमो.न. विते च मत्" इति कोपात अचिद्रव्यभजणे रति यावत् धभायात् प्रभ्युदयगाय नस्य साभावात् तयार निन्दि त त्ये नाराचिद्रव्यभोजनं यममतमपि धर्म न जा. यति किन्तधर्म मेवेतिभावः ॥ १ ॥ दो प्रयापि धन्माधर्मकारण त्यात तसारगं दर्शयति । मुग्यात् मुग्यभोगाद नन्तरं तत्माधगे बस गन्दन पनि दादी राग इच्छा भव तोति गोपः एवं दुःभोगानन्तरमा दामाधने निकट शादी को दायते इति श्रोध मोर नगई कारणमिति राग द्वारा मोतो.पि प्रयत गगई मनोधात्रय एव दीपा: मायोः मारि माननीय प्रधान " मईया Tar" ई .: : दर पर: दि."

·६ अध्याय २ शालिकम् । १२१ अष्टाच ॥ १२ ॥ नातिविशेषाच्च ॥ १३ ॥ इच्छाद्देषपूर्विका धिनमत्तिः ॥ १४ ॥ तन्मयत्वात् विषयभोगाभ्यासननिहत्तरसंसाराच रागाइयोभवन्तीत्यर्थः ११ ॥ कारणान्तरमपि दर्शयति । पहचविशेषात् जनान्तरकलाहटविशेषात् इसचित् कमिशिदतुरागोड़ोषो दा भति यया दमयन्तवादे- लादी, घा हा दुर्योधनादेभीमादौ तदुक्तं "अन्नान्त- राधना कर्मविपाकनवोन्नीलति कापन कर ए नानु- रागः" इति १२॥ न्यदवाडा जानिशेषात् मनुषनातीयानामन्नादौ उहादिजा- कीयानां कस्ट कादो रागः नकुल मातीवानां भुजङ्गने महिपजातीयानां हरदमे देपर जातिसत एव. यद्यप- बाहर जाल्हिारा रागाच त्याद पापि सान्नि- मादक जाता है रागावोत्पादने पीजमाह। धमाधनों तजनक्यासिदिधर्मपी पारात् मत या प्रति माइ पर्विका रचाई पजन्दा पार रामाश्यामा प्रतिरातो दागादिना पड़ों लायते या पारिसाया प्रतिरोहिंसादिनामीति रागा: हिारकमेर मादिनलमिः पोल से ·१३४. धैशेषिकदर्शनम्। अपसु तेगसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् अनित्येष्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ॥ ५॥ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकजाः ॥६॥ ननु पार्थिवपरमाणुगतानां रूपादीनामग्निस्योगना- श्य त्वात् कचं नित्ये विति सामान्यत उतमतो नित्यानि विभे. पयति । न खलु नित्यष्टथिवीगता रूपादयोनित्या: किन्तु नित्य- जलतेजोवायुगता एव ते नित्याः पूर्व सूत्वे उक्ता इत्यर्थः ननु रूपादिभिन्ना अनित्यगता गुणाः किं नित्या. स्तधाच संयोगादिकमपि नित्य सादित्यत पाई। नित्येषु ये गुणा वर्तन्ते ते सर्व एवानित्या पात्र यानित्यत्वात, त्याचानित्ये घु नित्या गुणा न मन्त्र- वर्धः ॥५॥ भनु रूपरसगन्धरुः किमसवायिकारणमा इत्या. काडमायामा रूपरसगन्यस्याः अवयवगता" इति विवक्षणीयं कार रण गुणं पूर्वकाः खात्रयस्य यानि कारणानि प्रत्यया इति यावत् तेषां मे गुणः खरुजातीय गुणाः तेमा प्रादुर्भवन्तीत्यर्थः तथा चावयवित्तिरूपरशगन्धस्पर्शाना- महमवायिकारणानि अवयवरता रूपरसगन्धरु शास्त मां समयायिकारण त्यामन्नत्वन्तु स्वस्मवायिसमवायसमन्वे- नेतिबोध्यम्, न स्यामघटादी बलवदग्नि योगानन्तर ·७ अध्याय १ प्राह्निकम्। १२५ पदं रताछ त्पक्तिरित्यत र अधिव्यां पाकला रति पपीतिशेष: तयार दिव्यां रूपरसगन्धस्सीः पाकना पपि, पारस्तु रूपादिपरातिफलकविजातीयतेन:- संयोगः, सोपि रुपादेरसमवायिकारणम्भवति, तत, परमाणावेव पाना पादिपराति दयविनीति पीलुपा- कवादिनः, समते विजातौयाग्निमंयोगादारम्भकसंयोगना- शेन प्रणुकपर्यन्तापयविनाशे सति परमाणो रहाद्य त्य- किसनोविजातीयाग्गिसंयोगादारम्भसंयोगानुगणक्रिया- यत्पत्तवारम्भकसंयोगादिमकमेण पुनईवणुकादिमहावयवि- पर्यन्तानामुत्पतिर्भवतीति । पिठरपाकवादिनल अपय- विनां सच्छिद्तदा दिलातीयाग्निसंयोगात् तेषामपि रूपादिपरातिर्भवति नत तसावयविनां नाशः प्रत्य- भिजादिरोदिया। पर पाकप्रमिया ग्रन्यगौरव मिया परिलतान्दलानुसन्धेया। ये तु नोलरूपादिव्य- नाय एकेका एक नित्या प्रत्याहस्तमते नोलरूपं नष्ट सामरूपमुत्पमित्यादिमतीशियवहारयोरनुपपतिः सम- गरस नित्यम्सा सहिषयता तयोरुपपतासम्भवात् यदा घटादीनामपि नित्यबोकलापद्यत, घटस रूप- मिति भेदत्वात् गर गरिनोनाभरः नीलपीतार- नागास्नादार पटादो रिकरूपनेष जायते बार- सरू नीरुपले पाइप, नवास कर परे कराया देन. नाद रूपारि मन्ति। एक "रिले रेसे पुच राहार: मेर: अरwिi सोम रहे ।

·नत्वे पि खसमवायिसमयायरूपसामानाधिकरण्यसम्बन्धन संख्यायां यजवादिविप्रतिपत्तिकत्वेन फ्रममुबार मय में गणकारगां परिमाणम्, सनाणु महत् दीर्घ' पनि एकद्रव्यत्वात् ॥७॥ अणोर्महतश्योपलधानुपलब्धी नित्ये व्याख्या- ते॥८॥ त्यादिकं सगछते रत्याः, रसगन्धयोस्तु न पितत्व नारमादिमदवयवारब्धानामवयविनां नीरसत्वादिसी- रेऽपि क्षत्यभावात्, पिवस्पर्शस्त रूपस्थलीययुक्तता सोक. गीय एवेति संनेपः ॥ ६ ॥ नम् कारण गुणानां कार्येऽसत्वात् कथं कार्यगुण- नात्य वैयधिकरण्यादित्याशङ्कायामाह। एकं द्रव्यमधिकरणं यस्य तत्त्वात् सामानाधिकरण्यादि र्थः, तथाच कारण गुणानां साक्षातसमयायसम्बन्धेग कार्य- गये मत्त्वात्तदृराणजमकत्व नानुपपन्नमिरिभाषः कटान्यायेन परिमाणपरीक्षामारभते उपन्नध्यनुपलब्धी इति द्वन्दममासेऽल्पस्वरत्वादुपत चगब्दम्य पर्यभायः तेन महत उपलब्धिः अणोद्यात अधिगित इन्दक्रमेण याम्बयः, खुधाध्याये व्याख्याते कथिते इत्यर्थः, मानव्ययधारामा नित्य नित्य प्रतिपादक दधिम्, तलागुपरिमाणां परमाणी दगा के न सिष्टति वापि परमागाय गापरिमाणं परमं विभुतुष्टये महार मं, पर वमोगरादिमहाययविपन्तद्रव्येष प्रशान्तर समरिमायाम् : -- ·७धायें। जाहिकम् । १२० कारणज्जत्वाम॥६॥ तोविपरीतमगु ॥ १० ॥ अण सादिति तन्मिन् विशेषभावात् विपा- बन्यमहत्मरिमागास्याममाथिकारगं, दर्शयति । कारणम्य सायममधायिकारणस या ऊत्य तम्माद- ममयायिकारगात् जन्यमहत्परिमाणं वायते रहिशेषः, सकारात् प्रथयमहत्परिमाणयाः संग्रहः बामरेगमहत्य- रिमाणं प्रति हागु कगतं वित्वरूपं बहुत्यमसमयायिका- रणं यत्व तप्त कपि गडाभ्यां प्रत्ययुक्तास्यां तूतकापिण्डा न्तरमार तत्र थिविज्ञाय योगरूमः प्रपयस्वाहशा. पययिपरिमाणस्यासमवायिफारगम्, घटादिगतमहत्परि- माणे तु कपालादिगतं महत्परिमाणसमवायिकारण मित्यर्थः ॥ ६॥ प्रणुपरिमाणमाह। पको महत्परिमाणाविपरीतं वैधर्मप्रवदणुपरिमाणम्. वैध व लौकिक प्रत्यक्षाविषयत्व कारणवन्वादानन्य- त्वञ्च त्याच परमाणौ हाणुके पाणुपरिमाणं वर्तते तस्य प्रतक्ष्यं न भवति, परमाणपरिमाणन्तु नित्यं वाणुकपरि- याणन्तु परमाणुगतहित्वसंख्याजन्यम्. एवमणुत्वरूपा परि- माणगता नातिरपि वैधर्म वोयम् ॥ १० ॥ ननु विखादामन्त कमणु गुलाफलादामलकं महदि- त्यादिप्रत्ययात् महत्परिमाणेऽपि प्रत्यक्ष विषयत्वमापेक्षिक- मणुत्वशास्तीति वैपरीत्य कमित्यत माह । पणु महदिति प्रत्ययव्यवहारौ, तस्मिन् . व्यवडिय- ·मैशेषिकदर्शनम्। प्रयापकर्षा- भावाच ॥ ११॥ एककालत्वात् ॥ १२ ॥ दृष्टान्ताच॥ १३ ॥ माणे परिमाणे, विशेषस्य अपकर्षस्य, मावात सत्चात्, विशेषस्यापकर्षस्याभावादसत्त्वाह्न वत इत्यर्थः, भावेन उत्कर्षोविवक्षितस्तथाच विखादामलकमरिवतिप्रत्य- योव्यवहारश्च विल्वपरिमाणादप्रष्टपरिमाणं विषयोमल भवति, नतु वास्तविकाणु परिमाणम्, एवं गुलाफलादा- मलकं महदित्यादि प्रत्ययोव्यवहारश्च गुलाफलपरिमाणा- पेक्षयोत्क टमहत्परिमाणं विषयोकरोति उत्कर्षापकों स्वरूपसम्न्धविषावतिरिक्तौ वेत्यन्तदेतत् ॥ १९ ॥ ननु उत्कर्षापकों परस्परविरोधिनी तत्कयमेकत तयोः समावेश: निम्फ लमपत्कृष्ट नारिके लफलमुल्क, हि व्ययिते नहि निम्बफलमुत्कृटमित्यादिकः प्रत्ययो- व्यवहारो वा प्रेक्षावतां येन तयोरविरोध; सम्माव्यतित्वत -- मिति - एककालत्वात् एककालीनत्वात् विशेफ तदभावयोर- त्कर्षापकर्षव्यवहारयोरितिशेषः । प्रयम्भाव: उत्कर्मापकों न विस्वो एक त्राश्रये एकदैव द्वयोर्व्यवहारात नहि क्षत्रियो ब्राह्मणादपकप्टः वैश्याच्चोल्दा ट इत्यादिव्यवहार शक्यो.पलपितुम्। निबफलादा पि स्वापेनया निकतमा- दुत्क प्रत्ययो भवत्येवेति बोत्कर्षापक योहिरो : ॥ १२ ॥ मनकापकर्षयोः व्ये विरोधाभावे,पि गुमा : दो विरो नेत्रवेति कथमेसिन परिमाणे तयो: भव इत्यत ·अध्याये १ पाहिकम् । १२६ अगुवमहत्त्वयोरणुत्वमहत्वाभावः फर्मगुणे याख्यातः ।। १४॥ कर्मभिः कम्मोणि गुणैच्च गुणा व्याख्याताः॥१५॥ प्रणुपमहत्त्वाभ्यां कर्मगुणाश्च व्याख्याताः ॥१६॥ सकसलतरलतमरकरतातररक्ततमादिरूपात दृष्टा- मात् परिमाणेऽपि उत्कीपकर्षयोः सम्वः नहि परिमा- बसोवर्धापकर्षान्तरेण महन्म हत्तरमइतमादियवहार: सक्षमति सङ्गच्छत इति १३॥ गनु प्रण्महत्परमाणयोरपि अणुमहत्मपरिमाणान्त- रसापेदिकस्ति तदेव हाणुकात्परिमण्डलमण कपाला- पटोमहान् पिल्लादामलकरण बामल काहिल मादित्या- दिपकोतेर्विघय लिन निराकुरुते । कर्मगुणैरिति गुण रदं रूपादिगुणपरंनत परिमाण- म तयार या रूपादौ रूपादयो न सन्ति एवं अन्र्मणि कमाणि न सन्ति तथा परिमाधि परिमाणा- न्तरं न सम्भवति कार्यमा प्रति व्यस समपायिका- रपत्वादिति १४॥ मनु कर्म र कम्माणि रूपादिषु रुपायर न रुन्तीनि पतं ताकत त्यामागमा। कर्म मिरित्यनन्तरं शून्यानीति गुणैरित्यनन्तरं पूरया- रति र पूरणीया, वालि र पर्षन्ति पुसार न परन्त पर्वमेव प्रतिवादिमिल: अनानि यि माकि भार पदरोगा इसे

·No text on this page.

·७वधाये १ प्राझिकम्। १३९ नित्ये नित्यम् ॥ १६ ॥ नित्यं परिमण्डलम् ॥ २० ॥ पविद्याच विद्यालिङ्गम् ॥ २१ ॥ साकशकत्वात् किञ्च तत्तन्तरस्य तत्पटापयत्वे पूर्व मत्पर एक न खात् तन्तुरूपकारणाभापात् तत्तन्तोर- पयकवाभावे प न तेन परिमाणाधिक्य संयुक्तद्रव्यान्त- रयत्, तस्मात्तव तन्तन्तरसंयोगे सति प पूर्वपटनाशा- पटान्तरोत्पत्तिरित्यवश्यं खीकार्य, प्रविनः प्रत्यभि- सानन्तु सानात्य न सेवेयं दोपलिकेत्यादिवत्। नप पूर्वतन्तप एव तन्त न्तरसहकारात् पूर्वपटे सत्य पटान्तरमारभन्त इति वायं मर्तयोः समानदेशतारि- रोधादितिसंक्षेपः॥१८॥ नित्यगतपरिमाणस्य नित्यत्वमायातमपि स्टार्पमार। सुगमम् ॥1॥ मनु किं व्यं नित्य परिमाणाधिकरणाचेचता। परिमण्डलशन्दः परमायुपरिमाणं तद्विशिष्ट पर माणु परिभाषया प्रतिपादयति परिमण्डलं परिमा- एल्बपरिमाणविशिट' परमाणुरुपं यं नित्यमिति न नित्स्ट्रयस्थ दुर्भिक्षतेदः । कस नित्यत्वप मागेर प्रतिपादितन्। २० । मन परमायुरूपं दूर कदमकोरत हा प्र.. । दिका प्रत्यास्पद' देवा का मा दिसोनिया म

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम्। तथा पृथकत्वम् ॥२॥ खरूपम्, एकात्वपदं सङ्घयादिपञ्चकोपलक्षकं गगनमे काल एक इलादिप्रतीतिविघयो रूपादिभिन्नो गुणोऽव- श्वमङ्गीकार्य: गगनादिघु रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकात् रूपादीनानभावादित्यर्थः, नचैकं सामान्यमेकोविशेष: एक समवाय: एकोऽभाव इत्यादीप्रतीते: का गतिरिति वाचं सत्रानायत्त्या धीविशेषविपयत्वरूपश्यैकत्वस्य भानाडोका- रादधिवामन्यत्रानुसन्धेयम् ॥ १॥ एयकत्वगुणस्य संख्यातुल्यत्वमाह। प्रवक्त्वनपि संख्यावदुगुणान्तरमेव तवे करवक्त्वम् एक त्वसंख्यातुल्य द्दिष्टयक्त्वादिकञ्च दित्वादिसंख्यातल्य. मिति, नच घटः पटात् पृवगन्योभिन्न इत्यादिप्रतीतीनां समानविषकत्वानुभवादन्योन्याभाव एव प्यकत्वं नतु गुणा- न्तरनिति वाच्यं नशब्दस्येव पृचकशब्दस्याप्यव्ययतया.. दार्थकतया च अस्मात् टवक इदमिदं नेति प्रतीत्यो बेल- क्षण्यानुपपत्ते: नचान्यादिशब्दवत् पृथक्शनस्यापि भेदवि- शिष्ट एव शतिरिति वाच्य गौरवापत्तेरन्वादिशब्दत्य नाना- न्तरार्थे भेदान्वयानुपपत्ता विशिष्ट शक्ति सीमारेऽपि एयशब्दस्वाव्ययतया भेदान्वयसम्मवेन विशिष्टशक्तिसी. कारस्यानावस्यकत्वात् अन्यथा नत्राद्यव्ययानामपि विधि- शक्ति: खीक्रियेत नच पृथक् शब्दस्यान्वायत्वाभावे त योगे कयं पञ्चमोति वाच्यम् "तृतीया पञ्चमी चैव प्य, नाना प्रयोगतः” इत्यादि शाब्दिकम तेः पञ्चमीविधाय- कत्वात् वसुतो वैशेषिकानुभवसिदमेव प्रवक्त्वं गुणान्तरं ·७ अध्यायें २ आह्निकम्। १३५ एकत्वैकष्टधत्वयो रेयात्वैकष्टथक्त्वाभावोऽ- णुत्वमहत्वाच्या व्याख्यातः ॥ ३ ॥ निःसंख्यत्वात काणानां सर्थकत्वं न वि. द्यते ॥४॥ खगडनग्रले दीधितिशता खण्डितमिति तलाशाकं विचारवाडलनविञ्चित्करमेवेति विरस्यते ॥ २॥ नन्वेकनेत्यनित्यादियवहारबलादेकत्वेकबसेसेक- ध्यक्त्वं हिचकत्वात्यगितिव्यवहारवलादेकत्वकटवक त्वनीकार्यमिति तयोगत्वं दुर्घटं गुणेऽपि रत्वादत- थाइ । यवाणत्वनइले नाणुत्वमह हत्त्वयोतया एकत्वैकष्टधक- लयोरपि नेकत्व वाचक त्व, व्यवहारस्तु प्रकारान्तरेणे म. पाद नोदइत्यदः ॥३॥ नन्वे कोषटतिपदेकमेकत्वमिति व्यवहारस लात्तल भाकावे कि पीजमत प्राइ। सर्वे कत्व सीप पदार्वेषु एकत्वं वर्तते इति पन्नतं तन्त्र वियते न प्रामाणिकतया लम्ते, करी गुयाना नि:संयत्वात् संख्यामूदाबाद न्यदा तयोरपि अलप्रस- ज्ये हिवादेरिकाबलाधिनयमयपहारइतक्या तश- वसापोतुमसत्वादितिभा: ॥ ७॥ ...कोम.ए.

·१३६ वैशेषिकदर्शनम्। चान्तं तत् ॥ ५ ॥ एकत्वाभावाक्तिस्तु न विद्यते ॥६॥ कार्यकारणयोरेकात्वैवष्टयक्त्वाभावादकत्वैः कष्टवक्त्वं न विद्यते ॥ ७॥ ननु गुणादायकत्वाभावकय मेक रूपनित्यादिज्ञानमत धाह। तदितिबुद्धिस्य गुणादायकत्वज्ञानमुपस्थापयति तयाच गुणादावेकत्व ज्ञानेन्चमलपमेवेति न ततोवस्तुसिदिरित्यर्थः ताइ शव्यवहारस्तु ज्भयातिधर्मविषयक एव तादृशध- मच तत्तद्दाक्तित्वधीविशेषविषवत्वादिक एवेतिभावः ॥५॥ नन्वे कोषटइत्यादिव्यवहारोऽपि कयं न भात इत्लन थाहा एकत्वगुणस्य कुत्त घनङ्गीकारे एक त्वाभावात् मुख- कक्प्रयोगाभावाद् भाक्तकक्प्रयोगो न सम्भवति तस्माई घटादौ प्रत्यक्षसिचमेकत्व गुखमादत्य व्यवहारोमुखः एका दिशदानासे त्वत्वादिविशिष्टावछिन्नवाचकत्वात्, रूपमित्मादौ तु. उभयात्तिधन विशिष्ट एकपदस्य लच- गैवेति ताशप्रयोग एव भात इति भावः ॥ ६ ॥ अवयवायविनोरेकत्वमे कटवक त्वञ्च नतु तयोर्भेद इति सायम प्रगङ्गानिराकर्त माह । कार्यकारणयोर्ने कत्व नवैकष्टककत्वं किनऐकल्ला- रायकत्व वा कार्यकारणोभयनि न भवतीत्यवः माह कार्यकारण योरेकत्वै कष्टयकुवाभावात् एकात्वस: धक

·No text on this page.

·वैशेषिकदर्शनम्। स्वान्त तत् ॥५ एकत्वाभावाङ्गक्तिस्तु न विद्यते ॥६॥ कार्यकारणयोरेकत्वैवष्टवक्त्वाभावादकत्वै. कष्टयक्त्वं न विद्यते ॥ ७॥ ननु गुणादायकत्वाभाके कय मेक रूपमित्यादिज्ञानमत . रादितियुधिस्य गुणादायकत्व ज्ञानमुपस्थापयति तयार राणादावेकत्वज्ञानं चमरूपमेवेति न ततोवस्तुसिद्धिरित्यर्थः, ताराच्यावहारस्तु उभयात्तिधर्मविषयक एप तामध- एमय तनहाक्तित्वधी विशपविषयत्वादिक एवेतिभावः ॥ ५ ॥ नन्वे कोघटदत्यादिव्यवहारोऽपि कथं न भात इत्यन 'घान्हा एकत्वगु गास्य कुन प्यनङ्गीकारे एकत्याभावात् मुल्य - कत्यप्रयोगाभावाद् भाकक्प्रयोगो न सम्भवति तसाद घटादी प्रत्यचमिदमेकत्व' गुगामादाय व्यवहारोमुख्या एका दिशब्दानामेकावलादिविशिष्टायच्छिन्नवाचकत्वात्, रूपमित्यादौ तु उभयारतिधर्मविशिष्ट एकपदस्य योति ताण प्रयोग एवं भादति भावः ॥ ६ ॥ अयथायमिनारकत्वमे काय क त्वच ना याद रति बापम प्रगानिराकरीमा ।। कार्य का यो कल नाटय का किम कामे प्यपद या कामानिधन भरतीत्ययः । अनुमा कारोबारमामाया ए. hr4 {f: ए

·No text on this page.

·१३८ योगः ॥६॥ विभागोऽपि विविधः एकमान नोभव नविभाग जभेदात् तवाद्यः श्वेनशैलयोः द्वितोयोनेपयोः टवीत. बवेति तवाद्योवया प्रयमं कपाले अन्न तत: पालइय ततोषटारमय संयोगनाशततो घटनायसवरे वैशेषिकदर्शनम् । अन्यतरकज उभयकन्नः संयोग एतेन विभागोव्याख्यातः ॥ १० ॥ कल साङ्करपि खीक्रियते वन्नुत; पटः उत्पद्यते यश विनश्यतीत्यादिका सार्बलौक्षिोनुभा एवोत्याइविनाम- साधक: एकतिपय कानुभवस विपयान्तरविषयवत्वसाधारे घटपटादेरप्पपलापापत्तरित्यलमपदावेशेन ॥ ८ संयोगपरीक्षामारभते । अन्यतरकज: खेनजलादिसंयोगः, उभयको मेवयादिसंयोगः, संयोगजः कपालतत्संयोगजन्यहरु म्ययोः संयोगइति विविधः संयोगः, विविधः अभिवातोनोदन ति तनाद्यः शब्दहेतुः, द्वितीय शब्दाहेतुरित्यादिकमान् ॥ ८ ॥ विभागे संयोगतुल्यताजाई। নি: জালালিত; ভান্ধায়ৰিান विभागः कपालद्दयविभागेन कपालस्याकाशादिना विभागो जो ततः कपालाका यादिसंयोगनाश: ततउत्सरदेशसंयोग बनाश रति, नद प्रावनिकेन कपालकमला , अमानाकाविभागोन जन्यते इति वाचन एमस कर्मा रनवसंयोगप्रतिइन्दिविभागानकस्यानारासंयोग प्रकारान्तरेया ·७ अथायें २ प्रालिका १३६ संयोगविभागयोः संयोगविभागाभावोऽणुत्व. सहावास्यां व्याख्यातः ॥११॥ कभिः काचि गुणैर्गुणा अणुत्वमहत्वा- स्यामिति ॥ १२॥ तिद्वन्दिविभागमावविरोधात् अन्वधा विकसत्कमलकु- झलादिङ्गप्रसङ्गात् तहमादनारजासाकाशकपालसंयोगप्रति- इन्दिविसागं न कपाल पाना ननयेत् तस्य वटारम्भ कसं- योगप्रतिइन्डिविभागननकालात्, नप कपालविभागेनैव घटनाशात् पर्व कुतः कपालाकाविभागो न मन्यते इति वाच्यम् भारम्कसंयोगप्रतिन्हिविभागवतोऽवयवस्य सति द्रव्य देशान्तरविभागाससवात्। कारणाकारण- विभागगविभागो यवा यत्र इस्तक्रियया इस्ततर- विभागस्तेन शरीरतविभागो वायते तबच इतक्रिया न कारणं व्यधिकरणत्वात् शरीरे तु तदा क्रिया नास्ति अपयपिक्रियाया यापरवयनिपानियतत्वात् प्रतस्तव कार- णाकारणविभानेन कार्याकार्यविभागो जन्यते ति, प्रय मलादिभजते इति प्रत्यक्षसियोऽयं विभागगुयः संयोग नाशेन नान्दवासिय इति संक्षेपः ॥ १॥ योगविभागयोः संयोगविभागमून्यतामाइ । संयोगविभागौ न संयोगविभागग्न्तौ यदायुदन इसे नाजुत्वमइत्तपती पुणानां नियवादिलवः ॥ ११ कर्मभिरिति फल खटा लरथा का पुनरुतार पसावः मानेपामिति । १२ :

·No text on this page.

·अध्याये २ प्राह्निकम् । १४१ पसति नारतोति च प्रयोगात् ॥१७॥ शब्दार्थावलम्बन्धौ ॥ १८॥ संयोगिनोदण्डात् समाविमोविशेषाञ्च ॥१८॥ गगनादिशब्दस गगनादेव निमयलात् योगो न बभक्तीपर्धः। प्रतिपाद्यलाचर्तमानत्वादपि संयोगो न सम्भपतीत्याह। पति विद्यमाने नातोति सकारावियतोति र योगद नात् तयाचातीतषः इदानी नात्ति परदिने स्टोनाव नतीत्वादिप्रगेगेय प्रतीतानागतघटयोधीभरि पप तामां शब्दल संयोगादिः सम्भातीयवः । १०॥ माभत् संयोगादिः पदपदार्वयोः सबन्धः का नो हामिरित्यत शाई। शब्दावोः संयोगादिसबन्धासम्भवे पावससन्धावर सातां तथा तातिना इति भावः । १८ शब्दार्थयो; संयोगादिसंसर्गावगाहो प्रययोऽपि मासी. त्या। दएडात् दडमगार संयोगिनः दण्डसंयोनि उरुषस विवादयविशेषनपगाहा सनवायिनोऽवनिः मजोतिर्भवतीतिशेष: त्यार यया संयोगसमन्धावगाड़ी रएडो उम रति प्रत्यर: तनवादमपन्याबगाहो शरो कुन्धर ति मवय सारतिको दोकानां, तपा - पान घटशन्दः घटशब्दवान इटहत्यादिनापती नातीनि पदपदादेपो संयोगो नया स्मादः समन्व रदः। .

·No text on this page.

·ध्याये २ प्रालिकम् । १४१ पति नारतोति च प्रयोगात् ॥ १७॥ शब्दार्थावसम्बन्धौ ॥ १८॥ संयोगिनोदण्डात् समवायिनोविशेषाच्च ॥१६॥ गगनादिशब्दस्य गगनादेव निमयलात् योगो ने बभवतीत्यर्थः॥६॥ प्रतिपाद्यसाबर्तमानत्वादपि संयोगो न सम्भवतीत्या । पति विद्यमाने नातीति सकाराङ्गवियतोति.. अयोगदनात् तयाचतोतघर इदानीं नास्ति परदिने स्टोभाव मतीत्यादिप्रयोगेण प्रतीतानागत घटयोपोभरवि पर ताभ्यां शब्द र संयोगादिः सम्धरतीत्यर्थः ॥१७॥ माभत् संयोगादिः पदपदार्ययोः सबन्धः का नो हामिरित्यत पाई। शब्दार्धयोः संयोगादिसम्बन्धासम्भवे कातसमन्वावर खातां तघा पातिप्रसङ्ग रति भावः । १८॥ शब्दार्थयो: संयोगादिसंसर्गावगाहो प्रत्ययोऽपि मासी- त्या। दएडात् दरडमगार संयोगिनः दण्डसंयोगिमः पुरुषस्य विशेषादयविशेषनवगाहा समवायिनोऽवविनः प्रतोनिर्भवतीतिशेपः तयार यया संयोगसम्बन्धापगाड़ी रएडो सुरुष रति प्रत्ययः समवाय पवागाही करो कुन्धर इति प्रत्यय सारसिको लोकानां, तथा घर- पान घटशब्दः घटशन्दवान घटत्यादिमसनो नातीति भदपदा दियो संयोगो नशा समावः सम्बन्ध इन्दवः । .

·वैशेषिकदर्शनम्। सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः ॥ २०॥ करो कुचर इत्यादौ तु खानुयोगिकसमवायः मंसीया भासते, कपा घटवदित्यादीत समवाय एवेत्यादिनमा गोयम् ॥ १४ ॥ रदानी शाब्दबोधीपयिक पदपदवियोः सम्बन्ध पर यति। शब्दादीप्रत्ययः सामयिकः समयरूपसबवप्रयोज्या- बार पदपदार्ययोः समवरूप: सम्बन्ध एर शान्दकोष नियामकः, समयच मङ्केतः, सच दिवधो निल प्राधुनि- का, तब नित्यसङ्केसः शक्तिः, प्राधुनिक सङ्केतः परित भाया, सङ्केन वाम्माच्छदादयमोंवोदव्य इत्याकारकः, पद इनमय बोधयत्वियाकारकोवा तदुतन । 'याजानिकश्चाधनिकः मनोविविधः म तः । नित्य प्राजानिकस्त व या शक्तिरिति गोयते। कादाचित्कारला निकः शास्त्र कारादिभिः गलिग्रहश्च व्यवहारादि तो भवति तदुकान, "If व्याकर गोपमानात् कोपाहवासादायकारतको मावियत: स्विटम्य रहा याक्यस्व वादिया । धातु क्षतिप्रया दोना सकियो व्याकरण यया "गि दिनीया" " कर परम पदम" TA धनु मात् कन्यवादो दिनोया, उपमानाgift. पाया गयायादित्यालिये दारिपाका पत ·अथायें २ घातिकम्। ४ "शीतं पुणे तदर्थाः सशोम: शिशिरोजउः". चणे चौदः स नुत अपि जलौ संशमाकुले।" रत्वादिकात् खेगी शतारिशब्दानां प्रतिग्रह मोकिल: पिकपरसाय इत्याद्यातवाक्यात् कोकिलादौ पिकादिपदानां शतिग्रहः, प्रयोज्वायोजकव्यवहारात् मोत्यादिविशिष्टे गादिपदानां शक्तियाः, तयाहि पस प्रयोजक टन गानाग येत्युकन्, तवा प्रयोज्यकट्वेन मौरानोत:, तदवधायं पार्ष स्ववालो गवानयनं गामा- मवेति शब्दयोन्यमधारयति, ततश्च गां वधान अखमा. नयेत्यापापोहापायां गवादिपदानां सासाविशिटगवादी शक्ति न्ट हुति, प्रसिद्दार्थ कपहनामानाधिकरण्यात् "नीरूपः वान वायुः" "सत्क त्यालङ्गतां कन्यां ददानः कुदः स्वत:" इत्यादौ रूपन्वप्नवदादी वाादिश- दस का बादावादो ककुदादिशब्दस्य र भिग्रहः एवं मास्यशेषादपि यया यपद स कभनों ने छान. द ई- यूके ए शिटानां व्यरधारात् व्यवहारादेनमातशत অভি মমলা বানাল অনান্ “বন- भयपर भत" इति श्रुती यवपदस्थापन्देहे, " उन्ते सर्बशयानां नायते पवशातनन् । मोहनानाय तिन्ति यरा: कणिशशालिन:"। যনি বিমৰাবাজঘ সনদৱত্ৰীষয় যৰ पदस शक्षिपः यथा वा "खारापकानो.ग्निधेने 'यजे' सादिपविमोभ तेमः। "यच दु. समिन - ग्रंशननन्तरन् । पमिलापोपनीतर बत् रु सापदारूदन"" - - है ·सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः ॥ २०॥ कुचर इत्यादौ सानुयोगिकसमवायः सर्वउवा ते, कपात घटयदित्यादौतु समवाय एवेत्यादिशा ॥ १८ ॥ इदानीं शादोधापयिकं पहपहावयोः समन्वं पर- ति। समयरूपसबवयोध्या दिप्रत्ययः सामयिकः पद पदार्ययोः सनवरुपः सम्वत्र ए शादोर- सः, समवश्च मङ्केत., नच विवो नित्व प्राधुनि • तत्र नित्यस नः शक्तिः, धाधुनिकसङ्केतः पार सझेनसामाच्छदादयमोंबोदव्यइत्याकारकः, . इनसर्य वोधवत्वियाकारकोवा तदुक्तन् । थानानिकवाधनिकः महेनोद्विविधः स्म तः । नित्य धानानिकस्तव या शक्तिरिति गोयते। कादारित्कारका निक: शाल कारादिभिः शकि! ग्रहय व्यवहारादितो भवति तदुतम्, यह व्याकरणोपमानात् कोपातवाक्याइयवहारतका अध्यतः स्इिपदस्य रहा वाक्यस्य भवादितेर्वदन्ति । । धातु प्रातिप्रय्या होना शक्तिको व्याकरणाही "कणि हितोया" "करि परने पदम्" इला मनात् कमवादी द्वितीयादेः, उपमाना गवादि उज्ञानात् गायत्वादिजायाचिने गयादिपदामां म:, ओपात् । 'गुणे अलादयः सुमि गुपिलिजालु तति । .नान होगतान पार।

·पाये २प्रातिकम्। যমি शीत पणे तहटीः सोमः शिशिरोजउः". पूण चौदः सनुतन्नपि जलो शमाकुले।' रवादितात् खेगरी एलादिशब्दानां प्रतिग्रह, कोकिल: पिकमरनाथ इत्याद्यावावरात् कोकिलादी पिकादिपदानां शक्तियः, प्रयोज्यायोजकव्यवहारात् मोत्यादिगिटे गवादिपदानां शक्तियः, तयापित प्रयोजनरहेन गामान म येत्यु कन्, तर त्या प्रयोज्यत्रवेन मौरानीतः, तदवधार्य मावसबालो गवानयनं गामा- गयेति शब्दयोज्यमधारयति, तसच गां वधान पक्षमा. नयेत्यापापोडायाभ्यां गवादिपदानां सानाविशिगवादी स्ट इति, प्रसिद्दार्थ कपहवामानाधिकरखात् "नोरूपः समान वायुः" "रुत्क त्यालमृतां कन्यां ददानः कुदः स तः" इत्यादौ रूपन्यप्रवहादी वायादिश- दस्य या यादवादो ककुदादिगदस्य र किया एवं कास्यशेषादप क्या यपदस कामतों ने छान. द ई- पूके शिटानां व्यरधारात् व्यवहारादेवमालय অবিনযালান্ নানা বালান “বা- मयसभात" इति अती यवपदत्यार्यसन्दहे, उनले सर्बशसानो जायते पतधानन्। मोहनादार तिन्ति याः अणिशालिन:'। মুনি নিষাক্ত প্রয়া সৰদাবান্নাত্ৰীমনু , सकपदसशक्षिप्रा यश वा "सारापकानो.ग्निटोनेर बजे रादिविशेमोन तेमः। "यक दु.थे। समिन 7 स्तननन्तरन्। पभिलायोमनीत तत् एवं स:पदापदन""

·No text on this page.

·७ अथाये २ प्रातिकमा १४॥ अति व्याहारो जायते इत्ययः, तवाप दैशिकपरराव मधि- बहतरसूर्यसंयोगाश्रयत्वज्ञान निमित्तकारणं दावे मर्ने दिसंयोगोऽस्मयायिकारणं. ताशज्ञान विषयोवतः बममाविकारण, दैशिकापरवल्याल्पतरस्र्यसंयोगाश्र. यत्वज्ञानं निमित्त कारणं तहिषयोमतः समवाधिकार बाहशमतें दिकमयोगोऽसमयायिकारणमिति, भवति हि पाटलिपुत्रसत्य कायमपेक्ष्य प्रयागः परः प्रयागमपेत्य काश. परतिव्यवहारः, तहिपयः परत्वं प्रयागे उत्पद्यते. तत बड- तरसूर्यसंयोगाश्रयत्वेन तस्य जातलात् कायाज्ञापरवं जायते पल्पतरसूर्यवंयोगाश्रयत्वेन तशा जातत्वात् एक- पाहायामिति एकः काल संयोगितया ययोः पिडयोता- बामेककालाभ्यां पिण्डाभ्यां सविसविप्रधाभ्याम् पल्पत- रतपनपरिस्पन्दवद्धतरतपनपरिस्पन्दाश्यतया जातामा परमपरति व्यहारो भति, भपति इि गुमाननपेय सपिर पर: सविरमपेच युवाऽपर इत्यादिको व्यवहारत- हिमयस्य परत्वस्य समवाधिकार स्थरिर.. वान महाकालर বীৗনবিষযশ, নড়ষ্য বিষযষয়াৰ निमिाकारयन्, पपरत्वस्य । युवा समाथिकारण, शरीरमामालपोः संयोगोऽसमायिफारम, सति. राषिततपनपन्दापेराया.ल्पतरतमन्दायतलेर सुनो. पाम निमित्तकार चन, यद्यपि शरीराचा वाल्यौरन- गरम देन भिवापात् दुपस्थविरगत तमनपरिन्दानां - परोयमधि सन्मपति तदापि र नरिसन्दरनाना किराRAINR सारशस्कियरल चार- . २० ·१४६ वैशेषिकदर्शनम्। कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच ॥ २२॥ यम्, अल्यतरतपनमन्दसमानाधिकरण वनात्यज्ञानच वर परत्वस्य कारणमिति नच 'घटाद्यपेक्षया परमाणोरार वडतरसूर्य क्रियासमानाधिकारणटपिवीत्वादिनातिमार जानात् परत्वं कयं नोत्पद्यते इति वाच्यं बडतरसूप. क्रियासमानाधिकरणैककालीनदयातिनातिमत्त्वस. पि. धितत्वात् ताशनातिश्च चैत्रत्वादिः सूर्यप्रक्रिया:मि वन- बालोत्तरकालीनान्यत्वेन विशेषणीया नारोऽयं निवर्ग- कीविस्थविर चैत्रापेक्षया शतवर्षजीवियुवमेवे परत्वोत्पतिः घयया सूर्यपरिस्पन्दपर्बोत्पन्नत्वं विप्रकर्षः तदनन्तरोल- मन्य सन्निक: युवचैत्राद्य त्पत्तधिकरणं यः सूर्यस. न्ट तत्पूर्वोत्पन्न त्व' स्थविरमैनादौ वर्तते इति सविरे परत्वम्, स्थविर मैत्राद्य त्पत्ताधिकरणसूर्यसन्दागतरो- त्पन्नत्व युवचैत्रादावस्तीति सत्रापरत्वं वायते, अचेत में कालिकपरत्वापरत्व व्यवहाराभावे तु माणिव मती विशेपणं देयम्, तत्तच्छरीरमादायातिप्रमात जातिवि. पनिवेशेन वारगाय इति मंचपः। द्विविधयोः परवा. परत्ययो नाशको पेवा बुट्दिनाग इति मुक्तावलीकार पसारे तु विवधकारणनाशस्यैव परत्वापरत्वनाम मत्तमिति मन्तव्यम् ॥ २१॥ ननु गनिकपप्रकाशानाभ्यां यदि परापरया तदा प्रयागमय मागोममिति नामस्य नियम मचन्न प्रयाग.पि मत्या वापरत्व यार: कई ति एवं विषयमान ५पये काम्दी या अयं पर.

·७ अध्याये २ अह्निकम् । परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्व मह. स्वाभ्यां व्याख्यातः ॥ २३ ॥ कर्मभिः कर्माणि ॥ २४ ॥ गुणैर्गुणाः ॥ २५॥ रहेदनिति यतः कार्यकारणयोः स सम- 'वायः॥ २६ ॥ कारणपरत्वात् कारण त्य सनायिकारणव परत्वात् परत्वाच्च मनवायिकारण ए परापरव्यवहारौमत्व पे- शाबुद्दिविपयतामा वेण तदन्यस्मिन्, व्यवहारं प्रति व्यय कन्यस्य तन्वत्व दितिनावः ॥ २२ ॥ परत्वापरत्वयो न परवापरत्वे स्त इत्याइ। एतानि व्यायामप्रायाणि॥ २२ ॥ २४ ॥ २५ ॥ गुणानां द्रव्यसमवेमत्वस्योकत्यात् तत् कः समवाय रति जिज्ञासानुरोधात् मममुशायापि समवायपरीक्षामारभते। कार्यकारणयोरयावपिनोयत: सम्पन्धात् ईद- मिति प्रत्ययः स रामपाय:, तन्द पटः कपाले यु घट: जोर- णेषु करइत्यादिप्रायथोडि पटादौ तन्तादित्तिवं विस- योकरोति तच तिल समन्धविशेषनिपतितवान्दया जन्तुषु घट य.दितीतिप्रसमात् कालिकेन तन्तादि- किय घटादो सत्पात्, सताइशरत्तिजानियानमः समय: समवाय एम, काविनोः संयोगासम्भात्, कार्यकारयोरिल र सुपरिन मायाको जालियनवससिपाईयोरासोनिका. मक.पि सनपाय पनि मन्तसन। रामनारन्तु

·No text on this page.

·७ अध्याये २ अलिकम् । १४६ . पमपायस नानात्वं निराक गेति। तवं तहतिय मे कमालव्यतित्वमति यायत समपाय- सेति शेपः, भावनेति व्यायातमितियोपः । यचा द्रव्य सत् गुणः मन् कर्म सदित्य काकार प्रतीतिपिपयत्यात नानात्वसाधक ममायाभावात् लाघवाच सत्ता एका, तथा षट: समवेतः पटः समवेत इत्या धनुगतमतोतिपिपयत्वात् भेदकप्रमाणाभावात् लायाञ्च ममयायो.प्येक एवे.ययः । सर मित्यस्तहोत्पादादिमाशयोः प्रमाणाभावात् तत्याल्पने कल्प- मागौरवात् रामपायस कत्वेन रन्नागान्य पगमे तनाथ- इशायां नित्ये द्रव्य व्यत्वादे शिवानुनयानुपपत्तेश। यत्तु नीलो नटः रत उत्पन्नं इति प्रतीति लादिसम- पायरिपयिणी समवायस्यानित्यत्वनानात्वसाधिोति प्राभा- परमते तन्दम् उक्तप्रतीतो समवायस्यानुल्ले खात् अन्य घा पटोनट इत्यादिप्रतीतेरपि समवायविषयकांत्वसम्भवेनं घटा- देरपि नित्यत्वप्रसङ्कादिति । वैशेषिकमतानुयायिनतुं सम- बायस्य प्रत्यन्नं न भवति समवायोतीन्द्रियातनान्यासम- देतभावत्वादाकाशादिवदित्यनुमानेन तखातीन्द्रियवसि- ईरित्याः। न्यायमतांनुयायिनस्तु इन्द्रियसम्बन्धविशे- घणताप्रत्यासत्तया रमवायस्य प्रत्यक्षं भवत्येव, अतीन्द्रियत्व- साधकोतानुमानस्साप्रयोनकत्वात् समवायो लौकिक प्रत्य- धविषयः योग्यप्रतियोगितात्वे सति विशेषणतया योग्यर. तित्वात् भूतलादित्तिघटात्यन्ताभावादिवदित्यादेः प्रत्य- असाधकवानुमानस्य सत्त्वांचलाडरितिसंक्षेपः ॥ २८ ॥ इति थे.जयनारायण-तर्क पञ्चानन-भट्ठाचार्य-प्रणीवायां बैं ३८

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·८ अध्याये १ प्राक्षिकम्। १५१ जाननि शे ज्ञाननिष्पत्तिविधिवक्तः ॥३॥ गुणकर्मसु सन्निकृष्ट षु ज्ञाननिष्पत्ते द्रव्य कारणम् ॥ ४ ॥ सामान्य विशेशेषु सामान्य विशेषाभावात्तत एवं ज्ञानम् ॥ ५ ॥ ननु चानस्य नि' कारनित्याकाळायाना। ज्ञाननिर्देगे युतीयायाये यत्र ज्ञानख निर्देशः कत. स्तवैव तन्निमत्तिविधिस्तदुत्पत्तिविकानं उत"धान- न्द्रियार्थसन्निकर्षान्त्रिमयते तदन्यत्" इति वे ज्ञानस्य कारणान्युत्तानोत्ययः, तवाचात्मा ज्ञानस्य समनायिकारणन्, पात्ममन:संयोगोऽसमायिकारण, विषयन्निकर्षो निमि- कारणनिति तस्मिन् सूत्रएकोशनिति, प्रत्याधिसन्य सन्धि कारस्य हेतुवा कवितेति वेदितव्यन् ॥३॥ सविक पि विशेषमाई। सन्निकटघ गुणकन उ यजनानमुत्पद्यते तव द्रव्यं व्यरितसबिशन: इन्द्रिययुजव्यसनवाय: कारणं नवाप द्रव्य प्रत्यज्ञ इन्द्रिहस्योगस हेतुता, व्यसनवतस्स राणादेः प्रत्यचे त इन्दूियतंयुक्त व्यवमवायः, शब्दरुपद्व्यसवेत प्र- त्य चाणननवायः, कारणं सर्व वर्षात: सनि. !हेतरित्यर्थः, ततापिपाचुमे बारे 1 व्यास योग्य- वापेधितेतिविशेष: 181 सानान्वप्र.पाधि व्यटिनविकर्षः कारणमित्याइ ! सानान्यं पत्ता विशेपोद्यावादि तेषु यज्ञानं जायते बत् वरएर दूसरितसन्दिकनादेन, ननु द्यरत् केले.

·१५२ वैशेषिकदनम् । सामान्य विपापे व्यगुण कर्म मुई। दूय ट्रयगुण कम्मापेक्षम् ॥ ७॥ गुणकर्मस गुगकाभावाङ्गणकमपिच्छन विद्यते ॥ ८॥ . न्द्रियमन्यि कार्येण कयं मामान्यानि न स्टान्ते इत्यत पार णमान्य विपाभावादिति सामान्यविशेषोरव्यत्वं तदभागात याच सामान्यानां द्रव्यत्व न्याया इन्द्रियसंयोगखामा- येन द्रव्याघटितसनिकयांग्राहत्वात् व्यरितमान- प्राशाखेर सामान्यातीतिभावः ॥५॥ द्रव्यगणकम्म प्रत्यने कञ्चिदिशेनमाह। द्रव्यगुण कर्म मु यत् प्रत्यक्षामकं ज्ञानं जायते तहा मान्यविशेषापेवं मा विशेषप्रकारकं तेषां सामान्यानामिय स्वरूपतोभानासमवादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु शुल्लोऽयमित्यादिप्रत्यक्षस्याऽप्यनुभवसिद्धत्वात् तन्त्र मातेरप्रकारकत्वात् कथं व्यगुणकर्मसित्यविशेषेणोलमट- द्रव्यो यत् प्रत्यक्षं नायते तद्द व्यगुण कम्मापेचं द्रव्यगर माणि विशेषण विषयाऽपेक्षते, द्रव्यगुणकर्म प्रकार कम- पीति पय॑ वसितार्थः, तवाचार्य दण्डवान्, अयं ः पर्य चलतीत्यादिप्रत्यक्षम् इदमशे, व्यादिप्रकारसमणि समावनीवि भाव:५७: गुण कम्न प्रत्यक्षन्तु गुणकन्न प्रकारकं न भवतीत्याइ। राणकर्मास विशेष्येनु गुणकम्मापेक्षं गुणकर्मप्रका- पत्य चज्ञान न विश्ते कुतः इत्यतः पाइ. गुणका:

·८ अयाये १ साह्निकम्। १५३ समयायिनः त्याच्चैत्यबुद्देश्च येते बुद्धिस्ते एते कार्यकारणभूते ॥६॥ द्रव्येष्वनितरेतरकारणाः ॥ १० ॥ भावात् गुण कम स गुणकर्माभावादित्यर्थः, तधाराधा. न्तस्य तादृशज्ञानं न सम्भवत्येवेतिभावः ॥८॥ ननु गुण कन्नघु गुणकाभावे.पि पिशिष्टयुद्धौ विशे- भणज्ञानस्य हेतुत्वात् गुण कन्न ज्ञानदशायां राण कमस बहिशिष्टबुद्धिनारंवेयत धाइ। समवाविनः त्यसमवायिनः त्यात् शक्लरूपात् त्यबुद्धेः शलारूपात्मकविशेषणवच च ते शलारूपति शक्षादौ बुद्धिः शुल्लोऽयमिति शहरूपविशेषणिका प्रत्य- घप्रमिति र्भववि अतस्ते एलरूपवत्त्वशतरूपबुद्धो का. Wश्य शक्ल पत्रकारकप्रत्यक्ष प्रमात्न कस्य कारणभूते इत्य- धः, तथाच समवायसरुन्धेन शुक्लरूपप्रकारकप्रत्यक्ष प्रमा प्रति शजरूपपत्तशुलारूपनानञ्च इयमेव तन्त्रमिति गुण- कन्सु गुणकामरूपविशेषणविरहान्न तत्प्रकारकप्रत्यक्ष- प्रििमतिरितिभावः। समवायसम्बन्धन सत्यवत्त्वस्य तन्त्र- बासू चनाय सूत्र नमवायिन इत्युक्ता निति ॥ ॥ ननु अयं घट इतिप्रत्यक्षानन्तरमयं पट इति प्रत्यक्षं यस नायते तल घटज्ञानं पटजाने कारणं तत्प बर्मि- त्वात् नयाच घटज्ञानं विना पटज्ञानं कदापि न स्यादिनि न्टस्खाशजां निरस्यति । द्रव्य घु पूर्वोत्तरभावापन्नद्रव्याविशेषण वद्य बुहिए देश ·१५४ वैशेषिकदर्शनम् । कारणायोगद्यात् कारणक्रमाच घटर दिबुद्धीनां कामो न हेतुफलभावात् ॥ ११ ॥ अनितरेतरकारणाः, न परसरकारणा: Jइय इविन णीयं तयाच वटज्ञानस पटनानपतित्वे.पि नियन वर्तित्वाभावान्न कारणत्वमितिभावः ॥ १०॥ नन्वेवं तन वटज्ञानमेय कयं न प मानबते का भारणभायमन्तरेण तयोः कमलामन्नवारित्व पाई। घटपटादिबुद्दीनां क्रमः पौयांपर्य रूपः न हेतु भायात् न कार्यकारणभावात् कि नु ताशकारवार घटपटादिन्निकादीनां क्रनात् पौभापयांत पारी नुहनयोगपद्य समुच्चिनोति अवचकार: न्तरं योजनीयः, एवञ्च घटपटादिबट्दानान्योगपद्य ती रणानां मन्त्रिकर्षादीनानयोगपद्यादित्वयः, वन तु वर टमविकाहीनामन्ति योगपद्यम्, नव युगवटेर नान यावत्पदावियिणी नमनालन्धनानका परिवार पति कारमयोगपद्यात कार्ययोगमा काम कार्याक्रमविपि घोड्व्यम् । अनुभूति: मतिश्च, धनुमतिर गादी अनानुमितिभेदात्, प्रायन नरिमापनि किन निन्दन नदिन * का अनुमानना राना, मान.. s: नामोनिया ·८ अध्याये २ अनिकान् । २५५ अवनेप त्वया कृतं भोजवैन निति त्रुझपेनम् ॥ नम्, अन्वयतिरेक्यमुनानन्तु पर्जतोयविनान्नादित्या- किमिति । मातिचोपेवानाम रुनिचयाधीन मनानाका- रकमानासकाराधोना एकाविन, मकारान्तरेपपि विविध प्रनामनायेति, तइति तत्प्रसारिका बुदित्त- त्ममा तदभारति तत्कारिका बुद्धिसदमना, संशय- निसयभेदेनापि बुधिईिविधा, तवैकािपि विरुदभा- साभारप्रसारमनानं संशयः, तदभापाप्रकारकं तत्प्रकारक जानं तन्निययः, एवन्न ते नाराज्ञानसले पदज्ञानसले प दत्तरंलिपरामयोत्पत्त्यवानुमिति विनाएं विविध प्रत्यक्षमनुमानति वार्यानुभव प्रना एतवाग्रे सूत- जदेन बसतोतिरंक्षेपः ९१ इति बोनयनारायण तईपचानन-भट्टाचार्य-योतायां अपादत्तपित्तो घटमाभायलाद्यनादिनन् । वृद्धि शेषणिका अपि कादिइयो भवन्तीत्याइ। अयमेव इति, अदं वट एव पट इतिज्ञानं बुद्धपेच बुद्धिविशेश्यन् रमेतदोः मत्वाविषये शतत्वात् प्रत्य- দুষ। মুৰিাৱমান বিমৰ, অভৰ ৰূল- न्यवोधात्रयनया कत्तुरनिप्राविमये शतत्वात् त्वा शनि- बावजय ज्ञानं दिविशेष भोजवैननिति इदार्थ- बैनशब्दजबज्ञानमपि प्रत्यज्ञान कबुझिविशेषणान् श्रतएव "विद्यानदैन विनयां जयाच' इति भटिवायन्, या उतल पचाडतो इन शब्दख एनादेशः ताइशलप ·वैशेषिकदर्शनम् । u . - दृष्टषु भावाददृष्ट स्वभावात् ॥२॥ अर्थ इति द्रव्यगुण कम्मसु ॥ ३ ॥ द्रव्य घु पञ्चात्मकत्व प्रतिषिधम् ॥४॥ पर्बोत्पन्न शाब्दबोधविषयवोधकत्वात् तज्जन्यज्ञानं बुद्धि- विशेषणकमेवेति, शिष्यव्य त्पादनार्थ कतिपयप्रयोगप्रद. निमिति ॥९॥ एतेषां पहानां ज्ञानघटितवविच्छिवे शक्तिरंन्वय- व्यतिरेकगस्योत्याह। दृटेघ ज्ञातघु ज्ञानघधितधविच्छिन्नेमितियावत्, मा- यात् इदमादिशब्दप्रयोगस्य सत्त्वात्, अष्टेषु अज्ञातेषु नानघटितधनिवच्छिन्न घितियावत् ताशप्रयोगहाय- वात् वुद्विटिजधावच्छिन्न एव तेषां शक्तिरित्ययः । २१ अर्यपदपरिभाषां दर्शयति । अर्थ इति शब्दो द्रव्य गुणकर्मसु वर्तते सच तत्र पारि मापिकः, गौतमीये तु "परसगन्धस्याः यिव्यादिगु- शानदधीः" इति, प्रमेयान्तःपातिनोऽवस्य लक्षणचूलम, अतः पञ्चन्द्रियग्राह्यपु पञ्चसु गुणेपि अर्यशब्दस्य परि भापान्तरं समानतन्त्रमिदम् ॥३॥ किमिन्द्रियं किम्प्रतिकं किमर्थग्राइक्रमित्यभिधाद पी रचयति । द्रव्य पु व्यनिरूपणसूबेन पञ्चालकत्वं पञ्चभुतXK. तिकत्वं प्रविनिरासतं तयाच शरीरादिक किधि- दिनविय समिति पुन | अमेरिकी सदामिदिमादमारा।

·८ अध्याये २ हकप्रामि । १५७ भूयस्त्वाइन्धवत्त्वाच्च एघिवी गन्ध जाने प्रकृतिः ॥ ५॥ तथापरतेजोवायुश्च रस रूपपर्याविशेषात्॥६॥ दपि द्रव्य न पञ्चभूतप्रतिकत्वं किन्तु कै कभूतप्रतिकान्येव पाणि शरीराणीन्द्रियाणि तिभावः॥ ४ ॥ एव प्राणेन्द्रियं राणेषु गन्धमावग्राहकं पृथिवीमाता- कबिकत्याइ। गन्धस्य ज्ञानं प्रत्यक्षं यस्मात् तद्गन्धवान भाणेन्द्रियं गत, ए.वो तन्माव, प्रलति: समवाधिकारणन, भय- स्वात् भलाद्यनभिभूतभागारव्यत्वात् गन्धवत्त्वाच्च रमाद्य- पाहकत्वात् मान्द्रियं न जलाधारबन, गन्धपत्वचाव पाहतासम्बन्धन गन्धग्राहकत्वादिति फलिताधः, तपार प्राणेन्द्रियं पापियं रूपादिधु मध्य गन्धलेच व्य अफलात् दुमगन्धाभिव्यजक शादिदित्यनुमानेन प्राणस यि व्य पादान क त्वं चिध्यतीतिभाषः, एतच स्पटाभवोशन ५, इन्द्रियान्तरमय के भूतप्रतिकभित्या । रसग्रहणे रसने बारः प्रसन्यः, रूपरणे सर्भात हेष: मतिः, पर्शग्रहणे त्वगिद्रिये वायुः प्रति:, रस. नदियादीनां रसा फैजनावमाइशलात्, रसगन्धवाः- विपरित कामको लिपिकरभमादपुतः पात्र परिदये दमने.वि तेजपस इत्व करनेन रन्दर्भ बिरापोभार एमेति, रसनादीनां अलोपवासि. कार मा एसदीय:::

·१५८ वैशेषिकदर्शनम्। क्रियागुणयपदेगाभावात् प्रागसत् ॥ १॥ सदसत् ॥ २४ असतः किं पागुपयादेवाभावादातरम् । . इति श्रोनयनारायण-तर्कपश्चानन भट्टाचार्य-प्रणोताया कणाद विर अष्टमाध्यायस्य द्वितीयमादिकम्। समातचायमटमोऽध्यायः । किया गुमाया भाका हेरवायापदहन्द निधाय हृदयाय ने । काणादनवमाध्यायं विरणोमि कुतूहलात् ।। 'प्रभा प्रत्यनमभि धन्म भमिकामाह। घटादिकार्य खात्मत्तः प्रागमत, क्रियाया गुबसर व्य संदेश्य व्यवहारस्याभा यात्, पटे चाले यथा ध्यान टति घरचलति घट: सामइत्यादि पति पन्नु न तथा व्यवहार दत्ययः, अत: बानिरा ति घटोत्पतेः पञ्च घमागमानिस.१६ 4.1 प्रतियोगिनत: कन्यथा facesit नानपारा, दाम घटो मप4016 दिमागमागमा.. Fu योदयाला * रिका मानन - माय: तया यो first ५५५iisk414 २५ Fai.cindian ki ·१ अध्याये १ अह्निकम् । १५६ सच्चासत् ॥ ४॥ यच्चान्य हसदत तदसत् ॥ ५॥ तिउति तामारस्थ बितो वट ए वसव्यवहारविषय इयत धाइ। असतो अवमानस्य क्रियागणव्यपदेशाभावात् 'कया. गुणव्यवहाराभावात् असत त साधारणं तवाचाव. मानस्सव क्रियागुणव्यपदेशाभागे नहि नगरप्रहारा. न तरं घरचलति व मोटोहयते इति याहार,लं कानां वम सयपहारविषयो न धरतस्यावतमान त्वात् किन्तु प्रर्यान्तरन्. घटादन्य एवम तान: जयाभार :३। भेदरूपो भागो.प्पस्तीत्याइ। सदपि घटादि स्तनादो शत् धन्बो चाभावप्रति योगि मतनं न घर इयादि नाते.. ननु धर न भ न ने की घटसान्योन्याभार: स्थति प्रतियोमर पर घट पिराविनः सत्त्वादिति पन्ना यं सित् प्रा प्रति देन कोनामि रन्धन प्रजयो गो मान चमवासरूम धादियो'गतापात्यन्ताम...रि भूनने म त्यसमात् 'कन्नु भयो गक्षा पदक प्रबन्ध नै । गियोगी सारस पिरोगे ताप अन्योन्यामा f... योगिता का समन्ध ताद.माए तेन सबमें न घटस परिमर साये में शादासला धावं.बा. म.नको विरो, पचासोपानको सन्ता- मानधोमन् । दयनीयसि ।

·१६० : वैशेषिकदर्शनम् । अदिति भूतप्रत्यक्षाभावात् भूतम तेर्विरो धिप्रत्यक्षवत् ॥६॥ श्रत उक्तादभाव वयादन्यद् यत् असत् भावभिनम सदरत् अत्यन्तारुत्त्व भावप्रधान निद्द शो.यम्, अत्यन्ताभा- याख्यमिति तु फलितार्यः, अयश्चात्यत्ताभावस्तुरोयोभा सदातनच. प्रतियोगि-तत् प्रागभाव तत्व सास्तव एवाय तभावस्य विरोधिनः, रक्तघटे श्यामं रूपं. नास्ति श्याम- घटे रक्त रूपं नास्तीतिप्रतोती च ध्वंसप्रागभावावगा हेते नत्वत्यन्ताभावमिति प्रानः, नव्यास्तु ध्वंसप्रागभाग्यो नात्यन्ताभावविरोधित्वसतो ध्वंसादिकालावच्छ देनापन त्यन्ताभ.वो वर्त्तत एव, यत्र भूतले पूर्वमपसारितं वटा दिकं पुनरानीतं तत्रवटकालस्याभावसबन्धाघटकत्वाधा- सत्त्वकाले न घटात्यन्ताभावबुद्दिरित्याः, केचित्त या मतले पूर्व घटादिकं स्थितमयापसारितं पुनरागीता तलोत्पादविनाश शाली सामयिकनामा चतुर्थः संसर्गाभार एय प्रतीयते नरन्ताभावइत्याः॥५॥ धभावचतुटयं व्य त्पाद्य वसप्रत्यक्षं व्य त्पादयति। अदिति असन् घट: नष्टोपटः यस्तोघट इत्यादि त्यवं पिरोधिप्रत्य दयत् प्रतियोगिष्टप्रत्यक्षतत् अनुभवमा दौकिकमनिकर्पजन्यऋत्यर्थः तल च प्रतियोगि प्रत्यय रादिस्योगजन्य व्यं सत्यवान्नु पररादिसंयुद्धकि य- तानन्यमितिविगेयः, अपरमपि विशेषमाह भतप्रत्यना भावादिति भ तस्य प्रतीतस्य प्रतियोगिनोपटादः प्रा. ঘামীবান্ধবান জাযা সুন সুনীৰৱতাই थतः फरणामात् प्रदियोगिनानाच जायमानमिति .

·अध्याये १ त्रालकम् । १६१ ताऽभावे सावत्यक्षवाच ॥ ७ ॥ एतेगावोगोरधनेच याख्यातः ॥८॥ पूरणीय 1, तयार व प्र.नं तिकोन्यनुपलब्धिजन्य प्रतियोगिज्ञानज या मतियागिप्रत्यक्षन्तु न त्या इतो.पि विध इतिभावः, धाव जतिवादितन् ज्ञानकालन्तु विचितमिति नन्तयन्। एमञ्च घर.दयो यचा प्रवच- मित तथा सा प्रतिभावः । प्रागलायनत्य उजपनयर राया भवतीत्याह: धभावे मागनावे सामान्य वाचकशब्दस विशेपपरत्वात, रुया प्रत्यदन्, बघा से इन्द्रियनिकायोम्बानुपलब्धि- प्रतियोगिजनः प्रत्यच जायते तथा प्रागभावे.पीत्ययः । मत मागमा साना दत्वात् कपालादिसंयोगजननादात पूर्वननि न प्रागमावस प्रवचनुताना कारणानां तदा- नामपि र..पादित भाइभानमत्यवत्वादिति भवत्यसा- दि.यपादाने धन भाव चरनकारशसान्या तेन प्र.यई यस सवात् परमकर नाबालादितिमलिता: घा- पोतासले परमार सानप्रामानानागनावमलवनित- भार, वापिस पाप्मा मांगनारख प्रत्यकार: एजारन. १ प्रतियोगियोचाई पमुशिनि -- व्यम्। न्योन्यासारसाई नाई। र २२:, गौर. : ... कोदोकमायो रोग भर.

·१६२ वैशेषिकदर्शनम् । असतं नारतोत्यनन्तरम् । ६४ मेग व्यासातः कवित इति गमुहितायः तत्राचान्योन्या. भाव प्र.यपि इन्द्रियसबविशेषणता प्रतियोच तुम प्रतियोगिना नञ्चतानि कारणानि, इमाग पर को यत् संगांनावग्र हे प्रायोगियोग्यत्वं तन्नन्, अयोबा. भागहे. त्वकिरयोग्य त्वनिति लात.न्दियत्व ।। । खादी योग्यापिकरणे त हन्योन्याभान प्राचं fact: AT मेवेत, यन्तु गांभारग्रहे मतियांग्या । कारपोमय- पोग्बन्ध तामिति काशिदुका तन समोचन', या मान पापागो गौरमामान, गुडे तिकाभासावा का वा, प्राका सांभास शब्दाजायरस का प्रावधान माधिकरणानां तत्तहिन्द्रियायोग्ययात् of faiffगयणगया यापूर्वमा पचfi मिति नेप॥८॥ पनि वापि प्रत्यक्षमा यानि नामा मान्यकी यात iff. य, f, infl finit. 12. यintrifiiमाxिi. ...... :nt it it . ५४५भy iii ref of fast १. infit instiff. 1 .11 . f: ! rani initia"...! HESH 4 of 11 - २ .

·No text on this page.

·सति १६२ वैशेषिकदर्शनम् । अभूतं नास्तोत्यनान्तरम् !! ६ ५ मेन व्यासान: कवित इति मस्तिायः तयाचान्योन्या. भावप्र.यदि इन्द्रियसविशेषणता प्रतियोग्य तु मला प्रतियोगिज्ञानञ्चतानि कारणानि, इयान पर विशेगो यत् संसगांनावग्र हे प्रतियोगियोग्यत्वं तन्त्रम्, अन्योन्या भाग्रहे. त्वविकरणयोग्य त्वमिति धर्मयात.न्द्रियत्वे पि र खादी योग्याबिकरणे तदन्योन्याभावस्य प्रत्यक्षं निरा: काध मेवेति, यत्तु संसगांभावग्रहे प्रतियोग्यविकरणोमयः योग्यत्व तन्त्रमिति केश्चिदुक तन्न समोचन', तथा पापाणे सौरभाभाव स, गुडे तिक्ताभारस्थ वायी रुपामा यस, धाकाशे स्पीभावस्य शलाभावस्य च प्रत्यक्षानुपम: तेस्तन्तदधिकरणानां तत्तदिन्ट्रियायोग्यत्वात्, अतएव ला संयुक्त कालविशेषण तया वायुस्पर्श नारा प्रत्यक्षं पचधमित्र सीमिति मंचपः ॥८॥ अत्यन्ताभ.वस्यापि प्रत्यक्षमाह । अमिति नास्ति भवन् श्रतो यावर त्यने नाहान, नाही. यत् प्रत्यक्षम्, तदनन्तरम्, नाति विप्रयत. या.वान्तरम् अत्यन्ताभावभिन्न ध्व सादिरूपं यत तत रक्तघटे खामो नास्तीप्रिलचे भत्स्स. यामरूपत्य तथा वर्तमान त्य न ततात्य वामध्वविय कम्, पायी रूपं नातीति प्रत्यवचन बायो प करो, मात् तत् प्रत्यनं न परिचय faint- मायिक लि, भूतपदं भविष्य तय है थाने र नामीति पागमायलायनlife पियकादविन ति: विप्रा. पोत्पन्न कर विजयी

·No text on this page.

·१६ वैशेषिकदर्शनम्। अात्मसमवायादात्मगुणेषु ॥ १५ ॥ अस्सेदं कार्य कारणं संयोगि बिरोधि मन. आयि चेति लैङ्गिकम् ॥ १ ॥ ये गायगाशालारगम्पादन नामभारतीयनिति, जनक शुभ मामान्यादि वामन, ए। मामा थामा रुपाती किरप्रत्यातजन्य' मम जयन् ॥१॥ afi uोगिनांगोपनातीयत Nirikhil या मन::FI(म., मनाया पास ६५ #fitfarcuif: uiforti ti fiillis intereses Aife Art Anil वानिति दिनि मार्य: ।।।। नाndiनन महान Hfet 14. नमाया Halifig #ff | ·६ अध्याये २ पाह्निकम् । १६७ मीयत्वात्, सम.तिजनकतावच्छेदककोटौ उपेनान्यत्वस्याधि. फास्य सत्वेन ताइशजनकातायाताहर्शानयत्वनावावशि. अत्याभावात् , नच तादृशअन्यत्वमपेत्य स्म,त्यन्यत्त्वमेव लाघ. पान्निवे गयितुमुचितमिति वायं यचान्निवेश वेयी- भावात् म त्यन्यत्वटितत्य लक्षणान्तरत्वादिति यदा ल. न्यान्त परिचायकं निवेशस्तु यत्किञ्चिदगितिव्यतत्तहर- तित्वेनेति संक्षेपः। व्याप्तिः पर्वमुता, पच धभताच पक्ष- साबद्दनि रत्तिता, पक्षताच प्राचां मते साध्यनिश्चयनिव- यसंशयरूपा, तय विशेषतासबन्धन पर्वतादौ सत्तर, प.गर्यमते सिवाधयिषा पन्नता, तसाच विषयताविशे- पवनन्धेन पदनिहत्वन, चिन्तामणिन्मते सिषाधयिषा• पिरइविशिष्टमिइयमाव एप पक्षता, तस्य च खप्रतियोगि- विशेष्यत्वसम्बन्धन पर्बता दर्शत्तत्वन, अनुमितिहेतुता तु पक्षताया मालनिउप्रत्यासत्तत्रवेत्यवधेयम्, एतादृशप- • तापा स्तु धन से परिचायकतयैव निवेशो नतु विशे- घयतयेति संक्षेपः । तदेतत् लैङ्गिकं ज्ञानं विविधं पूर्व- वत् शेषवत् सामान्यतोट ति, तब पई कारणं तइत् नलिङ्गकन्, शेषः कार्य तइत् तल्लिइकन्, सामान्यतोहट कार्यकारणभिन्नलिमिति गौतमीयोमोवाइ अस्य द. मिति, अस्य साध्य य इदं साधनं कार्यनिति व्यवज्ञारो यत्र भवति धयोत कार्यलिकं यया धूमालिङ्गन वादेरनु नानम्, प्रयेदं कारणमिति कारलिङ्गक क्या मेवोन्नतिविशेषेण टरमानन्, कार्यज्ञारपमित्र- लियरूपं यत् सानान्तोट तत् विविध यया लो। योगिना मुलनिवरिन उखादौ सयोोन "

·No text on this page.

·No text on this page.

·वैशेषिकदशनम्। P हेतुरपदेशोलिममाएं करण मिलनन्दि रम् ॥४॥ अखेदनिति-युद्धपेक्षितत्वात् ॥ ५॥ लकविशिव्योधरम्भगव । एतेन चेटा.मि यासातति नेपः ३॥ . ननु शब्दस्यापदेशपराचस कवं .लिङ्गवनपदेश खपाचशदनरूपतया.नुमित्वजन अवदिति वटसाशा निरहति । अपदेशशब्दो यद्यपि सक्ष्माचादने वर्तते धापि अपदिश्यते यतेनेनेतिव्य त्यत्तया शब्दप न वक्ते, शब्दद्य लिङ्गविधया लैंगिकञान एव हेतुरिति, अनुमिति- प्रमितिकरणञ्च शदोन, एक लिविया करणत्वमधि शब्द वर्तते, त्याच हेतुरपदेशोलिई प्रमाणे करपनि त्यनान्तरं एते शब्दा एकस जिङ्गल धकाः नतु सल्मा- चाहनमान्दबोधताः सरूपाचादनस्थाननुमापकत्वे मि शब्दहानुमापात्व न काचिदशुपत्तिरित्याडित बां. न्ति होतिभावः ॥ ४॥ उपमानादेरप्पनुनान एवान्नांव इति प्रतिपादयति । उस व्यापकस्य साध्यस्व इरसाधनं व्यामिति बुडेयी- पेक्षा सा जाता येषां तत्त्वात्, व्याप्तिचाननापेवत्वादिति तुफलितावः, उपनानार्वापत्तिसम्मवैतित्वस्सलोयडीनां लेकिनिति शेषः । तत्रोपमानजन्या बुद्धिजावत् ग्रानी- यस्य मानिनववचक्षुःमये.गानन्तरमयं गोचहश इfo प्रावि ज्ञानं ततो गोमोगावमवाय इसतिदेश ·यावे २ प्राजिमान् । १७१ पामिर नएजमातीयो नवपदपाय इति या पहिरपति मोमिति रति न्यायनसानुमारिकाः, कानामते तुना नुलिस व गोमालिन गायवाचत्वब्याच- या तिन गावपद वाचवला. तेरेप दानों जन- नात्, कहि.पिरशाचा न भरत्येच गपयपदया- पत्ता चरा गयरपत्रानन्तरं गरवपदं नमय- बनतिनिमित्तान. अति उत्तान्तरे र है सात ज्यना- नावात् पया गोपदं गोत्वप्रतिनिक्तिकान्, यहा गपवपदं पप्रतिनिमित्त साधु वदत्वादियनुमान पपन्न नाय- बागपत्तनतिनिनित्तकत्वं भारते इति । मीनांगता धर्वापनि नाणान्तर मन्यन्ते तथा वन देवदत्तल शतवर्षजीवित चोति:शावादवगतं भोपिनोग्टहारत्त्वञ्च प्रन्यवाद पगतन् । ततशत जोषित्वान्यवानुपपत्ता :- सलं कल्पाते, तदनुमानेन गतायवान्न प्यते, तपाहि जीवित्वसहिःसत्वरहपसावतरच्याएव ग्टहे.तं तबा- बतरद्धिो जायमानायां ग्रसत्वबाधात् वहिसत्तमनु- निता भारते, एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुङको इत्या पं.नत्वस भोजनव्यायत्वागमासोननं रिपत् दिवाभो- ननवाधेराविमोन निर्यात । एवं सन्ततिह्ययोरपि प्रमाणाजरत्वं लन्यन्ते पौराणिकाः, त्याहि सन्दवो भ सहचाराधीन ज्ञानं यथा चन्नति ब्राह्मणे विद्या सशति सहखे शतनत्र च यातिपदितेति पानाशयः, एवमै. विह्ममिति होचुरित्यनेन प्रकारेण वचते, दि अनिर्दि - एमवत परम्परागतं दावा, यवा इडवटे यक्ष इत्यादि, तस्यातोलानियान शब्दन्नात इति पौरापिधा- । भय:- 2

·No text on this page.

·No text on this page.

·. १७२ वैशेषिकदर्शनम् । अात्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्कारा स्मतिः ॥ ६॥ तथा स्वनः॥७॥ मामभिसन्धिः, तदेम्मतं न समीचीनन्, ऐतिह्यय शाह- रूपतयाऽनु मानएवान्तावात्, स भवोऽपि व्याक्तिसापेचो:- मुमान एवान्तर्भवति, तन्निरपेक्षस्तु प्रमाणसेव न, तदुक्त गौतमीये "शब्द ऐतिह्यानान्तरभावानुमानेऽर्थापति- सम्भवाभावानामनर्थान्तरभावाचाप्रतिषेधः" इति, भट्टमने वेदान्तमते चानुपलब्ध रपि प्रमाणान्तरत्वमति तयापा. भावग्रहोभवतीति, तन्मतमपि न मनोरमम्, अनुपलब्धि स्पले इन्द्रियसम्बद्द विशेषणता प्रत्यागत्तया प्रत्यक्षमेव भवतो तव पानु पलब्ध: कारणत्व' न विप्रतिपद्यामहे प्रमाणा- म्तरत्वन्तु तस्या न युक्तिपदवीं स शतीति संक्षेपः ॥ ५ ॥ विविधामनुभूतिरूपां बुद्धि परोय स्म तिरूमा वर्षि परीक्षितुमारभते। धात्मन मसोः मंयोगविशेषात मुशा दिमहितादा. समन:मयोगात् मंसारात् समानाकारकात् भावनात्यात पकारादुवोधकाच्च स्मति भवति तख च उपेक्षानात्मकनि- श्चयः करणं, संस्कारोव्यापारः, उदोधदासत्म ४ा रिया, पात्मननःसंयोगोऽसमवायफारणं मुशा पकिपत्र णिधानादिकं निमित्तका रणमित्यर्थः ॥ ६ ॥ स्थ दो यथा मंसार: कारयां तथा साचनालय भाने पोवाइ। तथा बालमन:संयोगपियनात् पूनानुभावनितमस ·# अध्याये २ आशिकम् । २७३ खमान्तिकम् ॥ ८॥ राच मोजानरचाविशेमो भाति, अव संयोगे विशेषो- मेधानन: संदोगात्नदोपविशिटवर अतर तटानों सम एष भवति, पर्मानुभव रेडिकोजन्मात्तरीयो दा. नच बलादे दमयन्तादिदर्शनषादेनिनादिदर्शन पुराणा- दिप्रसिइंकार नाचते तजन्नन्यनुभगा नन्मान्तरे र विषयलाजातत्व नानुभवारम्भमाञ्चति वाच्यं ससारखा- नादितया कल्पान्तरानु ततत्तहिपयसारेण सत्तडपय: खान्भवात्, नच "घटनर्थमटर भवात् करोनि सुप्तिजननातिचिन्" इति वाल्व सासतिरिति वाचं वाददर वजन्नादृष्टार्दिकत्वान, तब कि पत् खानानं पातदोषानना काशगमनादिविषय, कि- पिञ्च पित्तदोषाधीन विद्यादि विषयक, किवि पहोवाधीनं नदीनजनादिमियत. तव कानिरिज- सानानि शमसूरकानि, कानिरिज्ञाशुभ मागिता, "पारो गोरजराला प्रासार लामालमनाम् । पारखीका किसस तीला मुहारदिया मर्पलामः । "पिचरपरा नारी सरगनानुलेपना। इसलिय सवल रत्वप:" ! पलादप, मानसं जमलाकरोजिर- दिवसर रसादिक करे:::: समाने पर सरमिला ·. भावग्रहोभवतोति, तन्मतनपि न ननोरमम, धनु राब- वनानु पलखे: कारणत्वं न विप्रतिपद्यामहे प्रमाया- संसारोव्यापारः, उद्योधनाखत्म इडा- १७२ वेगेषिकदर्शनम्। यात्म मनसोः संयोगविशे पात् संसारा स्म तिः ॥ ६॥ तवा समः॥७॥ मानभिसन्धिः, तदेतग्मतं न समीचीनन्, ऐतिहस पर- रूपतयाऽनुमानएकान्तमांगात्, स भवोनि व्याक्तिसापेको समान एवान्तर्भवतिः विरपेवन्तु प्रमाणनेव न. तर मौतमीये "शब्द ऐतिहानान्तरभागादनुमाने पति- सम्भवाभावानामनान्तरभागाचाप्रतिधेयः" इति, भट्टमते वेदान्तमते पानुपलब्धे पि प्रमाणान्तरत्वमन्ति तवापा- स्पले इन्द्रियसबद्भविशेषणता प्रत्यासत्या प्रत्यक्षमेव भवतो म्तरत्वन्तु तस्या न युति.पदवीं स शतीति संनेयः ।। दिविधामनुभूतिरूपां बुद्धि परोस स्मृतिरूमा वर्षि परीक्षितुमारभते। धात्मननसोः संयोगविशेषात् ममन:संयोगात् मंसारात् समानाकारकात् भावनाखात चकाराबोधकाञ्च स्मृति भवति तत्र च उपेक्षानात्मकनि- रिण:, धात्ममन:संयोगोऽसमवायिकारणं सुमकिपर- णिधानादिकं निमित्तका रणमित्यवः ॥ ६ ॥ स्य तौ यथा संस्कार: कारणं तया खाचकमान भानेऽपीलाइ। तथा घालमनःसंयोगविश्वात् पूर्वानुभवजनितमसा- तुम पाहिडिवादा ·हैं ध्याये २ अासिकम् । १७३ खमान्तिकम् ॥ ८॥ राज सनोमानरचानविशेषो भाति, अव संयोगे विशेषो- मेध्यामन: संदोगात्मकदोपविशिटवर अतएव तदानों धम एव भवति. पर्जानुभवच ऐहिकोजन्मात्तरीयो का. नच बलादे दमयन्तादिदर्शनषादेरनिरुवादिदर्शनं पुराणा- दिप्रसिई कवं सङ्गचते तञ्जन्म न्यनुभवात् जन्मान्तरे र विषयसाजातत्व नानुभवारम्भवाचति वाचं ससारस्था- नादितया कल्पान्तरानुभूततदिपवतारेण तत्तहषय: खप्नसम्भवात्, नच "धदृष्टमप्यमहट र वैभवात् करोनि सप्लिज नभेनातिविन्" इति बोहवाय सासतिरिति वायं तवादृष्टपदस्य जन्मादृष्टार्थकत्वात्, तब कि बत् खप्रज्ञानं वातदोषाधीनमाकाशगमनादिविषयकर, कि- विच पित्तदोषाधीनं विद्य दर्शनादिविषयक, किञ्चित्तु पदोनाधीनं नदीनजनादिविक्ष्यन्, तत्व कानिचिन्- नानानि शुभकानि, बानिरिक्षाशुभसूचकानि तदुतला "पारोइणं गोरकुजराणां प्रासादशैलाग्रपनपतीनाम्। धारा नौकां प्रतिमा वीणा मुशा रादित्वा भवनलाभ:'। इति, "हणाबरधरा नारी का गन्नानुलेपना । उप गू इति य स तस इत्य न संशयः" ! प्रत्यादि र, चलनानसंज्ञानं ज्ञानलनणरूपालौकिकर- बिरजति दरपत्र कारादिति विशेषः । ७: रूपान्तसंकेपि जाने एतदेव कारयमित्या देशे ·२७२ गनिम्। पाम मनमोः शमविपाई मंलात पाति: ॥६॥ मामf.:. Prer मोगल Khan tamitutt. Funामाना:- भुमान एlitifr.fat न गोमो : तिमी ममोति गम्भ नम:" fs, मामले अदानामते पानुपापि माना याचा भारमोभरतोति, मनोरमा, पशुपति सले इन्द्रियममा विशेषताममाया प्रत्यवमेव कहानुपन: कारण न पिलिप बामहे ममाया मारवन्तु ससान जि.पदों पयोतिषः ।। हिविधामनुभूतिरूपां बुद्धि परोस या विरुवा नई परीचितुमारभते। धात्मनगमोः मंयोगविशेगात मुशा दिगडितादा नामन:मंयोगात् मंसारात् समानाकारका भाननास्यात् पकारावोधकाच्च या ति भवति तल र उपेक्षानात्मयनि- चयः करणं, संस्तारोव्यापारः, उद्योधनासत्या रिण:, धात्ममंग:संयोगोचमवायिफारण सम णिधानादिकं निमित्त का रणमित्यवः ॥ ६ ॥ सौ यथा संस्कार: कारणं तया साधनकनान- धाने पीत्याइ। तथा धानमन:पयोगविश्वात् पूर्वानुभवजनितम ता- - परूिपम- ·है अथाये २ श्राह्निकम् । १७५ अदुष्ट विद्या ॥ १२॥ धार्ष सिइदर्शनञ्च धन्ने भ्यः ॥ १३ ॥ प्रनालनगमाइ। दोमानधोनं जानं प्रमेति प्रालणं धनसानान्यभि- रञान प्र.यपि लक्षणं टूटव्यन, अांशिक प्रमाया प्रतय. बनेव, तइति बत्प्रकारकं ज्ञानं तत् प्रतिविशेषल बणन्, एतच्च रङ्गरजतयोरिमे रजते इत्याद्यांशिकप्रमासाधार- पम्, म तिब्यारत्तप्रमालक्षणे च अनुभवत्वं निवेशको- पमियन्यव पित्तरः ॥ १२॥ ननु योगिनां ज्ञानं कवमविद्या न भवति दूरत्वादिरू- पषिपदोपस्य तत्रापि सम्भवादत घाइ। पासपीणां योगाधण जनत यत् सिहदर्शन विहाना मतां पर्येषां वस्त् नां दर्शनं तदभ्यो जायते गत तवापः कारयमिति न तत् सदारिदरि पम- रूपं, धर्म प्रति प्रधभस्म हेतु मात्, योगिनां ज्ञान पानावाधीनं प्रमाकपने भगति दूरबादेर्षि पर होरस काव नत्वासपादकत्वात्. दोयाणा मजन बम - भारतिदया, मेनु पिन ननानिमितेर भरिका नरिमारिना यदर्शनं भरा तर पावत् बाम एमति पाए थे कीथिस- नायव भाग दिनादन: जाकिर सा मात. दार मनमालाना मेर पनि सारदहे. १३:

·No text on this page.

·है अथाये २ पाह्निकम् । १७५ अटुष्ट विद्या ॥ १२॥ श्राप सिइदर्शनञ्च धन्म भ्यः ॥ १३ ॥ ॥ प्रमालक्षणमाड़ा दोबानधीनं जानं प्रमेति प्रतालक्षणं भमसामान्यभि- बना प्रमेयपि लक्षणं द्रष्टव्यन, धांशिवप्रमाया घलय. बमेव, तइति बत्प्रकारकं ज्ञानं तत्प्रमेतिविशेषलजण न, एतच रगरजतयोरिमें रजते इत्याद्यांशिकप्रमासाधार- पम्, म तिव्यारत्तप्रमालक्षणे घ चतुभवत्वं निवेशनो- यमियन्यत्त वित्तर: "१२ ननु योगिनां ज्ञानं कवनविद्या न भवति दूरत्वादिरू- पविष्यदोषस्य तत्रापि सम्भवादत पाई। पार्षषीणां योगजन्मेण न नितं यत् सिद्दर्शन विहानां सतां सर्वेषां वस्तु नां दर्शनं तन्मेभ्यो नायते मतु ततापनः कारणमिति न तत् कदाचिदपि धम. रूपं, धर्म प्रति अधर्मस्य हेतुत्वात्, योगिनां ज्ञान धर्ममाताधीनं प्रमारूपमेन भवति दूरत्वादेविषयोषस्य तब दानवासन्याद सत्वात्, दोषाणां धन ननत्वमधर्म सह- कारेणैवेतिहृदयम्, फेचित्तु निझेन मन्त्राभिमन्वितेब मुटिशाजनविशेषादिना यद्दर्शनं भपति तदपि पार्षवत् धन्य एव भवति धवएव एवं 'चतीन्द्रियेष्यप्युपपद- दर्शनोपभूव भावे दिलीपनन्दनः' इत्यादिकमपि साधु समचते, तवाच ताइशज्ञानमपि धन्न नावाधीनतया प्रमा- रूपमेन भवतीतिभा ति व्यापवते. १३३ ·{s • वैशेषिकदर्शनम् । इष्टानिष्टकारणनिशेषाहिरोधाच्च मिथः सु- खदुःखयोरर्थान्तरभावः ॥ १ ॥ संययनिर्णयान्तराभावच जानान्तरत्वे हेतुः ॥२॥ इति श्रीनवनारायण-तर्क पञ्चानन-भट्टाचार्य-प्रणीतायो कणादसबवितो नवमाध्यायस्य द्वितीयमाधिवम् । समाप्तचायं नवमो.ध्यायः । जगन्मोहनपादाजपरागनिकरं परम् । स्मारं सारं पुरःपरं तरेयं विघ्नवारिधेः । क्रमप्राप्ते सुखदुः परोधिचिघु स्तयोभै दन्ताबीहारस्यापति। गौतमीयेन "दुःखविकल्प सुखाभिमानाच" इति घवेण दुःखस्य मुखाभिमानविषयत्वमुक्ततेनापाततो दु:स. मेव मुखं नतु तदिन्नं गुणान्तरमियोधोभवति सदुध- मनिरासार्थमदमारः। स्खदुःखयोरयान्तरभावो ने. 'वन, र सुक्रन्दननितादिक न्, अनिटमदिक पदक- वरिपतिगन्धादि कन्, तद पं यावा तस्य यिोधात् बैं- भवात् मियः. परमार विरोधात् एकात्मनि युगपदमुत्पद्य- मानदाच नादविजातीय कारणकयो दियो भि: 'मानापदशीमधिरोति, गौतमीयं सूजन्तु मुसंस. वेद मायनी चामिलोदति । यमनः मन. बेदनमा म पा.पछोतु नोति गमाव- पीमित्र .

·१० अध्याये १ प्रालिकम् । १.७७ तयोनिप्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाम्याम् ॥ ३ ॥ घर्भादत्यपि ॥ ४ ॥ ननु सुखद से जानविशेषावेर यन्द्रिय कलैतिक नव भिद्यते तत इत्या पाह। सुपारयोर्मानान्तरत्वे ज्ञानराण भिन्नत्ये मंगनि. गंवान्तरामाय: संशयन रायान्तर्गतत्वाभापोहेतुः। जान- एयो दिपिः मन्दे दोनियति नहि तयोरन्यतरमिा. बपि सुख दु.सं पाऽन्तर्भपितुमईति नहि तुसं दुःखं वा रिषदकोरिइसप्रकारकं येन तयोः सन्देइत्व सम्भाव्येत, नापि तदमायाम कारकं सत्तत्प्रकारकं येन निर्णयत्व सम्मानीयमिति, ज्ञानस्य टतीयप्रकार विमाणा- बमानः, नातस्तत्र सुखं दुःखं मा प्रबेट मोटे इति ॥ २ . ना यथा निर्विकल्पकं ज्ञानं न संशयोनापि नियय- स्तया सुखःखे पि स्यातामत पाई। तयो:सुखदुःखयोनियत्तिः सिद्धिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां सात्मनि सुखदुःखे प्रत्यवसिझे परामनि नयनप्रसादादिना सुखस्य मुखमालिन्यादिना दुःखस्यानुमानं भवति तथा तयोििधकल्प कनानरूपत्वे प्रत्यबानुपपपत्ति: मुखममा- समाबिन्यादिलिङ्गकानुमितिविषयत्वानुपपत्तिातो प्रा- भान्तर्गतत्व न सुखदुःखयोरितिभावः। ३६ भेदकान्त रमपि दर्शयति । पर्वते वन्चिरभुत् पर्वते वहिरसि पर्वते वद्धि भविष्यतीत्याद्याकारा पि जानए ज्ञानसुखाद्योभैदकाः, वैसे ·९७८ वैशेषिकदर्शनम्। सति च कार्यादर्शनात् ॥ ५ ॥ एकार्थसमवाधिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात् ॥६॥ जान हि प्रवीनानागतवर्तमानविषयकं भवति नहि मसस खस्य वा को.पि विद्यते विध्यः, अतः सविषयकवनि- विषयकत्वरूपविरुधर्मायामात्र ज्ञानाभेदः सुखादीना मितिभावः ॥ ४॥ रतोऽपि सुखदुखे भिद्यते ज्ञान.दित्याह। सति ज्ञानकारणे सति, कार्ययो: सुखदुःखयोः, १९ र्शनात् अननुभवात्, न सुख दुःखयोजनान्तर्भावः, रज सामग्राममिसिामन्याञ्च सत्यां प्रत्यक्षमनुमिति भवति, तत्र घटं पशानि वह्विमनुमिनोमोत्याद्यनुभवो भवति नत्वहं सुखी दुःखी वेति सुखं दुःखं वा नैर भारत- मईति चानविशेष इति भावः ॥५॥ निर्विकल्पकात् विशेषकान्तरमाइ। হাবলামিকাযা নানাষিক্ষযৰিলা- गीयकारणेषु सत्स दृष्टत्वात् सुखदुःखयोरितिषेधः । तथा एखं धम सुखरागसुख कारणेच्छासुखकारणोपादानगोष. रप्रयत्नरूपान् स्वसमानाधिकरण विजातीय गुणान् दुःस. साधर्म कण्ट कादिवानरूपान् अपेचते निर्विकल्पवय विषन्द्रियन्नि कर्णदेव नायते न खसमानाधिकरया माधारण कारणमपेकते, मन:रयोगादृटादिकन्तु भाधारण कारणमेव एवञ्च सुखं दुःखं वा कवं निर्विकल्प.. वज्ञानान्तभूतं भवितुन ति कारण म्यादित्यर्थः। " म ·१० अध्याचे २ धादिकम् । एकदा इत्य कसिन् गिरः ठमुदर म- भीतरनगिन्यः ॥ ७॥ पार समिति द्रव्ये कार्य नमवायात् ॥ १ ॥ 7 या कामायन यात कायदा हा देशन बाद पयप ना कामगिर: टोदनाशामेरममतः पचकनि: शुगोगियानन्या दयन पाई। एकमिन ई एस भयो गिर: उम्र भानापोलियम हार विशेषा भरनीति पर गोयन, दनिका- र मागीयनन्तरं योजनीयः, या व्यवहारयां डेमपखात् व्याहव्यानामपि ये लपवमानन्, नहि. ६५: व्यज्यानां शिर:भमतीना लघव नगि. चपा कारणानां च विशेषासम्म एस, पच घटपटा- पीनामित शिरमानोगामायानामपि ससम्मायिका. रग मायादेव सायं गमगाय फारण येजालमपि तत्सम- यि कारण जात्य प्रयोज्य मे कमेण तसरेणुजात्यपर्यन्त मायन् हरयुकजात्यन्तु नत्तद्विजातीयकार्यजनकतापच्छे. रकतया पितर । एसमसमायिकारणसंयोगजात्यादपि केपाश्चि नात्य दृटव्यमधि फमन्यतानुशन्ध्यमिति ! ७ ॥ इति बोनयनारायण-तर्फ पक्षानन भट्टाणार्य-प्रणीतायो कणादसूतविरतौ दशमाध्यायसाद्य माह्निकम् । मममात् कारणनिरूपणमारभते। कारपमिति सनवायिकारणमिति व्यहारद्रव्य एवं भवति कार्य समवायात् समवायेन कार्याश्रयत्वात् नाड ·१८० चयत्वं दूव्यादन्यस्मिन्नस्ति येनातिप्रसक्तिः सम्भावनीया, वैशेषिकदर्श नम्। संयोगाहा ॥२॥ कार्यस्य कस्यापि समवायेनाधारता द्रव्यभिन्न घु पदार्थ विद्यते येन तत्रापि तावहारः प्रसतेत्यर्थः । अन्ययामिति शून्यत्वे सति नियतपूवर्तित्वं . कारणत्वमिति कारण सामान्यलक्षणम्, कारणं त्रिविधं समयायिकारणारम पायिकारणनिमित्तकारणभेदात्, तत्व समवायसम्बन्धेन त- कार्याश्रयत्वं तत्समवायिकारणत्वं समवायेद कार्याश्रय स्वन्तु सामान्यतः समवायिकारण त्वम्, तच्च य ए. मान्यवेतिभावः ॥ १॥ न केवलं द्रव्यस्य समयायिकारणत्वं कार्य समका- यितया किन्तु. असमवायिकारणाश्रयतया:पीत्याह। मंयोगात् घसमवायिकारणमयोगाश्रयत्वाद्वा समवायकारणमि'नव्यवहार इत्यर्थः, प्रत संयोमपरम- समवारिकारणमालोपलक्षकम्, । नासमवायिकारणा- परमकायिकारणत्वस्य गुण कर्ममावरत्तित्वात्, नप पर रूपस्यासमवायिकारणं यत्कपालरूपं तदाययत्तस्य कमाने पत्वात् घटरूपस्य समयायिकारणं कपालमिति व्यवहारः स्थात् न स्याञ्च घटोघटरूपस्य यमवा यकारया मितिया हार इति वाच्यं कारणताघटक सम्न्धनासमवायिकारणा. ययत्वस्येव तादृशव्यवहारनियापकत्वात्, कपालकास स्व नमवायिमनवायनबन्धेनेव कार्य जनकत्वात् तारा. मन्धेन तस्य कपाले मत्वात घटे सत्त्वाच्च, नच कापासी यगुणवर्ग मामान्य वपि तामहन्धन दीयरूपमा নিৱনানা কামসাং বুবি ব্যাখানখানি,

·No text on this page.

·} ·१० अथाये २ आह्निकम् । कामयाद नैशेषिकम् ॥ ७५ : हरायोजन हटाभावे प्रयोगो म्युदयाय ॥८॥ फारणस्य सममाथिकारण स कारणे मनायिकारणे बमायात् सनसाय बन्धे न वत्तानत्वात् मंयोगः कचित् .पसमवायिकारणं भाति. यया त ल कपि पड महत्परिना- परूपकाव्यं तदयगतः शियिताख्यमंयोग रति ॥ ६ ॥ नितिका यता निरूपरति । पदक विशे गुणात्मकमोणच संयुसमायात माकनकादी निमित्त कारणन. तयाच पाक प्रति खात्रययोगमम्बन्धेन उप्ण सोनिनित्तकारण , समय- विकारणारामविकारणभिन्न कारणं निमित्तकारण- मिति सामा यलक्षणं वोय।। शिक्षा परीक्षा 36- दिर काव्यति सुनो नामनिमायः गतसो भी न्यूनतेति। अरे पहा निप.. माधवनिद. पितर, भनि: REता. तासात् मन भगति भारता. यः fiiजन माला विधि- दिwifi को तत्व माप दायार्थ पुनराइ। राम: विरान पोजगाना हर किया- हारिका मा प्रयोजन पदासिन सा सतना योमोनु ता ने म. सत्ता २ र तात् २. रामरावे परमार Kिarki कर...३. रस मोमेन ." : रा.

·No text on this page.

·१० अध्याये २ अातिकम् । १८५ तत निरषयवाणि तु नित्यानि, तब कार्यस्य, संयोगस्य, विभा. गस्य वा सनवायिकारणतावच्छेदकतया द्रव्यत्वनाधि- सिद्धिः, अन्धकारस्तु तेजोविशेषसानान्याभाव एव, नत द्रव्यान्तरन्, तत्र गुणक्रियादिबुद्धिर्धान्तिरेव, द्रव्यविभा- नकानि नब विनीत्व जलत्वतेजस्ववायत्वासाशवकाल- वदित्वात्मत्वमनस्वानि, तेष्वपि अाकाशवकालत्वदिक त्वानि न जातयः तदितराणि घट जातयः । गन्धसमवाविकारणतावच्छेदकताविवीत्वजाति: सिद्धति, पृथिवी रूपरसगन्धरयापरिनिन्टियकत्वसंयोगवि: भागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्ववेगस्थितिस्थापक गुणवतो, तत्र नोलशलपीतरतरितपिशचितामकानि सप्त रूपाणि पर्तन्ते, कमायनपुरलरण कटुतिकाम्लभेदेन षड्विधोरसः एपित्र्यान्, गन्धस्तु तत्र सौरभासौरभभेदेन डिविधः, पाहाणे प्य तत्काटोगन्वोत्तपत्र तद्भवानि गन्धोपलब्ध स्त- पादानोपादेयत्वेन पायापल्य चिनीव तेन च गन्धानु- मानात्, सर्टी.एनुणाशीत: शाचित् पाजः चित् कारण गुणनित। पृधियो दिविधा नित्यानित्यभेदात्, तत्र परमाणुरूपा नित्या तदन्याऽवयवोगिन्दनित्या, सा.पि विविधा घरोरेन्द्रियविषयभेदात्, वल शरो जरायुनाएउनले दजोगिजनेदाचतुर्विधन, नरायुजाः मनुचपमाद्याः, पण्ड जाः पचिपांद्याः, से दना दंश- मशवाद्याः, टनिजात गुदाद्याः, शन्द्रिवं पार्वि- कम्, विषयात इरशादिनमाडपर्यन्ताः, तब दामा परमाणुमा हाणु विभिईरखतरेगुरियारिनेमा- पपिनामुमति वैशे

·No text on this page.

·१० अध्याये २ आह्निकम् । १८७ हत्येव, एवं वामादापनि तत्संयुक्त सूक्ष्मजल सैव शैत्योपलब्धिरिति संक्षेपः ॥ २ ॥ नन्योणपसिनायिकारणतावच्छेदकतया तेजरत- बातिसिदिः, उष्णत्वञ्च सशनिठोजातिविशेषः प्रत्यक्ष- सिद्धन्, तेजस्वं जाति: परमाणावर्यास्त “नित्यस्य खरू- पयोग्यस्य फलाक्यम्भावः' इति नियमखाप्रयोजकत्व.त्, चन्द्रकिरणादौ तदन्त:पातिनलस्पर्शनाभिभवात् मरकत. किरणादौ पार्थिवस्पर्शनाभिभवात् चक्षुरादौचानुभू तत्वा- दहलस नोपलब्धिः। तेजसि रूपस्पर्शसयापरिनि- तिथ्यकत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्वत्ववेगा गुणाः सन्ति, तव भाखरशलारुपमेव तेजसि, वह्नौ मरकतकिरणादो च पार्थिवरूपेणानिनवात् एलारूपानुपलब्धिः, पया- दोनां मत्यजन्तु पार्थिवरूपोलब्धता भवति शव पित्तपो- तिना, फेचित्तु वढ्यादेः शुक्लरूपं नाभिभूतं किन्तु तख एलवने वाभिभू तमित्याडः। द्वत्वन्तु नैमित्तिकं तुव- पांदो तेनसि। तेजोऽपि विविध नित्यमनित्यञ्च, तत परमाणुरूपं नित्यं हाणुकादिरूपन्त नित्यन्, धनित्य केनस्वविधं शरीरेन्द्रियविषयभेदात्, तत तैजसं शरीर- नयोनिनमेष जयलोकादौ प्रसिद्धम्, तेजनिन्द्रिवं नय- नन्, विषयोपवित्वर्णादिः, सुवर्णस्य तेनखे नानञ्च तुप. द तेजसमति प्रतिबन्धके अत्यन्तानलसंयोगेपनुश्यि- मानजन्यद्वत्वात् यन्वैवं तन्वं यथा विनोनयनानन्, नचे- दायोजक वनीदपवल जन्यजलद्वत्वरा चाग्नि योग. नाशवात्, न पोतिनगुरुत्वाश्रयस्य पाधिक्यापि तदानों दुतत्वात् तत व्यभिचार इति पाय' ब्लनमसमनीकोड:

·No text on this page.

·१० श्रथाये २ श्राह्निकम् । १८६ तत्व सिद्ध शब्दोन समशेषगुणः श्रमकाजत्वे सत्यका- रणगुण पर्बक प्रत्यक्षत्वात् तुखयत्, पाकवरूपादौ व्यभि- चारवारणाय सत्यन्तन, पोलुगावादिमते तु सत्यन्त न यिने, पटरूमादौ अभिचारबारणायाकारण गुण. केति, नल परमाणुरूपादो व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षेति, शब्दो न दिकालमनो गुणोविशेषगुणत्वात्, नालविशेष- एणः पहिरन्द्रियग्राहत्वात् रूपरत्, इत्यञ्च शब्दाधिक- रणं नरनय गगन नाम हिदातोति, नर वायुवय- बेघु सूक्ष्मशब्दक्रमेण वायो कारणगुणपर्बका शब्दउत्य- यतामिति वाचन घयावद्व्यभारित्वेन . वायुविशेषगु- यत्वाभासिद्धेः, षयावद्रव्यभारित्वञ्च साधयनाशनन्य- भाशप्रतियोगि यद्यत् त इन्न त्वन्, तच्चाविनाशिनि शब्द निराबाधतेव, पत्र व्यतिरेकेण वायुसोहटान्तोय इति संपा। द्रव्यालकः कालोनित्य एक, तव सजाद्याः पत्र एगा: सन्ति, सच कालिकेन जगतानाश्रयः, एवं नन्य- ताव प्रति निमित्तकारणं कालि कपरत्वामरत्वानमना- थिकारणसंयोगानुयोगी प, ताहशर योगाधारन्या महा- सान्तस्य सिदिः, एवमिदानी घट इति जाने सूर्यनि- पारूपैतल्काले इटसाधारता भारते, सार न चाचात्स- मन्धेन वाषित त्वात् किन्तु ससंयुतायोगितपनाधिनत्व- सबन्धन, घटादिना संयुक्तः काल सत्संयोगी तपनत- दाधिवत्व तक्रियावासोति घटाः सूनियायां वर्त- मानस परम्परासपन्दस्य पटनः कालोऽवसं कार्य, देश 60

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१० अथाये २ अाहिकम् । १६३ पख बोरात्वात् सन्नदाधिषये पुरोहितो राजा संरत्त- इ.तले.किमाभदोपकवाक्ये सायपरत्वख हटवात,"तया विद्वान पुखपापे विषय निरस्वमः परनं सान्यनु पैति' इति युवा सावख पटतया प्रतिपादनाच, अतएव "वात- पास्युनारखायामानं चन्" इत्यादिश्रुतेः "हे . झापी वैदितव्य" इत्यादिवतेच भेदनों पकाया नाम- तिरिति श्रुतियुलनुभवसिई ईतमपनपन्तोवेदान्तिनो- भियं वियच लहावन्तः ।। रोऽपि न ज्ञानसुखाद्यालक: किन्तु ज्ञानाद्याश्रयः "निन्य विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यादि तो विज्ञान- दस्य विशिष्ट ज्ञानं यवेति व्यत्म तपा ज्ञानावयबोधक- बात् “य: पर्ब:' इति अत्यनुरोधात्, पानन्दनित्य- खापि नव याचप्रत्यदेनानन्दवदित्यर्थः, अन्यथा ननक- बानुपपत्ते:, धानन्दोऽपि दुःखाभावे उपचर्यते, माराद्य- पगने सुखी संत्तोऽमितिरत् दुःखामायन सुलतमत्व- यात्, नित्यनानवत् नित्यं सुई वा दसरे सीकार्य मुख. विशिस निललबोकला सिमएस तुलसापिनिल- त्वानियाद नात्, नतु ईजर मुसाभिन्नः "धानन्दं रह- पोरिधान विभतिकदा त्यस भेदस सादा :- पाइनादित्यलं पल पतेन . एतेन योगापाराला विरमानानपादो.शिनि- रसः, पसेका सार्वजारते. मुशापान विषया. भासमर पालाउ सनमानादो पत्ता ·- # ·१० अध्याये २ आह्निकम् । १६५ पाय' कर्जन्यत्वस्यासिझेरन्यया वालस्य स्तनपाने प्रह- कानुपरत्तेः, तस्मात् कर्तरनादित्वमनायत्तयोपेयन, घना- देर्भावस्य नाशासम्भावनाशित्वमिति किं प्रकृत्यादिक- ल्पनेन । नच "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। घइहाविमटात्मा कत्तमिति मन्यते" : रति गोतावच विरोध इति वाच प्रकृतेम लकारणस्या- इस्यु गुणेरहरनन्यै चरिच्छादिभिः फाई' कश्मेि त्यस्य तदर्धत्वात्। "नवसति वरमालामं केवलन्तु यः" । इत्यादि वचनेनायमोग्रेप्रकटोकतो भगवते चलमनल्पन. स्पनेन . विशेषगुणयोगादालनोलोकिकं मानसं भाति, ततस मुवादिषटकस्यापि लोकिरमानसविषयापम्, पालनएक- लसमापि मनोप्रायति शरमिधा:, पालन एकलं परममइत्परिमाण दयनपि मनोग्रामिति निहान्त. मसामाचार्य घडामणयः, त.त्पर्यटीशालता वापस तिमिमायां मपि तभय मनोग्र.घन्, पराननान् न प्रत्यक्षं किन्तु टयामिनि ति क्षेप: : सरानि तु संसादियच बुद्धोधायलार बत्तन्ते, तस पुतीशालानु नित्ला: सर्वविमयकाच. तले घरे मारनु विलकरादिक सकारवादादिदि- बाचनुनानन्, न जन्मालसान सरोराजमलेन पत्मनि ति पार पायो तात्. तु ई- लेन मान सासारामाइलसवादक

·No text on this page.

·१० अध्याये २ अाह्निकम् । १६७ . मभिन्नसामान्य निकारण तावच्छेदकतया गुणात्वं जाति: सिध्यति, गुणविभाजशानि पत्वरतत्त्वादीनि चतु- बिशति नीतयः. सारत्वस जातिव तु सूक्तिफा- रैर्न मन्यते, रूपरसगन्धर, ई.परत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वते. हवेगा मर्तगुणाः, वुद्धादयः पट धर्माधम भावनाशब्दा- शामतगणाः. संख्यादयस्तु पञ्च उभयगुणा:, संयोगवि. भागदित्वादिस्य दिष्टया त्वादिध्यात्वानि चानेकात्रि. तगुणास्तजिन्नगुणास्तु एकै कमावरत्तयः, जपरसगन्ध- स्वर्ग द्धादयः षट धमाधन भावनाशब्दाच विशेष- गुणा:, सयादयः मत नैमित्तिकद्रवत्वगुरुत्ववेगाश्च सा- मान्य गुणा:, स्थितिखापकस्तु क्षितिमात्र तिरितिमते स निशेष गुणः, मतान्तरेतु सामान्य गुण एव, संख्यादयः सप्त दूपत्वले वेगाश्च वीन्द्रियया याः, रूपरसगन्धर्श- शहा: पार केन्द्रियग्राह्या:, गुरुत्वजोवनयोनियत्नखित- खापक संसारनिर्विकल्पक ज्ञानानु: तरूपरस गन्धस्पर्श- भावनावधिमा अतीन्द्रिया:, बुधादिषटकं वधि- भारनाशदायापारणगुणोत्पन्नाः । रगन्वता: मांसिद्धिकचत्वं सेहवेगगुरुत्वेजले कश्व- कल्पपरिमाण सितिस्थानकाय कारणगुणोत्पन्नाः, संयो- योगविमानवेगा: कर्मजाः रुपर जगन्धानुणसई परिमा- गै त्वै कय टकल इरितिस्थापकमासिडिकयत्त शब्द অষণ দাযিাবৰ, শ্বালমিমন্ত তিনি লাল- नाव, गुरुत्वोपण पवेगव त्वयोगविभागेषु निमित्त कारण वनाविकारण तिठति, धामविशेष गुणरंदो- गपिनागाः पयापरन्तयः ॥ पेशे घपाकजा रूप- 44 ·२६६ वैशेषिकदर्शनम्। . इति, एवं "द्यावाभूमी ननयन् देव एक विण्डस्य कत्ती भर नस् गोप्ता" इत्या द्यागमा प्रपाखरे प्रमाणमिति संक्षेपः ।। मानस प्रत्यक्ष करणतावच्छेदकतया मनस्व" जातिःf. पति, मनसि सङ्घयादिसप्तकं वेगश्त्यष्टौ गुणाः सन्ति, सुखसाक्षात्कार: सकरणकोजन्यसाक्षात्कारत्वात् पाबु वदित्यनुमानेन मनसः सिसिः । चाक्षुघरासनादीना मेकपा- लोत्पत्तिरूपं योगपद्य' नास्तीत्यनुभवस्तिम्, तत विक्ष पत्रिकर्षादी सत्यपि यत्सम्बन्धादेक मिन्द्रियं जानं जनयति नापरम्, तत् अणुरूपं मन:खीकार्यम्, मनसो महत्म- रिमाणखीकारे तेन सह युगपत्रानेन्द्रियाणां सम्बन्धमा यात् पाक्षपरासनादीनां योगपद्यापत्तेः, नप शमसी भक्षणादी नानाऽवधानभानाच कथमेकदा नानेन्द्रियजत्यं ज्ञानमिति वाच्य' मनमोऽतिलाघवात् त्वरया नानेन्द्रिय मम्बन्धात् नानाबानोत्पत्ते, उत्पपलपत्र शतव्यतिभेद प तत्वापि योगपद्य प्रत्ययस्य धमरूपत्वात, नच मनमः सो पदयायामयोगपद्य विकामदशायाश्च योगपद्य भवतीति पाय मन्नावयवतन्नाशतत् प्रागभावादिकल्पने गौरवात सावधान्ति रवयवस्य के कस्व मनस एकैकशरीरे कल्पना- f.लि, कायव्य हस्यले घायणपोपाहीत नानापरुह म. गोभिरेव तत्तभोगनिवाक्षात्, एवं दिन सिकादिरह हयापियोध्यमिति संक्षेपः॥ दति द्रव्यपदार्य निरुपणाम् ।। गुगाायबिगमिष्य का परमगन्यदलापरि मितियकवयोगविभागपरत्वापरत्वयदि समयका पन्यत्र गुरवद्रावतारमा द६ पास ·१० अध्याये २ शालिकम् । १६६ "लोहितोयन्तु वरन नुखे पुच्चे च पाराडरः। त: खुरविषाणामां स नीलोप उच्यते" ॥ इलादिमा निरपि साध मते, एतेन सर्योऽपि व्याया- तत्वाङः । रूपं जलतेजःपरमाणुजनित्यमन्बदनिन्छन् । पार्थिव परनाची पावापनाश: * 1 रसत्वजाति: प्रत्यवसिहा, रस: नितिजलयोरेवास्ति, स च पबिधकपायमधुरलवणकटुतान्नभेदात. जलेतु मधुर एक रमः इरोतवादिकं तवनक, नानारन- पदवयपारधारविनि कोऽपि रनो न भवति तनावया- गतानाने रमानामुपलब्धिः, रतलु रखनेन्द्रियनालेण ग्यते, चनुइ तरसस्वतीन्द्रियः ॥ * ॥ गन्ध त्वनातिरपि प्रामचनिहा, गन्धोडियः सोरमा. औरत्, गन्ध नु नियो नालि, प्रवन्नु माय. सामानाः, अनुयारो गन्धः पापागादातरिया, गन्ध: याति · * व क्षा, स: शोमो- चायना ना. सर जि.प. शीत उष्ण नुसार- २.i, inो. तेनकि उसस, सिर नगर. सी.विला पाजो... पाली तु: ....... ... : ५६ स. मला गरमा- FREE::..: ...दन : : .K5 ܪܪ:: ܕ--' ..ܪ̈ܪ̈ܝܰܪ ܝ :: :; २१ A

·No text on this page.

·१० अध्याये २ श्राहिकम् । २०६ हिवारक तत्प क व ग्ट ह्यो इति पाते, संर्गाच. कालीन परमारवादगद्वित्वस ननिका पेशाबुदिरोखरल मझाएडान्तरतियोगिनां वा, एमोन्द्रियान्तोऽपि घया, धव.नियतैकत्वबुद्विखने वित्वा भिन्ना बड. वसंखोत्पद्यते इति कन्दली कारः। प्राचार्यास्त विव- वादिया पका वडत्वत्व जाति: तथाच 'त्त्व दिकमेव वड. न्वन्, सेनायनादी धोत्पनं विन्यादी वित्वत्वा द्यग्रहोदो- मात्, र त्यञ्च इवोपडकेयं सेनेति प्रतीतिरुपपद्यते वड. बस म्यान्तरत्वे तत्तार.म्याभावादित्याजः ।। परिमितिव्यवहारमा कारण कारणं परिमाण ३. सञ्च पर्नद्रव्यगतं नित्ये नित्यमनित्य ऽनित्यन्, तश्तर्विधन मात् दीर्घ सम्वति, नित्य विविध संख्याजन्य भरिमाण अन्य प्ररय जन्यप, हाणुकरिमा प्रति परमा- गतं हित्वं वरेणुपरिमाये ५ वागतं fare कारयन, वल कपरिमाणविशेषे प्रयास शिविघयोगः भार, पटादि.रिमायो कपाजारिपरिमार कारगम, भाषयमा परिमायना हेतुः, परोपकार :- समकादिकारण नाशात् अनासपnिा. घनाश ति, पारिनरचे ' नारो NET : यो समान दश लावरोधात एकदा मना- यसपालािधिकात्मिक न सा २६. स. म. < सरर , .

·No text on this page.

·१० अध्याये २ घाहिकम् । २०६ विवादिकं तत्य व र यो दक्षि पाते, संगीच. कालीन परमारमा दमदिवस ननिका पेशाबुद्धिरोहरल मझारजान्तरतियोगिनां वा, एमोन्द्रियान्तरेऽपि प्रयम्, धव.नियतै कत्ल दिखने वित्वा दभन्ना बड- वसंसोत्पद्यते इति कन्दली कारः। प्राचार्यान्तु वित्व- वादिया पशा बहुत्वत्वजाति: त्याच 'हत्व दिकमेव वहु- बन्. सेनापनादी पोत्पने विवादी वित्वत्वाद्यमहोदो- मात्, त्वच इनोवडोयं सेनेति प्रतनिरपपद्यते वड. बस सान्तरत्वे तारतस्याभावादित्याहुः । परिमितिव्यवहागसागरण कारवं परिमाण ३. तञ्च सनद्रव्यगतं नित्व नित्यमनित्य ऽनित्यन, नतर्विधमए मात् दोर्ष हसति, नित्य विविध संसाजन्य मरिनारजन्यं प्रायजन्यज्ञ, हाणुकरिमा प्रति परना- पुग हिलं वपशुपरिमाये । हाणुशगतं विन भारपन, तुल परिमायनिशेधे प्रयास शिविलसंयोगः भारतम्, परादि-रिमाणे कपालादिपरिमार कारण, पायकार: परिमारनासे रेतः, परोपकार :- समाविकार नाशात् पूर्णद्रव्य नायतरमा- नाश xiस, पाकिसर न वायतरो. समको समानदारोभत एकदा नान:- प्रयासानुलसिया कात्मक जामा साज कि. मनम लाभरार मन +TT

·No text on this page.

·१० अध्याये २ शालिकम् । २०६ हिवास्ति तत्प करे व ग्र यो इति कल्याते, संगच. कालीन परमारमा दमनदिवस ननिका पेचारिसरल मझाडान्तरतियोगिनों वा, एमोन्द्रियान्तोऽपि यम्, चव नियतैकत्वहस्सने वित्वा भिन्ना बङ- खसंसोलद्यते इति कन्दजी कारः। प्राचार्यास्तु वित्व- वादिया पका वहत्वत्वजाति: त्याच 'त्त्व दिकमेव बहु- त्वन्, सेनाबनादो चोत्पन्न विवादी वित्वत्वा द्यग्रडोदी- पात्, र त्यञ्च इतोबडोयं सेनेति प्रतीतिरुपपद्यते वड. बस मसान्तरले तत्तारतस्याभावादित्याहुः । परिमितिव्यवहारासारण कारणं परिमाण. तच्च पर्नद्रव्यगतं नित्य नियमनित्य नित्यन्, ततबिधमए मात् दीर्घ हति, नित्य विविध संख्याजन्य परिनायजन्यं प्रपयजन्यक्ष, दाणुकरिमा प्रति परमा- पुगवं हित्वं तसरेणुपरिमाणे र रणुकगतं विद कारणन, वल कपरिमाणविशेषे प्रयासशिविलगंयोगः बारसम्, प्यादि-रिमाणे कपालारिपरिमाएं कारणम्, पाययना: परिमाणनाशे हेतः, पश्ययोपरयास- समकादिकारण नाशात् पूर्वव्यनाशसतरिना- नाश रति, पदादिस हद पार न पटारामारो- पति कारः नयो: समानदपता परोधात एकदा नाना- प्रबखानुःलधिमाधिक रित् पूर्वपकिमि भाना सानापिय रं देहिमोतिदिपिर. मन्बयान मदन गति लीलाधार सर , + --

·No text on this page.

·१० अध्याये २ अाहिकम् । २०१ हिवास्किं तत्य व ग्टयो रति अल्पाते, संर्गाचा कालीनपरमाया दगद्वित्वस्य जनि का पेशाबुदिरखरल मझाडान्तरतियोगिनी वा, एमनोन्द्रियान्तोऽपि य, चव नियतैकत्वबुद्विस्वने वित्वा भिन्ना बड़- बसंसोत्पद्यते इति कन्दजी कारः। प्राचार्यास्तु वित्व- बादिया पका बहुत्ववजाति: त्याच 'त्त्व दिकमेव वहु- बन्, सेनावनादी सोत्पने विवादी वित्वत्वा द्यग्रहोदो- मात्, र त्यञ्च दोवडकेयं सेनेति प्रतीतिरुपपद्यते वहु- बस स्यान्तरत्वे तत्तारतस्याभावादित्याहुः ।। परिमितिव्यवहागसाधरणकारणं परिमाण. तच्च पर्नद्रव्यगतं नित्ये ऽनित्यमनित्ये ऽनित्यन्, तक्तर्विधमा मात् दीर्घ खति, नित्य विविधं संख्यानन्य परिनापजन्यं प्रपयजन्यच, दाणुकरिमा प्रति परमा- पुगवं हित्वं तसरेणुपरिमाणे घणुकगतं विव তন, বুল বিনাখৰিমৰ সহাযামবিষযীল: बारसम्, पटादि-रिमाणे कपालादिपरिमारं कारणम्, भावयना: परिमाणनाशे हेतुः, पश्योपचयापचयख- लेसनमाथिकारण नाशात् पूर्वद्रव्यनाशततत्तत्मरिना- पनाश रति, पर्बटादितत्ते तदस्य न पटान्तरो- त्यत्ति सम्भवः नयो: समानशताविरोधात एकदा नाना- द्रव्यत्तसानुलविवास्तित्वाञ्चक न्ति पूर्वाश्यविमलमि- भाना साजात्यविषयकं के दे.पतियोविदिधि- मन्यतानुमन्यन् । प्रगति प्रवीत्वसाधारणकारवं पालन, देश सो , .

·No text on this page.

·१० अध्याये २ वाहिकम् । २०१ द्विवारिक तत्य रुवे व ग्टयो इति स्याते, संच. कालीनपरमारमा दमनहित्वस जनि का पेशाबुडिररल मझाडान्तर तियोगिनां वा. एमोन्द्रियान्तोऽपि जय, धव.नियतैकत्ववस्वने वित्वा दभिन्ना बड- वसंसोत्पद्यते इति कन्दली कारः। घासायास्तु वित्व- वादिया पशा वडत्वत्व जाति: त्याच 'हत्व दिकमेव वड़- त्वन्. सेनापनादो सोत्पन्न विवादौ बित्ववाद्यग्रहोदो- मात्, र त्यञ्च दोषडयं सेनेति प्रतिस्पपद्यते वड. बस रस्यान्तरत्वे तत्तारतस्याभावादित्याहुः । परिमितिव्यवहारासाकारण कारणं परिमाण. बच्च धर्मद्रव्यगतं नित्वेऽनिलमनित्ये ऽनिवन्, तहतर्विधमए मात् दी हसति, नित्य' विविध संसाजन्य परिनापजन्यं प्रत्यजन्यक्ष दाकरिमा प्रति परमा- एमवं हित्वं वरेणुपरिमाये इसणुकगतं विव पारणम्, दलकपरिमापविशेधे प्रयासशिविलसंयोगः बारणम्, प्यादि रिनाले कपालादिपरिनाम् कारण, पावपनाम: परिमापना हेतुः परययोपरयापचयल- समकादिकारपनाशात् पूर्वनाशत्तवतरिका- हमार रति, पर्बपटाविरुत्वे दरदचे न पटाद्यतरो- त्पत्ति समाः नयो: समानशताविरोधात एकदा नाना- इसकतखानुम्लब्धिवाचितलाइम्ति पूजाविसभिल सामन साजासदिय र दोस्फतिविदिधिक- मरवानुमन्वयम.. गदि प्रवीत्यहाशरारएं सालम, ह

·No text on this page.

·१० अथाये २ श्राह्निकम् । रायमार शकय गतिविभिंगवतोऽवयव स सतिद्रव्यः देशान्तापितागाउम्भवात् । हतोयोयया यत इत्त, -क्रियया इसतर वभागततरानित: शरोरतविभाग: - गत शरीरतहविभाग व्य.धशरण इतक्रिया न कारणन, शरीरे तु तदनों निपा नास्ति प्रक्रियाया यावद- पयनिपानियतत्व त्, तस्मात्तव कारसाकारणविभागेन : काव्य कार्य विनागोजन्यत इति घयं विभक्तो.सादितिम- । त्यर्यादो भागो न योगनाशेनान्वघासिवइति संचयः । परापरयाहारामाधारणकारणे परवापरत्वे, ते चयो जोवायुमनात निष्ठत: । ते दिपिधे शिके कालिके च, व दैशिकररत्वे सूर्यसंयोगभूयस्वज्ञानं हेतुः, विसापरत्वं प्रति सूर्यसंयोग ल्प त्वज्ञानं हेतः, मताधित्वाय शहितीयापेक्षा, यवा पाटलिपुतात्, काशो- मपेय प्रयागः परः, पाटलिउवात् कुरुक्षेत्रमपेत्य प्रया. गो.पर इति व्यवहारः, एवं तदुभयं प्रति तदुभयावये दिकसंयोगोऽसनायिकारयन्, कालिकपरत्वापरत्वे प्रति तदावे झालपोगो सनाधिकारणन, एते तु प्राणि- निये न तिs जि वसः, यस सूर्यपरिषदापेचया रख सूपरिस्पन्दो धक: स तव परब र, दस न्यूनः स पनि वापरब, एसे तु न यद्रव्य एति पिसनायः, तथा सूर्यजिया नात्याला परबस, सारपन्, वदन्तरोत्यवत्वनानमारबलकारसम्, वाई- भाषेधावुहिनाशात् परसाररवयोगा। इत समय: 1 रामनि तिज, हा दिगि धनु तिन दि. हात. अनुभूविर कापादन द्विविधा वाशिम

·No text on this page.

·१० यथाये २ श्राह्निकम् । यनाराय.गगतिविभिगोऽवयव स ज व्यः देशान्तरविवागावम्भवात् । इतोयोयया यत्र इत्त- क्रियया इतर भागततस्तनित: शरोरतविभाग: तल शरीरतविभागे व्य.धशरण इतक्रिया न कारणन, परीरे तु तदनों किया नाति प्रक्रियाया यावद- पयशिनियतत्व त्, तन्मात्तत्र कारखाकारणविभागेन कार्याशायविनागोजन्यत इति ध्रयं विभतो.सा.दितिप्र. स्वान्दो भागो न संयोगनाशेनान्वयासिति संवेरा परापरवाहारासाधारणकारणे परवापरत्वे, तेष चित्य से जोवायुमनातु निष्ठत: । ते पदिमिधे शिके कालिके च, व दैशिकपरत्वे सूर्यसंयोगभूयस्वज्ञानं हेतुः, शिशपरत्वं प्रति सूर्यसंयोग ल्पत्वज्ञानं हेतुः, भवाधित्वांवैकहितोयापेक्षा, यया पाटलिपुतात्, काशी- मपेख प्रयागः परः, पाटलिपुत्वात् कुरुवमपेत्य प्रया- गो.पर रवि व्यहारः, एवं तदुभयं प्रति वदुभवावरे दिकसंयोगोऽसनाविकारणन, कालि कपरवापरले प्रति तदाये काजबंधोगो सजनाधिकारण, एते तु माधि- मिन्ने न नि: इति वदनः, या सूर्यपरिसदापेक्षया रख सूर्य परिस्पन्दोधसतत परत्व , यसर न्यूनः र पनि मनापरब , एते तु अपव्य एति पिसनादः, तदा सूर्यनिपान त्याला पर बस, कारचन्, तदन्तरोत्पवयन ननमरत्व कारतम्, तार- माशेधातिनाशन परवारबमोना। इस रामनिव, सादिमा नुन तिने. सन. तर कारादमते शिविधः लहर-

·No text on this page.

·१० अध्याये २ पाह्निकम् । २०५ भवाथिसमवेतसमवायसखन्वेन महत्त्वस्य हेतुता बोया, एवमन्ववायूशन्। घडिधप्रत्यच्चे इन्द्रियं करणम्, तदर्षि पड्डिधं प्राणरमनचक्षुववोत्रमनोभेदात्, इन्द्रियत्वन्तु पखण्डोपाधिरिति न्यायसूतरतिकारः, शब्द तरोङ्ग विशेषगणानात्रयत्वे सति जानकारणमनःसंयोगात्रय मिन्द्रियत्वमित्यन्ये, प्रत्यचं फलन्, तल्लक्षणन्तु सावा- कारत्वजातिविशिष्टत्वं वा, पत व्यापारोविषयेन्द्रियसब- न्धः, मोऽपि प्रविधः संयोग-संयुक्तसमवाय संयुक्तसनवेत- समवावकविवरापछिवरमवाव समवेतसमवाय-विशे. षणताभेदात्, तत संयोगेन यस्य, संयुक्त समवायेन द्रव्य- समवेतानान्, संयुक्तसमवेतसमवायेन द्रव्यसमवेतसमवेतानां राणकन गत नातीनान, कर्णविवरावच्छिन्नसनवायेन शब्दा- नान्, समवेतसमवायेन शब्दगतनातोनान्, विशेषणतया धभावानां प्रायन भवति, विशेषणताऽपि संयुक्तविशेषणता- संयुक्त समवेत विशेषणता-संयुक्तसमवेतसमवेविशेषणता-बो- तापच्छिन्नपिशपणता-बोलावच्छिन्नमवेतविशेषणता-वि- शेषणविशेषयतादिभेदेन, नानाविधा, तयाच य-तत्स- भवेत-तत्तनवेतरत्तोनामभावानामाकाशगतस्य शब्दाभा- पत्य शब्दरत्तीनां कलाद्यभावानानभारत्तीन मभावा- नाच प्रत्ययं भवतीति। यत घटस्य नघदेशावच्छेदेना- छोकरयोगोपइिर्देशावई देन र पशु:संयोगलत घटादेत- प्रताप कर्म सामान्यानां तद्भताभावानाच प्रत्ययं न भव- भीलवाभप्रत्यक्षारण तापच्छेदकोटौ पःसंयोगांचे कालोपयोगाशिवलं निवेएनीयन्, एवमु वक्ष्मा. वैसे

·No text on this page.

·व -- + १० अध्याये २ पाह्निकम् । २०५ भवायिसमवेतसमवायसम्न्धेन महत्त्वस्य हेतुता बोध्या, एवमन्यवायूह्यम्। षडिधप्रत्यचे इन्द्रियं करणम्, तदपि पड्डिधं प्राणरमनचक्षुस्वधोत्रमनोभेदात्, इन्द्रियत्वन्तु प्रखण्डोपाधिरिति न्यायसूत्र त्तिकारः, शब्द तरोडू त- विशेषगणानाश्रयत्वे सति ज्ञान कारणमन:संयोगाश्रय त्वमिन्द्रियत्वमित्यन्ये, प्रत्यचं फलम्, तल्लक्षणन्तु सावा- स्कारत्वजातिविशिष्टत्वं वा, अत्र व्यापारोविषयेन्द्रियसम्ब- न्धः, मोऽपि पड्विधः संयोग-संयुक्त समवाय संयुक्तसमवेत- समवायकर्यवियरावच्छिन्वसमवाय समवेतसमवाय-विशे- षणताभेदात्, तत संयोगेन व्यस्य, संयुक्त समवायेन द्रव्य- समवेतानाम्, संयुक्तसमवेतसमवायेन द्रव्यसमवेतसमवेतानां गणकर्म गत नातीनान, कर्णविवरावच्छिन्नसमवायेन शब्दा- नाम्, समवेतसमवायेन शब्दगतनातीनाम्, विशेषणतया धभावानां प्रत्यचं भवति, विशेषणताऽपि संयुक्तविशेषणता- संयुक्त समवेत विशेषणता-संयुक्तसमवेतसमवेतविशेपणता-बो- वापच्छिन्नविशेपणता-बोलावच्छिन्नमवेतविशेपणता-वि- शेपण विशेषणतादिभेदेन, नानाविधा, तयाच द्रव्य-तत्स- भवेत-तत्समवेवरत्तोनामभावानामाकाशगतस्य शब्दाभा- यस्य शब्दत्तीनां कत्वाद्यभावानामभारत्तीन मभावा- नाच प्रत्ययं भवतीति। यत घटस्य मध्यदेशावच्छेदेना- घोफसंयोगोपइिर्देशावच्छ देन र चचुःसंयोगरत्र घटादेस्त- प्रत गुणकान सामान्यानां तद्वताभावानाच प्रत्यक्षं न भव- जौलताधुपमत्यवचारयतावच्छेदककोटी पधुर्मयोगांय सालोकसंयोगापछिन्नत्वं निवेशनीयन, एवमुडू वदपा. वैसे ५२ ·शंस्य तगाजातीनाञ्च साश प्रन्यवं भवति, नव्यानां महे बायोरपि, वजमाचार्यमते गुरुत्व स्थापि, व यमत्या बुद्धिसुखदुःखेच्छा घप्रयत्नानां तहत मातीना माना प्रत्यक्ष भवति प्रात्मनाइतजातीनाच विशेषगुणयोगेनर, पई सुखोत्याद्यव प्रत्यक्षं नत्वइमिति, पात्मगतेकलपर अत्र यादट्रियस्य ग्राह्य यत्, तमसाभावतदा योगिक भेदावपि तदिन्द्रियग्राही, प्रत्यक्षमात्र महत्मार. दलापिदव्यप्रदचे समवायसवन्धन, द्रव्यसमवेतप्रत्या पर दोग्य सीयस मंसादिदागसबको इन्द, ममासमानयां २.४ वैशेषिकदर्शनम्। भेदार, प्रत्यक्षाय पर्धि प्राणजारातनचानुषसःपति का मणमानभेदात, तत्र च प्राण गन्धस्य तगतजावी. नाञ्च भाति, रसस्य तद्वतनातीनाच्च रासनम्, उन रूप-तदधिकरण रव्य-योग्य तिरस्यापरिमिति ध्यत: संयोगविभागार वापरबहेवेग वानियाजातोनां पर अप्रत्यक्षं भवति ॥ उन, तरूपतइतनातिभिन्नानां च ग्रहाणामुक्त वर प्रति रूपस्य कारणत्वात् नी भवतीति प्राचः, स्पार्थन प्रत्यक्षे उडू तस्पर्णोऽपि हेवी प्रभायास्तगतगुणादोनाच स्पाईनन् ॥ ॥ श्रावण प्रत्यक्षं शब्दस्य तगतनातीनाच भवति ।। ममइत्परिमाणयोरपि मानसं भवतीति तात्पर्यटोकामना, निर्विकल्प कज्ञान नोवनयोनियत्नयोन लौकिक मानव मस्ति तयोरतीन्द्र यत्वात् ॥ ॐ ॥ माणं हेतु त: परमाणुगणुकयोसह णादेयां प्रत्यय खममायिसमपायगम्बन्धेन, द्रव्यसमवेतसमवैतमत्या सम * पस्य द्रव्यस्य सानिमपिन ·गुणसरसामान्यानां नहतानाबाना प्रत्यवं न भर- १० अध्याये २ श्राह्निकम् । २०५ भवायिसमवेतसमवायसपन्धन महत्तस्य हेतुता बोध्या, एवमन्यसाथूछन्। घडिधप्रत्यशे इन्द्रियं करणम्, तदपि मड्डिधं प्राणरमनचक्षुववोत्तमनोभेदात्, इन्द्रियत्वन्तु प्रखण्डोपाधिरिति न्वायततरतिकारः, शब्द तरोङ्ग त- विशेषगणानायले सति ज्ञानकारणमनःसंयोगात्रव- त्वमिन्द्रियत्वमित्यन्ये, प्रत्यक्षं फलन्, तल्लक्षणन्तु साक्षा- कारवजातिविशिष्टत्वं वा, धत व्यापारोविषयेन्द्रियसब- न्धः, सोपि षड्विधः संयोग-संयुक्त समवाय संयुक्तमनवेत- समवायकर्षविवरावशिवरामवाय समवेतसमवाय-विशे- पणनाभेदात्, तत संयोगेन यस्य, संयुक्त समवायेन द्रव्य- समवेतानान्, संयुक्तसमवेतसमवायेन द्रव्यसमवेतसमवेतानां गुणकन गवनातीनान, कर्णविवरावच्छिन्नसनवायेन शब्दा- नान्, समवेतसमवायेन शब्दगतनातोनान्, विशेषणतया धभावानां प्रचन भवति, विशेषयतापि संयुक्तविशेषणता- संयुक्तसमवेत विशेषणता-संयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणता-वो- बापन्निविशेषणता-बोलावच्छिन्नमविशेषलवा-वि- शेषणविशेषतादिभेदेन, नानाविधा, त्याच य-वत्स- भवेत-तत्सनवरत्तोनामनावानानावाशगतल शब्दाभा- पत्य शब्दरत्तीनां कत्वाद्यनावानानभारत्तीन मनावा- नाञ्च प्रत्ययं भवतीति। यत घटस नयदेशावच्छेदेना- लोकतंयोगोपइिर्देशाप देन र पत्रु:संयोगतत घटादेख- नीत्यतसाधुपालचारसवाव देशनोटो सालोकसंयोगापन्नित्वं निवनीयन, एवमुझे वैगे पशुःसंयोग १५पा. ।

·२०६ वैशेषिकदर्शनम् । यच्छिन्नत्यं महत्त्वावच्छिन्नत्वञ्च चक्षुःसंयोगे निवेश नीयं तेन मरमाणौ चक्षुःसंयोगदशायां तद्गतायाः समाया: तदीयक पगतस्य नोलत्यादिसामान्यस्य च न चानुपम्, नया पायी चक्षुसंयोगदशायां तद्वतायाः सत्तायाः तत्स्यगत गुप- त्यादि सामान्यस्य च चाचपन, प्रावस्तु अभाव प्रत्यये मोया- नुपलब्धिः कारणम्, साच अत्र यदि प्रतीयोगो स्थापना उपलभ्यते त्या कारकतक सहकता प्रतियोगिग्रहामायामिवा, धनो नान्धकारादौ घटाभावादिचाक्षुमं तल ताशत सासम्मयादित्याङः । प्रत्यचं लौकिकालीकि कभेदेनापि विविधम्, नबालौकिक गन्निकर्ष जन्य' यत्प्रत्ययं तदा दीकिकम्, पलोकिक्रमन्निकर्ष च विविधः मामान्य भयानानखचणायोगजधर्म भेदात्, तला मामान्यलचाणा करत्वादिसामान्यचा तेन निखिलतदाश्यशाली प्रत्ययं भवति, चामलक्षणामन्निकण तु रज्जादी गई. बादिप्रकार प्रत्यक्षम्, अन्यथा गत्वादेशादानीमामा तया भमे तहानानुपपतः, एवं मुरमिन्दगमिf. पास गमावादरपि मानलन बयप मागम्, बोज चन्मनु दिविय: Tमानयोग विध्यात, iiitadमानम, ममानिमामादिविविधामा dic tri न नि। मयंक पाय ५ मा .. ifiयामान, म.inf4:11 41 KE Ki. * 4:, 441rst.. 44:48 12, १६५41, ·१० अध्याये २ प्रातिकम् । २०२ रुयाशित साथाभावयापतीभूताभावप्रतियोगिवरूपा, तन व्यातिप्रत्यचे व्यभिचारजानाभावः सहचारज्ञान हेतः, तत्र व्याप्तिज्ञानं वह्वियाप्योधूम इत्याद्याकारकम्, परामर्शत वह्नियायधनवान् पर्बत इत्याद्याकारक मानन्, पचताऽपि धनुमितो इतः, साच सिधाधयि- पाविरइविशिसियभावरूपा, तेन पटे साध्यनियद- शायां विषाधयिषामन्तरेण नानुमितिः, एवमनुमिहावि- रइविशिश्मत्यत्रसामग्रो.अनुमितौ कामिनीजिज्ञासादिवत् ध्या प्रतिबन्धिका, एवं प्रत्यक्षेच्छश वरइविशिटानुमिति- सामग्री भिन्नविषयक प्रत्यचे प्रतिवन्धिकैन्यन्यत्न वित्तरः । अनुनितितत्कारणज्ञानान्यतरविरोधिज्ञानविषयोहे- वदोपतवान् हेतुईटः, स च हेत्वाभास इत्यु चते, सद पञ्चदिवः सव्यभिचारविरुवासिनसत्प्रतिपक्षबाधितभेदात्, तत सयभिचारविविधः साधारणासाधारणानुपसंहारिभे- दात्, वन सपविपक्तिहें तुः साधारणः यथा द्रव्य सत्तादित्यादिः, चपचविपक्षब्यारत्तो हेतुरसाधारण: यया शब्दोनित्यः शब्दत्वादित्यादिः, केवलान्यपकोऽनुप- संहारी सबननित्य प्रमेयवादित्यादिः ॥७॥ साध्यादत्तिहेतुर्विरुद्धः गोत्ववान जत्लादित्यादौ, प्रसिद्धतिनिधः धात्रयापिङ्गलरूपारिश-व्यापत्वासिड्भे- दात्, यत पज्ञोऽसि तव पासिद्धिः काचनमयपर्वतो पद्धिनानित्यादौ, यत पज्ञो न हेतुनान् तव सक्या- विधिः दोव्य इनादित्यादो, यत व्यविशेषणटि- तोहेतत्तत्र याचवादिः वद्धिनान् नीलधनादित्यादी, पल पजे सापरामर्शतभापरामर्श पत्ते चत्न विपक्षिय रवि माधः, सामानावयापरत्वादिः यत् '"-

·No text on this page.

·१० अध्याये २ अाहिकम् । २०६ जान सानान्यं प्रति वामनःमयोगोहेतु त: सुजुत- प्राकलोत्पनेच्छादिव्यत्तसंन्धनाननच मामतप्रच- पन्, तदानों पुरतति वर्तमानस्य मनसत्वचा सइ संयो- पाभावात्, नब रासनादिकाले त्वङ्ननयोगसत्वे ज्ञान- योगपद्यापत्तिरिति वाचमनायत्तया रासनास्सिामग्रमा:- स्वानं प्रति प्रतिवन्ध शत्वस्य सीकरणीयत्वात्, पचपर- मित्रासु सुषुप्तिदशायामुक्त प्रत्यक्षवारणाय पन मन:सं- योगस ज्ञानसामान्य मति हेतुत्वमिति न पूर्वाश्चमनि. बन्यकताकल्पनमित्याः ।। विद्या विद्याभेदेनापि वृद्धिाई वधा, तर विद्या प्रमा भमसामान्य भन्न ब्रानन्, पविद्या पपना तदभापति चतमकार ज्ञानम्, पविद्याऽपि हिविधा संशयधिपर्या- सभेदात्, तब कर्मिणि विरुदभावप्रकारकज्ञानं संशयः, पर साधारण जान नन्दामाधारण जानवनिप्र. सिपत्तिवाक्यवानजन्यभेदात् विरिषः, पिपर्याो निश- पामकोश्चमः, देहे बालगोभेनियः गौरोजियादिः पोत: य: पादिर, सानिचायां दोमः कारटन, पतु पिजदूरवारिक पोराना, मनाचान्नु गल: डा. रज, तर पियपतयेच कल गया. पारशिप परामर्शमिती इति, मास- सामिति मुस्मामुरारमिया:, या सक्ष प्रमावस शयानुरा, शिरमान सा संवाद- वारिसाउनमामि । सिनु पयाम मिलाकर, ·शाषकदशनमा साध्याभा तवेदं वाच्यं यत्ता- पक्षस्त सत्योहेतुः सत्प्रतिपक्षित इति तु नव्याः, तपचादिर्वाधस्तत्र त्योहेतुळधित: उत्पत्तिकालावचिनो पटोगन्धवान पृथिवीत्वादित्यादौ, पेचिशेषिकानुयायिन सव्यभिचारविरुद्धांसिद्धास्त्रय एव हेत्वाभामा इत्याड़, "अनध्यवासितोऽपि पठीहेत्वाभास इति केचित्, यया: साध्यासाधक: पक्षएव वर्तमानोहेतुरनंध्यवमित इति तस्यासाधारणादिषु यथासम्भवमन्तर्भावान्न पञ्चभ्योऽतिरेत इति" इतितु वरदराजेन तार्किकरक्षाव्याख्याने उत्तम् ।। वरदराजेनानुमानस वैविध्यमायुक्त केवलाम्वयिक लव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदात्, दित्यादिकं केवलान्वयि, विवीतरेभ्योभिद्यते गन्धवला. दित्यादिकं केवलव्यतिरेकि, पहिमान् धमादित्यादि मन्वयव्यतिरेकीति ॥ ॥ सार्थपरार्थभे देनापि विविधमनुमान तन परार्थ न्याय माध्यम्, न्यायश्च पश्चाययवात्मकवाक्य व्य ह,, प्रतिमाहे. दाहरणोपरयनि गमनानीति पञ्चावयवाः, पर्वतीया मानित्यादिवाक्यं प्रतिक्षा, धमादित्यादिकं तुः, योयो- धमयान म पलमान् यया महानममित्यानमदार णम्, व व्यापधू मवानयमित्यादिकम्पनयया, दहिमानित्यादिकं निगमानवामित्य न्यल पिपार: पमितिमादयोधयोरमिताभावशारद पूर्व प्रति दति परबते । । व दिग्द पत्रानुभमननीनो, ४ बामनवयः बराम, माना ६२९. दापार:...

·१० अध्याये २ अाह्निकम् । २०६१ जानसामान्चं प्रति त्वमन:मयोगोहेतु त: उजुत. कालोत्पन्वेच्छादिव्यस्त सन्धनात्म नय मागसप्र.य- इन्, तदानों पुर तति वर्तमानस्य मनसत्वचा सह संयो- भायात्, नप राउनादिकाले त्वङ्मनः योगसत्त्वे ज्ञान- रोगपद्यापत्तिरिति वाचमनावत्तया रासनादिसामग्रमा:- पानं प्रति प्रतिवन्धकत्वस्य स्वीकरणीयत्वात्, पक्षधर- मिथास्तु तथुप्तिदशायामुक्त प्रत्यक्षवारणाय च मनःसं- योगस ज्ञान सामान्य मति हेतुत्वमिति न पूर्वोक्त प्रवि. बन्धकताकल्पनमित्याऊः।। विद्याऽविद्याभेदेनापि द्धिईि वधा, तव विद्या प्रमा भमसामान्य भन्न' धानन्, पषिद्या पाना तदभापति उत्प्रकार जागा. विद्याप द्विविधा संशयषिपा- मभेदात्, त कम्ििण पिराधभाव प्रकारकमान संभवः, एच साधारणधर्म जान जन्यायाधारणमानजन्मदिन लिपसिनावाचानजन्य दात् विनियः, दिपमालो नि- घामकोममा, हेपालगोदनियः नौरोजिम पीन: शलादि साधाया दोनः पारा रा पिरसारिक पोशाना १५:, प्रनाला : रच. व पितविरस::::. साय:५५ ५ राशि, मो. Aafns गुरुम मुसानियाभार Hit समानुया, नाना- ....... .... ܗܽ܀ ܝܝ܆܇ ܝܵܐ :Sܪܟ݁ܪܽܪ: ܝܵܪܬ݁ܪܰܥܶ ܪܽܘܢܳܐ ܀ܕ݁ܝܳܕ݂ ·ܪ ·२० अथाये २ प्रातिकम् । नित्य त, धनिये नित्यन, वाद्यपतनक्रियायां तदसनवाधि. कारण. इितीरपतनादौ तु वेगलानवाधिकारणल. मिति, वल्लभाचार्यनतेस साशन प्रत्यकं भवतीति ।। दूपत्वं विति - लतेजा तिउति, तद्दि, मारिदिक नैमित्तिकच्च, तबाद्य नल एव, वियोगादिनिमित्ता- दुत्पन्न नैमित्तिकन्तु हादिथिवीभु तुवर्णादितन:सुर, जलपरमाणों दूपत्वं नित्यं शिवनित्यन्, सन्द नास्य- रवि बलस्नवाधिकारपन्, सक्त कादीनां संयोग- विशेषे पिण्डोचरणाखलेसाइत सत्वं निमित्तज्ञारप- मोटुवतपणदिना दिनकरक दिना च न सहा वादीनां संग्रह। रात जल एक त्तते. परमाणों व नित्यः, पन्द- सत्यनित्यः, तेलान्ततिनि नजे प्रकट होतते ऽवस्तु- पलं न बहः प्रतिकूलन, अपशटलेस डिना- शशत्वमिति, रिग्ध पलनितिप्रतिनिद्धोऽयं गुणोदयलेब मान्दारिदः इिमारकादौ पलानु पचोरि सेसो- पलक्षात् सत्वगति सुदापनुपजम्माचे वि.] संसारलिक गरिसविसापभानाभेदात् । वत भेगः पितिजनजोकायुनना तिउति, सिविहारक वितो. इथिया'दरतको सर्तते. भाना- रबर्गरूवार जीपालन हारते, निर: संडारोनालि। बेगनारधिः जगजनेदात्. तब शराही नोद- नजनितेन सर्वचजलो तेन ए पदार:- तर.रारमय बिना :- སྣན ：༥༣ ཀཾ ག ཙཡོངོདྷཱམཱའབ༤：

·No text on this page.

·१० अध्याये २ प्राह्निकम् । २२१ नित्य, अनित्ये नित्यन्, ग्राद्यपतक्रिवायां तदसनवायि- कारण, वितीयपतनादौ तु वेगलासमाथि कारणत्व- मिति, वल्लभाचार्यमतेऽस्य साशेन प्रत्यक्षं भवतीति । दूपत्वं हिति लतेज: तिष्ठति, तहि धं मासिद्धि नैमित्तिकञ्च, तबाद्य नल एव, पहियोगादिनिमित्ता- दुत्पन्न नैमित्तिकन्तु पृतादिघिवीषु सुवर्णादितेजसु , जलपरमाणो दूपत्वं नित्यं तद्भिन्न नित्यम्, स्यन्द नाण्य- सर्मणि द्रवत्वसनवायिकारणम्, सक्त कादीनां संयोग- विशेषे पिण्डीकरणाय नेइसहित इनत्वं निमित्तकारण- मतोद्भुतत्वदिना हिमकरक.दिना च न मत वादोनां संग्रह। . से इस्तु जल एज वर्तते. परमाणों स नित्यः, धन्य- सत्यनित्यः, तेलान्ततिनि लले प्रकट होवर्तिते ऽतस्त- मलं न वह्नः प्रतिकूलन्, धपाट मुक्तसर पड्डिना- शत्वमिति, दिग्ध जलमितिमतविमिद्धोऽयं गुणोद्मवेब 'मान्यचारिधः. हिमकरकादौ यत्वानु पलमोऽपि रोइलो- यलम्भात् पत्वपति उदापनुपजम्माञ्चति *3 संसारस्त्रि पधः वेगस्थियिस्सायमभावनाभेदात् । तत भेगः भितिजलतेजोवायुमनाउ तिउति, सितिसापकः धितो, केवाधिनते थिया दतक स पत्तेते, भाना- यसंसार जोमानन जायते, नित्यः संडारोमालि। गताप विधः सजगजभेदात्, तब शादी नोद- नमनितेन सर्मयः गोजमते तेन पयर्नम्ननाश- दुसरं कारोरन, मिनासस अतिवन्धका पर्ष का नाश उत्तरोतर नला।

·No text on this page.

·१० अध्याये २ अाह्निकम् । २२३ .. कोन्द्रियो नित्योवासनाजवति, प्रारब्धानों धमाध- पाणां भोगादेव घया, तदितरेषान्तु तत्त्वज्ञानादपिनाशः, बत्तशरीरभोगजनकं यत् कर्म तत् प्रारब्बसुचते, तद- भिमायक मेव "मायुक्त शोयते कन्न' इति गीतावचनं बेदितव्यमिति : * ॥ चन्द शाकाशे निठति, स दिवियोश्चनिवर्गभेदात्, ध्व- न्यालकसरत भेरीदण्डाद्यभिधात नन्यः, वर्णच कण्हता. स्वनिपातादिजन्यः, सोऽपि खरव्यप्न नभेदादि विधः, स्वरा धकारादयः पोड़श, कादयोग्यजनसंशकायतुलित्, भन्दस बोकोत्पन्नोग्यसते अणेन्दूि येण, दुबतन कोचीतरद्धन्यावेन भवति याहि प्राय पन्दस्य दिदि- गवछिन्नोन्यः शतमान भन जन्यते ते । पापरराया- पक एवं प्रमेण भोवोत्पन्लोट ते इति । के विमते काद- गोलफ न्यायात् पलोत्पतिसावाहि पायदादर एभ शन्दा उ अचल सका. "I Pा उपना रनि पातु या मागावर य: :::..:.. ;-. : ܪ̈ܙܰܝܰ ,: ܪܫܕܶܐ ܝ - ; ܐ )1܆܆܆܆ cur नाम: {sexi । . . ܝ j .: ܊ ܕܼ ܃ ܓܸܒܵܐ ، ܆ ܐ ;.; ܪܢ . ܪܪܝܐ ܐ݇ܪܵ ܪ ܨܲܪ ܕܪܪܟ In............

·No text on this page.

·: १० अध्याये २ प्रालिकम् । विशेषद नेति संज्ञा, एतन्मानुयायिनामपि ifs. विसंज्ञा यौगिकीति विमेवपदार्यानपणम् ॥ ७ ॥ : अवयवावयानो रणगुणनोः क्रियाक्रियापयोगी- विनातिनतो नियद्यपिशेजयोच सम्बन्धः समवाय:, ग पाषवादे एव सिद्धः, तवानुमानं प्रमाणं तघाधि गुण. क्रियादिविशिध्वविशेषविशेषण बन्धविच्या विशिष्टः बुद्धित्त्वाहण्डीपुरुष इति विशिवधिवत्, नच स्वरूपसब- न्धनान्तरमिति वाच्यम्, घनन्तहरूंनाणां समन्धत्यक- स्पने गौरवाजावादेकस्य समवायस्य सिद्धिः, वायौ रू. पसमवाय य सवपि रूपाभावान्न पायूरूपवानिति प्रती- विरिति, सनवायच विशेषणतासम्बन्धेन द्रव्यादिपरके ति इति, पयनतीन्द्रियः नित्यत्वे सति चेतनान्वभावत्वात कालादिव दत्यनुनानात् समवाय सातीन्द्रियवसिद्धिरिति वैशेषिका: इति सनवार्यानरूपणम् धमाकोदिविधः संसर्गाभावान्योन्याभावभेदात्, संसर्गा- भावो.पि विविधः प्रागभापधचात्यन्ताभावभेदात, द्रव्या. दिपट भिन्नत्वमभावलन्, . भेदभिन्नामापत्वं संसर्गाभा- पवन, तादानसन्धाररिन्वतियोगिताकाभावत्वनन्यो- दानापलन्, चिनाराभाव प्र.गमाववन्, नन्याभापत्वं पवन, सदाननसंरगानापरवान्ताभापत्लन्, चंचल- दिनरागडोपाधिरिति पत्। पनापन विशेजपता- समन्धन पति, पनामानाधिकरपान निति मोम पसा:, २५ सदा जति पानामा तजमिपाचाराधे भागातीलनुपपारदरबारमाराना पानुसारविरमान सिन्द्रिया .

·૨૧૪ वैगमितदानमा दात्. कर्मवासियामला, एमु शेपणामणि भयान सन्दको जलन finiFE गमन सा- सनि लिन मिगन्य गोति । स शिलादित तुके मनसि Fortra सान्योत्तर योगेन नासते, नित्यं मम नाम मनपणम् । सामान्य मादितिके fasfa नित्या, तब दिविध परापरभेदात्, परत्वमधिदेयतत्वमपरत्वमल्पदेपर- तित्वं समात्य पेचयाधि देशरत्तित्वात् सत्तायाः परः त्वम्, दूरत्ववियोवादीनान्नु परत्वमपरत्वर, पेववादित मादेरपरत्वमेय। आतिमाधशानि आचार्यकानि यथा। "व्यक्त रभेदमुल्यत्व महरोयानस्तितिः । रूपहानिरसमन्धा . नातिवाचकसंग्रहः" । इति। एकव्यक्तिकत्वादाकायत्वादिकं न जाति:, तुला व्यक्तिकत्वात् घटत्व कलसत्वञ्च न जातिइयन्, मझीर्य- तत्वं मर्तत्वञ्च न नातिः, अनस्याभयात् सामा न्यत्व न नातिः, व्यारत्तलभावस्य विशेषपदार्थस कम हानिः स्यादतो विशेषत्वं न जाति:, सनवायसपन्धाभा; यात् समवायो न जातिरिति सामान्य निरूपणम् !! सन्नित्व सरेकमात्र समवेतत्व विशेमत्वम्, एका श्रितगुण कम वारणाय सत्यन्तम्, सामान्यवारणाय विशे- यदलम्, घटादोनां हरणुकपर्यन्तानां तत्तदययव दात परसरं भेदः परमाराणाञ्च परस्परं भेदकोधिप्रेम एक, सतु खत एम व्याहत्तस्तल विशेगात्तरापेक्षा नातीति, विशेषञ्च नित्यद्रव्यष तिष्ठति नित्योति संक्षेपः, दार्थन्तु दर्शनान्तरकारनं मन्यते अतएवास्य दर्शन त्या -- विषम ·१० अध्याये २ अाह्निकम् । २१५ विशंपीनेति संज्ञा, एन्मानुयायिनामपि वैशेषिके- विसंज्ञा यौगिकोति विजपदार्यानपणम् । ॥ अवयवापयानो रणगुणनोः क्रियाक्रियावतोली- जिनातिमतो नियमिशेवय च सवन्दः समवायः, सप. साधनादेश एक सिद्धः, तत्वानुमानं प्रमाणं तचाहि गुण. क्रियादिविशिष्व इविशेषविशेषणतरुन्धविच्या विशिष्टः मुहिवाहण्डो पुरुष इति विशिवुद्धिवत्, नच खरूपसब- न्धनान्तरमिति पाचन, घनन्तररंगाणां समन्वत्वक- स्पने गोरवाल्लायवादेकस्य समवायस्य सिदिः, वायौ रू. पसनकाय य सत्वेऽपि रूपाभावान पाथरूपवानिति प्रती- निरिति, सनवायर विशेषणतासम्बन्धेन द्रव्यादिपरके ति इति, चयनतीन्द्रियः नित्यत्त्वे सति पतनान्यनावलात्, पानादिदत्यनुमानात् समवाय सातीन्द्रियवसिद्धिरिति देशेषिकाः इति समायनिरूपणन् । घमातोदिविधः संसर्गाभावान्योन्याभारभेदात्, संसर्गा- भायोपि विविधः प्रागभापचनात्यन्ताभावभेदात, द्रव्या. दिपट भिन्नत्यमभापत्तन, भेदभिन्नामारलं सगाभा- पालन, तादान सम्पन्धापरिवतियोगिताकाभाववनयो- मामालन, पिनाम्भारम्बम.गभावान्, मन्यामार पंगत्वन्, पसातनसंरानावनातामापलन्, स्व.- भिमसलोपाकिरिति पत्। पनानु विमचा- अन्न आति, जमावालानारामन त नीना- HT:, ना सिमापा जनताकारार्थना- पारगामिनीनुसारसबारमाना भानुदान पामाका ·२९६ । वैशेषिकदर्शनम्। यस भूतने घटादिकमप्रसारितं पुनरानीताल घटका- लस्य सबन्धाघट कत्वात् न.घटकाले : घटात्यन्ताभाव बुधि सत्तत्कालीनभूतलादिस्वरूप व तत्तदभावसम्बन्धत्वोपम- मात् । तत्वोत्मादविनाश.शाली सामयिकनामा चतुर्थो वं संसर्गाभाव इति केचित् इत्यन्यत्र विस्तर इत्यनायपदार्थ, निरूपणम्. ॐI . एतेषु सन्तसु. पदार्य घेव, गोतमोताः मोड़शपदावी अन्तभवन्ति, तथाहिं दुन्द्रियरूपं प्रत्यक्ष प्रमाणे द्रव्य एवाः मतर्भवति, व्याप्तिजामसान्यज्ञानपदरूपाणि अनुमानोप, भानशब्द प्रमाणामि. गुणे, . प्रात्मशरोरेन्द्रियमनोरूपाणि प्रमेयाणि द्रव्ये, रूपादयोऽर्या. गुणे, बुद्धिगुणे, प्रतिः र्य नगुणे, राग पत्रमात्मकमोहरूपा दोपा गुणे, परी- रमंयोगरूपनत्यभावश्च गुणे, सुख दुःखभोगामकं फलं गुये, दु:खं गुगो, प्रात्यन्तिक दुःखध्वगरूपापवर्गोऽभावेऽतर्भवति । मंशयाख्य नानपिशेमोगुण एप, मक्तिहे त्वच्यापियरूपं प्रयोजनं ययाययं द्रव्यगुणकर्माभाषपदार्थ 'अन्तर्भवति, माध्य साधनोभयसाध्यामायसाधनाभावहयान्यतरमोन पर दिप्रतिवाद्य भयानश्चय यध्यरूपो दृष्टान्तोययाप्यं द्या. दिप अन्तर्भवति, शास्थितार्यनिश्चयरूपः रिधानोगमा दार्थः, पदविणे पात्म का प्रयया मुणपन्तयन्ति, पार सायमानमज्ञानविगोपात्मक सोंगणा पदार्यः, नियो- मानवशे योगण ए, पायापरुपाः पादयतिमा मग एकान्तभन्त, दुटहेतुपा क्षेमभागा यशा व्यादित यन्ति, मायोकावियामा गत स, अतिनानिदिदातादिधामिरोvifaxil.

·१० अध्यायें २ श्राह्निकम् । महेत्वन्तरान्तिरनिरर्थकाविज्ञातार्यापार्थ काप्राप्तकालन्यू - नाधिकयुनरुज्ञानां निग्रहस्थानानां शब्दरूपतया गुणेऽन्त- र्भावः, अननुभाषणाज्ञानाप्रतिभाविक्षपाणां प्रभावन्त- भीषः । नतानुज्ञाया वाक्यरूपतया गुणेऽन्तर्भावः, पर्या नुयो- न्योपेचणस्याभावेन्तीपः, निरनुयोज्यानुयोगस्य वाक्य- रूपतया गुपेन्तर्भावः, सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमांत् कवा- प्रसङ्ग सापसिदान्तस्य गुणेन्तर्माव:, हेत्वाभासायनिग्रह- स्थानस्य दुटहेतुरूपत्वे ययायचं द्रव्यादिम्वन्तर्भावः, दोषो. झावनरूपत्वेतु गुण एवान्तभाव इति संक्षेपः॥ ३॥ तुतावभमतानुवायिनस्तु ट्रव्यराणकर्म सामान्यरूपा- सत्तार एव पदार्या इति वदन्ति । द्रव्य गुणकर्म सामान्य- सयासमवायसादृश्य शक्तयोटो पदार्या इति गुरव:10 दीधितिकृततु पदार्थतत्वनिरूपणाख्य प्रकरणे कतिप- यान कणादनर्षि प्रोतान् पदायान् खण्डन्तिम तदनु- कान फतिपयानतिरिवानगीसतवन्तश, तदिइ संक्षेपेण प्र. दर्शते । दिसालो नेशरादरिलो, प्राचां घट इदानी घट रत्लाव्यिवहारस्य ईशराम विभुपियकत्वेनैवोपपत्तेः, नर तयोभिन्नपिपासावमनुभवसिद्धनिति बालवा सति प्राचा पटः प्रतीक्षा घटः इदानी घटः तदानी इट इलारयि भिन्नभिन्नविषयकवानुनमात् कालदिशोरपि वडलाजीज्ञा- रमात्,तपास उपाधिभेदादेकपा दिशा एफेन कालेन या मरतां कड़नां सरदारालामुपपत्तिरवासाकरि एकेरलामानुमानाला तिन बानेर तार- सामाभदापतिः सम्पति, सुम्यादी सर.

·ww ·१० अध्याय २ अाहिकम् । २१४ पन्यया तादृशरीत्या नवस्थितापयवपरम्परासिद्धिप्रसङ्गात्, भवाणुपरिनाणासत्त्वेऽणुव्यवहारानुपपत्तिरतस्तत् परिमार्ण तदपिकरण व्यञ्चविखमेवाङ्गोकार्यमिति वाचं तदपेक्षया- ऽपलटपरिमाणवत्त्वस्यैव तदपेचयाऽणुत्वव्यवहारस्य विष यत्वात्, धन्यथा नारिकलादामलकमणु इत्यादिव्यवहार फवं स्यादिति ॥ खरे निमपि परिमाणं साति, द्रव्यत्वस्य परिमाण- व्वायत्वासना व्यत्वेन हेतुना बुटित्वादेरिव परिमा पसापि नखरे सिविरिति ॥ ७॥ एवमङ्ग ता गन्धरसरूपस्पर्शा धपि न पन्ति, तवा पति नत्तांभापत्य व रूपाद्यभावस्थाययोग्यप्रतियोगिकत्वे- नायोग्यतया वायौ रूपं नास्तीति प्रलक्षस्थानमपत्तेः। नए समवेतद्रव्यं प्रति पवित्वेन समवायिकारणत्वात् चचु- राद्यवयवानामनुद्भू तस्पर्श धावश्यक इति कायमतीन्द्रिया- नन्तस्पर्शकोटिकल्प नामपेक्ष्य लापपान्मतत्व नैव द्रव्यसमा- यिकारणताया: कल्पचितमुस्तित्वात्, मनवन्तु सन्द सम- साधिकारखतापछेदकतया गिजातिविशेषः नर भूत- बन सकीर्णत्वान्नादि न जानाति पाच मूर्तत्वभूल- पोषटत्वकलसत्वयोरिमानिन्नत्वात्, नद भूतं नीति सा प्रयोगखानु पत्तिः, तल भूसंपदस मूर्तपदल का सत्यस्वार्थ सादिकपात्, पवतेन्द्रियमा नपत्ति इमपार जानने न निलपि के रत्. नत्र मदिन मनपरिकारन्तारापना :दिना- इपिंदूमातरसारमा पनि समारन:- पारस संयोनिमसामान इजाजरा .

·२२० पैशेषिकदर्शनम्। अन्यथा पर्यवत्वन हेतुतानतेऽपि तहोमस्थानिरामा दिति ॥ एवं एयक्त्वमपि न गुणान्तरन्, पन्योन्याभावेजा. यमस्मात् एगितिव्यवहारोपपत्तेः, नचान्योन्याभावस सावधित्वाभायात् सावधित्वयिषयकताहशव्यवहारस कवं तेनोपपत्तिरिति वाच्यताहशव्यवहारस्य सावधिविषयकले प्रमाणाभावात्, नचैवं घटः पटान्ने त्यपि प्रयोगापत्तिः अन्यारादित्यादिसूत्रस्थान्यपदस्य तदर्यकपरतया यश ब्दसमभिव्याहारइव नजममभिव्याहरेऽपि पञ्चम्याः सा- वादिति वाच्च तम वस्थान्य शब्दस्य तदर्थकशब्दविशेषपर व्या नातदन्तर्भावासम्भवात्, नच "अन्य इत्यर्थग्रहणमि- सरग्रहणं प्रपञ्चार्थम्" इनिसिद्धान्तकौमुदीविरोध इति धाचं तस्या अपि प्राप्ततिगणविशेधे तात्मांत; नच "ध विनानानाभिस्त तीयान्यतरस्याम्" इतिखो प्रयकर- ब्दग्रहणं निरर्थकमिति वाच्य टतीयाहितीतार्थमेव तत्स से तच्छ व्दग्रहणात्, वस्तुतस्तु नमो.न्याधिक त्वमेव नास्ति तस भेदमानार्थकत्वात् मिनेतिसूते पृथक शब्दस्य असाहि: त्याध कस्यापि योगे पञ्चम्यर्थ पृथक्श व्दस्य ग्रचणमतएक "दुनोति चन्द्रात् पृथगप्यनङ्गः, इत्यादि प्रयोगोऽपि साधु सङ्गच्छते, यद्दा पृथकशब्दस्य भेदभावार्थकात्वेन धन्यार्थ- वाभावात् यग्विनेतिरुले प्रयकशब्दग्रहणम्, अव्ययनि- मातातिरिक्तनामाधियोर्भेदान्वयासम्मवे ऽपि पृथक्शब्दस्या- व्यय तया पयममात् पृथगितल भेदान्वयसम्मवादित संक्षेपः। एवं मरत्वापरत्वे पमि न गुणान्तरे बडतराल्यावर

·No text on this page.

·No text on this page.

·१० अध्याये २ आह्निकम् । २२३ एकमेकावयाया अचमवाधिकारणं नास्ति भावका. मातसासमवायिकारणजन्यत्वे मानाभावात् ॥ ३ ॥ व्यनाशं प्रति धवनवायिकारणनाश एव कारलं नतु मनवायिकारण नाशः, तस्याल,प्तत्वात्, निवसन्तव्य- नाशे घसमयायिकारण नाशय हेतुत.य: ला तत्वात्, বনভাৱিাৰামৰৰ ৰ ঘৰৰবিন্ধাবলা যান रमेनास्यविनाशः कार्यकारणभावान्तरकल्पनामच क्षण- विलम्बकल्पनाया एप लघीय खादिति ॥ * ॥ द्रज्यस्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शवत्वने व प्रयोजक नतून कत्वमपि, धतएव शोतोपारिति सार्श नबनो.पि साधु सते, वसरेणोः सार्थनाभावेतु प्रसपरिमा. एमपि व्यसानिमयोनक पाचन, रूपस प्रयोजनाये न्य कसन्निकानन्तरं पायुतीति सानोकि कमलजानु- पपत्ते गौरवाच। एकः फूत्कारः द्वौ पूकारों सः फात्कारा इत्या चाकारक वागतमझवामपनु मगर, फाषध पारपाया धग्रहोपात्। दूधाधुमाल. तु रूपनेर भयोजक नतु पया मानामापत् उ. सी न्याया: ममापायाधुः सनिपारा। समय- यिवसायत धामापार चार- रसोइयो, एस. सा.कारवाया....रस ;; ܢܶܐ ܝܽ܆ ܟܿܝܪ ܢܵܝܵܐ، किलो.से. viiis. ;. .܀ .....

·२२३ finitiगा : ai. नि... Trt पामराम है भा. भ..' NAT गाना ! पमान +14 मिपाल माer in it frie+ मोर मो. ansfsaints: मारमा नकारात. rait मिस परिवार सोशानिपरिमार, HI पायम होकार नागोराव ना सपोगदपयंत्र पाहावापान नायते तत्तसगुन्यले कानुन पाय नम न्तरप सु या तस पीतमले दोमनाहाहाकारोको पप: भन्दया नयनयन गइपित्तस मीमा मैले फयं न ग्टह्यते। द्रव्यप्रत्यक्षवामान्येत मदरसगन्धवालीतर योदधनिमयायित्व तन्त्रम्, नच रसनगा पित्तप्राय पनीतसुरभिभागयोः कयमध्य मति पाचन असि रूपविरहेण पाचुपत्य स्पर्शाभावेन प सानसासम्भवाना नच रसनप्राणाभ्यां तयोति या योयर पासामथ्यात् ॥ ॥ एवं घटत्ववादिना घटत्वादेरभावहापि न प्रत्यवं पर स्वत्वस्य घटेदरारत्तित्वघटिवस्य घटेकरातीन्द्रियादित नयो.

·१० अध्याये २ अाह्निकम् । २२५ तीन्द्रियत्वात, एवं नावित्वयापि नित्याने कसमवेतलाम- कत्वेन पतीन्द्रियत्वात् तद् पावचिन्नाभावोऽपि न प्रत्य- विषयः ॥ सत्ता च न द्रव्य गुणयन तिरे का प्रयत्नस्दिा जाति: धर्मादीनामतीन्द्रियत्वेन तव प्रत्यक्षायोगात् सामान्यादा- अपि सहयवहाराच्च, न च मत्ताजात्यनकोकारे घटः सन्नि- 'त्यादिव्यबहारलानुपपत्तिरिति वाच्य वर्तमानत्व स तदाय- 'हारपिपयत्वात्, ननु नच्छन्दस्य शक्यतावच्छेदकं किमिति पेत् भावत्वमिति ग्टहाण, मात्वञ्चाभावान्यवन, घभाव- बञ्चानुगतप्रत्ययसिद्धमख एडोपाधि: घय या भावत्व नेपा- खएडोपाधिः। नच भावत्वं सदितिव्यवहारः कपमुपप- द्यते! इति याच्य' जयत्यं जयं घटानायो घटामारवानी- वादियत् सा मन स्वरत्तित्वामीकारेण तदुपपत्त: 01 र राणत्वमपि न रूपादिरर्षि शतावेका प्रलक्ष. रिद्वा जाति:, पतीन्दूिचे प्रत्यक्षायोगात् तुरगादे क. गतिमाये वालणादेश पाएमा प रायमानपम: पराणोऽयं प्रासाणय:दिव्यवहाराच, नए ट्रसन्नी- न्य सामान्यपद शिकार ताव मानुगतीकलानां वाय. कारण तानासा सुना रहा फार्मास पास रहेर नना कारण समय में इस मार".... रवि : -... ܝ݇ܢܵܨܶܢܕ݁ܝܟ݂ ܕ݁ܰܢܨܰܥ: ، ܖ܇܇ ܐܲܪܪܵܐ، ܐܵܙܵܝܢܵ

·No text on this page.

·१० अध्याये २ श्राह्निकम् । २२७ प्रयं स्थाणुनवे.यादिपाच्य वाणखले शादवोधात्मक एव संशयोजायते पदाधीनाया: धन उपस्थितेः कोरिइयो. पखितेच तदुभयविरोधज्ञानसंशयात्मकयोन्वताज्ञानादि- समभिल्याइताया: शादसामग्रवाः सत्त्वात्। “पमानाने. अधर्मोपपत्ते विप्रतिपत्तेरुपलब्धयनुप जव्याव्यवसातच विशे- मापेन्त्री विमर्श संशयः" इति सूतं प्रणवतोमहर्षेपि तन्नत- मिदन् । एकमेकनिकनानाविरुदधर्म प्रचारक ज्ञानवरूप संशयत्व कोटिहयोपस्थितिप्रतिसामग्रीसमाजाधीनं न क- स्थापि कार्यतावच्छेदकं यथा नीलघटत्वम्, एवं संघय- वन्यज्ञानत्वरूपं निश्चयत्वनपि नोल वचून्यघटत्वरच का. र्यतावच्छ दकन् ॥ 0 एवं खत्वमपि पदार्थान्तरन्, यवेषिनियोगयोय बदिति पेत, तईि कोपिनियोगः। भक्षणादिकमिति चेन्न परको येऽप्यन्वादी तत्सवात्, भालसिह नतोति क्षेत् किं तच्छानन्, परसं नादयोतेन्यादिकमिति चेत् सबान- बोतो कंचं तस्य मत्तिः, तस्मात् सबमनिरिकनेर, तल प्रमाणच परख नाद होते.त्यादिक शाखनेव, तब प्रति- मोराशनळयधिवास्निरपते, भासते 1 दाना- दिभिः, कारखानाने शशिमला काला जाता पार्यकारणभावनिर्मः इति द!! एवं रिरिचते सारनपसने कहा- बाजियमापनानले पारनरसिद. सधानाने भारत से न्यारP. सारिका । .

·No text on this page.

·No text on this page.

·२३४ पिकदर्शनम्। यदालयपुरीभला ला यां शरणं गता ! १९ ॥ तदाजया किल दक्षता घgral. न्तयागना मतिपदनीसमोपतः । ऋणाभरलिजरती परसती कलेवरं पुनरपन्मनोहरम् ॥ २२ ॥ अवेव शिवम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·शशाब्दबोधः । इदन्त वधेयन, अष्टदशरवानामीदानी यत्व जातेरज्ञातत्वेन तद्र पेण शकिग्रहय पदार्योपासते. दृशी शक्तिीपदार्थोपस्थिति । चत केचित् इयरयर. एवं संख्यापि पदार्यान्तरं नतु गुणः, एक रूपमि- त्यादिप्रत्ययात्, नचामौ भ्रमः, वाधकाभायात, एकार्य- समय प्रत्यासत्तमा तया प्रत्यय इति चत विलक्षपाम' समयावकार्यगमवायाभ्यामविलक्षणायाद्दत्तातोतेरय' बाहित्यप्रतीतिस्तत समयावसमवाचिसंयोगयोः सदर सापशि याच्यं तवापि घटत्वादी एकयि समयायम एकाददेव हित्वन्यापि मन्येन दे घटत्ये इत्यादिप्रत्यय दुबारदत्, रूपत्वादी एमावसमावेन दियाभारः पदमत्व सामान्य मत्स्ययापक्षापाप वा। २२८ वैशेषिकदर्शनम् । देरपि कारण त्वमिप्यते तदा तेषामप्येकशक्तिमत्त्वेन कारण त्वमस्तु तथापि नातिनयकल्पनाम पेक्ष्य शक्तिद्वयकल्पनर लावेन न्यायसीति । मण्यादिषप्य कजातिखीकारे च में- णित्वादिनी सङ्करप्रसङ्ग इति ।.॥ एवं शाब्दस्यलेऽपि घट मितिवाक्यघटकपद जन्यपदायो- पस्थितिटितसामग्रां शक्तिः शाब्दबोधानुकू ला वीक- व्या, नातोघट: कर्म त्वमित्यादिनिराकाजवाफ्यस्थले तार- न्तनानां दशरयादिपदात् केन रूपेणोपस्थितिः, दशर शासम्भवात्, एवं पिशाचाद्यतीन्द्रियशक्तपदसलेऽपि को दयाच्यवादिनैव दशरथाद्य पस्यितिरिति वदन्ति ॥ ७॥ गात, नच महारजने नदुपरक्तपटादौ च ययाऽपिल यो जबपि प्रकार लोहित्य स्वावलनण्यात तय समायोय . ५ नोभलादर्गानि

·No text on this page.