·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·DES BAS विश्वनाथो विजयते। शक्तिवादः महामहोपाध्यायश्रीयुतगदाधरभट्टाचार्यप्रचीत: श्रीयुततार्किकशिरोमथिमाधवप्रणीत- टोकासमलंकृतः । पुण्यपत्तनस्थराजकीयप्रधानपाठशालाध्यापक भारहाजगोविन्दशास्त्रिणा संशोधितः । श्रीयुत वाबू पबिनाशीलाल को भाजानुसार पंडित हरिशंकर ने काशौ पाययंत्रालय में मुद्रित किया। पुस्तकाभिलाषी महाशयों को लेना होय तो कचौगैगली में बाबलाल गुमास्ते के दुकान पर मिलेगौ ॥ मूल्य १॥ सन १८८६

·No text on this page.

·A ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ माधव्युपेतःशक्तिवादः ॥ :- ::-: सङ्घतालक्षणाचार्थे पदवृत्तिः । यो। पाराध्ययाङ्गिग्मुितांबरदांसुधीरैलब्धम्फलंसमधिकंप्र- तैरभौष्टम् । संसारसागरत रिंभज जनकपात्रौंटुर्गानमामि भवभौतिविनाशनाय ॥ १ ॥ ख्यात:पूर्गा कुलार्णवेन्दसदृशाय चक्रपाणिध्वयं तह श्योनररानभैरवमहावेगान्यथाकारकः । यो- राजेन्द्रकृतीतदीयकुन्त जीविख्यातविश्व श्व रस्तत्पुरोऽहमिमा करीमिविकृतिश्रीमावबस्ताकि कः ॥ २ ॥ टोकांविशुजनप्रमोद. जननौंसिद्धान्तसिद्धांशुमांश्रीमन्माधवनामके नरचितांयत्ने नधौ- भिशशुभैः ॥ काषायैःपरिमृज्य चिचतरणिं संसृत्यपारंपरंधौरोग- छतुसत्पदार्थकुतुको मच्छक्तिवादार्णवे ॥३॥ शिष्यजितासयाछ- तिम्विभजते ॥ सङ्कतइति । अर्थे, ऽनिष्ठा। पदवत्तिः, पदनमू- पितावृत्तिः शाब्वाधौपयिकसम्बन्धइत्यर्थः । नचैतहिभजन- मनुपपन्नम् । व्यञ्जनाया अतिरिक्तत्तित्वात् । अन्यथा गच्छग. च्छसिचेत्कान्तपन्धानःसन्तु शिवाः । ममापि जन्मतत्रैवभूया. दरानगताभवानि'त्यादीतवगमनेनमममरगां भविष्य तोल्यादिबोध- स्यानुभवसिद्धस्यानुपपत्तिरितिवाच्यम् । व्यञ्जनायावृत्तिस्योपग- मेतस्था:स्वरूपसल्याएबहेतु तायावाच्यतयातज्ज्ञानजन्य पदार्थो- पस्थि तेरनपेक्षितत्वेन तत्तत्पदार्थविषयकगाब्दबुद्धौपदहत्ति- ज्ञानजन्यपदार्थीपस्थिते तुतयाव्यभिचाराद् व्यञ्जनावृत्त्यज- न्यशाब्दत्व सकार्यतावच्छेदककोटौनिवेशेगौरवात् । एवम्ता- ·[२] - - .. दृशतादृशान्वयबधेिताष्टशान्वयतात्पर्यज्ञानस्याव्यभिचारात्का- यंतावच्छेदकसङ्कोचे गौरवात् नचव्यग्यार्थबोधेपितस्य- हेतु त्वात्कुतीव्यभिचार इतिवाच्यम् । व्यञ्जनाया वृत्तित्वखी कत गामाल कारिगाम्यते व्य यार्थबुद्धौ तस्याहेतुत्वात् । अतएव वयस्थानागगसङ्गादङ्गानांहन्तिवेदनामित्यादीवय स्था- युवतीनागरपुरुषसंयोगादङ्गानांवेदनाहन्नौतितात्पर्य ज्ञानवशे- मायक्यार्थबोधानन्तरंतात्पयाविषयीभूतस्य वयस्थागैतिकौना- गरयोगात्शुण्ठी योगाद् पङ्गानांवेदनांहन्तीत्यर्थबोध स्याभिधा- मूलव्यञ्चनाऽतस्तेषामुपपत्तिः तादृशावधितात्पर्यज्ञानस्तुर शक्तावतादृशवाधसम्मभिधामून व्यञ्जनास्वीकारानुपपत्त: एवंशक्यार्थबुद्धः प्राकव्ययार्थबोधवार णायव्य ज्यावधिम्मलिश क्यादिजन्यबोधस्य हेतुतायातः खोकरणीयतयागौरवाच । नवव्यञ्जनायात्तित्वानुपगमेत चतत्र तादृशबाध स्यानुभवसिद्ध- स्थानुपपत्तिरिति अगत्याव्यञ्जनायावृत्तित्वमङ्गो कार्यमितिवा च्यम् । मनसैवतादृशोधखोकारात् । नचमानसस्यप्रत्ये कप- दार्थोपस्थितिमूलकतयामरणाद्युपस्थापकाभावात् कथं त- वगमनेनमममरणमित्यादिमानसे बाधः ममतुताहशायवि- षयकशाब्दबुद्धि प्रतिव्यञ्जनायाःखरूप सस्थाहतुत्वोपममानमर- पपदार्थोपस्थितिमन्तरेगोवतादृशशाब्दबोधसिवाच्यम् । ता. दृशषाक्यज्ञानस्यतादृशवाक्यान्तर्गतजन्मा दिपदनान स्यावातदुप- थापकत्वकल्पनात् । नघताशवाक्यादिज्ञानस्यस्मृतिजन- कावं किंवाव्यञ्जनाया: शाब्दबोधन नकत्वमित्यविनिगमकाभा. वदतिवाच्यम् । व्यञ्जनायाअतिरिकायास्तस्याःशाब्दबोधनमका- स्वस्योक्तगुरुतरकार्यकारणभावहयस्यव्यङ्ग्वार्थबोधप्रतिशक्त्यादि जानजन्यशाब्दबोधकारमावस्यचकल्पनामपेक्ष्यताहशवाक्या- दिनानस्यमरणादिस्मारकत्वकल्पने स्फुटतरलाधवादियक्षम् ।

·[३] ॥ हत्यापदप्रतिपाद्योऽर्थ इत्यभिधीयते ॥ इदंपदमसुमधे . बोधयतु मम्मापदादयमर्थीबोहन्य, इतिचेच्छासह. तरूपात्तिः । तत्राधुनिकसङ्केत:परिभाषा, तया. चार्थबोधकं पदंपारिभाषिकम् । यथाशास्त्रकारादिस- झे तितनदोवृधादिपदम् । ईश्वरसंकेत: शक्तिम्तयार्थ- बोधकंपदंबाचकम् । यथागोत्वादिविशिष्ट बोधकंगवा- दिपदम् । तद्बोध्योर्योगवादिर्वाच्यः । सएवार्थीमुख्य- इत्युच्यते ॥ वाच्य वाचक पदेईश्वरेच्छायाबोधकत्वेन- याविषयता सैवधात्वर्थः । तस्याश्रयाखरूपंकट त्वं पदे कर्ट प्रत्यारे बोध्य ने। पदेगांवक्तिगांब्रगोर्वा कमि- त्यादीकर्म प्रत्ययान्तेनार्थवाचक पदेनतत्तदर्थविषयक-- तिविस्तरेण ॥ अनयो:समोचौन स्वाममौ चीनत्वेसुधी भिविभा- व्ये॥ वृत्त्यापदप्रतिपाद्यति । वृत्त्यातत्पदप्रतिपाद्यएवतदर्थ इत्य- थः । तत्पदप्रतिपाद्य त्वन्तत्पदप्रयोज्यशाब्दबोधौयविषयताच- यत्वम्। सय त्यनुमादाने घटबद्भूतलमित्वानुपूर्वी घटक घटपद- प्रयोज्य शाब्दबोधीयविषय त्वस्य भूतले पिसत्वात्तस्यघटपदार्थ वा- पत्तिरता हत्त्ये गुतम् । तथाचस्ववत्तिप्रयोज्यायाशाब्दबोधोय- विषयतासदाश्रयस्तत्पदार्थः पर्यवसितः । केचित्तुतत्य दप्रति- पादात्वन्तत्पदोपस्थाप्यत्वंतथाच यशाकञ्चित्कालि कादिसम्ब-- धनघटपदादिनापटादेरप्य स्थितिसम्भवात् पटस्य घटपदवा- च्यापत्तिरताकृत्ये त्य नामित्याहुः । सङ्केत रूपांवत्तिं विवो. ति । इदमिति । इदमेतदय विषयकबोधजनकंभव स्वित्यर्थः । प- स्मादिति । तत्परजन्य विषय तावान् भव वित्यर्थः ॥ ईश्वरेच्छाया: बाघजनकवनयाविषयताइनि। ईश्वरेच्छानिरूपितायाबोध- विषयतातनिरूपितजनकरवप्रकारतानिरूपि तविषयतत्यर्थः ॥ Aware- ·[४] स्वरूपतत्तत्कर्मत्वंधात्वर्थे कदेशेबोधेबोध्यते । पर्दैनगो- रुच्यतेपदस्यगौर्वाच्य इत्यादीपदनिष्ठधात्वर्थीभूतादृश- विषयताया:परंपरयानिरूपितत्वंतादृशविषयतानि- रूपकबोधजनकत्व प्रकारतान्त:पातिबोधनिष्ठविषय-- तानिरुपकविषतामंबन्धावच्छिन्नप्रकारताश्रयस्वरूप तादृशक्रियाकर्मत्वंगवादीकमप्रत्ययेनबोध्यते । हितो. येच्छाया:सङ्के तरूपत्वे तद् वैपरीत्यमूद्यम् इतिन्याय- सिद्धान्तः ॥ अत्रमीमांसकानुयायिनः। अपभ्रशाद- पिशक्तिनमेगाथप्रत्ययात्मन्मात्रविषयकेभगवत्संकेते धौरवथै कदेशबधिबाध्यतेति। तथाचगापदंगांवत्तीत्यादौगोवि- षयकबोधविषय तानिरूपितजनकत्व प्रकारतानिरूपितेश्वरेच्छा. विषयत्वाश्रये गोपदमित्यन्वयबोधः । नचगाविषयकघटविषयक समूहालम्ब नबोधस्यापिकदाचिदुत्पत्त्यागीपदंघटवतो त्या दिव्य- वहारापत्तिरितिवाच्यम् । गापदंगांवक्तीत्यादौगाविषयकबोध- विषयतानिरूपित जनकत्व प्रकारतानिरूपितविषयताश्रयोगाप- दम् इत्यन्चयबोधे गोविषय कत्वस्य बोधेबोधान्वयि विषयताया- मपिभवच्छिन्न त्यसंसर्गेणान्वयस्वीकारात् । तथाचगापदंगावि- षय काध जनकंभव वित्या कारक भगवदिच्छा विषयतान्तर्गलबो- धविषय तायांधटविषयकत्वानवच्छिन्न त्वात्नतथाप्रयोगः । के- चित्त बेधिबाध्यतइत्यस्यवोधविषयत्वे इत्यर्थः । तथाचगावि- षयत्वस्यावच्छिन्न त्वमसर्गेगा धात्वर्थ कदेशेबोध विषयत्वेऽन्वयान्ना- नुपपत्तिरित्याहुः । वैपरीव्यमूह्य मिति । गोपदंगांवतो त्यादौ धात्वर्थीभूतबाधवित्रयत्वप्रकारतानिरूपितविषयतायाः परंप- रानिस्पकत्वंतनिरूपितविष यतानिरूपितबोधविषयतानिरू- पितजन्य त्वविषयतानिरूपित विषय ताश्रयत्वरूपकटवक- ·[५] तम्यापिबोधकरवे नविषय त्वमितिनैयायिकैरभ्य पग- मात्तस्यापिवाचकत्वंसाधुत्वञ्चस्याट् एवंलाक्षगि कग. गादिपदस्योतयुक्तातोरादिवाचक त्वापत्तिः। यत्तु ता- दृशेच्छयाभगवदुचरित त्वं वाचक त्वम् अपभ्रं शादयश्च नार्थ प्रत्यायनेच्छथाभगवटुचरिता इतिनातिप्रसङ्ग इति चेन्न । अम्मदाद्यच्चरितष्वव्याप्त : भगवदुचरितजाती- यत्वनिवेशपिवेदस्थ नामगि पदेष्वतिव्याप्त : मादिदेव- दत्तादिपदेष्वव्याप्त श्च । । ट प्रत्ययेनबाध्यते । पदेन गौरूच्य इत्यादौधा त्वर्थीभूतबोधवि- षयत्वप्रकारतानिरूपित विष यतायामाश्रयत्वरूपंकर्मत्वं कर्मप्र-- त्ययेनप्रत्याय्यते । तयाचस्वनिरूपितविषयत्व विषय तानिरुपित- बाधविषयतानिरूपितजन्यत्व विषयतानिरूपितविषयतामम्ब-- म्वेनपदनिष्ठायावधिविषयत्व प्रकारतानिरपितयिषयतातदाश्रयो गौरियन्वयबोधस्तादृशसंबन्धावच्छिन्ननिष्ठत्वंटतो यार्थः । अपभ्रं. शतागाच्छमाच्छशब्दातबाधकत्व नबोध जनकर वे न तस्यापि अप- भ्रंशस्थापिसाधुत्वंटुरदृष्टाजन करवंशतिमशिनपदस्थैवटुग्दृष्टजन- कत्वादितिभावः । एवं नानगि कति । उक्तयुक्तागडा दिपदात्ती. राविषयकबाधोत्पत्त्या सन्मात्रविषयक भगवत्म झेले तस्याबधिकत्वे- नविषयत्वसत्वेनेत्यर्थः। अपभ्रशादयइत्यादिनालाक्षणिक परिग्र- हः। यदापिभगववदुचरितस जातोय त्वं यदिभगवटुचरितवृत्तिना- तिमत्त्व, तदाघटबोधेिच्छ याभगवदुचरितघटवत्तिशब्द त्त्ववत्ता- मादायघटपदेपिपटवाचकत्वापत्तिः । यदिच भगवदुचरितत्ति- शब्दावव्याप्यजातिमत्व तदाघटत्वमादायकेवलघकारशब्देपि- घटवाचक स्वापत्तिः यदितत्तदुच्चरितवृत्त्यानुपूर्वीमत्त्वन्तदापिघ- टत्व विशिष्टात्वमादायघशब्द वाचकत्वापत्तिः । अथएक पुरुषी- ·[६] चरितशब्देऽन्यपुरुषाच्चरितशब्दवैजात्यमनुभव सिह मनुभवसि.. इखश्चतत्पुरुषाचारगप्रयाज्यत्वम् । तथाचानुमतमहिनोभ- गवत: सकल जातीयशब्दोच्चारणा कट त्वात्सर्वेषामेवशब्दाना- मौवगच्चारणा प्रयोज्य जातिमत्वम् अपभ्रंशादीच तादृशजाति- नवौक्रीयते । घटविषयकबाधेच्छयाभगवदुबारा प्रयोज्यजाति- मत्त्वतद्दा चकत्त्वमिति चेन्न । तादृशजातेः प्रत्येकवर्गाध्वेवानुभ- वसिद्धस्वात् । यदिचघकारीतरटकारविल जग जाति पयते त- दाप्रत्येकवर्गोप्यनुभवसिमाया विलक्षण जातेरपिउपगमाव्यतयाघ- कारादेरपिघटवाचकत्वापत्तिः। घटबाधेच्छयाभगवदुच्चारगांत- त्प्रयोज्यं न प्रत्ये कत्तिजातो अपितुषकारोत्तर वृतिटकारवत्ति जातावितिवासको वानहाति, तथालेप प्यस्मादुच्चरितघटादि- पर्दवच्याप्त दुबार स्वात् । तथाप्येतावित कणायामरिदेषात् तत्तद्दोषमुपेक्ष्यस्फटतरन्तरदोषान्तरमाह । वैदस्थलागि केहू- ति । गुरवस्तुतादृशेच्छ याभगवटुब रितत्तिबोध जनकत्व प्रकार- तानिरूपितविशेश्यतावच्छेदकतापर्याप्ताधिकरगाधर्मवत्वरूपंताह- छियाभगवटुचरितसजातीयत्व मित्तिनिवेशन नाम्मदुचरितपदे- ध्वव्याप्तिनवापदंशादावतिव्याप्तिरित्यतादोषान्तरमाहवेदस्यला क्षगि के तीतिप्राहुः । आयु तमित्यादि । वेदेआयुषपदस्यमायुर्ज- न केलाचगाकतयातस्यायुर्जनक वाचकत्वापत्तिरितिभावः । सा- दौति । खसजातीयध्वंसप्रागभावप्रतियोगित्वं, खाश्रय प्रतियो- गिध्वंसव्याप्य तत्मा गभावप्रतियोगिहत्तित्व खतादात्म्योभयसम्व- धनधर्मविशिष्टधर्मवत्त्वमनादित्वन्तदन्यत्वंसादित्वम् । अथवा तादृशायभमम्बनधर्मविशिष्ट धर्मान्यधर्मवत्व मादित्वम् । य छमावच्छिन्नसादित्व व्यवहारस्त हम स्यैवधर्मविशिष्टान्यधर्मवत्वेन भानस्यव्युत्पत्तिसिहतयाघटशब्दादौतादृशधर्मान्चतत्तद्यक्तित्वादि .

·[७] हादन्हि पितानामर्यादिति वैदेनामपदस्यदेवदत्ता- दिपरत्वे देवदत्त त्वादिख रूपागांभगवटनुच्चरितत्वात्। एवमीश्वरसके तस्य शातिर वेश्वरानको कर्तृमत शाब्द बोधानुपपत्त: । अथशाब्दबोधोपयोगितायामीश्वगै- धर्मवक्त्वं पिघटशब्दासादितिव्यवहारस्य नापत्तिः । ईश्वरोच्च- रितशब्दवाच्या वाचकशब्दान्यथब्दत्वम् । ईश्वरीञ्चरितश ब्दान्यत्वं वाप्रकलेसादिस्वमिति । द्वादशेऽन्हि पितानामकुर्याद इति । पत्रपुत्रस्येत्यध्याहार्यम् । तचपुत्रपदंपुत्रत्वसमानाधिक- रणधर्मविशिष्ट परम् । स्वविषयक ज्ञान जनकत्वं तदुत्तरषष्ठ्यर्थः नामपदनामस्वसमानाधिकरणधर्मविशिष्टपरम् । तथाचपुच त्व- समानाधिकरकधर्मविशिष्टविषयकज्ञानजनकनामत्वसमानाधि- करणधर्मविशिष्टविषयकपिटसमवेतकृतिरिष्टसाधनिकेत्यन्वय. वोधः। पतएतादृशवाक्यात्पुत्रत्वसमानाधिकरणधर्मवहिशेष्य- बनामस्वसमानाधिकरणधर्मविशिष्ट पिषयक पितृसमवेतकृति- धर्मिकष्टसाधन प्रकारकबधिरजायतामिल्याकारकभगवत. तात्पर्य मङ्गीकार्यम् । तादृशभगवदिच्छानिरूपितपुत्रत्वसमा माधिकरणचैवत्वारिजात्यवच्छिन्नविषयकबाधजनकखेनविषय- तायानामत्वसमानाधिकरणचैत्र पदत्वाद्यानुपूर्वी विशिष्टे सत्वा- द भगवत्सङ्केतरूप शक्यत्वं तत्रनिर्वाधर्मवैतितस्यलक्ष्यतयात. चाव्याप्तिसङ्गतिरितिबोध्यम् । एवमौश्वरेति । ईश्वरेच्छागिरु- पितपदजन्य बोधविषय स्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यतायास्ताह- সানিনিনিষদীন সোনালি হিননি- प्यतायावाक्तित्वे । शाब्दबोधोपयोगितायां, शाब्दबोधकार- पतावच्छेदककोटौ । एवंचेति । ईश्वररवमनिवेश्य विज्ञान- ·[८] यत्वमनुपादेयम् । एवं चाधुनिकस राजानादपिशाब्द बोधस्तादृशमतस्यत्तित्वंचनर्वहति । नचाधुनि- कसंकेतम्य वृत्तिवेतात्पर्यस्यापितथात्व प्रसङ्ग स्तम्या- पि बोधकत्वेनपदविषय तयासङ्घ तरूपत्वात् । नचे- ष्टापत्तिः । तथासतिलक्षणास्थले तात्पर्यस्य वृत्तित यालक्ष गायावृत्तित्वोच्छ दप्रसङ्गादितिवाच्यम् । य. त:पदार्थोपस्थितिव्यापारकःस ताति,स्तात्पर्य जा. नंचसाक्षादेवशाब्दबोधोयागिनतु पदार्थोपस्थितिहारा- वृत्त्य पस्थापितपदार्थएवप्रकरणादिनावक्तृतात्पयांव- धारणात् । तत्पुरुषसङ्केतिततदुच्चारितडित्यादिप- देष्वाधुनिक सङ्कतस्तत्पुरुषवाक्यादितएवप्रागवधारि. त इतिपदार्थोपस्थितित:पूर्वमेवतत्म्मरग्यमभवेनतस्य पदार्थस्मारकतयावृत्तित्व निर्वाह तिचेद् एवमपिसंके- तस्यशब्दमंबन्धत्वमानाभावेननिष्प्रतियागिकतयासद. संभवेन च पदार्थाश्थापक त्वासंभव नहत्ति त्वा निर्वाहात्। स्य हेतुत्वेच । आधुनिकेति। तथाचशक्ति जानकारगातावच्छेदक- स्यशक्तिधमाधुनिक सङ्केतज्ञानसाधारणत्वात्स्वातन्त्र्य नाकार- सतां विनापिशाब्दबोधइतिभावः । पदार्थोपस्थितिव्यापारक. संकेतइति । पदार्थोपस्थितिहाराशाब्दबोधोपयोगिकमसम्ब बहत्यर्थः । प्रकरणादिनेति । प्रकर गाम्भोजनादि । डित्यादी- ति । डिल्य इतिकाष्ठमय हस्तिनिसङ्कतः । श्यामरूपोयुवा- विद्यान्वन बान्धार्मिकःप्रियः । सर्वशास्त्र प्रवक्ताचडित्य इत्यभि- धीयते । इति प्रवादात्तादृश पुरुषावा । मानाभावेनेति । ननु. सप्रतियागिकत्वमेवमानमत पाइ । निष्पतियागिकतयेति । तघाचल क्षमायावृत्तित्वानुपगमेगङ्गादिपदात्तौरानुपस्थि- सौतत्रतत्पदव्यक्तीस्तात्पर्याग्रहाच्छाब्दवीधानुपपत्तितस्यवृतित्व- ·[8] एतेनशाब्दबोधौपायकसंबन्धवेनेश्वरसंवतजानहेतुस्त- चमीमांसकानामपिसंभवतितादृशज्ञानविरोधिविप- रोतज्ञानामावादितिनिरस्तम् । यत्तु स्वजन्वबोधवि- षयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वमर्थे पदमम्बन्धः पदेचार्थ. स्य विपरीतः अस्यसम्बन्धवमन्वयानुपपत्त्याकलप्यते, एतादृशपरंपरायाअपभ्रंशस्थले सम्बन्धतानखौनियत- इतितनतत्सम्बन्धावगाहिजानंभमएवेति । तदपितु- च्छम् । मलप्तस्यतादृशेच्छाविषयत्वस्यसम्बन्धत्वोपगमे ताशज्ञानविषयत्वखसमानकालीनज्ञानविषयत्वा- एतेनेति । निष्यतियोगिकतयासम्बन्ध स्वाभावेन । एवं तादृशरू- पेगकारणतायामात्माश्रयोपिदापोबाध्यः । तच्चेति । शाब्दबा- धापयोगिकसम्बन्धत्वेनेश्वरसङ्केतजानञ्च । तादृशेति । शा. ब्दबोधोपयोगिकसम्बन्धवेनेश्वरसङ्केतजामविरोधितानाभा. वादित्यर्थः । विपरीतइति । स्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविषय- त्वप्रकारतानिरुपितबाधविषयतानिरूपितजन्यत्वविषयतानि- रूपितविषयत्व मित्यर्थः । स्वविषयकबाधजनकत्वप्रकारतानिरू. पित विशेष्यत्वमित्यर्थोवा (स्वपदंपदार्थ परं, तादृशज्ञानविषयत्वं, खजन्यबाधजनकरवप्रकारकजानविषयत्वमित्यर्थः । स्वसमान- कालीनेति । खपदंपद परम् । आदिनाखविषयकज्ञानविषय- मावश्यक, नचतात्पर्यग्रहार्य लक्षणाधौनापस्थितेरपेक्षितत्वे- पि तदधौनापस्थितित्वेनशाब्दबुद्धिहेतुत्वेमानाभावेन तस्या- वृत्तिवासिहिः लक्षणास्थ लेतात्पर्य रुपमंकीतजानाधौनापस्थि. तितएवशाब्दबोधनिर्वाहात् आधुनिकसंकेतस्थले तात्पर्यज्ञा- नाधीनोपस्थितेः शाब्दबोधप्रयोजकतायाः लप्तत्वादितिवा- च्यम् । लक्षणाधौनपदार्थोपस्थितिसत्वे मुख्यार्थ बाधादिनात- तदर्थे तत्तत्पदव्यतो स्तात्पर्यग्रहे उपस्थित्यन्तरमन्तरेगी वतत्तदर्थानु- भवस्य सर्वानुभवसिद्धत्वाटाधुनिकसंकेतस्थले च पूर्वसंकेतक- दं पुरुषवाक्यतोऽर्थविशेषेडित्यादिपदस्य संकेतग्रहात्तत्पदेना-- २ ·[१०] दिपरम्परायाअपिविनिगमनाविरहेणसम्बन्धताप्रस. ङ्गात् । तस्मात्पदपदार्थ योसम्बन्धान्तरमेववाच्यबाच- कभावइतिवदन्ति । यत्तुजानपदानांशक्तिनत्वर्थे त. थाच तज्ज्ञानशक्तत्वंतवाचकत्वं तच्चतहिषयकशाब्द बोधजनकतावच्छ दकधर्मवत्वम् । सचधर्मीवन्या- दिनिष्ठदाहानुकूलशक्तिरिवपदार्थान्तरमेव । लाक्ष- णिकनानुभावकमेवेतिनतत्रशक्तिः । घटादिपदस्य मितिमाटसमभिव्याहतपदार्थान्तरधीजनकत्वपिन- तहाच करवंतहिषयक त्वावच्छिन्नजानशक्त पदस्य वत- हाचकत्वान्मितिमाविषयकत्वेनत्तानस्यनकिंचि. त्पदशक्यताजानसामान्यमामग्याएवमितिमाटभा- सकतयापदान्तरस्य चतदर्थंभासकतयातविषयक त्व- स्यचतत्पदजन्यतावच्छ दकत्वेमानाभावात् । का- यांन्वितखार्थेपदामांशतिरिशिवादिनांगुरूणांसाचा- त्परम्परासाधारगा काय त्वविषय तानिरूपितत्वेनघ- त्वपरिणः । वपदंपदार्थ परम् । सम्बन्धताप्रसङ्गादिति । तथाचतादृशसम्बन्धवजानजन्य पदार्थोपिस्थितितोपिशाब्दबो- धप्रसङ्गतिभावः । ज्ञानेदानांशक्तिरिति । जाननिष्ठाप- दनिरूपिताशक्तिस्तन्मतेतहिषयकशाब्दत्वावच्छिन्नंप्रतिनिरूपक- तासम्बन्धावच्छिन्नशक्तिमत्पदस्य हेतु खमियवधेयम् । तज्ज्ञा- नशक्तत्वमिति । ननुघटपटविषयकज्ञानमादायघटपद स्या- पिघटपटवाचकतापत्तिरतमाह । त ति। तहिषयकेति । तद्विषयकशाब्दबावच्छिन्न जन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदक- धर्मवत्वमितिपयवसितार्थ: नातःपूर्वदोषावकाशः । तहि- षयकलावच्छिन्न ज्ञानशक्तपदस्य वेति । तहिषयत्वावच्छिन्नजन्य- तानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमत्यदस्य वेत्यर्थः । शाब्दबो- धोपयोगिकसम्बन्धवे नहेतुले आत्माश्रयाबाध्यः । वादिनामि- विशेषापस्थितेः प्रकरणादिनातत्तत्पदव्यक्तेस्तात्यर्यग्रहसति- भाब्दवावस्यवृत्यन्तराधा नापस्थितिमन्तरेणवात्ययाधुनिकसं-- केतस्यतिवमिति चेद-पा० ॥ T ·[११] टादिविषयतायाघटादिपदजन्यतावच्छेदकत्वेपिन- घटादिपदस्यकार्यतावच्छेदकत्वमपितुलिडादिप- दस्य वतहिषयकत्वावच्छिन्नेत्यवसाक्षात्परम्परासा- धारणनिरूपितत्वाविशेषणतयावच्छेदकत्वस्य वनि- वेशात् । नचकायांनुकूलशक्त:वरूपसल्याएवकार्या- नुकून तयापदार्थोपस्थितीशाब्दबाधेचजातोपयोगिना- र्थे पदस्यत्तिरूपशक्त्यन्त रखीकारावश्यक तिवाच्य- म् । दाहादिकार्येवमादिनिष्ठभक्तोःखरूपसत्याएवाप- ति । लौकिकलिङःकार्यत्वे शक्तिः अत:पचैतघटमानयेत्यादौ- पाकःकार्यः घटानयनकार्यमित्याद्यन्वयबोधः । वैदिकलिङः कार्ये शक्तिरतायजेतेत्यादौयागजन्यं कार्यमित्यन्वयबोधः । साक्षात्परम्परासाधारणकार्यत्व विषयतानिरुपितघटादिविष- यताशालि घान्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रतिशक्तिमत्त्वेनघटादिपदस्य है- तुत्वाल्लिङ्पदघटितवाक्यादेवशाब्दबोधीनार्थवादादितिवादि-- नांगुरूणामित्यर्थः । पदानां,लिङ्पदातिरिक्तपदानाम् । साक्षा- त्परंपरेति । केवलपरंपरयाकार्यत्वविषयतानिरूपितत्वनिवेश- पचतइत्यादौपाकः कार्य इत्यन्वयबोधात्पाकविषयतायाः परंप- राकर्यत्व विषयत्वानिरूपिततयाऽसंगतिरत: साक्षादिति। साक्षा- कार्यत्वविषयतानिरूपितत्वोतोयजेतघटमानयेत्यादीयागज- न्यं कार्यघटानयन कार्यमित्यन्वयबोधाद यागविषयतायांसाक्षा- कार्यत्व विषयतानिरूपितत्वाभावात्तथैवासङ्गतिरतः परंपरेति । निरूपितत्वाविशेषणतयेति । निरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकला. निरूपकत्वस्यावच्छेदकरवेनिवेशादित्यर्थः । नचशक्तिमत्वे- नयथाघटादिपदनिष्ठकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकंसाक्षा- त्परंपरयाकार्यत्व विषयतानिरूपित घटादिविषयताशालिशाब्द- ·[१२] योगित्वे पिशाब्दबोधानुकूलशक्तःशाब्दबाधेिपदार्थो- पस्थितौचजातोपयोगित्वोपगमेबाधकाभावात् । अतीतानागतपदजानादपिशाब्दबोधात्पत्त्यापदाना- महेतुत्वेन तवी तुतावच्छे दकशक्त्यसम्भवतितुनश- क्य' तन्मतेपदानां नित्यत्वात् । अस्तुवातज्ज्ञाननि- त्वं तथाविनिगमनाविरहाद् घटादिविषयतानिरूपितकार्य- त्वविषयताशा लिथाब्दत्वमपीति कार्यत्व विषयतानिष्ठतादृश्य- कार्यतावच्छे दकतायानिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत याघटादिपदस्थ कार्यतावाचकत्वापत्तिः दुरवैतिवाच्यम् । कार्यत्वविषयतानिरूपिततहिषयकत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपि- तकारणतावच्छ दकशक्तिमत्त्व वाचकत्वमित्यर्थस्यविवक्षि- तत्वात् । तथाचकायंत्वविषयतायाः कार्यत्व विषयत्वानिरूपि- ततयाघटपदंकायंतावाचकमिति व्यवहारस्यनापत्तिरितिके- चित् । परैतुतहाचकत्वंतहिषयकत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपित- कारण तावच्छेदकशक्तिमत्त्वमेवतहिषयकवावच्छिन्नत्यत्राव- छदकतायांकार्यत्वविषयतातिरिक्तविषयतानिरूपितत्वानव- वच्छिन्नत्वं विशेषणं देयम् । तथाचतादृश निरुपित वानवच्छिन्नत- हिषयकत्वनिष्ठावच्छ द कताकजन्य तानिरूपितजनकतावच्छ- दकशक्तिमत्त्वमितिफलितार्थः । तथाचघटादिविषयतानिरूपि- तकार्यत्व विषयताशालि शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नकार्यतावच्छेद- कत्वस्य कार्यत्व विषयतायाःसत्त्व पिताशावच्छेदकताया: का- यविषयातिरिक्तघटादिविषयतानिरूपितत्वावच्छिन्नतयातद- नवछिन्नत्वविरहान्न घटादिपदस्य कार्यतावाचकत्वापत्तिरि- व्याहुः । अस्तुवातज्ज्ञाननिष्ठशतप्रति । नवशक्तिमत्वेनप- दमानव हतुवेतविषयकत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणता- ·[१३] . निष्ठशक्त्यातहाचकत्वमितिमीमांसकमतविशेषः ॥ नाचासौविचारसहः यतस्तन्मतेलाक्षणिकस्यानुनुभा- वक्रत्वंदुर्घटमेव । पदार्थोपस्थितिबाराशक्यार्थानुभ वेशतस्य वल क्ष्यार्थानुभवेलाक्षगि कस्यापिहेतुताया टुरित्वात् । तत्रापिशतरावश्यकतयावाचकताप- ते: । पदार्थोपस्थित्यान्यथासिइवेशतस्यापितथा- त्वापातात् । नचानुभावकतावच्छेदकशक्त्यभावा- वच्छेदकीभूतशक्तिमज्ञानविषयत्वंतहाचकत्वंवाच्यम् । तथाच- घटपटादिपदविषयकसमूहालम्बनघटपटादिविषयकज्ञानमा- दायपट पदस्थापि घटवाचक वापत्तिः,घटविषयकरवावच्छिन्न- कार्यतानिरूपितकारणवच्छेदकीभूतव्यक्तिमत्तादृशसमूहाबल- बनज्ञानविषयत्वस्यपटादिपदेपिसत्वादितिवाच्यम् । खभि- नत्वखसामानाधिकरण्योभयसम्बधेनशक्तिविशिष्टशक्तिशून्य- स्वस्यशक्तियशून्यत्वस्यवाजाने विशेषणत्वोपगमात् । तथाचता- हममूहालम्बनज्ञानशक्तिविशिष्टशक्तिमत्त्वस्यचसत्वे ननापत्तिः । नचघटपदविषयकघटादिविषयक समूहालम्बनजानमादाय घटादेरपिपटवाचकतापत्ति: तादृशज्ञानेतादृशशून्वत्वादि- तिवाच्यम् । तहिषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपित जनकता- वछेदकशक्तिमन्नानविषयशब्दवस्यैवतहाच करवपदार्थत्वा- त् । नचतथापिघटपदविषयकककारादिविषयकसमूहालम्ब- नमादायककारादिवर्णेष्वपिघटवाचकतापत्तिरितिवाच्यम् । काशादौककारादिवर्णस्यापिशतावधारणात्तादृशज्ञानस्यश- क्तिविशिष्टशक्तिशून्यत्वस्याभावादित्यसमूहालम्बनधटपटादि- जानमादायघटादिपदस्यघटादिवाचकत्वोपत्तिरिति । वस्तु- तस्तुखसामानाधिकरण्यखव्यभिचारिखखव्यापकत्वैततितय. सम्बन्ध नशक्ति विशिष्ट शक्तिमदन्यवश्वनाने विशेषणं देयम् । ते- ·[१४] लाक्षणिकस्य नानुभावकत्वसम्भवतितर्वाक्यार्थघटका- थांन्तरवाचकमेव पदं स्वार्थस्य वतदन्वयप्रतियोगिल क्ष्या- यस्थाप्यनुभावकत्वमुपैयत तिवाच्यम् । एवं सतिगङ्गा- यांघोषइत्यादौघोषादिपदस्यगङ्गातीरादिरूपार्थानु- भावकतावच्छ दकशक्तिमत्त्वे नतहाचकरवापत्त: लाक्षणिकस्याननुभावकरवेशक्तपदाघटितधूमादित्या- दिहेतुबाक्यादन्वयानुपपत्तेश्च । तबधूमादिपद- स्य धमत्तानेवि भक्तेश्वज्ञाप्यत्वेलाक्षणिकत्वात् । अथ लक्ष्यार्थ स्य न शाहबाधिप्रवेशः अपितुस्मृतस्य तस्यपदा- थान्तरसंसर्गाग्रहमावंतथाचनानुपपत्तिः । नचलक्ष्या- थै यशाब्दवधिविषयत्वानुपगमेतदुपरागणशृयोमौस्व- नुव्यवसायानुपपन्न इतिवाच्यम् । इष्टत्वादविधेयोप- रागणैव तथा प्रत्ययात् । लक्ष्यार्थव शाब्दबोधविषय- नघटपटादिज्ञानस्यनियम तम्तहटकीभूतघकारादिविषयकखे- नघटपदार्थ ज्ञानजनकतावच्छेदकोभूतशक्त रुपदर्शितोमयसम्ब- এনস্কিমিনিয়ামস্কি ৰিঙিয়ন্ধিযুনিৰিদিনঘনি- रितिमन्तव्यम् । अथयाशविषयक जानियतंपदान्त रविषयक ताशपदेतदर्थवाचकत्वानुपपत्तिरित्यत्रक उपायइतिचेताहश- स्थलानुपगमएवोपायः । अभ्य पगमेपिग्रन्थ कृहत्तदोषस्येवतहा- षयापितमातेसत्वात्। अस्तु वैत्यवाकारस्थानास्वैवाऽर्थति- ध्येयम् । तदत्वय प्रतियोगीति | खार्थान्वयप्रतियोगिलक्ष्यार्था- नुभवंप्रतिवस्य हेतुलसपेक्षतेतिभावः । शक्तिमत्व नेति । व नमते कारणमात्र स्वशक्तिमत्व नैवहतुत्वादितिभावः । पसंसर्गा- ग्रहमात्रमिति । बाधनिश्चयाभाव कालोनघोषस्यशाब्दानुभव:

·[१५] स्वेपितस्य विधेयतयामानानुपगमात् । विधौनपर:- शाब्दार्थ तिसिद्धान्तादितिचैन्न ।मचा:क्रोशन्तीत्या- दौलक्ष्यार्थमन्वस्थ पुरुषादेःशाब्दबोधविषयतायाा- वश्यकत्वात् । अन्यथापूर्वाननुभूतपुरुषादेःप्रतीत्य- निर्वाहात् । अननुभूतस्यस्मरणासम्भवात् । समान- प्रकारकत्वमावेणशाब्दबोधपदार्थोपस्थित्यो:कार्यका- रगाभावमुपगच्छतांमीमांसकानांशाब्दबोधेयोग्यताब- लेनापूर्वार्थस्यभानेनलक्ष्यार्थस्यथाब्दानुभवापगमेऽ- पूर्वस्यापिप्रतीत्युपपत्तिरिति तविषयकशाब्दत्वाव- च्छिन्नम्प्रतिशक्तिविशेषपुरस्कारेण तद्दाचकपदस्यतज्- जानस्यवानहेतुतासम्भवः । विशिष्यतत्तत्पदार्थान्वित- तत्तत्पदार्थबाधेतत्तत्पदसाकाशतत्तत्पदज्ञानत्वेना- वश्यक्तप्त कारणतयैवोपपत्तौईदृश कार्यकारणभावस्य नियुक्ति करवात् ॥ इदंतुतत्वम् । तीरादौगङ्गापदन- न्यबोधविषयतासत्त्व पितदंशशुबोधविषयत्वादि. नवताविषयत्वादिप्रकारकत्वमीश्वरेच्छायामुपग- म्यतेनतुगङ्गापद जन्य बोधविषयावादिनापितत्प्रका- रकत्वमानाभावात् । तदनभ्युपगमेपितस्याःसर्व- विषयकत्वाव्याघातात् । नचतथासतिबाधांशगङ्गा- पदजन्यतानवगाहितयासर्व विषयकत्वानुपपत्तिरि- तिवाच्यम् । तौरादिविशेष्यतानिरूपितप्रकारता- तौरस्यस्मृतिमानसन्तानं वेत्यर्थः । विधौनपरेति । परोलच्या- थीभूतशब्दार्थःश्यक्यार्थभिन्नतियावत् नविधौ विधेयतयानभा- सते इत्यर्थः । समानप्रकारतेति । तहमप्रकारकशाब्दवोधेकृत्ति- ज्ञान जन्यतहमप्रकारकोपस्थितित्वेनेत्यर्थः । घटादिपदावाच्य- ·[१६] वच्छेदकघटकतयातदनवगाहिरवेपिबाधांशेखासन्न्ये - यातदवगाहिरवापगमात् । तथाच तत्पटजन्यबोध- विषयतात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यता. सम्बन्धेनेश्वरेच्छावत्वस्येश्वरेच्छानिरूपिततादृश- विशेष्यतावत्वस्यवातत्यपदशक्यतारूपतयानातिप्रस- उक्तरीत्यैवघटादिपदजन्यबोधविषयस्य घटान्वि- तकर्मस्वान्वितानयनादेवादिसंसर्गस्यचताहाबा- धविषयत्वप्रकारकेश्वरेच्छाविषयत्वेपिघटादिपदा- वाच्यत्वमुपपादनीयम् ॥ त्वमुपपादनीयमिति । न नचैतावतागङ्गादिपदस्यलक्ष्यार्थतौरा. दिवाचकत्ववारणे पिघटादिपदजन्यबोधविषयत्वप्रकारतानिरू- पितविषताया:ससर्गतोपगमेखसमानकालौनजान त्वादेरपि. विनिगमनाविरहेगासंसर्ग तापत्तिरितिपूर्वोक्ताक्षपानुहारएवेति- वाच्यम् । स्वसमानकालीनज्ञानविषयत्वादेम सगत्वाखौकारे- ईश्वरीय स्वमनिवेश्यशक्तिनानाधुनिकसंकेतञानयोरकरूपेण- हेतुतालाघवस्य विनिगमकत्वात् । नचशक्तिज्ञानाधुनिकसंकेत- जानयोधर्मितावच्छेदकभेदेन भिन्नमेवकारणतावच्छेदकमिति- वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकत्व प्रत्यासत्याकारणावोपगमात् । शक्तिधमाधुनिकशक्तिज्ञानयोरेकरूपेण कारणत्वकल्पनेलाघ. वाच्च । नचपूर्वाक्षिप्तवेदस्थ लाक्षगि कपदादावतिव्याप्त स्तथाप्य- नुद्धारतिवाच्यम् । तत्रवक्तुरीश्वरस्यायुष्पदमायुर्जनकविष- यकबोधननकंभवत्वित्याकारकस्यायुर्जनजकमायुष्यदजन्यबो. धविषय तावड्सवरिवल्याकारकतात्पर्य स्यकल्पनाया आवश्यकत्वा- दितिवाच्यम् । तत्राप्यायुर्जनकविषयकबोधोभवतु बोधश्चा- युष्यदक्ष न्योभववित्याकारकखण्डशःतात्पर्य स्यैवकल्पनात् ·[१७] तचापरितषिपायुष्पदादायुजनयत्वप्रकारकबोधोभववित्या- कारकतात्पर्यस्यायुष्परमपितृत्त्यायुर्जनकत्व विषयक बोधजनक भवखित्याकारकस्यवातात्पर्यस्यफलबलकल्पनाहाशक्तिखोकारे ফুলিদিনমন্ত্রিসনানিৰিকমিনিয়ালিন্ধবিনায় জীবিকায়নামব্লিদিনবোৰালিদিনর্মিঘনা दृशतात्पर्योयबोधविषयतायास्तद्विषयत्वातिरिक्त वृत्तित्व त्तिवि षयातानिरूपिततयानानुपपत्तिः। एतत्पदार्थए तत्पदनन्यबोध- विषयतावान्भवरिवत्याकारकेल्छीयविषयतायााशक्तिरबोधवि षयत्वएतत्पदजन्यबोधविषयवातिरिक्तविषतानिरूपितत्वं वृत्ति स्वविषयतानिरूपितत्वंवानिवेश्यमित्यपिद्रष्टव्यम् । भायुष्य- दादायुजनकत्वप्रकारकबोधोमववित्याकारकतात्पर्यकल्पने-- मानुपपत्तिरितिकेचित्माहुरियादिकंसुधीधिभिर्विभावनीय-- म् ॥ लक्षणायामनुभावकत्वेसि इदानींलक्षणानिरूप्यते । शक्यसम्बन्धीहिलक्षणा । पनादितात्पर्यवतीनिरूढाल क्षणा,य- थाशलादिगुणविशिष्टबोधकस्यशक्लादिपदस्य । सादितात्प- यमूलाधाधुनिकी,यथाकाब्यादीवनिग्राहिका यथापटवादि- नाबोधकस्यघटादिपदादेः । याचइटमादिपदभिन्न विशेष्यवा चकपदसमान विभक्तिक पदनिरूपिता,सागौणीरूपा यथासिंहो देवदत्तइत्यत्रसिंहसदृशबोधिका ।याचइदमादिपदविशेष्यवाच- बपदसमानविभक्ति कपदनिरूपितासासाध्यवसानिका, यथा- सिंहायमित्य त्रसिंहसदृशबोधिका । एतत्लक्षचायंगीणौत्युच्य- ते। सादृश्य लक्षणागौणीतितत्त क्षणात्। सादृश्यातिरिक्तसंब- वतस्तादृशलक्षणाइयोशधाप्युच्यत्ते यथाआयुर्घतमायुरेवेदमि त्यवायुजनकबोधिका । कदाचिल्लक्षणाउपादाननाम्नी । यथा कुन्ता प्रविशन्तीत्यादौकुन्तधरबोधिका काचिनवाशक्याव- तिरूपेणबोधिकानहरुखार्थी, यथातीरत्वविशिष्टबोधिकागङ्गा ३ ·[१८] भन्विताभिधानवादिनस्तुपदार्थसंसर्गस्यापिवाच्यता खौकुर्विन्ति तन्मदूतगचित घटाघटपदशक्यरत्ये- तामेवशतिज्ञानशाब्दबोधप्रयोजक, घटोघटपद बाच्यइत्या कारकस्यान्वयांशानन्तविण शतिग्रह- स्वतथालेत्तिग्रहाविषयतयापदार्थसंसर्गस्यशादरोध विषयतानुपपत्तिः । नचेतरान्वित घटस्य वाक्यप्रति- पाद्यतयाशब्दवोधात्माशक्तिग्रहएक्टुर्घटःअनुपस्त्रि- तत्वादितिवाच्यम् । विशेषतःपदार्थान्तरघटितस्यत- दन्वितघटादिरूपवाक्यार्थस्य प्रागनुपस्थितावपिछत- रपदार्थ त्यादिनासामान्यधर्मप्रकारेणतदघटितात- टन्वितघटादेः प्रागुपस्थितिमं भवेनतत्रशक्तिग्रहस्यम- घटत्वात् । वस्तुतस्तुपदार्थन्तरमनन्तभाव्य केवलान्वयां- शान्तविणशक्तिग्रहस्यशाब्दधौप्रयोजकतोपेय ते, प- पदस्य । काचिच्छक्यलक्ष्योभयत्तिनाशक्यमाचहत्तिनावाश- क्यतावच्छेदक पेगाबोधिकाज हरस्वार्था, यथाद्रव्य त्वविशि- ष्टबोधिकानौल घटत्व विशिष्टबोधिका घटपदस्येतिदिङ्मात्रप्रद- शितम् । विस्तर स्त्वन्चन द्रष्टव्यः ॥ इतरान्वितोघटोघटपदवाच्य इति।इतरत्वसमानाधिकरगाधर्मावच्छिन विषयत्वनिष्टविषयता निरूपितनिरूपितत्वनिष्ठविषयता निरूपितसांसर्गिक विषयता. निष्ठविषयतानिरूपितनिरूपितरवनिष्ठविषयतानिरूपितायाघट- লাচ্ছিলাৰচ্ছিন্নষদীঘৰিয়সজ্জাৰননি- पितविशेष्य तावान्घटल्य तादृशशक्तिमानित्यर्थः । तन्मतेइतर- खसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपितसांसर्गिकवि- अगापितघनचिनबदमादजन्य बाधविषयतावान्भ- नाविषयतायाशक्तित्वादितिभावः ।

·[१६] दार्थान्तरस्य पदान्तरलभ्यतयांतदंशान्तर्भावणशक्ति- यहस्यानुपयुक्त वात् । नचान्वयस्यपदवाच्यत्वेतदंश- शक्तिग्रहस्य शाब्दबोधोपयोगित्वे चमानाभाव तिवा- च्यम् । तविषयकशाब्दबोधप्रतिवृत्तिज्ञानजन्यतटु- पस्थित हे तुमाया: सामान्यत कृपतयावृत्तिज्ञानाद- नुपस्थितौ तस्य शाब्दबोधविषयत्वासंभवादु पन्वयां- शक्तियास्यापिशाब्दबोधेवश्यापिक्षी यत्वात्। सं- सर्गताभिन्न विषयतायास्ताहशोपस्थितिजन्यतावच्छे- दकले गौरवात् । पत्र वदन्ति । सामान्यतस्तविषय. कतादृशशाब्दबोधवृत्तिनानजन्य तदुपस्थिति त्वे नम- हेतुतास्वतन्त्रवत्तिज्ञानाहिशृङ्खन्न भावनैकपदोपस्था- पितयोःपदार्थपदार्थ तावच्छे दकयोर्विशेष्य विशेषण- भावक्रमेणशाब्दबोधापत्तः। किंतुतहर्मप्रकारेणतहि- षयकशाब्दबोधवृत्ति ज्ञानजन्यतधर्मावच्छिन्नतहिष. यकरवेनैव हेतुतावाच्या । एवंचतत्मसर्गकबोधस्य किं. चितमप्रकारेण तद्विषयकवाभावाह त्तिज्ञानात्तदनु- पस्थितावपितत्संसर्गक: शाब्दबोधः संभवत्येव । वस्तुत. हितीयकल्पेचसंसर्गत्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसांसर्गिक- विषयतानिरूपिततादृशविशेष्यतानिवेश्यतेति । नवसंसर्गेश- तिमत्त्व पिसंसर्गतावच्छेदके शक्ति विरहात् कथंतस्यशाब्दबोधे. भानमितिवाच्य, तन्मनसंमर्गस्य स्वरूपतीभानात् । खतन्त्र- वृत्तिज्ञानादिति । लोमवल्लाङ्गलंपशुपदशक्यं तद्यक्ति:पशुपद- शक्यत्वे वंशतितानाद उपस्थितया मधल्लालसदाशययो- रित्यर्थः । तमप्रकारेशात हिषयकशाब्दबोधति । नचतहर्म- प्रकारकरिष्य कशाब्दबधत्तिज्ञान जन्यतचमीवच्छिन्नविष- ·[२०] स्तुशतालक्षणयावोपस्थितस्यतत्तदर्थ स्य यादवोधभा- नाटुभयविधतत्तदर्थीपिस्थितरेवतद्दिषय क्याम्दबोधे हेतुतावाच्या । तादृशोपस्थित्योशानुगतानतिप्रसना- स्य कारण तावच्छ दस्यागुरोद्वचत याव्यभिचरवारणा- यशक्तवादिजानजन्यापस्थितिजन्यतावच्छेदकोटी तत्तकारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशभावश्यकः । इत्यं- चहत्त्यनुपस्थितस्यापिसंससंस्यशाब्दबोधोपगमेव्यभि-- चाराप्रसक्तयाऽन्वय स्यपदावाच्यत्वेपिनकिंचिवाधक- मितिकिंतवत्तिकल्पनेन। नवशक्तिलक्षणयोर्वृत्ति- 'वं नानुगमसंभवात्तदुभयविषयकज्ञानजन्योपस्थिस्यो- रेकरूपेणैव हेतुतयानोक्त व्यभिचारप्रसक्तिरितिवाच्य - म् । उभयसाधरणवत्तित्वस्थानुगतस्यदुवंचवात् ॥ *यत्त शक्तिविषयकज्ञानजन्य तटुपस्थितित्वेनैवशक्तिल- क्षणाधौनपदार्थोपस्थित्योरनुगमसंभवः । घटशक्तंघ. टपदमित्य ताशजानजन्यौपस्थितेरिवघटसबन्धिश- तं पटपदमित्यादिलक्षणाचानजन्योपस्थितेरपिघटा-- दिसंबन्धिपटादिनिरूपितशक्तिविषयकज्ञानजन्यत्वा- दितिनोताव्यभिचारप्रसतिरिति । नचपटशन पटप- दमित्यादिनानजन्य पटाद्युपस्थितीयचोदबोधकाध- टादिभानंतादृशघटादिविषयकोपस्थितेरपिघटादि- यकोपस्थितित्वेनहेतुत्वेघटवद् भूतल मित्यादिवाक्याघटप्र- कारकभूतल विशेष्यकबाधात्पत्त्यावृत्तिज्ञानजन्यघटावच्छिन्न- भूतल विषयकापस्थितेरभावाद्यभिचारतिवाच्यम् । विधेय- ताभिन्नतनिष्ठप्रकारताकतहिषयकच्याब्वाधवस्यजन्यताव- छदकासात् तथाचोक्तस्थलेघटस्थ विधेयतयानव्यभिचारः । न.

·[२१] शाब्दबोधजनकत्वापत्तिरितितविषयकशाब्दबोधतदर्थ- विशेषितशक्तिविशिष्टपदविषयकजानजन्यतदुपस्थि-- तिरवेनहतुतावाच्या। तथाचनतेनरूपेणघटसंबन्धि. शत पटपदमित्यादिनानजन्यघटायु पस्थिते:संग्रह-- इत्य तव्यभिचारोवारएवेतिवाच्यम् । शक्तिविषय. तावच्छिन्न कारणताप्रतियोगिकतहिषयकवावच्छि- अकार्यताचालित्वेनोपस्थितेस्तच्छाब्दवीधहेतुतयाद- शिंतोद्दोधकान्तर प्रयोज्यघटादिविषयताकोपस्थिते- निरुतकायंताशालि खविरहेणोतातिप्रसङ्गानवका-- शात्तदर्थ विशेषितशक्तिविषयतापर्यन्तस्योपस्थितिनि- छ कारणतावच्छेदके निवेशादनुगमसंभवात् । उक्त- लक्षणाक्षानजन्य हेतुतायामपिशक्तिविषयतायावच्छे- दकप्रवेशादिति । तन्नसमोचनम् । उक्तानुगतरूपे- आपदार्थोपस्थितई तुस्वेघटकालौनायाशक्तिस्तहत्पट- पदमित्यादिनानजन्यघटायु पस्थितितोपिघटादिशा- ब्दबोधप्रसङ्गात्। तत्कालीनशक्तिरूपपरंपरासंबन्धवि- षयतान्तःपातिन्या:शक्तिविषयतायाअपितादृशसंब- वप्रयोज्यघटादिविषयताप्रयोजकत्वात् । तादृशध- तिविषयकधियोघटादिनिरूपितलोपरागण तत्सं-- वन्धिनिरूपितवापरागणचपदेशनानवगाहितयाशा- चतथापिविधेयताभिन्नतन्निष्ठविषयतानिरूपिततनिष्ठविषय- ताकशाब्दत्वस्य वजन्यतावच्छेदकत्वमुच्यतां किंप्रकारतानिये- थेगेतिवाच्यम् । घटपदावनि हविशेष्यतात्मकविषयतानि- रूपितघट वनिष्ठविषयताकशाब्दबाधोत्पत्त्याव्यभिचारादिति।

·[२२] ब्दबोधप्रयोजकतछक्तपदजानतल्लाक्षणिकपदज्ञाना- नात्मकतयातजन्योपस्थितेः शाब्दवोधमनकरवे-- ष्टापत्यसंभवात् । नचकिंचिनिरूपितत्वोपरताशक्ति- विषयताप्रयोज्यतत्तदर्थविषयताकोपस्थितित्व नशा- ब्दधीजनकस्योपगमान्नायमतिप्रसङ्गः । उक्तज्ञानी- यशक्तिविषयताया: किंचिन्निरूपितस्वविषयतानिरु- पितत्व विरहादितिवाच्यम् । एवमपिघटकालौनाया पटनिरूपितशक्तिस्तहस्पटपदजन्य घटायुपस्थितेरच्या- वृत्त: । पथकिंचिन्निरूपितषविषयतानिरूपिरवेनश- तिविषय तायादृशकारतावच्छे दिकातादृशकारण- ताप्रतियोगिकप्रकृतार्थ विषयत्वाचन कार्यताशा- लिरवेनपदार्थोपस्थित हेतुत्वोपगमानायमतिप्रसङ्गः। शक्तंश उदासीनस्यपटनिरूपित्यादरभाने पिघटकाती- नशक्तिरूपघटौयपरंपरयासंबन्ध विषयक पदज्ञानस्य घटादिस्मारकतयातत्स्मृतिजनकतायांपटादिनिरू- पित स्वविषयतानिरूपितत्वस्य शक्ति विषयत्वेऽनिवे--- शादितिचेद एवमपियच घटादेःशक्तत्वसंबन्धनप.. दांशेप्रकारतातजन्योपस्थितितोपिघटादेःशाब्दबो- धोत्पत्त्यातदनुपपत्तिर्दुबारव । तत्रपदांशसंसर्गतया शक्तभानेशकावर्थस्य निरूपितस्वरूपसंबन्धान्तराभा- वात् । वस्तुतीघटखाद्युपस्तधितवाचकाद्रव्यादिप- दाच्छत्याऽभ्रान्तस्य घटस्वादिप्रकारकशाब्दबोधवार- चायतचर्मप्रकारचाब्दवोधेशक्तीतधर्मविशिष्ट निरूपि तत्वावगाहित्व नतिजान स्योपयोगितावाच्यातथा चतत्संबन्धिनोलक्षणाग्रहस्यतेनरूपेणासंग्रहादननु- ·[२३] गमेनव्यभिचारप्रसक्तयोक्तकार्यकारणभावकारणामत यप्रवेशस्यावश्यकरत्वम् । एवंशक्तिज्ञानमुभय विधंविनिग- मनाविरहाच्छाब्दबोधप्रयोजकंपदेऽर्थवाचकरवावगा- हिपर्थे पदवाच्यतावगाचितयोरपिनानुगमसंभवः । वाच्यत्ववाचकत्व यो शक्तिप्रतियोगित्व शक्तवाश्रयत्वरूपयो- मिथोविलक्षणसंबन्ध रूपतयाऽनुगतान तिग्रसतरूपाभावा- त्। संबधत्वादिनानुगमेत दो यकालिकादिसंबन्धज्ञानाद- धर्मिकपदवाचकतायाः पदधर्मिकार्थवाच्यतायाश्च- जानाच्छाब्दबोधापत्त: । तज्जन्योपस्थित्योरपिपरस्प- रजन्यबोधव्यभिचारः । एवंलक्षणाजानमपिपदेऽर्थसं बन्धिवाचकतावगाहितयाऽर्थे पदसंबन्धिवाच्यतावगा. हितयाहि विधशाब्दबोधप्रयोजक सदधीनोपस्थि- त्योरपिअनतिप्रसक्तरूपेगानुगमासंभवेनपरस्परजन्य शाब्दवोधव्यभिचारवारणायकार्यतावच्छ दकगर्भकार थानन्तर्यप्रवेशोध्रुवएवेत्यवधेयम् । अथवृत्त्यनुपस्थित- स्यापिपदार्थहयसंसर्गस्य शाब्दधीविषयत्वोपगमेसंब- बमानेनियामकाभावाच्छाब्दबोधेबाधितयावत्संबन्ध भानापत्तिरितिचेन्न । कयोश्चित्पदयो:केनचित्संबन्धेन- खार्यान्वितबोधएवसाकाङ्क्षतयाकाङ्क्षाज्ञानस्य वपदार्थसंसर्गभानेनियामकत्वात् । ययोश्चपदयोना- नासंबन्ध नखार्थान्वयबोधिमाकाक्षातज्जन्यशाब्दबो- धेसंसर्गविशेषतात्पयंज्ञानरूपकारणबलादेवसंबन्धमा- मनियमोपपत्तेः । नचसंसर्गविशेषानुपस्थितौतात्पर्य- जानासंभवेनतदुपस्थितरावश्यकतयातगोचरसंस्का- रोब्दोधार्थमेवतवत्तिज्ञानमपेक्षितमितिवाच्यम् । उ- Rastana ·[२४] । बोधकान्तराटुपस्थितेपिसंसर्गेतात्पर्य ग्रहसंभवात- प्रतिज्ञानस्थानपेक्षितत्वात् । तस्मात्घटत्वगोस्ववि- शिष्ट एवघटगवादिपदस्यशक्तिः पदार्थ द्यसंसर्गस्तुपा- काङ्क्षाबललभ्यएवेतिस्थितम् । घटादिपदानांपदा- थं तावच्छेदकोभत घटत्वादिविशिष्टएवशक्ति:नतुत- टुपलचिते। घटत्वादेरुपलक्षणत्वेतस्यद्रव्यत्वाद्य विशे- घाघटा दिपदाव्यत्वादिनानबोधोऽपितुघट स्वादि- नैवेतिनियमानुपपत्ति: । पथघटरवादेरिवद्रव्यत्वा- देरपिवैशिष्टयस्यघटादौसत्वाद्घटादिपदशक्तावपिघट त्वसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टाबद्रव्यत्वादिसामाना- धिकरण्यरूपवैशिष्टास्याप्यक्षततयाघटत्वविशिष्ट शक्ति- नंतुट्रव्यस्वविशिष्टइत्यस्य कोर्थः । अत्रवदन्ति । तद्दिष्टे शक्तिरित्यस्यतद्धमतदै शिष्टातटाश्रयेषुत्रिव वशक्तिरि. त्यर्थः । घटादिशक्तिमतिद्रव्यत्वादिवैशिष्टयसवपि द्रव्यत्वादौतच्छक्तिविरहात्तेषामुपलक्षणता। घटखा- दौतमत्वाञ्चत्त षांविशेषणता । एवं च प्रवृत्तिनिमित्त पिचत स्तस्यापिवाच्यतयावाच्यत्वे सतिवाच्यत्तिावे सतिबाच्योपस्थितिप्रकारत्वमितिप्रवृत्ति निमित्तलक्षणो वा च्यावेसतोति विशषण दानं जात्याकृतिव्यक्त यःपदार्थति- न्यायसूत्रोक्त गोत्यादिजातैर्गवादिपदार्थ त्वमप्युपपद्यते । वाचव सतीति । शब्दाश्रयत्वेशक्यतानभ्युपगन्तुमतेती- व्याप्तिवारणायप्रथमसत्यन्तम् । भाकृते:पदार्थ त्वमतेतवाति- व्याप्तिवारणाहितीयसत्यन्तम् । वाच्यत्तित्वञ्चमाचात्सम्ब- धेनग्राधम् पत:पाकृतःपरम्परयाघटादित्तिरवेपिनक्षतिः। * इरिदासास्तुतत्पदबोध्यत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- संबन्धेनमगवदिच्छावत्वमेव तत्पदवाच्यत्वम् । गङ्गा- ·।२५ पथघटादिपदायटीबोचव्य इत्याकारिकायाभगवदिच्छा- याबोधविशेषविषयतात्वेनबोधविषयतानिष्ठप्रकारता- नचाकृतेःसाक्षात्सम्बन्ध नघटादिवत्तित्वसत्वात्तदोषतावस्थ्य मितिवाच्यम् । पाकृतेर्घटादिपदजन्यशाब्दबोधघटादिरूपमा च्येयेनसम्बन्धेनप्रकारत्वंताशसम्बन्धेनवाच्यत्तिरवस्य विवक्षि- सत्वात् । दधिपदप्रकृत्तिनिमित्तलक्षणस्यस्थूलदध्यादावतिव्या- प्तिःस्थूलदध्यादेस्तदवयवदधिसमवेतत्वात् दधिषदवाच्यत्वाच्च दिपदजन्यबोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायामुख्यार्थ- प्रवाहादावे वैश्वरेच्छासंबन्धखं न तीरादावितिन तौरादीगङ्गाप- दवाच्यतापत्तिः। नचतौरादौन तत्संबन्धस्वमित्यस्य नतोराद्यनु- योगिकसम्बन्धवमर्थःस चनसंगचक्तादविशेष्य सायास्तीरा- दावपिसत्यात्तोरानुयोगिकत्वस्येवरेच्छाप्रतियोगिक त्वस्य त- असत्त्वादितिवाच्यम् । तौरादौनतत्सम्बन्धत्वमित्यस्य नतोरा- नुयोगिकरवावच्छेदेनतत्पतियोगि करवमित्यर्थ करायाऽनुपप- त्तिविरहात् । यथाहिसमवायैक्य नतएकस्मिन्न वरूपप्रतियोगि- कत्व वाव नुयोगिकस्वोभयसत्त्वे पितन्नि मामानाधिकरण्यमा- घनत्ववच्छेद्यावच्छेदकभावाख्यसम्बन्ध तिन वाग्वादरूपादिम- तथा गङ्गापदजन्यबोधविषयत्व प्रकारतानिरूपितविशेष्य- सायाई श्वरेच्छाप्रतियोगितावतारानुयोगिक त्योमययत्व पिन तयोरवच्छंद्यावच्छेदकभाव तिनतीरादिगङ्गा पदवाच्य त्वम् । के- चित्त्ववच्छवच्छे द्यादकभावान ङ्गो कारपियायू पवानिमितान- स्यैकसमवाय सत्त्वं पिरूपात्मक संबन्ध्य सत्वादचा पितादृग् बशेष्य- तामत्व पिपटपदादेघंटादावमाननापत्थभावात् । तादृशमम्बन्ध नपटपदवत्वमेवपटपदवाच्यत्वमित्याशयस्तेषाम् ॥ पा० ॥ वं, ४ ·[२६] निरूपित विशेष्यताघटएवन तु घटत्वादी विषयतामात्र चवस्तुमावएवेतिकथं घटपदशक्तिघटत्वादिविष्वेवेतिनि- यमइतिचेहीश्वरेच्छायास्तत्यपदजन्यशाब्दबोधविषयता- प्रयोजकः संबन्धएवतब तत्पदशा किरितिव्यपदेशनियामको घट पदारटोबोदव्य इय॑ तादृशेच्छायांच घटत्वावच्छे दे- नबोधविषय त्वमवगाहमानायांसमवायावच्छिन्न बोध. विषयतावच्छ कत्व घटत्वसमवायेनघटत्वाद्यवच्छे द्यत्व वाविषयतायांसंसर्गमर्यादयाभासते । एचाश्रयत्व. संवन्धावच्छिन्नबोधविषयत्वप्रकारतानिरुपितविशेष्य- त्वंघटस्य । अवच्छेदक त्वसंसर्गावच्छिन्नाघटविशेष गतापन्नबोधविषयावस्यया प्रकारतातन्निकुपितविशेष्य- त्वंघटत्वस्य,घटविशेषणातापन्न बोधविषयत्वांशेऽवच्छेद्य- त्वसंबन्धेनप्रकारखंवाघटत्वस्य । घटत्व बोधविषयत्व. यो:संसर्गविधयाभासमानत्वंसमवायस्येतित्रितयमेव. घटपदजन्यवोधविषयतायामुपयुज्यते इतित्रयागांवा- च्यतोपपत्तिः । घटघट त्वसं मर्गेषुमंकेतविषयतानां मिथोवै लक्षण्य पितन्निरूपकबोध विषयतायाऐक्याच्छ. त्य क्यप्रवादःनतुसंकेतैक्याच्छक्तशक्यतावच्छेदकभेदे- नापिशक्तिभेदानुपपत्तेः भगवत्संकेतस्य क्यात् । तदंश- पाश्रयत्वसंबन्धावच्छिन्नबोध विषयत्वप्रकारतानिरूपि- तसंकेतविषयतावगाहितानस्य वपदार्थान्तरान्वयबोधी- पयोगित्वमितिशक्तिभमं बिनानपदार्थ तावच्छ दकप-१ अताविशेष्यदलम् । तदंशे आश्रयत्वसम्बन्ध नेति। आश्रयत्वसम्ब- स्वःस्वरूपपसम्बन्धः । नपदार्थतावच्छेदक पदार्थान्तरान्वयति । atenantama ·[२७] पान्तरान्वयः ॥ यत्तु तदंशसं के तमुख्य विशेष्यताग्र. हस्तवेतरान्वयबोधप्रयोजकः । लोमादिमानपशुपदाद बोदव्यदूत्याकारकसं के तेलोमाद्यशेबोधविषयाताया: घटोनित्यः पशु पशुरित्यादौघटत्वं नित्यत्व स्थलोमादौपशुभे- दस्याबाधितत्व पिनान्वयबोधल्यर्थः । अथ पदार्थोपस्थितियोग्य- ताजाना दसाव नकथंनपदार्थान्तरान्वयबोध:कार्यकारणभा- वंविनाकथामात्र णवारयितुमशक्यत्वात् । अन्यथातत्पूर्ववर्ति- उदासीनघटज्ञानादेरपिप्रयोजकत्वापत्तिः । पत्रकेचित् । माश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नयत्किञ्चित्पदजन्यशाब्दबोधविषयत्व- प्रकारतानिरूपित विशेष्य ताथयांनष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तासंबधस्तेनशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रतिमाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्न यत्- किञ्चित्पदजन्यशाब्दबोधविषय वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- ग्रहस्य विशेष्यतासम्बन्धेनहेतुखोपगमात् नघटत्वलोमादोप- दार्थान्तरनित्यत्वपशुभेदान्वयः । एतादृशकार्यकारणभावग्राह- कमेवतादृशं वाक्यम् । न च गङ्गोपदलक्ष्यतीरादोपदार्थान्तरान्व- यानुपपत्तिः तत्राश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नयत्किञ्चित्पदजन्यबोध. विषयत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यताग्रहस्य विशेष्यतासम्बन्धे- नासत्त्वादितिवाच्चम् । ज्ञानेतत्पुरुषोयत्वानिवेशादन्ततो- भगवतस्तौरादिपदजन्यवोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्य- ताग्रहस्ययिषयतासम्बन्ध नतत्वसत्वादित्याहुस्तन्न । ज्ञानेतत्पुरु- घीयत्वानिवेशेपशुनपशुरित्यादौपदार्थतावच्छेदकलोमादौप- शुभेदान्वथापन टु वारस्वात्तत्वाप्यन्ततीभगवतोलोमादिपद- जन्यबोधवियव प्रकारतानिरूपितविशेष्यताग्रहस्यविशेष्यता- सम्बवनसत्त्वात् । परेतुसहिशेष्यककिञ्चित्पदार्थ प्रकारकशा- ·[२८] ब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतितदच्छिन्न विशेष्यताकाश्रयत्वसम्बन्धाब- छिन्न पदजन्यशाब्दबोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता. ग्रहत्वेनमामानाधिकार गद पत्यासत्याप्रतिबन्धकत्वकल्पनात न- पदार्थ नायक दकघटवलोमादौ पदार्थान्तरान्वयः । न चल क्ष्य तावच्छ द के पिपदाथान्तरान्वयस्याव्युत्पन्नतयाघटादियत्किञ्चि त्पदन्तक्ष्यतावच्छे दकनोमादौपदार्थान्तरान्वथापत्तिः तत्रलो. माधवच्छिन्नविशेष्यताकताहशविषयत्वप्रकारतानिरूपित विशे- ष्यताग्रहस्याभावादितिवाच्यम् । सदविशेष्यकपदार्थान्तरप्रकार- काम्वथबोधं प्रतितदछिन्नविशेष्यकल क्षगााग्रहरवेनापिप्रतिब. वकत्वकल्पनात्। नचपशुपदजन्यस्यलोमपदजन्यस्थलोनिला. क्षणिकघटादिपटजन्यस्य लोमादिमानेकत्ववालोमएकत्वव- दितिसमुहालम्बनेनशाब्दबोधलोमादिमसिनाचणिकधटादि पटनन्यस्य वालोमलाक्षणिक पटजन्यस्यलाक्षणिकलोमपदजन्यस्य वाताहशममुहालम्बनेनबोधलोमिएकत्वमानानुपपत्तिरितिवा- ध्यम् । तविशेष्य कपदार्थान्तरप्रकारकशाब्दबोधेतहर्मिकशक्तिन- हाभावविशिष्टस्यतडमिकलक्षणाग्रहाभावविशिष्टस्यतदवच्छि- नविशेष्यकतादृशप्रकारतानिरूपितविशेष्यताग्रहस्यतादृशता- हशग्रहाभावविशिष्टस्यतदवछिन्नविशेष्यकल क्षगाग्रहस्यचप्रति बन्धकनवकल्पनात् । नचयवलोमत्वेनलामावच्छिन्नविशेष्यक- तादृशविशेष्य ताग्रहाशाब्दबोधेचन्लोमत्वेनैवघटादिमानंतत्र लोमत्वेनघटपदार्थान्वयप्रसङ्गः तवघटत्वावच्छिन्नविशेष्यकता. शविशेष्यताग्रहाभावादितिवाच्यम् । यत्रयत्किञ्चित्तदवच्छि- नाशक्यतावदकतातत्रशक्य तावच्छेदकतायादृशधर्मावच्छि- द्वातदवच्छिन्नविशेष्य ताकतापग्रह प्रतितदवछिन्नावच्छेदक- ताकतादृशग्रहस्यप्रतिबन्धकायात् । तबखरूपतीघटत्वादेछटा.

·[२६] दिपदशक्य विच्छेदकतातदनुरोध व तशिष्यकतादृशशाब्द बोधप्रतिस्वरूपतस्तदवछिन्नविशेष्यताकनाशग्रह म्यप्रतिब- वकत्वकल्पनम् एवं पदार्थ तावच्छंदकतावच्छेद के नोमादा. वितरान्वयबोधवारणाय तविशेष्य कशाब्दबोधेतदवच्छिन्नाथच्- छेदकताकविशेष्यताकतादृशग्रहत्वेन प्रतिबन्ध कत्वंकल्पनीय. म् । एवमन्यवाप्य हनौ यम् । नचैतावतान्नोम विशेष्येतरा- न्वयबोधवारण पिपशुभेदादौसामान्यमामग्रौत: आधेयतासम्ब- भवनलोमादिप्रकारताकान्वयबोधापत्तिटुबाराभेदविशेष्य के तरान्वयबोधेतदवच छिन्नविशेष्य कतादृशग्रहरूपप्रतिबन्धका- भावातिवाच्यम् । इतरविशेषणतयोपस्थि तस्यान्यविशे- षणतयानन्वयित्वरूपनियमान्तरेण तस्यबारगीय त्वादितिप्राहुः । वस्तुतस्तुपदार्थतावच्छेदक लोमादिधर्मि के तरान्वयबोधस्याप्र- सिध्यासामान्य सामन्याएवकार्योत्पत्तिव्याप्यत्वात् यत्रपशु- पदस्य लोम्मिलक्षणाशक्तिभमोवातवपशुनपशु रित्यतोलोनिपशु- भेदान्वयप्रसिद्धिरितिचेत्तस्थ लोयसामग्यालोनिशक्तिनमल क्षणा- ग्रहघटिततयातत्स्थलीयसामग्यालोमावच्छिन्नवाचकपशुपद- घटिततादृशवाक्यस्थलेऽभावात् नताशबोधोपपत्तिरिति, यत्र- पशुनपशुरितिवाक्यघटकैकपशुपदस्यलोनिशक्तिभमोल क्षणान- हावापरपशुपदस्थलीमावच्छिन्नवाचकतातत्रलोमपशु भिन्नमि- तिवत्पशुभिन्न यत्लोमतद्वानितिबाधापत्तिः तादृशसाम- ग्यास्तत्रापिसवादितिवेत्तादृशबोधस्याप्रसिद्धरनापत्तिः पशु- भिन्नलीमादिवाचकतदादिपदघटिततहानितिवाक्यतस्तत्प्रसि- विरितिचेत्तत्स्थलीयसामग्याविलक्षणानुपूर्वीप्रकारकजाना- घटिततयातादृशसामग्यास्तत्रासत्वात्नकाप्यनुपपत्तिः एवञ्चपशुसुन्दरमित्यादीक्वचित्सौदादिपदार्थतावच्छेदकेतm ·[३०] प्रकारकत्वेपिलोमादेधर्मिविशेषणतापन्नस्यैवतादृशवि- षयताविशेष्यत्व नतुमुख्य विशेष्य त्वमतःशक्तिभ्रमं विना नलीमादिनापदायान्तरान्वयइतितादृश्बोधविषय- त्वप्रकारतायामाश्रयत्वसंसर्गावच्छिन्नखविशेषणमन- थंकमिति । तन्न । लोमपशुपदजन्य बोधविषयतावच्छे - दकम्भववित्यादिसंकेतविषयतातदवच्छेदकतासं- सगकतादृशबोधविषयत्वप्रकारकसंकेतमुख्य विशेष्यं लो- मेतिज्ञानालोमादिमुख्य विशेष्य कशाब्दबोधानुदया- दाश्रयतासंबन्धावच्छिन्न व नताशशाब्दबोधविषय- त्वप्रकारतायाअवश्यंनिवेशनीयतयातलामावच्छि- रान्वयबोधसंभवेपिनक्षत्तिः तादृशबोधस्य पारमार्थिकतयात- चतादृशानुपूर्वी विशेषप्रकारकनानघटितसामग्य :प्रयोजन- त्वादितिसुधीभिर्जे यम् । प्रकारत्वे पिति ॥ पवच्छेदकत्वसम्ब धेनेत्यादि । नतुमुख्य विशेष्यत्वमिति । प्रकारतानवच्छिन्नविशे- ष्यतायाएवमुख्य विशेष्यता त्वादितिभावः।तन्ने ति । अथलोमपशु- पदजन्यबोधविषतावच्छेदकंभवत्वेतादृशाधुनिकसंकेतज्ञानस्य लामादिमानित्याकारकशाब्दबोधहेतुत्वंदुर्घटलोमादिमदंशेता- दृशसंकेतविषयतायाअसत्त्वात् लामादिमदंशेशाब्दबोधविषता. प्रयोजकस्य तदंशसंकेतविषयताकतानस्यासत्त्वादेवं तादृशाधु- निसंकेतत्तानस्यतादृशशाब्दबोध हेतुत्वेलोमादिमतिभवन्मत- सिद्द तरान्वयप्रयोजकस्यतदंशेमाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नबोध- विषत्व प्रकारतानिरूपितसंकेतविषयताशालिञानस्यासत्त्वात् एवंतादृशसंकेतविषताज्ञानात् भवन्मतेतनेतरान्वयबोधाप- पत्तिरेवंतीमत्वावच्छिन्नधर्मिकतादृशसंकेतविषयतान्नानात्ला- ·[३१] नविशेष्य कबोधस्य वसंकेतविषतयाग्रहेणान्याशबो- धात्पत्तेरनुभव विरुद्ध तयेष्टापत्त रयोगात् । एवंचपदा- थ:पदार्थनान् तिनतुपदाथै कदेशनेत्यत्रपदार्थ त्वबोध- विषयताश्रयत्वेनसंकेतविषयत्वम् । एकदेश त्वञ्चबो- मादिमतोनुपस्थि त्याकर्थवाताहशुसंकेतनानात्लोमा दिमत:- शाब्दबोधः, हस्तौहस्तिपकसम्बन्धीत्याकारकजानाद्धस्तिमतो- ऽस्मृतेरिवतादृशसंकेतविषयतात्मकसम्बन्धज्ञानात् लामादि- मतःस्मृतेरनुभवविरुदत्वादितितादृशसंकेतज्ञानस्यतादृशशा- ब्दवीधरतुत्वं भवताऽपिनस्वीकार्यमित्ये तन्मतेऽपिनतद्दीषद् तिमहदसमञ्जसम् । मैवं,लोमादिमन्निष्ठायापशुपदजन्य शाब्द- बोधविषयतातदयच्छेदकंभव रिवल्याकारकाधुनिकसंकेतखो- कागत्नप्रथमदोष:आश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नबोधविषयत्वप्र- कारतानिरूपितसंकेतविषयताज्ञानस्येतरान्वयबोधप्रयोजक- त्वमितियटुक्तं तत्राश्रयावनखरूपसम्बन्धःकिन्वाधेयतानि- पितखरूपसम्बन्धावछिन्नाधिकरणत्वं सर्वत्रतादृशाऽधिकरण- स्वस्य वसंसर्गतयाभानापगमात् । तथाचबोध विषयत्व विषय. तानिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधयत्वविषय तानिरूपितसं- केतविषयताग्रहएवेतरान्वयबोधप्रयोजक:एवञ्चन्तीमलोमादि. मनिष्ठ पशुपदजन्यवोधविषयतावच्छेदकंभवत्वित्याकारकसंके तेबोधविषयत्वेस्वरुप सम्बन्धावच्छिन्नाधारतानिरूपिताधेय- तासंसर्गेणलोमादिमतोमानेननहितीयदोषस्थावकाशः । अन्य थाघटपदंघटविषयकबोधजनकभवत्वित्याकारकसंकेतज्ञानस्या- पिभट्टाचार्यमतेहेतुतयातादृशसंकेतग्रहस्थ लेतादृशानुपपत्तिर- शक्यसमाधिरेवेतितचापितादृशरीत्यवानुपपत्तिःपरिहरियो- ·[३२] धविषयता वच्छेदकलेमतथास्वरूपंतञ्चशक्यतावच्छेद- करल्यवधेयम्। या। एवं सामादिमानाधेयतासम्बन्धेनलोमविशिष्टमुख्य विशेष्य- तानिरूपितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्न पशुपदजन्यबोधविष. यत्वप्रकारत्वावच्छिन्नायाऽधिकरणत्वसम्बन्धावछिन्नप्रकारता- तनिरूपितविशेष्यतावानित्याकारकसंकेतविषयताग्रहोपगमेन- नता तादृशजानजन्य लोमादिम हिशेष्यकपदार्थोपस्थितेरनुपप- त्तिरितिमहतोयदोषःपदमादधातोतिसुधौभिर्ये यम् । इदंवव- धातव्यम् । भट्टाचार्यानन्वयायिभिःप्राचिनैरेवसर्वत्राधिकरण- वस्यसंमगंताया:खीकरणौ यतयातदन्वयिभिनव्यैसर्वत्राधिकर- ताया:संसर्गत्वस्यास्त्रीकरणीयतयामाश्रयत्वस्य स्वरूपसंसर्गप- रतयातादृशसंकेतग्रहस्यशाब्दबोधहेतुत्व नभट्टाचार्यमतेतत्रेत- रान्वयबोधप्रयोजकोघटएवेत्य कामेनापिभट्टाचार्यानुयायिना तादृशसंकेतग्रहस्यशाब्दबोध हेतुत्यमुपगन्तव्यमितिसंकेतमुख्य- विशेष्यताग्रहस्य इतरान्वयबोधप्रयोजकत्वमपिनदोषः परन्तु घटपदंघटविषय कबोधजनकंभवस्वित्याकारकसंकेतग्रहस्यशा- ब्दहेतुतया:सर्वानुभव सिद्धत यातादृशसंकेतमुख्य विशेष्य ताया: प- दएकसाव नतत्रेतरान्वयबोध प्रयोजकोदुर्लभः । न चखमतऽपित- तरान्वयबोधप्रयोजकाटुल भतियाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धा- वच्छिन्नतादृश विषयतानिरूपितविष प्रताग्रहताश विषयता- निरूपिताधेय सम्बन्धावच्छिन्न विषयताग्रइयारन्यतरस्येतरान्वय- बोधप्रयोजकत्वोपगमात् । एवञ्चलोमादिमन्निष्ठपशुपदजन्य बो. धविषयतावच्छेदकं भवत्वित्याकार कसंकेतग्रहस्यशाब्दबोधप्रयो- जकत्वापगम पिभट्टाचार्य मतेऽपिनदोषतिचेट् एवमप्ये तन्मते- पितादृशमुख्य विशेष्य ताग्रह तादृशग्रहयोरन्य तरस्य प्रयोजक- ·[३३] दकत्यवधेयम् । अथघट वाद्ययलक्षितेद्रव्य पदशक्त्य- वगाहिप्रमाताघट वादिप्रकारस्यघटादिपदशक्तिप्रमा- त: कालिकादिसंबन्ध नघटत्वादिप्रकारकस्य चशाब्दबो. धस्यबारणायतत्संबन्ध नतद्धर्मप्रकारकशाब्दबाधं प्रति- तेनसंबन्धे नतद्धर्मविशिधांशे पदवाच्यत्वावगाहिज्ञानं कारणं वाच्यम् । विशिष्टांशेपदवाच्यतावगाहित्वं चविशेषणीभूततत्तत्संबन्धतत्तद्ययं शेतदवगाहित्वंवा. च्यन्नतुतेनसंबन्धेनतहमधर्मितावच्छ दकीकृत्यैवतद- वगाहित्वं घटत्वादिकंधर्मितावच्छ दकीकृत्यद्रव्यादि- पदशक्तिज्ञानस्यापिकालिकसंबन्धनघट स्वादिकंधर्मि- तावच्छ दकीकृत्यघटादौघटपदशक्ति ग्रहस्यापिचप्र- मात्व नोक्तातिप्रसङ्गवारणात् । एवमपिघटत्वांश- निर्धर्मितावच्छेदककात्प्रमेयत्वादिधर्मितावच्छेदकका- वघटादिपदनिरूपितवाच्यताग्रहात्तत्प्रकारकबोधवा- णायखरूपतोघटवादिप्रकारकबोधघटत्ववाद्यवच्छि- नधर्मिशवाच्यत्वग्रहापेचोपया। तथाचघटत्व खाद्यनु- पस्थितिदशायांशाब्दबोधानुपपत्तिः । नचघटपदांशेष- टादिवाचकत्वज्ञानमेव हेतुः । एवं चखरूपताघटत्वादि- प्रकारकबोधेवाचकतशिखरूपताघटत्वादिप्रकारकज्ञान. स्यैवहेतुत्वमितिघटादिपदजन्यबोधघटलवाद्युपस्थितेना- लोपगमे कोदोघइति । द्रव्य पदशक्यत्वावगाहिप्रमातइति । घटखावच्छिन्नद्रव्यपदशक्यत्वैधमवताट्रव्यादिपादाद्घटत्वा- वच्छिन्नप्रकारकशाब्दबोधार्घघटत्वावच्छिन्न द्रव्यादिपदशक्ति- ज्ञानस्य हेतुत्व मावश्यकमेवंचतादृशज्ञानस्यप्रभातयाऽभान्तस्या- पितादृशन्नानात्घटादिप्रकारकशाब्दबोधापत्तिरितिभावः । ५ ·[३४] पेक्ष तिवाच्यम् । एवमपिघटादिपदांशसमवायवाच- कताप्रकारकज्ञानस्यशाब्दबोधेघटवादिसंबन्धतया खरूपतःसमवायभान प्रयोजकतायावाच्यतयासमवा- यवाचकताजानेचवाचकतशिखरूपतःसमवायस्य प्रकारत्वासंभवननित्यसंबन्ध त्वरूपसमवायत्वेनैव समवायावगाहितायाउतसमवायभान प्रयोजकत्व- स्योपयतयातदनुपस्थितिदशायांघटादिपदाचशाब्द- बोधानुपपत्त रितिचेन्न । तत्सम्बन्धनतहर्मप्रचार- कशाब्दबोधेतत्मसर्गाविछिनतर्मनिष्ठावच्छेदकता. कखजन्यबोधविषयत्वप्रकारतानिरुपितेच्छाविशेष्य- तारवाचिनसंसर्गकतत्सम्बन्धावच्छिन्न तद्धर्मनिष्ठध. मितावच्छेदकताकपदप्रकारकज्ञानरवनविषयता- सरूपतोघटत्व प्रकारकबोधेवाचकतांशखरूपतोघटत्वादिप्रका- रकतानस्यवहेतुमिति । घटपदंघटत्ववाचकमित्याकारक- ज्ञानविषयस्यघटत्ववाचकत्वस्यघटवमिष्ठविषयतानिरुपिता- वछिन्नरवविषयतानिरूपितबोधविषयत्वविषयतानिरूपिता या बोधनिष्ठाविषयतातन्निरूपितजनकरबविषयतामिरूपितवि. घयतारूपतयातपटकावच्छिन्नत्वविषयतानिरूपकविषयतया- माधयत्वसम्बन्ध नघटत्वस्य स्वरूपतःप्रकारकत्वंवाच्य समवाया- तिरिक्तसम्बन्ध नजत्यादेःस्वरूपत:प्रकारकत्वोगमादितिभावः । समवायवाचकताजानेमे रोल्यासमवायस्यप्रकारत्वंबोध्यम् । खपत:समवायस्य प्रकारत्वासम्भवेनेति । जातीतरस्यस्वरूपतः प्रकारत्वानभ्यु पगमादितिभावः । तत्सम्बन्ध नतहमप्रकारक- शाब्दबोध इति । निर्मि तावच्छेहककाइ व्यत्वादिधर्मितावच्छे ·[३५] विशेषमंसर्गका विशेष्य कशक्तिज्ञानस्य हेतुता । - दृशशक्तिबहेचसम्बन्धघटकतयैवावछिन्नत्वांशसमवा- यमानारखरूपतापितस्यभानसम्भवेनसमवायत्वोस्थिते नपिनेतिसामञ्जस्यात् । द्रव्य पदाद्रव्यंबोद्धव्यमित्या- कारताप्रयोजकद्रव्यपदजन्यबोध विषयत्वीयभगवदि- छाप्रकारतानघटत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठा अपितु द्रव्य स्वावच्छिन्न विषयत्वनिष्ठ वैतिद्रव्यपदजन्यवोधी- यघटत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितभग- वदिच्छानिरूपित विशेष्यतात्वावच्छिन्नसंसर्गे गाघटवा- वच्छिन्नांशद्रव्यपदप्रकारकंज्ञानसंसर्गतावच्छेदक घट- बावच्छिन्नांशभ्रमएवेति । नचद्रव्यपदजन्य विभक्त्य, प- स्थापितैकत्वादिप्रकारकद्रव्यत्वावच्छिन्नविषयकबो- धौयैकत्वावच्छिन्नविषयतासापिद्रव्यपदजन्यबोधी- यद्रव्यत्वावच्छिन्नविषयतात्वेनभगवदिच्छाविषयः ए- पंचद्रव्यपदजन्यबोधौयैक वावच्छिन्नविषयत्व- निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्ध नैकत्वादि- मतोद्रव्यपदवत्वाद्रव्यपदादभ्रान्तस्यपदान्तरानुप- स्थितैकत्वेनप्रकारेणापिशाब्दबोधप्रसङ्गोटुरिएवति- बाच्यम् । तत्पदजन्य सहर्मप्रकारकशाब्दबोधेतकर्मा- कहानिरूक्तसंसर्गवघटपदप्रकारताकजानाघट वादिप्रकार- कशाब्दबोधबारणायतत्सम्बन्धावच्छिन्नतहर्मनिष्ठधर्मितावच्छे- * एतस्याग्रे तादृशविशेष्यतात्वेन संबधतानुपगमात् । अथवा इति प्राचीन पुस्तकेष्वधिकः पाठः । तदनुरोधेन टीकायां व्याख्यानम् ।

·[३६] वच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वेनतत्पदजन्यबोधविषयत्वप्रकारता- वगाहिताशप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंसर्गकमिच्छा- प्रकारकंज्ञानं हेतुः । एवंचैकत्वादिप्रकारकट्रयादिपदज- चवोधजनकशतिग्रहेण द्रव्यादिपदजन्यबोधविष. यत्वनिष्ठट्रव्यत्वावच्छिन्नखेनैवताविषयत्वमवगा- इमानायाभगवदिच्छाया:प्रकारतायांद्रव्यत्वमाचा- वच्छिन्नले नावच्छिन्नायांबाधितस्यकत्वावच्छिन्नरवा- वच्छिन्नत्वस्यावगाहनात्तस्यवमत्वनिर्वाहणातिप्रसङ्गा. नवकाशात् । यत्तु तहमप्रकारकशाब्दबोधेख- जन्यबोधविषयत्व प्रकारतानिरूपिततहमावच्छिन्न- T कताकेतितादृश विषयतालेनसम्बन्धतानुपगमादिति। खजन्य बोधौर्य करवावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाद्रव्यपदस्य- संसर्गतानुपगमादिर्थः । तादृश विशेष्यतायाद्रव्यपदस्यसंसर्गतानु- पगमेविप्रतिपन्नं प्रत्याह । अथवेति । भ्रमावनिर्वाहणातिप्रसङ्गा- नवकासादिति । तथाच अनान्तस्यनतादृशशक्तिज्ञानादेक- त्वावच्छिन्न प्रकारताकशाब्दबोधः भ्रान्तस्यभवत्ये वेतिध्ये यम। तादृशविशिष्ट विशेष्यतासंसर्गताकेति । स्वजन्यबोधविषयत्व- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंसर्गताकव्यर्थः । द्रव्यपदाद्गुण- पान * यत्त पदार्थाशघटत्वादिधर्मस्यशाब्दबोधप्रकारतायां- तदंशेतत्पदशक्यतावच्छेदकत्वमेवप्रयोजकम् । शक्यताव- केदकत्वंचतत्पदजन्यबोधविषयावप्रकारतानिरूपितविशे- ध्यतावच्छेदकत्वम् । नतुबोधविषयतावच्छेदकतयासंकेत- विषयत्वरूपं विशेषणतयावाच्चत्तम् । तथाचतधर्मप्रकारक- शाब्दबोधेतद्धमावच्छिन्नखविशिष्टतादृशविशेष्यतासंसर्गक- ·[३७] स्वविशेषितविशेष्यतासंसर्गकपदशक्तित्तानमेवका- रणमास्ताम् ॥ ईश्वरीयद्रव्यादिपदसंकेतश्चद्रव्यपदा- द्रव्यम्बोदव्य मित्याकारएवनतुट्रव्य पदाद्घटोबोद्ध- व्य इल्याकारकोघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्य पेय- ते । तथाचाभान्तस्यनद्रव्यपदाघटत्वादिप्रकारक- बोधप्रसङ्गः । तत्र तत्पदजन्य घटवादिप्रकारकबोध- जनकशक्तिग्रहेणतत्र तत्पदजन्य बोधविषयत्व प्रकार- तानिरूपितविशेष्यतायाबाधितघटत्वावच्छिन्नत्वेना- वगाहनात्तस्य प्रमात्वासभवादितिकिप्रतिनिमित्त- स्थवाच्यत्वोपगमेनेतिशक्यतावच्छेदकमवा- च्यमेवेतिदीधितिकारमतम् । तन्न । एवंसतिशक्तिना- नाधुनिकसंकेतज्ञानयोरकरूपेणैव हेतुत्वाद्यचट्रव्यप- दाद्गुणवत्त्वादिनाद्रव्यं बोहव्य मिव्याकारकाधुनि- कः कस्यचित्सङ्केतोद्रव्य वाद्यवचिछन्नविशेष्यतासम्ब- बन्विदिनाद्रव्यंबोद्धमित्याकारकइति । द्रव्यं द्रव्यपदजन्यगुणाव- शक्तिज्ञानमेवकारणमास्तांद्रव्यादिपदजन्यबोधविषयावप्र- कारतानिरूपितद्रव्य त्वावच्छिन्नभगवत्सङ्घ तविशेष्यताया घटत्वावछिन्नत्वे पितस्यास्तादृयप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वा- वच्छिन्नविशेष्यतारवेनैवसम्बन्धता। नतुतादृशप्रकारतानि- रूपितघटत्वाद्यवच्छिन्न विशेष्यतात्वेनेतितादृशाप्रकारतानि- रूपितभगवदिच्छाविशेष्य तायांद्रव्यवादेरेवावच्छेदकावंनतु- घटत्वादेरित्य ववाखीकरणीयमितिनोतातिप्रसङ्गतिथक्य- तावच्छेदकैयक्तिंदूषयतांदौधितिकृतांप्रत्यक्षमणिदीधिति- प्रदर्शितमतं, तन्नशामनमितिक्वाचिल्कापाठः ॥

·[३८] धेनगृहोतस्तत्रतादृश संकेतग्रहाद द्रव्यत्वेनद्रव्यबो- धापत्तेगुगावत्वावच्छिन्नं तस्याग्रहादभ्रान्त पुरुषस्य गुणवत्वादिप्रकारकबोधानुपपत्तेढुंवारत्वाच्च । पथप- दा शेड्वप्रकारोभूतधमाशेवाच्यत्वग्रहस्यापेक्षित पा- काशपदाच्छब्दाशयतयाबोधीनस्याच्छब्दाश्रयत्वस्याका- शपदावाच्यताया: सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अतएवतहारगाय च्छिन्नबोधविषयतावड्ववित्याकारकइति ॥ द्रव्य व नद्रव्य- बोधापत्तरिति । द्रव्यत्वप्रकारकशाब्दबोधतो व्यपदजन्य- बोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतासंस. गैणद्रव्यपदवत्ताज्ञानस्यसम्भवात्गुणप्रकारकज्ञानस्यतादृशसं. कैतेनावगाहनात्ट्रव्यत्वप्रकारकशाब्दबोधस्यानुभवविरुहत्वा- दितिभावः । ननुद्रव्यत्वप्रकारकशाब्दबोधेगव्यत्वेतरधर्मावच्छि- बनत्वावच्छिन्नद्रव्यपदजन्यशाब्दबोधविषयत्वप्रकारतानिए- पितट्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतासंसर्गकद्रव्यपदवत्वज्ञानस्य हेतु- त्वोपगमान्न ताशसंकेतज्ञानाद्रव्यत्वप्रकारकशाब्दबोधाप- त्तिः, संकेतीयद्रव्यपदजन्यशाब्दबोधप्रकारतायाद्रव्यत्वेतरगुणा- वच्छिन्नत्वावछिन्नखादिव्यतचार । गुणवत्वादिप्रकारकशा- ब्दबोधानुपत्ते रिति । इदंखवधातव्यम् । गुणवत्त्व नद्रव्यंबोड- व्यंमित्याकारकाधुनिकसंकेतज्ञानादगुणवत्त्वप्रकारकशाब्दबो- धानभवत्येव । नचैवमनुभवापलापस्तादृशानुभवस्य वासिह- स्वादनुभवेवातादृशाधुनिकसंकेतज्ञानस्य खातन्व्ये णगुणप्र- कारकबोधजनकत्वमङ्गीकार्यम् । नचतादृशाधुनिकसंकेतना- नस्यखातन्व्ये आहेतुतायां गौरवमितिवाच्यम् । गुणवान्द्रव्य- पदजन्यबोधविषयतावान्भवखित्याकारकस्यबोधविषयत्वांश- गुणा वच्छिन्नवानवगाद्याधुनिकसंकेतज्ञानस्यभवतापिखात- नल्य चहेतुलस्य खौकार्यवात् । दौधितिवन्मतेगुथ विशिष्ट श- ·[३६] Auranepal प्रतिनिमित्तलक्षणेवाच्यत्वेसतौतिविशेषणोपादान- मितिचेन्न । शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदवाच्यत्वमनङ्गीक- भिःप्राचीनैराकाश पदादाकाशांशतदुपस्थाग्याप्र- कारकशाब्दबुद्धेरेवोपगमात् । तदुक्तम् । प्रस्तुवाप- दादपिनिर्विकल्पकमिति । निर्विकल्पकरवंचतदं- शेतत्पदोपस्थाप्याप्रकारकत्वंनतुतदंशेसामान्यतानिष्. प्रकारकवं विभक्त्य पस्थाप्य कत्वादीनांतदंशे प्रकार- तायाबावश्यकत्वात् । तेनसमं पदार्थान्तरस्यसंसर्गान- वगाहनेतादृशबोधस्यशाब्दवासंभवाच्च । वस्तुतस्तत्र- निर्विकल्पकपदंतत्पदोपस्थाप्यार्थाविशेषितधर्मिविषयक- शाब्दानुभवजनकनिर्विकल्प कस्मरणपरमतएवतवनिर्वि- कल्पकरूपस्य स्मरणस्यानुपपत्तिःअनुभवस्यखसनामप्रका. तिभ्रमतादृशसंकेतज्ञानयोई तु स्वसम्भवात् । भवतातादृशा- धुनिकसंकेतज्ञानाच्छाब्दबोधानङ्गीकारेदिधीतिकृतापिभवन- मतसिद्धतादृशाधुनीकसंकेतञानाच्छाब्दबोधीनङ्गीकरणीयः । शाब्द त्वासम्भवादिति । पाकाङ्क्षादिमत्यदप्रयोज्य पदार्थ विषता- निरूपितपदार्थविषयताशालिज्ञानस्य वशाब्दत्वादितिभावः । खसमानप्रकारकत्वमात्रस्मृतिजनकत्वादिति । खसमानप्रकारक- त्वञ्चखौयविषयताव्यापक प्रतिबन्धक तावत्त्वम् । व्यापकत्त्वञ्च खाव- च्छेदकविषयतावत्त्वसम्बन्धेन । ताशप्रतिबन्धकताचवहिरवावच्- छिन्नत हङ्गिनिष्ठप्रकारतानिरूपितपर्व तत्वावच्छिन्नतत्पर्वतनि- ठविषयताशालीच्छानिरूपितवहित्वावच्छिन्नतहहिनिष्ठप्रका- रतानिरूपितपर्वतत्वाच्छिन्न पर्वतनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञान- त्वावच्छिन्नतादृशज्ञाननिष्ठा, नचपर्वतोवह्निमानितिज्ञाननिष्ठा- ।

·[४०] यापर्वतोवन्हिमान्नेजाननिरूपिताप्रतिबन्धकतातस्यापिखीय- विषयताव्यापकतयातादृश प्रतिबन्धकताभावयत्त्वस्यवङ्गित्वा--- दिनाव घन्तरावगाहिपर्वतोवन्हिमान्वन्हिवत् पर्वतवान्देश- इति ज्ञानेपिसत्त्वात्तादृशज्ञानानामपिपर्वतोवन्हिमान् इत्या- कारकज्ञानसमानाकारकत्वापत्तिरितिवाच्यम् । खीयविषयता- व्याप्यत्त्वस्यापिप्रतिवधतायांनिवेशनीयत्वात्व्याप्यत्त्वमपि-- खा वच्छेदकविषयतासेबन्ध नग्राह्यम् । नचव्याप्यत्वमेवनिवे- शनीयं किंव्यापकत्वनिवेशेनेतिवाच्यम् । वह्निव त्वं तद्वन्हि विष- थकजान निष्ठायावन्हित्वेनतद्वन्हि विषयकज्ञानंजायतामिती- च्छानिरूपिताप्रतिबन्धक तातस्यापिन्हित्वेनतद्ववगाहिप- वंतीवन्हिमानितिज्ञानीयविषयताव्याप्यत्वेनवन्हि रितिज्ञान- स्यापिपर्वतावन्हिमान्डूतिज्ञानसमानाकारकत्वापत्तः। न- चवन्हि: पर्वतश्चे तिसमूहालम्बनजानसमानाकारकत्व प- वंतीवन्हिमान्इतिज्ञानेस्यात्तादृशसमूहालम्वनज्ञानौ यविषय- ता समनियतप्रतिबन्धकतासत्त्वादितिच्यम् । खौयविषयतासम- नियत खनिष्ठप्रतिबन्ध कतावत्वस्यवि वक्षितत्वात् पर्वतवन्हि- मनिष्ठायातादृशेच्छानिरूपित प्रतिबन्धकतातस्याः समूहाल- म्बनज्ञानोयविषयतासमनियतत्वे पितादृशसमूहालम्ब नज्ञाननि- ष्ठत्वाभावात् । नचपर्वतोवन्हिमान्इतिज्ञानस्यतादृशज्ञानप्रका- रोभूतवन्हिविषयकवन्हिरितिज्ञानस्यसामानाकारकत्वापत्ति- रितितादृशतानस्य वहिरितिज्ञानौर विषयतासमनियततया- वन्हित्वेनतद्वन्हि विषयकज्ञानंजायतामितौछानिरूपितप्रति- बन्धकतावत्वादितिवाच्यम् । स्वौयविषयतासमनीयतखनिष्ठ- प्रतिबन्धकतावत्व समानाका कारकत्वं,प्रतिबन्धकतावत्वं चखाश्रय- T ·[४१] नकवादित्याशङ्यप्रकारान्तरेण तादृशम्मरणमुपपा- दितं मिश्रः । अत्रचमतेजाव्यतिरितस्यतस्य स्वरू- पत:पदार्थान्तरेप्रकारकत्वासम्भवादाकाशवासीत्या- प्रतिबन्धकतावत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नम्वनिष्ठावच्छंदकताकमेदवरू- पोभयसम्बन्ध न। प्रतिबन्धक तायां स्वाश्रयत्व लाभावववत्ति- व खव्याप्रकरवीमयसम्बन्धन तथाउन्हिरितिज्ञानौयविषयतास- मनियतावन्हि रितिन्जाननष्ठिायानिकता प्रतिबन्धकतातहत्त्वस्य स्व- रूपसम्बन्ध नपर्वतोवन्हिमान्इतिज्ञानसत्त्वं पिउभयसम्बन्धेनत- त्सम्बन्धघटकप्रथमाभावेनतहत्त्वविरहात् तथाहि स्वाभाववद- वृत्ति त्वखव्यापकत्वोमयसम्बन्धन प्रतिबन्धकताश्रयोभूतायाप- बंतोवन्हिमाबितिन्जाननिष्ठावन्हित्वावच्छिन्नत हन्हिप्रकारतानि- रूपितपर्वतत्वावच्छिन्न तत्पर्वतनिष्ठविशेष्यताशालिजानंजाय- तामितीच्छानिरूपित प्रतिबन्धकतातहत्त्वसंबन्धावच्छिन्नवनिष्ठा- बच्छेदकताकभेदवत्वविरहात् । पर्वतोवन्हिमानितिज्ञानौय- विषयतासमनियतायातादृशेच्छानिरूपित प्रतिबन्धकतानिरुता. संबन्धेनखाश्रय प्रतिबन्धकतावत्वसंबन्धावच्छिन्नखनिष्ठावच्छे- दकताकभेदवत्त्वसंबन्धे नतहत्त्वस्यवन्हि रितिज्ञानेपिसत्त्वात् व- न्हि रितिज्ञानस्यापिपर्वतोवन्हिमानितिजानसमानाकारकत्वा- पत्तिरत:स्वरूपनिवेशनमितिसदेकपरिचिन्तितपद्दतिः । अन्य- सुधीभिःशाधनौयम् । प्रकारान्तरेगोति । तद्धर्मनिष्ठप्रकारत्वा- चप्रकारत्वानिरूपित द्धिषयताशालिस्मृति प्रतिराइम प्रकारेश्चतञ्च- मनुभवःकारगामितिकार्यकारगाभावकल्पनेन। नताशकार्य- कारणभावकल्पनेपि क्वचित्तद्धर्मप्रकारेणक्वचित्तधर्माप्रकारेगा स्मृ- तिरित्य व विनिगमकाभावइतिवाच्यम् । तबोद्बोधकविशेषस्य ·[४२] दौशाब्दवोधानुपपत्तिः । अन्वयितावच्छेदकावच- छिन्नएवचपदार्थान्तरान्वयतिनियमानुपपत्तिश्चेति पदार्थवत्तत्यकारीभूतधमांशशक्तिग्रहापेक्षायांगोवा- देगवादिग्दवाच्यत्ववच्छब्दाश्रयावस्याप्याकाशपद बाच्यत्वमावश्यकमित्यभिप्रेत्य वदीधितिकृतागुगा टि- पण्यांरूपग्रन्थे ऽत्र दन्तन्वमित्यादिना गोवादिनाश- ब्दाशयत्वस्याविशेष व्युत्पाद्यप्रकाशस्थ प्रतिनिमित्त. लक्षणेबाच्यविशेषगोपादानंदूषितमेव । प्रत्यक्षम- णिदिधितोचपदार्थाशेगोस्वादः प्रकातायांशक्यताव-- च्छेदकताया:प्रयोजकत्वमुपगम्यशक्यतावच्छेदकेश- तिर्दृषि तैव । अत्रोक्तानुपपत्तिचिन्त्या । यत्तु शक्त्याकाश- पदादष्टट्रव्यातिरिक्तद्रव्य स्वादिनाम्याकाशबोधोभवतिनतु- नियमतः शब्दाशयत्व नैव तथासत्याकाशःशब्दाश्रयति- प्रयोगस्य मुख्य तानुपपत्तिः प्रत्ये कनानाधर्मविशिष्टएवाका. शेतत्पदस्य नानाशक्तिकल्पनं नसंभवतिनानाधर्मावच्छिन्नै. कर्मिण्ये कपदवाच्यतायाःकाप्यदृष्ट त्वादितिशब्दोश्र- यत्वोपलक्षितएवाकाशपतिरित्ये वोपगतव्यम्। उपल- वनियामकत्वात् आकाशवासीत्यादौ पाकाशपदस्यशब्दाश्रयत्व- विशिष्ट लक्षणोपगमेने बतायस्थलेशाब्दबोधानुपपत्त्यभावा- दाह। अन्वयितावच्छेद कावछिन्नएवेति । अत्रोलानुपपत्तिरि- गुणवत्वेन द्रव्यं बोहव्यमित्याकारकाधुनिकसंकेतग्रहा- तद्रव्यत्वरुप शाब्दबोधापत्तिर्गुण रूपातदनुपत्तिरूपा । पत्रा प्युक्तदाधिकृतभाववर्ण नमनुमत व्यम् । शब्दाश्रयत्वोपलचितेचा- काशपस्य शक्तिरिति । शब्दाश्रयत्वस्थाकाश पदशतावुपलक्षणत्वं ·[४३] क्षगस्यापिविशिष्टावाचक पदजन्यशाब्दप्रकारवेनकिंचि- बाधकम् । नचशब्दाश्रयत्वस्योपलक्षणले तस्येवावि. शेषात्म यात्वादेरप्याकाशपदजन्यानुभवप्रकार तापत्तिरितिवाच्चन् । तत्प्रवाारकशाब्दबोधेतदंशेऽ- नतिप्रसत स्वरूप शक्यतावच्छेदकत्वावगाहित्वनोप-- लक्षितशक्तिज्ञानस्य हेतुत्वादिति तन्न ॥ आकाश: श. ब्दाश्रय तिप्रयोगस्य मुख्यत्वासिध्याइष्टद्रव्यातिरिक्तद्रत्वा- काशपदवाच्यत्वादी कतररूपेगा लक्षणायाएवत चोपगमा- दिति ॥ यदिचाकाशःशब्दाश्रय इतिवाक्यस्थमाकाशप- दंमुख्यमेवनिर्धर्मितावच्छेदककश्चान्वयबोधीनकुबापित. दाफाशपदाच्छताऽटद्रव्यातिरितद्रव्यवादिनाबोधन वाहायविशिष्टाचकाकामादिपदस्यप्रकारांशवाच्यखा- शब्दाश्रयपाकाश पदजन्य वोधविषयतावान् भवतुइल्याकारकम- गवदिच्छायांशाब्दबोधविषयतायामवच्छिन्न त्वसंबन्धेनानन्वयि- त्वात् । तथाचाव्यतिरिक्तद्रव्यरव प्रकारकजानस्यापिसंकेत. विषत्वात्माकाशपदात्ताप्ये शापिशाब्दवोधनिर्वाहः । उप- लक्षिततिज्ञानस्य हेतुत्वादिति । शब्दाश्रयमाकाशपदज- न्यबोधविषय स्वप्रकारतानि इपितविशेष्यतावान् कश्यक्तिनाने विशेष्यतां व्यापकत्वसंबन्धनधर्मितावच्छेदकस्य- शब्दाश्रयत्वादेः प्रकारताशालिशक्ति ज्ञानमेवहेतुः नतुशब्दा- श्रयत्वेताहशविशेष्यतानतिरिकात्तित्वावगाहिशक्तिज्ञानंत---- धासतिपष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यवस्यद्रव्यखान तिरितातयातच सादृशशक्यतानतिरिक्त 'वृत्तिताविरहात्मसंगतिः स्वादिति ·[४४] नवगाहिशाक्तिग्रहस्यवतवर्मावच्छिन्नविशेष्यकस्यतत्य कारकान्वयबोधे हेतुत्वमगत्यागी कार्य विशिष्टवाचक- गवादिपदस्य प्रकारांशेवाच्य वावगाहिशक्ति ज्ञान मे- बतत्प्रकारकान्वयबोध हेतुरितिनशक्तिनमन्त क्षगा- ग्रहावन्तरेगा गवादिपदाहोपदवाच्यत्वाद्यवाच्यधर्म- प्रकारकोबोधः ॥ आकाशादिपदमिवगवादिपदमि- पिविशिष्टावाचकमिति भ्रमवतोगवादिपदादवाच्य- धर्मप्रकारकबोधनिर्वाचायतत्तमप्रकारकशाब्दबोधे तहमसामानाधिकरण्यमाचावगाहितत्य दवाच्य-- ताग्रहस्य हेतुत्वेपित तुतायांवाच्यतांशेविशेषणान-- न्तभौवित्वाव गाहित्वमप्यवच्छेदकमुपेयमतोऽवाच्य- धर्मप्रकारकबौधहेतुगवादिपदशक्तिग्रहस्यभ्रम त्वनि - यमः । अतोनामान्तस्य ततस्तादृश बोधतिध्येवम् ॥ एवंमुवा हल वहनयोग्यगवादिरूपविशेषपरसामा न्यवाचकपदघटितंद्रय नास्तिगौ स्तौतिवाक्यंप्रयु- ध्येयम् । अथैतन्मते आकाशपदादाशाशनिष्ठतद्यक्तित्व नशाब्द- बोधापत्तिः तत्रापितत्पदशक्यतानतिरिक्तवत्तित्वस्यसत्वात् यदिचाकाशनिष्ठतव्यक्तिरवंशब्दाश्रयत्वमेवतपेगाकाश पदा- छाब्दबोधोभवत्येवेत्यच्यतेतदाशब्दध्वंसवत्वेनाकाशपदाच्छा- ब्दबोधापत्तिरितिचेन्न ऐतन्मतेतद्रपेयापिशाबोधस्येष्ट- वादिति । तत्तदविछिन्नविशेष्य कस्य प्राक्तनशक्तिग्रहस्य ल्य- नेनान्वयः । वाच्यत्वांशेविशेषान्न वितावगाहित्यमिति । वाच्यत्वाशगवादिपदजन्यशाब्दबोधविषत्व प्रकारतानिरूपित- विशेष्यता रूपगवादिपदवाच्यावघटकप्रकारतांश विशेषणान्त- ·[४५] ज्यतेतविशेषधर्मावच्छिन्न लक्षणैवविशेषधर्मस्य सा-- मान्य पदावाच्यतयाशतमातदपप्रकारकबोधानिर्वाहा- त् । एवंयवदुःखासंभिन्नसुख व धान कर्मगोत्वादिशिष्ट वाचकस्वगंधेन्वादिपदंकेवलमुखत्वगोत्वाद्यवच्छिन्न तात्प यात्प्रयुज्यतेतवलक्षणैव । शाकााप्रवृत्तिनिमितैकदे. शं परित्यज्य नबोधइत्यनुभवनिर्वाहायशुद्धतधर्मप्रकार कबोधेतदन्यरूपावच्छिन्न त्वानवच्छिन्नबोधविशेषवि-- षयावौयप्रकारतात्वेन प्रकारता घटितसंबन्धावगाहि शक्तिज्ञानस्थकारणावमुपगन्तव्यं, शक्यतावच्छेद-- केशक्यत्वानभ्य पगन्तृ मतेतादृशबोधेतद्र पांशसंकेत-- विशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्तावगाहिज्ञानत्वेनहेतुत्वा र्भावित्वा वगाहित्वं विशेषणमवच्छिन्नत्वावच्छिन्न त्वरूपंतदन्य- त्वरूपंतदनन्त वित्वावगाहित्वं तदभावावगाहित्त्वमित्यर्थः । तथाचगवादिवाच्यधर्मप्रकारकशाब्दबोधताहशधावछित-- विशेष्यत्वावछिन्नत्वावच्छिन्नत्वाभावात् गवादिपदनन्य शाब्द बोधविषयप्रकारतानिरूपित ताशवाच्यत्वधर्मयापकविशेष्य- ताप्रकारकशक्तिज्ञानहेतुः पर्यवसितम् । एवं चगौरौपदजन्यबो. धविषयतावान्भववित्याकारकभगवदिच्छायांशाब्दबोधविषय- तायांगोत्वावच्छिन्नत्वस्यभानात्तनिष्ठप्रकारकतायामच्छि- नत्त्वावच्छिन्नखस्यसत्त्वात् तदभावावगाहित्व तत्रधमएवेति- अचान्तानांगवादिपदवाच्यधर्म प्रकारकबोध: शब्दाश्रयः आकाशपदगन्यशाब्दबोधविषयतावान् भवत्वित्याकारकभ- गवदिच्छायांशाब्दबोधविषयत्वांशे किंचिदवच्छिन्नत्वाभावा- त् तत्रतादृशजानंप्रमारुप मेवेति एवंचगोत्वादि- प्रकारकशाब्दबोधेउपलक्षित অক্ষিরাৰিঘিমন্ধিয়াল- ।

·[४६] - नातिप्रसंगतितक्तानुपपत्या हेयम् ॥ प्रामाकरास्तु धेनु पदस्यधानकर्मता विशिष्ट एवशक्तिनतुगोत्व विशिष्ट,गोत्व- स्यशतपावित्वे नशक्तिनियन्तृ कत्त्वाद्धानकर्मत्व स्य महि- प्यादिसाधारणत्वे पिधेनुपदान्नतद्बोधः ॥ नचधेनुपदाङ्गो त्वप्रकारकबोधस्यानुभविकतयाधानकर्ममहिष्यादिमति देशेधेनु स्तौतिविशेषदर्शिनांप्रयोगस्य मुख्य तयाचधे नु पदजन्यबोधेगोत्वभानमवश्यमङ्गीकरणीयम् ॥ तथा चधानकमत्ववगोत्वे पिशतेरावश्यकता अशक्य- स्यापिप्रकारतयाशाब्दबोधेभानोपगमेद्रव्यत्वप्रमेय... त्बांदेरपिप्रकारतयाशाब्दबोधमानापत्ते रितिवाच्य- यो:पृथगेव हेतुत्व परस्परव्य भिचारश्चबिचिन्त्यवारणी यः सुधी- भिः । उत्तानुपत्त्या । गुणवत्व नद्रव्यं बोइव्यमित्यादिनाउक्ता- नुपपत्तेरित्यर्थः ॥ अत्रापिदौधितिकृताभिप्रायवर्णनमनुसत ब्य- म् । धानकर्मतावत्सकर्तृकदुग्धपान कर्मताविशेषणमिति । श- क्यत्वेसतिशक्यतावच्छेदकंविशेषगमशक्य सत्शक्यतावच्छेद- कंशाधि:गोत्वस्य तत्त्व नशक्तिनियामकरवात् शाक्तिनिष्ठवि. शेषण तातिरितगवितगहत्तित्वप्रयोजकत्वाविशेषण भिन्न--- त्तित्वविशिष्टशक्तिव्यापकत्वादितियावत् । धान कर्मताविशिष्ट गविलक्षणयापिविशेष्यदर्शिनाम पिप्रयोगसंभवादाइ । मुख्यत याचेति । अनतिरिक्त वृत्तित्वनियतत्वादिति। अथ गोत्वस्येवधा- नकमत्वस्यापिशक्यतावच्छेदकतयाशक्य तावच्छदकतापया- पत्य धिकरणयोः धान कर्मत्व गोत्वयोः महान सौयवाभावप्र तियोगातावच्छेदकतापाप्त्यधिकरणमहानसोयत्ववन्हित्व योरिवातिरित वृत्तित्वसम्भवात् कथमवच्छ दकतायामनति- ·[४७] म्। अशक्यस्यभानेशक्यतावच्छेद करवस्यनियामकत्वात् ॥ गो वस्यचाशक्यत्वेशक्य तायामवच्छेदकतात्मकसंबन्धवि- शेषोपगमात् ॥ नचगोत्वस्य वृषभादिसाधारणस्यातिप्रस- तातयाशक्तीनावच्छेदकतासंभवतिवाच्यम् । अवच्छ दकत्वस्य प्रकृतेनतिप्रसत्तत्वानियतत्वानियतत्वेवाधा- नकम त्वसहितस्यैवतस्याबच्छदकत्वोपगमात् ॥ अथगोत्वमेवशक्यं धानकर्मत्वमेव शक्तपाधिरितिवैप रौत्य मेव कुतोनस्यात् वस्तुतोधानकर्मत्वापचयाला घवेनगोत्वस्य वशक्यत्वमुचितम् नचगोत्वमतिप्र- सक्तधानकर्मवंचधानकर्मचातिभेदेन भिन्न भिन्न मिति । रिक्तवृत्तित्वखौकारः कथंधान कर्मताविशिष्टगोत्वस्यावच्छेद- कत्वापगमइतिचेट्न । धानकर्मस्व विशेषणविधयाविलक्षणावच्छ दकत्वंगोत्वं उपाधितयाविलक्ष गा वच्छेदकत्वशक्यतावच्छेद- कत्वमित्य भयसाधारणस्थासत्वात् । तादृशतादृशावच्छेदकता पापत्यधिकरणं प्रत्ये कमेवैतिगोत्वस्य शक्यतानतिरिक्त वत्तितया- तादृशावच्छेदकत्वासंभवादवच्छेदकतायाअनतिप्रसक्तत्वहत्ति- त्वनियतत्व खोकारात् धानकर्मत्वसहितगोत्वस्यावच्छ द- कत्व स्वीकाराच्च । शक्यत्वेसतिशक्यत्तित्वं विशेषणत्वम् । न त्वच्छ दकत्वपटतमितिधानकर्मत्वे अवच्छेदकरवस्य वाभावा- त्तथाखौ कारतिके चित् । धान कर्मत्वसहितस्य वतस्य गोत्व- स्यावच्छेदक वो पगमात् । तथाचधानकर्म वगोत्वोभयमेवश- क्यतावच्छेदक मितिभावत्य पिपङ्क्ति व्याख्यांकुर्वन्त्यन्ये । अ- घगोत्वमेवशक्य मिति । यद्यपिगोत्वविशिष्टमेवशक्यमित्य वव- तुमुचितं तथापिगो त्वविशिष्टस्यशक्यत्वे गोत्वस्यांपिशक्यत्वमाव ·[४८] गोनिष्ठतदनतिप्रसक्तमितिनवैपरीत्यमितिवाच्यम् । तस्या तिप्रसक्तत्वेपिशक्यत्वोपगमेक्षत्तिविरहात् ॥ वृषभादिबो धस्यशक्तापाधिधानकर्म त्वस्यापिप्रकारतयावारणा त् । नचगोत्वस्य वशक्यत्वे जातिशतवव्यक्तिलामसं- भवेनान्य लभ्यतयागवादिपदवदव्यक्तिशतुच्छेद प्रसङ्गः तथाचधानकर्म वस्यजातिनिष्ठशक्यताव्यधि करण त्वेनशक्यतावच्छेदक त्वानुपपत्त्यावृषभादिबोधी दुबारएवेतिवाच्यम् ॥ एतदनुरोधनान्यस्तभ्यत्वं पिब्य तीशक्तिस्वीकारादितिचेन्न ॥ यधर्म विशिष्ट शक्तिस्त-- इमोश्रयस्ययावतएवशक्यत्वनियमे नगोत्वस्यशक्यत्वेच वृषभादेरपितथात्वापत्त: ॥ धानकर्मत्वविशिष्टाया गो:शक्यत्वेचगोनिष्ठधानकमताव्यक्तीनामेव विशेष- णतयातासांचमहिष्या दिव्याहत्ततयामहिष्यादेःशक्य- तापत्तिविरहादितिवदन्ति ॥ तन्मते यद्यपिशक्तिज्ञा. नाधुनिकसंकेतज्ञानयोः कारणतावच्छेदकभेदेनगी रवंन बाधकं, भगवदि षिणांमौमांसकानांशतः सं केतानात्मकतयातयोरेककारगातायाः कथमप्यसंभ-- वात् ॥ तथापिगानिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामनतिप्र. श्यकमिति सामानाधिकरण्य नगोत्वमेवति थाचतादृश संबन्धेन गोत्व विशिष्टधानकर्मकत्वमेवगोनि- ठधानकर्मत्व व्यक्तीनामनुगम कमितिभावः । अशक्यंश क्या- ननुगमकमितिमीमांसकसिद्धान्तानुसारेणोत्तरयति । सतुवच्छेदकप्रसंगादिति । तथाचताहश- नियमानुसारेणे वतेषांविशेषोशक्तिस्वीकारः, अशक्येन- अशक्यानुगमेचविशेषणे शक्तिविरहे पितेनरूपणशक्त्यनुपगमसं. ॥ त- शक्यनेति ·[४] -- सतानुगमकरूपाभावान्नशक्य रवप्रसङ्गः । नचसामाना धिकरण्यनगोत्वमेवधानकमतावसहितंधानकर्मता विशेषाणामनुगमकमितिवाच्यम् । अशक्येनशक्या- नुगमेसर्वत्र वविशेषणे शतपच्छेदप्रसंगात् ॥ अतिप्र- सक्तो नापिधानकर्मतात्वेन विशिष्ट धानकर्मतावि. शेषेशक्तिग्रहोपगमेलाघवाझौत्व विशिष्ट एवगोविशेषे शक्तिर्धानकमत्वमेवशक्त उपाधिरित्य वमुचितम् । अन- नुगते नधानकर्मतात्वेनशक्ति ग्रहोपगमे चापूर्वव्यक्त- रलाभप्रसंगद्दत्यनुपपत्तिचिन्तनौया ॥ यथानानाधर्मवि शिष्ट कधर्मिवाचकपदाकृतिप्रमातोनैकंपरित्य ज्या- परधर्म:प्रतीयते तथा चन्द्र विमर्यरवनामाधम विशिष्ट ना- नाधर्मिवाचकपुष्यवन्तादिपादच्चन्द्र त्वादिकं परित्यज्य नसूर्यत्वादिप्रकारकबोधः । पथहरिपदशक्तिनानादिवाकैः पुष्पबन्तपदवाच्य इत्याकारकशक्तिज्ञानाकेवल सूर्यत्वा- दिप्रकारकबोधोदुरिएव । नचपुष्पवन्तादिपदशक्ति जानेनसूर्यस्वादिप्रकारकशाब्दबोधजनने चन्द्रवादि-- प्रकार सशक्तिज्ञानादेरपिसहकारितापगमान्नातिप्रसंगा- तिवाच्यम् । हर्यादिपदवन्नानार्थताग्रहदशायांधान्तस्य केवल मूर्यत्वादिप्रकारक ग्रहस्याप्युत्पत्तेः । एवं तत्पदस्यना- नार्थताप्रसंगोदारः । न चाड्य तस्यएचस्याएरश के कप- गमाननानार्थता, नानाशक्तिमतएवनानार्थत्वादि- तिवाच्यम् । शक्यतावच्छेदकभेदेन शक्तिभेदस्यावश्यक. स्वात् । अवच्छेदकभेदस्यावच्छ द्यभेदनियतत्वात्। म्भवात् व्यर्थ विशेषणेशक्तिखोकारतिभावः पुष्यवन्तश सिंविधारयितुंभूमिकांरचयति । यथानानेति । केवलतहर्मे -- ॥

·[५०] पन्यथाहयादिपदेष्वपिशत प्रगपत्त: ॥ पत्रशतयाख्य पदार्थसंबन्धान्त रवादिनोमौमांसहानुयायिनः ॥ यथाधानश्चम खगोवादिरूपथक्यतावच्छेदकभेदेपि धन्वादिपदानांनशक्लिभेदः । पवच्छ दबतायाव्यासज्य- वृत्तित्वातथावापिचन्द्र वसूर्य स्वयोव्यासज्य वृत्तिशक्यता- वच् दश्ताखीकारान्न शक्लिभेदः,नवाएकंपरित्यज्या- न्य प्रतीतिः, केवल सूर्य त्वादिप्रकारकबोधनातडमें श- क्यतावच्छ दकतापर्यापत्यवगाहिद्वादस्य हेतुत्वात् । चन्द्र वसूर्य स्वोभयांशशक्यतावच्छ दकतापयांपत्यवगाहितानस्य- चाभयप्रकारकबुद्वित्वं कार्यतावक दशमतस्तादृयशक्तिना- नाचन्द्रावावच्छिन्नान्वयबोधीपयिक योग्यताज्ञानादासपणे शक्यतावच्छेदक विपर्याप्त्य वगाहिज्ञानस्य हेतुवादित्य नन्तरं नाधान्तानांशक्तिप्रमात: पुष्यवन्तपदात्कै बलसूर्य त्वादिप्रकार- कबोधतिपूरणीयम् । पतोनपञ्चभ्यर्थ हयासऋतिरिति । उभ- यप्रकारकबुद्वित्वमिति । पत्रघटपदंचन्द्रत्व मूर्यत्वावच्छिन्नश क्यतामितितान जन्य चन्द्रत्वसूर्यत्वप्रकारकबोधचन्द्रमूर्यप-- दाधीनबोधचयभिचारवारणाय पुष्यवन्तपदधर्मिकतादृशशक्ति जानाव्यवहितोत्तरत्वनिवेश स्यावश्यक तयाचन्द्रत्वसूर्यवोभयप्रका रकत्वस्य प्रत्येक विषयकावस्यनिवेशनंनिष्प्रयोजनमितिचेन्न।ता दृशशक्तिज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वमावस्यतादृशशक्तिन नकार्यताव- छेदकखेतादृशशक्ति ज्ञान धर्मिकाप्रमाण्य ग्रहदशायांतादृशश नितानाव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्नस्योत्पन्नतया भप्रामाण्यग्रहा- ·[५१] नसूर्यत्वावच्छिन्नान्वयबोधप्रसङ्गः । नानार्थ पदाच्चप्रत्ये कध- भावविशिष्ट तादृशज्ञानस्य व्यभिचारात्कार्यतावच्छेदकेचन्द्र स्वसूर्य स्वादिरूपविषय विशेषनिवेशस्यावश्यकत्वात् । नचाप्र- माण्यग्रहास्वन्दिततादृशक्तिज्ञानोत्तरंचन्द्र मर्यादिपदाधीनच. न्द्रत्वसूर्यत्वादिप्रकारकबोध:तत्रतादृश विषय विशेषनिवेशेपिव्य- भिचारः। अतस्तहारणायाप्रमाण्यग्रहाभावविशिष्टतादृशशक्ति जानाव्य वहितोत्तरत्वस्याप्रमाण्यग्रहाभाव विशिष्टतादृशभतिज्ञा नवार्यता ताकेदके निवेश नीयतयाविषयविशेषनिवैशेपिनोत्तास्थ. लेव्यभिचारतिवाच्यम्। अप्रमाण्यवानात्तत्तद्यक्तिखेनौतन- कत्वपचेतादृशस्थ लेतत्तदप्रमाण्यज्ञानानामुत्तेजककोटावाप्रवेशा- देवतव्यभिचाराभावात् । एवञ्चताहशविज्ञानाव्यावहितो तरत्वमात्रस्य वार्यता वच्छेदकलेतादृशशक्तिनानधर्मिकाप्रमा- ण्यग्रहदशायांतादृशाप्रमाण्यवानव्यक्तेरनुते जकखेतदुत्तरंचन्द्र त्वमूर्यस्व प्रकारकशाब्दबोधापत्त: । उत्तेजकत्वेतादृशक्तिना नाव्यवहितोत्तरत्वावच्छिन्नस्योत्पन्नतयाव्यभिचार इतितहार- णाय तादृशाप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टतादृशशक्तिज्ञानाव्य- वहितोत्तरत्वावच्छिन्नंप्रतितादृशतादृशाप्रमाण्यग्रहाभावविशि ष्टतादृशतिज्ञानवेनवार्यकारणभावकल्पनेकार्यतावच्छ द- केतत्तदप्रमाण्य यहाभावनि वैशापेचे वलाघवात्कार्यतावच्छेद- कैचन्द्र वसूर्यत्वप्रकारकशाब्दावनिवेशोयुक्त तिदिक् ॥ नसूर्य खा - ·[५२] विच्छिन्नस्यापिप्रतीत्यात प्रत्ये कमव केदकत्व प. याप्त रवश्योपगन्तव्य तयाशक्यतावच्छेदकताभेदेनश- तिभेदः ॥ अथावच्छेदकताग्राहकमानेनैमिनि- है कविशेष्यतानिरूपितविशेषगातापन्न वं वनानाध- र्मेष्ववच्छेदकतापयांप्तिम् यते। पतामहानसोया- बच्छिन्नान्नान्वबोधप्रसङ्गति । नचचन्द्र वसूर्य त्योभयांशेशक्यताव च्छेदकत्वपर्याप्तावगाहिज्ञानस्य सूर्यत्वादिप्रत्ये क विषयत्वस्य कार्य तावच्छेदकत्वेपिचन्द्र वावच्छिन्नान्वययोग्यताविर हेयातादृशशक्ति जानात् नसूर्यत्वावच्छिन्नान्चयबोधप्रसङ्गः, पारमार्थिकसामग्या- एवकात्पित्तिव्याप्यत्वात् पारमार्थिक मूर्य वावच्छिन्नान्वयबा- धसामाग्रीचचन्द्र वसूर्यवोभयांशेशक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यव- गाहिज्ञानघटितचन्द्र व सूर्यत्वावच्छिन्नान्वयबोधसामाग्रौ केव- लसूर्यत्वेपुष्पबन्तादिपदशक्यतावच्छेदकरवेपर्याप्त्यवगाभिमा त्मकतानघाटनसामाग्यपि, तथाचतादृश तादृशपारमार्थिकयत् किञ्चिद्यक्ति सामग्री बिरहात् नातापत्तिसम्भवः ॥ नचप्रत्ये कवि- षयकत्वमन्तभव्य कार्यकारणभावहयकल्प नामपेक्ष्य चन्द्ररवसूर्य- त्वोभयविषयत्वमन्तभाव्यएककारणकल्पनैवलघीयसी,एतन्मते व्यासज्यावृत्तिकारणतावच्छ दकत्वानङ्गीकारानगुरुतरकार्य- कारभावद्दयशङ्का पौतिवाच्यम् । तथासतिउभयविषयकत्वस्थ कार्यतावच्छेदकले उक्तयुक्त्याभिधानस्यैवाचितत्व नसूर्यत्वावच्- छिन्नान्वयबोधप्रसङ्गरूपयुक्त्यभिधानस्योन्मत्तप्रल पितत्वाप- ·[५३] नास्तिवन्हि स्तोत्याकारकमहानसीयत्ववन्हि त्वादि. विशेष या पुरस्कारण पृथक्पृथक्पतियोगिविषयकंत्ता- नंमहानसीयत्ववन्हि त्वादिपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताविशेषाभावनावगाहत, अपितुशव न्हित्वा. वच्छिन्नाभावमेवेतिकथं दिवाकरनिशाकरशन पुष्प- व मापदमित्यादिशक्तिग्रहचन्द्र त्वमूर्यत्वोभयस्मिन्थ - क्यतावच्छेदकतापर्याप्तिमानम् । तबधर्मिणोश्चन्द्र- सूर्य या देननिष्ठविशेष्यतायाऐक्यासम्भवादिति चेन्न । यतायवायच्छ दकीभूतव्यासज्यतिधर्मान्तरध- मितावच्छेदकतयाधर्मयादर्भानंतवभिन्नधर्मिविशे- षणतापन्निष्वपितावडर्मेष्व कावच्छा सानिरूपिताव- छेदकरवपर्याप्तिःप्रतीयते । कथमन्यथाघटपटौनस्त इत्याकारकोभयत्वावच्छिन्नाभावप्रतीतीघटपटादिरूपप्र. तियोगिविषयताभेदेपिअभावविषयतायाऐक्यास- तिरितिवाच्यम् । पारमार्थिसामग्रोवविशेष्यसामग्रौसमवहि तायास्मामान्य सामग्रमाअपि कार्योत्पत्तिव्याप्यत्वात्, अतएवम- थुरानाथतर्कवागीशे नापिसामान्य लक्षणायांजानलक्षणावि- चारविशेषसामग्री समवहिताया:सामामा न्यसामग्या:फलो- पधायक वाद्य भिहितम्। तथाचचन्द्रत्वसूर्य त्वाभयांशशक्यताव- च्छेदकतापर्याप्तप्रवगाहिज्ञानस्य प्रत्ये क विषयकत्वस्य कार्यताव- च्छेदकत्वेचन्द्र वाद्यन्वययोग्यताविरहेतादृशताविशेषसामा- ग्रीसमवहिताया:सूर्य त्वादिप्रकारकान्वयबोधजनकवाधनिया. amera ·[५४] मूहालम्बनविलक्षणायामुभयत्वादिधर्मितावच्छेदक- तयाभासमानघटत्व पटत्वादिषु माशाभावप्रतियो. गितावच्छेदकतापर्याप्तिभानम् । एवंचदिवाकरनि- शाकरया:शतमेतत्पदमित्याकारकशक्ति ग्रहेविषय- तायाऐक्यात्ममूहान्तम्ब नविलक्षणोभयावधर्मिताव- छेदकतापत्रचन्द्र वसूर्यत्व यो:शक्यतावच्छेदकत्वप- यांप्तिभानमविकहमितिनदोषः । नचैवमुभयाभाव- प्रतियोगितायामुभय त्वस्य वप्रकृतेउभय वस्याप्यव. केदक कोटिप्रवेशप्रसङ्गतिवाच्यम् । प्रभावबुद्धीप्र- तियोग्य शेउपलक्षणस्याप्रकारलनियमादुभयत्वस्य प्रतियोगितावच्छ दकत्वध्रौव्यात् । शतिग्रह चशयां शेउपलक्ष गास्योभयत्वस्य प्रकारत्वोपगमेनतस्य शक्यता. नवच्छेदकरवात् ॥ भस्तुवाप्रकृतेउभय वसहितमेवच- न्द्रत्वसूर्य त्वाभयं शक्यतावच्छे दकंहावित्यवेय पुष्पव. न्तावित्यतापिप्रकृतविभक्तिभ्यामुपस्थितस्यविश्वस्यस- कृदेवभानंविरुद्धयोरेकावच्छ दत्वपर्याप्तिरपिघटत्वप- टवायोरुभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्ति-- वत्प्रकृतेन विरुध्यते । नचघटपटौनस्तइत्यत्वोभयत्व- एव प्रतियोगितावच्छेदकत्वंभासतेनतुविरुद्धघटत्व. भावादिघटित सामग्रीसत्वात् सर्य त्यादिप्रकारकान्वयबोधप्रस- कोदुरिएवेतिदिक।

·[५५] पटवादावितिवाच्यम्। केवले भयरवेताहणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतायाअपर्याप्त: । कथनमन्य- थायत्किंचिदुभयवतिसादयाभावप्रतीत्य पपत्तिः । नवसामानाधिकरण्यसम्बन्ध नघटत्वपटवरूपावच्- छेदकतावच्छ दकधर्मेणव्यावृत्तस्योभय त्वविशेष्यस्यै- बतत्वावच्छेदकत्वम्प्रतीयतहतिवाच्यम् । तेन तेनप्र- कारेणतबतवीभयत्वस्यामानात् । तत्तद्रूपाणांध- मिविशेषणतयैवभानात् । पतिप्रसतधर्मपुरस्कारेण भासमानेचावच्छे टकरवपयांतिभानानुपगमात् । ततो भयत्वविशेषेऽभावप्रतियोगितावच्छे दतापर्याप्त्य प- गमेऽवाप्य भयावविशेषएवशक्यतावच्छ दकतापयां- प्तिमम्भवाञ्चन्द्रत्वसूर्यत्व योरवच्छेदकताविशेषा- तयैवशाब्दबाधापपत्त: ॥ नचशक्यतावच्छेदकताव- केदकमवच्छ दकविशेषण तयैवभासत इतिचन्द्रत्व मर्यत्व योरनवारवेचन्द्र सूर्याशेप्रकारतयाशाब्दबोधे भानानुपातिवाच्यम् ॥ तयोरवच्छ दकत्वैपि शक्तिय हैऽवच्छ दकनाश्रयचन्द्र मूर्यविशेषतयैवभाना- व्यावर्तस्य । विशिष्ट म्यातिमत्तधर्मपुस्कारगा । उभयत्वेन । ननुघटपटेभियन्नास्तीतिप्रतीतीघटपटत्योभयमितावच्छेदक त्वोभयत्वभाने उभयत्वे पिसामानाधिकरण्व मम्बन्ध नघटत्व पट- वयोर्भाननैय त्यात् तद्रूपेण भय त्वविशिषेऽवच्छेदकत्वमा- नसम्भवदाह । उभयत्वविशेष इति । शक्तिग्रहे । चन्द्रसूर्योभयं- पुष्यबन्तपदशक्य मितियहे।

·[५६] त् शाब्दबोधेऽपितविशेष यतयैवभानसम्भवात् ॥ अथशक्तिग्रहेसाक्षाच्छक्यतानवच्छ दकस्यतटुभयस्यशक्य. चन्द्र सूर्याशे साक्षात्मकारतयाभानंनसम्मतीतिचैत्घटपटौ- नस्तइत्यादी घटत्वपटत्व यो:साक्षात्प्रतियोगितावच्छ दक- वमन्तरेगा प्रतियोगिविशेषण तयाभानासम्भवस्तुल्यएव * इत्याहुः ॥ ज्ञानशक्तिवादिनस्तुचन्द्रत्वसूर्यत्वोभयप्रकार- भानसम्भवादिति । तथाचन्द्रत्वसूर्यस्वावच्छिन्नविशे- ष्यतानिरूपितहित्यप्रकारकशाब्दबोधं प्रतिचन्द्रसूर्योभयत्वाव छिन्न विशेष्यकसामानाधिकरण्य सम्बन्धावच्छिन्नचन्द्रत्व- सूर्य त्वावच्छिन्नोमयत्वविशिष्टावच्छेदकताकपुष्यवन्त पदशक्य ताज्ञानत्वं न हेतुनोपगमेशाब्दवधितादृशक्तिनानसम्मवादिति भावः । भानासम्भवस्तुल्यएवेत्याहुः । तथाचसाचात्प्रतियोगि- तानवच्छेदश्वस्य प्रतियोग्यं शेभानवत्साक्षाच्छक्यतावच्छेदस्यश- क्यांशेभानमविरुद्धमतिभावः । नचतादृशकार्यकारगाभाव बन्ना- च्छाब्दबाधेशक्यतावच्छेदकचन्द्र त्वसूर्य त्वोभय प्रकारेण चन्द्र मर्यो भयोमानापपादाने पिशक्य तावच्छेदकप्रकारतया शक्यतावच्छे दकंप्रकारतावच्छेदकतयाशाब्दबोधभासते तिनियमभङ्गति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यातिरिक्त सम्बन्धेनशक्यतावच्छेदकता वच्छेदकस्थलेएव तथानियमादित्य भिप्रायः । * पथ हित्वानाभविखपुष्पवलपदशक्ती विभक्त्य पस्था- पितहित्वानन्वय प्रसङ्गतिचेदेवमे विहावितिवदहि- वचनस्यसाधुत्वार्थकत्वोपगमादित्यधिकं कुवचित् ।

·[५७] ज्ञानशक्तिवादिनस्तु चन्द्र श्वसूर्योभय- प्रकारकजानमेवपुष्य वन्तपदशक्य, पुष्यवन्त पदमु- भयप्रकारकजानशक्तमित्याकारकशक्तिहस्यवाद शतान त्वमेव कार्यतावच्छ द कमितितादृश व्युत्पत्ति- मतीने कैकयोधापतिर तादृशस्वचमात्य बतादृशो- बोधः । जचैवम पिपुष्पवन्त पदंचन्द्र व प्रसार कक्षा- नेशतामियादिबोधस्य प्रमारवाछक्तिनमविना प्रत्ये क- बोधानुदय इति कथमुपपद्यत इतिवाच्यम् । केबल- चन्द्र स्वादिप्रकार सबोधेितत्प्रकारकबोध त्वांशशनि- रूपकतावच्छदक व पर्याप्तिग्रहस्य हैतु त्वात् । प्रकृते. तूमय प्रकारकबाधवांशशक्तिनि कप कतावच्छे दक- त्य पर्याप्त्यस्य पगमात् तादृशचन्द्रत्व प्रकारक- ज्ञानेशत मित्यादिवानस्यन्त्रमत्व नियमादित्याहुः ॥ वस्तुतस्तुपुष्यवन्त पदाचन्द्रत्वावच्छिन्नविषयक सूरमा- वहिन क्षिप्रश्कलोधाभवारिबत्याकारकरवतादृश पद- भगवत्स त केवल चन्द्रत्वावछिन्नविध य कबोधश्चत- स्वदजन्यत्वेनन विषयतितार्दशपदानतथाविधीबो- शः । नच तादृश पदजन्य त्वेन के बल चन्द्ररवावछिन्न विषय कबोध यसकताविषयरवे पिचन्द्र वावच्छिन्नति याक्तिनानशून्यस्य । तादृशोदोधः । चन्द्र सूर्य स्वोमयप्रकारको धः । इत्या कारति । चन्द्रत्वावछिन्नचन्द्रनिष्ठविशेष्यताक्रम यं- त्वावच्छिन्न सूर्य निष्ठविशेष्यताकबधि भवत्वियाकारकएनेस्य यः।

·[५८] घयकत्वेनसतविषयकग्रह म्यचन्द्रत्वादिप्रकारक- बोधजनकस्य सूर्यत्वादावछिन्नविषयकबोधविषक- स्व नमक ग्रहघटित सूर्य वाद्यवच् छन्नबोधसामग्रा- मसत्यामपिसम्भवात्तबलेनामान्तस्य केवलचन्द्रत्वावच्- छिन्नविषयकशाब्दबोधादुरिएवेतिवाच्यम् । तत्प- दजन्य केवल चन्द्रवादिप्रकारकबोधेतत्पदजन्य केवल- चन्द्रस्वावच्छिन्न विषयकबोधत्वपर्याप्तविषयतावच्छेद कताकरवप्रकारकसङ्क तविषयक ज्ञान स्य हेतु स्वात् । पुष्पवमापदनन्यत्वघटितभगवत्सङ्घ तविषयतावच्छेद कशरीरे वसूत्वावच्छिन्नविषयकचन्द्रत्वावच्छिन्न विषय बावयाई योरकत्रनिकेशात्तत्पदनन्य प्रत्ये कधर्माव- छिन्नविषयकबधित्वे विषयतावच्छेदकत्व तापर्याप्तिवि- रहात् तदंशेतत्यर्यापत्यवगाहिग्रहाधमएवेतिन शक्तिप्रमात:प्रत्ये कधर्मप्रकारकबाधापत्तिः। तत्पदजन्य- चन्द्रत्वावच्छिन्नविषय कसूर्य वावच्छिन्नविषयकबोध त्व. पतचन्द्रमूर्याभगवतःश तेतहिषयता रूपशीनानुपपत्तिरि- तिध्ये यम् । तादृशक्ति ज्ञानचन्द्रसूर्योभयं चन्द्रत्वावच्छिन्नच- न्द्रनिष्ठविशेष्यताकमूर्य त्वावच्छिन्न विषयताकबधित्वपर्याप्त्य- वच्छेदकताकाखजन्यप्रकारता निरूपितायाविशेष्यतातन्नि- জুধিনশিনালিলিদিনিবালিসিসন্নিবিনব- सम्बन्धावच्छिन्नविषमतासम्बन्धेनपुष्पवयपक्ष्वदित्याकारकम- ·[५] पर्याप्तविषयतावच्छेदकताकत्वप्रकारकसंकेतग्रहायचो धर्मप्रकारकबुहित्वमेवहार्यतावच्छेदकमतान राद घटितसामग्रीबलादकधर्मावच्छिन्नान्वयबोधस्थकि. चित्कारणविरहदशायामपरधर्म प्रकारकशाब्वाधा- पत्तिः । उभयविषयकरवावच्छिन्नायाबधिनिष्ठसंके- तविषयतायाऐक्याच्छन्त्य क्यामसिन तत्पदस्यनाना- थेततिसंकेतशक्तिपक्ष रमणीय:समाधिः । एकयो- स्वापुष्यवन्तौदिवाकरनिशाकरावित्यमरकोशेउक्ति- पदंशकिपरम् । पुष्पवलपदंपुष्यवन्त पदप्रतिपाद्यप- रहतीयाविशेषणे । तथाचसूर्याचन्द्रमसीएकशलया पुष्यवन्तपदप्रतिपाद्यावित्यर्थः । उद्देश्यतावच्छ द का वच्छेदेन विधेयान्वयेतात्पर्याचन्द्रवमूर्यगलवारे कश- व्यधौनप्रतिपत्तिविषयतावच्छ दस्खलामः । तस्मानमा नार्थ दिवत्तादृशैकवर्ममाचप्रकारकवावः । नानार्थश- तोनचन्द्र सौभयत्वप्रकारकस्परमा विरोधतिध्येयम्। बैध- निष्ठसङ्केतविषयतायाऐक्यादिति । बोधनिष्ठ सङ्केतविषयता- निष्ठयुष्यवस्तपदजन्यत्वप्रकारतानिरूपितचन्द्ररवसूर्यरवावछि- अधिषयताकबधिरवपर्यास्त्ववच्छेदशताका विषयतारवस्य पथा- दिव्यर्थः । अतोवधिभेदेनसतविषयतायाभेदेऽपिनानुपपत्तिः । नाना शक्तिभेदेन विशेषादितिजन्यनेति । नचपुष्पवन्तपदस्य नानार्थ वेऽपिएकत्वाश्रयशक्तिप्रयोज्य पुष्यवन्तपदजन्यप्रतीलि. विषयतावच्छे दकस्वस्य चन्द्र व सूर्य स्वयाः सत्त्वात् मानार्थत्व- ·[६०] निभेदनविशेषादितित भ्यते । अथवाए क्योक्त्याए. काच्चारगोन मर्याचन्द्रम मोपुष्प वन्त प्रदप्रतिपादावि. स्यर्थः । तथाचमानार्थ स्थले यथाना निमन्तरेगा नाना र्थ बेधिः तशान प्रकृते । अशक्त्यैको न सकृदच्चरिता- कदर्थ प्रत्ययएवेत्यस्याविषयत्वादितिभावः। पुष्प- बना पदवत्मर्वनामपदानामपिथौरे क्यान लानार्थता ॥ अथसर्वनामपदेन विशि व्यघटव पटवादिनै बबन बुद्धिस्था घटपटादनःप्रत्याय्यन्त नतुबुद्धिस्थत्व न, अवघटास्तित- मान येत्यादिवाक्यजन्यघटकर्म कामयनादिबोधा. नन्तरं विशिष्यान य मंघटकर्मत्व पनवेतिसंशयानुत्पाद- व्य सर्वानुभवमिङ्घ यादुरपहुबत्वात् । तथा चतबुडि स्थत्वं न सब बहामपदशक्यतावच्छेदकम् अपितुवद- शङ्का नवकाशतिवाच्यम्। मूर्याचन्द्रमसौप्रयोज्यतासम्बन्ध मैकशक्तिमत् पुष्पवन्त पदजन्यायाप्रतीति: तहिषया वित्यन्व- अबधेिशतिनिछ कत्वस्याधिस्वानाश्रथ चाक्तिप्रयोज्यत्वस्वाश्रय- धानिप्रयोज्यत्वोमयसम्बन्धेनप्रतीताय व यतात्प यात् । वस्तुत- स्तु चन्द्रत्व सूर्यत्वोभय त्यावच्छिन्द्रस्य विषयक पुष्प वन्त पदजन्य- जान प्रयान-कशक्तिनिष्ठान्योन्वाभाशप्रतियामिप्रकृतएकत्र- दार्थे ऽन्योन्याभावश्च प्रतियोग्यवत्तिौंध्यः तेनामयाभावमा. दायनाप्रसिद्धिः तथाचता सूर्याचन्द्रमसीतादृशान्यो च्यामा. वाप्रतियोगिशक्तिप्रयेाज्य पुष्पवन्त पदजन्य प्रतातिविषया. विन्यन्वयबोधः । स्थञ्चपुष्पवन्त पटजन्यनानाशक्तिसन्या- नाहशाभयविषयताज्ञान प्रयाज कशक्तिनिष्ठाऽन्योन्याभावप्र- तियोगित्वं पाली बाधित मेवम्यादतस्ताहकाशाच्छो प्रवन्नामः । उक्त पदम्याशक्तिपरत्वेन क्षगापति रतमाह। अथर्वति। तवा पिपूर्वोक्तरीत्याऽर्थः परिष्कार्यति । - ·[३१] त्व पटत्वादिकमे वे तिवाशनानाधर्मावच्छिन्नेषुपुष्यव- न्तादिनै कतिसम्भवः । एकैकधर्म मात्र प्र- कारकत दन्वयबोधानुपपन रितिसर्वनाम्नांनानार्थ- त्वंटुरिमेव । नवानानार्थतापगमेनापिनिर्वाहः । यदुरूपावच्छिन्न गोचरव्यवहारजनकत्वं ये नपुंमात- दादिपर्दनगृहीतंतदवच्छिन्न तेन तच्शत्यग्रहेगा प्रक्रान्त स्थापितदवछिन्नस्यतत्पुरुषोयतदादिपदजन्यबोध- विषयल्वानुपपत्त: । नचबुद्धिस्य त्वं प्रकारोभूतघट- त्वादीनामवानुगमकंतथाचबुद्धिस्थ प्रकारवांस्तत्पदशक्य इत्या कारकशलिग्रहमच तहमप्रकारेगसामान्य प्रत्या सत्त्वासकतधर्मविषयकएवेतिनापुर्वधर्मप्रकारेगावा- धानुपपत्तिः । सामान्य प्रत्यासत्य नभ्युपगमेचशक्ति- यह विशेष्यतावच्छेदकप्रकाराश्रय स्यापूर्वधर्मिगःश- निग्रहाविषयत्व पिशाब्दबधिभानयच्छतिग्रहधर्मि- तावच्छेदकतावच्छंदशानुगत रूपाश्रयस्था पूर्वधर्म स्य- शक्तिग्रह विनानशाब्दबुहौभामानुपपत्तिः । शक्ति वियःममान विषयक स्व स्यातचत्वादितिवाच्यम् । बुस्थित्वस्य शक्यतावच्छेदकतानवच्छेदकर वेनश. क्यतावच्छे इकानुग मकवायोगात् ! तह बच्छद करवे चतस्यापिशाब्दबुद्धौ शक्यतावच्छे दक घट स्वादिविशेष. गाल यानि यमतामान प्रसङ्कात् स्वरुपता घटस्वादि- प्रकारकशाब्दबोधानिर्वाहाच । उपलक्ष गानापि- ·। ६२] शक्यतावच्छेदकानुगमेश्य क्यस्याप्युपलक्षणेनैवानुगमो- स्तुकिंविशिष्ट शक्त्या । अथव्यादि पदाचघटावा- दिप्रकारकबाधप्रसङ्गभङ्गायविशिष्ट शक्तिरयुपेयते । प्रकृतेबुद्धिस्थ त्वस्योपलक्षचारवेपितेनानुगमेनकिंचिद् बाधकमितिवेदस्तुबुधिस्थत्वेनानुगतधर्मेशानुगता- नांप्रकाराणशक्तिधीविषयतालवापिसर्वनामानामा यरबंदुवारमेव । साक्षात्परंपरयायवच्छेदकादै- क्यादेवावच्छे दोक्यंबुझिस्थ त्वस्थ वातथालात् । उप- लचौकोनशक्तरेक्यहरिपदाधिक्यतावच्छेदका- नामप्युपलक्ष गौभूतेनान्तताबुद्धि विशेषविषय स्वादि- नाचानुगमसम्भवेननानार्थमाचोच्छेदप्रसङ्गात् । एवं. बुद्धिस्थप्रकारबस्तित्पशक्य हत्याकारकश विज्ञाना- त्वकरूपताघट खादिप्रकारकस्मनगा शाब्वाधीनसम्म- बतः । जातिमानुइस्तिपकसम्बन्धीत्यादिज्ञानातखरूप- तोहस्तित्वादिप्रकारकममरणानुदयात स्वरूपात स्तच हमें- प्रकारकस्मारगो स्वरूपतस्तद्धमप्रकारे यस्यसम्बन्धोएझौत- स्तादृशसम्बविज्ञानस्य हेतुस्वात् । यथायाभ्यांरूपाभ्यां धर्मियोः तादृश सम्बन्धिज्ञानस्य हेतुखादिति । तदेवानुभवेनढ़य- ति। यति। धर्मियोः, सम्बन्ध प्रतिया बन्नुयागिनाः ।

·[६३ ] सम्बन्धोगहीतस्तदेकतररूपप्रकारकासम्बन्धिनाना- दपरतदरूपप्रकारेणैवसम्बन्ध्यन्तरस्मरणामित्यनुभव स्तयायाशरूपाभ्यांधर्मिणो:सम्बन्धोद्रौतस्ताहशैक- धर्मप्रकारकसम्बन्धिज्ञानार्दवताहशापरधर्मप्रकापी- वमिस्मरणमित्यपि । तथाकिंचिदिशेषित प्रकार- कंबमम्बन्धिमानतत्राविशेषिततत्तम प्रकारकम्म- सम्बन्धोएडौतति । तथानिरवच्छिन्न यदरूपावच्छिन्नवि- श्रेष्य तानिरूपित यदरूपावच्छिनप्रकारतानिरूपिताचयास- स्बन्धविषयतातच्छालिग्रहः तदेकतररूपप्रकारकसम्ब विज्ञानादिति । निरवच्छिन्नतदेकतरधर्मावच्छिन्नविषयता- निरूपितसम्बन्धविषयतानिरूपितनिरवच्छिन्न तहविच्छिन्न- विशेष्यताशालिञानात् । पपरतदकपप्रकारेण । निरवच्छिन्न- रुद्रूपप्रकारेणे त्यर्थः यादृशायारूपाभ्यांर्मियोःसम्बन्धोय होत. इति। यदपावछिन्नयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित विशेष्यता- निरूपितयट्रगावच्छिन्न तहम निष्ठावच्छेदकताकप्रकारतानि- रूपितसम्बन्धविषयतामाणियह इत्यर्थः । तादृशैकधर्मप्रकार- कसम्बन्धितानात् । सहमविछिन्नतन्निछावच्छेदकतानिरू. पित्तप्रकारतानिरूपिरासम्बन्धविषयतामिक पितराद्धमावच्- छिन्नतनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानादित्य- थः। तादृशापरधर्मप्रकारेण । तहर्मेगा, तहमप्रकारेण इदमुपलक्ष- सन्धमितावच्छेदतायां स्वावच्छिन्नत्वंसम्बन्धग्रहप्रकारता- वच्छेदकांश निरवचिन्नत्वं निवेश्यएकोनियमः अपरश्वधर्मि- ।

·[६४] रणा स्यानुभव विरुइतयेष्टापत्त रयोगात् । अन्यथाकदा- चित्खरूप तस्तत्यकारिकाकदाधितर्मान्तरावच्छिन्न- तत्कारिकास्मतिरित्य बनियामकाभावप्रसङ्गात् सामान्य लक्ष गा प्रत्यासत्तिमनको कुर्वतांपुनरनिष्क- तिरेवशक्तिमहाविषयस्या पूर्वधर्मस्थ स्वरूपतःकथम- पिभानासम्भवात् । नहिबुद्धिविषयतावच्छे दकत्व न- धर्मान्त र विषयकंज्ञानवरूपतोपरधर्म प्रकारेगा बुद्धिजन- यितुम्प्रभवति । तथासतिसमान प्रकारतानि यमस्या पिप्रभङ्गप्रसङ्गाद् इति । मैवम् । भगवत्मझेतरूपा यांश- तौ शक्यतावच्छेदक घटरवादावुपलची भूगबुद्धिवि- षयतावच्छेदकत्वं प्रसारणभासमानेतदादि पदजन्य- बोधविषयतावच्छे-कावभासते । एवं सबुद्धिविष- यतोवच्दकधमांवच्छिन्न स्तप्तदाबाध्य व्यत्याकार कस्य तत्पदम्बु इविष यतावच्छे हकरूपावछिन्ने बाध यरिव. त्याकार कस्य वासंकेतस्यविषयताया अननुगतघटत्वप. टरवानिष्ठायापप्यनुगतरूपावछिन्नलयायकत्व क्यं- घटादि पदसं के तविष शतानांनानाघटव्यक्तिनिष्ठानां- घटस्वादानुगतधर्मावच्छिन्नत्वेनपश्वादिपदसंकेतषि- षयतानांप्रकारीभूतनामालामा दय तिमिष्ठानाला- मत्वाद्यनुगतधर्मावछिन्न तत्पदशक्त्य क्यवत् । इ. यांस्तुविशेषः । तत्रघटस्वादिलामत्वादिषुतत्पद. तावच्छेदकातायां निरवछिन्नत्वंसम्बन्धग्रहप्रकारतावच्छेद- कतांश भवच्छिन्नत्वं निवेश्वचनियमःकार्य इति ।

·[ ৫ ] ৫ জলাৱাৰিনাৰায়ুবিধাদিমির- ঘাঘল। মুন্ধনঞ্জৱিৰিনাৰাৰ লালমথিলা জেলললাম- বিষয়জিয়াকান্নায়াক্ষিৰ গ্ৰাথলিনিন অন্ধলিলিয়ন? অলসগুলিব্দি জাহিলি - লালালার্জিয়িনালঞ্জিন্ধি- বিচ্ছিল্লালাবাগ বক্ষ, অল্পীবীমুজি- খ্রিহ্মাৰামাদানীৰ জৰিহাইদ্ধ- ময়মনীথিৱীবিকা- বনবিনাশায়ী হয়নি। বিষয়াদি জনম্বল বিগিৰিজয়জ শিখলামন বলছি- বিশ্ববাজতে নাঘষিয়াই- জ্বালানিসমন্বিগুলি দেন- খি মিলনাযান মিজমিথষ্ট প্রাকিলিস্তীযিনাইমাথমি- নালিস্তানী অভিযালিওসিৰিয় মা- নেনথি! সয়াবিন্দ্রাশিসময় প্রিয় নাযা লক্ষ লক্ষ মান্নাফ- । মনিমালাৰ ৰূল্পী অষ্মণগুলি গঞ্জ জাক্তিবিষয়গায় বন্ধ নয58 স্বামঅজান্না স্মযজোলালি যান্ত্রিৰার্থ মালকি স্বাস্থঃ ॥ ফুলৰীযুকৃদ্বিবহিজিহৃদৰি- 4 ·[६६] षयक घटत्वादिबोधस्यापिसंकेतविषयलग। घटादि. पदसंकेतस्य घट वादिबोधांधविशिष्टविषयकबाधएक. विषयतितजन्य बाधेतादृशधर्मभाननियमः । य. चाय विशिष्ट विशेष्यकबोधविषयत्वंसहीतविषयस्त छ- क्यतावच्छेदकतयाव्यवलियते तथाय विशिष्ट प्रकार- विशिष्ट विषयकत्वंतथात छक्यतावच्छेदकतावच्छेद- कमित्युच्यते, प्रकृतेबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वंनतथे. तिनछक्यतावच्छेदकैनवासस्वावच्छेदकमिति ना. तिस्वादिविशिष्टघटत्वाद्यवच्छिन्नस्य तदादिपदाद्यधौ- नधितुवाषांशेबुद्धिविषयतावच्छेदकतावच्छेदक- खोपललितधर्म विशिष्टावच्छिन्नविषयत्वावगाहिस- केतःप्रयोजक इतितत्रजातित्वावच्छिन्नघट वादिनि- ठप्रकारताकबाधएव विषयतिनजातिमानित्याका- रकबोधकालंघटदूत्वाकरकाबाधः । पथकिंचित्पका. रेणभासमानधर्मेऽवच्छेदकतामानेतहिशिष्ट एवभा- सतेनतुतदुपलक्षिततिनियमः । कथमन्यथाखरूपता घटत्वावछिन्नाभावस्यनजातिमानास्तोत्याकरक. प्रतीतिः । एवंचबुद्धिविषयतावच्छेदकारवोपलचि- तेकथं बोधविषयतावच्छेदकत्वंसं केतेनावगाहनो- मितिचेन्न । अवच्छेदकसायावच्छेद्याश्रयविशेषण- तापन्न संसर्गविधयामानेवतथाविधनियमात् प- न्यवाधूमव्यापकतावच्छेदवरूपावच्छिन्नप्रतियोगिता- । Japapr ·[६७] साभाववामित्याकारकन्यापकतावच्छेदकरबोपल दि. तवन्हित्वावच्छिन्नाभावप्रतीत्यनुपपत्ति । प्रतिचत- त्पदंबुद्धिस्थ प्रकारावधिविषयताकबाधञ्जनयरिव- त्याकारकावच्छे द्यावच्छेदकाभावप्रकारकएव संकेताहीका. यदत्यनुपपत्तेरभावात् । स्वरूपतीघटत्वादिप्रकारक- स्मरणशाब्दबोधायु पयोगौशक्तिग्रहाख रुवताघटवादिन- कारकएव । यदास्वरूपायहर्म प्रकारकज्ञानसामग्री तदेवख रूपततहर्मप्रकारणशक्तिरीत्वाखरूपतस्तत् प्रकारेणधर्मिणं स्मरत्यनन्तरमनुभवतिच, मानसशक्ति- ग्रहेनव्यवाहारदर्शनापक्षामित्वसंसर्गाग्रहसहितापस्थिते. रेवेतिया मविच्छिन्न तहादिपर्धाटतवाक्याद्यवहा. रे।नदृष्टस्तदवच्छिन्नस्थापिमानसशक्तियहाबोध: सुघटएव । नच व्यवहारदर्शनाद्यविषये मनसाशक्तिनिवे- तनशक्य सेविपरीतकाटेरप्य पस्थितिमा सभानसं- भवादितिवाच्यम् । उपस्थितस्यापिबाधितस्यदोष. मन्तरेणाभानाविश्व यस्याप्य पपत्ते:३ । वस्तुतस्तु कति- अपितु असं सर्गाग्रहति । उपस्थितिवति । पसंमर्गाग्रह.बा. धनिश्चयाभावः । उपस्थितमागाभानसम्भवादिति । तथाच. कटिहयभासकसामग्रीसत्वात्संशयएवस्यान्न निश्चयइतिभावः। व्यवहारदर्शनादेरुळे दापत्ते रितीति । तथाचव्यवहारदर्शना. विषय प्रायशःयक्तिसंशयस्यानुभवसिबतयात त्रदोषत्वम्, पचा- पिदाषसम्भवादिति भावः । १ पथ २ नच ३ रितिवाच्यम । एवंसतिशक्तिग्रहे व्यब. हारदर्शनादेरुच्छ दापर्त रितिचेन्न । पतिकुच चित्पाठस्तद- नुसारेण टोका।

·[८] पथविषयसमामघटितवाक्यात्प्रयोज्य प्रकृतिमुपल- সালজনালৰিকাই স্কিঞ্জয়ন্তুি মিয়া छदकधर्मावछिस्तत्वदशक्य हूत्यवसामान्य ताव- धारयति । एवञ्चलोस्यबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मवा- मितिथदालनातेतहानीमख्य चैव तत्पदस्यबाच्यो- नोसिसम्द होनावतरति, याशधमविच्छेदेनयवधा বিধবাঙxথলিয়ালমিয়াহুদ্ধ- तहिरोधिकाटिभागविधिरवादितिसंभवस्ये वापूर्वे. पिविषयमानसःशशिनिश्चयः । श्रम समितत्पदं व. स्वादिविशिष्टवाचकस्व सन्देशस्य दुरुच्छेदतयातत्पदाद व्यवहारदर्शनाविषयचैत्रत्वादावछिन्नविषयकशाब्द- बाधादुकपपादएका तहसप्रकारकशाब्दे सहमवि- शिष्टवाचकतानिस यस्य हेतुत्वात् । अन्यथागवादिप- दादमान्तस्यापित्यासानादिमत्त्वपकारेणशाब्दा- सामान्य ताइवधायतीति बुझिविषयतावच्छेदकधर्मवान्तत्पद- शक्यव्यवधारणाकारः । तदविशिष्ट वापकतानियस्य तह- मबिच्छन्न वावन्निशाब्दबोधविषयत्व विषयताटितसहस्त- विषय ताशालिनिश्चयस्य त्यर्थः । सनत्पदं सतधर्मविशिवशमि. त्य दाहरणवाक्यत: सामान्यताव्याप्तिरिति यस्त्वत स्वरूपामु. गतवमधटतव्याप्तिमवधारयतौति । यादृशधमविछिन्नविषय- कात्वबुद्धिप्रयुक्त व सामानाधिकरण्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकेतादृशधर्मविशिष्टशलत्यमित्यवधारणाकारः ।

·[६६] पत्ते रितिवेन्न । तत्पदप्रयोजकबुद्धिप्रकारतयारहोत- घटत्वादिविशिष्टव्यवहारदर्शनात् तत्प हत्यशक्ति- यहोवायास्पदयाहशयाशधमांवच्छन्नविषयमा बुध प्रयुज्यते सत्तत्पदंतादृशधर्मविशिष्टशमितिसा. मान्यताब्याप्तिमवधारयतितदनन्तरंचप्रयोगारको. सचचत्वादिविशिष्ट विषयकबुझिप्रयोज्यत्व प्रकारच्या- दिनायव सत्यदेशृण हाशितलपक्षे ताशा हेतुनाचैत्रस्वा. दिविशिष्टवाचकत्वस्यप्रागसिहस्यापिपक्षधमंताबला- इनुमित्यात्मकनियेनावमाहनसंभवानकाप्यनुप- पत्तिरिति । चषगाशमसमवादिति। यत्तदृघटितसामान्यव्याप्तिस्थ क्षेप्रक- सव्याप्तिबिधिष्टप्रजोतस्वमस्य पक्षेऽनपेक्षणादितिभावः । • नचैवमपितामप्रकार कवधिपदनन्याधविषयवांशेवि. शिष्यतधर्मावहिवावगाहितयासंकेतनिशयोपेक्षितः । प्र. मेयवादिनाघटादिविषय कबोधविषयत्वांतदवच्छिन्न वाय- गाहित्वनसंकेतनिश्चयेपिविशिष्यघटरवादावच्छिन्नत्वावगा- वित्वसंशयसंभवात्तप्रकारकबोधानुदयादितिविशिष्यघट- स्वावच्छिन्नाव माहित्त्व स्पसर्वनामसंकीत निश्यासंभवात्क- चंतनकारकबोधस्ततोभविष्यतीवाच्यम् । बुद्धिविषयताक- पदकनिखिवधर्मावच्छिन्नविषयत्वावगाहितायानिश्चित स्वाशेवरवादेबुझिविषयतावच्छेदकत्वयही व विशिष्यतद- बछिन्नलावगाहितासंचयविधि स्वात् । नचवाशयहा ·[७.] के चित्तुबुद्धिविषयतावच्छेदकरवेनानुगतधर्मगसकन- धर्म विषयकशकल्यनुभवप्रमुष्टबुद्धिविषयतावच्छेदका- शंखरूपतत्रत्वादिप्रकारक शक्तिस्मरणं निराबाधमेव- तितका लशमेवखरूपतापूर्व चैवस्वादिप्रकारकंशाब्द- जामभविष्यतीतिकिमनुपपन्नम् । खरपतस्तत्प्रकार- कस्मरणे स्वरूपतस्तत्प्रकारकानुभसंस्कारयोरनपेक्ष- गोदुब्दोधकवैचिल्यादेवकदाचिजातिमानित्याकारकंकदा- चिघटत्यारकं विलक्षणां स्मरणमितिनियमापपत्त: । ख रूपताघटत्वादिप्रकारकानभवननितसंस्कारवाजाति स्वादिनाघटत्वादिप्रकारकासंस्कारात्कदाचित् स्वरूपता घटस्वादाप्रकारकस्यजातिमानिल्याकारकस्य स्मरगास्योदये- मखरूपपतस्तत्पकारिकाणंस्मृतीतथाविधानुभसंस्का- रयोविशिष्य हेतुत्वे पिउदबोधक विशेषविरहस्य तादृश स्मृतिविरहप्रयोजकतायाावश्यकत्वात्ताहशतुता- यापप्रमाणिकत्वात् । कथमन्य याविशेषणानारानव. च्छिन्नामदाद्यदृष्टशरीरविशेषनिष्ठातिविशेषाबच्- प्रमुष्टबुद्धिविषयतावच्छेदकाशमिति । प्रमुख विषयोभूतंबु- हिविषयतावच्छेदकांशं यत्रेति सादृशमरगामित्यन्वयः । तथाविधसंशयविधित्वमप्रमिद्धमितिबाच्यम् । ट्रयस्व- थियोतिनिखिलधर्मसामानाधिकरण्यानश्चये विशिष्यघट- खेपृथ्वौविनियट्रयस्वे विशिष्यघटत्यसामानाधिक- रख्यसंचय विधित्ववक्षस्यापिषनुभवसिदखटुरूपन्हखात्। - वैवमितिप्रभृतिनाकाप्यनुपपत्तिरिय सस्थास्थानेपाठामारम्।

·[७१] शिवसंकेतितरामरावणादिपदेभ्योवाक्यार्थधोरमा- कम् । कर्धवानिर्विशेषणातीन्द्रियजातिविशेषावच्- छिन्नवाचकमन:प्रभृतिपदेभ्योस्माकंशाब्दीचा तप नातिवादिनाक्तिग्रहेगा प्रमुष्टनातित्वांशं मनस्वा- दिप्रकारेगानिस्मरण मितितत्वापिविशेषणांशमाष- मन्तरेण गत्यन्तराभावादितिवदन्ति । विवदन्तेवबह- वाविद्वांसः । स्मृतविलचलप्रकारतायांसंस्कारानुभवयो- तादृशप्रकारताया:प्रयोज करवस्त्रोद्बोधक विशेषप्रयो- জন্ধনামালিৰিলিয়াত্মিী- प्युदबोधक विशेष वनियामकखसम्भवात्प्रकाररव- विशेष्यत्वानमाविनसानान्यतस्तविषयकस्म तीतहि- षयकत्व नैवसंस्कारानुभवयाई तुतापत्तः। रामरा- वादिपदेभ्यश्च लक्षचयातत्तदार्थ वादिप्रकारकएवा- वयवोधः । वस्तुतस्त्वनुगतोबोधक्षस्थ से खरपतस्तत् प्रकारकशक्तिज्ञानासत्व खरुपतस्तत्प्रकारकरणा- मेषमन्तरेण। खविषयवमन्तरेण । तविषयकरवेनैवेति । यह- स्तुज्ञानसत्त्वे नियमताघटत्वप्रकारकघटम्म तिनांयतेतहस्तुवि- षयकज्ञानसत्व। घटस्वप्रकारेणघटविषयकस्यप्रमेयत्वेनघटवि. षयकसंस्कारवताघटस्वेनघटविषयकस्य स्मरगा स्यापत्त्याप्रकार. মিনিমাম মিয়ানমৰীয়া ঘনা- कारवनिवेशनप्रयोजनमाह । वस्तुतति । पनुगताबाधक- इति । यहस्तुज्ञानसत्त्व नियमतएव स्वरूपतस्तत्प्रकारकारांत- इस्तविषयक ज्ञानस्थलेत्यर्थः । खरूपततत्तकारकशक्तिशा. नासत्ये। खरूपततनामबन्य. । .

·[ ৩২] সম্মাননাহুয়াল্পালয়ঞ্জনিয়াৰিবন্ধৰি ঈল। অঘালনাকাভিষিযনাহ্মঘাষ্ট্রি- নামমাত্র মাহ্মি লিজালালীমা ৰীৰ্ত্তি মিয়ানমাছিন্নভিজ্ঞসনীনি লালনভিযায়ন্ত্রিাবি- মাদনাখাছিল্লৰিক্সসিলিয়াবলি: খ্রীস্থ্যালকুলমিয়া মাহিরন্থ- ফিলিযালহ্মিণবয়সন্ধি- ইনজিমহুসঙ্গালশাকুলিৰিৰী Uয়ুষ্ময়ীরা লম্বন্ধিৰিত্ৰীশ্রী- ঘনৰিনিৰূলীনাৰহ্মীশ্ববি এল: ফাৰতন লকনন্সন্ধাৰ, নাম- জুল, বলদহ্মাজানলখায়াই । ঞ্জিনিয়মাবলম্বয়লাভিষিক্ষযহ্মজ্জান:- নামাঙ্কিাযীখানখাস্ফিািিা- শিক্ষা জনবিষয়ান্ধিকিাহিনি যা যু শ্রণিশিৰাঘ। যমত্মাৰামৰদয়ঘুফিয়ান্স অন্ত:। ফ্রীল্পান্যান লন্ত্রিসত্মাৰাৰছিন্নবিষয়ক সিঞ্জীৰবৰিছিঘিনারুঘ। ভাস্বামিত্ব জানুয়াজিঙ্কা সিযাজকন্তু খ্রিসক্সাৰছিন্ন হাযজল, সানাক্সিমিঘিয়ালিকা- জাবি।

·[७३ ] तावदकाचार्यितावच्छेदकारवरूपानुगतधर्मोपलक्षितचे- बबादिकमेव प्रतिनिमित्तमित्यप्यसङ्गतंसामान्यतस्सम्बो- ध्यतावच्छेदकत्वादेरनुगमक खेचैवस्य यदयुनत्यदसम्बोध्य- तातस्माद्युमत्पदात्पदान्तरसम्बोध्यमवाद बोच्चारि- ताम्मत्पदात्पदानवराथितुमैनादे.प्रतीतिप्रसहो दुबारएवेतिखजन्य बाधाखयतयाप्रयावाभिप्रायविषयताव- छेदका स्वरूपख सम्बोध्यतावच्छेदकश्योपम्लक्षितधर्मा- वच्छिन्ने युष्मत्पदस्य खोचारण कतावदकधर्माव- छिन्ने स्मात्पदस्य शतखोकर गौतयास्वत्वान्तर्भाव- माननुगमतादवमथ्यादितिचेन्न। खाच्चारगाानुकूलबुद्धि- प्रकारावछिन्नविषयकवखनन्यवाभय सम्बन्धनत. दादिसर्वनामप्रकारकबोधविषयक संकेताम्य पेयते, तवस्थपदार्थ स्यमम्बन्धघटकतयातत्पदव्यक्तित्वेनप- दानानविषयतापितुतत्पदस्खादिरूपानुपर्षीविशेषण में- तिमपदव्य निभेदेनशक्तिभेदः । सामान्य तस्तत्पदवा- दिकमानुपूर्वी विशेषावच्छेदने बतदुभयसम्बन्चावच्- হিলামিষনালিবিদ্ধ মানায়। नव्युत्पत्त्यनुपपत्तिः । कालान्तरी बुद्धिचनेदानीतम तदादिपदोच्चारणानुकूले तितहिषयतावच्छेचा- वच्छिन्नबधिमापदर्शितसम्बन्ध नैतत्तदादिपदवैशिध. मतानेश्वरेच्छायांताहशोध तत्तदादि पदाकारण बोधपदजन्य वानवगाहिसंकेतविषयतात्तित्वानुपगमा- तणन्यवघटितामयसम्बन्धनिवेशः। १० ·[७४] भानमितिनकालान्तरोणपुरुषान्तरोगा बुद्धिविषयला. वच्छेदकावच्छिन्नस्यैतत्पदवाच्यता, भगवत्स के साय- सत्यव्यक्ति प्रकारलानिङ्गपित तथा विधसंसगांत:पाति. साबुद्धि विषयतावच्छेदकावच्छन्नविषयावविशेष गा- बनविषयमयाए सत्पदेवाच्च तापत्यादतीनमवि मातदवछिन्नबोधः । तदविच्छिन्नविषयताशास्ति- बधेिपदांशतमविछिन्नविषयमाघटित क्लोमयसम्ब- धावच् छन्नबाधनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसंकेतोय. प्रकारतारूपयाचकायाः प्रकारतयासंसर्गतयावाता- नस्य तु पाइन्यचविच्छन्नबुडिया कृत्यायुनी पदे ऽयधमत्रच्छन्नविषय ताघठितामयसम्बन्धावच्छि- नमंके प्रकारतायाअसत्व नवनवगाहिज्ञानस्य- मनियमात् । युष्मदराच्छब्दस्य ले तथाविध संसर्गान्तःपतन्य बुडिन्त विषयतावच्छेदकावविन्ने- खेमविषयतोया इति। निष्ठत्व विषयतानिपित्तबुद्धिप्रकाराव- छिन्नविषयतायाइत्यर्थः । पशितहमविच्छिन्नविषसाधाटता- नीति । तसर्मनिष्ठायाप्रयोजकबुधि प्रशागवच्छिन्नविषयमाग. निरूपितनिष्ठत्व विषयतानिरूपितासी प्रयोजकबुद्धिप्रकारा- वच्छिन्नत्वविषयतानिरुपिताया उच्चारणा निष्ठविषयतातन्निकू- पितविषयत्व विषयलानिरूपिताया बोधविशिष्यमा निरूपित. प्रकारतावत् तत्पमित्याकार कन्ताविशेष्यतानिरूपितप्र- भारतासम्बन्ध मतहमधिशिष्टयत् सत्यदमिस्याका कंधायज्- जामतमाहेरवादिस्यर्थः ।

·[ ७५] प्येतादृश्य वगातिचिन्तनीया। पथ स्व सम्बोध्येयुपतास्वोच्चा- रथितयशो देव्यवावमयावयिहोवगजिष्यन्या. शदेशता इत्यादि याटिवाक्याहे वीकट कमहिषामुर- कर्मवातादिबोधानुपपत्ति:तत्रदश्य च्चरितत्वस्य महिषा- सुरसम्बोव स्वस्थ चाभावात् । ध्यादिक कमुरथ- कमकघातादिबोधस्यबाम्य ताजमादापत्तिः । बबष्या- देताशवाक्यप्रयोक यात्मग्थादेस्तत्सम्बोध्यवादि- विचैत्र । तत्रताहशानुपूर्वी प्रकारेगासामान्य प्रत्यासच्या देव्यादिवाक्यस्यापिज्ञानाई वीमहिषासुरयास्तादृश- वाक्यप्रयोक्तरवसम्बाध्यत्वप्रतिसंधानादेक्युलदस्यद भ्यादेवीमहिषासुगहिप्रलोल्य पपत्ति: । यदिचतनवा:- नुवादकवाक्याविभिन्नानुपूर्वोतदानुवादकवाको सद्यमित्यादिनाविशेषदर्श नेप्यानुपूर्वीप्रकारेचदेव्यः चरितस्वादिनमवश्चातुर्देन्यादिप्रमो तिखो का.. रेणानुवपत्वभावात् । यत्रानुपौविशेषावच्छेदना- पविशेषदर्शनंतचनेष्यनइचप्रतीतिरिति । D एतादृश्ये वगतिश्चिन्त्य नौयति । खजन्यबोधवक्व नाभिप्रा. यविषयता पच्छे इंकावन्निविषयकरबखजन्यखोमयसम्बन्ध नबोधायुमत्पदवान् भवतुकृत्याकारकस्यस तस्ययुत्पदस्था- ले छोञ्चारमता वच्छ दकावछिन्नविषयक त्वस्व जन्यखोग यसम्बन्धेनबोधोऽयुनत्यवान्भवस्वित्याकास्कसतम्ययुग- त्पदस्थ ले च खो कागत् नानपपक्तिः । अवापिपूर्वी करौव्यप- रिष्कार्यमतोमपूर्वोक्तानुपपत्तिरितिध्ययम् ।

·[७६] एवमन्य हौधनार्थ तात्पर्य काच्चारबहान धोनीच्चारणरू- पंख तन्त्रोच्चार मामस्मत्यदप्रतिनिमित्तानुगमकमु. तस्थलेक्ष्यााच्चारणं न तथात तस्यार्थ प्रतिपादनद- बारादेव्युच्चारणाधीनत्वादितिनामच्छब्दादृष्या. दिवाधः । स्वातन्त्रणा इंगच्छामौत्युच्चारण स्थापिका- गच्छतोत्यादिप्रश्नवाक्य शक्तियाकवाक्योच्चारणा. धौन तथा स्वार्थपरत्वमुच्चारणविशेषणम् । प्रश्नादि- बाक्याचाहनच्छामौत्यादिप्रकृतवाक्य तात्पर्य विष- यपरत्वाभाबाटुच्चारणे पिविशिष्त्यतिरेकामुघटः । पा. नुपूर्वीसनातीययहाक्चान्तरंतदुच्चारचानधौनत्वंत निवेधयितुमशक्यंशब्दानुकरणस्थलेएकसमानानुप- बोकोच्चारणापेक्षानियमात् वाक्यार्थानुवादस्थले समानार्थक वाक्य मात्रोच्चारणापेक्षणात् तत्रस्वात- व्यापले टुरिस्वात् । बस्तुतस्तुवाक्यान्सरस्थक्रिया- कर्मसया स्वाटतवाक्यार्थ प्रत्यायनेच्छामधीन खो. च्चारण मेव खतन्त्रोच्चारणम् । पनुवादस्थलेचैत्यवाचेति वाक्यान्त र स्थक्रिया वर्मत यातदर्थटितवाक्यार्थप्रतिपाद- यितुमेवानुवादकास्पद्घटितवाक्यं प्रयुक्त तिनस्यात- लम् । मत्यु पश्यं त्यसप्रकृतवाक्यस्थ ज्ञानरूपक्रिया- पन्यदी यखार्थबोधकतात्पर्य यहाक्यन्तदुच्चारणाधौनय- तदन्योच्चारणस्पमित्यर्थः । एतेनोञ्चारणस्वार्थबोधतात स्वविरोऽपिनवतिः । तदर्थ, खटितवाक्याय, मापी खाच- मत्पुष पश्या व्यापिकचित्पाठः । - धितात्पर्य- ·[ ৩৩ ] कमतयार्थ प्रतिपादयितुमेवासादःप्रयोगात्तदुच्चार- স্বামলিঙ্কায়াজালমি। হলঘৰ- शान्य दीयाच्चैत्र:सुन्दरडूत्यादिवाक्यार्थ प्रतोत्याहंसु- জুনিযুমালা জানা- ব্যাংলি ।ম্যাক্স মিলাবাড়িয়ামি- লালিমীলিমুজগন্নান প্রয়ায় নিসিলা- লাকীফাঙ্খাকাবস্থাঅমি:। অঘৰী- অস্থিনীহ্মাস্ত্রকলাৰথিভুমি- ঘহ্মসনীনিশাৰীৰিমালিল সম্মাথি- সুষমা স্বাঘালামৱাৰাঘা - শিশু। নাৰথি: অশ্লহুদ্বায়া- উলুধ্বনি নয়া স্বাধিনান্মগ্রীষনস্থা- জহ্মা লিসল্পীলিঙ্ঘমিকা- কামরূষাকালেনলিয়ন অগি: বস্তুগত্যা হিগুজৰাহীৰামজিষাঙ্গুনিনিষাকালয়- স্ত্রীলিজিইশত্রা নিয়শিল্পনীবিকা খি মজব। মিয়া জানাৰঞ্জি - যা জাহ্মঘলাল্পনির্যাজন- কাঙ্কিামিন্সালীমুলঝুরি। মিক্সালীমুজাহি- নানিয়ুষিৰক্ষাৰ শ্ৰাদ্য বিষয়ুবি জালাসী- অনলবায়াজ্জাহালিয়া অনামিরা- লীgীলীলিংঘি,মালাক্ষী।অঘৰৰঙিলতি জালালানি,সামাল খালাক্ষা মনিমা ·[ ৩ ] জাস্থানকুনিষিদ্ধ বাংলাহিন্ধি মায়া, স্থঠিলামুয়ালি মৰনিন- রূপনয়ন্ত্রক। লাখেল খল না - হুজু:সুনী। ঋঋৰু পিছলৈ অাল কাজ- হাসি অপম মজুঞ্জন ছঘিানি - ষ অনয়ঙ্কম্বলঘনিময়ক্ষা- ইহুবলম্ব না:সীম লিথাকু খ্রয়া জ্বালালাবাদ থানলিম্মিাানি? প্রাণঘালাৰ ছাৰহ্ম সনি লিৰিক্ত সঞ্চাল तबुद्धि- শ মুক্মিঘাথাঠিন্দ্রীযশালানিন : সুন- হিমালয়াঘষিয়ালি কৰিালৰসমানি- স্মিক্ষী সাক্ষুষ্ণ জ্ঞছি। স্বালানিজ্যিক্ষম লিৰিঃ স্বাক্ষ্য কাজী সিম্বিয়ায়ুথলি:। স্বায়ালৰসলিমায় গায়লিনি। স্বায়ালাৰ সীষিবিষযমুজিষান্ধমূৰিষ্মযাজহ্মমথি - জ: বৃথা। বিজ্ঞ কানি। যিবিত্ত ভী অবসিয়াখানাসিয়াঙ্কাগুলিশী খ. সীমিশঃ। অাসকি। বায়ালমনিবনিময় স্বল। অনুষি ।। অঞ্জলি ।। নয়া- সুম শায়াগ্ৰহ্মমংশিয়ানিবিষয়াৰ নিগিৰি অষযিলালিহুবিবত্বিবিষয়েনায়কিয়ানি पर्यवसितं,वक्तबुद्धिचखघ टतवाक्याथ का মিথিৰালিখি ।

·[ ৩ ] মিয়লা- पिप्रकरणोदिमाताहशव बुद्ध सम्भवनान्योन्या- স্মঘল শঙ্কান। মনিষায়। লিনলিযনেয়াখানালনিদাঘল নয়- बुद्धिस्तहिषयतावच्छेदकत्व प्रतिनिमित्तानुगकुममि. জয়া মিলিশি অনী ফিজিযাঙ্গাঘিাষুত্রাজ্জা- বিজ্ঞাঘটিনযিলাঘৰ হাজাৰ নিয়মীলিফিয় জিয়ালিমানি সিজামিন নিবিয়াঘা জায়ান মাসিম্বিয়াসল্লিখ্রিযলালিলিৰিঞ্জি সি- অমাম ই স্কন্তু নির্মিপাশব্দ ভুগ্ন মন্ত্রিস্তু অতি মায়ায় জমি লিঙ্ক ক্লিাগিনা লি. মিনথিনীলিকা। লালানিমিয়া ক্ষিঙ্গি হাঘি।হ্মাৰি।। মুনিনি। দ্বন- লাক্ষাদ্বশম মিম অলিথিন রাশিয়ান মন্ত্র - স্কা বিশ্বমালিনাঞ্জল নীলিশি হাশ- ব্লিক্সিবলসিল্কসি হিমালহ্মজ সন্তুদি লিলিম,সা প্রিমিয়াঘঞ্জি- সানি শিক্সি ঘাৰি ঘৰ।নি থিসামনে নালি : শিক্ষামন্ত্রী। পারলিশি মানামীদাখি। স্কু- :কি চল sqনাই বা প্রাপ্তি। গল্প- 4ষান্তা িয় স ণ; সুন! বা ম্ভিলক্ষ যান।জাস্থা: স্বাস- ইজি সালি বিশ্বীনিয়াম না। লিলিখি মুলিয়া ক্ষাৰ মানহীন মাগশাল - শিৰিষাবান্ধবিরা গুনাহ্মনিয়াম । হ্মা, ·[८०] तितुसारम् । एवं चबुद्धिविषतावच्छेदक वस्य प्रवृत्ति- निमित्तानुगमकत्व प्रवादापिसंगच्छते । उच्चारक- त्वगभानु गमकश गैरेमिधाणबुद्धिस्थ त्वनिवेशन- बोजंतुनावधारयामः । एवं युभत्पदप्रतिनिमित्ता- नुगमक निविष्ट सम्बोध्य स्वमपिवाक्यासरस्थ क्रयाक. मत्व नवघटितवाक्यार्थीनवगापिनोयाखजन्यप्रती. तिस्तदाश्रयत्व मेच्छाविषयत्वमनुवादकरवनयःसम्बोध्यते समानुवादकाच्चरितयुनच्छब्दनिरूपिनिकतासम्बोध्य- तावान्वक्त प्रतिपाद्यतयायुष्मदर्थघटितवाक्यार्थघटि- तायावाक्यार्थलमै कातिक्रियाघटतवाक्यार्थस्तहिष- यक स्वविशिष्ट प्रतिपत्त्याश्रयत्वेनैव तस्यानुबादच्छा- विषयत्वात् । यदि तिपदाटतवाक्यार्थप्रतीतिरू- बच्छदका प्रतिनिमित्तानुगमतादृशविषयतावमय चरच्- छाविषयतावच्छेद करवस्यप्रतिनिमित्तानुगमक स्वसम्भवेऽपि- प्रवादरक्षार्थबुद्धि पर्यन्तानुशरणामित्याह । एवमिति। स्वसम्बाध्यत्व. मपौति । पनवगाहनोति । बाक्यान्तरस्थक्रियाविषयतामिळू. पितकमावविषयतामिपितस्वघटितवाश्यार्थविषयताशून्या इत्यर्थः । * इतिक्रिया कमत्वेनैवभामादिति । स्वघटितवाक्या कर्मकाक्तिक्रियाक व देवी विषयक खजन्यबधिवत्सरथा भवतु * मम्बोध्यतावानित्य स्याये तस्यानुवादकपुरूषीयवाक्यार्थ- कर्मकातिक्रिया घटितमहावाक्यार्थघटकयुष्मदर्थ धाटतावा- तरवाक्याथप्रतोत्याश्रयविनाभिप्रायविषयरवेपिताशामि- प्रायपिताशावान्तरवाक्यार्थस्योतिक्रियाकर्मत्वेनैवभागा- दितिकचित्पाठस्तदनुसारेण्टीका ।।

·[८१] फलेच्छाधौनायुष्मदर्थघटितप्रतीतिविषयियौतादृश वाक्या- थांशप्रतिपाद्यखानवगाहिन्य पिताशवाक्योच्चार- यानुकूनावक्त रिच्छासम्भवतीतितादृशेच्छामादाया- नुवादकसम्बोध्यस्यसम्बाध्यतापत्तिरितिमन्यते सदावाक्या- सारार्थ प्रतौतीच्छानधौ न त्वमपीच्छाविशेषचंदेयमि- तिमयात्वयिह वत्यादीनसुरथादिविषयक प्रती- ति, रेवमभ्रान्तस्यतता महिषासुरादिप्रतीतिनिर्वाधाय वाक्यान्तरस्थ स्वघटितवाक्यार्थ कर्मक क्रियाकर्मण्यपि युष्मदायत्यन्तरं स्वीकरणीयम् । तबदेवौ महिषासुर- मित्य वाचे त्यादिवाक्यस्थक्रियाकर्मत्वं महिषासुरादरिति- तस्यापित्वयीत्यादिशब्दार्थ तापपत्तिः । पवापि पुरवत् न्यबोधवत्सुग्धाभवतुडत्याकारिकेच्छायां वाक्यान्तरस्थ उक्ति- क्रियाविषयतानिरूपितकर्मस्व विषयतानिरूपित खघटित वा- क्यार्थ विषयताशून्य त्वाभावादित्यर्थः । मन्यतति । महावाक्या- थबोधेभावान्तरवाक्याथ बोधस्य हेतुतयातादृश फलेच्छाधौ- नायास्तादृशापायविषयकेच्छायाआवश्यकावादिति भावः । वा. क्यान्तरार्धातीतीति। वाक्यान्तरार्थ क्रियाकर्मरूविषयता निक पितस्वघटित वाक्यार्य विषयताशालिप्रतीतीच्छा नधीन त्व- मिपीत्यर्थः । तादृशप्रतौतीच्छानधौनत्वमिति पाठपिउक्तएवार्थः। पत्रापिपूर्ववदिति । अस्मच्छब्दशक्त्यनुगमस्थलीयोहरो व्यारवंप- बाडिततिविहांसं पश्ये त्यादौ दर्शनकर्मणियुष्मत्पदशक्ती वा- रणायवघटितवाक्यार्थकर्मकत्व नवाक्यान्तरप्रतिपत्ति विषय- ताश्रय क्रियाकर्मण्येव शक्तिर्वाच्यातथा च प्रागुक्तरीत्या अन्यो- ११ ·[८२] खटितवाक्यार्थविषयकत्वान्वितक्रियाकर्म- तयावाक्यान्तरप्रतिपाद्यत्वेनयावक्त बुद्धिस्तविषयता- बच्छेदकरवेनानुगतानांचैत्रत्वमहिषासुरवादीनांप्र- वृत्तिनिमित्तत्वबोध्यम् । सम्बाध्यत्वाटतानुगमन- शरोरेचबुद्दिविषयतावच्छेदवावनिवेशनंमिश्रोतम- नुपादेयमेव । सम्बोध्यतावच्छेदकेबुद्धिप्रकारत्वस्या- ब्यावर्तकत्वात् । अथ तात्पर्यसत्त्व मनास्मोतिमैत्री नानातीत्यादिचैववाक्यस्थामच्च्दाच्चैबीपिप्रतीय- न्याशयतिवघटित त्याद्युरितिः । खघटितवाक्यार्थविष- यकत्वान्वितैति । स्वीटसक्तवाक्यार्थविषयकवविषयकवनिरु- पितायााधेय वसम्बन्धेनमहिषासुरनिष्ठविषयता निरूपित. कमखविषयतानिरूपितवाक्यान्तरस्थकियाविषयतातनिरूपित- कई बाविषयतानिरूपितविषयतावद्देवोष्ठसाधिकारल्याकार- कशासाधनताज्ञानीयतादृश क्रियाकर्मत्व विषयता লিঙ্ক- पितवाक्यान्तरजन्य प्रतिपत्तिविषयतानिरूपिताधेय स्वसम्बन्धा. वच्छिन्नविषयतात्मिकायास्तादृशक्रियाकमंतयावाक्यान्तर प्र- पाद्यत्वेनवक्त बुद्धिविषयताया:महिषासुरादरक्ष तत्व मेवेति । वाक्यान्तरस्थ क्रियाकर्मतामुख्याग्राह्या,नातः तादृशक्रियाकर्म- तयावाक्यान्तरप्रतिपाद्यत्वेनवक्त बुद्धिविषयतायाः स्वघटित. वाक्याथै सत्त्व पिक्षतिः । अथवावघटितवाक्यार्थविषयकत्व प्रकारतानिरूपित क्रियात्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न कमस्वप्र- भारतानिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नायाविषयता तत्तान्नि- पितविषयताविवक्षणान्नानुपपत्तिरितिधेयम् । AsarwAnonm virail Popn -- ·। [८३] तेलाचैत्रस्य खटितवाक्यार्थकर्मक क्रिया कवा. भावात् तदुच्चारणस्य निरुतखातन्वा भावाचानुप- पत्ति, रेवं मैच त्वयामुक्तमितिमयाश्रुतमित्यवमवस्य यु- मच्छब्द न प्रत्यायनात्तस्य पवाक्यान्तरस्थक्रिया कर्म स्वनिरुक्तच्छाविषयत्वरूपसम्बोध्यात्वस्यचाभावा- कथमुपपद्यतामिति चेत्तनिवातन्त्यमुच्चारच विशे- षणम् । सम्बोध्यत्वघट के छायांनिमल छानधीमत्वा- दिविशेषणञ्च त्याज्य मेव । मयावयिते वेल्यादौता- त्पर्य विरहादेवानुवादकतत्सम्बोध्ययोर्मयावधि इतेत्यादिनाऽप्रतिपादनापपर। नहर तावच्छेदकावाच्छन्न एवयुष्मदसादारप्यास्ताशक्ति: किंसम्बोध्य वोच्चारयितावच्छेदकावच्छिन्नेशक्ति- खीकारणतात्पर्यादेवातिप्रसङ्गभङ्गादितिवाच्यम तात्पर्य सत्त्वं पिचैत्रोच्चारितादहकरीमोतिवाक्याच्- चैत्रबोधयितुं प्रयुक्तावाच्छत्यादिवाक्याच्चोच्चार- यित्वसम्बोध्यावभ्रमं विनामैत्रादेवधिस्य सर्वानुभववि- रुहत्वात् । अन्यथातत्तात्पर्येणखरसतएव तथाप्रयो- गापत्तः । इदंतुतत्वम् । अहंपण्डिततिमानाती- स्थुवाचेत्यादिस्थ सर्वच वाक्यार्थस्यकर्म तानसभवतिबाधि- तवाक्यार्थस्थलेतदसम्भवात् । नचबाधितवाक्यार्थ- स्थलेधमरूपैवतत्कर्मत्व प्रतीरितिवाच्यम् । विशेष- दशिनाधान्तिञ्जनतथाप्रयोगात्तस्यवाक्यार्थजाना- सम्भवेनतदनुपपत्तेः । नचाहार्यवाक्यार्थज्ञानादेव- ·[८४] विनापिविशिष्टवाक्यार्थबुद्धि विशेष्य विशेषणप्रकारकत्ववि- शेष्य कत्वाभ्यांविशिष्टजानजानादेववाविशेषदर्शीतथाप्र- युती इतिवाच्यम् । एवमपिविशेषदशिनोमान्तिज. पुरुषोय तथाविधवाक्याबोधानुपपत्ते वैज्न लेपरवा- त् । तस्मात्तत्रतिपदंन तहाक्यप्रतिपाद्यता- नवच्छेदकौमृततहविच्छिन्न परम् । अपितुतवाक्य- जन्य जानसमानाकारकपरम् । तादृशश्चेति पदार्थो भेदसम्बन्ध नयथासम्भबंधात्वधार्थ तावच्छेद- कजानेचविशेषगामित्य वापगन्तव्यम । तथाचमवं. तिखटतावान्तरवाक्यस्थ ले इतिपदंतत्परमे- व । तादृशवाक्येनगविल्य यमा रत्यारोमादित. त्स्वरूप मेवेतिशब्द नपरामर्थ समुपस्थाप्यतेन तुयु- मदस्मच्चब्दार्थघटितवाक्यार्थ तिसम्बोध्योच्चारण कर्को- रेवयुष्मदस्मदीःशक्तिरिति । त्वंस्थूल:अहंस्थूलस्वखर्ग- भोक्ष्य से महंवर्गभोक्ष्य इत्य भयत्र वयुष्मदस्मदोमुख्य- स्वात्सम्बोध्योच्चारयिशरोरतदात्मनारवयुष्मदसा- दर्थ ताबोध्या । सर्वेघटार पवना इत्यादौसर्वपदादुद्दे- इत्येवापगत्तव्यमिति । तथाचैत्तहाक्यजन्य ज्ञानसमाना- कारकाभिन्न महिषासुरनिष्ठज्ञानानुकलब्यापारवतौदेवोत्य- चयबोध:तादृशवाक्यजन्यदेवी कट कमहिषासुरकर्मकघातादि- बोधश्चतादृशवाक्यादेव्यूचरित वधमादेवसिइति । तादृश- बाक्येनवेति । विशिष्टाप्रसिद्धस्थलीयवाक्येनवेत्यर्थः । बाका- रोनवस्थायामतान पूर्वोत्तानुपपत्तिरिति । युष्मदस्मदर्यत्वंबी. ध्यमिति । तथाचखोच्चारणकट तावच्छेदक वापरलक्षितधर्मा- ·[८५] वछिन्नशक्तिवत्वोच्चारणकहता वच्छेदकौरवृत्तिद्रव्यत्व- व्याप्यजात्यवच्छिन्नेपि असत्पदस्यशक्त्यन्तरवावाच्यम् । द्र. व्यत्वव्याप्यत्वञ्चद्रव्यत्वनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेद करवंद्रव्य- त्वव्याप्य जातिव्याप्यत्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिता- वच्छेदकरवसम्बन्धन तादृशशरीरवृत्तिजातीचमनुष्यादिभिन्न- त्वमुपलक्षणविधया निवेशनीयमितिधेयम् । एवंयुनत्यदस्थले. खजन्यबाधवत्त्व नाभि प्रायविषयत्तिज्ञानावच्छेदकशरीरव- त्तिद्रव्यत्वव्याप्य जातिव्याप्य जात्यषच्छिन्नशक्त्यन्तरंखो कार्यव्या- प्यादिकञ्च पूर्वदिति । पयामागच्छाव:वं गच्छा महत्वा- दिवाक्य घटकामाच्छब्दात् चैत्रोचरितात्चैत्रमैत्रादिबोधस्या- नुभवसिद्ध तयामैत्रादेरुच्चारण कर्ट वाभावात्ताशवाधानुप- पत्तिरितिचेन्न । तादृशस्थले चैत्रादिसमुदायेलक्षणाखौकारात्। अतएव हिवचनबहुवचनस्थले लक्षणैवगतिरिति वैयाकरणसि. हान्तदीपिकाकर भिरभिहितम् । नचतादृशोच्चारकपुरुषमन- न्तरभाव्य केवल चैत्रादिबधिलक्ष गयास्यात्तादृश लक्षणाया- पाधुनिकत्वात् । उच्चारकपुरुषमनन्तर्भाव्या लक्षणायानिरूढ- त्वं बोध्यम् । पाधुनिकल क्षणादरेतुता शबोधाभवत्ये वसि- किन्तुनस्वारसिकप्रयोगति के चित्तु वे चारणकत्तिवप्रया जकबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ने ऽस्मत्यदशक्तिखोका- रेणनातस्थले उच्चारकानुच्चारक पुरुषसमुदाय पुरुषसमुदाय विषयका बोधस्य शक्त्योपपत्तिरितिप्राहुःतन्न । तथापिद्रव्यत्वप्रकारकद्रव्य- बोधतात्पर्ये चापिशक्त्यासाहशप्रयोगापत्तिरिति ।

·[८६] श्यतावच्छेदकोभूतघटवावच्छिन्नस्याशेषताप्रतीते- शेषत्वंसर्वपदार्थः । नन्वत्राशेषत्वंन विधेयशून्यावृत्ति. तत्तदुद्दे श्यतावच्छेदकवस्वम् । केवलान्वयि नाय- अविधेयतात त्रविधेयशुन्चत्वस्याप्रसिद्ध: । यत्रविधे- यशून्ये उद्देश्यतावच्छेदकीयसम्बन्धविशेषगा वृत्तेरप्र. सिविस्तवसर्वेघटानातिमन्तहूत्यादीच गत्यभावापत्त:। पदान्तरादुपस्थिते उद्देश्य तावच्छेदकघटत्वादिवि- शिष्ट सर्वपदोपस्थाप्यव्याप्तिविशिष्टघट स्वाद्यवछिन्नस्य- कथंचिदन्वयसम्भवम्यनुभवविरोधात् । घटत्वत्वानु. पस्थितिदशायामपिसर्वेघटाइत्यादिवाक्यादन्वयबो. वस्थानुभविकतयाव्याप्यत्वेनैवघटास्वाद:सर्वपदार्थत्व- स्मस्वीकरणीयतयातजन्य बोधस्य निर्धर्मितावच्छेद- ननुब्यधिकरणधीवच्छिन्नावच्छेदकताकभेदत्वब्यधि करणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकात्यन्ताभावस्य केवलान्वयिग्र- न्थे भट्टाचार्य यावीकृतरवात्प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठावच्छे- অজানা জ্বাঘিনিষ্টামন্থলানি মিলিথিন লিঙ্ক- वच्छेद कताकत्तिवा वछिन्नप्रतियोगिताकाभावबिलक्षण- केवलान्वयिविशेष मानुपपत्तिरतमाह । सर्वेघटानातिमन्त- इति । ननुविधेयव्याप्यत्वमभावववत्तिरवसम्बन्ध नविधेया- भावविशिष्ट उद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धन खाधिकरण- ताकत्वम् । पभाववत्तित्वम् विशेषण ताविशेषसम्बन्धावछिन्नं ग्राद्यमित्य भयत्रैवगतिरस्य वर्त्यतानुभवविशेषरूपदोषमार। अनुभवेति । दण्डवान्नादण्डवानितिवत् विधेयांश पधि- कावगाहिताहशवावस्यानुभवसिहत्वादितिभावः ।

·[८७] कतयाविपरीतविषयकसंशयाय विरोधिले माकिंचि. स्करखापाताच्च । नापितत्तहुहेश्य तावच्छेदकाव्या- पकविधयवश्वं, तदवछिन्न विधयानन्वयप्रसङ्गा- त् । नापिविधयान्वथिव्यापकतापर्यन्तमेव सर्वपदा. थः । नामार्थयार्भेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्न त्वात् । ना- प्यभेदेनरूपवदापात्मऋषिधयान्वयिघटखादिव्यापक- एमतदर्थः । तथासतिसर्ववेदाःप्रमाणमित्यादौसर्व. पदस्थाप्रमाणपदनैवसमानाधिकरण्यात्तत्ममानलित- पचनकत्वापत्तिः । सर्वेघटावर्तन्त इत्यादौक्रियारूप. विधयव्यापकस्यामदाम्बयेसर्वपदस्य नपुंसकरवापत्ते च । ध्यापकसायाभेदान्बयोपगमेनामार्थधास्वयोर्मेदान्वयविर- हनियमातम्यभापतेः । यत्त्वशेषत्वंगसर्वपदार्थः । उद्देश्यतावच्दकावच्छेदेन विधेयान्वयोपगमादेवतला. भोपपत्त: । किन्वनेकत्वमेव । भनेकरवं चोद्देश्यता. वच्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगित्वम् । पतए. बच सवंगगमंशब्दवदित्यादिप्रयोगानभवति । एवंच- सर्वेघटाहत्यादी घटनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोग्यभिन्ना- वयानन्वय प्रसङ्गादिति तथा च सर्वेघटारूपवन्तइत्यादिताघ टखव्यापकरूपवन्तोघटारूपवन्त बूस्खन्वय बोधस्य स्वीकरणीयत. याविधेयांशेन्यूनावगातियाताशवाधस्य कैनाप्यनहोकारात् इतिभावः । तस्यभङ्गापत्तरिति । नचाख्याताांश्रयावएवताह- सर्व पदार्थ स्याभेदेनान्वयेतहोषवारण सम्भवादितिवाच्यम् । पाख्यातार्थ विशेष्यकनामाान्वय स्याव्युत्पन्न त्वादिभावः ।

·। ८८] दूत्यर्थः प्रतीयते । नचैवंघटत्वादिसामानाधिकरण्य- मात्रण विधयान्वयतात्पर्ये गा सर्वेधटानौलादूत्यादिप्रयोगा पत्तिः । सर्वपदार्थ विशेषिताह श्यतावच्छ कावच्छेदेनै- वविधयान्वयतिनियमात्सर्वप्रमेयमित्यादीप्रमेयत्वा. दिविधेयके उद्देश्यवाचकवस्त्वादिपदमध्याहत्यैवप्र- तौतिः । अन्यथाहेश्यतावच्छेदकोभूतव्याप्यधर्मानु- पस्थित्या तव्यापकत्वार्थकत्वे प्यनुपपत्ते रिति । तदपि- नयुज्यते । गगनादावपिहित्वावच्छिन्नता दसत्व नसर्ब- पदस्याने कार्य त्वमुपगम्या पिसवैगगनमित्यादिप्रयोग- स्यारत्वात्। तत्तदुद्दे श्यतावच्छेदकसमानाधिकरण- भेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्तहई श्यतावच्छेद- के सर्वत्र बाधितत्वे नतत्यतीतर्दुरुपगमत्वात्। मामा- न्यतःप्रतियोगिवृत्त्यन्य त्वस्यत्तिमदत्तिवारवप्रतियो- गिवृत्तयोयेताहशभेदास्तछेदकूटस्य च दुरवगमतयात- विशेषणे न हि त्वाद्यवछिन्नभेदव्याहत्तरपिहियत्वात् । सर्वत्रबाधितव नेति । नचोद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरगा. भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तानुयागितावच्छेदकत्व स्य उ. द्देश्यतावच्छेदके निवेश पिसवंगगनंशब्दवत् इतिवारणासम्भवः गगनरवेपिगगन त्वसमानाधिकरणोभयभेदप्रतियोगितावच्छेद कत्वस्यसत्त्वात् इतिवाच्यम् । उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकर- शभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकाल स्य- उद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयागितावच्छेदकएवतात्पर्यात्।

·[८६] अस्तुवायथाकथंचित्तहात्तिः । तथापिअनेकत्वमा- बस्यसपर्वपदार्थत्वेऽवच्छेदकाय च्छेदेनान्वयेवच्छेद- कैक कदेशव्यापकताविधानस्यानुभवविरुद्धतयासर्व घ- टारूपचन्तइत्यादौघनिष्ठभदे प्रतियोगिघटत्वस्योहे- श्यतावच्छेदकतयाशघटत्वव्यापकत्वादिभानानु- पपत्त्याघटत्वसामानाधिकरण्ये नरूपादिमदन्यत्वनि- श्चयदशायामपिताशवाक्याच्छाब्दबोधापत्तिारै- व । एवं विशेष्यतावच्छेदकव्यापकतायाएव विशेषण- संसगांशसंसर्गविशेषणीभूतविशेषगांशेवामानात्म- र्वेषुघुटेषुरूपमित्यादौघटत्वादेविशेष्यतामवच्छेदकत्वे- मरूपादोव्यापकत्वमानंदुर्लभमापोत। नचतबसप्त- म्यर्थाधयत्वादौनिरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नब्यापकता- सम्बन्धनैवप्रकृत्यर्थस्य घटादेरन्वयः स्वीक्रियतघटादे- ाप्यताचतादारम्य नव्यापकता चयाशरूपावच्छि- नेपाधियत्वादेरन्वय- - स्वसमानाधिकरण खनि कुपकत्वोमयसम्बन्धन प्रतियोगितावि- शिष्टान्य स्खमुद्दे श्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदेनिवेशनीयम- तोनोभयभेदमादायदोषइत्यभि प्रायेगाह । कच्चिदव्यात्ति- रिति । एकदेशव्यापकत्वाखोकारेनातदोष इत्यताह । एव- मिति । विशेष्यतावच्छ दकव्यापकताबा: विशेषगा संसगशिमा- नोपगमेसमवायेनपर्वतस्तद्र वापनित्यादिबोधस्य प्रमात्वापत्ति: समवायस्य क्या मतेतद्रूप प्रतियागिसमवायस्थ पर्वतत्वाव्यापक- खादाह । संसर्गविशेषणीभूतविशेषणां शेति। १२ ·[१०] स्तदवच्छिन्न निष्ठाधेय तारवाघिवच्छिन्नसंसर्गः,पतरूप निष्ठाधेयस्वादेराधेियतास्वादिनाद्रव्यत्वाव्यापकत्वेपि नातिप्रसङ्गः । एवंरूपनिष्ठाधे यतात्वादेःपदादनुपस्थित- त्वपिन क्षति: । तथासत्यपिताशरूपस्यसंसर्गघटकत- याभानेविरोधाभावादितिवाच्यम् । उक्तव्याकताया: संसर्गविमानाभावात् । प्रस्तुवाद्देश्य विधययाविशेषण- विशेष्यभाववैपरीत्ये पिविधेयांश उद्देश्यतावच्छ दकव्या पकत्वस्योद्देश्यविधेयभावम हिम्न वसंसर्गतयाभानंभ- वतुचोई भ्यविशेषगातयोपस्थितस्यापिविधेये पारतन्त्र शान्वयोव्युत्पत्त्य विरुद्धः। तदवच्छिन्ननिष्ठाधैयतात्वावच्छिन्नसंसर्गति । तथाचसर्वेषुध- टेषुरूपमित्यादौतादात्म्ये नघटवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छ दकरूपवनिष्ठ धेिय त्ववत्सम्बन्ध नघटा देराधेय तायामनुपगमा- जानुप पतिरिति ॥ नातिप्रसङ्गति ॥ सर्वेषुद्रव्येषु रूपमित्या- तिप्रसङ्गइति । तथासत्यपि ॥ पदानुपस्थिति तत्व पि । माना- भावादिति । तादृशसंमगें मानामावेपिसम्बन्धविशेषांथेविशेष्य- तावच्छेदक व्यापक त्वस्य संमर्ग विधयामानेपिनक्षतिः । उद्देश्य विधेयभावस्थले विधेयांशे उद्देश्यतावच्छे दकव्यापक त्वस्य संसर्ग- विधयाभानसम्बन्धविशेषगा शिविशेष्य तावच्छेदकव्यपकरववत् अनुभवसिइसे वेव्याह । अस्तुवेति । ननू श्यविशेषणतयोपस्थि- तस्यघटत्वव्यापकत्वसम्बन्धन विधेयांशेभानापगमेएकत्र विशेष- गतयोपस्थितस्यान्यत्व विशेष गातयानभानमितिनियमसन इत्य- तभाह । भवतुचेति । तथाचैकलविशेषणतयोपस्थि तस्यान्य- वस्वातन्त्र शान्वयोव्युत्पत्तिविरुद्धएवनतुपारतन्त्ये ऐतिभावः ।

·। [१] नामार्थयोरपिभेदेन पारतन्चेपणान्वयो व्युत्पत्तिंमा- विगैरसीत् तथापिसर्वपदस्य यत्रविधयवाचकपदसा- मोनाधिकरण्य तत्रविधयांशउद्देश्यस्यतत्मबन्धस्यवा- नुभसिहो व्याप्तिबोधोटुपपादः । एवंघटेनसर्वाणि रूपाण्यपितुकानिचिदेवेत्यादौरू पनिष्ठभेदप्रतियोगिरू- पत्वावच्छिन्नाभावोघटादौ बाधितइत्ययोग्यताप- त्तिः । नचतत्रतादृशरूपत्वादिसामोनाधिकरण्ये नघ- टादित्तिावाभावः प्रतीयतेसचाबाधितएवनसम- भिव्यहारस्थलेऽशेषत्वभानानु पोगमेतिविरहादिति- वाच्यम् । एवंसतितत्रघटत्वावनि- ननुनामार्थ योर्भ देनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् कथं ताशवाधि इत्यतमाह। नामार्थ योरिति । तथाचपारतन्त्रशातिरत स्थल एव तथाव्युत्पत्तिरितिभावः । उद्देश्यस्याधारतासम्बन्ध नैवव्या- प्तिघटकत्वंवाच्यमितितस्य कृत्यनियाकसयाव्याप्तिघटकातवन सर्वमतसिक्षमतमाह। तत्सम्बन्धस्य वैति । अनुसर्वपदसम- भिव्याहारस्थलेब्यापकरवरूपा शेषत्वबोधकत्वभनुवसिद्धतच्चै- तन्मतेवच्छेदकावच्छ देनमन्वयएव लभ्यतेनसमभिन्या हारस्थ- ले रूपत्वसमानाधिकरण घटहत्तित् वाभावभानौ पगमेताह- शानुभव विरोधइत्यतमाह । नञ्समभिव्याहरस्थ ले इति । तथाचतत्वरूपनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्वरूपमनेकत्व मा. वरूपभासतेतिभावः । एवं सतीति । घटरूपेघटेतरत्तित्- वाभावभानोपगमेसतीत्यर्थः । । - ·[६२ ] स्योहण्यत्वानिर्वाहात् । नचतत्ररूपस्योहे श्यत्वं प्रथम मनिर्दिष्टत्वात् । उद्देश्य स्वाभिर्वाहादिति । तथाचशाब्दबोधउद्देश्य विधेयभाव. स्यानु भवसिञ्चतयातदविरोधति भावरूपस्य उद्देश्यत्वंशङ्क: ते । नचेति। प्रधममनिर्दिष्टत्वादिति । इदंत्वापाततउद्दश्य- वाचकपदस्थविधयवाचक पूर्ववत्तित्वेनप्रति सन्धानस्य वामिक्ष- चौयत्वात् । अतएव हियाप्यधुमवानित्यायु पनयघटकोभू- ता यांपदस्य उद्देश्यवाचकत्वोपपत्त: खयमेवावयवग्रन्थे उता. त्वादितिध्येयम् । नचोद्देश्यतावच्छेदकव्यापक विधेयव्याप्यध- विच्छिन्न एवलाघवाच्छक्तिरस्तुकिंगुरुतरत्ताशरूपपर्याप्तिक धर्मावच्छिन्ने शक्तिकल्प नयाइतिवाच्यम् । सवैद्रव्यरूपवदित्या- दौद्रव्यत्वव्यापक पर्याप्तिकरूपवझेदव्याप्यपाप्तापसिध्या ताट- भवाक्यस्याप्रमाण्य भियासर्वपदशतेरेवाग्रेखण्डशः खोकरणीय- तया तादृशस्थले उद्देश्यतावच्छेदक द्रव्यत्वव्यापकपाप्तिक- धविच्छिन्नेरूपवफ़ेद बोधकतयाप्रामाण्यीपपत्तिः तादृशल- घुधम्मविच्छिन्न शक्तिशङ्कितातत्र द्रव्यत्वव्यापकधर्मावच्छिन्ने रूपवझे दबो धस्यखीकरणोयतयाताशवाक्यस्याप्रामाणापत्तेः । तथाहि । द्रव्यन्नरूपवदित्यादिवाक्यस्यप्रामाण्यवारणायअनुयो- गिता वच्च्छेदकावच्छेदेननञोऽभावबोधवकत्व व्युत्पत्ते खौ- करणीयतया द्रव्यत्वसत्तादेरपिट्रव्यत्वब्यापकतयातदवच्छ दे- नरूपबदभेदासस्वात्तादृशवाक्यस्यप्रामाण्यापत्तिर्दुबारा भ- स्माकन्तुद्रव्यखव्यापकपर्याप्तिकयावत्वरूपव्यासज्यवत्तिधर्मासा. मानाधिकरण्यन रूपबङ्गे दबोधकतयातादृश वाक्यस्यप्रामा ण्योपपत्तिः । नचनानुयोगितावच्छेदकावच्छे देनयोधकत्व- व्युत्पत्तिभङ्गतिवाच्यम् । व्यासव्यत्तिधर्मामा ·[६३ ] अत्रीच्यते । उद्देश्यतावच्छेदकव्यापक विधेयव्याप्य- पर्याप्तिकोधर्मः प्रतिनिमित्तं,सर्वे घटारूपवन्तदूत्या- दौतथाविधधमो घटनिष्ठयाव त्वमेव तस्यव्यासज्य- कृत्तितयातत्पर्याप्त र्घटत्ववा। पिकत्वात् रूपादिव्याप्य- त्वात,शब्दादूघटखा दिव्यापकरूपादिव्याप्यत्व लाभ तयोरपि व्याप्यव्यापकभावोल्लभ्यतेद्रव्य स्वादिव्याप- कपर्याप्त रूपाद्यव्याप्यत्वात्सर्वागिद्रव्याणि रूपव- न्तौल्यादावयोग्यता। उदेश्यतावच्छेदकव्यापकत्वंच तत्समानाधिकरणान्योन्याभाव प्रतियोगितानवच्छ- दकख तेनरूपादिव्याप्यपर्याप्त व्यनिष्ठान्यन्ताभावप्र- तियोगितानवच्छ दकधर्मवत्त्व पिनक्षतिः। घ टत्व व्यापकयावत्वपयाप्तिश्चन घटादिव्यहि भेदाद्भिद्यते- तोनघटत्वादि व्यापकतायाअनुपपत्तिः । विधेय- वत्तिधर्मावच्छिन्नाविशेषितानु योगिवाचकसमभिव्याहृतन- अएव तथाव्युत्पत्तिस्वीकारादितिइत्थं चाचद्रव्यत्वादिव्याप्त घंटा- दिप्रकारकाधिकरणे विभिन्नतयातत्तरपय्याप्त नद्रव्यत्वव्यापक- खम् तद्व्यत्तियाव व पर्याप्त श्चाधिकरणभेदेनाभिन्नतयाट्र व्यवसमानाधिकरणभेदे प्रतियोगितानवच्छ दकत्वरूपव्यापक वस्थताक्षतस्वमितिदिएवं विधयबाचकपदसमानाभिकरण सब पदस्यविधेयतावच्छंदक धर्मव्यापकधर्मावच्छिन्ने शक्तिक ल्पनघटेनसवाणिरूपाणि इत्यादिवाक्यस्यायोग्यत्वा पत्तिस्त- त्ररूपत्वव्यापकधावच्छिन्नाभाव बोधस्वस्वीकरणीयतया- कूपत्वादिव्यापकलस्वरूपगुण त्वादिसाधारणतयातदव- ·[६४ ] व्याप्यत्वं च ब्यभिचारित्वसंबन्धावच्छन्नपतियोगिता- कतत्तविधयतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्त- विधेयाभाववत्त्वम् अतोविधेयतावच्छेदकावच्छिन्नस्य यत्रकेवलान्वयितातचनाप्रसिद्धिः व्यधिकरणसंवन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव तथाविधाभावस्यप्रसिद्धत्वात् । अत्रचोद्देश्यतावच्छेदक विधेयतावच्छेदकघटत्वरूप- स्वादीनामुपलच यातयानुगमकताहशावच्छेदकरव. मेवअतोनशतानन्त्य नवापूर्व धर्मव्यापकत्वादिसाना नुपपत्तिः । नवातादृशावच्छेदकत्वभानापत्तिः । यद्य- पिसामान्यतउद्देश्यतावच्छेदकत्वमवावर्तकमेव,उ- द्देश्यतावच्छेदक विधयाखसमभिवाहतपदप्रति- पारवंचेतादृश पदजन्य शाब्दबोधातपूर्व छिन्नामावस्यघटेऽभावात् रूपत्वब्यापकपर्याप्तिकधविच्छ शक्तिस्वीकारेच तावद्र पत्तियाब खादरेवता दृशसत्वात्तस्य चव्यासज्यत्तितयातदवच्छिन्नाभावस्तवाचत एवेतिब्य भि- चारित्वसम्बन्धेन । नचव्यभिचारित्वसम्बन्धस्य वृत्त्यनिया- मकवात् तत्तत्सम्बन्धावछिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याप्रसि- विरितिवाच्यम् । इहहेताओपाधिन्ने हेतापाधिरिति सर्व ज- नानुभवसिद्धि प्रसिद्ध रौत्यातत्सम्बन्धस्य वृत्तिनियामकवादिति । उद्देश्यतावच्छेदकविधया। उद्देश्यतावच्छेदकतया, तृतीय- थोऽभेदः स्वसमभिव्याहतप्रतिपाद्यत्वम् । स्वघटितानुपची - घटकपदजन्य प्रतीतिविषयत्वं, तथा चउई ण्यतावच्छेदक- स्वाभि नखसभिव्याहतपदप्रतिपाद्यत्व मित्यर्थः।

·[१५] दुर्घटतथापिताशप्रतिपाद्यत्वेन वक्त बुद्देवक्त तात्पर्य- स्यवाविषयत्वं तथावाच्यम् । राच्चप्रकणादिनापूर्वमपि सुग्रहम, स्वत्वाननुगमः पूर्ववत्समाधियः । दुर्घटम् । ननिश्चयविषयीभूतम् । तादृशपदप्रतिपादात्वेन, स्व- समभिध्याहृतदपजन्य प्रतीतिविषवन । उद्देश्यतावच्छेदक- विधया इत्यनुषज्न ते । वक्तृबुद्धिरित्यस्य विषत्वमित्यर्थः । वक्तृबुद्धिश सङ्घघटार पवन्त इत्यादिवाक्यजन्यबोधीयरूपत्वावच्छिन्नविधे- यतानिरूपितोद्देश्यतावच्छ टकतावत् घटकत्व मिष्टसाधनमि- त्याकारिका । वक्त तात्पर्य्यमपितादृशावच्छे दकताबद्घटत्वं भवविल्याकारकमित्यवधेयम् ॥ प्रकरणादिना,प्रथमोपदिष्टत्वा- दिना । पूर्व वत्समाधेय इति । उद्देश्यतावच्छ दकविधयाख- समभि व्याहतपदप्रतिपाघले नवक्त बुद्धिविषत्वाश्रयधम्माछि. नव्यापक विधेयतावच्छेदक विधया स्वसमभिव्याहतपदप्रतिपा. दात्वेन वक्तबुद्धिविषयत्वा श्रय धम्भवच्छिन्नन्य प्यपर्याप्तिकध. विच्छिन्नविधेयताकत्व स्वजन्यत्वोभयसंम्बन्धेनवोधः सर्वप- दवान्भवत्वित्या कारकभगवच्छ तेत: स्वीकार्य इतिभावः ।। इदमपि अस्मटुक्ततत्पदस्थलीयदिशा परिष्कायं इति । उद्दे- ध्यतावच्छेदक व्यापकेल्यत्र व्यापकता उद्देश्यतावच्छेदकता घरकसम्बनअन्यथासवाणिद्रव्याणिरूपयन्ति इत्यादिप्रयोगा. पत्त: । घटगयावावस्य घटानुयोगिकसमवायनद्रन्यत्वव्यापक वात् एवं विधेयताव्याप्यतवमपिविधमतावच्छेदकताघटकस स्बन्धन विधेयाभावघटितंतन सवाणिजन्यद्रब्याणि घटस्ववन्ति इत्यादिकोनप्रयोगः अन्य थाजन्य द्रव्य त्वब्यपक्रयावात्व स्थका- लिके नघटाभाववत्तित्वात्ताशप्रयोगवार- ·BAR [६६ ] उह शविधेयभावश्चन विशेष्यविशेषगाभावनियताऽतः सर्वेषुघटेषुरूपमित्यादाव पिघटत्वादिरूपत्वाद्योगहे. श्यविधयतावच्छेदकभावोऽक्षतएवेतिनघटत्वादिव्या- पकरूपत्वाघवच्छिन्नव्यायपाप्ति कयावत्वमानानुप- पत्तिः । इयंचव्युत्पत्तिसह श्यवाचकपदसमानाधिक- रगासर्व पदे । विधेयवाचकपटसमानाधिकरणसर्व- पदस्य विधेय तावच्छेदकव्यापकाद्देश्यतावच्छेदकाव- छिन्नसम्बन्धव्याप्य पर्याप्तिकयावत्वमर्थः । अत:काले सर्वेवत्तिमन्तः काल:सर्वधर्मवानित्यादौसर्वपदेन वृत्ति मावादिव्यापककालादि सम्बन्धव्याप्यपर्याप्तिकयाव- व प्रतीयते । अथवास्वार्थान्वयितावच्छेदकधर्मव्याप- क तादृशधर्मावच्छिन्नान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नव्या. प्यपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नंसर्वपदार्थत्य हेश्य विधेयभा- वंविशिष्यानिवेश्यसर्वसाधारण्य नैकाव्युत्पत्तिरेव खौ क्रियते । मन्वयित्व चविशेष्यविशेषगाभावसाधार। म् । सर्वप्रमेयमित्यादौवस्वादिपदाध्याहारमन्तरेण बोधो- गोसम्भवादितिकेचित् । तन्न। सर्वेधूद्रव्ये षुरूपमित्यादौ विशेषा- ताख्यविधेयतावच्छेदकसम्बन्धा प्रसिद्ध्यातदनुपपत्त: । एवं वि. धेयवाचकपदसमानाधिकरगसर्वपदस्थले उभयसाधारण शता नुगमस्थले चानुपपत्तिर्बोध्या । एवमन्यत्रापिकषांचिदाशङ्कितं तत्तु च्छतथानातित तस्मादक्ष्यमाणमाटुक्त समाधान मे- वावलम्बनौयमिति। विशेष्यविशेषण साधारण मिति। विषयता निरूपितविषयतारूपम् ।

·[ ६७] पगमेतदनुरोधनान्योन्चा भावप्रतियोगितानवच्छेद- कविध यच्याप्य पर्याप्तिकयावावार्थ कतापिमर्वप पदस्य- स्वीकार्या, अयं सर्वघटवेत्ती त्यादा वेतदोयनानविषय- तात्वादिनाविषयत्वानन्वया त्ताहशधर्मोनान्वयिता- वच्छेदकः । पन्वयितावच्छेदक विषयतात्वावच्छि- न व्याप्यत्वमतिप्रसञ्जकमिति तत्रापिव्यत्यन्तरंस्खय- मूहनी यम् । अन्न न सर्वाग्मि रूपागोत्यादीनअर्थ प्रति- योगिविशेषार्थ कसर्वशब्दस्य स्वार्थान्वयितावच्छेदका- पत्वादिव्यापकपर्याप्तिनिरूपकयावत्त्वार्थकतयातदव- च्छिन्नाभावएवप्रतीय तव्यासज्य हतिधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकताहशाभावोघटा दावबाधितएवेतिनायो. ग्यता । नचव्यासज्यति गुगारबादिपर्यावरपिरूप- त्यादिव्यापकतयागुणात्वादिमाधारणरूपत्वादिव्याप- कपर्याप्तिकधर्मावचछिन्ना भावानघटाटावितिकथम- अन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदके इति । दिप्रयोगवारगायतादृश पर्याप्तौविधेयच्या प्यत्वं निवेशनीयमेवं- सर्व येत्तिविष्णु रित्याद्यनुरोधात्अन्योन्याभाव प्रतियोगितानव- च्छेदक खानुयोगितावच्छेदकधर्मव्या प्यधम्मविच्छिन्नव्याय- पर्याप्तिकधम्मावच्छिन्ने पिसर्व पदस्यशतान्तरमङ्गीकरणीयम् । अतस्तत्रान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकवियित्तात्वव्याप्यप- योनिकधमा वच्छिन्नस्यमबपदाब्दीधः । स्वयमूहनीयमिति । हितीयार्घकशमतायामाधयता सम्बन्धनघटस्यान्वयेघटवास्या- पिपाश्रय पय्याप्तिमदत्तित्वसम्बन्ध नभानोपगमात्नानुपत्तिः खाश्रयत्वञ्चखव्यापकत्वखसमानकाली नैतदीयज्ञान विषयता त्वावच्छिन्नन्याप्यत्वोमयसम्वन्ध न ग्राह्य,सर्वपदातादृशान्व. यतात्पर्ये याह । कमिति । केचित्तु १३ सव्व घटइत्या- ·[१८] बयोग्यतेतिवाच्यम् । भव्यासज्यत्तिगुमारवादेरेकैक- माच हत्तिधर्मावच्छिन्न पर्याप्तिकूटस्यै बसर्वाणिरूपाणि गुणातिप्रतीत्यावगाहनात्मर्व साधारगोकधर्म पर्याप्ती मागाभावात्प्रत्ये कधर्मावछिन्नपर्याप्तिषुरूपत्वादेनि- कतव्यापकत्वामावात्सर्वं द्रव्यं नरूपवदित्यादौद्रव्यत्वा- दिव्यापकयावत्त्वसामाना धिकरण्यमभावस्य प्रतीयते ऽतोनायोग्याता । अनुयोगि विशेषणावच्छेदेनैवना रूपाभावःप्रत्याय्यतेद्रव्यं नरूप दिल्यादिप्रयोगादर्शना- दितिकथमेत टुपपाद्यतामितिनाशनीयम व्यासज्य- वृत्तिधर्माविशेषितावच्छिन्नानुयोगितावाभावबोधेत- थानियमोपगमात् य तुखरूपसंबन्धात्मकमभावानुयो- गितावच्छेदकख मनुयोगिविशेषण नञ्पदनन्याभावप्र. तौव्याराद्यतेद्रव्य त्वादौनतादृशरूपयशदानुयोगिताब- छेदकत्वमतीद्रव्यं नरूपय। दिल्यादयोन प्रयोगाः,व्यास- ज्यवत्तिधर्मा वच्छिन्नानुयोगकाभावाभ्य पगमेनसर्वे ट्र- व्यं नरूपवदित्यादिप्रयोगाउपपादनीयाः । नचव्यास- ज्यत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकाभावोपगमेकस्यापि- रूपादेः सर्वघटादिषुपर्याप्तिनास्तीति खाथा न्वयितावच्छेदकधर्म व्यापकतदवच्छिन्न न्वियिताव- केदकघम्म व्याप्यधम्मावान व्यायपाप्तिकधमविच्छिन्न. पिस पद स्यशक्त्यन्तरकल्पनौंयमतोनानुपपत्तिः । तादृशष- मतदीयज्ञान विषयतात्वमवेतिविशेष चान नारंव्यासज्यव- तिधम्मावछिन्नरवरूपकारणतावच्छ दकविशेषणताविशेषसम्ब- अविशेषा ·[६] सर्वघटलावच्छिन्ने पिरूपादिमदसत्व नसर्वघटान बन्तइत्याटिप्रयोगापतिरितिकच्य, रूपादिपर्या तिवेनानुगतपर्याप्तीनामनतिप्रशता त्वं नघटादिनिष्ठ. यावत्वादिनाप्यवच्छ दात्तदषच्छे देनरूपादिम दह- तीविरोधात् । ट्रव्य त्यादिव्यापकयाव त्वस्यचाति- प्रसततयारूपादि पर्याप्तित्वावच्छिन्नानामनवच्छंद- कतयातदवछ देन रूपादिमझेदवृत्तावविरोधादिति, तदसत, उत्तरोत्यैवोपपत्ती प्रतियोगितावच्छेदकादि- मतितच्छ्न्यसाधारणव्यासज्य हतिधर्मावच्छेदेनान्यो न्यामावादि वृत्तीमानाभावातादृशामावोपगमेप्रति- बन्धकसमवहित पिदेशेव्या सज्यत्तिधर्मावच्छिन्नानु- योगिताकप्रतिबन्ध काभावबलात्कार्यापत :सत्रका. रणतावच्छेदककोटौविशेषणान्तरं प्रक्षिप्यापत्तिवार- णे तुगौरवात् । पथसबैट्रव्यं नरूपवदित्यादीट्रयस्वादि व्यापकपयांतीविध योभूतरूपदव्याप्यत्व स्यबाधित- वादयोग्यत्वंटुवारमेवेतिचेन्न। तत्रविधयव्याप्यत्वमा- नानुपगमारखण्डशा विभिन्नशक्त्य पगमेनकचितदं- शपरित्यागेन बोधेविरोधावर हात् । खण्डशोभिन्न शक्यु पगमेनेति । पथखण्ड शोभिन्न शक्तिःकीदृशी यदिखार्थन्वियितावच्छेदकत्वव्या पकपर्याप्तिकपविच्छिन्न- विधेयकस्वांन्वयितावच्छेदकधर्मव्याप्यपाप्तिकधर्मावच्छि- न विषयताकबोधननयतुस पदमित्य भगवच्छङ्क तक पात- दातादृशोभयविषयकशाब्दबोध स्पैकशत तविषयत याकथमेकंप- रित्यज्यान्यस्यबोधः। यदिचनानार्थक्त्प्रत्येकधर्मावच्छिनेशक्तिस्त- दासकृदुचरितसव्वंपदात्सति तात्पर्य युगपन्नानार्थभानसम्भवे.

·[ १००] पिसति च एकमात्रतात्पर्य तन्मात्रमानसम्भवेपिसर्वे घटाकू- पवन्त तिवत् मर्वागिट्रव्याणिरूपवन्ति इत्यादिप्रयोगापत्तिः, द्र- व्ये प्रत्यकशतापस्थाप्यस्य द्रवात्वयापकपर्याप्तिकधमावच्छिन्नस्य रूपव्याप्यपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्न स्याभेदेन विशेष गातयामानेबाध. काभावात्। एवं व्याप्यादिघटकसम्बन्धादुनियश्यतयापूर्वोक्ता- नुपपत्तिय । मैवाखाधान्वयितावच्छेदकावछिन्नान्योन्याभा- वतियोगितावच्छेदकाभवपातिकधीवच्छिन्नान्योन्या - भावप्रतियोगितावच्छेदकाव च्छिन्नेषुघटवे काशक्तिः,अपराच खथान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाभा- वपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नेषुचतुर्युइत्यत्रैव खण्डगोविभिन्नश- तिरित्यस्य तात्पर्यम् । अतएव विभिन्न शहापगमेनेल्य वतावन्मा. त्रपरिहाय खण्डश इत्युक्तम् । भगवत्सई तश्वसर्वपदंखार्थान्व- यितावच्छेदकावच्छिन्नविषय कान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छ- दकरवविषयकभावविषयकपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नविषयकान्यो- न्याभावप्रतियोगिताखावच्छेदकावच्छिन्न विषयकबोधंन न- यस्वित्याकारक; अपरश्चसर्वपदंतादृशैकतरधावच्छिन्नविष- यकबोधंजनय तुइत्या कारकच,एवं सर्वे घटारूपवन्तइत्यादौ खा- थन्वियितावच्छेदकावच्छन्नस्य घ टस्या परमर्षपदार्थान्यान्या. भावप्रतियोगितावच्छेदकत्व कदेशअन्योन्याभावेबाधेय तया. न्वयात् घटनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व लाभः । त- स्य च प्रतियोगितयाअपरपदार्थ भावग्वधातादगावच्छेदकत्त्वा- भावलाभः । उभयशक्ति प्रतिपाद्यपातिकधर्मावच्छिन्न यो- म्मिलित्वाएक एवबोधः, संभेदनान्यतरवैयध्य भावात् । एवं च तादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकत्त्वाभावरूपाभावयोः पर्याप्ताव- ·- [ १०१ ] न्वयः पर्याप्तेश्च प्रतियोगितासम्बन्धेनधम्मविच्छिन्नरूपत्वा- भावपदाथै कदेशेध म्र्मेऽन्वयात् घटनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगि- ताच्छिन्नलाभः । एवंचघटनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगितान वच्छेदकरूपाभाववत्याप्तिकप्रतियोगिकधविच्छन्नला. भः । एवंघटस्यान्योन्याभावप्रतियोगितावछिन्नापरपदार्थे क- देशेऽन्योन्याभावेषाधेयतया अन्वयात् घटनिष्ठान्योन्याभावप्र- नियोगित्वावच्छिन्नलाभः । एवंचघटनिष्ठान्योन्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकरूपाभावत् पाप्तिकधम घटनिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगित्त्ववभिन्नीघटोक पवानित्यकारकस्तत्र बो- घः पाकाङ्क्षा काय्यतावच्छे दकतयातादृशविषयताशा ल्येव बोधस्सादृशस्थ ले नतुकदाचिदपिविधेयव्य प्यत्व परित्यज्य । एवं च सर्वद्रव्य नरूपवदित्यादौ आकाङ्क्षावैचित्रमात् विधे- यब्याप्यत्वं परित्यज्यापिबोधेानिषप्रत्यूहएवेति । एवं काले सर्वे वृत्तिमन्तः कालः सर्वधम्मवान् इत्यादौ स्वान्वयिताव- च्छेदकधम्म विछिन्नान्वयितावच्छेदकावछिन्नस्यकाल स्य पाकाङ्क्षावैचित्रमात् कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्व- सम्बन्धावछिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनैवविशेषणाव तादृशतादृशसम्बन्धमानस्य आकाक्षायाएवनियामकत्वात् इतिचतुरश्रम् । अथवधीन्वयितावच्छेदकधम्म विच्छिन्ना- नु योगितावच्छेदकतावच्छन्नधाप्यपयापतिक धमाव- च्छिन्नस्य केवल स्यकदाचिदम्यभानात् पय्याप्तिकधर्माव- च्छन्न द्वितीयशक्ति प्रकलप्यसंभेदेनान्यतरवैय्यय मित्याधुक्ति- रनुचित तिचन्न । कल्याएर तत्रशक्तिः ति: खाथान्वयितवच्छे. दकावच्छिन्ना भावयोरेवहिती यशक्तिखीकरणायेति । न ·[१०२) सर्वगगनमित्यादिप्रयोगाभावाद्याव वदनेकत्वममि सर्वपदार्थः । सच्चवभिभेदान्वयोद्देश्यतावच्छेदकसमा- नाधिकरगाभेदप्रतियोगित्वमेव । भेदशसामानाधिक. रण्य निरूपकस्खोमयसम्बन्धन प्रतियोगिताविशिया- ज्योग्राधः । अतोन हित्वावछिन्नभेदमादायातिप्र- संगः। एतादृशोभयधर्मावछिन्नं शक्तिरेकैवातोने कंधम परित्यज्यापरमादायबोधः कदाचिदपौतिन कतिपया- नेकतापार्येणाशेषैकतात्पर्य णवासर्वशब्दः प्रयुज्यते । चैचोदधिभुत मैत्र:पयोभुक्त देवदत्तोवृतंभुङ्क्त वि- ष्णु मित्र:सर्वमेवेत्यादौसर्वपदेन प्रत्ये कंदधिपयोतानां भोजनकर्मतयाप्रतिपादनाघद्रू पावच्छिन्ने पदान्तरोप- स्थाप्यार्थे वर्थान्वयस्तपावच्छिन्ना न्विततयायावहा- वच्छिन्नाउ पक्रान्ता: प्रत्ये कंतावद्धर्मावच्छिन्न षुसर्वपद- चखाथा न्वयितावच्छेदकघम्म व्याप्यपातिकधम्म खा- न्वयितावच्छेदकधम्म वनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगित्वोभयध- मावच्छिन्न एवशक्ति: खोक्रीयताम्, हितीयशक्तिप्रतिपाद्यवि- धे याद्यभावस्य तादृशशक्यता वच्छेदककोटि प्रविष्ट पर्याप्ता- बन्वयखीकारणेवोपमते रिति वाच्यम् । शक्यतावच्छेदकेतद- न्वये व्युत्पत्तिविरोधापतः । यदि चव्युत्पत्तिवैचिचात् परम- सुन्दरइत्यादिवत् तादृशान्वययोध: खोक्रीयते तदातादृशो- भयधम्मावच्छिन्न एवतादृशशक्तिखोकाया । पराएव तादृशोभ- यधमविच्छिन्न शक्तिरेकैवेति ग्रन्थ स्यापिसंगतिरितिबोध्यम् । तद् पावच्छन्नान्वितराया।तपावच्छिन्नविषयतानिरूपितवि- षतया । भेदेटतोया। उपकान्ता । पूर्व शाब्दबोधयिषयौभूता।

·[१०३] स्यशक्त्यन्तरमङ्गीकार्यम्। उपकासकधर्मावच्छिन्नान्व ययोग्यताविर हेवाक्य स्याप्रामाण्या तादृशस्थ ले तथा- विधसकलधर्माणामेवान्वयितावच्छेदकतयामानान- यमः तनिवाहिकाचराथाविधयावहमप्रकारकबोधंज- नयतुसर्वपदमित्याकारकसंकेतरूपाविलक्षण शक्तिरेव तादृशशक्तिज्ञानेनैकधर्मप्रकारकबोधजनने परधर्मप्र- कारकबोधसामग्रमा:पुष्यवन्त पदशक्तिज्ञानेन चन्द्रव. सूर्य त्वयोरेकतरप्रकारबोध जननेपरबोधसामग्राव प्रयोजकत्वोपगमात् । नचप्रक्रान्तानांदध्यादीनांप्रत्ये- कमन्वयेवाक्यभेदापत्त्यासाहित्य प्रकारेण तावत्पदार्थ- वाचकत्वमेव सर्वपदस्यांकनोपयत इतिवाच्यम् । साहि त्यविशिष्टान्वयस्य समभिव्याहतपदार्थ यत्रबाधस्तत्रा- अस्याहतीयाभेदान्वयः । प्रत्ये करापावच्छिन्नेषु ।दधित्वपयस्त्व- तत्वाद्यवच्छिन्नेषु । याचनावच्छिन्नेत्यादिउपकान्तादूत्यन्त प्रथमतः शक्तियाहकतयापरश्वशक्तिस्मारकतयाभिहितंनतुशक्य- तावच्छेदकघटकत्व प्रदर्शनपरंशक्तिस्तुप्रत्येकवविछिन्नएवे- व्यवधेयम् । साहित्य धौविशेषविषयत्व मीमाशकमोतिरिक्त- पदार्थःद्वित्वादिवत्व्यासज्यवत्ति। बाधति । दध्यादिकम्मरवा नांविभिन्नतया कस्मिन्नपिदयादियावत्पदार्थ स्यासस्वादचैववा- धतिभावः । यद्यपिकम्मत्वानांविभिन्न वेपिकम तालाब- किन्न खोयखीयकम्म लेखखप्रकारकशाब्दबोधस्यखलेकपोत न्यायेनसम्भवात् वाक्यभदखीकारोनुचितः । तत्तहिशेष्यताया भिन्नखपिकम्म तात्वनिष्ठावच्छेदकतायाऐक्यात् एकवाक्यवा- ·पूर्ण मासकर्त- [१०४] पिलथाप्रयोगात् वाक्यभेदस्य च गत्यन्तरविरहेगोष्ट. स्वात् । अतएव प्रत्यं कंपुत्र पवाटिरूपफलकामकर्त- व्य तयाकतनभिधायाभिहितेन सर्व भ्योदर्श पूर्ण मासा. वित्यनेन मिलितानांतावत्फला मानांनदर्शपूर्ण व्यताप्रयोजनकामनाविषयत्वप्रतिपादाते प्रकान्तवा- चिनासर्वनामपदेन मिति तफलानुपस्थापनात् अपि तुप्रत्ये कमेवेति प्रत्ये कफल कामस्य वतत्राधिकारति योगसिप्रधिकरण सिद्धान्तोपिसंगच्छते ॥ किंपदस्य निजासिशक्तिः । अतएवस्खौजिज्ञासातापनायकिं पदघटितप्रवाक्यंप्रयुज्यते। तत्रोहेश्यवाचककिंपद- स्थसमभिन्याहूतपदोपस्थाप्यताब च्छेदकधर्मावच्छि- नविधेयतानिरूपिती श्यतावच्छेदकत्वे नवक्त जिज्ञा- सितोधर्म:प्रतिनिमित्तम् उपस्थाप्यतावच्छेदकान्त- मुपत क्षगातयानुगमकंशाब्दबोधेतदमानात् । एवंच- कापचतौल्यादितःपाककृतित्वावच्छिन्नविधेयतानि. रूपितोद्देश्यातावच्छेदकत्वेनवक्त जिजासितोयोधर्म- स्तहान्पचतोत्याकारकोऽन्वयवोध:किञ्चिहविच्छिन्नी इश्यकपाक कटवविधेयकं जानभवत्वित्याकारक संभवात् । अतएवधवखदिरपलाशान्किन्धी त्यादयितादृशी. त्याशाब्दबोधः स्वयमेवोक्तः। पत्र कवाक्यवाभावेसमासानुपम- तिरपिस्वयमेवोक्ता,सर्वेभ्योदर्श पोयामासावित्यादावपिएताह- शरीत्याशाब्दबोधसम्भवानवाक्यभेदप्रशक्ति: तथापिसव पदस्य साहित्य विशिष्टवाचकतामात्रख ण्डनायापत्तेस्तत्रवाक्यभेदखौ- कारल्यवधेयम् । यतंविधाय इति । यतः प्रधानयागः । कचित् क्रतू गभिधाय तिपाठः।

·प्रमेयः [ १०५] जासायास्तादृशबोधविषयकतया तादृशेच्छाविषयी भूतज्ञानजनकाब्राह्मणः पचतीत्य तरवाक्यान्नित्ति- रितितादृशप्रग्नानन्तरं तथैवोत्तरं प्रयुज्यते । नचैवं पचालित्याद्युत्तस्वाक्यमेव मानतादृश- प्रश्नानगारप्रयुज्यते, तजन्यज्ञान स्यापितादृशेच्छा विषयत्वादितिवाच्यम् । जिज्ञासाविषयीभूतविधे- य न्यूनवत्तिधर्मावच्छिन्न एव तादृशकिंपदशताभ्युपग- मात् अभेदेनस्वान्वितोह श्ववाचकपदान्तरसम भिव्याहृतकिंपटशक्यतावच्छेदक गर्भे च स्वभिदान्व: यितावच्छे दकारवोपन क्षितधर्म न्यू न कृतित्वमपिधमां- शेविशेषणं देयमतः कोब्राह्मणः पचतीत्यादिप्रश्नानन्त विधेयन्यनेति । खसमभित्र्याइनपदोपस्थाप्यता वच्छेदकोपल क्षितधम्म विच्छिन्न न्यून वृत्तिरित्यर्थः । तेनविध म त्यस्य केवलान्वयि स्वान्नदोषइति । तादृशकिंपदेति। उद्देश्यवाचकपिदेल्यथः। तघाच पाककृतित्वावच्छिन्न विधेय तानिरुपितोहेश्यवच्छेदकत्व नजि- जामाविषयककृतिन्यून वृत्तिधर्मवान्पच तो त्याकार कएवकः प. चतीत्यादितोबोधति । विशेष गान्दयमिति । तथाच स्वयमभि व्याहतपदोपस्था प्यतावच्छ दकधम्मावच्छिन्नविधेयतानिरूपि- तार्थाभेदान्वयितावच्छ दकत्वोपलक्षितधम्मविच्छिन्नम्याउद्देश्य तातन्निरूपिताभद संमगावचिन्नावडू दकताकत्व नजिज्ञासा- विषय स्वाभिदान्वयि तान च्छेदकत्वोपन्तक्षित धम्म न्यून वृत्ति धर्मावच्छिन्ने तादृशकिपरस्ट शक्तिः । एवंचकोब्राह्मगा: पचती- त्यादितः स्वसमभिव्याहृतपटोप स्थाप्यतावच्छेदक ल्वोपलाक्षित धरमविच्छिन्नविधेयतानिरूपितब्र ह्मगा त्वावच्छिन्नोद्देश्यतावच्छ दकत्वेनजिज्ञासाविषयब्राह्मणा व न्यून वृत्तिधम्मवभिन्नो ब्राला- * खसमभिव्याहतपदोपस्थाप्यति पाठान्तरम् ।

·। [ १०६] रंचैत्रः पचतो त्याद्याकारकोत्तरवाक्यं प्रयुज्यते नतुम- नुष्यः पचल्याकारकं मनुष्यत्वादेब्राह्म गात्वाद्यन्यू. नवृत्तिवात्तदवच्छिन्नोद्देश्यत्वेनजानगोचरच्छायास्त- भाप्रतीतः । एवं यत्रोद्दश्यतावच्छ दके किं पदा थि- स्याभेदेनान्वय स्तव तदन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- विशेषणतापन्न समन्वयितावच्छे कधर्मन्यू नतिध- मविच्छिन्नो हे ण्यतावच्छेदकताकापत विधेयगोचरे च्छाकिं पदेन बोध्यते । एवंच प्रकृतसत्तानिष्ठविधेय. तानिहपिघटवृत्त्य हे श्यतावच्छे कता निरूपितसं- ख्यात्वन्यन हत्तिधर्मनिष्ठावच्छेदकत्वेनजिजासितो योधर्मस्तहाकिंपदार्घः । पराः कतिघटा:सतीत्यादी डतिप्रत्ययार्थे संख्यादौ किंपदार्थस्थजिजासितधर्माव- च्छिन्न स्थाभेदेनान्वयात्म ख्यात्वन्यून वृत्तिदशत्वत्वा- वच्छिन्नोद्देश्यतावच्छे कताक बोधजनकदशसंख्या- काघटा:सन्तीत्य त्तरं तच प्रयुज्यते । यत्रोद्देश्यतावच्. था: पचतिडूल्याकारको बोधः । चैत्रहत्य नन्तरंब्राह्मण इत्यध्या- हार्यमती जिज्ञासाविषयबोधलाभ: । तदवछिन्नोई श्यताय- छ ढकलेन । मनुष्य त्वावच्छिन्नोद्दे श्यतावच्छेदकताकत्वं नेत्य थ: । तदन्वयितावच्छेदकैति । किंपदार्थान्वयितावच्छेदके त्यर्थः । दशमंख्यका घटा:सन्तीत्य न्तरं तत्र प्रयुज्यते इति । तादृश- किं पदशक्तिस्तुस्व समभिव्याहृत पदोप स्थाप्यतावच्छेदकत्वोपल. क्षितधस्मविच्छिन्नविषय तानिरूपितवाभेिदान्वयितावच्छेद- कधम्झवि जिन्नान्वयितावच्छे दकत्वोपन्त क्षितधम्मविच्छिन्नोहे. भ्यतावच्छेदकतानिरूमिताभेदसं सर्गावच्छिन्नावच्छेदकताक- ·[१७] केकीभूत विभक्तवाद्यर्थे भेदेन किंपदार्थान्वयःकस्य पुच: सुन्दरइत्यादीत चयादश सम्बन्ध नयदवच्छिन्नेतदन्व- यस्तत्रतादृशसम्बन्धेन विशेषधर्मा वच्छिन्नविशेषिततद- स्वेनजितासितस्वर्था भेदान्वयितावच्छेदकरवोपलचिराधमन्यू महत्तिधर्मावछिन्ने । अतः कतिघटा: सन्तीत्यादौ पस्तित्वा- वच्छिन्न विधेयता निरूपितायाघटत्वावच्छिन्नोद्देश्य तातनिक- पिताया संख्यात्वावच्छिन्नावच्छेटकतातनिरूपिताभेदसंसर्गा वच्छिन्नावच्छेदकताकाव नजिजासितसंख्यारवन्यूनवृत्तिधम्म वच्छिन्नाभिन्नसं ख्यावन्तोघटाः सन्तोत्याकारकएवतत्रबोध- ति। एतादृश जित्तासाविषयजानजनकंदशसंख्याकाघटा:सन्ती त्युत्तरवाक्यप्रयुज्यतेदशघटाः सन्तीत्युत्तरवाक्यं यदि प्रयुज्यतेत- दादशपदस्यदशसंख्यके लक्षणयातादृशबोधः अन्यथा जिज्ञासा विषयबोधासंपत्त्याजिजासानिवृत्तिरेव नस्यादितिबोध्यम् । क- स्यपुत्र:सुन्दरल्यादाविति । तदन्वयः । किंपदार्थान्वयः । निषे धहारानन्यतावान्पुचपदार्थः षष्ठार्थश्चजन्यत्वंतत्रनिरूपित स्व- सम्बन्ध नकिंपदार्थ स्यान्वयस्तथा चसौन्दाऱ्यांवछिनन विधेय- तानिरूपितापुत्रत्वावच्छिन्नाउद्देश्यतातनिरूपितायाजन्य- स्वावच्छिन्नावच्छेदकतातनिरूपितानिरूपितत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वेन जिज्ञासितनिरूपितत्व सम्बन्ध प्रतियोगित्वन्य नवृत्तियॊधम्मः निरूपितत्वसम्बखे न. तदवच्छिन्न जन्यतावान्पुत्रःसुन्दरत्यन्वयबोधः । अतस्ता. दृशाबोधस्यताहशून्यून वृत्तिधर्मावछिन्नोद्देश्यतावच्छेदक- तावच्छेदकताकन कृतिविधेयकबोध विषय के छाविषयतयाता दृशेच्छानिवत्त कं चैवस्य पुत्र:मुन्दरत्यायुत्तरवाक्यं प्रयुज्यते शक्तिस्तुपूर्ववदूह्या।

·[ १०८] वच्छिन्नोई श्यतावच्छेदकताकप्रकृतविधयज्ञानगोचरे च्छाप्रतीयते ॥ एवं विधेयवाचककिंपदस्थ स्वसमभिव्या हृतपदोपस्थाप्यतावच्छेदक त्वोपलक्षितधर्मावच्छि- नोइंश्यनानिरूपितविश्वयतावच्छेदकतया जिज्ञास- तोयो विशेषधर्मस्तदवच्छिन्न शक्तिरिति अयंकइल्या हाविदंत्वाद्यवछिन्नांशे विधेयतावच्छेदका त्वे ननिता सितधर्मवानित्याकारकोन्वयबोध: तेनाविषयवाजि- जासाविषयोभूतजानजनकं च अयंब्राह्मणा इत्याधु- तरवाक्यंताशप्रश्नानन्तरंप्रयुज्यते ॥ एवं यत्रविधये विधेयतावच्छेदके वाकि पदार्थस्याभेदेनभेदनवान्वयः विधेय सावच्छेदकतया जिजासितो यो विशेष धम्म इति । अनायं क इति प्रश्नानन्तरमयं प्रमेय इत्युत्तरवाक्य प्रयोगपृष्ठ एवेति ध्येयम् इदं किं द्रव्यमित्यादी वसमभिव्याहतपदोपस्था- प्यतावच्छेदकधम्नविच्छिन्नोई श्यतानिरूपितवार्थान्वयिताव- च्छेदकधम्मोवच्छिन्नविधेयतानिरूपिताभेदसंसर्गावच्छिन्नावच्छ दताकत्वेन जिज्ञासितखार्थान्वयितावच्छेद कधम्मन्य नवृत्तिध- विच्छिन्न तत्र किं पदस्य शक्तिः । अतस्तादृशशक्ति ज्ञाना- नन्तमिदं रत्नद्रव्यमित्यादा तरवाक्यं प्रयुज्यतेभेदाविधयांश- भेदान्वयिकिं पदार्थस्य स्थलमुक्त विधेयांशेन्वयिकिपदार्थस्थल- माह । इदं कस्य ति । खसममिव्याहृतमदोपस्याप्यतावच्छ - दकधर्मावच्छिन्नोई श्यतानिरूपित खार्थान्वयितावच्छेदकध विच्छिन्नविध य तानिरूपित निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव च्छेद कतावच्छेद का त्वेनजि जासितनिरूपितत्व प्रतियोगित्वन्यू नतिधमविच्छिन्ने किंपदस्थशक्तिः तथाचेदंत्वावरिछन्न- निरूपित स्वत्व त्वावच्छिन्नविधेयतावच्छ दकतावच्छे दकत्वेनानि ·[१०] इदंकिंद्रव्यं इदंकस्यधनं भवतः पुत्राः कति भवान्क- स्यपुत्र इत्यादौगैति: पूर्वबहनौया । किमिन्दुःकिं पद्ममित्यादौ चाव्ययकिमोवाशब्दस्य ववितीर्थः । वितकंचाच प्रयोक्तः संभावनात्मकं ज्ञानं तदर्थ स्य च विशेष्यतासम्बन्धन प्रथमाना पदोपस्थाप्यविशेष्ये जासितनिरूपितत्व प्रतियोगित्व न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नवरस्वत्व- वदिदमित्याकारकस्तत्रबोध: पतस्तत्रस्थोशामित्य तरवाक्यं प्रयु- ज्यतेविधेयतावच्छेदक किंपदार्थस्या भेदान्वयोभदायु दाहरणं- स्वयमाह । भवतःपुत्राःकतौति। प्रथमे विधेयतावच्छेदकसंख्या यांकिंपदार्थ स्याभेदेनहितीये विधेयतावच्छेदकषष्ठार्थे जन्यत्वे कि पदार्थस्यभेदेनान्वय:प्रथमकिपदस्य शक्तिस्तु खसमभिव्याहतपदो पस्थाप्यता वच्छेदकत्वोपलक्षितधमाच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपित- खार्थाभेदान्वयितावच्छेदकत्वोपलक्षित धर्मावच्छिन्नावच्छेद- कताकविधेयता निरूपित्ताभेद संसर्गर्गावच्छिन्नावच्छेदकताव- च्छेदकता कत्वेनजिजासितखा थाभदान्वयितावच्छेदकालो पलक्षितधमन्य नतिधर्मावछिन्ना । द्वितीयेतुतादृशधमांव- च्छिन्नोद्देश्य तानिरूपित स्वार्थान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्ना न्वयितावच्छेदक वन विवक्षित धर्मावच्छिन्ना विधेयतानिरू- पितावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन निजासितनिरूपितत्वसम्बन्ध प्रतियोगिर वन्यूनवृत्ति धर्मावच्छिन्ना । बोधौधौ । प्रत्युत्तरे- अपिलध इतिसंक्षेपः । किमुन्द रिति । समुदायश्लोकस्तु किमि- न्दः किं पद्म किमु मुकुरविम्ब किमु मुखं किमब्ज किंमौनी किमुमदन बाणौकिमुदृशौ । नगौवागुच्छौवाकनककलशीवा किमुकुचौ तडिहातारावाकनकलतिका वा विमबला इति । संभावनासंशयः । विशेष्यतासम्बन्धेनेति । किमिन्दुरित्यत्रेद- ·[ ११० ] प्रकारिता सम्बन्ध नरामचविशेषगास्यचन्द्रादेरन्वयः नामार्थे नाव्ययार्थस्यभेदान्वयेऽविरोधात् यत्र विशेष वाचकमपिप्रथमान्त तामेटसम्बन्धावछिन्नप्रका- रितासंसर्गः याचप्रकृत्यर्थ विशेष्यतयाखार्थबोधकवि भक्त्यन्त तत्र किंपदासत्व सादृशविभक्तान्तसमुदाया- र्थस्य विशेष्ये यादृशसम्बन्ध नान्य यस्तादृश संसगावच्- छिन्नप्रकारतैवतादृशार्थस्य किं पदार्थे संसर्गातः किमि न्दरियादावभेदेन चन्द्रादिप्रकारिकाधनमिदं किंचैः अस्येत्यादावाश्रयतासम्बन्धेन चैत्रस्ववादिप्रकारिका सम्भावनानियमतःप्रतीयते । किमिन्दुरित्यादौसम्मा- वनाबोधोत्तर तत्प्रयोजकालचादकत्वादिसाधम्र्यप्र- तोतिरादिति ॥ कुत्मार्थ कमपि क्वचिकिपदं, यथा किंगारित्यादी। - - मितिविशेष्यवाचक पदमध्य हाय तथा भेदसंसर्गावच्छिन्न प्रका- रतासंसर्ग केन्दविशेष्यकसंशयस्य विशेष्यतासम्बन्ध नेदं 'वाय- छिन्नविशेष्यताकबोधः । नामार्थयो दान्वयस्य विरुद्धत्वात् कथमेतदित्याह । नामार्थ इति । भव्य यार्थस्यति । निपातत्व- मेव बीजम् । अव्यय किमोनिपात इत्यन्वयबोधात् तथा च निपातातिरिक्तनामार्थयोर्भेदेनान्वयः व्युत्पत्तिविरोधमादधा- तौतिभावः । अथ स्वावछिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धक ताव केदकत्वस्ख सामानाधिकरण्योभय सम्बन्धेन प्रकारतावि- शिष्ट प्रकारताबजतानमे वसंघय पदार्थः पभेदसंसर्गावच्छिन्न प्रकारतासंमगै गोन्दु विशिष्टस्य ताहचसंशयस्य विशेष्यतासम्ब- बन इदं पदार्थे विशेष्यन्वयेपि न इदं त्वावच्छिन्नविशेष्यता ·[ १११ ] काभेदसन्धेन बून्दुप्रकारकसे शयस्य लाभः । अन्यत्र इन्दुप्रकार- कसंशयात्मक पदार्थ विशेष्यकतानमादायापित चसम्भवादि- तिचन्न जान मेवानकिंपदार्थः तनइदंत्वावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपित न्भेदत्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टाभेदसंसर्गावच्छि- न प्रकारतासंसर्गेण इन्दोरन्वयेनानुपपत्त्यभावात् । ताणसं सर्गस्तु आकाङ्काल भ्यएवए तलाभायैवसंभावनात्मकंज्ञानमित्य ता,प्रकारतावैशिष्टय निरूतोभयसम्बन्धेनेति। अदिति। श्रा लंकारिकमतेव्यञ्जनात:शाब्दबोधरूपनैयायिकमतेमानसमित्य न्यदेतत्एवमन्योन्याभावप्रतियोगितानव च्छेदकपयोतिकध- विच्छिन्ने किं पदस्यशक्तिबों ध्या। नत्वदन्यः कामददातिकिप- त्योरिहकोनकोनतमसिवीडोमिश्रोरसत्यादौत्वदन्यः सदा- नक सब रसोभवतिइत्यादिवीधस्य त्वदन्यः कोददातिकः स- म्बन्ध विरह विधुरांत्वय्युपेक्ष तजायां स्यादन्योप्यह मिवेत्यादौ- त्वदन्यःमोनददातिपराधीनवृत्तिशून्यः सरूविरह विधुरांना- यो मोपेक्षतेइत्यादिवोधस्यमानुपपत्तित्वदन्यः कामददातिदूत्या दी त्वदन्यः सर्वोददातिइत्यादी तादृशबोधस्या नुभव सिहरवे पि तादृशवाक्यघटकाभावान्वयेन त्वदन्यः साददात्वाभाववा- न इत्य ववोधोभवितुमर्हति कथं तादृशान्वयवोधइति । पत्र- अस्ति कुन्त कोकिल खलितेनेष्य तिसुतिसमयेसौइत्यादौकाकुश शतादृश वाक्ये नासंलक्ष्य क्रमव्यायथासुतिसमये सौष्यति- त्वे तादृशार्थवोधस्तथा तादृशस्थ ले पितादृशन्वयवोधतिसमाधान- मालंकारिकामा मेवशोभतेनतुनैयायिकानांतैव्यं चनाहरन भ्युपगमात्।नच तादृशस्थ ले अभावाभावेनजोलक्षणात्वदन्यःसर्वे दानकर्ट वाभावाभाववान् इत्यन्वयबोधात् दान कटवाभावा- भावरूपस्यदानकत्वस्य नवोधानुपत्तिरितिवाच्यम् । अभावाभा- ·[ ११२) वस्याभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावरूपरवप्रसिद्धः प्रभा वप्रतियोगिताकाभावत्वं त्वदन्यसव्वस्मिन्दा त्वासाव पिउ- भयाभावादिकमादायतादृशप्रयोगापत्तेदुवित्वात् । यत्त त्वद न्य सर्वत्वावच्छेदेनदानकट त्वमेव प्रत्याय्यतेनञ्पदं तुताश- वच्छेदकावच्छे देनान्वयेतात्वर्थ ग्राहकमिति,तन्मन्दम् । तथा- सतिसादृश्यवाक्यघटकयुष्मत्यदार्थेऽनुभवसिञ्चयदानकट त्वामा वबोधस्यापलपापत्तेः। तचदानकर्ट वसले पिस्वतन्य सव्व वा- वच्छेदेनदान कट त्वस्याव्याघातात्। एनेनत्वदन्यःसर्वोदान- कटवाभावाभाववानित्य वान्च यवोधातचनअर्थाभावबाख्वा- तान्तार्थस्य दानकट त्वस्यान्वयः तादृशान्वयलभ्यस्यदानकर्ट- त्वाभावस्य नजर्थाभावेपुनरन्वयः आकांक्षावै चिचात् एकनञ्- पदीपस्याप्यभावस्य विधान्वयोगमात् इति मिर स्तमिति केनचि दुक्तं तदत्यन्तमसत्तादृशयुध्नपदार्थ शब्द तस्तादानका लामा- बाबोधामुम्भवैपित्वदन्यपद बय॑ शतामूलकार्थ तस्तल्लाभर्मभ- वात् । परेतुत्वदन्यः कोनददातीत्यस्य त्वदन्यः सर्वएवददातीति शब्द जन्य बोधसमानाकारकबोधजनकतयानपट्मचान्य व्यव- छ दार्थ मेवेति त्वदन्य सन्वि दान कट त्वामावबोधस्य नशब्द- तोनुपपत्ति:एवं नई रमोमग त्वे व दृव्य भक्रियायुक्ताय काय योग- व्यवछेवत् कोरसोनगवति इत्यादावपिमयं द स त्वावच्छेद न उत्पन्न व बिरोध्य नवागावा भावोनजाप्रत्याप्यत हातमा हुः । एवं त्वदन्यःकोददातीत्यादौम्वदन्यः सर्वादानबाट त्या- भाववानिति बोधस्त अलंकारिका गा काकुमहकृत ताशया- क्यव्यञ्जनातः अस्माकंतुाख्या तार्थ को लक्ष्या घामावस्यचप- रम्परमन्वये नताशवाक्यघटकयुष्मत् पदार्थ दानकट त्वबोध. स्त्वार्थः , तदन्यः कोराजाइत्यादी विपरीतलक्ष गाया त्वदन्यः स- - ·r ( ११३) तत्पदप्रतिपाद्यतया वक्त बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपल- चितधविच्छन्नेयत्य दस्य शक्तिः । अतएवयत्यदेनार्थप्र- त्यायने नियमतस्तत्पदापना, तत्पदसमभिव्याहारज्ञानं विनोतानुगमकधर्माग्रहेगा शक्तिपरिच्छेदस्यैवासंभवा- सच्छब्दजन्य प्रतिपत्तिपूर्वमपितत्प्रतिपाद्य तया वक्तुर- भिमंधिः प्रकरणादिना सुग्रहइति नतच्छब्द जन्य प्रतिप- से यंत्यदशक्तिग्रहेपेक्षा । इयंच व्युत्पत्तिः प्रक्रम्यमाप. रामर्शकय छन्दस्य । चैत्र: समागतो यस्त त्रावलोकित त्यादी क्षेत्रादिपदमाप्य पस्थापि तस्य यच्छब्द मबोध मात् । अतएव साधुचन्द्र मसिपुष्करैः कृतं मौलितंयद- भिरामताधिके । उद्यताजयिनिकामिनीमुखेतेनसा- इसमनुष्ठित पुमरित्यादौ तत्वदासत्व पिनदोषः । पूर्वप्र- कान्तस्य वातशब्दोपस्थापित व्यापारस्याभिदेन मौलना न्वयितयायचछब्द नबोधनात् । एवंयंसर्वशैला इत्यादा- वोराजभिन्नः इत्याकारकबोधस्तादृशताशस्थले ताशतादृश पदस्याभावादोन क्षणाया प्रमादितात्पर्य्यमूलकतया नकवि- काव्यादी सत्प्रयोगे निग्रह इति मदेकपरिशोलितपतिः । शक्तिपरिच्छेदः । शक्तिजानं वक्तुभिसन्धिर्वतुनिं, तत्पदज- न्य प्रतीतिविषयतावद्घटोबामदिष्टसाधनभित्याकारकाप्रकरुप्य मान परामर्श कति । खोत्तर प्रयोक्तृ पदीपस्थापित बाचौ त्यर्थः । यथा यो यो धमवान् सवतिमान् इत्यादी तत्र तत्पदशक्ति- स्तु व प्रयोजकबुद्धि विषयतावच्छेदको पतक्षितधम्मविच्छिन्ने वो- ध्या। साधुचन्द्रममोति । नाकशेषाई स्तुउद्यताजयनिकामिनी- मुखेनेनसाहसमनुष्ठितं पुनरिति । अस्यायमर्थः । अभिरामता- धिकेखापेक्षयातिसुन्दरचन्द्रमसि पर्थादिते सतिपुष्करैः पद्मः * उत्तराई तु मूले प्रक्षिप्तः ।

·(११४) वपि। दनुरोधेन पूर्वप्रयुक्तपदीपम्थापितपितस्य शक्य गार स्वीकार गोयम् । अतिप्रमच स्वप्रयोजकबुद्धिस्थ त्वम न्तयिवारणोंय: । एवं यत्पदीपस्थाप्य तत्पदशक्तिी- साधुकतं यन्मौन्नितं जयिनिक.मिनीमुखेसति उद्यनाचन्द्रण पुन: साइममनुष्ठि मिनि । पूर्वप्रयुक्तपदोपस्थापित इति । स्तो चारकपुरुषोञ्चरिसवपूर्व पदोपस्था प्यतावच्छेदकधम्मावच्छिन्ने तस्य, यत्पदम्य । ननुहिमालयस्यै वादगादरपिपूर्व युरपदोप- स्थापिततगा तापिताशयत्पदस्य शक्यत्वापत्तितपाइ। प. तिप्रसङ्गाश्चेति । प्रबोज्य त्रुहिस्थ त्वमिति । तथा च स्वप्रयोजकवुद्धि- विषयगावच्छतादृशपदोपस्थाप्यता वच्छेदकधम्मावच्छ- ने शक्तिकल्प नानदिगादीशय वप्रमंगतिभावः । ननुम्वप्रयो- जकबुद्धिविषयतापच्छे दकारच्छन्नएव ताशयत्पदस्य शक्तिक- च्यताकिं तादृशपदोपस्थाप्यतावच्छेदकत्वनिवनशे शिवाच्यम् । हिमालयादेः पूर्वपूर्वपदानुपस्थितत्वे हिमालयादियुद्याप्रयुक्ती - नापियत्पदेन हिमालयादिबोधस्यानुभवसिहतया तन्निवेशस्या वश्यकत्वात् ! एवं यत्पदापस्थाप्यति । यत्पदोषस्थाप्यताव दकधम्मवच्छिन्न । न च यत्पदापस्थाप्यतावच्छ टकथमवि. छिन्न शक्ति स्वीकारे यत्पदशक्तिग्रहाधीनपटपदार्थोपस्थिति स्ततो गत्पापस्थाप्यतावच्छे दकत्वरूपानुगमधीग्रहस्त तस्ता- दृशानुगतधर्मोपन क्षितधर्माव'चन्न तत्पदशक्ति ग्रहः तत्- स्थ लोय यत्पदशक्ति ग्रहश्च खपृर्वपत् पदोपस्थाप्यतावच्छ दकध- विच्छिन्न इति । यत्पदयक्तिग्रहस्तादृशानुगत धम्मग्रहा- धौनतादृशानुगतधम्म च तत्पदशक्तग्रहाधीन इत्य न्चोन्याश्र यत्वात् पदप्रतिगाद्यगावच्छ टकथमविच्छिन्ने शक्तिखोकारपि यत्पदशक्ततानाधोना प्रतिस्ततोऽनुगतधर्मग्रगति पर्यो- ·- ( ११५ ) ध्या। पतएवपक्रयमाण परामर्श का नचब्द नापिमि- यमतोय पदमपेक्षतेतमानयय हाम्ती त्याहाविवत- मानयघटइहास्तीत्याटितो घटानयनाद तो तनु- भवावकहरवात् । प्रक्रामापरामर्शसस्य चनाद पेनानि. यमः । तदन्वयेशु हिमतीत्यादी बस्न तादिपदास्थ प्व- स्थापितच्छब्द न परामगोपनुरोधेन मच्छब्द म्यापि पूर्वप्रयुक्तपदोगस्थापित शक्य तरमजीकार्यमुपस्थिति खविशेष्य कत्तिजानाधौ नायःह्या अत: पशरस्तितंप ध्येयादी पवाटिप टोपस्थापितलोमादिनालदादिश. ब्देन नपरामर्शः । प्रसिहायकमपितत्पदम् । यथाक- क्तगत्यातथैवान्योन्याश्रयतिवाच्यम्। यस्पद प्रतिपाद्यतयावत- बुद्धिविप्रयतावच्छे टकरवोपलक्षितधम्मविच्छिन्न रात्शत :स्वपू. बंपदप्रतिपाद्यतया बुद्धिविषयतावच्छेदकाधम्मविच्छिन्ने यत् पटश लेखकल्पनात् । यत्पदादिप्रतिपत्त रन पेधितत्वेपि प्रकर- गादिनातादृशानुगतधर्मग्रइसम्म गन्नान्चोन्याश्रयशङ्कायकाशः । एवंच यत्पदोपस्थाप्य इतिवस्तु कथनं नत्मनुगतधम्म प्रदर्शन- मिति ध्येयम् । पूर्वप्रयुक्तपदोपस्थापित इति । स्वोच्चार कपुरू- षप्रयुक्तपर्वपदजन्योपस्थिति विषयगावच्छेदकत्वोपन क्षितधर्मा- वच् छन्नेपि शक्तिरित्यर्थ: नादविषयतावच्छेदकधर्मेस्वप्रयोज- कबुद्धिविषयतावच्छेदकत्व निवेशनीयम् । अतस्तदन्वये शुद्धि- मासवेत्याहौवैवस्वताद्यतिरिक्ताम्य पूर्वपदोपस्थाप्य त्वपिन तादृश- तत्पदादबोधः । न च तत्वदस्यतादृशशक्तिम्खो कारे पूर्व स्वायो. जकबुद्धिविषयगावच्छेदकत्यापनधिधर्मावच्छिन्न शक्तिस्वीकारो व्यर्थः । न च तदनङ्गीकारतमान येत्यादी तत्पदन घटादियो- धानुपपत्तिरितिवाच्यम् । इष्टत्वात्। खपूर्वपदोपस्थापितम्य त- ·। ( ११६) लाच सा कान्तिमती त्यादौ ॥ इदमेतदीः प्रत्यक्षबुद्धिनि- षयेशक्तिः । पदसः परोधबुद्धिविषयशक्तिः । खशब्दस्यख त्पदेन क्वचित प्यबोधनात् अतएवग्रन्थकता पूर्वघटस्य प्रक्रान्त- स्वलाभाय हास्ति तमानयेत्युक्तमिति पूर्वोक्तायामेव शक्यतायां अवच्छंदके स्वप्रयोजकबुद्धिविषयतावच्छे दकधर्मे अतिप्रसङ्गभ- झाय प्रसङ्गादिदानौंवपूर्वपदोपस्थाप्यतावच्छंदकत्वमात्रनिवेशे- तात्पय्यात् न तु खातन्त्र्यो गा शक्ति कथनमिति ध्येयम् । प्रसिहा- थमपौति । प्रसिद्धत्वञ्चानेकज्ञान विषय त्वम्।कलाचसेति । स- मुदाघशोकस्तुसमागतं सम्प्रति शोचनीयता समागमप्रार्थन- याकपालिनः । कला च साकान्तिमती कलावतसमस्तलोकस्य च नेत्र कौमुदीति पशुपतिप्रार्थनया तपःपरायणां पार्वतीप्रति कपटपरिच्छदस्य पशुपते: खापकर्ष त्वबोधि कोक्तिरियम्। तस्या- यमर्थः कपालिनः शिवस्य समागमप्रार्थनापूर्वकलावतश्च एकस्य सा प्रसिद्धाकलैव शोचनीयतां गता त्वया कपालिनः समाग- मप्रार्थ नया सम्प्रति इयं शोचनीयम् । शोचनीयतां गमिति कपालिन इत्यनेन कस्तायाः कान्तिमत्त्वस्य भगवल्या नेत्रको मु दोत्वस्य कथनेन शोकबीजं प्रदर्शितम् । प्रत्यक्षवुद्धिविषये । लौ- किकप्रत्यक्ष विषयताविशिष्टे । ननु लौकिकप्रत्यक्षाविषयगगना- दितात्पर्येणापि दंशब्दवदित्यादिव्यवहारात् तत्र का गतिः तादृश व्यवहारानङ्गीकार एव गतिः अङ्गीकारे तु गगनादित- तद्व्यक्ति वावच्छिन्न पि नानाशक्तिकल्पनैवेति । तत्तद्व्यक्ति स्वञ्चतत्तादात्म्य विशिष्टघटतादिकमेव न स्वखण्डोपाधिविशे- षः अतिरिक्तधर्मकल्पनामपक्ष्य कृप्त व्यवहारविषयतकल्पनस्य न्याय्यतात् । नचतादात्म्यनिष्ठत त्वं तद्व्यक्तितमन्यस्य दुवंच- तात् तथा च तस्याखण्डरूपधर्मतया पावश्यकतया घटनिष्ठ.

·(११७) समभिव्याहतपदोस्थाप्ये शक्तिः समभिव्याहारचाका- वाक्यघटकत्वम् । अथैवं चैत्रःखपुत्रं पश्यतोत्यादाविवस्त्र तादृशधर्म स्वीकार एवोचित इति वाच्यम् । पखण्डतादृशधर्म- काल्पनेपि इदमादिपदस्य क्वचित्तादात्म्यस्यापि बोध कतया ता- दास्यनिष्ठतादृशकल्पनस्यभवतापिपावश्यमत्वात् । घटादिता- त्पर्य केदं पदस्य कृमतादृशधर्मघटितघटतादिवोधकरायैवोपप- से घनिष्ठतादृशधर्मकल्पनाया अन्याय्यतात् । न च तत्तद्ध- टादितादात्म्य स्यतत्तद्घटादिस्वरूपतया नास्माकमसिरिताकल्प- नेति वाच्यम् । तादाम्यस्य घटाद्यतिरिक्ततात् । न चातिरिक्त तादात्म्यं कल्प्यते किं तादृशधर्म इत्यत्र विनगमकाभाव इति वाच्यम् । तत्तद्घटादितादात्मास्य तत्तद्घटादिस्वरूपायनेक- तेन कृप्तपदार्थान्तर्गततात् । नच तादृशरूपादेः घटाद्यप्रतियो- गिकतया न घटसम्बन्धता इति वाच्यम् । तादात्म्यतन सम्ब- स्वताखो कारण तत्पतियोगिकतोपगमात् । अन्यथा घटादि- स्वरूपतोपगमेप्य निस्तारात् । तादात्म्यस्य घटादिमरूपतामो तु घटनिष्ठतव्यक्तितुमवण्ड मे वैति दिक् ॥ परोक्षमिति । पगे- नत् प्रत्यक्ष्यभिन्नजानत्वम् । ख चैत्रपुवः पश्यति बधा- ता स्वपुत्रं पश्यति इति । स्वपदस्य समस्तासमस्तभेदेन उदाहर- बाम् । मनु समभिव्याहतपदार्थान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्न शक्तिकल्पनेपूर्व स्थलइये नचैत्रवोधापतिरित्यत पार । सुन्दर- चैत्वस्येति । तथा च चैवत्वस्य खसमभिचाहतसुन्दरपदार्था- नुयोगितावच्छेदकतया तब स्व पदेन चौबवोधापत्तेढुंवार- वादिति । मुन्दर बनाता इत्युक्तीतत्पुरुषस्थ वैवपदस्य सु- न्दर वसम्बन्धित्वावच्छिन्न लाक्षगिकतया चत्वस्य स्वसम- भिव्य पदार्थान्वयितावच्छ दकत्वाभावात्. सुन्दर पस्य ·( १९८) चैत्रपुष: पश्यति भातास्वपुर्च पश्वीत्यादी कार्यम खशब्द न चैत्रः प्रत्याय्यते । मुख्य विशेषवाचक साव्युत्प स्वभ्य पग मे स्वपुरदर्शिनं चैत्र मैत्र: पश्यतीत्यादीचे वपु- अबोधानुपपत्तिः । नच नत्रावास्तवाक्य 'थबोधेचैव स्य मुख्य विशेष्यतया नेयमनुप तिरितिवाच्यम् । पवा. मारवाक्याधियमन्त मेगााहत्य व विशेष्ये विशेष गामित्या. दिरीत्यामह वाक्यार्थबोधे यत्रतात्पर्य तत्रैष सदनुप- पोर्दुबारत्वात् । नच स्वार्थस्यसाक्षारपरंपरयात्रायद- विशेषगारहं तादृशार्थवाचकताव्यत्पते नायं दोष ए. शिवाच्यम् । एवमपिखपुरचे ग दृश्य नइत्यादी चैत्र- पुत्रवोधानुपपत्तः । मभिव्याहुनक्रियान्वयिवाचकत्व. मपिन विचारंमहते परंपग्या क्रियान्वयित्वस्य चैत्रमा ता स्वपश्यतोत्यादौ चैत्रादिमाधारगात्वात, साक्षा. क्रियान्वयित्वस्य चैत्र: खं पश्य नौल्यादावप्यभावात् । भातत्य समासेन निर्देशः । मुख्य विशेष्यवाचकति । स्वघ. टितवाक्यजन्य प्रतीतिमप्यतावच्छ दकधर्मावच्छन्नवाचकतन्य- थः । बबाचानुपपत्ते रिमि। तादृश बोधकधर्मत्वर्वाश चैन स्य प्रकारकतया मुख्य विशेष्यताविरहादितिभावः । पाहत्यैव । तादृशाक्य घटकपटजन्य पदार्थोपस्थितिघटितसामग्रैव इत्य- थः । तादृशार्थ वाचति । तथा च स्वपदार्थ घटितविशेषणवि- शेष्यतावच्छ दकधर्मावछिन्नशक्तिकत्वान्न पूर्वोक्तदोषाणामबका- श इति भावः । चत्वपुवबोधानुपपत्तरिति । चैवबोधानुपप- स्वा सवयीथानुपपत्तरितिभावः । म्वसमभित्र्यातकिया- न्वयिताबछेद कधमांवछिन्ने शक्तिकल्पनात् तादृश क्रियान्वयिवा- चमिति भावः । स्वपुत्रदर्शिनं चबांमत्यादी चवपरंपरया ·(११६) क्रियान्वयि प्रत्ययार्थे साक्षाटन्वयित्वविवक्षगानदोष इति देवमपिस्खयापकम्हिसमानाधिकर गाधुमवा- सर्वनइत्यादी बशब्द नधमादिपरामगांनुपपत्त वारण मशक्य मेव । एवं चैत्र गावलाकितं व पुत्र मैत्र: पश्यती त्यादीचैत्र पुत्रवोधापत्तिवारणामपि । मचव पदार्थोयद थंघटित विशेषगास्य विशेष्यतावच्छेदककोटी यदर्थ स्यवि- शेष गाकोटीवानिविशतसएव पदार्थ: खशब्दवाच्यः । यथा चैत्र गाव पुत्रोदृश्यतेचैत्र. त्र. खपुत्र पश्यतीत्यादी । चैत्र. पुत्र: स्वपश्यनीत्यादीचे व स्मभ्राताखपु पश्यतीत्या. दौचखपदार्थ चैत्रस्य विशेषणकोटौ चैत्र घटतार्थ स्त्र धर्मितावच्छ दककोटीवाननिविशत कृति मातिप्रसं- ग: चत्रावलोकितंवपुत्र मैत्रः पश्यतीत्यादौचैत्रपद- दर्शन 'क्रयान्वयित्वेन स्य पुत्नच ने गा दृश्यते इत्यादावपिदर्शन- क्रियान्वयित्वेन च वयोधानुपपतिः । धमादिपरामर्शानुपम तौति । धूमादियोधानुपपत्तिःववोधानुपातिवारगामप्यश- क्य मति पूर्व गाान्वयः विशेष्यता छ दशकोटाविति । निवशत- इति परेगाव यः । तथा चखान्वियिताबछ दकधर्माव छन्न- विशेष्यतानिरूपितविशेष गतायटककोटिप्रविष्ट पदार्थताछ दकधर्माव च्छन्नं तिरिति भावः । यदर्थस्य विशेषगाकोटावि- सि । राथा च स्य पद थ घटतावशेष गा विशष्य तावच्छ दकधर्मा- वछिन्ने शक्तिचितिभावः । चलेगा स्व पुत्रो दृश्यते चैवः स्व- पुर्वपश्यतीत्यादिस्थ न्तु हयसंग्रहाय उभय शक्तिकल्पनम् । पराए- वकारःसमुच्च शर्थः । पूर्वोक्त स्थ न पचवबोधापत्ति वारयति । चौबपुत्र इति । ननु च वाव नाकितम्ब पुवं मैनः पश्य गोत्या. दौम्यपदेन बवोधापत्ति: तन्त्र स्वपदार्थस्य चैनपदार्थ घाट । ।

·(१२०) स्थ चैत्रकर्तृ कोला क्षणयाचैत्रः पदार्थैकदेशो नतु पदार्थ इति स्वशब्दानतरप्रतीति: चैत्रेणावलोकितमित्यादौ तुतात्पर्य मत्व इष्यत एवततस्तत्प्रतीति: स्वपुत्रदर्शि चै- नधन मिल्याठौचैत्र पुत्रदर्शिचैत्र संबन्धित्वावछिन्नेचैत्रा- न्तस्यवाको लक्षणाविर हेतुपवभागंपरित्यज्य तादृशल- क्ष्यार्थ परस्य केवल चैत्रादिपदस्यैववातत्रल क्षणाततए- व चैत्रपुत्रादिप्रतीत्युपपत्तिरितिवाच्यम् । एवं सतिचे वस्य भावा स्वपुवो दृश्यते इत्यादी स्वपदेन चैत्रा- दिप्रतीत्यापत्तेर्दुरित्यान्मैवम् । साक्षात्परंपरया वा तविशेषणस्य विशेष्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वात् । पत: च- त्रस्य प्रकृते चवपदार्थ तांनिराकुर्वतां वारयति । चेवावलो- किमित्यादिमा पदार्थे कदेश इति । नतु पदार्थः पदजन्योप- स्थितिमुख्य विशेष्यः । न च चैत्रस्य तत्स्थनीय चवपदार्थ त्वा- भावेपि वपदार्थ व निराबाधमेवेति बाच्यम् । शक्यतावच्छ - दककोटौपदार्थतावच्छ दक इत्यनेन खमभिव्याहतपदार्थ ता. वच्छ दकत्वविवक्षणादिति ध्ये यम् । मनु स्व पुत्वदर्श वध नमित्यादौ च त्रस्य स्खसमभिव्याहतपदार्थ स्वाभावात् कथं. खपदैन चैनप्रतीतिरत आह । वपुत्रदशी ति । चत्रपतीत्या- पने दुवार स्वादिति । अत्र स्वपदार्थस्य चैनवट त विशेषणस्य विशेष्यतावच्छेदकको टिपविष्टत्वादिति भावः। मैवनिति साक्षात्परंपरया स्वार्थनिष्ठविषयतानिरूपितविशेष्य तावच्छेद- करवेन वक्त वद्धिस्थ त्वाद्युपलक्षितधर्मावच्छिन्न एकशक्तिः ए. तादृशश कल्पनात् स्व व्यापक बन्हिसमानाधिकर गाधृमव न् पर्वत इत्यादी व पदैन धूमबोधोपनिरिति । मुनरां पत्र इत्यादि संग्रहाय साक्षादिति । नच रात्र मतुप: सम्वध्यर्थ तया ·( १२१) -- चैवसम्बन्ध्य भिन्नःचैव दूध बोधो जायत । तथा च परंपरया इत्यनेनैव बोधोपपत्ती साक्षादित्यस्य वैयामिति पाच्यम् । मतुपानामार्थ हयस्याभिटान्वय साकात या चेनवांचच सत्यप सथान्वयबाधात् । यद्यपि उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावाद- कोक्यात चैत्रांच इत्यादिबोधी मलायसे तथापि सुन्दर सु. न्दरवांचत्र इत्यादी सुन्दर चैनवांचच इत्यादिबोधस्य विधेयांश अधिकाय गाहिन: सर्व सिदत्वान व साक्षादित्यस्य व्याति- ऊध्या इति। पपग च विभक्त्यर्थत्वहारा स्व समभिव्याहत- क्रियान्वयितावच्छे दकत्व में यकृषधि स्त्र वाह्य पतक्षितधर्माच- छिन्ने तादृशशक्तिकल्प गात् चैत्र: स्वपन पश्यं तो त्याटी चै. पादिबोधापत्तिरिति ध्येयम् । एवं च च वस्य मातत्यादी क्षेत्रस्य साचात्परंपरया स्वपदार्थविशेष्यतामाबात् स्वममभिब्याइत. क्रिया कारकत्वाभावाच न स्वपदेन सदवीधापत्तिरिति चैत्र - रहायला कितं स्वपुष मैनः पश्यतीत्यादौ तात्पर्य नमो ष्यत- एव व पदेन चैत्रप्रतीतिः। एवं सब्यापकसमानाधिकरणधू- मवान् पर्वत इत्यादौ तात्पर्यसत्त्व यशिवेधीपि स्व पदेन कूष्यत एवेति ध्ये यम् । यद्यपि चैच: स्वपुत्र पश्यति चैनः स्थपुष छ- क्षुषा पश्यतीत्यादौ दर्शनादेः परंगरया स्त्र पदार्थ विशेष्य स्यात् चक्षुगदेव ममभिव्या क्रियाकारकत्याच स्वपदंग दर्शनच- क्षुषादेरपि बोधापपत्तिः। यदि च दर्शन वक्षुरादेः पुकादाय- न्वयाग्यं यामानामा तात्प पयंसश्य पि गान्वयबाधः श्रा- न्ता गामिष्यत एव ताशवोध इत्युच्यते तथापि देवदत्तोऽ व न स्वपुजंगमयतो त्यादी स्वपदनापूलबाधापत्ते टु वारत्वा- त् तत्राश्वस्य समभिव्याहतक्रियाकरणकारक वातात्पर्य- सत्व तु सचेष्टापत्त रनुभवविरोधात् । स्वसमभिव्यात. - ·(१२२) स्तपदव्य स्वार्थस्य विशेष्यः यच समभिन्या इतक्रियाकारकप- दार्थस्तदुभय च स्वपदस्य शक्तिः । स्वब्यापक व ह्निसामा माधिकरण्यधम डून्यादावन्तौति क्रियाध्याहगत् सभिव्याहतक्रिया कारकत्वमक्षतमवेति न स्वपदात्तत्प्रत्यनुपपत्तिः। एवं कलशे निजहे तह बडज: किमु चक्रधम कास्सिागुणाः ॥ मदुकु- चा [ अबकराभरचक्रनाममाराने ति यदित्यादायप्य- रतौति क्रियाध्याहागत् वपर्यायमिनशब्द 'ल्क नशा- दिप्रतीतिः । स्वलापावङ्गिप्तामानाधिकरण्य धूम- म्ये शादयध न प्रयोगाः । इदं तु चिन्त्यसे । यद्रपेण साभिव्यात पदादुरास्थि तस्तद्र पावपिन श्य स्त्र पदा र्थ वे एकेन ब्राह्मण न ब्राह्मणान्तरघुनदर्शदायां ब्रह्मगाः खपुवं न पश्यतीति प्रयागानुपपत्ति: । प. न्वयितावच्छ टक वच्छिन्न प्रतियोगिताकामावधि- शेष्यं बाधा समभिन्याहतपदार्थ निष्ठत वक्ति स्वाव- इिनस्य तत्तदर्थ स्वपि दक्षिकायौ गद्रव्यक्ति दादौ क्रियाशा का पदं सानियाचार काधिकरण कारक परमिति काशितन्द्र देवदतः स्वराई सिष्ठतोत्यादी स्वपदेन याया- धापत्त : कारक पदस्य के वन का कर्तृकारक पर रखे धूमस्या पाव झिमभानाधिकार पाधम इत्यादी स्वपदेन धूमधानुपपत्ति- रिति सुबोभिरेष ध्ये यम् । यामी इति । स घटस्तस्या दमन्त्या उचकुवी भवन्प्रभ भारे चक्रनाममातने लिहूल्यन्व यः । तदर्थ स्वीति । स्वपदार्थे मोत्यर्थः । समभिन्याहतपदार्थ- निष्ठोभयातिधम्मविच्छिन्ने स्वपदस्य शक्तिरिति तात्पर्य ना- तानानाशक्तिरिति ध्ये यम् । कतिपयाभावगेचिरप्रतीतेरप्यङ्गी- ·१२३ खन्यापकवङ्गिकालोनट्रव्यं नास्तीति प्रयोगानाप- तः। तम द्रय पदस्यापि गत क्षगा या तत्तद्यक्तिलाव- छिन्नपरत्व महानमादायपि तथाप्रयागापत्ति: । त- थाविधयत्किश्चिातामावस्थ तनाबाधात् सारणम. म भन्याहतस्थले यद्यदाक्तिव्यापकतावह तस्तति- स्वाच्छिन्नाभावकूट एव तत्र नियमत: प्रतीयत इ. ति चेन्न । तथाविधमकालव्यक्तिनिष्ठ तनहाक्तित्यादी- नां युगमहनापि ज्ञातुमशक्यत्वात् । कदाचित्का- स्थापतान संभवेपि कतिपय तत्तहा त्यावच्छिन्न- माधोपस्थ शिशायां कतिपयाभाबमा रगे। चर प्रती- तेर प्य शोक व्यं या ताहनियमस्य दूरपराहतवादि- ति । पत्र के चित् । ब्राह्मणा: स्वपुत्र श्यतो त्यादी स्व- पदं ब्राह्मणत्वावच्छिन्नार्थकमेव । विशेष्यीभू नाम- गत्वाद्यवछिन च स्वपदार्थघटि तस्य ब्राह्मगापुबद. शमशह त्वादिरूपविशेषगास्य न केवमाश्रयत्वादि- सम्बन्ध गान्वधः अपि तु स्वाश्रय स्वस्थ निरूपक दशम. विषयपुर जमकत्व भगसम्बन्धनैय। एवं च तत्र तत्र नआसादृशामयसम्बन्धावच्छिन्न तदभाव एव प्रत्य व्य- संसा नोक्तदोषावसर इति वदन्ति ॥ एक शब्दस्य कै. कार्यातयति । दे सत्र व्यापक व शिकाशीनद्रव्यं नास्ती त्यच कतिपयत तद्यतत्वाद्यस्थिति दशायां ताशतत्तयतित्वाव च्छिन्नाभावविषय कप्रतीतरप्यजी कार्य येत्यर्थः । क्वाश्रयत्व ख. निस्पकदर्श गविषयपुत्र जनकत्वोभय मस्बोन इति । अन्य पुनद- शनिदशायांव्राह्मण पुत्र पायीस प्रयाग समाय स्वागत्वनिवे- श: । ने। लावावर इतस्व या कडिकाजीन द्रव्यं नास्ता- ।

·(१२४) . - म. वल्यादिविशिष्ट शक्तिः । बल्यंच समातीहितोय. रश्तित्वं, सच सजातोयमिष्ठभेदाप्रतियोगित्वं, जातीय स्वं चाश्य विशेष गावाचक शब्दारकैवल्धव- टकरम प्रजनविधेयय पाप रूपं प्रतीयते तथा चावा. यमे को भुना हुयादावरहशाधिकरमा कमेजनक मिछभेदाप्रतियोगी पयम भु इत्याद्या कारफाबा- त्यादौम्या श्रयत्व स्व निरूपकवह्निनिष्ठन्याप त्योभयमम्बवेक स्व. ब्यापकाव कालीनस्य द्रव्येऽन्व यो बाध्यः । एवंब्राह्मणा:खं पश्य- तोत्यादौ ब्राह्मगा कम ताकदर्शन कन:स्वनिरूपकदर्शनविषयत्व- तादास्यामपसम्बन्ध म ब्राहगो नब्राह्मगान्त र दर्शनशायांब्रा- नधाः स्वं न पश्यतोत्यादो तादृशामयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकब्रह्मा का मकदर्शनानुकूल कृतेरमाव: प्रत्याय्यते । एषमन्य वाप्य धम् । खनरूपकदर्शनविषयक अजनकल्यादिमस्वन्ध प्य इत्यानयामक तथा तत्सम्बवषटतोमासम्बधावनिमप्रति- योगिताक भावाप्रमिछिरित्य स्व रसः केचिदित्युक्ताा मूचित इ. ति। यदि च संयोगादिना पव्याप्य वृत्तपि मंयेागस्य व्याव- त्तिमाघारगा प्रमेयावादिना यथा व्याप्य तिवं तथा साहणज- मशरख दिगा हत्यनियामकस्यापि सादृशजनक त्वादेराश्रयत्वा- हिसाबार होय स्वादिगा त्तिनियामकत्वं चेति स्थगिया- मसंयमस्य सावपि प्रतिनियामकमाघारगा संयम स्वादिना संयोदय प्रतियोगिताव दकसम्बवत्ववत् स्वाशय वसम्ब- वकपत्तिनियामकमाधारणोभय वाटिमा तागजमावादः प्रतियोगिता पदकसम्बन्धी क्षतिविरहाच ग दोष दूत्यत्र- ध्ये यम् । ए हे गावकर गा कमा ज न कर्तृ निष्ठभेदाऽप्रतियोगौ- ति । भेदचा स्वाश्रयत्तित्वस्वनिरूपक स्वामयसम्बन्धन प्र.

·(१२५ ) - ध: । शक्यताप पछटकानुगम एतदिशाचिन्तनो- यः । अयं फस्त सेकं मुझे फलं भन्लान स्तिष्ठतो त्यादी विधेयतावच्छक काटिनिविष्टाय के कपदाच यादृशा. र्थ विशेष गाता पन्ने यदच्छिन्न स्वान्वियिमा विशे- अगा त्वं तादृशायर्यानुयागिकाम्व य प्रतियागित्वविशिष्ट सद्र पावच्छिन्नानुयागिकान्वय प्रतियोगिनिष्ठभेटाऽप्र- तियागित्य कुपसाजात्य प्रसोयते । सततच तत्कर्त- कभी जमादिमिष्ठसंसर्गप्रतियोगिकर्मत्वादिनिष्ठसंस- गंप्रतियोगिनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वं फलादी प्रतीयते । तियोगिताविधिहान्यायाधः नाहित्यावधिक नभेदमायामा- प्रसिहिः । उक्त दिनाचिन्तनीय इति । स्वायांन्वयसा इच्छेदक- धम्मबिभिन्नोद्देश्य नानिरूपितविधेयतावच्छेदकत्वोपता तिथ. म्नविच्छिन्न निष्ठभेट प्रतियोगित्वावच्छिन्ने शक्ति को कागत् मा- ननुगम ति। याशार्थ विशेष गातापन्न इति । याशार्थ एतत्क र्तृक भोजनकपः, यदच्छिन्ने, कर्मता पाच्छिन्ने, स्वाथांन्वयि म, एकपदा यांन्वायफाटः, इटमवावध्य यम् । स्वयंफले के भु- इत्यादी एकाव शिष्ट एसएसपदाधस्स स्याभेदेन फलान्वय एकत्वस्यापि स्वाश्रयत्व ग्वायफल कसता कैतत्कर्तृ कभी जमक मंताय निष्ठा न्योन्याभावाप्रतियोगिरयोभय सम्बन्धन फलेन्वय. स्व कागत् विफलभोजमस्थलेग तथाविध प्रयागप्रमंगः भन्य. था पय फाशमकं भुक्तं फनमेकं ददाशोत्यादिमाधारगाशका. नुगमकरूपाभावात् गानाशक्तिप्रमङ्गः तर स्वीकारेऽनुभव विरो. धश्च । अनुभवविधस्यापि विर हे न विदाम इति । एवम यं स्तन कैन ददातीत्यादी स्वाश्रय हस्तक र गा करात्क त कदाम- यह र मिष्ठाऽन्योन्याभावाप्रतियागित्वघटित ताशा व मयसम्ब ·( १२६) एकममामार्थकमायादिस्थ लप्येताहशो प्रतीतिरिति कृतं यजवितेन ॥ * ॥ गवाहिशब्द संस्थानविशेषरूपा- कने रपि बाधस्यानुभविकराया गे। स्वादिजातिय त्यापि गयादिपटव.च्ये विषयां, तस्याश्च याच्यविशेषगा- खपि न प्रतिनिमित्तता । माक्षासम्बन्धेम याच्य- हस्तित्वाभावात्। पत्र यवमंयोगादरूपाया तया:मः- मानाधिकर ण्य सम्ब बनेगवादोमवात् तन शन्नया नात्या कृत्योरेशात व निर्मी के गाापरभाविहामाघ - वाचोभयविशिष्ट गवादिपदस्य कैव शक्ति: खोकियो । शक्य विशेष गादपि पुष्पवरा पदवई न्वादिपदवन भ बम एकत्यस्य हस्तेऽन्वा इति । एव मन्यन म्युझ्यन् । माला दौति । पादिना केवल मादिशब्द । रिग्रहः मातादिशब्द स्तु यदा उद्दश्यतावच्छेदकस्तदा एकसमानार्थ के। बेभ्यः । यदा- विधेयतावच्छ टककी टिप्रविष्टाय स्तव न एकसमानार्थकमा- मायकवलं फलं भक्त इत्यादी फजन्य भेनमव्यवच्छ न स्यैव तत्र प्रतीसिविषय त्वपि न लिमिति ध्ये यम् ॥ ॥ संस्था नरूपार्थ का वीरपालि । संस्थानमन य वसं बाग:मएवा कतिब्दवाच्य इत्या- बेदयितुमाकृत र पौत्य क्तम् । तेन जात्य ! कति व्यक्त य: पदार्थ ति न्याय मूत्र प्राकृवांच्य शेष गा नियुशम् मयता तु संरधाम म्य इति तर मुलवधि इत्या का निराकया साप पक्रातिरपि सामानाधिकार राय मम्बन्ध नैर, स्व समवायिममतावासम्बन्ध नै- व । मन ए शतरविनिर्मो कंगा यदिशाबोध स्तना उभयशि ष्ट एक शक्ति कल्पनं न सम्भव तो त्यत अाह । माघव चति । तथा धाभयविशिष्ट एका निकाल्प ग । कपालघवात् नैक गरथिमि माँ- वी शताबेध एस्य कपिगम्योऽन्यथा शतिय कल्पनापकि- ।

·(१२७) तैक्यम्य दुरपत्रादत्वात् । यत्तु एकवि शिष्टा पराव छिन्नं शक्तिरिति । तदसत् । विशेष गाविश प्य भावे विनिगमनाविरहार गवाद्यंशे साचादुभग प्रकारक बोधस्यानुभवसिदस्य दुरपवाद त्याच्च । यत्र केवला- कृतिविशिष्ट गवादिदम्य तात्पर्य, यथा पिष्टमय्यो गाव इत्यादौ तब शुगे व यवच्छन्न पर धेन्वादिपद इब लनगोव । जात्याकसिविशिष्टायां व्यक्ती शरै- क्यं कात्याकतिव्य तय: पदार्थ इति न्यायसूत्रे बहुब. चन मुपेक्ष्य दार्थ इत्ये कावचनं निर्दिष्टवता महर्षेर प्य नुमतम् । मोमांमकास्तु गवाहपदानां जातिववा च्या नतु व्यक्तिः पावनि । व्यक्तिशतिमपि स्वरूप- सस्त म्याग्रहासम्भवेन शकिसान प्रकाशैभूगाया जाती शक्त त दयच्छ दकरयावावश्यकल्प नोयतया व्यक्त्या दी रितिभावः । दुःपवादत्वात् । दुरपन्हस्यात् बोध विषयगाया- ऐक्यादितिभावः। विनिगमनाविरहादिति । शक्ति हय कल्यमाप- निरिशिषः । ननु एकविशिष्टापगच्छा बोध स्यानुगसिह रखे शक्तिवयं कल्पनीय मरा पार । गमाद्यं ने इति । नात्याकृति- न्यतमः पदार्थ इति एक शक्तिमन्त इत्यर्थः । न च विशेष गावा- चकपदस्य विशेष्यवाचक पदममानबिमतिकावनियमात् पदा थं इति कथमे करधनागतम् इति वाच्यम् । विशेष्याच कप- देोत्तरविभकामख्याबिच संख्यामा सवाविवक्षिा त्वम् वेष समानव वनरवनियमात् तथा धात्र विशेष्यवाचक पदोत्तरवि- भला विरुद्ध एकरवसंख्याया: प्रकृत विवक्ष गोयत्वान्नैकवचना- नुपपत्तिरिति । नासिरव । गोत्यादिनातिरेय, तस्याः, व्यक्तः, गौरवादिति । ननु प्रयोजनस व गौरवमकिश्चित्करमत भार।

·(१२८) तत्कल्प नायाँ गौरवात्न योजनविरहाच । व्यशिशक्ति- मतं नातेरुपाचणावासम्भवः प्रागेवर्शित: यथा व्यक्तिभक्तिमपि गोस्वांश शक्तिस्तदेवच्छ दाता बा विशेषणानवच्छिन्नैव तथा नातिशक्तिवादिमत पिसा राथै वेति ग गात्वत्वादिप्रवेशादगौरवशापि । मति नासिशक्तिमपि शाब्दबधेि मा किञ्चिद्ध में प्रकारण भासते येन प्रकारमानार्थ प्रकारविशेषमन्तर्भाव्यश- क्तिः कल्प नौ याऽपि तु स्वरूपात एष। पथानुमानादि- मा गोत्यादौ शक्तिबहाभवामिताब छंदक नया गा. स्वत्यादिकमवश्य विषयो करे। ति। निर्मितावच्छ दकज्ञानस्यानुमानादिना जननामभवात् । साहश जामस्य विपरीतजानाऽविरोधियाऽनुपयुक्तत्वाच । प्रयोजनेति । मनु मयापि भाक्ति: शक्य नाम च्छेदकता वा नाती न स्वोक्रो यते किन्तु न्य तो भिरवच्छिन्नैव, गात्वाकार- कशाब्दबु हो गरिवधर्मियावच्छ द क शक्ति ज्ञान रस हेतुरमात् । स्वरूपता ब्यक्त्यम हेपि क्षतविरह एति व्यक्तिगतिमपि न गो- रबमा पार व्यक्तिशतीति । जातरूपन्न क्षगा त्वामम्भवः प्रागेब दर्शित इति। द्रव्यत्वधर्मितावच्छ दशा घटादिम दशतिप्रमातः द्रव्य त्वरूपेगा ट्रय बेधात्पत्या इत्यादिः । मा, जाति:, अनुमाना- दिमानन नासम्भवादिति । ननु निई मिसावच्छ ट क क मामसमे- व सर्ववशतिजाममनोकायमा पाह। तादृशजामति। मि. ईमितावच्छ टकशाक्तिनानस्ये त्यर्थः । विपरीतज्ञानाविरोधित- या, गोत्वं गापदणक्य न वा इत्या कारकासंशयाद्य विधिराये. त्यथः । अनुपयुक्तार वात् । पक्यावविपरीतज्ञानस्यैव शाब्दबी- धनगकरवादिति भावः । एवञ्च शक्यस्यग्रहविरोधिग्रहस्याकेतु- ·(१२६) एवं च तादृशधर्मस्य शक्यतावच्छेदकत्वं दुर्वारमेव शक्तिग्राहकामानेनधर्मितावच्छेदकांश तदवच्छेदक- ताग्रहे वाधकाभावात् । यदि चावच्छेदकताग्रहेपि शक्तिधि यस्तदंश समत्वं कल्पाने विषयबाधेनावच्छ - दकत्वमेव वा शक्तिग्राहकमानेन न गृह्यत इत्ये व खीक्रियते तदा प्रतियोगित्वकारणावादीनामपितु- ल्ययुक्तपाबच्छेदास्वविल यप्रसङ्गः तचाप्य व सुवच- त्वात् । प्रतियोगित्वादिबुद्धे रवच्छेदकत्वावगाहित्य मनुभवसिमिति यदि सदाशिधियस्तदवगाहिता न तथेति बच्चसि को वाश्रहधाति विशेषाभावात् । माभूहा गोत्वस्वादिकमवच्छदक शक्तस्तथापि शक्ति- जानकारणतायां गुरुशरोरगाववादमतावच्छ - दकतात्मक विषयतानिवेशाद् गौरवं दुरिमेव । व्य- तिशक्तिबादिना स्वरूपता गीत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छे- दकत्वस्यैव निवेशादिति चेन्न । स्वरूपतः पदविशेष- ण तापन्नश तो निरुपितत्वसम्बन्धन शक्तिसम्बन्धन पदे वा गोत्यादिप्रकारिकाया एवं शक्तिधियः खो- कारात् । नहि समवायेनैव जाते: स्वरूपतः प्रकार. स्वच, तादृशधर्मस्य, शक्य रवग्रहधर्मितावच्छेदकस्य गोस्वादः, तदंश गास्वनिष्ठशक्यतावच्छेदकांश,भवच्छेदकग्राहकत्वम्, पव- छ दकविषयकत्वं तदवगाहिता न तथानुभवसिद्धा, शक्तिधियः खीकारादिति । पदविशेषगतापन्नशक्य निरूपितत्वसम्बन्ध- न खरूपता गोरवादिप्रकारकशक्तिधौश्चपदं गोशक्तिमदित्या- कारिका,प्रामाण्य स्यखताग्राह्यत्वमते अयं घट इत्याकारकत्ता- नस्य घट जानामौत्या कारकानुव्यवसायस्यैवात्य त्या तब विष- १७ ·( १३०) तेति नियमः प्रामाणिकः घटं जामातीव्यादीप्रका- रितासम्बन्धन खरूपता घटरवादीनां जानाद्यंश प्रकारतापगमात् । समवायेन धर्मिविशेषण तापन्न- स्य व सम्बधान्तरेणान्यत्र स्वरूपतो भानमित्यपि न नियमः प्रामाण्यय परता ग्राह्यतामोऽयं घट पूत्या- कारवाय खरूपता घटत्वादिज्ञानस्यानुव्यवसाय प्र- कारितायां तत्सम्बन्ध न जाने वा समवायेम धर्मि- विशेषण तानापन्नस्यैव घटस्वादानात् । पस्त वा प्रकृतेपि गयादिविशेषतापन्नाव गावादः यती निरूपतत्वसम्बन्धन पदे वा शक्तिसम्बखेन खरूपतः प्रकारता । गवादेव शती पदे वा परंपरासम्बन्धन प्रकारता तादृशी च गवादिविषयता न शाब्दबोध- जमकतावच्छेदिकति परंपरासम्बन्धेन प्रकारतायाः जमकतावच्छेदकत्वापक्षया साक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नप्र- कारतायास्तथा त्वेताघवेन व्यक्तिशक्तिसिहमविका- शः । पथ जातिशक्तिमतेपिशाब्दबधेि व्यक्तिमानमा- यितया घटभाने घटविशेष्यित्वावच्छिन्नप्रकारितायां निरूपि- तदेवसम्बन्धेन ताणप्रशारितासम्बन्धेन ज्ञाने घटज्ञानात् सम्मले समवाय धर्मिविशेषतापनस्येव पन्यसम्बन्धन स्वरूप- तो भाननियमादित्यत पाह । परतो ग्राघस्वमत इति । स्वास्थयमानजनकसामग्रौत: तन्मते अयं घट इत्याकारणा- ज्ञानस्य घटत्वं नामामोत्याकारकानुव्यवसायजामस्य ताण- प्रकाग्तिायां निरूपित्तत्वसम्बन्धन तादृशप्रकारितासम्बन्ध न जानेस्वरूपताघटप्रकारकानुव्यवसायोदयादिति भावः । उभ- यमत साधारण्यार्थमाह। प्रस्तुवैति । व्यक्तिशक्तिसिद्ध व काय ·(१३१) 0 वश्यकं गौनष्टा गौजाता गामान येत्यादौ समभिव्या- हृतान्वयस्य जाती बाधात्परंपरासम्बन्ध म तदन्व- योपगमे प्यन्वयितावच्छ दबातया गाववादिभानखो- कारापत्त: शक्तो गोववादतर्भावापतेख । न हि खरूपेण पदार्थस्य पदार्थान्तरान्वयितमा भानं कश्चि- रखौकुरुते । स्वीकुरुवा प्रकारतया स्वरुपिगोपस्थित. जातानं विशेष्य तया तहानं तु न सम्भवत्येव । गि- धर्मितावच्छेदकशाब्दावधिस्य प्रत्यनुपयोगिराया स्वीकारासम्भवात् । एवं च जातिमापवाषकरवेना- भ्युपगतपदयापि व्यक्तिवाचनमकतायामविवादा- হ্মিমন্ধি অক্সিমাজত্মঘযাঙ্কাজল- बा धिजनयाताया एव तछक्तिसाधकत्वात् अन्यथा जाताब पियवासिहिप्रसङ्गात् । एवं धक्तरीश्वरस इति । तन्मते शक्ति विषयतामिष्ठाशाब्दबोधननकतावच्छेदक- तानिरूपिता अवच्छेदकताश्रय प्रकारत्वस्य शक्यत्वव्याप्यत्वा- दिति भावः। समभिव्याहतपदार्थानां नाशप्रतियागियोत्पत्त्या- अयादिपरंपरासम्बन्धन खाश्रयहत्तिवाटिसम्बन्ध मगास्वत्वा. दिभामाङ्गोकारापत्तिरिति गोत्ववाद्यनुपस्थितिदशायां गोन्न- ष्टे त्यादिशाब्दबोधस्यानुभवसिदतथा तदनुपपत्तिरिति सेयम् । मनुस्वरूपच पदार्थस्य पदार्थानन्वयित्व घटं नानामीत्यादी विशिष्टतात्पर्यस्थले घटान्वयि हितोयाविषयतायां घटरवस्या- वच्छिन्नत्वसम्बन्धेनप्रकारतया अन्वयानुभवमसिहस्यानुपपत्ति- रत पाड । खोकुरुवेति । तद्बाध जग कसायातहिषयकत्वाव- च्छिन्नजनकतानिरूपितजमकताकत्वस्येत्यर्थः । शक्तिभ्रमादाप्रयो- ज्य स्वप्रयाज्य स्वविषयकत्वावच्छिन्न जनकताका स्य स्वस्मिन् स्वभा.

·(१३२) तरूपत्वे व्यक्तिवाधकतायाः पदेऽबाधितत्वेनेवरे च्छाविषयतया पस्या पपि ऐक्य टुरपन्हवं, न हि मौमांसभगवान्नानुमन्यत इत्ये तावतैव तादृशयु- तरवकाशः तत्साधकबहुतरयुक्तिसत्व नसटुपन्यासे. पि निरुत्तरत्वापातात् । एवं जाने पदानांशक्तिरित्य तन्मपि व्यक्तिमानसमर्थस्य पदस्य जाताविव व्य- तावपि वाध्यत्वं दुर पन्हवमेव । शक्तिनिरूपकजाग- विषयत्वरूपस्य तस्याविशेषगा जातिव्यक्तियोः सत्वादि- ति चेन्न। व्यक्षिशतावस्माकं न वैमत्यमपि तु श- तिज्ञानत्वेन शक्तिज्ञानहेतुतायामेब । अतएवव्य तंत्र- शे कुब्जयक्तिरिति गौयते तदंश तज्ज्ञानानपेक्षणा त् । पतएव व्यक्तोरवाच्यता । नहि शक्तिधीविषय- तामान व वाच्यतातादृशविषयताया अन्वयसा- धारण्यात् । अपि तु यहिषयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य त- क्तिसाधारवादितिपयवसितोर्थः। ईश्वरेच्छाविषयतयात विषय- बोधजनकत्वेन ईश्वरेच्छाविषयतया हतीयार्थोऽभेदः तस्य श- क्यत्वेऽन्वयः। अस्यापि, व्यक्त रपि । तबाधकबहुतरयुक्तिसत्त्वे ने- ति। क्षिति: सकर्तृकाकायंत्वादित्यादिबहुतरयुक्तिसत्त्व नैत्यर्थः । तदुपन्यासस्य, ईश्वरोनास्तीत्या पन्यासस्येत्यर्थः । शक्तिजानत्वे- न, व्यक्तिविषयकशक्तिज्ञानत्वेन । तदंशेजानानपेक्षगादिति । तदंश व्यक्ताशे । गापदं गात्वशक्तं गोत्वज्ञानशक्तं वेत्यादि- जानस्य हेतुत्वात् । व्यक्ताश शक्तिञानस्य न शाब्दबाधापयोग इति भावः । अन्वय साधारण्याद्,समवायसम्बन्धमाधारण्यात् । यविषयकर वेनेति । यद्यक्तिनिष्ठावच्छ दकतानिरूपितविष- यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरुपितशक्तिविषयेतानिष्ठावच्छेदकताक - ·(१३३) हिषयकशाब्दधौजनकसातत्त्वमेव तहाच्यत्व व्यवहार- नियामकम् । अन्वयांश कुब्जशक्तिमत्व पि यथा त- हिषयकत्वशक्तिमानजनकतायां नावच्छ दकं तथा व्य तंत्रशे तत्सखेपितहिषयकत्वस्य शक्तिन्तानजनता- यामनवच्छेदकत्वानन्यक्तौतहाय हारः। तविषयकत्व- स्य शाब्दधौ विशेषणत्वाद्गवादिपदशक्तिज्ञानस्य गा- वादित्तानविषतकत्वेनगोत्वादिशाब्दधौहेतुस्खे पिन गवादिपदस्य गोस्वादिजानवाचकतापत्तिः । वस्तुती যষিভিত্মিান্তরালৰিয় ল ল মক্ষি সালম্ভ शाब्धीमनकता यविषयकवन वा शाब्दधिय: श. तविषयकशाब्दधीजमकतात त्वमेव वाच्यताव्यवहारनियामच मित्यर्थः । वाच्यताव्यवहारनियाममिति। गोत्वं गोपटवाच्य- मितिव्यवहारगियामक, व्यवहारविषयस्तु गोपदनिरूपितशक्ति- विषयतानिष्ठा या गोत्वविषयकशाब्दधौजनकतावच्छेदकता- निरूपितावच्छेदकतातनिरूपित विषयत्वमिष्ठावच्छेदकराानिस्- पितावधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नायावच्छे दकतातद्दद्गीत्वमिति । व्यवहारः, वाच्यताव्यवहारः,वाच्यावव्यवहार नियामक विघटक- शाब्दबुद्धी पत्र विशेधे तहिषय कनिवेशव्यावृतिमाह। सहिष- यकेत्यादिना । गोवादिज्ञानविषयकर वैनेति । शक्तित्तानस्य- ति पूरणीयम् । गे। त्वादिजानेवाचकत्वापत्ति: । गोत्यादिजा- नविषय कशाब्दत्वावच्छिन्नजनकत्वादितिभावः । नचगात्वादि- विषयकशाब्दबुद्धिःसमूहाल बनाद्यात्मकस्य कदाचिदुपेत्यानाका पत्तिरिति वाच्यम् । सहिषयक जाने मुख्य विशष्यताहयश न्यत्व खममानाधिकरगाभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वसमानाधिकार - ण्योभय सम्बन्ध न शक्तिविशिष्टशक्तिशून्य त्वस्य वा नोवेशनीयत्वा त् । लाघवादाह । यहिषय कविन वेति ।

·(१३४) क्ति ज्ञान जन्यतासमवमेव तथा। एतेन तानत्व जान- स्यापि जाम पदवाच्यतापत्ति: शाक्यज्ञान विषयकोने- व जानपदशक्ति ज्ञानस्य जानवज्ञानविषयकशाब्दधौ- जनकत्वादिसि परास्तम् । कारगा त्वस्य कार्यस्वस्य चा- वच्छ दकगर्भे गावादिविषयक स्वस्य निवेशाटगावा- देर्वाच्यत्वोपपत्तिः । एवं च गोर्गो पदशक्य एल्याकारि- कापि शाब्दबधिापयागिशक्तिधीः सम्भवति । ब्यक्त शेशतरबांधनान्यथाख्यात्यापत्तिविरहातादृशज्ञानस्य शाब्दधौ हेतुत्वे पि गावधर्मिताय छ दककगनिजाम खेन व्यक्तिविषयतामनन्तायैव गावप्रकारकशा- ब्दबु धौ तथा त्वादुक्तरीत्याव्यक्तरवाच्यतापपत्तिः । नचैवं व्यक्तंशे शक्तिजामस्यापेक्षिततया तदंशे शक्तः कुब्- नत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । कार्यकारणभावावच्छे - दककोटौ ब्यानन्तर्भावस्यै व तदंश कुब्ज त्व व्यवहा- रनिर्वाहकत्वात् । पतएव सामान्य लक्षणापूर्वपक्षेम- गिकता समान प्रकारकत्वेन शक्तिधीशाब्द धियो है - तुहेतुमद्भावाभिधानमपि न विरुध्यते । न च शक्ता शे गोस्वादिप्रकारकत्तामस्य गांश गावप्रकारकशा- ब्दबोधहेतुत्वे पि कार्यकारगायोः समान प्रकारकत्वस्या- क्षतत्वान्न विरोध इति वाच्यम् । शताशेगात्वादिप्र- तथा, वाच्यत्वव्यवहारनियामकं शक्यज्ञान विषयकत्वेनैव, जा- मस्वेति । ज्ञानपदात् जानरवेग मागमाचविषय कस्यैव शाब्द- बाधस्याऽभिप्रेतत्वेसागत्वज्ञानविषयत्मस्य तमाक्षरिति भा. वः, एच, गविशक्तित्वे च, भतएव, गोपदशक्य इल्याकारक- जानस्य हेतुत्वादेव ·-- (१३५) कारकतामादायममानप्रकारकत्वस्या भिप्रेतत्वेऽपूर्वे - वक्ष्य त इत्यस्यासङ्गत्यापत्तेः । अपूर्ववाद समान प्रका. रकाल्लिङ्पदस्य कार्य स्खेन घटादिरूपकार्ये शक्तिना- नाकार्यत्वे नापूर्व विषयकशाब्दबोध इत्ये वाभिधा- नात् । शतशे शाब्दबोधीय प्रकारप्रकारकतामस्या हेतुताथास्त त्रानुक्तः । न चैवं जात्यं शे साजातान्यतंत्र- शे खरूपसती तुतांधवादिति कुबनशक्तिवाद र त्यादिचिन्तामणिग्रन्थविरोध इतिवाच्यम् । मतभेद नाभयग्रन्थ सङ्गतेः । वस्तुतस्तु जातिधर्मितावच्छेदक- कशक्ति ज्ञानस्य हेतुत्वे व्यक्त विषयतापि कारगा ताव- छेदक कोटौ निविशते । विशेष्यतावच्छेदकता. नैवधर्मितावच्छदकीयविषयता विशेषस्य निवेधनी- यत्वात् । अवच्छेदकतानिरूपक विशेष्यतायाव्यक्ति- विषयतारूपत्वात् । एवं च व्यक्त रवाच्यताव्यबहार- स्य कथञ्चिदुपपाटगेपि शक्ताशे नातिप्रकारकजान- हेतुतापेक्षया गारवंदुरमेव कारगातावच्छेदकेऽ- धिक विषयता निवेशात् । एवं द्रव्य स्वादिधर्मिताव- छटककप्रमात्मकगवादिपदशक्तिनानादद्रव्याखादि- प्रकारकशाब्दबोधवारणाय शक्तंशेधर्मितावच्छ द. कावच्छिन्नत्वावगाहित्वस्याप्यधिकम्य निवेश्यलया गौरवमिति व्यक्ती कुब्जशक्तिवादिनामपि शक्ताशे नातिप्रकारकजानहेतुतामतमेव साधीयः । वस्तुतस्तु मयंमसामणि कस्थलेप्यन्वयबोधस्याऽनुभविक स्वन टुर- पन्हय तया लाक्षणिकस्यानुभावकत्वं दुर्वार मेवेति त- कञ्चिदुत्पादनपोति । यहिषयकशक्तिज्ञानस्येत्यु किरित्यादि ।

·( १३६) स्य लक्ष्यार्थे कुब्जशक्तिप्रसङ्ग इति नानुभवजननसा- मर्थ्य मौश्वरसंकेतो वा वृत्तिरूपाशक्तिः पपि तु पदा- र्थान्तरमेव साच जातावव कल्पाते भतु व्यक्तवादावि- ति नतच कुब्जशक्तिरपौतितत्त्वम् । अथ व्यक्त गवादि पदावाच्यत्वे गवादिपदाद्यत: स्मरण मनुभवो वा न स्यात् । न च पदावाच्यत्वेपि अन्वयस्य व व्यक्ती- नंशाब्दबोधनानुपपन्न मिति वाच्यम्। तद्धर्मप्रकार- कशाब्दबोधे तहर्मप्रकारकपदार्थीपस्थितई तुतयागी- त्वप्रकारकबुद्धी गीत्वादिप्रकारकव्यक्तिममरणयापच णीयतया सम्बन्धग्रहाविषयतया व्यक्त रस्मरण व्यत: शाब्दानुभव विषयताया टुरूपपादत्वात् । अन्वयस्य च भाने शाब्दधियोऽन्वयांशे निष्प्रकार कतया तटु- पस्थित्यनपेक्षण न तत्रवाच्यत्वानुप योगादिति चेत भत्र भट्टा: । पदाव्यक्तनं स्मरगामनुभवो वा कि त्वाक्षपादेव व्यक्तिधीः, भाक्षेपिकाजातिरेव । आक्ष पश्चानुमानमर्थापतिर्वा । न च जातिव्यक्तियो- वैयधिकरण्ये ना पासम्भवः, तादात्म्य सम्बन्धन जातराधिय तामम्बन्ध नाक्ष पकताया विरोधात वस्तुतस्तु गामानयत्यादी खाश्रयवृत्तित्व रूप परंपग- अनुभवजननसामर्थ्य,शाब्दानुभवजन कतावच्छ दकनिरूपकत्वाथ यस्व सम्बन्ध नपदादिनिष्ठशक्तिवादादिमसिहातिरिक्तशक्तिरित्य थः । आक्ष पकतायाम विरोधादिति। ननुवादास्यसम्बन्धन गोर- हेतुना प्राधेयतासम्बन्धेन गीत्वे गाग्नुमानसम्भवे गामानये- त्यादी कमवादी पाधयतासम्बन्धन गवादिबोधस्यानुभव- सिद्धस्यानुपपत्तिरत पाह । वस्तुतस्विति । अर्थापत्तिप्रयोज- ·Baramanuman (१३७) सम्बन्ध नानयनकमत्वादी गरिबादिजातेरन्वयः शा- ब्दः तेन सम्बन्धन गीत्यादिमत्त्वस्याधेियतासम्बन्ध- नगवादिव्याप्यत्वात् धाधियतासम्बन्ध न गवादिमत्त विनानुपपद्यामानवाचानयनकर्मस्वादावाधेयवास - स्बन्ध न गवादिव्यझिाप्रकारिकाधौराक्षेपास्। संसर्ग- घटकातया शाब्दवेधि व्यक्तिभानपि कर्मस्वादांशे गो- त्याद्यन्निव्यक्ति प्रकारकमानानुराधनाक्षे पादरः । गारवं गवाश्रितं गोनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदका- धर्मवात, किंचिदाश्रितं वा जातिवादियनुमान सा व्य निभानं तु न साचिकं तादृश हेतूपस्थितेरसार्व- त्रिकत्वात् गवादिपदात्ताशरूप गोस्वादेरनुपस्त्रि तः । अथमवादि पदाव्यतोरस्मरणे गीखादिम्मरगा मेव साथमुपपद्यरी गावप्रकारकस्सार व्यक्त विशेष्यसया भाननियमात् तविशेष्यकरमरणे च ब्यक्तिघटितगा- व त्वादेः प्रकारतया भागनियमात व्यर्धाटतप्र. कारस्य स्मारगास्य संभवेपि खपत एव जातेः शक्य- तया धर्मान्तरविशेष्यतया तस्मरणासंभवात् । ध. मन्तिरप्रकारेण मारणे पिगीत्वा निष्प्रकारकशा- ब्दज्ञानासंभवेन तादृशम्भूतरुपयोगित्वाभावाति कातिव्याप्तिदर्शवति। गवादिमत्व विनेति । अनुपपद्यमामत्वा- चति । हेतुत्वं गवादिव्यक्तिप्रकारिकाधीरित्यत्रान्वेति । ताह- शरूपंगणेति। गानिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपेणेत्यर्थः । त- विशेष्यकम्मरसेति गाविशेष्यकरमरगीत्यर्थः । व्यक्तिघटितगात्वा- देरिति । गोत्वत्वस्य गवितरावृत्तित्वेसति सकल गात्तित्वादि- तिभावः । व्यक्तिघटितप्रकारकस्य,गोत्वनिष्ठविषयत्वादेः, १८ ·(१३८) चेन्न । पदादालाचनरूपस्यैव स्मरणस्यीपगमात किं- चिद्धर्मावच्छिन्नसंवन्धुपरतसम्बन्धज्ञानाधीनतत्सम्ब. विस्मृतेः सप्रकारकत्वनियपि निर्विशेषणकसंब. वापरतसंबन्धनानानिर्विकल्प कारण बाधकामा- वात् । निर्विकल्पकस्य संस्काराजनकखेपि विशि. ष्टज्ञानाहितविशिष्टगोचरसंस्काराविशेष्यानुबोधद- शायां केवल विशेषणांशस्मरणेन विरोध इतिवद- न्ति । तदसत । गवादिपहारस्वरूपतागोवादिजाने- पिव्याप्यतावच्छ दकप्रकारेण तद्ग्रहासंभवात्तताव्य- तपाई पासंभवात् । न च शाब्दधीविषयपरंपरासं- बन्धन गोस्वादिविश्वषिकर्मत्खादितुनामयनादी गवादिकर्मकत्वसनुमेयमिति वाच्यम् । विशिष्टसा- ध्यस्य प्रागप्रतीतः । एवं गौरानौयतामित्यादी स्वरूप- त उपस्थिरास गावादेनेव विशेष्यतया भानापनमे- निधर्मितावच्छेदककशाब्दधीखोकारापत्ति: ताश- बुई गई पकताव दशावच्छिन्नाविषयतया व्यक्तमा क्ष पकतानुपयोगितापत्तेचे हिव्यक्ती : शाव्दवधि वि- शेष्यादिविधयामानमावश्यकमित्यवधेयम् । एवं गवा दावामयनकर्मत्वं सामानाधिकरण्य सम्बन्ध नामयन- मालोचनरूपस्यैष,निर्विकल्पकरूपस्यैव,ततःस्मरणस्योपगमादिति, पदादपि निर्विकल्प कमिति तेषां सिद्धान्तादितिभावः । व्याप्य- स्वावच्छेदकप्रकारेण, तदग्रहात् । गोत्याग्रहात् तता गात्वादि हेतुत: प्रागनुमिते: पूर्व, तथाचानुमिस्तादृशविशिष्टसाध्यज्ञाना भावात् तद्घटितव्याप्तादिनानासम्भवात् कुतोऽनुमितिरिति भावः । दोषान्तरमाह । एवमित्यादिना।

·(१३६) कर्मस्व विशेषितेनगात्वादिहेतुनानुमेयं तच्च न संभव- ति तादृशगात्वादेरानयनकमत्वादिशून्यगवादिसा- धारण्ये न व्यभिचारात । सामाबाधिकरखमम्बन्धे - नानयनकर्मत्वादिविशिष्टस्य विशेषणाव्यलिचारित्वे. पि साध्य स्थपने संदेहदशायां साध्य विशिष्टस्य हेता: पक्षे दुनिश्चयत्वात् । अतो व्यक्ती : शाब्दवधेि विशे- ध्यातिविधयाभानमावश्व सित्यपिबोध्यम् । एतेन जातिवाचक पदाजातिबाधः शाब्दः व्यक्तिबोधस्वी- पादानिक एवेति श्रीकरमतमनुपादेयम् । उपादाम- स्यापत्तिरूपत्वन भट्टमताविशेषात । नच जाति- रेव व्यक्तिबाधिकाजातिकरगद चत्वमेवोपादातिकात्वं बोधस्येति वाच्यम् । जातेः प्रमाणान्तरताकाल्पना- पेक्षया व्यक्तिशति कल्पनाया एवोचिगलात । एवं बातनित्यतया सर्वदैवत तुकव्यभिचौकारणाय जा. तिहेतुकव्य विधिजातिशक्तिज्ञानघटितराच्छाब्दमा- मग्रता: सहकारिखमवश्यमभ्युपगन्तव्य तथा च ता- दृशसामग्रमा एक व्यक्तिमान प्रयोलकत्व संभवे नात: कर गत्वकल्प नममर्थकम् । नच जातिनिरपेक्षजा- तिभास कसामग्राा व्यक्तिमान प्रयोजकत्वव्यापि शाब्दत्वमावश्यक तथा सति च शक्तिमानजन्य- व्यक्तिम्म तिरपेक्ष्यते, जातेः करत्वे च व्यक्ताये औ. पादानिकलमेव नतु शाब्दत्वमिति नतदा पेतिबा- विशेषणाव्यभिचारित्वेपि, भानयकर्मत्वाव्यभिचारित्वेऽपि, साध्यविशिष्टस्य क्वचित्तथैव पाठः, सट्टमताविशेषादिति । साध्य- व्यतिरेकव्यतिविशिष्टतुम जानजन्यतया पूर्वीक्तदोषस्य व जागरुकत्वादिति भावः। न तदाक्षेपितौति । नहातजानन न्य व्यक्तिमतेरपेक्षाव्यक्तिभानांश ।

·(१४०) च्यम् । व्यक्तिमानांश जातेः करणत्वे तदंशेऽशाब्दत्वो- पगमसंभवे तदकरगा त्वेषि तत्संभवात् । जातेरकाह- गखे व्यक्ताशे कोशकरणस्य जन्यतावच्छ दवाधर्मब- क्वमितिचेत न कस्यचित्तावताक्षतिविरहात् । व्य तो रवि बोधः शब्दादेव नवाक्षेपादितः व्यलिशाब्द बधिशक्तिविरही मानुपपत्ति प्रयोजयति लक्षणात एव तदुपपत्ते रिति मण्डनाचार्यमतम् । तदुक्तम् । नारस्तित्वनास्तिखेनहि कश्चिविचति । नित्यत्वा- মাযাহ্মনস্থি শিৰা স্কুমি। ঘনিষলা- स्तित्वे । उत्पादविनाशी । लघणा च सातिप्रकारेण- बातेः करण वदति । गामानवेत्यादिशब्दात गोकमताकानय नानुकूल कृतिमानित्येवबोधः तबगोलाद्य शे जातिकरणमौपादा निकम्, पत्र गां शृगोमोत्यनुव्यवसायानङ्गीकार एव तदंशेऽशा ब्दत्वोपगमेतत् प्रयोज्यशाब्दवाधविषयत्वोपरागणव शाब्दानुव्य- वसायात् इति श्रीकरमा दषितम् । तदकरण त्वेऽपोति, तत्सम्य वात ,गांशशोमौत्यनुयवसायानङ्गीकाररूपाचाब्दानुगमसम्मा- वात वत्तिप्रयोज्यविषयवोपगमेनैव शाब्दानुव्यवसायस्वीका- रादितिभावः । ननु जातरकरणाले वृत्तिज्ञानजन्यतावच्छे दया. मेव व्यक्तिविषयकलं वाच्यम् तथा च गां शृयोमौत्यनुव्यवसा- यापत्तिद्वारैवेति शङ्कवे। जातेरकरण खेऽपीति । शतप्रशव्य- ताजाने का रास्यजनकतावच्छदक व्यक्तिविषयत्वमित्यर्थः । नकस्यचिदिति । अयमभिप्राय । श्रीकरादिमोति माविषयक- रवस्यवत्तिनानादिजन्यतावच्छेदका स्वेऽपि घटादिशाब्दबोधता- शशाब्दसामग्री प्रयोज्यमितिमाविषयकत्ववत व्यक्तिविष- यकरवस्य वत्तिज्ञानजन्यतानबच्छेदकत्वेऽपि तादृशसामग्रता ।

·(१४१) व व्यनि बोधयति नतु व्यक्तिवादिनेति नानुभववि रोध: नोलादिपदस्य शक्यनौलादिगुणा पुरस्कारणल- क्षपाथा बोध करवषच्छक्यजातिपुरस्कारेण लक्ष गायाग- वादिपद स्यव्यक्तिबाधकस्खेऽविरोधात । स्वार्थादन्येन रुपेग जाते भवति लक्षगो त्यच स्वार्थ पदस्य शक्यता- बच्छेदकपरत्वात् । भदं चिन्ताम् । गवादिपदाल- क्षणया गोस्वप्रकारकवाधापममे नातिशतिरन्धयबी. धेनापिक्ष्यत लक्ष्यतावतावच्छेदकताया एव जातिमा- नेप्रयोजकत्वसंभवात् । नच शक्ति विना शक्यसम्ब. वकपलक्षणैव म निर्वहनौति शतरुपयोगितेति वा- च्यम् । लक्षणानिहाथै जातिगतिकल्पने गवादि- पड्स्य ट्रव्यत्वादावपिविनिगमनाविरहेगा शशिकल्प. मप्रसङ्गात द्रव्यत्वादिसम्बन्धेनापि गवादी पक्षा- संभवात् । प्रयोगविरहस्यद्रव्यत्वादाविवस्वातन्त्रमा गोत्वादावस्य विशिष्टत्वात् । लक्ष गाघट कतयाशक्तो- रूपयोगितायां तस्यात्तित्वानुपपत्ते: स्वातम्रपात थात्वात । अथाकृतिविशिष्टाया मेव व्यक्तौल क्षगा। पाकृतिप्रकारेण व्यतिबोधस्य तस्वातत्रश तुपस्थापितजालेरन्वय उपनम्य ते । न चाकृतावेवशक्तिर्जातिविशिष्ट सक्षगा ति वैपरीत्यमेव किं न स्यात इति वाच्यम् । प्राकृतिरक्यवसंयोगरू. पाया पामन्तात्तदपेक्ष था एकस्यां नातावव बक्ति- कल्पनौचित्यात् । न चावयवसं योगनिष्ठजातिविश- क्याव्यक्ती तदन्वयखाशयघटित परम्परासम्बन्धन एव तत्प्रयोजकसम्भावादिति । प्रयोगविरहस्य, शतमा प्रयोग, नैयायिकानामप्यनुमा ·(१४२) खोक्रियतामिति वाच्यम् । पाकृतिप्रकारकबोधस्या. नुभविकत्वात् । साक्ष्यार्थानुपरक्तायां केवल जाती प्र- योगविरहश्च म शताभावसाधकः अप्रयोजकवादि- ति प्रयोगमाविरहस्यैव सदशक्यस्वे बोजवात जा- तावप्रयागस्यासिहखात्तात्पर्य सत्त्वं च वृत्तिहयाधीन- बोधिोपगमे क्षतिविरहः । नचैव केवलमुख्यार्थतात्पर्य- ण गाँव नित्यत्वमिति खारसिक प्रयोगापत्तिरितिवा- च्यम् । शक्त्या खरूपत उपस्थिताया जातः समान- पदापात्तधर्मिण्याश्रयतासंबन्धेनान्वयस्य व व्युत्पन्न खाल । नचान्वयितावच्छेदकरुपे गानुपस्थिताया जातिरन्वया विरुध्यते । व्युत्पत्तिवैचित्राण प्रकारत- या नातेरन्वयखीकारे क्षतिविरहादितिरौलाच त. न्मतमेतत्परिष्क्रियते तथापि खरूपतागोखाद्यन्व- यबोधस्य स्तक्ष्यार्थे गवादी स्वीकारे तादृशान्वयबा- धप्रतियोग्यताज्ञानादीनां कारगासाकल्प नाधिक्या- दगोवादिविशिष्टयतिथा ब्दधीसामग्रो प्रतिबन्धकता. यांजातिव्यक्ति विषय कीपस्थितिहयस्य निवेश नीयतया प्रतिबन्धकतावच्छ दकशरीरगौरवाञ्च जात्याकृतिवि. शिष्टव्यक्तिशक्तिपक्ष एव साधनीयान् । प्राभाकरा- स्तु जातिशक्ति ज्ञानादेव नातिप्रकारेण व्यक्तः स्मरणं शाब्दबोधश्चनतु निर्विकल्प करूपंजातिमारणं, नि. विकल्प कानुभ्य पगमात् । व्यक्तिसंबन्धज्ञानविर- हेण तदंशानुद्दीधाट्यक्तिस्मरणासंभव इति तु ना- शङ्खनीयम् । व्यक्तिमविषयाँ कृत्य स्वरूपता गोस्वा- दिनानासंभवेनगोत्वााबाधकस्य व व्यक्तुबाधक- ·१४३ स्वात् । तद्बोधकस्य फल बल कल्प्यत्वात् । संबन्धिः तावच्छेदक हस्तित्वादिसंबन्धाग्रहेपि हस्तपादिसंबव. इस्तिपकादिज्ञानात्मकाबीच धिकबलास्तत्रादिस्मरगो हस्तित्वादेःप्रकारतया भानवव्यक्तिसंबन्धज्ञानमन्त्र- रेणापि जातिसंबन्धिपदनानाजजातेः स्मरणे व्यक्तीविं श्रेष्य तया भाने विरोधविरहात तहर्मनकारकस्मतो तहविच्छिन्नसंबन्धितया गृहीतवस्तुजानस्य हेतुता- बामदृष्टरूपाद्बोधकजनितस्मृतौ व्यभिचारवार गाय कार्यतावच्छेदकमंकोचस्यावश्यकतया तत एव प्रक- तेयभिचारानवकाशात । जातिशहा हाने नियम- तो नातिप्रकारेण व्यतामानात्तजन्यसंस्कारादेव व्यक्तिस्मरणासंभवानियमता व्यक्तिस्मारगासंभव इति चेत । काक्षतिः । व्यक्तिविषयकज्ञानान्तरस्यावश्यक- तया तज्जन्यसंस्कारादेव व्यं क्तिस्मरणमभवात् । प. थ भवतु नातिशतपटतानाजजातिप्रकारण व्यक्ति- स्मरणां तथापि तत्प्रकारकशाब्दबोधो न संभवतित. हमप्रकारकर्मिविषयकशाब्दबोधे तमप्रकारेण ध- मिगृहो तत्तिकपदनानजन्य तवम प्रकारकव्य तुधप - स्थित हे तुत्वात्पदेरीतवृत्तिकाखमात्र निवेशे घट- वादिग्रहोसवत्तिक पदे गोत्वावच्छिन्ननिरूपितसं- बधान्त रायगाहिचानजन्यगोत्वादिप्रकारकस्मरणा- दगोरवादिप्रकारकशाब्दबोधापत्त: । राधर्मगृहीत- स्तिकत्वनिवेशे पशुत्वादिप्रकारेण धर्मिगृहोतधर्मा- गीतशक्तिकपश्वादिपदात्पशुत्वादिप्रकारकशाब्द - बोधस्यगुरूणामप्यनुमत्तस्यानुपपत्तेः नचप्रकारोभूत- - ·- ( १४४) धर्मभेदन कार्यकारणभावभेदस्य यत्वतत्त्वाननुगमे- भावश्यकत्वाजातिप्रकारकशाब्दबधेि जातिरछी- तवत्तिकपदजानजन्यस्मरण स्यैव हेतुत्वमङ्गीकार्यमि- ति वाच्यम् । एवमपि जातिमलाक्षणीचपदनाना- ज्जातिप्रकारकशाब्दबोधानुपपत्ते र्जागरूकत्वात्मा - क्षगाजानाधौनपदार्थीपस्थिते हेतु स्वागत र काल्पनेच गौरवात् । नच तन्मतेऽध्याहृतस्यार्थस्य बोधविषय- तयाषद मन्य पदार्थोपस्थितित्वेन हेतुत्व मेज नास्तिक- थमुक्तानुपपत्य यस्सर इति वाच्यम् । सर्वपदार्थाध्याह- तस्थलेऽन्वयबोधवारणाय तन्मतेपि तादृशहेतुताया व्यवस्थापितत्वात् । नच तथापि पदज्ञानजन्यमदा- थोपस्थितिरवटित कारणतावच्छेदकेन जातिमद्य- तिखाक्षणिकपदनन्यव्यक्तापस्थितेरसंग्रहो न दोषा- य। अध्याहृत पदार्थोपस्थितेन रूपेश हेतुताव्यवस्था- पिताल क्ष्यार्थीपस्थितैरपि राद्रपाक्रान्त रायवोपपत्ते: शक्तपदस्यैवानुभावकतति सिद्धान्तात् । सर्वलाक्षधि- विरहस्यकार्यतावच्छ दकंधक कार्यतावच्छ दकस्याव्यवहितो सरस्वघटिततया मेमरूपिणा हेतुताव्यवस्थापितति । तदर्मप्र- कारकशाब्दबोधे बहावच्छिन्नान्वयितावच्छ दवावशिमत्पदन- न्योपस्थिति विशिष्ट सहमप्रकारकापस्थितित्वनाधय स्वरूपार्थीप- स्थितिः श्रीकरादिभिव्यवस्थापिता। उपस्थितिवैशिष्टय च स- मवायघटित प्रत्यासत्यावाध्यमिति लक्ष्यार्थीपस्थितिरपिस्द्रपा क्रान्तता इतिभावः । सर्वनाचणिकस्थले मन्वयबोधानुरोधात नातरूपेण लाक्षणिकपदार्थ हयस्मृत्यादेहे तुतासम्भवः किन्तुरू- पान्तरेगी व तपसाध्याहारस्थलाप पध्याहतपदार्थस्म तौ स- तयात कुतोन सर्वाध्याहारस्थले बेषां युक्तः शाब्दयोघ इत्यत पाह । शतपदस्थ वेति ।

·. (१४५) कस्थलेन्वयबोधान गमात्तस्थनीयसामग्रीवशात्स ध्याहारस्थ लम्बन्वयबाधाशिमिति नवाशा दिति वाच्यम् । यत्र जाक्षणिक पवादिपरागीरमा- दिपक रिकापस्थितिस्तदव्य तितरबितायाविभ . तित: शतया कर्म स्वाद्युपस्थिस्ति तश्वकर्मवादि व. शेष्यका गावादावच्छिन्न प्रकारकशाब्दबाव: तत्व- लीयमामग्रीलक्षगा। नपदार्थो वस्थित ध्याहारात्म- कोपस्थितिसाधारणरूपमा हेतुना मत भामत्या- युपस्थापक विभक्तिप्रकृतिभूतपश्वाटिपदाच नगे।- स्वाच्छिन्नोपस्थितिरपि तु निराकाङ्क्षपदन्ता. दनुमानादितापि वा तत्राप्य क्षति साहबोध स्थ तत्रापत्तै हुँ रत्वात् । पर्थाध्याहारमपि यह सा अर्थाध्याहारमते पि य साकात पदहया- दिति । नचार्थाध्याहारमपि यदि साकाङ्क्षपदजन्यार्थहयाप- स्थितेरपेक्षणीयत्वे पर्थाध्याहारमतपदाध्यः हारमतयो: काविशे. षः पदाध्याहारमतेपि तादृशपदजन्य पदार्थोपस्थितेरेव हेतुरबा- दिति वाच्यम् । पदाध्याहारमते हारमित्यादि माकाङ्क्ष पढा. व्यवहितोत्तरत्वेनभनुमन्धायमाने पिपिधेहिपदादिसाकाङ्क्षवा- क्यघटकरवेपिधेहि पदजन्यापिधानापस्थितेरेष शाब्दजनकत्व नतु तादृशपदाव्येवहितोत्तत्वेनानुसंधौयमानताशपदजन्य- स्म तेराध्याहारमते तु तादृशम्म तेरपिशाब्दबोधजनकत्वम- पिविशेषादिति तथा च तहर्मप्रकारकवेधे तहमगृहीतवृत्ति- कपदजन्यतधर्मप्रकारकापस्थितिवन हेतुवितु तयैव पर्थाध्या हारस्थलेपि शाब्दबोधः,एवञ्चमार्थाध्याहारसले पिशाब्दबोध- इष्ट एवेति तद्र पेण लक्ष्यार्थीपस्थितेर हेतुत्वात् । साक्ष्यार्थी- पस्थित : स्वातन्त्रण हेतुत्वमेव वाच्यमिति तन्ते गौरव । टमेव ।

·(१४६) - काङ्क्षपदान्न प्रकृतवाक्यार्थघटकस्य कस्याप्यर्थस्योप- स्थितिस्तत्र शाब्दबोधात्पत्त रनिष्टत्वादितिचेत् । न । शक्तिलक्षणासाधारणस्थानतिप्रसक्तत्तिरवस्य दुर्वचत- या शक्तित्वशक्तिसम्बन्धस्वाभ्य मेव तयार्निवेशनीयतया शक्तिलक्षगााधीनपदार्थोपस्थित्या:कारगाताभेदस्यव्यक्ति- शक्शिवादिनामप्यावश्यकतया शतधौनपदार्थोपस्थि- तेस्तामगृहोनशक्तिकपदनानजन्य तहमप्रकारकाप स्थितित्वनैवतवर्मप्रकारकशाब्दबधि हेतुताया: कल्प- गितुमु चनत्वात् । नच तहकिन्नविषयतानिरु- पिनशताविषयताशालिज्ञानखेन व्यतितिलक्षणा- यहवायंक्तिशक्तिवादिमतेनुगमः सम्भवति । गासम्ब- धिशक्तं पदमित्याकारक पदशक्यमम्बन्धिनो गौरि- स्या कारके या लक्षगाग्रहपि गोत्वावच्छिन्नविषयत- या ममपरम्परयाशक्तिविषयताया निरूप्यनिरुपकभा- वसत्वादिति वाच्यम् । साक्षा निरूपितत्व परंपरानि- रूपितरक्यारनुगमरूपाभावात् । यत वत्तिसंसर्गक. पदप्रकारकजानमैव शाब्दबधिापयागि । एवंच श- तिसंसगतानिरून कपदग्नकारतानिरूपित्तलखमांवच्छ नावशेभ्यताशालिज्ञानर वेन तक्षविच्छिन्नविशेष्य - शाक्तिनाचणाजानधारेवानुगमः सम्भवत्येव । शक्य- मम्बन्ध नार्थी शपदप्रकार का हस्यापि तथात्वात् । मं. सगावच्छटकीयविषयितायामपिमंमगतावसत्या. दिति । तमत् । शक्तिशालीनत्वादिसम्बवावगाडि- जानवारणाय परप्रकारत्यार्थविशेष्यत्वोमर्यानरूपि- तक्तिनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिवेशस्यावश्यकतया Aamine ·(१४७) शक्तिमंसर्गक ज्ञानमंग्राहकैगा रूपेण लक्षणाग्रहासं- ग्रहात् ॥ अथ धर्मशक्त पदस्य धर्मि मारणशाब्दबोध- जनकत्व लामाद्यात्मकपाध्यवच्छिन्नबाधकपश्वादि- पद स्यापि धर्मिशक्तिविलीयतां युक्त:साम्यात् । न च निर्विकल्पकरूपस्मरणस्य शाब्दबोधस्य चागभ्या- गमाज्जातिवाचकपडाह्यविषयकस्मारवाद्यसम्भव- न तम्न व्यक्तिस्मरणादिजनक, धय॑विषय कस्या- पि लामवादावच्छिन्नविषय कस्य स्मरणादिसम्भवा- त् । पश्वादिपरस्य लामवाद्यवछिन्नवाचकवोपग- मन धमिधीः सम्भवतीति तस्य धर्मिवाचकतति वा- च्यम् । उपाधैर्धर्मिविनिर्मीके ण भानसम्भवरूपस्य ना- त्यपक्षमा विशेषस्य स त्वपि जातिशतपदत्तानस्य जा- निप्रकारिकायामिवापाधिशक्त पदत्जामस्याप्युपाधि - प्रकारकर्मि विषय कबुद्धीकारणताकल्पने वाधकामा- यात् उपाधिमाघशतादपि धमिधीसम्भवादिति चे. न । लामवाच्छिनसम्बन्वागतरवमया गृहौतात्य- प्रवादिपदालोमावादिनालामादिमुख्य विशेष्य कस्यैव स्मरगास्य धमिरमरगोहोधकान्तरविरहदशायामुपा- दर्शनात पायच्छिन्नशक्तत्त्व नगृहौतात्पदादपि त- द्र पावच्छिन्न मुख्य विशेष्यकम्मरणोत्पादनानुभविक- स्वात्तास्त धमावच्छिन्न प्रकार कधमिस्मरगा स्य नियतम- त: स्वीकारासम्भवालोमादिमाशक्तख न गृहौता- त्यहान्नियमतस्तत्प्रकारकशाब्दबोधानिर्वाहादविशे - षितावादेः सम्बन्धान्त र जानादपि तत्प्रकारकध- मिस्मरगास्यैवोपगमेन तत्र सादृशश तिजानान्नियम- ·- (१४८) तत्तत्प्रशारकर्मिरमरणोपगमेऽनुभवविरोधाभावा- त । भष्टापत्ते रपिसुकराय न प्रतिबन्दे वादिनिव- सकत्वायागाच्च । अथगवादिपदस्य समवायेनगारवा दिविषिष्ट वाचकारवानुपगम तज्जन्च बधिगरवादः म. मवाय एव संसगरीतया भासते नतु सम्बधान्तर्राम- त्यत्र किं नियामक नहि जातिव्यक्ति विना न भा. सत इतिवत्समवायं विना न भासत इत्यपिनियमः येन शक्तित्रानजन्य बाध समवायभानस्यामश्यकतान तु सम्बन्धान्तरभानमित्तिस्यात् । तदादिपदारसमका यमविवयोहत्यापि सम्बन्धान्तरेगा गीलादिविशिष्टाव- षयकबधिोदयादिति चेदेवं सति जानशक्तिरेबादर- गोया। तथा च गवादिपदस्य समवायेन गोत्वादि- प्रकारकज्ञान एत्र शत रुपगमात्तता नामान्तानांस- म्बन्धान्तरेण तत प्रकारकधीः तत् मम्बन्धे नतत प- कारकत्तानशशिग्रहस्यैवताहशोधहेतुत्वमिति वा- च्यानन्तेभविस्यसमवायसाधारगय नसम्बन्धान्तरभान- प्रयोककात्यासम्भवादिति कृत पल्लवितेन ॥ इतिश्री. मत्समस्त विहन्मुकुटन्यायसिहान्तवागौशगदाधरभ - हाचार्यविरचितः शक्ति विचारः समाप्तः ॥ शं भवतु ॥ शक्तिग्रहस्य वेति । समवायसंबन्धेन गोत्वप्रकारकजाना- शक्त पदमित्याकारकन्नान वेत्यर्थः । तादृशोधतुत्वात् । समवायसंबंधेन गात्वप्रकारकशाब्दबोध हेतुत्वादित्यलम् । इतिसंक्षेपतः श्रीमाधवयम्म विरचिता शक्तिवादटोकासमाप्ता ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.